Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմություն

ԳՐԻԳՈՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ

ՄԻՔԱՅԵԼ ԹԱՎԱԴՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական ձեռնարկ (տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Գ. Ե. Կիրակոսյանի խմբագրությամբ)

ԵՐԵՎԱՆ

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ»

ՀՏԴ 33(091) ԳՄԴ 65.02 Կ

Հրատարակության է գիտական խորհուրդը

երաշխավորել

ԵՊՏԻ

Գրախոսներ` տ.գ.թ., պրոֆ. Ի. Ե. Խլղաթյան տ.գ.թ., դոց. Կ. Ս. Վարդանյան

Կիրակոսյան Գ., Թավադյան Մ., Գրիգորյան Ս. Կ 530

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմություն Ուսումնական ձեռնարկ (տ.գ.դ., պրոֆ. Գ. Ե. Կիրակոսյանի խմբագրությամբ) Եր.: Տնտեսագետ, 2004, 416 էջ:

Ուսումնական ձեռնարկում լուսաբանվում են հին աշխարհից մինչն արդի ժամանակաշրջանը գոյություն ունեցող տնտեսագիտական հայացքները, գաղափարներն ու ուսմունքները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ժամանակակից տնտեսագիտական տեսությունների մեկնաբանմանը: Ներկայացվում են տնտեսագիտական մտքի հիմնական հոսանքները, դպրոցներն ու ուղղությունները, գնահատվում է դրանց տեսական ու գործնական նշանակությունը տնտեսագիտության ձնավորման ու զարգացման գործում: Քննարկվում են սոցիալ-տնտեսական երնույթների հետազոտության մեթոդաբանական մոտեցումների, գործնական առաջարկությունների հնարավոր տարբերակների իրագործումը կյանքում: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը ներկայացված է նան որպես շուկայական տնտեսության տեսության ձնավորման պատմություն: Ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է տնտեսագիտական բուհերի, ֆակուլտետների ն քոլեջների ուսանողների համար: Այն կարող է օգտակար լինել նան դասախոսներին, ասպիրանտներին ն տնտեսագիտության տեսության խնդիրներով հետաքրքրվողներին:

Կ

0601000000 719(01) − 2004

ԳՄԴ 65. 02

|ՏBN 99930 – 77 – 65 – 8 © «Տնտեսագետ» հրատ., 2004

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության դասընթացը իրենից ներկայացնում է տնտեսագիտության պատմության համակարգված շարադրանքը` սկսած տնտեսական գաղափարների ծագումից մինչն մեր օրերը: Բազմակողմանի զարգացած տնտեսագետ մասնագետների պատրաստման գործում տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը մեծ դեր է կատարում: Եթե տնտեսագետը ծանոթ է տնտեսագիտության պատմությանը, ապա ավելի հստակ է պատկերացնում իր առջն ծառացած հիմնահարցի էությունը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությունը նպաստում է տնտեսագիտական աշխարհայացքի ձնավորմանը: Բոլորին հայտնի է, որ տնտեսագիտությունը այնպիսի գիտություն է, որտեղ հնարավոր չէ հստակ տարբերել ճիշտ տեսությունը սխալից: Երբ խորանում ես տնտեսագիտության պատմության մեջ, ապա պարզվում է, որ հաճախ միննույն հիմնախնդիրը տնտեսագիտության տարբեր դպրոցի կամ ուղղության ներկայացուցիչները միատեսակ չեն մեկնաբանում: Դա պատահական չէ, որովհետն տնտեսագիտությունը, ի տարբերություն մյուս գիտությունների, ավելի արագ է արձագանքում կյանքում տեղի ունեցող փոփոխություններին, դրա հետնանքով էլ յուրաքանչյուր հաջորդ ժամանակաշրջանի մտածողները որակապես այլ տնտեսության են հանդիպում, հետնաբար այն տեսականորեն յուրովի են մեկնաբանում: Նշված երնույթը ավելի պարզորոշ է դրսնորվում տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրության ժամանակ: Օրինակ` տնտեսագետ գիտնականների հայացքները հարստության ստեղծման, տնտեսության մեջ պետության դերի, անգամ բուն տնտեսագիտության անվանման մասին մի քանի անգամ փոփոխվել են: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության խնդիրներից մեկն էլ մոռացված գաղափարների վերականգնումն է: Որպեսզի վերականգնվի գիտական մտքի իսկական իմաստը, անհրաժեշտ է ճիշտ հասկանալ այն պայմանները, որոնք տվյալ միտքը կյանքի են կոչել, այլ կերպ ասած` բացահայտել պատմական այն շրջանը, երբ ծագել ն հասարակական հեղինակություն է ստացել տնտեսագիտական միտքը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը շարադրելիս հաշվի են առնվել հիմնարար ուղղություններն ու հոսանքները, որոնք բազա կհանդիսանան այն բոլոր տնտեսագիտական ուսմունքների ինքնուրույն ուսումնասիրության համար, որոնք չեն ընդգրկվել դասընթացի շարադրանքում: Ուսումնասիրվող հիմնախնդրի ամբողջական պատկերացման նպատակով

անհրաժեշտ է ծանոթանալ տարբեր տեսակետներին ու կարծիքներին: Ընթերցողների դատին ներկայացվող գիրքը այդպիսի հնարավորություն է ընձեռում: Ուսումնական ձեռնարկը ընդգրկում է մինչշուկայական դարաշրջանում առաջացած տնտեսագիտական ուսմունքները, մեր օրերի տնտեսագիտական ուղղությունները, հոսանքները, դպրոցները: Նման բովանդակությամբ ն ծավալով տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնական ձեռնարկ մայրենիով առաջին անգամ է հրատարակվում: Սույն ուսումնական ձեռնարկը շարադրվել է «Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմություն» դասընթացի ծրագրին համապատասխան: Սակայն ձեռնարկի ծավալը հնարավորություն չի տվել ներկայացնելու 19-րդ դարի վերջի ն 20-րդ դարի հայ տնտեսագիտական մտքի ներկայացուցիչների հայացքներն ու գաղափարները: Հեղինակները նպատակահարմար են գտել այն հրատարակել առանձին գրքով: Ուսումնական ձեռնարկը հրատարակության են պատրաստել տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Գ. Ե. Կիրակոսյանը` ներածություն, գլուխներ Մ, |2, 2|, (Ս. Ա. Գրիգորյանի համահեղինակությամբ), տնտ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ Մ. Ն. Թավադյանը` գլուխներ |, ||, Մ|, 2, 2||-2|2, 22|, 22||, դոցենտ Ս. Ա. Գրիգորյանը` գլուխներ |||, |Մ, Մ||,Մ|||, 2| (Գ. Ե. Կիրակոսյանի համահեղինակությամբ), 22: Ուսումնական ձեռնարկի շարադրանքի գիտական ղեկավարումը ն ընդհանուր խմբագրությունը իրականացրել է տ. գ. դ., պրոֆեսոր Գ. Ե. Կիրակոսյանը: Հեղինակները խորին շնորհակալությամբ ն երախտագիտությամբ կընդունեն բոլոր ընթերցողների ցանկություններն ու արված դիտողությունները:

ԳԼՈՒԽ |

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ՄԵԹՈԴԸ

1.1. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ: ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մարդու, որպես հասարակական էակի ձնավորումից սկսած` մարդկանց հուզել է այն հարցը, թե ինչպես կարելի է բավարարել պահանջմունքները, բարելավել աշխատանքային պայմանները, քիչ աշխատանքային ծախսումներով ավելի շատ բարիքներ արտադրել ն այլն: Այդ մտքերը հանդիսացել են առաջին տնտեսագիտական գաղափարները, որոնք, իհարկե դեռնս չէր կարելի տնտեսագիտական ուսմունքներ համարել: Որպեսզի ցանկացած միտք, գաղափար ուսմունք դառնա, պետք է ներկայացված լինի գրավոր: Ուրեմն, «տնտեսագիտական միտք» հասկացությունը ավելի լայն է, քան տնտեսագիտական ուսմունքն է: Ըստ էության, վերջինս դրա մի մասն է ն, բացի դրանից, միտքը ուսմունք դառնալու համար պետք է ներկայացված լինի գրավոր: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության հիմքում գրավոր ժառանգություններն են: «էկոնոմիկա» հասկացությունը առաջացել է հին հունարեն «օյկոնոմիա» բառից: Այն բարդ բառ է ն ունի երկու արմատ. «օյկոս» (նշանակում է «տուն») ն «նոմոս» (նշանակում է «օրենք», հաճախ էլ` «կարգավորել» կամ «կազմակերպել»): Այսպիսով, «օյկոնոմիա» բառացիորեն նշանակում է «տունը կառավարելու արվեստ»: Այն կարելի է թարգմանել նան որպես «տնաշինություն»: Այդ իմաստն է արտահայտում հին հունական խոշոր մտածող Քսենոֆոնի «Օյկոնոմիա» տրակտատը, որը տալիս է «էկոնոմիկայի» հստակ պատկերը հին հույների պատկերացմամբ: Տրակտատում նկարագրվում է հույն քաղաքացու օրինակելի տնային տնտեսությունը: Տնտեսագիտական գաղափարները պատկերացում են տալիս սոցիալտնտեսական երնույթների էության, դրանց փոխադարձ կապերի, դրսնորման ձների մասին ն այլն: Սոցիալ-տնտեսական երնույթների ծագման, զարգացման ն փոփոխման հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել դրանց դրական ն բացասական կողմերը, առաջադիմական կամ հետադիմական բնույթը: Սակայն, պետք է նշել, որ սկզբնական շրջանում տնտեսագիտական հայացքները առանձնացված չեն քննարկվել: Դրանք հիմնականում ներկայացված են եղել կրոնական ծիսակատարու5

թյունների, սովորությունների, մանրապատումների ն այլ ձներով` նպատակ ունենալով նկարագրել տնտեսական փորձը, տնտեսության վարման, հաշվառման մասին խորհուրդներ տալ ն այլն: Սրանք այն առաջին սաղմերն էին, որ ընկած են եղել տնտեսագիտական մտքի, հետնաբար ն տնտեսագիտության ձնավորման հիմքում: Տնտեսագիտական մտքի զարգացմանը զուգընթաց ձնավորվել է նան դրա պատմությունը ուսումնասիրող գիտությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսական գիտությունների շարքում տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը հատուկ տեղ էր գրավում: Այն լրացնում էր տնտեսագիտության տեսությանը` միաժամանակ ձեռք բերելով ինքնուրույն բնույթ: Ինչպես ամեն մի ինքնուրույն գիտություն, այնպես էլ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունն ունի իր ուսումնասիրության առարկան:

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրության առարկան տնտեսական գաղափարների ծագման, զարգացման ու փոփոխման պատմական գործընթացն է, դրանց դերը մարդկային քաղաքակրթության մեջ: Սահմանումից պարզ երնում է, որ տնտեսագիտական ուսմունքի ծագման ու զարգացման վերլուծությունը ընդգրկում է հասարակական զարգացման ամբողջ պատմական գործընթացը` սկսած հին ժամանակներից մինչն մեր օրերը: Տնտեսագիտական ուսմունքների կապը հասարակության տնտեսության հետ անմիջական է: Տնտեսագիտական ուսմունքները ոչ թե պասիվ ձնով են արտացոլում տնտեսության բնագավառում տեղի ունեցող գործընթացները, այլ դրանց վրա ակտիվ ներգործություն են ունենում` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով հասարակական զարգացումը: Բավական է նշել այն հանգամանքը, որ շատ տեսակետներ, տեսություններ (օրինակ` նոր դասական կամ քեյնսյան) հանդիսացել են պետական տնտեսական ծրագրերի հիմքը: Տնտեսագիտական ուսմունքների զարգացումը տեղի է ունեցել տարբեր փուլերով: Վերջիններիս բացահայտման համար առաջ են քաշվում մի շարք չափանիշներ, որոնցից հիշատակման են արժանի հատկապես այն նոր գաղափարները, որոնք առաջացել են ժամանակի սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական հիմնախնդիրների շնորհիվ: Պետք է նշել, որ հիշյալ չափանիշները տարբեր ժամանակներում ն տարբեր երկրներում յուրահատուկ ձներով են դրսնորվել, սակայն դրանց էությունը չի փոխվել: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության զարգացման առաջին փուլը վերաբերում է պատմության մինչինդուստրիալ ժամանակաշրջանին, որն ընդգրկում է մ.թ.ա. |Մ հազարամյակից մինչն մ.թ. 17-րդ դարի վերջերը:

Տնտեսագիտական գաղափարները այս ժամանակահատվածում նկարագրված են եղել գրավոր հուշարձաններում: Հատկապես նկատի ունենք առանձին մտածողների սոցիալ-փիլիսոփայական տրակտատները, օրենսգրքերը, կրոնական աշխատությունները ն այլն:

Երկրորդ փուլը ընդգրկում է ուշ ֆեոդալիզմի շրջանը` 17-րդ դարի վերջերից 20-րդ դարի սկիզբը: Դա հիմնականում վերածննդի դարաշրջանն է, երբ արմատապես փոխվեցին նախորդ սոցիալական գաղափարները, ն նոր մոտեցումներ մշակվեցին հասարակության հարստության, նրա բնույթի ն պատճառների մասին: Խոսքը վերաբերում է ուշ շրջանի մերկանտիլիզմին ն ֆիզիոկրատիզմի ձնավորման ժամանակաշրջանին: Մերկանտիլիզմին ու ֆիզիոկրատիզմին հաջորդեց դասական տնտեսագիտությունը, որի նշանակությունը առ այսօր կարնորվում է: Սկսած 19-րդ դարից` տնտեսագիտության տեսությունը ձեռք է բերում նոր բնույթ, մասնավորապես` ձնավորվում են նոր ուղղություններ ու դպրոցներ ինչպես դասական քաղաքատնտեսության մեջ, այնպես էլ նրա շրջանակներից դուրս:

Երրորդ փուլը սկսվում է 20-րդ դարի սկզբից ն շարունակվում մինչն մեր օրերը: Ինչպես հայտնի է, 20-րդ դարի սկզբին համաշխարհային տնտեսությունը թռիչքաձն զարգացում ապրեց, ազատ մրցակցային կապիտալիզմի համակարգում կարնոր դեր ստանձնեց մոնոպոլիան: Հասարակական կյանքի տեղաշարժերը հանգեցրին տնտեսագիտական նոր տեսությունների, ուղղությունների ն դպրոցների առաջացմանը: Այս փուլի համար հիշատակման է արժանի քեյնսականությունը (ի պատիվ անգլիացի խոշոր տնտեսագետ Ջ. Մ. Քեյնսի): Նման ուղղությունների ն դպրոցների առաջացումը հիմնականում պայմանավորված է եղել բուն տնտեսագիտության տեսության տրամաբանական զարգացմամբ: Այսպիսով, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը անընդհատ զարգացող գիտություն է: Դրա հետ միասին պետք է նշել, որ այն կողմնորոշված է դեպի իրականությունը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությունը, այդ իմաստով, ձեռք է բերում կարնոր նշանակություն, որովհետն պատմական անցյալի ճանաչումը նպաստում է ավելի խորը ընկալելու ներկայիս արմատները:

Հետազոտության մեթոդաբանությունը

Ինչպես ամեն մի գիտություն, այնպես էլ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը առարկայի ուսումնասիրությունը կատարում է համապատասխան մեթոդներով:

Մեթոդ ասելով պետք է հասկանալ բոլոր այն եղանակների, ձների, մոտեցումների, լծակների ամբողջությունը, որի օգնությամբ կատարվում է ուսումնասիրությունը: Տնտեսագիտական մտքի զարգացման պատմական գործընթացը ենթադրում է սոցիալ-տնտեսական երնույթների ինչպես տեսական ճանաչումը, այնպես էլ դրանց մեթոդների ճանաչումը: Ուրեմն կարելի է նշել, որ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը միաժամանակ հանդիսանում է սոցիալ-տնտեսական երնույթների ճանաչման մեթոդների զարգացման պատմություն: Սա մեկ անգամ նս վկայում է, որ տեսությունը ն մեթոդաբանությունը գտնվում են ներքին միասնության մեջ: Մեթոդի միջոցով հնարավոր է դառնում ոչ միայն բացահայտել տեսության էությունը, այլ նան ցույց տալ, թե ինչպես է այն կապված ուրիշ տեսական գաղափարների հետ, ինչ տեղ են գրավում դրանք զարգացող տնտեսագիտական մտքի մեջ: Բացի համընդհանուր ճանաչում ստացած մեթոդներից, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը օգտվում է նան առանձնահատուկ մեթոդներից: Այդ տեսակետից կարնոր նշանակություն է ստանում պատմականության մեթոդը: Սա հնարավորություն է տալիս տնտեսագիտական միտքը ուսումնասիրել ծագման ն զարգացման պատմական կտրվածքով, բացահայտել անցյալի ն ներկա տեսությունների միջն կապը: Այս մեթոդին բնորոշ է որոշակի նկարագրություն, ինչպես նան այն նորի հաստատագրումը, որը տնտեսագիտության տեսության մեջ է ներդնում յուրաքանչյուր խոշոր տնտեսագետ: Այս մեթոդով են վերլուծվում այն դպրոցներն ու ուղղությունները, որոնք իրենց անունը ստացել են կամ ըստ աշխարհագրական վայրի (օրինակ` Վիենայի դպրոց, Քեմբրիջյան դպրոց ն այլն), կամ էլ ըստ հեղինակի ու գաղափարների համակարգի (օրինակ` մարքսիզմ, քեյնսականություն, ինստիտուցիոնալիզմ ն այլն):

Տրամաբանական մեթոդի միջոցով բացահայտվում է գիտական տեսությունների, կատեգորիաների համակարգերի, վերլուծության առանցքային կառուցման միջն եղած տրամաբանական կապը: Համեմատության մեթոդի օգնությամբ տարբեր տեսություններ համեմատվում են ինչպես իրար հետ, այնպես էլ իրականության հետ: Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այս կամ այն տեսության արժանիքները, կամ էլ դրա առանձնահատկությունները:

Համատեղման (էկլեկտիկ) մեթոդի միջոցով տարբեր տեսությունները, չհակասող մեկնաբանություններով, համատեղվում, միացվում են իրար: Դրա վառ օրինակն է Ա. Մարշալի տեսությունը: Տնտեսա-մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդը վերջին ժամանակներում բավականին լայն տարածում է ստացել: Դրա միջոցով իրականացվում է տնտեսական համակարգերի, պետական կարգավորման կազմակերպման արդյունավետ ն օպտիմալ սխեմաների ընտրությունը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը, լինելով անընդհատ զարգացող, կատարելագործվող գիտություն, իր ուսումնասիրությունները կատարում է բազմաթիվ մեթոդներով, որոնք օրգանական կապի մեջ են ն անընդհատ կատարելագործվում ն ավելանում են:

1.2. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության առարկայի ն դրա ուսումնասիրության մեթոդաբանության հետ սերտորեն կապված է այդ գիտության պարբերականացման հարցը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության պարբերականացումը անհրաժեշտ է այն բանի համար, որպեսզի բացահայտվի տնտեսագիտական մտքի` որպես հասարակական գիտակցության որոշակի ձնի զարգացումը ն ցույց տրվեն այդ գիտության առանձնահատկությունները զարգացման յուրաքանչյուր փուլում: Բացի դրանից, հնարավորություն է առաջանում հետնելու տնտեսագիտական մտքի խորը ն արմատական փոփոխություններին: Պարբերականացման անհրաժեշտությունը պետք է բացատրել նան այն հանգամանքով, որ հասարակության զարգացման միննույն դարաշրջանում գոյություն են ունենում տնտեսագիտական մտքի ուղղություններ ու դպրոցներ, որոնց ուսումնասիրության շնորհիվ բացահայտվում են տնտեսագիտական մտքի զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները: Հիմք ընդունելով վերոհիշյալը` տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության զարգացման ողջ ընթացքը կարելի է բաժանել հետնյալ բաժինների` հաշվի առնելով ինչպես համաշխարհային տնտեսության, այնպես էլ տնտեսագիտության էվոլյուցիան.

Առաջին բաժինը ընդգրկում է այն ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում ձնավորվել է տնտեսագիտությունը որպես գիտություն: Դա սկսվում է հին աշխարհից` ն տնում մինչն միջնադար, այսինքն` մինչն տնտեսագիտական մտքի դասական դպրոցի ծագումը:

Հայտնի է, որ այդ ժամանակաշրջանում տնտեսությունը հիմնականում եղել է բնամթերային, իսկ աշխատանքի հասարակական բաժանումը` թույլ զարգացած: Քանի որ տիրապետող էր բնամթերային տնտեսությունը, ապա բնական է, որ նման պայմաններում գիտական գաղափարների միգրացիան բավականաչափ դժվարացված էր: Այսինքն գիտական միտքը, այդ թվում ն տնտեսագիտականը, տարբեր երկրներում մնացել էր հարաբերականորեն պարփակված: Ուստի նշված ժամանակաշրջանի տնտեսագիտական մտքի ուսումնասիրությունը` ըստ առանձին երկրների, արդարացվում է: Այդ ժամանակաշրջանը առանձնանում է նան նրանով, որ ապրանքափողային հարաբերությունների ընդլայնմանը զուգընթաց, գիտնականները ձգտում էին համակարգել տնտեսագիտական հայացքները ն որոշել տնտեսագիտության սահմանները:

Երկրորդ բաժինը ընդգրկում է 2Մ| դարից մինչն 2|2 դարի կեսերը, երբ մշակվեցին ն ձնավորվեցին տնտեսական կատեգորիաների համակարգերը: Այդ շրջանի մեջ են մտնում մերկանտիլիզմի, ֆիզիոկրատիզմի, դասական դպրոցի ն մարքսիզմի կողմից կատարված մշակումները: Աշխատանքի հասարակական բաժանման զարգացմանը զուգընթաց, ապրանքափողային հարաբերություններն ավելի ու ավելի համապարփակ բնույթ են ձեռք բերում, ինտենսիվորեն ձնավորվում են ազգային շուկայական տնտեսությունները: Տնտեսագիտության տեսանկյունից նշված ժամանակաշրջանը նշանավոր է նրանով, որ տնտեսագիտությունը, առանձնանալով մյուս գիտություններից, դառնում է ինքնուրույն գիտություն: Տնտեսագետները ձեռնամուխ են լինում տնտեսագիտական հասկացությունների մշակմանը ու տնտեսական երնույթների բազմակողմանի ուսումնասիրությանը:

Երրորդ բաժինը նվիրված է ամբողջ տնտեսագիտական համակարգի ուսումնասիրությանը, դրա կարգավորման մեխանիզմներին: Դա ընդգրկում է 2|2 դարի կեսերից մինչն 22 դարի սկիզբը: Խոսքը վերաբերում է նեոդասական ուղղությունների ձնավորմանը, մասնավորապես` ավստրիական, քեմբրիջյան, մաթեմատիկական դպրոցներին, ամերիկյան ինստիտուցիոնալիզմին: Դա այն ժամանակաշրջանն է, երբ ձնավորվում են տնտեսական գործունեության մեկնաբանման ստատիկ ն դինամիկ մոդելները: Սոցիալ-տնտեսական երնույթների տեսական վերլուծությունները հարստացվում են սուբյեկտիվ-հոգեբանական, իրավական, սոցիալական, տեխնոլոգիական ն այլ մեկնաբանություններով: Բացի դրանից, էական փոփոխության է ենթարկվում տնտեսագիտության տեսության առարկայի ուսումնասիրության մեթոդաբանությունը, առանձնացվում է միկրոէկոնոմիկան, ակտիվորեն ձնավորվում են ֆունկցիոնալ ն ճյուղային գիտությունները:

Չորրորդ բաժինն ընդգրկում է տնտեսական համակարգի կառավարման հիմնախնդիրների լուծման ժամանակաշրջանը: Վերջինս ընդգրկում է 22 դարի սկզբից մինչն մեր օրերը: Այդ ժամանակաշրջանում են ծագում ոչ կատարյալ մրցակցության մոդելները, ձնափոխվում են ազգային շուկայական տնտեսությունների գործունեության մեխանիզմները, ինչպես նան ձնավորվում ն զարգանում է համաշխարհային տնտեսությունը: Բացի դրանից, գիտնականները մշակում են տնտեսության կարգավորման շուկայական ն պետական մեթոդների արդյունավետ զուգակցման տեսություններ ն այլն: Նշված շրջանն ամենից առաջ հայտնի է տնտեսագիտության տեսության այնպիսի առաջատար ուղղության մշակմամբ, ինչպիսին է քեյնսականությունը` իր ենթաուղղություններով: Այսպիսով, ժամանակակից տնտեսագիտական մտքի ուղղությունները, հոսանքները ն դպրոցները շուկայական տնտեսության ձնավորման իմաստով արտահայտում են այն հայացքների ամբողջությունը, որոնք հիմնավորում են էկոնոմիկայի կարգավորման շուկայական ն պետական լծակների զուգակցման անհրաժեշտությունը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության պարբերականացման ժամանակ շատ հաճախ այն նույնացվում է քաղաքատնտեսության պատմության հետ: Մեր կարծիքով, դա այնքան էլ ճիշտ մոտեցում չէ: Ինչպես արդեն նշվել է, պատմական զարգացման գործընթացի ժամանակ տնտեսագիտական առանձին գաղափարներից ձնավորվել են տնտեսագիտական ուսմունքները, իսկ դրանց հիման վրա էլ` քաղաքատնտեսությունը ն մյուս տնտեսական գիտությունները: Քաղաքատնտեսության ծագման գործընթացը համարում են 17-րդ դարից սկսած: Քաղաքատնտեսության ծագման հետ սկսում են ձնավորվել այլ տնտեսական գիտությունները: Դրանք ուսումնասիրում են արտադրողական ուժերը, արտադրության կազմակերպման հարցերը, արտադրական հարաբերությունների ն տնտեսական քաղաքականության առանձնահատկությունները տարբեր երկրներում: Բացի դրանցից, ձնավորվում է նս մի գիտություն` վիճակագրությունը, որը մշակում է տնտեսական հետազոտությունների մեթոդները: Այնուամենայնիվ տնտեսական գիտելիքների համակարգի առանցքը շարունակում է մնալ քաղաքատնտեսությունը, որը բոլոր տնտեսական գիտությունների համար տեսական մեթոդաբանական բազա է հանդիսանում: Քաղաքատնտեսության ն այլ տնտեսական գիտությունների զարգացմանը զուգընթաց ընդլայնվում էին նան տնտեսագիտական գաղափարների, ուսմունքների շրջանակները: Այսպիսով, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը թե՛ ծագման ժամանակի ն թե՛ բովանդակության տեսակետից տարբերվում է քաղաքատնտեսության պատմությունից: Բացի այդ, իրական կյանքում հանդիպում ենք ձնավորված ն չհասունացած ուսմունքների, որոնք չի կարելի վերագրել քաղաքատնտեսությանը: Մինչդեռ քաղաքատնտեսու11

թյունը տեսական գիտություն է, որի հիմնական գործառույթը տնտեսական երնույթների միջն գոյություն ունեցող օբյեկտիվ, պատճառա-հետնանքային կապերի ու կապակցությունների ուսումնասիրությունն է: Այսպիսով, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունն ավելի ընդգրկուն, լայն բովանդակություն ունի: Ի դեպ, դրա մի բաղկացուցիչ մասն է քաղաքատնտեսության պատմությունը: Ուրեմն, մասը չի կարող ամբողջին հավասար լինել: Եթե տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը ծագել է անտիկ ժամանակներից սկսած, ապա քաղաքատնտեսության ծագումը վերագրվում է 17-րդ դարին: Ինչպես տեսնում ենք, անգամ ծագման իմաստով տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունն ավելի հին է, քան քաղաքատնտեսության պատմությունը: Հայտնի է, որ տնտեսագիտությունն անընդհատ զարգացող, փոփոխվող գիտություն է, ն անգամ ամենակարող մարդիկ չեն կարող ստեղծել այնպիսի մի յուրօրինակ տեսություն, որը կընդգրկեր տնտեսագիտության բոլոր բնագավառները: Այդ բարդ խնդիրը կարող է լուծվել միայն տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության շնորհիվ:

1.3. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը հիմնարար դեր է խաղում տնտեսագիտության զարգացման գործում: Դրա միջոցով տնտեսագետ մասնագետները, ինչպես նան քաղաքագետները հնարավորություն են ձեռք բերում բավականին խորը ն ամբողջական ձնով ծանոթանալ հայրենական ն արտասահմանյան տնտեսագիտական մտքի պատմական ն տրամաբանական զարգացման գործընթացին: Տնտեսագիտության տեսության հետ գտնվելով սերտ օրգանական կապի մեջ, այն տեսական-մեթոդաբանական հիմք է հանդիսանում ճյուղային ն ֆունկցիոնալ տնտեսական գիտությունների ուսումնասիրության համար: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության դերն ու նշանակությունը ավելի վառ է դրսնորվում նրա ֆունկցիաների միջոցով:

Ընդհանրապես յուրաքանչյուր գիտության ֆունկցիան ցույց է տալիս դրա հիմնական նշանակվածությունը` հիմնական խնդիրների էության բացահայտման գործում: Այդ իմաստով տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը կոչված է կատարելու մի շարք ֆունկցիաներ: Դրանցից հիշատակման են արժանի.

ճանաչողական (գոյաբանական) - սոցիալ-տնտեսական երնույթների ծագման նախադրյալների էության ճանաչում, Իմացաբանական - տեսական այնպիսի եղանակների, մոտեցումների մշակում, որը հնարավորություն կընձեռի ավելի ճիշտ ճանաչելու սոցիալտնտեսական երնույթները,

Մեթոդաբանական - էությունն այն է, որ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը հիմնարար գիտություն է ֆունկցիոնալ ն ճյուղային տնտեսական գիտությունների համար,

Գաղափարական - տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը համակարգում, խմբավորում է գոյություն ունեցող բոլոր տնտեսական գաղափարները, հայացքները ն այդ ձնով գիտական հիմք է ստեղծում տնտեսագիտական մտածողության, աշխարհայացքի ձնավորման համար,

Կիրառական (գործնական) - հասարակության տնտեսական կյանքի բազմաթիվ հիմնախնդիրների լուծման նպատակով գիտության կողմից առաջ քաշված մոդելներին կիրառական բնույթ է տալիս պետության տնտեսական քաղաքականության մշակման բնագավառում: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության նշված ֆունկցիաները սերտ կապի մեջ են ն լրացնում են մեկը մյուսին: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը մյուս գիտությունների նման ունի նան որոշ խնդիրներ: Նրա հիմնական խնդիրը ժամանակակից տնտեսագիտական տեսությունների ն ուղղությունների էության պարզաբանումն է: Ընդհանրապես տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունեցող ուղղությունների, դպրոցների, հոսանքների բազմազանությունը բացատրվում է ոչ միայն դրանց ներկայացուցիչների հայացքների բազմազանությամբ, այլն տնտեսագիտության առարկայի ընկալման կամ յուրացման տարբերությամբ: Բացի դրանից, հաճախ հետազոտվող հիմնախնդիրը բավարար խորությամբ ուսումնասիրված չի լինում, ն այդ պատճառով գնահատականների ն եզրակացությունների տարբերություններ են առաջանում: Սակայն տնտեսագիտության բաժանումը առանձին դպրոցների ն ուղղությունների, ինչ-որ տեղ էլ պայմանական բնույթ է կրում: Ավելին, մեկ ուղղության շրջանակներում կարող են առաջանալ մի շարք դպրոցներ: Օրինակ` սահմանային օգտակարության տեսության ուղղության շրջանակում ձնավորվել են տարբեր դպրոցներ: Ի դեպ, դպրոցները հաճախ իրենց անվանումները ստանում են ըստ աշխարհագրական հատկանիշի: Օրինակ` Վիենայի դպրոցը, Քեմբրիջյան դպրոցը, Լոզանյան դպրոցը, ամերիկյան դպրոցը ն այլն:

Տնտեսագիտության մեջ նոր ուղղությունների ն հոսանքների առաջացումը առ այսօր էլ շարունակվում է: Դրանք իրենց մեթոդաբանական ամբողջ ապարատը կառուցում են նախորդների մշակումների հիման վրա: Այս ամբողջը վկայում է այն մասին, որ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը կոչված է նպաստելու տնտեսական կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունների առաջացման պայմանների, դրանց ուսումնասիրության գիտական դրույթների էվոլյուցիայի, տրամաբանական կապերի ընկալմանը:

1.4. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Հայտնի է, որ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության կարնորագույն բաղկացուցիչ մասերից մեկը տնտեսագիտության տեսության պատմությունն է: Հետնաբար տնտեսագիտական ուսմունքների ուսումնասիրությունը կոչված է նպաստելու տնտեսագետ մասնագետների կողմից տնտեսագիտության տեսության ստեղծագործական յուրացմանը: Եթե տնտեսագետը ծանոթ է այդ գիտության պատմությանը, ապա նա ավելի հստակ է պատկերացնում իր առջն ծառացած հիմնահարցի էությունը: Այդ առումով տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը կարելի է համարել նան որպես ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության ներածություն: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է ընձեռում ավելի ճիշտ կանխատեսել այսօրվա քայլերը, ազատվել ժամանակի պահանջներին չհամապատասխանող հայացքներից, պահպանել ն օգտագործել անցյալի արժեքավոր գաղափարները: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությանը պատշաճ ուշադրություն չդարձնելը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ ժամանակակից տնտեսագիտական աշխարհայացքի ձնավորման վրա: Հայտնի է, որ տնտեսագիտությունը այնպիսի գիտություն է, որտեղ հնարավոր չէ հստակ տարբերել ճիշտ տեսությունը սխալից: Երբ խորությամբ է ուսումնասիրվում այդ պատմությունը, ապա պարզվում է, որ հաճախ միննույն հարցը տնտեսագիտության տարբեր դպրոցների կամ ուղղությունների ներկայացուցիչների կողմից միատեսակ չի մեկնաբանվում: Դա պատահական չէ, որովհետն տնտեսագիտությունը արագ զարգացող գիտություն է, ն յուրաքանչյուր հաջորդ ժամանակաշրջանում մտածողները որակապես այլ տնտեսության են հանդիպում, հետնաբար ն այն տեսականորեն նորովի են մեկնաբանում: Յուրաքանչյուր պատմական աշխատություն արտահայտում է հեղինակի կարծիքը տվյալ ժամանակի հիմնախնդիրների վերաբերյալ: Ամեն մի միտք, գիտելիք իր բնույթով պատմական է, ն ամեն մի մարդկային գործունեություն միշտ հենված է լինում նախորդ սերունդների գործունեության վրա: Մտքերի, հայացքների բազմազանությունը նշանակում է պատմության ոչ միատեսակ ընկալում: Հասարակության տնտեսական կառուցվածքը բովանդակում է բազում հետաքրքիր հիմնախնդիրներ ու հանելուկներ: Ժամանակակից մարդը լիարժեք չի կարող գիտակցել տնտեսական կյանքի հիմնախնդիրները: Կարնոր նշանակություն ունի դրանք յուրաքանչյուր մարդուն հասցնելը: Իսկ այդ

խնդիրը կարելի է լուծել տարբեր ձներով ու եղանակներով: Դրանցից մեկն էլ տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությունն է: Ժամանակակից մարդը չի կարող կիրթ համարվել, եթե նա տարրական պատկերացումներ չունի շրջապատող երնույթների մասին: Դա ամբողջությամբ վերաբերում է նան սոցիալ-տնտեսական երնույթներին: Նման պատկերացումների ձեռքբերմանը մեծապես նպաստում է տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը: Վերջինս իրենից ներկայացնում է գիտելիքների մի այնպիսի զինանոց, որի հարուստ նյութերի հիման վրա հնարավորություն է առաջանում համապատասխան մեթոդաբանական մոտեցումներով վերլուծել տնտեսագետ-տեսաբանների կողմից ձեռք բերված նվաճումները: Յուրաքանչյուր տնտեսագետ-մասնագետ իր մեջ ունի գիտելիքների այդ զինանոցը: Այսպիսով, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության ուսումնասիրությունն ավելի մատչելի է դարձնում նախորդների թողած մտավոր ժառանգությունը, որը յուրահատուկ բազա է տնտեսագիտության տեսության կողմից առաջ քաշված հիմնախնդիրների լուծման համար:

ԲԱԺԻՆ |

ՄԻՆՉՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ | |

ՀԻՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ԵՎ ՄԻՋՆԱԴԱՐԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

2.1. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ ՀԻՆ ԱՍԻԱՅՈՒՄ

ԵՎ ԱՆՏԻԿ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

Տնտեսագիտական մտքի ձնավորման գործընթացը համընկնում է մարդկային հասարակության ձնավորման հետ: Սակայն հետազոտողների կողմից ուսումնասիրվել են միայն այն տնտեսագիտական հայացքները, որոնք ներկայացված են եղել գրավոր հուշարձանների տեսքով: Հին աշխարհի տնտեսագիտական մտքի ձնավորումը սկսվել է մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում, երբ առաջին պետական կազմավորումները սահմանեցին ստրկատիրական տնտեսության պետական կառավարման ձները, որոնք արտացոլված են եղել օրենսգրքերում, փիլիսոփայական աշխատություններում ն հատուկ շարադրանքներում: Քանի որ հին աշխարհի տնտեսագիտական մտքի ուսումնասիրությունը բավականին երկարատն ժամանակաշրջան է ընդգրկում, ն որպեսզի հետազոտությունը արդյունավետ լինի, ապա նպատակահարմար է այն բաժանել երկու խոշոր շրջանների. ա/ Հին Արնելքի երկրների տնտեսագիտական ուսմունքների պատմություն, բ/ անտիկ աշխարհի տնտեսագիտական ուսմունքների պատմություն. ընդգրկում է դասական ստրկատիրության շրջանը: Արտադրության ստրկատիրական եղանակը տարբեր երկրներում ունեցել է տարբեր առանձնահատկություններ: Բնական է, որ դրանք ազդել են տնտեսագիտական մտքի ներկայացուցիչների հայացքների վրա: Բացի այդ, մեզ հայտնի է, որ այդ ժամանակաշրջանում առանձին տնտեսագիտական բնույթի աշխատություններ չեն գրվել, ուստի տնտեսագիտական մտքի ուսումնասիրությունը սկսվում է ժողովուրդների տնտեսագիտական հայացքների վերլուծությունից:

Հին Արնելքի տնտեսագիտական մտքի վերաբերյալ եղած գրավոր աղբյուրները պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու մեծ խմբերի. 1. գրավոր աշխատություններ, որոնցում հիմնականում ներկայացվել են մարդկանց տնտեսական գործունեության տարբեր տեսակները. 2. գրավոր աշխատություններ, որտեղ մտածողների կողմից փորձ է արվել նկարագրելու մարդկանց տնտեսական գործունեության իմաստը: Առաջին խմբում ներառվում են այն գրավոր աղբյուրները, որտեղ հիմնականում նկարագրված է առօրյա տնտեսական կյանքը: Օրինակ, նման աշխատություններում խոսվում է մարդահամարի, հողային կադաստրների, տնտեսական հաշվետվության բազմաթիվ փաստաթղթերի, իրավաբանական փաստաթղթերի մասին: Երկրորդ խմբի մեջ մտնող գրավոր աղբյուրները հիմք են հանդիսացել բնամթերային տնտեսության (օրինակ` Քսենոֆոնի «Տնաշինություն») ն ապրանքային արտադրության տարրերի, մասնավորապես արժեձների մշակման համար (օրինակ` Արիստոտելի «Քաղաքականությունը»): Հին Արնելքի տնտեսագիտական ուսմունքները վերլուծելիս կարնոր նշանակություն ունի ստրկատիրական հարաբերությունների ձնավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները հաշվի առնելը: Մասնավորապես Հին Արնելքի ստրկատիրության զարգացմանը բնորոշ էր գյուղական համայնքի ն ստրկական տնտեսությունների միջն ընթացող պայքարը: Գյուղական համայնքների դանդաղ քայքայումը արգելակում էր ստրկատիրական հարաբերությունների արագ զարգացումը: Բնական է, որ վերը նշվածը իր ազդեցությունն է ունեցել Հին Արնելքի տնտեսագիտական մտքի զարգացման վրա: Հին աշխարհի տնտեսագիտական մտքի ընդհանուր գիծը եղել է բնամթերային տնտեսության պահպանման ձգտումը: Դա հիմնականում բնորոշ է եղել Հին Արնելքի ն անտիկ աշխարհի մտածողներին` փիլիսոփաներին ն ստրկատիրական պետության առանձին ղեկավարներին: Հին աշխարհի գաղափարախոսների ապացույցները գերազանցապես հիմնված են եղել բարոյականության, էթիկայի ն նման այլ կատեգորիաների վրա ն ուղղված խոշոր առնտրա-վաշխառուական գործարքների դեմ, այսինքն` դրամական ն առնտրական կապիտալների ազատ շրջանառությանը:

Հին Եգիպտոս - Հին Արնելքի քաղաքակրթության կենտրոն հանդիսացող երկրներից մեկն էր: Տնտեսագիտական միտքը այստեղ զարգացման համապատասխան աստիճանի էր հասել: Այդ են վկայում գրավոր աղբյուրները: Այսպես, Հին Եգիպտոսում իրականացվում էր նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների խիստ հաշվառում: Հաճախակի իրականացվում էին մարդահամարներ, կազմվում էին հողային կադաստրներ, հաշվառվում էին անասուններն ու նյութական ռեսուրսները: Քանի որ նյութական արտադրու18

թյունը աստիճանաբար զարգանում էր, ուստի հատուկ ուշադրություն էր դարձվում աշխատանքային կարգապահության ն արտադրության կազմակերպման հարցերին: Հայտնի է, որ Հին Եգիպտոսում երկրի տեր ու տնօրենները եղել են փարավոնները: Փարավոնը հողի սեփականատերն էր ն օժտված էր անսահմանափակ տնտեսական, քաղաքական ն կրոնական իշխանությամբ: Հին եգիպտական տնտեսագիտական մտքի հետաքրքիր աղբյուր են Իպուվերի ստեղծագործությունները, որտեղ նշված է պետական շահագործման ուժեղացման մասին, որն էլ, վերջիվերջո, հասցրել էր քաղաքական պատերազմի: Հեղինակը քարոզում է երկրի տնտեսական ն ռազմական հզորության վերականգնում: Երկրի ղեկավարը պետք է վերականգնի երկրի բոլոր պաշարները, կարգավորի աշխատանքային հարաբերությունները, ընդլայնի ոռոգման ցանցը ն այլն: Գրավոր հուշարձանները վկայում են, որ Եգիպտոսի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները իրենց մեջ տնտեսագիտական հետաքրքիր մտքեր են պարունակել, որոնց ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի մեջ Եգիպտոսի ներդրումը:

Հին Բաբելոն - Հին Ասիայի տարածքներում ձնավորվել էին քաղաքակրթության խոշոր կենտրոններ, որտեղ ձնավորվել ն զգալի զարգացման էին հասել առաջին ստրկատիրական պետությունները: Բազմաթիվ պատմական աղբյուրներ հնարավորություն են տալիս դատելու տնտեսագիտական հայացքների ծագման ն զարգացման մասին: Այդ ամենի վերաբերյալ մարդկությանը հստակ պատկերացում է տալիս Հին Բաբելոնի պատմությունը: Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակից սկսած` Բաբելոնում արագ թափով զարգանում էր պարտապանային ստրկությունը: Վերջինիս մասշտաբները աստիճանաբար ընդլայնվում էին, որի հետնանքով պետությունը տնտեսական ն ռազմական ծանր կացության մեջ էր ընկնում: Դա իր արտահայտությունն էր գտնում պետության հարկային եկամուտների ն զորքի կրճատման մեջ: Մեծ չափերի էին հասնում ուննոր խավերի կամայականությունները` ավելի խորացնելով հասարակության դժգոհությունները: Գոյություն ունեցող գրավոր հուշարձանները վկայում են, որ պետությունը փորձում էր օրենսդրական նորմերի միջոցով փրկել կործանման եզրին կանգնած պետությունը: Բաբելոնյան թագավորության առավել հայտնի օրենսգիրքն էր Համմուրաբիի (1792-1750 մ.թ.ա.) դատաստանագիրքը: Այս աշխատության մեջ շարադրված են ոչ միայն բազմաթիվ հին իրավական նորմեր, այլ նան փորձ է կատարված որոշակի պարզություն մտցնել գոյություն ունեցող սոցիալտնտեսական հարաբերություններում: Դատաստանագիրքը պատկերացում է տալիս այն մասին, որ հասարակության բաժանումը ստրուկների ն ստրկատերերի համարվում էր բնական ն հավիտենական երնույթ: Ստրուկները հավասարեցվում էին ստրկատերերի ունեցվածքին: Տնտեսագիտության հա19

մար մեծ նշանակություն ունեն քաղաքացիների սեփականության պաշտպանությանը, վարձակալությանը, վաշխառությանը ն այլ երնույթներին վերաբերող հարցերը: Օրենսգրքով վաշխառուներին արգելվում է, առանց պարտատիրոջ համաձայնության, բերքը բռնագրավել: Բացի դրանից, օրենսգիրքը սահմանափակում է վաշխառուական շահագործման սահմանները, մասնավորապես` տոկոսի նորման դրամական արտահայտությամբ սահմանվում է 209 ն բնամթերքի ձնով` 33,39: Համմուրաբիի օրենքների կոդեքսը իրենից ներկայացնում էր իրավական նորմերի համակարգի օգնությամբ երկրի, այդ թվում` տնտեսական կյանքի կառավարման առաջին փորձերից մեկը:

Հին Հնդկաստան - Հարավային Ասիայի անտիկ ժամանակաշրջանի քաղաքակրթությունը անվանվում էր հնդկական: Հին Հնդկաստանի տնտեսագիտական միտքն ուսումնասիրելիս պետք է ուշադրություն դարձնել հնագույն գրավոր հուշարձաններում արտացոլված տնտեսագիտական հայացքներին: Այդ իմաստով հիշատակման են արժանի «Մանուի օրենքները», որտեղ լուսաբանված են Հնդկաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքի բազմաթիվ կողմերը: Աշխատությունը ասույթների մի ժողովածու է, որտեղ արծարծված են բնությանը ն հասարակությանը վերաբերող բազմաթիվ հարցեր` սկսած աշխարհի ծագումից մինչն մարդու վարքագծի մանրուքները: Մանուն առասպելական անձ է, մարդու նախահայրը, որի ասույթներով պետք է առաջնորդվեն բոլոր մարդիկ` անկախ իրենց դիրքից ու տեղից: Այդ օրենսգրքի հիմնական խնդիրն է արդարացնել ն հավերժացնել գոյություն ունեցող հասարակարգը: Մանուի օրենքների համաձայն` հասարակությունը բաժանվում է 4 հիմնական դասերի. 1. Բրահմաներ - հասարակության այն անդամներն են, ովքեր ամեն ինչի տերն ու տնօրենն են, օժտված են մեծ առավելություններով ն արտոնություններով: 2. Կշատրաներ - զինվորականներն են: 3. Վայշներ - տնտեսական գործունեությամբ զբաղվողներն են: 4. Շուդրաներ - իրավազուրկ ստրուկներն են, ովքեր զբաղված են սն աշխատանքով: Մանուի օրենքները պահանջում են, որ պետությունը ակտիվորեն միջամտի երկրի տնտեսական կյանքին, մասնավորապես` եկամուտների ապահովում հարկերի միջոցով, տնտեսական գործունեության կարգավորում, ազատ բնակչության շահագործում ն այլն: Հին Հնդկաստանի տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության կարնոր աղբյուր է «Արտահաշաստրա կամ քաղաքականության մասին գիտություն» վերնագրով տրակտատը, որի հեղինակ է համարվում թագավորի

խորհրդական Կաուտիլան (|Մ դարի վերջ – ||| դարի սկիզբ մ.թ.ա.): «Արտահաշաստրա» տրակտատը արտացոլում է Հին հնդկական պետության հսկայական դերը երկրի տնտեսական կյանքում: Դա միաժամանակ վկայում է այն մասին, թե այդ ժամանակաշրջանում զարգացման ինչ աստիճանի էր հասել տնտեսագիտական միտքը Հին Հնդկաստանում: Աշխատությունը բնութագրում է Հին Հնդկաստանի սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական կառուցվածքը, ինչպես նան տնտեսագիտական մտքի զարգացումը: «Արտահաշաստրա» տրակտատը վկայում է սոցիալական անհավասարության մասին, արդարացնում ն ամրապնդում է այն, հաստատում է հասարակության բաժանումը կաստաների: Կաուտիլան տնտեսական գործունեության բնագավառներ էր համարում հողագործությունը, անասնապահությունը ն առնտուրը: Այս ոլորտների շնորհիվ է բարեկեցիկ կյանք ստեղծվում: Սակայն հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձնում հողագործությանը: Վերջինիս զարգացումը պայմանավորված է ոռոգման ցանցի ստեղծմամբ: Տրակտատում հատուկ տեղ է հատկացված աշխատանքի հասարակական բաժանման ն փոխանակության հարցերին: Կաուտիլայի աշխատության մեջ ուշադրությունից դուրս չեն մնացել պետության տնտեսական դերին վերաբերող հարցերը: Պետությունը պետք է ակտիվ միջամտություն ցուցաբերի երկրի տնտեսական կյանքին: Ավելին, թագավորական իշխանությունը պետք է իր վրա վերցնի բազմաթիվ տնտեսական հարցերի իրականացումը, մասնավորապես, ծայրամասերի գաղութացումը, ոռոգման ցանցի պահպանումը, ջրհորների շինարարությունը, գյուղերի հիմնադրումը, գործվածքային արտադրությունների ստեղծումը ն այլն: Աշխատության մեջ առանձնակի տեղ է հատկացված նյութական արժեքների հաշվառմանը: Հեղինակը առաջարկում է այդ աշխատանքների համար օգտագործել հաշվեկշիռները: «Արտահաշաստրա» տրակտատը արտացոլումն է այն բանի, թե հնդկական տնտեսագիտական միտքը ինչպես է մեկնաբանում սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները, Հին Արնելքի երկրներին բնորոշ տնտեսական կյանքը:

Հին Չինաստան - Համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից մեկն է եղել Հին Չինաստանը: Մեր թվարկությունից առաջ 2-||| դարերում Չինաստանում նախնադարյան համայնակարգը քայքայվում էր, որին փոխարինելու էին գալիս արնելյան ստրկությունը ն գյուղացիական ազատ համայնքները: Այդպիսի պայմաններում էլ սկսում է ձնավորվել տնտեսագիտական միտքը: Մեծ ճանաչում է ստացել Կոնֆուցիոսի (Կուն Ֆու Ցզի 551-479 մ.թ.ա.) ուսմունքը: Կոնֆուցիոսը ուննոր ընտանիքից էր ն բնական է, որ պետք է պաշտպաներ տիրող կարգերը: Ըստ նրա` բնական է, որ գոյություն ունեն ստրուկներ ու տերեր: Ստրուկները ոչ միայն պետք է հաշտվեն իրենց վիճակի հետ, այլ

պետք է «վաստակեն» իրենց տերերի վստահությունը: Ըստ էության, Կոնֆուցիոսի ուսմունքը ուղղված էր ձնավորվող ստրկատիրական հասարակարգի կայունության պահպանմանը, պետության հեղինակության մեծացմանը: Դրա համար նա լիովին օգտագործել է ավանդական ձներն ու սովորությունները: Մասամբ էլ դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ նրա աշխատությունը շարադրված է զրույցի ձնով: Սակայն պետք է նշել, որ Հին Չինաստանում գտնվեցին մարդիկ, որոնք դեմ դուրս եկան Կոնֆուցիոսի ուսմունքին: Այդ մարդկանցից էր Մո-Ցզին (479-403 մ.թ.ա.): Նա սայլագործ արհեստավոր էր: Իր շուրջը հավաքեց համախոհներին ն հիմնադրեց Մոիստների դպրոցը: Ըստ Մո-Ցզիի, բոլոր մարդիկ աստծո առաջ հավասար են, ուստի ստրուկ ու տեր չպետք է լինի: Նա առանձնակի ուշադրություն է դարձնում արտադրության կառավարմանը: Լինելով մտածող մարդ, նկատում է, որ աշխատանքի հասարակական բաժանման շնորհիվ արտադրությունը բաժանվում է տարբեր ոլորտների, որն էլ հանգեցնում է դրանց միջն տնտեսական կապերի ձնավորմանը: Այդ տեսակետից նա ողջունում է ապրանքափոխանակության զարգացումը արհեստավորների ն հողագործների միջն: Հին Չինաստանի տնտեսագիտական մտքի պատմության աչքի ընկնող աղբյուրներից է «Գուան Ցզի» ուշագրավ աշխատությունը, որի հեղինակները հայտնի չեն: Այն վերաբերում է մ.թ.ա. |Մ-||| դարերին: Աշխատության մեջ քննարկվում են հարստության ստեղծման ուղիները: Գլխավոր ուղին համարվում է գյուղատնտեսությունը: Ավելին, աշխատության հեղինակները առաջարկում են արգելել այն աշխատանքները, որոնք երկրորդական բնույթ ունեն, այսինքն` ծախսվում են պերճանքի առարկաների արտադրության վրա: Դրա հետնանքով գյուղատնտեսության մեջ ավելի շատ մարդ կընդգրկվի ու երկիրը կհարստանա: Գյուղացիների տնտեսական դրության բարելավման ն ամրապնդման նպատակով տրակտատի հեղինակները առաջարկում են փոխել հարկային համակարգը, բարձրացնել հացի գները: Ժողովրդի կենսամակարդակի լավացման պատասխանատվությունը իր վրա պետք է վերցնի պետությունը: Տրակտատի մեջ առանձնակի տեղ է հատկացվում նան շուկայական հարաբերություններին: Առաջին անգամ այստեղ են արծարծվում ապրանքների ն փողի քանակի հարաբերակցության հարցերը:

2.2. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆՈՒՄ

Հին Հունաստանը հանդիսացել է դասական ստրկատիրական երկիր: Ստրկատիրական հարաբերություններն այս երկրում հասել էին զարգացման գագաթնակետին: Այդ հարաբերությունները ընդգրկում էին ինչպես երկրի սոցիալ-տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական բնագավառները: Պատահական չէ, որ մեր թվարկությունից առաջ |Մ դարում, Հին Հունաստանում տնտեսագիտական միտքը ծնվել էր որպես ստրկատիրական արտադրաեղանակի տեսություն, որտեղ հատուկ տեղ էր հատկացվում բնամթերային ն ապրանքային արտադրության փոխհարաբերությունների հարցին: Տնտեսագիտական մտքի սաղմերը նկատվում են հույն խոշորագույն մտածողներ Հոմերոսի ն Հեսիոդեսի (մ.թ.ա. 2-Մ||| դար) գեղարվեստական աշխատություններում, որոնցում հիմնականում արտացոլված են բնամթերային տնտեսությանը վերաբերող հարցերը: Նշված մտածողների աշխատություններից պարզվում է, որ ստրկատիրական կարգերի ձնավորման գործընթացում գույքային անհավասարությունը հասել էր իր գագաթնակետին: Միաժամանակ, Հեսիոդեսի աշխատություններում խոսվում է այն մասին, որ հասարակ հույները աշխատանքը համարում էին մեծ պատվախնդրություն: Մ.թ.ա. Մ||-Մ| դարերում ստրկությունը լայն տարածում է ստանում, մասնավոր սեփականությունը վերջնականապես դուրս է մղում տոհմային, համայնքային սեփականությանը ն արագ թափով սկսում են զարգանալ առնտուրն ու վաշխառությունը: Աշխատավոր մասսաների ունեզրկումը ն ստրկատիրության ամրապընդումը դժվար կացության մեջ են դնում աթենական պետությանը: Մասնավորապես, պետության եկամուտները ն զինվորների թվաքանակը կրճատվում են: Այս ամենը ժողովրդական մասսաներին դուր չէր գալիս ն սկսում էին գլուխ բարձրացնել դեմոսի հուզումները: Եվ ահա այս պայմաններում գտնըվեցին պետական գործիչներ, ովքեր փորձում էին ռեֆորմների միջոցով մեղմել ժողովրդական հուզումները: Հատկապես հիշատակման է արժանի Սոլոնի ռեֆորմիստական գործունեությունը: Սոլոնի կարնորագույն ռեֆորմներից էր պարտապանային ստրկության արգելումը ն պարտքերի վերացումը: Տնտեսագիտական մտքի պատմության զարգացման տեսակետից կարնոր նշանակություն ունեն Սոլոնի ռեֆորմում ներքին ն արտաքին առնտրի վերաբերյալ գաղափարները: Արտաքին առնտրական գործունեության իրականացման ն կարգավորման գործում պետությունը, ըստ Սոլոնի, պետք է ակտիվ միջամտություն ցուցաբերի:

Հին Հունաստանում տնտեսագիտական մտքի մասին պատկերացում են տալիս Պերիկլեսի (490-429 մ.թ.ա.) կողմից անցկացված ռեֆորմները: Նա հատուկ ուշադրություն էր դարձնում քաղաքաշինության, արհեստների ն առնտրի զարգացման հարցերին: Պերիկլեսի տնտեսական քաղաքականությունը կողմնորոշված էր ստրուկների շահագործման ուժեղացմանը, առնտրի ն դրամաշրջանառության զարգացմանը: Արտադրության ստրկատիրական եղանակի ճգնաժամի պայմաններում Հին Հունաստանի տնտեսագիտական միտքը ուղղված էր ստրկատիրական կարգերի պաշտպանությանը ն բնամթերային տնտեսության արդարացմանը: Այդ միտումները առավել վառ ձնով են արտահայտվել Քսենոֆոնի (430355 մ.թ.ա.), Պլատոնի (427-347 մ.թ.ա.) ն Արիստոտելի (384-322 մ.թ.ա.) տնտեսագիտական հայացքներում:

Քսենոֆոնը (430-355 մ.թ.ա.) - աթենքյան հարուստ արիստոկրատիայի ներկայացուցիչ էր: Նա հին հունական հայտնի փիլիսոփա Սոկրատի աշակերտն էր: Իր քաղաքական հայացքներով հանդես էր գալիս որպես ստրկատիրական Սպարտայի կողմնակից ն հունական դեմոկրատիայի հակառակորդ: Քսենոֆոնը ամենից առաջ հայտնի է իր «էկոնոմիկոս» ն «Եկամուտներ» աշխատություններով: Առաջին աշխատության մեջ նա քննարկել է արդյունավետ տնտեսության ստեղծման ն վերջինիս կառավարման հարցերը: Ստրկատիրական պետության տնտեսության հիմնական ճյուղը համարել է հողագործությունը: Ըստ Քսենոֆոնի` հողագործությունը բոլոր արվեստների մայրն ու կերակրողն է: Տնտեսական գործունեության հիմնական նպատակը նա համարել է հասարակությանը օգտակար իրերով, այսինքն` սպառողական արժեքներով, ապահովելը: Արհեստների ն առնտրի նկատմամբ նա բացասական վերաբերմունք ուներ: «էկոնոմիկոս» աշխատությունը շարադրել է զրույցի ձնով, որտեղ Սոկրատի միջոցով հեղինակը բազմաթիվ տնտեսագիտական մտքեր է արտահայտել: Այսպես, աշխատության մեջ կան բազմաթիվ խորհուրդներ ստրկատիրական հասարակարգի տնտեսական գործունեության վերաբերյալ: Ստրկությունը համարել է շահագործման բնական ձն, իսկ ստրուկներին` խոսող գործիքներ: Նա ատում էր ֆիզիկական աշխատանքը ն համարում ստրուկների զբաղմունքի ոլորտ: Լինելով իր ժամանակի խոշոր մտածողներից մեկը, Քսենոֆոնը նկատում է, որ ստրուկների աշխատանքը քիչ արտադրողական է: Ստրկատերերին խորհուրդ է տալիս լայնորեն կիրառել նյութական խթաններ, հատկապես այն ստրուկների նկատմամբ, ովքեր ջանք ու եռանդ չեն խնայում իրենց աշխատանքի ժամանակ: Քսենոֆոնը հին դարերի այն եզակի մտածողներից մեկն էր, որ մեծ ուշադրություն էր դարձրել աշխատանքի հասարակական բաժանման հարցերին: Այն դիտարկում էր որպես երնույթ, որպես սպառողական արժեքների արտադրության կարնոր պայման: Ավելին, Քսենոֆոնը առաջինն էր, որ ցույց տվեց աշխատանքի բաժանման զարգացման ն շուկայի միջն փոխադարձ

կապը: Ըստ նրա, շուկայի ծավալից է կախված արհեստների տրոհումը: Այսպիսով, Քսենոֆոնը, ամենից առաջ, բնամթերային, ստրկական տնտեսության գաղափարախոսն էր: Սակայն դրա հետ Քսենոֆոնը օգտակար է համարել նան առնտուրը, դրամաշրջանառությունը: Քսենոֆոնը փողը դիտարկել է որպես շրջանառության անհրաժեշտ միջոց ն հարստության խտացված ձն: Փողը քննարկելով որպես առնտրական ն վաշխառուական կապիտալ, խորհուրդ էր տալիս այն կուտակել որպես գանձ: Քսենոֆոնի ծառայություններից մեկն էլ այն է, որ նա իրերը քննարկում էր երկակի տեսակետից` որպես սպառողական ն որպես փոխանակային արժեքներ: Բայց քանի որ բնամթերային տնտեսության գաղափարախոս էր, ապա հատուկ նշանակություն չէր տալիս փոխանակային արժեքին: Իրի արժեքայնությունը նա կախվածության մեջ էր դնում դրա օգտակարությունից, իսկ գինը բացատրում էր առաջարկի ն պահանջարկի շարժմամբ: «Եկամուտներ» աշխատության մեջ Քսենոֆոնը քննարկել է պետության եկամուտների ձնավորման ուղիները: Այդ տեսակետից նա առանձնացնում էր հետնյալ աղբյուրները. թանկարժեք մետաղների արդյունահանումը ն կուտակումը, օտարերկրացիներից բարձր հարկերի գանձումը, ինչպես նան ստրկավաճառությունից ստացված եկամուտները:

Պլատոն (427-347 մ.թ.ա.) - Տնտեսագիտական հայացքները եղել են հին հունական փիլիսոփա Պլատոնի ուշադրության կենտրոնում: Ի տարբերություն Քսենոֆոնի, որի տնտեսագիտական հայացքները էմպիրիկ, նկարագրական բնույթ էին կրում, Պլատոնի էմպիրիզմը իր տեղը զիջում է գիտական հետազոտությանը ու տեսական ընդհանրացումներին: Պլատոնը սերվում էր խոշոր հողասեփականատիրոջ ընտանիքից, լավ կրթություն էր ստացել, շատ էր ճանապարհորդել, Աթենքում ստեղծել էր իր փիլիսոփայական դպրոցը: Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Տնտեսագիտության համար մեծ կարնորություն են ներկայացնում նրա «Քաղաքականություն կամ պետություն» ն «Օրենքներ» աշխատությունները: Առաջին աշխատության մեջ տրված է իդեալական պետության կառուցվածքային նախագիծը, երկրորդում` իրականությանը առավել մոտ պետության նկարագրությունը: Պետությունը նա դիտարկում է որպես մարդկանց բազմաթիվ պահանջմունքների ն նրանց միակողմանի ունակությունների միջն առաջացած հակասությունների լուծման ձն: Իդեալական պետության մեջ գոյություն ունեն երեք շերտեր. 1. փիլիսոփաներ, ովքեր կառավարում են հասարակությունը, 2. պահապաններ (զինվորներ), 3. հողագործներ, արհեստավորներ ն առնտրականներ: Ինչպես տեսնում ենք, ստրուկները դուրս են մնում այս դասակարգումից:

Պլատոնը մեծ ուշադրություն է դարձրել աշխատանքի բաժանման հարցին: Այն համարել է բնական երնույթ: Նրա ուսմունքի մեջ հիմնավորվում է մարդկանց անհավասարությունը ն համարվում բնության կողմից տրված երնույթ: Ստրուկներին համարում է հասարակության հիմնական արտադրողական ուժերը, իսկ դրանց շահագործումը` ստրկատերերի հարստացման միջոց: Ազատ քաղաքացիներ կարող են լինել միայն հույները: Տնտեսության հիմնական ճյուղը համարում է հողագործությունը, սակայն դրանից բացի, կարնորել է նան արհեստագործությունը: Պետության տնտեսական հիմքը կազմում է բնամթերային տնտեսությունը, որը հիմնված է ստրուկների շահագործման վրա: Քանի որ Պլատոնը աշխատանքի բաժանումը համարում էր բնական երնույթ, ապա վերջինիս հետ սերտ կապվածության մեջ էր դիտարկում փոխանակության գործընթացը: Պլատոնը, լինելով բնամթերային տնտեսության գաղափարախոս, միաժամանակ գտնում էր, որ մանր առնտուրը անհրաժեշտ է, որպեսզի սպասարկի աշխատանքի բաժանմանը: Սակայն պետք է նշել, որ բուն առնտրի, հատկապես խոշոր առնտրի, առնտրական շահույթի նկատմամբ նրա մոտեցումը բացասական էր: Նրա կարծիքով առնտրով պետք է զբաղվեն արտասահմանցիները, ստրուկները: Ազատ հույնի համար առնտրով զբաղվելը անպատվաբեր, ամոթալի երնույթ է: «Օրենքներ» ստեղծագործության մեջ Պլատոնը հանդես է գալիս մարդկանց միջն հողերի բաժանման օգտին: Դրանով նա փորձում է մեղմել ստրկատիրական պետությունում ծավալված դասակարգային հակասությունները, ինչպես նան կանխել հողերի վաճառքը: Նշված աշխատության մեջ Պլատոնը քննարկում է նան քաղաքաշինության հարցերը: Ըստ նրա` քաղաքները պետք է ծովից 16 կմ հեռավորության վրա կառուցվեն, որովհետն ծովը առնտուր կատարելու ցանկություն է առաջացնում: Իսկ առնտուրը փոխում է մարդկանց հոգեբանությունը: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր պետություն կամ քաղաք պետք է իր արտադրանքով բավարարի սեփական պահանջմունքները: Լինելով բնամթերային տնտեսության կողմնակից, Պլատոնը, այնուամենայնիվ, ապրանքային արտադրության վերաբերյալ հետաքըրքիր մտքեր է արտահայտել: Այսպես, նա նշել է, որ փոխանակության ընթացքում անչափակցելի ու տարբեր ապրանքները դառնում են չափակցելի ն միանման: Նա արտահայտել է մտքեր նան փողի մասին, հատկապես փողի արժեչափման, շրջանառության ն գանձագոյացման ֆունկցիաների մասին: Սակայն այս բոլորի հետ, նա դեմ էր փողի օգտագործմանը հարստության կուտակման նպատակով ն խիստ քննադատում էր վաշխառությունը: Պլատոնը այն առաջին մտածողներից մեկն էր, որ առաջադրեց գնի հիմքի ն մակարդակի հարցը: Նա այն կարծիքի էր, որ գները պետք է կարգավորվեն պետական իշխանության կողմից, ընդ որում` հիմք պետք է ընդունվի այն գինը, որը կապահովի նվազագույն շահույթի ստացում:

Արիստոտել (384-322 մ.թ.ա.) - Հին Հունաստանի տնտեսագիտական մտքի զարգացման գործում մեծ ավանդ է ներդրել հին աշխարհի խոշորագույն մտածողներից մեկը` Արիստոտելը: Նա ծնվել է բժշկի ընտանիքում: Եղել է Պլատոնի աշակերտը, սակայն համամիտ չի եղել պլատոնյան իդեալիստական հայացքների հետ: Մ.թ.ա. 343թ. Ֆիլիպ թագավորի կողմից հրավիրվում է Մակեդոնիա` որպես նրա որդու` ապագա մեծ զորավար Ալեքսանդր Մակեդոնացու դաստիարակ: 335թ. վերադառնալով Աթենք, հիմնադրում է իր դպրոցը: Երբ 323թ. Ալեքսանդր Մակեդոնացին մահանում է, Մակեդոնացու դեմ վրդովված աթենքցիները խոշոր մտածողին, փիլիսոփային վռնդում են Աթենքից: Մեկ տարի հետո Արիստոտելը մահանում է էվբեյ կղզու Հալկետե բնակավայրում: Չնայած նրա մահվանից հազարամյակներ են անցել, այնուամենայնիվ, հին հունական մտածողի անունն ու գաղափարներն այսօր էլ մարդկության կողմից չեն մոռացվել: Արիստոտելի գրիչը շատ բեղմնավոր է եղել: Նա բազմաթիվ աշխատություններ է գրել գիտության տարբեր բնագավառների վերաբերյալ: Նրա քաղաքական հայացքները շարադրված են «Քաղաքականություն» աշխատության մեջ: Արիստոտելը կողմնակից է եղել ստրկատիրական դեմոկրատիային: Նա արդարացնում էր մարդկանց բաժանումը ստրուկների ն ստրկատերերի` դա համարելով բնական երնույթ: Հունաստանի բնակչությանը նա դասակարգել է հինգ խմբի. 1. հողագործներ, 2. արհեստավորներ, 3. առնտրականներ, 4. վարձու բանվորներ, 5. զինվորականներ: Ստրուկներին ոչ մի խմբի մեջ չէր ընդգրկել: Ստրկությունը Արիստոտելը համարել է աշխատանքի բնական բաժանման արդյունք, այսինքն` ստրուկները ի ծնե են այդպիսին, ն նրանք ընդունակ են կատարելու միայն ֆիզիկական աշխատանք: Ստրուկներին նա հավասարեցնում է ազատ մարդկանց ունեցվածքին, նրանց համարում խոսող գործիք: Արիստոտելը առաջին մտածողներից էր, որը փորձում էր ուսումնասիրել տնտեսական երնույթները ն դրանք արտահայտող օրենքները: Ուստի պատահական չէ, որ նրան անվանել են ստրկատիրական դարաշրջանի տնտեսագետ-տեսաբան: Սակայն Արիստոտելը իր ժամանակաշրջանի ծնունդն էր: Նրա գաղափարախոսությունը ուղղված էր բնամթերային տնտեսության պահպանմանը: Նա ինչ-որ տեղ պահպանողական էր, մասնավորապես նրան դուր չէր գալիս առնտրի ն դրամական հարաբերությունների զարգացումը: Նրա իդեալը ոչ մեծ հողագործական տնտեսություններն էին, որտեղ պետք է արտադրվեր ամեն ինչ, իսկ որնէ ապրանքի անհրաժեշտության դեպքում դա պետք է ձեռք բերվեր հարնաններից` արդարացի առնտրի միջոցով: Սակայն Արիստոտել-տնտեսագետի ծառայություններից է այն, որ նա առաջինը բացահայտեց տնտեսագիտության մի շարք կատեգորիաներ ն ցույց տվեց դրանց միջն գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը: Հետա27

զոտելով բարիքների օգտագործման եղանակները` Արիստոտելը, ըստ էության, բացահայտեց ապրանքի երկու հատկանիշները. սպառողական արժեքը ն փոխանակային արժեքը: Բարիքի օգտագործումը` որպես սպառողական արժեք, Արիստոտելը համարում էր «բնական» երնույթ, իսկ փոխանակային արժեքի տեսքով բարիքի օգտագործումը` «ոչ բնական»: Նա իր առաջ հարց է դնում. ինչպե՞ս է տեղի ունենում փոխանակությունը: Սակայն հարցի պատասխանը Արիստոտելը շրջանցում է: Չնայած դրան, նա ուշագրավ մտքեր է արտահայտում փողի ծագման ն ֆունկցիաների մասին: Եթե ապրանքներն ու փողը համադրվում են միմյանց հետ, ապա նշանակում է, որ դրանք ունեն ինչ-որ ընդհանրություն: Նույնը վերաբերում է նան ապրանքներին: Արիստոտելին հայտնի էր, որ ապրանքային հարաբերությունների հետնանքով ծագել է փողը, առաջացել է ապրանքի արժեքի փողային արտահայտությունը` գինը: Ստացվում է, որ փողին բնորոշ է արժեչափի ֆունկցիան: Սակայն արժեքի` որպես ապրանքային տնտեսության բնորոշ կատեգորիայի մասին Արիստոտելը գաղափար չուներ: Ըստ Արիստոտելի` փոխանակությունը առանց հավասարության տեղի ունենալ չի կարող: Ինչպես տեսնում ենք, Արիստոտելը մշակում է ապրանքային արտադրությանը հատուկ կատեգորիաները: Նա նշում է, որ տոկոսը պարտատիրոջ հաշվին եկամուտ ստանալու միջոց է: Վաշխառուն տոկոսը յուրացնում է անարդարացիորեն, որովհետն դրա ստեղծմանը նա չի մասնակցել: Արիստոտելը անթույլատրելի է համարում այն փաստը, որ փողը դառնա փողի ստացման միջոց: Փողը նախատեսված է միայն շրջանառության գործընթացի սպասարկման համար: Նա առնտրավաշխառուական կապիտալի մեջ տեսնում է այն հիմնական պատճառը, որի հետնանքով բնամթերային տնտեսությունը քայքայվում է: Դրա համար էլ խիստ քննադատության է ենթարկում հարուստ դրամատերերին: Արիստոտելը իսկական հարստությունը համարում է առաջին անհրաժեշտության ապրանքներից բաղկացած հարստությունը: Լինելով բնամթերային տնտեսության գաղափարախոս ն խոշոր մտածող, Արիստոտելը նկատում է, որ առանց առնտրի` պետությունը չի կարող գոյատնել, սակայն չպետք է թույլատրել, որպեսզի այն տնտեսության մեջ գերիշխի: Այսպիսով, Հին Հունաստանի խոշոր մտածողները, աշխատանքի հասարակական բաժանման էությունից ելնելով, փորձել են վերլուծել ապրանքափողային հարաբերությունները, փոխանակության պայմանները, փողը: Խոսքը վերաբերում է ոչ թե խորհուրդներին, թե ինչպես վարել տնտեսությունը, այլ տնտեսական երնույթների տեսական ընկալման փորձերին: Այդ տեսակետից առանձնակի է Արիստոտելի դերը:

2.3. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ ՀԻՆ ՀՌՈՄՈՒՄ

Տնտեսագիտական միտքը Հին աշխարհում իր հետագա զարգացումն ու ավարտը ստացավ Հին Հռոմում: Հին Հռոմի տնտեսագիտական միտքը ուղղված է եղել ստրկատիրական կարգերի արդարացմանը` չնայած այն արդեն անկում էր ապրում: Հին Հռոմի տնտեսագիտական պատմության մեջ առանձնանում են հետնյալ շրջանները. ստրկատիրական հարաբերությունների ձնավորման (Մ-|||դ. մ.թ.ա.), դասական ստրկության ծաղկման ժամանակաշրջան (||դ. մ.թ.ա. - ||դ. մ.թ.) ն հռոմեական պատմության վերջին փուլ (|||-Մդ. մ.թ.), որը կապված էր ստրկատիրության անկման ն ֆեոդալիզմի ձնավորման հետ: Ի դեպ, պետք է նշել, որ Հին Հռոմում ստրկատիրական կարգերը ավելի զարգացած էին, քան Հին Հունաստանում: Եթե Հին Հունաստանում ստրուկները հիմնականում շահագործվում էին արհեստագործության ն առնտրի բնագավառներում, ապա Հին Հռոմում ստրկական աշխատանքի կիրառման հիմնական ոլորտը եղել է գյուղատնտեսությունը: Դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ արտադրության ստրկատիրական եղանակի հակասությունները այնքան էին խորացել, որ հանգեցրին կոլոնատների առաջացմանը: Այս բոլորը չէր կարող իր ազդեցությունը չթողնել Հին Հռոմի տնտեսագիտական մտքի վրա: Վերջինս հիմնականում ուղղված է եղել ագրարային հիմնախնդիրների լուծմանը ն ամենից առաջ` ստրկատիրական լատիֆունդիաների ռացիոնալ կազմակերպմանը: Հին հռոմեական ստրկատերերի գաղափարախոսն էր Մարկոս Պորկիոս Կատոն Ավագը (234-149թթ. մ.թ.ա.): Իր «Երկրագործություն» աշխատության մեջ նա հիմնավորում էր գյուղատնտեսության առավելությունը տնտեսության այլ ճյուղերի նկատմամբ ն ապացուցում, որ գյուղատնտեսությունից ստացված եկամուտը ամենաարդարացի, մաքուր եկամուտն է ն չի կարող նախանձ առաջ բերել: Նշենք, որ Կատոն Ավագը խոշոր հողասեփականատեր էր: Կատոն Ավագի իդեալը եղել է բնամթերային տնտեսությունը: Նա քարոզում էր շատ արտադրել ն քիչ վաճառել, ընդ որում` վաճառքի պետք է հանվի միայն ավելցուկը, իսկ գնել պետք է այն, ինչը հնարավոր չէ արտադրել սեփական տնտեսությունում: Կատոն Ավագի աշխատության մեջ մեծ տեղ են գրավում ստրուկներին պահելու, դրանց աշխատանքի օգտագործման, շահագործման մեթոդների մասին խորհուրդները: Նա ստրուկներին դասում էր արտադրության միջոցների շարքը: Խորհուրդ էր տալիս ստրուկներ ձեռք բերել մանուկ հասակից: Որպեսզի ստրուկները չմիանան ն ապստամբություն չբարձրացնեն, Կատոն Ավագը առաջարկում է նրանց շրջանում միմյանց նկատմամբ միշտ թշնամանք սերմանել: Իր աշխատության մեջ նա որոշակի միջոցներ է առաջարկել նան ստրուկների աշխատանքի խթանման համար: Ստրուկների վիճակը պետք է կախվածության մեջ

գտնվի նրանց աշխատանքային ջանքերից: Այս բոլորը վկայում է այն մասին, որ Կատոն Ավագի ջանքերն ուղղված են եղել խոշոր ստրկատիրական տնտեսությունների ռացիոնալ կառավարման ապահովմանը: Հին Հռոմի խոշոր մտածողներից էր Մարկոս Տերենց Վարոն (116-27թթ. մ.թ.ա.): Նա գրել է տրակտատ «Գյուղատնտեսության մասին»: Ի տարբերություն Կատոն Ավագի, Վարոն երբեք գյուղատնտեսությամբ չի զբաղվել: Իր տրակտատում նա տագնապ է ապրում ստրկատիրական տնտեսությունների ճակատագրի համար: Վարոն խիստ քննադատության է ենթարկում ստրկատերերին, որոնք հեռացել են իրենց աշխատանքից, ապրում են քաղաքներում, իսկ լատիֆունդիաները հանձնվել են կառավարիչներին: Վարոն խորհուրդ էր տալիս հողագործության հետ միասին զարգացնել նան անասնապահությունը, որովհետն ըստ նրա` ամեն ինչի հիմքը անասունն է: Դա հիմնականում բացատրում է նրանով, որ այդ ժամանակաշրջանում Հին Հռոմում հացը բավականին էժան էր, դրան հակառակ` անասնապահության եկամտաբերությունը բարձր էր: Վարոն նույնպես կողմնակից էր բնամթերային տնտեսությանը: Նա խորհուրդ է տալիս լայնորեն օգտագործել գյուղատնտեսական գիտությունները, կատարելագործել ստրկական աշխատանքների շահագործումը ն այլն: Այսինքն նրա նպատակը ոչ միայն ստրկական տնտեսությունների պահպանումն էր, այլ նան դրանց եկամտաբերության բարձրացումը: Վարոն մեծ ուշադրություն էր դարձնում ստրուկների հետ վերաբերվելու, նրանց շահագործման մեթոդների վրա: Նա արտադրության միջոցները բաժանել էր երեք խմբի. խոսող գործիքներ` ստրուկները, հնչյուններ արտահայտող գործիքներ` բանող անասունները, համր գործիքներ` գույքը: Վարոն կռահում էր, որ աստիճանաբար ստրուկների աշխատանքը ցածր արդյունավետություն է ձեռք բերում: Դրա համար էլ նա խոշոր հողատերերին խորհուրդ էր տալիս օգտագործել նան վարձու աշխատանք: Ինչպես հայտնի է, մեր թվարկության առաջին դարից սկսած, արտադրության ստրկատիրական եղանակը սկսեց անկում ապրել: Այդ երնույթը իր «Գյուղատնտեսության մասին» ստեղծագործության մեջ նկարագրեց Յունի Մոդերատ Կոլումելան (| դար մ.թ.ա.): 12 գրքից բաղկացած տրակտատում նա մանրամասնորեն քննարկել է ստրկատիրական լատիֆունդիաների վիճակը, նկարագրել ստրկական աշխատանքի ցածր արտադրողականության մասին, թե ինչպիսի մեծ վնաս են պատճառում դաշտերին ստրուկները, անասունների, գույքի վատ պահպանելու մասին ն այլն: Կոլումելայի աշխատանքի բովանդակությունից պարզ երնում է ստրկատիրական արտադրաեղանակի ցածր արդյունավետությունը: Նրա խոսքերով` լատիֆունդիաները կործանեցին Հռոմը: ճգնաժամից դուրս գալու նպատակով գիտնականը առավելություն է տալիս ավելի արտադրողական աշխատանքին: Դրա համար նա առաջարկում է հրաժարվել ստրուկների աշխատանքից ն կիրառել ազատ արտադրողների աշխատանքը: Սակայն այս բոլորի հետ միասին` փորձում է

պահպանել ստրկությունը, առաջարկում տնտեսության շրջանակներում ստրուկների բնական վերարտադրությունը ապահովելու, անգամ բազմազավակ ստրուկներին ազատություն շնորհելու ամբողջ համակարգ: Լինելով մտածող մարդ, կռահում է ստրկատիրական տնտեսության վերակառուցման դժվարությունները: Դրա համար էլ առաջարկում է խոշոր հողատարածքները բաժանել ն վարձակալությամբ տալ ազատ կոլոններին, այսինքն անցում կատարել դեպի մանր արտադրությունը: Հին հռոմեական տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության էջերից մեկն էլ կապված է Գրակքոս եղբայրների կողմից անցկացվող ագրարային ռեֆորմների հետ: Այն հիմնականում ուղղված էր քիչ հող ունեցողների ն հողազուրկ գյուղացիների պայքարին` ընդդեմ խոշոր հողասեփականատերերի: Ավագ եղբայր Տիբերիոսը (162-133թթ. մ.թ.ա.) ընտրվելով ժողովրդական տրիբուն, առաջ քաշեց իր ագրարային ռեֆորմի նախագծերը: Հողազուրկ գյուղացիությանը ն թափառաշրջիկներին հող հատկացնելու նպատակով առաջարկեց օրենք ընդունել, համաձայն որի` քաղաքացիներին թույլատրվում էր հող վարձակալել 125 հեկտարից ոչ ավելի: Ավելորդ հողակտորները ենթակա էին վերադարձման պետությանը, որպեսզի դրանք հետագայում տրամադրվեն չուննորներին: Տիբերիոսի ռեֆորմով մի քանի հազար գյուղացիներ հող ստացան: Սակայն նրա սպանությունից հետո հողային ռեֆորմը շարունակվեց նրա կրտսեր եղբայր Գայոսի (153-121թթ. մ.թ.ա.) կողմից: Վերականգնվեց հողազուրկ գյուղացիներին հողերի տրամադրումը: Բացի դրանից, Գայոսի առաջարկությամբ օրենք ընդունվեց պետական ամբարներից աղքատ քաղաքաբնակներին հաց վաճառելու մասին: Գրակքոս եղբայրների ռեֆորմատորական գործունեությունը ուղղված է եղել մանր գյուղացիական տնտեսությունների ամրապնդմանը: Արդյունքները բավականին ամուր հիմքեր էին գցել: Այսպես, Գայոսի զոհվելուց հետո անգամ կոնսերվատորները չկարողացան վերացնել հողազուրկներին հող տրամադրելու օրենքները: Հայտնի է, որ մ.թ. | դարում Հին Հռոմում սկիզբ առավ քրիստոնեությունը: Այն առաջացավ հռոմեական հասարակության տնտեսական, քաղաքական ն բարոյական ճգնաժամի պայմաններում: Վաղ քրիստոնեությունը իր գաղափարախոսության մեջ ուներ բավականին տնտեսագիտական մտքեր: Սկզբնական շրջանում քրիստոնեությունը հանդես եկավ որպես աղքատների շահերի արտահայտիչ: Այն հայտարարեց, որ աստծո առաջ բոլորը հավասար են, ուստի նյութական բարիքները պետք է հավասարապես բաշխվեն: Սակայն հետագայում քրիստոնեական եկեղեցին կուտակելով որոշակի ունեցվածք, արդեն սկսեց պաշտպանել մասնավոր սեփականությունը: Պատահական չէ, որ խոշոր սեփականատերերը ընդունեցին կրոնը ն մ.թ. 4-րդ դարում այն դարձավ պետական պաշտոնական կրոն:

2.4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

Տնտեսագիտական մտքի զարգացման նոր փուլը կապված է ֆեոդալական արտադրաեղանակի հետ: Ֆեոդալական արտադրաեղանակը անցել է զարգացման տարբեր փուլեր: Այսպես. արնելյան երկրներում այն հաստատվել է մ.թ. || - ||| դարերում (օրինակ` Չինաստան, Հայաստան), եվրոպական երկրներում` Մ-Մ| դարերում, Ռուսաստանում ն սլավոնական մի շարք երկըրներում` |2-2 դարերում: Անկախ ֆեոդալիզմի զարգացման փուլերից, այդ տնտեսակարգի ընդհանուր օրինաչափությունը եղել է նյութական բարիքների ազատ արտադրողներին ն ստրուկներին կախյալ ճորտ գյուղացիների վերածելը: Ֆեոդալական տնտեսակարգի պայմաններում արտադրության հիմնական ճյուղը եղել է գյուղատնտեսությունը, որին բնորոշ էր բնամթերային բնույթը: Ֆեոդալիզմի գոյատնման ողջ ժամանակաշրջանը կարելի է բաժանել երեք շրջանի. 1. Վաղ ֆեոդալիզմ - երբ այն գտնվում էր ձնավորման փուլում: 2. Զարգացած ֆեոդալիզմ - այս շրջանը բնութագրվում է նրանով, որ ֆեոդալները մոնոպոլ ձնով իրենց տիրապետությունն են հաստատում հողի նկատմամբ, բնամթերային տնտեսության սահմանափակվածության հաղթահարմամբ ն ապրանքային արտադրության զարգացմամբ: Այս բոլորը վկայում են այն մասին, որ զարգանում է արհեստագործությունը, առնտուրն ու դրամաշրջանառությունը, կառուցվում են քաղաքներ: 3. Ուշ միջնադար - աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացման հետնանքով արտադրողական ուժերը սկսեցին զարգանալ: Վերջինս ուղեկցվում էր ապրանքափողային հարաբերությունների տարածմամբ: Սա նոր տնտեսակարգի` կապիտալիզմին անցման իրադրություն է նշանակում: Ինչպես նշվեց, ֆեոդալական տնտեսակարգն ուներ ագրարային բնույթ, որտեղ իշխող էր բնամթերային տնտեսությունը: Սակայն բնամթերային տնտեսությունը սկսում է իր տեղը աստիճանաբար զիջել ապրանքային արտադրությանը: Ֆեոդալական քաղաքների ձնավորման շնորհիվ արհեստները կենտրոնանում են դրանցում: Քաղաքներում ձնավորվում են արհեստագործական համքարություններ, որոնք ունեն իրենց կանոնադրությունները: Համքարությունները վերահսկողություն էին սահմանում թողարկվող արտադրանքի որակի ն քանակի նկատմամբ: Համքարությունների կանո32

նադրություններով ոչ միայն սահմանվում էին վարպետների, ենթավարպետների ն աշակերտների թվաքանակը, այլ նան կարգավորվում էին նրանց փոխհարաբերությունները: Բնական է, որ տարբեր համքարությունների միջն սկսում է մրցակցություն առաջանալ: Դա իհարկե շուկայի կայացման համար կարնոր նշանակություն ուներ: Հաճախ համքարությունները մենաշնորհային դիրք էին հաստատում տեղական շուկաներում: Արհեստագործության զարգացումը նպաստեց նան առնտրի զարգացմանը: Առնտրականները նույնպես միավորվեցին ն ստեղծեցին առնտրային միություններ կամ գիլդիաներ: Վերջիններս մրցակցում էին նան օտարերկրյա առնտրականների հետ: Հայտնի էր, որ ֆեոդալական տնտեսակարգին բնորոշ էին հողային ռենտայի երեք տեսակներ` աշխատավճար, բնամթերային ն դրամական: Ապրանքափողային հարաբերությունների զարգացման պատճառով բնամթերային ռենտան աստիճանաբար փոխարինվում էր դրամականով: Արդյունքը եղավ այն, որ սրվեցին հակասությունները գյուղի ն քաղաքի միջն: Եթե վաղ ֆեոդալիզմի դարաշրջանում գյուղը տնտեսապես էր ճնշում քաղաքին, ապա արդեն ուշ միջնադարում քաղաքը սկսեց շահագործել գյուղին` ամենից առաջ իր մոնոպոլ գներով, հարկային համակարգով, իր համքարություններով, վաշխառությամբ ն այլն: Քաղաքային արհեստագործական ապրանքների ն գյուղատնտեսական մթերքների գների հարաբերակցությունը առաջ բերեց շահերի բախում: Այս երնույթը իր արտացոլումը գտավ այդ շրջանի տնտեսագիտական հայացքներում: Օրակարգի հարց դարձավ «արդարացի գնի մասին» տեսության մշակումը, այսինքն այնպիսի գների, որոնք, ըստ միջնադարյան մտածողների (Թ. Աքվինացի ն ուրիշներ), ոչ միայն պետք է փոխհատուցեին արտադրության ծախքերը, այլ նան որոշակի եկամուտ ապահովեին: Ֆեոդալիզմի դարաշրջանում տնտեսագիտական միտքը տարբեր երկըրներում ունեցել է իր առանձնահատկությունները: Արնելյան Եվրոպայի ն Բյուզանդիայի տնտեսագիտական մտքի զարգացման առանձնահատկություններից է այն, որ ուներ վառ պետական բնույթ: Քանի որ նման երկրներում հասարակության շերտավորումը բավականին թույլ էր, իսկ հոգնոր ոլորտում կենտրոնացումը ավելի բարձր մակարդակի վրա էր, ապա գիտական գաղափարները, այդ թվում ն տնտեսագիտական, շարադրվում էին պետության դիրքերից ելնելով: Արնելքի երկրների տնտեսագիտական մտքի զարգացման հիմնական առանձնահատկություններից մեկն էլ այն էր, որ շարունակաբար մշակվում էին նույն հիմնախնդիրները, ինչ որ անտիկ աշխարհում էր: Մշակվող տնտեսագիտական հայացքների հիմքում ընկած էր գյուղական համայնքի պահպանումը` որպես պետության սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի հիմք:

Ինչ վերաբերում է քաղաքներին ն առնտրին, ապա դրանք ուշադրությունից դուրս էին մնացել: Չինաստանի տնտեսագիտական մտքի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ դրա հիմնական հեղինակը պետական պաշտոնյա էր կամ էլ դրան ձգտող: Պետական պաշտոնյան հանդես էր գալիս որպես հոգնոր մշակույթի ստեղծող: Եվ պատահական չէր, որ տնտեսագիտական ստեղծագործությունների հիմնական թեման նախկինի նման մնում էին պետության կառավարման հիմնախնդիրները, հողագործության վարման եղանակները ն այլն: Մերձավոր Արնելքի տնտեսագիտական մտքի զարգացման վրա էական ազդեցություն է ունեցել իսլամը: Այսպիսով, ֆեոդալական տնտեսակարգի պայմաններում տնտեսագիտական գաղափարների ձնավորումը տարբեր երկրներում ունեցել է դրսնորման իր առանձնահատկությունները:

2.5. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ

ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

Միջնադարում արաբական երկրների տնտեսագիտական գաղափարները անխզելիորեն կապված են եղել այն փոփոխությունների հետ, որոնք տեղի են ունեցել արաբական հասարակարգում: Արաբական երկրներում ֆեոդալական տնտեսակարգը իր տիրապետությունը հաստատեց նախնադարյան համայնակարգի քայքայումից անմիջապես հետո: Ստրկատիրական կարգերը Արաբիայում որոշակի դեր են խաղացել միայն թերակղզու հարավային մասերում: Ընդհանրապես տարածաշրջանի ֆիզիկա-աշխարհագրական պայմաններն այնպիսին են եղել, որ հիմնականում զարգացած էր քոչվորական անասնապահությունը: Տարբեր տոհմերի, ցեղերի միջն գույքային անհավասարությունը ավելի ու ավելի էր բնեռացվում: Քոչվոր շատ ընտանիքներ օազիսներում սկսում են նստակյաց կյանք վարել, իսկ քաղաքներում կենտրոնանում էին խոշոր առնտրականները, որոնք քարավաններով առնտուր էին կատարում երկրի տարբեր շրջանների ու հարնան պետությունների հետ: Մինչն իսլամի առաջացումը Արաբիայում կային գաղափարախոսներ, որոնք առաջարկում էին Արաբական երկրների միավորում: Բայց միավորման գործընթացին մեծ լիցք հաղորդեց իսլամը, որը ամբողջ թերակղզու համար միասնական կրոն դարձավ: Արաբների տնտեսագիտական հայացքների քիչ թե շատ համակարգված շարադրանքը Ղուրանում է, հիմնականում Մուհամեդի (ընդհանուր արաբական պետության առաջին ղեկավարը) գործունեության նկարագրությամբ: Ղուրանի սկզբնական տարբերակները վերաբերում են Մ||-Մ||| դարերին: Ղուրանը մի ժողովածու է, որը բաղ34

կացած է Մեքքայի մանր վաճառական Մուհամեդի ճառերից: Այն բաղկացած է 114 գլխից (սուրահներից): Շատ հաճախ Մուհամեդը Ղուրանում հիշատակում է աղքատներին ն հարուստներին, գույքային անհավասարության հիմնախնդիրները: Սակայն հիմնական նպատակն այն է, որ գույքային ն սոցիալական անհավասարությունը ունի աստվածային ծագում: Հարուստների ու աղքատների միջն հարաբերությունները կարգավորվում են նրանց գույքային իրավիճակով: Հողը, ըստ Ղուրանի, պատկանում է Աստծուն ն ոչ բոլորը կարող են այն սեփականացնել: Ղուրանը մասնավոր սեփականությունը համարում է անձեռնմխելի: Այդ առումով գողերի համար խիստ պատիժ էր նախատեսվում: Ղուրանում նշանակալից տեղ է հատկացված առնտրական գործարքներին: Ղուրանը պահանջում էր առնտրի ժամանակ խստագույն ձնով պահպանել չափն ու կշիռը: Ղուրանը մուսուլմաններից պահանջում է պարտքերի վճարման ժամանակ ճշտություն պահպանել: Մուհամեդի տնտեսական քաղաքականությունը ուղղված է եղել պետության եկամուտների ապահովմանը: Սահմանված էին հարկերի չափերը առնտրից, արհեստներից ն անասուններից: Ինչպես տեսնում ենք, Ղուրանը տնտեսագիտական տարբեր հայացքներ է պարունակում: Միջնադարում արաբական երկրների խոշորագույն մտածողներից մեկն էր Իբն-Հալդունը (Աբու Զահիդ Աբդ ար-Ռախման իբն Մուհամեդ ալ- Խադրամի /1332-1406թթ./): Ծնվել է Թունիսում, նշանավոր ընտանիքում: 1382թ. թողնելով Մահրիբը` մեկնում է Եգիպտոս, որտեղ շուրջ քսան տարի զբաղվում է գիտական ն քաղաքական գործունեությամբ: Նա հանդես էր գալիս ընդդեմ այն ֆեոդալների, քաղաքական գործիչների, որոնք տնտեսությունը դեպի կործանում էին տանում: Իբն-Հալդունի ստեղծագործությունների հիմնական գաղափարը եղել է այն, որ հասարակության մեջ հարստությունը ստեղծվում է արտադրությունում, աշխատանքով, ն մարդիկ իրենց նյութական պահանջմունքները պետք է բավարարեն միայն ն միայն աշխատանքով: Ըստ հեղինակի` հասարակությունը մարդկանց մի համախումբ է, որոնք միավորվել են աշխատանքի հիման վրա: Մասնավոր սեփականությունը բնության պարգնն է: Այն հանդիսանում է հասարակական կարգի հիմքը ն փոխադարձ կապվածության մեջ է գտնվում աշխատանքի հասարակական բաժանման հետ: Ի դեպ, պետք է նշել, որ Իբն-Հալդունը հատուկ ուշադրություն է դարձրել աշխատանքի հասարակական բաժանման վրա, ընդ որում` վերջինիս հիմքում դնում է շուկան: Փոխանակության հարցերը քննարկելիս նա նշել է, որ դրա հիմքում պետք է ընկած լինի հավասարությունը, այսինքն, եթե արհեստագործական ապրանքները փոխանակվում են երկրագործականի հետ, ապա անպայման պետք է հաշվի առնել դրանց հավասարությունը: Նշում է, որ ոսկին ն արծաթը բոլոր այն արժեքների մարմնավորողներն են, որոնք ստեղծվել են մարդ35

կային աշխատանքով: Իբն-Հալդունը արժեքը տարբերում է շուկայական գնից: Ըստ նրա, եթե շուկայում պերճանքի առարկաները քիչ լինեն, ապա դրանց գինը բարձր կլինի արժեքից: Իբն-Հալդունը իր աշխատանքներում հատուկ ուշադրություն է դարձրել փողի հիմնախնդիրներին: Նշում է, որ փողը եկամուտների, կուտակումների ն գանձերի հիմքն է, փողը նան ապրանքի արժեքի չափ է: Իբն-Հալդունը նշել է, որ եկամուտները ն կենսամիջոցները կարելի է ստանալ նան առնտրի միջոցով: Նա հատուկ շեշտադրում է հացի առնտրի զարգացումը, առաջարկում հացի նկատմամբ ցածր գներ սահմանել: Ընդհանրապես նա բացասական վերաբերմունք ուներ թանկության նկատմամբ: Այսպիսով, ինչպես երնում է, արաբ գիտնականը 14-րդ դարում շատ հետաքրքիր մտքեր է արտահայտել տնտեսագիտության տեսության համար: Դրանով իսկ նա համաշխարհային տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ գրավել է իր արժանի տեղը:

2.6. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

Մ.թ. Մ դարում Արնմտյան Եվրոպայում ստրկատիրական տնտեսակարգի քայքայումից հետո առաջացավ ֆեոդալական տնտեսակարգը: Միջնադարի տնտեսագիտական միտքը սերտորեն կապված է եղել պետության տնտեսական քաղաքականության հետ, որը ուղղված է եղել ֆեոդալական տնտեսակարգի պահպանմանն ու կայունացմանը: Ֆեոդալների շահերը պաշտպանողները բացասաբար էին տրամադրված առնտրի ն վաշխառության նկատմամբ: Բնամթերային տնտեսության սահմանափակվածությունը համարվում էր արտադրության առավելությունը: Կապված այն բանի հետ, որ այդ ժամանակաշրջանում եկեղեցին բացառիկ դեր ուներ, տնտեսագիտական միտքը շատ դեպքերում կրոնական երանգ էր ստանում: Այսինքն, ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում զուտ տնտեսագիտական բնույթի աշխատություններ չեն գրվել: Դա ուներ իր պատճառները: Նախ ն առաջ, ստրկատիրության քայքայումից հետո առաջացած պետությունների տնտեսական զարգացման մակարդակը այնքան էլ բարձր չէր: Ամենուր տիրապետող էր բնամթերային տնտեսությունը, հողագործությունը համարվում էր տնտեսության հիմնական ճյուղը: Երկրորդ, գաղափարախոսության մեջ տիրապետողը կրոնն էր: Երրորդ, գիտության բնագավառում հետընթաց էր նկատվում, հետնաբար` տնտեսական հարցերի ուսումնասիրությունը հատուկ կարգավիճակ չէր ստանում:

Սակայն այս բոլորից չպետք է ենթադրել, թե տնտեսագիտությունը վաղ միջնադարում ընդհանրապես չէր զարգանում: Այդ ժամանակաշրջանում երնան եկան այնպիսի տնտեսական հիմնահարցեր, որոնք համարյա թե չկային անտիկ աշխարհում: Օրինակ, ստրկության անկումը ստիպեց փոխել ֆիզիկական աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքը: Այնուամենայնիվ միջնադարյան արնմուտքի տնտեսագիտական միտքը զարգանում էր ֆեոդալիզմի էվոլյուցիային համապատասխան: Վաղ միջնադարի (Մ|-2դդ.) տնտեսագիտական հայացքների մասին պատկերացում է տալիս մ.թ. Մ| դարի սկզբին ֆրանկների թագավորությունում կազմված «Սալիական ճշմարտություն» աշխատությունը: Աշխատության մեջ ներկայացված են համայնքների իրավունքները վարելահողերի, անտառների, մարգագետինների օգտագործման բնագավառներում: Միաժամանակ, այդ գրավոր հուշարձանի մեջ նկարագրված է ֆրանկների համայնքների քայքայման գործընթացը ն ֆեոդալական տնտեսակարգին բնորոշ կառույցների ձնավորումը: «Սալիական ճշմարտությունը» գյուղատնտեսությունը դիտում էր որպես ֆրանկների բնական զբաղմունք: Այն պաշտպանում էր համայնքային սեփականությունը: «Սալիական ճշմարտությունը» ընդունում էր կոլոնատը, ստրկությունը ն խոշոր հողագործությունը, արտահայտում էր գյուղերի ֆեոդալացման սկզբնական գործընթացը, գույքային ն սոցիալական անհավասարության ձնավորումը: Վաղ միջնադարի տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության կարնոր աղբյուր է Մ||| դարի վերջի «Կապիտուլյարներ դղյակների մասին» ստեղծագործությունը: Կապիտուլյարներում տնտեսական ն քաղաքական կյանքի առանցքը թագավորական իշխանությունն էր, որը ֆեոդալական տիպի խոշոր հողագործությունը համարում էր տնտեսավարման հիմնական ձնը, իսկ ճորտատիրությունը` որպես գյուղացիության բնական կարգավիճակ: Դրա հետ կապված` կապիտուլյարներում տնտեսական քաղաքականության կարնորագույն խնդիր էր համարվում ճորտերի շահագործման ուժեղացումը: Ընդ որում, նշվում էր, որ ագարակային տիպի տնտեսություններում պետք է արտացոլվեն թագավորի պահանջմունքների բավարարման համար բոլոր արդյունքները: Դրա համար էլ, բացի գյուղատնտեսությունից, թույլատրվում էր նան զանազան ճյուղերի ստեղծում: Ֆեոդալական տնտեսությունները թույլ ձնով էին կապված շուկայի հետ, վաճառել թույլատրվում էր միայն ավելցուկը: Հայտնի է, որ միջնադարում միակ կրթված ն լուսավոր խավը եղել է հոգնորականությունը: Վերջիններս իրենց տնտեսագիտական գաղափարները արտահայտել են սուրբ տեքստերի միջոցով: Հոգնորականների տնտեսագիտական մտքերը մասամբ էլ շարադրվել են եկեղեցու կանոնների հիման վրա, այդ պատճառով էլ դրանց անվանեցին կանոնականներ:

Միջնադարում կաթոլիկ եկեղեցին ուժեղացնում է իր հզորությունը: Տնօրինելով հսկայական ունեցվածք ն հողասեփականություն, եկեղեցականները արդարացնում են ճորտատիրությունը ն այն պաշտպանում` եկեղեցու օրենքներից ու կանոններից ելնելով: Կանոնականների առավել աչքի ընկնող ներկայացուցիչը Թովմա Աքվինացին է (1224-1265թթ.): Նա իտալացի աստվածաբան էր, ն հոգնորականության շրջանում մեծ հեղինակություն էր վայելում նրա «Աստվածաբանության հանրագումարը» աշխատությունը: Թ. Աքվինացին իր տնտեսական ն քաղաքական հայացքները շարադրելիս հենվում էր Արիստոտելի գաղափարների վրա: Աքվինացու աշխատությունը կաթոլիկության համար հանրագիտարանային նշանակություն ունի: Առ այսօր էլ նրա ուսմունքը լայնորեն օգտագործվում է Վատիկանի կողմից: Գոյություն ունեցող ֆեոդալական տնտեսակարգը Աքվինացին համարում էր Աստծո ստեղծածը: Այլ կերպ ասած` նա իր տեսությամբ արդարացնում էր ճորտատիրությունը: Դա երնում է նրա` աշխատանքի մասին ունեցած գաղափարներից: Ըստ Աքվինացու` ֆիզիկական աշխատանքով են ստեղծվում հասարակության գոյամիջոցները: Դա ցածր կարգի աշխատանք է ն հատուկ է հողագործներին ու արհեստավորներին: Իսկ ինչ վերաբերում է մտավոր աշխատանքին, ապա դա հոգնորականների, արիստոկրատների մենաշնորհն է: Մտավոր աշխատանք կատարողները ապահովում են մարդկանց հոգու փրկությունը: Նա աշխատանքի հասարակական բաժանումը բնութագրել է որպես բնական երնույթ ն նշել է, որ դրա միջոցով է հասարակությունը խավերի ու դասերի բաժանվում: Թ. Աքվինացին մեծ ուշադրություն է դարձրել մասնավոր սեփականությանը, որը համարվում է տնտեսության հիմքը, ն մարդը ի ծնե օժտված է հարստություն ձեռք բերելու իրավունքով: Այստեղից եզրակացնում է, որ պահանջմունքների բավարարման համար ձեռք բերվող սեփականությունը բնական ն մարդկային կյանքի անհրաժեշտ պայմանն է: Աքվինացու ուսմունքի մեջ կարնոր տեղ է գրավում «արդարացի գների» տեսությունը: Արդարացի գների գաղափարը կանոնականները ժառանգել են անտիկ աշխարհի մտածողներից: Միջին դարերում ն՛ գյուղացիները, ն՛ արհեստավորները քիչ թե շատ ճիշտ պատկերացում են ունեցել իրենց ապրանքների արտադրության վրա կատարված ծախսերի մասին ն փոխանակության ժամանակ գները սահմանում էին ծախսերից ելնելով: Այսպիսով, աշխատանքային ծախսումների վրա հիմնված գները կոչվել են «արդարացի գներ»: Մի կողմից Աքվինացին «արդարացի գներ» է համարում աշխատանքային ծախսումներին համապատասխանող գները, իսկ մյուս կողմից ապացուցում է այդ գներից շեղումների արդարությունը, եթե այն փոխանակության յուրաքանչյուր մասնակցին չի երաշխավորում նրա կարգավիճակին հատուկ

գոյամիջոց: Այսպիսով, Աքվինացու տեսանկյունից արդարացի է համարվում ոչ թե նույն ապրանքի միատեսակ գինը, այլ տարբեր խավերի համար տարատեսակ գինը: Աքվինացու «արդարացի գների» տեսության հետ սերտորեն կապված են շահույթի ն տոկոսի վերաբերյալ մտքերը: Արդարացնելով հողային ռենտայի ստացումը, նա շահույթի ն տոկոսի մեկնաբանման հարցերում երկակի դիրք է գրավում: Լինելով բնամթերային տնտեսության գաղափարախոս` իր նախորդների նման թշնամաբար էր վերաբերվում խոշոր առնտրին ն վաշխառությանը: Աշխատության բաժիններից մեկը նա նվիրել է տոկոսի ստացման անարդարությանը: Տուրք տալով ավետարանական դոգմաներին` Աքվինացին մի կողմից դատապարտում է խաբեությամբ ստացված առնտրական շահույթը, մյուս կողմից էլ արդարացնում է այն, որը կարող է օգտագործվել բարի նպատակների համար: Շահույթի մակարդակը բավարար է համարում, եթե այն առնտրականի ընտանիքին հնարավորություն է տալիս իր դիրքին համապատասխան ապրել: Աքվինացու ապրած ժամանակաշրջանում (2||| դար) եկեղեցին արգելում էր տոկոսի ստացումը: Սակայն իրականությունից ելնելով` նա տոկոսը բնութագրում է որպես չվճարման դիմաց վարկավորողի փոխհատուցում, ինչպես նան պարտքատիրոջ կողմից շահույթ ստանալու նպատակով պարտք տրված փողի օգտագործման դիմաց տրված վճար: Այսպիսով, ըստ Աքվինացու, այդպիսի եկամուտները ոչ թե ինքնանպատակ են, այլ արդարացի վաստակի արդյունքներ են, որոնք կապված են համապատասխան ծախսերի ն ռիսկի հետ:

2.7. ՈՒՏՈՊԻԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԻԶՄԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Ուշ միջնադարում (2Մ|-2Մ||դդ.) Արնմտյան Եվրոպայի տնտեսագիտական հայացքներում էական փոփոխություններ են տեղի ունենում: Այդ փոփոխությունները հիմնականում պայմանավորված են եղել մանուֆակտուրային արտադրության զարգացմամբ: Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների արդյունքում եվրոպական երկրներում ուժեղանում է կապիտալի նախասկզբնական կուտակումը: Հենց այդ ժամանակաշրջանում էլ ծագում են սոցիալական ուտոպիաները: Ուտոպիական սոցիալիզմի հիմնադիրներից մեկը եղել է Թոմաս Մորը (1478-1532թթ.): Նա սերվում էր բավականին ուննոր ընտանիքից: Ստացել է փայլուն կրթություն: Մասնագիտությամբ իրավաբան էր: Զբաղեցրել է զանազան պետական պաշտոններ: Սակայն նկատելով ժողովրդի վիճակի օրեցօր վատթարացումը միապետության պայմաններում` ըմբոստանում է դրա դեմ: 1516թ. հրատարակում է իր հանրահայտ «Ուտոպիա» աշխատությունը: Մորը

խիստ քննադատության ենթարկեց Անգլիայում գոյություն ունեցող սոցիալական բարքերը, կապիտալի նախասկզբնական կուտակման մեթոդները: Մասնավորապես Անգլիայում, հողատարածքների ցանկապատման հետնանքով, գյուղացիության վիճակը վատանում էր ն նա, ըմբոստանալով դրա դեմ, գրեց, որ ոչխարները խժռեցին մարդկանց: Սոցիալական չարիքների արմատը նա համարում է մասնավոր սեփականությունը ն փողը: Թոմաս Մորը ֆանտաստիկ նկարագրություններով խոսում է Ուտոպիա կղզու մասին, որտեղ, իբր, գոյություն ունի իդեալական հասարակարգ: Այնտեղ չկա մասնավոր սեփականություն, բոլոր կենսամիջոցները մարդիկ ստանում են ձրի, քաղաքային շուկաներից ն այդպես` ամեն ինչ: Ըստ էության, Թոմաս Մորը կապիտալիզմի առաջին քննադատն էր: Մորի հայացքները գիտական հետաքրքրություն չեն ներկայացնում: Դրանք միայն ցանկություններ էին: Ուտոպիական սոցիալիզմի վաղ շրջանի ներկայացուցիչներից է իտալացի խոշոր մտածող Թոմազո Կամպանելան (1568-1639թթ.), որը աղքատ գյուղացու ընտանիքի զավակ էր: Թոմաս Մորի նման, նա նույնպես քննադատում էր մասնավոր սեփականությունը ն շահագործողների ճոխ կյանքը: Թ.Կամպանելան հայտնի է որպես հարավային Իտալիայի ազատագրման համար պայքարի ակտիվ մասնակից: Գերվելով թշնամիների կողմից` 27 տարի անց է կացրել կալանավայրերում: Այդ ժամանակ էլ գրեց իր հանրահայտ «Արնի քաղաքը» (1623թ.) աշխատությունը, որտեղ խիստ քննադատության ենթարկեց այն ժամանակվա Իտալիայի սոցիալական կարգը: Կամպանելայի համար իդեալական պետությունը Արնի քաղաքն էր, որտեղ տիրապետող էր ընդհանուր սեփականությունը: Նրա տնտեսությունը բնամթերային տիպի էր: Նա ընդունում էր ընտանիքի ն բնակարանի անհատականությունը: Սպառումը Արնի քաղաքում հասարակական բնույթ ուներ: Մարդկանց միջն թագավորում էին ընկերական, բարիդրացիական հարաբերությունները: Սակայն Մորի նման, Կամպանելան նույնպես չկարողացավ նախատեսել նոր հասարակարգի կառուցման ուղիները: Նրա տնտեսական նախագծերը սահմանափակ բնույթ ունեին:

2.8. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ռուսական տնտեսագիտական միտքը սկսում է զարգանալ Կինյան Ռուսիայի (|2 դար) ձնավորման պահից սկսած: Ռուսաստանը ստրկության փուլ չի անցել: Կինյան Ռուսիայի տնտեսությունը բնամթերային էր: Կինյան Ռուսիայում ֆեոդալական տնտեսակարգի ձնավորման գործում կարնոր դեր

է խաղացել քրիստոնեության ընդունումը 988-989թթ.: Քրիստոնեությունը ոչ միայն նպաստել է ֆեոդալական կարգերի ամրապնդմանը, այլ նան գրագիտության տարածմանը, մշակույթի զարգացմանը: Արագ զարգանում էր եկեղեցական հողագործությունը: Ահա, այսպիսի պայմաններում են ձնավորվել տնտեսագիտական հայացքները: Կինյան Ռուսիայի տնտեսագիտական գաղափարների ուսումնասիրության իմաստով կարնոր նշանակություն ունի «Ռուսական ճշմարտություն» օրենսգրքի ժողովածուն: Վերջինիս մեջ կենտրոնական տեղ են գրավում տնտեսական ն գույքային հարաբերությունների հարցերը, այդ թվում` փոխառությունների, տոկոսի, վարկավորողի գույքային հարաբերությունների պահպանման կարգի մասին հիմնահարցերը, պարտքերի ստացման կարգը ն այլն: «Ռուսական ճշմարտության» մեջ հատուկ նշված է առնտրական հարաբերությունների կարգավորման մասին: Ընդհանրապես, աշխատության մեջ խոսվում է վաշխառուական կապիտալի, ապրանքների, տոկոսի ն այլ տնտեսական հասկացությունների մասին: Այսպիսով, «Ռուսական ճշմարտությունը» ռուսական պետության առաջին օրենքների ժողովածուն է, որտեղ արտացոլված է եղել Կինյան Ռուսիայի պետության տնտեսական քաղաքականությունը, որն ուղղված էր ֆեոդալական սեփականության ամրապնդմանը: Սկսած 2| դարի երկրորդ կեսերից` Կինյան Ռուսիայում քաղաքական ճգնաժամ է առաջանում, ն սկսվում է ֆեոդալական մասնատման փուլը: Դա արդյունք է եղել խոշոր հողասեփականատիրության զարգացման, համայնքային հողերի բռնագրավման, ինչպես նան քաղաքների տնտեսական ն քաղաքական դերի բարձրացման: 2|Մ-2Մ դարերում տեղի է ունենում կենտրոնացման գործընթացը: Դա իր ազդեցությունն է ունեցել ռուսական տնտեսագիտական մտքի վրա, որը ֆեոդալական մասնատվածության վերացման համար մղվող պայքարի գաղափարական գործիքներից մեկն էր: Մոնղոլթաթարների տիրապետության վերացումից հետո Ռուսաստանում ուժեղանում է պայքարը միասնական պետության ստեղծման համար: Այդ պայքարի հետնանքով, վերջապես, ստեղծվում է կենտրոնացված ֆեոդալական պետություն: Կենտրոնացված պետության ստեղծմամբ բուռն կերպով սկսում է զարգանալ նան տնտեսությունը, մասնավորապես` լայն տարածում են ստանում ապրանքափողային հարաբերությունները, ուժեղանում են կապերը տարբեր տարածքների ն իշխանությունների միջն: Այդ ժամանակաշրջանում էական փոփոխությունների է ենթարկվում հասարակական միտքը, որն իր արտացոլումն է գտնում իշխանությունների տնտեսական քաղաքականության մեջ: Իվան |||-ը սկսեց ֆեոդալական մասնատվածության մնացորդների քաղաքականություն վարել: Իվան |Մ-ը, որի օրոք ավարտվեց միասնական պե-

տության ստեղծումը, մի շարք միջոցառումներ է իրականացնում ագրարային, ֆինանսական, առնտրական հարաբերությունների բնագավառներում: 2Մ| դարի ռուսական հրապարակախոսներից էր եկեղեցական Երմոլայ Երազմը: Գրել է բազմաթիվ աշխատություններ, որոնց շարքում առանձնանում է նրա «Պրավիտելնիցա» աշխատությունը: Այն իրենից ներկայացնում է մի ուղեցույց թագավորների համար, թե ինչպես պետք է պետությունը կառավարել ն չափել հողերը: Ընդհանրապես, իր աշխատության մեջ Եր. Երազմը հանդես է գալիս որպես ֆեոդալիզմի գաղափարախոս, հետնաբար ն` բնամթերային տնտեսության կողմնակից: Հասարակության հարստության միակ աղբյուրը համարում էր աշխատանքը ն դրա օգնությամբ ստեղծված սպառողական արժեքների ամբողջությունը: Դրա հետ կապված` առաջարկում էր բարելավել գյուղացիների վիճակը: Գյուղացիների շահագործման պատճառները նա տեսնում էր դրամական ձնով գանձվող հարկերի մեջ: Առաջարկում է հարկը սահմանել բնեղեն ձնով, բերքի 1/5 մասի չափով: Երմոլայ Երազմի ն մյուս խոշոր մտածողների գաղափարները իրենց արտացոլումը ստացան Իվան |Մ (Ահեղի) կողմից իրականացվող ռեֆորմներում: Այդ ռեֆորմները հիմնականում ուղղված էին տեղական կառավարման կազմակերպմանը, ֆինանսական վերափոխումներին, հարկային քաղաքականությանը ն դատական գործունեության բարելավմանը: Իվան |Մ-ը առանձնահատուկ ուշադրություն դարձրեց առնտրի կազմակերպման հարցերին: Նա ստեղծեց պետական առնտրի լայն ցանց ն կենտրոնացրեց մի շարք կարնոր ապրանքների առնտրի մենաշնորհը: Այսպիսով, 2Մ-2Մ| դարերի ռուսական տնտեսագիտական միտքը մեծ դեր է խաղացել կենտրոնացված պետության ձնավորման ն ամրապնդման գործում:

ԳԼՈՒԽ | | |

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

3.1. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԱՐՏԱՀԱՅՏՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Միջնադարյան Հայաստանում տնտեսագիտությունը դեռնս գտնվում էր լինելիության պրոցեսում ն նոր էր միայն ձնավորվում: Ուստի, այդ ժամանակրջանի հայ հեղինակներից ոչ ոք հատուկ տնտեսագիտական ուսումնասիրություն չի թողել, ն չենք էլ կարող նրանցից տնտեսագիտական երնույթների համակարգված վերլուծություն ակնկալել: Տնտեսագիտական երնույթների մեկնաբանություններ կատարվել են տարբեր առիթներով` պատմաբանների, քաղաքական ու պետական գործիչների աշխատություններում: Այս տեսակետից միանգամայն օրինաչափ է, որ ինչպես հին, այնպես էլ միջին դարերի տնտեսագիտական մտքի ձնավորման ու զարգացման հարցերի ուսումնասիրության ժամանակ լայնորեն օգտագործվում ու մեկնաբանվում են նան պատմական ու մատենագիտական հուշագրերը, իրավական կանոնագրերը, տնտեսական օրենսդրություններն ու հրահանգները, իրավագետների ու աստվածաբանների աշխատությունները, գյուղացիական շարժումների վկայությունները, ինչպես նան գեղարվեստական բնույթի աշխատանքները: Հայաստանում ստրկատիրական տնտեսակարգն իր զարգացման գագաթնակետին է հասնում Տիգրան Մեծի ժամանակաշրջանում, որից հետո անկում է ապրում: Զանազան երկրներում ֆեոդալական հարաբերությունների ձնավորումն ու ավարտը կատարվել են տարբեր պատմական ժամանակամիջոցներում, որը պայմանավորված է տվյալ երկրի զարգացման ներքին ու արտաքին հանգամանքներով: Հայաստանում ֆեոդալական հասարակարգին անցումը շուրջ 3-4 դար է տնել: Այդ անցումը տեղի է ունեցել պարսկա-հռոմեական պատերազմների ժամանակաշրջանում, որոնց նպատակը Հայաստանին տիրանալն էր: Դրա արդյունքում 387թ. Հայաստանը բաժանվեց այդ երկու հզոր տերությունների միջն ն, Ղազար Փարպեցու պատկերավոր արտահայտությամբ. «Մեր երկիրը հնացած քուրջի նման բաժանվեց երկու ծվենի»: Հետագայում, ամբողջ միջին դարերում, կարճատն ընդմիջումներով, Հայաստանը դարձել է հռոմեացիների, պարսիկների, սել43

ջուկների, մոնղոլների, օսմանների ասպատակությունների թատերաբեմ, որոնք խաթարել են երկրի սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական զարգացման նորմալ ընթացքը: Ֆեոդալական տնտեսակարգի արմատավորումը կաշկանդող հանգամանք են հանդիսացել նան երկրի ներսում միջիշխանական հակասություններն ու ընդհարումները: Ինչպես նկատում ենք, Հայաստանում ֆեոդալական տնտեսական հարաբերությունների ձնավորման ն միասնական պետության ամրապնդման համար ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին պայմանները խիստ աննպաստ են եղել, որով էլ բացատրվում է անցումային շրջանի երկարատնությունը: Միջնադարյան Հայաստանի տնտեսագիտական գաղափարները ներկայացնելու համար սովորաբար առանձնացվում են ֆեոդալիզմի զարգացման երկու պատմական ժամանակաշրջաններ:

1. Վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջան (|||-|2 դդ.), որը բնութագրվում է ֆեոդալական հարաբերությունների ձնավորմամբ ու ամրապնդմամբ: Ստեղծվում էր ֆեոդալական հիերարխիան, որը հիմնված էր արտադրության հիմնական միջոցի` հողի նկատմամբ սեփականության ն նրա վերաբաշխման համար մղվող պայքարի վրա: Այս ժամանակահատվածում Հայաստանը գտնվում էր պարսկական ն բյուզանդական, այնուհետն` արաբական լծի տակ:

2. Զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջան (2-2|Մ դդ.), երբ Հայաստանը թոթափում է արաբական տիրապետությունը ն, ձեռք բերելով քաղաքական անկախություն, թնակոխում է սոցիալ-տնտեսական զարգացման մի շրջան, որը նշանավորվում է նրանով, որ ստեղծվում են կալվածատիրական բնույթի տնտեսություններ ն ամրապնդվում է ճորտատիրական տնտեսակարգը, զարգանում են արհեստներն ու առնտուրը: Ֆեոդալական տնտեսակարգի ձնավորման ու զարգացման նշված պատմական ժամանակաշրջաններն իրենց կնիքն են դրել հասարակական ն, մասնավորապես` սոցիալ-տնտեսական մտքի դրսնորումների վրա: Միջնադարյան Հայաստանում սոցիալ-տնտեսական գաղափարներն արտահայտվել են որոշակի առանձնահատուկ ձներով: Եթե զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում տնտեսագիտական գաղափարները համեմատաբար համակարգված ձնով ներկայացվել են մասնավորապես Մխիթար Գոշի, Սմբատ Սպարապետի, Գրիգոր Տաթնացու կողմից (որոնց կանդրադառնանք հետագայում), ապա վաղ միջնադարյան սոցիալ-տնտեսական գաղափարները պարզապես հնարավոր է քաղել հիմնականում այդ ժամանակաշրջանի հասարակական մտքի այնպիսի աղբյուրներից, ինչպիսիք են. 1. պատմագրական, մատենագրական ն կրոնագրական աղբյուրները, 2. գյուղացիական ն ազգային-ազատագրական շարժումների գաղափարախոսությունների գործերը,

3. գեղարվեստական գրականությունը: Միջնադարի հայ պատմիչները (Մովսես Խորենացի, Եղիշե, Փավստոս Բուզանդ ն ուրիշներ) ն մատենագիրները (Սեբեոս, Արիստակես Լաստիվերտցի, Թովմա Արծրունի, Կիրակոս Գանձակեցի, Ստեփանոս Օրբելյան ն ուրիշներ) իրենց աշխատանքներում հայ ժողովրդի պատմությունը ներկայացնող երկերում ն մատենագիտական ձեռագրերում քննարկել ու ներկայացրել են նան տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական հարցերը, երկրի տնտեսական իրավիճակը, դասակարգային փոխհարաբերությունները, երկրի տնտեսության վրա ազդող արտաքին հանգամանքները ն այլն, որոնք հարուստ նյութ են պարունակում վերլուծությունների ու դատողությունների համար: Ընդհանուր առմամբ, հայ տնտեսագիտական միտքն ունի կրոնական երանգավորում, նախ այն պատճառով, որ քրիստոնեությունը Հայաստանում ընդունվել է հենց վաղ միջնադարում, մյուս կողմից` հասարակական մտքի արտահայտիչները հիմնականում եղել են հոգնորականները: Տնտեսագիտական գաղափարների ձնավորման ու զարգացման տեսակետից ուշագրավ են հայ պատմիչների արտահայտած մտքերը աշխատանքի բաժանման, արտադրության գործիքների օգտագործման ն արհեստների զարգացման վերաբերյալ, որոնց հիման վրա կարելի է պատկերացնել երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման օրինաչափություններն ու միտումները: Հայ մատենագրական աղբյուրները արժեքավոր են նրանով, որ ցույց են տալիս ֆեոդալական հասարակության հակասությունները, հակամարտությունը հարուստների ն աղքատների միջն, խաբեության, կաշառակերության բացասական սոցիալական հետնանքները: Միջնադարյան Հայաստանի պատմությունը հարուստ է գյուղացիական շարժումների վերաբերյալ փաստերով, որոնցից առավել հիշարժան են պավլիկյան ն թոնդրակյան շարժումները: Պավլիկյան շարժումը Հայաստանում ընթացել է Մ|-|2 դարերում: Այն ուղղված էր հիմնականում եկեղեցական ծիսակատարությունների ու սովորույթների, եկեղեցական հիերարխիայի դեմ: Պավլիկյաններն առաջ էին քաշում հավասարության սկզբունքը ոչ միայն կրոնական, այլն աշխարհիկ կյանքում: Թոնդրակյան շարժումն ընթացել է 880-890-ական թվականներին ն ուներ ոչ միայն հակաեկեղեցական, այլն հակաֆեոդալական բնույթ: Օտար նվաճողների դեմ ազգային ազատագրական շարժումներն ունեին ոչ միայն քաղաքական, այլն տնտեսական նպատակներ, մասնավորապես` կրկնակի շահագործման ու կեղեքման վերացումը: Միջնադարյան Հայաստանում տնտեսագիտական բնույթի գաղափարներ են արտահայտվել նան գեղարվեստական աշխատանքներում, ժողովրդական բանահյուսությունում, հեքիաթներում ու առակներում: Հատկանշական են Նարեկացու ն Ֆրիկի գեղարվեստական գործերը, որոնք անուղղակի ձնով արտահայտում են տվյալ ժամանակաշրջանի սոցիալ45

տնտեսական հարաբերությունները: «Սասունցի Դավիթ» էպոսը հայ ժողովրդի ձնավորման, զարգացման, նրա առօրյա կյանքի պատմությունն է, որն արտահայտում է կյանքի նյութական պայմանները հանդիսացող հողի ու ջրի համար ժողովրդի պայքարը: էպոսի հերոսներն օժտված են արտադրողական աշխատանք կատարելու մեծ ուժով ու հմտությամբ: Նրանք դյուցազուն պատերազմողներ լինելով հանդերձ, նան քրտնաջան աշխատավորներ են, որոնք հանդես են գալիս որպես վարձկան մշակներ, մերթ որպես հոտաղ, մերթ որպես շինարար: Այլ կեպ ասած` էպոսում արտահայտված է աշխատանքի կարնորությունն իր բազմաբովանդակ ձներով, որն ուղղված է ժողովրդի բարեկեցությանը, երկրի պաշտպանությանը: Հայ ժողովրդական հեքիաթներում ն առակներում նույնպես հարուստ նյութեր են պարունակվում, որոնք կարնոր ճանաչողական նշանակություն ունեն տվյալ ժամանակաշրջանի տնտեսական կյանքի երնույթները գնահատելու ն մեկնաբանելու համար: Առակներն ու ժողովրդական հեքիաթները նան արտացոլում են տվյալ դարաշրջանին բնորոշ սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները: Միջնադարյան Հայաստանում լայն տարածում ունեին Վարդան Այգեկցու ն Մխիթար Գոշի առակները:

3.2. ՄԽԻԹԱՐ ԳՈՇԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

ա) Մխիթար Գոշը որպես միջնադարի խոշոր մտածող Մխիթար Գոշը (1120-1213թթ.) միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր մտածողներից մեկն է: Գոշը ֆեոդալական հասարակարգի գաղափարախոսն էր, այդտեղ տիրող սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների մեկնաբանն ու իրականացնողը: Նա, Կիրակոս Գանձակեցու վկայությամբ, համարվում էր ժամանակի ամենագիտուն ն մեծահամբավ վարդապետներից մեկը, որն ունեցել է բազմաթիվ աշակերտներ, որոնք իրենց ուսուցչի հետ մեծ ներդրում են կատարել միջնադարյան Հայաստանում գիտության ու լուսավորության տարածման գործում: Մխիթար Գոշը կրթություն է ստացել ծննդավայր Գանձակում, աշակերտել է Հովհաննես Տավուշեցուն ն չափահաս դառնալով` ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, հետագայում ստացել է վարդապետի կոչում` գործելով իր իսկ կառուցած Նոր Գետիկ վանքում (այժմ` Գոշավանք): Ուշագրավ է այն, որ Մխիթար Գոշը գնալով Կիլիկիա, թաքցրել է վարդապետական աստիճան ունենալը ն ուսանելով այնտեղ կրկին ստացել է վարդապետի աստիճան: Մխիթար Գոշի իմաստության համբավն այնքան էր տարածվել, որ շատերը, նույնիսկ վարդապետները, հեռավոր վայրերից եկել են աշակերտելու նրան: Գոշը մեծարվել է ոչ միայն իր վարդապետական ուսմամբ, այլ նան

գիտական լայն մտահորիզոնով: Նա մեծ հեղինակություն է վայելել ոչ միայն մտավորականների, այլն այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական ու պետական գործիչների շրջանում: Ապրելով ու ստեղծագործելով Զաքարյանների իշխանության ժամանակաշրջանում, հանդիսացել է Զաքարե Երկայնաբազուկի խորհրդատուն: Մխիթար Գոշը թողել է ծավալուն ու բազմաբովանդակ ժառանգություն: Նրա գրչին են պատկանում մատենագրության զանազան ճյուղերին վերաբերող շուրջ մեկ տասնյակ աշխատություններ, որոնցից բացառիկ արժեք են ներկայացնում «Դատաստանագիրքն» ու «Առակները»: Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը» (ճիշտ անվանումն է «Գիրք դատաստանի») կազմվել է 1184թ.: Այն պաշտոնական օրենսգիրք չի հանդիսանում, ինչպես ներկայացվում է երբեմն, այլ հիմնականում հեղինակի իրա-վական, սոցիալ-տնտեսական հայացքների շարադրանքն է, որոնց հիմնավորման նպատակով նա լայնորեն օգտագործել է կրոնական կանոնագրքերի համապատասխան հոդվածները: Այս աշխատության մեջ, փաստորեն, օրինական հիմքերի վրա են դրվում հայ ժողովրդի սովորույթներն ու կենցա-ղավարության կանոնները, ն այս իմաստով` շատ արժեքավոր է միջնադարյան Հայաստանի տնտեսագիտական մտքի ուսումնասիրության համար: Ինչպես իրավամբ նշում է պրոֆ. Ն. Ռ. Թովմասյանը, Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը» հայ միջնադարյան իրավական ն սոցիալ-տնտեսական մտքի «մեծարժեք կոթող» է հանդիսանում 1: Մխիթար Գոշի «Դատաստանագրքի» արժանիքների վկայությունն է նան այն, որ դարերով այն օգտագործվել է ոչ միայն Հայաստանում, այլն Լեհաստանի ն Ղրիմի հայկական գաղթօջախներում: Այս աշխատությունը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել Կիլիկիայի հայկական թագավորության համար Սմբատ Սպարապետի կազմած «Դատաստանագրքի» (որին կանդրադառնանք հետագայում) ն Վրաստանի Վախթանգ |Մ թագավորի կազմած օրենքների ժողովածուի վրա: Եթե «Դատաստանագիրք» աշխատության մեջ Մխիթար Գոշը հասարակական կյանքում տեղի ունեցող սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները փորձում է կարգավորել օրենսդրական միջոցներով, ապա «Առակներ» աշխատության մեջ նույն նպատակին փորձում է հասնել խրատական միջոցներով: Գոշի առակների ժողովածուն, ի տարբերություն Վարդան Այգեկցու առակների, գերազանցապես սեփական ստեղծագործություններ են: Այստեղ արտացոլված է դարաշրջանի հասարակության պատկերը բազմաթիվ գծերով` սոցիալական հակասությունները, ժողովրդի թշվառ վիճակը, աշխարհիկ ն հոգնոր իշխողների հակադրությունները: Առակների ժողովածուն ունի ուսուցողական բնույթ ն նպատակ ունի դրվատելու առաքինությունները,

Տե՛ս Ն. Ռ. Թովմասյան, Հայ սոցիալ-տնտեսական միտքը |2-2|Մ դարերում, Երնան, 1970, էջ 112:

ծաղրելու պակասությունները, հիմարությունն ու տգիտությունը, խարազանելու չարիքը: Ժողովածուն կազմված է 190 առակներից, որոնք ունեն բարոյական, առասպելական, ստեղծագործական բնույթ ն պարունակում են հասարակության սոցիալ-տնտեսական կյանքին վերաբերող արժեքավոր գաղափարներ:

բ) Սեփականատիրական հարաբերությունների մեկնաբանումը Մխիթար Գոշի կողմից Մխիթար Գոշը, լինելով ֆեոդալական հասարակարգի գաղափարախոս, այդ տնտեսակարգի հիմքը համարել է ֆեոդալական սեփականությունը ն բնական է, որ հանդես է եկել նրա պաշտպանությամբ: Նա հողի ն ունեցվածքի ֆեոդալական սեփականության ռացիոնալ օգտագործումը համարել է այդ տնտեսակարգի ամրապնդման ու զարգացման հիմք ն այդ տեսանկյունից էլ քննարկել է ֆեոդալական տնտեսությունների կազմակերպման ն զարգացման հետ կապված սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները: Մխիթար Գոշի ապրած ժամանակաշրջանում Հայաստանում թագավորական իշխանություն գոյություն չուներ, հետնաբար նրա Դատաստանագրքում լայն տեղ է հատկացված ոչ այնքան ֆեոդալական, որքան եկեղեցական տնտեսությունների զարգացման հարցերին: Դատաստանագրքի եկեղեցական կանոնների զգալի մասը նվիրված է եկեղեցու կալվածքների ընդարձակման ու շահավետ, ռացիոնալ օգտագործման, դրանք ապօրինի օգտագործումից ու չարաշահումից պաշտպանելու, եկեղեցու ն հոգնորականների եկամուտների մեծացման ն բաշխման հարցերին: Միջնադարյան Հայաստանում քրիստոնեական եկեղեցին եղել է խոշոր կալվածատեր ն ունեցել է բազմաթիվ գյուղեր, ընդարձակ հողատարածություններ, անասուններ, արհեստագործական արտադրություններ: Գոշը նկատել է, որ ֆեոդալական տնտեսությունների էքստենսիվ զարգացումը առավել տիրապետող տնտեսաձն է, որին բնորոշ է հողատարածությունների ընդարձակումը: Այս իմաստով նա քննարկել է ֆեոդալական կալվածքների ընդլայնման ուղիները: Մխիթար Գոշը նշել է, որ եկեղեցու սեփականությունն ու ունեցվածքը կարող են մեծանալ ինչպես հողաբաժանումների ժամանակ, այնպես էլ նվիրատվությունների շնորհիվ: Ըստ Գոշի, եկեղեցին պարտադիր կերպով լրացուցիչ հողասեփականություն պետք է ստանա առաջնահերթ ձնով, իսկ աշխարհիկ ֆեոդալական կալվածքների սահմանները որոշող վճռական գործոնը համարվում է ուժը, իսկ առանձին դեպքերում` նան գնումը: Գոշը նշել է, որ սեփականությունը ժառանգվում է միայն այն դեպքում, երբ ձեռք է բերվում «սրով ն գնման միջոցով»: Գոշն արտահայտել է այն միտքը, որ բոլորը հողասեփականություն ունենալու իրավունք ունեն, սակայն մանր տնտեսատեր գյուղացիները չէին կա48

րող հողը ո՛չ նվաճել ն ո՛չ էլ գնել, քանի որ ֆեոդալական ն եկեղեցական մասնավոր սեփականությունը նա համարում է անձեռնմխելի: Նա գտնում էր, որ գյուղացիները կարող են հողատարածությունները ձեռք բերել սեփական աշխատանքով` ոչ պիտանի հողերի յուրացման շնորհիվ միայն: Առաջին հայացքից այս անարդարացի օրենքը փաստորեն կարնոր դեր է խաղացել ասպատակությունների հետնանքով ավերված բնակավայրերը արագությամբ վերականգնելու գործում: Մխիթար Գոշի ուշադրության կենտրոնում առավելապես գտնվում էին ոչ միայն եկեղեցական կալվածքների ընդարձակման, այլն եկեղեցու սեփականության պահպանման ն օգտագործման հարցերը: Գոշի Դատաստանագիրքն արգելում էր եկեղեցական կալվածքների ն ունեցվածքի վաճառքը որնէ մեկի կողմից, իսկ եկեղեցական ունեցվածքի հափշտակումը համարում է ծանրագույն պատժի արժանի հանցանք: Գոշը գտնում էր, որ պետք է իրականացվի եկեղեցական ունեցվածքի խստագույն հաշվառում` հնարավոր չարաշահումներից խուսափելու համար: Նա հատուկ ուշադրություն է հրավիրել արտադրության գործիքների խնամքով օգտագործման վրա, ն եթե որնէ մեկը անփութությամբ փչացնում է այն, ապա պետք է հատուցի փչացած գործիքի արժեքը: Սեփական կալվածքների եկամտից բացի, եկեղեցին ունի նան կողմնակի այլ եկամուտների բազմազան աղբյուրներ, որոնցից Մխիթար Գոշը հիշատակում է. կրոնական արարողություններից ն ծիսակատարություններից ստացված հասույթները ն նվիրատվությունները, հողի մշակումից եկեղեցուն պարբերաբար կատարվող նվիրատվությունները, մասնավորապես` «պտղի հարկը», որը բաժին է հանվում եկեղեցուն առաջին բերքից, ամուսնության ն ընտանեկան հարաբերությունների կարգավորման ն օրինականացման դիմաց վճարումները ն այլն: Մխիթար Գոշը ֆեոդալական աստիճանակարգված (հիերարխիկ) ենթակայության հիմքը համարել է սեփականատիրական հարաբերությունները: Իշխանների տեղը հասարակական աստիճանակարգում որոշվում է ըստ նրանց ունեցվածքի ն բնական ու հասարակական հարստությունների նկատմամբ ունեցած իրավունքների: Գոշը սեփականատիրական հարաբերությունների բնույթով է բացատրում նան ճորտերի անձնական ու տնտեսական կախվածությունը ֆեոդալներից ն նրանց պարտավորությունները իրենց տերերի հանդեպ: Նա նշել է, որ աստված մարդուն ստեղծել է որպես ազատ էակ, իսկ տերերից մարդու կախումն առաջացել է հողի ու ջրի կարիքից: Գոշը դրանով տնտեսական կախումն արդարացնում է, սակայն դեմ է արտահայտվում անձնական կախվածությանը, գտնելով, որ մարդն ազատ է ապրելու այնտեղ, ուր կամենում է: Դատաստանագրքում մեծ տեղ է հատկացված տերերի նկատմամբ ունե49

ցած ճորտերի պարտավորություններին, մասնավորապես` կալվածատիրոջ հողն օգտագործելու համար վարձահատույց լինելու ձներին: Մխիթար Գոշն անդրադարձել է ֆեոդալական հողային ռենտայի երեք տեսակներին` աշխատավճար, բնամթերային, դրամական: Նա նկատել է, որ աշխատավճար ռենտան կամ կոռն արդեն անարդյունավետ է, ն առաջարկել է այն սահմանափակել տերունական հողի վրա շաբաթական միայն մեկ օր աշխատելով ու մեծ տեղ տալ բնամթերային ռենտային կամ բահրային, որը, նրա կարծիքով, հարկման ավելի արդյունավետ եղանակ է: Գոշը հարկի հիմնական տեսակ է համարել եկամտահարկը, որը, նրա կարծիքով, պետք է կազմի հարկատուների բոլոր եկամուտների մեկ հինգերորդ մասը: Նա պահանջել է, որպեսզի նման կարգով հարկեր սահմանվեն առնտրից ն առնտրով զբաղվող քաղաքային բնակչության նկատմամբ: Դրամական ռենտան այդ ժամանակաշրջանում դեռնս արմատավորված չէր վերջնականապես ն կիրառվում էր բնամթերային ռենտային զուգընթաց: Ինչպես նշել է Մխիթար Գոշը, «տասանորդը»` որպես ռենտայի չափ, տարածվել է նան դրամական ռենտայի նկատմամբ, սակայն վճարային չափանիշը հանդիսացել է եկամտահարկը` կամ բնամթերքով, կամ էլ դրամով:

գ) Աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման հարցերը Մխիթար Գոշի աշխատություններում Մխիթար Գոշի տնտեսագիտական ուսմունքում զգալի տեղ է հատկացված աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման հարցերին: Հեղինակն առանձնացրել է աշխատանքային հարաբերությունների երկու տեսակ` ճորտային ն վարձու աշխատանքներ` տարբեր վերաբերմունք դրսնորելով դրանց նկատմամբ: Նա գտնում էր, որ վարձու աշխատողները պետք է նյութական պատասխանատվություն կրեն արտադրության միջոցների ն արտադրանքի անվնաս պահպանման ու ռացիոնալ օգտագործման, ինչպես նան իրենց տնօրինության տակ գտնվող նյութական բարիքների ն արտադրանքի որակի համար: Գոշը նշել է, որ երբ արհեստավորները տիրոջ պահանջները չեն բավարարում ն փչացնում են նյութերը, ապա պարտավոր են այդ գործը նորից կատարել ըստ տիրոջ ճաշակի, ն հատուցել հասցված վնասը, որից հետո միայն կարող են ստանալ իրենց լրիվ վարձատրությունը: Գյուղատնտեսության մեջ վարձու աշխատողները պետք է պատասխանատվություն կրեն արտադրության գործիքների, իսկ հովիվները` իրենց հանձնված հոտի համար: Ինչ վերաբերում է ճորտային աշխատանքին, ապա Գոշը նկատել է, որ կոռը ն աշխատանքային այլ պարհակները առանց վերահսկողության դժվար թե արդյունավետ լինեն, ուստի անհրաժեշտ է համարել աշխատավճարային ռենտան փոխարինել բնամթերայինով կամ էլ դրամականով:

Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքում, բացի ճորտային ն վարձու աշխատանքային հարաբերություններից, հիշատակված են նան կոլեկտիվ կամ համատեղ աշխատանքի ձների մասին: Այս ձնով կատարվող այգեգործական ն դաշտային աշխատանքների ժամանակ, ըստ հեղինակի, աշխատողները պետք է համերաշխ լինեն ն ստեղծված արդյունքն արդարացիորեն բաժանեն միմյանց միջն` չափանիշ ընդունելով կատարված աշխատանքը: Մխիթար Գոշն անդրադարձել է նան աշխատանքի պաշտպանության հետ կապված հարցերին: Նրա կարծիքով ձեռնարկատերերը պարտավոր են հոգատար լինել աշխատողների նկատմամբ ն ապահովել նրանց աշխատանքի անվտանգությունը: Եթե գործատուն աշխատողներին անընդհատ հիշեցրել է վտանգավոր աշխատապրոցեսներում անհրաժեշտ զգուշություն պահպանելու մասին, ապա արտադրական վնասվածքների ն նույնիսկ մահվան դեպքերի ժամանակ նա որնէ պատասխանատվություն չպետք է կրի: «Դատաստանագիրք» աշխատությունում Գոշը անդրադարձել է նան աշխատանքի վարձատրության խնդիրներին: Նա տարբերել է աշխատա-վարձի գործարքային ն ժամանակավարձային ձները: Նրա կարծիքով, ժամանակավարձը պետք է տրվի յուրաքանչյուր օրվա վերջում անմիջապես, քանի որ աշխատողը վարձվում է օրվա կարիքից դրդված ն ապրուստի այլ միջոց չունի: Այստեղից Գոշը եզրակացնում է, որ աշխատավարձը վարձու աշխատողի եկամտի միակ աղբյուրն է, որը հազիվ է բավարարում նրա ամենաանհրաժեշտ կարիքները: Այնուհետն Գոշը հարցադրում է կատարում, թե որքան պետք է լինի աշխատավարձի չափը, որպեսզի բավարարի աշխատողի օրվա նվազագույն պահանջներն ու կարիքները: Այս հարցը պարզաբանելիս Գոշը առաջադրել է այն միտքը, որ աշխատավարձը պետք է սահմանել` նկատի ունենալով գյուղատնտեսական տարվա բերրիության աստիճանը: Նրա կարծիքով, վարձու աշխատողների վարձը սահմանելիս պետք է ելակետ ունենալ բերքի առատությունն ու սակավությունը: Ըստ նրա, վարձատրությունը պետք է բարձր սահմանվի սակավ բերքի դեպքում ն ցածր` առատ բերքի դեպքում: Միաժամանակ նա արտահայտել է այն միտքը, որ աշխատավարձի մակարդակը պետք է կախված լինի ոչ միայն բերքատվության աստիճանից, այլն տեղական պայմաններից: ճիշտ է, տեղական պայմանների բնույթի մասին հեղինակը ոչինչ չի հիշատակում, սակայն ակնհայտ է, որ նա հատուկ պատկերացում է ունեցել անվանական ն իրական աշխատավարձ հասկացությունների մասին: Նա նկատել է, որ աշխատավարձի դրամական չափի բովանդակությունը իրական ձնով արտահայտում է այն կենսամիջոցների քանակը, որ կարող է ձեռք բերվել դրամական աշխատավարձով: Մխիթար Գոշը աշխատավարձի հետ սերտորեն կապում է կենսամիջոցների գների մակարդակի հարցը, իսկ վերջինս նույնպես կապում է բերքատվության աստիճանի հետ: Նա նշել է, որ ապրանքների գները պետք է

բարձրացվեն կամ իջեցվեն` հիմնականում կապված յուրաքանչյուր տարվա բերքի առատության ու պակասության հետ: Դրամական աշխատավարձը պետք է բարձր լինի, երբ կենսամիջոցները թանկ են, իսկ երբ առատ բերքի ժամանակ կենսամիջոցները էժանանում են, ապա աշխատավարձը պետք է ցածր սահմանվի: Ըստ էության, Գոշն արտահայտել է այն միտքը, որ իրական աշխատավարձը պետք է անփոփոխ մեծություն լինի: Այս նկատառումով է, որ նա անհրաժեշտ է համարել աշխատավարձը բարձր սահմանել սակավ բերքի դեպքում ն ցածր սահմանել առատ բերքի ժամանակ, այնպես որ մշակները կամ վարձու աշխատողները կարողանան դրամական աշխատավարձով ձեռք բերել իրենց գոյությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ կենսամիջոցները միայն ն ոչ ավելի: Այլ կերպ ասած` Գոշը փաստորեն տվել է աշխատավարձի սոցիալական ֆունկցիայի գաղափարը, այն, որ աշխատավարձը պետք է բավարարի մարդու կենսական պահանջները ն ապահովի նրա աշխատուժի վերարտադրությունը:

դ) Ապրանքափողային հարաբերությունների վերաբերյալ Մխիթար Գոշի գաղափարները Մխիթար Գոշի աշխատություններում որոշակի գաղափարներ են արտահայտված նան միջնադարյան Հայաստանում ձնավորվող ապրանքա-փողային հարաբերությունների վերաբերյալ: «Դատաստանագրքում» ծավալուն տեղ է հատկացված շրջանառության բնագավառի տնտեսական երնույթներին ն հատկապես առնտրի հարցերին: «Դատաստանագրքում» ն «Առակներում» բավականին ուշագրավ գաղափարներ են արտահայտված բնատնտեսության քայքայման ն ապրանքա-փողային հարաբերությունների զարգացման պատմական պրոցեսի վերաբերյալ: Այս տեսակետից բնորոշ է Գոշի այն առակը, որ թագավորական գահին բազմած ոսկին պահանջում է, որ բոլոր նյութերը գան իրեն երկրպագելու, սակայն այս պահանջը կատարում են բոլորը` բացի ցորենից, որը չի ուզում ճանաչել ոսկու իշխանությունը ն ասում է. «Թող առաջ ինքը` ոսկին, գա ինձ երկրպագելու» 2: Այս առակի իմաստը հենց այն է, որ միջնադարյան Հայաստանում տիրապետող են դառնում ապրանքա-փողային հարաբերությունները, որոնց պետք է ենթարկվի նան երկրագործությունը, այսինքն` արտադրության այն ճյուղը, որը բնատնտեսության ավանդույթը պահպանում է համեմատաբար ավելի տնական ժամանակով: Հատկանշական է, որ Գոշը նույնպես ընդունում է ոսկու իշխանության ուժը, սակայն այն վերապահությամբ, որ դրա առջն միշտ չէ, որ բոլորը խոնարհվում են: Այսպես, նա իր մեկ այլ առակում գրում է, որ «Բազում նյութեր սովի վտանգի ժամանակ խոնարհվում են ցորենի առաջ»: Այլ կերպ

Տե՛ս Մխիթար Գոշ, Վարդան Այգեկցի, Առակներ, Երնան, 1986, էջ 27:

ասած` հարստության նյութական, բնեղեն ձնը գերադասելի է համարում փողային, դրամական ձնից: Այսինքն, ըստ Գոշի, փողի իշխանությունը հանրահայտ է ու ընդհանուր, որը խախտվում է առանձին դեպքերում միայն: Մխիթար Գոշը ուշագրավ գաղափարներ է արտահայտել առնտրի ն ապրանքների գների հետ կապված: Ըստ նրա` առնտրի կարգավորման բոլոր հարցերը լուծվում են թագավորի ն իշխանների կողմից, որոնք հսկողություն են սահմանում չափի ն կշեռքների վրա, սահմանում են տուրքերի չափը, բարձրացնում կամ իջեցնում են ապրանքների գները, միջոցառումներ են մշակում խարդախություններն արմատախիլ անելու ուղղությամբ: Այլ կերպ ասած` առնտրային գործառնությունների իրականացման բնագավառում արտադրության ն օրինականության պահպանման չափանիշներն են համարվում ոչ միայն չափն ու կշիռները, այլ նան ապրանքների գների կարգավորումը: Գոշն, ըստ էության, արտահայտել է ապրանքների գների պետական կարգավորման գաղափարը: Նա նշել է, որ ապրանքների գները պետք է կարգավորվեն թագավորի ն իշխանների հրամանով` կապված բերքի առատության կամ սակավության հետ: Ըստ նրա` գները չեն կարող խախտվել ո՛չ աղքատների կողմից, որոնք վաճառում են կարիքից դրդված, ո՛չ էլ հարուստների կողմից, որոնք վաճառում են ոչ կարիքից դրդված: Գոշը կարնորել է այն հանգամանքը, որ իշխանավորները պետք է գները բարձրացնեն կամ իջեցնեն անհրաժեշտ զգուշությամբ, որպեսզի աշխատավորները, ինչպես նան առնտրականները, չմոլորվեն ն չզրկվեն իրենց վաստակներից: Ինչպես նկատում ենք, ապրանքների գների մակարդակի որոշման հիմնական գործոնը Գոշը համարել է բերքատվության աստիճանը ն, դրանով էլ պայմանավորված` ապրանքների առաջարկի ն պահանջարկի փոխհարաբերությունը: Դեռնս 12-րդ դարում գների մեկնաբանման նման մոտեցումն, ինչ խոսք, բավականին առաջադիմական էր: Առավել նս, եթե նկատի ունենանք, որ նույն ժամանակաշրջանում Արնմտյան Եվրոպայում կանոնականները, մասնավորապես` Թ. Աքվինացին, ապրանքների «արդարացի գինը» կապում էին հիմնականում ծախսային գործոնի ն վաճառողի դասային պատկանելության հետ, իսկ Գոշը ապրանքի գնի հիմքում դնում էր շուկայական պահանջարկի ու առաջարկի հարաբերակցությունը, չնայած, չի անդրադառնում գնի ծախսային գործոններին: Մխիթար Գոշը գտնում էր, որ անհրաժեշտ է առնտրի կարգավորման գործը կենտրոնացնել միապետի ձեռքում, որպեսզի միասնական դառնան տուրքերը, կանոնակարգվի դրանց գանձումը, պայմաններ ստեղծվեն առնտուրը գավառական խոշոր քաղաքներում կենտրոնացնելու համար: Գոշը գտնում էր, որ առնտրականներից տուրքը պետք է գանձել օրենքի համաձայն, ապրանքները քաղաք կամ գավառ հասցնելուց հետո ն դրանք վաճառելիս, բայց

ոչ թե ճանապարհներին: Առնտրային գործարքների քննարկման ընթացքում Գոշը անդրադարձել է նան առնտրային շահույթի հարցին: Նա նշել է, որ առնտուրը երկուստեք շահավետ գործառնություն է, սակայն առանձին դեպքում կամ վաճառողը, կամ էլ գնորդը կարող են վնաս կրել, որը ժամանակավոր բնույթ ունի: Ըստ նրա, եթե գնորդը առանց խաբեության շահույթ է ստանում, ապա թող վաճառողը չզղջա ն վաճառվածը հետ չպահանջի, որովհետն հետագա հաջող առնտուրը նրան ավելի շատ շահ կարող է բերել: Այլ կերպ ասած` Գոշը ընդունում է առնտրային կապիտալի գործունեության կարնոր դերն ու նշանակությունը հասարակական կյանքում: Մխիթար Գոշն իր աշխատություններում անդրադարձել է նան փոխատվության, փոխադարձ օգնության, գրավադրման գործառնությունների առանձնահատկություններին, որոնցից առավել ուշագրավ է փոխատվության գործառնության նրա մեկնաբանությունը: Վաշխառությունը Գոշը համարել է ոչ հարգի գործունեություն, սակայն նկատել է, որ առանց դրան տնտեսությունը չի կարող նորմալ գոյատնել: Ըստ նրա` վաշխառուները (փոխատուները) իրենց դրամագումարը պետք է հետ պահանջեն առանց տոկոսի: Այս հարցը երկակի ձնով է հասկացվում, որովհետն Գոշը կիրառել է փոխառության դիմաց «վաշխ» ն «տոկոս» հասկացությունները: Հավանաբար Գոշը «տոկոս» ասելով նկատի է ունեցել «բարդ տոկոսը», այսինքն` տոկոսի նակատմամբ տոկոսի կիրառումը, որը նա համարել է անընդունելի: Մխիթար Գոշը անդրադարձել է նան աշխատանքի հասարակական բաժանման ն դրա հետ սերտորեն կապված` հասարակական արտադրության ճյուղերի դասակարգման հարցերին: Նա իր առակներից մեկում միանգամայն իրավացիորեն ընդգծել է աշխատանքի հասարակական բաժանման անհրաժեշտությունը: Այսպես. դարբնի, հյուսնի ն հողագործի վիճաբանությունը ներկայացնող առակում հյուսնը պարծենում է, որ ինքը բնակարան է կառուցում, իսկ երկրագործը` որ մարդկանց է կերակրում, սակայն հեղինակը նրանց հուշում կամ հիշեցնում է, որ հյուսնը առանց դարբնի անզոր է ն երկուսն էլ հողագործի կարիքն են զգում: Գոշը միննույն ժամանակ նշել է, որ ոչ մի աշխատանք, գործունեություն չի կարող հասարակության կողմից չընդունվել, չճանաչվել ն չգնահատվել: Առակներից մեկում ներկայացվում է, որ պղնձագործն ու երկաթագործը վիճում են, յուրաքանչյուրն իր արհեստն էր գովաբանում, ն նրանց միջն հակասություն է առաջանում, գնում են ծերերի ատյանը: Ծերունիներն ասում են, թե հասարակաց օգտակարը պատվական է3: Մխիթար Գոշը աշխատանքի բաժանման հարցերը դիտարկել է ոչ միայն դրանց կարնորության ու օգտակարության, այլն պետության գանձարանը

Տ՛ես նույն տեղը:

լրացնելու տեսանկյունից: Այս իմաստով, հեղինակը հասարակության զբաղմունքի ճյուղերը բաժանել է երկու խնբի: Առաջին խումբը հարստացնում է պետական գանձարանը ն պահպանում մեր մարմնական գոյությունը, որի մեջ մտնում են հողագործությունը, արհեստները, ինչպես նան բժշկությունը, որը նույնպես ծառայում է մարդու մարմնական կարիքներին: Երկրորդ խմբի մեջ նա դասել է մնացած բոլոր «բանական արվեստները», որոնք հասարակական օգտակարություն ունեն: Այս դատողություններն այսօր նույնպես կարնոր են այն իմաստով, որ ժամանակակից շուկայական տնտեսավարման պայմաններում հասարակական տնտեսության բնագավառների դասակարգումը նյութական ն ոչ նյութական արտադրության ոլորտների, որոշակի պայմանականություններ է պարունակում ն երբեմն չի արտահայտում արտադրության բուն ճյուղային կառուցվածքը:

3.3. ՍՄԲԱՏ ՍՊԱՐԱՊԵՏԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ

Սմբատ Սպարապետը ապրել ու գործել է Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում (1208-1276թթ.) ն, լինելով ռազմական առաջնորդ, պետական գործիչ, իրավագետ ու պատմագիր, միաժամանակ թողել է գործեր, որոնք նան տնտեսագիտական արժեք են ներկայացնում: Սմբատ Սպարապետը հայտնի է իր «Դատաստանագիրք» աշխատությամբ, որը, ինչպես նշել ենք, գրվել է Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի գաղափարական հիմքի վրա: Ընդհանուր շատ հատկանիշներ ունենալով Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի հետ, Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագիրքն ունի այն կարնոր առանձնահատկությունը, որ այդտեղ հիմնականում քննարկվում են ոչ թե եկեղեցական, այլ թագավորական տնտեսության կազմակերպման ու զարգացման հարցերը: Եթե Մխիթար Գոշի սոցիալ-տնտեսագիտական ուսմունքում գերակայում է այն միտքը, որ թագավորը պետք է ենթակա լինի արդեն գոյություն ունեցող օրենքներին, ապա Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքում թագավորը ներկայացվում է որպես տնտեսական ն քաղաքական կյանքի գլխավոր կառավարիչ ն գտնվում է օրենքներից վեր: Այս իմաստով, չնայած ենթադրվում է, որ Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագիրքը Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի պարզեցված տեսակն է, այնուամենայնիվ դրանք ներկայացնում են տարբեր քաղաքական իրավիճակներում գտնվող երկրների ներքին տնտեսական հարաբերությունները: Ըստ Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքի` թագավորական սեփականություն էին հանդիսանում երկրի ոսկու հանքերը, պատերազմների հետնանքով ձեռք բերված ոսկեղեն ավարը: Դրամահատման ն հաղորդակցու55

թյան միջոցների օգտագործման իրավունքը նույնպես կենտրոնացված էր պետության ձեռքում, որը հնարավորություն էր տալիս ընդլայնել առնտուրը: Շուկաներում առնտրային գործառնությունների հսկողությունը, ապրանքների գների սահմանումը ն տուրքերի գանձումը, ըստ Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքի, կատարվում էր թագավորի հրամանով ու նրա կարգադրությամբ: Պատիժներ էին սահմանված այդ կարգի խախտման դեպքերում: Ընդհանուր առմամբ, Կիլիկիայի հայկական թագավորության առկայությունը Սմբատ Սպարապետին բերել է այն համոզման, որ անհրաժեշտ է ստեղծել նան համազգային շուկա, որը պետք է կարգավորվի թագավորական հրահանգներով: Այլ կերպ ասած` այստեղ նույնպես դրված է առնտրի ն գների պետական կարգավորման հարցը: Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքում քննարկված են նան հարկային քաղաքականության հարցերը: Նա նշել է, որ հարկերի կարգավորումը թագավորի մենաշնորհն է, ն ոչ ոք չի կարող հարկերն ավելացնել առանց թագավորի թույլտվության: Ընդ որում` Սմբատ Սպարապետը դրել է աղքատների պաշտպանության պահանջը, որը փաստորեն ուղղված է կալվածատերերի կամայականությունների դեմ ն նպատակ ունի ուժեղացնել թագավորական հսկողությունը նրանց նկատմամբ ն, միննույն ժամանակ, մեծարել թագավորի անձը: Քրիստոնեական եկեղեցին հանդիսացել է ֆեոդալական հասարակության հուսալի նեցուկը, ուստի տիրող դասակարգի գաղափարախոսները հանդես են եկել եկեղեցու իշխանության պահպանման ու ամրապնդման համար: Այս գաղափարը տրված է նան Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագրքում: Հասկանալով, որ ուժեղ իշխանություն ստեղծելու կարնոր նախադրյալը նյութական ուժն է, հեղինակը խնդիր է դրել համապատասխան օրենքներ մշակել եկեղեցու ն հոգնորականների տնտեսությունն ամրապնդելու ն զարգացնելու համար: Եկեղեցու եկամուտների գլխավոր աղբյուրներ է համարել սեփական կալվածքների ընդլայնումը ն ժողովրդից կատարվող գանձումները: Հեղինակն անդրադարձել է նան գանձված եկամուտների պահպանման, բաշխման ն օգտագործման հարցերին: Ինչպես պետական, այնպես էլ եկեղեցական ունեցվածքի հափշտակության համար Դատաստանագրքում մահապատիժ է սահմանված: Դատաստանագրքում արտահայտված է այն միտքը, որ դրամական հարաբերությունները քայքայում են վանքապատկան բնատնտեսությունները ն դառնում զանազան չարաշահումների պատճառ, ուստի դատապարտվում է եկեղեցականների կողմից կատարվող վաշխառությունը ն արգելվում առնտրային գործառնությունները: Հետաքրքիր է, որ միջնադարյան Հայաստանի երկու դատաստանագրքերն էլ տնտեսական կապերի հիմքը համարում են սեփականատիրական հարաբերությունները: Սմբատ Սպարապետը գտնում է, որ ֆեոդալական սեփականությունը կարող է ձեռք բերվել կամ

ուժով, թրով, կամ էլ աշխատանքային ծախսումների շնորհիվ` կալվածքում կառուցումներ կատարելով: Սեփականության իրավունքն այնքան անսասան ու անձեռնմխելի է համարվում, որ նույնիսկ գյուղացիներին իրենց սեփական հողամասից զրկել չեն կարող առանց կալվածատիրոջ գիտության: Այստեղ խոսքը ոչ այնքան գյուղացու շահերի պաշտպանության, որքան որ հողային սեփականության` որպես ֆեոդալական հարաբերությունների նյութական հիմքի մասին է: Սմբատ Սպարապետն անդրադարձել է նան ֆեոդալական հողային ռենտայի բոլոր ձներին ն, ինչպես Մխիթար Գոշը, նույնպես նախապատվությունը տվել է բնամթերային ռենտային` այն սահմանելով բոլոր եկամուտների մեկ հինգերորդ մասի չափով: Նա նկատել է, որ ֆեոդալիզմի ընդերքում զարգանում են ապրանքա-դրամական հարաբերությունները, մասնավորապես` առնտրա-վաշխառուական կապիտալը ն փորձել է ֆեոդալական բնատնտեսության քայքայման պրոցեսը կանխել որոշակի օրենքներով: Նրա կարծիքով, վաշխառուն իրավունք չունի պարտքի դիմաց որպես գրավ վերցնել բանող անասունները, որոնք ոչ միայն ֆեոդալական տնտեսության հիմքն են, այլն կարնոր են այդ հասարակարգի` պատերազմի վտանգից պաշտպանության համար: Սմբատի Դատաստանագրքում սահմանված են նան արտադրության մի շարք միջոցների վաճառքի պայմանները, որոնց նպատակն է նորմալ պայմաններ ստեղծել տնտեսության մեջ արտադրության միջոցների ռացիոնալ օգտագործման համար: Նա հատկապես կարնորել է ջրի` որպես ոռոգման միջոցի ն որպես շարժիչ ուժի նշանակությունը ն նշել, որ դրա ազատ օգտագործման համար բոլոր արգելքները պետք է վերացնել: Վարձու աշխատանքի հարցերի քննարկման հետ կապված` Սմբատ Սպարապետը որոշակիորեն խորացրել է Գոշի արտահայտած գաղափարները անվանական ն իրական վարձատրության հասկացությունների մասին: Եթե Գոշը բավարարվել է նշելով, որ վարձատրության չափը կախված է բերքատվության աստիճանից, ինչպես նան տեղական այլ պայմաններից, ապա Սմբատ Սպարապետը խորացնում է այս միտքը, նշելով, որ տեղական պայմաններ են հանդիսանում տարբեր գավառների սովորույթները ն ապրանքների գների մակարդակը: Ընդ որում, նա գների կարգավորումը համարում է պետության ֆունկցիան` նշելով այն կարնոր միտքը, որ գինն է կարգավորում ամեն ինչ: Ի դեպ, Սմբատ Սպարապետն անդրադարձել է միայն գյուղատնտեսական մթերքների գները սահմանելու կարգին` այն կապելով տարվա բերքատվության աստիճանի հետ ն չի խոսել արհեստագործական ապրանքների գների մասին:

3.4. ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑՈՒ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

ա) Գրիգոր Տաթնացին որպես միջնադարյան տնտեսագիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչ Գրիգոր Տաթնացին (1346-1409թթ.) ապրել ու գործել է այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ թաթար-մոնղոլները տիրապետություն էին հաստատել նան Հայաստանում ն ավերում էին հայկական քաղաքները, կողոպտում ու թալանում զարգացած գյուղատնտեսություն ունեցող ավաններն ու գյուղերը: Տաթնացին կարնոր տեղ է զբաղեցնում հայ միջնադարյան սոցիալ-տնտեսագիտական մտքի պատմության զարգացման մեջ: Նա ծավալուն ու բազմաբովանդակ աշխատություններ է թողել, որոնք վերաբերում են ոչ միայն կրոնական գաղափարախոսությանը, այլն փիլիսոփայական ու տնտեսագիտական բազմաթիվ խնդիրների: Գրիգոր Տաթնացին իր ժամանակի մեծահամբավ գիտնական-մտածողներից էր: Սակայն պատմական պայմաններն այնպիսին էին, որ շատ հայ մտածողների դարաշրջանային նշանակություն ունեցող գաղափարական դրույթները մնացին իրենց նեղ, ազգային շրջանակների մեջ: Հարցն այն է, որ սոցիալ-տնտեսական երնույթների վերլուծությունները Տաթնացին կատարել է ավետարանական դրույթները մեկնաբանելու նպատակով, ն չնայած արժեքավոր տեսական գաղափարներ են պարունակում, սակայն ցրված լինելով բազմահատոր հնատիպ գրքերում ու ձեռագրերում, երկար ժամանակ անմատչելի են մնացել հետագա սերունդների համար: Գրիգոր Տաթնացու գործունեությունը կապված է եղել Գլաձորի ն Տաթնի համալսարանների գործունեության հետ, որոնք կարնոր դեր են խաղացել միջնադարյան Հայաստանում ժողովրդի դարավոր մշակույթի պահպանման ու զարգացման ն, դրանով իսկ` ժողովրդի ազգային ինքնուրույնությունը պահպանելու գործում: Ժամանակակիցների գնահատմամբ` Գլաձորը համարվել է «երկրորդ Աթենք պանծալի ն մայրաքաղաք ամենայն իմաստից», իսկ Տաթնացին որակվել է գիտության մեջ «լայնատարած ծով, հորդահոս գետ» ն «հրեղեն լեզու» ունեցող բարձրարվեստ հռետոր: Տաթնացին ստեղծել է իր պատմափիլիսոփայության յուրահատուկ սխեման ն աշխարհի սոցիալական կառուցվածքը համարել է երկնքում ստեղծված կարգի վերարտադրություն երկրի վրա` դրանով իսկ հավերժացնելով ֆեոդալիզմը: Նա ֆեոդալական հասարակությունը նմանեցրել է մարդկային օրգանիզմի, որի բոլոր մասերը կատարում են գլխի` բանականության թելադրանքը: Ըստ նրա` ժողովուրդն առանց իշխանների նման է անհովիվ հոտի, որը ցրվելով դառնում է գազանների կերակուր: Այսուհանդերձ, Տաթնացին չի

պաշտպանում բացարձակ միապետության գաղափարը ն գտնում է, որ թագավորները մարդիկ են, որոնք, իրենց մեծ բարեմասնություններով հանդերձ, գործունեության փոքր շառավիղ ունեն, որովհետն, ըստ նրա, մեկ մարդ կարող է մի տուն կառավարել, բայց ոչ ամբողջ երկիրը, որի կառավարումը Տաթնացին հանձնում է խորհրդին: Միջին դարերում շատ հեղինակներ, այդ թվում նան Տաթնացին, զբաղվելով տնտեսական երնույթների վերլուծությամբ, բոլորովին էլ տնտեսագիտություն ստեղծելու նպատակ չեն ունեցել: Սակայն Տաթնացին արժեքավոր դատողություններ ունի սոցիալ-տնտեսական երնույթների գնահատման վերաբերյալ, որոնք հիմնված են նրա փիլիսոփայական աշխարհայացքի իդեալիստական բովանդակության վրա: Տաթնացին, ըստ էության, տնտեսագիտական հատուկ ուսումնասիրություններ չի թողել: Նրա հիմնական աշխատությունները ավետարանական քարոզներ ու մեկնություններ են, որտեղ կարնորվում են «Գիրք քարոզության», «Ոսկեփորիկ», «Գիրք հարցմանց» աշխատանքները, որոնք միաժամանակ վերաբերում են տնտեսական տարբեր երնույթների հետաքրքիր վերլուծությունների ու գնահատականների:

բ) Ապրանքի ն փողի հարցերի քննարկումը Գ. Տաթնացու աշխատություններում Գրիգոր Տաթնացին լինելով բնատնտեսության ժամանակաշրջանի մտածող, տնտեսության կազմակերպման հարցերը քննարկել է նախ ն առաջ ապրանքների սպառողական արժեքի ստեղծման տեսանկյունից` դրանք դիտելով որպես մարդկանց պահանջմունքները բավարարելու միջոց: Տաթնացուն հենց հետաքրքրում է այդ պահանջմունքների բնույթը ն անհրաժեշտության աստիճանը: Ըստ նրա` մարդը ստեղծված է բազմաթիվ պահանջմունքներ ունենալու համար, որոնք, ելնելով դրանց բնույթից, բաժանել է հոգնոր ն մարմնական պահանջմունքների ն գտել, որ դրանց բավարարման համար անհրաժեշտ միջոցները մարդը պետք է իր աշխատանքով ստեղծի: Տաթնացին նշում է, որ մարդը, ի տարբերություն կենդանիների, ծնվում է մերկ ու բոլոր բարիքներից զուրկ, հետնաբար երկուսն էլ պետք է ձեռք բերվեն աշխատանքի միջոցով: Ելնելով մարդու ունեցած պահանջմունքներից` Տաթնացին անհրաժեշտ բարիքները նույնպես բաժանել է հոգնորի ն մարմնականի, նշելով, որ մարդն ինքը կազմված է հոգուց ու մարմնից: Ընդ որում` ըստ Տաթնացու, հոգնոր պահանջմունքների կամ, ինչպես ինքն է ասում` հոգնոր հացի աղբյուրը համարվում է մտավոր աշխատանքը, մարմնական պահանջմունքները բավարարելու համար անհրաժեշտ է «քրտնել», այսինքն` ֆիզիկական աշխատանք կատարել: Փաստորեն Գրիգոր Տաթնացին ինքնատիպ ուսմունք է առաջադրել ապրանքների ն դրանք ստեղծող աշխատանքի կապի վերաբերյալ, որը տարբերվում է Արիստոտելի կողմից տրված` ապրանքների հայտնի

մեկնաբանությունից: Արիստոտելը տարբերել է ապրանքի երկու հատկություն: Այն է` բնական հատկությունը, որը բավարարում է մարդու պահանջը ն ձեռքբերովի հատկությունը, երբ մի ապրանքը փոխանակվում է մեկ ուրիշի հետ: Տաթնացին, Արիստոտելի աշխատանքներին ծանոթ լինելով հանդերձ, հարցը զարգացնում է այլ ուղղությամբ, քանի որ նրան հետաքրքրել է իրերի սպառողական հատկանիշների ն դրանք ստեղծող աշխատանքի տեսակների միջն գոյություն ունեցող կապը: Այս կապակցությամբ` Տաթնացին աշխատանքի արդյունքները բաժանել է երկու խմբի. մտավոր աշխատանքով ստեղծված բարիքներ, որոնք բավարարում են մարդկանց հոգնոր պահանջները ն ֆիզիկական աշխատանքով ստեղծված արդյունքներ, որոնք բավարարում են մարմնական կամ նյութական պահանջները: Այս է պատճառը, որ Տաթնացին բարիքների (ապրանքների) հատկությունները ներկայացրել է հենց այս կերպ ն ոչ թե` մեզ հայտնի սպառողական արժեքի ն փոխանակային արժեքի հատկություններով: Տաթնացին նյութական պահանջմունքների ն բարիքների մեջ առանձնացրել է երկու խմբեր. 1. առաջնակարգ պահանջներ բավարարող բարիքներ, որոնք «եթե լինեն` մարդը կապրի, իսկ եթե չլինեն` մարդը կմեռնի», 2. «զարդարանքի ն վայելչության» առարկաներ, ինչպիսին արծաթն ու ոսկին են, որոնք մարդու համար կենսական նշանակություն չունեն, օտար են մարդու բնական պահանջներին, քանի որ ոչ ուտելիք են, ոչ ըմպելիք ն ոչ էլ մերկությունը ծածկող հագուստ: Սակայն Տաթնացին ոսկու ն արծաթի նշանակությունը գնահատում է ոչ միայն ընդունելով այն, որ դրանք կենսականորեն անհրաժեշտ չեն, այլ բավարարում են մարդկանց զարդարանքի, վայելչասիրության պահանջը ն առանձնահատուկ են նրանով, որ ի տարբերություն սովորական ապրանքների, դրանցից հագեցում չկա, քանի որ. «ով արծաթ է սիրում, նա արծաթով չի հագենում»: Հիշենք, որ փողի առանձնահատուկ նշանակության մասին ժամանակին հիշատակել է նան հին հույն փիլիսոփա Քսենոֆոնը, գրելով, որ «ոչ ոք չի կարող ասել, թե այնքան փող ունեմ, որ այլնս չեմ ցանկանում ունենալ»: Անհրաժեշտ է նշել, որ Տաթնացին հասկացել է արծաթի` հարստության ընդհանուր ձն ունենալու հանգամանքը, նշելով, որ արծաթը համընդհանուր համարժեք է, որով հնարավոր է ձեռք բերել ցանկացած տեսակի ապրանք: Հեղինակն արծաթասիրությունը բացատրում է նրանով, որ մեծ քանակությամբ կուտակված արծաթը մարդու համար բարեկեցիկ կյանք ապահովելու գրավականն է: Հետագայում Տաթնացին ավելի է հստակեցրել այն միտքը, որ փողը հասարակական մեծ ուժ ունի, որին ենթարկվում են բոլորը: Միննույն ժամանակ, Տաթնացին նկատել է, որ փողային հարաբերությունները կործանում են ֆեոդալական հասարակության հիմքերը ն բնատնտեսության հարա

բերությունները: Տաթնացին փողին, մասնավորապես` ոսկուն, անդրադարձել է նան որպես վաշխառուական կապիտալի: ճիշտ է, նա չի կարողացել բացատրել փոխատվական տոկոսի իրական աղբյուրը, սակայն կատարել է այժմեական նշանակություն ունեցող մի շատ կարնոր հարցադրում, թե ինչպես կարող է տոկոսը փողի ծնունդը համարվել, չէ որ արծաթը մետաղ է ն ոչ ծաղկում է, ոչ էլ պտղաբերում, ինչպես հողը, ծառը, թուփը, անասունը: Այսինքն, ըստ Տաթնացու. «արծաթը ճուտ հանելու կենսաբանական հատկություն չունի, բայց ճուտը իրականում առկա է»: Այս կապակցությամբ նշենք, որ նոր դասական տնտեսագիտության մեջ կապիտալի զուտ արտադրողականությունը ներկայացվում է պարզունակ ձնով, որպես տոկոսի «բնական» նորմա, կապիտալի տոկոս բերելու բնական հատկություն, այնպես, ինչպես որ բալենին բալ տալու բնական հատկությամբ է օժտված 4: Տաթնացին այնուամենայնիվ եզրակացնում է, որ տոկոսը` փողի շահ բերելու հատկությունը, կապված է վաճառքի գործարքի հետ: Այս կապակցությամբ նա նյութական արժեքների օտարման գործարքները բաժանել է երեք խմբի, նշելով, որ այն դեպքում, երբ որնէ արժեք է տրվում անվերադարձ ն ոչ տրվածն է հետ պահանջով ն ոչ էլ շահը, ապա դա նվիրատվություն է կամ ողորմություն: Երկրորդ դեպքում, երբ տրվածը հետ է պահանջվում առանց շահի, ապա դա փոխատվություն է, իսկ երրորդ դեպքում, երբ հետ է պահանջվում ն՛ տրվածը, ն՛ շահը, ապա դա վաճառք է հանդիսանում: Հետաքրքիր է նան Տաթնացու այն միտքը, որ փողը տոկոսով տվողի հոգին է տուժում, իսկ պահողի սիրտն է սնանում: Հավանաբար նկատի է ունեցել այն, որ վաշխառուական կամ փոխատվական հարաբերությունները երկուստեք հակասական հետնանքներով են օժտված (մեկը` գումարը կորցնելու, մյուսն էլ` պարտքի տակ մնալու մտավախությամբ):

գ) Գրիգոր Տաթնացու ուսմունքը աշխատանքի ն դրա առանձնահատկությունների մասին Գ. Տաթնացին իր աշխատություններում հիմնավոր ուսմունք է ստեղծել աշխատանքի ն դրա առանձնահատկությունների, աշխատանքի հասարակական բաժանման ն արտադրության ճյուղերի դասակարգման, հասարակական արտադրության կազմակերպման վերաբերյալ: Նախ, Տաթնացին աշխատանքը համարել է մարդու կյանքի ու գործունեության պայմանը: Նա, ինչպես նշել ենք, պահանջմունքների բաժանումը մարմնականի ն հոգնորի կապել է հենց մարդու ֆիզիկական ու մտավոր աշխատանքների հետ: Տաթնացին աշխատանքը համարել է մարդու ամենամեծ բարեմասնությունը, որով ն մարդը տարբերվում է կենդանական աշխարհից: Տե՛ս Êóðñ ýêîíîìè÷åñêîé òåîðèè, ïîä ðåä. ×åïóðèíà Ì.Í., Êèñåëåâîé Å.À., Êèðîâ, 1996, էջ 252:

Տաթնացին նկատել է, որ կենդանիները, հատկապես մեղուներն ու մրջյունները, նույնպես բանում են, սակայն նա էական տարբերություններ է դնում նրանց ն մարդու աշխատանքի միջն: Նա հետաքրքիր ն բովանդակալից ձնով է բնութագրում այդ տարբերությունները: Մրջյունը, ըստ նրա, անբանական միջատ է, իսկ մարդը բանական է ն իմաստուն, նա միայն իր մարմնական պահանջների համար է ջանում, իսկ մարդը բավարարում է ն՛ հոգու, ն՛ մարմնի պահանջները, մրջյունն աշխատանքի գործիքներ չունի, իսկ մարդը դրանք ունի, մրջյունը չի կարող նոր բարիքներ ստեղծել ն ուրիշների վաստակից է օգտվում: Տաթնացու այս համակողմանի բնութագրության հիման վրա ակնհայտ են դառնում մարդկային աշխատանքի հետնյալ առանձնահատկությունները: 1. Մարդու աշխատանքը նախապես մտածված, գիտակցական գործունեություն է, իսկ կենդանիները գործում են գոյության պահպանման բնազդով: Տաթնացին նշում է, որ գիտակցված գործունեությունը բոլորովին էլ մտավոր աշխատանքի մենաշնորհը չէ, այլ բնորոշ է նան ֆիզիկական աշխատանքին: Օրինակ, ճարտարապետը տաճար կառուցելուց առաջ պետք է նրա պատկերն ունենա իր գլխում ն ապա նոր պատրաստի: Այս կապակցությամբ տեղին ենք համարում հիշել ճարտարապետի ն մեղվի կատարած աշխատանքների տարբերության մասին Կ. Մարքսի հանրահայտ բնութագրումը, որ. «...ամենավատ ճարտարապետն ամենալավ մեղվից տարբերվում է նրանով, որ ճարտարապետը նախքան բջիջը մեղրամոմից կառուցելը, այն արդեն կառուցել էր իր գլխում» 5: Միտք, որ նման է Տաթնացու արտահայտածին, բայց ասվել է նրանից շուրջ 500 տարի հետո: 2. Տաթնացին, մարդուն համարելով բանական էակ, գտնում է, որ աշխատանքով ստեղծած արդյունքներով նա բավարարում է ոչ միայն իր մարմնական կամ նյութական, այլն հոգնոր պահանջմունքները, որից զուրկ է մրջյունը, ինչպես ն բոլոր մյուս կենդանիները: Այլ կերպ ասած` կենդանիները ջանում են միայն իրենց ֆիզիկական գոյությունը պահպանել, մինչդեռ մարդու գործունեությունը մտավոր ն ֆիզիկական կարողությունների օգտագործման բազմաբովանդակ պրոցես է: 3. Մարդու ն կենդանիների աշխատանքի մյուս տարբերությունը Տաթնացին համարել է այն, որ մարդը բնության վրա ներգործում է ոչ միայն իր բնական օրգաններով, այլն իր իսկ պատրաստած աշխատանքի գործիքներով: Այս պատճառով էլ մարդու աշխատանքային գործունեությունը արտադրության, նոր բարիքներ արարելու պրոցես է, մինչդեռ կենդանիների «աշխատանքը» պատրաստի բարիքներ յուրացնելու պասիվ պրոցես է միայն: 4. Տաթնացին աշխատանքը համարել է նան մարդու կենսական անհրաժեշտությունը, որը անարատ է պահում ոչ միայն մարդու բարոյական կեր5

Կ. Մարքս, «Կապիտալ», հ. 1, Եր., 1954, էջ 189:

պարը, այլն նրա ֆիզիկական ն մտավոր կարողության վերարտադրությանն է նպաստում, քանզի աշխատանքի շնորհիվ զարգանում են ոչ միայն մարդու արտադրական կարողությունները, բնության վրա իշխելու հնարավորությունները, այլն նրա միտքը նույնպես պարզ ու հստակ է մնում: Կարծես թե նույնպիսի միտք է արտահայտում նան Կ. Մարքսը, ասելով, որ մարդը աշխատանքի շնորհիվ փոփոխելով բնությունը, միննույն ժամանակ փոփոխում է իր սեփական բնությունը, զարգացնում է իր նիրհող կարողությունները: Իրոք, Տաթնացին, ինչպես նան Գոշը, իրենց ժամանակին հնարավորություն չեն ունեցել ներկայանալ համաշխարհային հանրությանը ն ճանաչվել ու ըստ արժանվույն գնահատվել: 5. Տաթնացին գտնում է, որ աշխատանքի կարնոր առանձնահատկություններից է նրա հասարակական բնույթը, որը բխում է հենց մարդու բնույթից, նրա հասարակական էակ լինելու հանգամանքից: Նա հանգել է այն հետնության, որ ոչ միայն արտադրություն կազմակերպելու համար են մարդիկ մտնում փոխադարձ հարաբերությունների մեջ, այլն ամբողջ հասարակությունն ընդհանրապես մարդկանց համակեցության ն համագործակցության ամբողջություն է: Տաթնացին նշում է, որ չնայած մենք կենդանիներին օգտագործում ենք մեր կարիքները հոգալու համար, բայց կարնորը մարդկանց փոխադարձ օգնությունն է, որի շնորհիվ է աշխարհը շենանում: Անշուշտ, եթե Տաթնացին հայտնի լիներ համաշխարհային հանրությանը, ապա նրա այս գաղափարը կհակադրվեր տնտեսագիտության Ավստրիական դպրոցի կողմից առաջադրված «ռոբինզոնադայի» հայտնի տեսությանը, ըստ որի` մարդկային հասարակությունը ներկայացվում է որպես Ռոբինզոն Կրուզոյի կղզիացած, մեկուսացված տնտեսությունների մեխանիկական միացություն: 6. Ուշագրավ է նան Տաթնացու այն դատողությունը, որ կենդանու աշխատանքն ազատ է (խոսքը մարդկանց տնտեսության մեջ բանող կենդանիների մասին չէ), նրա վրա հսկողություն չի սահմանվում, նրանց շտապեցնողներ չկան, իսկ մարդկանց աշխատանքը հսկում են վերակացուներ ու հսկիչներ: Տաթնացին նկատի է ունեցել ճորտային ու վարձու աշխատանքի կազմակերպումը, որը որոշակիորեն կանոնակարգված էր (իհարկե այսօր էլ աշխատանքը չի կարելի ազատ համարել, քանի որ աշխատանքային օրենսդրությունը սահմանում է աշխատողի իրավունքները ն պարտականությունները): Աշխատանքի պարտադիր բնույթը Տաթնացին բացատրում է նան Ավետարանի այն հայտնի պատվիրանով, որ. «ով չաշխատի, նա չպիտի ուտի»: Տաթնացին նշել է, որ առանց աշխատանքի ուրիշի հացն ուտելը ցավի ու վշտի հաց է, ուստի անհրաժեշտ է վաստակածն ուտել:

դ) Հասարակական արտադրության կազմակերպման հարցերի մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից Տաթնացու ուսմունքն աշխատանքի բնույթի ն առանձնահատկությունների վերաբերյալ կարնորվում է նան այն առումով, որ դրա վրա է հիմնված հասարակական տնտեսության կազմակերպման հարցերի բացատրությունը: Տաթնացու աշխատություններում հասարակական արտադրության կազմակերպման ն երկրի կառավարման հիմքում դրված է հասարակության բոլոր խավերի շահերի ներդաշնակության դրույթը: Նա գտնում էր, որ հասարակության հիերարխիկ կառուցվածքում կան բարձր, միջին ն ստորին խավեր, որոնք շերտավորվում են նան իրենց ունեցվածքային ն սոցիալական անհավասարությամբ: Տաթնացու կարծիքով, հասարակական տարբեր աստիճանակարգերում գտնվող մարդիկ, չնայած իրենց անհավասարությանը, միմյանց չպետք է նախանձեն, որովհետն միմյանց փոխադարձ օգնության կարիքն ունեն, ն նրանց իսկ գոյության ու բարեկեցության հիմքը բոլորի փոխադարձ ծառայություններն են միմյանց նկատմամբ: Տաթնացին այս ներդաշնակ փոխհարաբերությունները ներկայացնում է այն օրինաչափությամբ, որ ինչպես գլուխն է մարմնին անհրաժեշտ, այնպես էլ մարմինը` գլխին, նույնպես էլ` տերերն ու հպատակներն են միմյանց անհրաժեշտ: Տաթնացու աշխատանքներում քննարկվել են հարկադիր աշխատանքի երկու տարատեսակ` ճորտային աշխատանքը, որը հիմնված էր անձնական կախվածության հարաբերությունների կամ արտատնտեսական հարկադրանքի վրա, ն վարձու աշխատանքը, որը հիմնված է տնտեսական հարկադրանքի վրա: ճորտերի գործունեության նպատակը, ըստ Տաթնացու, կալվածատերերի համար աշխատելն ու բարիքներ ստեղծելն է: ճորտը համարվել է կալվածատերերի սեփականության, նրանց ունեցվածքի մի մասը: Այս իմաստով ուշագրավ է Տաթնացու կողմից հարստության դասակարգման մոտեցումը: Նա տարբերել է չորս կարգի հարստություն: Առաջին` անշունչ, անկենդան ունեցվածք (ոսկի, արծաթ, հագուստ ն այլն): Երկրորդ` երկրագործությունից ստացված բարիքները (հացահատիկ, գինի, պտուղներ ն այլն): Երրորդ` ընտանի կենդանիները (կովեր, ջորիներ ն այլն): Չորրորդ` կենդանի մարդիկ (ծառաներ, աղախիններ, մշակներ ն այլն): Այս դասակարգման մեջ հետաքրքիր է նան մեկ այլ հանգամանք, որ ճորտերի, մշակների, ծառաների նկատմամբ ուշադիր վերաբերմունքն ու խնամքը կհանգեցնի նրանց կողմից ավելի շատ բարիքներ ստեղծելուն: Այլ կերպ ասած` Տաթնացու մոտ նկատվում է աշխատանքի նկատմամբ խթանների կիրառման անհրաժեշտության գաղափարը: Տաթնացին անդրադարձել է նան կալվածատիրական տնտեսության կազմակերպման հարցերին, մասնավորապես` կառավարիչների ունեցած դե64

րին ու նշանակությանը: Նա նշում է, որ կալվածատիրական տնտեսությունը կազմակերպում է վարձու կառավարիչը, որը պետք է ունենա խոշոր տնտեսություն ղեկավարելու ունակություններ, պետք է ամեն գործում ձեռներեց լինի ն չծուլանա: Կառավարիչը կամ տնտեսը սեփական ունեցվածք չունի ն տնօրինում է կալվածատիրոջ հարստությունը: Նա պետք է ազնիվ աշխատի ն ուշադիր ու հոգատար լինի տիրոջ ունեցվածքի նկատմամբ ն չշռայլի այն: Տնտեսը ունեցվածքի ու աշխատողների կառավարիչ է, պետք է ընտրի գործունյա մարդիկ ն լավ աշխատողներին խրախուսի, վատ աշխատողներին` պատժի: Հասարակական տնտեսության կազմակերպմանը վերաբերող` Տաթնացու գաղափարներից կարելի է եզրակացնել, որ այն արդեն ապրանքային ուղղվածություն ունի, քանի որ խնդիր է դրվում տնտեսությունը կազմակերպել այնպես, որ այն հասարակայնորեն օգտակար լինի ն օգուտ տա այլոց: Հասարակական արտադրության կազմակերպման հետ կապված Տաթնացին անդրադարձել է նան վարձու աշխատանքին ն նրա վարձատրության հարցերին: Կալվածատիրական խոշոր տնտեսություններում արդեն նշանակալից չափերով կիրառվում էր նան վարձու աշխատանքը` չնայած հիմնական արտադրողական ուժը դեռնս ճորտային աշխատանքն էր: Տաթնացին ներկայացրել է վարձու աշխատողների ն տերերի միջն խորացող հակասությունները, որոնք մասնավորապես կապված էին աշխատանքի վարձատրության հետ: Նա նշել է, որ գործատերերը ամեն առիթով (վթարի կամ աշխատողի վատանալու) փորձում են չտալ աշխատավարձ, որը Տաթնացին որակել է որպես զրկանք ու հափշտակություն: Տաթնացին բերում է բազմաթիվ փաստեր, որոնք արտահայտում են գործատերերի ու վարձու աշխատողների հակասական փոխհարաբերությունները: Օրինակ, սերմնացանը սերմացուի մի մասը չի ցանում ն տիրոջը զրկում է առատ բերքից, հովիվը ցանկանում է, որ ոչխարները կոտորվեն, որպեսզի մորթի շատ ունենա: Նա նշել է, որ այս հակասությունների պատճառով վարձու աշխատանքը հսկվել է վերակացուների կողմից: Այս իմաստով, Տաթնացին աշխատանքը մարդու բարեմասնությունն ու կենսական անհրաժեշտություն է համարել` նկատի ունենալով ոչ թե հարկադրական, այլ ազատ ու ստեղծագործ աշխատանքը:

ե) Գ. Տաթնացին աշխատանքի հասարակական բաժանման ն տնտեսության ճյուղերի դասակարգման մասին Գ. Տաթնացին ծավալուն ուսմունք է ստեղծել աշխատանքի հասարակական բաժանման ն դրա հիման վրա արտադրության ճյուղերի դասակարգման ու դրանց գնահատման վերաբերյալ: Նա աշխատանքի հասարակական բաժանման անհրաժեշտությունը բխեցրել է մարդու էությունից, քանի որ ան65

հատն իր ունեցած կարողություններով ի վիճակի չէ իր բազմաբնույթ պահանջմունքները բավարարելու համար նյութական ու հոգնոր անհրաժեշտ բարիքների արտադրություն կազմակերպել, ն այդ պատճառով մարդիկ դիմում են միմյանց օգնությանը: Աշխատանքի բաժանումը բխում է նյութական արտադրության կազմակերպման անհրաժեշտությունից, որը տեղի է ունենում տարբեր մասնագիտությունների տեր մարդկանց համագործակցության միջոցով: Տաթնացու աշխատանքի բաժանման տեսությունը որոշակիորեն հակադրվում է Պլատոնի տեսությանը: Եթե ըստ Տաթնացու` աշխատանքի բաժանման անհրաժեշտությունը բխում է «մարդու էությունից», ապա ըստ Պլատոնի` մարդու «բնածին կարողություններից»: Պլատոնը այն կարծիքին է, որ ի վերուստ կանխորոշված է, թե մարդն ինչ զբաղմունք է ունենալու, մինչդեռ Տաթնացին գտնում է, որ մարդն իր գործի տերն է ն իր կամքով է որոշում իր գործունեության ուղղությունը ն ոչ թե ճակատագիրն է որոշում մարդու զբաղմունքը: Այսպիսով, ըստ Տաթնացու, աշխատանքի բաժանման ու մասնագիտացման անհրաժեշտությունը բխում է մարդու բազում պահանջմունքների ն դրանք բավարարելու համար նրա սահմանափակ կարողությունների հակասությունից: Աշխատանքի հասարակական բաժանումն ի վերջո հանգեցնում է հասարակության դասակարգային կառուցվածքի ձնավորմանը: Սակայն այս հարցին Տաթնացին տվել է կրոնաաստվածաբանական մեկնաբանություն` այն համեմատելով մարդու օրգանների` միմյանց հետ ունեցած հարաբերության հետ: Նա իշխաններին համարել է հասարակության գլուխը, աշխատավորներին` ձեռքերն ու ոտքերը: Աշխատանքի հասարակական բաժանումն իր արտահայտությունն է գտնում հասարակական արտադրության ճյուղային կառուցվածքում: Տաթնացին առանձնացրել է նյութական բարիքների ն հոգնոր բարիքների արտադրության ոլորտները, սակայն հիմնականում քննարկել է նյութական բարիքների արտադրության ն շրջանառության հետ կապված հարցերը: Նա արտադրության ն շրջանառության բնագավառի զբաղմունքները ներկայացրել է չորս ճյուղերով. երկրագործություն, արհեստներ, առնտուր ն վաշխառություն` մանրամասն ներկայացնելով դրանց դրական ու բացասական կողմերը: Տաթնացին երկրագործությունը համարել է գործունեության բարի ոլորտ, վաշխառությունը` չար, իսկ առնտուրը ն արհեստները որոշ կողմերով բարի են, որոշ կողմերով էլ` չար, այսինքն` ունեն դրական ն բացասական կողմեր: Գյուղատնտեսությունը համարելով ժողովրդական տնտեսության առաջատար ճյուղը, Տաթնացին առավել ուշադրություն է դարձրել նրա առանձնահատկությունների ն առավելությունների ուսումնասիրությանը: Հեղինակը երկրագործությունը համարել է արդար վաստակի ամենաազնիվ, ամենա66

անբասիր բնագավառը, քանի որ այդտեղ եկամուտը ստացվում է «հալալ քրտինքով» ն կախված է բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններից: Երկրագործությունն, ըստ նրա, առաջնային ճյուղ է համարվում նան այն պատճառով, որ շինական երկրագործը ոչ միայն անհրաժեշտ գյուղատնտեսական բարիքներ է արտադրում, այլն ստեղծում է նան արհեստավորական արդյունքներ, վաճառում է իր բերքի ավելցուկ մասը: Ինչպես նշում է Տաթնացին, երկրագործը ն՛ արհեստավոր է, ն՛ առնտրական է: Երկրագործի առավելությունը համարել է այն, որ նա գրեթե իր բոլոր կարիքները բավարարում է սեփական արտադրանքով: Այսինքն` բնատնտեսությունը Տաթնացու կողմից գնահատվել է որպես տնտեսության կազմակերպման կատարյալ տիպ: Տաթնացին երկրագործությունը առավել պատվական զբաղմունք է համարել, քանի որ երկրագործը, ըստ նրա, աշխատում ն վաստակում է որքան անհրաժեշտ է, մինչդեռ մյուսները ձգտում են ավելցուկ ունենալ ն արտադրում են շուկայի համար: Նա երկրագործությունը համարել է երկրի տնտեսության հիմքը, քանի որ առանց դրա հնարավոր չէ տնտեսության մյուս ճյուղերի գործունեությունը: Այս իմաստով Տաթնացուն պետք է համարել ֆիզիոկրատիզմի գաղափարախոսության սկզբնավորողներից մեկը: Տաթնացին գործունեության արդարացի ն ազնիվ բնագավառ համարելով գյուղատնտեսությունը, դրան հակառակ, անարդարացի ու վատագույն է համարել վաշխառությունը, որը «բռնությամբ ու զրկանքներով է» ստանում իր եկամուտները: Նա վաշխառուներին համարել է տզրուկներ, որոնք ծծում են աղքատների արյունը ն «հանուն տոկոսի` իրենց հոգին մատնում են գեհենի կրակին»: Ինչ վերաբերում է արհեստին ու առնտրին, ապա Տաթնացին դրանք համարել է որպես միջին կարգի զբաղմունքներ, որոնք ունեն ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմեր: Տաթնացին գտնում է, որ արհեստների համար գերակշռողը դրական կողմերն են, իսկ առնտրի բնագավառում բացասականն է գերազանցում դրականին: Եթե արհեստների բնագավառում բացասական է համարում երբեմն աշխատանքի, արտադրանքի անորակությունը կամ տրամադրված նյութերի վատնումը, ապա առնտրի բացասական կողմերից է համարում խաբեությունը, կեղծիքը ն ագահությունը: Ինչպես նկատում ենք, Գրիգոր Տաթնացին տվել է տնտեսության այն ճյուղերի դասակարգումը, որտեղ տեղի են ունենում նյութական արժեքների արտադրությունն ու շրջանառությունը: Ընդ որում` գյուղատնտեսությունը, արդյունաբերությունը ն առնտուրը նա համարել է գործունեության օգտակար բնագավառներ, իսկ վաշխառությունը` անհարգի ու անօգտակար գործունեություն: Տաթնացին երկրի տնտեսության ճյուղերի դասակարգման ժամանակ հիմք է ընդունել ոչ միայն դրանց կարնորությունն ու նշանակությունը, այլն նոր արդյունք, եկամուտ ստեղծելու հանգամանքն ու դրա բնույթը: Գյուղատնտեսությունը, արհեստներն ու առնտուրը նա ներկայացրել

է որպես տնտեսության շահ բերող ճյուղեր, սակայն որոշակի տարբերություններ է դրել դրանց միջն` կախված ստացվող եկամտի աղբյուրից: Եթե գյուղատնտեսության ն արհեստի եկամուտը կամ շահը արդար աշխատանքի արդյունք է, ապա առնտրի օգտակարության չափանիշը ոչ թե նոր արդյունքի, նոր հարստության ստեղծումն է, այլ մարդկանց օգտակար ծառայություն մատուցելն է, քանի որ նպաստում է մարդկանց սպառողական պահանջների բավարարմանը: Ինչ վերաբերում է վաշխառությանը, ապա ըստ Տաթնացու, այն ոչ միայն նոր արժեքներ չի ստեղծում, այլն նրա ծառայությունը վնասակար է մարդկանց, քանի որ քայքայում է նրանց տնտեսությունը: Այդպիսով, Տաթնացին տնտեսության ճյուղերի դասակարգման ժամանակ նկատի է ունեցել նան արտադրողական ն անարտադրողական աշխատանքի հանգամանքը: Ըստ նրա` գյուղատնտեսությունը ն արհեստները արտադրողական աշխատանքի բնագավառներ են, որոնք նոր արժեք են ստեղծում, առնտուրը նոր արժեք չի ստեղծում, սակայն օգտակար ծառայություն է մատուցում, իսկ վաշխառության գործունեությունը անարդարացի ու անօգտակար ծառայություն է համարում:

զ) Ապրանքափոխանակության հարաբերությունների մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից Աշխատանքի հասարակական բաժանման ն երկրի տնտեսության ճյուղերի միջն փոխհարաբերությունները վերլուծելով` Գ.Տաթնացին օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ է համարում ապրանքափոխանակությունը կամ առնտուրը: Տնտեսության տարբեր ճյուղերում արտադրվող ապրանքները բավարարում են մարդկանց առանձին պահանջմունքները, իսկ տնտեսության տվյալ ճյուղի արտադրողները կարող են իրենց պահանջմունքների միայն մի մասը բավարարել սեփական արտադրանքով, ուստի անհրաժեշտաբար նրանք պահանջ ունեն մյուս ճյուղերի արտադրանքների նկատմամբ: Տաթնացին ապրանքափոխանակության հարցերին անդրադարձել է այն պատմական ժամանակաշրջանում, երբ տեղի էր ունեցել աշխատանքի երրորդ հասարակական բաժանումը, ն առնտուրն անջատվելով արտադրությունից, դարձել էր մասնագիտացված զբաղմունք: Նա արդարացնում է անմիջական ապրանքափոխանակությունը, «երբ մի ապրանք փոխանակվում է մեկ ուրիշի հետ կամ մի բնակավայրից փոխադրվում է մի ուրիշ տեղ», այսինքն` փոխանակվում են գյուղատնտեսական ն արհեստագործական ապրանքները: Սակայն երբ հանդես է գալիս առնտրականների դասը ն ապրանքափոխանակությունը կատարվում է ոչ թե անմիջականորեն, այլ առնտրականների միջնորդությամբ, ապա առնտուրը նոր բովանդակություն է ձեռք բերում, որովհետն առնտրականին հետաքրքրում է ոչ թե ապրանքների փոխանակությունը, այլ նոր արժեքի ձեռքբերումը: Տաթնացին գտնում է, որ

առնտուրն այնպիսի գործարք է, որի շնորհիվ շահում են ն՛ գնողները, ն՛ վաճառողները. վաճառողները շահում են գնից, իսկ գնորդները` նյութից: Առնտրային գործունեությունն անհրաժեշտ է, որովհետն նրա միջոցով է կատարվում սպառողական արժեքների փոխանակությունը: Մյուս կողմից էլ` առնտրականը գործում է իր եկամուտը մեծացնելու ձգտումով, որի ժամանակ երբեմն կարող է դիմել խաբեությունների ու կեղծիքի: Այս իմաստով, Տաթնացին գտնում է, որ եթե առնտրականը ստանում է միայն իր կատարած ծառայության վարձատրությունը, ապա նրա եկամուտը արդար է, իսկ երբ հարստանում է կեղծիքի ու խաբեությունների միջոցով, ապա նրա եկամուտը անարդարացի է ու անօրինական: Ապրանքափոխանակության կամ առնտրի արդարացի ձնով իրականացման հետ կապված` Տաթնացին անդրադարձել է տարբեր ապրանքների փոխանակության, դրանք միմյանց հետ չափակցելու, հավասարեցնելու հիմքերին, կամ որ նույնն է` ապրանքի արժեքի հիմնախնդրին: Հիշենք, որ դեռնս Արիստոտելն է այդպիսի հարցադրում կատարել, թե ինչի հիման վրա է կատարվում տարբեր ապրանքների փոխանակությունը, ինչն է այդ ապրանքները հավասարեցնում միմյանց: Չնայած Արիստոտելը իր հանճարեղությամբ հանդերձ չկարողացավ լուծել այս հարցը, այնուհանդերձ Կ. Մարքսը արժեքի պրոբլեմի հետ կապված Արիստոտելի այս հարցադրումը համարել է նրա մեծագույն ծառայություններից մեկը: Գրիգոր Տաթնացու ներդրումն արժեքի հիմնախնդրի մեկնաբանման հարցում նշանակալից է: Եթե Արիստոտելը առաջ էր քաշել միայն ապրանքների փոխանակության հիմքի պարզաբանման հարցը, ապա Տաթնացին այս հարցը քննարկում է ավելի լայն առումով` անդրադառնալով ոչ միայն փոխանակվող ապրանքների չափակցման խնդրին, այլն դրա գնահատման եղանակներին ն փոփոխության վրա ազդող գործոններին: Որպես հոգնորական` Տաթնացին գտնում էր, որ մարդկանց բոլոր հարաբերությունների ընդհանուր չափանիշը համարվում է արդարությունը, սակայն, որպես տնտեսական մտածելակերպ ունեցող անձնավորություն, նա եզրակացնում է. որպեսզի արդարությունը տնտեսական գործարքների հիմքում դրվի, պետք է կոնկրետ կերպարանք ստանա: Ապրանքափոխանակության արդարացի կազմակերպման համար Տաթնացին անդրադարձել է այնպիսի չափամիավորների, ինչպիսին են «չափերն ու կշիռները»: Նա գտնում էր, որ բոլոր տնտեսական գործառնությունները չափակցելի են, հետնաբար առնտուրը, արհեստագործությունը, փոխատվությունները արդարությամբ ն փոխադարձ օգտակարությամբ են կատարվում այն դեպքում, երբ արտահայտվում են կոնկրետ չափամիավորներով, որոնք ունեն որոշակիություն: Այս կարգի չափամիջոցներից Տաթնացին նշում է ծանրության, ծավալի, երկարության չափերը, որոնք կիրառվում են արդարացի փոխանակության համար: Սրանց հետ մեկտեղ, Տաթնացին

նկատել է, որ ոչ բոլոր տնտեսական գործարքներն է, որ կարելի է չափել ու կշռել, հետնաբար գտնում է, որ դրանք կարող են արտահայտվել հատուկ չափամիջոցներով, ինչպիսին նան համարել է «հասարակական նիհը»: Տաթնացին «հասարակական նիհ» հասկացությունը փաստորեն օգտագործել է արժեքի իմաստով ն պահանջել է, որպեսզի առնտրի ժամանակ ապրանքները վաճառվեն այդ «հասարակական նիհին» կամ արժեքին համապատասխան: Այլ կերպ ասած, եթե ապրանքափոխանակության գործարքների ժամանակ չափը, կշիռները օգտագործվում են ապրանքների քանակական որոշակիության հետ կապված արդարությունը պահպանելու համար, ապա «հասարակական նիհը», ըստ Տաթնացու, արժեքային բնույթի հարաբերությունների արդարության չափանիշն է հանդիսանում: Տաթնացին պահանջում է, որ ապրանքները վաճառվեն իրենց արժեքով ն վաճառքի գինը լինի արժեքից ոչ բարձր ն ոչ էլ ցածր: Այստեղ խնդիրը հենց այն է, թե ինչն է հանդիսանում այդ «արդարացի գնի» կամ արժեքի չափը: Տաթնացին առաջադրել է «արդարացի գնի» երկու չափանիշ` «արժեք» ն «հասարակական նիհ», որոնք, ըստ էության, կիրառվում են նույն նշանակությամբ: Այսինքն` գինն արդարացի է համարվում, եթե համապատասխանում է «հասարակական նիհին» ն չի շեղվում «արժեքից»: Ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ Տաթնացին «արդարացի գնի» բովանդակությունը բխեցնում է «արդար շահի» ստացման հանգամանքից: Նա քննարկել է այն հանգամանքները, որոնց հետնանքով բարձր շահույթն արդարացվում է ապրանքի իսկական գնի (կամ արժեքի) բարձր լինելու պատճառով: Նա նշել է, որ ապրանքի գնի մակարդակի փոփոխությունը կարող է կախված լինել հետնյալ հանգամանքներից. 1. Ապրանքը բարձր գնով պետք է վաճառվի այն դեպքում, «երբ նյութը պատվական լինի», այսինքն` երբ ապրանքի արժեքի կարնոր տարրը հանդիսացող հումքը մեծարժեք է: 2. Ապրանքի գնի մակարդակը կախված է տեղից ու ժամանակից, այսինքն` ապրանքը «տվյալ ժամանակում կարող է էժան լինել, իսկ մեկ այլ ժամանակաշրջանում` թանկ, տվյալ վայրում` էժան ն մեկ այլ տեղ` թանկ»: Այլ կերպ ասած` տարվա տարբեր ժամանակներում ն տարբեր շուկաներում ապրանքների «արդարացի գները» կարող են տարբեր լինել, որոնք հավանաբար պայմանավորված են ապրանքների արտադրության (կամ էլ դրանց պահպանման) ն փոխադրման դժվարություններով: 3. Բարձր պահանջարկի կամ «մեծ կարիքի» հետնանքով ապրանքի վաճառքի գնի գերազանցումը «հասարակական նիհից», որի հետնանքով ստացված շահը Տաթնացին համարում է անարդար, քանի որ այդպիսի գինը արհեստական է ն արժեքի հետ կապ չունեցող գործոնի ազդեցության արդյունք է: Այլ կերպ ասած, եթե Մ. Գոշը ապրանքի շուկայական գնի հիմքում դրել է պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերությունը, որը կախված է բերքի

առատության աստիճանից, ապա Տաթնացին հիմք է ընդունում արժեքի գործոնը: Այսպիսով Գ. Տաթնացին ներկայացրել է շուկայական գնի հիմքերը, որի շուրջը տատանվում են այդ գները: Չնայած Տաթնացին չի տվել արժեքի բովանդակության որոշակի մեկնաբանություն, այնուհանդերձ, արժեքի ն գնի փոխհարաբերության նրա բացատրությունները միջնադարյան տնտեսագիտության մեջ նշանակալից նվաճում պետք է համարել:

է) Հարստության բաշխման հարցերի մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից Գ. Տաթնացին որոշակիորեն անդրադարձել է նան հասարակական հարստության բաշխման հարցերին: Նա նկատել է, որ հասարակության մեջ հարստության բաշխման անհավասարություն գոյություն ունի, որի արտահայտությունը հարուստների, ուննորների ն աղքատների առկայությունն է: Տաթնացին ունեցվածքային անհավասարության գոյությունն ընդունում է որպես անհրաժեշտություն, սակայն այդ փաստը մտահոգել ու անհանգստացրել է նրան: Այս է պատճառը, թերնս, որ նա փորձել է բացատրել հարստության բաշխման անհավասարության, հարուստների ու աղքատների առաջացման սոցիալ-տնտեսական պատճառները: Նախ, նա փորձում է արդարացնել հարստության անհավասարաչափ բաշխումը ն աղքատներին համակերպել իրենց նման վիճակի հետ ն մխիթարել նրանց, որ դա սահմանվում է Աստծո կամքով: Այս նպատակով նա տվել է «նվազագույն կենսամիջոցների» մասին իր մեկնաբանությունը, նշելով. «Աստված է մեզ պատվիրել օրվա հացը վաստակելու մասին միայն հոգալ ն դրանով բավարարվել, այնքան, որ սովամահ չլինենք ն ավելին ունենալը պետք չէ, իսկ մնացած անհրաժեշտ իրերը պետք է լինեն պարզ, հասարակ ն առանց ավելորդ վայելչությունների»: Հետաքրքիր են նան Տաթնացու մեկնաբանությունները հարուստների ն աղքատների առաջացման մասին: Նա հստակորեն նշել է հարստության առաջացման չորս պատճառներ. 1. Հարստությունը ձեռք է բերվում աշխատանքի ն վաստակի շնորհիվ: 2. Ունեցվածքի ձեռքբերման միջոց է նան բռնությունը ն հափշտակությունը, երբ ուժեղները խլում են թույլերի ունեցվածքը, ինչպես որ «մեծ ձկները կուլ են տալիս փոքրերին»: 3. Երբ մարդը պատահական դիպվածով է հարստանում: 4. Հարստություն ունենալը «աստծո տվածով» է, քանի որ արծաթն ու ոսկին աստծունն են, ն ում կամենա` նրան էլ կտա: Միննույն ժամանակ, Տաթնացին ցույց է տվել նան աղքատության առաջացման հետնյալ պատճառները.

1. Աղքատությունն առաջ է գալիս ծուլությունից: 2. Աղքատությունը կարող է լինել կամովին` հանուն Քրիստոսի սիրո: 3. Աղքատությունը կարող է կապված լինել պատահականությունների հետ: 4. Աղքատությունը բաժին է հասել Աստծո կամքով: Հարստության առաջացման պատճառների վերլուծություններում ուշագրավ է Տաթնացու այն մոտեցումը, որ նա առանձնացրել է ուրիշի ունեցվածքի հափշտակության ն բռնության հանգամանքը: Տաթնացու այսպիսի մոտեցումը գնահատելու ն արժեքավորելու համար նշենք, որ բուն կապիտալիստական հարստության առաջացման ուղիների մեջ շատերը ժխտել են բռնության գործոնը: «Ժուժկալության» տեսության համաձայն` կապիտալի կամ հարստության պատճառը համարվում է ոմանց խելացիությունը, հաշվենկատությունը ն մասնավորապես` «ժուժկալությունը», իսկ մյուսների` ծուլությունն ու շռայլությունը: Հետագայում Կ. Մարքսը, քննարկելով կապիտալի նախասկզբնական կուտակման պրոցեսը, հարստության կուտակման ուղիների մեջ նշել է նան հափշտակության ու կողոպուտի գործոնը: Աղքատության առաջացման պատճառները մեկնաբանելիս կարնորվում է Տաթնացու այն միտքը, որ մարդը կարող է ծույլ չլինել, բայց աղքատանալ, եթե ծնվել է աղքատ ընտանիքում, երբ մարդը որբանում կամ այրիանում է, թալանվում է, կորցնում է իր ազատությունը ն այլն: Հարստության բաշխման վերաբերյալ Տաթնացու գաղափարները, ըստ էության, երկակի են: Նա, մի կողմից, հարստության անհավասար բաշխվածությունը, հարուստների ն աղքատների առկայության փաստը ընդունում է որպես օրինաչափ երնույթ: Սակայն մյուս կողմից, կողմ է «բնական հավասարության իրավունքի» սկզբունքին ն գտնում է, որ մարդիկ ի բնե հավասար են, «բոլորս միննույն հողից ենք ստեղծված: Աստված երկու Ադամ չի ստեղծել` մեկը ոսկուց` իշխան ու հարուստ լինելու համար, իսկ մյուսը կավից` աղքատ լինելու համար, այլ ստեղծել է մեկ Ադամ ն այն էլ` հողից, իսկ մենք բոլորս առաջ ենք եկել նրանից»: Տաթնացին որպես հարստության առաջացման աղբյուր է ներկայացրել նան առնտրականների ու վաշխառուների խաբեբայություններն ու խարդախությունները, բարձր հարկերի գանձումը, իշխանավորների կաշառակերությունը ն այլն: Ընդհանուր առմամբ, Գրիգոր Տաթնացու աշխատությունները հարուստ են սոցիալ-տնտեսական երնույթների խորը, գիտական բացատրություններով ու ինքնատիպ մեկնաբանություններով ն չնայած իրենց կրոնաբարոյական շղարշին, նշանակալից ներդրում են տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ:

3.5. ՄԱՏԹԵՎՈՍ ՋՈՒՂԱՅԵՑՈՒ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ

Մատթնոս Ջուղայեցին հայ միջնադարյան նշանավոր մատենագիրներից է, որը ակտիվ գործունեություն է ծավալել հիմնականում Տաթնի վանքում` Ջուղայեցին վանքի նշանավոր վարդապետներից էր: Ի տարբերություն Մխիթար Գոշի ն Գրիգոր Տաթնացու, նրա ձեռագիր աշխատությունները քիչ են ուսումնասիրված, ն հեղինակը երկար տարիներ գրեթե անհայտ է մնացել մեր ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական մտքի պատմության մեջ: Մատթնոս Ջուղայեցին գործել է 2|Մ դարի վերջին ն 2Մ դարի սկզբներին (ծննդյան ն մահվան թվերն անհայտ են): Բարձրագույն կրթություն է ստացել Տաթնի համալսարանում` աշակերտելով նան Գրիգոր Տաթնացուն: Տիրապետել է մի քանի լեզուների` նան արաբերենի: Ստեղծագործել է 1380-1410-ական թվականներին ն այդ ընթացքում թողել է վեց ավետարանական մեկ-նություններ ն ուսումնասիրություններ, շուրջ 50 քարոզ, որոնք հատկապես արժեքավոր են միջնադարի հայ սոցիալ-տնտեսագիտական մտքի պատմության համար: Մատթնոս Ջուղայեցու տնտեսագիտական հայացքները որոշակիորեն համընկնում են Գրիգոր Տաթնացու հայացքներին, քանզի Ջուղայեցին աշակերտել է Տաթնացուն, այնուհետն գործել են համատեղ: Սակայն Ջուղայեցին ոչ թե կրկնում է Տաթնացուն, այլ յուրովի է մեկնաբանում սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները ն շատ հարցերում, հատկապես արժեքի տեսության մեջ, նույնիսկ ավելի է խորանում ու առաջընթաց քայլ կատարում, որոնց էլ կփորձենք անդրադառնալ ու գնահատել: Ջուղայեցին իր ձեռագիր աշխատանքներում, հիմնականում քարոզներում, նախ ն առաջ անդրադարձել է հարստության ու աղքատության բնեռացման խնդրի մեկնաբանությանը: Նա գտնում է, որ հավասարությունն անհրաժեշտ է, սակայն հարստությունը սահմանափակ է, այն արնի ու ջրի նման անսպառ չէ, հետնաբար, ըստ նրա, անխուսափելի է դառնում մարդկանց ունեցվածքի անհավասարությունը: Նա Տաթնացու նման աղքատներին մխիթարում է իրենց այդ վիճակի համար ն նույնիսկ աղքատությունը, հարստության բացակայությունը համարում է «առավելություն», որովհետն, ըստ նրա, հարստությունը բազում չարիքների, կռիվների ու ատելության աղբյուր է, որոնց աղքատները չեն առնչվում: Առավել նս, Ջուղայեցին նշում է, որ «հարուստները դժբախտ են հենց հարստությամբ, քանի որ նրանք անվերջ տառապում են հարստության պահպանման հոգսերից, դողում գողերից, ավազակներից, որոնք հաճախ հարստության կողոպուտի հետ միասին խլում են նան նրանց կյանքը»: Նմանատիպ բազմաթիվ օրինակներով Ջուղայեցին փորձում է աղքատներին համոզել, որ աղքատությունը նրանց համար «երջանկության աղբյուր է» այս կյանքում ն դրախտի դուռ` հանդեր ձյալ աշխարհում:

Մատթնոս Ջուղայեցին անդրադարձել է նան ֆեոդալական սեփակա-նության հարաբերություններին, որը նա համարում է ընդհանրապես տիրապետության կամ տնօրինության չորս ձներից մեկը` անձի տիրապետության, ծառաներին տիրապետման, որդիներին տիրապետման հետ մեկտեղ: Ջուղայեցին ավելի է հիմնավորել այն գաղափարը, որ միջնադարում սեփականատիրության, նրա ձեռքբերման ամենատարածված ուղիներից մեկը եղել է բռնությունը, նշելով, որ «Ալեքսանդրը բռնությամբ տիրեց աշխարհին»: Ջուղայեցին անդրադարձել է վարձու աշխատանքի կիրառման ն վարձատրության հարցերին: Նա նշել է, որ մշակներն օրական մեկ դահեկան են վարձատրվում, որը հազիվ է բավարարում` ձեռք բերելու նրանց գոյության պահպանման նվազագույն կենսամիջոցները: Նվազագույն աշխատավարձի մակարդակի մասին վկայությունն, ինչ խոսք, լուսաբանում է այդ ժամանակաշրջանի աշխատանքային հարաբերությունները: Ջուղայեցին ընդգծում է նյութական բարիքների արտադրության կարնորությունը, նշելով, որ դրանք մեր կյանքի պայմանն են, իսկ հոգնոր բարիքները ապրուստի աղբյուր լինել չեն կարող: Արտադրության կազմակերպման պայմանների մեջ նա որոշակիորեն ընդգծել է արտադրության նյութական ն անձնական տարրերի կարնորությունը: Նա հատկապես կարնորել է աշխատանքի գործիքները ն դրանց շարքն է դասել նան բանող անասուններին: Աշխատանքին առանձնահատուկ դեր է հատկացրել արտադրության պրոցեսում` նշելով նրա ֆիզիկական ն մտավոր կողմերը: Նա մերժել է հարկադիր աշխատանքն ընդհանրապես ն նշել է, որ աշխատողը պետք է ազատ լինի ն տնօրինի իր ստեղծած արդյունքները: Ջուղայեցին դեմ է վարձու աշխատանքին, գտնելով, որ այն հարկադիր աշխատանք է ն անձնական շահագրգռվածություն չի ապահովում: Ուշագրավ է Ջուղայեցու այն գաղափարը, որ առնտուրը, աշխատանքի ն նյութական բարիքների արտադրության հետ միասին, համարվում է հասարակության գոյության ու զարգացման կարնոր պայմանը: Առավել նս, որ ներքին առնտրից բացի, նա ընդգծել է նան արտաքին առնտրի անհրաժեշտությունը ն միանգամայն արդարացնում է առնտրականների ստացած շահույթը: Դա հավանաբար պայմանավորված է նրանով, որ արտաքին առնտուրը, որը կապված է ցամաքային ու ծովային երկար ճանապարհներ անցնելու հետ, լեցուն է գույքն ու կյանքը կորցնելու վտանգներով: Ջուղայեցին, ի տարբերություն Տաթնացու, արդարացնում է ոչ միայն առնտուրը, այլն վաշխառությունը, քանի որ նա վաշխառությունը դատապարտում է այն դեպքում միայն, երբ տոկոսները գանձվում են սահմանվածից բարձր չափով: Ջուղայեցու տնտեսագիտական հայացքներում կարնորվում են նան ապրանքի ն փողի վերաբերյալ մեկնաբանումները: Իրերի օգտակարությունը նա համարել է դրանց բնական հատկությունը, որի պատճառով էլ այն

«ամենեցուն է փափագելի»: Հեղինակին հայտնի է, որ իրերն իրենց օգտակար հատկանիշներով կարող են բավարարել ոչ միայն մարմնական (նյութական), այլն հոգնոր պահանջմունքները: Նա, ինչպես Տաթնացին, նույնպես տարբերել է առաջնահերթ ն երկրորդական կարգի պահանջմունքները, որոնց բավարարման համար անհրաժեշտ ապրանքները հեղինակն անվանում է «վայելչական ինչպես գինի, յուղ, մեղր... ոսկի, թանկագին քարեր»: Ապրանքների օգտակարությունը քննարկելու հարցում Ջուղայեցին կարնոր եզրակացություն է կատարում` ասելով, որ նյութական բարիքները միայն անձնական սպառման պահանջմունքների բավարարման համար չեն ն նախատեսված են նան արտադրողական սպառման նպատակով օգտագործելու համար: Նա նյութական բարիքները բաժանել է երկու խմբի. բարիքներ, որոնք մարդու աշխատանքի արդյունքն են ն բնությունից տրված` պատրաստի բարիքներ, որոնք աշխատանքային ծագում չունեն: Այսպիսի բաժանումը կարնորվում է նրանով, որ Ջուղայեցին նյութական արժեքների գների մակարդակը կապել է դրանց ձեռքբերման համար ծախսված աշխատանքի քանակի հետ: Այս հարցում Ջուղայեցու ներդրումը ակնհայտ է համարվում: Ջուղայեցու նախորդների, մասնավորապես` Մ. Գոշի մոտ արժեքի աշխատանքային տեսության վերաբերյալ որնէ դրույթ չկա, քանի որ նա ապրանքների գների մակարդակը կապում է առաջարկի ու պահանջարկի շուկայական հարաբերության հետ, իսկ Գ. Տաթնացին մերժում է այս տեսակետը ն գների մակարդակի որոշման հիմնական գործոն է համարում հումքի արժեքը, որից արտադրված է տվյալ ապրանքը: Այս հարցում Մատթնոս Ջուղայեցին առաջընթաց քայլ է կատարում` նշելով, որ բոլոր նյութական արժեքների աղբյուրը համարվում է աշխատանքը, որից պետք է տարբերել բնության տված պատրաստի բարիքները, որոնք թեպետ օգտակար են, բայց արժեք չունեն, որովհետն աշխատանքի արդյունք չեն, դրանք ձրի են ն գին չունեն: Հեղինակը եզրակացնում է, որ «ամեն բարիք աշխատանքով է ձեռք բերվում... ն ձրի են կոչվում նրանք, որ առանց գնի են ն ամեն ոք կարող է ձեռք բերել, ինչպես խոտը, փայտը, եղեգնը, ջուրը, հողը... ն նման բաներ, որոնց վրա աշխատանք չի կատարվել` ձրի կկոչվեն»: Միջնադարյան հայ մտածողներից ոչ մեկը արժեքի ն հատկապես դրա աշխատանքային հիմքի վերաբերյալ նման հստակ բնութագրություն, թերնս, չի կատարել: Ջուղայեցին աշխատանքի հետ մեկտեղ փառաբանել է նան հողի կարողությունը, այն համարելով ամեն մի կենդանականի ու բուսականի հիմքը` գտնելով, որ այն տարբեր է դառնում աշխատանքի շնորհիվ: Հողից են աշխատանքով գտնվում ն հանվում ոսկին, արծաթը ն պատվական ակնեղենը: Նա փառաբանելով ոսկին ն թանկարժեք քարերը` ընդգծել է, որ դրանք ձեռք են բերվում ծանր աշխատանքով, այդ պատճառով էլ «ծույլն ամեննին

գանձ չի գտնում»: Սա նույնպես հիմնավորում է Ջուղայեցու արժեքի, հարստության աշխատանքային չափանիշի գաղափարը: Արժեքի աշխատանքային տեսության գաղափարն ավելի որոշակի է դառնում Ջուղայեցու` ապրանքների համարժեքային փոխանակության մասին դատողություններում: Նա արտահայտել է այն միտքը, որ ապրանքի արժեքը ձնավորվում է արտադրության պրոցեսում ծախսված աշխատանքով, հետնաբար արհեստավորը պետք է իր պատրաստած ապրանքի դիմաց հատուցում ստանա ըստ իր ծախսած աշխատանքի: Մ. Ջուղայեցին ոսկին ն արծաթը համարել է որպես փող ն հարստության ընդհանրական ձն, քանի որ դրանք աշխարհի վրա «ամենապատվական իրերն են»: Նա մանրամասն ներկայացրել է ոսկու ֆիզիկական առանձնահատկությունները, որոնց շնորհիվ այն դարձել է ընդհանրական համարժեք (բնության մեջ անաղարտ է, անժանգ է, շատերի կողմից անգտնելի է ն այլն): Նա նշել է, որ ոսկու ն արծաթի տերը, տնտեսական հզորության հետ մեկտեղ, միաժամանակ ձեռք է բերում նան հասարակական դիրք ն իշխանություն: Նա քննադատել է նրանց, ովքեր գերադասում են արծաթն ու ոսկին որպես գանձ թաղել հողում: Ըստ նրա` կուտակվող գանձերը շրջանառության մեջ դնելով` նպաստում են հարստության մեծացմանը, «թեկուզ մեկ արծաթը բազում շահ կբերի, եթե որ աշխատի»: Նա կարնորել է փողի` հասարակական կյանքում ունեցած դերն ու նշանակությունը, նշելով, որ ով ոսկի ու արծաթ ունի, ապա կարող է ձեռք բերել ամեն ինչ: Անդրադառնալով փողի` շրջանառության միջոցի ֆունկցիային, նա նշել է, որ «առանց փողի ոչ կառնեն ն ոչ էլ կտան»: Նա անդրադարձել է նան փողային ֆետիշիզմին` նշելով, որ փողը կերպարանափոխում է մարդուն: Ընդհանուր առմամբ, ինչպես նկատում ենք, Մատթնոս Ջուղայեցու տնտեսագիտական հայացքներում ավելի հստակ են արտահայտված ապրանքափողային հարաբերությունները, փողի ֆունկցիաները, հատկապես նրա գանձագոյացումը, որովհետն 2Մ դարն արդեն կապիտալի նախասկզբնական կուտակման ժամանակաշրջան էր, որտեղ փողի նկատմամբ մոլուցքը շատ ավելի էր արտահայտված:

ԳԼՈՒԽ | Մ

ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԸ ՈՐՊԵՍ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ԴՊՐՈՑ

4.1. ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը գլխավորապես հետազոտում է որոշակի գիտական համակարգի վերածված տնտեսագիտական հոսանքների, դպրոցների, ուղղությունների ձնավորման, փոխազդեցության ու փոխադարձ պայքարի պատմական ընթացքը: Ժամանակակից տնտեսագիտությունը ձնավորվել է տնտեսագետների բազմաթիվ սերունդների կողմից առաջադրված տեսությունների, ուսմունքների, հակասական գաղափարների հակադրության, միմյանց լրացման ն հաջորդափոխման արդյունքում: Տնտեսագիտական ուսմունքները տվյալ երկրի տնտեսական ն քաղաքական պայմանների ծնունդ են ն իրենց հերթին որոշակի ազդեցություն են ունենում հասարակության հետագա զարգացման ընթացքի վրա: Այս իմաստով, տնտեսագիտության պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մերկանտիլիզմը, որը ձնավորվելով 16-17-րդ դարերում, հանդիսացել է տնտեսագիտության (քաղաքատնտեսության) առաջին դպրոցն ու ուղղությունը: Մերկանտիլիզմն այնպիսի տնտեսագիտական ուսմունք է, որը երկրի հարստության աղբյուրը համարում է առնտուրը ն հետազոտության հիմնական օբյեկտը` շրջանառության ոլորտը: «Մերկանտիլիզմ» հասկացությունն առաջացել է իտալերեն «ՈՈԾՇantՈ» բառից, որը թարգմանաբար նշանակում է առնտրական, վաճառական: Մերկանտիլիզմ հասկացությունն առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դրվել Ադամ Սմիթի կողմից, որն իր «Ժողովուրդների հարստությունը» հանրահայտ աշխատության չորրորդ գիրքը նվիրել է մերկանտիլիզմի ն ֆիզիոկրատիզմի տնտեսագիտական համակարգի վերլուծությանը: Տնտեսագիտության բուն պատմությունն սկսվում է մերկանտիլիստներից, որոնք յուրովի ներկայացրին հարստության ստեղծման հիմնախնդրի լուծումը: Եվ դա պատահական չէ, որովհետն դեռնս Արիստոտելի ժամանակներից տնտեսագիտությունը համարվում էր արվեստ, գիտություն` հարստությունն ավելացնելու ուղիների ուսումնասիրության մասին: Մերկանտիլիստները նկատել են, որ հարուստ ու հզոր են այն երկրները, որոնք նշանակալից

դեր են խաղում համաշխարհային առնտրի ոլորտում: Դրա հիման վրա էլ հանգեցին այն հետնության, որ երկրի հարստությունը ստեղծվում է շրջանառության բնագավառում, մասնավորապես` արտաքին առնտրի միջոցով: Մերկանտիլիզմը` որպես տնտեսագիտական ուսմունք, ընդհանուր առմամբ, բնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով. ա/ Մերկանտիլիստների կողմից փողը դիտվում էր որպես հարստության համընդհանուր, բացարձակ ձն, ն հարուստ էր համարվում այն երկիրը, որն ավելի շատ ոսկի ու արծաթ ուներ: բ/ Հարստության ստեղծումն ու կուտակումը, ըստ մերկանտիլիստների, առաջանում է առնտրից կամ էլ թանկարժեք մետաղների արդյունահանումից: Մերկանտիլիստների կարծիքով` «միշտ լավ է ապրանքներ վաճառելը, քան գնելը, քանի որ առաջինը օգուտ է բերում, իսկ երկրորդը` վնաս», ուստի նրանց նշանաբանն էր` «շատ վաճառել ն քիչ գնել»: գ/ Մերկանտիլիզմը հետազոտության հիմնական օբյեկտ է համարում շրջանառության ոլորտը, մասնավորապես` արտաքին առնտուրը, քանի որ հենց դրա շնորհիվ է ապահովվում հարստության իրական մեծացումը շահույթի ձնով: Մերկանտիլիզմի տնտեսական գաղափարախոսությունն ու աշխարհայացքային սկզբունքներն ամփոփ ներկայացվել են Մ.Բլաուգի կողմից, որը հատկապես առանձնացրել է նրա հետնյալ հատկանիշները. 1 ա/ հարստության արտահայտումը ոսկու ն ցանկացած գանձի միջոցով, բ/ արտաքին առնտրի կարգավորումը ոսկու ն արծաթի ներհոսքի նպատակով, գ/ արդյունաբերության աջակցումն ու հովանավորումը էժան հումքի ներմուծման ն ներմուծվող ապրանքների վրա բարձր մաքսեր սահմանելու ուղիով, դ/ արտահանման (հատկապես պատրաստի արտադրանքի) խրախուսումը: Մերկանտիլիզմի հիմնական դրույթներն ու գաղափարները ոչ այնքան տեսական հետազոտությունների ու վերլուծությունների, որքան դիտարկվող տնտեսական երնույթների ու պրոցեսների նկարագրության ն դասակարգման արդյունք էին: Կարելի է ասել, որ մերկանտիլիզմը էմպիրիկ ձնով է սահմանել տվյալ ժամանակաշրջանի տնտեսության զարգացման օրինաչափությունները, որը նախ ն առաջ վերաբերում է շրջանառության, առնտրի առանձնացմանը` որպես հարստության կուտակման վճռական ոլորտի: Նկատի ունենալով այս հանգամանքը, տնտեսագետներից ոմանք կարծում են, թե

Տե՛ս Áëàóã Ì., Ýêîíîìè÷åñêàÿ ìûñëü â ðåòðîñïåêòèâå, Ì., 1994, էջ 292:

«մերկանտիլիզմը դեռնս տնտեսական գիտություն չէ»: 2 Անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ մերկանտիլիզմը` որպես տնտեսագիտական ուսմունք ն գաղափարախոսություն, էապես տարբերվում էր Քսենոֆոնի ն Արիստոտելի կողմից քննարկված «էկոնոմիկա» կոչված գիտությունից ոչ միայն իր բովանդակությամբ, այլն տնտեսական երնույթների ու պրոցեսների ընդգրկման շրջանակներով ու մասշտաբներով: Հանձինս մերկանտիլիստների` հասարակության տնտեսական կյանքի օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտությունը ստացավ «Քաղաքատնտեսություն» անվանումը: 1615թ. ֆրանսիացի մերկանտիլիստ Անտուան Մոնկրետիենը գրեց «Քաղաքատնտեսության տրակտատ» աշխատությունը, որտեղ ընդհանուր գծերով արտահայտված են մերկանտիլիզմի տնտեսական քաղաքականության դրույթները: Տնտեսագիտական ուսմունքները տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի տնտեսական ու քաղաքական պայմանների ծնունդ են ն իրենց հերթին որոշակի ազդեցություն են ունենում հասարակության հետագա զարգացման ընթացքի վրա: Մերկանտիլիզմի ձնավորման համար անհրաժեշտ պատմական նախադրյալներ են հանդիսացել կապիտալի նախասկզբնական կուտակման պրոցեսը ն առնտրային կապիտալի գործունեությունը: Կապիտալի նախասկզբնական կուտակումը ենթադրում էր խոշոր դրամական հարստությունների կուտակում առանձին անհատների ձեռքում (ինչպես նան սեփականազուրկ ազատ աշխատուժի առկայություն), որը կապիտալիստական տնտեսակարգի ձնավորման նախադրյալ է: Մերկանտիլիզմը, հարստությունը ներկայացնելով փողի տեսքով, փաստորեն արդարացնում ու խրախուսում էր դրամական կապիտալի կուտակումը: Մերկանտիլիզմը, ըստ էության, հանդիսացել է ձնավորվող բուրժուական դասակարգի, մասնավորապես` առնտրային բուրժուազիայի, տնտեսական գաղափարախոսությունը ն, արտահայտելով նրա շահերը, հիմնավորել է պետության կողմից իրականացվող արտաքին առնտրի հովանավորման ու աջակցության քաղաքականության անհրաժեշտությունը: Մերկանտիլիզմը հանդիսացել է բուն տնտեսագիտության նախապատմությունը, նրա «մանկության» ժամանակաշրջանը, հետնաբար չէր կարող զերծ լինել թերություններից ու տեսական սխալներից: Սակայն եթե մերկանտիլիզմի տնտեսական գաղափարախոսությունը գնահատենք տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի պրիզմայով, ապա պատահականություն չի կարելի համարել այն, որ հարստությունը ներկայացվել է փողի տեսքով, ն դրա ստեղծման ոլորտ է ընդունվել առնտուրը: Առավել նս, որ այս դրույթի օրինաչափության վկայությունն է այն, որ տարբեր երկրներում համանման գաղափարախոսությամբ է հիմնավորվել պետության վարած տնտեսական քա2

Èñòîðèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ ó÷åíèé (ïîä ðåä. Â.À. Æàìèíà, Å. Ã. Âàñèëåâñêîãî), ÷. I, Ì., 1989, էջ 49:

ղաքականությունը: Մերկանտիլիզմը նշանակալից հետք է թողել տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Մերկանտիլիստները առաջինն էին, որ հարստությունը ներկայացրին ոչ թե սպառողական արժեքի, այլ արժեքի կամ փոխանակային արժեքի տեսքով, որն առաջընթաց քայլ էր տնտեսագիտության մեջ: Մերկանտիլիզմի տնտեսական քաղաքականությունը` հովանավորչությունը, կարնոր դեր է խաղացել կապիտալի նախասկզբնական կուտակման ընթացքն արագացնելու ն առնտրային կապիտալի գործունեությունն աշխուժացնելու գործում: Այս իմաստով, ճիշտ է նկատել տնտեսագիտության պատմության նշանավոր գիտակ Ի. Շումպետերը, որ մերկանտիլիզմը ոչ այնքան գիտական ուղղություն է, որքան գործնական քաղաքականություն, հետնաբար նրա նշանակությունը պետք է գնահատվի հենց այս տեսանկյունից: 3 Մերկանտիլիզմն առաջին անգամ կարնորեց պետության տնտեսական, կառավարչական գործառույթը, մասնավորապես` արտաքին առնտրային քաղաքականության իրականացումը ն, դրա շնորհիվ` «ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի» ապահովումը: Այս խնդիրը ոչ պակաս կարնոր է նան ներկայումս շուկայական, տնտեսական հարաբերությունների ձնավորման փուլում գտնվող զարգացող երկրներում, որտեղ արտաքին առնտրի ոլորտում հովանավորչական քաղաքականության իրականացումը երբեմն որակվում է որպես «նեոմերկանտիլիզմ»: Տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունի այն տեսակետը, որ մերկանտիլիզմի գաղափարախոսության առանձին տարրեր ու դրույթներ երկար ժամանակ պահպանել են իրենց նշանակությունը ն ազդեցությունը տնտեսագիտական մտքի հետագա ընթացքի վրա: Մերկանտիլիստների տնտեսագիտական ուսմունքը հատկապես բարձր է գնահատվել Ջ. Մ. Քեյնսի կողմից, ն պատահական չէ, որ շատ տնտեսագետների կարծիքով` Քեյնսի փողի, տոկոսի ն զբաղվածության տեսության որոշ դրույթներ «զարմանալիորեն նման են մերկանտիլիստների հայացքներին, չնայած նրա սոցիալական փիլիսոփայությունը բոլորովին այլ է...» 4: Մերկանտիլիզմի տեսական ու գործնական արժանիքները հատկապես արտահայտված են «դրամական» ն «առնտրային հաշվեկշռի» ուսմունքում:

Տե՛ս Øóìïåòåð È., Òåîðèÿ ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ, Ì., 1982, էջ 134: Аникин А. В., Юность науки, М., 1985, էջ 47:

4.2. ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ ԵՎ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՈՒ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

Մերկանտիլիզմը` որպես տնտեսագիտական ուսմունք, իր պատմական զարգացման ընթացքում անցել է երկու փուլ` վաղ ն զարգացած մերկանտիլիզմի աստիճաններով: Վաղ շրջանի մերկանտիլիզմը ձնավորվել է մինչ աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունները` 15-րդ դարի վերջը ն գոյատնել է մինչն 16-րդ դարի առաջին կեսը: Ներքին արտադրության թույլ զարգացածության հետնանքով արտաքին առնտուրը նույնպես թույլ էր զարգացած ն էպիզոդիկ բնույթ էր կրում: Այս պայմաններում ֆեոդալական պետությունը, մտահոգված լինելով իր գանձարանի լրացմամբ, իրականացնում էր ֆիսկալ տնտեսական քաղաքականություն: Վաղ մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներն են Վ. Ստաֆֆորդը` Անգլիայում, Գ. Սկարուֆֆին` Իտալիայում ն ուրիշներ: Վաղ մերկանտիլիզմը հարստությունը նույնացնում էր փողի հետ ն գտնում էր, որ հարուստ է այն երկիրը, որի գանձարանում շատ ոսկի ն արծաթ կա` այլ երկրի համեմատությամբ: Այս իմաստով, վաղ շրջանի մերկանտիլիզմը, ըստ Կ. Մարքսի, կոչվել է նան մոնետար համակարգ կամ մոնետարիզմ: Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների հետնանքով Ամերիկայում ոսկու ն արծաթի խոշոր պաշարների բացահայտումը նպաստեցին եվրոպական երկների (Անգլիա, Պորտուգալիա, Իսպանիա ն այլն) արտաքին առնտրի զարգացմանը: Մոնետար մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչները գտնում էին, որ երկրի հարստությունը մեծացնելու նպատակով պետությունը օրենսդրական ճանապարհով պետք է նպաստի դրան ն ակտիվ «դրամական հաշվեկշռի» քաղաքականություն իրականացնի: «Դրամական հաշվեկշռի» ուսմունքի էությունն այն է, որ երկիրը հնարավորին չափ շատ ապրանքներ պետք է արտահանի ն սահմանափակի ու նվազագույնի հասցնի ներմուծումը, որպեսզի հարստությունը ավելանա ոսկու ն արծաթի ձնով կամ «հնչուն մետաղի» տեսքով: «Դրամական հաշվեկշռի» քաղաքականությունը ենթադրում է փողի շրջանառության ադմինիստրատիվ կարգավորում, որն ամեն կերպ պետք է նպաստի պետական գանձարանի հարստացմանը: Մերկանտիլիստական քաղաքականության այս տարատեսակը տնտեսագիտության մեջ ընդունված է անվանել նան «բուլոնիզմ» (անգլերեն buիիion` ոսկե ձուլակտոր բառից): «Բուլոնիզմը» հիմնված էր «վաճառելը օգուտ է, իսկ գնելը` վնաս» սկզբունքի վրա: Ակտիվ դրամական հաշվեկշռի կամ նրա դրական սալդոյի ապահովման նպատակով մոնետար մերկանտիլիզմի գաղափարախոսները նպատակահարմար էին գտնում.

ա/ հնարավորինս` բարձր սահմանել արտահանվող ապրանքների գները, որպեսզի ավելի շատ ոսկի ն արծաթ ներկրվի երկիր, բ/ խիստ սահմանափակել ապրանքների ներմուծումը, որպեսզի ոսկին ն արծաթը մնան երկրում, գ/ արգելակել երկրից ոսկու ն արծաթի արտահանումը ն խրախուսել դրանց ներմուծումը: Ինչպես նկատում ենք, դրամական հաշվեկշռի ուսմունքը գերադասելի էր համարում փողի գանձագոյացման կամ կուտակման գործառույթը ն չէր անդրադառնում դրամաշրջանառության հարցերին: Երկրում դրամական հարստություն կուտակելու ն արտասահմանից փող ներկրելու նպատակով, պետությունը դիմում էր նան «փողի որակազրկմանը»` թերարժեք դրամի թողարկմանը, որպեսզի փողի արժեզրկման հետնանքով արտասահմանցիները շահագրգռված լինեն իրենց ազգային փողի միննույն գումարով ձեռք բերել օտարերկրյա ապրանքների ավելի մեծ քանակություն: Փողը երկրի ներսում պահելու, այն դուրս չթողնելու նկատառումով, պետությունը ոչ միայն արգելում էր դրա արտահանումը այլ երկրներ, այլն հատուկ «պահեստային տեղեր» էր նախատեսում արտասահմանյան ապրանքների առնտրի համար, որպեսզի դրանից ստացված փողը արտասահմանցիները անպայման ծախսեն տեղական ապրանքներ ձեռք բերելու վրա ն դուրս չհանեն երկրից: Ուշ շրջանի մերկանտիլիզմն ավելի զարգացած տնտեսագիտական համակարգ էր, քան վաղ շրջանի մերկանտիլիզմը: Զարգացած մերկանտիլիզմը ձնավորվել է 16-րդ դարի երկրորդ կեսին ն ծաղկման է հասել 17-րդ դարի կեսերին: Ուշ շրջանի մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներն են համարվել Թ. Մենը` Անգլիայում, Ա. Սերրան` Իտալիայում, Ա. Մոնկրետիենը ն Ժ. Կոլբերը` Ֆրանսիայում ն ուրիշներ: Եթե վաղ կամ մոնետար մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչները հարստությունը նույնացնում էին փողի հետ ն փողի ֆունկցիաները հիմնականում վերագրում էին կուտակման միջոց լինելուն, ապա ուշ շրջանի մերկանտիլիստները, նախ` հարստություն ասելով հասկանում էին ստեղծված արդյունքների ավելցուկը, որը արտաքին շուկայում պետք է փողի վերածվի ն մյուս կողմից` փողը համարում էին ոչ միայն կուտակման, այլն շրջանառության միջոց: Ի տարբերություն մոնետար մերկանտիլիստների, որոնք փողի մետաղային տեսության կողմնակիցներ էին, զարգացած մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչները փողի քանակային տեսության կողմնակիցներ էին ն գտնում էին, որ փողի արժողությունը հակադարձ համեմատական է դրա քանակությանը, իսկ ապրանքների գները ուղիղ համեմատական են փողի քանակին: Ուշ կամ զարգացած մերկանտիլիզմի տեսական, գաղափարական հիմքը ակտիվ «առնտրային հաշվեկշռի» ուսմունքն էր: Առնտրային հաշվեկշռի տեսության էությունը այն էր, որ երկրի հարստությունը բնութագրվում է երկ82

րից արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքների արժեքի տարբերության մեծությամբ: Այլ կերպ ասած` հասուն կամ զարգացած մերկանտիլիզմի առաջադրած ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի ուսմունքը հիմնված է «շատ արտահանել ն քիչ ներմուծել» սկզբունքի վրա: Այս դեպքում, արտաքին առնտրի դրական սալդոն նույնպես հանգեցնում է երկրի հարստության մեծացմանը: Ըստ մերկանտիլիստների` ակտիվ առնտրային հաշվեկշիռ կարող էր ապահովվել երկու հիմնական եղանակներով: ա/ Երկրից ապրանքների արտահանման ն պերճանքի առարկաների ներմուծման արգելման միջոցով: Այս դեպքում նկատի էր առնվում հիմնականում պատրաստի արտադրատեսակների արտահանումը, որը ավելի շատ փող է բերում, քան հումքի արտահանումը: բ/ Միջնորդային առնտրի իրականացմամբ, որի հետ կապված թույլատրվում էր նան փողի արտահանումը: Այս դեպքում մերկանտիլիստները առաջադրեցին «էժան գնել մի երկրում ն թանկ վաճառել մեկ այլ երկրում» սկզբունքը: Ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի ապահովման համար, ըստ ուշ շրջանի մերկանտիլիստների, պետությունը պետք է վարի հովանավորման քաղաքականություն, որը ենթադրում է բարձր հարկերի սահմանում ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ ն արտահանվող ապրանքների համար նպաստավոր պայմանների ստեղծում ն խրախուսում: Սակայն առնտուրն ընդլայնելու համար անհրաժեշտ է ապրանքներ ունենալ, ինչի համար պետք է զարկ տալ մանուֆակտուրային արտադրությանը: Այս դեպքում արտադրության զարգացումը դիտվում է որպես միջոց` առնտուր ծավալելու ն դրա շնորհիվ հարստությունը մեծացնելու համար: Այս իմաստով, ուշ շրջանի մերկանտիլիզմը Կ. Մարքսի կողմից բնութագրվել է որպես «մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմ» կամ կոմերցիոն, մանուֆակտուրային համակարգ: Ըստ մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչների` փողը անհրաժեշտ է ոչ թե կուտակել, այլ նորից դնել շրջանառության մեջ: Նրանք փողի արտահանումը նույնպես համարել են հարստությունն ավելացնելու միջոց, քանի որ փողը ստեղծում է առնտուր, իսկ առնտուրը մեծացնում է փողը: Առնտրային հաշվեկշռի ուսմունքն ընդհանուր առմամբ բնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով ու դրույթներով, որով էլ տարբերվում է մոնետար մերկանտիլիզմի համակարգից. ա/ արտաքին շուկաների նվաճումը` համեմատաբար էժան ապրանքներ արտահանելու, ինչպես նան մի երկրի ապրանքները մեկ այլ երկրում վաճառելու շնորհիվ, բ/ ապրանքների ներմուծման թույլատրումը (բացի պերճանքի ու ճոխության ապրանքների), ակտիվ առնտրային հաշվեկշիռ ապահովելու պայմանով,

գ/ ոսկու ն արծաթի արտահանումը` շահավետ առնտրային գործարքներ, առնտրային միջնորդություններ իրականացնելու ն դրանց շնորհիվ փողի զանգվածն ավելացնելու, ակտիվ առնտրային հաշվեկշիռ ապահովելու համար: Ինչպես նկատում ենք, զարգացած կամ մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմը արդեն հասուն տնտեսագիտական համակարգ էր, որը տիրապետող էր մինչն 18-րդ դարի սկիզբը, իսկ նրա առանձին դրույթներ կարնորվում են նան այժմ, շուկայական հարաբերությունների ձնավորման պայմաններում, երբ կապիտալի նախասկզբնական կուտակման յուրահատուկ գործընթաց է տեղի ունենում:

4.3. ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԸ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԵՎՐՈՊԱՅԻ

ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

Մերկանտիլիզմը, որպես տնտեսագիտական ուսմունք ն պետական քաղաքականություն, Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում տիրապետող է եղել շուրջ երկու հարյուրամյակի ընթացքում: Մերկանտիլիզմի գաղափարախոսությունը տարբեր երկրներում ունեցել է իր որոշակի առանձնահատկությունները, որոնք պայմանավորված են եղել ինչպես երկրների զարգացման մակարդակներով, կոնկրետ պատմական հանգամանքներով, պետությունների վարած քաղաքականությամբ, այնպես էլ այդ գաղափարախոսությունն արտահայտող հեղինակների գիտական մտածելակերպով ու պետական կառավարման համակարգում ունեցած դիրքով: Մերկանտիլիզմի գաղափարախոսությունն առավել լայն տարածում ու զարգացում է ստացել Անգլիայում, որի համար գոյություն են ունեցել նպաստավոր պայմաններ: Դեռնս 1381 թվականին Ռիչարդ || թագավորի սահմանած օրենքով արգելվում էր փողի արտահանումը Անգլիայի սահմաններից դուրս ն օտարերկրյա առնտրականների պարտքերը նախատեսվում էր ծածկել անգլիական ապրանքներով: 1651 թվականին Օ.Կրոմվելը հրապարակեց նավագնացության ակտը, որն արգելում էր ուրիշ պետությունների նավերով ապրանքներ փոխադրել Անգլիա կամ նրա տիրապետության տակ գտնվող երկրներ: Այս միջոցառումները մեծ չափով ավելացրին Անգլիայի եկամուտները, ն այն դարձավ համաշխարհային առնտրի ու տրանսպորտի երկիր: Անգլիայից փողի արտահոսքը խոչընդոտող հանգամանք հանդիսացավ նան այն, որ օտարերկրյա առնտրականներն իրենց ապրանքներն Անգլիայում վաճառելով, պարտավոր էին ստացված փողը ծախսել անգլիական ապրանքներ գնելու վրա: Բացի այդ, օտարերկրյա վաճառականները, այցելելով Անգլիա, պարտավոր էին իրենց մոտ գտնվող արտասահմանյան

փողը փոխանակել անգլիականով: Անգլիական կառավարությունը, ձգտելով ցանկացած միջոցներով ավելացնել շրջանառության մեջ փողի քանակը, դեռնս 15-րդ դարի սկզբին պարբերաբար դիմում էր «թերարժեք դրամի» թողարկմանը, որը հետագայում հանգեցրեց նրան, որ ապրանքների գները սկսեցին բարձրանալ, իսկ «լիարժեք փողը» աստիճանաբար դուրս եկավ շրջանառությունից` վերածվելով գանձի: Այս դեպքում, փաստորեն, գործեց «Գրեշեմի օրենքը», ըստ որի` «վատ փողերը» աստիճանաբար դուրս են մղում «լավ փողերին»: Անգլիայում վաղ կամ մոնետար մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր Վիլյամ Ստաֆֆորդը (1554-1612): Նա գրել է «Մեր հայրենակիցների մի քանի բողոքների համառոտ շարադրանք» աշխատու-թյունը, որը հրատարակվել է 1581թ. Լոնդոնում: Այս աշխատանքի հեղինակի հարցը վիճարկելի է. ժամանակին այն վերագրվել է Վ. Շեքսպիրին, այնուհետն` Ջ. Հելսին, սակայն աշխատության վրա ներկայացված «Մ. Տ.» հեղինակային հապավումից ենթադրվում է, որ այն պատկանում է Ստաֆֆորդի գրչին: 5 Ստաֆֆորդը` որպես մոնետար մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչ, գտնում էր, որ երկրի հարստությունը որոշվում է ակտիվ դրամական հաշվեկշռով ն պետության տրամադրության տակ գտնվող փողի քանակով: Նրան մտահոգել են ապրանքների թանկացման ն աշխատավարձի բարձրացման հարցերը, քանի որ դրանք մեծ քանակությամբ փող են կլանում: Նա նկատել է, որ երկրում փողի քանակն ավելացնելու համար անհրաժեշտ է արգելել թանկարժեք մետաղների արտահանումը, սահմանափակել ապրանքների ներմուծումը` հատկապես մանուֆակտուրային արտադրանքները, պերճանքի առարկաները ն խրախուսել այն տնտեսական գործառնությունները, որոնք կապված են դեպի երկիր փողի ներհոսքի հետ: Հեղինակն անհրաժեշտ է համարել խրախուսել արտադրության այն ճյուղերի զարգացումը, որոնք արտադրում են արտահանելու համար: Նա ռացիոնալ է համարել միայն պատրաստի արտադրանք վաճառող երկրների առնտրի համակարգը: Ստաֆֆորդը հիմնավորել է, որ հումք արտահանող երկրների դրամական հաշվեկշիռը չի կարող դրական լինել ն առաջարկել է, որպեսզի Անգլիան ոչ թե բուրդ արտահանի, այլ դրանից ստացված մահուդը: Այս դեպքում, ըստ նրա, երկիրը կարող է շահել նախ այն պատճառով, որ մահուդը ավելի թանկ է, քան բուրդը: Մյուս կողմից, պատրաստի արտադրանքի (մահուդի) արտահանումը նպաստում է երկրի բնակչության զբաղվածության աճին: Այլ կերպ ասած` Ստաֆֆորդը նկատել է, որ պատրաստի ապրանքների արտադրության ն արտահանման խթանումը, դրանց ներմուծման սահմանափակումը ն հումքի արտահանման արգելումը կնպաստի երկրի հարստության ավելացմանը: Հեղինակն անդրադարձել է նան շրջանառության մեջ թերարժեք

Տե՛ս Ýêîíîìè÷åñêàÿ ýíöèêëîïåäèÿ, òîì IV, Ì., 1980, էջ 60:

դրամների օգտագործմանը ն նկատել է, որ այն պետության հարստությունն ավելացնում է, սակայն ապրանքները թանկանում են ն բնակչության նյութական դրությունը վատանում է: Անգլիայում զարգացած կամ մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչ էր Թոմաս Մենը (1571-1641թթ.): Նա եղել է Արնելահնդկական առնտրային ընկերության դիրեկտորներից մեկը ն Անգլիայի առնտրի կառավարական կոմիտեի անդամ: Թ.Մենը գրել է «Քննարկումներ Արնելա-հնդկաստանի հետ Անգլիայի առնտրի մասին» (1621թ.) ն «Անգլիայի հարստությունը արտաքին առնտրի մեջ է կամ մեր արտաքին առնտրի հաշվեկշիռը, որպես մեր հարստության կարգավորիչ» (գրել է 1630թ., սակայն հրատարկվել է 1664թ.) աշխատությունները: Այս աշխատություններում Մենը հանդես է եկել մոնետար համակարգի դեմ ն հիմնավորել է ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի անհրաժեշտությունը: Մերկանտիլիզմի ն, ընդհանրապես, տնտեսագիտության զարգացման գործում կարնորվում է Թ. Մենի «Անգլիայի հարստությունը արտաքին առնտրի մեջ է...» աշխատությունը, որը Կ. Մաքսի կողմից բնութագրվել է որպես դարագլուխ կազմող աշխատություն, մերկանտիլիզմի աստվածաշունչ: Թ. Մենը հիմնավոր ուսմունք է ստեղծել առնտրային հաշվեկշռի մասին` անդրադառնալով ոչ միայն տարբեր երկրների հետ Անգլիայի ունեցած «մասնավոր առնտրային հաշվեկշիռներին», այլն երկրի «ընդհանուր առնտրային հաշվեկշռին»: 6 Ակտիվ առնտրային հաշվեկշիռը համարելով երկրի հարստացման միջոց` Մենը մանրամասն քննարկել է այդպիսի հաշվեկշիռ ունենալու հետնյալ հիմնական ուղիները. ա/ Խոպան հողերի մշակումը ն այդտեղ այնպիսի կուլտուրաների մշակումը, որոնք ներմուծվում են ն հանգեցնում են երկրի աղքատացմանը, այսինքն` փողի արտահոսքին: բ/ Ներմուծվող ապրանքների սպառման հնարավորին կրճատումը: գ/ Ոչ թե ապրանքների ավելցուկների, այլ այնպիսի ապրանքների արտահանումը, որոնց նկատմամբ հարնան երկրները պահանջարկ ունեն ն դժվարանում են այլ վայրերից ձեռք բերել: դ/ Հումքի արտահանման արգելումը ն դրանից արտադրվող պատրաստի արտադրանքի արտահանման, ինչպես նան արտասահմանյան հումքից պատրաստված ապրանքների արտահանման խրախուսումը պետության կողմից: ե/ Միջնորդային կամ տրանզիտային առնտրի զարգացումը, որը կնպաստի նավագնացության, առնտրի ծավալների ընդլայնմանը, մաքսատուրքե-

«Առնտրային հաշվեկշիռ» հասկացությունն առաջին անգամ կիրառվել է անգլիացի է. Միսսելդենի «Առնտրի շրջանակը» (1623թ.) աշխատանքում, որը Թ.Մենի կողմից հիմնավորվելով ու զարգացվելով` տնտեսական ուսմունքի ու քաղաքականության է վերածվել:

րից ստացվող եկամուտների մեծացմանը ն, բնական է, նան երկրի դրամական հարստության մեծացմանը: Ինչպես նկատում ենք, Թ. Մենը կարնոր տեղ է տվել նան արտադրության զարգացմանը, սակայն դրա նպատակը տեսել է առնտրի մասշտաբների մեծացման ն դրամական հարստության ավելացման մեջ: Նա, առաջնորդվելով «փողը առնտուր է ստեղծում, իսկ առնտուրը բազմապատկում է փողը» սկզբունքով, կարնորել է ոչ թե փողի կուտակման, այլ շրջանառության ֆունկցիան` հիմնավորելով, որ եթե առանց վախենալու, ռիսկի դիմելով, փողը նետենք շրջանառության մեջ, ապա այն կվերադառնա մեծացված չափով, այնպես` ինչպես ֆերմերը, հացահատիկի ընտիր սերմերը «նետելով» հողի մեջ, ակնկալում է առատ բերք հավաքել: Թ. Մենը քննադատորեն է մոտեցել մոնետար մերկանտիլիզմի կողմից հիմնավորված թերարժեք փողի կիրառմանը, գտնելով, որ այդ քաղաքականությունը այլնս չի նպաստում ապրանքաշրջանառության պրոցեսի զարգացմանը, առավել նս, որ թերարժեք փողերն աստիճանաբար շրջանառությունից հանում են լիարժեք փողերը, որոնց զգալի մասը երբեմն հայտնվում է արտասահմանում ն դատարկվում է պետական գանձարանը: Անգլիայում (Շոտլանդիայում) զարգացած մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր նան Ջոն Լոն (1671-1729թթ.), որը իր գործունեությամբ որոշակի հետք է թողել տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Նա համարվում է, այսպես կոչված` «թղթադրամային մերկանտիլիզմի» ուղղության հիմնադիրը ն Եվրոպայում առաջիններից էր, որ փորձեց շրջանառության մեջ դնել թղթադրամները: Ջ. Լոն գրել է «Փողի ն առնտրի վերլուծությունը» (1705թ.) աշխատությունը, որտեղ նպատակ է դրել ցույց տալ, թե ինչպես կարելի է ազգին ապահովել փողով: Ջ. Լոն գտնում էր, որ երկիրը փողով կարելի է հագեցնել ոչ միայն ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի միջոցով, այլն ավելի արագորեն կարելի է կատարել բանկնոտներ թողարկելու շնորհիվ: Ընդ որում, նա դրանց քանակը կապում էր ոչ թե երկրում եղած թանկարժեք մետաղների պաշարի հետ, այլ ելնում էր տնտեսության մեջ փողի զանգվածի պահանջարկից: Նա նախագծում է ստեղծել պետական հողային բանկ, որը թղթադրամ թողարկելու իրավունք պետք է ունենա` հողի ն ոչ մետաղային ակտիվների ապահովվածությամբ: Լոյի կարծիքով` նման ծրագրի կենսագործումը կնպաստի հետնյալ խնդիրների լուծմանը. ա/ Շրջանառությունից ազատված մետաղական փողերը կլրացնեն երկրի գանձարանը: բ/ Դրամական զանգվածի (թղթադրամների) ավելացման հետ մեկտեղ, կիջնի տոկոսի նորման ն կբարձրանա գործարար ակտիվությունը: գ/ Ապրանքների գների ոչ շատ բարձրացումը կհանգեցնի առաջարկի էական աճի, հետնաբար` շրջանառության մեջ փողի քանակն ավելացնելով`

հնարավոր է զգալիորեն նպաստել արտադրության ծավալների մեծացմանը ն շահույթի ավելացմանը: Ջ. Լոն փորձել է եվրոպական երկրներին «հետաքրքրել» իր առաջադրած ծրագրերով: 1716թ. այդ «խայծը» կուլ տվեց Ֆրանսիան, որը ճգնաժամի մեջ էր գտնվում: Գործունեություն ծավալելով Ֆրանսիայում` Լոն իրավունք ստացավ հիմնադրել մասնավոր բանկ ն թողարկել բանկնոտներ, որոնք ապահովված էին լիարժեք արծաթե դրամներով: Կառավարությունը վստահելով նրան` թույլատրեց այդ թղթադրամներն ընդունել որպես վճարային միջոց հարկերը վճարելիս: Հետագա մի քանի տարիներին Լոյի ծրագիրը հաջողությունների հասավ, մասնավորոպես` վարկը բավականին էժանացավ ն տոկոսի դրույքն իջավ մինչն 29-ի մակարդակը: Նրա ստեղծած Միսիսիպյան ընկերության բաժնետոմսերի կուրսը բարձրացավ ավելի քան 10 անգամ: Մետաղադրամները դուրս էին մղվել շրջանառությունից, սակայն դրանք կարող էին փոխանակվել թղթադրամներով: Բայց քանի որ թողարկվել էին չափից շատ թղթադրամներ ն հեղեղել շրջանառությունը, ուստի դրանք չէին կարող ապահովվել իրական փողով (ոսկով ն արծաթով) ն արագորեն, արդեն 1620թ.` արժեզրկվեցին, ն Ջ.Լոյի բանկը սնանկացավ, երկրում սկսվեց ֆինանսական ճգնաժամը ն նա ստիպված էր փախչել Ֆրանսիայից, չնայած արդեն Ֆրանսիայի ֆինանսների նախարար էր: Մերկանտիլիզմի քաղաքականությունը Ֆրանսիայում դրսնորվեց որոշակի առանձնահատկություններով: Դա հիմնականում արտահայտվում է նրանով, որ մերկանտիլիզմը Ֆրանսիայում, ի տարբերություն Անգլիայի, ավելի թույլ արմատներ ուներ, քանի որ տնտեսության գլխավոր ճյուղը մանր բնատնտեսությունների վրա հիմնված գյուղատնտեսությունն էր, որը ապրանքային արտադրանք գրեթե չէր տալիս, իսկ արհեստները դեռնս գտնվում էին զարգացման ցածր աստիճանի վրա: Բայց ն այնպես, արդեն գոյություն ուներ հասարակության երրորդ դասը, որտեղ կարնոր դեր էին խաղում առնտրականները: Ֆրանսիական վաղ շրջանի մերկանտիլիզմի առավել նշանավոր դեմքերից է համարվում Անտուան Մոնկրետիենը (1575-1621թթ.), որը իր «Քաղաքատնտեսության տրակտատ» (1615թ.) աշխատությամբ հավերժացավ տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ, որպես տնտեսական գիտության անվանակոչող: Բարդ ու հակասական ճակատագիր է ունեցել Ա. Մոնկրետիենը. եղել է կրոնական ու քաղաքական այլախոհ, մասնակցել է հուգենոտների խռովությանը ն մահապատժի է ենթարկվել: Այսպիսի ճակատագրի պատճառով Մոնկրետիենի անունը շուրջ 300 տարի մոռացության մատնվելուց հետո իր ուրույն տեղն է զբաղեցրել սոցիալ-տնտեսական մտքի պատմության մեջ:

Մոնկրետիենի մերկանտիլիստական աշխարհայացքի ձնավորման գործում կարնոր դեր է խաղացել շուրջ 4 տարի նրա Անգլիայում գտնվելը, որտեղ նա հետաքրքրվել է առնտրի, արհեստների, տնտեսական քաղաքականության հարցերով: Վերադառնալով Ֆրանսիա, նա հանդես է եկել արհեստավորների ն առնտրականների շահերի պաշտպանությամբ: Իր «Տրակտատով» փորձել է համոզել թագավորին ն թագուհուն, որ պետությունը հովանավորչական քաղաքականություն վարի Ֆրանսիայի արդյունաբերողների ն առնտրականների նկատմամբ, քանի որ նրանց շնորհիվ է հարստանալու պետությունը: Ի դեպ, նրա գրքի ամբողջական անվանումն է. «Քաղաքատնտեսության տրակտատ` նվիրված թագավորին ու թագուհուն»: Լինելով մերկանտիլիզմի կողմնակից, Մոնկրետիենը հատկապես կարնորել է ոսկու` որպես հարստության ունիվերսալ ձնի հսկայական ուժը: Նշելով, որ փողը պատերազմի նյարդն է, նա ավելացրել է, որ ոսկին ավելի զորեղ է, քան երկաթը, թուրը: Հետնաբար պետության հզորության չափանիշը ոսկին է, իսկ վերջինիս կուտակելու հուսալի աղբյուրը արտաքին առնտուրն է: Նա առնտուրը համարել է բոլոր արհեստների նպատակը, քանի որ, ըստ նրա, կարնորը ոչ միայն արտադրելն է, այլն արտադրանքը վաճառելը ն փողի տեսքով հարստության վերածելը: Ֆրանսիայում զարգացած մերկանտիլիզմի նշանավոր գաղափարախոս էր համարվում Ժան Բատիստ Կոլբերը (1619-1683թթ.), Ֆրանսիայի ֆինանսների նախարարը, որի վարած մերկանտիլիստական քաղաքականությունը տնտեսագիտության մեջ ստացել է «կոլբերտիզմ» անվանումը: Կոլբերը, լինելով ֆինանսների, առնտրի ն ծովային նավատորմի նախարար, կարնոր ներդրում է ունեցել Ֆրանսիայի արտաքին առնտրի զարգացման գործում: Նա արտաքին առնտրի բնագավառում գերիշխանությունը համարել է պետության հզորության չափանիշ: Ըստ Կոլբերի` «առնտուրը պատերազմ է», որտեղ հաղթելու համար անհրաժեշտ է մանուֆակտուրային արտադրություն ն դրա արդյունքների արտահանում ծովային նավատորմի միջոցով: Կոլբերի վարած առնտրա-արդյունաբերական քաղաքականությունը խրախուսում էր մանուֆակտուրային ապրանքների արտահանումը, սակայն արգելակում էր գյուղատնտեսական ապրանքների, մասնավորապես` հումքի արտահանումը: Այսպիսի քաղաքականությունը բավականին վատացրեց Ֆրանսիայի գյուղատնտեսության վիճակը: Կոլբերի մերկանտիլիստական քաղաքականության այս բացասական հետնանքների քննադատությամբ հանդես է եկել ֆիզիոկրատիզմի ներկայացուցիչ Պիեռ Բուագիլբերը, որը գյուղացիությանը համարեց երկիրը հարստացնող գլխավոր ուժ: Իտալիայում մերկանտիլիզմի գաղափարախոսության նշանավոր ներկայացուցիչներն են եղել Բ. Դավանզատտին, Գ. Սկարուֆֆին ն Ա. Սերրան: Բանկիրներ Դավանզատտին ն Սկարուֆֆին հայտնի էին իրենց դրամաշրջա89

նառության ռեֆորմներով: Նրանք, առաջնորդվելով ակտիվ դրամական հաշվեկշռի համակարգի սկզբունքներով, առաջարկում էին ստեղծել միջազգային դրամական համակարգ, որը կվերացներ միջազգային առնտրի խոչընդոտները: Բ. Դավանզատտին (1529-1606թթ.) գրել է «Ընթերցումներ փողի մասին» (1582թ.) աշխատությունը, որտեղ փողը նմանեցրել է տնտեսական օրգանիզմի արյան հետ, որն ապահովում է նրա նորմալ կենսագործունեությունը: Ըստ նրա` հնչուն փողի պակասությունը թուլացնում է տնտեսությունը ն արգելակում նրա զարգացումը: Ա. Սերրան (16-17 դարեր) գրել է «Համառոտ տրակտատ» աշխատությունը (1613թ.), որտեղ նա ոսկու ն արծաթի առատությունը համարում է հարստության չափանիշ ն քննարկում է, թե ինչպես կարելի է ոսկու ն արծաթի բնական պաշարներից աղքատ Իտալիան հասցնել այդպիսի առատության: Նա հարստության ավելացման ուղիներ է համարում յուրահատուկ ն սովորական միջոցները: Ըստ նրա` ոսկի ն արծաթ ստանալու յուրահատուկ միջոցները կապված են գյուղատնտեսական արտադրության հետ, քանի որ, նրա կարծիքով, բոլոր պետությունները չէ, որ կարող են գյուղատնտեսական մթերքների ավելցուկ ստանալ ն այն արտահանել: Որպես հարստության ավելացման սովորական կամ բոլոր երկրներին բնորոշ միջոցներ է համարել. ա/ Արհեստների զարգացումը, որը հարստության ավելի կայուն միջոց է, քան գյուղատնտեսությունը, քանի որ կախված չէ բնակլիմայական պայմաններից ն, բացի այդ, արհեստագործական արտադրանքը զերծ է փչացումից: բ/ Բնակչության աշխատասիրությունն ու հնարագիտությունը, որոնք առնտուր են կատարում ոչ միայն իրենց երկրներում, այլն ուրիշ երկրներում ն դրա շնորհիվ ոսկի ու արծաթ են բերում երկիր: գ/ Միջնորդային կամ տրանզիտային առնտրի զարգացումը, որը Իտալիայի համար հարստություն ստանալու ավելի մեծ հնարավորություններ կարող է ստեղծել, քան սեփական արտադրանքի վաճառքը արտասահմանում: դ/ Պետության հովանավորչական քաղաքականությունը, որը պետք է նպաստի ինչպես արհեստների, այնպես էլ երկրի համար շահավետ արտաքին առնտրի զարգացմանը: Ինչպես նկատում ենք, Ա. Սերրան զարգացած կամ մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմի գաղափարախոս էր ն հարստության (ոսկու ն արծաթի) մեծացման ուղիները քննարկել է Իտալիայի առանձնահատուկ պայմաններից ելնելով:

4.4. ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ

17-րդ դարի կեսերին Ռուսաստանը թնակոխեց պատմական զարգացման նոր ժամանակաշրջան, որը բնութագրվում է կենտրոնացված պետականության ամրապնդմամբ ն հսկայական տնտեսական ռեսուրսների տնօրինմամբ: Ռուսաստանի հետագա զարգացումը պայմանավորված էր իր տնտեսական հնարավորությունների ռացիոնալ օգտագործման եղանակների մշակմամբ ն դրանց կենսագործման համար որոշակի տնտեսական քաղաքականության իրականացմամբ: Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում արմատավորված մերկանտիլիզմի գաղափարախոսությունը արդեն մուտք էր գործել Ռուսաստան ն որոշակի արձագանք ու ընդունելություն էր գտել: Ռուսաստանում մերկանտիլիզմը որոշակի առանձնահատկություններ ուներ արնմտաեվրոպական մերկանտիլիզմի համեմատությամբ, չնայած վերջինս կարնոր դեր է խաղացել նրա ձնավորման գործում: Ի տարբերություն արնմտաեվրոպական մերկանտիլիզմի, ռուս մերկանտիլիստները չէին սահմանափակվում միայն շրջանառության ոլորտի դիտարկումներով ն հարստությունն ուղղակիորեն չէին նույնացնում փողի հետ: Նրանք ընդունում էին նան հարստության ապրանքային ձնը: Ռուս մերկանտիլիստները կարնորում էին երկրի ներքին ապրանքաշրջանառության մեծացումը, իսկ արտաքին առնտուրը գլխավորապես համարում էին արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության զարգացման միջոց: Ռուսաստանում մերկանտիլիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր Աֆանասի Օրդին - Նաշչոկինը (1605-1680թթ.), որը վաղ կամ մոնետար մերկանտիլիզմի գաղափարախոսության կողմնակից էր, չնայած որոշակի մտքեր է արտահայտել նան մանուֆակտուրային մերկանտիլիզմի վերաբերյալ: Նա պետական պաշտոնյա էր, դիվանագետ ն ձեռներեց: Նաշչոկինը առնտուրը համարել է դրամական հարստության մեծացման հիմնական միջոց կամ ինչպես ինքն է բնութագրում` «հարստանալու մեծագույն գաղտնիքը»: Նա 1667թ. գրել է (կազմել է) «Նոր առնտրային կանոնադրություն» ժողովածուն, որտեղ խնդիր էր դրվում կանոնակարգել արտաքին առնտուրը: Նա պահանջում է վերացնել օտարերկրյա առնտրականներին տրվող արտոնությունները, ինչը խոչընդոտում է հայրենական առնտրի զարգացումը: Կանոնադրությամբ օտարերկրյա առնտրականներին թույլատրվում էր առնտուր կատարել միայն սահմանամերձ քաղաքներում: Նախատեսված էր օտարերկրացիների ներմուծած ապրանքներից ավելի բարձր մաքսեր գանձել, քան ռուս առնտրականներից ն այն էլ` միայն ոսկով ն արծաթով: Արգելվում էր ոսկով ն արծաթով վճարել պարսիկ առնտրականներից գնվող ապրանքների դիմաց:

Նաշչոկինը անհրաժեշտ է համարել ռուսական առնտրի հենակետեր ստեղծել Բալթիկ ն Կասպից ծովերի ափերին ն երկրի համար շահավետ պայմաններով միջնորդային առնտուր կազմակերպել Եվրոպայի ն Ասիայի միջն: Այս խորհուրդներին ամբողջովին հետնել է Պետրոս |-ը: Նաշչոկինը ռուս առնտրականներին խորհուրդ է տվել ստեղծել առնտրական ընկերություններ (գիլդիաներ)` իրենց շահերը պաշտպանելու նպատակով: Նաշչոկինը հասկացել է, որ օտարերկրյա առնտրականների նկատմամբ սահմանափակումները ցանկալի արդյունքներ չեն կարող տալ ն մրցակցային պայքարում հաջողություն ունենալու կարնոր պայմաններից է համարել բարձրորակ ն էժան ապրանքների արտադրությունը: Այս նպատակով նա անհրաժեշտ է համարել զարգացնել արհեստները, հիմնականում` արտահանվող ապրանքների արտադրությունը: Նաշչոկինը, կարնորելով արդյունաբերության դերը հարստության մեծացման գործում, նշել է, որ «արհեստագործությունը ամեն ինչից լավագույնն է»: Երկրի դրամական հարստությունն ավելացնելու նպատակով Նաշչոկինը պետությանն առաջարկել է ակտիվ տնտեսական քաղաքականություն իրականացնել` սահմանափակելով ոսկու արտահանումը ն խրախուսելով նրա ներմուծումը, ապահովել մաքսերի գանձումը, հովանավորել տեղական արտադրողներին ն առնտրականներին, կարգավորել դրամաշրջանառությունը երկրում: Ռուսաստանում մերկանտիլիզմի գաղափարախոսությամբ հանդես է եկել նան ազգությամբ խորվաթ Յուրի Կրիժանիչը (1618-1683թթ.), որը «սլավոնական միասնության» գաղափարի ջատագովն էր ն 1859թ. այցելել է Ռուսաստան` փորձելով ցարին համոզել սլավոնական ազգերին միավորելու ն հզորացնելու առաջատարի դեր ստանձնելու համար: Սակայն անհայտ պատճառներով 1861թ. Կրիժանիչն աքսորվում է Սիբիր (Տոբոլսկ) ն Ռուսաստանը թողնելու իրավունք է ստանում միայն 1676թ.: Այդ ժամանակաընթացքում Յու.Կրիժանիչը գրել է «Քաղաքական խոհեր» աշխատությունը, որտեղ արտահայտել է իր փիլիսոփայական, հասարակական-քաղաքական ն տնտեսագիտական գաղափարները: Մասնավորոպես, այս աշխատության մեջ Կրիժանովիչը խնդիր է դրել պարզաբանել, թե «ինչ է իրենից ներկայացնում հասարակական հարստությունը, որտեղից է առաջանում, ինչպես է մեծանում ն որոնք են պետության մեջ առատություն ու հավասարակշռություն ապահովող պատճառները»: Սակայն Կրիժանիչը այս աշխատությունը ավարտին չի հասցրել, ն առաջ քաշված շատ հարցեր անպատասխան են մնացել: Յու. Կրիժանիչը առաջ է քաշել այն թեզը, որ միայն այն պետությունն է հարուստ, որտեղ հարուստ է ժողովուրդը: Նրա կարծիքով` «աղքատ ու փոքրաթիվ բնակչություն ունեցող երկրում շատ հարստություն լինել չի կարող»: Երկրի հարստացման գործում կարնոր տեղ է տվել հանքային հանածոների

արտադրությանն ու, հատկապես, մետաղների մշակմանը, որոնցից փող է հատվում ն արտադրության գործիքներ են պատրաստվում: Երկրի հարստությունը մեծացնելու նպատակով նա պետությանն առաջարկել է վարել ոչ միայն ակտիվ դրամական հաշվեկշռի, այլն ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի քաղաքականություն: Կրիժանիչը, ըստ էության, Ռուսաստանում փողի առաջին տեսաբաններից էր: Նա ընդունել է փողի ապրանքային բնույթը ն դեմ է եղել ոսկու ն արծաթի կուտակման վերաբերյալ մոնետար մերկանտիլիզմի ներկայացուցիչների հայացքներին: Նա նշել է, որ երկրի հարստությունը պայմանավորված է ոչ այնքան ոսկու ն արծաթի հարուստ պաշարներով, որքան աշխատանքով, արհեստների ու առնտրի զարգացմամբ: Նա հանդես է եկել փողի կեղծման պրակտիկայի դեմ ն նշել, որ դրա հետնանքով ոչ միայն ապրանքներն են թանկանում, այլն լիարժեք փողը արտահոսում է երկրից ն պետական գանձարանը աղքատանում է: Կրիժանիչի կարծիքով` հարստությունը կամ շահույթը կարող է ստացվել ոչ միայն արտաքին առնտրից, այլն երկրի ներսում, ն ինչպես ինքն է ասում` «մեր հողերից»: Յու. Կրիժանիչը, ըստ էության, մշակել է բարեփոխումների լայն ծրագիր, որտեղ տրվում է ոչ միայն արտաքին, այլն ներքին ապրանքաշրջանառության զարգացման անհրաժեշտությունը` արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության զարգացման հիման վրա: Դրամաշրջանառության հարցերին անդրադառնալով` նա հանդես է եկել պետական վարկի անհրաժեշտության հիմնավորմամբ: Նրա կարծիքով` պետական վարկը պետք է լինի անտոկոս ն տրամադրվի գրավականով: Այն կհանդիսանա վաշխառության դեմ պայքարի միջոց ն, միաժամանակ, արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության զարգացման հզոր ազդակ: Ռուսաստանում մերկանտիլիզմի տնտեսագիտական ուսմունքն իր բարձր զարգացմանը հասավ Իվան Պոսոշկովի (1652-1726թթ.) շնորհիվ: Տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ Պոսոշկովն առավելապես հայտնի է իր «Գիրք աղքատության ն հարստության մասին» (1724թ.) ծավալուն աշխատությամբ: Պոսոշկովը ծագումով գյուղացի էր ն սիստեմատիկ կրթություն չի ստացել, սակայն ինքնակրթությամբ ձեռք էր բերել բազմակողմանի ու խորը գիտելիքներ: Նա զբաղվել է արծաթագործությամբ, առնտրով ն հարստանալով դարձել է խոշոր հողասեփականատեր: Նա իր աշխատության մեջ խնդիր էր դրել պարզաբանել, թե «ինչից է առաջանում անցանկալի աղքատությունը ն ինչից կարող է բազմապատկվել լիառատ հարստությունը»: Այս աշխատության նպատակը Պոսոշկովը համարել է «ժողովրդի կյանքի բարելավումը»: Գրքի մեծ մասը նվիրված է նյութական հարստության ստեղծմանն ու շրջանառության հարցերին: Նա տարբերել է երկու կարգի հարստություն` հոգնոր ն նյութական: Հոգնոր հարստություն ասելով` նկատի է ունեցել ճշմարտությունը, լավ օրենքներն ու կառավարումը, մարդու ունա93

կություններն ու շնորհքը: Նա գրել է, որ «ճշմարտությունը բազմապատկում է հարստությունն ու փառքը»: Նյութական հարստություն ասելով` նկատի է ունեցել նյութական բարիքները ն փողը: Ի տարբերություն արնմտաեվրոպական մերկանտիլիստների, Պոսոշկովը չի նույնացրել «պետության գանձարանի հարստություն» ն «Ժողովրդի հարստություն» հասկացությունները: Նրա կարծիքով հարուստ է ոչ թե այն պետությունը, որի գանձարանում շատ փող կա, ն իշխանավորները ոսկեզօծ հագուստներով են շրջում, այլ այն պետությունները, որտեղ ամբողջ ժողովուրդն է իր ունեցվածքով հարուստ: Առավել նս, ըստ նրա, պետական գանձարանը կարող է հարստանալ նույնիսկ ժողովրդի աղքատացման հաշվին, եթե այն իրականացվել է ծանր հարկերի գանձման միջոցով: Այս բոլորից Պոսոշկովը եզրահանգում է, որ դժվար չէ հարստացնել պետական գանձարանը, բայց շատ կարնոր ու դժվար գործ է համարում «ամբողջ ժողովրդին հարստացնելը»: Պոսոշկովը իր աշխատության հիմնական խնդիրն է համարել նպաստել երկրի տնտեսության զարգացմանն ու նրա հարստության մեծացմանը ն մանրամասն ուսումնասիրել է դրան հասնելու ուղիները հետնյալ հաջորդականությամբ. ա) Առնտրի զարգացումը ն հատկապես արտաքին առնտրի ծավալների ընդլայնումը: Նա գտնում էր, որ «առնտուրը մեծ գործ է», ն բոլոր պետությունները հարստանում են առնտրի շնորհիվ: Պահանջվում է, որպեսզի պետությունը հովանավորչական քաղաքականություն իրականացնի հայրենական առնտրականների նկատմամբ: բ) Արդյունաբերության ն արհեստների զարգացմամբ, որի անհրաժեշտությունը Պոսոշկովը հիմնավորում է ոչ միայն առնտրի զարգացման տեսանկյունից, այլն այն առումով, որ եկամտի կամ շահույթի մեծացումը կարող է կատարվել նան երկրի ներսում, որի կարնոր գործոններն են աշխատանքի արտադրողականությունը ն աշխատավարձի մակարդակը: Նա պետությանը խորհուրդ է տվել մանուֆակտուրաներ կառուցել էժան աշխատուժ ունեցող վայրերում ն դրանք մասնավոր մարդկանց շահագործման հանձնել այնպիսի պայմաններով, որ «մարդիկ հարստանան ն պետական գանձարանն էլ ավելացնեն»: գ) Գյուղատնտեսության զարգացումը, քանի որ ըստ Պոսոշկովի` «գյուղացու հարստությամբ է պայմանավորված պետության հարստությունը, իսկ գյուղացիության աղքատությունը պետության աղքատությունն է»: Նա առաջարկել է սահմանափակել ն կանոնակարգել գյուղացիությունից գանձվող հարկերը կալվածատերերի կողմից ն վերջիններիս հարկատու դարձնել գանձարանին: դ) Պետության ֆինանսների կարգավորումը, որին Պոսոշկովն անդրադառնում է հարկային ն դրամաշրջանառության հարցերի քննարկման հետ

կապված: Նա վատ է համարել այն հարկահավաքությունը, որը պետական գանձարանը հարստացնում է, սակայն մարդկանց աղքատացնում, որը ն հավասարազոր է երկրի աղքատացմանը: Այս կապակցությամբ Պոսոշկովը քննադատել է Պետրոս |-ի հարկային քաղաքականությունը ն առաջարկել է կիրառվող գլխահարկը փոխարինել հողի հարկով: Պետության ֆինանսների լրացման հետ կապված` Պոսոշկովն անդրադարձել է Պետրոս |-ի կողմից կիրառվող թանկարժեք դրամների թաղարկման քաղաքականությանը: Նկատի ունենալով, որ դրամահատման համար Ռուսաստանն արծաթ է ներմուծում, նա առաջարկել է իր ծրագիրը, ըստ որի` արծաթե դրամների փոխարեն պետք է հատվեն պղնձե դրամներ, իսկ ոսկեդրամները կիրառվեն միայն արտաքին շուկայում` երկրի հեղինակությունը պահպանելու համար: Պոսոշկովը կոնկրետ հաշվարկներ է կատարել ն նշել է, որ 10 հազ. փութ պղնձից կարելի է հատել 1,840 մլն ռուբլու պղնձեդրամ, որից պետական գանձարանը կհարստանա 23 9-ով: 6 Այլ կերպ ասած` նա առաջարկել է մեծացնել փողի անվանական ն իրական արժեքի տարբերությունը, որը համարել է գանձարանի հարստացման կարնոր աղբյուր: Ըստ Պոսոշկովի` այս քաղաքականությունը արդարացվում է նրանով, որ պղնձե փողը պետք է գնահատել ոչ թե պղնձի գնով, այլ թագավորի անունով ու հեղինակությամբ, որով ապահովվում է փողի անվանական արժեքը: Անդրադառնալով երկրի ն ժողովրդի աղքատության խնդրին` Պոսոշկովը դրա պատճառների մեջ առանձնացրել է. ա/ գյուղատնտեսության հետամնացությունը ն արդյունաբերության անբավարար զարգացածությունը, բ/ առնտրի անբավարար վիճակը, նրա ցածր կուլտուրան, պետական հովանավորչության թուլությունը, դրամահատման մեծ ծախսերը, գ/ անտնտեսվարությունը, շռայլությունները ն մարդկանց ծուլությունը: Ռուսաստանում մերկանտիլիզմի տնտեսագիտական ուսմունքի ձնավորման ու արմատավորման գործում նպաստավոր դեր է խաղացել Պետրոս | թագավորի (1672-1725թթ.) վարած ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը: Արտաքին շուկա դուրս գալու համար նա կենսագործեց «Ռուսաստանին ջուր է պետք» իր հայտնի նշանաբանը ն Բալթիկ, Սն, Կասպից ծովերով ուղիներ բացեց դեպի արտասահման: Նրա անմիջական ծրագրերով մեծ զարգացում ստացան Ռուսաստանի մետաղագործությունը, նավաշինությունը, ռազմական արդյունաբերությունը: Պետրոս |-ը խրախուսում էր մասնավոր ձեռնարկությունը: Բարեփոխումներ կատարվեցին հարկային ն մաքսային բնագավառներում: Արտաքին առնտրի քաղաքականության մեջ նա հենվում էր ակտիվ առնտրային հաշվեկշռի սկզբունքների հովանավորչուՏե՛ս Àíèêèí À. Â., Ïóòü èñêàíèé: Ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷åñêèå èäåè â Ðîññèè äî ìàðêñèçìà. Ì., 1990, էջ 36:

թյան վրա, իսկ երկրի ներսում` արհեստների ու առնտրի զարգացմանն աջակցելու վրա:

4.5. ՄԵՐԿԱՆՏԻԼԻԶՄԸ ՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

17-18-րդ դարերում հայ առնտրային կապիտալը նշանակալից դեր էր խաղում միջազգային առնտրում: Հայ առնտրականները աշխույժ առնտրային գործունեություն էին ծավալել Ռուսաստանում, Թիֆլիսում, Բաքվում, Պարսկաստանում, Թուրքիայում, Հնդկաստանում, ինչպես նան եվրոպական երկրներում: Հայ առնտրային կապիտալը համեմատաբար անկաշկանդ էր զարգանում եվրոպական երկրների, Հնդկաստանի ն Ռուսաստանի հայ գաղթօջախներում: Որոշակի ծաղկում էր ապրում նան Հայաստանի ներքին ու արտաքին առնտուրը: Ըստ հայ պատմիչների վկայությունների` առնտրական քարավանները հայկական գավառներից գնում էին մետաքսով, բամբակով, մորթիներով, գյուղատնտեսական մթերքներով ու արհեստագործական ապրանքներով բեռնված: Միջազգային շուկաներում հատկապես հայտնի էին հայկական գորգերը, գործվածքները, ոսկերչական իրերն ու զարդերը: Հայ առնտրականներն աչքի էին ընկնում իրենց գործունեության շրջանակներով, ունեցած հարստության չափերով ն միմյանց հետ համախմբվածությամբ: Նրանք ստեղծում էին առնտրային ընկերություններ, որոնք պաշտպանում էին իրենց իրավունքները ն պայմաններ ստեղծում առնտրային գործունեությունն ընդլայնելու համար: Հայ առնտրային ընկերություններից մի քանիսը նույնիսկ պայմանագրային հարաբերությունների մեջ էին մտել առանձին պետությունների հետ ն այդտեղ ծավալուն առնտուր էին իրականացնում: Հատկանշական է այն հանգամանքը, որ 17-րդ դարի վերջին տասնամյակում Արնելքի վաճառականներից միայն Նոր Ջուղայի առնտրային ընկերությունն իրավունք ուներ Ռուսաստանի վրայով առնտուր կատարել եվրոպական երկրների հետ: Հայ առնտրային բուրժուազիայի` համաշխարհային շուկա դուրս գալուն դրդող հանգամանք էր նան այն, որ 18-րդ դարի սկզբին համեմատաբար թուլացել էին հայ առնտրային կապիտալի տնտեսական դիրքերը Պարսկաստանում, Թուրքիայում ն հայ առնտրականները ձգտում էին իրենց հարստությունները շրջանառության մեջ դնել արտասահմանյան այլ երկրներում ն հայկական գաղթօջախներում: Այդպիսի պայմաններում միանգամայն օրինաչափ կարելի է համարել այն, որ հայ իրականության մեջ մերկանտիլիզմի գաղափարներն արտահայտվել են նախ ն առաջ հայ վաճառականների առաջավոր ներկայացուցիչների կողմից, որոնցից շատերը նան քաղաքական գործիչներ ու հայ ժողովըրդի ազգային ազատագրական պայքարի ջատագովներ էին: Մերկանտիլիզմը հայ իրականության մեջ արտահայտվել է հիմնականում առանձին

հեղինակների` առնտրի հարցերին նվիրված աշխատություններում, դատողություններում: Ի տարբերություն մյուս երկրների, Հայաստանում մերկանտիլիզմը պետական քաղաքականության համակարգի չի վերածվել, որովհետն հայ առնտրային բուրժուազիայի գործունեությունը հիմնականում ծավալվել է օտար երկրներում: 17-րդ դարի հայ նշանավոր վաճառականներից էր Զաքարիա Ագուլեցին (1630-1691թթ.), որն իր առնտրային գործունեության ընթացքում եղել է Իրանում, Թուրքիայում, Իտալիայում, Իսպանիայում, Գերմանիայում, Հոլանդիայում ն այլ երկրներում: Նա առնտրային ճանապարհորդություններից ստացած տպավորությունները, փաստերն ու դեպքերը գրառել ու նկարագրել է իր «Օրագրությունում»: Ագուլեցին տեղեկություններ է տվել Հայաստանին հարակից ն եվրոպական երկրների մասին, որտեղ հայ վաճառականներն ակտիվ առնտուր էին իրականացնում: Նա ներկայացրել է այդ երկրների բնության, բնակչության, ցամաքային ն ծովային ճանապարհների, ներքին ն միջազգային առնտրի, երկրի տնտեսության վիճակի վերաբերյալ հակիրճ տեղեկություններ, որոնք կարող էին հետաքրքրել հայ վաճառականներին: Ագուլեցին իր «Օրագրությունում» ներկայացրել է տարբեր երկրներում ապրանքների մեծածախ ն մանրածախ գների մակարդակը, տեղեկություններ է տվել դրամահատման համակարգի, շրջանառության մեջ գտնվող արծաթե դրամների միջին քաշի ն դրանց կուրսի վերաբերյալ: Ուշագրավ է Ագուլեցու ներկայացրած այն պատմական տեղեկությունը, որ Ամստերդամ քաղաքի հայ վաճառականների միությունը 1651թ. որպես նվեր ռուսական ցարին է ուղարկել մեծ արծաթե ջահ: Այս փաստի հիման վրա կարելի է կռահել, որ հայ վաճառականները ցանկացել են ցարի հովանավորությունն ստանալ` Ռուսաստանի քաղաքներում առնտուր ծավալելու համար: Հայ առնտրային բուրժուազիան 18-րդ դարի || կեսին բավականին ամուր հիմքեր ուներ Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում, որտեղ իր գործունեությամբ նշանակալից դեր է խաղացել Շահամիր Շահամիրյանը (17231797թթ.): Շահամիրյանը ոչ միայն հայ առնտրային բուրժուազիայի գաղափարախոսն էր, այլն հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ: Նա ծնունդով Նոր Ջուղայից էր ն հաստատվելով Մադրասում` զբաղվել է դերձակությամբ: Հետագայում, դառնալով մեծահարուստ, զբաղվել է նան բանկային գործունեությամբ ն թանկարժեք քարերի առնտրով: Շահամիրյանը, լինելով մեծահարուստ վաճառական, նան ակտիվ հասարակական գործունեություն է ծավալել Մադրասի հայ համայնքին առնչվող խնդիրների լուծման, ինչպես նան Հայաստանի ազատագրության համար: Նա իր «Նշավակ» աշխատանքում շարադրել է հնդկահայ համայնքի պահպանման ն ինքնավարության կանոնադրությունը, այն հետագայում նրա «Որոգայթ փառաց» աշխատության մեջ դարձավ մի ընդարձակ սահմանադրության նախագիծ,

որը կազմված էր 521 հոդվածներից ն, նրա կարծիքով, պետք է հանդիսանար ապագա ազատագրված բուրժուա-դեմոկրատական Հայաստանի պետականության կազմակերպման հիմքը: Շ. Շահամիրյանը «Որոգայթ փառաց» աշխատության մեջ, որի հեղինակ է ներկայացրել տղային` Հակոբ Շահամիրյանին, անդրադարձել է նան երկրի տնտեսության կազմակերպման, մասնավորապես` առնտրի զարգացման հարցերին: Նրա կարծիքով, պետությունն իր տնտեսական ու քաղաքական գործունեությամբ պետք է նպաստի առնտրային հարաբերությունների անկաշկանդ զարգացմանը: Երկրի ներքին առնտրի բնագավառում ազատ փոխանակային հարաբերությունները, ըստ Շահամիրյանի, կնպաստեն տնտեսական կյանքի արագ զարգացմանը: Սակայն արտաքին առնտրի հարցերի քննարկման ժամանակ նա մոնետար մերկանտիլիստներին բնորոշ դիրքորոշում է դրսնորում ն, ոսկու ու արծաթի առկա քանակը համարելով երկրի հարստության չափանիշ, հստակ կանոններ է սահմանում դրանց արտահանման ու ներմուծման համար: Նրա կարծիքով, ոսկի ն արծաթ դրամ երկրից արտահանելու ժամանակ պետք է պարտավորագիր տրվի 309 ավելցուկով այդ գումարները երկու տարվա ընթացքում կրկին երկիր ներմուծելու համար: Իսկ եթե արտահանողը հատուկ պարտավորագիր չունի, ապա արտահանումը չի արգելվում, սակայն վաճառականը պարտավոր է արտահանվող ոսկու ն արծաթի 1/3 բաժինը հատուցել պետական գանձարանին: Դրան հակառակ, ոսկի ն արծաթ ներմուծողները ազատվում են հարկից ու մաքսից: Շահամիրյանի կարծիքով, եթե զենքը երկրի ռազմական հարստության հիմքն է, ապա ոսկին ու արծաթը` երկրի հարստության չափանիշը, հետնաբար զենքը, ոսկին ու արծաթը մյուս ապրանքների նման չեն կարող ազատորեն արտահանվել, քանի որ դրանից երկիրը կթուլանա ու կաղքատանա: Նա երկրի հարստացման խնդիրը չի կապել միայն առնտրի հետ ն «Որոգայթում» պատշաճ տեղ է հատկացրել նան երկրի բնական հարստությունների արդյունավետ օգտագործմանը, արտադրության ճյուղերի ն արհեստա-գործության զարգացմանը: Ընդ որում, արտոնյալ պայմաններ են նախատեսվում արտասահմանյան կապիտալի ներդրման համար, քանի որ օտարականներին իրավունք է տրվում իրենց երկիր վերադառնալիս անարգելք տանել իրենց ամբողջ ունեցվածքը: Ուշագրավ է նան Շահամիրյանի կողմից առաջադրվող հովանավորչական քաղաքականության կիրառումը: Նա գտնում է, որ ներմուծումը սահմանափակելու կամ արգելելու ն դրանով տեղական արտադրությունը հովանավորելու համար ավելի ներգործուն միջոց է ոչ այնքան բարձր մաքսերի սահմանումը, որքան որ արտասահմանյան ապրանքներ օգտագործողներին տուգանելը ն նրանց բարոյական պարսավանքի ենթարկելը: Օրինակ, ներմուծվող զգեստների օգտագործումը որակվում էր որպես «պարծենկոտություն» ն առաջարկվում էր այդպիսի սնապարծներին տուգանել տարեկան 20

դահեկանով: Շահամիրյանը սահմանել է նան առնտրի բարոյական նորմաները, առնտրականների իրավունքներն ու պարտականությունները: Մերկանտիլիզմի տնտեսագիտական ուսմունքին առնչվող որոշակի հետազոտություններ են կատարվել նան Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության առաջադեմ մտածողների կողմից: Մասնավորապես, Իգնատիոս Փափազյանը գրել է «Առնտրի երկակի հաշվապահություն» (1824թ.) ն «Առնտրային նամակների կրկնօրինակ» (1826թ.) գրքերը, իսկ Ղուկաս Տերտերյանը` «Գիտություն վաճառականության մասին» (1848թ.) գիրքը: Այս աշխատություններում հեղինակները շատ տնտեսական հարցերի հետ մեկտեղ քննարկել են նան առնտրի զարգացման հարցերը, հայ վաճառականության դերն ու նշանակությունը ոչ միայն ներքին, այլն միջազգային առնտրի կազմակերպման ու զարգացման գործում:

ԲԱԺԻՆ | |

ՉԿԱՐԳԱՎՈՐՎՈՂ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ:

ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԸ

ԳԼՈՒԽ Մ

ԴԱՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ

5.1. ԴԱՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

2Մ|| դարի երկրորդ կեսից սկսած` մերկանտիլիզմը սկսեց կորցնել իր նշանակությունը` որպես տեսական ուղղություն ն տնտեսական քաղաքականություն: Դա հիմնականում պայմանավորված էր աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացմամբ: Առնտրական կապիտալի գործունեության շրջանակները կամաց-կամաց նեղացան: Դրան հակառակ, մանուֆակտուրային արտադրությունը զարգանում էր արագ թափով, որը անհրաժեշտ նախադրյալներ ստեղծեց ձեռնարկատիրական գործունեության շրջանակների ընդլայնման համար: Մասնավորապես այն դուրս եկավ շրջանառության ոլորտից (առնտուր, դրամաշրջանառություն, փոխատվական գործարքներ) ն տարածվեց արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության բնագավառներում: Այլ կերպ ասած` նյութական արտադրության արագ զարգացումը միաժամանակ դարձավ առնտրի համար ապրանքների մատակարարման առատ աղբյուր: Արդյունքում` կապիտալի նախասկզբնական կուտակման դարաշրջանին փոխարինելու եկավ ապրանքային արտադրության զարգացման դարաշրջանը, հետնաբար` շուկայական տնտեսական համակարգի տիրապետությունը: Այս պայմաններում մերկանտիլիստական տեսությունը ի վիճակի չէր լուծելու այն նոր տնտեսական հիմնախնդիրները, որոնք առաջ էին քաշվում խոշոր ապրանքային արտադրության զարգացման արդյունքում: Բացի այդ,

էական փոփոխություններ էին առաջացել պետության ֆունկցիաների կատարման բնագավառներում, որովհետն ապրանքա-փողային հարաբերությունների ընդլայնման ն խորացման հետնանքով պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը թուլանում էր: Կապված վերոհիշյալ գործընթացների զարգացման ու խորացման հետ` օբյեկտիվորեն անհրաժեշտություն առաջացավ ապրանքա-փողային հարաբերությունների մեխանիզմի տեսական վերլուծություններ կատարելու շուկայական տնտեսության զարգացման պայմանների ն տնտեսական օրենքների ուսումնասիրության համար: Այսպիսով, տնտեսագիտական մտքի էվոլյուցիոն զարգացումը հանգեցրեց նոր դպրոցի` դասական քաղաքատնտեսության առաջացմանը, որը հանդես եկավ տնտեսական լիբերալիզմի գաղափարների հիմնավորմամբ, այսինքն` տնտեսական կյանքին պետության չմիջամտություն, տնտեսավարողների միջն մրցակցության անսահմանափակ ազատություն: Փաստորեն դասական դպրոցի ծագմամբ տնտեսագիտության տեսությունը գիտական առարկայի կարգավիճակ ձեռք բերեց ն կոչվեց քաղաքատնտեսություն: Դա նշանակում է, որ տնտեսագիտական միտքը դադարեց երնույթների արտաքին հատկանիշներն արձանագրել ն սկսեց թափանցել դրանց էության խորքը: Բացի դրանից, դասական քաղաքատնտեսության ձնավորումը պայմանավորված է եղել մեկ այլ խոշոր մասշտաբային գործընթացով: 2Մ||| դարում հասարակական կյանքի զարգացման ընթացքը այնպիսին էր, որ ամեն մի գիտություն միաժամանակ պետք է գաղափարախոսական ֆունկցիա կատարեր: Այդ իմաստով դասական քաղաքատնտեսությունը պետք է ցույց տար հասարակական կյանքում տնտեսական երնույթների տեղն ու դերը: Խնդրի մասշտաբայնությունը այնքան էր տարածվել, որ դրա լուծման ուղիների հայտնաբերումը օրակարգի հարց էր դարձել: Դրանով պետք է բացատրել այն հանգամանքը, որ տվյալ ժամանակի բազմաթիվ խոշոր մտածողներ սկսեցին զբաղվել տնտեսագիտական երնույթների ուսումնասիրությամբ: Փիլիսոփաներ Ջոն Լոկը ն Դեվիդ Յումը, ֆինանսիստներ Ռիչարդ Կանտիլոնը ն Դավիթ Ռիկարդոն, բժիշկներ Վիլյամ Պետտին ն Ֆրանսուա Քենեն, քաղաքական գործիչներ Բենժամին Ֆրանկլինը, Ժակ Թյուրգոն ու ուրիշները իրենց գիտական հետազոտությունների բնագավառ դարձրին տնտեսագիտությունը: Հասարակության զարգացման ոչ մի դարաշրջան տնտեսական հիմնախնդիրների համար չի ունեցել այդպիսի ինտելեկտուալ համակենտրոնացում: Դասական քաղաքատնտեսության դպրոցի արժանիքներից են. տնտեսագիտական գաղափարների ուսումնասիրության մեթոդաբանական բարձր հիմքերը, հետազոտությունների փոխադրումը արտադրության ոլորտ, տնտեսագիտական հասկացությունների, կատեգորիաների համակարգի

ստեղծումը, քաղաքատնտեսության առարկայի ն օբյեկտի որոշումը, տնտեսական օրենքների համակարգի ն դրանց ճանաչման ու օգտագործման մեխանիզմի բացահայտումը, արժեքի աշխատանքային տեսության ստեղծումը: Դասական քաղաքատնտեսությունը իր սաղմնային ձնով ծագել է Անգլիայում ն Ֆրանսիայում, 2Մ|| դարի վերջերին ն 2Մ||| դարի սկզբներին ն իր զարգացման ընթացքում անցել է 4 փուլ.

Առաջին փուլը դասական քաղաքատնտեսության ձնավորումն է (2Մ|| դարի վերջից 2Մ||| դարի սկիզբ), որը ընդգրկում է Վ. Պետտիի, Պ. Բուագիլբերի մշակումները, ֆիզիոկրատների դպրոցը, որոնցում խիստ քննադատության էր ենթարկվել մերկանտիլիզմը: Նրանք հարստության աղբյուրները փնտրեցին նյութական արտադրության մեջ ն առաջ քաշեցին արժեքի աշխատանքային տեսությունը: Երկրորդ փուլը կապված է Ա. Սմիթի հետազոտությունների հետ, որտեղ առաջին պլան մղվեցին շուկայական տնտեսության վերարտադրության հիմնախնդիրները ն տնտեսական օրենքների գործողության մեխանիզմը, ինչպես նան տնտեսական կատեգորիաների համակարգը: Երրորդ փուլը ընդգրկում է Ա. Սմիթի հետնորդների հետազոտությունները, որոնք ըստ էության վերաիմաստավորեցին ն հարստացրին նրա գաղափարները: Խոսքը վերաբերում է Դ. Ռիկարդոյին, Ժ. Սեյին, Ֆ. Բաստիային, Ս. Սիսմոնդիին, Թ. Մալթուսին ն ուրիշներին:

Չորրորդ փուլը դասական քաղաքատնտեսության ավարտման փուլն է (2|2 դար), որն ընդգրկում է Ջ. Միլի տեսական ընդհանրացումները: Չնայած այդ բոլորին, դասական քաղաքատնտեսությունը տարբեր հեղինակների կողմից տարբեր ձնով է մեկնաբանվել: Այսպես. Կ. Մարքսը, որը առաջինն էր այդ հասկացությունը շրջանառության մեջ դրել, դասական քաղաքատնտեսության սկիզբը կապում է Վ. Պետտիի ն Պ. Բուագիլբերի հետ (2Մ|| դարի վերջ), իսկ ավարտը` Դ. Ռիկարդոյի ն Ս. Սիսմոնդիի հետ (2|2 դարի սկիզբ): Արնմտյան գրականության մեջ դասական քաղաքատնտեսության սկիզբը դիտում են Ա. Սմիթից մինչն Ջ. Միլը (հաճախ էլ` ֆիզիոկրատներից մինչն Կ. Մարքսը): Իսկ Ջ. Քեյնսը ավելի հեռուն գնաց. դասականների շարքը դասեց նան Ա. Մարշալին ն Ա. Պիգուին, այսինքն` 22 դարի առաջին կեսի տնտեսագետներին: Այդ բոլորը պայմանավորված է նրանով, որ դասական քաղաքատնտեսության ներկայացուցիչները միաժամանակ սկսեցին զբաղվել ն՛ գաղափարախոսական, ն՛ գիտական խնդիրների լուծմամբ: Դասական քաղաքատնտեսությունը ձնավորվել է երկու տեսությունների միավորման հիման վրա. փոխանակության տեսության (շուկայի) ն արտադրության տեսության (հարստության): Ըստ էության, երկու տեսություններն էլ ուղղված են եղել

մերկանտիլիզմի դեմ: Փոխանակության տեսությունը զարգացրել է շուկայական ինքնակարգավորման գաղափարները հակառակ պետական հովանավորչական պրակտիկայի, որով ուղի էր հարթվում դեպի լիբերալիզմը: Արտադրության տեսությունը նպատակ ուներ հիմնավորել, որ հարստությունը ստեղծվում է ոչ թե առնտրի, այլ արտադրության ոլորտում: Պետք է նշել, որ երկու տեսություններն էլ սկզբնական շրջանում զարգացել են ընդհանուր կապի մեջ, որից հետո 2|2 դարի 70-ական թվականների «Մարժինալիստական հեղափոխության» հետնանքով վերջնականապես սահմանազատվեցին միմյանցից:

5.2. Վ.ՊԵՏՏԻՆ` ՈՐՊԵՍ ԴԱՍԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՀԱՅՐ

Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ տնտեսագիտությունը ծնվել է հարստության առաջացման էությունը բացատրելու նպատակով: Նոր գիտության արարողներին չէր բավարարում այն գաղափարը, թե հարստությունը փողն է, իսկ դրա աղբյուրը` առնտուրը: Նրանք, ելնելով իրականությունից, կռահում էին, որ երկիրը հարուստ է իր ստեղծած արդյունքներով: Ուրեմն հարստության աղբյուրը պետք է փնտրել բուն արտադրության մեջ: Այդ գաղափարի առաջին հեղինակներից մեկը եղել է անգլիացի Վիլյամ Պետտին (1623-1687թթ.): Վ.Պետտին ծնվել է Անգլիայի Ռամսի քաղաքում, մանր արհեստավորի ընտանիքում: Ինքնուրույն աշխատանքային գործունեությունը սկսել է վաղ հասակից: Նա կրթություն է ստացել Լեյդենում, Փարիզում ն 3 տարի սովորել է Օքսֆորդի համալսարանում: 20 տարեկան հասակում թողնում է Անգլիան ն մեկնում արտասահման` բժշկագիտություն սովորելու նպատակով: Բժշկական կրթությունը վերջնական ձնով ստացել է Օքսֆորդի համալսարանում: Վ. Պետտին բավականին աշխատասեր ն ընդունակ անձնավորություն է եղել: Դրա վառ ապացույցն է այն, որ Պետտին 28 տարեկան հասակում տիրապետել է գիտության մի շարք բնագավառների, ունեցել է ֆիզիկայի դոկտորի աստիճան, բժշկագիտության ն երաժշտության տեսության պրոֆեսորի կոչում: Սակայն Վ.Պետտին որոշում է զբաղեցնել Իռլանդիայում գտնվող անգլիական բանակի բժշկի պաշտոնը: Այդ պահից սկսած` նրա կյանքում արմատական փոփոխություններ են տեղի ունենում: Բանակում ծառայելու տարիներին դառնում է խոշոր հողասեփականատեր: 1658թ. Վ. Պետտին դառնում է պառլամենտի անդամ, որտեղ աշխատելու տարիներին առաջարկում է հարկային համակարգում ռեֆորմներ իրականացնել, կազմակերպել վիճակագրական ծառայություն, կատարելագործել առնտրի ոլորտը: Վ. Պետտին իր առաջ խնդիր էր դրել գրավոր նկարագրել հասարակության ն պետության տնտեսական կյանքը: Արդյունքում ծնվել են

նրա հայտնի տնտեսագիտական աշխատությունները. «Տրակտատ հարկերի ն տուրքերի մասին» (1662թ.), «Իռլանդիայի քաղաքական անատոմիան» (1672թ.), «Քաղաքական թվաբանություն» (1676թ.), «Փողի մասին» (1682թ.) ն մի շարք այլ վիճակագրական ժողովածուներ: Վ. Պետտին իր ապրած ժամանակաշրջանի գաղափարախոսն էր: Պետության ներքին ն արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը համարել է արդյունաբերության ն առնտրի անկաշկանդ զարգացումը ն այդ բնագավառների կապիտալների մեծացումը: Ըստ Վ.Պետտիի` դրա համար բոլոր միջոցները լավ են` ինչպես աշխատողների շահագործումը, այնպես էլ ուրիշ ժողովուրդների ստրկացումն ու թալանը: Վ.Պետտիի աշխատությունների բովանդակությունից հստակ երնում է, որ նրա ուսումնասիրության բնագավառը նյութական արտադրությունն է: Նա նշել է, որ հասարակության հարստությունը ստեղծվում է միայն այնտեղ: Սկզբնական շրջանում Վ. Պետտին գտնվում էր մերկանտիլիզմի ազդեցության տակ, բայց հետագայում նա դուրս եկավ մերկանտիլիզմի շրջանակներից: Ամենից առաջ դա արտացոլվում է նրա մեթոդոլոգիայում: Դա երնում է նրանից, որ Վ. Պետտին ընդունում էր տնտեսական օրենքների առկայությունը ն փորձում բացահայտել տնտեսական երնույթների պատճառները արտադրության ոլորտում: Փաստորեն նա հիմք դրեց գիտական վերացարկման կիրառմանը տնտեսական երնույթների ուսումնասիրության ժամանակ: Դրանով նա զգալիորեն առաջ տարավ տնտեսագիտության տեսության զարգացումը: Վերջինս իր արտահայտությունը ստացավ արժեքի աշխատանքային տեսության մեջ, որը դասական քաղաքատնտեսության ամենախոշոր նվաճումներից մեկն է: Վ. Պետտին այդ տեսության նախահայրն է: Նա իր բոլոր ուսումնասիրությունների ժամանակ ելնում էր մեկ միասնական ելակետից` արժեքի օրենքից: Հայտնի է, որ 2Մ|| դարի վերջերին տնտեսագետների ուշադրությունը կենտրոնացավ եվրոպական շուկաներում ապրանքների գների տատանումների վրա` կապված ամերիկյան մայր ցամաքում ազնիվ մետաղների հարուստ հանքավայրերի շահագործման հետ: Վ. Պետտին ձեռնարկում է այդ երնույթի պարզաբանումը: Նա սկսում է ապրանքների գներից: Տարբերում է երկու կարգի գին` քաղաքական գին, որով ապրանքները փոխանակվում են շուկայում ն բնական գին, որի շուրջը տատանվում են քաղաքական գները: Միաժամանակ նա եզրակացնում է, որ գների հիմքում ընկած են «բնական գները» կամ արժեքը: Ըստ նրա` այդպիսի գինը արտահայտվում է արծաթի որոշակի քանակով: Վ.Պետտին դա պարզաբանում է հետնյալ կերպ. եթե մեկը Պերուի հանքերից 1 ունցիա արծաթ է հանում ն փոխադրում Լոնդոնի շուկա, ն նույնքան ժամանակում էլ արտադրվում է 1 բուշել հացահատիկ, ապա առաջինը կլինի երկրորդի բնական գինը, իսկ եթե հարուստ հանքավայրեր հայտնաբերվեն, ն 2 ունցիան արդյունահանվի այնպես, ինչպես 1

ունցիան, ապա այլ հավասար պայմաններում հացը չի թանկանա` չնայած 1 բուշելը այժմ արժե 10 շիլինգ նախկին 5-ի փոխարեն: Ինչպես երնում է, նա փոխանակության հիմքում դնում է արդյունքների արտադրության ժամանակ ծախսված աշխատանքների հավասար քանակները: Սակայն Վ. Պետտին հետնողական չէր իր տեսակետների մեջ: Դա երնում է նրանից, որ նա նշել է, թե արժեքը ունի 2 չափանիշ` աշխատանքը ն հողը: Նա իր «Տրակտատ հարկերի ն տուրքերի մասին» աշխատության մեջ նշում է. «...աշխատանքը հարստության հայրն է, ...իսկ հողը` նրա մայրը»: Պետտին հիմնադրեց նան բանվորների ն դրամական կապիտալի սեփականատերերի եկամուտների տեսությունը: Նրա կարծիքով, աշխատավարձը աշխատանքի գինն է, որը որոշվում է անհրաժեշտ կենսամիջոցներով: Պետտին պահանջում է աշխատավարձը կարգավորել օրենսդրական կարգով: Նրա աշխատավարձի տեսությունը հանգեցրեց այն բանին, որ արտադրության ժամանակը բաժանվում է կենսամիջոցների արտադրության համար անհրաժեշտ ժամանակի ն հավելյալ արժեքի արտադրության համար ժամանակի: Հենվելով արժեքի աշխատանքային տեսության վրա` Պետտին քննարկում է մի շարք այլ տնտեսական կատեգորիաներ ն բավականին արժեքավոր մտքեր է արտահայտում քաղաքատնտեսության համար: Դա հատկապես երնում է նրա հողային ռենտայի մասին տեսությունից: Ի դեպ, նա ռենտան համարել է շահույթի համընդհանուր ձն: Նշել է, որ ռենտան շահույթի բնական ձնն է, որովհետն այդ եկամուտը իրենից ներկայացնում է արժեքի ն կատարված ծախսերի տարբերությունը: Այլ կերպ ասած` Պետտին ռենտան բնութագրում է որպես մի ավելցուկ, որն առաջանում է ամբողջ բերքից հանելով սերմի, արտադրության միջոցների ն աշխատողների պահպանման ծախսերը: Պետտիի կողմից ռենտայի նման բնութագրումը լուրջ գիտական քայլ է հանդիսացել ռենտայի մասին ամբողջական ուսմունքի ստեղծման համար: Վ. Պետտին է շրջանառության մեջ մտցրել «դիֆերենցիալ հողային ռենտա» հասկացությունը, որը պայմանավորված է հողերի բերրիությամբ ն իրացման շուկաների նկատմամբ դրանց տեղաբաշխվածությամբ: Ի դեպ, Պետտին տարբերում է ռենտայի երկու տեսակ. հողային ռենտա ն ռենտա դրամական կապիտալից (տոկոս): Նա նշում է, որ փոխադարձ կապ գոյություն ունի փոխատվական տոկոսի ն հողից ստացված ռենտայի միջն: Փողի բերած եկամտով կարելի է հող ձեռք բերել, որպեսզի դրանից ռենտա ստացվի: Պետտին իր արժեքի աշխատանքային տեսության հիման վրա սկսում է քննարկել հողի գինը: Վերջինս դիտարկում է ռենտայի հիմնախնդրի հետ սերտ կապի մեջ: Նրա կարծիքով հողի գինը պետք է դիտել որպես կապիտալացված ռենտա, այսինքն` որոշակի տարիների ռենտայի գումար: Այստեղ նա փաստի առաջ է կանգնում. հողի գինը քանի՞ տարվա ռենտայի գումարի

կարող է հավասարվել: Պետտին մի շատ հետաքրքիր վիճակագրական հաշվարկ է կատարում, որի արդյունքում հողի գինը ներառում է այնքան տարիների ռենտաների գումարը, որը որոշվում է 3 սերնդի համատեղ ապրած տարիների թվով (պապը 50 տարեկան, տղան 28 տարեկան, թոռը` 7 տարեկան, համատեղ ապրում են 21 տարի), որն էլ նա համարում է հողի տարեկան եկամտի գումարի գործակից, այլ կերպ ասած` հողի գինը հավասար է 21 տարվա ռենտայի գումարին: Սա, իհարկե, կամայական հաշվարկ է ն հիմնախնդիրը չի լուծում: Վ. Պետտին հետաքրքիր մտքեր է արտահայտել փողի տեսության վերաբերյալ: Փողը դիտարկել է որպես ապրանք, որը ընդհանրական համարժեքի դեր է կատարում: Փողի շրջանառության միջոցի ֆունկցիան համարել է ամենագլխավորը ն հնարավոր է համարել լիարժեք փողի փոխարինումը թղթադրամով: Նա ձնակերպել է շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակի հաշվարկը: Ըստ նրա, եթե շրջանառության համար պահանջվող փողի քանակը խախտվի, ապա դա բացասական հետնանքներ կունենա: «Փողը քաղաքական օրգանիզմի ճարպն է, որի ավելցուկը հաճախ է խանգարում նրա ակտիվությանը, ինչպես որ պակասը հաճախ է հիվանդություններ առաջացնում» 2: Այսպիսով, Վ.Պետտի կողմից առաջ քաշված տեսական հարցերը լուրջ ներդրում են հանդիսացել ոչ միայն դասական քաղաքատնտեսության, այլն ընդհանրապես տնտեսագիտության մեջ:

5.3. ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ՖՐԱՆՍԻԱՅՈՒՄ.

Պ. ԲՈՒԱԳԻԼԲԵՐ

Դասական քաղաքատնտեսությունը Ֆրանսիայում ձնավորվել է պատմական այլ պայմաններում, քան Անգլիայում: Ֆրանսիան մինչն 2Մ||| դարի վերջը մնացել էր ֆեոդալական երկիր, ուր տիրապետող էր բնամթերային տնտեսությունը: Վերջինս հիմնված էր ճորտ գյուղացիության շահագործման վրա: Գյուղացիության վիճակը Ֆրանսիայում շատ անմխիթար էր: Արդյունաբերությունը թույլ էր զարգացած: Եվ այս պայմաններում պայքար էր գնում միապետության ուժեղացման համար: Թագավորական իշխանությունը ելք էր փնտրում ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու համար, մասնավորապես փորձում էր ընդլայնել արտաքին առնտուրը, խրախուսվում էին արտահանման համար աշխատող արդյունաբերության ճյուղերը: Սակայն այդ քաղաքականությունը իրեն չարդարացրեց: Պատճառն այն էր, որ արդյունաբերությունը համարյա չէր զարգանում: Երկրի բնակչության կառուց2

Տե՛ս Â. Ïåòòè, Ýêîíîìè÷åñêèå è ñòàòèñòè÷åñêèå ðàáîòû, էջ 85:

վածքում գերակշռում էր գյուղական բնակչությունը, իսկ վերջինս էլ թաղված էր ծանր հարկերի ու տուրքերի մեջ: Ահա այսպիսի ոչ բարենպաստ պայմաններում Ֆրանսիայում ձնավորվեց դասական քաղաքատնտեսությունը: Դրա նախահայրը հանդիսացավ Պիեռ Լեֆեզան դը Բուագիլբերը (1646-1714թթ.): Ինչպես Անգլիայում համանուն դպրոցի հիմնադիր Վ. Պետտին պրոֆեսիոնալ տնտեսագետ-գիտնական չէր, այնպես էլ Պ. Բուագիլբերը մասնագիտությամբ տնտեսագետ չէր: Ծնվել է Ռուան քաղաքում, իրավաբանի ընտանիքում: Պ. Բուագիլբերը նույնպես իրավաբանական կրթություն էր ստացել: Նա հետաքրքրվում էր գրականությամբ, զբաղվել է թարգմանությամբ: Բայց իր սկզբնական աշխատանքային գործունեությունը սկսել է շարքային դատավորի պաշտոնից: Այս բնագավառում նա մասնագիտական մեծ հաջողությունների հասավ. դա 1677-1689 թվականներն էին: Դրանից հետո զբաղեցրեց Ռուանի գլխավոր դատավորի պաշտոնը, համարյա մինչն իր կյանքի վերջը: Այս վերջին պաշտոնում աշխատելիս նա հատուկ ուսումնասիրություններ է կատարում գյուղացիության վիճակի վերաբերյալ ն, ինչպես ինքն էր ասում` դարձավ «գյուղական փաստաբան»: Պ. Բուագիլբերը, լինելով ուսյալ անձնավորություն ն պետական պաշտոնյա, չկարողացավ անտարբեր մնալ իր երկրի ցածր կենսամակարդակի նկատմամբ ն սկսեց ուսումնասիրել տնտեսական հիմնախնդիրները: Պ. Բուագիլբերը սկսեց խորամուխ լինել Ֆրանսիայի գյուղական բնակչության ցածր կենսամակարդակի պատճառների մեջ` հատկապես 2Մ||-2Մ||| դարերում: Նրա ուսումնասիրությունները արտացոլվել են գիտական ստեղծագործություններում: Պ. Բուագիլբերի աշխատություններից հիշատակման են արժանի «Տրակտատ բնության, արդյունաբերության, առնտրի ն հացահատիկի օգուտի մասին», «Ուսումնասիրություն փողի սակավության մասին», «Դատողություններ հարստության բնույթի, փողի ն հարկերի մասին» ն այլն: Այս աշխատություններում նա խիստ քննադատության է ենթարկում մերկանտիլիզմը: Հիմնավորում է ռեֆորմների անցկացման անհրաժեշտությունը, ավելին` հատուկ ուշադրություն են դարձնում գյուղատնտեսության զարգացմանը: Երկիրը հարստացնող ուժը համարում է գյուղացիությունը: Քննադատելով մերկանտիլիստներին, նա մերժեց փողի` որպես հարըստության միակ ձն լինելու տեսակետը ն դրան հակառակ առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ ազգի հարստությունը կազմված է գյուղատնտեսական ապրանքների զանգվածից: Ընդ որում, վերջինիս արտադրությունը պետք է խրախուսվի: Ինչպես Վ. Պետտին, Պ. Բուագիլբերը քաղաքատնտեսության ուսումնասիրության առարկա է համարում արտադրության ոլորտի հիմնախնդիրների վերլուծությունը` ընդունելով միաժամանակ այդ ոլորտի գերակայությունը շրջանառության ոլորտի նկատմամբ: Փողը ըստ Բուագիլբերի,

պետք է անընդհատ շարժման մեջ լինի, ն դրա դերը նա հանգեցնում է փոխանակության միջոցին: Պ. Բուագիլբերը մեծ ուշադրություն է հատկացրել տնտեսագիտության տեսության զարգացմանը: Վ.Պետտիից անկախ, նա հիմնավորել է արժեքի աշխատանքային տեսությունը: Տարբերել է շուկայական գին ն «իսկական արժեք» հասկացությունները: Ըստ նրա, եթե շուկայական գները պատահական են, ապա «իսկական արժեքը» օրինաչափ է ն որոշվում է ապրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխատանքով: Վերջինիս մեծությունը որոշվում է աշխատաժամանակով: Արժեքը ներկայացնում է փոխանակվող ապրանքների միջն եղած համամասնություններով, որոնք արտացոլում են աշխատանքի հավասար ծախսումները: Համամասնական փոխանակության հիմքում «իսկական արժեքն է»: Համամասնականության պահպանումը նա համարել է ապրանքի փոխանակությունը ապրանքի հետ: Ընդ որում, այդպիսի փոխանակությունը պետք է զարգանա ազատ մրցակցության հիման վրա: Նա չհասկացավ փողի ունեցած կապը ապրանքային արտադրության հետ: Բուագիլբերը նշում էր, որ փողը խանգարում է ապրանքների փոխանակությանը «իսկական արժեքով»: Փողի մեջ տեսնում էր հասարակության բոլոր չարիքների, ժողովրդական աղքատության բուն պատճառները: Դրա համար էլ առաջ քաշեց առանց փողի փոխանակության տեսությունը, որն ի դեպ, հետագայում դառնում է ֆրանսիական տնտեսագիտության բնորոշ գծերից մեկը: Ըստ Բուագիլբերի` հասարակությունը կարող է լավ կառավարվել անգամ առանց փողի: Պ. Բուագիլբերը իր ուսումնասիրությունների ընթացքում որոշ մտքեր է արտահայտել եկամուտների, մասնավորապես` աշխատավարձի վերաբերյալ: Հենվելով տնտեսության բնական օրենքների վրա` նշել է, որ բանվորների աշխատավարձը չպետք է գերազանցի կենսամիջոցների նվազագույնը: Դա վերը նշված օրենքների պահանջն է: Ուստի ավելորդ է համարում այն հասարակական կազմակերպությունները, որոնք պայքարում են աշխատավարձի բարձրացման համար: Հետաքրքիր մտքեր է արտահայտել նան հարկային համակարգի վերաբերյալ: Այդ բնագավառում պետք է ռեֆորմներ անցկացնել ն թողնել միայն այն հարկերը, որոնք խթանում են արտադրության զարգացումը: Այսպիսով, ինչպես պարզվեց, ֆրանսիական դասական քաղաքատնտեսության դպրոցը, ի տարբերություն անգլիականի, վճռական պայքար է մղել մերկանտիլիզմի քաղաքականության դեմ: Ֆրանսիացի Պ. Բուագիլբերը փողի մեջ տեսնում էր ապրանքների արդարացի փոխանակության խանգարման պատճառը, մինչդեռ անգլիացի Վ. Պետտին փողը համարել է տնտեսության զարգացման շարժիչ ուժը:

Ֆրանսիական դասական դպրոցը գտնում էր, որ արտադրության նպատակը սպառումն է, դրա համար էլ մեծ ուշադրություն էր հատկացնում սպառողական արժեքի ուսումնասիրությանը: Անգլիական դպրոցը արտադրողական ուժերի զարգացման գործում մեծ նշանակություն էր տալիս կապիտալիզմին, ուստի հիմնական շեշտը դրեց փոխանակային արժեքի վրա: Պ. Բուագիլբերը բացարձակացրել էր գյուղատնտեսական արտադրությունը, իսկ Վ.Պետտին արդյունաբերության զարգացման կողմնակից էր: Ֆրանսիական դպրոցը արտահայտել է մանր բուրժուազիայի շահերը, իսկ անգլիականը` արդյունաբերական բուրժուազիայինը:

ԳԼՈՒԽ Մ |

ՖԻԶԻՈԿՐԱՏԻԶՄ

6.1. ՖԻԶԻՈԿՐԱՏԻԶՄԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ֆիզիոկրատները 2Մ||| դարի տնտեսագետներն են, որոնք հիմնականում գործել են Ֆրանսիայում: Ֆիզիոկրատների դպրոցը ծագել ն զարգացել է ֆեոդալիզմից կապիտալիզմին անցման դարաշրջանում, հատկապես երբ Ֆրանսիայում ֆեոդալիզմը ճգնաժամ էր ապրում, ն լայնորեն զարգանում էր մանուֆակտուրան: Ֆիզիոկրատիզմ տերմինը հունական ծագում ունի, որն առաջացել է «ֆիզիո»-բնություն, հող ն «կրատոս»-իշխանություն, կառավարում բառերի միացումից` բնության իշխանություն: Ֆիզիոկրատիզմը դասական քաղաքատնտեսության ուղղություն է, որը տնտեսության մեջ կենտրոնական տեղը հատկացնում է գյուղատնտեսական արտադրությանը: Հայտնի է, որ 2Մ||| դարում Անգլիայում սկսել էր արդյունաբերական հեղաշրջումը, իսկ Ֆրանսիայում ամրապնդվում էր մանուֆակտուրային արտադրությունը: Ավարտվեց կապիտալի նախասկզբնական կուտակման ժամանակաշրջանը, առնտուրը դադարեց հարստության միակ միջոցը լինելուց: Ապրանքային արտադրությունը աստիճանաբար դառնում էր եկամուտների ապահովման հիմնական աղբյուրը: Այս պայմաններում մերկանտիլիստների տնտեսական ծրագրերը իրականության քննությանը չէին դիմանում: Դա ֆիզիոկրատների համար հարմար առիթ էր մերկանտիլիզմին խիստ քննադատության ենթարկելու համար: Մերկանտիլիզմին հակառակ, նրանք սկսեցին հանդես գալ գյուղատնտեսության պաշտպանությամբ` այն համարելով ազգային հարստության հիմնական աղբյուրը: Դա բացատրվում էր նրանով, որ Ֆրանսիայում կոլբերիզմը արատավորել էր ն մանուֆակտուրային արդյունաբերությունն ու գյուղատնտեսությունը հայտնվեցին տնտեսական հակասությունների կենտրոնում: Ստեղծված փակուղային իրավիճակից գյուղատնտեսությունը դուրս բերելու նպատակով անհրաժեշտ էր փոփոխության ենթարկել ագրարային հարաբերությունների բնույթը, դրանց զարգացման ուղիները: Դրա հետ կապված` մերկանտիլիզմի քննադատությունը ֆիզիոկրատների կողմից կրում էր ագրարային ուղղություն: Ֆիզիոկրատները առաջարկեցին անցնել ազատ տնտեսավարման մեխանիզմի վրա հիմնված ագրարային հարաբերությունների, ազատ գնագոյացման սկզբունքների: Նրանք առաջարկեցին գյուղատնտեսական մթերք110

ները արտահանել արտասահման: Ֆիզիոկրատների ուսմունքի մեջ ելակետայինը եղել է «բնական կարգի» մասին տեսությունը: Համաձայն այդ տեսության` իրականությունը օբյեկտիվ է, որի գոյությունը բացատրվում է «բնական կարգին» կամ «բնական իրավունքին» համապատասխան: «Բնական իրավունքը», ըստ ֆիզիոկրատների առաջնորդ Ֆ. Քենեի, Աստծուց եկող գերագույն արդարության արտահայտությունն է: «Բնական կարգի» ուսմունքի համաձայն` ֆիզիոկրատները տնտեսական ն քաղաքական օրենքները համարել են բնական օրենքներ, որոնք կախված չեն ոչ մարդկանցից ն ոչ էլ քաղաքական իշխանությունից: Դրանք հավիտենական են: Այդ օրենքներից շեղվելու դեպքում արտադրության գործընթացը խանգարվում է: Ինչպես հայտնի է, ֆիզիոկրատների դպրոցը, խիստ քննադատության ենթարկելով մերկանտիլիստներին, բացառում էր ոսկու` հարստության միակ միջոց լինելը: Ֆիզիոկրատները գտնում էին, որ հարստությունը առաջանում է սպառողական արժեքներից: Ընդհանրապես ֆիզիոկրատների ծառայություններից մեկն էլ այն է, որ հավելյալ արդյունքի առաջացման հետազոտությունները անմիջապես տեղափոխեցին բուն արտադրության մեջ ն դրանով իսկ հիմք դրեցին կապիտալիստական արտադրության վերլուծության համար: Ֆիզիոկրատները առաջիններից էին, որ տվեցին կապիտալի վերլուծությունը: Նրանք տարբերեցին «ամենամյա ավանսներ», տարեկան ծախսեր ն «նախասկզբնական ավանսներ», գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման ֆոնդ, որը ծախսվում է մի շարք տարիների ընթացքում: «Նախասկզբնական ավանսները» (գյուղատնտեսական սարքավորումների համար ծախսերը) համապատասխանում են հիմնական կապիտալին, իսկ «ամենամյա ավանսները»` շրջանառու կապիտալին: Նախասկզբնական կամ հիմնական կապիտալը պտույտ է կատարում 10 տարին մեկ անգամ, իսկ ամենամյա ավանսները կամ շրջանառու կապիտալը` տարին մեկ անգամ: Փողը ավանսների ն ոչ մի տեսակին չէր վերագրվում: Ֆիզիոկրատների համար «դրամական կապիտալ» հասկացությունը գոյություն չուներ: Նրանք պնդում էին, որ փողը ինքն իրեն անպտուղ է ն ընդունել են փողի միայն մեկ ֆունկցիան` շրջանառության միջոցի ֆունկցիան: Փողի կուտակումը համարել են վնասակար, որովհետն շրջանառությունից փողի դուրս հանելը զրկում է դրան միակ օգտակար ֆունկցիայից` ապրանքների փոխանակությանը ծառայելուց: Ֆիզիոկրատները տվել են «նախասկզբնական ավանսների» սահմանումը (հիմնական կապիտալ). դրանք հողագործական սարքավորումների վրա կատարված ծախսերն են, իսկ «ամենամյա ավանսները» (շրջանառու կապիտալ)` գյուղատնտեսական արտադրության վրա կատարված տարեկան ծախսերը: Դրա հետ մեկտեղ, նրանց արտադրության մեկնաբանությունը միակող111

մանի է. արտադրության ոլորտը սահմանափակվում է միայն գյուղատնտեսությամբ: Այստեղից արտադրողական աշխատանք է համարվել միայն գյուղատնտեսության բնագավառում ծախսված աշխատանքը: Ֆիզիոկրատների ուսմունքի մեջ կենտրոնական տեղ է գրավում «զուտ արդյունքի» հիմնախնդիրը, ինչպես նան դրա արտադրությունը: Ըստ էության, նկատի են ունեցել աշխատավարձին գերազանցող ավելցուկը` հավելյալ արդյունքը: Ելնելով այն բանից, որ հողը հարստության միակ աղբյուրն է, ֆիզիոկրատները ենթադրել են, որ «զուտ արդյունքը» ստեղծվում է միայն գյուղատնտեսության մեջ: Ուրեմն արդյունաբերությունը այդ իմաստով «անպտուղ» ոլորտ է համարվում: Զուտ արդյունքի միակ ձնը ռենտան է: Սակայն պետք է նշել, որ ֆիզիոկրատները «զուտ արդյունքի» արտադրությունը հակասական ձնով են մեկնաբանում: Մի կողմից այն ներկայացնում են որպես բնական գործընթացի արդյունք, որը բնորոշ է միայն գյուղատնտեսությանը, այսինքն` որպես բնության պարգն: Մյուս կողմից այն հանդես է գալիս որպես գյուղատնտեսական աշխատանքի արդյունք` ավելցուկ աշխատավարձի նկատմամբ: Շահույթը նրանք դիտում են որպես աշխատավարձի տարատեսակ: Այսպիսով, ֆիզիոկրատների դերը տնտեսագիտության պատմության մեջ այն է, որ նրանք տնտեսական երնույթների ուսումնասիրությունը շրջանառության ոլորտից տեղափոխեցին արտադրության ոլորտ ն դրանով հիմք դրեցին հասարակական արտադրության գիտական վերլուծությանը: Իր ժամանակին Կ. Մարքսը ֆիզիոկրատներին անվանել է ժամանակակից քաղաքատնտեսության իսկական հայրեր: Տնտեսական քաղաքականության մեջ նրանք հանդես են եկել որպես տնտեսական կյանքին պետության չմիջամտության կողմնակիցներ, ցանկացած մոնոպոլիայի հակառակորդ ն ազատ մրցակցության կողմնակիցներ:

6.2. Ֆ. ՔԵՆԵԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Ֆիզիոկրատներն իրենք իրենց անվանել են «տնտեսագետներ», որի հիման վրա 2Մ||| դարի կեսերին երնան եկավ նոր մասնագիտություն հայտարարող տերմինը: Ֆիզիոկրատ - «տնտեսագետները» կազմել են գիտական դպրոց. դա մարդկանց մի խումբ էր, ովքեր միավորված էին ընդհանուր գաղափարներով ն ղեկավարվում էին առաջնորդ-ուսուցչի կողմից: Այդպիսի առաջնորդ է եղել Ֆրանսուա Քենեն (1694-1774թթ.): Ֆ. Քենեն ծնվել է Վերսալում, մանր առնտրականի ընտանիքում: Նա ընտանիքի 13 երեխաներից 8-րդն էր: Նրա ծնողները չեն կարողացել Քենեին կրթության տալ: Բայց շնորհիվ իր բնատուր ընդունակությունների` ինքնակրթությամբ է զբաղվել: Նա այդ ձնով յուրացրել է լատիներեն ն հունարեն լեզուները: Իր համառ

աշխատասիրության միջոցով ձեռք է բերել բժշկի մասնագիտություն ն 1752 թվականից դարձել Լյուդովիկոս 2Մ թագավորի պալատական բժիշկը: Թագավորը մշտապես լսում ն կատարում էր իր բժշկի խորհուրդները: Ֆ. Քենեն բացի բժշկությունից հետաքրքրվում էր նան փիլիսոփայությամբ, տնտեսագիտությամբ: Փաստորեն նա սկսել է տնտեսագիտությամբ զբաղվել 60 տարեկան հասակում: Սկսած 1756 թվականից` համաձայնվում է մասնակցել Դիդրոյի ն դը Ալամբերի կողմից հրատարակվող «Հանրագիտարանին», որտեղ ն հրատարակվել են նրա տնտեսագիտական աշխատությունները. «Ֆերմերներ», «Հացահատիկ», «Հարկեր», «Տնտեսական աղյուսակ» ն այլն: Իր աշխատություններում Քենեն ցույց է տվել Ֆրանսիայի գյուղատնտեսությունում եղած հակասությունները: Փաստացի տվյալներով ապացուցել է հողագործության մեջ գոյություն ունեցող հետամնացությունը, հետնաբար ն դրա կազմակերպման վերակառուցման ն գյուղատնտեսական արտադրության վարման մեթոդների կատարելագործման անհրաժեշտությունը: Նա նպատակահարմար էր համարում բնամթերային տնտեսությունները փոխարինել շուկայի համար աշխատող խոշոր ֆերմերային տնտեսություններով: Ինչպես երնում է, Քենեի ուսումնասիրության առարկան դառնում է գյուղատնտեսությունը: Քենեն իր փիլիսոփայական հայացքներով մերկանտիլիզմի հակառակորդ էր, իսկ քաղաքական հայացքներով` միապետության կողմնակից: Դա արտացոլված է նրա մեթոդաբանության մեջ: Քենեն հենվում էր բնական գիտությունների մեթոդների վրա: Այսպես. բժշկի տեսանկյունից նա հասարակությունը դիտում էր որպես կենդանի օրգանիզմ, որն ունի երկու վիճակ. առողջ (նորմալ) ն հիվանդ (ոչ նորմալ): Նրա կարծիքով` հասարակությունը առողջ է, եթե գտնվում է հավասարակշռված վիճակում: Նա տնտեսական գործընթացները դիտարկում էր որպես բնական, որոնք ունեն իրենց օրինաչափությունները: Սա հնարավորություն տվեց նրան եզրակացնելու, որ տնտեսական օրենքները ունեն օբյեկտիվ բնույթ: Քենեն, օգտագործելով բնական կարգի իր գաղափարը, հիմնավորեց ազատ առնտրի քաղաքականության անցկացման անհրաժեշտությունը, որովհետն բնական կարգը ենթադրում էր յուրաքանչյուրի ազատությունը առք ու վաճառք կատարելու համար: Քենեն մի շարք տեսությունների հեղինակ է: Դրանցից է համարժեքային փոխանակության մասին ուսմունքը: Նա արժեքը դիտարկել է որպես իրերի որոշակի քանակություն ն նշել է, որ փոխանակությունը համարժեքային է համարվում, երբ ապրանքները փոխանակվում են արժեքով, նախապես սահմանված գնով: Քենեն վերլուծում է փոխանակության ոլորտի գործունեությունը ն հանգում է այն եզրակացության, որ փոխանակության ոլորտը ինքն

իրեն չի կարող լինել եկամուտների ն հարստության սկզբնական աղբյուր: Դրա հիման վրա էլ պնդում է, որ առնտուրը արժողությունների պարզ փոխանակություն է համարժեքներով, որ առնտուրը ոչ մի հարստություն չի ստեղծում: Ըստ Քենեի` առնտուրը անհրաժեշտ չարիք է: Օգտակար է համարվում այն փոխանակությունը, որի դեպքում արդյունքները հողագործներից անցնում են անմիջական սպառողների ձեռքը: Իսկ եթե արդյունքները գնվում են վերավաճառքի համար, ապա Քենեն դա համարում է հարստության վատնում: Այս բոլորից հետո Քենեն հանգում է այն եզրակացության, որ հարստության աղբյուրը ոչ թե փոխանակությունն է, այլ արտադրության ոլորտը: Քենեի տնտեսագիտական տեսությունների շարքում կենտրոնական տեղ է գրավում «զուտ արդյունքի» մասին ուսմունքը: Վերջինս նրան հնարավորություն է տվել իրականացնելու կապիտալի, արտադրողական ն անարտադրողական աշխատանքների վերլուծությունը, որոշելու բնակչության յուրաքանչյուր խմբի տեղն ու դերը հասարակության մեջ: Քենեն նշում էր, որ «զուտ արդյունքը» ստեղծվում է գյուղատնտեսության բնագավառում ն հանդիսանում է հասարակության զուտ եկամուտը: Նա արտադրողական աշխատանք է համարում միայն գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող աշխատանքը, որը մեծացնում է հասարակության հարստությունը: Հողագործի եկամուտը բաժանվում է երկու մասի` մի մասը ծախսվում է սեփական պահանջմունքների բավարարման համար, իսկ մյուս մասը իրենից ներկայացնում է ավելցուկը` «զուտ արդյունքը», որը նրա սեփականությունն է: Սկզբնական շրջանում «զուտ արդյունքը» հողագործինն է, որից հետո անցնում է բաշխման ոլորտ, որտեղ էլ կարող է դառնալ առնտրականի, արդյունաբերողի շահույթը: Քենեի տեսությունների շարքում իր ուրույն տեղն ունի կապիտալի մասին ուսմունքը: Նա առաջիններից էր, որ իրարից տարբերեց «փող» ն «կապիտալ» հասկացությունները, հիմք դրեց կապիտալի` հիմնական ն շրջանառու մասերի բաժանմանը: Դասակարգերի մասին ուսմունքում Քենեն փորձում էր որոշել հասարակությունը դասակարգերի բաժանելու տնտեսական հիմքը: Նա հասարակությունը բաժանել է. արտադրողների դասակարգ` նրանք, ովքեր զբաղված են հողագործության մեջ, ստեղծում են ռենտա (ֆերմերներ, վարձու աշխատողներ ն այլն), խոշոր հողասեփականատերերի դասակարգ` հողասեփականատերերը, պետությունը, եկեղեցին, անպտուղ դասակարգ` բոլոր նրանք, ովքեր կապ չունեն հողագործության հետ: Արտադրողական դասակարգը ն խոշոր հողասեփականատերերը իրենց գոյությունը պահպանում են եկամուտների հաշվին, իսկ անպտուղ դասակարգը` գյուղատնտեսությանը ցուցաբերած ծառայությունների հաշվին: Քենեի տնտեսագիտական համակարգի գագաթնակետը եղել է «Տնտեսական աղյուսակ» աշխատությունը, որը հրատարակվել է 1758թ.: Քենեն փորձել է կատարել հասարակական արդյունքի վերլուծությունը: Այս աշխա114

տությունը կարնոր դեր է խաղացել տնտեսագիտության տեսության զարգացման գործում: Իր ժամանակին, ֆիզիոկրատ Միրաբո Ավագը այն որակել է որպես մարդկային ստեղծագործական մտքի մեծագույն հայտնագործություններից մեկը: «Տնտեսական աղյուսակ» աշխատությամբ Քենեն առաջին անգամ ստեղծեց հասարակական կապիտալի վերարտադրության տեսությունը, որը, ըստ Կ. Մարքսի` «քաղաքատնտեսության մանկության շրջանում մի շատ հանճարեղ գաղափար էր, ... ամենահանճարեղը այն ամենից, ինչը մինչն այժմ առաջադրել է քաղաքատնտեսությունը» 3: Աշխատության մեջ Քենեն իր առաջ խնդիր է դնում ցույց տալ, թե ինչպես է տեղի ունենում հասարակական ամբողջական արդյունքի իրացումը երեք դասակարգերի միջն: Ընդ որում, իրացումը պետք է այնպես տեղի ունենա, որ յուրաքանչյուր դասակարգ իր գործունեությունը նորից ու նորից շարունակելու հնարավորություն ունենա: Այդ իմաստով տնտեսական աղյուսակը տնտեսական գործընթացների մոդելավորման առաջին փորձն էր: Քանի որ, ըստ ֆիզիոկրատների, գյուղատնտեսությունը միակ բնագավառն է, որտեղ ստեղծվում է «զուտ արդյունքը»` հասարակական հարստության աղբյուրը, ապա տարեկան արդյունքի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու գյուղատնտեսական արտադրության ն մնացած բնագավառների միջն եղած համամասնությունները: Տնտեսական աղյուսակը մի սխեմա է, որի միջոցով բացահայտվում են վերարտադրության նախադրյալները: Աղյուսակի կառուցման ժամանակ Քենեն կատարել է մի շարք վերացարկումներ: Մասնավորապես, նա վերլուծության գործընթացից բացառել է արտաքին առնտրի ազդեցությունը, գների տատանումները, կուտակումը ն այլն: Քենեն աղյուսակի միջոցով ցույց է տալիս, թե ինչպես է հարստությունը միննույն ուղիներով գնում ն հետ է գալիս: Այդ շրջանառության անընդհատությունը քաղաքական մարմնին կյանք է տալիս ճիշտ այնպես, ինչպես արյան շրջանառությունը կենդանի էակին է կյանք տալիս: Այսինքն` Քենեն ենթադրում է, որ հարստության շրջանառությունը ենթարկված է հայտնի օրենքների, ն այդ շրջանառությունից են կախված ամեն մի առանձին անհատի եկամուտները: Տարեկան արդյունքի շրջանառությունը բաղկացած է հինգ քայլից, որը պարզ երնում է գծապատկերից (տե՛ս գծապատկեր 1): Վերարտադրության գործընթացի ելակետը Քենեն համարում է տարեկան բերքը: Ենթադրվում է, որ տարեկան ամբողջական արդյունքը 5 մլրդ լիվր է: Բացի դրանից, ֆերմերները անցյալ տարվա բերքի իրացումից ունեն 2 մլրդ լիվր, որը վճարվել է հողասեփականատերերին` որպես վարձավճար: Ենթադրվում է նան, որ անպտուղ դասակարգը արտադրել է 2 մլրդ լիվրի արդյունք: Այսպիսով, հասարակական ամբողջական արդյունքը հավասար է

Տե՛ս Ê. Ìàðêñ, Òåîðèÿ ïðèáàâî÷íîé ñòîèìîñòè (“Êàïèòàë” Ò. IV), ×. I էջ 321:

7 մլրդ լիվրի: Ըստ Քենեի սխեմայի` իրացումը սկսվում է հողասեփականատերերից ն այսպես.

1 քայլ – Հողասեփականատերերը ֆերմերներից գնում են 1 մլրդ լիվրի սննդամթերք: Դրա հետնանքով ֆերմերներին է վերադառնում 1 մլրդ լիվր փող: Գծապատկեր 1 Արտադրողների դասակարգ (ֆերմերներ) 5 մլրդ լիվր

մլրդ

Սեփականատերերի դասակարգ

Անպտուղ դասակարգ

2 մլրդ լիվր

2 մլրդ լիվր

մլրդ

մլրդ

2 քայլ – Հողասեփականատերերի դասակարգը մնացած 1 մլրդ փողով «անպտուղ» դասակարգից գնում է արդյունաբերական ապրանքներ: Դրանով ավարտվում է հողասեփականատերերի մասնակցությունը իրացման գործընթացին: Փաստորեն նրանք իրենց ապահովեցին ն՛ սննդամթերքով, ն՛ արդյունաբերական ապրանքներով: 3 քայլ – Անպտուղ դասակարգը հողասեփականատերերին վաճառած իրենց ապրանքների դիմաց ստացած 1 մլրդ լիվր փողով ֆերմերներից գնում է սննդամթերք: Հետնաբար ֆերմերներին է վերադառնում 2-րդ մլրդ լիվր փողը: 4 քայլ – Ֆերմերների դասակարգը «անպտուղ» դասակարգից գնում է 1 մլրդ լիվրի արդյունաբերական ապրանքներ, որը նախատեսված է սպառված արտադրամիջոցների վերականգնման համար:

5 քայլ - «Անպտուղ» դասակարգը ստացած 1 մլրդ լիվր փողով ֆերմերների դասակարգից գնում է գյուղատնտեսական հումք: Դրանով իրացումը, ըստ Քենեի աղյուսակի, ավարտվում է, որովհետն արտադրության գործընթացի վերականգնման համար ստեղծված են բոլոր

անհրաժեշտ պայմանները: Հողասեփականատերերը ապահովված են 2 մլրդ լիվրի սննդամթերքով ն արդյունաբերական ապրանքներով: Ֆերմերները իրացրել են 3 մլրդ լիվրի գյուղատնտեսական արտադրանք (1 մլրդ` հողասեփականատերերին, 2 մլրդ` արդյունաբերողներին): Նրանց 5 մլրդ լիվրից մնացել է չիրացված 2 մլրդ լիվրը: Դրանից 1 մլրդ-ը` ֆերմերների համար սննդամթերք է, իսկ 1 մլրդ-ը` սերմեր են: Բացի դրանից, ֆերմերներին վերադարձավ 2 մլրդ լիվր, որը պետք է վճարեն հողասեփականատերերին` որպես վարձավճար: Այսպիսով, Ֆ. Քենեն իր տնտեսական աղյուսակի միջոցով փորձել է ցույց տալ, որ վերարտադրության ն իրացման անխափան լինելը պայմանավորված են որոշակի համամասնությունների պահպանմամբ: Սակայն, երբ խորանում ես աղյուսակի բովանդակության մեջ, ապա ակնհայտ են դառնում մի շարք թերի կողմեր: Պարզվում է, որ արդյունաբերողները մնում են առանց արտադրության գործիքների (նրանք լրիվ իրացնում են իրենց արտադրանքը): Աղյուսակը լրիվ չի բացահայտում հասարակական արդյունքի տեղաբաշխումը, այնտեղ չի երնում գյուղատնտեսական մթերքների իրացումը իրենց` ֆերմերների միջն: Նկատելի են դառնում բնամթերային տնտեսության հատկանիշներ, մասնավորապես, երբ իրացվում է ավելցուկը: Այնուամենայնիվ, Քենեի տնտեսական աղյուսակը մեծ դեր է խաղացել տնտեսագիտության տեսության զարգացման գործում: Դա լինելով առաջին մակրոտնտեսական վերլուծության փորձը` հիմք հանդիսացավ հետագայում տնտեսագիտական մոդելների մշակման համար: Ֆ. Քենեի տնտեսագիտական ուսմունքի մեջ հատուկ տեղ է գրավում հարկերի մասին ուսմունքը: Հարկերը կազմում են պետության եկամուտների հիմնական աղբյուրը: Նա կողմնակից էր միասնական հարկի կիրառմանը ն այն պետք է գանձվի միայն խոշոր հողասեփականատերերից, այն էլ` զուտ արդյունքի 1/3 չափով: Քենեն ֆիսկալ համակարգին մեծ նշանակություն է տալիս, դա էլ հիմք ծառայեց ֆինանսական ծրագրի մշակման համար:

6.3. ՖԻԶԻՈԿՐԱՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԻ ՀԵՏԱԳԱ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ա. ԹՅՈՒՐԳՈՅԻ ԿՈՂՄԻՑ

Ֆիզիոկրատների հայացքներն իրենց հետագա զարգացումը ստացան ֆրանսիացի հայտնի պետական գործիչ Անն Ռոբեր Ժակ Թյուրգոյի (17271781թթ.) կողմից: Նա արիստոկրատական ծագում ուներ: Լինելով ուննոր ընտանիքի զավակ, ստացել էր փայլուն կրթություն: Եղել է Ֆրանսիայի ֆինանսների նախարարը, զբաղվել է փիլիսոփայությամբ, բանասիրությամբ, աստվածաբանությամբ, աշխարհագրությամբ, մաթեմատիկայով, քաղաքատնտեսությամբ ն մի շարք այլ գիտություններով: Ա. Թյուրգոն թողել է հա117

րուստ գիտական ժառանգություն: Տնտեսագիտության համար բավականաչափ հետաքրքրություն է ներկայացնում նրա «Մտորումներ հարստության ստեղծման ն բաշխման մասին» աշխատությունը, որը լույս է տեսել 1776թ.: Ընդհանրապես Ա. Թյուրգոյի աշխատությունների հիմքում շուկայական տնտեսական հարաբերությունների սկզբունքներն են, ազատ մրցակցությունն ու ազատ առնտուրը: Ի տարբերություն Ֆ. Քենեի ն նրա հաջորդների, Թյուրգոն ազատ էր ֆեոդալական գաղափարներից: Նա չէր ընդունում այն գաղափարը, որ ֆեոդալիզմը ռեֆորմների միջոցով հնարավոր էր բարելավել: Նրա տնտեսագիտական տեսությունը արտացոլում է կապիտալիստական հասարակարգի ձնավորման գործընթացը ֆեոդալիզմի ընդերքում: Ա. Թյուրգոն լինելով Ֆ.Քենեի աշակերտը` մի շարք հարցերում գերազանցում էր նրան: Դա վառ երնում է նրա վերը նշված աշխատության բովանդակությունից: Աշխատությունը շարադրված է թեզիսների ձնով ն բաղկացած է 100 թեզիսներից: Նա զարգացրել է մի շարք տեսական հարցեր: Այսպես, դասակարգերի ուսմունքում նա ցույց է տվել, որ գոյություն ունի երկու հիմնական դասակարգ. ա) կապիտալիստ ձեռնարկատերեր, բ) արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական վարձու աշխատողներ, որոնք տնօրինում են իրենց աշխատուժին ն մասնագիտությանը: Թյուրգոն տվել է այդ դասակարգերի հատկանիշները. կապիտալիստ-ձեռնարկատերերը իրենց կապիտալի հաշվին բանվորներին ապահովում են աշխատանքով, իսկ ամեն ինչից զուրկ բանվորները կապիտալիստներին ավանսավորում են աշխատանքով: Թյուրգոն ուսումնասիրել է գնագոյացումը շուկայում: Այդ տեսակետից նա առանձնացրել է ընթացիկ գները, որոնք սահմանվում են պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցության հիման վրա, ինչպես նան հիմնական գներ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչ արժե տվյալ իրը աշխատողի համար: Հիմնական գները այն ստորին սահմանն են, որից այն կողմ գները չեն կարող նվազել: Թյուրգոն յուրովի է մեկնաբանում կապիտալ կատեգորիան: Կապիտալը, ըստ նրա, այն եկամուտներն են, որոնք գոյանում են սպառման ն արտադրության վրա կատարված ծախսերի խնայողությունից: Արդյունաբերական ն առնտրական շահույթը ընդունում է որպես կապիտալի եկամուտներ: Ռենտան համարում է շահույթի աղբյուր: Թյուրգոյի ուսմունքի մեջ հատուկ տեղ է գրավում փոխատվական տոկոսի մասին տեսությունը: Փոխառության տրված փողի դիմաց ստացված տոկոսը օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է, որովհետն վարկատուն կորցնում է այն եկամուտը, որը ինքը կարող էր ստանալ իր փողը արտադրության մեջ ներդնելուց: Տոկոսի նորման շուկայում ցույց է տալիս կապիտալի ավելցուկը կամ պակասը: Այսպես, եթե տոկոսի նորման ցածր է, ապա վկայում է կապիտալի ավելցուկի մասին: Թյուրգոն հետաքրքիր գաղափարներ է արտահայտել աշխատավարձի մասին: Ըստ նրա` աշխատավարձը պետք է չգերազանցի աշխատողների

կենսամիջոցների նվազագույնը: Թյուրգոն դա հիմնավորում է հետնյալ կերպ. քանի որ ձեռնարկատերը ընտրություն կատարելու հնարավորություն ունի, ապա կգերադասի այն աշխատողին, ով կհամաձայնվի ցածր աշխատավարձով աշխատել: Փողի տեսության մեջ Թյուրգոյի կատարած ներդրումը հետնյալն է. ոսկին ու արծաթը կապված են ապրանքային աշխարհի հետ: Ինչպես ցանկացած ապրանք ոսկին ն արծաթը չափում ն ներկայացնում են ուրիշ ապրանքների արժեքը: Նրա կարծիքով ոսկին ու արծաթը փող են դարձել իրենց բնույթից ելնելով: Ոսկու ն արծաթի գները նս կարող են փոփոխվել` կապված դրանց քանակի հետ: Հիմնավորել է այն միտքը, որ արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների քանակի համեմատ թղթադրամի ավելցուկը անհարմարություններ է ծնում: Թյուրգոն նշել է հովանավորչական քաղաքականության բացասական կողմերի մասին: Ընդհանուր ազատության դեպքում վաճառողը հնարավորություն է ունենում այնպիսի գին սահմանել, որը կխթանի արտադրությանը, իսկ գնորդը կարող է ցածր գնով իր ուզած ապրանքը ընտրել: Ա. Թյուրգոն առաջինն էր, որ ձնակերպեց, այսպես կոչված` «հողի նվազող պտղաբերության օրենքը», համաձայն որի` հողի մեջ յուրաքանչյուր լրացուցիչ ներդրում (կապիտալ ն աշխատանք), նախորդի համեմատ, քիչ արդյունք է տալիս, իսկ որոշ սահմանից հետո ցանկացած լրացուցիչ արդյունքի ստացում անհնարին է դառնում: Ա. Թյուրգոն ոչ միայն ֆիզիոկրատիզմի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից էր, այլն, միաժամանակ, ֆիզիոկրատական ուսմունքը ավարտին հասցնողը: Նա առաջինն էր, որ փորձեց ռեֆորմների միջոցով գործնականում իրականացնել ֆիզիոկրատների հայացքները: Բայց նրա ռեֆորմները անհաջողության մատնվեցին ֆրանսիական պաոլիսմենտականների կողմից: Այսպիսով, ֆիզիոկրատները մեծ ավանդ են ներդրել տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ: Իրենց հայացքներով նրանք դասական դպրոցի զարգացման գործընթացի հիմքը դրեցին:

ԳԼՈՒԽ Մ | |

ԱԴԱՄ ՍՄԻԹԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

7.1. ԱԴԱՄ ՍՄԻԹԸ ԵՎ ՆՐԱ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՈԼՈԳԻԱՆ

Ադամ Սմիթը դասվում է այն տնտեսագետների շարքը, ովքեր մնայուն հետք են թողել տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Նա, իրավամբ, համարվում է «տնտեսագիտության հայրը», դասական տնտեսագիտության հիմնադիրը, որի շնորհիվ տնտեսագիտությունը ներկայացվեց որպես ամբողջական գիտություն ն սահմանագծվեցին նրա հետազոտության ոլորտների շրջանակները: Ադամ Սմիթը (1723-1790թթ.) ծնվել է Շոտլանդիայում, մաքսային ծառայողի ընտանիքում: Սովորել է Գլազգոյի ն Օքսֆորդի համալսարաններում: 1751թ. նշանակվել է Գլազգոյի համալսարանի պրոֆեսոր, այնուհետն գլխավորել է հասարակական գիտությունների ամբիոնը: Նրա առաջին խոշոր աշխատությունը «Բարոյական զգացմունքների տեսությունն» է (1759թ.), որը նրան լայն ճանաչում է բերել: Հետագայում, Ա.Սմիթը ակտիվորեն մասնակցելով քաղաքատնտեսության «Գլազգոյի ակումբի» գործունեությանը ն բարեկամանալով նշանավոր փիլիսոփա ն տնտեսագետ Դավիթ Յումի հետ, ամբողջովին նվիրվել է տնտեսագիտության ուսումնասիրությանը: Սմիթը բավականին պահանջկոտ էր ուսանողական տարիներին ն բարձր վարկանիշ ունեցող Օքսֆորդի համալսարանում իր լսած դասախոսությունները որակել է որպես, «այսպես կոչված` դասախոսություններ» ն բազմակողմանի գիտելիքներ է ձեռք բերել ինքնակրթությամբ: Նա Գլազգոյի համալսարանում շուրջ մեկ տասնամյակ բարոյափիլիսոփայական դասընթաց դասավանդելուց հետո կամովին թողնում է պրոֆեսորադասախոսական գործունեությունը (1764թ.) ն աշխատում է իր գլխավոր աշխատության` «Ժողովուրդների հարստության բնույթի ն պատճառների հետազոտություն» գրքի վրա, որը լույս է տեսնում 1776 թվականին: 1978թ. Սմիթը նշանակվում է էդինբուրգի մաքսային կոմիսար ն այդ պաշտոնում աշխատում է մինչն կյանքի վերջը (1790թ.): Ադամ Սմիթի գլխավոր աշխատությունը` «Ժողովուրդների հարստությունը», չնայած ընդգրկում է տնտեսագիտության տարբեր բանագավառներ, սակայն, ըստ էության, մի ամբողջական գործ է, հասարակության հարստության ստեղծման ու բաշխման օրենքների ուսումնասիրություն, որի արդյուն120

քում փաստորեն տրվում են տնտեսական գիտության ընդհանուր հիմքերը: 1 Քննադատելով մերկանտիլիստներին, որոնք հարստության աղբյուր էին համարում առնտուրը ն մերժելով հարստության ստեղծման վերաբերյալ ֆիզիոկրատների միակողմանի մոտեցումը, ըստ որի` հարստությունը ստեղծվում է միայն գյուղատնտեսության մեջ, Սմիթը հարստության աղբյուրը համարում է նյութական արտադրության մեջ ծախսված աշխատանքը ն մանրամասն վերլուծում է հարստության աճի ուղիներն ու գործոնները: Սմիթի աշխատությունն այնքան մեծ մասսայականություն է վայելել, որ նույնիսկ պուշկինյան «Եվգենի Օնեգինն է կարդացել Ադամ Սմիթին ն շնորհիվ նրա կարողացել է հասկանալ, թե ինչպես է հարստանում պետությունը»: Սմիթի «Ժողովուրդների հարստություն» աշխատությունը կազմված է հինգ գրքերից (մասերից): Առաջին գրքում հետազոտվում են արտադրության ն շրջանառության գործընթացները, դասակարգերի եկամուտները ն դրանց բաշխումը: Երկրորդ գիրքը նվիրված է կապիտալի ն նրա ֆունկցիոնալ ձների ուսումնասիրմանը: Երրորդը վերաբերում է կապիտալիզմի զարգացման պատմական պայմաններին, չորրորդում վերլուծվում են մերկանտիլիզմի ն ֆիզիոկրատիզմի տնտեսագիտական ուսմունքները, հինգերորդ գիրքը նվիրված է պետական ֆինանսների հարցերին: Սմիթն իր աշխատության մեջ փաստացի նյութերի վերլուծության հիման վրա ներկայացնում է ֆեոդալական տնտեսակարգի թերությունները, արտադրության կազմակերպման հին ձների անարդյունավետությունը, ֆեոդալական բարձրաստիճան խավերի կողմից հասարակության հարստության շռայլումն ու վատնումը: Ադամ Սմիթը կարնոր ներդրում ունի տնտեսական հետազոտությունների մեթոդոլոգիայի զարգացման գործում: Նա ժառանգեց տնտեսական երնույթների հետազոտման ֆիզիոկրատների մեթոդը, որը հետագա զարգացում ստացավ նրա կողմից: Տրամաբանական վերացարկման մեթոդի հիման վրա Սմիթը փորձեց հետազոտել տնտեսական երնույթների փոխադարձ կապակցությունները ամբողջ երկրի տնտեսության մասշտաբով: Նա իր հետազոտություններում առաջնորդվում էր նան նկարագրական ն վերլուծական մեթոդներով: Ադամ Սմիթը բնութագրել է քաղաքատնտեսության, որպես գիտության, երկակի խնդիրները, դրանք համարելով. ա) Օբյեկտիվ տնտեսական իրականության վերլուծումը, նրա գնահատումը ն զարգացման օրինաչափությունների պարզաբանումը, որը, ըստ էության, ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ պոզիտիվային տնտեսագիտության խնդիրն է հանդիսանում: բ) Հանձնարարականների մշակումը ֆիրմաների ն պետության տնտեսական քաղաքականության համար, որը ներկա պայմաններում նորմատիվային

Տե՛ս Áëàóã Ì., Ýêîíîìè÷åñêàÿ ìûñëü â ðåòðîñïåêòèâå, Ì., 1994, էջ 53:

կոչվող տնտեսագիտության խնդիրն է: Սմիթի հետազոտության մեթոդոլոգիայում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում «տնտեսական լիբերալիզմի» հայեցակարգը, որի հիմքում նա, ինչպես ն ֆիզիոկրատները, դնում է «բնական կարգի» գաղափարը: Նա հարստության ստեղծման ն արագ աճի բնական պայմանը համարում է տնտեսական գործունեության ազատությունը: «Տնտեսական լիբերալիզմի» հայեցակագը Սմիթը կոնկրետացնում է «տնտեսական մարդ» ն «անտեսանելի ձեռք» հասկացություններով: Նրա կարծիքով, հարստության ստեղծման ու բաշխման հարցերը կարգավորվում են մարդու բնույթից բխող ն նրան համապատասխանող օրենքներով: Նա մարդկանց գործունեության հիմքը համարում էր էգոիզմը, առաջին հերթին, սեփական շահերի բավարարումը: Մարդը ուրիշներից անհրաժեշտ օժանդակություն ստանալու համար պետք է հույսը դնի ոչ թե նրանց բարեհոգության վրա, այլ «իր նպատակին հասնելու համար պետք է դիմի նրանց էգոիզմին ն կարողանա համոզել, որ հենց նրանց սեփական շահերն են պահանջում անել այն, ինչ ինքն է նրանցից ուզում...: Մենք դիմում ենք ոչ թե նրանց մարդասիրությանը, այլ նրանց էգոիզմին ն նրանց հետ երբեք չենք խոսում մեր կարիքների մասին, այլ խոսում ենք միշտ նրանց շահերի մասին» 2: Սմիթի կարծիքով շուկայական օրենքները լավագույն ձնով կարող են ներգործել տնտեսության վրա այն դեպքում, երբ մասնավոր շահը բարձր է դասվում հասարակական շահից, այսինքն` հասարակության շահերը դիտվում են որպես հասարակությունը կազմող անձանց շահերի գումար: «Անտեսանելի ձեռքի» տեսության համաձայն` յուրաքանչյուր մարդ միշտ նկատի ունի իր սեփական ն ոչ թե հասարակության օգուտը, ընդ որում` այդ դեպքում նա անտեսանելի ձեռքով ուղղորդվում է մի նպատակի, որը բոլորովին նրա մտադրությունների շրջանակում չէր ն հետամուտ լինելով իր սեփական շահերին` ավելի գործնական ձնով է ծառայում հասարակության շահերին, քան այն դեպքում, երբ գիտակցորեն է ձգտում դա անել 3: Սմիթի «անտեսանելի ձեռքը» ենթադրում է այնպիսի հարաբերակցություն «տնտեսական մարդու» ն պետական կառավարման («տեսանելի ձեռքի») միջն, երբ վերջինս չի հակադրվում տնտեսական զարգացման օբյեկտիվ օրենքներին ու օրինաչափություններին: Ըստ Սմիթի, տնտեսությունը «բնական կարգով» կարող է զարգանալ միայն ազատ մրցակցության պայմաններում: Ադամ Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքին բնորոշ է համակարգային մոտեցումը, որ նա դրսնորել է կապիտալիստական տնտեսակարգը ամբողջական, գրեթե բոլոր կողմերով հետազոտելու ժամանակ: Սմիթը տնտեսա-

Տե՛ս À. Ñìèò, Èññëåäîâàíèå î ïðèðîäå è ïðè÷èíàõ áîãàòñòâà íàðîäîâ, Ì., 1962,էջ 18. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 331-332:

գիտության նոր ուղղության` դասական դպրոցի հիմնադիրն է, որի շատ գաղափարներ այսօր էլ ընդունելի ու կիրառելի են ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ:

7.2. ՀԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԵՎ ԱճԻ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հասարակության հարստությունն, ըստ Ադամ Սմիթի, ստեղծվում է նյութական արտադրության ոլորտի ճյուղերում ծախսված աշխատանքի շնորհիվ: Աշխատանքը դիտելով որպես հարստության աղբյուր, երկրի հարստության ծավալը պայմանավորող գործոն է համարում «տվյալ ժողովրդի տարեկան աշխատաֆոնդը, որը նրան ապահովում է անհրաժեշտ կենսամիջոցներով»: Ազգի հարստության ստեղծման հետ կապված` Սմիթը սահմանազատել է արտադրողական ն անարտադրողական աշխատանքները` հարստության աղբյուր համարելով միայն արտադրողական աշխատանքը: Արտադրողական է համարել այն աշխատանքը, որը մեծացնում է վերամշակող նյութերի արժեքը, ինչպես նան մարմնավորվում է որնէ առարկայի կամ ապրանքի մեջ, որն աշխատանքն ավարտելուց հետո շարունակում է գոյություն ունենալ ն կարող է փոխանակվել կամ վաճառվել: Անարտադրողական աշխատանքը, ըստ Սմիթի, ծառայությունների համար ծախսվող աշխատանքն է, որն անհետանում է հենց կատարման պահին ն ոչինչ չի ավելացնում արժեքին: Այլ կերպ ասած, Սմիթը հասարակության հարստությունը կապում է արժեքի ն նոր արժեքի ստեղծման գործընթացի հետ, գտնելով, որ այն տեղի է ունենում նյութական արտադրության ոլորտում: Նա նշել է, որ «Մանուֆակտուրային բանվորի աշխատանքը սովորաբար մեծացնում է նրա կողմից վերամշակվող նյութերի արժեքը` իր գոյամիջոցների ն իր տիրոջ շահույթի արժեքի չափով: Տնային ծառայողների աշխատանքը, ընդհակառակը, ոչինչ չի ավելացնում արժեքին, ուստի շատ մանուֆակտուրային բանվորներ վարձողը հարստանում է, իսկ շատ տնային ծառայողներ պահողը` աղքատանում»: 4 Աշխատանքն արտադրողականի ն անարտադրողականի սահմանազատելու Ա. Սմիթի մոտեցումը հետագայում ավելի է ամրապնդվել Կ. Մարքսի կողմից, ն այդ գաղափարը, երկար ժամանակ կիրառվելով խորհրդային տնտեսագիտության կողմից, դրվել է հասարակական արտադրությունը արտադրողական ն անարտադրողական ոլորտների բաժանելու հիմքում: Մ. Բալաուգը արտադրողական ն անարտադրողական աշխատանքի Սմիթի տեսությունը համարել է «տնտեսագիտական մտքի պատմու-

À. Ñìèò, նշված աշխ., էջ 244.

թյան մեջ թերնս ամենակործանարար հայեցակարգերից մեկը»: 5 Ժամանակակից տնտեսագիտությունը այլ կերպ է բացատրում արտադրողական աշխատանքի հիմնախնդիրը, քանի որ էականը ոչ թե աշխատանքի արդյունքի նյութականացված լինելը կամ չլինելն է, այլ «արժողություն» ունենալը: Այսպես, անգլիացի տնտեսագետ Լ. Ռոբբինսի բնութագրմամբ, նույնիսկ «օպերային երգչի աշխատանքը» պետք է արտադրողական համարվի, որովհետն այն գնահատվում է ն յուրահատուկ արժողություն ունի մարդկանց համար, ուստի երգչի ծառայությունը նույնպես հարստության մաս է կազմում: 6 Սմիթը աշխատաֆոնդի մեծությունը հարստության բացարձակ չափանիշ չի համարել ն այն կարծիքին էր, որ հարստությունը կախված է նան նյութական արտադրության ոլորտում զբաղված աշխատողների թվից ն նրանց աշխատանքի արտադրողականության աստիճանից: Հարստության աճի այս գործոններից Սմիթը կարնորել է աշխատանքի արտադրողականությունը ն հանգամանորեն վերլուծել է վերջինիս բարձրացման համար մեծ նշանակություն ունեցող աշխատանքի բաժանումը ն մասնագիտացումը: Աշխատանքի բաժանման հարցերի քննարկումն էլ հենց Սմիթի հետազոտության ելակետն է: Նա քորոցների արտադրության օրինակով պարզաբանել է աշխատանքի բաժանման դերն ու նշանակությունը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ն հարստության ավելացման գործում: Ըստ Սմիթի` աշխատանքի բաժանումը արտադրողականության բարձրացման վրա ազդում է երեք ուղղություններով. ա/ Մեծանում է առանձին աշխատողների հմտությունն ու պրոֆեսիոնալ վարպետությունը այն աստիճան, որ դժվար է հավատալ, որ «մարդու ձեռքը կարող է հասնել այդպիսի ճարպկության»: բ/ Ժամանակի տնտեսումը, որն առաջանում է աշխատանքի մի տեսակից մյուսին անցնելու գործընթացների կրճատման շնորհիվ: գ/ Նպաստում է մեքենաների ստեղծմանը ն ձեռքի աշխատանքը մեքենայականով փոխարինելուն: Սմիթն անդրադարձել է նան այն բացասական հետնանքներին, որ աշխատանքի բաժանումը ունենում է մանուֆակտուրային բանվորների վրա: Աշխատողների ֆիզիկական աշխատանքի ունակությունների զարգացմանը հակառակ` նրա մտավոր կարողությունները բթանում են, ն աշխատանքը դառնում է միապաղաղ, աշխատողը նեղ մասնագիտացում է ստանում ն մանուֆակտուրայից դուրս չի կարող գործադրել իր մասնագիտությունը կամ ինքնուրույն աշխատել: Աշխատանքի բաժանման Սմիթի տեսությունը թերի է այն իմաստով, որ

Áëàóã Ì. Ýêîíîìè÷åñêàÿ ìûñëü â ðåòðîñïåêòèâå, Ì., 1994, էջ 48: Տե՛ս Ðîááèíñ Ë. Ïðåäìåò ýêîíîìè÷åñêîé íàóêè, Ì., 1993, ò. 1, âûï. I, էջ 1314:

նա նույնացնում է աշխատանքի տեխնիկական ն հասարակական բաժանումները: Հասարակական արտադրությունը համարում է մի խոշոր մանուֆակտուրային արհեստանոց ն աշխատանքի հասարակական բաժանման բովանդակությունը փորձում է պարզաբանել այնպես, ինչպես աշխատանքի տեխնիկական բաժանումը առանձին մանուֆակտուրաների ներսում: Սմիթն անդրադարձել է նան աշխատանքի բաժանման ն փոխանակության փոխկապակցվածությանը, սակայն, փաստորեն, աշխատանքի բաժանումը բխեցրել է փոխանակությունից, մինչդեռ իրականում հակառակն է: Նա նշել է, որ փոխանակությունը, առնտուրը մարդու հոգեբանությունից է բխում ն նրա բնական հակման արտահայտությունն է: Այս առիթով նա գրել է, որ «ոչ ոք դեռ չի տեսել, որ շունը մեկ ուրիշ շան հետ ոսկոր փոխանակի», սակայն մարդկային հասարակությունն աներնակայելի է առանց ապրանքափոխանակության ու առնտրի: Աշխատանքի բաժանման հարցերը Սմիթի կողմից քննարկվել են ոչ ինքնանպատակ, այլ ցույց տալու համար, որ դրանով պայմանավորված ազատ շուկայական հարաբերությունները, անկաշկանդ կատարվող առնտրային գործառնությունները նպաստավոր պայմաններ են ապահովում հասարակական հարստության ստեղծման ն իրացման համար: Ըստ Սմիթի` «աշխատանքի բաժանումը սահմանափակվում է շուկայի չափերով» ն այն ամենը ինչ խանգարում է շուկաների ընդլայնմանը, առնտրի զարգացմանը, նրա կողմից դիտվում է որպես հասարակական առաջընթացի խոչընդոտ, իսկ ինչը նպաստում է ազատ առնտրին, դիտվում է որպես նրա խթան: Սմիթի համար շուկան, առաջին հերթին, իրացման շուկա է, որն ընդարձակում է արտադրության աճի շրջանակները ն հարստության ավելացման պայման է հանդիսանում: Սմիթը հարստության աճի կարնոր գործոն է համարել նան եկամուտների տերերի խնայողականությունը: Նրա կարծիքով հասարակական արդյունքի ավելացման աղբյուր է եկամուտների այն մասը, որը դրանց տերերը պատրաստ են խնայել, կուտակել, այսինքն` ուղղել ոչ թե անձնական սպառմանը, այլ լրացուցիչ արտադրական բանվորներ վարձելուն: Այլ կերպ ասած` Սմիթը խնայողականությունը ն հաշվենկատությունը (ժուժկալությունը) համարել է կապիտալի կուտակման ն ինվեստիցիայի կարնոր աղբյուր, ինչպես նան հարստության ավելացման գործոն:

7.3. ՓՈՂԻ ԵՎ ԱՐԺԵՔԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ադամ Սմիթը փոխանակությունը, առնտուրը համարել է մարդկային բնույթից բխող երնույթ ն հասարակությունն էլ բնութագրել որպես «առնտրային միություն»: Նրա կարծիքով փոխանակության իրականացման ամենահարմար միջոցը փողն է, որից ելնելով էլ` խնդիր է դնում սկզբում հետազոտել փողի էությունը ն հետո նոր անդրադառնալ արժեքի հիմնախնդրին: Սմիթը փողը համարել է փոխանակության տեխնիկական միջոց ն հիմնականում անդրադարձել է փողի շրջանառության միջոցի գործառույթի հետազոտմանը: Ըստ Սմիթի` փողը «շրջանառության հսկայական անիվն է»: Նա իր նախորդների նման փողի ծագման գործընթացի հետազոտությունը սկսում է ընդհանրական արժեձնից, այսինքն` այնտեղից, երբ արդեն փողը գրեթե կար: Սմիթը նշել է, որ փոխանակության փողային ձնին նախորդել է միջնորդ ապրանքների միջոցով (անասուններ, աղ, մորթի, խեցի) առնտուր անելու պրակտիկան ն ցույց է տվել, որ փողը ապրանքային աշխարհից առանձնացել է որպես հատուկ ապրանք: Այստեղ դրականն այն է, որ Սմիթը փողը ապրանք է համարում, սակայն, ինչպես նշել է Մարքսը, պետք է ցույց տրվի, թե ինչպես է ապրանքը փող դառնում: Բայց, քանի որ Սմիթը փողի էությունը փորձում է պարզել մինչն արժեքի հիմնախնդրի լուծումը, ուստի նման մոտեցման դեպքում փողը կտրվում է իր արժեքային հիմքից ն փաստորեն փողի էությունը հանգեցվում է նրա շրջանառության միջոցի գործառույթին: Սմիթն անհրաժեշտ է համարել մետաղադրամների փոխարինումը թղթադրամներով, որոնք, ըստ նրա, սահմանափակ քանակությամբ պետք է թողարկեն բանկերը: Մետաղադրամների ն թղթադրամների փոխհարաբերության հետ կապված ուշագրավ է Սմիթի այն միտքը, որ «թղթադրամների կուրսի անկումը ոսկե ն արծաթե դրամների արժեքից ցածր, բոլորովին էլ այդ մետաղների արժեքի անկում չի առաջացնում»:

Արժեքի տեսությունը կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Ա. Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքում: Զարգացնելով Վ. Պետտիի արժեքի աշխատանքային տեսությունը, որը պարզապես ներկայացված էր առանձին դրույթներով ու ձնակերպումներով, Ա. Սմիթն այն դարձրեց ամբողջական տնտեսագիտական ուսմունք: Սմիթը գտնում էր, որ «աշխատանքը արժեքի միակ համընդհանուր ու ճշմարիտ չափանիշն է, որով մենք կարող ենք համեմատել տարբեր ապրանքների արժեքը ամեն ժամանակ ն ամենուրեք» 7: Աշխատանքն, ըստ Սմիթի, ապրանքների իսկական գինն է, իսկ փողը` միայն դրանց անվանական գինը: Սմիթի արժեքի աշխատանքային տեսությունն

À. Ñìèò, նշված աշխ., էջ 42-434:

առաջընթաց քայլ էր Վ. Պետտիի տեսության համեմատությամբ: Եթե Պետտին գտնում էր, որ արժեք է ստեղծում միայն ոսկու ն արծաթի արտադրության վրա կատարված աշխատանքը, ապա Սմիթն արժեքի աղբյուր էր համարում ընդհանրապես նյութական արտադրության ոլորտում կատարված աշխատանքը: Այս հարցում նա առաջ անցավ ֆիզիոկրատներից, որոնք միայն գյուղատնտեսական աշխատանքն էին արժեքի աղբյուր համարում: Սմիթը տարբերել է ապրանքի երկու հատկություններ` սպառողական արժեքը ն փոխանակային արժեքը: Սակայն, նրա կարծիքով, ապրանքի սպառողական արժեքը չի կարող փոխանակային արժեքի պայմանը լինել, ուստի հիմնական ուշադրությունը բնեռել է փոխանակային արժեքի էության, փոխանակության պատճառների ն մեխանիզմի պարզաբանմանը: Սպառողական արժեքին կամ օգտակարությանը չանդրադառնալու պատճառներից մեկը, թերնս, այն է, որ նա նկատի է ունեցել բարիքի օգտակարության ն նրա փոխանակային արժեքի` երբեմն դրսնորվող անհամապատասխանությունը, մասնավորապես այն, թե ինչու ջուրն, ադամանդից ավելի մեծ օգտակարություն ունենալով հանդերձ, նրանից ավելի փոքր արժողություն ունի, որը ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ ստացել է «Սմիթի պարադոքս» անվանումը: Նա փոխանակային արժեքը համարել է «այլ ապրանքներ ձեռք բերելու հնարավորությունը»: Փոխանակային արժեքի գնահատման հետ կապված, Սմիթը տարբերակել է «բնական գին» ն «փաստացի գին» հասկացությունները: «Բնական գինը» կամ արժեքը համարել է այն կենտրոնական, միջին գինը, որի շուրջը տատանվում է «փաստացի» կամ «շուկայական գինը», որը կախված է պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցությունից: Նրա կարծիքով, ի տարբերություն շուկայական (փաստացի) գների, բնական գներն անկախ են պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցությունից ն ձնավորվում են արտադրության օբյեկտիվ պայմանների հիման վրա: Սմիթի այս գաղափարը հետագայում հստակեցվել է Դ. Ռիկարդոյի ն Ջ. Ստ. Միլլի կողմից, որի համաձայն` բնական գնի անկախությունը պահանջարկից ու առաջարկից դրսնորվում է միայն վերարտադրվող ապրանքների նկատմամբ, որոնց առաջարկը կարող է անսահմանափակ ավելանալ: Չվերարտադրվող ապրանքների դեպքում բնական գներն ունեն մոնոպոլ բնույթ ն արտացոլելով դրանց հազվադեպության աստիճանը, կազմավորվում են պահանջարկի ու առաջարկի հարաբերակցությունից կախված: Սմիթը խնդիր է դրել պարզել, թե որն է փոխանակային արժեքի իսկական չափանիշը կամ որն է բոլոր ապրանքների իսկական գինը: Նրա կարծիքով, աշխատանքի բաժանման պայմաններում մարդու հարստությունը կամ էլ աղքատությունը որոշվում են ոչ թե նրանով, թե նա ինչ կարող է ստեղծել սեփական սպառման ն օգտագործման համար, այլ նրանով, թե նա որքան արդյունք կամ եկամուտ կարող է ստանալ սեփական աշխատանքի փոխանակության դիմաց: Այս իմաստով էլ, Սմիթը հարստությունը համարել է փո127

խանակային արժեքների ամբողջություն: Փոխանակային արժեքների չափակցելիությունը, ըստ Սմիթի, երկու ապրանքների պարզ փոխանակության ժամանակ սահմանվում է նրանց միջն քանակական հարաբերակցության ձնով, իսկ շուկայական փոխանակության ժամանակ չափակցելիությունը կատարվում է հարաբերական գների հիման վրա: Հարաբերական գների համակարգը ձնավորվում է բոլոր ապրանքները միասնական համարժեքի` փողի հավասարեցնելով: Սմիթի արժեքի աշխատանքային տեսությանը բնորոշ է երկակիությունը, քանի որ նա մի դեպքում արժեքի հիմքում դնում է ապրանքի վրա ծախսված աշխատանքը, իսկ մեկ այլ դեպքում արժեքը ներկայացնում է որպես գործոնային եկամուտների` աշխատավարձի, շահույթի ն ռենտայի գումար: Պարզ ապրանքային արտադրության պայմաններում նա ապրանքների փոխանակության հիմքում դնում է դրանց մեջ առարկայացած աշխատանքների քանակությունը: Այսինքն, եթե արհեստավորը ապրանքի արտադրության վրա ծախսում է 5 ժամ աշխատանք, ապա այն փոխանակելով կամ վաճառելով` ձեռք է բերում դարձյալ 5 ժամ աշխատանքային ծախսին համարժեք մեկ այլ ապրանք: Այս պայմաններում, ինչպես նշում է Սմիթը, «աշխատանքի ամբողջ արդյունքը պատկանում է աշխատողին... ն աշխատողի աշխատանքի արժեքը հավասար է նրա արտադրած ապրանքի արժեքին» 8: Ինչ վերաբերում է կապիտալիստական արտադրության կամ զարգացած շուկայական հարաբերություններին, ապա, ըստ Սմիթի, ապրանքի վաճառքի ժամանակ նրա արժեքի (փաստորեն` գնի) մեջ, բացի նյութերի արժեքից ու աշխատավարձից, կա նան կապիտալիստի շահույթի տարրը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ աշխատանքն արդեն արտադրության միակ գործոնը չէ, ն ակտիվ դեր է խաղում նան կապիտալը, որն իր վրա է վերցնում արտադրության գործընթացն ապահովելու գործառույթի մի մասը: Այլ կերպ ասած, աշխատողի ստեղծած արժեքը ն նրա «աշխատանքի արժեքը» տարբեր մեծություններ են: Այսինքն, այս պայմաններում «աշխատողին միշտ չէ, որ պատկանում է իր աշխատանքի ամբողջ արդյունքը, ն շատ դեպքերում նա պետք է այն բաժանի կապիտալի սեփականատիրոջ հետ, որը նրան վարձել է: Այս դեպքում, ապրանքի արտադրության կամ ձեռքբերման համար ծախսված աշխատանքը սովորաբար բավական չէ այդ ապրանքի դիմաց ուրիշը գնելու կամ փոխանակելու միջոցով ձեռք բերելու համար» 9: Այսինքն, Սմիթը նկատել է, որ բանվորի` մեծ քանակությամբ կենդանի աշխատանքը փոխանակվում է առարկայացած աշխատանքի ավելի փոքր քանակի հետ: Ինչ վերաբերում է հողային ռենտային, որպես արժեքի տարր, Սմիթը նշում է, որ բանվորի ստեղծած ավելցուկից բաժին ունի նան

À. Ñìèò, նշված աշխ., էջ 50: À. Ñìèò, նշված աշխ., էջ 51:

հողատերը, ն «հենց որ հողը դառնում է մասնավոր սեփականություն, հողատերը բաժին է պահանջում գրեթե յուրաքանչյուր արտադրանքից, որ աշխատողը կարող է աճեցնել կամ հավաքել այդ հողից ն սկսում է ռենտա պահանջել նույնիսկ հողի բնական պտղաբերության համար» 10: Արժեքի տրոհումը եկամուտների` աշխատավարձի, շահույթի, ռենտայի, տնտեսագիտության մեջ հայտնի է «Սմիթի դոգմա» անվանումով, որը բնութագրվել է Կ. Մարքսի կողմից, նկատի ունենալով, որ Սմիթը արժեքի մեջ հաշվի չի առել կապիտալը փոխհատուցելու տարրը: Սակայն սխալ է այն կարծիքը, թե Սմիթը չհասկանալով կամ «միամտորեն է» այդպես վարվել (ինչպես երբեմն ներկայացվում է), որովհետն իրականում կարծես թե նա «կրկնահաշվարկից» խուսափելու համար է այդպես վարվել: Դա երնում է Սմիթի այն մեկնաբանությունից, որ «կարող է թվալ, թե անհրաժեշտ է նան արժեքի չորրորդ տարրը` կապիտալը փոխհատուցելու համար, սակայն այդ կապիտալի արժեքը վերջին հաշվով նույնպես հանգում է նույն երեք բաղկացուցիչ մասերին` աշխատավարձին, շահույթին ն ռենտային» 11: Ապրանքի գինը, ըստ Սմիթի, ներառում է ոչ միայն արտադրության անմիջական մասնակիցների եկամուտները` աշխատավարձը (Մ1), շահույթը (Ք1), ռենտան (R1), այլն այն եկամուտները, որոնք նախկինում ստացել են տվյալ արտադրության միջոցների արտադրողները: Այսինքն, գնի մոդելն, ըստ Սմիթի, կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով. 12 ձ = W1 + P1 + R 1 + [Ը1 ]

Մ0 Ո Ք0 Ո R0 Ո [Շ0] Այլ կերպ ասած, եթե ընդունենք, որ Q-ն հացահատիկի բնական գինն է, ապա, ըստ Սմիթի` Շ1-ը կարելի է ներկայացնել որպես հողի մշակման ժամանակ բանող ձիու գնման ն պահպանման ծախսերը, իսկ Շ0-ն` որպես ձիու համար անհրաժեշտ կերի աճեցման ծախսերը:

À. Ñìèò, նշված աշխ., էջ 64: À. Ñìèò, նշված աշխ.,էջ 52: Տե՛ս Èñòîðèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ ó÷åíèé, ïîä ðåä. Â.Àâòîíîìîâà, Ì., 2001, էջ 68:

7.4. ԴԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ադամ Սմիթը մեծ ներդրում ունի կապիտալիստական հասարակության դասակարգային կառուցվածքի վերաբերյալ ֆիզիոկրատների ուսմունքի զարգացման գործում: Սմիթը հստակորեն սահմանազատել է հասարակության երեք հիմնական դասակարգերը` վարձու բանվորներին, կապիտալիստձեռնարկատերերին ն հողասեփականատերերին, որոնք հանդես են գալիս որպես արտադրության երեք հիմնական գործոնների` աշխատանքի, կապիտալի ն հողի տերեր: Սմիթի կարծիքով` այս դասակարգերը միմյանցից տարբերվում են հասարակական արտադրության մեջ ունեցած իրենց մասնակցությամբ ու դերով: Սեփականության իրավունքի հիման վրա այս դասակարգերից յուրաքանչյուրը հասարակական արդյունքից ստանում է իր բաժինը. բանվորները` աշխատավարձի ձնով, կապիտալիստները` շահույթի ն հողատերերը` ռենտայի: Յուրաքանչյուր երկրի տարեկան ամբողջական արդյունքը կամ, որը նույնն է, այդ արդյունքի գինը, ըստ Սմիթի, տրոհվում է երեք մասի` աշխատավարձ աշխատանքի համար, շահույթ կապիտալի համար ն ռենտա հողի դիմաց, որոնք էլ կազմում են կապիտալիստական հասարակարգի երեք հիմնական դասակարգերի եկամուտները: Հիմնական դասակարգերի ստացած եկամուտները Սմիթը համարել է առաջնային եկամուտներ, իսկ մյուս դասակարգերի ու սոցիալական խավերի եկամուտները` վերաբաշխված կամ երկրորդային եկամուտներ: Ինչպես նկատում ենք, եկամուտների բաշխման հիմքում Սմիթը դրել է հասարակության դասակարգային կառուցվածքը, իսկ վերջինս բխեցրել է արտադրության գործոններին տիրապետելու հանգամանքից կախված: Այլ կերպ ասած, Սմիթը հասարակության տարեկան ամբողջական արդյունքը ներկայացրել է գործոնային եկամուտների տեսքով:

ա) Աշխատավարձի տեսությունը Ա. Սմիթը աշխատավարձը համարել է որպես աշխատանքի վարձատրություն` անկախ աշխատանքի հասարակական ձնից: Նա գտնում էր, որ կապիտալիստական հասարակության երեք դասակարգերն էլ շուկայում հանդես են գալիս որպես ապրանքատերեր: Բանվոր դասակարգի ունեցած ապրանքը Սմիթը համարում էր նրա աշխատանքը, որի վաճառքի դիմաց ստացված եկամտով նա պահպանում է իր գոյությունը: Սմիթը տարբերություն չի տեսնում աշխատանքի ն աշխատուժի միջն, ուստի աշխատավարձի նրա տեսության մեջ որպես ելակետ է համարվում «աշխատանք-ապրանքի» արժեքի որոշումը: Ըստ նրա` աշխատանքը, որպես ապրանք, ունի անվանական ն իրական գին: Անվանական գինը բանվորի ստացած դրամագումարն է,

իսկ իրական գինը կազմված է անհրաժեշտության ն հարմարության առարկաների գումարից: Սմիթը, ըստ էության, բնութագրել է անվանական ն իրական աշխատավարձ հասկացությունները, որոնց հետագայում ավելի խորությամբ անդրադարձել են Ռիկարդոն ն Մարքսը: Սմիթի կարծիքով հասարակության մեջ տարերայնորեն ձնավորվում է աշխատավարձի միջին մակարդակ կամ, ինչպես ինքն է ասում, «բնական նորմա», որը վերջին հաշվով պայմանավորված է հասարակության հարստությամբ ն աշխատասիրությամբ, նրա զարգացման աստիճանով, աշխատանքի ու կապիտալի կիրառման բնույթով: Աշխատավարձի միջին մակարդակը պետք է ունենա իր նվազագույն սահմանը, որը պետք է առնվազն «բավարար լինի նրա գոյության պահպանման համար»: Սմիթը նկատել է, որ բանվորները չեն բավարարվում աշխատավարձի նվազագույն մակարդակով ն պայքարում են իրենց ապրուստի բարելավման համար, որի պատճառով էլ բանվորների ու կապիտալիստների շահերը հակադրվում են: Սակայն աշխատավարձի բարձրացումն, ըստ Սմիթի, պայմանավորված է հասարակության աշխատավարձի ֆոնդի մեծությամբ, որի չափերը կախված են կապիտալի կուտակումից ն ազգային հարստության աճից: Աշխատավարձի ավելացումն իր հերթին խթանում է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումն ու տնտեսական առաջընթացը, քանի որ «աշխատանքի առատաձեռն վարձատրությունը ոչ միայն ազգային եկամտի մեծացման բնական արդյունք է, այլն նրա աճը խթանող գործոն» 13: Սմիթը համաձայն չէր Վ. Պետտիի այն տեսակետին, ըստ որի` աշխատավարձը պետք է սահմանվի «ֆիզիկական մինիմումի» չափով, քանի որ աշխատավարձի բարձրացումն իբր փոքրացնում է աշխատանքի խթանները ն ծուլացնում է բանվորներին: Սմիթը գտնում էր, որ բանվոր դասակարգը կազմում է ժողովրդի գերակշիռ մասը, ն արդարությունը պահանջում է, որ ամբողջ ժողովրդին կերակրող, հագցնող ն նրա համար բարիքներ ստեղծող մարդիկ իրենց սեփական աշխատանքի արդյունքից այնքան վարձատրվեն, որպեսզի կարողանան նորմալ կենսագործունեություն ապահովել: Բանվոր դասակարգի բարեկեցիկ ապրելու անհրաժեշտությունը Սմիթը հիմնավորում է նան նրանով, որ «ոչ մի հասարակություն չի կարող երջանիկ համարվել, եթե նրա զգալի մասը աղքատ է ու ոչ երջանիկ» 14:

բ) Շահույթի տեսությունը Ադամ Սմիթը շահույթը համարել է կապիտալիստների ստացած եկամտի ձնը, որը կախված է ոչ թե նրանց աշխատանքային գործունեությունից, այլ ավանսավորված կապիտալի չափերից: Ըստ Սմիթի, բանվորի ստեղծած նոր

À. Ñìèò, նշվ. աշխատ., էջ 69: À. Ñìèò, նշվ. աշխատ., էջ 73:

արժեքը, որն ավելանում է նյութերի արժեքին, բաժանվում է երկու մասի. մի մասը գնում է աշխատավարձի վճարմանը, մյուս մասը` գործատուների շահույթի վճարմանը` նրանց ամբողջ կապիտալի դիմաց: Այլ կերպ ասած` շահույթը նոր ստեղծված արժեքի ն բանվորներին վճարված աշխատավարձի տարբերությունն է: Սմիթը տվել է շահույթի նան մեկ այլ բնորոշում, ըստ որի` շահույթը կապիտալիստի այն եկամուտն է, որը մնում է հողասեփականատիրոջը ռենտա ն դրամատիրոջը փոխատվական տոկոս վճարելուց հետո: Այս դեպքում շահույթը հանդես է գալիս որպես գործող կապիտալիստի ձեռնարկատիրական եկամուտ: Սմիթը նշել է, որ շահույթը կախված է ավանսավորված կապիտալի մեծությունից ն ոչ մի կապ չունի ձեռնարկատիրոջ աշխատանքային գործունեության հետ, որովհետն արտադրության կազմակերպման ու կառավարման գործառույթը իրականացնում են վարձու կառավարիչները, որոնք աշխատավարձ են ստանում իրենց աշխատանքի քանակին, ծանրությանն ու բարդությանը համապատասխան: Այլ կերպ ասած, երբ «կապիտալ-սեփականությունը» ն «կապիտալ-գործառույթը» տարանջատվում են, որի հետնանքով շահույթից առանձնացվում է տոկոսը, ապա մնացած մասը` ձեռնարկատիրական եկամուտը, Սմիթը համարում է «կապիտալի կիրառման հետ կապված ռիսկի ն աշխատանքի վարձատրությունը» 15: Դասական տնտեսագիտությունը, հանձինս Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի, գտնում էր, որ շահույթը կապիտալի բերած առաջնային եկամուտն է, երբ կապիտալի տերը ինքն է գործադրում, կիրառում իր կապիտալը, իսկ երբ այն փոխատվությամբ տրվում է մեկ ուրիշի, ապա նրա բերած դրամական աճը կամ փոխատվական տոկոսը իրենից ներկայացնում է ածանցյալ եկամուտ: Ի տարբերություն դասական տնտեսագիտության, ժամանակակից տնտեսագիտությունը կապիտալի բազային, առաջնային եկամուտ համարում է տոկոսը, իսկ շահույթը ներկայացնում է որպես լրացուցիչ եկամուտ: Կոպիտ ասած` այն, ինչ «դասականները» շահույթ էին անվանում, ներկայումս տոկոս է կոչվում: Ա. Սմիթը նկատել է շահույթի նորմայի նվազման միտումը ն դա փորձել է բացատրել հարուստ երկրներում ձնավորված կապիտալի ավելցուկով ու կապիտալիստների մրցակցության աճով: Այս իմաստով է, որ Սմիթը շահույթի նորմայի ցածր մակարդակը բնութագրել է որպես բարձր տնտեսական զարգացման ն «ազգի առողջության» ցուցանիշ: Կապիտալիստական արտադրության վերջնական նպատակը Սմիթը համարել է շահույթի ստացումը, որը համապատասխանում է ամբողջ հասարակության շահերին, քանի որ յուրաքանչյուրի` անձնական օգուտի ձգտումը ի վերջո տանում է հասարակության բարօրությանը: Սակայն, միննույն ժա15

À. Ñìèò, նշվ. աշխատ., էջ 603:

մանակ, Սմիթը նկատել է, որ կապիտալիստներն առավելագույն շահույթի համար հետամուտ լինելով իրենց անձնական շահերին` «երբեմն հակադրվում են նույնիսկ հասարակության շահերին»:

գ) Հողային ռենտայի տեսությունը Ա. Սմիթի հողային ռենտայի ուսմունքն առանձնահատուկ է նրանով, որ նա ռենտայի էությունը բացատրել է չորս տարբեր ձնակերպումներով: Ելակետ ունենալով արժեքի աշխատանքային տեսությունը, նա ռենտան համարել է ավելցուկ` ապրանքի արժեքի նկատմամբ, հողի մշակման վրա ծախսված աշխատանքի արդյունքից առաջնահերթ հանուրդ: Սմիթը ռենտան համարել է մոնոպոլ գնի տարր, որը սահմանվում է հազվագյուտ որակական հատկանիշներ ունեցող գյուղատնտեսական մթերքների նկատմամբ, ինչպես նան բնության ուժերի գործողության արդյունք, գտնելով, որ գյուղատնտեսական բանող անասունները նույնպես արտադրողական «աշխատողներ» են, ն բացի այդ, «բնությունը նույնպես աշխատում է մարդու հետ միասին, չնայած դա ծախսումներ չի պահանջում, բայց նրա արդյունքը նույնպես արժեք ունի, ինչպես ամենաթանկ վարձատրվող բանվորի աշխատանքի արդյունքը»: Սմիթը աշխատավարձի ն շահույթի հետ մեկտեղ ռենտան ներկայացրել է որպես արժեքի տարր, որը հողի սեփականատիրոջն է վճարվում նրա` «հողի ծառայությունից» օգտվելու հնարավորություն ընձեռելու համար ն հանդես է գալիս որպես գործոնային եկամուտ: Սմիթն անդրադարձել է միայն դիֆերենցիալ հողային ռենտային ն ինչպես Վ. Պետտին ռենտան կախվածության մեջ է դրել հողի բերրիությունից ու տեղադրվածությունից: Նա նկատել է, որ հողային ռենտան աճելու միտում ունի: Սմիթը բացառել է վատագույն հողամասերից ռենտայի ստացումը` նշելով, որ վատագույն հողամասերը կարող են շահավետ մշակվել միայն հողատիրոջ կողմից, որը պարզապես կստանա այն կապիտալի սովորական շահույթը, որ ծախսել է դրա վրա:

7.5. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

Կապիտալի մասին Սմիթի ուսմունքը հիմնված է այն տեսական դրույթի վրա, որ հասարակության հարստության ավելացման նյութական հիմքը կապիտալի չափերի մեծացումը կամ դրա կուտակումն է, որն էլ, իր հերթին, նա կապել է կապիտալիստների խնայողության, աշխատասիրության, հաշվենկատության կամ ժուժկալության հետ: Սմիթը կապիտալը բնութագրել է երկակի ձնով: Մի դեպքում նա կապիտալը համարում է արտադրության միջոցների պաշար, որն անհրաժեշտ է արտադրության գործընթացը շարունակելու համար, մյուս կողմից, կապիտալը նույնացնում է եկամուտ, շահույթ

բերող նյութական բարիքների պաշարների հետ ընդհանրապես: Այլ կերպ ասած` Սմիթը կապիտալի բնաիրային, նատուրալիստական բնորոշման կողմնակից էր: Ի տարբերություն ֆիզիոկրատների, որոնք արտադրողական էին համարում միայն գյուղատնտեսության մեջ ներդրված կապիտալը, Սմիթը արտադրողական է համարել նան արդյունաբերական կապիտալը: Կապիտալի տեսության նրա արժանիքներից է համարվում այն, որ նա, կիրառելով հիմնական ն շրջանառու կապիտալ հասկացությունները, դրանց հիման վրա ներկայացրել է կապիտալի կառուցվածքը: Կապիտալը հիմնական ն շրջանառու մասերի բաժանելու տեսությունը Սմիթը դուրս բերեց ֆիզիոկրատական նեղ շրջանակներից ն տարածեց ընդհանրապես արտադրողական կապիտալի վրա: Սմիթը հիմնական կապիտալ է համարել ավանսավորված կապիտալի այն մասը, «որը եկամուտ կամ շահույթ է բերում` առանց անցնելու մեկ սեփականատիրոջից մյուսին ն առանց հետագա շրջանառության»: Շրջանառու կապիտալը նա բնորոշել է նրանով, որ «մշտապես տիրոջ ձեռքից դուրս է գալիս մի ձնով, վերադառնում է մի այլ ձնով ն այդպիսի շրջանառության կամ հաջորդական փոխանակությունների միջոցով կարող է տիրոջը շահույթ բերել»: Սմիթը հիմնական կապիտալին է դասել մեքենաները ն սարքավորումները, շենքերը ն կառույցները, հողերի բարելավումը ն դրանց պիտանիությունը, գիտելիքները, աշխատանքային հմտությունները ն հասարակության անդամների օգտակար ընդունակությունները: Սմիթի կողմից հիմնական կապիտալի այս չորրորդ տարրի առանձնացումը ուշագրավ է ն կարնորվում է նրանով, որ նման է ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ կիրառվող «մարդկային կապիտալ» հասկացությանը: Շրջանառու կապիտալն, ըստ Սմիթի, նույնպես կազմված է չորս մասերից` փողը, պարենամթերքի պաշարները, հումքը ն անավարտ արտադրության կիսաֆաբրիկատները, պատրաստի, բայց դեռնս չիրացված ապրանքները: Ինչպես նկատում ենք, Սմիթը հիմնական ն շրջանառու կապիտալների սահմանազատման հիմքում դրել է դրանց բնեղեն հատկանիշները, որի պատճառով, ի տարբերություն ֆիզիոկրատների, չկարողացավ ճիշտ մեկնաբանել դրանց շրջանառության առանձնահատկությունները: Հասարակական կապիտալի վերարտադրության սմիթյան ուսմունքը հիմնված է արժեքի մեկնաբանման նրա այն դրույթի վրա, ըստ որի` հասարակական արդյունքի արժեքը ներկայացվում է եկամուտների` աշխատավարձի, շահույթի, ռենտայի տեսքով ն հաշվի չի առնվում արտադրության միջոցների արժեքը: Սմիթի այս «վրիպումը» Կ. Մարքսը անվանել է «Սմիթի հեքիաթանման դոգմա»: Սմիթը այսպիսի մեկնաբանություն է կատարում` ելնելով այն հետնությունից, որ «երկրի տարեկան արդյունքը վերջին հաշվով կանխորոշված է նրա բնակիչների սպառման, նրանց եկամուտ դառնալու

համար»: Սա, ըստ էության, կարող է ընդունելի լինել միայն պարզ վերարտադրության ժամանակ: Սմիթը հասարակական արդյունքի վերարտադրության հարցում բավականին հետ մնաց ֆիզիոկրատներից, որոնք ճիշտ մեկնաբանեցին եկամուտների տնտեսական շրջապտույտը հասարակության մեջ: Այնուամենայնիվ պետք է ենթադրել, որ Սմիթը զգացել է վերարտադրության իր մեթոդոլոգիայի «խոցելի» կողմը ն փակուղուց դուրս գալու համար տարբերել է համախառն ն զուտ եկամուտ հասկացությունները: Ըստ նրա բնորոշման` համախառն եկամուտը բնակչության ամբողջ տարեկան եկամուտն է, որից հիմնական ն շրջանառու կապիտալի վերականգնման ծախսերը հանելուց հետո գոյանում է զուտ եկամուտը: Փաստորեն, Սմիթը տարեկան համախառն եկամուտը ն տարեկան ամբողջական արդյունքը նույնացրել է: Մեկ այլ դեպքում, Սմիթը կատարում է կարնոր հետնություն, ըստ որի` հասարակական արդյունքի մի մասը, որը նախատեսված է հիմնական կապիտալի պահպանման համար, պիտանի չէ անձնական սպառման համար, ուստի չի կարող մտնել զուտ եկամտի մեջ: Այս կապակցությամբ Կ. Մարքսը նշել է, որ Սմիթը առանձին ապրանքի արժեքը ն հասարակական արդյունքի արժեքը ներկայացնելով աշխատավարձի, շահույթի, ռենտայի տեսքով ն անտեսելով նրա չորրորդ տարրը` հաստատուն կապիտալը, այնուամենայնիվ ստիպված է վերջինս մտցնել «հետին դռնով»` համախառն ն զուտ եկամուտների միջն տարբերությունները սահմանելու միջոցով:

7.6. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒՄԸ ՍՄԻԹԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՈՒՄ

Ադամ Սմիթը «տնտեսական լիբերալիզմի» կողմնակից էր ն գտնում էր, որ պետությունը չպետք է արհեստական արգելքներ դնի շուկայական մեխանիզմի բնականոն ընթացքի վրա: Սմիթը «պետության ամենաճիշտ տնտեսական քաղաքականությունը համարելով տնտեսական քաղաքականության բացակայությունն ընդհանրապես», այնուհանդերձ դրական է համարում պետության որոշ գործառույթների իրականացումը, ինչպիսիք են` հասարակական աշխատանքների վրա ծախսերի իրականացումը, ֆինանսական գործունեությունը, երկրի ներքին կարգապահության ն արտաքին անվտանգության ապահովումը, որոնք, նրա կարծիքով, տնտեսության զարգացման անհրաժեշտ պայմաններն են: Սմիթը կարնոր նշանակություն է տվել հատկապես պետության ֆինանսական գործունեությանը: «Ժողովուրդների հարստություն...» աշխատության հինգերորդ գրքում նա անդրադարձել է պետական բյուջեի ն պետական պարտքի վերլուծությանը: Սմիթը, առաջադրելով «էժան պետության» դրույ135

թը, միայն արդարացրել է պետության այն ծախսերը, որոնք իրականացվում են հանուն ամբողջ հասարակության շահերի: Սմիթը սահմանել է պետության հարկային քաղաքականության տեսական հիմքերն ու սկզբունքները: Նա նշել է, որ հարկերը պետք է համապատասխանեն «քաղաքացիների ուժերին ն ընդունակություններին», սահմանվեն յուրաքանչյուր անընդունակ, անկարող մարդուն նկատի ունենալով, ն դրանց գանձման ձնն ու ժամանակը պետք է հնարավորին չափ համապատասխանեն հարկ վճարողների շահերին: Նրա կարծիքով, պետական հարկի գանձման ամենահարմար օբյեկտը հողային ռենտան է: Սմիթը անարդյունավետ է համարել շահույթից գանձվող հարկը: Այս եզրակացությունը նա հիմնավորել է նրանով, որ ձեռնարկատերը, իր շահույթի չափը պահպանելու նպատակով, հարկերից ստացվող վնասը կձգտի դնել սպառողների վրա` ընտրելով իր արտադրանքի գները բարձրացնելու ուղին: Սմիթը աննպատակահարմար է համարել նան աշխատավարձի նկատմամբ հարկը, որովհետն, ըստ նրա, այդ հարկը ստիպված է վճարել ձեռնարկատերը, քանի որ վերջինս պարտավոր է ապահովել բանվորի «կենսամինիմումը», որի արդյունքում կապիտալիստը դարձյալ կձգտի նման հարկի բարձրացումը դնել սպառողների վրա` ապրանքների գները բարձրացնելու ճանապարհով: Նման հիմնավորումներից ելնելով, Սմիթը գտնում է, որ միայն ռենտայից հարկը չի կարող մեկ ուրիշի վրա «բարդվել» ն իրականում կկրճատի հողասեփականատերերի եկամուտները: Դժվար չէ նկատել, որ Սմիթի կողմից առաջադրված հարկային քաղաքականությունը ակնհայտորեն հակաֆեոդալական բնույթ է կրել: Հակադրվելով մերկանտիլիզմի հովանավորչական քաղաքականությանը, Սմիթը դեմ էր արտաքին առնտրի ցանկացած սահմանափակմանը ն կարծում էր, որ պետության վարած ազատ առնտրի քաղաքականությունը կծառայի հասարակության բոլոր անդամների շահերին: Սմիթը, արտաքին առնտրի քաղաքականության հետ կապված, առաջադրել է «բացարձակ առավելությունների» սկզբունքը, որի համաձայն` պետությունը պետք է խրախուսի այնպիսի ապրանքների արտահանումը, որոնք ծախսերի բացարձակ առավելություն են ապահովում այլ երկրների նկատմամբ ն նպաստում են արտաքին առնտրի շահավետության բարձրացմանը:

ԳԼՈՒԽ Մ | | |

ԴԱՎԻԹ ՌԻԿԱՐԴՈՅԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

8.1. ԴԱՎԻԹ ՌԻԿԱՐԴՈՆ ԵՎ ՆՐԱ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դասական տնտեսագիտությունն իր հետագա զարգացումը ստացավ անգլիացի նշանավոր տնտեսագետ Դավիթ Ռիկարդոյի կողմից: Եթե Ա. Սմիթը կապիտալիզմի զարգացման մանուֆակտուրային ժամանակաշրջանի տնտեսագետ էր, ապա Դ. Ռիկարդոն գործեց արդյունաբերական հեղաշրջման ժամանակաշրջանում, երբ մանուֆակտուրայից անցում էր կատարվում մեքենայական արտադրությանը: Ռիկարդոն ոչ միայն Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքի շարունակողը դարձավ, այլն նրա շատ գաղափարների ընդդիմախոսն ու զարգացնողը: Դավիթ Ռիկարդոն (1772-1823թթ.) ծնվել է Անգլիայում, հրեական ծագում ունեցող բորսայական մակլերի ընտանիքում, նա 17 երեխաներից երրորդն էր: Ռիկարդոն պարբերական կրթություն չի ստացել. տարրական դպրոցից հետո Ամստերդամում երկու տարի քեռու գրասենյակում ուսումնասիրել է կոմերցիայի հիմունքներն ու գաղտնիքները, 14 տարեկանում դասեր է ստացել տնային ուսուցիչներից ն արդեն 16 տարեկանում հոր օգնականն էր բորսայական գրասենյակում: Ռիկարդոյի գործունեությունը բավականին տարաբնույթ է. եղել է բորսային մակլեր, մաթեմատիկայի ուսուցիչ, երկու անգամ շերիֆ է ընտրվել, երկու անգամ ընտրվել է անգլիական պառլամենտի անդամ, դարձել է միլիոնատեր ու խոշոր սեփականատեր: Ամուսնանալով ծնողների կամքին հակառակ` 21 տարեկանում լքել է հայրական օջախը` գրպանում ունենալով 800 ֆունտ ստեռլինգ ն արդեն 33 տարեկանում ֆինանսական խոշոր դեմք էր հանդիսանում Լոնդոնում ուներ 1 մլն ֆունտ ստեռլինգ, որն այդ ժամանակվա համար հսկայական գումար էր: Որքան էլ զարմանալի է, Ռիկարդոն, նույնիսկ քոլեջ ու համալսարան չավարտելով ն ունենալով իր բիզնեսի հոգսերը, խոշոր ներդրում է կատարել տնտեսագիտության զարգացման գործում ն իր ուրույն տեղն ունի տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: ճշմարիտ ն բնորոշ է ասված, որ «Չի կա-րելի չընդունել այն պատմական փաստը, որ շատ բիզնեսմեններ ն ամենից առաջ` Դավիթ Ռիկարդոն, հսկայական ներդրում են ունեցել նան տնտեսագիտու136

թյան զարգացման մեջ» 1: Գոյություն ունի անգլիական ասացվածք. «տնտեսագետն այն մարդն է, որը գրպանում գրոշ չունի, սակայն այնպես է ուրիշներին «փող սարքելու» խորհուրդներ տալիս, որ եթե նրանք հետնեն դրանց, ապա նույնպես կմնան առանց գրոշի»: Սակայն չկան օրինաչափություններ առանց բացառությունների, քանի որ Ռիկարդոն, միլիոնանոց կարողություն ունենալով, բարեկամներին, մասնավորապես` Թ. Մալթուսին, փողի շահավետ կիրառման այնպիսի խորհուրդներ էր տալիս, որ վերջիններս դժգոհելու հիմքեր չունեին: Գոյություն ունի այն վարկածը, որ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական հետազոտությունների համար մեծ խթան է հանդիսացել նրա պատահական ծանոթությունը Սմիթի «Ժողովուրդների հարստությունը» գրքին: Իհարկե, սա կարծես «Նյուտոնի խնձորի» պատմության նման է հնչում, սակայն դրա հիմքերը կան հենց Ռիկարդոյի` Թ. Մալթուսին ուղղված նամակներից մեկում, որտեղ նա գրել է, որ կարդալով նրա «Ազգաբնակչության օրենքի մասին փորձը» (1798թ.) աշխատությունը, այդտեղ գտել է իր հետաքրքրությունը շարժող այնպիսի հստակ ն լավ շարադրված մտքեր ինչպիսին հանդիպել է Սմիթի մոտ: Ռիկարդոն սերտ բարեկամություն է արել նան Ջեյմս Միլլի հետ ն վերջինիս հորդորանքները նպաստել են Ռիկարդոյի նշանավոր աշխատության` «Քաղաքատնտեսության ն հարկման հիմունքները» (1817թ.) գրքի արագ ավարտմանն ու հրատարակմանը: Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքի երկրպագուներից մեկն այսպես է բնութագրել նրա ներդրումը տնտեսագիտության զարգացման գործում. «Հնարավո՞ր բան է, որ մի անգլիացի, այն էլ ոչ ակադեմիական գիտության աշխարհից ն կոմերցիոն ու հասարակական հոգսերում թաղված, կատարեց այն, ինչ չկարողացան... կատարել Եվրոպայի բոլոր համալսա-րանները գիտական մտքի մի ամբողջ հարյուրամյակում» 2: Ռիկարդոյի «Քաղաքատնտեսության հիմունքները» աշխատությունը կազմված է 32 գլուխներից, որոնք բաժանված են երեք մասերի` տնտեսագիտության տեսության հիմունքները (արժեքի, ռենտայի, բնական ն շուկայական գնի, աշխատավարձի, շահույթի, փողի վերաբերյալ տեսությունները), հարկման տեսությունը ն պրակտիկան, Սմիթի, Մալթուսի, Սեյի գաղափարների վերլուծությունը: Դեռնս 1805-1811թթ. Ռիկարդոն հրատարակել է մի քանի աշխատանքներ, որոնք կապված էին 1797թ. Անգլիական բանկի կողմից բանկնոտների` ոսկով փոխարինումը դադարեցնելու որոշման հետ, որի հետնանքով բանկնոտները փաստորեն դարձել էին թղթադրամներ: Այդպիսի աշխատություններից են` «Առաջարկություններ խնայողական ն կայուն դրամաշրջանառու1

Ìèçåñ Ë., Î íåêîòîðûõ ðàñïðîñòðàíåííûõ çàáëóæäåíèÿõ ïî ïîâîäó ïðåäìåòà è ìåòîäà ýêîíîìè÷åñêîé íàóêè, Ì., 1994, ò. II, էջ 208: Àíèêèí À. Â. Þíîñòü íàóêè, Ì., 1985, էջ 203.

թյան օգտին» (1805թ.), «Երեք նամակ ոսկու գնի մասին» (1809թ.) ն այլն, որտեղ Ռիկարդոն փորձել է հիմնավորել, որ ոսկու շուկայական գների բարձրացումը պայմանավորված է ոչ թե արտասահման արտահանելու դրանց մեծ պահանջարկով, այլ բանկնոտների չափից ավելի թողարկման հետնանքով դրանց արժեզրկմամբ: 1811թ. Ռիկարդոն ոչ միայն Լոնդոնի ֆինանսական աշխարհի խոշոր դեմք էր, այլն որպես տնտեսագետ արդեն ճանաչված հեղինակություն էր ն դարձել էր բանկնոտների փոխարկումը վերականգնելու շարժման լիդերը: 1815թ. Ռիկարդոն հրատարակել է «Կապիտալի շահույթի վրա հացի ցածր գնի ազդեցության մասին փորձ» աշխատությունը, որտեղ սեղմ ներկայացրել է դասակարգերի տնտեսական հարաբերությունների տեսությունը ն դրա ազդեցությունը կապիտալիզմի զարգացման վրա: Ռիկարդոյի կարծիքով բնակչության աճին զուգընթաց աստիճանաբար պակաս պտղաբեր հողերի մշակումը հանգեցնում է գյուղատնտեսական արտադրանքների գների բարձրացման, որի հետնանքով հողասեփականատերերը շահում են, այն դեպքում, երբ կապիտալին բաժին ընկնող շահույթի նորման իջնում է: Դրանից կտուժեն նան բանվորները, քանի որ նրանց աշխատանքի նկատմամբ պահանջարկը կնվազի: Այս միտումների վրա հակազդեցություն կունենա էժան հացի ներմուծումն արտասահմանից, որին էլ խոչընդոտում են «հացային օրենքները»: Ռիկարդոյի հետազոտական, այնուհետն պառլամենտական գործունեությունն ուղղված է եղել հիմնականում հացի վերաբերյալ օրենքների բարելավմանը: Դժվար չէ նկատել, որ Ռիկարդոն խնդիր է դրել հստակեցնել կապիտալիստական հասարակության երեք հիմնական դասակարգերի` կապիտալիստների, բանվորների ն հողասեփականատերերի միջն տնտեսական հարաբերությունները ն ցույց տալ, թե ինչ մեխանիզմով պետք է բաշխվի ազգային եկամուտը ն վերածվի շահույթի, աշխատավարձի ու ռենտայի: Իր հիմնական` «Քաղաքատնտեսության հիմունքները...» աշխատությունում Ռիկարդոն արդեն հստակ ձնակերպում է քաղաքատնտեսության առարկայի գլխավոր խնդիրը, այն համարելով հասարակության եկամուտների «բաշխումը կառավարող օրենքների սահմանումը» 3: Ռիկարդոն ձգտել է բաշխման օրենքները սահմանել արտադրության շահերից ու պայմաններից ելնելով: Նա իր ուսմունքի հիմքում դրել է այն գաղափարը, որ ապրանքների արժեքը ստեղծվում է արտադրության գործընթացում կատարված աշխատանքով: Կապիտալիստական արտադրության գլխավոր խնդիրը համարել է նյութական բարիքների արտադրության ավելացումը ն նոր միայն փորձել է պարզաբանել հասարակական հարստության բաշխման օրենքները: Դ. Ռիկարդոյի հետազոտության մեթոդաբանությունը շատ նմանություններ ունի Ա. Սմիթի մեթոդաբանության հետ, որովհետն երկուսն էլ բուրժուա3

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. I, Ì.,1955, էջ 30:

կան հասարակության «Ֆիզիոլոգիայի» հիմքում դրել են «բնական կարգի» հիմնադրույթը ն արժեքի օրենքի գործողությունը: Ռիկարդոյի հետազոտությունը հիմնված է տրամաբանական վերացարկման մեթոդի վրա: Ի տարբերություն Սմիթի ն դասական դպրոցի մյուս ներկայացուցիչների, նա ավելի հետնողական էր կապիտալիստական տնտեսակարգի ներքին պատճառահետնանքային կապերն ու հակասությունները բացահայտելու հարցում: Տրամաբանական վերացարկման մեթոդի զարգացման գործում Ռիկարդոյի ներդրումը բարձր է գնահատել Ի. Շումպետերը, ասելով, որ նրա աշխատանքները «վարպետի ստեղծագործություններ» են, մինչդեռ նրա ժամանակակիցներին, Ռիկարդոյի համեմատությամբ, համարել է «դպրոցականներ»: Ռիկարդոն նույնպես, ինչպես ն Սմիթը, տնտեսական լիբերալիզմի կողմնակից էր: «Տնտեսական մարդու» բնութագրության մեջ Ռիկարդոն կարնորում է նան նրա «բարոյական կերպարի» հատկանիշները: Ռիկարդոն գտնում էր, որ ազատ մրցակցության պայմաններում անհատի շահերը չեն բախվում հասարակության շահերին, ն ազատ մրցակցությունը, չնայած իր որոշ թերի կողմերին, առավել նպատակահարմար ձնով է արտահայտում ամբողջ ազգի շահերը: Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքն իր ուրույն տեղն ունի համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի գանձարանում (նրա աշխատությունների ռուսերեն հրատարակումը զետեղված է 5 հատորներում), ն այսօր էլ նրա շատ գաղափարներ ոչ միայն մնայուն են (արժեքի ն ռենտայի տեսությունները), այլն արդիական են (արտաքին առնտրի համեմատական ծախսերի առավելության տեսությունը):

8.2. ԱՐԺԵՔԻ ԵՎ ՓՈՂԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դավիթ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում առանցքային նշանակություն ունի արժեքի տեսությունը: Ռիկարդոն արժեքի տեսությունը հասցրեց որոշակի կատարելության` հնարավորին չափ վերացնելով այն թերություններն ու հակասությունները, որոնք բնորոշ էին նրա նախորդներին: Նա արժեքի հիմնախնդրի հետազոտումը սկսում է Սմիթի արժեքի տեսության վերլուծությամբ: Ռիկարդոն Սմիթին անհետնողական է համարել այն հարցում, որ նա շփոթում ու նույնացնում է ապրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխատանքը ն աշխատանքի այն քանակը, որի հետ կարող է փոխանակվել այդ աշխատանքի արդյունքը: Եթե Սմիթը եկամուտների երեք տեսակները` աշխատավարձը, շահույթը ն ռենտան բնութագրեց որպես արժեքի աղբյուր, նրա բաղադրամասեր, ապա Ռիկարդոն գտնում էր, որ եկամուտների բոլոր տեսակների սկզբնաղբյուրը աշխատանքն է: Այնուհանդերձ,

Ռիկարդոն չի կարողանում հաղթահարել, այսպես կոչված` «Սմիթի դոգման», քանի որ նա ընդունում է այս գաղափարի մյուս կողմը, նշելով, որ արժեքն ի վերջո տրոհվում է եկամուտների: Ռիկարդոն ավելի հստակ է բնութագրում սպառողական արժեք ն փոխանակային արժեք հասկացությունները: Ռիկարդոյի արժանիքներից է նան այն, որ նա կիրառել է հարաբերական (համեմատական) արժեք ն բացարձակ արժեք հասկացությունները: Հարաբերական արժեքն, ըստ էության, նա համարել է փոխանակային արժեքը, որը հարաբերականորեն արտահայտվում է մեկ այլ ապրանքի որոշակի քանակության միջոցով: Բացարձակ աժեքը Ռիկարդոն համարում է ապրանքի մեջ մարմնացած աշխատանքի քանակությունը: Փոխանակային արժեքը նա ներկայացրել է որպես բացարձակ արժեքի դրսնորման անհրաժեշտ ձնը: Ռիկարդոն կարնորել է ապրանքի սպառողական արժեքի ն փոխանակային արժեքի միասնությունը, նշելով, որ առանց օգտակարության` փոխանակային աժեքը չի կարող դրսնորվել. «Եթե առարկան ոչ մի բանի համար պիտանի չէ ... ոչնչով չի ծառայում մեր կարիքներին, նա փոխանակային արժեք ունենալ չի կարող, ինչքան էլ որ հազվագյուտ լինի կամ աշխատանք ծախսված լինի նրա արտադրության համար»: 4 Միննույն ժամանակ, Ռիկարդոն նշել է, որ օգտակարությունը, հանդիսանալով փոխանակային արժեքի անհրաժեշտ պայմանը, այնուհանդերձ չի կարող արժեքի չափանիշ լինել: «Օգտակարության աստիճանը չի կարող արժեքի չափանիշ լինել, որովհետն մեծ դժվարություններով ու ջանքերով արտադրված ապրանքը միշտ թանկ կլինի շատ հեշտությամբ արտադրված ապրանքից, նույնիսկ եթե բոլոր մարդիկ համարեն, որ վերջինս ավելի օգտակար է, քան առաջինը»: 5 Միաժամանակ նա նշել է, որ երբեմն մեծ փոխանակային արժեք ունեցող ապրանքները կարող են պակաս կարնոր նշանակություն ունեցող սպառողական արժեքներ լինել: Կարծում ենք` արժեքի գնահատման Ռիկարդոյի այս մոտեցումն այսօր էլ է կարնորվում այն իմաստով, որ արժեքի կամ արժողության գնահատման ժամանակ այնքան էլ ճիշտ չէ նախապատվությունը սուբյեկտիվ հոգեբանական գործոններին ու չափանիշներին տալը: Ռիկարդոն, ի տարբերություն իր նախորդների, չի նույնացրել արժեք ն հարստություն հասկացությունները, նշելով, որ արժեքը կախված է ոչ թե առատությունից, այլ արտադրության ծանր կամ թեթն լինելուց: Նա արտահայտել է այն միտքը, որ տարվա ընթացքում 1 մլն բանվորների աշխատանքը միննույն մեծության արժեք, սակայն տարբեր քանակության հարստություն է ստեղծում: Այլ կերպ ասած` Ռիկարդոն հասկացել է, որ սպառողական արժեքների քանակը, արժեքի անփոփոխ պայմաններում, կարող է ավելանալ, որը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման արդյունք է

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. II, Ì., 1955, էջ 30: Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. V, Ì., 1961, էջ 263:

համարվում: Ռիկարդոն արտահայտել է այն միտքը, որ օգտակարությամբ օժտված ապրանքների փոխանակային արժեքը պայմանավորված է դրանց հազվագյուտությամբ ն արտադրության համար պահանջվող աշխատանքի քանակով: Նրա կարծիքով կան առանձնահատուկ ապրանքներ (հին արձաններ, գրքեր, նկարներ, հատուկ համի գինիներ), որոնց արժեքը որոշվում է բացառապես հազվագյուտությամբ ն «ոչ մի աշխատանքով հնարավոր չէ քանակն ավելացնել, ն դրանց արժեքը չի իջնում առաջարկի ավելացման հետնանքով, այլ փոփոխվում է` կախված այն անձանց հարստությունից ու ճաշակից, որոնք ցանկանում են դրանք ձեռք բերել»: 6 Ռիկարդոն նշում է, որ նման առանձնահատուկ ապրանքներն աննշան բաժին ունեն առք ու վաճառքի առարկաների մեջ, հետնաբար արժեքը գնահատելու համար պետք է նկատի ունենալ միայն այն ապրանքները, որոնց քանակությունը կարող է ավելանալ մարդկային աշխատանքով, ն դրանց արտադրության մեջ մրցակցությունը ոչ մի սահմանափակման չի ենթարկվում: Արժեքի գնահատման չափանիշների ընտրության հետ կապված` Ռիկարդոն չի ընդունել ոսկին` որպես արժեքի չափ, որովհետն, նրա կարծիքով, ոսկու արժեքի փոփոխության պատճառը դարձյալ դրա ձեռքբերման, կորզման համար անհրաժեշտ աշխատանքի քանակի ավելացումը կամ փոքրացումն է: Ռիկարդոն, պաշտպանելով Սմիթի արժեքի աշխատանքային տեսությունը ն քննարկելով արժեքի չափման հնարավոր տարբերակները, եզրակացնում է, որ «աշխատանքը ցանկացած արժեքի հիմքն է»: Սակայն Ռիկարդոն մերժում է Սմիթի այն պնդումը, որ արժեքը աշխատանքով է որոշվում միայն պարզ ապրանքային արտադրության ժամանակ: Ըստ Ռիկարդոյի` ապրանքի արժեքի վրա ազդում է ոչ միայն դրա վրա անմիջականորեն կատարված աշխատանքը, այլն այդ աշխատանքին նպաստող գործիքների, սարքավորումների ն շենքերի վրա ծախսված աշխատանքը: Ռիկարդոյի արժեքի տեսության առանձնահատկություններից է նան այն, որ ապրանքի արժեքը որոշում է ոչ թե դրա արտադրության վրա անմիջականորեն ծախսված փաստացի աշխատանքի քանակով, ինչպես վարվում է Սմիթը, այլ արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատանքի քանակով: Այլ կերպ ասած, ապրանքի արժեքի մեծությունը Ռիկարդոն ըստ էության արտահայտում է հասարակականորեն անհրաժեշտ աշխատանքի քանակով, սակայն դրա համար հիմք է ընդունում ոչ թե արտադրության միջին պայմանները, այլ վատագույն պայմանները: Արժեքի գնահատման այսպիսի մոտեցումը Ռիկարդոյին հավանաբար անհրաժեշտ էր գյուղատնտեսության մեջ ռենտայի առաջացումը բացատրելու համար:

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. I, Ì., 1955, էջ 38-40:

Տնտեսագիտության մեջ ընդունված է այն կարծիքը, որ Ռիկարդոյի արժեքի տեսության թույլ կողմերից է արժեքի ն գնի փոխհարաբերության ոչ ճիշտ ըմբռնումը կամ դրանց նույնացումը: Ռիկարդոյի տեսության գաղափարական ընդդիմախոսները, մասնավորապես` Թ. Մալթոսը ն Ջ. Մակ-Կոլուխը, նրա արժեքի աշխատանքային տեսությունը ժխտելու նպատակով հաճախ բերում էին հին գինու օրինակը, որը տակառի մեջ մառանում գտնվելով` ժամանակի ընթացքում շարունակ թանկանում է` առանց աշխատանքային ծախսումների: Ռիկարդոյի արժեքի տեսությունը հերքելու համար նրանք մատնացույց էին անում նան այն փաստը, որ մեծ կապիտալ ունեցող ձեռնարկատերերը ավելի շատ շահույթ են ստանում, քան ավելի փոքր կապիտալ ունեցողները` անկախ նրանց ձեռնարկություններում աշխատող բանվորների թվաքանակից: Չկարողանալով պատասխանել այսպիսի հարցադրումներին` Ռիկարդոն մեծ հիասթափություն է ապրում ն նույնիսկ հայտարարում, որ եթե երբնէ փորձի նորից շարադրել իր հիմնական աշխատությունը, ապա կհրաժարվի արժեքի աշխատանքային տեսությունից: Սակայն Ռիկարդոն փաստորեն կարողանում է դուրս գալ փակուղուց` տարբերելով ապրանքի բնական գին ն շուկայական գին հասկացությունները: 1820թ. Ռիկարդոն գրում է «Ծանոթագրություններ Մալթուսի «Քաղաքատնտեսության հիմունքներ» գրքին» աշխատությունը (որը մեկ դարից ավելի անտիպ է մնացել), որտեղ որոշակիորեն սահմանազատվում են ապ-րանքի արժեք ն արտադրության ծախսեր հասկացությունները: Ռիկարդոն արժեք ասելով արդեն նկատի է ունեցել միայն աշխատանքային ծախսերը, իսկ արտադրության ծախսեր ասելով` կապիտալի ծախսումները: Այսինքն` նա գտնում էր, որ ապրանքի արժեքը որոշվում է աշխատանքով, իսկ արտադրության ծախսերը կապիտալի ծախսումների հետ միասին ներառում են նան շահույթը: Այլ կերպ ասած, Ռիկարդոն ապրանքի բնական գին ասելով հասկանում է ոչ թե արժեքը, այլ դրա արտահայտությունը հանդիսացող արտադրության գինը: Շուկայական գինը նա համարել է բնական գնից շեղումը, որը տեղի է ունենում պահանջարկի ու առաջարկի ազդեցությամբ, իսկ արտադրության ծախսերը` այն առանցքը, որի շուրջը տատանվում են շուկայական գները: Նա գրել է, որ «ապրանքների գները կարգավորվում են, վերջին հաշվով, արտադրության ծախսերով ն ոչ թե պահանջարկով ու առաջարկով, քանի որ վերջիններս կարող են միայն ժամանակավորապես ազդել շուկայական գնի վրա»: 7 Վերջին միտքը, ինչ խոսք, բավականին ուշագրավ պետք է լիներ պահանջարկի ու առաջարկի տեսության «երկրպագուների» համար: Ի տարբերություն Ա. Սմիթի, որի տնտեսագիտական ուսմունքում փողի տեսության հարցերի քննարկումը նախորդում է արժեքի տեսության մեկնաբանությանը, Դ. Ռիկարդոն փողի հիմնախնդրին անդրադառնում է ապրանքի

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. I, Ì., 1955, էջ 315:

արժեքի հարցերը մեկնաբանելուց հետո: Ռիկարդոն իր տնտեսագիտական ուսմունքում մեծ տեղ է հատկացրել փողի ն դրամաշրջանառության հարցերի քննարկմանը: Նա փողը համարել է ապրանք, որն օժտված է ներքին արժեքով: Փողի արժեքը որոշել է դրա վրա ծախսված աշխատանքով: Ըստ Ռիկարդոյի` ոսկին 15 անգամ թանկ արժե, քան արծաթը, քանի որ ոսկու որոշակի քանակի արտադրության համար 15 անգամ ավելի աշխատանք է պահանջվում, քան արծաթի նույն քանակի արտադրության համար ն ոչ թե այն պատճառով, որ ոսկու նկատմամբ 15 անգամ ավելի մեծ պահանջարկ կա, քան արծաթի նկատմամբ, ինչպես պնդում էր Թ. Մալթուսը: 8 Ռիկարդոյի փողի տեսությանը բնորոշ է երկակիությունը. մի կողմից փողը (ոսկին ն արծաթը) համարում է առանձնահատուկ ապրանք, որի արժեքը որոշվում է դրա վրա կատարված աշխատանքային ծախսերով, մյուս կողմից, փողի արժեքը որոշում է շրջանառության գործընթացում գոյություն ունեցող նրա քանակից կախված: Ռիկարդոն փողը համարում է առանձնահատուկ ապրանք, որը հանդես է գալիս որպես մյուս ապրանքների արժեքի չափ ն շրջանառության միջոց: Դրամաշրջանառության հարցերին նվիրված աշխատություններում նա նշել է, որ թղթադրամների քանակը պետք է համապատասխանի շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքային զանգվածի արժեքին, իսկ փողի ավելցուկը պետք է հետ վերցվի բանկի կողմից: Ռիկարդոն գտնում էր, որ շրջանառության մեջ փողի քանակը կարգավորվում է փողի արժեքով: Ըստ նրա, եթե շրջանառության մեջ գործի միայն ոսկին, ապա 15 անգամ ավելի պակաս փող կպահանջվի շրջանառության կարիքների համար, քան այն դեպքում, երբ գործի միայն արծաթը: Սակայն մեկ այլ դեպքում նա նշում է, որ շրջանառության մեջ փողի քանակի մեծացումը հանգեցնում է փողի արժեքի իջեցման: Նրա կարծիքով շրջանառության մեջ փողի քանակը կարող է տարբեր ու կամայական լինել, իսկ փողի արժեքը սահմանվում է շրջանառության ոլորտում ն կախված է նրա քանակից: Այլ կերպ ասած` Ռիկարդոն փողի քանակային տեսության կողմնակից էր ն փողը բնութագրում էր որպես տեխնիկական միջոց: Ռիկարդոյին մտահոգել է այն հարցը, թե ապրանքների ու փողի արժեքի անփոփոխության պայմաններում ինչ է տեղի ունենում ապրանքների գների հետ, երբ շրջանառության մեջ փողի քանակն ավելանում է: Այս հարցի կարնորությունը արտահայտում է նրանում, որ երբ փողը դիտվում է միայն որպես շրջանառության միջոց, ապա մետաղադրամի ն թղթադրամի արմատական տարբերությունները կարծես վերանում են, ն թղթադրամի շրջանառության կանոնները ինքնին տարածվում են մետաղադրամային շրջանառության վրա: Այստեղից էլ հետնել է Ռիկարդոյի այն պնդումը, որ «շրջանառության մեջ փողի ավելցուկի մեծացմանը համապատասխան` սկսվում է նրա արժեզրկումը», իսկ ապ8

Տե՛ս Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. II, Ì., 1955, էջ 225:

րանքների գների տատանումը պայմանավորված է շրջանառության մեջ եղած փողի քանակով: Շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակի հարցը դարեր շարունակ եղել է տնտեսագիտության վիճելի հարցերից մեկը, որն իր լուծումն ստացավ Կ. Մարքսի կողմից: Նա ցույց տվեց, որ շրջանառության մեջ եղած փողի քանակի փոփոխությունը կապված է ապրանքների ն փողի արժեքի փոփոխությունների հետ, իսկ շրջանառության մեջ եղած փողի քանակը, այլ հավասար պայմաններում, ուղիղ համեմատական է ապրանք-ների արժեքին ն հակադարձ համեմատական փողի արժեքին: Ռիկարդոն այն կարծիքին էր, որ եթե երկրում ոսկու քանակը շրջանառության մեջ ավելացել է, ն ապրանքների գները բարձրացել են, ապա անհրաժեշտ է ավելացնել արտասահմանից ապրանքների ներմուծումը: Լինելով ազատ առնտրի կողմնակից, Ռիկարդոն այն կարծիքին էր, որ չպետք է անհանգստանալ, եթե ապրանքների ներմուծումը գերազանցում է արտահանումը, ն ոսկին դուրս է գալիս երկրից, որովհետն դա ինքնաբերաբար կկարգավորի դրամաշրջանառությունը, գների տատանումները ն կնպաստի տնտեսական հավասարակշռության հաստատմանը:

8.3. ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԲԱՇԽՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դավիթ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում ծավալուն տեղ է զբաղեցնում եկամուտների բաշխման տեսությունը: Քաղաքատնտեսության գլխավոր խնդիրը Ռիկարդոն համարել է հասարակության հիմնական դասակարգերի միջն հասարակական արդյունքի բաշխման օրենքների բացահայտումը: Զարգացնելով դասակարգերի առաջնային եկամուտների` աշխատավարձի, շահույթի, ռենտայի վերաբերյալ Սմիթի ուսմունքը, Ռիկարդոն ազգային եկամտի բաշխումը նմանեցրել է «կարկանդակի» բաժանման հետ, որն իր չափերով անփոփոխ է: Ըստ Ռիկարդոյի` բանվորներն ազգային եկամտից իրենց համեստ բաժինն ստանում են աշխատավարձի ձնով, իսկ մնացածը բաժին է ընկնում կապիտալիստներին, որոնք ստիպված են այն բաժանել հողասեփականատերերի հետ:

ա/ Աշխատավարձի տեսությունը Դավիթ Ռիկարդոն գտնում էր, որ աշխատանքը, մյուս ապրանքների նման, ունի բնական ն շուկայական գին: Աշխատանքի շուկայական գինը նա համարել է աշխատավարձը, որը տատանվում է իր հիմքը հանդիսացող բնական գնի շուրջը, որը ըստ նրա, բանվորի ն նրա ընտանիքի գոյամիջոցների արժեքն է: Ընդհանուր առմամբ, Ռիկարդոն տարբերել է աշխատավարձի

երեք կատեգորիաներ` անվանական, իրական ն հարաբերական աշխատավարձ: Անվանական աշխատավարձը, նրա բնութագրմամբ, փողի այն քանակն է, որը տրվում է բանվորին տարվա ընթացքում, իսկ իրական աշխատավարձը` այն կենսամիջոցները, որ բանվորը կարող է ձեռք բերել իր դրամական աշխատավարձով: Հարաբերական աշխատավարձ ասելով նա նկատի է ունեցել աշխատավարձի փոփոխությունը շահույթի ու ռենտայի համեմատությամբ: Ռիկարդոն նկատել է, որ հասարակության զարգացմանը զուգընթաց անվանական աշխատավարձը բարձրանում է, որը կապված է կենսամիջոցների թանկացման հետ: Ռիկարդոն արտահայտել է այն միտքը, որ անվանական ն իրական աշխատավարձի շարժումը կարող է տեղի ունենալ հակադիր ուղղություններով: Նա նշել է, որ հացի գնի բարձրացման հետնանքով բանվորը ստանում է դրամական աշխատավարձի հավելում, սակայն այդուհանդերձ նա չի կարող այնքան հաց ու այլ ապրանքներ ունենալ, որքան ինքն ու իր ընտանիքը ստանում էին առաջ: Ռիկարդոյի կարծիքով աշխատանքի բնական գինը հաստատուն ու անշարժ չէ ն փոփոխվում է` կախված պատմական պայմաններից, երկրի զարգացման մակարդակից, սովորույթներից ն սպառման ձնավորված նորմաներից: Ռիկարդոն աշխատանքի բնական գնի տատանումների հիմքում դրել է աշխատանքի առաջարկի ու պահանջարկի հարաբերակցությունը, նշելով, որ «աշխատանքը թանկ է, երբ քիչ է ն էժան է, երբ առատ է»: Այս կապակցությամբ Ռիկարդոն, ինչպես ն Սմիթը, գտնում էր, որ «երբ աշխատանքի շուկայական գինը գերազանցում է նրա բնական գինը, բանվորը հասնում է ծաղկուն ն բարեկեցիկ կյանքի, որի արդյունքում ծնելիությունը մեծանում է, հետնաբար ն աճում է բանվորների թիվը, աշխատավարձը նորից իջնում է մինչն իր բնական գինը, իսկ երբեմն, իներցիայի ուժով, նան` դրանից ցածր» 9: Ռիկարդոյի այս տեսակետը, Թ. Մալթուսի ազգաբնակչության օրենքի հետ մեկտեղ, տեսական հիմք են ծառայել հետագայում Ֆ. Լասսալի կողմից «աշխատավարձի երկաթյա օրենքի» ձնակերպման համար: Ռիկարդոն գտնում էր, որ աշխատավարձը տատանվում է որոշակի կայուն մակարդակի շուրջ, ն բանվորները հիմքեր չունեն բողոքելու ցածր աշխատավարձից, որովհետն դա պայմանավորված է հողի բերրիությամբ ն բնակչության աճով: Ռիկարդոն դեմ է արտահայտվել «աղքատների մասին օրենքի» ընդունմանը, սակայն զգուշացրել է այն վտանգի մասին, որը կարող է պայմանավորված լինել բանվորների «չափազանց աղքատությամբ»:

բ/ Շահույթի տեսությունը

Ä.Ðèêàðäî, ñî÷. ò.I, Ì., 1955, էջ 88:

Դավիթ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում կապիտալիստական շահույթը ներկայացվել է որպես մնացորդային եկամուտ, որն առաջանում է արժեքից աշխատավարձը հանելուց հետո: Ռիկարդոն իր հիմնական աշխատության 6-րդ գլուխը նվիրել է շահույթի վերլուծությանը: Նա ակնհայտ փաստ է համարել այն, որ բանվորն ավելի մեծ արժեք է ստեղծում, քան ստանում է աշխատավարձի տեսքով: Այս հիմքի վրա էլ Ռիկարդոն փորձել է պարզաբանել ստեղծված արժեքը աշխատավարձի ն շահույթի բաշխելու քանակական հարաբերակցությունը: Ինչպես Ադամ Սմիթը,Ռիկարդոն նույնպես ապրանքի արժեքի կառուցվածքում անտեսել է արտադրության միջոցների արժեքը, համարելով, որ ապրանքի արժեքը միշտ բաժանվում է աշխատավարձի ն շահույթի: Մեկ այլ պարագայում Ռիկարդոն շահույթը դիտել է արդյունաբերող կապիտալիստի եկամուտ, որը ստացվում է ավանսավորված կապիտալի մեծությանը համամասնորեն: Շահույթի հիմնախնդիրը Ռիկարդոն քննարկել է գլխավորապես քանակական առումով, անդրադառնալով նրա ծավալային փոփոխություններին ն մեծացման պատճառներին: Շահույթի ավելացման հիմնական պատճառը նա համարել է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման շնորհիվ բանվորների սպառման ֆոնդի մեջ մտնող կենսամիջոցների արժեքի իջեցումը, որի հետնանքով իջնում է աշխատավարձը ն համապատասխանաբար բարձրանում է շահույթը: Ռիկարդոյի կարծիքով «...բարձր շահույթը սերտորեն կապված է կենսամիջոցների ցածր արժեքի հետ ... որը մեծապես ազդում է աշխատավարձի վրա, իսկ ցածր աշխատավարձը չի կարող բարձր շահույթներ չստեղծել» 10: Ըստ Ռիկարդոյի` աշխատավարձի փոփոխությունը անմիջականորեն ազդում է շահույթի վրա, սակայն ապրանքների գները դրա հետնանքով չեն փոխվում: Այլ կերպ ասած, նա նոր ստեղծված արժեքի կամ որ նույնն է` աշխատավարձի ն շահույթի գումարը դիտում է որպես անփոփոխ մեծություն ն շահույթի փոփոխությունը կապում է միայն աշխատավարձի շարժի հետ: Ռիկարդոյի այս գաղափարը ճշմարիտ է, երբ հարցը քննարկվում է ամբողջ հասարակության մասշտաբով, սակայն առանձին ձեռնարկության, արտադրության ճյուղի շրջանակներում շահույթի մեծությունը պայմանավորված է ոչ այնքան աշխատավարձի մեծությամբ ու ապրանքի վաճառքի գնով, որքան ավանսավորված ամբողջ կապիտալի մեծությամբ: Աշխատավարձի ն շահույթի հակադարձ համեմատական կախվածությունը, ըստ Ռիկարդոյի, ի վերջո հանգեցնում է պրոլետարիատի ն բուրժուազիայի դասակարգային շահերի հակադրության: Այս կապակցությամբ ամերիկացի տնտեսագետ Հ. Չ. Քերին իր «Շահերի ներդաշնակության տեսության» մեջ Ռիկար-

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. III, Ì., 1955, էջ 211:

դոյի շահույթի տեսությունը անվանել է «դասակարգերի միջն գժտության ն թշնամանքի համակարգ» 11: Ռիկարդոյի շահույթի տեսության արժանիքներից է համարվում նան այն, որ նա կռահել ու արձանագրել է միջին շահույթի գոյության փաստը: Առանց հիմնավորելու միջին շահույթի կազմավորման մեխանիզմը, նա նշել է, որ կապիտալի միջճյուղային տեղաշարժերը իրական կյանքում տանում են շահույթի նորմաների հավասարեցման կամ ընդհանուր, միջին նորմայի առաջացման: Շահույթի հիմնախնդրի վերլուծության մեջ Ռիկարդոյին առավելապես հետաքրքրել է շահույթի նորմայի անկման հարցը: Շահույթի նորմայի անկման միտումը ոչ միայն հետաքրքրել, այլն մտահոգել է Ռիկարդոյին, որովհետն, նրա կարծիքով, կապիտալի կուտակման պայմանը բարձր շահույթն է, իսկ կուտակումը` արտադրության ընդլայնման զարգացման հիմքն է, ն եթե շահույթն անկման միտում ունի, ապա դա սպառնում է կապիտալի կուտակմանը ն արտադրության հետագա զարգացմանը: Ըստ Ռիկարդոյի, շահույթի անկման միտումը բանվոր դասակարգին չի մտահոգում, որովհետն աշխատավարձը մնում է կայուն մակարդակի վրա, ռենտայի աստիճանաբար մեծացման արդյունքում հողատերերի դրությունը նույնիսկ բարելավվում է, ն դրանից ոչ միայն կապիտալիստների շահերն են տուժում, այլն ամբողջ հասարակությունը, քանի որ թուլանում են կապիտալի կուտակման շահադրդիչը, շարժառիթը ն արտադրության հետագա զարգացման տեմպերը: Շահույթի անկման միտումը Ռիկարդոն փորձել է բացատրել ոչ այնքան տնտեսական, որքան որ բնական երնույթների հիման վրա ն մասնավորապես` «հողի նվազող պտղաբերության օրենքով»: Նա վերջինիս հետ է կապել հացի գնի բարձրացումը, որը աշխատավարձի բարձրացման պատճառ է: Աշխատավարձի բարձրացումը նա համարել է «տնտեսական աղետ», որովհետն դա տանում է շահույթի անկման ն սպառնում է կապիտալի հետագա կուտակմանն ու տնտեսական առաջընթացին:

գ/ Հողային ռենտայի տեսությունը Դավիթ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում առավել հաջողված է համարվում հողային ռենտայի տեսությունը, որի շատ դրույթներ ներկայումս էլ արժեքավոր ու հետաքրքիր են: Նա իր հիմնական աշխատության երկրորդ գլուխը նվիրել է հողային ռենտայի վերլուծությանը` նպատակ ունենալով հետազոտել «ռենտայի բնույթը ն դրա դինամիկայի օրենքները»: Ռենտայի տեսությունը, իրավամբ, համարվում է Ռիկարդոյի գիտական նվաճումներից մեկը:

Տե՛ս Àíèêèí À. Â., Þíîñòü íàóêè, Ì., 1985, էջ 229:

Ի տարբերություն իր նախորդների (Պետտի, Քենե, Սմիթ ն ուրիշներ), Ռիկարդոն ռենտայի իր տեսությունը կառուցել է արժեքի աշխատանքային տեսության հիմքի վրա: Ռիկարդոն դրանով մերժել է իր նախորդների կարծիքներն այն մասին, որ որոշակիորեն ռենտայի աղբյուր են հանդիսանում բնությունը, հողը, որ «գյուղատնտեսության մեջ մարդու հետ միասին աշխատում է նան բնությունը», կամ «արժեք են ստեղծում նան բանող անասուններն ու հողը»: Ռիկարդոն չի ընդունում Սմիթի այն տեսակետը, որ «մշակող արդյունաբերության մեջ բնությունը ոչինչ չի անում», ն այդտեղ հավասար քանակությամբ կիրառվող աշխատանքը երբեք այնքան հարստություն չի ստեղծում, որքան գյուղատնտեսության մեջ: Ռիկարդոն գտնում է, որ ռենտան ոչ թե «բնության պարգն է», այլ հողի վրա կիրառված աշխատանքի արդյունք: Ռիկարդոն հողային ռենտայի առաջացման նախադրյալներ է համարում հողային ռեսուրսների սահմանափակությունը ն դրանց նկատմամբ սեփականության առկայությունը: Նա նշել է, որ բնության բոլոր ուժերը կդառնային ռենտայի աղբյուր, եթե նրանց քանակը սահմանափակ լիներ: Ակնհայտ է, որ ոչ ոք ռենտա չի վճարի այնպիսի հողի, ջրի, օդի կամ էլ բնության այլ բարիքների համար, որոնք գոյություն ունեն անսահմանափակ քանակությամբ: Ըստ Ռիկարդոյի, հողի օգտագործման համար «ռենտա է վճարվում, որովհետն հողի ո՛չ քանակն է անսահման, ո՛չ էլ որակը միատեսակ», մյուս կողմից էլ, ոչ ոք ռենտա չի վճարի հողի համար «քանի դեռ առկա են չսեփականացված հողեր, որ կարող են իրենց տրամադրության տակ ունենալ բոլորը, ովքեր կամենան մշակել դրանք» 12: Ըստ Ռիկարդոյի, ռենտայի առաջացման պայման է հողերի բերքատվության տարբերությունը, քանի որ սահմանափակ լավագույն հողամասերը չեն կարող բավարարել արագորեն աճող բնակչության` սննդամթերքի պահանջմունքները, որովհետն դրանց վրա հաջորդաբար կատարվող ներդրումներից բերքատվությունը նվազում է, ն հասարակությունը ստիպված է լինում անցնել նան վատագույն հողամասերի մշակմանը, որոնց վրա կատարված աշխատանքային ծախսումներով էլ որոշվում է գյուղատնտեսական մթերք-ների արժեքը: Ռիկարդոյի կարծիքով վատագույն են համարվում այն հողատարածքները, որոնց վրա ներդրված կապիտալը ն աշխատանքը վարձակալի համար ապահովում են միայն միջին շահույթ: Եթե տվյալ հողատարածքը գոնե միջին շահույթ չապահովի, ապա չի մշակվի: Բերքատվությամբ ն տեղադիրքով միջին ն լավագույն հողամասերը, ըստ Ռիկարդոյի, միջին շահույթը գերազանցող եկամուտ են ապահովում, քանի որ գյուղատնտեսական մթերքների արժեքը որոշվում է ամենավատ հողամասում արտադրված արդյունքների վրա ծախսված աշխատանքի քանակով: Հետնաբար ռենտան միջին շահույթը գերազանցող եկամուտ է, որն ստանում

Տե՛ս Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. ΙΙ, Ì., 1955, էջ 35, 39:

է այն ֆերմերը, որի հողատարածության վրա արտադրված ապրանքի անհատական արժեքն ավելի ցածր է, քան հասարակականը: Այդ լրացուցիչ եկամուտը կամ շահույթը ռենտայի ձնով տրամադրվում է հողի սեփականատիրոջը: Այլ կերպ ասած, Ռիկարդոն ռենտան համարել է շահույթի մաս, որը յուրացնում է հողի սեփականատերը: Ռիկարդոն ընդգծել է այն փաստը, որ կապիտալիստական արտադրության զարգացմանը զուգընթաց ռենտան աճում է, որը տեղի է ունենում վարձակալի շահույթի փոքրացման հաշվին: Վատագույն հողամասերի մշակման դեպքում ծախսվում է մեծ քանակությամբ աշխատանք, որի հետնանքով մեծանում է ապրանքների արժեքը: Հետնաբար ռենտան ոչ թե բնության պարգն է կամ հողի առատաձեռնության արդյունք, ինչպես կարծում էին Ռիկարդոյի նախորդները, այլ բնության ժլատության արդյունք: Այս իմաստով էլ Ռիկարդոն գտնում է, որ «հացը թանկ է ոչ թե այն պատճառով, որ ռենտա է վճարվում, այլ ռենտա է վճարվում, որովհետն հացը թանկ է» 13: Այսինքն` նա ռենտան չի համարում ապրանքների գնի բաղկացուցիչ մաս: Այս հարցում Ռիկարդոն ընդունում է Սմիթի այն տեսակետը, որ ռենտան գնի մեջ այլ կերպ է մտնում, քան աշխատավարձն ու շահույթը: Եթե աշխատավարձի ու շահույթի մեծությունը պայմանավորում են արտադրանքի բարձր կամ ցածր գինը, ապա ռենտայի մեծությունը համարվում է բարձր կամ ցածր գնի հետնանք: Ռիկարդոն գտնում է, որ ռենտա են ապահովում միայն միջին ն լավագույն հողամասերը` կախված դրանց բերրիության ու տեղադիրքի տարբերություններից: Այս իմաստով էլ Կ. Մարքսը Ռիկարդոյի հետազոտած ռենտայի տեսակը իր բնույթով համարել է դիֆերենցիալ ռենտա: Ռիկարդոն, փաստորեն, ժխտել է բացարձակ ռենտայի գոյությունը, նշելով, որ վատագույն հողամասերում արտադրված ապրանքները ռենտա ապահովել չեն կարող, քանի որ դրանց արժեքը ն գինը հավասար են, հետնաբար կարող են փոխհատուցել միայն կատարված ծախսերը ն ապահովել ֆերմերի միջին շահույթը: Ինչ վերաբերում է լավագույն հողամասերին, ապա Ռիկարդոն այդտեղ գոյացող ռենտան համարում է գնի ն ապրանքների ցածր արժեքի տարբերությունը: Անդրադառնալով Ռիկարդոյի կողմից վատագույն հողամասից ռենտայի ստացումը ժխտելու փաստին, Մարքսը նշել է, որ ակնհայտ է նան այն, որ հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության պայմաններում ոչ ոք, թեկուզ իր վատագույն հողամասը, հենց այնպես, առանց վարձավճարի չի տրամադրում ուրիշի: Հողային ռենտայի ձնավորման մեխանիզմի հետազոտման արդյունքում նկատելի է դառնում Ռիկարդոյի մտավախությունն ու պեսիմիզմը կապիտալիզմի զարգացման ապագայի հանդեպ: Այդպիսի անհանգստության պատճառը հողի սահմանափակությունն է: Ռիկարդոն այն կարծիքին էր, որ ար13

Àíòîëîãèÿ ýêîíîìè÷åñêîé êëàññèêè, ò. Ι, Ì., 1993, էջ 437:

տադրության աճին զուգընթաց ավելի կսրվի հողի անբավարարության խնդիրը, որի հետնանքով եկամուտների մեջ ռենտայի բաժինը կմեծանա, իսկ շահույթը կպակասի, որն էլ իր հերթին կնվազեցնի ներդրումներ կատարելու ցանկությունը ն կարգելակվի տնտեսական առաջընթացը: Եկամուտների բաշխման մեխանիզմն, ըստ Ռիկարդոյի, հիմնված է որոշակի ենթադրությունների կամ պայմանների վրա: Ռիկարդոն այս խնդիրը ներկայացնելու ն պարզեցնելու նպատակով ենթադրում է, որ հասարակական արդյունքն ամբողջովին կազմված է պարենի գլխավոր աղբյուրից` հացահատիկից, որն ստեղծվում է հողի վրա կապիտալի ներդրման ն գլխավորապես վարձու աշխատանքի կիրառման ձնով: Նրա կարծիքով, հողերի սահմանափակության պատճառով հասարակությունը ստիպված է մշակել նան պակաս բերրիություն ունեցող հողամասերը, որի հետնանքով կապիտալի յուրաքանչյուր հաջորդ լրացուցիչ ներդրումը կատարվում է ավելի պակաս բերրիություն ունեցող հողի վրա, ն արդյունքում դա ավելի քիչ հատույց է տալիս, քան նախորդ ներդրումը: Այս դատողությունների հիման վրա Ռիկարդոն եզրակացնում է, որ որքան կապիտալը երկրում մեծ է, այնքան պակաս բերրիություն ունեցող հողերն են դառնում կապիտալի ներդրման օբյեկտ, որի հետնանքով էլ կգա մի պահ, երբ լրացուցիչ ներդրումները կդառնան ոչ շահավետ ն տնտեսական աճի խթաններն ըստ էության կդադարեն գործել:

8.4. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԵՎ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում կապիտալը ներկայացվում է որպես «երկրի հարստության այն մասը, որը կիրառվում է արտադրության մեջ ն կազմված է աշխատանք իրականացնելու համար անհրաժեշտ սննդից, հագուստից, գործիքներից, նյութերից, մեքենաներից ն այլն»: Նա նշել է, որ կապիտալը երկրի հարստության այն մասն է, որը ծախսվում է հետագա արտադրության նպատակով ն կարող է ավելանալ այն նույն եղանակներով, ինչ որ` հարստությունը: Կապիտալի մեկնաբանման առումով Ռիկարդոն փաստորեն մնաց Սմիթի դիրքորոշմանը, կրկնելով այն միտքը, որ կապիտալը արտադրական պաշար է, որն անհրաժեշտ է արտադրության գործընթացը իրականացնելու համար: Ավելին, Ռիկարդոն կապիտալը համարում է հարատն կատեգորիա. նախնադարյան որսորդների կապիտալ է համարում որսորդության ժամանակ նրանց կողմից որպես զենք օգտագործվող միջոցներն ու հարմարանքները:

Կապիտալի էության, բնույթի ն դրա կուտակման սոցիալական հետնանքների վերաբերյալ Ռիկարդոյի դատողությունները էականորեն չեն տարբերվում Սմիթի դատողություններից, սակայն Ռիկարդոն առաջընթաց քայլ կատարեց հիմնական ն շրջանառու կապիտալի մեկնաբանման հարցում: Եթե Սմիթը կապիտալը հիմնական ն շրջանառու մասերի բաժանելու հիմքում դնում է հիմնականում դրանց տարրերի բնեղեն հատկանիշները, ապա Ռիկարդոն կապիտալի այդպիսի բաժանումը կատարում է դրանց մաշվածության արագությունից ն վերարտադրության անհրաժեշտությունից կախված: Մարքսը այս հարցում Ռիկարդոյի մեծ արժանիքն է համարել այն, որ հիմնական ն շրջանառու կապիտալի տարանջատման հիմքում նա դրել է դրանց շրջանառության ժամանակների տարբերությունները կամ վերարտադրության ժամանակը: Անհրաժեշտ է նշել նան այն հանգամանքը, որ Ռիկարդոն շրջանառու կապիտալի մեջ չի մտցրել հումքի ն օժանդակ նյութերի վրա կատարված ծախսերը, փաստորեն այն նույնացնելով աշխատուժի վրա կատարված ծախսերի կամ փոփոխուն կապիտալի հետ: Այս դեպքում, նման մոտեցումը հավանաբար հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ աշխատավարձի վրա կատարվող ծախսերը պետք է առանձնացվեն կապիտալի ընդհանուր զանգվածից: Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքում կարնորվում է նան հասարակական արդյունքի վերարտադրության ն իրացման շուկայի հարցերի մեկնաբանումը: Անդրադառնալով համախառն ն զուտ արդյունքի բացատրությանը, Ռիկարդոն, ի տարբերություն Սմիթի, նախապատվությունը տվել է զուտ արդյունքին, գտնելով, որ հենց զուտ արդյունքի (ռենտայի ն շահույթի) մեծացումն է առաջին հերթին հետաքրքրում բուրժուազիային ն հողասեփականատերերին: Նրա կարծիքով «երկրի հարկունակությունը համամասնական է ոչ թե համախառն, այլ զուտ եկամտին, ն բոլոր հարկերը պետք է վճարվեն հասարակության զուտ եկամտից»: 14 Այս առումով, Ռիկարդոն կարնորել է համախառն ն զուտ եկամտի ակնհայտ տարբերությունների սահմանումը: Նա ավելի հետնողականորեն է ներկայացրել բուրժուազիայի խնդիրներն ու նպատակները, քան Սմիթը` դրանք կապելով զուտ արդյունքի ավելացման ձգտման հետ: Անդրադառնալով հասարակական արդյունքի իրացման շուկային, Ռիկարդոն, ընդունելով «Սեյի օրենքը», փորձել է ժխտել գերարտադրության ն շուկայի գերլցման հնարավորությունը, սակայն ընդունել է, որ շուկայում կարող է տեղի ունենալ առանձին ապրանքների գերլցում: Նա նշել է, որ որոշակի ապրանք կարող է արտադրվել ավելորդ քանակությամբ, ն շուկայում կառաջանա ավելցուկ, սակայն դա չի կարող միաժամանակ վերաբերել բոլոր ապրանքներին, որովհետն բոլորը ձգտում են ձեռք բերել իրենց

Ä. Ðèêàðäî, ñî÷., ò. 1, Ì., 1955, էջ 285-286:

անհրաժեշտ ապրանքները, որոնց համար միջոցներ ունենալու ուղին արտադրության ընդլայնումն է: Ռիկարդոյի կարծիքով շուկայի գերլցումը ոչ այնքան արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկի պակասի հետնանք է, որքան հասարակության պահանջները ն ցանկությունները սխալ գնահատելու: Նա նշում է, որ «բոլոր դեպքերում չարիք է ոչ թե ապրանքների առատությունը, այլ արտադրված ապրանքների ոչ ճիշտ հարմարեցումը մարդկանց պահանջներին»: Ռիկարդոն ապրանքների գերարտադրությունը կապել է նան աշխատանքի հասարակական բաժանման ն փոխանակության հետ, նշելով, որ «փոխանակությունը երկուստեք օգտակար է, բայց ոչ բացարձակ անհրաժեշտ, քանի որ յուրաքանչյուրը կարող է իր միջոցներն ու իր տրամադրության տակ եղած աշխատանքն օգտագործել այնպիսի ապրանքների արտադրության համար, որոնք ինքը ն իր բանվորը մտադիր են սպառել, որի դեպքում ոչ մի շուկա գոյություն չի ունենա, հետնաբար ն շուկայի գերլցում չի լինի»: Պարզ է, որ այս դեպքում խոսքը կարող էր վերաբերել բնատնտեսությանը, մինչդեռ իրականում ոչ մի կապիտալիստ իր արտադրանքը չի արտադրում սպառելու համար, քանզի կապիտալիստական արտադրության նպատակը առավելագույն շահույթի ստացումն է: Կապիտալիստական տնտեսությունը Ռիկարդոն ներկայացնում է որպես իդեալական ձնավորված մեխանիզմ, որտեղ հասարակական արդյունքի իրացման հետ կապված դժվարությունները լուծելի են: Այս հիմքի վրա էլ նա եզրակացնում է որ անհնար է ընդհանուր գերարտադրության առկայությունը: Ինչպես Սեյը, Ռիկարդոն նույնպես կարծում էր, որ արտադրությունը եկամուտներ է ձնավորում, դրանով իսկ ինքնաբերաբար ձնավորելով վճարունակ պահանջարկ ն, վերջին հաշվով, ապահովելով բոլոր ապրանքների ու ծառայությունների իրացումը:

8.5. ԱՐՏԱՔԻՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՌԻԿԱՐԴՈՅԻ ԿՈՂՄԻՑ

Արտաքին առնտուրն Անգլիայի համար միշտ էլ առանձնահատուկ դեր է ունեցել, որով էլ, թերնս, պայմանավորված է Ռիկարդոյի հետաքրքրությունը միջազգային առնտրի հարցերի վերաբերյալ: Ռիկարդոյին հետաքրքրել է այն հարցի պատասխանը, թե ինչ գործոններով են պայմանավորված ապրանքախմբերի արտահանումն ու ներմուծումը, ն ինչպես է անդրադառնում արտաքին առնտուրը արտադրության աճի ն տնտեսական առաջ-ընթացի վրա: Ադամ Սմիթը նույնպես անդրադարձել է արտաքին առնտրի քաղաքակա-

նության խնդիրներին, որի արդյունքում ձնակերպել է «ծախսերի բացարձակ առավելությունների սկզբունքը»: Ռիկարդոն ավելի է խորացնում այս հարցի մեկնաբանումը ն դա փորձում է բացատրել ոչ թե բնակլիմայական գործոնների թելադրանքով ձնավորված ներմուծվող ն արտահանվող ապրանքային խմբերի բացարձակ տնտեսական շահավետությամբ, այլ «ծախսերի համեմատական առավելության» գնահատման հիման վրա: «Ծախսերի համեմատական առավելության» սկզբունքի էությունը հետնյալն է. երկրի համար տնտեսապես շահավետ ու նպատակահարմար կլինի ավելացնել այն ապրանքների արտադրությունն ու արտահանումը, որոնց գծով նա ծախսերի ավելի մեծ համեմատական առավելություն ունի, քան մյուս երկրները: Երկրի համար շահավետ չէ զարգացնել նույնիսկ այն ճյուղերը, որտեղ արտադրության ծախսերը ցածր են, քան ուրիշ երկրներում, սակայն ծախսերի տարբերությունը փոքր է, քան իր երկրի առավել արտադրողական ճյուղի արտադրանքինը: «Ծախսերի համեմատական առավելության» սկզբունքը բացատրելու համար Ռիկարդոն մեկնաբանում է հետնյալ օրինակը: Ենթադրենք` որոշ քանակի գինու արտադրության վրա Պորտուգալիայում տարվա ընթացքում ծախսվում է 80 մարդ-օր աշխատանք, իսկ մահուդի արտադրության վրա` 90 մարդ-օր աշխատանք: Անգլիայում նույն քանակությամբ գինու արտադրության վրա ծախսվում է 120 մարդ-օր աշխատանք, իսկ մահուդի վրա` 100 մարդ-օր: Եթե հենվենք Սմիթի մշակած «ծախսերի բացարձակ առավելության» սկզբունքի վրա, ապա Պորտուգալիայի համար շահավետ կլինի ն՛ գինու, ն՛ մահուդի արտահանումը: Սակայն Ռիկարդոյի առաջարկած «ծախսերի համեմատական առավելության» սկզբունքի համաձայն` Պորտուգալիայի համար առավել նպատակահարմար ու շահավետ կլինի գինի արտահանել ն մահուդ ներմուծել, չնայած մահուդը Պորտուգալիայում նույնպես կարող է արտադրվել ավելի փոքր աշխատանքային ծախսերով (90 մարդ-օր), քան Անգլիայում (100 մարդ-օր): Խնդիրն այն է, որ դրանով Պորտուգալիան մահուդի արտադրությունից կապիտալը կտեղափոխի գինեգործության ոլորտը ն կընդլայնի գինու արտադրությունը, որտեղ նա Անգլիայի նկատմամբ ունի ծախսերի համեմատաբար ավելի մեծ առավելություն` 40 մարդ-օր (120-80), քան մահուդի արտահանման դեպքում, որը կկազմի 10 մարդ-օր (100-90): Հետնաբար Պորտուգալիան, գինին փոխանակելով անգլիական մահուդի հետ, կարող է ավելի շատ ծախսերի խնայողություն կատարել ու տնտեսական շահ ստանալ, քան մինչն մասնագիտացումը: Այսպիսով, համեմատական առավելությունների տեսությունը բնութագրում է միջազգային առնտրի այն օրինաչափությունը, ըստ որի` արտաքին առնտուրը փոխշահավետ է, եթե երկիրը արտահանում է այն ապրանքները, որոնք արտադրվել են համեմատաբար ավելի փոքր արտադրության ծախսերով, քան այլ երկրներում ն ներմուծում է այն ապրանքները, որոնց արտադրության համար

կատարված ծախսերը համեմատաբար ավելի բարձր են, քան այլ երկրներում: Ռիկարդոն իր այս տեսությամբ ցույց է տվել, որ արտադրության միջազգային մասնագիտացումը շահավետ ու նպաստավոր է ոչ միայն այն դեպքերում, երբ որնէ երկիր այլ երկրների համեմատությամբ բացարձակ առավելություններ ունի տվյալ ապրանքի արտադրության ոլորտում: Այսինքն, ըստ նրա, պարտադիր չէ, որ այդ ապրանքների արտադրության ծախսերը փոքր լինեն արտասահմանում ստեղծված նույնատեսակ ապրանքների ծախսերից: Միանգամայն ձեռնտու է, որ այդ երկիրը արտահանի այն ապրանքները, որոնց գծով նա ունի համեմատական առավելություն, այսինքն` կատարված արտադրության ծախսերի հարաբերակցությունը այլ երկրների համեմատ ավելի բարենպաստ է նրա համար, քան այլ ապրանքների գծով: Ռիկարդոյի «ծախսերի համեմատական առավելությունների» տեսությունը մեծ ներդրում կարելի է համարել տնտեսագիտության, մասնավորապես` արտաքին առնտրի տեսության մեջ: Չնայած նա այս խնդրի մեկնաբանմանը ընդամենը մի քանի էջ է նվիրել, սակայն տվել է այնպիսի հիմնարար գաղափար, որը տնտեսագետների հետագա բազմաթիվ սերունդների քննարկման նյութ է հանդիսացել: Նշված տեսությունը, վերաբերում է ոչ միայն զարգացած, այլն զարգացող երկրներին, որովհետն այս սկզբունքի կիրառման շնորհիվ այդ երկրները բոլոր դեպքերում հնարավորություն են ստանում ավելի էժան ապրանքներ ձեռք բերել, քան կարող են իրենք արտադրել: «Համեմատական առավելությունների» սկզբունքից ելնելով` Ռիկարդոն նկատել է, որ դա կարող է ապահովել արտաքին առնտրի երկկողմանի շահավետություն, որը կհանգեցնի միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ներդաշնակ զարգացմանը ազատ առնտրի առկայության պայմաններում: Արտաքին առնտուրը, ըստ Ռիկարդոյի, կնպաստի, որ քաղաքակիրթ ազգերը ի վերջո ներգրավվեն մեկ միասնական տնտեսական համայնքի մեջ:

ԳԼՈՒԽ | 2

ՔԱՂԱՔԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ էՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

2|2 ԴԱՐԻ ՍԿԶԲՆԵՐԻՆ

9.1. Ժ. Բ. ՍԵՅԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

19-րդ դարի սկզբներին դասական քաղաքատնտեսության էվոլյուցիան Ֆրանսիայում կապված էր Ժան Բատիստ Սեյի (1767-1832թթ.) անվան հետ: Նա ծնվել է Ֆրանսիայի Լիոն քաղաքում, առնտրականի ընտանիքում: Ստացել էր փայլուն կրթություն, որը բավարար էր իր հոր գործը շարունակելու համար: Սակայն Ժ. Բ. Սեյը որոշում է նան ինքնակրթությամբ զբաղվել: Նրան հատկապես շատ էր հետաքրքրում քաղաքատնտեսությունը: Դրա պատճառներից էր Սմիթի գլխավոր աշխատությանը նրա ծանոթությունը: Ի դեպ, Ժ. Սեյը առաջին ոչ բրիտանացի տնտեսագետն էր, որ սկսել էր զարգացնել Սմիթի հայացքները նոր պայմաններում: Խոսքը վերաբերում է այնպիսի հիմնահարցերին, ինչպիսիք են` «Գերարտադրության ճգնաժամեր», «Իրացման ճգնաժամեր», «Պարբերական արդյունաբերական ճգնաժամեր»: Ներկայումս ընդունված է դրանք անվանել տնտեսական պարբերաշրջանի հիմնահարցեր: Սեյը իր տնտեսական հայացքները շարադրել է 1803թ. հրատարակված «Քաղաքատնտեսության տրակտատ», 1828թ. լույս տեսած «Քաղաքատնտեսության լրիվ դասընթաց» 6 հատորանոց աշխատություններում: Սկզբնական շրջանում Սեյը իրեն հռչակեց իբրն Սմիթի մեկնաբան: Բայց նա Սմիթին մեկնաբանում էր իր սուբյեկտիվ մոտեցումներից ելնելով: Ըստ Սեյի` իր աշխատությունները մաքրված են Սմիթի կողմից շրջանառության մեջ դրված ոչ պիտանի վերացարկումներից: Սեյը քաղաքատնտեսությունը քննարկել է որպես տեսական ն նկարագրական գիտություն: Ըստ Սեյի` քաղաքատնտեսությունը չպետք է գործնական հարցերով զբաղվի: Քաղաքատնտեսությունը զուտ վերացական գիտություն է տնտեսական օրենքների վերաբերյալ: Իր աշխատություններում Սեյը քաղաքատնտեսությունը բաժանել է երեք ինքնուրույն մասերի. 1. Հարստության արտադրություն 2. Հարստության բաշխում 3. Արտադրված բարիքների սպառում:

Քաղաքատնտեսության բոլոր բաղկացուցիչ մասերը նրա կողմից քննարկվում են դրանց ֆունկցիոնալ դերի տեսանկյունից: Սեյի հասկացությամբ արտադրությունը մարդու կողմից բնության վրա ներգործելու բնական գործընթաց է, որի արդյունքում ստեղծվում է հարստությունը: Նա հարստություն է համարում ապրանքների արժեքը կամ «արժողությունը» ն այդ տեսակետից էլ հարստության ապրանքային ձնը նույնացնում է օգտակար իրերի ամբողջության հետ: Այս տեսակետի հիման վրա էլ Սեյը, ի տարբերություն ֆիզիոկրատների ն Սմիթի, պնդում է, որ արտադրողական է համարվում ցանկացած աշխատանք, նույնիսկ ոչ նյութական բարիքների ստեղծումը: Սակայն Սեյը տնտեսագիտության պատմության մեջ հայտնի է իր երկու տեսություններով` արտադրության երեք գործոնների տեսությամբ ն այսպես կոչված` «Սեյի օրենքով»:

Արտադրության երեք գործոնների տեսությունը – Ժ. Բ. Սեյը համարվելով Ա. Սմիթի ուսմունքի շարունակողը` իր առաջ նպատակ դրեց զարգացնել Սմիթի ուսմունքը: Դրա համար էլ շրջանառության մեջ դրեց, այսպես կոչված, արտադրության երեք գլխավոր գործոնների տեսությունը: Ի դեպ, պետք է նշել, որ այդ տեսությունը դարձավ դասական քաղաքատնտեսության ամենանշանավոր տեսություններից մեկը ողջ 19-րդ դարի ընթացքում: Այս տեսությունը հիմնականում ներկայացնում է, թե հասարակական արտադրության մեջ ինչպես են փոխգործողության մեջ մտնում արտադրության երեք գլխավոր գործոնները` աշխատանքը, կապիտալը ն հողը: Նրա նպատակն է եղել ցույց տալ, թե նշված գործոններից յուրաքանչյուրը ինչ մասնակցություն է ունենում արժեքի ն հասարակության եկամուտների ստեղծմանը: Սեյը նշել է, որ այդ գործոններն արտադրության ընթացքում որոշակի ծառայություններ են կատարում, հետնաբար արժեք են ստեղծում. կապիտալը ծնում է շահույթ ն տոկոս, աշխատանքը` աշխատավարձ, հողը` ռենտա: Իր տեսությունը այս ձնով կառուցելով` նա չկարողացավ շրջանցել այն հարցը, թե ինչպե՞ս է որոշվում ապրանքի արժեքը, եթե դրա արտադրությանը մասնակցում են բազմազան գործոններ: Սեյնն այդ հարցին հետնյալ ձնով է պատասխանել` ապրանքի արժեքը սահմանվում է շուկայում պահանջարկի ն առաջարկի ազդեցությամբ ձնավորվող գնի միջոցով: Փողի այն չափը, որը վճարում են տվյալ իրի դիմաց, ըստ Սեյի, որոշում է դրա արժողությունը: Ժ. Բ. Սեյը ուշադրության կենտրոնում է պահում նան բաշխման հարաբերությունները: Ըստ նրա` արտադրության գործընթացում աշխատանքը, կապիտալը ն հողը հավասար դեր են խաղում: Դրա համար էլ ապրանքի իրացումից ստացված գումարը պետք է բաժանվի արտադրության գործընթացի

մասնակիցների միջն` որպես նրանց ծառայությունների դիմաց վարձատրություն: Ժ. Բ. Սեյը համոզված է, որ բանվորները չեն կարող պահանջել աշխատանքի ամբողջ արդյունքը, որովհետն արտադրության մեջ միայն նրանք չեն ընդգրկված: Նրանց եկամուտը պետք է սահմանափակված լինի աշխատավարձով: Ընդ որում, ըստ Սեյի` ցածր աշխատավարձը ձեռնտու է ն՛ բանվորներին, ն՛ ամբողջ հասարակությանը: Նա նշել է, որ ցածր աշխատավարձը մրցակցության ժամանակ իջեցնում է ապրանքների գները, ուրեմն գների էժանացման շնորհիվ շահում են բոլոր սպառողները, այսինքն` ամբողջ հասարակությունը: Քանի որ բանվորները նույնպես սպառողներ են, ապա նրանք գների իջեցումից ավելի շատ են շահում, քան աշխատավարձի բարձրացումից: Սեյը շահույթը քննարկել է այնպես, ինչպես որ այն հանդես է գալիս իրականում, այսինքն` ձեռնարկատիրական եկամտի ն տոկոսի ձնով: Եթե տոկոսը կապիտալի ծառայությունների դիմաց տրվող վճարն է, ապա ձեռնարկատիրական եկամուտը ռիսկի դիմաց տրվող վարձատրություն է: Այսինքն` այն յուրահատուկ վարձատրություն է, որը տրվում է ձեռնարկատիրոջը: Փաստորեն ձեռնարկատերերի ն աշխատողների միջն տարբերությունը նա հանգեցնում է դրանց աշխատավարձերի մակարդակների տարբերությանը: Հողագործ ձեռնակատիրոջը Սեյը հավասարեցնում է ֆերմերի հետ, դրա համար էլ ռենտան հանգեցնում է հողագործների վարձատրությանը: Այսպիսով, արտադրության երեք գործոնների տեսության հիման վրա Սեյը նշում է եկամուտների հարաբերական փոփոխության մասին: Քանի որ արժեքը, ուրեմն ն գինը, ձնավորվում են եկամուտներից, ապա եկամտի յուրաքանչյուր տեսակի փոփոխությունը մյուսների հետ կապ չունի, այն միայն արտացոլվում է գնի մեջ, պայմանավորում է դրա փոփոխությունը: Ինչպես տեսնում ենք, Սեյը եկամուտները քննարկում է որպես իրարից անկախ կատեգորիաներ, որն էլ հակասում է իրական շուկայական տնտեսությանը: Ըստ էության, Սեյն իր այս տեսությամբ հրաժարվեց Սմիթի արժեքի աշխատանքային տեսությունից: Սեյի արտադրության երեք գործոնների տեսությունը տնտեսագիտության զարգացման գործում անհետք չի մնացել: Այսպես, նախ ն առաջ, հետագայում այդ տեսության հիման վրա ծագեց արտադրության գործոնային վերլուծությունը` ի դեմս արտադրական ֆունկցիայի մեթոդի: Վերջինիս իմաստը աշխատանքի ն կապիտալի համադրումների արդյունավետ ընտրությունն է: Երկրորդ` այն նպաստել է տնտեսագիտական մտքի, հատկապես Դ. Ռիկարդոյի ն Կ. Մարքսի տեսությունների հետագա զարգացմանը:

«Սեյի օրենքը» - Ա. Սմիթի ուսմունքի հիման վրա Ժ. Բ. Սեյը իր «Քաղաքատնտեսության տրակտատ» աշխատության մեջ մի քանի էջ է հատկացրել հասարակական վերարտադրությանը: Հետագայում նրա հետնորդները, օգ157

տագործելով այդտեղ կատարված ձնակերպումները, դրանք անվանեցին օրենք` «Սեյի օրենք» կամ «Շուկայի օրենքներ»: Սակայն, ըստ էության, Սեյը ոչ մի օրենքի մասին չի խոսել, պարզապես հետագա վերլուծությունների ժամանակ մասնագետները նման եզրակացության հանգեցին: Օրենքի իմաստն այն է, որ ազատ մրցակցության պայմաններում գերարտադրության ընդհանուր ճգնաժամերի առաջացումը հնարավոր չէ, այսինքն` ստացված ապրանքների արժեքը արտահայտվում է համախառն եկամուտներով ն դրանցով գնվում են ապրանքները` ըստ արժեքի: Նա հնարավոր էր համարում գերարտադրության ճգնաժամ առանձին ապրանքների գծով: Ինչպես նշվեց, Սեյը օրենքի ոչ մի ձնակերպում չի տվել, պարզապես օգտագործել է 4 բառ` «ապրանքները փոխանակվում են ապրանքներով» ն բացատրել է այդ արտահայտությունը: Այսպես, արտադրված ապրանքների իրացման համար պետք է դրանց նկատմամբ դրամական պահանջարկ ներկայացվի: Սակայն հարց է առաջանում. գնորդներին որտեղի՞ց փող: Դա ապրանքների իրացումից ստացված հասույթն է: Ինչ-որ բան գնելու համար պետք է ինչ-որ բան վաճառել: Ապրանքափոխանակությունը կատարվում է փողի միջոցով, սակայն էությունը նույնն է, ինչ-որ` բարտերային փոխանակության ժամանակ` ապրանքները գնվում են ապրանքներով: Այս պարզ երնույթից Սեյը կատարում է հետնյալ գիտական եզրակացությունը`

եթե մարդկային պահանջմունքները բավարարող ապրանքների մի մասը չի սպառվում, այսինքն` դրանից շատ է արտադրվել, նշանակում է` մեկ այլ ապրանք էլ քիչ է արտադրվել: Ըստ Սեյի` գերարտադրության ճգնաժամերի առաջացման պատճառը ոչ թե շուկայում ապրանքների ընդհանուր քանակի գերազանցումն է փողի ընդհանուր քանակից, այլ այն, որ որոշ ապրանքներ վաճառքի են հանվել ավելի քիչ, քան անհրաժեշտ է: Նշանակում է` հասարակական աշխատանքը ճիշտ չէ բաշխված արտադրական ոլորտների միջն: Դրա համար էլ որոշ ապրանքներից ավելի է արտադրվում, իսկ որոշներից էլ` քիչ: Ուստի ընդհանուր գերարտադրություն լինել չի կարող: Ցանկացած գերարտադրություն մասնավոր բնույթ ունի, որովհետն հակառակ բնեռում առկա է պակասուրդը: Ահա սա է Սեյի օրենքի ողջ էությունը: Սեյի օրենքը երկար ժամանակ քննարկման առարկա էր` Ռիկարդոյից մինչն Քեյնս: Այդ ընթացքում պարզվել է, որ Սեյի օրենքը երկու տարբեր, բայց իրար նման «օրենքներից» է բաղկացած: Դրանցից մեկը` առավել կոշտը, որն ենթադրում է մակրոմակարդակում առաջարկի ն պահանջարկի նույնական հավասարություն, անվանել են Սեյի նույնություն: Իսկ երկրորդը` առավել մեղմը` Սեյի հավասարություն:

Սեյի նույնությունը ենթադրում է, որ ընդհանուր գերարտադրություն հնարավոր չէ: Այսինքն` համախառն պահանջարկը հավասար է համախառն առաջարկին: Այս նույնությունը իր իմաստը պահպանում է նան ապրանք158

ների` փողով փոխանակության ժամանակ, երբ վաճառքից ստացված հասույթով անմիջապես այլ ապրանքներ են ձեռք բերվում: Սակայն հասկանալի է, որ դա չի համապատասխանում իրականությանը: Այսպիսով` նորմալ դրամաշրջանառության պայմաններում Սեյի նույնությունը չի գործում: Ինչպես դա հասկանալ: Հայտնի է, որ Սեյը իր ուսումնասիրությունները կատարել է փողի շուկայի բացակայության պայմաններում: Այսինքն` տոկոսով վարկեր չեն տրամադրվում, ոչ ոք պարտք չի վերցնում, ոչ ոք պարտք չի տալիս: Պտույտ է կատարում նույն դրամագումարը: Եթե շուկայում ապրանքների գները բարձրանան, ապա դրան համապատասխան պետք է շրջանառության մեջ ավելացվի փողի քանակը: Ապրանքային շուկան այս դեպքում բավարարում է Սեյի նույնությանը, իսկ տնտեսությունը փաստորեն բարտերային է:

Սեյի հավասարություն – Սեյը շատ լավ հասկանում էր, որ իրականում գոյություն ունի փողի շուկա, որտեղ փողը վարկով տրվում ն տոկոսով հետ է վերադարձվում: Ընդհանուր գերարտադրությունը, այսինքն` ապրանքային շուկայում ավելցուկ առաջարկը նշանակում է փողի ընդհանուր պակասուրդ, կամ փողի նկատմամբ ավելցուկ պահանջարկ: Իսկ դա նշանակում է փոխատվական տոկոսի բարձր մակարդակ: Եթե տվյալ պահանջարկի պայմաններում բոլոր ապրանքները չվաճառվեն նույն գներով, ապա գները պետք է իջեցվեն: Դա կնշանակի փողի միավորի գնողունակության բարձրացում: Նման իրավիճակում փողի պաշարներ ունեցողները ձգտում են փողի մի մասը բաց թողնել շրջանառության մեջ` գնումներ կատարելու համար: Մյուս կողմից, եթե փողի գնողունակությունը բարձրանա, ապա դա կազդի փոխատվական տոկոսի վրա: Դա բնական է, որովհետն յուրաքանչյուր գնում կատարելու համար այդ դեպքում քիչ փող է անհրաժեշտ: Արդյունքում` առկա դրամի ծավալն ապրանքային շուկայում մեծանում է: Ստեղծվում է մի այնպիսի իրավիճակ, երբ ապրանքային առաջարկն ամբողջությամբ կլանվում է դրամական պահանջարկով: Շուկայում վերականգնըվում է հավասարակշռությունը: Այսպիսով, Ժ. Բ. Սեյը ստեղծեց տնտեսագիտական տեսությունների մի յուրահատուկ «փունջ», որի շնորհիվ նրա անունը մեկընդմիշտ մտավ համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի գանձարան:

9.2. Թ. ՄԱԼԹՈՒՍԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսը (1766-1834թթ.) 19-րդ դարի սկզբների անգլիական տնտեսագիտական մտքի ականավոր ներկայացուցիչներից էր: Նա ծնվել է կալվածատիրոջ ընտանիքում: Քանի որ անգլիական ընտանիքներում ունեցվածքը երեխաների միջն չէր կիսվում, ապա նա ժառանգություն չի ստացել, բայց դրա փոխարեն ստացել է լավ կրթություն. սկզբում` տանը, այնուհետն` Քեմբրիջի համալսարանի քոլեջում: Դրանից հետո ստացել է անգլիական եկեղեցու հոգնորականի աստիճան ն ծառայության է անցել գյուղական վանքում` որպես քահանա: Մալթուսը ընտանիքում հաճախ էր գիտական վիճաբանության մեջ մտնում հոր հետ, որն, ի դեպ, բավականին կիրթ անձնավորություն էր ն մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր Դ. Յումի ն ուրիշների հետ: Մասամբ դրանով պետք է բացատրել Մալթուսի մեծ սերը դեպի գիտությունը: 27 տարեկան հասակում, 1793 թվականից սկսած, նա սկսել է դասավանդել քոլեջում: 1805 թվականից, Վեստ-Հնդկական ընկերության քոլեջում, որտեղ մինչն կյանքի վերջը զբաղեցրեց պատմության ն քաղաքատնտեսության պրոֆեսորի պաշտոնը: Մալթուսի տնտեսագիտական հայացքների վրա էական ազդեցություն է թողել արդյունաբերական հեղաշրջումը, որի հետնանքով քայքայվում էին մանր ապրանքարտադրողները ն գործազուրկների բանակը մեծանում էր: Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Բայց նրան մեծ հեղինակություն բերեցին հատկապես 1798թ. հրատարակված «Փորձ ազգաբնակչության օրենքի մասին», «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» (1820թ.), «Ռենտայի բնույթի ն աճի մասին հետազոտությունը» (1815թ.) ն այլն: Թ. Ռ. Մալթուսը, ինչպես դասականները, իր ուսումնասիրությունների օբյեկտը դարձրեց նյութական արտադրությունը` որպես հասարակության հարստության աղբյուր: Ի տարբերություն Ժ. Բ. Սեյի, Մալթուսը ոչ թե անտեսում էր հասարակության մեջ գոյություն ունեցող սոցիալ-տնտեսական հակասությունները, այլ փորձում էր բացահայտել դրանց պատճառներն ու պայմանները: Դա հատկապես վառ ձնով է դրսնորվում ազգաբնակչության օրենքի ձնակերպման մեջ, որը մեկնաբանում է որպես հավիտենական երնույթ: Մալթուսը հայտնի է դարձել ազգաբնակչության տեսությամբ: Այդ տեսության մշակման գործում կարնոր դեր են խաղացել ֆրանսիացի խոշոր մտածող Գոդվինի հայացքները: Ըստ Գոդվինի` հասարակության մեջ ստեղծվող հարստությունը բավարար է բոլոր մարդկանց պահանջմունքների բավարարման համար: Բայց անկատար հասարակական կառույցների պատճառով անարդարացի բաշխում է կատարվում, որն էլ դժվարություններ է առաջացնում: Այդ գործում պակաս դեր չեն խաղում նան վատ օրենքները: Եթե

դրանք կատարելագործվեն, ապա մարդկային հասարակության մեջ կտիրապետի հավասարությունն ու համերաշխությունը: Սակայն Մալթուսը քննադատաբար վերաբերվեց Գոդվինի գաղափարներին ն նույնիսկ դրանք սխալ համարեց: Ազգաբնակչության տեսությունը մշակելիս Մալթուսը հատուկ ուշադրություն է դարձրել մի շարք դրույթների վրա: Մասնավորապես` մարդու կենսաբանական ունակությունները ցեղի շարունակման գործում, գերազանցում են կենսամիջոցների ավելացման նրա ֆիզիկական ունակությունները: Իր առաջադրած դրույթի իսկությունը նա փորձել է ապացուցել փաստացի տվյալներով: Դրա համար օգտագործել է ամերիկյան մայրցամաքի բնակչության թվաքանակի արագ աճի ցուցանիշները: Մալթուսը հայտարարեց, որ ազգաբնակչությունն աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով, իսկ գոյության միջոցների արտադրությունը` թվաբանական պրոգրեսիայով: Այս փաստարկից հետո նա առաջ է քաշում իր հաջորդ դրույթը` բնակչության աճի ցանկացած սահմանափակում` հարկադրաբար կամ նախազգուշական, պետք է գործի մշտապես: Մալթուսը նշում է, որ եթե ազգային հարստությունը հավասարաչափ բաշխվի, աղքատությունը կարծես թե մի պահ կվերանա: Ուստի սննդի բավարար լինելը կվերացնի բազմացման սահմանափակումները ն բնակչությունը կսկսի արագ աճել: Արդյունքում հնարավոր չի լինի բոլոր մարդկանց կերակրել: Կտարածվեն սովն ու համաճարակները: Մյուս կարնոր դրույթն այն է, որ ազգաբնակչության վերարտադրության վերջնական սահմանը որոշվում է կենսամիջոցների սահմանափակությամբ: Մալթուսն այն կարծիքին էր, որ զանգվածային չքավորության կանխման գործում կարնոր դեր ունի բնակչության բարոյական դաստիարակությունը: Օրինակ` ամուսնանալիս զույգերը պետք է համոզված լինեն, որ կարող են կերակրել իրենց երեխաներին: Ազգաբնակչության տեսության շարադրման ժամանակ Մալթուսն օգտագործել է «պայքար գոյության համար» արտահայտությունը, որը հետագայում իր հետազոտություններում օգտագործել է Չարլզ Դարվինը: Աշխատության մեջ նա բավականին խիստ ն կոշտ տեսակետներ է արտահայտում ծնվող երեխաների վերաբերյալ: Այսպես, եթե երեխան ծնվել է արդեն զբաղված աշխարհում ն ծնողները ի վիճակի չեն կերակրել, իսկ հասարակությունը նրա աշխատանքի կարիքը չունի, ապա նա ոչ մի սննդի նկատմամբ իրավունք չունի, ուրեմն ավելորդ է երկրագնդի վրա: Ուստի նման երեխան աշխարհի վրա տեղ չունի: Սակայն հետագայում նա բավականին մեղմացրեց իր տեսակետը ն հակառակ իր տեսության, առաջ քաշեց այն միտքը, որ պետությունը 6-ից ավելի երեխաներ ունեցող ընտանիքներին պետք է օժանդակություն ցուցաբերի: Ինչպես տեսնում ենք, Մալթուսը իր տեսության գերին չէր: Այնուամենայնիվ,

չհրաժարվելով իր տեսությունից, պայքարում էր այն բանի համար, որ բոլորը քաջ գիտակցեն իրենց երեխաների նկատմամբ ունեցած պատասխանատվությունը: Ինչպես արդեն նշվել է, Մալթուսի այս տեսությունը նրան մեծ հռչակ բերեց: Այն վերահրատարակվել է բազմաթիվ անգամ, ինչպես նրա կենդանության ժամանակ, այնպես էլ մահից հետո: Դրա հետ կապված` Մալթուսը ունեցել է ն՛ կողմնակիցներ, ն՛ հակառակորդներ: Նրա կողմնակիցները հիմնականում վերին խավն էր: Մալթուսն իր տեսությամբ արդարացնում էր հարուստներին ն ամբողջ պատասխանատվությունը գցում էր աղքատների վրա ն բնության օրենքներով էր դրանք հիմնավորում, այսինքն` աղքատները դժգոհելու պատճառ չպետք է ունենան, բնությունն է նրանց այդպես ստեղծել: Ականատեսների վկայությամբ` Մալթուսը կենսուրախ մարդ էր: Նա մարդկանց նկատմամբ թշնամաբար չէր տրամադրված, ինչը պնդում էին նրա հակառակորդները: Ընդհակառակը, Մալթուսը շատ էր մտահոգված աղքատների կյանքով ն երեխաների մահացության բարձր աստիճանով: Ըստ Մալթուսի, աղքատներին օգնելն անիմաստ է, որովհետն դա չի կարող վերացնել աղքատությունը: Ավելին, օգնությունը նույնիսկ համարում էր վտանգավոր, որովհետն այդ դեպքում նվազում է պատասխանատվությունը: Ինչպես ամեն մի տեսություն, այնպես էլ Մալթուսի ազգաբնակչության տեսությունը զերծ չէ թերություններից: Իր տեսության մեջ Մալթուսը ուշադրության կենտրոնում է պահել ամուսնությունների ն ծնունդների հարաբերակցության խնդիրը, բայց մահացության վրա քիչ ուշադրություն է դարձրել: ա. թերագնահատվել է մանկական մահացությունը` որպես բնակչության բնական աճը սահմանափակող գործոն, բ. մեծահասակների մահացության նվազումը տանում է բնակչության բնական աճի` կայուն ծնելիության պայմաններում, գ. կենսամակարդակի բարձրացման պայմաններում նույնիսկ ծնելիությունը անկման միտում ունի ն այլն: Կյանքը կարծես թե հերքել է Մալթուսի տեսությունը: Նրա տեսության լույս աշխարհ գալուց հետո միայն Եվրոպայի բնակչությունն ավելացել է ավելի քան 5 անգամ, բայց մշակվող գյուղատնտեսական հողատարածքները համարյա թե մնացել են անփոփոխ: Բացի դրանից, այսօրվա եվրոպացու կենսամակարդակը չենք կարող համեմատել Մալթուսի ժամանակաշրջանի կենսամակարդակի հետ: Արժեքի բնորոշման հարցերում Մալթուսը հիմնվում էր Ա. Սմիթի աշխատությունների վրա: Նրա մեկնաբանություններում կարելի է հանդիպել ապրանքների արժեքի որոշումը աշխատանքով ն արժեքի որոշումը առաջարկի ու պահանջարկի հարաբերակցությամբ մտքերին: Բայց նա արժեքը չափում է գնվող աշխատանքով, այսինքն` այն ժամանակի քանակով, որով վարձվում

է աշխատողը: Համաձայն այս տեսակետի` աշխատանքը հանդիսանում է ապրանքի արժեքի միայն մի մասի աղբյուրը` աշխատավարձին համապատասխանող մասի: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ Մալթուսը միաժամանակ աչքի է ընկնում իր յուրահատուկ իրացման տեսությամբ, որը տարբերվում է Ժ. Բ. Սեյի ն Դ. Ռիկարդոյի տեսություններից: Այսպես` Ռիկարդոն ենթադրում էր, որ ցանկացած քանակի ապրանքի իրացումը հնարավոր է միայն կապիտալիստների ն բանվորների ամբողջական պահանջարկի հաշվին: Սակայն իրականում դա այնքան էլ հարթ ու խաղաղ չի իրականացվում: Իրացման գործընթացը խախտվում է գերարտադրության ճգնաժամերով, որոնք կապիտալիզմի զարգացմանը զուգընթաց անընդհատ աճում են: Սպառողների մեծ մասը կազմում են աշխատավորները, որոնք չեն կարող գնել իրենց կողմից արտադրված բոլոր ապրանքները, որովհետն դրանց արժեքը գերազանցում է աշխատավարձի մեծությունը (ելնելով Մալթուսի արժեքի տեսությունից): Աշխատավարձի ն արտադրանքի արժեքի տարբերությունը չի կարող ծածկվել կապիտալիստների կողմից ներկայացվող պահանջարկով, որովհետն նրանք էլ իրենց եկամուտների մի մասը կուտակում են պերճանքի առարկաների տեսքով: Հետնաբար Մալթուսը իրացման հիմնախնդրի ն ճգնաժամերի լուծման միջոցը փնտրում է այնպիսի դասակարգերի կամ խավերի գոյության մեջ, ովքեր չեն դասվում ո՛չ կապիտալիստների ն ո՛չ էլ բանվորների շարքը: Միայն դրանց կողմից ներկայացված պահանջարկի շնորհիվ կարող է իրացվել արտադրված ապրանքների ամբողջ զանգվածը: Մալթուսը ելքը տեսնում է այն անարտադրողների` հողասեփականատերերի, հոգնորականների, զինվորականների ն այլ խավերի գոյության մեջ, որոնց ժամանակին Ա. Սմիթը անվանել է պորտաբույծներ, ովքեր իրենց եկամուտներով հնարավոր են դարձնում շահույթի լրիվ իրացումը: «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» աշխատության մեջ, բացի վերը նշված գաղափարներից, նա հատուկ ուշադրություն է դարձրել նան բազմաթիվ տնտեսագիտական հասկացությունների մշակմանը: Մալթուսի տնտեսագիտական հայացքներից հիշատակման է արժանի նան նրա «Հողի նվազող պտղաբերության օրենքը» տեսությունը: Համաձայն այդ տեսության` հողագործության մեջ ամեն մի լրացուցիչ ներդրում ուղեկցվում է նվազող բերքատվությամբ: Ինչպես Մալթուսի բազմաթիվ կարծիքները, այնպես էլ վերը նշվածը քիչ համոզիչ է: Բանն այն է, որ նյութական բարիքների արտադրության տեսակետից բացարձակ ն համընդհանուր օրենք չկա: Որոշակի պայմաններում տնտեսության մեջ կարող են առաջանալ այնպիսի պահեր, երբ կատարված ծախսերի աճը չի ուղեկցվում արդյունքների համամասնական աճով: Բայց դա համընդհանուր օրենք չէ: Կյանքը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից գիտատեխնիկական առաջընթացի նվաճումների ներդրումը հողագործության մեջ ուղեկցվում է բերքատվության աճով:

Չնայած Մալթուսի տնտեսագիտական հայացքների որոշ մասի ոչ համոզիչ լինելուն, այնուամենայնիվ նա խոշոր ներդրում է կատարել տնտեսագիտության հետագա զարգացման գործում: Այսպես, քեյնսականությունը լայնորեն օգտագործեց Մալթուսի իրացման ն «արդյունավետ պահանջարկի» գործոնների մասին գաղափարները: Իր ժամանակին Ջ. Ս. Քեյնսը նշել է, որ կապիտալիզմը կշահեր, եթե տնտեսագիտությունը ընթանար ոչ թե Ռիկարդոյի կանխատեսած ուղիով, այլ Մալթուսի:

9.3. Ջ. Ս. ՄԻԼԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Լիբերալ ռեֆորմիզմի գլխավոր գաղափարախոսը եղել է Դ. Ռիկարդոյի աշակերտ ն նրա գործի շարունակող, անգլիական դասական դպրոցի վերջին խոշոր ներկայացուցիչ Ջոն Ստյուարտ Միլը (1806-1873թթ.): Նա ոչ միայն խոշոր տնտեսագետ էր, այլ նան փիլիսոփա, սոցիոլոգ, տրամաբան: 2|2 դարի կեսերին նա մեծ հեղինակություն էր վայելում ոչ միայն որպես համընդհանուր ճանաչում գտած քաղաքատնտեսության դասագրքի հեղինակ, այլ նան որպես դասական դպրոցի ներկայացուցիչների ուսմունքների համակարգող, որով ն ավարտին հասցրեց դասական քաղաքատնտեսության շենքի շինարարությունը: Հայրը` Ջեմս Միլը, լինելով Ռիկարդոյի մտերիմներից մեկը, մասնագիտությամբ տնտեսագետ, իր որդուն փայլուն կրթության տվեց: Դրանով Միլ կրտսերը հնարավորություն ստացավ դրսնորելու իր անգնահատելի ունակությունները բազմաթիվ բնագավառներում: Այսպես, 12 տարեկանից անցավ ինքնակրթության, իսկ 14 տարեկանում տիրապետում էր փիլիսոփայության, պատմության, մաթեմատիկայի, տրամաբանության, քաղաքատնտեսության հիմունքներին, գիտեր մի շարք հին ու նոր լեզուներ: Արդեն 23 տարեկանում հրատարակում է քաղաքատնտեսության վերաբերյալ «Փորձերը», որից հետո լույս են տեսնում գիտության այլ բնագավառներին վերաբերող գիտական աշխատությունները: Միաժամանակ Միլը զբաղվում է քաղաքական գործունեությամբ, որը նրան դարձյալ մեծ հռչակ բերեց: Նրա պրակտիկ գործունեությունը կապված է եղել Օստ (արնելյան) – Հնդկական ընկերության հետ, որտեղ նա ղեկավար պաշտոններ է վարել: Իսկ 1865-1868թթ. նա պառլամենտի անդամ էր: Ջ. Ս. Միլը լինելով անգլիական դասական քաղաքատնտեսության դպրոցի գաղափարների շարունակողը` իր առաջ խնդիր դրեց վերջնական համակարգել դասականների հայացքները, ստուգել ն միավորել դրանց եզրակացությունները 19-րդ դարի երկրորդ կեսի տնտեսական կյանքի նոր տվյալների հետ:

Ջ. Միլը հեղինակ է մի շարք հիմնարար աշխատությունների: Քաղաքատնտեսության բնագավառում աչքի են ընկնում «Ուրվագծեր քաղաքատնտեսության մի շարք չլուծված հիմնախնդիրների մասին» (1844թ.), «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» (1848թ.) ն այլ աշխատություններ: Ինչպես ամեն մի խոշոր մտածող, այնպես էլ Միլը ունեցել է իր հետազոտությունների մեթոդաբանությունը, որի հիմքում Սմիթի, Ռիկարդոյի, Սեյի, Մալթուսի ն ուրիշների ուսմունքներն են: Միլը ընդունում էր տնտեսական օրենքների օբյեկտիվ բնույթը, մասնավորապես` ազատ մրցակցության, առաջարկի ն պահանջարկի, աշխատավարձի, ազատ առնտրի ն այլ օրենքների: Միլի մեթոդաբանության բնորոշ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նա «արտադրության օրենքները» հակադրում է «բաշխման օրենքներին»: Ընդ որում, արտադրության օրենքները, ըստ Միլի, անփոփոխ են ն ոչ մեկի կամքից կախված չեն: Իսկ ինչ վերաբերում է բաշխման օրենքներին, ապա դրանք ենթարկված են մարդկանց կամքին, դրա համար էլ հարստության բաշխման կանոնները կախված են կառավարող խավերից ն տարբեր ժամանակներում տարբեր են լինում: Այսպիսի մեթոդաբանական մոտեցման հիման վրա էլ Միլը հանձնարարականներ է մշակում հասարակությունում սոցիալական ռեֆորմների իրականացման համար: Միլի մեթոդաբանության մեջ նորը նան այն է, որ օգտագործելով Օ. Կոնտի ուսմունքը` փորձում է տարբերել «ստատիկա» ն «դինամիկա» հասկացությունները: Դա հիմնավորում է նրանով, որ անցյալի տնտեսագետները տնտեսական օրենքները ուսումնասիրել են կայուն, չփոփոխվող հասարակարգում, սակայն ժամանակն էր ստատիկային ավելացնել նան դինամիկան: Սակայն դինամիկա ասելով նա հասկանում էր պատմական փոփոխությունների վերլուծությունը: Միլի «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» աշխատությունը երկար տարիներ տնտեսագետների սեղանի գիրքն էր ն հիմնական դասագիրք` անգլիախոս ուսանողների համար: Աշխատության մեծ կենսունակությունը բացատրվում է նրանով, որ նրանում բավականին հաջողված միաձուլված են դասական ն հակադասական ուղղությունները: Ի դեպ, դասական քաղաքատնտեսության հիմնական սկզբունքների մեկնաբանման ժամանակ նա մի շարք նոր գաղափարներ է առաջադրել, որոնց դերն ու նշանակությունը ռիկարդոյականության ն հետագա տնտեսագիտական մտքի համար առ այսօր էլ վիճաբանական է մնում: Սակայն Միլի գլխավոր առանձնահատկությունը ն ինքնատիպությունը այն է, որ տնտեսությունը նա քննարկել է բավականին լայն հասարակական տեսանկյունից: Այսպես, Միլը քաղաքատնտեսության մեջ էր ներառում սոցիալական փիլիսոփայության մի շարք տեսական դրույթներ: Դա նրան հնարավորություն տվեց քաղաքատնտեսության դասընթացում քննարկել նան սոցիոլոգիական հիմնախնդիրներ, որոնք նպաստում են սոցիալական քաղաքականության մշակման գործընթացին:

Լինելով դասական դպրոցի գաղափարների շարունակողը` հավատարիմ է մնում լիբերալ տնտեսության գոյությանը: Սակայն նշում է, որ գոյություն ունեն հասարակական գործունեության այնպիսի բնագավառներ, որոնք շուկայական մեխանիզմը չի կարող կարգավորել: Ուստի, ի տարբերություն Սմիթի ն Ռիկարդոյի, հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործընթացում նա հիմնավորում է պետության միջամտության ակտիվացումը: Նման մեթոդաբանական մոտեցումները Միլին քաղաքատնտեսությանը «սոցիալական փիլիսոփայության» բնույթ տալու հնարավորություն ընձեռեցին: Դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ 19-րդ դարի կեսերին «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» աշխատությունը ճանաչվեց լավագույն դասագիրք ն հիմք ծառայեց լիբերալ ռեֆորմիստական ծրագրերի մշակման համար: Միլի գլխավոր աշխատությունը` «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները», բաղկացած է հինգ գրքից: Առաջին երեքը նվիրված են արտադրությանը, բաշխմանը ն փոխանակությանը: Չորրորդ գիրքը նվիրված է արտադրության ն փոխանակության վրա առաջընթացի ներգործությանը: Այս գրքում առաջին անգամ հետնողականորեն շարադրված են դասականների հայացքները տնտեսական աճի ն աճի սահմանների վերաբերյալ: Հինգերորդ գիրքը նվիրված է պետության տնտեսական դերին: Միլը տնտեսական կատեգորիաների ուսումնասիրությունը սկսում է հարստությունից: Հարստությունը, Միլի պատկերացմամբ, բարիքների այն ամբողջությունն է, որն օժտված է փոխանակային արժեքով: Ընդ որում, հարստությունը կարող է դրսնորվել տարբեր ձներով. կենցաղում հարստությունը արտահայտվում է փողով, ինչպես նան այն ամենով, ինչով բավարարում են մարդկանց պահանջմունքները: Բացի այդ, ըստ Միլի, հարստությունը բոլոր այն բարիքներն են, որոնք հնարավոր չէ ձեռք բերել առանց աշխատանքի: Հարստության բովանդակությունը բացահայտելուց հետո նա անցնում է դրա արտադրության գործոններին: Դրանք, ըստ Միլի, երկուսն են. աշխատանք ն կապիտալ: Աշխատանքի քննարկման հարցում նա նոր բան չի ասում ն կիսում է դասականների հայացքները. աշխատանքը բաժանում է արտադրողական ն անարտադրողական մասերի: Միլի տեսանկյունից կապիտալը աշխատանքի արդյունքների այն պաշարն է, որն առաջանում է խնայողությունների հետնանքով, մշտական վերարտադրության շնորհիվ: Չնայած առկա կապիտալի արտադրության սահմանափակությանը, աշխատանքային ռեսուրսների առկայության ժամանակ լրացուցիչ ներդրումներ կատարելով, կարելի է արտադրությունը ընդլայնել առանց որոշակի սահմանի: Միլի տնտեսագիտական հայացքներում մեծ տեղ է հատկացված եկամուտների ձներին. աշխատանքային, շահույթային, ռենտային:

Աշխատավարձի քննարկման ժամանակ նա օգտագործում է «բանվորական ֆոնդի» տեսությունը ն աշխատավարձի մեծությունը կապում է աշխատուժի առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցության հետ: Այս հարցում, Ռիկարդոյի ն Մալթուսի հայացքների կրկնությունից բացի, ոչ մի նոր բան չի նշում: Քանի որ «բանվորական ֆոնդի» տեսությունն առկա է, ապա ո՛չ դասակարգային պայքարը, ո՛չ էլ արհմիությունները չեն կարող աշխատավարձի մակարդակը կենսամիջոցների նվազագույնից մեծացնել: Սակայն հետագայում նա հրաժարվում է «բանվորական ֆոնդի» տեսությունից, որովհետն արհմիություններն ազդում են աշխատավարձի մակարդակի սահմանափակման վրա:

Շահույթը Միլը համարում է ոչ թե փոխանակության, այլ արտադրողական աշխատանքի հետնանք ն միաժամանակ ավելացնում է, որ շահույթը վարձատրություն է ռիսկի, աշխատանքի ն արտադրության կառավարման, խնայողությունների կատարման համար: Եթե շահույթը բավարար չէ, ապա կապիտալը արտադրությունից հանվում է այնքան ժամանակ, մինչն շահույթը մեծանա: Արտադրության վերելքի ժամանակ անհրաժեշտ է լրացուցիչ կապիտալ ներգրավել: «Քաղաքատնտեսության սկզբունքները» աշխատության հեղինակը ռենտայի վերաբերյալ էական նոր բան չի ասել, այլ կրկնել է Ռիկարդոյին, ռենտան բնորոշելով որպես հողերի օգտագործման դիմաց տրված վճար: Սակայն Միլը նշում է, որ միաժամանակ պետք է հաշվի առնել հողակտորների օգտագործման ձները, որոնք կարող են կամ ռենտա ապահովել, կամ էլ ընդհակառակը` լրացուցիչ ծախսեր պահանջելով` վերացնել այդ եկամուտը: Փոխանակության հարցերը քննարկելիս Միլը մի շարք նոր դրույթներ է առաջ քաշում փոխանակային արժեքի, գնի, ծախքերի, գնագոյացման սկզբունքների, փողի, վարկի վերաբերյալ: Արժեքի մեծության որոշման ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձնում առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցությանը: Գնի վերաբերյալ նշում է, որ դրա հիմքում հաստատուն ծախսերն են ու միջին շահույթը: Միլի փողի տեսությունը հիմնված է փողի քանակային տեսության վրա: Դրա էությունը հետնյալն է. պաշարների կամ համախառն եկամտի մեծացման ժամանակ փողի քանակի մեծացումը չի հանգեցնում գների աճի:

Ինչ վերաբերում է վարկին, ապա այն չի մեծացնում երկրի արտադրողական ռեսուրսները, սակայն դրա շնորհիվ ռեսուրսներն առավել լավ են օգտագործվում արտադրության մեջ: Վարկի աղբյուրը այն դրամական կապիտալն է, որը տվյալ պահին արտադրության մեջ չի օգտագործվում:

Ինչպես նշվել է, Ջ. Ս. Միլը առաջին տնտեսագետն էր, որ համակարգված շարադրեց դասական դպրոցի ներկայացուցիչների հայացքները տնտեսական աճի ն աճի սահմանների վերաբերյալ: Ըստ Միլի` տնտեսական զարգացումը խոչընդոտող հիմնական գործոնը կապիտալի կուտակման խթանների բացակայությունն է, ուրեմն` շահույթի նորմայի ցածր լինելը: Վերջինիս գոյությունը բացատրում է հետնյալ կերպ. արտադրության ծավալների մեծացմանը զուգընթաց կապիտալի չափերը հասնում են այն սահմանին, որ դրա շահութաբեր օգտագործումը դառնում է անհնար: Արդյունքում շահույթի նորման ընկնում է, իսկ դա էլ հանգեցնում է տնտեսության անկման: Ուստի արտադրության զարգացում ապահովելու համար անհրաժեշտ է շարժման մեջ դնել շահույթի նորմայի անկմանը հակազդող բոլոր գործոնները, այսինքն` արտադրության կատարելագործումը ն առավել բերրի հողերում կապիտալի ներդրման ապահովումը: Ջ. Ս. Միլի տնտեսագիտական հայացքներում իր արժանի տեղն ունի պետության տնտեսական դերի մասին տեսությունը: Դասական դպրոցի հիմնադիրների հայացքներին ավելացնում է այն, որ քաղաքատնտեսության հիմնական հարցերից մեկը պետք է լինի պետության տնտեսական դերի ն արդյունավետ գործառույթների մասին տեսության մշակումը, այսինքն` մարդկային գործունեության որ ոլորտների նկատմամբ պետք է տարածվի պետության միջամտությունը: Դրա հետ կապված` նա նշում է պետության անհրաժեշտ գործառույթների մասին: Դրանցից են` հարկերի հավաքումը, օրենքների ստեղծումը, որոնց օգնությամբ կպաշտպանվեն սեփականությունը ն պայմանագրերը, օրենքների իրագործումը ն այլն: Ջ. Ս. Միլի լիբերալ ռեֆորմիզմը հիմնված է եղել իր ժամանակաշրջանի կապիտալիզմը օրենսդրական ճանապարհով առավել արդարացի ն հումանիստական հասարակության վերածելու գաղափարի վրա: Ի տարբերություն մյուս սոցիալիստների, Միլը նշում է, որ սոցիալական արտադրությունը կապված է ոչ թե մասնավոր սեփականության, այլ անհատականության ն չարաշահումների դրսնորման հետ, որոնք պայմանավորված են սեփականության իրավունքով: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է պետության միջամտությունը, այսինքն` պետք է ստեղծել համապատասխան ենթակառուցվածքներ, զարգացնել գիտությունը, հստակեցնել օրենքները ն այլն: Սոցիալական ռեֆորմի տեսությունը ընդգրկում է. - կոոպերատիվ արտադրական ընկերությունների ստեղծման միջոցով վարձու աշխատանքի վերացում, - հողային հարկի միջոցով հողային ռենտայի սոցիալիզացում, - հարստության անհավասարության սահմանափակում ժառանգության իրավունքի սահմանափակման օգնությամբ,

- մասնավոր դպրոցների համակարգի օգտագործում կամ էլ պարտադիր ընտանեկան ուսուցում, պետական դպրոցներ` առանձին շրջանների համար:

9.4. ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԻ

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

19-րդ դարի առաջին կեսերին եվրոպական մի շարք երկրներում տեղի ունեցած արդյունաբերական հեղաշրջումը պայմանավորեց դասական դպրոցի ներկայացուցիչների հիմնական գաղափարների քննադատների երնան գալը: Սկզբնական շրջանում այդ քննադատները իրենց համարեցին Սմիթի, Ռիկարդոյի հետնորդներ, նրանց գաղափարների մեկնաբաններ: Սակայն 19րդ դարի 30-50-ական թվականներից սկսած նրանք բացահայտ խզեցին իրենց կապերը դասական դպրոցի հետ ն հանդես եկան որպես դրա հակառակորդներ: Դա ունեցել է իր օբյեկտիվ պատճառները: Մասնավորապես` աստիճանաբար խորանում էին հակասությունները հասարակության մեջ, որոնք հաճախ արտահայտվում էին ապստամբությունների ձնով (օրինակ` չարտիստական շարժումը Անգլիայում, Լիոնի ջուլհակագործների ապստամբությունը, 1848 թ. հեղափոխությունը ն այլն): Այսպիսի պայմաններում արժեքի աշխատանքային տեսությունը, շահույթի ն աշխատավարձի մասին ուսմունքները սոցիալիստները օգտագործում էին կապիտալիզմի քննադատության ն սոցիալիստական հեղափոխության իրականացումը հիմնավորելու համար: Ուստի կապիտալի ջատագովման նոր ձներ ու մեթոդներ էին անհրաժեշտ: Այդ հիմնահարցերի լուծմանը ձեռնամուխ եղան Ն. Սինյորը` Անգլիայում, Ֆ. Բաստիան` Ֆրանսիայում, Գ. Քերին` ԱՄՆ-ում, պատմական դպրոցը` Գերմանիայում: Դասական դպրոցի գաղափարների քննադատությամբ Անգլիայում աչքի էր ընկնում Նասաու Վիլյամ Սենյորը (1790-1864թթ.): Նա գյուղական քահանայի որդի էր: Հետագայում դարձավ Օքսֆորդի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնի պրոֆեսոր, Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ: Ն. Սենյորը իր տնտեսագիտական հայացքները շարադրել է 1836թ. հրատարակած «Քաղաքատնտեսության` որպես գիտության ուրվագծերը», 1837թ. հրատարակած` «Ֆաբրիկային օրենսդրության մասին նամակներ» ն այլ աշխատություններում: Ն. Սենյորի հայացքները ձնավորվել են 19-րդ դարի առաջին կեսին: Անգլիան այդ ժամանակահատվածում արդյունաբերապես զարգացած երկիր էր: Հասարակության մեջ սրված էին սոցիալական հակասությունները: Ն. Սենյորը տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ նախ ն առաջ հայտնի է որպես «զուտ տնտեսագիտության» հիմնադիր: Նա իր առջն խնդիր էր դրել քաղաքատնտեսությունը դարձնել ճշգրիտ գիտություն ն նշում էր, որ միայն այդպիսի գիտության շնորհիվ է հնարավոր բացատրել հասարակության մեջ տեղի ունեցող տնտեսական երնույթները: Ն. Սենյորը տնտեսագիտության տեսության կարնորագույն խնդիրներից մեկը համարել է մարդկանց տնտեսական վարքագծի սուբյեկտիվիստական

հետազոտումը: Ըստ էության, նա, իրենից անկախ, ստեղծեց տնտեսագիտության մեջ սուբյեկտիվ հոգեբանական ուղղությունը: Փաստորեն քաղաքատնտեսությունը դրանով դարձրեց կիրառական հոգեբանություն: Սուբյեկտիվ հոգեբանական մոտեցման շնորհիվ ստեղծեց արտադրության ծախքերի տեսությունը, ժխտեց դասական դպրոցի արժեքի աշխատանքային տեսությունը: Վերջինս նա նույնացրեց փոխանակային հարաբերությունների, ապրանքի գնի հետ: Եթե հանդես է գալիս կապիտալը, ապա ապրանքների փոխանակությունը կատարվում է ոչ թե աշխատանքային, այլ արտադրության ծախսերին համապատասխան, որն էլ ձնավորվում է կապիտալի ն աշխատանքի ծախսերի գումարից: Ծախսերը, նրա ընկալմամբ աշխատանքի ն կապիտալի «զոհաբերություններ» են, այսինքն` արտադրության սուբյեկտիվ ծախսերը: Աշխատանքի ծախսերի դիմաց պետք է բանվորին վճարել: Ձեռնարկատիրոջ համար արտադրության գործընթացը կապված է կապիտալի ծախսից ձեռնպահության, անձնական սպառման կրճատման, փողի կուտակման հետ, այսինքն` կապիտալը նույնպես կապված է որոշակի զոհաբերության հետ: Ահա այսպիսի սուբյեկտիվ բացասական գործոնները կազմում են արտադրության իրական ծախսերը, որոնք էլ ձնավորում են փոխանակային համամասնությունները: Վերջնական գինը ձնավորվում է շուկայում առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ, ընդ որում` այս դեպքում վճռորոշ նշանակություն է ունենում առաջարկը: Արտադրության ծախսերի տեսության հիման վրա Սենյորը ստեղծեց իր բաշխման տեսությունը: Ըստ նրա, արտադրության գործոնների «զոհաբերությունը» (աշխատանքի ն կապիտալի) դրսնորվում է եկամուտների ձնով` աշխատավարձի ն շահույթի: Ընդ որում` շահույթը բաղկացած է ձեռնարկչական եկամտից ն տոկոսից: Այսպիսով, Սենյորը առաջիններից մեկն էր, որ նկատեց շուկայի պայմաններում կապիտալ-սեփականության տարանջատումը կապիտալ-ֆունկցիայից, դրանով իսկ փոփոխություն մտցրեց շահույթի բաշխման մեկնաբանության մեջ: Փաստորեն տնտեսագետների ուշադրությունը հրավիրեց շուկայական տնտեսության կարնորագույն հիմնախնդիրներից մեկի` խնայողությունների վրա: Ձեռներեցը, արտադրության մեջ կապիտալ ներդնելով, իրեն զրկում է դրա սպառումից ն դրանով բարեգործություն է կատարում` մեծացնելով ապրանքների առաջարկը: Նման քայլի համար կապիտալի սեփականատերը պետք է վարձատրվի շահույթի տեսքով: Այսինքն` Սենյորը արդարացնում է կապիտալիստի շահույթի ստացումը: «Ֆաբրիկային օրենսդրության մասին նամակներ» աշխատության մեջ Սենյորը դեմ է 11,5-ժամյա աշխատանքային օրվա փոխարեն 10,5-ժամյա աշխատանքային օր սահմանելու բանվորների պահանջին: Նշում է, որ 11,5ժամյա աշխատանքային օրվա 10,5-ժամվա ընթացքում փոխհատուցվում է ավանսավորված կապիտալի արժեքը, իսկ մնացած 1 ժամվա ընթացքում

ստեղծվում է շահույթը: Ուրեմն, թեկուզ 1 ժամով աշխատանքային օրվա տնողության կրճատումը կհանգեցնի շահույթի վերացման, հետնաբար ն արտադրության անկման: Ժամանակին Կ. Մարքսը դա անվանել է Սենյորի «վերջին ժամի» տեսություն: Սակայն հետագայում Սենյորը հրաժարվեց այս տեսությունից, որովհետն նկատեց, որ աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման պայմաններում աշխատօրվա տնողության կրճատման դեպքում փոխվում է աշխատավարձի ն շահույթի միջն եղած հարաբերակցությունը: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ Սենյորը հայտնի է նան իր ռենտայի տեսությամբ: Ի տարբերություն դասական դպրոցի, նա ռենտան մեկնաբանել է որպես արտադրության ցանկացած գործոնի բերած լրացուցիչ եկամուտ, որը կապված է տվյալ գործոնի ոչ գնային առաձգականության հետ: Սենյորը շուկան դիտարկել է որպես ապրանքային արտադրության էվոլյուցիոն զարգացման արդյունք: Նա տնտեսության լիբերալացման կողմնակից էր: ճիշտ էր համարում արտաքին առնտրի ազատականացումը, դեմ էր հովանավորչությանը: Սենյորը իր ստեղծած տեսություններով էական ներդրում է կատարել տնտեսագիտության զարգացման գործում: Ֆրեդերիկ Բաստիա (1801–1850թթ.) – 19-րդ դարի 40-50-ական թվականներին Ֆրանսիայում դասական քաղաքատնտեսության դպրոցի գաղափարների քննադատությամբ հանդես եկավ Ֆ. Բաստիան: Նա իր աշխատություններում` «Տնտեսագիտական սոփեստություններ» (1847թ.) ն «Տնտեսական ներդաշնակություններ», գերազանցեց իր նախորդներին` առաջադրելով ազատ շուկայի պաշտպանության ն շահերի ներդաշնակության հարցերը: Իր դրույթների հիմնավորման համար նա մշակեց արժեքի ն փոխանակության տեսությունները: Փոխանակության ցանկացած ձնի դեպքում տեղի է ունենում մարդկանց կողմից ծառայությունների փոխանակություն: Ընդ որում, փոխանակվող ծառայություններն ունեն միայն անձնական բնույթ: Դրանով նա փորձում է ապացուցել, որ ժամանակակից հասարակությունը իրենից ներկայացնում է շահերի ներդաշնակության անթերի համակարգ: Նրա տեսության մեջ գինը հանդես է գալիս որպես ծառայությունների փոխանակման ժամանակ դրսնորվող հարաբերություն: Ըստ Բաստիայի` փոխանակության ժամանակ ջանքերն ու լարվածությունը երկկողմանի բնույթ ունեն ն՛ վաճառողի, ն՛ գնորդի համար: Ընդ որում, դրանք համարժեք են իրար, որովհետն ազատ մրցակցության պայմաններում ոչ մեկը չի պարտադրում ոչ շահավետ փոխանակություն կատարելու: Վերը նշված դրույթների հիման վրա նա առաջ է քաշում կապիտալի կուտակման օրենքը, համաձայն որի` կապիտալի փոքրացման դեպքում բանվորների բաժինը մեծանում է ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական ձնով: Իսկ եթե սեփակա172

նատերերի բաժինը բացարձակորեն աճում է, ապա հարաբերականորեն նվազում է: Այսպիսով, աշխատանքի ն կապիտալի շահերը իրար չեն բախվում, որովհետն երկուսին բաժին ընկնող եկամուտներն էլ աճում են հավասարաչափ, ավելին` բանվորների բաժինն արագ է աճում: Որպես ապացույց նա բերում է շահույթի նորմայի անկումը: Իր ազատ, արդար փոխանակության տեսությամբ Բաստիան մեծապես նպաստեց, որ ֆրանսիական կառավարությունը հրաժարվի հովանավորչական քաղաքականությունից: Ընդհանրապես նա լիբերալ առնտրի կողմնակից էր: Բաստիան հիմնավորում է հիմնական եկամուտների ձնավորման աղբյուրները: Նա բոլոր եկամուտները` ռենտան, ձեռնարկչական եկամուտը, տոկոսը համարում է մատուցված ծառայությունների դիմաց ստացված վճարներ: Եկամուտների շարքում առանձնացնում է փոխատվական տոկոսը, որովհետն այն սեփականատիրոջ անձնական սպասումների հետաձգման արդյունք է: Մնացած բոլոր եկամուտները դիտվում են որպես տոկոսի տարատեսակներ: Այսպիսով, Ֆ. Բաստիայի աշխատություններում հասարակությունը ներկայացված է որպես տարբեր խավերի «ներդաշնակ համագործակցություն», որոնք համարժեքային սկզբունքով փոխանակում են իրենց ծառայությունները: Ֆ. Բաստիայի տեսությունը մեծ ազդեցություն է թողել տնտեսագիտության զարգացման, մասնավորապես` արժեքի տեսության ձնավորման վրա: Նրա տեսությունից լայնորեն օգտվել են արտադրության գործոնների տեսության ն սահմանային օգտակարության դպրոցի կողմնակիցները: Հենրի Չարլզ Քերի (1793–1879թթ.) - ԱՄՆ-ում դասական դպրոցի գաղափարների քննադատությամբ հանդես է եկել հայտնի տնտեսագետ Հ. Քերին, որը սկզբում զբաղվում էր առնտրական գործունեությամբ: Նա շատ շուտ հարստանալով` դառնում է խոշոր ֆաբրիկատեր ն դրա հետ միասին սկսում է զբաղվել տնտեսագիտական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությամբ: Քերին քաղաքատնտեսությունը համարել է գիտություն հարստության մասին, որի ուսումնասիրության առարկան արտադրության ն բաշխման օրենքներն են: Ըստ Քերիի, արտադրության օրենքներն անփոփոխ են, նման են բնության օրենքներին, ունեն օբյեկտիվ բնույթ: Իսկ ինչ վերաբերում է բաշխման օրենքներին, ապա դրանք ձնավորվում են մարդկային որոշումների, պետական քաղաքականության հիման վրա, կախված են հասարակության զարգացման պատմական պայմաններից: Քերին խիստ քննադատել է Ռիկարդոյի ուսմունքը` այն համարելով մարդկանց ն ազգերի միջն թշնամանք սերմանող: Աշխատանքի միջազգային բաժանման մասին դասականների գաղափարներին հակառակ` Քերին հանդես էր գալիս ազգերի անկախության օգտին, որոնք պետք է իրենց ապրած տարածքներում զարգացնեն արտադրության բոլոր ճյուղերը` դրսնորելով

իրենց սեփական անհատականությունը: Ըստ Քերիի` դա «ազգերի ներդաշնակության» արտահայտման յուրահատուկ ձն է: Բացի այդ, Քերին գտնում էր, որ տնտեսական առաջընթացը առանց պետության միջամտության հնարավոր չէ: Նա պահանջում էր ազատ առնտուրը սահմանափակել հետնյալ նկատառումներով. ամեն մի ազգ պետք է օժտված լինի տնտեսական ինքնավարությամբ, անհրաժեշտ է պահպանել ազգային շուկան սեփական կամ հայրենական արտադրողների համար: Քերին այն տնտեսագետներից մեկն էր, ով աշխատավարձի բարձրացումը կապում էր հովանավորչության հետ: Ըստ նրա` երկրի տնտեսական յուրահատկությունը աշխատուժի պակասի մեջ է: Դա հանգեցնում է ազատ աշխատաձների համար տնտեսավարողների միջն մրցակցության ուժեղացման, որն էլ բարձրացնում է աշխատավարձի մակարդակը: Քերին մեծ ուշադրություն էր դարձնում «դասակարգերի շահերի ներդաշնակությանը»: Դրա պատճառն այն էր, որ նրա ապրած ժամանակաշրջանում ամերիկյան իրականության մեջ սոցիալական հակասություններն այնքան էլ խորը չէին, ն այն պատրանքն էր ստեղծվում, որ բոլորի շահերը ներդաշնակորեն են զարգանում: Շահերի ներդաշնակության տեսանկյունից Քերին արժեքը մեկնաբանել է որպես մարդու իշխանություն բնության նկատմամբ: Ապրանքի արժեքը, ըստ նրա, ոչ թե պետք է որոշվի արտադրության ծախքերով, այլ դրա վերարտադրության, այսինքն` տվյալ պայմաններում պահանջվող ծախսերով: Քանի որ աշխատանքի արտադրողականությունն անընդհատ բարձրանում է, ն ապրանքների արտադրության ծախսերը իջնում են, ուստի իջնում է նան դրանց արժեքը: Դա տանում է նան կապիտալի արժեքի անկման: Քերին կապիտալը քննարկում է իրային բովանդակության տեսակետից ն այն համարում արտադրության այնպիսի միջոց, որի օգնությամբ մարդը կարողանում է սանձել բնության ուժերը: Վերը նշված գաղափարների հիման վրա Քերին ձնակերպել է բաշխման օրենքը, ըստ որի` աշխատանքի արտադրողականության աճի հետ միասին բանվորների բաժինը աճում է ն՛ բացարձակորեն, ն՛ հարաբերականորեն, իսկ կապիտալիստների բաժինը բացարձակորեն աճում է, իսկ հարաբերականորեն նվազում է, որովհետն շուկայական տնտեսության զարգացման արդյունքում բանվորների դրությունը լավանում է, նրանց կենսամակարդակը սկսում է ավելի արագ բարձրանալ, քան կապիտալիստների եկամուտները: Քերին աշխատավարձի աճը կապում է աշխատանքի արտադրողականության աճի հետ: Այսպիսով, նա համաձայնեցնում է բանվորների ն կապիտալիստների շահերը: Դրանից հետո անցնում է ձեռնարկատերերի ն հողասեփականատերերի շահերի համաձայնեցմանը: Քերին ընդհանրապես դեմ էր Ռիկարդոյի ռենտայի տեսությանը, հատկապես վատորակ հողերը շրջանառության մեջ

ներգրավելուն: Հաշվի առնելով Ամերիկայի պայմանները` գտնում է, որ վատորակ հողերի մշակումից անցում է կատարվում լավորակին, հետնաբար ռենտան իջնում է, ու բարձրանում են բանվորների ն կապիտալիստների եկամուտները: Դա պայմանավորված է մթերքների գների իջեցմամբ: Այսպիսով, չնայած Հ. Քերիի տեսության մեջ շատ են ոչ գիտական դրույթները, այնուամենայնիվ այն մեծ օգուտ է տվել ԱՄՆ-ի տնտեսական քաղաքականության մշակման գործին:

9.5. ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԸ: ՔԱՂԱՔԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ԴԻՐՔԵՐԻՑ

Հայտնի է, որ 19-րդ դարում տնտեսագիտական մտքի զարգացումը Գերմանիայում տեղի է ունեցել յուրահատուկ պատմական պայմաններում: Երկիրը տնտեսապես հետամնաց էր ն քաղաքականապես մասնատված: Կապիտալիստական հարաբերությունները Գերմանիայում սկսել են զարգանալ 19րդ դարի 40-60-ական թվականներին, իսկ Անգլիայում ն Ֆրանսիայում սկսել էին դրսնորել իրենց բացասական կողմերը: Համաշխարհային շուկայում տիրապետող էր Անգլիան, որի հետ գերմանական արդյունաբերությունը չէր կարող մրցակցել: Բացի դրանից, արտասահմանյան երկրների հետ առնտուր կատարելու ժամանակ վերացվել էին բոլոր կարգի հովանավորչական խոչընդոտները, որն էլ ուժեղացրել էր անբարենպաստ արտաքին առնտրական գործոնների ազդեցությունը ազգային տնտեսության վրա: Գերմանիային հումք մատակարարող ն անգլիական ապրանքների իրացման շուկա դառնալու վտանգ էր սպառնում: Ստեղծված իրավիճակում դասական դպրոցի կողմից առաջ քաշված գաղափարները, մասնավորապես` տնտեսությանը պետության չմիջամտելու գաղափարը, Գերմանիայում գործնական կիրառություն ունենալ չէին կարող: Անհրաժեշտ էր ստեղծել մի այնպիսի տեսություն, որը կնպաստեր տնտեսապես հզոր ն անկախ պետության կազմավորմանը: Գերմանացի մտածողները մերժեցին դասական քաղաքատնտեսության դպրոցի կողմից առաջարկված ընդհանուր վերացարկման մեթոդը ն դրան հակառակ առաջ քաշեցին իրենց տեսակետները` յուրաքանչյուր երկիր զարգանում է իրեն հատուկ տնտեսական օրենքներով: Վերջիններս պայմանավորված են տվյալ երկրի աշխարհագրական պայմաններով, պատմական զարգացման, ազգային-մշակութային առանձնահատկություններով, անգամ` ազգային մտածելակերպով: Գերմանացի տեսաբանները արտադրության, բաշխման, փոխանակության տնտեսական օրենքները համարել են դասա175

կանների հորինածները, որոնք վտանգավոր են ուրիշ ժողովուրդների համար: Նրանց աշխատությունները հեղեղված են ազգային ոգի, ազգային բնավորություն, ազգային ճակատագիր ն նման այլ արտահայտություններով: Ահա այսպիսի պայմաններում Գերմանիայում սկսեց զարգանալ տնտեսագիտության տեսությունը: Պատմական օրինակները իբրն տնտեսագիտական փաստարկներ առաջինը օգտագործեց Ֆրիդրիխ Լիստը (1789–1846թթ.): Ծնվել է Հարավային Գերմանիայի Ռեյտլինգենե քաղաքում, արհեստավորի ընտանիքում: Ավարտել է Տյուբինգի համալսարանը ն այնտեղ սկսել է դասավանդել «պետական կառավարման պրակտիկա»: Նա թողել է մեծ գիտական ժառանգություն, որից հիշատակման է արժանի «Քաղաքատնտեսության ազգային համակարգ» (1841թ.), «Միջազգային առնտուր, առնտրական քաղաքականություն ն մաքսային միություն» ն այլն: Ֆ. Լիստը իր հետազոտություններում քննարկում է տնտեսագիտության համար մի նոր հիմնախնդիր` ազգային հարստության մեծացման ուղիների հայտնաբերում` ելնելով կոնկրետ հետամնաց երկրի պայմաններից: Հայտնի է, որ դասական դպրոցը հաճախ հաշվի չի առել պայմանների բազմազանությունը ն որնէ երկրի անհավասարաչափ զարգացումը: Հենց այդպիսի միակողմանիության դեմ հանդես եկավ Ֆ. Լիստը: Ֆ. Լիստը քննադատեց դասական քաղաքատնտեսության «կոսմոպոլիտիզմը». բոլոր երկրների ն ժողովուրդների համար ընդհանուր տնտեսագիտական տեսություններ ստեղծելու գաղափարը: Ըստ Լիստի` ընդհանուր տնտեսական օրենքները անհրաժեշտ է նան լրացնել յուրաքանչյուր երկրի կոնկրետ առանձնահատկությունների ուսումնասիրությամբ: Նման մոտեցման դեպքում տնտեսագիտության տեսությունը կվերածվի «ազգային տնտեսության», որի հիմնական նպատակը առավել նպաստավոր պայմանների որոշումն է` ազգի տնտեսական ներուժի զարգացման համար: Լիստը նշում է, որ ազգը ապրում է անվերջ: Ուստի ժողովուրդների հարստությունը պայմանավորված է ոչ թե փոխանակային արժեքների քանակով, ինչպես պնդում է Ա. Սմիթը, այլ ազգի արտադրողական ուժերի համալիր ն բազմակողմանի զարգացմամբ: Ամեն մի ազգ բարդ օրգանիզմ է` իր շահերով, կենսական պայմաններով, ցանկություններով: Իր աշխատություններում Լիստը առաջարկում է տնտեսությունը ուսումնասիրել որպես մեկ միասնական համակարգ: Այսինքն` նա ուսումնասիրության մակրոտնտեսական մոտեցում է առաջարկում: Ի դեպ, պետք է նշել, որ նա օգտվում է այնպիսի ամբողջական տնտեսագիտական մեծություններից, ինչպիսիք են` ամբողջական առաջարկը, ազգային արդյունքը, ազգային հարստությունը, աշխատանքի հասարակական բաժանման մակարդակը ն այլն: «Քաղաքատնտեսության ազգային համակարգը» աշխատության մեջ

ներկայացվել են այնպիսի տեսություններ, որոնք վերաբերում են արտադրողական ուժերի զարգացմանը, տնտեսական զարգացման փուլերի գաղափարին, «դաստիարակչական հովանավորչության» քաղաքականությանը: Ըստ Լիստի` ժողովրդի հարստությունը որոշվում է ոչ թե արտադրված բարիքների քանակով, այլ արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակով: Նա արտադրողական ուժերի կազմի մեջ է մտցնում տարբեր ինստիտուտները, որոնք նպաստում են տնտեսական զարգացմանը` քրիստոնեությունից մինչն անվտանգության մարմինները: Դրա համար էլ նա քննադատում է Ա. Սմիթին այն բանի համար, որ արտադրողական աշխատանքը սահմանափակում է միայն նյութական արտադրության ոլորտով: Լիստը բազմիցս նշել է, որ հարստություն ստեղծելու ընդունակությունը ավելի հզոր է բուն հարստությունից: Ազգի համար ամենակարնոր ն վճռական արտադրողական ուժը արդյունաբերությունն է: Զարգացած արդյունաբերություն ունենալու դեպքում ավելի շատ ապրանքներ են արտահանվում, քան ներմուծվում: Այսպիսով, Լիստը պաշտպանում է մերկանտիլիստների ակտիվ առնտրական հաշվեկշռի ուսմունքը: Ըստ նրա` արդյունաբերության զարգացումը պետք է զուգակցել գյուղատնտեսության զարգացման հետ: Միայն հողագործությամբ զբաղվող ազգին համեմատում է ծերունու հետ: Ուղղակի կապի մեջ է դիտարկում ներքին շուկայի, արդյունաբերության ն երկաթուղային տրանսպորտի զարգացումը: Լիստի համոզմամբ ազգային շահերի առաջնայնությունից ելնելով` տվյալ ժամանակաշրջանի սերունդը պետք է զոհաբերի իր ունեցվածքը հանուն արտադրողական ուժերի զարգացման: Ընդհանրապես ամեն մի զարգացած ազգ հասարակական կյանքի երեք խոշոր բնագավառներում` արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն ն արտաքին առնտուր, պետք է ունենա միատեսակ զարգացած արտադրողական ուժեր: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ Ֆ. Լիստը իր ներդրումն է ունեցել նան տնտեսական զարգացման փուլերի մասին տեսությամբ: Նա առանձնացրել է ազգի տնտեսական զարգացման հինգ փուլ. 1. վայրենության կամ որսորդության 2. հովվական 3. հողագործական 4. հողագործա-արդյունաբերական 5. հողագործա-արդյունաբերա-առնտրային: Վերջին փուլը, ըստ Լիստի, տնտեսական համակարգի ներդաշնակ զարգացման փուլն է: Մեկ փուլից մյուսին անցնելը նա բացատրում էր առնտրի զարգացմամբ: Ֆ. Լիստը առաջ քաշեց այնպիսի դրույթներ, որոնք այսօր էլ կիրառելի են զարգացող երկրների տնտեսական աճի խոչընդոտների վերացման ն տնտե177

սության խթանման համար: Լիստի աշխատությամբ տնտեսագիտության մեջ նոր ուղղության սկիզբ դրվեց, որը հայտնի է պատմական դպրոց անվանումով: Տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ պատմական դպրոցը ընդունված է ներկայացնել Վիլհելմ Ռոշեր (1817–1899թթ.), Կառլ Կնիս (1821– 1898թթ.) ն Բրունո Հիլդեբրանդ (1812– 1878թթ.) կազմով: Այս երեք հեղինակները ոչ անձնական, ոչ էլ գործնական կապեր չունեին, բայց նրանց աշխատությունները կարդալիս տպավորություն է ստեղծվում, որ համատեղ են աշխատել: Այս տնտեսագետները քաղաքատնտեսության փոխարեն պրոպագանդել են ժողովրդական տնտեսության պատմությունը: Այսպես, Բ. Հիլդեբրանդը գրել է «Ներկայի ն ապագայի քաղաքատնտեսությունը», որտեղ քննադատելով դասականներին, քաղաքատնտեսությունը բնութագրել է որպես ազգի տնտեսական զարգացման ուսմունքի մասին օրենքների համակարգ: Նա փաստացի տվյալների հիման վրա համեմատել է տարբեր երկրների տնտեսությունների զարգացման պատմությունը: Այս երեք հեղինակները համարվում են «հին» պատմական դպրոցի հիմնադիրները, իսկ 1870-ական թվականներից ձնավորվեց, այսպես կոչված` «նոր» պատմական դպրոցը: Այն ձնավորվեց Օ. Բիսմարկի օրոք, երբ հետնելով Ֆ. Լիստի գաղափարներին` տնտեսական քաղաքականությունը ուղղվեց մաքսային հովանավորության կողմը: Բացի դրանից, Օ. Բիսմարկը բավականին ակտիվացրել էր պետության տնտեսական քաղաքականությունը, որի համար նա գաղափարական օժանդակություն էր ստանում պատմաբան–քաղաքատնտեսներից:

ԳԼՈՒԽ 2

«ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ» ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴՆԵՐԸ

ԼԻԲԵՐԱԼ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱՓՈԽՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

10.1. Ժ. ՍԻՍՄՈՆԴԻԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՌՈՄԱՆՏԻԶՄԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ

Արդյունաբերական հեղաշրջումը հասարակական կյանքի սոցիալ-տնտեսական բնագավառներում էական տեղաշարժեր առաջացրեց: Կապիտալիստական խոշոր մեքենայական արտադրությունը քայքայեց մանր ապրանքարտադրողներին: Այս գործընթացը բավականին հիվանդագին ձնով կատարվեց Ֆրանսիայում: Բանն այն է, որ Ֆրանսիայում ֆեոդալիզմի վերացման հիման վրա կազմակերպվեցին բազմամիլիոն մանր գյուղացիական պարցելային տնտեսություններ: Վերջիններս էլ արդյունաբերական հեղաշրջման ազդեցությամբ սկսեցին քայքայվել: Ահա այսպիսի պայմաններում տնտեսագիտության մեջ առաջացավ տնտեսական ռոմանտիզմը` տնտեսագիտական մտքի մի ուղղություն, որն արտահայտում էր մանր բուրժուազիայի շահերը: Այսպիսով, տնտեսական ռոմանտիզմի առաջացման պատճառներն են եղել. արդյունաբերական հեղաշրջումը ն բուրժուական հեղափոխությունը, որոնց հետնանքով քայքայվեցին մանր արհեստավորներն ու գյուղացիները, առաջացավ գործազուրկների հսկա բանակ: Տնտեսական ռոմանտիզմի հիմնադիրը Ժան Շառլ Լեոնար Սիմոնդ դը Սիսմոնդին է (1773– 1842թթ.): Նա ծնվել է Շվեյցարիայի` Ֆրանսիային պատկանող մասում: Դասվել է ֆրանսիացի տնտեսագետների շարքը: Նրա հայացքները ռոմանտիզմի ն դասական տնտեսագիտության գիտական գաղափարների մի յուրահատուկ զուգորդում են: Սիսմոնդիի դերը տնտեսագիտության մեջ այն է, որ առաջին անգամ սուր քննադատության ենթարկեց կապիտալիստական հասարակարգը ն դրա տնտեսական մեխանիզմը: Այս քննադատությունը մանրբուրժուական դիրքերից էր ն հատկապես նման մոտեցումը նրան հնարավորություն տվեց կանխատեսելու կապիտալիզմի զարգացման ընթացքում առաջացող այն հակասություններն ու հիմնախնդիրները, որոնք անտեսվել էին դասական դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչ Դ. Ռիկարդոյի կողմից: Սիսմոնդին առաջին տնտեսագետներից մեկն էր, որ կասկածանքով ընդունեց կապիտալիզմի բնական ն հավերժ գոյատնման գաղափարը: Ի դեպ, կապիտալիզմի քննադատությունը, ճգնաժամերի վերլուծությունը էա179

կան դեր են խաղացել մարքսիստական տնտեսագիտության ձնավորման գործում: Կ. Մարքսի մի շարք աշխատություններում հանդիպում ենք Սիսմոնդիի գաղափարների խորը ն բովանդակալից գնահատմանը: Ի տարբերություն դասական դպրոցի հիմնադիրներ Սմիթի ն Ռիկարդոյի, որոնք կապիտալիզմի առանցքային հիմնախնդիրները համարել են կուտակումը, Սիսմոնդին առաջին պլան էր մղել արտադրության ն սպառման միջն եղած հակասությունը, հետնաբար, դրա հետ կապված` շուկայի ն իրացման հիմնախնդիրները: Ռիկարդոն ն նրա հետնորդներն այն կածիքին էին, որ տնտեսական գործընթացը անվերջ հավասարակշռության մեջ գտնվող իրավիճակ է, իսկ նման վիճակից մեկ ուրիշին անցնելը կատարվում է մեխանիկորեն հարմարվելու միջոցով: Մինչդեռ Սիսմոնդին իր ուշադրությունը կենտրոնացրել է այդ անցումների` տնտեսական ճգնաժամերի վրա: Հայտնի է, որ առաջարկի ն պահանջարկի հավասարակշռությունը, հետնաբար ն գերարտադրության ճգնաժամերի անհնարինությունը, տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ հայտնի է «Սեյի օրենք» անունով: Սիսմոնդին եղել է դրա բացահայտ հակառակորդը: Կապիտալիզմի մոդելը նա ներկայացրել է հետնյալ ձնով: Քանի որ արտադրության նպատակը ն շարժիչ ուժը շահույթի ստացումն է, ապա կապիտալիստները ձգտում են հնարավորության սահմաններում ավելի շատ շահույթ ստանալ: Դրա համար էլ արտադրության գործընթացները մեքենայացվում ու ավտոմատացվում են, որի հետնանքով աշխատուժի պահանջարկը կրճատվում է: Նվազում է նան բնակչության գնողունակ պահանջարկը: Այս բոլորից ելնելով` Սիսմոնդին, առանց միջանկյալ բացատրությունների, ապացուցում է տնտեսական ճգնաժամերի անխուսափելիությունը: ճգնաժամերի հաղթահարման ելքը Սիսմոնդին տեսնում էր «երրորդ անձանց» կամ միջանկյալ դասակարգերի, խավերի գոյության մեջ: Այսինքն` ճիշտ այնպես, ինչպես Մալթուսն էր առաջարկում, սակայն ի տարբերություն Մալթուսի, Սիսմոնդին ամենից առաջ նկատի ուներ մանր ապրանք արտադրողներին` գյուղացիներին, մանր արհեստագործներին: Բացի դրանից, Սիսմոնդին ենթադրում էր, որ կապիտալիստական արտադրության զարգացումը հնարավոր չէ առանց արտաքին շուկայի: Քննադատելով կապիտալիզմը տնտեսական ռոմանտիզմի դիրքերից, նա երազել է դրա զարգացումը արգելակելու ն մանր ապրանքային արտադրությանը վերադառնալու մասին: Սակայն այդ կարծիքին է հանգել ոչ միանգամից: Կարելի է առանձնացնել Սիսմոնդիի սոցիալ-տնտեսական հայացքների զարգացման երկու շրջան: Սկզբում Սիսմոնդին իրեն համարել է Սմիթի աշակերտը: «Առնտրական հարստության մասին» աշխատության մեջ (1803թ.) նա քարոզել է Ա. Սմիթի գաղափարները, հանդես է եկել ազատ մրցակցության ն անձնական շահերի ազատ դրսնորման օգտին: Սակայն նկատելով մանր ապրանքային արտադրության վրա հիմնված հին հարաբերություն180

ների քայքայումը` սկսել է ժխտել ազատ մրցակցությունը: Նրա հիմնական պահանջն էր պետական միջամտության շնորհիվ տնտեսական ազատության ապահովումը: Քննադատելով ազատ մրցակցությունը` Սիսմոնդին նկարագրում է կապիտալիզմի բոլոր հակասությունները, իհարկե առանց դրանց էության խորքը թափանցելու: Սիսմոնդին առաջարկում է իրականացնել սոցիալական ռեֆորմներ. կրճատել աշխատօրվա տնողությունը, սահմանել նվազագույն աշխատավարձի մակարդակ ն այլն: Իր ժամանակի համար դրանք առաջադիմական գաղափարներ էին ն հաճախ էլ` սոցիալիստականից վտանգավոր: Ինչպես հայտնի է, նման ռեֆորմներն ընդունելի էին կապիտալիստների համար ն չէին վերացնում նրանց իշխանությունը: Ընդհանուր առմամբ Սիմոնդին առաջադեմ մտածող էր: Վիճաբանության մեջ մտնելով Ռիկարդոյի ն նրա հետնորդների հետ, որոնք կապիտալիզմից բացի հասարակական զարգացման ոչ մի այլ հեռանկար չէին տեսնում, նա նշել է, որ կապիտալիզմին փոխարինելու կգա առավել հումանիստական տնտեսակարգ` չպատկերացնելով վերջինիս բնորոշ գծերը: Այսպիսով, Սիսմոնդիի ապրած ժամանակաշրջանից սկսած, կապիտալիզմի քննադատությունը դարձել է տնտեսագիտության տեսության կարնոր բաժիններից մեկը:

10.2. Ժ. ՍԻՍՄՈՆԴԻԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ:

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԸ

Ժ. Սիսմոնդին բազմակողմանի զարգացած մարդ էր: Նա զբաղվել է պատմության, գրականության, քաղաքականության ուսումնասիրությամբ ն թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Նրա աշխատություններից հիշատակման են արժանի «Իտալական հանրապետությունների պատմությունը», «Ֆրանսիացիների պատմությունը», որը բաղկացած է 31 հատորից, «Հռոմեական կայսրության անկման պատմությունը» ն այլն: Որպես տնտեսագետ նա հայտնի դարձավ իր մի շարք քաղաքատնտեսական աշխատություններով, որոնցից հատկապես հիշատակման են արժանի 1803 թվականին հրատարակված «Առնտրական հարստության մասին» աշխատությունը, որտեղ քննադատական վերլուծության է ենթարկել Սմիթի գաղափարները, 1819 թվականին լույս տեսած 2 հատորանի հանրահայտ «Քաղաքատնտեսության նոր սկզբունքները» ստեղծագործությունը: Այս աշխատության մեջ Սիսմոնդին չհամաձայնելով Սմիթի ն Ռիկարդոյի առաջ քաշած դրույթների հետ, նորովի է բնութագրել քաղաքատնտեսության առարկան: Ըստ Սիսմոնդիի, քանի որ մարդկանց նյութական բարեկեցությունը կախված է պետությունից, ապա դա էլ քաղաքատնտեսության առարկան է: Ի տարբերություն

անգլիական դասական դպրոցի ներկայացուցիչների, որոնք տնտեսական գործընթացները դիտարկել են որպես բնական, Սիսմոնդին գտնում էր, որ այդ գործընթացները պետք է կարգավորվեն պետության կողմից: Ինչպես տեսնում ենք, նա քաղաքատնտեսությունը նույնացնում էր տնտեսական քաղաքականության հետ, հայտարարելով, որ քաղաքատնտեսությունը պետք է ուսումնասիրի այն, թե պետությունը ինչպես է ղեկավարում հարստության արտադրությունը, շրջանառությունը ն բաշխումը: Ի տարբերություն քաղաքատնտեսության հիմնադիրների, Սիսմոնդին քաղաքատնտեսությունը դիտարկում է որպես բարոյագիտություն, որը գործ ունի մարդկային բնավորությունների հետ, այլ ոչ թե տնտեսական հարաբերությունների: Նրան բնորոշ են բարոյական կատեգորիաների («ազատություն», «երջանկություն» ն այլն) վերացական մեկնաբանությունները: Հասարակության դասակարգերի վերլուծության փոխարեն նա խոսում է ընդհանրապես մարդու մասին, որին պատկանում է հարստությունը ն պետք է դրանից օգտվի: Այդ վերացական մարդը իդեալականացված մանր բուրժուան է: Սիսմոնդին յուրովի բնութագրելով քաղաքատնտեսության առարկան, դեմ էր Սմիթի ն Ռիկարդոյի մեթոդին ն նրանց մեղադրում էր այն բանում, որ նրանք հարստությունը վերացարկում են մարդուց, այն դեպքում, երբ հարստության նպատակը մարդկանց պահանջմունքների բավարարումն է: Եզրակացությունը հետնյալն էր. անգլիական դասական տնտեսագետները արտադրությունը անջատում են սպառումից: Սակայն Սիսմոնդին քննադատում էր դասականների «վերացարկումը» սուբյեկտիվ դիրքերից: Այս բոլորի հիման վրա Սիսմոնդին փաստերի ն իրավիճակների գնահատման համար օգտագործում էր այնպիսի մեթոդ, որի շնորհիվ կարելի էր ժխտել կամ հաստատել դրանք: Այսպիսով, Սիսմոնդին առաջնությունը տալիս էր բարոյականությանը, այլ ոչ թե քաղաքատնտեսությանը: Ժ. Սիսմոնդիի տնտեսագիտական ուսմունքում կարնորվում է արժեքի տեսությունը: Ընդ որում, ինչպես Սմիթն ու Ռիկարդոն ապրանքի արժեքը բնութագրում էին որպես աշխատանքի արժեք, այնպես էլ նա աշխատանքը համարում է հարստության միակ աղբյուրը: Դրա համար էլ նա դասվում էր դասական տնտեսագիտության ներկայացուցիչների շարքը: Սակայն ի տարբերություն անգլիական դասականների, Սիսմոնդիի տեսադաշտից չեն վրիպում արժեքի ն սպառողական արժեքի միջն հակասությունները: Ընդ որում, արժեքի մեծությունը նա հանգեցրել է արդյունքի արտադրության ժամանակ ծախսված անհրաժեշտ աշխատաժամանակին: Փողը նա համարում է ապրանքային հարաբերությունների զարգացման անհրաժեշտ միջոց, ինչպես նան շուկայական համակարգի կարնորագույն տարր: Փողը նույնպես աշխատանքի արդյունք է, ունի իր ներքին արժեքը: Ելնելով այս դրույթից` նա ճիշտ եզրակացության է հանգում, որ փողը արժեքի ընդհանուր չափանիշ է: Ի տարբերություն Ռիկարդոյի, Սիսմոնդին տար182

բերում էր թղթադրամները վարկային փողերից ն նշում, որ թղթադրամների արժեզրկումը ն ինֆլյացիան շրջանառության ոլորտը ավելցուկ թղթադրամներով հագեցնելու հետնանք է: Սիսմոնդին էական ներդրում է կատարել շահույթի տեսության մշակման գործում: Նա շահույթը բնութագրել է որպես կապիտալիստի եկամուտ, որն իրենից ներկայացնում է բանվորի աշխատանքի արդյունքից մասհանում: Ավելին, նա իր հետազոտություններում ցույց է տվել շահույթի շահագործողական բնույթը: Սիսմոնդին հստակ տարբերություն էր դնում կապիտալի ն եկամտի միջն: Ինչպես Սմիթը, նա նույնպես կապիտալը բնութագրել է որպես արտադրական պաշար, որպես հարստության մաս, որը շահույթ է բերում: Սակայն այս հարցում նա հետնողական չէր: Կապիտալը նա բնութագրում էր որպես հանգիստ վիճակում գտնվող գույք: Ելնելով կապիտալի նման բնորոշումից` Սիսմոնդին տվել է շահույթի այլ բնորոշում. այն համարել է բուն կապիտալի արտադրողականության արդյունք կամ էլ որպես կապիտալի խնայողության դիմաց վարձատրություն: Ռենտայի մասին ուսմունքում Սիսմոնդին կրկնել է ֆիզիոկրատների հայացքները` ռենտան հողի պարգնն է: Ըստ Սիսմոնդիի` հողը օժտված է արտադրողական ուժով: Եկամուտների մասին ուսմունքում նա միշտ ընդգծել է արտադրության միջոցների սեփականատերերի եկամուտների շահագործողական բնույթը` աշխատանքային եկամուտները հակադրելով անաշխատ եկամուտներին: Կապիտալիզմի բնորոշ գիծը հարստության կենտրոնացումն է խոշոր կապիտալիստների ձեռքին: Ցածր աշխատավարձը, ըստ Սիսմոնդիի, պայմանավորված է կապիտալիստական արտադրական հարաբերություններով: Չնայած նա աշխատավարձը ըստ էության չի քննարկել, այնուամենայնիվ նշել է, որ գործազրկությունը ազդում է աշխատավարձի մակարդակի վրա: Սիսմոնդին ենթադրում էր, որ աշխատավարձը պետք է հավասար լինի բանվորի աշխատանքի արժեքին: Նա ուղղակի կապ էր տեսնում բնակչության աճի ն աշխատավարձի միջն: Սիսմոնդին առաջարկում էր եկամուտների կարգավորմամբ սահմանափակել բնակչության աճը: Սիսմոնդին առաջիններից մեկն էր, որ առաջարկեց տնտեսությանը պետության միջամտության գաղափարը: Նա դեմ էր դասականների այն տեսությանը, որ պետությունը չպետք է միջամտի տնտեսական կյանքին ու պետք է տնտեսական ազատություն լինի: Ըստ Սիսմոնդիի` տնտեսական ազատությունը բազմաթիվ բացասական երնույթներ է առաջ բերում: Տնտեսական ազատության շնորհիվ ճյուղերի միջն ն ճյուղի ներսում, առանձին ձեռնարկությունների միջն սկսվում է կատաղի մրցապայքար, որը, վերջին հաշվով, անարխիայի է հասցնում: Այդ բոլորի պատճառով ոչ ոք հաշվի չի առնում պահանջարկի իրական մեծությունը, յուրաքանչյուրը ձգտում է ընդլայնել արտադրության չափերը, այսինքն` ապրանքներ ստեղծել` առանց պահան183

ջարկը հաշվի առնելու: Այսպիսով բոլոր չարիքների, աղետների պատճառը Սիսմոնդին համարում էր տնտեսական ազատությունն ու անձնական շահերի հետապնդման ազատությունը: Ուստի եթե պետությունը միջամտի տնտեսական կյանքին, կարգավորի այն տարբեր միջոցառումների շնորհիվ, ապա բացասական երնույթները կվերանան: Սիսմոնդիի տնտեսագիտական ուսմունքն ավարտվում է ճգնաժամերի տեսությամբ: Իրականում նա չի փնտրում ճգնաժամերի հաղթահարման ուղիներ, բայց ցանկանում է բարելավել վիճակը իրականության վրա բարոյական ներգործության շնորհիվ: Չնայած նրա տեսությունը զերծ չէ թերություններից, այնուամենայնիվ ճգնաժամերը ոչ թե որպես պատահական, այլ անխուսափելի երնույթ դիտարկելու առաջին փորձն էր: Միաժամանակ նրա տեսությունը Սեյի ն Ռիկարդոյի իրացման տեսության դեմ էր: ճգնաժամերի հիմնական պատճառը նա համարել է արտադրության ն սպառման անհամապատասխանությունը: Հայտնի է, որ եթե ապրանքները գնվում են եկամուտներով, ապա արտադրության գերազանցումը եկամուտներից կնշանակի գերազանցում սպառումից, որն էլ պատճառ է դառնում ճգնաժամերի: Այսպիսով, նա ճգնաժամերը հանգեցնում էր անբավարար սպառմանը: Ըստ Սիսմոնդիի` 100 մանր արտադրողները սպառում են ավելի շատ, քան թե մեկ կապիտալիստը ն 99 բանվորները: ճգնաժամերի պատճառը թերսպառումն է` պայմանավորված կուտակման գործընթացով: Սիսմոնդիի ճգնաժամերի տեսության թույլ կողմն այն է, որ նա չի տարբերել արտադրողական սպառումը անձնականից: Չնայած այս բոլորին, Սիսմոնդին մի քայլ առաջ գնաց դասական դպրոցի այլ ներկայացուցիչներից: Մասնավորապես նա մատնանշեց անձնական սպառման հիմնախնդրի կարնորությունը վերարտադրության տեսության մեջ: Սակայն ճգնաժամերի տեսությունը նա քննարկել է մանր ապրանքային արտադրության դիրքերից. երբ դա քայքայվում է, ապա ներքին շուկան նեղանում է, հետնաբար ճգնաժամ է առաջանում: Բայց հայտնի է, որ ներքին շուկան մեծանում է ոչ միայն սպառման առարկաների արտադրության, այլ նան արտադրության միջոցների արտադրության հաշվին: Նա հաշվի չի առել արտադրողական ուժերի զարգացման գործընթացը:

10.3. Ժ. ՍԻՍՄՈՆԴԻԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ

ՆԱԽԱԳԾԵՐԸ

Ժ. Սիսմոնդին իր «Քաղաքատնտեսության նոր սկզբունքները» աշխատության մեջ անդրադարձել է օրենսդրական անուղղակի միջոցների ընդունմանը, որով պետք է արդարություն պահպանվի գործարարների ն բանվորնե184

րի հարաբերություններում: Այսպես, բանվորների վարձումը պետք է կատարվի երկար ժամանակով, ն նրանք պետք է մասնակցեն ձեռնարկությունների շահույթի բաշխմանը: Այդպիսի դեպքերում անձնական շահերը կհարթեն հակասությունները, կբարելավվի բանվորների վիճակը, կապահովվի նրանց գոյությունը գործազրկության, հաշմանդամության, ծերության դեպքերում: Այդ բոլորի համար Սիսմոնդին առաջարկում էր ստեղծել հատուկ դրամական ֆոնդեր: Սիսմոնդին իր աշխատություններում բողոքում էր դասականների դեմ, որոնք անտարբեր են եղել մարդկանց նկատմամբ` մեքենայական արտադրությանը անցման շրջանում: Նրա կարծիքով չի կարելի մոռանալ տնտեսական հեղաշրջումների սոցիալական հետնանքների, սեփականության ն եկամուտների անհավասարաչափ բաշխման մասին: Դրա համար պետությունը պետք է սոցիալական քաղաքականություն վարի, որի շնորհիվ հնարավոր կլինի խուսափել սոցիալական չարիքներից: Այսպիսով, Սիսմոնդիի առաջարկած բարեփոխումների նախագծերը պարունակել են այնպիսի տարրեր, որոնք 2|2–22 դարերում մեծ նշանակություն էին ձեռք բերել տնտեսագիտության տեսության մեջ: Ի դեմս Սիսմոնդիի, դասական տնտեսագիտության դպրոցը ստացել է իր առաջին քննադատին: Իր մեթոդով նա, ըստ էության, կանխատեսում է պատմական դպրոցը, որի կողմից ընդունվել է նրա քաղաքատնտեսության բնորոշումը որպես «պատմության փիլիսոփայություն»: Բացի դրանից, կապիտալիզմը փրկելու համար նա առաջարկել է միջոցներ, որոնք հանգում էին հին կարգերի արհեստական պահպանմանը: Այսպես. 1. կառավարությանը կոչ էր անում չթույլատրել հարստության կուտակում փոքր թվով անձանց ձեռքին, 2. հիմնավորել է տեխնիկական առաջընթացի կաշկանդումը, որի համար առաջարկել է մտցնել հին արհեստագործական արտադրամասերը հիշեցնող համակարգեր, 3. ցանկացել է Անգլիայում վերականգնել մանր հողային սեփականությունը: Այդ տնտեսական ռոմանտիզմը ուտոպիական էր ն ըստ էության ռեակցիոն, որովհետն ժխտում է կապիտալիզմի առաջընթաց զարգացումը: Սիսմոնդին իր բարեփոխումների նախագծերով փորձել է լուծել սոցիալական հարցեր` առանց կապիտալիստական համակարգին վնաս պատճառելու: Տնտեսական կյանքին պետական միջամտության օգտին Սիսմոնդիի փաստարկներն իրենց արժանի տեղն են գտել կարգավորվող կապիտալիզմի տեսության մեջ: Եթե գնահատելու լինենք Սիսմոնդիին` որպես տնտեսական ռոմանտիզմի հիմնադիրի, ապա կարող ենք նշել, որ նա նոր էջ է բացել տնտեսագիտության տեսության մեջ:

10.4. Պ. Ժ. ՊՐՈՒԴՈՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

2|2 դարի 40-60-ական թվականներին խոշոր արդյունաբերության զարգացման գործընթացը ուղեկցվում էր կապիտալի համակենտրոնացմամբ ն կենտրոնացմամբ: Այդ երնույթն առավել ցայտուն դրսնորվեց առնտրական կապիտալի ն վարկի բնագավառներում, որոնք սրեցին սոցիալ-տնտեսական հակասությունները: Դա առաջ բերեց մանր բուրժուազիայի դժգոհությունը: Մանր բուրժուազիայի շահերի պաշտպանությամբ հանդես եկավ ֆրանսիացի հայտնի հրապարակախոս, սոցիոլոգ, տնտեսագետ, անարխիզմի նախահայրերից մեկը` Պյեռ Ժոզեֆ Պրուդոնը (1809-1865թթ.): Նրա աշխատություններից առանձնահատուկ նշանակություն ունի «Ինչ է սեփականությունը» (1840թ.), «Տնտեսական հակասությունների համակարգը կամ աղքատության փիլիսոփայությունը» (1845թ.): Պրուդոնի գաղափարախոսությունը իդեալիստական էր: Նա տնտեսագիտական կատեգորիաները քննարկել է որպես զուտ բանականության արդյունք: Պրուդոնը գտնում էր, որ դրանք հավերժական ն անփոփոխ են, որ իրական տնտեսական գործունեությունը ստեղծվում է կատեգորիաներով: Պրուդոնը իր ուսմունքում անտեսել է օբյեկտիվ տնտեսական օրենքները ն տնտեսական երնույթները գնահատել «հավիտենական արդարությունից» ելնելով: Արդարությունը նրա համար հանդիսացել է հիմնական սկզբունք: Պրուդոնը ունեցել է իր ուսումնասիրությունների մեթոդը: Նա փորձել է դիալեկտիկորեն շարադրել քաղաքատնտեսության կատեգորիաները: Բայց քանի որ իր մեթոդի հիմքում դրել էր իդեալիզմը, չկարողացավ տնտեսական կատեգորիաներին ճիշտ բացատրություն տալ: Ըստ Պրուդոնի, կապիտալիզմի բացասական կողմերը վերացնելով, այն կբարելավվի: Կամ աշխատանքի բաժանման հարցերը քննարկելիս նշել է, որ այն ունի երկու կողմ` լավ, որովհետն նպաստում է հարստության մեծացմանը ն վատ, որը տանում է աղքատության ն գործազրկության աճին: Եթե վերացվեն վատ կողմերը, ապա կապիտալիզմը կբարելավվի: Պրուդոնի հիմնական աշխատություններից մեկում` «Ինչ է սեփականությունը», սեփականությունը ներկայացված է որպես հավասարակշռության խախտման պատճառ: Ըստ նրա` սեփականությունը գողություն է: Նա սեփականությանը դեմ չէր: Նրան զայրացնում էին դրա չարաշահման փաստերը: Կապիտալի չափերի մեծացման ն ֆաբրիկա-գործարանային արդյունաբերության զարգացման գործընթացը կանխելու նպատակով առաջարկում էր խոշոր ձեռնարկությունները հանձնել բանվորների ն ծառայողների ասոցիացիաներին: Սակայն նա շարունակում

էր պնդել, որ մնացած արտադրական ոլորտներում պետք է պահպանել արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականությունը: Պրուդոնի ուսմունքում հատուկ տեղ են գրավում տնտեսական ուժերը` աշխատանքի բաժանումը, կոլեկտիվ ուժը, փոխանակությունը, վարկը, սեփականությունը ն առնտուրը: Արժեքի տեսության մեջ Պրուդոնը առանձնացրել է սպառողական արժեքը, որն իրենից ներկայացնում է առատության մարմնավորում ն փոխանակային արժեքը` որպես հազվագյուտության արտացոլում: Արժեքի տեսության մեջ կենտրոնական տեղ է գրավում «հավաստված արժեքի» մասին տեսությունը: Շուկայում փոխանակության ժամանակ տեղի է ունենում ապրանքների ընտրություն: Որոշ ապրանքներ իրացվելով ընկնում են արտադրության ոլորտ ն դառնում են արժեք: Այսպիսով, այն ապրանքները, որոնք անցել են շուկայով, հասարակական ճանաչում են ստանում: Մյուս ապօրինիները շրջանառության ոլորտ չեն մտնում, հետնաբար հասարակական ճանաչում չեն ստանում: Դրա հետ կապված` Պրուդոնը հավաստված արժեք ասելով հասկացել է այն արժեքը, որը հավանություն է ստացել շուկայի կողմից ն կարող է իրացվել, համապատասխանում է արտադրության համամասնական աճի պահանջներին: Նա եզրակացրել է, որ անհրաժեշտ է ձգտել, որպեսզի նախապես հավաստվի արժեքը ն հնարավոր լինի ապրանքը իրացնել: Ոսկին ն արծաթը առաջին ապրանքներն էին, որոնց արժեքը հավաստվել է: Ըստ Պրուդոնի, հավաստված արժեքը առաջանում է շուկայում ապրանքների փոխանակության ժամանակ: Նա գտնում էր, որ ցանկացած արտադրողի աշխատանքի մեկ ժամը արժե այնքան, որքան մեկ այլ արտադրողի մեկ ժամ աշխատանքը: Եթե ապրանքները վաճառվեն «հավաստված արժեքին» համապատասխան գներով, ապա կապահովվի առաջարկի ն պահանջարկի հավասարակշռություն, յուրաքանչյուր ապրանք կգտնի իր գնորդին, ն արտադրությունը կհամապատասխանի սպառմանը: Հասարակության մեջ արդարություն սահմանելու ն անաշխատ եկամուտները վերացնելու համար Պրուդոնը առաջարկել է փողը փոխարինել «բանվորական փողերով»: Այսինքն` վերակազմակերպել փոխանակությունը ն առանց փողի ստեղծել ապրանքային արտադրություն: Դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել ժողովրդական բանկ: Վերջինս կընդունի բոլոր արտադրողների ապրանքները ն դրանց դիմաց կտա աշխատանքային կտրոններ, որոնք ցույց կտան այս կամ այն ապրանքի վրա ծախսված աշխատանքի քանակը: Այս կտրոններով փոխանակային բանկը պետք է բաց թողնի ապրանքները: Պրուդոնը վաշխառության թշնամին էր: Դրա համար էլ տոկոսը համարում էր հավելյալ աշխատանքի յուրացման հիմնական ձնը: Իսկ շահագործման տնտեսական հիմքը համարել է տոկոսի գոյությունը: Այս բոլորից նա եզրակացրել է, որ անհրաժեշտ է սահմանել «ձրի վարկ», որը պետք է տրամադրվի մանր ապրանք արտադրողներին ն բանվորներին:

Պրուդոնը առաջարկել է պահպանել ապրանքափողային հարաբերությունները` առանց փողի, կապիտալի տոկոսի: Ըստ Պրուդոնի, պետությունը ավելորդ օղակ է: Հասարակության զարգացման շարժիչ ուժը համարել է մանր սեփականության վրա հիմնված այն խավին, որը չունի ոչ մի հասարակական պետական կազմակերպություն, քաղաքական կուսակցություններ: Նրա նպատակն էր հավերժացնել մանր մասնավոր սեփականությունը խոշորի տիրապետության ամրապնդման պայմաններում:

10.5. ՈՒՏՈՊԻԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԻԶՄԸ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ:

ԴՐԱ ԾԱԳՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Բոլոր ժամանակներում էլ եղել են մարդիկ, ովքեր երազել են մարդկության բարեկեցիկ կյանքի մասին: Այդ մարդիկ իրականությանը միշտ քննադատաբար են վերաբերվել: Նրանք հանդես են եկել իրենց ժամանակի հասարակարգի սոցիալ-տնտեսական կարգերի դեմ, մասնավորապես առաջարկել են տվյալ հասարակարգի վերակառուցում ն սկսել են նկարագրել ու հիմնավորել ավելի արդարացի հասարակարգ: Նման գաղափարների հիման վրա առաջացավ ուտոպիական սոցիալիզմը: Ուտոպիա կատեգորիան առաջացել է հունարեն «տոպոս» բառից, որը բառացի նշանակում է տեղ, տեղանք: «Ու» նախածանցը նշանակում է` չկա: Ուրեմն ստացվում է տեղ, որը չկա: Ուտոպիական սոցիալիզմը մի հոսանք է, որը առաջացել է 2|2 դարի սկզբներին ն նախատեսում էր հասարակության վերակառուցում խոշոր արտադրությունների ստեղծման միջոցով, որը պետք է հիմնված լիներ ազատ աշխատանքի, գիտության ու տեխնիկայի նվաճումների պլանաչափ կիրառման վրա: Ուտոպիական սոցիալիզմը ապագա հասարակարգը պատկերացնում էր որպես առատության հասարակարգ, որը պետք է բավարարի մարդկության բոլոր պահանջմունքները ն ապահովի անհատի բազմակող-մանի զարգացումը: Դրանով ուտոպիստները արժեքավոր ավանդ են ներդրել տնտեսագիտության մեջ, նշելով, որ կապիտալիստական հարաբերությունները հավիտենական ն բնական չեն: Մարդկային հասարակության զարգացումը նրանք դիտել են որպես պատմական գործընթաց, երբ մի կարգավիճակից անցում է կատարվում առավել բարձր, զարգացած վիճակի: Ուտոպիստ-սոցիալիստները քննադատելով կապիտալիզմը` նշել են, որ դրան պետք է փոխարինի այնպիսի տնտեսակարգ, որը հասարակության բոլոր անդամներին երջանկություն կբերի: Մտացածին տնտեսակարգը անվանել են տարբեր ձներով. այսպես` ՍենՍիմոնը այն անվանել է ինդուստրիալիզմ, Ֆուրիեն` ներդաշնակություն, Օուենը` կոմունիզմ: Սակայն դրանով հանդերձ, ունեցել են միասնական

կարծիք` շահագործման բացակայություն, մտավոր ն ֆիզիկական աշխատանքների միջն հակասության վերացում ապագա հասարակարգում ն մասնավոր սեփականության առանձնահատուկ տեղի բացառում: Փաստորեն իրենց ծրագրերում ուտոպիստ-սոցիալիստները կանխատեսում էին սոցիալիստական հասարակության բազմաթիվ գծերը: Այդ հոսանքին բնորոշ էր վարկածային մեթոդի օգտագործումը, այսինքն` վարկածների առաջ քաշումը. օրինակ` «ինչ կլիներ, եթե», «ենթադրենք, որ» ն այլն: Ուտոպիստները իրենց հիմնական խնդիրն են համարել գիտակցության զարգացումը, գաղափարների տարածումը: Իրենց բոլոր դասակարգերից բարձր են դասել, հայտարարելով, որ արտահայտում են հասարակության բոլոր անդամների շահերը, սակայն իրենց նախագծերի քարոզման ժամանակ հենվել են իշխող դասակարգերի վրա: Նրանց թվում էր, թե սոցիալական արդարության քարոզման միջոցով կարելի էր վերակառուցել հասարակարգը: Հենց դա էլ նրանց ուտոպիան էր: Ուտոպիական սոցիալիզմի նախահայրերն են եղել Կ. Ա. Սեն Սիմոնը, Շ. Ֆուրիեն ն Ռ. Օուենը:

Կլոդ Անրի դը Ռուվրուա Սեն-Սիմոն (1760-1825թթ.) Ծնվել է Փարիզում, ստացել է փայլուն ընտանեկան կրթություն: Ուներ արիստոկրատական ծագում: Ֆրանսիական ուտոպիական սոցիալիզմի ներկայացուցիչն է: Թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Նրա գրչին են պատկանում այնպիսի աշխատություններ, ինչպիսիք են` «Ոմն Ժնեցու նամակներն իր ժամանակակիցներին» (1802թ.), «Արդյունաբերական համակարգի մասին» (1825թ.) ն այլն: Նա հատուկ տնտեսագիտական հետազոտություններով չի զբաղվել: Նրան գլխավորապես հետաքրքրել են սոցիոլոգիական հիմնախնդիրները: Սեն-Սիմոնը հասարակության շարժիչ ուժը համարել է մարդկանց լուսավորումը: Ի տարբերություն նախկին ուտոպիստների, Սեն-Սիմոնը հասարակության վերակառուցման գործում մեծ տեղ է տալիս գիտությանը ն զարգացած արդյունաբերությանը: Հասարակության զարգացման համար անհրաժեշտ է ստեղծել արդյունաբերողների կուսակցություն: Նա նկատի ուներ գիտնականներին, ձեռնարկատերերին ն բանվորներին, որոնք թագավորական իշխանության հետ միասին պետք է արդարացի հասարակարգ ստեղծեն: Այդ ժամանակ էլ կլինի «ոսկե դարը»: Ընդ որում, նոր կարգին անցնելը պայմանավորված է մարդկային հասարակության պահանջներով, պատմական անհրաժեշտությամբ: Ապագայի արդարացի հասարակությունը Սեն-Սիմոնը անվանել է ինդուստրիալ համակարգ: Ըստ նրա, ինդուստրիալ հասարակությունը պետք է զարգանա խոշոր արդյունաբերական արտադրության հիման վրա: Արդյունաբերական արտադրության զարգացման ն արտադրանքի բաշխման պլան189

ները պետք է կազմվեն գիտնականների կողմից: Իսկ արդյունաբերական կապիտալիստները, ունենալով հարուստ փորձ, պետք է զբաղվեն կազմակերպության կառավարման հարցերով: Ինչ վերաբերում է բանվորներին, ապա նրանք պետք է անմիջական մասնակցություն ցուցաբերեն մշակված պլանների իրականացմանը: Իր ինդուստրիալ համակարգի մեջ Սեն-Սիմոնը պահպանել է կապիտալիստական սեփականությունը, բայց դեմ է եղել հողասեփականատերերին ն վաշխառուներին: Նրա կարծիքով, կապիտալիստները «ոսկե դարում» նս պետք է աշխատեն, մասնավորապես` աշխատանքի կազմակերպման տեսանկյունից: Բացի դրանից, նրանք ոչ մի իշխանություն չպետք է ունենան: Այսպիսով, Սեն-Սիմոնը հանդես էր գալիս ոչ թե «կազմակերպված կապիտալիզմի» օգտին, այլ` կազմակերպված աշխատանքի: Իր աշխատություններում նա հատուկ շեշտադրում է, որ բոլորի համար աշխատանքը պարտադիր է: «Ոսկե դարում» փոփոխության են ենթարկվում նան պետության գործառույթները: Պետությունը իր հիմնական ուժը պետք է ուղղի գիտության, մշակույթի, արդյունաբերության զարգացմանը, իսկ կարգի պահպանումը հասարակական ֆունկցիա է լինելու: Այսպիսով, ինչպես պարզվում է, Սեն-Սիմոնը իրոք կանխատեսել է սոցիալիզմի մի շարք գծեր. աշխատավորության դրության բարելավում, շահագործման վերացում, բոլորի համար աշխատանքի պարտադիր լինելը, միասնական պլանով խոշոր արդյունաբերական արտադրության զարգացում ն այլն: Սակայն այս բոլորը նա ցանկանում էր իրականության վերածել ռեֆորմների, լուսավորված միապետերի միջոցով: Անշուշտ, դրանք երազանք էին:

Շառլ Ֆուրիեն (1772-1832թթ.) եղել է ֆրանսիացի խոշորագույն ուտոպիստ-սոցիալիստներից մեկը: Ծնվել է վաճառականի ընտանիքում ն ողջ կյանքում եղել է առնտրական գործակալ: Քաջատեղյակ էր անտիկ աշխարհի մտածողների ստեղծագործություններին: Նրա գրչին են պատկանում «Չորս շարժումների ն համընդհանուր ճակատագրի տեսությունը» (1808թ.), «Տրակտատ տնայնագործական-հողագործական ասոցիացիայի մասին» (1822թ.), «Համաշխարհային ներդաշնակություն» (1803թ.), «Նոր տնտեսական սոցիետար աշխարհ» (1829թ.) ն այլ աշխատություններ: Այս աշխատություններում նա խիստ քննադատել է կապիտալիզմը ն ծրագիր է մշակել սոցիալական արդարության հասարակարգ ստեղծելու համար: Ֆուրիեն նշել է, որ մարդը, ստեղծված լինելով աստծո կողմից, օժտված է միայն դրական հատկանիշներով. աշխատանքի նկատմամբ ձգտում, բարություն ն այլն: Չնայած Ֆուրիեն սուր քննադատության է ենթարկել կապիտալիզմը, սակայն խորը չի ըմբռնել կապիտալիստական շահագործման էությունը: Նա նշել է, որ աշխատավորները տուժում են որպես ապրանքների գնորդներ ն որպես գործազուրկներ: Կապիտալիզմի արատավոր կողմերի մասին խոսե190

լիս նա մատնանշում է տնտեսական ճգնաժամերը, որոնք կապում է արտադրության անարխիայի ն աշխատավորների աղքատության հետ: Ֆուրիեն ճգնաժամերը կոչել է «առատությունից աղետ»: Սակայն նա չի հասկացել, թե որն է տնտեսական ճգնաժամերի իսկական պատճառը: Տնտեսական երնույթները նկարագրելիս նշել է, որ ազատ մրցակցությունը անհրաժեշտ է փոխարինել մոնոպոլիաներով: Անգամ դասակարգել է մոնոպոլիաները: Ֆուրիեն առանձնացրել է գաղութային մոնոպոլիան, պարզ ծովային մոնոպոլիան, փակ միավորների մոնոպոլիան, պետական կառավարումը: Նա վերակառուցումների իրականացման համար առաջարկում է ռեֆորմներ կատարել, օրենքներ հայտնագործել: Արդարացի հասարակարգը, որի մասին երազում էր Ֆուրիեն, պետք է կազմված լինի արտադրողների ասոցիացիաներից` ֆալանգներից, որոնք ստեղծվում են առանց հարկադրանքի` ելնելով բոլոր մարդկանց պահանջմունքների բավարարման սկզբունքից: Այդ հասարակարգը պետք է լինի անդասակարգ, ներդաշնակ: Յուրաքանչյուր ֆալանգ պետք է զբաղեցնի որոշակի հողատարածք, որտեղ ֆալանգի անդամները պետք է արտադրանք արտադրեն, որից հետո իրենք բաշխեն այն: Ըստ Ֆուրիեի պլանի, հողագործությունը պետք է դառնա ապագա հասարակարգի հիմքը, իսկ արդյունաբերությունը պետք է երկրորդական դեր խաղա: Ֆալանգում պահպանվում է մասնավոր սեփականությունը ն կապիտալը, իսկ բաշխումը պետք է կատարվի մասնակիորեն` ըստ կապիտալի: Նա գտնում էր, որ այս ձնով բոլոր բանվորները կդառնան կապիտալիստներ, իսկ կապիտալիստները` բանվորներ: Այսպիսով, ըստ Ֆուրիեի, ռեֆորմների միջոցով կստեղծվի անդասակարգ հասարակություն: Նման հասարակարգում աշխատանքը կդառնա կենսական պահանջմունք ն հաճույք: Աշխատանքի կարնոր խթան կհանդիսանա աշխատողների միջն մրցությունը, որը կտանի արտադրողականության բարձրացմանը: Նման հասարակարգում պետության դերը նա նվազագույնի է հասցնում` այն համարելով անցյալի մնացուկ: Այսպիսով, Շ. Ֆուրիեի գաղափարները լայն տարածում են ստացել ն էական ազդեցություն թողել հետագա սոցիալ-տնտեսական մտքի վրա:

Ռոբերտ Օուենը (1771-1858թթ.) ուտոպիական սոցիալիզմի ներկայացուցիչն էր Անգլիայում: Ի տարբերություն նախորդ մտածողների, Օուենը իր տեսական հայացքները իրականացրել է գործնականում: Հասարակության հիմնական թշնամին Օուենը համարել է մասնավոր սեփականությունը ցանկացած տարբերակներով: Իր աշխատանքային գործունեությունը սկսել է շատ վաղ հասակից: 20 տարեկանում նա Մանչեստրում մանածագործական ձեռնարկության ղեկավար էր: Օուենը գրել է մի շարք աշխատություններ, որոնցում շարադրվել են նրա սոցիալիստական նախագծերը: Այդ աշխատություններից են. «Նոր տեսա191

կետ հասարակության վերաբերյալ կամ փորձեր բնավորության ձնավորման մասին» (1814թ.), «Հասարակության ռացիոնալ համակարգի շարադրումը» (1815թ.), «Գիրք նոր բարոյական աշխարհի մասին» (1840թ.) ն այլն: Օուենը բավականին սուր է քննադատել կապիտալիզմը ն կանխատեսել է դրա վախճանը: Մասնավոր սեփականությունը նրա կարծիքով եղել է ու կմնա բոլոր չարիքների պատճառը: Նա գտնում էր, որ մարդկությունը ոչ մի հիմնախնդիր չի լուծի այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի սահմանվի հասարակական ունեցվածքի տիրապետում: Նա մնաց ուտոպիական հայացքների դիրքերում` նշելով, որ ռեֆորմների միջոցով հնարավոր կլինի ազատվել բոլոր արատներից: Ի տարբերություն ֆրանսիացի ուտոպիստների, Օուենը իր սոցիալական ծրագրերի իրականացման համար մի շարք առաջարկություններ է կատարել. մասնավորապես` աշխատօրվա կրճատում, կանանց ու երեխաների գիշերային աշխատանքի վերացում, պետության կողմից աշխատավորների շահերի պաշտպանություն, գործազրկության վերացում ն այլն: Օուենի տնտեսագիտական հայացքների բնորոշ առանձնահատկություններից է այն, որ իր տեսական մշակումների ժամանակ հենվել է Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսության վրա: Արժեքի աղբյուրը համարել է աշխատանքը: Փողը համարել է արժեքի արհեստական չափը: Նա առաջարկել է վերացնել փողը ն աշխատանքային ծախսումների համարժեքի փոխարեն մտցնել «բանվորական փողեր»: Վերջիններիս մեջ պետք է արտահայտվի աշխատողների կողմից ծախսված աշխատանքը: Այդ սկզբունքի համաձայն` նա մտադիր էր կազմակերպել արդարացի փոխանակության շուկա: Օուենը փորձել է ստեղծել «Արտադրությունների միություն»: Դրա համար կապիտալիստները պետք է իրենց արտադրության միջոցները վաճառեն արհմիություններին: Ըստ Օուենի, նոր հասարակարգի բջիջը պետք է դառնա կոոպերատիվ համայնքը, որտեղ հասարակության հիմքը լինելու է բոլորի համար պարտադիր աշխատանքը: Նման համայնքների ստեղծումը պետք է իրականանա պետության ղեկավարությամբ: Համայնքի համար անհրաժեշտ ապրանքների ձեռքբերման նպատակով պետությունը պետք է վարկ տրամադրի: Երբ Օուենը ձեռնարկության տնօրեն էր աշխատում, նա փորձեց իր գաղափարները կիրառել գործնականում: Այդ ձեռնարկությունում փորձեց ստեղծել, այսպես կոչված, իդեալական արդյունաբերական համայնք, որը կերաշխավորեր աշխատողների բարեկեցությունը ն բարձր արտադրողականությունը, ինչպես նան բարձր շահույթը: Օուենը աշխատօրը կրճատեց մինչն 10,5 ժամի: Նրա ղեկավարությամբ կառուցվեցին մանկապարտեզներ, մշակույթի կենտրոններ ն այլն: Բայց երբ Օուենը հեռացավ ձեռնարկությունից (1829թ.), նրա փայլուն փորձարկումները անհաջողության մատնվեցին:

Այնուամենայնիվ Ռ. Օուենը իր հայացքներով էական դեր է խաղացել սոցիալ-տնտեսական մտքի զարգացման գործում:

10.6. ՍՈՑԻԱԼԻՍՏ-ՌԻԿԱՐԴՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Արդյունաբերական հեղաշրջման ավարտը Անգլիայում ավելի սրեց հակասությունները հասարակության հիմնական դասակարգերի միջն: Սոցիալիստների նոր սերունդը, մասնավորապես` սոցիալիստ-ռիկարդոյականները, հանդես եկավ ոչ թե «ամբողջ մարդկության» անունից, այլ ճնշված, շահագործվող մասի` մանր արտադրողների անունից: Նրանց ուսումնասիրությունների համար տեսական բազա էր հանդիսացել դասական դպրոցի, հատկապես Դ. Ռիկարդոյի, արժեքի աշխատանքային տեսությունը: Աշխատավոր զանգվածների օրեցօր վատթարացող տնտեսական վիճակի վերլուծությամբ զբաղվել են սոցիալիստ-ռիկարդոյականներ Թ. Գոդսկին, Վ. Թոմպսոնը, Ջ. Գրեյը, Ջ Բրեյը: Թոմաս Գոդսկին (1787-1869թթ.) իր աշխատություններում Ռիկարդոյի տեսության հիման վրա հստակ ձնակերպել է վարձու աշխատանքի շահագործման դրույթը: Նրա աշխատություններից հիշատակման են արժանի «Ժողովրդական քաղաքատնտեսությունը» (1827թ.), «Սեփականության բնական ն արհեստական իրավունքները» (1832թ.) ն այլն: Գոդսկու տեսության մեթոդաբանական հիմքը բնական իրավունքի տեսությունն է, որն էլ նրան միավորում է դասական դպրոցի հետ: Նա տարբերում էր բնական օրենքներ, որոնք վերաբերում են մարդու անփոփոխ բնույթին ն, այսպես կոչված` սոցիալական կարգավորիչներ, որոնք տնտեսական հարաբերությունների ձներ են: Վերջիններս հասարակության մեջ են ներմուծվել արհեստականորեն, որի պատճառով էլ պետք է պահպանվեն պետական ինստիտուտների կողմից` դատարանի, բանակի ն այլն: Քանի որ այդ արհեստական կարգավորիչները հովանավորվում են իշխող դասակարգերի կողմից, հետնաբար սուբյեկտիվ են, ուրեմն, ըստ Գոդսկու, չեն կարող գիտության առարկա լինել: Քաղաքատնտեսության առարկան միայն բնական օրենքներն են: Գոդսկու տեսական քննարկումների ելակետը Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսությունն է: Փոխանակային արժեքը որոշվում է արդյունքի արտադրության վրա ծախսված աշխատանքով: Սակայն հեղինակը նշում էր, որ այն վեր է ածվել «սոցիալական գնի», այսինքն` նշանակալիորեն շեղվել է արժեքի աշխատանքային չափանիշից: Աշխատողը ստիպված է ապրանքի համար տալ աշխատանքի ավելի մեծ քանակ, քան տվյալ ապրանքն արժե: Ընդ որում, ապրանքի մի մասը տրվում է անհատույց (կապիտալիստի շահույթի, հողային ռենտայի ն այլ ոչ աշխատանքային եկամուտների ձնվ): Հատկապես կարնորվում են Գոդսկու կապիտալի մասին հետազոտությունները: Եթե Ռիկարդոյի հակառակորդները զարգացրին արտադրության գործոնների տեսությունը, իսկ ոմանք էլ սկսեցին աստիճանաբար հրաժարվել արժեքի աշխատանքային տեսությունից, ապա Գոդսկին ռիկարդոյական

դպրոցի տեսական դրույթների հիման վրա ջախջախեց կապիտալի արտադրողականության մասին նրանց հայացքները: Գոդսկին ժխտել է կապիտալի արտադրողականությունը դրա բնաիրային կազմի տեսակետից: Այս բոլորի հետ միասին նա ուսումնասիրել է աշխատավարձի ն շահույթի տեսությունները: Գոդսկին նշել է նան դրանց հակադրության մասին: Գոդսկու սոցիալական երազանքը այնպիսի հասարակարգն էր, որտեղ առանց որնիցե խոչընդոտի, ազատ իրականացվում են արտադրության բնական օրենքները: Վիլյամ Թոմպսոնը (1785-1833թթ.) առավել հետնողականորեն ն համակարգված է պաշտպանել բանվոր դասակարգի շահերը: Հասուն տարիքում նա ծանոթացել է Ռ. Օուենի գաղափարներին ն դարձել է դրանց իսկական քարոզողը: Թոմպսոնի տնտեսագիտական հայացքները հիմնված են եղել Դ. Ռիկարդոյի քաղաքատնտեսության վրա: Վ. Թոմպսոնը իր կատեգորիաների համակարգը կառուցել է Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսության վրա: Նա առաջիններից մեկն էր, որ բարդ աշխատանքի բոլոր տեսակները հանգեցրեց հասարակականորեն անհրաժեշտ պարզ աշխատանքին: Բացի դրանից, նա նշել է, որ արժեքի հիմքում ընկած է ոչ թե պարզապես աշխատաժամանակը, այլ հասարակականորեն անհրաժեշտ աշխատաժամանակը: Ըստ հեղինակի, հակառակ դեպքում կհաղթեր ապրանքների արժեքի աճի միտումը, արտադրողներին ձեռնտու կլիներ վատ աշխատելը: Այսպիսով, նա ընկալեց արժեքի օրենքի այն կարնորագույն պահը, որը նկատի չէին ունեցել մյուս սոցիալիստ-ռիկարդոյականները: Թոմպսոնի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ տնտեսական վերլուծության մեջ է ներգրավել «ոչ տնտեսական» գործոնները, առաջին հերթին` աշխատավարձի օրենսդրական սահմանափակումները: Դա, համեմատած դասականների հետ, ուժեղացնում է նրա տեսական հետազոտությունների բնույթը: Աշխատավարձի իջեցումը մինչն նվազագույնի սահմանը բերում է նրան, որ բանվորը կորցնում է շահագրգռվածությունը աշխատանքի նկատմամբ: Արդյունքում իջնում է աշխատանքի արտադրողականությունը: Նման երնույթներից խուսափելու համար Թոմպսոնը իր համաձայնությունն է տալիս Ռ. Օուենի կողմից առաջարկված այն տեսակետին, որ չաշխատող սեփականատերերի դասակարգը չպետք է լինի, ն բանվորը պետք է վարձատրվի իր աշխատանքի լրիվ արդյունքով: Թոմպսոնի երազանքը կոոպերատիվ սեփականության վրա հիմնված հասարակարգի կառուցումն էր: Սակայն դա մի հարվածով հնարավոր չէ իրականացնել: Կոոպերատիվ սեփականության հիման վրա ստեղծված միավորումներում աշխատանքն ավելի արտադրողական է, քան կապիտալիստական ձեռնարկություններում: Ուստի կոոպերատիվները տնտեսապես կհաղթեն կապիտալիստական ձեռնարկություններին ն դրանց դուրս կմղեն շուկայից:

Ջոն Գրեյը (1798-1850թթ.) ն Ջոն Ֆրենսիս Բրեյը (1809-1895թթ.), ի տարբերություն նախորդ երկու հետազոտողների, ավելի շատ պրոպագանդիստներ էին, քան հետազոտողներ: Կապիտալիզմի քննադատությունը նրանց կողմից կատարվել է շատ պարզ լեզվով: Այսպես, Գրեյը նշել է, որ հասարակության յուրաքանչյուր անարտադրող անդամը ուղղակի հարկ է արտադրողական դասակարգի համար: Գրեյի ն Բրեյի աշխատություններում փոխանակությունը դիտվել է որպես աշխատանքի հասարակական բաժանման համընդհանուր ն բացարձակ ձն: Գրեյի կարծիքով հասարակությունը կարիք ունի ոչ թե արտադրության, այլ փոխանակության ոլորտներում ռեֆորմների իրականացման: Հասարակության մեջ առկա չարիքների հիմքը համարել են մրցակցությունը ն փողը: Սոցիալիստ-ռիկարդոյականների կարծիքով դրանք խանգարում են ապրանք արտադրողների իրական հավասարությանը: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու հիմնական միջոցը շրջանառության ոլորտում ռեֆորմների իրականացումն է: Փողը պետք է փոխարինվի կտրոններով, որոնց վրա կնշվի աշխատաժամանակը: Այդ կտրոնները կամ «բանվորական փողերը» իրենց տերերին իրավունք կտան ապրանքներ ձեռք բերել ըստ աշխատանքային համարժեքի ն կապահովեն արժեքի օրենքի պահանջների պահպանումը: Բրեյը իր աշխատություններում նշել է, որ հասարակության հարստության հիմնական ստեղծողը բանվոր դասակարգն է: Որպես անհրաժեշտ փոխանակության օրինակ` նշել է աշխատանքի փոխանակումը կապիտալով: Այսպիսով, սոցիալիստ-ռիկարդոյականները իրենց տեսական մշակումներով Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսությունը օգտագործեցին կապիտալիստական արտադրաեղանակի քննադատության համար:

ԳԼՈՒԽ 2 |

ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

11.1. ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մարքսյան տնտեսագիտական ուսմունքը, որը ձնավորվելով 19-րդ դարի կեսերին` դարձել է տիրապետող տնտեսագիտական տեսություն ն շուրջ մեկուկես դար հանդիսացել է «պրոլետարական քաղաքատնտեսության» ն սոցիալիզմ կոչվող հասարակարգի տնտեսական գաղափարախոսության տեսական հիմքը: Մարքսյան տնտեսագիտությունն իր ձնավորմամբ հեղաշրջում առաջացրեց տնտեսագիտության ն ընդհանրապես հասարակագիտության մեջ: Այս կապակցությամբ ամերիկացի տնտեսագետներ Ռ. Հայլբրոունրը ն Լ. Թարոուն գրել են, որ Կ. Մարքսն անկասկած հանճարեղ մարդ էր, խորաթափանց մտածող տնտեսագետ, որը կարողացավ փոխել հասարակության մասին մտածողության բոլոր կողմերը, այդ թվում նան տնտեսական գաղափարախոսությունը, նույնքան վճռականորեն, որքան Պլատոնը փոխեց փիլիսոփայական միտքը կամ Ֆրոյդը` հոգեբանականը 1: Կարլ Մարքսը (1818-1883թթ.) դասական քաղաքատնտեսությունը ավարտուն տեսքի բերողներից մեկն է ու տնտեսագիտության նոր ուսմունքի` «պրոլետարական քաղաքատնտեսության» հիմնադիրը: Նա նշանակալից ու մնայուն հետք է թողել տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Ծնվել է Գերմանիայի Տրիր քաղաքում, հրեական ծագում ունեցող փաստաբան Հենրիխ Մարքսի ընտանիքում: Գիմնազիան ավարտելուց հետո սովորել է Բոննի համալսարանի իրավունքի բաժնում, այնուհետն Բեռլինի համալսարանում սովորելիս ձեռք է բերել նան փիլիսոփայական, պատմական, օտար լեզուների ն արվեստաբանական գիտելիքներ: 1841թ. Յեյնի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան` Դեմոկրիտի ն էպիկուրի բնափիլիսոփայությանը նվիրված հետազոտության համար: Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է «Հռենոսյան թերթում»` որպես թղթակից, այնուհետն` գլխավոր խմբագիր: Թերթում աշ1

Տե՛ս Ռ. Հայլբրոունր, Լ. Թարոու, Տնտեսագիտություն բոլորի համար, Երնան, 1994, էջ 37:

խատելու տարիներին առնչվել է տնտեսագիտական բնույթի վիճահարույց հոդվածների հետ, որոնք դրդել են ուսումնասիրել նան տնտեսագիտությունը, ինչն էլ նրան մեծ հռչակ ու ճանաչում բերեց: Մարքսը ոչ միայն տնտեսագետ-տեսաբան էր, այլն հասարակական-քաղաքական գործիչ ն օժտված էր հեղափոխական ու անհանդուրժողական բնավորությամբ: Քաղաքական գործունեության համար նա արտաքսվել է Գերմանիայից, ապրել Փարիզում, Բրյուսելում ն այնուհետն կյանքի մեծ մասը (1850-1883թթ.) անց է կացրել Լոնդոնում, որտեղ էլ Բրիտանական թանգարանի հարուստ գրադարանում հսկայական ծավալի գրականություն հետազոտելով` գրել է «իր կյանքի գործը»` «Կապիտալ» աշխատությունը, ինչպես նան այլ աշխատանքներ: Մարքսի գործունեությունը սերտորեն կապված է եղել նրա գաղափարական ընկերոջ` Ֆրիդրիխ էնգելսի (1820-1895թթ.) հետ, որը ֆաբրիկատիրոջ զավակ էր, զբաղվում էր գործարարությամբ ն համակարգված կրթություն չստանալով` ինքնակրթությամբ է ձեռք բերել իր գիտելիքները` որոշակի ներդրում կատարելով նան տնտեսագիտության զարգացման գործում: Նա հսկայական նյութական օժանդակություն է ցուցաբերել Մարքսի ընտանիքին ն նրա մահից հետո իրականացրել է «Կապիտալ» աշխատության || ն ||| հատորների խմբագրումը, լրացումներն ու հրատարակումը: Մարքսը ն էնգելսը տնտեսագիտական մեծ ժառանգություն են թողել: Նրանց երկերի ռուսերեն հրատարակությունը 49 ստվարածավալ հատոր է կազմում, որից 15 հատորը զուտ տնտեսագիտական աշխատություններ են: Կ. Մարքսը` Ադամ Սմիթի ն Ջ. Քեյնսի հետ, դասվում է խոշորագույն տնտեսագետ մտածողների շարքը, որոնք նոր ուղղության սկիզբ են դրել տնտեսագիտության մեջ: Մարքսը ամբողջական ձնով հետազոտելով կապիտալիստական տնտեսակարգը, բացահայտեց դրա բնույթը, զարգացման օրինաչափություններն ու շարժիչ ուժերը: Եթե Ա. Սմիթը կապիտալիստական տնտեսակարգի առավելությունների ու դրական կողմերի «գովաբանողն» էր, ապա Կ. Մարքսը այդ հասարակարգի «քննադատը», ներքին հակասությունների բացահայտողն ու «ախտորոշողը», իսկ Ջ. Քեյնսը դրանց «բուժման» համար դեղատոմսեր առաջադրողը: Մարքսն իրավամբ համարվում է կապիտալիստական տնտեսակարգի շարժիչ ուժերի ամենաականավոր վերլուծողը: Դիպուկ է ասված, որ առանց Դարվինի` բնության էվոլյուցիան կմնար որպես առեղծված, իսկ առանց Մարքսի` հասարակության էվոլյուցիան 2: Օժտված լինելով յուրահատուկ տրամաբանական մտածողությամբ ն փաստարկները իրենց տրամաբանական ավարտին հասցնելու ունակությամբ, Մարքսը չուներ իրեն հավասարը ժամանակակիցների շարքում 3: Բացահայտելով կապիտալիստական տնտեսակարգի ներքին հակասություններն ու

Տե՛ս Ìîòûëåâ À. Ñ., Ìîòûëåâ Â. Â., Íàó÷íûé ïîäâèã Ê. Ìàðêñà (î÷åðêè î’’Êàïèòàëå’’), Ì., 1987, էջ15: Տե՛ս Áëàóã Ì. Ýêîíîìè÷åñêàÿ ìûñëü â ðåòðîñïåêòèâå, Ì., 1994, էջ 264:

շարժիչ ուժերը` Մարքսը նշել է, որ կապիտալիզմը զարգացող հասարակարգ է, սակայն դանդաղ ու անկանոն ձնով շարժվում է դեպի աղոտ նշմարվող, բայց միանգամայն տարբեր հասարակարգ: Այսպիսի կանխատեսումները, ինչ խոսք, չէին կարող ընդունելի լինել իշխող բուրժուազիայի համար, հետնաբար Մարքսի տնտեսական ու քաղաքական գաղափարներն ի սկզբանե ունեցել են իրենց ընդդիմախոսներն ու հակառակորդները: Համարվելով կապիտալիզմի քննադատը, այնուհանդերձ Մարքսը բարձր է գնահատվում թեկուզ այն առումով, որ նա, բացահայտելով կապիտալիստական տնտեսակարգի հակասությունները, դրանով իսկ նպաստել է այդ հասարակարգի զարգացմանը, քանի որ նրա հետնություններն ու կանխատեսումները ժամանակին «անհանգստացրել են» շատերին: Դրանք մանրակրկիտ ուսումնասիրել են իր ժամանակի ն նոր ժամանակների հեղինակները ն ձգտել են մեղմել նշված հակասություններն ու խուսափել նրա կանխատեսումներից: Այս իմաստով էլ դժվար է ասել` Մարքսն է մեծ դեր խաղացել կապիտալիստական հասարակարգի զարգացման գործում` քննադատելով ու ներկայացնելով նրա հակասությունները, թե այն տնտեսագետները, ովքեր գովաբանելով այդ հասարակարգը` սքողել են նրա հակասությունները: Ներկայումս շատերն են արտահայտում այն միտքը, թե Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքը հնացել է, նրա կանխատեսումները չեն իրականացել, ուստի կարիք չկա անդրադառնալ դրանց: Սովորաբար մարքսյան տնտեսա-գիտության հակառակորդներից շատերը, ցավոք, լավ չգիտեն այդ ուսմունքի բովանդակությունը ն մատնացույց են անում միայն նրա տեսության մի քանի վիճահարույց գաղափարները, ինչպիսիք են` արժեքի աշխատանքային տեսությունը, հավելյալ արժեքի ու շահագործման տեսությունը, շահույթի նորմայի նվազման միտումը, բանվոր դասակարգի դրության վատթարացման միտումը, կապիտալիստական տնտեսակարգի կործանման կանխատեսումը ն այլն: Ոչ մի տնտեսագիտական տեսություն մինչ այժմ իդեալական ու անթերի չի եղել, ն գիտական անաչառությունը պահանջում է, որ նախ անհրաժեշտ է ճանաչել ու հասկանալ մարքսյան տեսության դրույթները, այնուհետն գնահատել դրականն ու բացասականը` դրանք դիտարկելով պատմական ժամանակաշրջանի կտրվածքում ն նոր միայն ընդունել կամ էլ մերժել դրանք: Ինչպես նշել է ավստրիացի նշանավոր տնտեսագետ Յ. Շումպետերը, տնտեսագետների նորանոր սերունդներ են անդրադառնում Մարքսի աշխատություններին, չնայած նրանք այդտեղ գտնում են քննադատության արժանի շատ մտքեր 4: Ժամանակակից տնտեսագետներից շատերը ձնականորեն չընդունելով մարքսյան տնտեսագիտության դրույթները, այնուամենայնիվ որոշակիորեն կրում են դրանց ազդեցությունը, նույնիսկ եթե անտեղյակ են դրան: Այդ է Մարքսի տնտեսական շատ գաղափարների ն,

Տե՛ս Øóìïåòåð É. Òåîðèÿ ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ. Ì., 1982, էջ 53:

մասնավորապես` տնտեսական հարաբերությունների հետազոտման մեթոդաբանության կենսունակությունը: Ինչպես նշում է ամերիկացի նշանավոր տնտեսագետ Վ. Լեոնտնը, Մարքսի նշանակությունը ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության համար այն է, որ նրա աշխատություններն անսպառ աղբյուր են իրականության վերլուծության համար 5: Ինչպես նկատում ենք, մարքսյան տնտեսագիտական ուսմունքը, նրա գիտական ժառանգությունը բավականին բարձր է գնահատվում նան ոչ մարքսիստ տնտեսագետների կողմից: Մարքսյան տնտեսագիտությունն իր մնայուն տեղն ունի համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Մարքսի հսկայածավալ տնտեսագիտական ուսմունքի թեկուզ ուրվագծային, համառոտ ուսումնասիրումը կարնորվում է ոչ միայն գիտական, այլն տնտեսագիտական մտքի պատմությունն ամբողջական դարձնելու առումով:

11.2. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՀԵՏԱԶՈՏՄԱՆ ՄԱՐՔՍՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Տնտեսական համակարգի հետազոտման մարքսյան մեթոդաբանությունը որոշակիորեն տարբերվում է տնտեսագիտության մյուս ուղղություններից: Դա պայմանավորված է մարքսյան տնտեսագիտության ուսումնասիրության առարկայի ն օբյեկտի առանձնահատկություններով: Հայտնի է, որ դեռնս Քսենոֆոնի ն Արիստոտելի ժամանակներից տնտեսագիտությունը համարվել է գիտություն, արվեստ` տնտեսությունը կառավարելու ն հարստությունն ավելացնելու ուղիների ուսումնասիրության մասին: Մերկանտիլիստները հարստության ստեղծման ոլորտ են համարել առնտուրը, ֆիզիոկրատները` գյուղատնտեսությունը, դասական տնտեսագիտությունը` նյութական արտադրության ոլորտում կատարված աշխատանքը: Մարքսյան տնտեսագիտությունը նույնպես հարստության ստեղծման ոլորտ է համարել նյութական արտադրությունը, սակայն կարնորել է ոչ թե բուն արտադրության գործընթացը, այլ այդ գործընթացում մարդկանց միջն առաջացող արտադրական հարաբերությունները ն դրանց զարգացման օրենքներն ու օրինաչափությունները: Մարքսն իր առջն խնդիր էր դրել հետազոտել կապիտալիստական տնտեսակարգի շարժիչ ուժերն ու զարգացման օրինաչափությունները: Մարքսի խոստովանությամբ` կապիտալիստական տնտեսակարգի հետազոտության իր մեթոդաբանությունը հիմնված է միաժամանակ երեք գիտական

Տե՛ս Ëåîíòüåâ Â. Ýêîíîìè÷åñêèå ýññå. Òåîðèè, èññëåäîâàíèÿ, ôàêòû è ïîëèòèêà. Ì., 1990, էջ 111:

աղբյուրների վրա. անգլիական դասական քաղաքատնտեսության` հանձինս Սմիթի ն Ռիկարդոյի, գերմանական դասական փիլիսոփայության` հանձինս Հեգելի ն Ֆոյերբախի, ֆրանսիական ուտոպիական սոցիալիզմի` հանձինս Սեն-Սիմոնի, Ֆուրիեի ն Օուենի: Դասական տնտեսագիտությունից Մարքսը, մասնավորապես, վերցրել է տնտեսական լիբերալիզմը ն մասնավոր ձեռնարկատիրության շուկայական մեխանիզմի սկզբունքները, արժեքի աշխատանքային տեսությունը, շահույթի նորմայի նվազման տենդենցի դրույթը, արտադրողական ն անարտադրողական աշխատանքի գաղափարը ն այլն: Գերմանական դասական փիլիսոփայությունից վերցրել է Հեգելի դիալեկտիկայի ն Ֆոյերբախի մատերիալիզմի գաղափարները: Ֆրանսիական ուտոպիական սոցիալիզմից նա վերցրել է դասակարգային պայքարի, հասարակության սոցիալական կառուցվածքի վերաբերյալ դրույթները: Մարքսը կարողացավ վերցնել ու յուրացնել իր նախորդների առաջադիմական գաղափարները` առանձնացնելով դրանց ռացիոնալ մասնիկը օգտագործեց իր ուսմունքի մեջ: Նա մշակեց նոր մեթոդաբանություն ն ձերբազատվեց մինչ այդ տնտեսագիտության մեջ արմատավորված իդեալիզմի ու վուլգար մատերիալիզմի դրսնորումներից, հակապատմականությունից ու պարզունակ էվոլյուցիոնիզմից: Տնտեսական համակարգի հետազոտման մարքսյան մեթոդաբանությունը հիմնված է իր իսկ առաջադրած դիալեկտիկական մատերիալիզմի վրա, որտեղ Հեգելի դիալեկտիկան ն Ֆոյերբախի մատերիալիզմը օրգանական միասնություն են կազմում: Դա նրան հնարավորություն տվեց բացահայտել կապիտալիզմի ծագման ու զարգացման պատմական պայմանները, նրա հակասական ու անցողիկ բնույթը: Մատերիալիստական դիալեկտիկան ընդհանրապես մարքսիզմի «հեղափոխական ոգին է», նրա մեթոդաբանության բուն էությունը: Մատերիալիստական դիալեկտիկայի մեթոդի կիրառումը տնտեսական հարաբերությունների հետազոտման ժամանակ արտահայտվեց նրանով, որ Մարքսը ելնում էր հետնյալ մեթոդաբանական սկզբունքներից. 1. Հասարակության զարգացումը բնապատմական գործընթաց է ն տեղի է ունենում օբյեկտիվորեն գործող օրենքների ու օրինաչափությունների հիման վրա: Դրանով Մարքսը տվել է պատմության մատերիալիստական ըմբռնման դրույթի կարնորությունը: 2. Տնտեսական բազիսի ն քաղաքական վերնաշենքի դիալեկտիկական միասնությունն ու դրանից բխող այն հետնությունը, որ ոչ թե մարդկանց գիտակցությունն է որոշում նրանց կեցությունը (կյանքի նյութական պայմանները), այլ ընդհակառակը, հասարակական կեցությունն է որոշում նրանց գիտակցությունը: 3. Նյութական բարիքների արտադրությունը հասարակության կյանքի

հիմքն է, որից հետնում է, որ նյութական բարիքների ստեղծման գործընթացում առաջացած արտադրատնտեսական հարաբերությունները առաջնային ու որոշիչ դեր են խաղում քաղաքական, գաղափարական, կրոնական, բարոյական, իրավական ն ընդհանրապես հոգնոր բնույթի հարաբերությունների նկատմամբ: 4. Տնտեսական գործընթացներն ու երնույթները պետք է դիտարկվեն, վերլուծվեն անընդհատ զարգացման ու փոփոխության մեջ: 5. Տնտեսական համակարգի բոլոր կողմերը, տնտեսական բոլոր երնույթներն ու գործընթացները փոխկապված ն փոխպայմանավորված են: 6. Հետազոտության մարքսյան մեթոդաբանությունը հիմնված էր նան դիալեկտիկայի հիմնական օրենքների ու կատեգորիաների կիրառության վրա, որոնց շնորհիվ Մարքսը բացահայտեց կապիտալիստական տնտեսակարգի զարգացման ներքին շարժիչ ուժերն ու դրդապատճառները, ներկայացրեց այդ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի ներքին հակասությունների հակամարտ բնույթը (հակասությունները արտադրության հասարակական բնույթի ն յուրացման մասնավոր ձնի միջն, արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարաբերությունների միջն, բազիսի ն վերնաշենքի միջն, աշխատանքի ն կապիտալի միջն ն այլն), որոնք տանում են նրա բացասմանը ն նոր հասարակարգի ձնավորմանը: Ընդհանուր առմամբ, տնտեսական գործընթացների հետազոտման վերացական մտածողության մեթոդը կիրառվել է դեռնս տնտեսագիտության դասական դպրոցի կողմից, որի անհրաժեշտությունը հիմնավորվեց ն լայն կիրառություն ստացավ Մարքսի կողմից: Նա նշել է, որ տնտեսական հարաբերությունները տեսանելի ու շոշափելի չեն, համ ու հոտ չունեն, հետնաբար հնարավոր չէ դրանք հետազոտել զգայական ճանաչողության միջոցով, ֆիզիկական, քիմիական ու կենսաբանական լաբորատոր փորձեր կատարել դրանց նկատմամբ, ուստի այս բոլորին պետք է փոխարինի գիտական վերացարկման (աբստրակցիայի) մեթոդը: Տնտեսական հարաբերությունների հետազոտման մարքսյան մեթոդաբանությունն առանձնահատուկ է նան նրանով, որ կիրառելով համակարգային մոտեցման սկզբունքը, հնարավոր է կապիտալիստական տնտեսակարգը հետազոտել ու ներկայացնել ամբողջական, գրեթե իր բոլոր կողմերով: Շատ քիչ տնտեսագետների է հաջողվել համակարգային մոտեցում դրսնորել ն որնէ տնտեսական համակարգ բնութագրել իր ձնավորման, զարգացման, տրանսֆորմացման դիալեկտիկական միասնության մեջ: Այս իմաստով կարնորվում են Ա. Սմիթի, Դ. Ռիկարդոյի, Կ. Մարքսի, Ջ. Քեյնսի աշխատությունները, որոնք բնութագրվում են հետազոտության համակարգային մոտեցման սկզբունքի կիրառությամբ. տնտեսությունը վերլուծվում է որպես մեկ ամբողջական տնտեսական օրգանիզմ:

11.3. ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ էՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ա/ Մարքսյան տնտեսագիտության հիմքերի ստեղծումը Մարքսյան տնտեսագիտության տեսական հիմքերի ստեղծումը ն գաղափարական ամրապնդումը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի 40-ական թվականներին Կ. Մարքսի ն Ֆ. էնգելսի կողմից իրականացված գիտահետազոտական գործունեության ն հրատարակված աշխատությունների շնորհիվ, որոնց բովանդակության ն հիմնախնդիրների համառոտակի բնութագրումն անգամ հնարավորություն կտա պատկերացում կազմել նրանց տնտեսագիտական ուսմունքի ձնավորման ն գաղափարական զարգացման մասին: Ֆ. էնգելսը «Ուրվագծեր քաղաքատնտեսության քննադատության շուրջը» (1843թ.) աշխատության մեջ ներկայացրել է մասնավոր սեփականության հակասական կողմերը` նշելով, որ այն ոչ միայն հանգեցնում է շահագործողական հարաբերությունների, այլն սոցիալական անհավասարություն է առաջացնում հասարակության մեջ: Նա անդրադարձել է ապրանքի շուկայական գնի տատանման հանգամանքներին ն ուրվագծել է պահանջարկի ու առաջարկի փոխհարաբերության հետնանքները: Կ. Մարքսի «Տնտեսա-փիլիսոփայական ձեռագրեր» (1844թ.) աշխատության մեջ ուրվագծվում է նրա տնտեսագիտական ն փիլիսոփայական ուսմունքի ընդհանուր պատկերը: Այստեղ Մարքսն անդրադարձել է Սմիթի ն Ռիկարդոյի տնտեսագիտական ուսմունքին, մասնավորապես` նրանց կողմից տրված կապիտալի բնորոշմանը, ըստ որի` կապիտալը կուտակված արտադրական պաշար է, որն անհրաժեշտ է արտադրական գործընթացն իրականացնելու համար: Մարքսը նշել է, որ կապիտալն ըստ էության ոչ թե պարզապես կուտակված արտադրական պաշար է, այլ ուրիշի աշխատանքի շնորհիվ կուտակված արտադրական պաշար: Այլ կերպ ասած` նա արտահայտել է այն միտքը, որ կապիտալը օտար աշխատանքի շահագործմամբ է ստեղծված ն ոչ թե սեփական աշխատանքով: Այս աշխատության մեջ Մարքսը հերքել է այդ ժամանակ գոյություն ունեցող այն կարծիքը, որ կապիտալիզմի ժամանակ աշխատանքը կամավոր բնույթ է կրում: Նա ցույց է տվել, որ աշխատանքի կամավորությունը թվացյալ է, որովհետն սեփականազուրկ մարդը ստիպված է աշխատել տնտեսական հարկադրանքի կամ «սովի ուժի» հիման վրա: Մարքսի ն էնգելսի առաջին համատեղ աշխատությունը «Սուրբ ընտանիք» (1845թ.) աշխատանքն է, որտեղ քննադատվում է Բաուեր եղբայրների այն տեսակետը, թե իբրն անհատներն են կերտում հասարակության պատմությունը, ն նշվում է, որ հասարակության պատմությունը կերտում ն հասա203

րակական հարստություն ստեղծում են ժողովրդական զանգվածները: Այս աշխատանքում առաջին անգամ արտահայտվել է այն միտքը, որ նյութական արտադրությունը հասարակության կյանքի հիմքն է: Մարքսի ն էնգելսի մյուս համատեղ` «Գերմանական գաղափարախոսություն» (1845թ.), աշխատությունում տրվում է հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի էությունը, ֆորմացիաների` միմյանց հերթափոխման հիմքերը, սեփականության տարբեր ձների էվոլյուցիան` կախված արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակի փոփոխությունից: Նյութական արտադրությունը դիտվում է որպես արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարաբերությունների դիալեկտիկական միասնություն, իսկ դրանց միջն հակասությունների լուծումը համարվում է հասարակական զարգացման շարժիչ ուժը: Այս աշխատանքում ներկայացված են նան կապիտալիզմի զարգացման մանուֆակտուրային ն մեքենայական փուլերին բնորոշ գծերը: Շեշտվում է այն միտքը, որ շահույթը, տոկոսը ն ռենտան անաշխատ եկամուտներ են: Ֆ. էնգելսը «Բանվոր դասակարգի դրությունն Անգլիայում» (1845թ.) ծավալուն աշխատության մեջ քննարկել է արդյունաբերական հեղաշրջման սոցիալ-տնտեսական հետնանքները: Ցույց է տվել, թե ինչպես է ձնավորվել բանվոր դասակարգը, վերլուծել է նրա փաստացի դրությունն Անգլիայում ն ներկայացրել է բանվոր դասակարգի դրության բացարձակ ն հարաբերական վատթարացման պատճառները: Քննադատելով Թ. Մալթուսին` նա նշել է, որ գերբնակչությունն ունի ոչ թե բացարձակ, այլ հարաբերական բնույթ: Նա աշխատանքի ռեզերվային քանակը համարել է կապիտալիստական տնտեսության գործունեության անհրաժեշտ պայմանը: Անդրադառնալով տնտեսական ճգնաժամերին ն դրա հետնանքով բանվոր դասակարգի կյանքի պայմանների վատթարացմանը` նշել է, որ ճգնաժամերի պատճառ են հանդիսանում շահույթի համար մրցավազքը ն կապիտալիստական արտադրության տարերային բնույթը: Կ. Մարքսը «Փիլիսոփայության աղքատությունը» աշխատությունը (1847թ.) գրել է մինչ այդ Պրուդոնի կողմից հրատարակված «Տնտեսական հակասությունների համակարգը կամ աղքատության փիլիսոփայությունը» (1846թ.) աշխատության մեջ արտահայտված մի շարք գաղափարների քննադատության նկատառումով: Մարքսը քննադատորեն է մոտեցել տնտեսական կատեգորիաները մեկնաբանելու Պրուդոնի սուբյեկտիվիզմին, ըստ որի` տնտեսական կատեգորիաներն իբրն ունեն լավ կողմեր, որոնք ուսումնասիրում է քաղաքատնտեսությունը, ն վատ կողմեր, որոնք պետք է ուսումնասիրվեն սոցիալական գիտությունների կողմից: Մարքսն անդրադարձել է նան Պրուդոնի` արտադրության ծախքերի տեսությանը, նշելով, որ անհեթեթություն է արժեքը որոշել ծախսված միջոցների արժեքով: Այս աշխատանքում կարնոր նշանակություն ունի մենաշնորհի (մոնոպոլիայի) ն մրցակցության

հարաբերակցության մարքսյան մեկնաբանությունը: Նա նշել է, որ մոնոպոլիան ն մրցակցությունը միմյանց հակադիր, բայց ն մեկը մյուսին պայմանավորող երնույթներ են: Ըստ նրա, մոնոպոլիան մրցակցություն է առաջացնում, իսկ մրցակցությունը հանգեցնում է մոնոպոլիայի առաջացման: Մոնոպոլիստները մրցակցում են միմյանց հետ, իսկ մրցակիցներից որնէ մեկն, ի վերջո, դառնում է մոնոպոլիստ: Մարքսը քննադատորեն է մոտեցել նան Պրուդոնի «փոխանակային կոնցեպցիային», ըստ որի` ապրանքափոխանակային հարաբերությունները կարող են իրականացվել առանց փողի` Դա անվանել է «քաղքենիական ֆանտազիա», որը հեռու է դրամաշրջանառության օրենքների պահանջներից: Պրուդոնը աղքատությունը համարել է մանրապրանքարտադրողների քայքայման ն ժողովրդի անվճարունակության ու թերսպառման արտահայտություն, որի կապակցությամբ Մարքսը նշել է, որ աղքատացումը կապված է մասնավոր սեփականության հարաբերությունների ն կապիտալիզմի շահագործողական բնույթի հետ: «Վարձու աշխատանք ն կապիտալ» աշխատության մեջ (1849թ.) Կ. Մարքսը ցույց է տվել աշխատանքի ն կապիտալի հակասական բնույթը, ինչպես է այն վերաճում պրոլետարիատի ն բուրժուազիայի միջն հակամարտության ու անհաշտության: Նա պարզաբանել է, թե մեքենայական արտադրության զարգացմանը զուգընթաց ինչպես է մեծանում աշխատանքի կախվածությունը կապիտալից: Մարքսյան տնտեսագիտական ուսմունքում կարնոր տեղ ունի Մարքսի ն էնգելսի «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ» համատեղ աշխատանքը (1848թ.), որը ծրագրային փաստաթուղթ է, որտեղ պարզաբանվում են կապիտալիստական հասարակարգի էությունը, նրա ներքին հակասական բնույթը, նրա անխուսափելի կործանման ն ապագա սոցիալիստական հասարակարգին անցնելու նախադրյալները: «Մանիֆեստ» աշխատության մեջ տրված են նան սոցիալիստական տնտեսակարգի ձնավորման հետնյալ բնորոշ հատկանիշներն ու առանձնահատկությունները. հողի սեփականության ն հողային ռենտայի անցում պետության տրամադրության տակ, բարձր պրոգրեսիվ հարկի կիրառում, ժառանգության իրավունքի վերացում, խռովարարների ն էմիգրանտների ունեցվածքի բռնագրավում, բանկային վարկի կենտրոնացում պետության ձեռքում, ազգային բանկի գործունեություն` պետական կապիտալի հիման վրա, տրանսպորտի կենտրոնացում պետության ձեռքում, պետական սեփականության ընդլայնում` նոր գործարաններ ու ֆաբրիկաներ հիմնելով, բոլորի համար համընդհանուր աշխատանքի սկզբունքի կիրառում, քաղաքի ն գյուղի միջն տարբերությունների աստիճանական հաղթահարում` գյուղատնտեսության ն արդյունաբերության սերտաճման շնորհիվ, բոլոր երեխաների անվճար դաստիարակություն ու կրթության ապահովում հասարակության կողմից:

Մարքսի տնտեսագիտական հետազոտությունների արդյունքների առավել լուրջ նախնական հրատարակումներից էր «Քաղաքատնտեսության քննադատության շուրջը» (1859թ.) գրքույկը: Այստեղ քննարկված են այնպիսի տնտեսագիտական խնդիրներ, որոնք հետագայում իրենց զարգացումը ստացան «Կապիտալ» աշխատության մեջ: Աշխատությունը բաղկացած է երկու մասից, որտեղ քննարկվում են ապրանքի ն փողի խնդիրները: Գիրքն ունի ծավալուն ներածություն, որտեղ Մարքսը տվել է հասարակական արտադրաեղանակի բովանդակությունը ն նրա երկու կողմերը հանդիսացող` արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարաբերությունների դիալեկտիկական կամ հակասական միասնությունը: Նա նշել է, որ արտադրաեղանակի երկու կողմերի հակասական բնույթը տանում է նրան, որ արտադրական հարաբերությունները, որոնք հիմնված են մասնավոր սեփականության վրա, աստիճանաբար կապանք են դառնում արտադրողական ուժերի զարգացման համար, արգելակում են հասարակության հետագա տնտեսական առաջընթացը, հետնաբար անհրաժեշտություն է առաջանում, որպեսզի իրենց բնույթով հնացած արտադրատնտեսական հարաբերությունները փոխարինվեն ավելի առաջադիմական հարաբերություններով: Սրանով Մարքսը բացահայտել է տնտեսակարգի զարգացման ներքին շարժիչ ուժերը, տվել է հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի բնութագիրը ն ներկայացրել է տնտեսական բազիսի ու վերնաշենքի դիալեկտիկան: Մարքսի այս աշխատության ներածությունը կարնորվում է նան այն առումով, որ այդտեղ հստակ ներկայացված են քաղաքատնտեսության առարկան ն մեթոդը: Նա ցույց է տվել, որ քաղաքատնտեսությունն ուսումնասիրում է նյութական բարիքների արտադրության գործընթացում մարդկանց միջն առաջացող հասարակական-տնտեսական հարաբերությունները պատմական զարգացման տարբեր աստիճաններում: Նա միաժամանակ հիմնավորել է բաշխման, փոխանակության ն սպառման հարաբերությունների ածանցյալ լինելը բուն արտադրության հարաբերությունների նկատմամբ: Քննարկելով քաղաքատնտեսության մեթոդին վերաբերող հարցերը, Մարքսը ձնակերպել է այնպիսի հասկացություններ ինչպիսիք են` անցումը կոնկրետից դեպի վերացականը ն վերացականից դեպի կոնկրետը, գիտական վերացարկումը (աբստրահումը), պատմականի ն տրամաբանականի դիալեկտիկական միասնությունը: Աշխատության առաջին մասում Մարքսը հանգամանորեն վերլուծել է ապրանքի էությունը ն հատկությունները, անդրադարձել է Վ. Պետտիի, Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի արժեքի աշխատանքային տեսությունների առանձնահատկություններին: Այստեղ առաջին անգամ Մարքսը ներկայացրել է աշխատանքի երկակի բնույթի տեսությունը, որ կարնոր սկզբունքային ու մեթոդաբանական նշանակություն ունի նրա ողջ տնտեսագիտական ուսմունքի մեջ: Մարքսը այս աշխատության երկրորդ մասում ներկայացրել է փողի խնդիրը,

սակայն հարցին անդրադարձել է պոզիտիվ տեսանկյունից` քննարկելով միայն փողի գոյություն ունեցող ֆունկցիաները: Կ. Մարքսը «Գոթայի ծրագրի քննադատությունը» աշխատության մեջ (գրվել է 1875 թ., սակայն հրատարակվել է 1891 թ. էնգելսի խմբագրությամբ) անդրադարձել է Ֆ. Լասալի կողմից առաջ քաշված մի շարք տնտեսագիտական հայեցակարգերի, մասնավորապես` «աշխատավարձի երկաթյա օրենքին» ն «անկրճատ եկամուտներին»: Լասալը գտնում էր, որ աշխատավարձի բարձրացումը կհանգեցնի բանվորների ապրելակերպի բարելավմանը, նրանք կսկսեն լավ ապրել, ն բնակչության աճը կավելանա, աշխատանքի առաջարկը կգերազանցի պահանջարկը, որն էլ կվատացնի բանվորների դրությունը: Այս կապակցությամբ Մարքսը նշել է, որ աշխատավարձը հնարավոր չէ «երկաթյա կապանքների» մեջ դնել, քանի որ դրա վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ ու հանգամանքներ: Մարքսը, անդրադառնալով Լասալի առաջադրած «անկրճատ եկամուտների» տեսությանը, ըստ որի` ապագա սոցիալիստական հասարակարգում աշխատավորները անկրճատ ձնով, ամբողջովին կստանան իրենց ստեղծած արդյունքը, նշել է, որ դա հնարավոր չէ, որովհետն առանց հավելյալ արդյունքի ոչ մի հասարակարգ չի կարող գոյատնել ու զարգանալ: Այս կապակցությամբ Մարքսը մանրամասն ներկայացրել է հասարակական արդյունքի բաշխման սխեման, ցույց տալով, որ նախ պետք է առանձնացվի արտադրության միջոցների փոխհատուցման ֆոնդը, կուտակման ֆոնդը, պետական ռեզերվներին հատկացումները, պաշտպանության ն երկրի կառավարման ապահովման ծախսերը, անաշխատունակների սոցիալական ապահովության միջոցները ն դրանից հետո միայն հասարակական արդյունքի մնացած մասը, որը կոչվում է «արդյունք իր համար», կկազմի անհատական սպառման ֆոնդը ն կբաշխվի «ըստ աշխատանքի քանակի ու որակի» սկզբունքով: Մարքսյան տնտեսագիտության հիմնական տեսական դրույթների մեկնաբանման, պարզաբանման ն դրանց հիմնավորման ու զարգացման գործում կարնոր նշանակություն է ունեցել Ֆ. էնգելսի «Անտի-Դյուրինգ» աշխատությունը (1878թ.): Այս աշխատության մեջ, երեք բաժիններում, մանրամասն ներկայացվել ու մեկնաբանվել են փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության ն գիտական սոցիալիզմի խնդիրները: էնգելսը քննադատորեն է մոտեցել գերմանացի փիլիսոփա ն տնտեսագետ Ե. Դյուրինգի «բռնության տեսությանը», ըստ որի` դասակարգերն առաջացել են մարդկանց մի խմբի կողմից մյուսի նկատմամբ բռնության հետնանքով (օրինակ` ստրուկների ն ստրկատերերի առաջացումը): էնգելսը նշել է, որ բռնությունը նպաստել է դասակարգերի առաջացմանը, սակայն բուն պատճառները տնտեսական բնույթի են, այն է` հավելյալ արդյունք ստանալու հնարավորությունը, որը տնտեսապես շահավետ ու

նպատակահարմար դարձրեց ոչ թե ռազմագերիների ոչնչացումը, այլ նրանց ստրկացնելը ն աշխատացնելը: Այս աշխատության մեջ կարնորվում է քաղաքատնտեսության առարկայի` էնգելսի կողմից տրված հստակ բնորոշումը, այն է.` քաղաքատնտեսությունը գիտություն է այն տնտեսական օրենքների մասին, որոնք կառավարում են նյութական բարիքների արտադրությունն ու բաշխումը հասարակության զարգացման տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում: Անդրադառնալով տնտեսական օրենքների գործողության, ճանաչման ն օգտագործման մեխանիզմին, նա նշել է, որ օրենքների տարերային գործողությունը ճանաչելով է հնարավոր դրանք օգտագործել ու ծառայեցնել մարդկանց շահերին` այդ կապակցությամբ համեմատելով հրդեհը ն կրակը: էնգելսն անդրադարձել է նան կապիտալիզմի հիմնական տնտեսական հակասությանը, այն է` հակասությունը արտադրության հասարակական բնույթի ն նրա արդյունքների յուրացման մասնավոր ձնի միջն, ն ներկայացրել է դրա դրսնորման երեք հիմնական ձները. 1. Հակասություն աշխատանքի ու կապիտալի միջն, որը հանդես է գալիս բանվոր դասակարգի ն բուրժուազիայի միջն հակասության ձնով: 2. Հակասություն առանձին ֆիրմաներում` արտադրության կազմակերպվածության ն հասարակական արտադրության մասշտաբով անկազմակերպվածության, տարերայնության ն անարխիայի միջն: 3. Հակասություն արտադրության ն սպառման միջն, որը նախորդի հետ մեկտեղ տնտեսական ճգնաժամերի առաջացման նախադրյալ է հանդիսանում: Մարքսի ն էնգելսի աշխատություններում արտահայտված շատ գաղափարներ իրենց արտահայտությունն են գտել Կ. Մարքսի «Կապիտալ» հիմնարար աշխատության մեջ, որտեղ դրանք ավելի հիմնավորված ու համակարգված են:

բ/ «Կապիտալ» աշխատությունը` որպես մարքսյան տնտեսագիտության գաղափարական հիմք «Կապիտալ» աշխատությունը մարքսյան տնտեսագիտության տեսական, գաղափարական հիմքն է, որտեղ ամփոփված ու ավարտուն տեսքի են բերված մինչ այդ Մարքսի ն էնգելսի կողմից հրատարակված աշխատություններում արտահայտված շատ գաղափարներ ու մոտեցումներ: Կ. Մարքսի «Կապիտալ» աշխատությունը յուրահատուկ տնտեսագիտական հետազոտություն ու գիտական երկ է, որտեղ կապիտալիստական տնտեսակարգը վերլուծված ու ներկայացված է իր բոլոր կողմերով: Այս աշխատանքում Մարքսը նպատակ է դրել բացահայտել կապիտալիստական տնտեսակարգի շարժիչ ուժերն ու զարգացման օրինաչափությունները, նրա ներքին հակա208

սություններն ու շահագործողական բնույթը` ցույց տալով, որ այդ բոլորի պատճառը մասնավոր սեփականատիրական հարաբերությունների տիրապետումն է ն դրա հիման վրա` հասարակության բնեռացումը ուննորների ն ունեզուրկների: «Կապիտալ» աշխատությունն ընդհանրապես քննադատական ոճի գիրք է ն արտահայտում է հեղինակի անհաշտ վերաբերմունքն ու անհանդուրժողականությունը կապիտալիստական արտադրության ու բաշխման հարաբերությունների ն դրանք արդարացի ու օրինաչափ համարող հեղինակների նկատմամբ: Ուստի պատահական չէ, որ «Կապիտալ» աշխատությունն ունի «Քաղաքատնտեսության քննադատություն» ենթավերնագիրը: Այն մինչ այդ գոյություն ունեցող տնտեսագիտական գաղափարների քննական վերլուծություն է: Միայն «Կապիտալի» | հատորում Մարքսը 800 հեղինակների աշխատանքներից հղումներ է արել: «Կապիտալ» աշխատությունը Մարքսը համարել է իր կյանքի գործը ն նրա ամբողջացմանը նվիրել է շուրջ 40 տարի: Աշխատությունը գրվել է երեք տարբերակներով, որոնք ընդունված է անվանել «Տնտեսագիտական ձեռագրեր»: Դրանք կազմել են 23 ստվարածավալ տետրեր: «Տնտեսագիտական ձեռագրերի» առաջին տարբերակը գրվել է 1857-1858թթ., || տարբերակը` 1863թ., ||| տարբերակը` 18641865թթ.: Ի դեպ, այս ձեռագիր հետազոտություններն ավելի բովանդակալից են, քան բուն «Կապիտալ» աշխատությունը: Ընդհանրապես, Մարքսը նախատեսել էր, որ կապիտալիստական տնտեսակարգին նվիրված իր հետազոտությունը պետք է բաղկացած լինի 6 գրքից, որտեղ ներկայացվելու էին հետնյալ հիմնական խնդիրները. | գրքում նախատեսվում էր քննարկել կապիտալի խնդիրն ընդհանրապես, || գիրքը պետք է նվիրվեր հողասեփականության խնդիրին, ||| –ը` վարձու աշխատանքին, |Մ-ը` պետությանը, Մ-ը` արտաքին առնտրին, Մ|-ը` համաշխարհային շուկային: Այսպիսի նախատեսված ծրագրով իրականացված հետազոտական աշխատանքից ն «տնտեսագիտական ձեռագրերից» Մարքսի կենդանության ժամանակ լույս են տեսել միայն «Քաղաքատնտեսության քննադատության շուրջը» (1859թ.) աշխատությունը ն «Կապիտալ» աշխատության | հատորը (1867թ.): «Կապիտալ» աշխատությունը բաղկացած է 4 հատորից, որոնք ներկայացված են 7 գրքով (||| հատորն ունի 2 մաս, |Մ հատորը` 3 մաս): «Կապիտալի» | հատորի լույսընծայումը մեծ իրադարձություն էր տնտեսագիտության մեջ, որովհետն բացահայտում էր կապիտալիստական տնտեսակարգի հակասությունները, նրա շահագործողական բնույթն ու «կեղտոտ բարքերը» ն դրանով իսկ բացահայտ մարտահրավեր էր կապիտալիզմի գաղափարախոսներին: Այստեղ Մարքսը հետազոտել է կապիտալիստական ապրանքային արտադրության գործընթացը ն հավելյալ արժեքի ստեղծման մեխանիզմը: Նա, կիրառելով պատմականի ն տրամաբանականի զուգակցման մեթոդը, ցույց է տվել ապրանքային արտադրության առաջացման, փողի

ծագման, փողը կապիտալի փոխարկվելու, կապիտալի գործադրումից հավելյալ արժեք ստանալու, հավելյալ արժեքի մի մասը կրկին կապիտալի վերածվելու կամ կապիտալացվելու հաջորդական գործընթացների դիալեկտիկական փոխկապվածությունը: Մարքսը նշել է, որ «Կապիտալի» | հատորում ընդհանուր առմամբ ինքը կարնոր է համարում երկու բան` 1. աշխատանքի երկակի բնույթի դրույթը, 2. հավելյալ արժեքի գաղտնիքի բացահայտումը` անկախ դրա դրսնորման կոնկրետ ձներից: «Կապիտալի» | հատորը պարզապես տնտեսագիտական հետազոտություն չէ, որովհետն ունենալով քննադատական ուղղվածություն կապիտալիստական հասարակարգի նկատմամբ` տալիս է նրա կործանման քաղաքական-գաղափարական դրույթի տնտեսական հիմնավորումը: «Կապիտալի» | հատորը եզրափակվում է կապիտալիստական տնտեսակարգի ապագայի «մռայլ» կանխատեսմամբ, որը Մարքսը կատարել է այդ հասարակարգի զարգացման շարժիչ ուժերի ն օրինաչափությունների մանրակրկիտ հետազոտման ու վերլուծության հիման վրա: Մարքսը նշել է, որ կապիտալիզմի հիմնական տնտեսական օրենքը առավելագույն հավելյալ արժեքի արտադրությունն է վարձու աշխատանքի շահագործման հիման վրա: Այդ նպատակով անընդհատ մեծանում են կապիտալի կուտակման չափերը, սակայն գալիս է մի պահ, երբ «Կապիտալի մենաշնորհը կապանք է դառնում արտադրության կապիտալիստական եղանակի համար, որը բարգավաճել է նրա հետ ն նրա հովանու տակ: Կապիտալի կուտակումը, արտադրության միջոցների կենտրոնացումը ն աշխատանքի հանրայնացումը անհամատեղելի են դառնում իրենց կապիտալիստական պատյանի հետ, վերջինս պայթում է ու հնչում է կապիտալիստական մասնավոր սեփականության մահազանգը` սեփականազրկողները սեփականազրկվում են» 6: «Կապիտալի» || հատորը լույս է տեսել Կ. Մարքսի մահից հետո, 1885 թ.` Ֆ. էնգելսի անմիջական խմբագրությամբ: Այս հատորը ներկայացնում է կապիտալի շրջանառության ն հասարակական արդյունքի իրացման ու վերարտադրության գործընթացները, քննարկվում են կապիտալի փոխակերպությունները ն տնտեսական շրջապտույտի փոխադարձորեն կապված երեք փուլերը, կապիտալի պտույտը, հասարակական կապիտալի շրջանառությունն ու վերարտադրությունը: Այստեղ հատկապես կարնորվում է վերարտադրության գործընթացի մարքսյան մեկնաբանությունը ն հասարակական արդյունքի բնեղեն ն արժեքային ձնով իրացման պայմանների վերլուծության նրա մեթոդաբանությունը, որը գիտական վերացարկման մեթոդի կիրառման վառ օրինակ է: «Կապիտալի» ||| հատորը լույս է տեսել 1894թ.` նույնպես Ֆ. էնգելսի

Կ. Մարքս, «Կապիտալ», | հ., Երնան, 1954 թ., էջ 796:

խմբագրությամբ: Այն նվիրված է կապիտալիստական արտադրության ն շրջանառության միասնական գործընթացի վերլուծությանը: Այս հատորի առանձնահատկությունն այն է, որ քննարկվում են տնտեսական հարաբերությունների մակերնութային շերտում կամ կոնկրետ տնտեսավարման պրակտիկայում ձնավորվող ն դրսնորվող տնտեսական կատեգորիաներն ու հարաբերությունները: Մանավորապես, այս հատորում Մարքսը քննարկել է հավելյալ արժեքի դրսնորման ու բաշխման կոնկրետ ձները` արդյունաբերական ն առնտրային շահույթը, փոխատվական տոկոսը, հողային ռենտան` ներկայացնելով դրանց առանձնահատկություններն ու կազմավորման մեխանիզմը: Այստեղ քննարկվում են նան կապիտալների մրցակցությանը, վարկին, բաժնետիրական կապիտալին, հողասեփականությանը վերաբերող խնդիրներ, քանի որ դրանք կապված են հավելյալ արժեքի արտադրության հետ: «Կապիտալի» ||| հատորը առանձնահատուկ է նրանով, որ «Կապիտալի» | հատորում քննարկված հիմնական կատեգորիաները` արժեքը ն հավելյալ արժեքը, վերլուծվում են դրանց փոխակերպված ձնով, ցույց տալով, որ հավելյալ արժեքը դրսնորվում է շահույթի, շահույթը` միջին շահույթի ն արժեքը` արտադրության գնի ձնով: Այս փոխակերպությունների առնչությամբ այն կարծիքն է ձնավորվել, որ «Կապիտալի» | ն ||| հատորների միջն որոշակի տեսական, գաղափարական բնույթի հակասություններ գոյություն ունեն: Իրականում այդ հակասությունները թվացյալ են ն Մարքսի կողմից առաջ քաշված «կոնկրետ-վերացական-կոնկրետ» հետազոտության մեթոդի արտահայտությունն են, քանի որ վերացարկվելով որնէ երնույթի դրսնորման կոնկրետ ձներից (օրինակ` շահույթը, տոկոսը, ռենտան), խորանալով դրանց էության մեջ, բացահայտվում են պատճառահետնանքային կապերը ն այնուհետն կրկին վերադառնալով կոնկրետ իրականությանը` հետազոտվում են դրանց դրսնորումները, որոնք տնտեսական համակարգի տարբեր մակարդակներում կարող են հանդես գալ որոշակիորեն փոխակերպված ձներով: «Կապիտալի» |Մ հատորը, որն այլ կերպ կոչվում է նան «Հավելյալ արժեքի տեսություններ», լույս է տեսել 1909-1910թթ.` Կարլ Կաուցկու խմբագրությամբ` բնագրից բավականին շեղումներով: Հետագայում, 1950թ. «Հավելյալ արժեքի տեսությունները», որպես «Կապիտալի» |Մ հատոր, երեք գրքով լույս է տեսել նախկին Խորհրդային միությունում: «Կապիտալի» |Մ հատորը նվիրված է արժեքի ն հավելյալ արժեքի վերաբերյալ գոյություն ունեցող տեսությունների քննական վերլուծությանը, մասնավորապես` Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի ուսմունքներին: «Կապիտալ» աշխատությունը համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի հիմնարար երկերից է, որը այնքան շատ դրական ու բացասական արձագանքներ, մեկնաբանություններ ու անդրադարձներ է ստացել, որ երբնէ մեկ այլ հեղինակի աշխատություն չի արժանացել: Այսօր էլ Մարքսի

«Կապիտալ» աշխատությունը, նրա մեթոդաբանությունը բավականին բարձր է գնահատվում: Ըստ ամերիկացի տնտեսագետ Վ. Լեոնտնի, տնտեսական զարգացման օրինաչափությունների բացատրության համար Մարքսի «Կապիտալը» տեղեկատվության ավելի իրական ն որակյալ սկզբնաղբյուր է, քան ժամանակակից էկոնոմիկայի վերաբերյալ տասնյակ դասագրքերը: 7

11. 4. ԱՐԺԵՔԻ ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արժեքի հիմնախնդիրը կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում տնտեսագիտության մեջ: Տնտեսագիտության գրեթե բոլոր ուղղությունների ու դպրոցների ներկայացուցիչներն անդրադարձել են արժեքի էությանը, նրա ստեղծման աղբյուրին ու գնահատմանը: Արժեքի կարնորությունը պայմանավորված է նրանով, որ ի սկզբանե տնտեսագիտության հիմնական խնդիրներից է համարվել արժեքի ստեղծման ն հարստության ավելացման ուղիների ուսումնասիրությունը: Մարքսյան տնտեսագիտության մեջ արժեք կատեգորիայի մեկնաբանությունը նույնպես սկզբունքային նշանակություն ունի ն ելակետային է: Մարքսյան տնտեսագիտությունը, հիմնված լինելով դասական տնտեսագիտության սկզբունքների ու գաղափարների վրա, ընդունել է արժեքի աշխատանքային տեսությունը, որն առաջադրվել է դեռնս Վ. Պետտիի կողմից ն հետագա զարգացում ստացել Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի աշխատություններում: Արժեքի մարքսյան տեսությունը որոշակիորեն տարբերվում է արժեքի նախորդ տեսություններից: Այդ տարբերությունները նկատելու համար զուգահեռներ անցկացնենք Պետտիի, Սմիթի, Ռիկարդոյի, Մարքսի կողմից արժեքի մեկնաբանման մոտեցումների միջն: Պետտին, որպես արժեքի աշխատանքային տեսության հիմնադիր, գտնում էր, որ արժեք է ստեղծում միայն ոսկու ն արծաթի վրա կատարված աշխատանքը, իսկ մյուս ապրանքները արժեք են ձեռք բերում կամ արժեքային գնահատում են ստանում, երբ փոխանակվում են ոսկու կամ արծաթի հետ: Եթե Պետտին ներկայացնում է միայն աշխատանքային արժեքի գաղափարը, ապա Ա. Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքում այն վերածվում է հիմնավոր տեսության: Սմիթը աշխատանքն ընդհանրապես համարել է արժեքի համընդհանուր չափանիշը ն գտնում էր, որ այն արտահայտում է ապրանքի արտադրության համար ծախսված աշխատանքի մեծությունը: Ռիկարդոն այս հարցում առաջ է անցնում Սմիթից: Ըստ նրա` արժեքը չափվում է ոչ թե փաստացի ծախսված աշխատանքով, այլ աշխատանքի անհրաժեշտ ծախսումներով: Տե՛ս Ëåîíòüåâ Â.Â. Ýêîíîìè÷åñêèå ýññå. Òåîðèÿ, èññëåäîâàíèÿ, ôàêòû è ïîëèòèêà. Ì., 1990, էջ 111:

Կ. Մարքսը կատարելության հասցրեց արժեքի աշխատանքային տեսությունը, նշելով, որ արժեքի նախահումքը, սուբստանցը աշխատանքն է, ն արժեքի մեծությունը չափվում է ապրանքի արտադրության վրա կատարված հասարակականորեն անհրաժեշտ աշխատանքի ծախսումներով: Այս ծախսումներն, ըստ Մարքսի, արտահայտվում են հասարակականորեն անհրաժեշտ աշխատաժամանակով, որը հարկավոր է ծախսել արտադրության միջին տեխնիկական զինվածության, աշխատողի միջին հմտության, աշխատանքի միջին ինտենսիվության պայմաններում որնէ ապրանք արտադրելու համար: Նա վերլուծել է ապրանքի արժեքի մեծության վրա ազդող գործոնները` աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատանքի ինտենսիվությունը ն աշխատանքի բարդությունը կամ որակը: Արժեքը Մարքսի կողմից դիտարկվել է երկու տեսանկյունով: Մի կողմից նա արժեքը համարել է տնտեսական կատեգորիա, որն արտադրատնտեսական հարաբերություններ է արտահայտում ապրանքային արտադրության սուբյեկտների միջն, մյուս կողմից` քանակական որոշակիություն, որը չափվում է ապրանքի մեջ մարմնացած հասարակականորեն անհրաժեշտ ծախսումների մեծությամբ: Արժեքի մարքսյան տեսության առանձնահատկություններից է համարվում աշխատանքի երկակի բնույթի հիմնադրույթը, որի համաձայն` ապրանք ստեղծող աշխատանքը միաժամանակ ն՛ կոնկրետ, ն՛ վերացական աշխատանք է: Կոնկրետ աշխատանքը որոշակի նպատակաուղղված աշխատանքի տեսակ է, որի շնորհիվ ձնավորվում է ապրանքի սպառողական արժեքը: Վերացական աշխատանքը աշխատանքն է ընդհանրապես, անկախ նրա կոնկրետ ձներից, հասարակական աշխատանքի մի մասնիկն է, մարդկային աշխատանքային էներգիայի ծախս, որի արդյունքում ձնավորվում է ապրանքի արժեքը: Այլ կերպ ասած` ըստ Մարքսի, արժեքի սուբստանցը` նախանյութը, մարդկային վերացական աշխատանքն է ընդհանրապես: Աշխատանքի երկակի բնույթի դրույթը սկզբունքային, մեթոդաբանական նշանակություն ունի մարքսյան տնտեսագիտության մեջ, որի հիման վրա բացատրվում է ոչ միայն ապրանքի երկու հատկությունների փոխկապվածությունը, այլն արտադրության երկակի բնույթը, որ այն մի կողմից աշխատանքի գործընթաց է ն, մյուս կողմից, արժեքի մեծացման ու հավելյալ արժեքի ստեղծման գործընթաց: Ձնակերպելով արժեքի օրենքը` Մարքսը նշել է, որ գները կարգավորվում են հենց դրա միջոցով: Արժեքի օրենքի համաձայն` ապրանքների փոխանակությունը պետք է կատարվի դրանց մեջ մարմնացած հասարակական աշխատանքի ծախսերին կամ արժեքին համապատասխան: Սակայն, ըստ Մարքսի, զարգացած ապրանքային արտադրության պայմաններում տեղի է ունենում արժեքի փոխակերպում արտադրության գնի, որը «քողարկում է արժեքի հիմքի անմիջական տեսանելիությունը»: Արժեքի աշխատանքային տեսության ընդդիմախոսները անցյալում ն այժմ, հակադրվելով այդ տե213

սությանը, այն վերագրում են հիմնականում միայն Մարքսին ն քննադատությունն ուղղում են նրա դեմ` մասնավորապես նշելով, որ արժեքը Մարքսի մտացածին արտահայտությունն է, այլապես նա հետագայում դա չէր փոխարինի «արտադրության գին» հասկացությամբ: Սակայն իրականում «արտադրության գին» մարքսյան արտահայտությունը գրեթե նույնն է, ինչ որ Սմիթի «բնական գին», Ռիկարդոյի` «արտադրության արժեք», ֆիզիոկրատների` «անհրաժեշտ գին» հասկացությունները: Ներկայումս տնտեսագիտության մեջ ընդունված է արժեքի բազմագործոնային տեսությունը, որի համաձայն` արտադրության բոլոր գործոններն իրենց մասնակցությունն ունեն արժեքի ձնավորման գործում: Սակայն բոլոր դեպքերում կենդանի աշխատանքը յուրահատուկ դեր է խաղում արտադրության գործընթացում ն արժեքի ստեղծման գործում, որովհետն աշխատանքի շնորհիվ են «կենդանություն ստանում» ու գործում արտադրության մյուս բոլոր գործոնները:

11.5. ՓՈՂԻ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դեռնս Քսենոֆոնի, Պլատոնի, Արիստոտելի ժամանակաշրջանում գաղափար են ունեցել փողի առանձնահատուկ բնույթի ն նրա առանձին ֆունկցիաների մասին: Փողի խնդիրը բավականին մանրամասն վերլուծված է եղել նան մինչմարքսյան տնտեսագիտության մեջ, սակայն, ինչպես նշել է Մարքսը, նախորդ բոլոր տնտեսագետները փողը քննարկել են այն պահից, երբ արդեն գոյություն ուներ, բայց խնդիրն այն է, որ պետք է բացատրվի, թե ինչու ն ինչպես է առաջացել փողը: Նա վերլուծել է արժեձների զարգացման պատմական գործընթացը` ցույց տալով, որ փողը ոչ թե ոսկու բնատուր հատկությունն է, այլ առաջացել է փոխանակության հարաբերությունների զարգացման ն դրանց հակասությունների լուծման արդյունքում ն որպես համընդհանուր համարժեք կարող է հանդես գալ որոշակի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների առկայության պայմաններում: Մարքսը բացահայտել է նան փողային ֆետիշիզմի, դրա նկատմամբ մարդկային երկրպագության ն անհագ ծարավի արմատները: Փողի մարքսյան տեսությունը հատկանշական է նրանով, որ փողի էությունը քննարկվում է երկու տեսանկյունից: Մի կողմից, փողը համարվում է շրջանառության միջոց, համընդհանուր համարժեք, մյուս կողմից` դիտարկվում է որպես կապիտալ: Առավել կարնորվում է փողի` կապիտալի փոխարկման գործընթացի մարքսյան վերլուծությունը ն կապիտալի տեսությունը: Կապիտալի էությունը, նրա բնույթի ն դրսնորման ձների հետազոտումը կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում մարքսյան տնտեսագիտության մեջ ն պատահական չի ընտրված Մարքսի հիմնական աշխատության վերնագիրը:

Կապիտալը հանդիսանում է կապիտալիզմ կոչվող հասարակարգի տնտեսական հիմքերը բնութագրող հիմնական կատեգորիան: Ինչպես փողի, այնպես էլ կապիտալի խնդրին անդրադարձել են նան մինչմարքսյան տնտեսագիտական ուղղությունները: Մերկանտիլիստները կապիտալը նույնացնում էին փողի հետ, այսինքն` ընդունում էին կապիտալի միայն դրամական ձնը: Դասականները, ինչպես ն ֆիզիոկրատները, ընդունում էին կապիտալի բնեղեն, նյութաիրային ձնը, այն համարելով որպես արտադրության միջոցների կուտակված պաշար, որն անհրաժեշտ է արտադրության գործընթացը իրականացնելու համար: Կապիտալիզմի մարքսյան տեսությունը հիմնված լինելով իր նախորդների գաղափարական հիմքերի վրա` որոշակիորեն տարբերվում է դրանցից: Մարքսը տվել է կապիտալի մի շարք բնորոշումներ ու ձնակերպումներ: Նա նշել է, որ ցանկացած կապիտալ ի սկզբանե հանդես է գալիս փողի ձնով, սակայն դա չի նշանակում, թե փողն ընդհանրապես, ինքնին կապիտալ է: Փողը, ըստ Մարքսի, կապիտալ է դառնում, երբ վերածվելով արտադրության միջոցների` կիրառվում է նոր արժեքի արտադրության գործընթաց իրականացնելու համար: Նա կապիտալը համարում է տնտեսական կատեգորիա, որը հարաբերություններ է արտահայտում բուրժուազիայի ն բանվոր դասակարգի միջն: Կապիտալն, ըստ Մարքսի, մի արժեք է, որը վարձու աշխատանքի շահագործման միջոցով հավելյալ արժեք է բերում: Նա կապիտալը համարում է նան ինքնաճող, ինքնամեծացող արժեք ն բացահայտում է դրա մեխանիզմը: Ընդհանրապես, Մարքսը կապիտալը համարել է արժեք, որի կիրառման նպատակը ուրիշի աշխատանքի անհատույց յուրացումը կամ շահագործումն է: Կապիտալի մարքսյան տեսությունն առանձնահատուկ է նրանով, որ ի տարբերություն իր նախորդների (Քենե, Սմիթ, Ռիկարդո), որոնք կիրառել են հիմնական ն շրջանառու կապիտալ հասկացությունները, Մարքսը առաջադրեց հաստատուն ն փոփոխական կապիտալ հասկացությունները: Եթե կապիտալը հիմնական ն շրջանառու մասերի բաժանելու չափանիշը տնտեսական շրջապտույտին մասնակցելու նրա տարբեր մասերի առանձնահատկությունն է, ապա կապիտալի բաժանումը հաստատուն ն փոփոխական մասերի, կախված է նրանից, թե կապիտալի տարբեր բաղադրամասերն ինչ դեր են խաղում նոր արժեքի ստեղծման կամ արժեքի մեծացման գործում: Մարքսը հաստատուն կապիտալին է վերագրել արտադրության միջոցները, որոնք արտադրության գործընթացում նոր արժեք չեն ստեղծում ն փոփոխական կապիտալին է վերագրել աշխատուժը, որն արտադրության գործընթացում իր արժեքից ավելի մեծ արժեք կամ հավելարժեք ստեղծելու ունակությամբ է օժտված: Հիմնական կապիտալը, ըստ Մարքսի, մասնակցում է բազմաթիվ արտադրագործընթացների, մաշվում է աստիճանաբար ն իր արժեքը մաս մաս է փոխանցում արտադրվող ապրանքին: Շրջանառու կապիտալը մաս215

նակցելով մեկ արտադրագործընթացի` ամբողջությամբ սպառվում է ն իր արժեքը փոխանցում է արտադրվող ապրանքին: Կապիտալի մարքսյան տեսության առանձնահատկություններից է նան «կապիտալի օրգանական կազմ» հասկացության կիրառումը: Մարքսը, քննարկելով կապիտալի տեխնիկական, արժեքային կազմ հասկացությունները, նշել է, որ դրանք կապված են միմյանց հետ, սակայն փոփոխվում են ոչ միատեսակ տեմպերով ու նույն ուղղությամբ: Այդ կապը նա բնութագրել է «կապիտալի օրգանական կազմ» հասկացության միջոցով, որը, ըստ նրա, հաստատուն ն փոփոխական կապիտալների հարաբերակցությունն է: Մարքսը ուսմունք է ստեղծել նան կապիտալի կուտակման մասին: Նա նշել է, որ կապիտալի կուտակումը ն դրա շնորհիվ գործող կապիտալի չափերի մեծացումը հանգեցնում են արտադրության համակենտրոնացման ն կենտրոնացման գործընթացների ուժեղացմանը: Կապիտալի կուտակման տնտեսական հետնանքներից է նան կապիտալի օրգանական կազմի բարձրացման միտումը կամ առարկայացած աշխատանքի աճի գերազանցումը կենդանի աշխատանքի աճի նկատմամբ, որն ուղեկցվում է «արդյունաբերական ռեզերվային բանակի» կամ գործազրկության մասշտաբների մեծացմամբ: Կապիտալի կուտակումը, ըստ Մարքսի, նպաստում է գործող կապիտալի մասշտաբների մեծացմանը` հավելյալ արժեքի մի մասը նորից կապիտալի վերածելու կամ կապիտալացնելու շնորհիվ: Սակայն կարնոր է պարզել նան բուն կապիտալի առաջացման գործընթացը, որը նա անվանում է կապիտալի նախասկզբնական կուտակում: Վերջինս բնութագրվում է առանձին անհատների մոտ դրամական հարստությունների կուտակմամբ, սեփականազուրկ բնակչության ավելացմամբ, որոնք կապիտալիստական արտադրաեղանակի տնտեսական նախադրյալներն են հանդիսանում:

11.6. ՀԱՎԵԼՅԱԼ ԱՐԺԵՔԻ ՄԱՐՔՍՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հավելյալ արժեքի տեսությունը Կ. Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի կենտրոնական հիմնահարցն է, որի շնորհիվ այն սկզբունքորեն տարբերվում է մյուս տնտեսագիտական ուղղություններից: Մարքսի նախորդները նույնպես հետազոտել են այս խնդիրը, սակայն անդրադարձել են միայն հավելյալ արժեքի առանձին ձներին` շահույթ, տոկոս, ռենտա: Մարքսը շատ է կարնորել հավելյալ արժեքի տեսությունը` իր ուսմունքի լավագույն գաղափարներից մեկը համարելով «հավելյալ արժեքի հետազոտությունը` անկախ նրա առանձնահատուկ ձներից` շահույթից, տոկոսից, հողային ռենտայից, մի կատարյալ մածնաբրդոշ է կլասիկ տնտեսագիտության մեջ, որը դրանք շա216

րունակ շփոթում է ընդհանուր ձնի հետ» 8: Մարքսի կիրառած «կոնկրետ-վերացական-կոնկրետ» հետազոտության մեթոդը հնարավորություն տվեց բացահայտել հավելյալ արժեքի` որպես կապիտալիստական հասարակարգի շահագործող դասակարգերի եկամուտների ընդհանուր աղբյուրի գաղտնիքը: Մարքսի հայտնագործությունը հավելյալ արժեքի գոյությունը չէ, այլ այն, որ նա բացահայտեց դրա էությունը ն ստեղծման մեխանիզմը: Հավելյալ արժեքի հարցով զբաղվող դասական քաղաքատնտեսությունը ն առհասարակ այն ժամանակվա առաջադիմական տնտեսագետները, լինելով կապիտալիստական տնտեսակարգի ջատագովներ ու գաղափարախոսներ, չէին կարող տեսնել նրա շահագործողական բնույթը ն չկարողացան լուծել աշխատանքային արժեքի ն փոխանակության համարժեքայնության միջն հակասությունը: Եթե հարստությունը ստեղծվում է աշխատանքով, իսկ աշխատանքը փոխանակվում է համարժեքային գնով, ապա որտեղից է գոյանում կապիտալիստի եկամուտը: Այլ կերպ ասած, եթե ամեն ինչ գնվում ն վաճառվում է համարժեքային փոխանակության սկզբունքով, այսինքն` փոխանակվում են դրանց մեջ առարկայացած աշխատանքին համամասնորեն, որը արժեքի օրենքի պահանջն է, ապա որտեղ ն ինչպես է ստեղծվում հավելյալ արժեքը: Հավելյալ արժեքի խնդրի լուծման նպատակով Մարքսը քննարկում է փողի` որպես շրջանառության միջոցի ն փողի` որպես կապիտալի տնտեսական շրջապտույտի երկու ձները` Ա-Փ-Ա ն Փ-Ա-Փ'-ը, ներկայացնելով դրանց նմանություններն ու տարբերությունները: Նա Փ-Ա-Փ'-ը համարել է կապիտալի համընդհանուր բանաձնը, որտեղ Փ՛-ը ինքնաճած արժեքն է ն իր մեջ հավելյալ արժեք է պարունակում` Փ'ՀՓՈ∆Փ, որտեղ ∆Փ հավելյալ արժեքն է, որը նրա կողմից նշանակվել է «Ո» տառով: Մարքսը նշել է, որ կապիտալի համընդհանուր բանաձնը (Փ-Ա-Փ') հակասական բնույթ ունի, որովհետն մի կողմից կարծես հակասում է արժեքի օրենքի պահանջին` փոխանակության համարժեքության սկզբունքին, որովհետն Փ ն Փ'-ը հավասար չեն միմյանց, իսկ հավասարության դեպքում էլ Փ-Ա-Փ գործարքը կդառնա տնտեսապես անիմաստ ու անհեթեթ: Մյուս հակասությունն այն է, որ չի երնում, թե որտեղ ն ինչպես է տեղի ունենում փողի ինքնաճումը կամ նոր արժեքի ստեղծումը: Այս նպատակով Մարքսը քննարկել է փոխանակության բոլոր հնարավոր տարբերակները ն հանգել այն եզրակացության, որ փողի փոխարկումը կապիտալի ն հավելյալ արժեքի ստեղծումը պետք է բացատրվեն ապրանքային փոխանակությանը ներհատուկ օրենքների հիման վրա ն ելակետ պետք է ծառայի համարժեքային փոխանակությունը: Սակայն շրջանառության ոլորտում նոր արժեք չի ստեղծվում ինչպես համարժեքային փոխանակությունից, այնպես էլ անհամարժեք փոխարկումներից (հասարակության

Կ. Մարքս, Ֆ. էնգելս, Նամակներ «Կապիտալի » մասին, Երնան, 1954, էջ 152:

մասշտաբով), բայց այն չի կարող տեղի ունենալ շրջանառությունից դուրս, որովհետն ապրանքները գնվում ու վաճառվում են հենց շրջանառության ոլորտում: Այնուամենայնիվ փաստ է, որ այդ գործընթացներից ավելի մեծ արժեք է կորզվում: Ներկայացնելով հավելյալ արժեքի խնդրի լուծման այդպիսի փակուղիները, Մարքսը յուրօրինակ «մարտահրավեր է» նետում իր ժամանակի տնտեսագետներին, ասելով. «Ահա Հռոդոսը, այստեղ էլ ցատկիր» 9: Մարքսը հավելյալ արժեքի ստեղծման խնդիրը լուծում է` կիրառելով «աշխատուժ-ապրանք» հասկացությունը, այն տարբերելով «աշխատանքապրանք» հասկացությունից, նշելով, որ բանվորը վաճառում է ոչ թե աշխատանքը, այլ աշխատուժը, որի սպառման գործընթացն էլ հենց աշխատանքն է հանդիսանում: Աշխատուժն, ըստ Մարքսի, առանձնահատուկ ապրանք է, քանի որ նրա սպառման գործընթացը միաժամանակ նոր արժեքի ստեղծում է նշանակում: Մարքսը ներկայացրել է աշխատուժի` ապրանք դառնալու պայմանները. մարդու իրավական անկախությունը, իր աշխատուժը տնօրինելու ազատությունը ն իր գոյությունը պահպանելու տնտեսական հարկադրանքից դրդված, ունեցած միակ ապրանքի` աշխատունակության տրամադրումը կապիտալիստ – ձեռնարկատերերին: Աշխատուժը` որպես ապրանք, նույնպես ունի արժեք ն սպառողական արժեք: Աշխատուժի արժեքն, ըստ Մարքսի, որոշվում է նրա գոյության ու վերարտադրության համար անհրաժեշտ կենսամիջոցների արժեքով: Աշխատուժի սպառողական արժեքը կապիտալիստ-ձեռնարկատիրոջ համար որոշվում է նրանով, որ օժտված է իր սեփական արժեքից ավելի մեծ արժեք ստեղծելու ընդունակությամբ: Այդ տարբերությունն էլ հենց, ըստ Մարքսի, հանդիսանում է հավելյալ արժեքը` կապիտալիստի եկամտի աղբյուրը: Մարքսը մանրամասն վերլուծել է հավելյալ արժեքի ստեղծման գործընթացը, նրա մեծացման եղանակներն ու գործոնները: Քննարկելով բանվորի աշխատօրվա կառուցվածքը` նա այն բաժանել է անհրաժեշտ ն հավելյալ աշխատաժամանակի, նշելով, որ անհրաժեշտ աշխատաժամանակում վարձու բանվորը ստեղծում է իր աշխատուժի համարժեքը կամ անհրաժեշտ արժեք, որը նա ստանում է աշխատավարձի ձնով, իսկ հավելյալ աշխատաժամանակում ստեղծում է իր աշխատուժի արժեքից ավելի մեծ արժեք կամ հավելյալ արժեք, որը կապիտալիստը յուրացնում է շահույթի ձնով: Սա էլ հենց մարքսյան տնտեսագիտության ն ժամանակակից տնտեսագիտության սկզբունքային տարբերությունն է: Ժամանակակից տնտեսագիտությունը այս հարցում հենվելով արտադրության գործոնների տեսության վրա, որը գալիս է դեռնս Ժ. Բ. Սեյի ժամանակաշրջանից, գտնում է, որ արտադրության յուրաքանչյուր գործոն, այդ թվում ն կապիտալը, գործոնային եկամուտ է ապահո9

Տե՛ս Կ. Մարքս, «Կապիտալ», հ |, Եր., 1954, էջ 177:

վում, որը հանդես է գալիս շահույթի ձնով: Այստեղ հարցը ոչ թե այն է, թե կապիտալի տերը առանց «աշխատելու» ինչպես կարող է եկամուտ ստանալ, այլ շատ ավելի սկզբունքային է. եթե արտադրության յուրաքանչյուր գործոն իր մասնակցության չափով է ձնավորում արտադրվող բարիքի արժեքը, ապա ինչպես է ստեղծվում նոր արժեքը, որը ստացվում է արտադրության գործոնների ծախսերի արժեքը հանելուց հետո: Հավելյալ արժեքը Մարքսը ներկայացնում է որպես վարձու բանվորի ստեղծած արժեքի մի մասի անհատույց յուրացում կապիտալիստի կողմից կամ շահագործման արդյունք: Բանվոր դասակարգի շահագործման աստիճանը Մարքսը բնութագրել է հավելյալ արժեքի նորմայի (Ո՛) միջոցով, որը հավելյալ արժեքի (Ո) ն փոփոխական կապիտալի (Մ) կամ անհրաժեշտ արժեքի հարաբերությունն է. m' =

m × 100% V

Այս արտահայտության մեջ հավելյալ արժեքը ներկայանում է որպես աշխատուժի կամ փոփոխուն կապիտալի արդյունք, չնայած, ըստ Մարքսի, առանց արտադրության մյուս գործոնների կամ հաստատուն կապիտալի (Շ) նույնպես հնարավոր չէ որնէ արտադրական գործունեություն իրականացնել: Առավելագույն հավելյալ արժեքի ստացումը Մարքսը համարել է կապիտալիստական հասարակարգի հիմնական տնտեսական օրենքը, որն իր գործողությամբ ուժեղացնում է աշխատուժի շահագործման աստիճանը ն էլ ավելի է սրում աշխատանքի ու կապիտալի միջն հակամարտ հակասությունը: Հավելյալ արժեքի մարքսյան տեսության մեջ վերլուծված են նան հավելյալ արժեքի արտադրությունն ավելացնելու եղանակները` բացարձակ ու հարաբերական հավելյալ արժեքների արտադրության գործընթացները: Բացարձակ հավելյալ արժեքի արտադրությունը Մարքսը կապել է աշխատանքային օրվա երկարացման ն աշխատանքի ինտենսիվության բարձրացման հետ կամ որ նույնն է` աշխատանքի զանգվածի ավելացման հետ: Հարաբերական հավելյալ արժեքի արտադրության տնտեսական հիմքը համարել է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, որը հնարավորություն է տալիս, որպեսզի վարձու բանվորը ավելի կարճ ժամանակում ստեղծի իր աշխատուժի համարժեքը, որը հարաբերականորեն ավելացնում է հավելյալ աշխատաժամանակը ն հավելյալ արժեքը: Հավելյալ արժեքի մարքսյան տեսությունը կարնորվում է նրանով, որ ընդհանրապես հավելյալ արդյունքի արտադրությունը համարվում է ընդլայնված վերարտադրության ն հասարակության հետագա գործունեության օբյեկտիվ տնտեսական հիմքը: Ըստ Մարքսի` շահագործումը ոչ թե հավելյալ արդյունքի արտադրության մեջ է, այլ այն բանում, թե ում կողմից ն ում շահերի օգտին է այն յուրացվում ու ծառայեցվում:

11.7. ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եկամուտների տեսությունը ծավալուն տեղ է զբաղեցնում մարքսյան տնտեսագիտական ուսմունքում: Մարքսը, իրեն համարելով դասական տնտեսագետների հետնորդը, շարունակել է իր հետազոտության կենտրոնում պահել հասարակության եկամուտների մեծացման ն դրա վերաբաշխման խնդիրը: Մարքսը եկամուտների խնդիրը քննարկել է հասարակության դասակարգային կառուցվածքին ն արտադրության գործոնների տնօրինմանը համապատասխան: Նա հիմնական եկամուտներ է համարել աշխատավարձը, շահույթը, փոխատվական տոկոսը, ձեռնարկատիրական եկամուտը ն հողային ռենտան: Ընդ որում, Մարքսը աշխատավարձի խնդիրը քննարկել է «Կապիտալի» | հատորում ն աշխատավարձը, հավելյալ արժեքի հետ մեկտեղ, համարել է նոր ստեղծված արժեքի մի մաս` անհրաժեշտ արժեքի դրսնորումը: Եկամուտների մյուս ձները` շահույթը, տոկոսը, ձեռնարկատիրական եկամուտը, ռենտան քննարկվել են «Կապիտալի» ||| հատորում, համարվելով հավելյալ արժեքի դրսնորման ու վերաբաշխման ձներ, որոնք գոյություն ունեն իրական տնտեսավարման պրակտիկայում: Ըստ Մարքսի` կապիտալն իր տնտեսական շրջապտույտի ժամանակ տարրալուծվում է արդյունաբերական, առնտրային ն փոխատվական կապիտալների, որի հետնանքով էլ հավելյալ արժեքը ստանում է արտահայտման տարբեր ձներ: Արդյունաբերող կապիտալիստներն այն յուրացնում են արդյունաբերական շահույթի, առնտրական կապիտալիստները` առնտրային շահույթի, փոխատվական կապիտալի սեփականատերերը` փոխատվական տոկոսի ձնով, իսկ գյուղատնտեսության մեջ կապիտալի կիրառումն առաջ է բերում հավելյալ արժեքի իրացման հողային ռենտայի ձնը: Եթե աշխատավարձը վարձու բանվորի եկամուտն է, ապա շահույթը, տոկոսը ն ռենտան, ըստ Մարքսի, շահագործողական դասակարգերի եկամուտների անմիջականորեն տեսանելի ու շոշափելի ձներն են:

ա/ Աշխատավարձի տեսությունը Աշխատավարձի մարքսյան տեսությունը էապես տարբերվում է նախորդ տնտեսագիտական ուղղություններից, որովհետն Մարքսը աշխատավարձը չի համարում ո՛չ «աշխատանքի գինը», ո՛չ էլ նրա արժեքի փողային արտահայտությունը: Միաժամանակ, Մարքսը նշել է, որ արտաքուստ, առաջին հայացքից, այնպիսի տպավորություն է առաջանում, որ աշխատավարձը հանդես է գալիս որպես աշխատանքի գին ն թվում է, թե այն ամբողջ աշխատանքի դիմաց վարձատրություն է: Այդ տպավորությունը պայմանավորված է նրանով, որ աշխատավարձը վճարվում է որոշակի աշխատանք կատարելու համար ն կախված է աշխատանքի ծավալի փոփոխությունից: Աշխատանքն

իրականում գործընթաց է, որն սկսվում է աշխատուժի գնումից հետո: Եթե աշխատանքն ապրանք լիներ ն հնարավոր լիներ վաճառել, ապա այն պետք է գոյություն ունենար նախքան իր դրսնորումը ն դրանից առաջ: Աշխատանքի` ապրանք լինելու ենթադրությունը նույնիսկ հակասում է արժեքի աշխատանքային տեսությանը, քանի որ այս դեպքում հարց է առաջանում, թե աշխատանքի արժեքը ինչով է չափվելու` աշխատանքո՞վ, որն անհեթեթություն է: Եթե ընդունենք, որ իրոք, աշխատավարձը «աշխատանքի գինն է», ապա այս դեպքում, ըստ հավելյալ արժեքի մարքսյան տեսության, կապիտալիստ ձեռնարկատերը եկամուտ չի ստանա, ն արտադրությունը կազմակերպելն անիմաստ կդառնա: Մարքսի կողմից այս հանգամանքների քննարկման նպատակն է ցույց տալ, որ հավելյալ արժեքը ստեղծվում է ոչ այն պատճառով, որ աշխատուժն իր արժեքից ցածր է հատուցվում, քանի որ բանվորն ու ձեռնարկատերն իրավահավասար ապրանքատերեր են ն միմյանց հետ գործարք են կատարում «համարժեքային փոխանակության» սկզբունքով: Մարքսը քննադատել է ֆրանսիացի ուտոպիստ-սոցիալիստներին, որոնք պահանջում էին, որ բանվորները հատուցվեն լրիվ աշխատանքի դիմաց, Ֆերդինանդ Լասալին, որի «անկրճատ եկամուտների» տեսության համաձայն, սոցիալիզմի ժամանակ բանվորը վարձատրվելու է իր ստեղծած ամբողջ եկամտի չափով: Մարքսյան տեսության համաձայն` աշխատավարձը այն բարիքների քանակության համարժեքն է, որոնք անհրաժեշտ են բանվորի ն նրա ընտանիքի գոյության համար: Աշխատավարձի մակարդակը, ըստ Մարքսի, կախված է աշխատանքի արտադրողականությունից, որն էլ իր հերթին պայմանավորված է արտադրության մեքենայացման ն տեխնոլոգիական զինվածության աստիճանով: Տեխնիկա-տնտեսական առաջընթացն իր հերթին աշխատուժի մշտական ավելցուկի է հանգեցնում, որն էլ, վերջին հաշվով, խոչընդոտ է դառնում աշխատավարձի աճի համար: Աշխատուժի հարաբերական ավելցուկի կամ «աշխատանքի ռեզերվային բանակի» ազդեցությունը աշխատավարձի վրա ներկայացնելու համար Մարքսը գրում է, որ եթե հասարակության մեջ գոյություն ունի 100 աշխատող, որոնցից 99-ը ֆաբրիկայում զբաղված է աշխատանքով, իսկ մեկը գործազուրկ է, ապա այդ 99 բանվորի աշխատավարձի մակարդակը «որոշում է» ֆաբրիկայի դարպասներից դուրս գտնվող ն ազատվող աշխատատեղի սպասող բանվորը: Աշխատավարձի մեծությունը որոշող գործոնները քննարկելիս Մարքսն անդրադարձել է աշխատուժի արժեքը բարձրացնող ն իջեցնող գործոնների վերլուծությանը, ինչպիսիք են` աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը ն դրա հետնանքով կենսամիջոցների էժանացումը, աշխատանքի ինտենսիվության բարձրացումը ն միավոր ժամանակում աշխատուժի ծախսերի մեծացումը, աշխատողի պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությունը, երկրի քաղաքակրթության աստիճանը ն ձնավորված պահանջմունքների կառուց222

վածքն ու մակարդակը, բնակլիմայական պայմանները, սոցիալական կամ բարոյական բնույթի գործոնները ն այլն: Աշխատավարձի մարքսյան տեսությունը կարնորվում է իր գործնական նշանակությամբ, որովհետն Մարքսը մանրամասն ներկայացրել է աշխատանքի վարձատրության կապիտալիստական համակարգը, ժամանակավարձային ն գործավարձային ձների կիրառման յուրահատկությունները ն հաշվարկման ու կիրառման մեխանիզմները: Մարքսյան տեսության մեջ ավելի են հստակեցված անվանական ն իրական աշխատավարձի վերաբերյալ դասական տնտեսագիտության մոտեցումները, քննարկված են իրական աշխատավարձի վրա ազդող գործոնները, աշխատավարձի ազգային տարբերությունները ն աշխատանքի վարձատրության խտրականության դրսնորումները:

բ/ Շահույթի ն արտադրության գնի տեսությունը Շահույթի մարքսյան տեսությունը էապես տարբերվում է դասական դպրոցի տեսաբանների մոտեցումից, որովհետն շահույթը, ըստ Մարքսի, հավելյալ արժեքի փոխակերպված ձնն է, որը դրսնորվում է իրական կյանքում ն հանդես է գալիս որպես ամբողջ ավանսավորված կապիտալի ծնունդ: Շահույթը, ըստ Մարքսի, ոչ թե արժեքի նկատմամբ ավելցուկ եկամուտն է, ինչպես գտնում էին նրա նախորդները, այլ արտադրության ծախքերի նկատմամբ ավելցուկ եկամուտը: Բայց քանի որ շահույթը դրսնորվում, հանդես է գալիս շրջանառության ոլորտում, շուկայում, իսկ արտադրության ծախքերը հանդես են գալիս որպես ապրանքի իրական արժեքի ձն, ապա ստեղծվում է այն տպավորությունը, թե շահույթը ծագում է ապրանքն իր արժեքից բարձր գնով վաճառելու շնորհիվ: Դրանով իսկ մթագնվում է այն ճշմարտությունը, որ շահույթի իսկական աղբյուրը արտադրությունն է ն ոչ թե շրջանառությունը, որ շահույթը հավելյալ արժեքի փոխակերպված ձնն ու նրա դրամական արտահայտությունն է: Մարքսը գտնում էր, որ կապիտալիստների շահույթը պետք է ակնհայտ լինի նախքան բաշխվելը կամ իրացվելը, ն ծայրահեղ կուրություն է` փորձել շահույթի առաջացումը բացատրել նրա բաշխմամբ 10: Կապիտալիզմի պայմաններում շահույթը, ըստ Մարքսի, արտադրության վերջնական նպատակն է, նրա դրդապատճառն ու զարգացման շարժիչ ուժը: Շահույթի ստեղծմանը հավասարապես մասնակցում են արտադրության բոլոր գործոնները` արտադրության միջոցները ն աշխատուժը, հետնաբար այս դեպքում վերանում է հաստատուն ն փոփոխական կապիտալների միջն տարբերությունը, ն շահույթը հանդես է գալիս որպես ամբողջ կանխավճարված կապիտալի գործադրման արդյունք: Ինչ վերաբերում է շահույթի նորմա10

Տե՛ս Ê. Ìàðêñ è Ô. Ýíãåëüñ, Ñî÷., ò. 46, ÷. II, էջ 194:

յին, ապա, ըստ Մարքսի, այն պատմականորեն ելակետ է հանդիսացել, ն հավելյալ արժեքի` շահույթի փոխակերպումը պետք է բխեցնել հավելյալ արժեքի նորմայի փոխակերպումից շահույթի նորմայի ն ոչ թե հակառակը: Սա կարնորվում է այն իմաստով, որը շահույթի նորմայի մեջ է, որ հավելյալ արժեքը դրսնորվում է որպես կանխավճարված կապիտալի ծնունդ: Եթե, ըստ Մարքսի, հավելյալ արժեքի նորման (Ո՛) արտահայտում է արտադրված հավելյալ արժեքի (Ո) ն փոփոխուն կապիտալի (Մ) հարաբերությունը, ապա շահույթի նորման (Ք՛) արտահայտում է հավելյալ արժեքի ն կանխավճարված ամբողջ կապիտալի (ՇՈՄ) հարաբերությունը, այսինքն` P′ =

m m ⋅ 100% կամ P ′ = ⋅100% Ը+V K

Շահույթի նորման, ըստ Մարքսի, արտահայտում է ավանսավորված ամբողջ կապիտալի աճի չափը կամ կապիտալի գործադրման արդյունավետությունը, նրա եկամտաբերության աստիճանը, հետնաբար շահույթի նորմայի բարձրացումը կապիտալիստական արտադրության շարժիչ ուժն է: Շահույթի նորմայի դերն ու նշանակությունը ցույց տալու համար Մարքսը բերում է հետնյալ պատկերավոր արտահայտությունը. «Կապիտալը վախենում է շահույթի բացակայությունից կամ փոքր շահույթից, ինչպես բնությունը վախենում է դատարկությունից: Բայց երբ առկա է բավականաչափ շահույթ, կապիտալը համարձակ է դառնում. 109 ապահովեք, ն կապիտալը համաձայն է ամեն մի կիրառման, 209-ի դեպքում նա աշխուժանում է, 509-ի դեպքում նա պատրաստ է ամեն մի հանդգնության, 1009-ի դեպքում ոտնատակ է տալիս մարդկային բոլոր օրենքները, 3009-ի դեպքում չկա մի ոճիր, որը գործելու ռիսկ չանի նա...» 11: Այլ կերպ ասած` շահույթի նորման այն չափանիշն է, որից ելնելով կապիտալիստը տեղաբաշխում է իր կապիտալը ն գնահատում ներդրված կապիտալի եկամտաբերությունը կամ շահութաբերությունը: Մարքսը մանրամասն վերլուծել է շահույթի նորմայի վրա ազդող գործոնները` հավելյալ արժեքի նորման, կապիտալի օրգանական կազմը, կապիտալի պտույտի արագությունը, հաստատուն կապիտալի տարրերի տնտեսումը կամ խնայողությունը: Այս գործոնների ազդեցությամբ առաջանում են շահույթի նորմաների ճյուղային տարբերություններ: Սակայն շահույթի նորման, որպես կապիտալիստական արտադրության շարժիչ ուժ, հավասարազոր նշանակություն ունի բոլոր կապիտալների համար, հետնաբար ամեն մի կապիտալիստ ձգտում է ներդրում կատարել արտադրության այն ճյուղում, որտեղ շահույթի նորման բարձր է: Բայց շահույթի ցածր նորմա ունեցող ճյուղերում նույնպես պետք է կապիտալ ներդրվի, որը հնարավոր կլինի այն

Կ. Մարքս, Կապիտալ, հ |, Երնան, 1954, էջ 794:

դեպքում, երբ այդ ճյուղերն ապահովեն մյուս ճյուղերին հավասար շահույթի նորմա: Այլ կերպ ասած` Մարքսը նկատել է, որ հակասություն է առաջանում, քանի որ մի կողմից` արտադրության առանձին ճյուղերում շահույթի նորմաները տարբեր են, մյուս կողմից` շահույթի նորմաները երկար ժամանակ այդ ճյուղերում տարբեր լինել չեն կարող: Այդ հակասությունը հանգեցնում է կապիտալների միջճյուղային մրցակցության ն միջճյուղային տեղաշարժերի, որի հետնանքով ձնավորվում է շահույթի ընդհանրական կամ միջին նորմա: Շահույթի միջին նորմայի տնտեսական բովանդակությունը, իմաստը, ըստ Մարքսի, այն է, որ հավասարամեծ կապիտալները, որտեղ էլ դրանք ներդրված լինեն, պետք է առնվազն ապահովեն շահույթի միջին նորմային համապատասխան եկամուտ: Շահույթի միջին նորման որոշելու համար Մարքսը հանգամանորեն վերլուծել է կապիտալի միջճուղային մրցակցության շուկայական մեխանիզմը: Նա նշել է, որ շահույթի միջին նորման արտադրության բոլոր ճյուղերում ստեղծված հավելյալ արժեքների գումարի ( ∑ m ) ն բոլոր ճյուղերում ներդրված կապիտալների գումարի ( ∑ k ) հարաբերությունն է. ∑m ′ = Pմիջ ⋅ 100% ∑k Շահույթի միջին նորման եկամտաբերության այն աստիճանն է, որ կապիտալը պահում է արտադրության տվյալ ոլորտում: Շահույթի միջին նորման մոտավորապես ունի այն տնտեսական իմաստը, ինչ որ «նորմալ շահույթ» հասկացությունն ունի ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ: Շահույթի միջին նորման Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքում ներկայացված է նան քաղաքական երանգներով, որովհետն դրա հիման վրա նա ներկայացնում է կապիտալիստների ն բանվոր դասակարգի շահերի անհաշտությունը: Ըստ Մարքսի` միջին շահույթի մեծությունը կախված է ոչ միայն ն ոչ այնքան արտադրության տվյալ ճյուղի շահույթի նորմայից, որքան հասարակական ողջ կապիտալի շահույթի նորմայից: Այստեղից հետնում է, որ «ամեն մի առանձին կապիտալիստ ... մասնակցում է ամբողջ կապիտալի միջոցով ամբողջ բանվոր դասակարգի շահագործմանը` ահա թե ինչու կապիտալիստները, որոնք մրցակցության ժամանակ հանդես են գալիս իբրն խարդախ եղբայրներ ն սաստիկ զգուշանում են միմյանցից, այնուամենայնիվ ֆրանկ-մասսոնական մի իսկական եղբայրություն են կազմում բանվոր դասակարգի ընդհանրության հանդեպ» 12: Շահույթի միջին նորմայի գաղափարի հիման վրա Մարքսը ցույց է տվել, որ տեղի է ունենում արժեքի փոխակերպում արտադրության գնի: Արտադրության գինը, ըստ Մարքսի, իրենից ներկայացնում է արտադրության ծախքերի ն միջին շահույթի գումարը: Արժեքը արտադրության գնի փոխարկ12

Կ. Մարքս, Կապիտալ, հ |||, Երնան, 1947, էջ 178-179:

վելու ն հավելյալ արժեքի նորման շահույթի միջին նորմայի փոխարկվելու մարքսյան մեթոդաբանության հետ կապված` քննադատության թիրախ են դարձել նրա արժեքի ն հավելյալ արժեքի տեսությունները: Ավստրիացի տնտեսագետ Բեմ-Բավերկը ն իտալացի տնտեսագետ Աչիլ Լորիան ժամանակին քննադատության են արժանացրել «Կապիտալի» | ն ||| հատորների միջն այս գաղափարական «հակասությունները», նշելով, որ Մարքսը հանդիսավոր կերպով հրաժարվում է ինքն իրենից, պնդելով, որ ապրանքները փոխանակվում են ոչ թե նրանց պարունակած աշխատանքի կամ արժեքի համեմատ, այլ բոլորովին այլ համամասնությամբ` արտադրության գնով: Սա որակվել է որպես «շառաչյունով ու հանդիսավորությամբ կատարված գիտական ինքնասպանություն»: Սակայն «Կապիտալի» | ն ||| հատորների միջն հակասությունների թվացյալ բնույթը ժամանակին մեկնաբանել ու հիմնավորել է Ֆ. էնգելսը: Շահույթի մարքսյան տեսության մեջ կարնորվում է նան շահույթի նորմայի անկման միտումի օրենքի բացահայտումը: Մարքսը շահույթի նորմայի անկումը բացատրել է կապիտալի օրգանական կազմի բարձրացման օրինաչափություններով, որը, ըստ նրա, հակադարձորեն է ազդում շահույթի նորմայի վրա: Շահույթի նորմայի նվազումը դիտելով որպես միտում` Մարքսը տվել է նան շահույթի նորմայի նվազմանը հակազդող գործոնները` աշխատանքի շահագործման աստիճանի բարձրացումը, հարաբերական գերբնակչության գոյացումը ն աշխատավարձի անկումը աշխատուժի արժեքից ցածր, հաստատուն կապիտալի տարրերի էժանացումը, արտաքին առնտրի հետնանքով գերշահույթի ստացումը: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ փորձում են հերքել շահույթի նորմայի անկման միտումի մարքսյան կանխատեսումը: Սակայն իրականում նա այս անկումը համարել է ոչ թե բացարձակ երնույթ, այլ` միտում, որի ներգործությունը հանդես է գալիս միայն որոշ հանգամանքներում ն երկարատն ժամանակաընթացքում:

գ/ Առնտրային շահույթի տեսությունը Հասարակության եկամուտների դրսնորումների հետ կապված` Մարքսը քննարկել է նան առնտրային շահույթը ն փոխատվական տոկոսը` դրանք համարելով արտադրության ոլորտում ստեղծված շահույթի վերաբաշխումից ստացված եկամուտներ: Մարքսը առնտրային կապիտալը դիտարկել է որպես արդյունաբերական կապիտալի առանձնացված մաս ն տվել է դրա առաջացման պատմական պայմանները, առանձնահատկություններն ու գործառույթները: Նա առնտրային կապիտալի գործունեությունը ներկայացրել է շահույթի միջին նորմայի կազմավորման մեխանիզմի մեջ, ցույց տալով, թե առնտրային կապիտալն ինչպես է մասնակցում շահույթի միջին նորմայի կազմավորմանը ն ինչու են արդյունաբերող կապիտալիստները գերադասում

իրենց շահույթի մի մասը զիջել առնտրականներին` ապրանքների իրացումը կազմակերպելու դիմաց: Առնտրային կապիտալի հիմնական գործառույթը, ըստ Մարքսի, պատրաստի ապրանքների իրացումն է ն հանդես է գալիս որպես ապրանքային կապիտալի փոխակերպված ձն: Առնտրային կապիտալը դրսնորվում է ապրանքաառնտրային ն դրամաառնտրային ձներով: Առաջին դեպքում առնտրային կապիտալը հանդես է գալիս ապրանքների տեսքով, որոնք ենթակա են վաճառքի, իսկ երկրորդ դեպքում այն դրամական տեսք ունի, որն օգտագործվելու է ապրանքներ գնելու նպատակով: Առնտրային կապիտալը ինքնուրույն գործող կապիտալի բնույթ է ձեռք բերում, որովհետն ապրանքների իրացումը հիմնականում դառնում է առնտրական բուրժուազիայի գործառույթը, ն վաճառականը հատուկ կապիտալ է առանձնացնում շրջանառության ոլորտում ներդնելու համար: Ցանկացած կապիտալի, այդ թվում ն առնտրային կապիտալի գործունեության նպատակը շահույթի, եկամտի ստացումն է, որը առնտրային շահույթ է կոչվում: Առնտրային շահույթի աղբյուրը տարբեր կերպ է արտահայտվել տարբեր հասարակարգերում: Մինչն կապիտալիզմը, առնտրային շահույթը բխեցվում էր ապրանքների ոչ համարժեքային փոխանակությունից, որի հետնանքով առնտրականները շահույթի ձնով յուրացնում էին ապրանքարտադրողների ստեղծած արժեքի մի մասը: Մարքսը ցույց է տվել, որ կապիտալիզմի ժամանակ առնտրային շահույթի էությունը, գոյացման ձնն ու ստացման մեխանիզմն ունեն արմատական տարբերություններ: Նա նշել է, որ առնտրային կապիտալի տնտեսական շարժումը նույն կերպ է արտահայտվում, ինչ որ կապիտալի համընդհանուր բանաձնն է` Փ-Ա-Փ՛, այսինքն` առնտրային կապիտալի նպատակը նս շահույթի ստացումն է: Առնտրային կապիտալի դեպքում, սակայն, առք ու վաճառքի գործարքների միջն արտադրության ոլորտ գոյություն չունի, հետնաբար առնտրային կապիտալը ո՛չ արժեք է ստեղծում, ո՛չ էլ հավելյալ արժեք, բայց, չնայած դրան, վաճառականին շահույթ է ապահովում: Մարքսը նշել է, որ առնտրային շահույթի ստացման ձնը քողարկում է նրա ստեղծման բուն աղբյուրը ն այնպիսի տպավորություն է առաջանում, թե առնտրային կապիտալը շահույթ է ծնում շրջանառության մեջ` ապրանքներն արժեքից բարձր գնով վաճառելու շնորհիվ: Իրականում, առնտրային շահույթը, ըստ Մարքսի, ոչ թե վերադիր է ապրանքի արժեքի վրա, ինչպես գտնում էին նրա նախորդները, այլ արտադրողական կապիտալի կողմից ստեղծված հավելյալ արժեքի մի մասն է, որը արտադրողները տրամադրում են առնտրականներին` ապրանքների իրացումը կազմակերպելու համար: Առնտրային շահույթի կազմավորման մեխանիզմի մարքսյան մեկնաբանության համաձայն` արտադրության գործընթացում ստեղծված հավելյալ արժեքը տրոհվում է երկու մասի` արդյունաբերական շահույթի ն առնտրային

շահույթի: Միջին շահույթի տեսության համաձայն` հավասարամեծ կապիտալները հավասարամեծ շահույթի բերելու սկզբունքի հիման վրա, Մարքսը բացահայտել է առնտրային շահույթի կազմավորման մեխանիզմը: Նա նշել է, որ առնտրային կապիտալը մասնակցում է շահույթի միջին նորմայի կազմավորմանը ն վերջինս ստանում է հետնյալ տեսքը` ′ = Pմիջ

∑m ⋅ 100% ∑ (K արդյ. + K առ. )

Շահույթի միջին նորմայի համաձայն` ն' արդյունաբերական կապիտալը (Kարդյ.), ն' առնտրային կապիտալը (Kառ.) պետք է շահույթ ապահովեն ձնավորված միջին նորմայի չափով: Ընդ որում, արդյունաբերողը ապրանքն առնտրականին է վաճառում արտադրության գնով (Ζ), որը հավասար է` արտադրության ծախսերին (K) գումարած արդյունաբերական կապիտալին հասնող միջին շահույթը (Քմիջ.), այսինքն. Ζ = K + Pմիջ.

Առնտրականը ապրանքը գնում է արտադրության գնով ն վաճառում է արժեքին հավասար գնով (Մ), որը փաստորեն կազմված է արտադրության ծախսերից (K), արդյունաբերողի շահույթից (Ք) ն իր` առնտրականի շահույթից (հ), այսինքն. W = K+P+h

Առնտրականի կողմից ապրանքի վաճառքի գնի կամ արժեքի (Մ) ն գնման գնի կամ արտադրության ծախքերի (2) տարբերությունն էլ Մ-2Հհ հենց առնտրային շահույթն է կազմում: Առնտրային շահույթն, իրոք, արտաքուստ, իրական կյանքում հանդես է գալիս որպես ապրանքի վաճառքի ն գնման գների տարբերություն, սակայն դրա ստեղծման բուն աղբյուրը, ինչպես պարզել է Մարքսը, ոչ թե շրջանառության, այլ արտադրության ոլորտն է: Առաջին հայացքից այն տպավորությունն է ստեղծվում, թե ապրանքների իրացումը առնտրականների միջոցով կատարելու հետնանքով նվազում է արդյունաբերողների շահույթի մեծությունը, սակայն իրականում հակառակն է, որովհետն առնտրային կապիտալը հնարավորություն է տալիս արագացնել կապիտալի տնտեսական շրջապտույտը, չփոքրացնել արտադրական կապիտալի չափերը, ինչպես նան հասարակության մասշտաբով նվազեցնել շրջանառության մեջ գործող կապիտալի ծավալը: Առնտրային շահույթի կազմավորման հետ կապված` Մարքսը անդրադարձել է նան շրջանառության ծախքերին: Նա նշել է, որ առնտրականն իր գործունեությունն իրականացնելու համար կապիտալ է ավանսավորում ոչ

միայն արտադրողներից ապրանք գնելու, այլն առնտրի կազմակերպման միջոցներ ձեռք բերելու ն անհրաժեշտ ծախսեր կատարելու համար: Մարքսը շրջանառության ծախսերի մեջ առանձնացրել է զուտ ն լրացուցիչ ծախսերը` ելնելով դրանց բնույթից ն փոխհատուցման առանձնահատկություններից: Նա այս կապակցությամբ մեկ անգամ նս անդրադառնում է արժեքի ստեղծման հիմնախնդրին, նշելով, որ շրջանառության զուտ ծախսերն ունեն անարտադրողական բնույթ, քանի որ դրանք արժեք ն նոր արժեք չեն ստեղծում, ուստի փոխհատուցվում են հասարակության հավելյալ արժեքից ու փոքրացնում են շահույթի միջին նորման:

դ/ Փոխատվական տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի տեսությունը Փոխատվական տոկոսի մարքսյան տեսությունը հիմնված է այն դրույթի վրա, որ փոխատվական կապիտալը ածանցյալ դեր է խաղում արդյունաբերական կապիտալի նկատմամբ, ն փոխատվական տոկոսը հանդես է գալիս որպես հավելյալ արժեքի դրսնորման ձն: Փոխատվական կապիտալն, ըստ Մարքսի, հանդիսանում է յուրահատուկ «կապիտալ-սեփականություն» ն «կապիտալ-ապրանք», որով էլ տարբերվում է արդյունաբերական ն առնտրային կապիտալներից: Կապիտալիստական տնտեսակարգի պայմաններում փոխատվական կապիտալը հանդես է գալիս որպես դրամատեր կապիտալիստների սեփականություն, որը փոխատվությամբ տրամադրվելով արդյունաբերողներին ն առնտրականներին` վերածվում է գործող կամ ֆունկցիոնալ կապիտալի: Այլ կերպ ասած` տեղի է ունենում «կապիտալ-ֆունկցիայի» տարանջատում «կապիտալ-սեփականությունից»: Փոխատվական կապիտալը յուրահատուկ ապրանք է, քանի որ դրա տրամադրումը վաճառքի բնույթ է ստանում, իսկ դրա դիմաց վճարվող տոկոսը հանդես է գալիս որպես այդ «կապիտալ-ապրանքի» գինը: Բացահայտելով փոխատվական հարաբերությունների բնույթը` Մարքսը նշել է, որ փոխատվական կապիտալը տոկոսաբեր կապիտալ է, որն արտաքուստ թվում է, թե դրամական կապիտալի բնական հատկությունն է, սակայն իրականում այլ է տոկոսի բուն աղբյուրը: Փոխատվական կապիտալի տնտեսական շարժումն արտահայտվում է Փ-Փ' տեսքով, որը քողարկում է իրական տնտեսական հարաբերությունները ն փողի` ինքնաճելու հատկություն ունենալու պատրանք է առաջացնում: Իրականում, ըստ Մարքսի, փոխատվական կապիտալը` որպես «կապիտալ-սեփականություն», փոխատվության շնորհիվ «կապիտալ-ֆունկցիա» է դառնում արդյունաբերող ն առնտրային կապիտալիստների մոտ` հանդես գալով հետնյալ կերպարանափոխություններով. Փ-Փ-Ա...Արտ...Ա'-Փ'-Փ' ' ն Փ–Փ-Ա-Փ'-Փ''' ': Փոխատվական տոկոսը հանդես է գալիս որպես վճար` փոխառված կապիտալի դիմաց: Տոկոսը շահույթի այն մասն է, որը գործող կապիտալիստ229

ները` արդյունաբերողներն ու առնտրականները, վճարում են դրամատեր կապիտալիստին: Տոկոսը վճարելուց հետո շահույթի մնացած մասը կազմում է ձեռնարկատիրական եկամուտը, որը յուրացնում են գործող կապիտալիստները: Փոխատվական կապիտալի եկամտաբերությունը գնահատելու համար Մարքսը կիրառել է «տոկոսի նորմա» հասկացությունը, նշելով, որ այն որոշվում է փոխատվական կապիտալի բերած եկամտի ն փոխատվական կապիտալի հարաբերությամբ: Ի տարբերություն շահույթի նորմայի, տոկոսի նորման սահմանվում է նախապես, որի համար հիմք է ծառայում փողային շուկայի վիճակը, որն էլ իր հերթին արտացոլում է արդյունաբերական պարբերաշրջանի ընդհանուր իրավիճակը: «Կապիտալ-սեփականության» ն «կապիտալ-ֆունկցիայի» տարանջատման արդյունքում տեղի է ունենում շահույթի տրոհում տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի, որը տպավորություն է ստեղծում, թե իբր տոկոսը հանդես է գալիս միայն այն դեպքում, երբ կապիտալի սեփականատերը ն գործող կապիտալիստը տարբեր անձինք են, իսկ եթե գործող կապիտալիստներն «աշխատում են» իրենց սեփական կապիտալով, ապա այս դեպքում տոկոսի խնդիր կարծես չի առաջանում: Իրականում, ինչպես նշում է Մարքսը, սեփական կապիտալը գործածող կապիտալիստը իր ստացած շահույթը նույնպես բաժանում է երկու մասի` ավանսավորված կապիտալի դիմաց տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի: Ավելին, նա տոկոսը վերագրում է արտադրության կամ էլ շրջանառության ծախքերին ն միայն ձեռնարկատիրական եկամուտն է իր իսկական շահույթը համարում: Դժվար չէ նկատել, որ սեփական կապիտալի նկատմամբ տոկոսը ծախքերին վերագրելու մարքսյան մոտեցումը նման է ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ «նորմալ շահույթը» կամ «զրոյական շահույթը» ներքին կամ քողարկված ծախքերի տարր համարելու դրույթին: Սեփական կապիտալի գործադրումից ստացված շահույթը տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի բաժանելու հանգամանքը Մարքսը բացատրում է հետնյալ կերպ. 1. Սեփական կապիտալով «աշխատող» ձեռնարկատերերի մեծ մասը օգտվում է նան օտար կամ փոխառու կապիտալից ն, մյուս կողմից, նրանց սեփական կապիտալի մի մասը գործում է մեկ ուրիշի մոտ: Հետնաբար, տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի տարանջատումը ընդհանուր բնույթ է կրում: 2. Այնպես, ինչպես փոխատվական կապիտալն է պատմականորեն նախորդել արդյունաբերական կապիտալին, նույնպես ն տոկոսն է նախորդել շահույթին: Արտադրական կապիտալի համար տոկոսը սեփական կապիտալի` եկամուտ բերելու բնական հատկություն է համարվում, որը, այսպես թե այնպես, նա կստանա, եթե անգամ արտադրատնտեսական գործունեու230

թյամբ չզբաղվի: Ուստի գործող կապիտալիստը իր շահույթը համարում է միայն այն, ինչ որ մնացել է տոկոսը հանելուց հետո: 3. Սեփական կապիտալը կիրառող կապիտալիստ-ձեռնարկատերը, որոշակի իմաստով, դրամատեր կապիտալիստ է համարվում ն մյուս զուտ դրամատերերի նման առաջին հերթին առանձնացնում է սեփական դրամագումարին «հասնող» տոկոսը ն միայն շահույթի մնացյալ մասն է համարում ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող եկամուտ: Ըստ Մարքսի, այդպիսի ձեռներեցը դրամատեր կապիտալիստից տարբերվում է նրանով, որ, տոկոսից բացի, ստանում է նան ձեռնարկատիրական եկամուտ, իսկ օտար կապիտալով աշխատող ձեռներեցից տարբերվում է նրանով, որ, ձեռնարկատիրական եկամտից բացի, նան տոկոս է ստանում: 4. Սեփական կապիտալ ունեցողը կարող է նան տոկոս ստանալ առանց «աշխատանքի»` այն փոխառության տալով: Հետնաբար, նա իր ձեռնարկատիրական գործունեության շահավետությունը գնահատում է ոչ թե իր համախառն շահույթով, այլ միայն ձեռնարկատիրական եկամտով, քանի որ տոկոս կարող էր ստանալ նան առանց արդյունաբերական ու առնտրային գործունեությամբ զբաղվելու: Տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի մարքսյան տեսությանը բնութագրական է նան այն, որ շահույթի երկու առանձին մասերը` տոկոսը ն ձեռնարկատիրական եկամուտը, բխեցվում են տարբեր աղբյուրներից` «կապիտալ-սեփականությունից» ն «կապիտալ-ֆունկցիայից»: Այստեղից էլ առաջանում է այն տպավորությունը, որ տոկոսը «անաշխատ» եկամուտ է, իսկ ձեռնարկատիրական եկամուտը «աշխատանքային» բնույթ ունի: ՈՒստի պատահական չէ, որ ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ ձեռնարկատիրական եկամուտը` որպես գործոնային եկամուտ, երբեմն համարվում է ձեռներեցի «աշխատավարձ»:

ե/ Հողային ռենտայի տեսությունը Հողային ռենտայի մարքսյան տեսությունը հիմնված է այն գաղափարական դրույթի վրա, որ կապիտալիստական հասարակարգում արդյունաբերական, փոխատվական կապիտալներից բացի, շահագործող դասակարգին է պատկանում նան խոշոր հողասեփականատերերի դասակարգը, որն անաշխատ եկամուտ է յուրացնում հողային ռենտայի ձնով: Հողային ռենտան, ըստ Մարքսի, հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացման ձնն է: Հողային ռենտայի մարքսյան տեսությունը հիմնված է դասական տնտեսագիտության ն հատկապես Դ. Ռիկարդոյի` ռենտայի տեսության վրա, որը բավականին բարձր է գնահատվել Կ. Մարքսի կողմից: Հողային ռենտայի խնդրի հետազոտումը Մարքսը սկսել է ֆեոդալական ռենտայի պատմական ձների ուսումնասիրությունից: Բնութագրելով աշխատավճարային, բնամթերային ն փողային ռենտաների առանձնահատկու231

թյունները` նա նշել է, որ դրանք արտահայտում են այդ տնտեսակարգի զարգացման պատմական աստիճանները: Կապիտալիստական հողային ռենտայի էությունը վերլուծելիս Մարքսը ելնում է այն նախադրյալից, որ արժեքի օրենքը ժխտում է ռենտայի` գյուղատնտեսական վարձու բանվորների աշխատավարձի մի մասը լինելու բացատրությունը: Մյուս կողմից, նա հերքում է այն տեսակետը, որ հողային ռենտան շահույթի մաս է հանդիսանում կամ հանուրդ է միջին շահույթից, քանի որ, շահույթի միջին նորմայի տեսության համաձայն, գյուղատնտեսության մեջ ներդրված կապիտալը նույնպես պետք է մյուս ոլորտներում ներդրված կապիտալների նման միջին շահույթ ապահովի: Հետնաբար, ըստ Մարքսի, անհեթեթ է այն ենթադրությունը, թե հողի վարձակալ կապիտալիստը իր միջին շահույթի մի մասը զիջում է հողասեփականատիրոջը, քանզի նա գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ է ներդնում ոչ այն բանի համար, որ գյուղական բնապատկերները գերադասում է քաղաքային տեսարաններից: Մարքսը հողային ռենտայի բացատրությունը տվել է արժեքի օրենքի պահանջների հիման վրա, ցույց տալով, որ ռենտան հանուրդ չէ ոչ բանվորների աշխատավարձից, ոչ վարձակալ կապիտալիստի միջին շահույթից, այլ գերշահույթ է կամ միջին շահույթից բարձր եկամուտ: Ռենտայի գոյացման մեխանիզմի վերլուծությունը Մարքսը կատարել է` հիմք ընդունելով այն հանգամանքը, որ գյուղատնտեսության մեջ գոյություն ունի հողի` որպես տնտեսավարման օբյեկտի մենաշնորհը, որը դիֆերենցիալ հողային ռենտայի պատճառն է ն հողի` որպես մասնավոր սեփականության մենաշնորհը, որը բացարձակ հողային ռենտայի գոյության պատճառն է: Նրա կարծիքով` հողերի բերրիության արդյունքում միջին ն լավագույն հողամասերում գերշահույթ է առաջանում, քանի որ գյուղատնտեսական արտադրանքի հասարակական արտադրության գինը որոշվում է ոչ թե արտադրության միջին պայմաններով, ինչպես դա տեղի է ունենում արդյունաբերության մեջ, այլ վատագույն պայմաններով, որի հետնանքով հասարակական արտադրության գնի ն անհատական արտադրության գնի տարբերությունը որպես ռենտա է հանդես գալիս: Այս գերշահույթը կայուն բնույթ է կրում հողի տնտեսավարման օբյեկտի մենաշնորհի առկայության պատճառով: Մարքսը նշել է, որ դիֆերենցիալ ռենտան ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ գերշահույթ, որը գոյություն ունի արտադրության ամեն մի ոլորտում` միջինից բարձր պայմաններում գործող ամեն մի կապիտալի համար: Միայն հողագործության մեջ դա ամրակայվում է, քանի որ ունի այնպիսի հաստատուն հիմք, ինչպիսին տարբեր տեսակի հողերի բնական պտղաբերության տարբեր աստիճաններն են: 13 Հողային ռենտայի մարքսյան տեսությանը բնորոշ է այն, որ ի տարբերություն դասական դպրոցի ներկայացուցիչների, Մարքսը կարնորում է ինտեն13

Տե՛ս Կ. Մարքս, Ֆ. էնգելս, Նամակներ «Կապիտալի» մասին, Երնան, 1954, էջ 110:

սիվ հողօգտագործման եղանակը, դրա հիման վրա մերժում է «հողի նվազող պտղաբերության օրենքի» գոյությունը, որի կողմնակիցներ էին Թ. Մալթուսը, Ժ. Թյուրգոն, ինչպես նան Դ. Ռիկարդոն: Ռենտայի տեսության մեջ Մարքսը մեծ ներդրում ունի հատկապես բացարձակ հողային ռենտայի գոյության փաստի հիմնավորման ն դրա առաջացման մեխանիզմի վերլուծության հետ կապված: Բացարձակ հողային ռենտա-յի պատճառը Մարքսը համարել է հողի մասնավոր սեփականության մենաշնորհը: Այս կապակցությամբ նա նշել է, որ ռենտա առաջանում է ոչ միայն գյուղատնտեսության մեջ, այլն ամենուրեք, որտեղ բնական ուժերը կարող են մոնոպոլացվել ն այն գործադրող արդյունաբերողների համար լրացուցիչ շահույթ ապահովել: Դասական տնտեսագիտությունը չկարողացավ բացատրել այն փաստը, թե ինչպես կարելի է վատագույն հողամասերից ռենտա ստանալ: Մարքսը դա բացատրում է նրանով, որ հողի մասնավոր սեփականության մենաշնորհի դեպքում գյուղատնտեսության մեջ կապիտալի օրգանական կազմը կամ տեխնիկական զինվածության մակարդակը ցածր է` ներդրումների կաշկանդվածության հետնանքով: Դրանով պայմանավորված` գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության գինը ցածր է լինում արժեքից, ն այդ տարբերության արդյունքում առաջացած գերշահույթը որպես ռենտա վճարվում է հողի սեփականատիրոջը: Գյուղատնտեսության մեջ մոնոպոլ ռենտայի առաջացման նախադրյալը Մարքսը համարել է մոնոպոլ բարձր գինը, որը սահմանվում է այն ապրանքների համար, որոնց արտադրությունը խիստ սահմանափակ է: Դա հիմնավորելու համար Մարքսը որպես օրինակ է բերում այն խաղողի այգին, որից ստացված գինին յուրահատուկ բուրմունք ունի, ինչի շնորհիվ դրա շուկայական գինը գերազանցում է արժեքը, որոնց տարբերությունն էլ հենց մոնոպոլ ռենտան է հանդիսանում: Մարքսը լուծել է նան հողի գնի խնդիրը, որը չկարողացան բացատրել դասական դպրոցի ներկայացուցիչները, մասնավորապես` Վ. Պետտին: Նա հողի գինը համարել է կապիտալացված ռենտա, այսինքն` հողի վաճառքից ստացված այնպիսի մի դրամագումար, որը բանկում դնելու դեպքում առնվազն այնքան տոկոս կբերի, որքան այդ հողատարածքը ռենտա էր ապահովում վարձակալության տալու դեպքում: Հողի գինը նա հաշվարկել է տարեկան ռենտայի ն փոխատվական տոկոսի նորմայի հարաբերությամբ, նշելով որ այն բարձրանալու միտում ունի ոչ միայն ռենտայի մեծացման ն տոկոսի նորմայի նվազման, այլն որակյալ հողերի սահմանափակության ն դրանց նկատմամբ բարձր շուկայական պահանջարկի պատճառով:

11.8. ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ճԳՆԱԺԱՄԵՐԻ

ՄԱՐՔՍՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հասարակական արդյունքի վերարտադրության ն դրա իրացման հիմնախնդիրը որոշակիորեն ուսումնասիրվել է դեռնս մինչմարքսյան տնտեսագետներ Ֆ. Քենեի, Ա. Սմիթի, Դ. Ռիկարդոյի ն Ժ. Սիսմոնդիի կողմից: Քենեն տնտեսագիտության պատմության մեջ առաջինը բացահայտեց հասարակական կապիտալի վերարտադրության մի շարք օրինաչափություններ ն զարգացրեց մեթոդաբանական բնույթի արժեքավոր դրույթներ, որոնք, ինչպես նշել է Ֆ. էնգելսը, վերարտադրության գործընթացը բնութագրում են նույնքան պարզունակ, որքան իր ժամանակի համար` հանճարեղ կերպով: Այս առումով, մինչն Մարքսը հասարակական արդյունքի վերարտադրության խնդիրն ուսումնասիրելու հարցում Քենեն մնացել է անգերազանցելի: Սմիթը ն Ռիկարդոն հասարակական արդյունքի վերարտադրության խնդիրը չկարողացան լուծել հիմնականում այն պատճառով, որ հասարակական արդյունքը բնութագրեցին միայն արժեքային գնահատմամբ ն այն էլ ներկայացրին եկամուտների գումարի տեսքով, որը հետագայում Մարքսի կողմից կոչվեց «Սմիթի դոգմա»: Վերարտադրության մարքսյան տեսության մեջ կարնորվում է հասարակական ամբողջական արդյունքի ուսմունքը, ըստ որի` հասարակական ամբողջական արդյունքը մեկ տարում երկրում ստեղծված նյութական բարիքների ամբողջությունն է, որը բնութագրվում է դրանց սպառարժեքների ն արժեքների միասնությամբ: Հասարակական արդյունքն, այլ կերպ ասած, Մարքսի կողմից բնութագրվել է արժեքային ն բնեղեն առումներով: Հասարակական ամբողջական արդյունքի արժեքը (T), ըստ նրա, կազմված է հաստատուն կապիտալի (Շ), անհրաժեշտ արժեքի (Մ) ն հավելյալ արժեքի (Ո) գումարից` TՀՇՈՄՈՈ, որտեղ Շ-ն հին կամ փոխանցված արժեքն է, իսկ (ՄՈՈ)-ը նոր ստեղծված արժեքն է կամ ազգային եկամուտը: Հասարակական ամբողջական արդյունքը դիտելով որպես սպառարժեքների մի ամբողջություն` նա այն բաժանել է երկու խոշոր խմբերի` արտադրության միջոցների ն սպառման առարկաների` հիմք ընդունելով դրանց տնտեսական նշանակվածությունը: Մինչն Մարքսը հասարակական արդյունքի նման խմբավորում չի կատարվել: Ֆիզիոկրատները (Ֆ. Քենե) տարեկան արդյունքը բաժանեցին միայն գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական արտադրանքի, Սմիթը ն Ռիկարդոն փաստորեն ամեն մի սպառում հանգեցրին անձնական սպառման ն հասարակական արդյունքը բնութագրեցին միայն որպես սպառման համար նախատեսված բարիքների ամբողջություն: Հասարակական արդյունքը բնեղեն կազմով ներկայացնելով արտադրության միջոցների ն սպառման առարկաների տեսքով, Մարքսը հասարակա234

կան արտադրության մեջ առանձնացրել է երկու խոշոր ստորաբաժանումներ` արտադրության միջոցների արտադրություն ն սպառման առարկաների արտադրություն` իրացման գործընթացը վերլուծելով տնտեսության այդ հատվածների համար: Վերարտադրության ն իրացման խնդրի մարքսյան հետազոտությունը հիմնված է որոշակի մեթոդաբանական նախադրյալների կամ գիտական վերացարկումների վրա. ա) Կապիտալիստական հասարակարգը Մարքսը դիտել է որպես «զուտ կապիտալիզմ»` բանվորներից ու կապիտալիստներից բացի անտեսելով մյուս դասակարգերի գոյությունը, տնտեսավարման ոչ կապիտալիստական տարրերի, այդ թվում` մանր ապրանքային արտադրության առկայությունը, որոնց տեսակարար կշիռն ու դերն աննշան է: բ) Ենթադրվում է, որ բոլոր ապրանքները, այդ թվում ն աշխատուժը, գնվում ն վաճառվում են իրենց արժեքով: Այսինքն` Մարքսը վերանում, աբստրահվում է շուկայական գների տատանման ն արտադրության գների` իրենց արժեքից շեղվելու փաստից` նկատի ունենալով, որ հասարակության մասշտաբով բոլոր ապրանքների գների գումարը ի վերջո հավասարվում է դրանց արժեքների գումարին: գ) Կապիտալիստական տնտեսությունը դիտվում է որպես ներփակ տնտեսություն, ն անտեսվում է արտաքին առնտուրը, նկատի ունենալով, որ ապրանքների արտահանման ու ներմուծման տարբերությունն այնքան մեծ չէ, որ էական ներգործություն ունենա հասարակական արդյունքի իրացման ներքին օրինաչափությունների վրա: դ) Ենթադրվում է, որ հաստատուն կապիտալն իր արժեքը հասարակական արդյունքին է փոխանցում ամբողջությամբ, մեկ տարվա ընթացքում, որը հնարավորություն է տալիս պարզեցնելու իրացման խնդրի լուծումը: ե) Մարքսը ենթադրում է նան, որ հավելյալ արժեքի նորման ն կապիտալի օրգանական կազմը անփոփոխ են: Չնայած իրականում դրանք բարձրանալու միտում ունեն, բայց դրանց ստատիկ վիճակում դիտարկելը գրեթե չի ազդում պարզ վերարտադրության վրա ն հնարավորություն է տալիս հեշտացնելու ընդլայնված վերարտադրության օրինաչափությունների բացահայտումը: Նշված մեթոդաբանական նախադրյալների ընդունումը ն հիմնավորումը Մարքսին հնարավորություն են տալիս բացահայտելու, թե հասարակական արդյունքն ինչպես է իրացվում արտադրության միջոցներ ն սպառման առարկաներ արտադրող ստորաբաժանումների (ոլորտների) միջն, ն ինչպիսի պայմանների առկայության դեպքում է հնարավոր հասարակական ամբողջական արդյունքի իրացումը ոչ միայն արժեքային, այլն բնեղեն կազմով: Ի տարբերություն իր նախորդների, Մարքսը քննարկել է հասարակական արդյունքի ոչ միայն պարզ, այլն ընդլայնված վերարտադրությունը: Հասա235

րակական արդյունքի պարզ վերարտադրության ժամանակ, ինչպես նշում է Մարքսը, տվյալ արժեքով մի հասարակական կապիտալ ինչպես նախորդ տարում, այնպես էլ այս տարի ապրանքարժեքի միննույն քանակն է մատակարարում ն միննույն քանակի պահանջմունքներ է բավարարում, իսկ ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում ապրանքարժեքների ն բավարարվող պահանջմունքների ծավալները մեծանում են: 14 Հասարակական արդյունքի ընդլայնված վերարտադրության հիմքը կապիտալի կուտակումն է կամ եկամտի, շահույթի մի մասի կապիտալացումը, գործող կապիտալի չափերի մեծացումն է ն դրանով լրացուցիչ արտադրամիջոցների ն սպառման առարկաների ձեռքբերումը է: Այստեղ ուշագրավ է Մարքսի այն դրույթը, որ եթե անհատական կապիտալի կուտակումն ընթանում է ինչպես արտադրության համակենտրոնացման, այնպես էլ նրա կենտրոնացման միջոցով, ապա հասարակական կապիտալի կուտակումը տեղի է ունենում միայն արտադրության համակենտրոնացման եղանակով, քանի որ կենտրոնացման հետնանքով հասարակական կապիտալի ծավալը մնում է անփոփոխ: Մարքսը մանրամասն ներկայացրել է հասարակական ամբողջական արդյունքի իրացման սխեման պարզ ն ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ` դրա հիմքում դնելով երեք պայմաններ, առանց որոնց պահպանման չի կարող տեղի ունենալ հասարակական արդյունքի լրիվ իրացումը: ա) Հասարակական արդյունքի պարզ վերարտադրության ժամանակ | ստորաբաժանման (արտադրության միջոցների արտադրության) տարեկան ամբողջական արդյունքի արժեքը (|T) պետք է հավասար լինի երկու ստորաբաժանումներում սպառված արտադրության միջոցների արժեքի կամ հաստատուն կապիտալների գումարին. |T Հ|ՇՈ||Շ Ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ անհրաժեշտ է, որ | ստորաբաժանման տարեկան ամբողջական արդյունքի արժեքը գերազանցի երկու ստորաբաժանումների հաստատուն կապիտալների գումարը, որպեսզի արտադրությունն ընդլայնելու համար անհրաժեշտ լրացուցիչ արտադրամիջոցներ ապահովի: Այսինքն. |T )|ՇՈ||Շ բ) Պարզ վերարտադրության ժամանակ | ստորաբաժանման մեջ ստեղծված նոր արժեքը (vՈՈ) պետք է հավասար լինի || ստորաբաժանման հաստատուն կապիտալին. |(vՈՈ)Հ||Շ

Կ. Մարքս, «Կապիտալ», հ. ||, Երնան, 1936, էջ 363:

Ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ | ստորաբաժանման նոր ստեղծած արժեքը պետք է մեծ լինի, քան || ստորաբաժանման հաստատուն կապիտալը, որովհետն | ստորաբաժանման մեջ ստեղծված հավելյալ արժեքի միայն մի մասն է հատկացվում անձնական սպառմանը (մյուս մասը կուտակվում է) ն, հետնաբար` || ստորաբաժանումից սպառման առարկաների ձեռքբերմանը: Այսինքն. |(vՈՈ))||Շ գ) Պարզ վերարտադրության ժամանակ հասարակական արտադրության երկու ստորաբաժանումների նոր ստեղծած արժեքների գումարը հավասար է || ստորաբաժանման տարեկան ամբողջական արդյունքի արժեքին. |(vՈՈ)Ո||(vՈՈ)Հ||T Ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ երկու ստորաբաժանումներում ստեղծված նոր արժեքների գումարը պետք է մեծ լինի || ստորաբաժանման տարեկան ամբողջական արդյունքի արժեքից, որպեսզի սպառման առարկաների ձեռքբերումից հետո կուտակման ն արտադրության ընդլայնման հնարավորություն ապահովվի: Այսինքն. |(vՈՈ)Ո||(vՈՈ))||T Կ. Մարքսը «Կապիտալի» || հատորում պայմանական օրինակով հանգամանորեն վերլուծել է հասարակական արդյունքի իրացման մեխանիզմները պարզ ն ընդլայնված վերարտադրության պայմաններում, միաժամանակ նշելով, որ իր կողմից բերված իրացման պայմանները տեսական, վերացական բնույթ ունեն ն իրական կյանքում խախտվում են, ինչի հետնանքով անհամամասնություններ են առաջանում վերարտադրության գործընթացում, որն էլ անխուսափելիորեն հանգեցնում է տնտեսական ճգնաժամերի առաջացմանը: Տնտեսական ճգնաժամերի առաջացման վերացական հնարավորությունը, ըստ Մարքսի, դրսնորվում է դեռնս պարզ ապրանքային արտադրության պայմաններում` կապված փողի` շրջանառության միջոցի ն վճարման միջոցի ֆունկցիաների հետ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ Ա-Փ-Ա գործառնությամբ ընթացող ապրանքաշրջանառության ժամանակ հնարավոր է, որ գնման գործարքը (Փ-Ա) ժամանակի ն տարածության մեջ անջատվի վաճառքի գործարքից (Ա-Փ): ճգնաժամերի հնարավորություն է առաջանում նան փողի` վճարամիջոցի ֆունկցիայի հետնանքով, որովհետն այդ դեպքում փողը վճարվում է միայն պարտավորությունը մարելիս, ն հնարավոր է, որ պարտապանը չկարողանա իր պարտավորությունը կատարել, որի հետնանքով փոխադարձաբար միմյանց հետ կապված բազմաթիվ տնտեսավարողներ կարող են ճգնաժամային վիճակի մեջ ընկնել: Տնտեսական ճգնաժամերի տեսական, վերացական հնարավորությունը,

Մարքսի կարծիքով, իրական հնարավորության է վերածվում կապիտալիստական տնտեսակարգի պայմաններում, որը դրսնորվում է ապրանքների գերարտադրության, դրանց մի մասի համար իրացում չգտնելու ն վերարտադրության անհրաժեշտ համամասնությունների խախտման ձնով: Մարքսը գերարտադրության տնտեսական ճգնաժամերի գլխավոր պատճառ է համարել կապիտալիզմի հիմնական հակասությունը, որը դրսնորվում է արտադրության հանրային բնույթի ն արտադրված արտադրանքի յուրացման մասնավոր-կապիտալիստական ձնի միջն հակասությամբ, որն իր հերթին արտահայտվում է հետնյալ հակասություններով. ա) Հակասություն առանձին ձեռնարկություններում արտադրության կազմակերպվածության ն ամբողջ հասարակության մասշտաբով նրա անկազմակերպ, տարերային վիճակի միջն, որը երբեմն հանգեցնում է հասարակական արդյունքի վերարտադրության համամասնությունների ն իրացման պայմանների խախտմանը: բ) Հակասություն արտադրության անսահման ընդարձակման ն հասարակության վճարունակ պահանջարկի սահմանափակ հնարավորությունների միջն, որն, ըստ էության, գերարտադրության տնտեսական ճգնաժամերի անմիջական պատճառն է: Այս կապակցությամբ Մարքսը նշել է, որ «կապիտալիստական արտադրության իսկական սահմանը հենց ինքը կապիտալն է, այսինքն` կապիտալը ն նրա արժեքի ինքնամեծացումը հանդես են գալիս իբրն արտադրության ելակետ ն վերջնակետ, իբրն դրդապատճառ ու նպատակ» 15: Կապիտալիստական արտադրության նպատակն առավելագույն շահույթի ստացումն է, որին հասնելու համար կապիտալը ձգտում է զարգացնել արտադրողական ուժերը, ինչը ենթադրում է տեխնիկայի կատարելագործում, կապիտալի օրգանական կազմի անընդհատ աճ, որի հետնանքով շահույթի նորման նվազման միտում է դրսնորում: Ըստ Մարքսի, այդ երնույթն ուժեղացնում է արտադրության մասշտաբներն ընդարձակելու կապիտալի միտումը, քանի որ շահույթի նորմայի անկումը այս եղանակով կարելի է փոխհատուցել նրա զանգվածային ավելացմամբ: Արտադրության անընդհատ զարգացման միտում է առաջ բերում նան տնտեսական մրցակցությունը ն տնտեսական ասպարեզում մնալու բոլորի ձգտումը: Արտադրության ընդարձակմանն ու զարգացմանը զուգընթաց, կապիտալի օրգանական կազմի բարձրացման հետնանքով, աշխատավարձը հարաբերականորեն նվազում է, որն ուղեկցվելով հարաբերական գերբնակչության ավելացմամբ, կրճատում է անձնական սպառման չափերը: Այլ կերպ ասած, ըստ Մարքսի` կապիտալիստական արտադրության ընդարձակման միտումն ի վերջո բախվում է հասարակության վճարունակ պահանջարկի սահմանափակ հնարավորություններին, որն արտահայտվում է արտադրության ն

Կ. Մարքս, «Կապիտալ», հ. |||, մաս ||, Երնան, 1947, էջ 233:

սպառման միջն հակասությամբ ն խախտելով հասարակական արտադրության | ն || ստորաբաժանումների միջն համամասնությունները, հանգեցնում է տնտեսական ճգնաժամերի: Տնտեսական ճգնաժամերի մարքսյան տեսությունը կարնորվում է նրանով, որ ոչ միայն պարզաբանվում են գերարտադրության ճգնաժամերի առաջացման պատճառները, այլն ճգնաժամերի պարբերականության տնտեսական հիմքերը ն «արդյունաբերական պարբերաշրջանի» փուլերը: Մարքսը ճգնաժամերի պարբերականության տնտեսական հիմք է համարել հիմնական կապիտալի մասսայական նորացումը: Մեկ ճգնաժամից մինչն մյուս ճգնաժամն ընկած ժամանակաշրջանն անվանելով «արդյունաբերական պարբերաշրջան»` Մարքսը մանրամասն վերլուծել ու բնութագրել է դրա փուլերը` ճգնաժամը, դեպրեսիան, աշխուժացումը ն վերելքը:

ԲԱԺԻՆ 1 1 1

ՆՈՐ ԴԱՍԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՎՈՂ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ Ճ11

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՈՐ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ

12.1. ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

19-րդ դարի 60-70-ական թվականները նշանավորվում են տնտեսագիտական մտքի հետագա զարգացմամբ: Դա այն պատմական ժամանակաշրջանն էր, երբ շուկայական տնտեսությունը համատարած բնույթ էր ստացել, ն ազատ մրցակցությունը հասել էր իր բարձրակետին: Նման պայմաններում անհրաժեշտություն առաջացավ ուսումնասիրել տնտեսական համակարգի գործունեության ն տնտեսական հավասարակշռության հիմնախնդիրները, շուկայական ն գնային մեխանիզմները, պահանջարկի ն առաջարկի փոխհարաբերության հարցերը ն այլն: Տնտեսական նոր երնույթների ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ էին համապատասխան մոտեցումներ ն մեթոդներ: Փաստորեն տնտեսագիտության տեսության մեջ ընդգրկվեցին նոր մեթոդաբանական մոտեցումներ` մարժինալիզմը ն սուբյեկտիվիզմը, որոնք պայմանավորեցին տնտեսագիտության առարկայի ն հետազոտության օրենքների փոփոխությունը: Քաղաքատնտեսության դասական դպրոցին փոխարինելու եկավ մարժինալիստական տնտեսագիտական տեսությունը (ֆրանսերեն` «ՈaԾginaի», որը թարգմանաբար նշանակում է «սահման»): Տնտեսագիտական գրականության մեջ «սահմանային» արտահայտությունը մեկնաբանվում է որպես միատեսակ ամբողջությանը վերջին ավելացում:

Շուրջ երկու հարյուրամյակ գերիշխող դասական տնտեսագիտության դպրոցի ուսմունքի վերագնահատումը ժամանակակիցների կողմից ընդունվեց որպես գիտական հեղաշրջում, որպես «մարժինալիստական հեղաշրջում», որովհետն մարժինալիզմը, ըստ էության, տնտեսական երնույթների ուսումնասիրության նոր մոտեցում էր առաջարկում: Փաստորեն տնտեսագիտության պատմության մեջ ամենանշանավոր հեղափոխությունը ընդունված է համարել մարժինալիստական հեղափոխությունը, որը սկզբնավորվեց 19-րդ դարի 70-ական թվականներին: Հեղափոխության փոփոխություններն այնքան արմատական էին, որ տնտեսագիտությունը անգամ փոխեց իր անվանումը (սկսած Ու. Ջնոնսից ն Ա. Մարշալից, քաղաքատնտեսությունը կոչվեց «էկոնոմիկս»): Մարժինալիզմի բնորոշ գիծը տնտեսագիտական վերլուծությունների հոգեբանացումն է: Այսինքն` ուսումնասիրության են ենթարկվում ոչ թե օբյեկտիվ տնտեսական օրենքները, այլ տնտեսավարող սուբյեկտների գիտակցական վերլուծությունը` դրանց բազմազան փորձից ելնելով: Ըստ մարժինալիստների, յուրաքանչյուր անհատի մասնակցությունը տնտեսական գործընթացներին պայմանավորված է արտադրությունից ստացված օգուտների կամ վնասների նկատմամբ նրա ունեցած հոգեբանական, սուբյեկտիվ գնահատականներով: Փաստորեն նրանք քաղաքատնտեսությունը փոխարինեցին վարքագծային գիտության, որն ուսումնասիրում է տնտեսական գործունեության դրդապատճառները, մարդկանց շահերը: Հաշվի առնելով այդ բոլորը, շատ հաճախ մարժինալիզմի բնութագրման ժամանակ օգտագործում են նան «սուբյեկտիվիստական հոսանք» տերմինը: Մարժինալիզմի ծագումը պայմանավորված էր մի շարք օբյեկտիվ գործոններով: Այսպես, 19-րդ դարի 60-70-ական թվականներին աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացման հետնանքով ընդլայնվում էր կապիտալիստական շուկան, հետնաբար ամրապնդվում էին տնտեսական կապերը տարբեր սուբյեկտների միջն: Բացի դրանից, խորանում էր նան մրցապայքարը տնտեսավարողների միջն: Այս ամենի հետնանքով արտադրողների մի մասը քայքայվում էր, դրան հակառակ` մյուսները հարստանում էին: Նման գործընթացների տեսական ուսումնասիրությունը դառնում է մարժինալիստական տեսության առարկան: Մարժինալիստական տեսության ելակետը սովորաբար ոչ թե տնտեսական կյանքին վերաբերող փաստերի վերլուծությունն է, այլ տնտեսավարող սուբյեկտների կարծիքը այդ փաստերի վերաբերյալ: Եթե դասական տնտեսագիտության ներկայացուցիչներն իրենց հետազոտությունների անկյունաքարը դարձրել էին ժողովուրդների հարստության պատճառների ն տնտեսական աճի տեսական հիմնախնդիրների վերլուծությունը, եկամուտների բաշխումը հասարակության տարբեր խավերի միջն, ապա մարժինալիստներն իրենց ուսումնասիրությունների առանցքը դարձրին տնտեսական երնույթների միջն տեղի ունեցող սահմանային քանա238

կական փոփոխությունները: Օրինակ, եթե դասական դպրոցի ներկայացուցիչները գների որոշման հիմքում դրել էին ծախսային սկզբունքը, ապա, ըստ մարժինալիստների, գնի ձնավորումը կապվում է արտադրանքի սպառման հետ: Ընդհանրապես մարժինալիզմը աչքի է ընկնում իր մեթոդաբանական սկզբունքներով: Դրանցից կարելի է նշել. 1. Անհատականությունը. եթե մերկանտիլիստները ն դասականները ուսումնասիրում էին այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսիքն են երկրները, դասակարգերը, ապա մարժինալիստները տնտեսական երնույթները բացատրում էին առանձին անհատների վարքագծով: Նրանք հասարակությունը ներկայացնում էին որպես անհատների մեխանիկական գումար: 2. Ստատիկ մոտեցում. մարժինալիստներին հետաքրքրում էին տնտեսական համակարգերի ոչ թե դինամիկ, այլ ստատիկ իրավիճակները, այսինքըն` ոչ թե տնտեսության փոփոխությունը, այլ դրա կառուցվածքը: Նրանք հիմնականում մտահոգված էին նրանով, թե ինչպես կարող է գոյատնել ն չքայքայվել համակարգը: 3. Հավասարակշռված մոտեցում. մարժինալիստները ձգտել են վերլուծել ոչ թե ընդհանրապես ստատիկ իրավիճակները, այլ պարզապես հավասարակշռված իրավիճակները: 4. Տնտեսական ռացիոնալություն. անհատի տվյալ իրավիճակը հավասարակշռված է, եթե այն նրա համար առավել օգտակար է` համեմատած հնարավոր այլ ընտրանքների հետ: Պատահական չէ, որ մարժինալիստական տեսության համար ամենակարնորը տնտեսավարող սուբյեկտների նպատակային ֆունկցիաների մաքսիմալացումն է. սպառողների համար` օգտակարությունը, արտադրողների համար` շահույթը: Այլ կերպ ասած` մարժինալիստական տեսության նախադրյալ է հանդիսանում տնտեսավարող սուբյեկտների ռացիոնալ վարքագիծը: 5. Սահմանային մոտեցում. մարժինալիզմի տեսության մեջ կենտրոնական տեղ են գրավում սահմանային մեծությունները: Ըստ էության, սահմանային մեծությունների շնորհիվ որոշակիացվում է նպատակային ֆունկցիայի մաքսիմալացման սկզբունքը. եթե սպառվող կամ արտադրվող բարիքի լրացուցիչ միավորի ավելացումը չի մեծացնում օգտակարության կամ շահույթի ընդհանուր մակարդակը, ապա նշանակում է` ելակետային վիճակը արդեն օպտիմալ է ն հավասարակշռված: 6. Մաթեմատիկական սկզբունք. մարժինալիզմի մի խումբ ներկայացուցիչներ տնտեսական հիմնախնդիրների մաքսիմալացման սկզբունքի մեկնա-

բանման ժամանակ առաջարկում էին օգտագործել մաթեմատիկական հաշվարկներ ն վերլուծություններ: Վերը նշված սկզբունքները սերտ կապի մեջ են ն գործում են մեկ ընդհանուր համակարգի միջոցով: Մարժինալիստական ուղղության բնութագրման ժամանակ անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքի վրա, որ մարժինալիստների տեսական մշակումները հնարավորություն են ընձեռել բավականին հստակորեն կանխատեսելու սպառողների վարքագիծը, պահանջարկի չափերն ու կառուցվածքը, շուկայի հավասարակշռման պայմանները, գնագոյացման առանձնահատկությունները ն այլն: Նախ պետք է նշել, որ մարժինալիստական հեղափոխության առաջնորդները ունեցել են իրենց նախահայրերը: Սահմանային վերլուծության հիմնադիրներն են եղել գերմանացի գիտնականներ Յոհան Հենրիխ ֆոն Տյունենը, Գերման Հենրիխ Հոսենը, ինչպես նան ֆրանսիացի գիտնական Անտուան Կուռնոն:

Յոհան Հենրիխ Ֆոն Տյունեն (1783-1850թթ.) – Մասնագիտությամբ մաթեմատիկոս էր: Նրան հաջողվել էր իր մաթեմատիկական գիտելիքները օգտագործել տնտեսագիտական հետազոտությունների ժամանակ: Տյունենի հիմնական աշխատությունը կոչվում է «Մեկուսացված պետության վերաբերմունքը գյուղատնտեսությանը ն ազգային տնտեսությանը», որը շարադրված է երեք հատորներում, լույս է տեսել 1826թ.: Այդ աշխատությունը ժամանակակիցների կողմից չէր գնահատվել, որովհետն մեկ տասնամյակով առաջ էր անցել տնտեսական վերլուծության տեխնիկայի զարգացումից: Տյունենի ծառայությունը այն է, որ ստեղծել է պետական տնտեսության առաջին տնտեսամաթեմատիկական մոդելը: «Մեկուսացված պետությունը» ունի շրջանագծի ձնով տարածք, որի կենտրոնում տեղաբաշխված է միակ քաղաքը, վերջինիս շուրջն էլ` գյուղատնտեսական ֆերմաները: Մոդելի կառուցման ժամանակ Տյունենը մի շարք պարզեցումներ է կատարել. մասնավորապես` հողն ունի միատարր բերրիություն, բացակայում է տրանսպորտի ցանկացած տեսակը, միակ տրանսպորտի ձնը կենդանի քաշող ուժերն են, արդյունաբերական արտադրանքի փոխանակումը գյուղատնտեսականով կատարվում է միակ քաղաքի շնորհիվ: Տյունենը կառուցել է արհեստական մի մոդել, որտեղ արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախսերը տարբերվում են միայն քաղաքի ն ֆերմայի միջն եղած տարբերությունով: Այդ ծախքերի մեծությունը որոշում է արդյունքների գները քաղաքում: Ուստի բոլոր այն ֆերմաներում, որոնք տեղաբաշխված են քաղաքին մոտ, գոյություն ունի լրացուցիչ եկամուտ` ռենտայի տեսքով: Ինչքան շրջանագծի շառավիղը կարճ լինի, այնքան ռենտան բարձր է ն ընդհակառակը:

Տյունենի ուսմունքում հաջորդ նորույթը այն է, որ նա հիմնավորում է արտադրանքի արտադրության ժամանակ արտադրության գործոնների փոխադարձ փոխարինելիությունը: Նա իր հաշվարկներում արտադրության գործոններից (հողը, կապիտալը, աշխատանքը) երկուսը ընդունում է հաստատուն, իսկ մեկը` փոփոխական ն այդ ձնով ցույց է տալիս արտադրության գործոնների գների փոփոխության ազդեցությունը օգտագործվող ռեսուրսների օպտիմալ զուգակցման վրա: Փաստորեն Տյունենը ապացուցել է, որ առավել շատ զուտ եկամուտ կստացվի, եթե արտադրության գործոնների համախառն սահմանային (լրացուցիչ) ծախքերը հավասար լինեն յուրաքանչյուր գործոնի հատույցի սահմանային արժողությանը: Հատույցի սահմանային արժողությունը սահմանային արտադրողականության համանմանն է, այսինքն` լրացուցիչ թողարկվող արտադրանքը լրացուցիչ միավոր արտադրության գործոնի ներգրավման ժամանակ: Այսպիսով, Տյունենը մշակել է տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրության ընդհանուր մեթոդ` սահմանային մեծությունների օգտագործման հիման վրա:

Գերման Հենրիխ Հոսեն (1810-1858թթ.) – Մարժինալիզմի զարգացման գործում մեծ ավանդ է ներդրել Հոսենը, որը մասնագիտությամբ տնտեսագետ չէր: Նա ավարտել էր Բոննի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: 1854թ. հրատարակել է «Հասարակական կյանքի օրենքների զարգացումը ն այստեղից բխող մարդկային գործունեության կանոնները»: Հոսենը գտնում էր, որ դրանով տնտեսագիտության մեջ մեծ հայտնագործություն է կատարել: Նա առաջարկում էր քաղաքատնտեսությունը վերանվանել հաճույքների մասին գիտության: Իր հետազոտությունների կենտրոնում դնում էր անհատի կողմից սահմանափակ քանակի բարիքների ռացիոնալ սպառման հիմնախնդիրը, սպառողական ընտրության օրինաչափությունների հիմնախնդիրները: Հոսենը ձնակերպել է երկու օրենք, որոնք նրա անունով են կոչվում:

Առաջին օրենքը սահմանում է, որ տվյալ բարիքի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորի բավարարման մեծությունը հագեցման դեպքում անշեղորեն ընկնում է: Սահմանային օգտակարության մեծությունը կախված է ապրանքների քանակից ն դրանց հանդեպ պահանջարկի ինտենսիվությունից: Այսպիսով, Հոսենը առաջին անգամ ապացուցել է, որ պահանջմունքների բավարարումը ունի աճող բնութ: Պահանջմունքները հագեցվում են աստիճանաբար, ուստի աստիճանաբար կրճատվում է հաջորդ բարիքով պահանջմունքի բավարարման մեծությունը: Երկրորդ օրենքի համաձայն` սահմանափակ բարիքների դեպքում պահանջմունքների առավելագույն բավարարումը ձեռք է բերվում այն ժամանակ, երբ յուրաքանչյուր բարիքի սպառումը դադարեցվում է այն կետում, որտեղ օգտակարության ինտենսիվությունը հավասարվում է, միատեսակ է

դառնում բոլոր բարիքների համար: Այս օրենքը արտացոլում է սպառման օպտիմալ կառուցվածքը: Հոսենի գաղափարները հիմք հանդիսացան հետագայում սպառողի վարքագծի տեսության մշակման համար: Բացի դրանից, Հոսենի հայացքներից օգտվել են նան ավստրիական դպրոցի հիմնադիրները ն մշակել «սահմանային օգտակարության» տեսությունը: Անտուան Կուռնո (1801-1877թթ.) – Ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, փիլիսոփա, տնտեսագետ: 1838թ. լույս տեսավ նրա «Հարստության տեսության մաթեմատիկական սկզբունքների հետազոտությունները», որտեղ փորձ էր արվում տնտեսական երնույթները ուսումնասիրել մաթեմատիկական մեթոդների օգնությամբ: Նա ուսումնասիրել է արտադրական ֆիրմաների վարքագիծը շուկայում ապրանքների իրացման ժամանակ, այլ կերպ ասած, նրան հետաքրքրում էր միկրոէկոնոմիկան: Ա.Կուռնոն է շրջանառության մեջ դրել պահանջարկի առաձգականության գաղափարը: Ոչ առաձգական ապրանքներ էր համարում սննդամթերքը, հագուստը, կոշիկը: Պատմության մեջ Կուռնոն առաջինն էր, որ առաջարկեց մոնոպոլիստների շահույթի մաքսիմալացման մոդելը, որը ձեռք է բերվում սահմանային եկամտի ն սահմանային ծախսերի հավասարության դեպքում:

12.2. ԱՎՍՏՐԻԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Հայտնի է, որ դասական տնտեսագիտության դպրոցը չի ուսումնասիրել սպառողների վարքագիծը ապրանքային շուկայում ն հետնաբար չի ստեղծել ուսմունք տնտեսության վարման շուկայական համակարգի մասին: Այս բացը յուրովի լրացրին քաղաքատնտեսության ավստրիական դպրոցի հիմնադիրները` մշակելով նյութական բարիքների սահմանային օգտակարության տեսությունը: Ավստրիական (Վիեննայի) դպրոցը ձնավորվել է 19-րդ դարի 80-ական թվականներին` Վիեննայի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնի հիման վրա, որը երկար տարիներ ղեկավարում էր Կարլ Մենգերը (1840-1921 թթ.): Բացի Կ.Մենգերից, այդ դպրոցի հիմնական ներկայացուցիչներն են եղել նրա հետնորդներ Ֆրիդրիխ ֆոն Վիզերը (1851-1926թթ.) ն Օյգեն (Եվգենի) ֆոն Բեմ-Բավերկը (1851-1914թթ.): Այս դպրոցը նախ ն առաջ աչքի էր ընկնում իր տեսական մեթոդաբանական առանձնահատկություններով: Այսպես. 1. Մշակեց ապրանքի արժեքի ն գնի սուբյեկտիվ-հոգեբանական տեսությունը: Բարիքների փոխանակային հարաբերակցությունները, որոնք

ընկած են գների հիմքում, ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչները բացատրում են բացարձակապես սուբյեկտիվիստական կարնորությունից կամ արժողությունից ելնելով: Բացի դրանից, ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչները արտադրողական բարիքների արժողությունը ամբողջությամբ դուրս են բերում սպառողական բարիքների սուբյեկտիվ գնահատումների միջոցով: Այս դրույթը պատմաբանները համարում են ավստրիական դպրոցի մեծագույն նվաճումներից մեկը: Մինչդեռ դասական դպրոցը, դրան հակառակ, սպառողական բարիքների գնահատումը կատարում էր արտադրության ծախսերից ելնելով: 2. Սահմանեց սուբյեկտիվ օգտակարություն (արժողություն) հասկացությունը` դա բնութագրելով որպես գնագոյացման հիմք: Սուբյեկտիվ օգտակարությունը անհատի համար տվյալ իրի նշանակությունն է: Այլ կերպ ասած` տնտեսական երնույթները բացատրում էին անհատի նպատակաուղղված գործունեության միջոցով: Ցանկացած բարիքի սուբյեկտիվ օգտակարությունը, ուրեմն ն շուկայական գինը, ըստ այդ դպրոցի ներկայացուցիչների, կախված է միայն պահանջմունքների բավարարման կարնորությունից ն հագեցվածության աստիճանից: Բացի դրանից, սուբյեկտիվ օգտակարությունը որոշվում է նան սպառման առարկաների քանակով: Մարդկանց համար արժողություն չունեն այն բարիքները, որոնք անսահման քանակով են (օրինակ` օդը, ջուրը ն այլն), իսկ, հակառակ դրան, մեծ օգտակարություն ունեն հազվագյուտ բարիքները: Բարիքների սպառման գործընթացում տեղի է ունենում օգտակարության նվազում: Տվյալ բարիքի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորի սպառումից պահանջմունքի բավարարումը փոքրանում է ն հասնում է սահմանային մեծության: 3. Հրաժարվեց տնտեսագիտական վերլուծությունների ժամանակ մաթեմատիկական մեթոդների օգտագործումից: Ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչները բառակապակցությունների ձնով տրամաբանական դատողությունները գերադասում էին մաթեմատիկական ապացույցներից: Նրանք ոչ թե համապատասխան մաթեմատիկական գիտելիքներ չունեին, այլ ցանկանում էին տնտեսական գործունեության մի շարք բնագավառներն արտացոլել տեսության մեջ` հնարավորին չափ իրականությունից ելնելով: 4. Ընդունեց տնտեսական լիբերալիզմը: Դպրոցի կողմից ժխտվում էր տնտեսության մեջ ցանկացած պետական միջամտություն ն գործունեություն: Այս տեսական դրույթը բավականին մեծ զարգացում է ստացել հետագա ներկայացուցիչների հետազոտություններում: Վերը նշված բոլոր առանձնահատկություններին կարելի է ավելացնել նան այն, որ այդ դպրոցը դասականների կողմից շրջանառության մեջ դրած «ապրանք» հասկացությունը փոխարինեց «տնտեսական բարիք» ն «արժողություն» հասկացություններով: Բացի դրանից, ավստրիական դպրոցը

օգտագործել է մոնիզմի սկզբունքը` գնի միակ հիմքը ընդունել է օգտակարությունը: Այս դպրոցի բացասական կողմը տեսության ն պրակտիկայի միջն եղած կապի բացակայությունն է: Ավստրիական դպրոցի հիմնադիրն ու ուսուցիչը Կարլ Մենգերն էր (18401921թթ.): Նա սկզբնական շրջանում Փարիզի ն Վիեննայի համալսարաններում սովորել է իրավագիտություն: Իսկ 1867թ. սկսել է զբաղվել տնտեսագիտության տեսության ուսումնասիրությամբ: 1871թ. հրատարակել է իր հիմնարար աշխատությունը` «Քաղաքատնտեսության հիմքերը»: Շուրջ 30 տարի (մինչն 1903 թվականը) Կ. Մենգերի գործունեությունը կապված է եղել Վիեննայի համալսարանի հետ, որտեղ նա քաղաքատնտեսության ամբիոնի առաջին վարիչն էր: Կ. Մենգերը ունեցել է իր հետազոտությունների յուրահատուկ մեթոդաբանությունը: Նա գտնում էր, որ տնտեսական գործընթացները պետք է ուսումնասիրել դրանց պատճառական կապերի ն այն օրենքների միջոցով, որոնցով կառավարվում են: Բարիքի տնտեսագիտական չափանիշը նա որոշում էր դրանց անհրաժեշտության ն քանակի հարաբերակցությամբ: Ընդհանրապես Կ. Մենգերի ն ամբողջ ավստրիական դպրոցի տեսության առանձնահակություններից մեկն էլ այն է, որ բարիքները ստորաբաժանում էին առաջնակարգ բարիքների, որոնք մարդկային անմիջական պահանջմունքներ են բավարարում, ն բարձր կարգի բարիքների, որոնք ծառայում են առաջնակարգ բարիքների արտադրության համար ն մարդկային պահանջմունքներ են բավարարում: Ընդ որում, եթե առաջնակարգ բարիքի նկատմամբ մարդու պահանջը վերանում է (օրինակ` սպիրտի նկատմամբ), ապա խաղողի բոլոր այգիները, դրանցում աշխատող ձեռքերը, աշխատանքի միջոցները ն այլն դադարում են բարիք լինելուց: Ի տարբերություն դասականների, Մենգերը նշում է, որ արժեքայնությունը սպառողական բարիքներից փոխանցվում է արտադրողական բարիքներին: Կ. Մենգերը շրջանառության մեջ է դնում նան տնտեսական բարիք հասկացությունը` նկատի ունենալով այն բարիքները, որոնց պահանջարկը տվյալ պահին գերազանցում է դրանց քանակը: Բոլոր տնտեսական բարիքները, ըստ Մենգերի, ունեն արժեք (արժողություն): Ընդհանրապես ավստրիական դպրոցի կողմից որոշակի բարիքի արժեքայնությունը որոշվում է օգտակար էֆեկտի աստիճանով: Ընդ որում, տարբերում են օբյեկտիվ արժեքայնություն (շուկայական գներ), որը գոյություն ունի մարդու կամքից անկախ, ն սուբյեկտիվ արժեքայնություն, որը ցույց է տալիս, թե մարդը ինչքան է գնահատում այս կամ այն բարիքը` իր պահանջմունքներից ելնելով: Բացի այդ, բարիքների արժեքայնությունը որոշվում է այն նվազագույն օգտակարությամբ, որով օժտված է տվյալ պաշարի վերջին միավորը: Այդ նվազագույն օգտակարությունը կախված է ինչպես բարիքների քանակից, այնպես

էլ անհատի սպառման ինտենսիվությունից: Ուստի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավոր բարիք ձեռք է բերում ավելի ու ավելի փոքր արժեքայնություն: Այդ փոխադարձ կապվածությունը առաջին անգամ ձնակերպել է Կ. Մենգերը, ներքոհիշյալ աղյուսակի միջոցով.

Պահանջմունքների կամ բարիքների տեսակները |

||

|Մ

Մ

Մ|

Մ||

Մ|||

|2

Հռոմեական թվանշաններով նշված են պահանջմունքները` ըստ նվազման կարնորության, իսկ արաբական թվանշաններով` պահանջմունքների բավարարման հաջորդական ակտերը: Ինչպես երնում է աղյուսակից, եթե առաջին բարիքն ունի ամենաբարձր օգտակարությունը` 10-ը, երկրորդը` 9-ը, երրորդը` 8-ը ն այլն, ապա բարիքների քանակի ավելացմանը զուգընթաց հաջորդ միավոր բարիքի օգտակարությունը նվազում է: Եթե բարիքների ավելցուկ կա, ապա ինչքան էլ տվյալ բարիքի օգտակարությունը մեծ լինի, վերջին միավորի օգտակարությունը հավասար կլինի զրոյի, այսինքն` ցանկացած միավորի օգտակարությունը զրո կլինի: Ուրեմն տվյալ բարիքը ոչ տնտեսական է: Կ. Մենգերը տնտեսական բարիքները ստորաբաժանում է կարգերի: Այսպես, առաջին կարգի բարիքները առավել անհրաժեշտներն են, որոնք անմիջաբար բավարարում են մարդկանց պահանջմունքները: Առավել բարձր կարգի բարիքները օգտագործվում են սպառողական բարիքների արտադրության համար: Սպառողական բարիքների օգտագործումը ձեռք է բերում արժեքայնություն արտադրական ռեսուրսների օգտագործման շնորհիվ: Բարձր կարգի բարիքներ են արտադրության միջոցները: Կ. Մենգերը դրանց շարքն էր դասում կապիտալի օգտագործումը ն ձեռնարկատերերի գործունեությունը: Ուսմունք փոխանակության մասին: Կ. Մենգերը ժխտում է Արիստոտելի տեսակետը օբյեկտիվ համարժեքների փոխանակության մասին ն նշում է, որ փոխանակությունը անպայման պետք է շահավետ լինի երկու կողմերի համար, հակառակ դեպքում կողմերը հեշտությամբ համաձայնության կգան հակադարձ ճանապարհով փոխանակել նույն բարիքները: Այլ կերպ ասած,

փոխանակության պահանջը առաջանում է այն դեպքում, երբ մի սուբյեկտի բարիքը իր համար պակաս կարնոր է, քան մեկ ուրիշի բարիքը: Վերջինս նույնպիսի վերաբերմունք ունի սեփական բարիքի նկատմամբ: Այսինքն` փոխանակությունը նրանց համար փոխշահավետ է, բայց ոչ համարժեք: Կ. Մենգերը առնտրականներին դասում է արտադրողների շարքը այնպես, ինչպես հողասեփականատերերին ն ֆաբրիկանտներին, որովհետն նրանք նպաստում են մարդկային պահանջմունքների առավել լրիվ բավարարմանը: Ավստրիական դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչներից մեկն էլ Ֆրիդրիխ ֆոն Վիզերն է (1851-1926թթ.): Ի տարբերություն այդ դպրոցի մյուս ներկայացուցիչների, Վիզերը նպաստել է դրա «կազմակերպչական» ձնավորմանը: Շուրջ 42 տարի քարոզել է ավստրիական դպրոցի գաղափարները Պրագայի ն Վիեննայի համալսարաններում: Ի դեպ, Վիեննայի համալսարանում Կ. Մենգերից ժառանգել էր քաղաքատնտեսության ամբիոնը: Այդ իմաստով Վիզերն եղել է Կ. Մենգերի գործի շարունակողը: Ֆ. Վիզերը թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն, որից ամենանշանավորը 1914թ. հրատարակված «Հասարակական տնտեսության տեսությունը» աշխատությունն է: Ընդհանրապես Վիզերը մեծ հռչակ ձեռք բերեց մարժինալիստական մի շարք գաղափարների ձնակերպման համար: Առաջին անգամ նա շրջանառության մեջ դրեց «սահմանային օգտակարություն», «այլընտրանքային ծախսեր», «վերագրում», «Հոսենի առաջին օրենք» հասկացությունները: Ավստրիական տեսության մեջ արտադրողական բարիքների արժողությունը որոշվում է այն վերջնական բարիքների արժողությամբ, որոնք արտադրվում են դրանց օգնությամբ: Ուստի արտադրության ծախսերն արժողություն են ստանում իրենց արդյունքներից: Արտադրողը արտադրելով ինչ-որ բարիք, դրանով իսկ զոհաբերում է մեկ այլ բարիք արտադրելու իր հնարավորությունները: Այդպիսի չստացված բարիքների ընդհանուր օգտակարությունը արտադրողի համար հանդիսանում է ծախքեր: Այսպիսով, Վիզերի համար ծախք է չստացված սուբյեկտիվ օգտակարությունը ն փաստորեն արտադրության ոչ մի գործոնի իրական ծախսի հետ այն կապ չունի: Այս տեսությունը հայտնի է նան «Վիզերի օրենք» անվանումով: Վիզերը միաժամանակ համարվում է վերագրման տեսության հիմնադիրը: Այս տեսությամբ նա փորձում է բացահայտել եկամտի բաշխումը արտադրության մասնակիցների միջն: Արտադրության գործոնները փոխկապակցվում են միմյանց հետ: Առանց մեկի, մյուսը չի կարող եկամուտ ստեղծել: Ուստի պետք է որոշվի, թե արտադրված եկամտի որ մասը պետք է վերագրվի այս կամ այն գործոնին: Այս տեսությունը մաթեմատիկորեն մշակվել է Ջ. Բ. Կլարկի կողմից:

Ավստրիական դպրոցի հիմնադիրներից է Օյգեն (Եվգենի) ֆոն Բեմ-Բավերկը (1851-1914թթ.): Ավարտել է Վիեննայի համալսարանը ն ստացել իրավաբանի մասնագիտություն: Ի տարբերություն ավստրիական դպրոցի մյուս ներկայացուցիչների, Բեմ-Բավերկը դասախոսական աշխատանքով քիչ է զբաղվել, սակայն զբաղեցրել է պետական բարձր պաշտոններ. երեք անգամ եղել է ֆինանսների նախարար, Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, Բողոքարկման գերագույն դատարանի նախագահ: Բեմ-Բավերկը իր գիտական աշխատությունների հիմնական մասը հրատարակել է դասախոս աշխատելու տարիներին: Նրա աշխատություններից աչքի են ընկնում. «Կապիտալ ն շահույթ» (1884թ.), «Տնտեսական բարիքների արժողության տեսության հիմունքները» (1886թ.), «Կապիտալի պոզիտիվ տեսությունը» (1889 թ.), «Կարլ Մարքսի տեսությունը ն նրա քննադատությունը» (1896 թ.) ն այլն: Բեմ-Բավերկը արժանի տեղ է գրավում համաշխարհային տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: «Ավստրիական դպրոցի» եռյակի կազմում նա գիտական ուսումնասիրության է ենթարկել արտադրության գործոնների գնագոյացման հիմնախնդիրները: Վերջինիս հետ կապված` շարադրել է սահմանային օգտակարության էությունը` նշելով տարբեր ապրանքների ն ծառայությունների օգտակարության փոխկախվածության մասին: Ըստ Բեմ-Բեվերկի` բարիքի արժողության մեծությունը որոշվում է այն կոնկրետ պահանջմունքի կարնորությամբ, որը պահանջմունքների շարքում գրավում է վերջին տեղը: Նա Վիզերի նման փորձում էր որոշել բարիքների պաշարների ամբողջական օգտակարությունը: Սակայն եթե Վիզերը ամբողջական օգտակարության որոշման համար առաջարկում է բարիքի սահմանային օգտակարությունը բազմապատկել բարիքների քանակով (օրինակ` 3 պարկ ցորենի համար այն հավասար է սահմանային օգտակարությունը բազմապատկած 3-ով), ապա Բեմ-Բավերկը առաջարկում է յուրաքանչյուր միավոր բարիքի սահմանային օգտակարությունը հաշվի առնել: Բեմ-Բավերկի ուսումնասիրությունների շարքում առանցքային դեր ունի արժեքի տեսությունը: Նա նշում է, որ իրի օգտակարությունը ցանկալիության իմաստով սերտորեն կապված է դրա սպառողական հատկանիշների հետ: Առանց վերջինի առաջինը գոյություն ունենալ չի կարող: Այլ կերպ ասած` այն իրը կամ բարիքը, որից հնարավոր չէ օգուտ քաղել, չի կարող ցանկություն, պահանջ առաջ բերել: Որպեսզի իրը արժեք ունենա, միաժամանակ պետք է լինի հազվագյուտ: Այս բոլորից հետո նա հանգում է պահանջմունքների բավարարման տարբեր ինտենսիվության հասկացությանը, որոնք հագեցվածության համեմատ նվազում են: Բեմ-Բավերկը նվազող օգտակարության օրենքը ձեակերպում է հետնյալ կերպ. Բարիքի արժեքը համամասնական է չբավարարված պահանջմունքների ինտենսիվությանը տվյալ բարիքի բացակայության դեպքում:

Արդյունքների փոխանակության ժամանակ գործընթացի մասնակիցները պետք է առաջնորդվեն երեք հիմնական կանոններով: Այսպես, փոխանակությունը պետք է շահավետ լինի` փոխանակության ժամանակ ստացվող բարիքը օժտված է ավելի մեծ օգտակարությամբ, քան տրվողը, յուրաքանչյուրը պետք է ձգտի գործարքը իր համար շահավետ դարձնել, չհրաժարվել փոխանակությունից, եթե նույնիսկ գործարքը այնքան էլ շահավետ չէ: Ընդ որում, փոխանակության մասնակիցներից յուրաքանչյուրն ունի մշակված սուբյեկտիվ գնահատումներ: Վերջինիս հետ կապված` ավստրիական դպրոցը շուկայական գինը դիտարկում է որպես վաճառողների ն գնորդների սուբյեկտիվ գնահատումներ: Բեմ-Բավերկն ապացուցում է, որ գնորդի սուբյեկտիվ գնահատումը գնի վերին սահմանն է, իսկ վաճառողի սուբյեկտիվ գնահատումը` ստորին: Այս սահմանների շրջանակներում էլ սահմանվում են գները: Բայց քանի որ շուկայում առկա են բազմաթիվ վաճառողներ ն գնորդներ, որոնց միջն մրցակցություն է ընթանում, ապա գները վերն ու ներքն են շարժվում: Այսպիսով, փոխանակության հետնանքով անհատական սահմանային օգտակարությունները վեր են ածվում հասարակական սահմանային օգտակարության, որը չափվում է այն գնով, որով առաջարկն ու պահանջարկը փոխադարձաբար ծածկում են միմյանց: Ինչպես բնորոշ է ավստրիական դպրոցին, Բեմ-Բավերկը նս ցույց է տալիս, որ ոչ թե արժեքն ու գինն են կախված արտադրության ծախքերից, այլ ընդհակառակը, սպառողական բարիքների արժեքի առկայության պայմաններում ձնավորվում են արտադրության գործոնների գնահատումները: Օրինակ` կոշիկի արժեքը ձնավորվում է ոչ թե կաշվից, այլ ընդհակառակը, կոշիկի արժեքը որոշում է կաշվի արժեքը ն այսպես շարունակ: Ստացվում է, որ արտադրության ծախքերն արժողություն են ստանում իրենց արդյունքներից:

12.3. Օ.(ԵՎԳ.) ԲԵՄ-ԲԱՎԵՐԿԻ ՏՈԿՈՍԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Տնտեսագիտության մեջ Բեմ-Բավերկի հիմնական ներդրումը կապիտալի ն տոկոսի տեսության ստեղծումն է: Կապիտալը, որպես արտադրության ածանցյալ գործոն, առաջնային գործոնների` հողի ն աշխատանքի արդյունք է: Ուստի երկարաժամկետ կտրվածքով կապիտալ բարիքի արժողությունը պետք է ամբողջությամբ վերագրվի առաջնային գործոններին, այսինքն` ներառվի աշխատավարձի ն ռենտայի մեջ: Բեմ-Բավերկը նշում է, որ ցանկացած սուբյեկտի, այդ թվում ն դրամական կապիտալի սեփականատիրոջ համար, որոշակի բարիք ներկայումս ունի ավելի մեծ սահմանային օգտակարություն, քան կունենա ապա249

գայում: Անհատը ելնում է այն բանից, որ հեռանկարում բարիքի պաշարները կաճեն ն դրա համար էլ ենթադրում է այդ բարիքի սահմանային օգտակարության իր գնահատման իջեցում: Այս տեսական դրույթի հիման վրա էլ ԲեմԲավերկը տալիս է տոկոսի առաջացման բացատրությունը: Ենթադրենք` վարկատուն մեկ տարի ժամանակով վարկառուին է տալիս 2000 միավոր փող: Փողատերը ենթադրում է սահմանային օգտակարության իր գնահատումների փոքրացում, ուստի գտնում է, որ եթե մեկ տարի անց վարկառուից գումարը հետ ստանա նույն չափով, ապա հեռանկարում կիջնի իր կենսամակարդակը: Ուրեմն վարկատուն ենթարկվելով ռացիոնալ վարքագծի սկզբունքին` կպահանջի հետ վերադարձնել ոչ թե 2000 միավոր փողը, այլ 2350 միավոր: Դրանով կփոխհատուցի իր կենսամակարդակի վատթարացումը: Գոյացած տարբերությունը (2350-2000Հ350) Բեմ-Բավերկը անվանում է տոկոս, իսկ փոխանակությունը` համարժեքային: Պարզվում է` տոկոսի տեսության հիմքում ընկած է ավստրիական դպրոցի ելակետային սկզբունքը` բարձր են գնահատվում ներկայիս բարիքները, քան ապագայինը: Բեմ-Բավերկը տոկոսի գոյությունը բացատրում է երեք պատճառով. ա/ Տնտեսավարող սուբյեկտները հակված են ենթադրելու, որ ապագայում ռեսուրսներն ավելի հազվագյուտ կլինեն, քան ներկայումս: Ուստի մեկ միավորն ապագայում ավելի քիչ է գնահատվելու, քան ներկայումս: Այս պատճառը ենթադրում է, որ մարդիկ հիմնականում լավատես են: Իհարկե դա միշտ չէ այդպես: Վիկսելը քննադատելով Բեմ-Բավերկին` նշել է, որ տարիքավոր մարդիկ ապագայի բարիքներն ավելի բարձր են գնահատում, քան թե ներկայի: Սակայն այդ մարդիկ, ըստ Բեմ-Բավերկի, փողը կամ բարիքները պահպանում են գանձի տեսքով ն չեն կարող մասնակցել տոկոսի ձնավորմանը: բ/ Մարդիկ, իրենց բնույթից ելնելով, սովորաբար չեն գնահատում ապագայի իրենց պահանջմունքները: Նա դա համարել է հոգեբանական երնույթ ն բացատրել ապագայի անորոշությամբ: Այս կարծիքը ժամանակին քննադատել են նրա համախոհներն ն գրչակիցները: Բացի դրանից, այն հակասում է իրենց հետնորդներին ժառանգություն թողնելու ցանկությանը, իսկ ապագայի անորոշությունը մարդուց պահանջում է խնայողությունների կուտակում «սն օրվա» համար, այսինքն` վարքագիծ, որը հակասում է Բեմ-Բավերկի տեսակետին: գ/ Ներկայիս բարիքները տեխնիկական գերազանցության մեջ են ապագայի բարիքների նկատմամբ: Այստեղ Բեմ-Բավերկը օգտվում է «արտադրության անուղղակի մեթոդների» արտադրողականության իր հանրահայտ գաղափարից, որի վրա էր հիմնված նրա կապիտալի տեսությունը: Որպես դասական օրինակ` օգտագործում է ձկնորսությունը: Մարդը կարող է ձուկ որսալ` առանց որնէ կապիտալային բարիքի, մերկ ձեռքերով, այսինքն` օգտագործելով միագին աշխատանքային գործոնը: Եթե որոշակի ժամանակ

ծախսի հարմարանքների ստեղծման համար, ապա նրա արտադրողականությունը զգալիորեն կաճի: Կարճ ասած, կապիտալ օգտագործելով` բարիքների քանակը կմեծացնի: Այսպիսով, այսօր կիրառվող կապիտալն ապագայում ավելի բարձր արտադրողականություն կապահովի, քան այն, որը կարող է օգտագործվել ապագայում: Սակայն որպեսզի վայելեն անուղղակի մեթոդների արդյունքները, արտադրության գործոնների սեփականատերերը պետք է գոյամիջոցներ ունենան (այսօրվա բարիքներ): Այսպիսով, առաջին երկու պատճառներն ունեն զուտ հոգեբանական, սուբյեկտիվ բնույթ: Ներկայիս սպառողական բարիքներն ավելի բարձր են գնահատվում ապագայի համանման բարիքներից, ուստի որպեսզի վերջինները փոխանակվեն ներկայիս բարիքներով, պետք է որոշակի վճար կատարել: Բեմ-Բավերկը գտնում էր, որ նշված պատճառներից յուրաքանչյուրը տալիս է տոկոսի գոյության պայմանները` անկախ մյուս երկու պատճառներից: Սակայն այս մտքի հետ համաձայն չեն եղել նրա քննադատները, ն ապացուցել են, որ երրորդ պատճառը անկախ չէ, ապագայում բարիքների մեծ առատությունը կավելացնի ներկայիս բարիքների արժողությունը առաջին երկու հոգեբանական պատճառներից մեկի շնորհիվ: Ըստ Բեմ-Բավերկի` կապիտալն այնպիսի բարիք է, որի օգտագործումը որոշակի ժամանակ է պահանջում, ն ընդհակառակը, եթե ցանկացած արդյունքի արտադրությունը կատարվում է որոշակի ժամանակահատվածում, ապա նշանակում է, որ օգտագործվող կապիտալն արտադրական ռեսուրսներից մեկն է: Ուստի ճիշտ չէ արտադրության մեջ օգտագործվող կապիտալը միայն դրամական ձնով որոշելը: Դրա համար անհրաժեշտ է երկու չափանիշ` կապիտալի մեծությունը ն արտադրական գործընթացի տնողությունը, որովհետն կապիտալը կարելի է մեծացնել կամ ավելի մեծ քանակ օգտագործելով, կամ էլ մեծացնելով այն ժամանակը, որի ընթացքում այն կգտնվի արտադրության մեջ: Քանի որ արտադրական ֆոնդերն ունեն բարդ կառուցվածք, ուստի կապիտալը կարելի է որոշել արտադրության շրջանի միջին տնողությամբ: Արտադրության միջին ժամանակաշրջան ասելով պետք է հասկանալ այն միջին ժամանակահատվածը, որն ընդգրկում է այս կամ այն գործոնը արտադրության մեջ ներդնելուց մինչն դրա օգնությամբ սպառման համար պատրաստի արդյունքի ստացումը: Արտադրության միջին ժամանակաշրջանը որոշվում է հետնյալ կերպ. եթե ծախսերի հոսքը հավասար է թողարկման հոսքին, ապա արտադրության միջին ժամանակաշրջանը հավասար է` տվյալ ձեռնարկության կապիտալի արժեքը հարաբերած տարեկան ծախսերի կամ թողարկման ծավալի արժեքին:

Բեմ-Բավերկի այս տեսությունը կառուցված է եղել բավականին պարզ ն միատարր տնտեսության համար, ուստի հնարավոր է կիրառել ծառայության երկար ժամկետ ունեցող կապիտալների համար: Այնուամենայնիվ այն հիմք ծառայեց հետագայում ամբողջ տնտեսության մասշտաբով արտադրության միջին ժամանակաշրջանի որոշման, ինչպես նան մաթեմատիկական հաշվարկների օգտագործման համար:

12.4. Ա. ՊԻԳՈՒԻ ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՆԳԼԻԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿԸ:

Ս. ՋԵՎՈՆՍ

Արթուր Պիգուն (1877-1959թթ.) անգլիացի տնտեսագետ էր, քեմբրիջյան դպրոցի ներկայացուցիչ, Ա. Մարշալի աշակերտն ու գործի շարունակողը: Ավարտելով Քեմբրիջի համալսարանը` Ա. Մարշալի ղեկավարությամբ ձեռնամուխ է եղել շուկայական տնտեսության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը: 1908-ից մինչն 1943թ. ղեկավարել է Քեմբրիջի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնը: Ա. Պիգուն մեծ ներդրում է կատարել նոր դասական տեսության բնագավառում: Տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ հայտնի է որպես խոշոր մտածող ն կենսամակարդակի նոր դասական տեսության ավարտողը: Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է, սակայն նրան համաշխարհային հռչակ է բերել 1912թ. հրատարակած «Հարստություն ն կենսամակարդակ» աշխատությունը, որը լրացված, վերամշակված վերահրատարակվել է 1920թ.` «Կենսամակարդակի տնտեսական տեսությունը» վերնագրով: Ա. Պիգուի կենսամակարդակի տնտեսական տեսության առանցքը ազգային եկամտի բաշխման խնդիրն է, որը դիտվում է որպես փողով գնվող բազմաթիվ նյութական բարիքների ն ծառայությունների ամբողջություն: Նրա տերմինաբանությամբ խոսքը վերաբերում է ազգային դիվիդենդի բաշխմանը: Ազգային դիվիդենդը մեկ տարվա ընթացքում արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների ամբողջությունն է: Այս ցուցանիշը նա համարում է հասարակական կենսամակարդակի չափանիշը: Անհատական կենսամակարդակի մեջ, բացի առավելագույն սպառումից, ընդգրկում էր կյանքի որակի ցուցանիշները` անվտանգությունը, հանգստի պայմանները, բնակարանային պայմանները, շրջակա միջավայրը ն այլն: Ա. Պիգուի տեսության մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձվում անհատական ն հասարակական շահերի հիմնախնդրին: Եթե այդ շահերի միջն հակասություն է առաջանում, ապա դա հանգեցնում է ընդհանուր հավասա252

րակշռության խախտման: Հիմնախնդրի լուծման համար նա վերլուծության է ենթարկում մասնավոր ն հասարակական զուտ արդյունքների միջն հարաբերակցությունը: Այսպես, երկաթգծի կառուցումը օգտավետ է ոչ միայն շահագործողների, այլ նան երկաթգծին հարող հողերի սեփականատերերի համար, որովհետն նրանց հողամասերի գները բարձրանում են: Հետնաբար հողատերը, չմասնակցելով երկաթգծի շինարարությանը, այնուամենայնիվ շահում է հողի գնի բարձրացման իմաստով: Այս բոլորի արդյունքում մեծանում է ազգային դիվիդենդը: Բացի դրանից, ազգային դիվիդենդը կմեծանա, եթե ապրանքների ու ծառայությունների համար ավելի մեծ գումար առաջարկվի, քան ծախսվել է դրանց արտադրության վրա: Այսպիսով, Պիգուն ազգային դիվիդենդը համարում է ոչ միայն հասարակական արտադրության արդյունավետության ցուցանիշ, այլ նան հասարակական կենսամակարդակի չափանիշ: Բաշխման հիմնախնդրի ուսումնասիրության ժամանակ Պիգուն նշում է, որ հետազոտման է ենթակա սահմանային զուտ արդյունքի (մասնավոր) արժեքի ն հասարակական սահմանային զուտ արդյունքի արժեքների միջն կապը: Անհատական սահմանային զուտ արդյունքն ամբողջական արդյունքի այն մասն է, որն անցնում է ներդրողին: Դրա արժեքը շուկայական գինն է: Ներդնողը ծախսում է հասարակական ռեսուրսի որոշակի բաժինը: Իսկ ներդրողների ամբողջությունը ծախսելով հասարակական ռեսուրսների ընդհանուր զանգվածը` ստեղծում է հասարակական սահմանային զուտ արդյունքը: Կենսամակարդակի վրա ազդող կարնոր գործուն է եկամտի վերաբաշխումը հօգուտ աղքատների: Դրա համար առաջարկում է օգտագործել արտոնյալ գները, ժառանգության հարկը ն այլն: Ա. Պիգուն իր տեսությամբ առաջադրեց ազգային եկամտի բաշխման տեսությունը, տարբեր սուբյեկտների տնտեսական շահերի զուգակցման հարցեր: Ուիլյամ Ստենլի Ջնոնսը (1835-1882թթ.) անգլիացի տնտեսագետ-մաթեմատիկոս է, անգլիական մաթեմատիկական դպրոցի հիմնադիրը: Նրա հիմնական աշխատություններից են «Քաղաքատնտեսության տեսությունը» (1866թ.) «Գիտության սկզբունքները» (1874թ.) ն այլն: Իր աշխատություններում նա ձնակերպել է նվազող սահմանային օգտակարության նոր սկզբունքները, որոնք անվանում էր օգտակարության վերջին աստիճան: Հավատարիմ մնալով մարժինալիստական տեսությանը, Ջնոնսը ձնակերպում է տնտեսագիտության օբյեկտն ու առարկան: Նրա ուսումնասիրությունների օբյեկտը առանձին երկրի տնտեսությունն է, որը ներկայացվում է որպես անհատական տնտեսությունների ամբողջություն: Ուսումնասիրության առարկան` նվազագույն ծախսերով սպառողների առավելագույն պահանջմունքների բավարարումն է: Ուսումնասիրությունների կենտրոնում անհատի հոգեբանությունն ու նրա պահանջմունքներն են: Նշում է, որ «գումարելով» անհատների վարքա253

գծերը, կարելի է բնութագրել ամբողջ հասարակության գործունեությունը: Ս. Ջնոնսին բնորոշ են եղել սահմանային-սուբյեկտիվ ն մաթեմատիկական մեթոդների օգտագործումը, հարստության, օգտակարության, արժեքի, պահանջարկի, առաջարկի, կապիտալի, աշխատանքի քանակական վերլուծությունները: Սակայն եթե նրա նախորդները մաթեմատիկան օգտագործել են որպես շարադրման մեթոդ, ապա Ջնոնսը` որպես հետազոտության մեթոդ: Ջնոնսը առաջնային նշանակություն տալով օգտակարության հիմնախնդրին, ձնակերպում է մի շարք դրույթներ` նվազող օգտակարության օրենքը, օգտակարության ն արժողության ֆունկցիոնալ կախվածությունը, սահմանային օգտակարության ն գների համամասնության օրենքը: Համաձայն նշված օրենքի, ապրանքի սպառողը կարող է ձեռք բերել ապրանքների այնպիսի քանակություն, որի դեպքում սահմանային օգտակարությունը հավասար կլինի դրանց գների հարաբերությանը: Այն է` Սահմանային օգտակարություն (2) Սահմանային օգտակարություն (Y)

Գին(2) Գին(Y)

կամ

Սահմանային օգտակարություն (2) Գին(2 )

Սահմանային օգտակարություն (Y) Գին(Y)

Ջնոնսը իր աշխատանքի առաջարկի տեսությամբ խոշոր ներդրում է կատարել նոր դասական տեսության մեջ: Նա ապացուցել է, որ մարդկային ջանքերն ունեն դրական արժողություն, հետնաբար աշխատանք կառաջարկվի այնքան ժամանակ, մինչն անհատի բավարարվածությունը կգերազանցի անբավարարվածությանը: Աշխատանքի ծանրությունը, լարվածության տնողության մեծացման հետնանքով, աճում է այն դեպքում, երբ աշխատանքով ստեղծվող արդյունքի սահմանային օգտակարությունը միանշանակ նվազում է: Այս բոլորից նա հանգել է այն եզրակացության, որ փոխանակվող ապրանքների սահմանային օգտակարությունները իրար հարաբերվում են այնպես, ինչպես դրանց արտադրության ժամանակ ծախսված աշխատանքների սահմանային արտադրողականությունները կամ սահմանային ծախսերը:

Կապիտալի տեսությունը. Ջնոնսը այն եզակի տնտեսագետներից է, որը ցույց է տվել կապիտալի օգտագործումից շահույթի ստացումը: Կապիտալի արտադրողականությունը բնութագրել է որպես ժամանակից կախված ֆունկցիա, ներդրումները չափվում են երկու ցուցանիշներով` ներդրվող միջոցների ծավալով ն այն ժամանակով, որի ընթացքում դրանք պետք է գոր254

ծեն: Սա տեսակետ է, համաձայն որի` կապիտալի մեծացումը հավասարազոր է ներդրումներ կատարելու ժամկետի տնողության մեծացմանը: Այսպիսով, Ս. Ջնոնսի կողմից առաջ քաշված տեսական դրույթները լուրջ ներդրում են տնտեսագիտության հետագա զարգացման գործում:

12.5. Ի. ՖԻՇԵՐԻ ՏՈԿՈՍԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՓՈՂԻ ՄԱՍԻՆ ՆՈՐ

ԴԱՍԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նոր դասական ուղղության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը ամերիկացի տնտեսագետ Իրվինգ Ֆիշերն է (1867-1947 թթ.): Նա ն՛ տնտեսագետ էր, ն՛ մաթեմատիկոս: Եղել է հաջողակ ձեռներեց: Ի. Ֆիշերը այն եզակի տնտեսագետներից է, որը լայնորեն օգտագործել է մաթեմատիկական մեթոդները, նպաստել է էկոնոմետրիկայի զարգացմանը, ինչպես նան քանակական վերլուծության ն վիճակագրական մեթոդների կիրառմանը: Տնտեսագիտության զարգացման գործում մեծ ներդրում էր Ֆիշերի կողմից ընդհանուր հավասարակշռության տեսության, մասնավորապես` կապիտալի տոկոսի տեսության, ինչպես նան փողի տեսության մշակումը, որն ընդգրկում է սղաճի ն պարբերաշրջանի հիմնահարցերը: Տնտեսական հավասարակշռության հարցերը քննարկելիս նա կենտրոնանում է ոչ թե փոխադարձաբար կապված շուկաների ն տարբեր ապրանքների արտադրության համակարգերի վերլուծության, այսինքն` տվյալ պահին ապրանքների հարաբերական գների որոշման վրա, ինչպես դա անում էր Վալրասը, այլ ընդհակառակը, ժամանակի տարբեր պահերին արտադրության ն սպառման ուսումնասիրությունների, ինչպես նան ժամանակի տարբեր պահերին վերաբերող գների հարաբերակցության վրա: Ակնհայտ է, որ այսպիսի մոտեցման դեպքում բոլոր տնտեսական ցուցանիշները ձեռք են բերում ժամանակային չափանիշներ: Այդ իմաստով նա հատուկ նշանակություն է տալիս տոկոսին, բայց ոչ թե որպես փոխատվական կապիտալի գնի, այլ որպես ներկան ապագայի նկատմամբ նախընտրող ինտեգրալային ցուցանիշի: Ըստ Ֆիշերի, մարդկանց նման մոտեցումների պատճառն այն է, որ նրանց կյանքը բավականին կարճ է ու լի անակնկալներով: Պատահական չէ, որ նա իր տոկոսի տեսությունն անվանել է «անհամբերության ն ներդրումային հնարավորությունների» տեսություն: Տոկոսին նվիրված շատ աշխատություններ է գրել, որոնց շարքում առանձնանում է 1930 թվականին գրած «Տոկոսի տեսությունը» աշխատությունը: Ըստ էության, այդ աշխատությամբ Ֆիշերը ամփոփել է 19-րդ դարի վերջերից ձնավորված իր բոլոր հայացքները:

Ֆիշերին շատ էր հուզում կապիտալի տոկոսը, դրա ծագման պատճառները: Նա գտնում էր, որ իր նախորդների աշխատություններում այդ հարցի վերաբերյալ երկու կարգի գնահատական կա: Նախ` տոկոսը արտադրողական կապիտալի արտահայտությունն է: Երկրորդ` տոկոսը ձնավորվում է, երբ ապագայի բարիքները նախընտրում են ներկայի բարիքներից (վճար` սպասումների դիմաց): Ըստ Ֆիշերի` տոկոսը կամ հետնանք է (նախորդ բարիքների) կամ էլ սպասում (գալիք բարիքների): Սակայն նա դրանց հավասար նշանակություն է տալիս, այսինքն` միննույն ճշմարտության երկու կեսերն են: Նա փորձում է երկու մեկնաբանությունները միավորել մեկ տեսակետի մեջ: Մի կողմից` կապիտալը իրականում եկամուտ է բերում, ն այդ իմաստով կապիտալի օգտակարությունն արտահայտվում է տոկոսի ձնով: Մյուս կողմից` ներդրումների ն եկամուտների ստացման միջն (կապիտալի գծով) որոշակի ժամանակ է պահանջվում, որը ստիպում է հիշել ծախքեր կատեգորիան: Այդ տեսակետից տոկոսը հանդես է գալիս որպես այդ ծախքերի փոխհատուցում, ներդրված միջոցներից սպասվող եկամտի համար տրված պարգն: Ըստ Ֆիշերի, տոկոսի մեծության վրա ազդում է ներդրումների եկամտաբերության սահմանային նորման: Համաձայն նոր դասական տեսության, սպառողը ձգտում է առավելագույն չափով մեծացնել իր գումարային օգտակարությունը: Ըստ Ֆիշերի, սպառողները հոգ են տանում ոչ միայն տվյալ պահի օգտակարության մասին, այլն որոշակի ժամանակահատվածի: Դրա համար էլ նրանք խնայողություն են կատարում` օգտակարության մի մասը տվյալ պահից փոխանցելով ապագային: Մյուս կողմից հանդես են գալիս արտադրողները, իրենց ներդրումային հիմնահարցերով: Այսպիսով, ն՛ սպառողները, ն՛ արտադրողները դուրս են գալիս փոխատվական կապիտալի շուկա. սպառողները` իրենց խնայողություններով, որոնց դիմաց տոկոսի ձնով մեծ պարգն են սպասում, արտադրողները փնտրում են փոխատվական կապիտալ, որի դիմաց պատրաստ են գնի ձնով տոկոս վճարել: Այսպիսով, փողի պահանջարկը բախվում է նրա առաջարկի հետ: Փողի առաջարկի ն պահանջարկի հավասարակշռության գինը հենց տոկոսի շուկայական դրույքն է: Ի. Ֆիշերը իր մի շարք աշխատություններ նվիրել է փողի տեսության հիմնահարցերին: Ըստ էության, նրա այս տեսությունը հանդիսացել է ժամանակակից մոնետարիզմի ելակետը: Իր ուսումնասիրությունների ժամանակ լայնորեն օգտագործել է ԱՄՆ դրամաշրջանառության փաստացի տվյալները: Մոնետարիստների նման, Ֆիշերը ուշադրության կենտրոնում է պահել շրջանառության միջոցների գնողունակության փոփոխման հիմնախնդիրները` կապված գների ընդհանուր մակարդակի հետ: Ապրանքների առաջարկի ն պահանջարկի, գների շարժման փոփոխության հարցերը, այսինքն` ընդհանուր հավասարակշռության տեսության կողմից քննարկվող հարցերը, Ֆիշերը հանեց փողի տեսության շրջանակներից: Այլ կերպ ասած` ամբողջ տնտե256

սությունը բաժանեց երկու ոլորտի` իրային ն դրամական: Առաջինը` ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության, փոխանակության, բաշխման իրական աշխարհն է, երկրորդը` փողի թափանցիկ աշխարհն է, որը սպասարկում է «իրական» աշխարհի գործընթացները: Ֆիշերի փողի տեսության առանցքը փոխանակության հանրահայտ հավասարումն է` ԽՄՀՔQ որտեղ` Խ-ը շրջանառության մեջ գտնվող փողի զանգվածն է, Մ-ն` փողի շրջանառության արագությունը, Q- ն` առք ու վաճառքի գործարքների ընդհանուր ծավալը, Ք- ն` գների մակարդակը: Ֆիշերը իր տեսությամբ փորձել է հիմնավորել փողի քանակական տեսության հիմնական դրույթը, համաձայն որի` գների փոփոխությունը ուղիղ համեմատական է շրջանառության մեջ եղած փողի քանակությանը, պայմանով, եթե փողի շրջապտույտի արագությունը ն առնտրի ծավալը մնում են անփոփոխ: Ֆիշերը դրամաշրջանառությունը քննարկել է մակրոտնտեսական տեսանկյունից, մինչդեռ քեմբրիջյան դպրոցի ներկայացուցիչները (հատկապես` Ա. Մարշալը) դա կատարել են անհատի տեսանկյունից ն ձնակերպել հետնյալ հավասարումը` ԽՀKՔQ Ձնական մաթեմատիկական տեսանկյունից Ֆիշերի ն քեմբրիջյան դպրոցի հավասարումները համարժեք են, որովհետն կարելի է ընդունել, որ` KՀ1/ Մ: Տարբերվում են դրամաշրջանառության քննարկման տեսանկյունից: Եթե առաջին հավասարումը արտահայտում է ընթացիկ գործարքների համար փողի նկատմամբ պահանջը, ապա երկրորդն արտահայտում է փողի նկատմամբ պահանջարկը եկամտի օգտագործման տեսակետից: Այսպիսով, Ի. Ֆիշերի փողի տեսությունը հիմք հանդիսացավ մոնետարիզմի առաջացման ու զարգացման համար: Նրա կողմից առաջադրված հարցերը լուրջ ներդրում են տնտեսագիտության զարգացման գործում:

12.6. ԼՈԶԱՆՅԱՆ ԴՊՐՈՑ: Լ. ՎԱԼՐԱՍԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԸ:

Վ. ՊԱՐԵՏՈՅԻ ՕՊՏԻՄՈՒՄԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսական հավասարակշռության հարցը միայն տեսական հարց չէ: Տնտեսության տարբեր ոլորտների միջն համամասնությունների խախտումը

կարող է տեղի ունենալ տարբեր պատճառներով: Դրանով մասամբ պետք է բացատրել այն հանգամանքը, որ հավասարակշռության թեման միշտ եղել է մասնագետների ուշադրության կենտրոնում: Սակայն, ինչպես ամեն մի հիմնարար տեսություն, այնպես էլ ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության տեսությունն ունեցել է իր հիմնադիրը: Վերջինիս հիմնադիրը շվեյցարացի տնտեսագետ Լնոն Մարի էսպրի Վալրասն է (1834-1910թթ.), արնմուտքի ամենաազդեցիկ տնտեսագետներից մեկը, որի աշխատությունները հիմք են հանդիսացել ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության շատ ուղղությունների ծագման համար: Լ.Վալրասին միաժամանակ անվանում են նան մարժինալիզմի լոզանյան դպրոցի հիմնադիր: Նա դասավանդել է Լոզանի համալսարանում, զբաղվել է տեսական հետազոտություններով, եղել է բանկի տնօրեն: Չնայած նրան անվանում են զուտ տեսաբան, այնուամենայնիվ նա ձգտել է իր մշակումներին միշտ կիրառական բնույթ տալ: Լ. Վալրասը բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է, որոնցից հիշատակման են արժանի «Փողի տեսությունը», «Բիմետալիզմի մաթեմատիկական տեսությունը», «Տնտեսագիտության տեսության զուտ տարրերը» (1874թ.) ն այլն: Վերջինս նրան համաշխարհային ճանաչում բերեց: Նա վճռական քայլ է կատարել տնտեսագիտության տեսությունը մաթեմատիկորեն ներկայացնելու ուղղությամբ, այսինքն` փորձել է տնտեսագիտությանը խիստ տրամաբանական բնույթ հաղորդել: Հենց դա է Վալրասի ներդրումը տնտեսագիտության զարգացման գործում: Ընդհանրապես լոզանյան դպրոցի բնորոշ առանձնահատկությունը ցանկացած տնտեսական երնույթի մաթեմատիկացումն է: Վալրասը նշել է, որ միայն մաթեմատիկայի միջոցով է հնարավոր տնտեսագիտական տեսությունները կարճ, պարզ ն հստակ ներկայացնել: Ըստ Վալրասի` տնտեսությունը վերացական մի համակարգ է, որտեղ գործում են անկախ ն ռացիոնալ անհատները, անհրաժեշտ տեղեկատվությունը ընդգրկված է գների մեջ ն մատչելի է բոլոր մասնակիցներին, առկա է կատարյալ մրցակցությունը, որի արդյունքում առանձին մասնակիցները չեն կարող ներգործել շուկայական իրավիճակի վրա, համակարգում յուրաքանչյուր փոփոխություն ակնթարթորեն է կատարվում: Ի դեպ, Վալրասը տնտեսական ողջ համակարգը ներկայացրել է որպես պահանջարկի ն առաջարկի հավասարումների մի ամբողջ համակարգ: Սակայն ճիշտ չէ պնդելը, թե Վալրասը առաջինն էր, որ կիրառեց մաթեմատիկական մեթոդներ: Մինչն Վալրասը դասական դպրոցն էր ձեռնամուխ եղել մաթեմատիկական մեթոդների կիրառման, սակայն եթե նրանք մաթեմատիկան օգտագործել են լոկ որպես նկարագրման միջոց, ապա Վալրասը` որպես տնտեսական փոխկապվածությունների արտահայտման եղանակ: Նա տնտեսական կապերի ուսումնասիրությունը կատարել է մաթեմատիկական ֆունկցիաների միջոցով, որտեղ փոփոխականների դերում հանդես են եկել գները, ապրանքների քանակը, արտադրության գործոնները ն այլն:

Ի տարբերություն մարժինալիզմի մյուս ներկայացուցիչների, հատկապես ավստրիական դպրոցի, Վալրասին շատ են հետաքրքրել առաջարկի ն պահանջարկի ֆունկցիաները ն դրանց փոխներգործության հետնանքով սահմանվող փոխանակային համամասնությունները, այլ ոչ թե օգտակարությունը` որպես գների հիմք: Վալրասն իր հետազոտությունների առանցքը դարձրել է ընդհանուր հավասարակշռության մոդելը: Սակայն չպետք է կարծել, թե զուտ տնտեսագիտական տեսության այլ հիմնախնդիրները դուրս են մնացել նրա տեսադաշտից: Օրինակ` նա այն առաջին տեսաբաններից մեկն է, որը շուկայական գների մակարդակը կապել է բարիքի սահմանային օգտակարության հետ: Գների տեսության բնագավառում նրա հետազոտությունները հետագայում սկսեցին մեկնաբանվել որպես «մարժինալիստական հեղաշրջման» բաղկացուցիչ մաս: Ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության մոդելն արտացոլում է պատրաստի արտադրանքի ն արտադրության գործոնների շուկաների փոխկապվածությունը: Մոդելը ցույց է տալիս, որ շուկայի համար արտադրվող արդյունքների ն արտադրության գործոնների գների որոշումը հնարավոր է միաժամանակ, ն մասնավոր հավասարակշռությունը ինչ-որ թվով շուկաներում չի կարող ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության պայման լինել: Վալրասի ելակետային մոդելը ներառում է բազմաթիվ ենթամոդելներ, բացի այդ, սկզբում կառուցում է պարզ մոդել, որից հետո անցում է կատարում բարդին: Իր հետազոտություններում նա շուկայական գործարքների մասնակիցներին բաժանում է երկու խմբի: Մեկի մեջ ներառում է արտադրության գործոնների տերերին (հողասեփականատերեր, դրամական կապիտալի տերեր, բանվորներ), իսկ մյուսի` ձեռնարկատերերին: Ուսումնասիրությունների ժամանակ հանգում է այն եզրակացության, որ արտադրության գործոնների սեփականատերերը մի դեպքում հանդես են գալիս վաճառողների դերում, իսկ ձեռնարկատերերը` արտադրության գործոնների գնորդների դերում, մյուս դեպքում տնօրինողները գնորդներ են, իսկ ձեռնարկատերերը` սպառման առարկաների վաճառողներ: Այսպիսի մոտեցման դեպքում Վալրասը հնարավորություն է ստանում տնտեսական համակարգը քննարկել որպես մի ամբողջական համակարգ ն հիմնավորել այն դրույթը, որ սպառման ապրանքների ն արտադրության միջոցների գները որոշվում են միաժամանակ, ն գոյություն ունի ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության հասնելու երեք պայման. ա/ եթե արտադրողական ծառայությունների պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռություն կա, ապա դրանց շուկայում միշտ գինը կայուն է, բ/ արդյունքների պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռության դեպքում դրանց շուկայում գները միշտ կայուն են,

գ/ արդյունքների վաճառքի գները հավասար են արտադրողական ծառայությունների ծախքերին: Առաջին երկու պայմանները վերաբերում են փոխանակության հավասարակշռմանը, իսկ երրորդը` արտադրության հավասարակշռմանը: Այսպիսով, Լ. Վալրասը առաջին անգամ նախագծեց ընդհանուր հավասարակշռության սխեման ն որպես հիմնական փոփոխականներ ընդունեց գների ու փոխանակվող ապրանքների քանակը: Ներկայացնելով մոդելի կառուցվածքը` միաժամանակ նշել է մաթեմատիկայի դերը դրանց վերլուծության ժամանակ: Ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության մոդելի վերլուծություն իրականացրել են նան այլ հեղինակներ, որոնցից էական դեր է խաղացել իտալացի տնտեսագետ ն սոցիոլոգ, Լ. Վալրասի աշակերտ Վիլֆրեդո Պարետոն (1848-1923 թթ.): Ծնվել է Փարիզում, միջնակարգ ն բարձրագույն կրթությունը ստացել է Իտալիայի Տուրինի պոլիտեխնիկական համալսարանում: 1874-1892թթ. զբաղվել է պրակտիկ գործունեությամբ: Լ.Վալրասի առաջարկությամբ 1893թ. մինչն 1906թ. ղեկավարել է Լոզանի համալսարանի քաղաքատնտեսութան ամբիոնը: Քաղաքատնտեսության հետ միասին նա դասավանդում է նան սոցիոլոգիա: Պարետոն բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է, որոնց շարքում առանձնանում են` «Քաղաքատնտեսության դասընթաց» (1898թ.), «Քաղաքատնտեսության ուսմունք» (1906թ.), «Ընդհանուր սոցիոլոգիայի մասին տրակտատ» (1916թ.) ն այլն: Իր աշխատություններում Պարետոն շարունակել է մշակել ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության հիմնախնդիրները` մարժինալիստական վերլուծության գաղափարների հիման վրա: Սակայն տնտեսության հավասարակշռության նոր նախադրյալների ն գործոնների կիրառման համար Պարետոյին դասում են մարժինալիզմի երկրորդ փուլի հեղինակների շարքը, համարելով նոր դասական ուղղության հիմնադիրներից մեկը: Պարետոն, ի տարբերություն մաթեմատիկական դպրոցի մյուս տեսաբանների, ժխտեց տնտեսական երնույթների միջն եղած պատճառահետնանքային կապերը ն ընդունեց միայն ֆունկցիոնալ կապերը: Պարետոն չէր ընդունում օգտակարության քանակական որոշումը: Օգտակարությունը, ըստ Պարետոյի, կարելի է որոշել, բայց ոչ թե քանակական ցուցանիշների, այլ սպառողական բարիքների համեմատման միջոցով: Սակայն նա ընդունում է կարգային մոտեցումը սպառողական բարիքների նկատմամբ ն դրանք դասավորում է ըստ նախապատվության աստիճանի: Դրա հետ կապված` օգտակարությունը առանձին անհատի, ֆիրմայի համար հավասարազոր չէ օգտակարությանը ամբողջ հասարակության տեսանկյունից: Պարետոն սպառողի ընտրության քննարկման ժամանակ օգտվում է անտարբերության կորերից: Դրանք հնարավորություն են տալիս հանգելու այն եզրակացության, որ ելնելով բյուջետային հնարավորություններից` սպառողը

առավելությունը տալիս է այն տարբերակին, որը համապատասխանում է անտարբերության կորի ն բյուջետային գծի շոշափման կետին: «Անտարբերության կորերի» վերլուծությունը ցույց է տալիս, թե նույն ապրանքի ինչ քանակից կարելի է հրաժարվել, որպեսզի ձեռք բերվի այլ ապրանքների որոշակի քանակ: Պարետոյին շատ է հետաքրքրում այն հարցը, թե արդյոք հնարավոր է հավասարակշռության պայմաններում ձեռք բերել տնտեսական օպտիմում, այսինքն` տնտեսական ռեսուրսների ն արտադրվող բարիքների օպտիմալ բաշխում: Հարցին պատասխանելով` Պարետոն նշում է, որ ռեսուրսների բաշխումը օպտիմալ է, եթե տնտեսական գործընթացի որնէ մասնակցի վիճակը հնարավոր է բարելավել` միաժամանակ չազդելով մասնակիցներից որնիցե մեկի կենսամակարդակի վրա: Այս խնդիրը լուծելուց հետո Պարետոն հիմնավորում է, որ հասարակությունը պետք է ընտրի այն տարբերակը, որի դեպքում արտադրության գործոններն առավել բարձր արտադրողականություն կունենան, հետնաբար ն սպառողների առավել շատ պահանջմունքներ կբավարարվեն: Պարետոն առաջիններից մեկն էր, որ փորձեց լուծել ազգային եկամտի բաշխման քանակական համամասնությունները ն որոշել հարկի դերը այդ գործընթացում: Պարետոն շրջանառության մեջ է դրել «Եկամուտների բաշխման օրենքը» (Պարետոյի օրենքը), որի էությունն այն է, որ եկամուտների բաշխման անհավասարությունը կարելի է մեղմել միայն այն դեպքում, եթե եկամուտները ն արտադրությունն աճեն ավելի արագ, քան բնակչության թվաքանակը: Նա նշել է, որ եկամուտների բաշխումը բոլոր ժամանակներում ն բոլոր երկրներում միատեսակ է: Այսպիսի պայմաններում պետության հիմնական եկամուտը հարկերն են, որոնց ծանրությունն ընկած է հիմնական վճարողների, աշխատավորների ուսերին: Այսպիսով, Վ. Պարետոյի հետազոտությունները էական դեր են խաղացել տնտեսագիտության տեսության հետագա զարգացման գործում: Ավելին, նրա օպտիմումի տեսությունն այնքան օգտակար էր, որ սկսեցին կիրառել նույնիսկ տնտեսագիտությունից դուրս, օրինակ` մեխանիկայում:

12.7. ՔԵՄԲՐԻՋՅԱՆ ԴՊՐՈՑԸ:

Ա. ՄԱՐՇԱԼԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսագիտության տեսության նոր դասական ուղղության ձնավորման ն զարգացման գործում մեծ դեր ու նշանակություն ունի քեմբրիջյան դպրոցը: Վերջինս նույնպես ընդունում էր մարժինալիզմի մեթոդաբանական համակարգը, սակայն այդ համակարգում որոշակի առանձնահատկություններ

մտցրեց: Դպրոցի ներկայացուցիչները խիստ քննադատության ենթարկեցին ավստրիական դպրոցի սկզբունքները ն հրաժարվեցին գների վերլուծության ժամանակ սահմանային օգտակարության սուբյեկտիվիստական գնահատումներին առաջնություն տալուց: Նույն ձնով էլ քեմբրիջյան դպրոցը շեղում մտցրեց այն տեսության մեջ, համաձայն որի` գների վերջնական հիմքը արտադրության ծախքերն են: Քեմբրիջյան դպրոցի ներկայացուցիչները ձգտում էին մեկ ընդհանուր տեսության մեջ միավորել սահմանային օգտակարության ն արտադրության ծախքերի տեսությունները: Նրանք հարցը դնում էին հետնյալ կերպ. ո’չ պահանջարկը, ո’չ առաջարկը գների որոշման տեսակետից առավելություն չունեն, դրանք շուկայական գնագոյացման մեխանիզմի հավասարազոր տարրերն են: Բայց քանի որ քեմբրիջյան դպրոցի տեսությունը ձնավորվել է մարժինալիզմի շրջանակներում, ապա սահմանային տեսության բնութագրիչները, որոնք ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչները կենտրոնացրել էին սպառման ն պահանջարկի մեջ, նրանք դիտարկում են նան արտադրության ն առաջարկի մեջ: Քեմբրիջյան դպրոցի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ հիմք դրեց տնտեսական երնույթների միջն ֆունկցիոնալ կապերի ուսումնասիրությանը: Դրա համար էլ դպրոցի ներկայացուցիչները փորձում էին իրենց տեսությանը տալ գործնական կողմնորոշվածություն, մասնավորոպես` շուկայական մեխանիզմի կոնկրետ հիմնահարցերը համալրում էին տնտեսամաթեմատիկական մշակումներով: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ քեմբրիջյան դպրոցը ներկայացվել է բազմաթիվ գիտնականներով: Նրանց շարքում կարնոր տեղ է գրավում Ալֆրեդ Մարշալը (1842-1924թթ.), որը միաժամանակ այդ դպրոցի հիմնադիրն էր: Ծնվել է Լոնդոնում, ծառայողի ընտանիքում: 1865թ. գերազանց ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը: Նա որոշել էր դառնալ պրոֆեսիոնալ մաթեմատիկոս: Լավ տիրապետելով քանակական մեթոդներին` շատ զգույշ էր օգտվում դրանցից, ն նշում էր, որ տնտեսամաթեմատիկական վերլուծությունն ունի սահմանափակ արդյունավետություն: Համալսարանում սովորելու տարիներին մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում փիլիսոփայության ն հասարակագիտական առարկաների նկատմամբ: Եվ պատահական չէ, որ համալսարանն ավարտելուց որոշ ժամանակ անց սկսեց տարբեր հաստատություններում քաղաքատնտեսություն դասավանդել: 1885-1908թթ. եղել է Քեմբրիջի համալսարանի պրոֆեսոր, դարձել հանրահայտ քեմբրիջյան դպրոցի հիմնադիրը: Նրա սաներից են Ա. Պիգուն, Ջ. Քեյնսը, Ջ Ռոբինսոնը ն ուրիշներ: Ա. Մարշալը բազում գիտական աշխատությունների հեղինակ է: Նրա գլուխգործոցը 1890թ. հրատարակած «Տնտեսագիտության սկզբունքները» աշխատությունն է, որը նրա 20 տարիների քրտնաջան աշխատանքի արդյունքն է: Աշխատությունը տասնյակ տարիներ եղել է առաջատար դասա262

գիրք: Սակայն պետք է նշել, որ նա առաջարկել էր «քաղաքատնտեսություն» կատեգորիան փոխարինել «էկոնոմիկս» կատեգորիայով: Ըստ Մարշալի` այդ կատեգորիան ավելի ճիշտ է արտացոլում հետազոտության առարկան. տնտեսական կյանքը պետք է ուսումնասիրվի քաղաքականությունից դուրս, առանց պետական միջամտության: Տնտեսագիտության տեսությունը Մարշալը բնորոշել է որպես գիտություն հարստության մասին, հասարակական գիտության մի մաս` հասարակության մեջ մարդու գործունեության մասին: Մարշալի տնտեսագիտության տեսությունը դասական դպրոցի ն մարժինալիստական տեսության համադրում է: Նա քննադատաբար էր վերաբերվում այն հեղինակներին, ովքեր ժխտում էին դասականների տեսությունը ն նշել է, որ իր սերնդակիցները ոչ մեկին այնքան պարտական չեն, ինչքան Դ. Ռիկարդոյին ն Ջ. Միլին, հատկապես մեծ տեղ էր տալիս Դ. Ռիկարդոյին: Բնավորությամբ Մարշալը հեղափոխական կերպար չէր: Նա օժտված էր անցյալի ն ներկայի տնտեսագետների կողմից առաջ քաշած տեսական դրույթները համակարգելու ն զարգացնելու հազվագյուտ ունակություններով: Մարշալի գլխավոր աշխատության հրատարակումը գիտության բնագավառում սենսացիա չառաջացրեց: Ըստ էության, նա ոչ մի նոր բան չի ասել, այլ փորձել է իր աշխատության մեջ միավորել դասական քաղաքատնտեսության, մարժինալիզմի ն պատմական դպրոցի նվաճումները: Եվ պատահական չէ, որ Մարշալին ն նրա հետնորդներին համարում են նոր դասական տնտեսագիտության հիմնադիրներ: Ի տարբերություն անգլիացի շատ տնտեսագետների, Մարշալը բավականին բարձր է գնահատել գերմանական պատմական դպրոցի նվաճումները, ավելին` իր գլխավոր աշխատության մի շարք գլուխները շարադրել է պատմական դպրոցի տեսանկյունից: Ջ. Միլը դասական դպրոցի ամփոփողն էր, իսկ Մարշալը` մարժինալիստական հեղաշրջման համակարգողը: Մարշալն իր հետազոտություններն իրականացրել է հավասարակշռության մեթոդով: Եթե Վալրասը հավասարակշռությունը քննարկում էր բոլոր փոխկապակցված շուկաները միասին վերցրած, ապա Մարշալը, ընդհակառակը, տվյալ բարիքի շուկան ուսումնասիրել է առանձին: Բացի դրանից, նա վերացարկվում էր այնպիսի գործոններից, որոնք տվյալ պահին վճռորոշ դեր չէին խաղում: Ընդհանրապես Մարշալը իր ուսումնասիրությունները կատարել է ֆիրմայի, ճյուղի կտրվածքով: Բացի այդ, նա հաշվի չէր առնում պատճառահետնանքային կապերը, տնտեսական օրենքները, դրան հակառակ օգտագործում էր քանակական ն մաթեմատիկական մեթոդներ, վերլուծում ֆունկցիոնալ կապերը: Մարշալի տեսության մեջ կենտրոնական տեղ է գրավում շուկայական ազատ գնագոյացման հիմնախնդիրը: Նա նշել է, որ շուկայական գնագոյացման մեխանիզմում առաջարկն ու պահանջարկը համահավասար տարրեր

են, սահմանային օգտակարության գնահատումը գործոն է, որը մի կողմից ազդում է պահանջարկի ն սպառման, իսկ մյուս կողմից` արտադրության ն առաջարկի վրա: Տնտեսական գործոնների շարքում կարնոր դեր է խաղում գինը: Տնտեսական աշխարհը զարգանում է մեկ կարգավորիչի ազդեցությամբ: Դա գինն է: Ըստ Մարշալի` ապրանքի պահանջարկը կախված է դրա սահմանային օգտակարությունից, իսկ պահանջարկի գինը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ցանկության դրամական գնահատում: Այնուհետն նա ձնակերպում է պահանջարկի օրենքը, համաձայն որի` ապրանքի նկատմամբ պահանջարկն աճում է գնի իջեցման ժամանակ, ն ընդհակառակը, պահանջարկը նվազում է գնի բարձրացման ժամանակ: Մարշալը առաջադրեց նան «պահանջարկի առաձգականություն» հասկացությունը: Չնայած դրա մասին խոսվել էր նախորդների կողմից, այնուամենայնիվ այդ հասկացությունը առաջին անգամ համակարգված նկարագրել ն որպես տնտեսական կատեգորիա վերլուծել է Մարշալը: Ավելին, Մարշալը առաձգականության հատկանիշը վերագրել է նան արտադրության գործոններին, առաջարկին: Պահանջարկի առաձգականության քանակական արտահայտությունը նա որոշել է պահանջարկի մեծության փոփոխության տոկոսային արտահայտությունը գնի փոփոխման տոկոսին հարաբերելով ն եզրակացրել, որ ապրանքի պահանջարկը առաձգական է, եթե ավելի մեծ չափով է փոխվում, քան ապրանքի գինը: Այս հիմնահարցերը քննարկելիս Մարշալը քննադատել է Դ. Ռիկարդոյին այն բանի համար, որ նա մեծ ուշադրություն է դարձրել արտադրության ծախքերին (արժեքին) ն քիչ ուշադրություն` պահանջարկի վերլուծությանը: Մարշալը, պահանջարկի հիմքում դնելով օգտակարությունը, միաժամանակ մեկնաբանել է նվազող օգտակարության օրենքը, որը մարդուն բնորոշ երնույթ է: Նվազող օգտակարության օրենքին համապատասխան` նա կառուցում է պահանջարկի կորը, որը նվազող ձն ունի: Տվյալ բարիքի քանակի մեծացումը իջեցնում է նրա միավորի սահմանային օգտակարությունը: Կորը ունի հետնյալ տեսքը. գին

պահանջարկ

Պահանջարկի կորը

Պահանջարկի կորը ցույց է տալիս, թե ինչ քանակի ապրանքներ կարելի է վաճառել տարբեր գների դեպքում:

Տարբեր ապրանքների պահանջարկի կորերը տարբեր են: Մի շարք ապրանքների կորերը թեք ձնով են իջնում, մի այլ խումբ ապրանքներինը` համեմատաբար սահուն: Դրանից հետո Մարշալը հետազոտում է առաջարկի գինը: Ըստ նրա` դա այն գինն է, որով արտադրողը համաձայն է վաճառել տվյալ քանակի ապրանքը: Առաջարկի գինը բացարձակապես որոշվում է արտադրության ծախքերով: Արտադրական ծախքերի վերլուծության ժամանակ Մարշալը տարբերում է հաստատուն ն փոփոխուն ծախսեր հասկացությունները: Կարճ ժամանակահատվածում մի շարք ծախքեր մնում են հաստատուն: Թողարկման վրա ազդում են փոփոխուն ծախքերը: Թողարկան օպտիմալ ծավալը ձեռք է բերվում այն դեպքում, երբ սահմանային ծախսերը հավասարվում են սահմանային եկամտին: Հեռանկարային կտրվածքով արտադրական ծախքերի իջեցումը կատարվում է ներքին ն արտաքին տնտեսման հաշվին: Ներքին խնայողությունը ձեռք է բերվում արտադրության տեխնոլոգիայի ն կազմակերպման կատարելագործման հաշվին: Արտաքին խնայողությունը պայմանավորված է համակենտրոնացման աստիճանով, տրանսպորտային հնարավորություններով, ծախսերով, որը ամբողջ հասարակությունն է կրում: Ըստ էության, այստեղ արտացոլված է արտադրության անհատական ն հասարակական ծախքերի միջն տարբերությունը: Մարշալի տեսության մեջ հատուկ տեղ է գրավում հավասարակշռված գնի տեսությունը: Երբ պահանջարկի գինը հավասար է առաջարկի գնին, ապա արտադրության ծավալը մնում է կայուն, այսինքն` հավասարակշռություն է հաստատվում: Հավասարակշռված գնի գրաֆիկը իրենից ներկայացնում է պահանջարկի ն առաջարկի կորերի հատման կետը: Մարշալն է սահմանել նան կատարյալ մրցակցության տեսությունը` որպես շուկայի մոդել: Նա ամփոփել է այդ մոդելի այնպիսի գծեր, ինչպիսիք են` կապիտալի սոցիալական ն տարածական շարժը, աշխատուժի շարժը, մոնոպոլիաների բացակայությունը: Ըստ Մարշալի` կատարյալ մրցակցությունը տնտեսական աճ է ապահովում: Սակայն երբ մոնոպոլիաները լայն տարածում ստացան, Մարշալը պնդեց, որ դրանք նոր պայմաններ են ստեղծում կարգավորման համար, որ մոնոպոլիստը ի վիճակի է կարգավորել արտադրության ծավալը ն այնպիսի գներ սահմանել, որոնք հնարավորություն կտան մաքսիմալացնել շահույթը, որ մոնոպոլիան ռեսուրսների ն ազգային եկամտի բաշխման վրա բացասական ներգործություն է ունենում: Այս դրույթները հետագայում զարգացվել են ոչ կատարյալ մրցակցության տեսության մեջ: Մարշալը շարադրել է նան ֆիրմայի հիմնական սկզբունքները: Նա ապացուցել է, որ ազատ մրցակցության պայմաններում, երբ ֆիրման չի կարող ազդել շուկայի վրա, նրա նպատակը մնում է առավելագույն շահույթի ստացումը:

Ըստ Մարշալի` կապիտալը չունի իրային ձն, բայց սերտորեն կապված է իրերի հետ: Կապիտալի շարքն է դասել նան ոչ նյութական բարիքները, գիտելիքները, կազմակերպումը, ինչպես նան ձեռներեցի ներուժը: Այսպիսով, Ա. Մարշալի բոլոր հետազոտությունների հիմքում որակապես նոր մեթոդաբանական մոտեցումներ են. տնտեսավարման մեխանիզմի համակարգված ուսումնասիրությունը, տնտեսական ցուցանիշների միջն ֆունկցիոնալ կապերի հայտնաբերումը: Սրանք հնարավորություն են տվել ընդլայնելու տնտեսագիտության շրջանակները:

12.8. ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ԴՊՐՈՑԸ. Ջ. Բ. ԿԼԱՐԿ

Հայտնի է, որ հասարակության հիմնական դասակարգերի միջն եկամուտների ֆունկցիոնալ բաշխման հիմնախնդիրը առաջնային նշանակություն ուներ դասական քաղաքատնտեսության դպրոցի ն հատկապես Դ. Ռիկարդոյի տեսության մեջ: Ընդ որում, բաշխման հիմնախնդիրը անխզելիորեն կապված էր արժողության (արժեքի) աղբյուրի ն շահագործման հիմնախնդիրների հետ: Եթե արժողության աղբյուր էր համարվում միայն արտադրության մեկ գործոնը (օրինակ` աշխատանքը), ապա մնացած գործոնների եկամուտները ձնավորվում էին արժողության վերաբաշխման հետնանքով ն կարող էին համարվել «շահագործողական» (ֆիզիոկրատական կամ մարքսիստական մեկնաբանում): Իսկ եթե արժողության աղբյուր էին ընդունվում արտադրության բոլոր երեք գործոնները, ապա շահագործման մասին խոսք լինել չէր կարող (օրինակ` Ա. Սմիթ, Ժ. Սեյ): Սակայն տվյալ հիմնախնդրին այլ մոտեցում ցուցաբերեց նոր դասական ուղղությունը: Այն իր հետազոտություններից մեկի խնդիրը համարեց արտադրության գործոնների գների որոշումը: Նշված խնդիրը մի կողմից լուծվում է ապրանքների արժեքի որոշման հիման վրա գործոնների արժեքի որոշմամբ, այսինքն` արժեքի ստեղծմանը արտադրության գործոնների մասնակցության տեսանկյունից, իսկ մյուս կողմից` արտադրության գործոնների գների փոխկապվածության որոշման ն շուկայական տնտեսությունում եկամուտների ձնավորման միջոցով, այսինքն` բաշխման տեսանկյունից: Այս հիմնախնդիրների մշակման գործում մեծ ներդրում է կատարել մարժինալիզմի ամերիկյան դպրոցի հիմնադիր Ջոն Բեյթս Կլարկը (1847-1938թթ.)` Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսորը, ականավոր հասարակական գործիչը: Նրա հիմնական աշխատություններից են «Հարստության փիլիսոփայությունը» (1886թ.), «Հարստության բաշխումը» (1899թ.) ն այլն: Ընդհանրապես ամերիկյան դպրոցը, հանձին Ջ. Կլարկի, մի շարք նոր պահեր մտցրեց մարժինալիզմի մեթոդաբանության մեջ: Նրա մեթոդաբանության հիմքը ֆունկցիոնալ վերլուծությունն էր, ճշգրիտ ն բնական գիտու266

թյունների մոտեցումների օգտագործումը: Տնտեսական վերլուծության մեթոդաբանությունում Ջ. Կլարկի ներդրումը տնտեսական համակարգերի ստատիկայի ն դինամիկայի գաղափարների օգտագործումն է: Ստատիկան տնտեսական օրենքների գործողությունը քննարկում է բնակչության թվաքանակի, դրամական կապիտալի, տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ն այլ գործոնների անփոփոխության պայմաններում: Կլարկի ստատիկան տնտեսության վերացական մոդելն է: Ըստ Կլարկի` ստատիկայի միջոցով կարելի է բացահայտել շուկայական տնտեսության հավասարակշռության հաստատման պայմանները: Հավասարակշռության հաստատման համար Կլարկը կատարում է մի շարք վերացարկումներ` որտեղ բացակայում են տեխնիկական առաջընթացը, աշխատուժի տեղաշարժը, արտադրության ոլորտների միջն կապիտալի շարժը, պահանջմունքների աճը, ազատ մրցակցությունը ն այլն: Նա նշում է, որ տնտեսությունը կարող է մի քանի հավասարակշռված վիճակ ունենալ, հետնաբար եթե վերը նշված պայմաններից որնէ մեկն խախտվի, ապա հավասարակշռությունը խախտվում է, ն տնտեսությունը անցնում է այլ ստատիկ վիճակի: Նշված անցումը կարող է բացատրել դինամիկան, որը ստատիկայի շարունակությունն է ն քննարկում է հավասարակշռության խախտման պատճառները (առաջարկի ն պահանջարկի անհամապատասխանություն, ճյուղային անհամամասնություններ ն այլն): Ջ. Կլարկը հատուկ քննարկման խնդիր է դարձրել տնտեսական կյանքը կարգավորող տնտեսական օրենքները: Նա առանձնացրել է երեք յուրահատուկ օրենքներ, որոնք ունեն համընդհանուր բնույթ ն գործում են բոլոր դարաշրջաններում: Այդ օրենքներն են` սահմանային արտադրողականության, յուրահատուկ արտադրողականության ն նվազող արտադրողականության օրենքները: Սահմանային արտադրողականության օրենքի գործողության հիմքում սահմանային օգտակարության տեսությունն է: Ի տարբերություն սահմանային օգտակարության ուղղության մյուս ներկայացուցիչների, Կլարկը բարիքի օգտակարությունը գնահատում է ոչ թե անհատի, այլ գնորդների խմբի տեսանկյունից: Սահմանային օգտակարությունը այն բարիքի օգտակարությունն է, որը գնորդների տվյալ խումբը կարող է գնել իր վերջին միավոր փողով: Կլարկը գտնում է, որ յուրաքանչյուր ապրանքի արժողությունը արտացոլում է ոչ թե բոլորի համար միակ օգտակարությունը, այլ «տարրական օգտակարությունների կապակցությունները»: Ինչ վերաբերում է յուրահատուկ արտադրողականության օրենքին, ապա պետք է նշել, որ արդյունքի արտադրությանը մասնակցում են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են կապիտալը` դրամական ձնով, կապիտալային բարիքները (արտադրության միջոցները, հողը), ձեռնարկատիրոջ գործունեությունը, աշխատողների աշխատանքը: Արտադրության յուրաքանչյուր գործոն

ունի յուրահատուկ արտադրողականություն ն իր բաժինն է ներդնում արդյունքի արժողության մեջ: Ուստի համապատասխան գործոնի տիրոջն է պատկանում դրա ներդրածը: Արտադրության յուրաքանչյուր մասնակից ստանում է հարստության այն մասը, որը ինքն է արտադրել: Այսպիսով, ըստ Կլարկի` բաշխման օրենքը հետնյալ դրսնորումն է ստանում. կապիտալը տոկոս է բերում, կապիտալային բարիքները` ռենտա, ձեռնարկատիրական գործունեությունը, ձեռնարկատիրական շահույթ, աշխատանքը` աշխատավարձ: Ստատիկ հավասարակշռության պայմաններում ձեռնարկատերը հանդես է գալիս որպես արտադրության կազմակերպիչ, ն նա վարձատրվում է աշխատավարձով այնպես, ինչպես բանվորը: Ուստի ստատիկ հավասարակշռության պայմաններում ձեռնարկատիրական շահույթը հավասար է զրոյի, նշանակում է` ապրանքի գինը ձնավորվում է աշխատավարձից ն տոկոսից: Դինամիկ հավասարակշռության ժամանակ ձեռնարկատերը հանդես է գալիս որպես նորարար, նոր միջոցներ է օգտագործում ն ձգտում է ծախքերը նվազագույնի հասցնել: Արդյունքում` լրացուցիչ շահույթ է ստանում: Այսպիսով, դինամիկ հավասարակշռության պայմաններում ստացված շահույթը տեխնիկական առաջընթացի ներդրման դիմաց տրված պարգնատրություն է: Նվազող արտադրողականության օրենքի էությունը Կլարկը բացատրում է հետնյալ կերպ. եթե արտադրության այս կամ այն գործոնը մեծացվում է, իսկ մյուսները մնում են անփոփոխ, ապա արտադրանքի աճը նվազող է: Փաստորեն այս օրենքով Կլարկը հիմնավորում է արտադրության գործոնների զուգակցման օպտիմալ մեխանիզմը: Կլարկի տեսության կարնոր բաղկացուցիչ մասն են բաշխման ն վերագրման տեսությունները ստատիկայի պայմաններում: Ըստ Կլարկի` միկրոտնտեսական մակարդակում արտադրության գործոնների գները հանդես են գալիս որպես շուկայական գներ: Յուրաքանչյուր ձեռնարկատեր հաշվի է առնում գների տվյալ մակարդակը ն արտադրության գործոնների նկատմամբ այնպիսի պահանջարկ է ներկայացնում, որը նրան հնարավորություն է տալիս որոշակի արտադրանք ստանալ նվազագույն ծախքերով: Դրա համար արտադրության յուրաքանչյուր գործոնի գինը համեմատվում է այն սահմանային արդյունքի արժեքի հետ, որը արտադրվում է տվյալ գործոնով: Նվազող արտադրողականության օրենքի համաձայն` որոշակի գործոնի քանակի մեծացումը ուղեկցվում է դրա սահմանային արդյունքի նվազմամբ, միաժամանակ նվազում է տվյալ արդյունքի արժեքի մեծության ն համապատասխան գործոնի գնի միջն տարբերությունը: Քանի դեռ գոյություն ունի այդ տարբերությունը, ն գործոնը սահմանային արդյունք է տալիս, որի արժեքը գերազանցում է դրա գինը, ձեռնարկատերը շահագրգռված է մեծացնել արտադրությունը: Կլարկը նշում է, որ տնտեսական համակարգը կարող է ցանկացած պահի ստատիկ վիճակից անցնել դինամիկ վիճակի: Այսպես, եթե աշխատանքի

շուկայում իրավիճակը փոխվել է, որը ուղեկցվել է աշխատավարձի իջեցմամբ, ապա ձեռնարկատերը աշխատուժի նոր պահանջարկ է ներկայացնում, այսինքն` լրացուցիչ աշխատողներ է ընդունում: Դա կշարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ սահմանային արդյունքի արժեքը չի հավասարվել աշխատանքի շուկայական արժեքին: Այսպիսով, Կլարկի սահմանային արտադրողականության տեսությունը արտադրության գործոնների գնագոյացման տեսությունն է: Գործոնների գները ձնավորվում են յուրաքանչյուր գործոնի պահանջարկին համապատասխան: Կլարկի տեսության առանձնահատկությունը նրանում է, որ բաշխման տեսությունը ձնավորվում է ոչ թե ծախսերից, ներդրումներից, այլ յուրաքանչյուր գործոնից ստացված արդյունքից: Կլարկի տեսությունը վերացական տեսություն է, ն ոչ բոլոր իրական գործընթացներն է բացատրում: Այնուամենայնիվ այդ տեսությունը մեծ դեր է խաղացել տնտեսագիտության զարգացման գործում, հատկապես արտադրության գործոնների օպտիմալ զուգակցման տեսակետից:

Վզà6Տ ՃԼԼԼ

՛Ս²Î²Ս èº6à606Սº0Æ úՎ1²Վà01زՍ ºì ²01²¸0à6ÂՍ²Ս 1ºÔ²՛²ÞՏزՍ 1Ս1º6²ՎÆ1²Î²Ս ¸²6²Î²Ս 1º6à6ÂՍà6ՍÀ

13.1. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՏԱՐԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Տնտեսագիտությունը իր հետազոտությունների օբյեկտ է դարձնում նան տարածության օգտագործումը: Տարածության արդյունավետ օգտագործումը ուղղակիորեն կապված է մարդկային պահանջմունքների ավելի ու ավելի բավարարման հետ: Տարածության օգտագործման վերաբերյալ տնտեսագիտական տեսության արմատները ձնավորվել են դեռնս դասական տնտեսագիտության դպրոցի հիմնադիրների ուսմունքներում: Բավական է հիշատակել Վ.Պետտիի այն հանրահայտ միտքը, որ աշխատանքը հարստության մայրն է, իսկ հողը` հարստության հայրը: Սակայն պետք է նշել, որ տարածության օգտագործման, արտադրության տեղաբաշխման հարցերը սովորաբար քննարկվել են տնտեսագիտության տեսության հիմնական ուղղություններից, հոսանքներից անջատ ձնով: Այլ կերպ ասած, հետազոտողները հիմնական շեշտը դնում էին տնտեսական երնույթների վերլուծության վրա` առանց դրանց տարածական բնութագրիչների: Վերջիններիս անտեսման պայմաններում, բնական է, որ վերլուծությունը ամբողջական չէր: Հանրահայտ է, որ շուկայական գների ձնավորման հիմքում բազմաթիվ գործոններ են, որոնց շարքում ոչ պակաս կարնոր դեր են խաղում տրանսպորտային ծախսերը: Ուրեմն հեռավորությունը, որպես տարածական չափանիշ, ոչ միայն դրսնորվում է շուկայական գներում, այլ նան արտադրական օղակների տեղաբաշխման գործընթացներում: Բացի դրանից, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության զարգացման փուլերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այս կամ այն ուղղությունը ծագել ն ձնավորվել է այս կամ այն երկրում, տարածաշրջանում ն այլն, որն աստիճանաբար զարգացել ն տարածում է ստացել տարբեր երկրների հետազոտողների կողմից: Սակայն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարածության օգտագործման տեսությունները կարծես թե եղել են միայն գերմանացի գիտնականների ուսումնասիրությունների բնագավառը: Արտադրության տեղաբաշխման տեսության հիմնադիրը գերմանացի

գիտնական Յոհան Հենրիխ Ֆոն Տյունենն է (1783-1850թթ.), որը տնտեսագիտության պատմության մեջ հայտնի է իր «Մեկուսացված պետություն» աշխատությամբ: Աշխատությունը հրատարակվել է 1826թ.: Տյունենը առաջին անգամ օգտվել է տարածքային վերլուծության մեթոդներից: Աշխատության մեջ շարադրված են արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման տեսության ն սահմանային արտադրողականության տեսության հիմունքները: Տյունենի ծառայություններից մեկն էլ այն է, որ նա ստեղծեց տնտեսական գործընթացների տնտեսամաթեմատիկական առաջին մոդելը, պետական տնտեսության պայմանական մոդելը: Աշխատության մեջ ներկայացված մեկուսացված պետությունն ունի շրջանային տարածք, որի կենտրոնում տեղաբաշխված է միակ քաղաքը: Պետության հողատարածքներն ունեն միատեսակ բերրիություն: Քաղաքի շուրջն են տեղաբաշխված գյուղատնտեսական ֆերմաները: Տնտեսամաթեմատիկական մոդելի կառուցման ժամանակ Տյունենը մի շարք պարզաբանումներ է կիրառել: Մասնավորապես` չկան ճանապարհներ, արտադրված ապրանքները, ինչպես նան մարդիկ տեղափոխվում են կենդանաքարշ տրանսպորտով, ի դեպ տրանսպորտի միակ ձնը դա է: Բացի դրանից, մեկուսացված պետության մեջ արտադրվում են անհրաժեշտ արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական ապրանքներ, որոնց փոխանակությունը կատարվում է պետության կենտրոնում գտնվող քաղաքում, արտաքին աշխարհի հետ ոչ մի կապ գոյություն չունի: Ըստ էության, տնտեսագիտական վերլուծության մեջ նա մտցրեց «փակ տնտեսություն» հասկացությունը, որով միաժամանակ նոր էջ բացեց տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ: Տյունենի կառուցած արհեստական մոդելը աչքի է ընկնում նրանով, որ արտադրանքի արտադրության ն շուկա տեղափոխելու ծախքերը տարբերվում են միայն ֆերմայի ն քաղաքի միջն եղած հեռավորությունից կախված: Առավելագույն ծախքեր (այսինքն` սահմանային) ստանում են պետության սահմանին հարող արտադրողները: Այդ ծախքերն են որոշում արտադրանքի գինը շուկայում, որովհետն այդ արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկ է ներկայացվում: Հետնաբար քաղաքին մոտ տեղաբաշխված բոլոր ֆերմաներում առաջանում է լրացուցիչ եկամուտ` ռենտայի տեսքով: Ինչքան շրջանագծի շառավիղը երկար լինի, այնքան ռենտան մեծ կլինի ն ընդհակառակը: Տնտեսությունից ստացվող եկամտի չափերի մեծացման համար Տյունենը քննարկում է ինչպես մշակվող գյուղատնտեսական կուլտուրաների ընտրության, այնպես էլ հողատարածքների մշակման հարցերը: Այս հարցերը սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Կան գյուղատնտեսական կուլտուրաներ, օրինակ` ծառերը, որոնք էքստենսիվ մշակում են պահանջում, այսինքն` մեծ տարածություններ են զբաղեցնում, իսկ կան նան այնպիսինները, որոնք ինտենսիվ մշակում են պահանջում, օրինակ` հացահատիկային կուլտուրաները, որոնք հողախնայող են: Իր ուսումնասիրությունների ժամանակ Տյունենը հանգում է այն եզրա271

կացության, որ ինտենսիվ կուլտուրաները պետք է աճեցվեն իրացման շուկաների շուրջը: Կենտրոնական քաղաքի շուրջը եղած հողերի բարձր գինը արդարացնում է միայն ինտենսիվ հողագործությունը: Այսպիսով, այս ամբողջի հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ Տյունենը իրոք տարածության օգտագործման տնտեսագիտական տեսության հիմնադիրն է: Բացի դրանից, իր տեսությամբ, մասնավորապես` տրանսպորտային ծախքերի որոշման, գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ վարման ձների, ռենտայի տեսության հիմնախնդիրների վերլուծությամբ նպաստել է տնտեսագիտության հետագա զարգացմանը:

13.2. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ԵՐԵՔ ԿԵՏԵՐԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Տյունենի աշխատությունների ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ նրա հիմնական նպատակը եղել է ոչ միայն արտադրության տեղաբաշխման հիմնախնդիրների վերլուծությունը, այլն ռենտայի ստացման ն բաշխման հարցերի մեկնաբանումը: Սակայն Տյունենի աշխատությունները բովանդակում են նան արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխման տեսության տարրեր, որոնք կարծես թե կողմնորոշված են գյուղատնտեսական մթերքների առաջարկի գոտիների վերլուծությանը: Տյունենի այս գաղափարները հիմք են հանդիսացել Վիլհելմ Լաունխարդի համար` ավելի գիտականորեն վերլուծելու ընդհանրապես արտադրության տեղաբաշխման հարցերը: 1882թ. նա հրատարակեց «Ձեռնարկությունների արդյունավետ տեղաբաշխման պրակտիկան» հոդվածը, որտեղ հստակ շարադրված են, այսպես կոչված, «երեք կետերի հիմնախնդիրները», մասնավորապես` ինչպես պետք է որոշել ձեռնարկության տեղաբաշխման օպտիմալ տեղը: Առաջ քաշված խնդրի լուծման համար մի շարք պայմաններ են առաջադրվում: Այսպես, ձեռնարկությունը մեկ տեսակի արտադրանք է արտադրելու, արտադրության ծախքերը հաստատուն են, իրացման շուկան նախօրոք հայտնի է, իսկ հումքն ու նյութերը ստանում է երկու մատակարարից: Տեղաբաշխման օպտիմալ տեղը կլինի այնտեղ, որտեղ ընդհանուր տրանսպորտային ծախքերը միավորի հաշվով կլինեն նվազագույնը: Այնուհետն վերլուծությունը շարունակում է չորս ն ավելի կետերի համար, այսինքն` ավելի շատ իրացման շուկաների ն հումքի աղբյուրների համար: Երեք կետերի հիմնախնդրի ձնակերպումից հետո Լաունխարդը առաջարկում է դրա լուծման երեք տարբեր եղանակներ: Առաջին եղանակի դեպքում ենթադրում է եռանկյունաչափության օգտագործում, այսպես կոչված` «քաշերի եռանկյան» կառուցման համար, որի կողմերը համամասնական են արտադրողի տրանսպորտային ծախ272

քերին` երեք կետերի միջն բեռների տեղափոխման համար: Երկրորդ եղանակի դեպքում նախապես տրված են երեք կետեր, որոնցից դուրս եկող ուղիները կտանեն ձեռնարկության գտնվելու անհայտ օպտիմալ կետին: Երրորդ մոտեցման դեպքում «տեղաբաշխման եռանկյան մեջ» արտադրանքի սպառման կետում կառուցվում է, այսպես կոչված, երկրաչափական «բնեռ»: Սակայն պետք է նշել, որ առաջարկված այս եղանակները գործնականում քիչ կիրառելի են, դրանք հիմնված են մաթեմատիկական բարդ հավասարումների համակարգերի լուծման վրա: Այնուամենայնիվ այս տեսությունը նպաստեց արդյունաբերական ձեռնարկությունների ռացիոնալ տեղաբաշխման տեսության մշակմանը, ինչպես նան տրանսպորտային պարզ խնդիրների լուծմանը:

13.3. Ա. ՎԵԲԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրության տեղաբաշխման տեսությանը Վ. Տյունենից հետո անդրադարձան նան այլ երկրների գիտնականներ: Բացի գերմանացի մասնագետներից, այդ գործին մեծ նպաստ բերեցին անգլիացի, իտալացի ն այլ երկրների գիտնականները: Տեղաբաշխման հիմնախնդիրները քննարկվել են տարբեր տեսանկյուններից: Սակայն ուշադրության կենտրոնում էր մի առանցքային խնդիր. արտադրության տեղաբաշխման կախվածությունը արտադրության ծախքերից: Արտադրության տեղաբաշխման տեսության զարգացման գործում մեծ ավանդ է ներդրել գերմանացի տնտեսագետ ն սոցիոլոգ Ալֆրեդ Վեբերը (1868-1958թթ.): Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Նրա աշխատությունների գլուխգործոցը 1909թ. հրատարակած «Արտադրության տեղաբաշխման տեսությունը» աշխատությունն է, որն, ըստ էության, առաջին գիտական տեսությունն էր տեղաբաշխման վերաբերյալ: Վեբերի գիտական հայացքներն իրենց արտացոլումն էին գտել արտադրության տեղաբաշխմանը նվիրված դասագրքերում: Իր տեսության մշակման ժամանակ նա նույնպես վերացարկվեց տրանսպորտային ծախքերի տարբերությունից ն ընդունեց, որ ամբողջ տարածքում առկա է մեկ միասնական տրանսպորտային սակագին: Ի տարբերություն նախորդների, Վեբերը ենթադրել էր, որ գոյություն ունեն մի քանի սպառման կետեր ու հումքի մի քանի աղբյուրներ: Բացի դրանից, տրանսպորտային ծախքերը գծային կախվածության մեջ են տեղափոխվող բեռներից ն հեռավորությունից: Արդյունաբերական ձեռնարկությունը թողարկում է մեկ տեսակի արտադրանք, արտադրության ծախսերի գործակիցները հաստատուն են: Այսպիսի պայմանների առկայության դեպքում գլխավոր հիմնախնդիրը տարածության մեջ ձեռնարկության տեղա273

բաշխման օպտիմալ կետի որոշումն է: Առաջ քաշված հիմնախնդրի լուծման գործընթացը հանգեցվել է արտադրության ծախքերի ն պատրաստի արտադրանքի տեղափոխման տրանսպորտային ծախքերի նվազեցմանը: Հիմնախնդրի լուծումը պարզ ու հեշտ դարձնելու նպատակով Վեբերը հետնյալ պայմանն է կիրառել. հումքը ն նյութերը դասվել են 4 խմբերի մեջ. ա) հումք, որն ամենուր առկա է բավարար քանակությամբ, բ) «լոկալացված նյութեր», որոնք կարելի է ստանալ միայն հատուկ աղբյուրներից, գ) «զուտ նյութեր», որոնք իրենց քաշով ու արժեքով ամբողջությամբ փոխանցվում են արտադրվող արդյունքին (օրինակ` մանվածքը գործվածքի մեջ), դ) «կոշտ նյութեր», որոնք ամբողջությամբ կամ մասամբ կորցնում են իրենց քաշը մշակման ընթացքում (օրինակ` երկաթաքարը` պողպատ ստանալու ժամանակ): Այս դասակարգումից հետո նա առաջարկել է օգտվել հետնյալ տեխնիկական գործակիցներից. 1. «արտադրության նյութատարության ինդեքս», որի հաշվարկման համար պետք է լոկալացված նյութերի քաշը հարաբերել պատրաստի արտադրանքի քաշին. 2. «տեղափոխված քաշի ինդեքս», այսինքն` տարածության մեջ տարբեր կետերի միջն բեռների ընդհանուր քաշի տեղափոխությունը: Այս գործակիցը հաշվարկվում է պատրաստի արտադրանքի 1 տոննայի համար ն հավասար է` մեկին գումարած «նյութատարության ինդեքսը»: Եթե արտադրության ժամանակ արդյունքի քաշը ավելանում է, ապա «նյութատարության ինդեքսը» մեկից փոքր կլինի, իսկ «տեղափոխված քաշի ինդեքսը»` մեկից մեծ: Արդյունաբերական ձեռնարկության տեղաբաշխումը կձգտի արտադրանքի սպառման վայրին: Իսկ եթե արտադրության ժամանակ արտադրանքի քաշը փոքրանա, ապա «նյութատարության ինդեքսը» մեկից մեծ կլինի, «տեղափոխված քաշի ինդեքսը»` երկուսից մեծ: Այս դեպքում արդյունաբերական ձեռնարկության տեղաբաշխումը կձգտի դեպի հումքի աղբյուրները: Վերը շարադրվածից կարելի է եզրահանգել, որ տրանսպորտային ծախքերը փոփոխական են, իսկ աշխատուժի ծախքերը` հաստատուն: Եթե աշխատուժի ծախքերը փոփոխվեն, ապա ձեռնարկության տեղաբաշխումը կորոշվի ոչ միայն տրանսպորտային ծախքերով, ն այն կդառնա ավելի ազատ: Ի դեպ, այդ ազատությունը ուղիղ համեմատական կլինի «աշխատանքային գործակիցներին»: Այսպիսով, Վեբերը շրջանառության մեջ դրեց նս մեկ տեխնիկական հասկացություն` մեկ տոննա արտադրանքի հաշվով աշխատուժի վարձատրության ծախքերի հարաբերությունը տեղափոխվող ռեսուրսների ն պատրաստի արտադրանքի ընդհանուր քաշին: Այս բոլորի հետ նան պետք է նկատի ունենալ հարմար իրացման շուկաների առկայությունը, օժանդակ ճյուղերի մոտիկությունը ն առավել էժան աշխատուժը: Նշված գործոնները նպաստում են արդյունաբերական ձեռնարկությունների համակենտրոնացմանը քաղաքային վայրերում:

Վեբերի տեղաբաշխման տեսությունը վերացական է: Դա ընդունել է նան ինքը, իր տեսությունը համարելով «տեղաբաշխման զուտ տեսություն»: Նրա տեսության մեջ հաշվի չեն առնվել բազմաթիվ չափանիշներ, օրինակ` կլիման, հարկային դրույքները, փոխատվական տոկոսի նորմաների տարբերությունները ն այլն: Այդ բոլորով հանդերձ նա համոզված էր, որ իր տեսությունը կիրառելի է ցանկացած տնտեսական համակարգի պայմաններում, որովհետն տեսության մեջ հաշվի են առնվել կատարյալ մրցակցության օրենքները, իսկ տնտեսավարող սուբյեկտների վարքագիծը որոշվում է շահույթի մեծացման ցանկությամբ: Վեբերի տեսությունը ժամանակին խիստ քննադատության է ենթարկվել մասնագետների կողմից: Ընդդիմախոսները Վեբերին մեղադրել են նրանում, որ անտեսել է պահանջարկը, վերլուծության ժամանակ քննարկել է ոչ ճիշտ դեպքեր, մասնավորապես` արտադրողներին ն սպառողներին տնտեսական տարածքում հավասարապես բաշխելու փոխարեն կենտրոնացրել էր մեկ կամ մի քանի կետերում: Բացի դրանից, նա օգտագործել է տրանսպորտային ծախքերի գծային ֆունկցիաները ն չհիմնավորված արդյունքները կիրառել առավել ընդհանուր դեպքերի համար: Չնայած այս բոլորին` Վեբերի սաներն իրենց հետազոտություններում լայնորեն օգտագործել են նրա տեսությունը:

13.4. ԻՐԱՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրության տեղաբաշխման տեսաբանների ուշադրության կենտրոնից դուրս էր մնացել իրացման շուկաների վերլուծությունը: Բնական է, որ նման պայմաններում առաջարկվող տեսությունը չէր կարող ամբողջական լինել: Վերջին հաշվով, տեղաբաշխման հիմնահարցերը ինքնանպատակ չեն, դրանք սերտորեն կապված են իրացման հիմնահարցերի հետ: Եթե այդ կապը անտեսվում է, արտադրության կազմակերպումն է աննպատակ դառնում: Երբ 20-րդ դարի 20-ական թվականների վերջերին երնան եկավ մոնոպոլիստական մրցակցության տեսությունը, որտեղ մոնոպոլ գները սահմանելիս հաշվի էր առնվում տարածական տարբերակման գործոնը, կարծես թե դրանով նոր լիցք հաղորդվեց «երեք կետերի հիմնախնդիրների» դասական տեսության հետագա զարգացմանը: Սակայն պետք է նշել, որ իրացման շուկաների տարածական վերլուծաբանները գերագնահատեցին պահանջարկի գործոնի դերը, ճիշտ այնպես, ինչպես Վեբերը գերագնահատել էր ծախքերի ցուցանիշը: Տեղաբաշխման տեսաբանները, ըստ էության, հրաժարվեցին տեսության կողմից մշակված լծակները օգտագործել իրական ձնավորված կառուցվածքային տարրերը բացատրելու համար: Ավելին, առաջարկվեց մի տեսակետ, համաձայն որի`

իրար հետ մրցակցության մեջ գտնվող իրացման շուկաները ընդունում են վեցանկյան ձն: Գործնականում այս տեսակետի կիրառումը բավականին բարդ խնդիրների է հանգեցրել: Այսպիսով, արտադրության տեղաբաշխման տեսությունը ձնավորվելով Գերմանիայում, իր բազմաթիվ թերի կողմերով հանդերձ, այնուամենայնիվ էական դեր է խաղացել ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության ընդհանուր զարգացման գործում:

՛²ՆÆՍ Լ Ն

β0Վ²ìà0ìàÔ Þà6βՍ²Î²Ս в0²՛º0à6ÂՍà6ՍՍº0Æ ¸²0²Þ0æ²ՍÆ 1Ս1º6²ՎÆ1²Î²Ս à66Øà6ՍøՍº0À Վզà6Տ ՃԼՆ ²0ºìØ1Ս²Ս 1Ս1º6²ՎÆ1²Î²Ս Ø1øÆ 6àծƲզ-ÆՍ61Æ1à6ծÆàՍ²զ à6ÔÔà6ÂՍà6ՍՍº0Æ ²Îà6ՍøՍº0À

14.1. ՆՈՐ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԸ:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

2|2 դարի 70-80-ական թվականներին տնտեսագիտության տեսության մեջ առաջացավ մի նոր ուղղություն` նոր (երիտասարդ) պատմական դպրոցը, որը հիմնականում տիրապետող դարձավ Գերմանիայում ն բուռն զարգացում ապրեց մինչն 22 դարի 30-ական թվականները: Նշված ուղղությունը հանդիսացավ հին պատմական դպրոցի «իրավահաջորդը»: Հին պատմական դպրոցի նման 1, նոր պատմական դպրոցը նույնպես կոչված էր քաղաքատնտեսությունը փոխարինելու ժողովրդական տնտեսության պատմությամբ: Նոր պատմական դպրոցի հիմնական տարբերությունը հին պատմական դպրոցից պայմանավորված էր այն պայմաններով, որոնք ձնավորվել էին 2|2 դ. վերջերին ն 22 դարի սկզբներին, այսինքն` երբ ազատ մրցակցային կապիտալիզմը փոխարինվեց մոնոպոլիստական կապիտալիզմով: Նոր պատմական դպրոցի տարբերությունը քաղաքատնտեսության այլ ուղղություններից վերացական տնտեսագիտության տեսության փոխարեն տնտեսության պատմության վերլուծության կիրառումն էր: Փաստորեն այդ ձնով տվյալ դպրոցի ներկայացուցիչները փորձել են անտեսել օբյեկտիվ տնտեսական օրենքների գործողության վերլուծությունը: Նրանք հասարակական զարգացման գործընթացը մեկնաբանել են որպես երկրորդական երնույթների դանդաղ էվոլյուցիոն փոփոխություն` կապիտալիստական տնտեսակարգի արմատական հիմքերի պահպանման պայմաններում: Մասնագիտական գրականության մեջ նոր պատմական դպրոցի հետ միասին նշվում է նան երիտասարդ պատմական դպրոցի մասին: Այս դպրոցի

Տե՛ս Հին պատմական դպրոցի մասին, գլուխ |2:

ներկայացուցիչները որպես հիմնական հասկացություն օգտագործել են «սոցիալական օրգանիզմ» հասկացությունը, որը կիրառվում էր ամբողջ հասարակության, տարբեր սոցիալական խմբերի նկատմամբ: «Սոցիալական օրգանիզմի» շարժիչ ուժը համարել են ազգային տնտեսությունը: Դրա հետ միասին, նոր պատմական դպրոցի տեսաբանները փորձել են մեկնաբանել հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ընդհանուր պատկերը տարբեր պատմական սխեմաների օգնությամբ: Այդ սխեմաներում, որպես կանոն, բացակայում էին արտադրության պատմական եղանակները, արտադրության տեղն ու դերը հասարակության զարգացման գործում: Այլ կերպ ասած` ուշադրության կենտրոնում էին ոչ թե երնույթների էությունը, դրանց միջն կապերն ու կապակցությունները, այլ արտաքին, ոչ էական հատկանիշները: Այսպես Կ. Բյուխերի (1847-1930թթ.) «Ժողովրդական տնտեսության ծագումը» (1893թ.) աշխատության մեջ տնտեսության զարգացման երեք էտապ է առանձնացվել. 1. «Փակ տնային տնտեսության աստիճան», որն ուներ բնամթերային բնույթ ն բավարարում էր միայն արտադրողների սեփական պահանջմունքները, 2. «Քաղաքային տնտեսության աստիճան», որտեղ ապրանքային հարաբերությունները համեմատաբար թույլ էին զարգացած, երբ սպառողների պատվերով արտադրողները արտադրում էին այս կամ այն արդյունքները, 3. «Ժողովրդական տնտեսության աստիճան», որին բնորոշ էր տիպիկ ապրանքային արտադրությունը անհայտ շուկայի համար: Այս սխեմայի մեթոդաբանության հիմնական թերությունն այն է, որ անտեսվում է սոցիալ-տնտեսական զարգացման գլխավոր չափանիշը` արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը ն արտադրական հարաբերությունների բնույթը: Կ. Բյուխերի սխեման հիմնված է փոխանակության ձների մակերեսային դասակարգման վրա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նոր պատմական դպրոցն առաջացել էր որպես 2|2 դարի 70-ական թվականներին զարգացման լայն թափ ստացած նոր դասական ուղղության ընդդիմություն: Ըստ էության, նոր դասական ուղղությունը դարձել էր գերմանական պատմական դպրոցի քննադատության թիրախը: Նոր դասական ուղղության ն նոր (երիտասարդ) պատմական դպրոցի տեսաբանների հիմնական տարաձայնությունը առնչվում էր շուկայական տնտեսության ճանաչման «մեթոդներին»: Նոր պատմական դպրոցը, ի տարբերություն հին պատմական դպրոցի, չէր ժխտում ընդհանուր տնտեսական օրենքների առկայությունը: Սակայն, ըստ այդ դպրոցի, տնտեսական օրենքները պետք է բացահայտվեն փորձնական փաստերի, դիտարկումների հիման վրա: Տնտեսագիտության տեսությունը յուրաքանչյուր ազգի տնտեսության կազմակերպումը պետք է բացատրի պատմական մեթոդի տեսանկյունից:

Բացի դրանից, նոր պատմական դպրոցի ուսումնասիրությունների մեթոդաբանության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ այդ դպրոցի տեսաբանները ժողովրդական տնտեսությունը դիտարկել են որպես մեկ միասնական ամբողջություն, որը կազմված է իրար հետ փոխկապակցված բազմաթիվ տարրերից: Այսինքն` սա նշանակում էր, որ հասարակությունը պետք է դիտարկել որպես բազմամակարդակ, տարբեր ենթահամակարգերից կազմված ամբողջական մի օրգանիզմ: Պատմական դպրոցի տեսաբանների նման մոտեցումները չպետք է պատահական համարել: Նրանք փորձել են տնտեսական համակարգը քննարկել ավելի լայն տեսանկյունից: Շուկան նրանց համար մի սոցիալական ինստիտուտ է, որն իր գործունեությամբ արտացոլում է տնտեսական համակարգի առանձնահատկությունները ամբողջությամբ վերցրած: Դրա հետ կապված սպառողական նախապատվությունների ն շուկայական պահանջարկի ձնավորումը սոցիալական գործընթացներ են, որոնք արտացոլում են բաշխման հարաբերությունների բնույթը, սոցիալական սովորույթները, շրջապատի ներգործությունը ն այլն: Այս բոլորով հանդերձ, պատմական դպրոցը 2|2 դարի վերջերին ն 22 դարի սկզբներին սկսեց հատուկ ուշադրություն դարձնել նան շուկայական տնտեսության հակասություններին: Ընդ որում, վերջիններիս հաղթահարման համար անհրաժեշտ էր ճշգրտել շուկայական մեխանիզմը պետական միջամտության միջոցով: Նրանք պետության միջամտությանը մեծ տեղ էին տալիս ոչ միայն տնտեսական երնույթների կարգավորման, այլ նան հասարակության զարգացման կառավարման առումով: Պատմաբանները պնդում էին, որ եկամուտների բաշխումը կառավարվում է ոչ թե շուկայական մեխանիզմի շնորհիվ, այլ քաղաքական պայմաններով, սովորություններով, պատմական ավանդույթներով, ժողովրդի բարոյականությամբ: Նոր պատմական դպրոցի առանձնահատկություններից էր նան այն, որ դպրոցի ներկայացուցիչները մեծ ուշադրություն էին դարձրել տնտեսական ն քաղաքական գործոնների փոխներգործությանը: Նոր (երիտասարդ) պատմական դպրոցը տարաբաժանվել էր երկու հիմնական ուղղության` պահպանողական` Շմոլլերի գլխավորությամբ ն լիբերալ` Բրենտանոյի գլխավորությամբ: Շմոլլերը կողմ էր գոյություն ունեցող համակարգի պահպանմանը: Նրա կարծիքով սոցիալական հարցերի լուծումը պետք է իրականացվի բանվորների կրթության, նրանց դաստիարակության միջոցով: Իսկ Լ. Բրենտանոն առաջարկում էր իրականացնել լիբերալ ռեֆորմներ: Նա կողմ էր բանվոր դասակարգի դրության փոփոխությանը արհմիութենական կազմակերպությունների, գործարանային օրենսդրության միջոցով: Ընդհանրապես Լ. Բրենտանոն «կազմակերպված կապիտալիզմի» ջա-

տագովն էր: Ըստ նրա` կարտելներն առավել արդյունավետ միջոց են ճգնաժամերի կանխման համար: Բրենտանոն գտնում էր, որ մոնոպոլիաները վերացնում են տնտեսական ճգնաժամերն ու գործազրկությունը, դրա համար էլ անհրաժեշտ է արդյունաբերության մեջ հարկադրաբար կարտելացման գործընթաց իրականացնել: Նոր պատմական դպրոցի կողմից առաջ քաշված գաղափարները Գերմանիայի կառավարող մարմինների համար սոցիալական քաղաքականությանն ուղղված օրենսդրական ակտերի ընդունման հիմք հանդիսացան: Այդ բազայի վրա էլ ծագեց «Պետական սոցիալիզմի» տեսությունը: Վերջինս էական ազդեցություն է թողել տնտեսական քաղաքականության վրա: Մասնավորապես 1881-1890թթ. Գերմանիայում սկսեցին կիրառել բանվորների ապահովագրման ակտերը, աշխատօրվա տնողության, ամենշաբաթվա հանգստի օրենքները ն այլն: Նման գործողությունները նպաստեցին պատմական դպրոցի հեղինակության բարձրացմանը, որի արդյունքում էլ նրանց գաղափարներն արագորեն տարածվեցին աշխարհի տարբեր երկրներում:

14.2. ՆՈՐ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Նոր պատմական դպրոցի հիմնադիրը Բեռլինի ն Ստրասբուրգի համալսարանների պրոֆեսոր Գուստավ Շմոլլերն էր (1838-1917թթ.): Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն, որոնցից հիշատակման են արժանի «Մանր արհեստագործական արտադրության պատմությունը Գերմանիայում 2|2 դարում» (1870թ.), «Ժողովրդական տնտեսությունը, ժողովրդական տնտեսության մասին գիտությունը ն նրա մեթոդները» (1897) ն այլն: Իր աշխատանքներում Շմոլլերը հատուկ ուշադրություն է դարձրել տնտեսական գործունեության ձներին ն դրանց դասակարգմանը: Նա առանձնացրել է տնտեսական գործունեության երեք բնագավառ. մասնավոր տնտեսություն, պետական տնտեսություն ն հումանիտար տնտեսություն: Առաջինում տիրապետող է անձնական շահը, երկրորդում` պետական շահը, իսկ երրորդում` բարեգործական շահը: Մասնավոր տնտեսության մեջ հնարավոր են չարաշահումներ, որոնք պետք է կարգավորվեն ինչպես պետական միջամտության, այնպես էլ բարոյական նորմերի միջոցով: Ընդհանրապես պատմական դպրոցի տեսաբանները մեծ տեղ էին հատկացնում պետության դերին: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ երկար տարիներ Գերմանիայում բացակայում էր կենտրոնացված պետությունը, ն այդ պատճառով էլ թույլ էին պաշտպանված մարդկանց կյանքն ու ունեցվածքը: Ուստի պատահական չէր, որ նոր պատմական դպրոցի ներկայացուցիչները մեծ հույսեր էին կապում պետության հետ, որի շնորհիվ միայն կարելի էր բարձր նվաճումներ ձեռք բերել:

Շմոլլերը ունեցել է իր հետազոտությունների նպատակը. «շուկայի ն փոխանակության մասին մերկ ուսմունք» հանդիսացող քաղաքատնտեսությունը փոխարինել պատմաբարոյական գիտությամբ, որը պետք է, մի կողմից մանրակրկիտ նկարագրեր փաստացի տնտեսավարման վարքագիծը, մյուս կողմից` տնտեսավարման բարոյական նորմերի տեսությունը: Գ. Շմոլլերը ն նրա սաները քննադատել են Ռիկարդոյի վերացական-դեդուկտիվ մեթոդը, որն, ըստ էության, մեկուսացված էր պատմությունից, աշխարհագրությունից, հոգեբանությունից, բարոյականությունից ն այլ սոցիալական երնույթներից: Շմոլլերը դեմ էր մաթեմատիկայի կիրառմանը հասարակական գիտություններում ն նշել է որ, մարդկային հոգեբանությունը բավականին բարդ խնդիր է դիֆերենցիալ հաշվարկների համար: Սակայն հակառակ դրան` նա կողմնակից էր վիճակագրական նյութերի օգտագործմանը ն իր սաներից պահանջում էր իրենց հետազոտություններն իրականացնելիս հենվել էմպիրիկ տվյալների զանգվածի օգտագործման վրա: Գ. Շմոլլերը մոտ էր կանգնած գերմանական պաշտոնական շրջանակներին, դրա համար էլ նոր պատմական դպրոցը տիրապետող դարձավ գերմանական համալսարաններում: Ավելին, դրա ազդեցությունը դուրս եկավ Գերմանիայի սահմաններից ն լայնորեն տարածվեց աշխարհի տարբեր երկրներում` Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում ն այլուր: Գերմանական պատմական դպրոցը նպաստել է տնտեսական պատմության ն տնտեսական աշխարհագրության` որպես հատուկ գիտական դիսցիպլինների ձնավորմանը: Նոր պատմական դպրոցի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից են Լույո

Բրենտանոն (1844-1931թթ.), Կարլ Բյուխերը (1847-1930թթ.), Ադոլֆ Վագները (1835-1917թթ.), Ալբերտ էբերհարդ Շեֆլեն (1831-1903թթ.) ն ուրիշներ: Ինչպես արդեն նշվել է, նոր պատմական դպրոցի ներկայացուցիչներն իրենց գաղափարներով հանդես են եկել այդ ժամանակաշրջանում արագորեն տարածվող մարքսիզմի դեմ: Նոր պատմական դպրոցը հին պատմական դպրոցից հիմնականում տարբերվել է հակամարքսիստական գաղափարներով: Վերջինիս ներկայացուցիչները հիմնականում բանավեճի մեջ էին մտել անգլիական դասականների ն ուտոպիստ-սոցիալիստների հետ: Պատմական դպրոցի ներկայացուցիչների մեթոդաբանության հիմքում օբյեկտիվ տնտեսական օրենքների ժխտումն էր: Ինչպես արդեն նշվել է, Կ. Բյուխերը տնտեսական պատմությունը բաժանել է երեք փուլի: Ի դեպ, նման մոտեցման հիմքում ընկած էր այն «ճանապարհի երկարությունը», որը հաղթահարում է ապրանքը արտադրողից մինչն սպառողին հասնելը: Փաստորեն, ըստ Բյուխերի, առաջնությունը պետք է տալ սպառմանը, այլ ոչ թե արտադրության ոլորտին: Համընդհանուր տարածում ստացած ապրանքների առնտուրը ն միասնական ազգային շուկաների ձնավորումը նման մոտեցման դեպքում նույնացվում էին կապիտալիստական տնտեսության հետ:

Նոր պատմական դպրոցի ներկայացուցիչների շարքում յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում դպրոցի լիբերալ ուղղության ներկայացուցիչ Լ. Բրենտանոն: Նա իր երկհատորանոց մենագրության մեջ («Բանվորների ժամանակակից միավորումները» (1871-1872թթ.) առաջարկում էր անգլիական տրեդյունիոնիզմի փորձը կիրառել Գերմանիայում: Ըստ Բրենտանոյի` բանվորի կողմից ձեռնարկատիրոջը առաջարկվող ապրանքը (այսինքն` աշխատանքը) առանձնահատուկ ապրանք է: Այն անբաժանելի է իր սեփականատիրոջից, ն բանվորը վաճառքի համար ունենալով միայն մեկ ապրանք, հաճախ այն զիջում է ձեռնարկատիրոջը ոչ ձեռնտու պայմաններով: Պատկերը կտրուկ կփոխվի, եթե աշխատանքի առք ու վաճառքի ոլորտում իրարից անկախ աշխատողների փոխարեն հանդես գան լավ կազմակերպված արհմիությունները: Հակադրվելով Կ. Մարքսի շահույթի տեսությանը, Բրենտանոն շահույթը նույնացնում էր ձեռնարկատիրական եկամտին, որը ձեռնարկատիրոջ ստեղծագործական աշխատանքի արդյունքն է: Սրանով ուզում էր ապացուցել, որ արհմիություններին ազատություն տրամադրելը, այսինքն` տրեդյունիոնիզմի մեթոդների համատարած ներդրումը կվերացնի կապիտալիստական շահագործումը ն արմատապես կբարելավի բանվոր դասակարգի դրությունը: Լ. Բրենտանոն աչքի էր ընկնում նան իր ագրարային հարցերի մեկնաբանմամբ: Նա առաջ է քաշել այն գաղափարը, որ մանր գյուղացիական տնտեսություններն ունեն կայուն բնույթ, խոշորները որոշակի առավելություն ունեն միայն հացահատիկի արտադրության մեջ: Մնացած ոլորտներում մանր տնտեսություններն ավելի հեռանկարային ն արդյունավետ են: Սակայն պետք է նշել, որ նրա գաղափարները նորություն չէին, բայց քանի որ դրանք մեկնաբանվում էին համառորեն ն մարքսիստական ուսմունքին դեմ էին, նրան մեծ հռչակ բերեցին: Այսպիսով, նոր պատմական դպրոցի կողմից առաջ քաշված տեսությունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքատնտեսության փոխարեն առաջարկել են էմպիրիկ ն վերացական մեթոդների, պատմական ն տեսական վերլուծությունների զուգակցման միջոցով ուսումնասիրել տնտեսական պատմությունը:

14.3. ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

2|2 դարի վերջերին ն 22 դարի սկզբներին երիտասարդ պատմական դպրոցի ներկայացուցիչները նոր փորձ կատարեցին միավորելու պատմական ն վերացական մեթոդները տնտեսագիտության հետազոտությունների մեջ: Նրանք իրենց առաջ խնդիր էին դրել ստեղծել այնպիսի վերացական տեսություն, որը արտացոլելով տնտեսական կյանքի միասնությունը, միաժամանակ կպահպաներ տեղի ունեցող գործընթացների պատմականության անհատականությունը: Երիտասարդ պատմական դպրոցի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից են եղել Վերներ Զոմբարտը (1863-1941թթ.) ն Մաքս Վեբերը (1864-1920թթ.): Զոմբարտի ն Վեբերի ուսումնասիրությունների ուշադրության կենտրոնում է պահվել այն հանգամանքը, որ տնտեսական գործընթացների զարգացումը տեղի է ունենում ընդհանուր օրինաչափություններով, որոնք իրենց համար ուղի են հարթում պատմական առանձնահատկությունների միջոցով: Ըստ այդ ուղղության ներկայացուցիչների` գիտության հիմնական ֆունկցիան այդ օրինաչափությունների բացահայտումն է: Մ. Վեբերը բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն էր: Նա ոչ միայն դասավանդել է Ֆրայսբուրգի, Գեյդելբերգի ն Մյունխենի, այլ նան Եվրոպայի ն ԱՄՆ-ի մի շարք համալսարաններում: Վեբերը բազմաթիվ գիտական աշխատությունների հեղինակ է, սակայն նրան ավելի մեծ հռչակ բերեց 1904թ. հրատարակված «Բողոքականության բարոյագիտությունը ն կապիտալիզմի ոգին» աշխատությունը: Նա կապիտալիստական հասարակարգը դիտարկել է որպես տնտեսական ռացիոնալության խտացված արտահայտություն. ռացիոնալ կրոն, ռացիոնալ գիտություն, ռացիոնալ իրավունք, ռացիոնալ պետական կառավարում, ձեռնարկությունների ռացիոնալ կազմակերպում ն այլն: Վեբերը կապիտալիզմը բնորոշել է որպես տնտեսության վարման այնպիսի ձն, որը հիմնված է փոխանակության հնարավորությունների օգտագործման միջոցով շահույթի սպասման վրա: Ընդ որում, շահույթը նրա բնորոշմամբ այն դրամական գումարն է, որը գերազանցում է ձեռնարկության օգտագործած նյութական միջոցների արժեքը: Վեբերը կապիտալիզմը քննարկել է երկու տեսանկյունից. նեղ իմաստով` որպես տնտեսական համակարգ, ն լայն իմաստով` որպես քաղաքակրթության ձն: Ըստ առաջին տեսանկյան` կապիտալիզմն ունի մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ նախադրյալներ: Օբյեկտիվ նախադրյալներից են`` արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականությունը, մասնավոր յուրացումը, ռեսուրսների ազատ շուկան, զարգացած տեխնիկան, դրամաշրջանառությունը, արտադրության ն բաշխման ռացիոնալ կազմակերպումը:

Նախադրյալների երկրորդ խումբը ընդգրկում է ձեռնարկատիրությունը, այսինքն` արտադրության սեփականատերը, կազմակերպիչը ն համակարգողը, երբ նա ռացիոնալ ձնով ձգտում է շահույթի: Տնտեսական ն սոցիալական կյանքի ռացիոնալացման միտումը Վեբերը համարել է հասարակության զարգացման հիմքը: Ըստ Վեբերի` շուկայական ազատ մրցակցային կապիտալիզմը, առանց սահմանափակման, ռացիոնալ կառավարման, օրենսդրական նորմերի, կարող է քաոս առաջացնել: Ուստի անհրաժեշտ է սահմանափակել ազատությունը ն այն ընդգրկել նորմալ հասարակական շրջանակների մեջ: Ինչպես հայտնի է, Վեբերը կապիտալիզմը դիտարկել է որպես քաղաքակրթության ձն, որտեղ գերիշխում են ռացիոնալ ապրելակերպի գաղափարները: Պատմական կամ մշակութային քաղաքակրթություն ասելով նա ի նկատի ունի այնպիսի պատմամշակութային տիպը, որը առաջանում է տարածքային, ազգային, լեզվական, քաղաքական, տնտեսական, հոգեբանական ընդհանրությունների հիման վրա: Վեբերի գաղափարները զարգացրել է Վ. Զոմբարտը: Զոմբարտը եղել է Բեռլինի համալսարանի պրոֆեսոր: Նրա գլխավոր աշխատությունը կոչվում է «Ժամանակակից կապիտալիզմը», որտեղ գիտնականը փորձ է կատարել բազմակողմանի վերլուծել կապիտալիզմը: Ընդ որում, նա առանձնացրել է շուկայական տնտեսության զարգացման հետնյալ փուլերը. ա) վաղ կապիտալիզմ, որը ընդգրկում է մինչն արդյունաբերական հեղաշրջումն ընկած ժամանակաշրջանը, բ) զարգացած կապիտալիզմ, ընդգրկում է մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմն ընկած ժամանակահատվածը, գ) ուշ կապիտալիզմ, որը սկսվում է 22 դարի 20-ական թվականներից: Այս բոլորի հետ միասին Զոմբարտը առանձնացրել է «տնտեսական համակարգ» ն «տնտեսական դարաշրջան» հասկացությունները: Տնտեսական համակարգը տեսական-վերացական կառույց է, որը մաքրված է պատմական առանձնահատկություններից ն հիմք է հանդիսանում էմպիրիկ փաստերի համակարգման համար: Տնտեսական դարաշրջանը իրական տնտեսական համակարգն է, որը էմպիրիկ ուսումնասիրությունների օբյեկտ է: Զոմբարտի կարծիքով կապիտալիստական տնտեսության համակարգը հենված է հետնյալ տարրերի վրա. շահույթի մաքսիմալացման ձգտում, ինստիտուցիոնալ կազմակերպում, որը բնութագրվում է մասնավոր սեփականության գերակշռմամբ, աշխատողների կողմից իրենց աշխատուժի ազատ տնօրինմամբ, արտադրության ն եկամուտների բաշխման գործում ձեռնար-կատիրոջ դերի կենտրոնացմամբ, պետության աննշան դերով, տեխնիկական հիմքով ն այլն: Զոմբարտը գտնում էր, որ տնտեսական համակարգի շարժման հիմքում ընկած է սոցիալ-հոգեբանական մակարդակը կամ «տնտեսական ոգին», որտեղ կապիտալիզմի ժամանակ առանձնանում են երկու բաղադրիչներ.

ձեռնարկատիրական ոգին ն բյուրգերական (քաղքենիականության) ոգին: Առաջինը կապիտալիզմի դինամիկ մոդելի հիմքում է ն բնութագրվում է ռիսկի, արտադրության գործոնների համադրման, ապրանքների իրացման գործընթացով, իսկ երկրորդը ընդգրկում է խնայողությունը, հաշվենկատությունը, մեղմությունը ն այլն: 1934 թվականին Զոմբարտը հրատարակեց «Գերմանական սոցիալիզմ» աշխատությունը, որտեղ քննարկել է շուկայական համակարգի էվոլյուցիան հետկապիտալիստական հասարակարգում: Աշխատության մեջ Գերմանիայի սոցիալական իդեալը հանդես է գալիս «պետական սոցիալիզմի» տեսքով, որը Զոմբարտի բնորոշմամբ «պլանային», «կազմակերպված» կապիտալիզմն է: Նրա հիմնական խնդիրը եղել է տնտեսությանը պետական միջամտության անհրաժեշտության ապացուցումը: Ըստ Զոմբարտի, սոցիալիզմը այն է, երբ հասարակության մեջ սահմանվում են մարդկանց վարվելակերպի նորմերը, սահմանափակվում է առանձին անձանց ազատ գործունեությունը: Պետական կարգավորման համակարգում նա հատուկ նշանակություն է տալիս աշխատանքային օրենսդրության միջոցով բանվորների ն ձեռնարկատերերի միջն սոցիալական հարաբերությունների կարգավորմանը: Նրա մոդելում հասարակության առողջացման հիմքում դրված է խոշոր արտադրությունների սահմանափակումը ն հակառակ դրան` գյուղացիական ն մանր արտադրությունների համագործակցության լայն բնագավառների զարգացումը: Այս բոլորի շնորհիվ հասարակությունը կենթարկվի ապապրոլետարացման: Զոմբարտի կողմից առաջ քաշված գաղափարների գերակշռող մասը ֆաշիստական կառավարությունը օգտագործել է իր տնտեսական քաղաքականության մեջ: Այսպիսով` Վեբերն ու Զոմբարտը իրենց հայացքներով մեծ ավանդ են ներդրել տնտեսագիտական մտքի զարգացման գործում: Նրանք առաջիններից էին, որ փորձեցին սահմանել «տնտեսական համակարգ» կատեգորիան ն տեսական մոդել ստեղծել «խառը տնտեսության» տարբեր տիպերի համար:

14.4. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

2|2 դարի վերջերից մինչն 22 դարի 30-ական թվականները Գերմանիայում ծագեց ն սկսեց զարգանալ գիտական մի նոր հոսանք, որը հայտնի է սոցիալական ուղղություն կամ սոցիալական դպրոց անունով: Վերջինս հայացքների, տեսակետների, սոցիալական դոկտրինների մի ամբողջություն է, որն ունի խիստ բարոյական ուղղվածություն ն նախատեսված է սուր սոցիալական հիմնահարցերի լուծման համար:

Սոցիալական դպրոցի գիտական նախադրյալներից մեկն այն էր, որ տնտեսական հիմնախնդիրները քննարկվում էին ավելի լայն տեսանկյունից: Այսինքն` տնտեսությունը ընդունվում էր որպես սոցիալական համակարգի մի մասը, որը էվոլյուցիոն փոփոխությունների է ենթարկվում: Բացի այդ, տնտեսական գործընթացները մեկնաբանվում են որպես տնտեսությանը, քաղաքականությանը, գաղափարախոսությանը, իրավունքի բնագավառներին վերաբերող բազմաթիվ գործոնների փոխներգործության արդյունք: Ըստ էության, սոցիալական դպրոցը հաջորդել էր նոր պատմական դպրոցին: Այն տնտեսական կյանքը բնութագրող կարնոր գործոնների շարքն էր դասում իրավական ն բարոյական նորմերը: Սակայն միաժամանակ պետք է նշել, որ ի տարբերություն նոր պատմական դպրոցի ներկայացուցիչների, սոցիալական դպրոցը փորձեր է կատարել ստեղծել տնտեսագիտության տեսություն, որի հիմքում պետք է ընկած լինեին տնտեսական երնույթների վերլուծության սոցիալական մոտեցումները: Սոցիալական դպրոցի ծագումը պատահական չէր: Բանն այն է, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում Գերմանիայի տնտեսությունը թռիչքային զարգացում ապրեց: Այն հետամնաց երկրից դարձավ Եվրոպայի զարգացած պետություններից մեկը: Մասնավորապես տիրապետող էր բաժնետիրական սեփականությունը, շուկայում առանցքային դիրք էին գրավել խոշոր մոնոպոլիաները, արհմիությունները բանվորների շրջանում մեծ հեղինակություն էին վայելում, բացի այս բոլորից զգալիորեն բարձրացել էր պետության դերը: Այս ամենի հետնանքն եղավ այն, որ շուկայական տնտեսության կազմակերպման նոր համակարգ առաջացավ, որը արմատապես տարբերվում էր անջատ-անջատ գործող ռացիոնալ սուբյեկտների վարքագծից: Ահա այսպիսի պայմաններում գերմանացի տնտեսագետները սկսեցին ուսումնասիրել տնտեսական գործընթացների սոցիալական ոլորտները: Գերմանական սոցիալական դպրոցի առավել հայտնի ներկայացուցիչներից են սոցիոլոգ ն տնտեսագետ Ռուդոլֆ Շտամլերը (1856-1938թթ.) ն քաղաքատնտեսության պրոֆեսոր Ռուդոլֆ Շտոլցմանը (1852-1930թթ.): Սոցիալական ուղղության ներկայացուցիչները նս տնտեսական երնույթները քննարկել են սոցիալական դիրքերից: Մասնավորապես` նրանք գտնում էին, որ տնտեսական կատեգորիաներն ունեն սոցիալական բովանդակություն, որոնց հետնում թաքնված են մարդկանց հասարակական հարաբերությունները: Քանի որ մարդիկ տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս հանդես են գալիս համատեղ, ապա նրանց միջն առաջացած հարաբերությունները ունեն իրավական տեսք: Ըստ Շտամլերի` արտադրությունը սոցիալական իմաստով մարդկանց համագործակցությունը կարգավորող առանձնահատուկ ձն է, որն ուղղված է պահանջմունքների բավարարման նպատակով միջոցների հայթայթմանը: Առաջին հայացքից այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ սոցիալական

ուղղության ներկայացուցիչները փորձել են թափանցել տնտեսական երնույթների խորքը: Սակայն դա թվացյալ է: Բավական է նշել թեկուզ այն, որ նրանք արտադրությունը դիտարկել են որպես հավիտենական, արտադրության գործոնների համատեղ փոխգործողության անփոփոխ գործընթաց: Նրանք չեն ընդունել տնտեսական օրենքների օբյեկտիվ բնույթը: Գիտակցելով հասարակության մեջ գոյություն ունեցող սոցիալական հակասությունների առկայությունը, սոցիալական ուղղության ներկայացուցիչները առաջարկեցին «սոցիալական ռեֆորմների» իրականացում: Բացի դրանից, գոյություն ունեցող հակասությունը քողարկելու նպատակով գտնում էին, որ վարձու բանվորներն ու ձեռնարկատերերը սոցիալական ֆունկցիա են կատարում, որի էությունը որոշվում է բարձրագույն սոցիալ-բարոյական սկզբունքով: Յուրաքանչյուրի բաժինը որոշվում է կատարվող ֆունկցիայի կարնորությամբ: Քանի որ ձեռնարկատերերն են իրենց գործունեությամբ մեծ արդյունք ստեղծում, որը ուղղվում է հասարակության անդամների պահանջմունքների բավարարմանը, հետնաբար նրանց ֆունկցիան ավելի կարնոր է, ն պետք է մեծ բաժինը ստանան: Սոցիալական հակասություններից զուրկ հասարակարգի ստեղծման հիմքում, ըստ սոցիալական դպրոցի, մոնոպոլիաների ստեղծումն է, ն տնտեսությանը պետական միջամտության ուժեղացումը:

Վզà6Տ ՃՆ Սà0 ¸²6²Î²Ս 1º6à6ÂՍà6ՍՍº0Æ Սà0 ÐÆØՍ²Ð²0ծº0À

15.1. ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԱՐԺԵՔԻ, ԳՆԻ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Շուկայական տնտեսությունը առանց մրցապայքարի գոյատնել չի կարող: Մրցակցությունը տնտեսության շարժիչ ուժերից մեկն է: Մրցապայքարի ուժեղացումը սովորաբար դրսնորվում է աշխատանքի արտադրողականության աճի ձնով: Վերջինիս արդյունքում արտադրանքի արտադրության ծախսերն ու գները իջնում են: Շուկայում ստեղծված նման իրավիճակների դեպքում սպառողները, գների փոփոխությունների պատճառով, ձգտում են ռացիոնալ վարքագիծ դրսնորել: Սակայն դրա համար անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ, որոնցից գլխավորներն են կատարյալ մրցակցությունը ն արտադրական հնարավորությունները` հիմնված հաջորդական ծախսերի նվազող հատուցման վրա: Կատարյալ մրցակցության պայմաններում շուկան ընդունակ է առավելագույնի հասցնել տնտեսական արդյունավետությունը, որովհետն վաճառողների անսահմանափակ թվաքանակը յուրաքանչյուր ապրանքային շուկայում վերացնում է արտադրողի կամքի թելադրանքը, ինչպես նան բոլորը հավասար իրավունք ունեն արտադրության գործոնների նկատմամբ: Դա նշանակում է արտադրության գործոնների միասնական գներ: Կատարյալ մրցակցության ժամանակակից տեսությունը հիմնված է սահմանային արտադրողականության տեսության ն, այսպես կոչված, հորիզոնական պահանջարկի վրա: Այլ կերպ ասած` տնտեսությունը արդյունավետ կգործի, եթե արտադրական հնարավորությունները ն ռեսուրսները օգտագործվեն խնայողաբար: Ինչպես հայտնի է, նոր դասական դպրոցը հիմնված էր հավասարակշռության տեսության վրա, որը ձեռք է բերվում կատարյալ մրցակցության պայմաններում գործող գնագոյացման մեխանիզմի շնորհիվ: Սակայն կյանքը տնտեսագիտության առջն խնդիր դրեց մշակել մի այնպիսի տեսություն, որը ցույց կտար, թե իրականում ինչպես է գործում շուկայական մեխանիզմը, որոնք են դրա առավելություններն ու թերությունները, պետությունը ինչ դեր պետք է ունենա այդ մեխանիզմի կարգավորման գործում: Աստիճանաբար գիտնականների ուշադրությունը կենտրոնանում էր դրամական համակարգի ն տնտեսության զարգացման գործում դրա ունեցած դերի վրա: Օրակարգի

հարց էր դարձել նոր դրամական տեսության մշակումը: 22 դարի 20-ական թվականները փողի քանակական տեսության կատարելագործման ն ձնափոխման համար հարմար ժամանակներ էին: Մի շարք գիտնականների աշխատություններում` Ա. Մարշալ, Ա. Պիգու, Ջ. Ռոբինսոն, Ջ. Քեյնս ն ուրիշներ, ձնակերպվեց այսպես կոչված` փողի քանակական տեսության քեմբրիջյան տարբերակը: Նորը քեմբրիջյան տարբերակում այն էր, որ վերլուծության առարկա դարձավ առկա փողի կուտակումը ֆիրմաների դրամարկղներում ն անհատների մոտ: Այլ կերպ ասած` խոսքը վերաբերում էր ընթացիկ եկամուտների բաժանմանը դրամական ձնով խնայողությունների ն տարբեր եղանակներով սպառման միջն: Հասարակության կողմից իր եկամուտների մի մասի` դրամական ձնով պահպանումը քեմբրիջյան տարբերակի կողմնակիցների կողմից դիտվել է որպես տնտեսական համակարգում հավասարակշռության ավտոմատ վերականգնման կարնոր պայման, իհարկե ճկուն գնային համակարգի առկայության շնորհիվ: Վերջինս նոր դասական վերլուծության պարտադիր նախադրյալ է: Համաձայն այդ տեսության` գների բարձրանալը կամ իջնելը փոփոխում է կուտակվող դրամագումարի արժեքը: Նոր դասականների կողմից էական փոփոխությունների է ենթարկվել դասական դպրոցի կողմից առաջ քաշված արժեքի տեսությունը: Արժեքի վերլուծությունը աստիճանաբար կենտրոնացվեց դրա դրսնորման արտաքին ձների վրա, նախ ն առաջ այն գործոնների, որոնք որոշում են ապրանքի գինը: Գնի մակարդակը կախված է ոչ միայն պահանջարկից, այլ նան առաջարկի չափերից, իսկ արտադրության մասշտաբները երկար ժամանակահատվածում նոր դասականները կապում էին ծախքերի հետ: Այսպես, Հիկսը առաջարկի ոլորտում հավասարակշռության պայմանը ձնակերպել է պահանջարկի տեսությանը համանման ձնով: Ապրանքների շուկայական պահանջարկի ն առաջարկի միջն ձնավորված փոխներգործությունը անխուսափելիորեն տանում է գների կառուցվածքի փոփոխության: Սա էլ իր հերթին պայմանավորում է անցումը նոր հարաբերակցության ինչպես սպառողական պահանջարկի, այնպես էլ արտադրության ոլորտում: Գործընթացը կշարունակվի այնքան ժամանակ, մինչն չհաստատվի գների հավասարակշռված կառուցվածք: Կապիտալի տեսության բնագավառում նոր դասականները ըստ էության մեծ փոփոխություններ չեն կատարել: Ընդհանուր առմամբ նրանք կրկնել են սահմանային օգտակարության տեսության ներկայացուցիչների գաղափարները` ժամանակի առանձնահատկություններից ելնելով: Կապիտալի էության ուսումնասիրությունը կատարվել է միկրոտնտեսական մակարդակով, այսինքն` կապիտալի օգտագործումը քննարկվել է առանձին արտադրողի տեսանկյունից, այն էլ` շահույթն առավելագույնի հասցնելու ձգտումով: Նման տեսական մեկնաբանումների ժամանակ փոխատվական տոկոսը ն ապրանքների շուկայական գները անխուսափելիորեն հանդես են գալիս

որպես արտադրության կառուցվածքն ու դինամիկան կարգավորող արտաքին գործոններ: Բացի դրանից, նոր դասականները կապիտալի կուտակումը դիտարկել են ձեռնարկատիրոջ տեսանկյունից ներդրումների օպտիմալ նախագծերի ընտրության առումով: Նոր դասականների հետազոտությունները հիմնականում իրականացվել են կատարյալ մրցակցության պայմանների համար: Սակայն բիզնեսի ն տնտեսական կյանքի մոնոպոլիստական կազմակերպման գործընթացների ուժեղացումը կտրուկ փոխեց ստեղծված իրավիճակը: Հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում էին ոչ կատարյալ մրցակցային շուկայի մոդելի համակողմանի ուսումնասիրությունները: Ոչ կատարյալ շուկայական մեխանիզմի օրինաչափությունների ուսումնասիրությունները սկսեցին իրականացնել նոր դասական դպրոցի ներկայացուցիչներ է. Չեմբեռլինը ն Ջ. Ռոբինսոնը: Դրանց ուսումնասիրությունների արդյունքները խթան հանդիսացան, որպեսզի կատարվեն մի շարք տեսական նոր մշակումներ` հիմնականում ուղղված շուկայական կառուցվածքի, խոշոր ընկերությունների տնտեսական քաղաքականության, շուկայական մեխանիզմի պայմաններում մոնոպոլիայի ն մրցակցության փոխներգործության, գնագոյացման, ծախքերի ն շահույթի հիմնախնդիրների ուսումնասիրություններին:

15.2. է.ՉԵՄԲԵՌԼԻՆԻ ՄՈՆՈՊՈԼԻՍՏԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ոչ կատարյալ մրցակցության հիմնախնդիրները տնտեսագետ մասնագետների կողմից լայն քննարկման առարկա դարձան 22 դարի 30-ական թվականներից սկսած: Դրանք իրենց տեսություններում սկսեցին քննարկել ամերիկացի հայտնի տնտեսագետ է.Չեմբեռլինը ն անգլիացի տնտեսագետ Ջ.Ռոբինսոնը: Նրանք ելնում էին այն բանից, որ շուկայական գինը ձնավորվում է ոչ թե շուկայի մասնակիցների կոլեկտիվ գործողությունների հետնանքով, որովհետն ապրանքային արտադրանքների ոչ միատարրությունը գնորդներին զրկում է գների մասին լրիվ տեղեկատվություն ստանալուց, այլ արտադրող ֆիրմաների միջն մրցակցության բացակայությամբ: Մոնոպոլիստական մրցակցության տեսության մշակման գործում մեծ ավանդ է ներդրել ամերիկացի տնտեսագետ էդվարդ Հեյստինգս Չեմբեռլինը (1899-1967թթ.): Ծնվել է Վաշինգտոնի նահանգում, հոգնորականի ընտանիքում: 1921թ. ավարտել է Այովայի համալսարանը: 1922թ. է.Չեմբեռլինը ընդունվել է Հարվարդի համալսարանի դոկտորանտուրան, որն ավարտելուց հետո, մնացել է այնտեղ դասավանդելու: է.Չեմբեռլինի գիտական ուսումնասիրությունների օբյեկտ են դառնում մոնոպոլիաները ն մոնոպոլիստական մրցակցության շուկայական մոդելները: Այդ իմաստով նա հրատարակել է բազմաթիվ գիտա290

կան աշխատություններ, որոնց շարքում հատկապես հիշատակման են արժանի 1933թ. հրատարակած «Մոնոպոլիստական մրցակցության տեսությունը. արժեքի տեսության վերակողմնորոշումը» ն 1957թ. հրատարակած «Արժեքի առավել ընդհանուր տեսության ճանապարհներին» հոդվածը: Այս աշխատություններում նա իրականացրել է նոր դասական շուկայական մրցակցության վերլուծություն: Հետագայում նրա «Մոնոպոլիստական մրցակցության տեսությունը...» դարձավ դասական ստեղծագործություն: Բավական է նշել, որ այն վերահրատարակվել է շուրջ ութ անգամ ն շատ երկրներում օգտագործվել է որպես տնտեսագիտության տեսության ձեռնարկ: Ըստ հեղինակի` ոչ կատարյալ մրցակցության շուկայի գործունեությունը իրականացվում է մոնոպոլիաների ն մրցակցության տարրերի լրիվ զուգակցմամբ: է. Չեմբեռլինը մոնոպոլիան բնութագրել է որպես շուկայի ն գների վերահսկող: Շուկայի նրա մոդելում առկա են իրար նման բազմաթիվ ապրանքների անկախ վաճառողներ, որոնք այս կամ այն չափով մոնոպոլիստ են համարվում: Նման մոնոպոլիայի հիմքում ընկած են ապրանքի յուրահատկությունները, որոնց շնորհիվ գնորդների մի մասը նախապատվությունը տալիս է որոշակի ապրանքի` նույն տեսակի այլ ապրանքների համեմատությամբ: Նա ապրանքների տարբերակման երկու մոտեցում է առանձնացրել. ապրանքի որակական հատկանիշների բարելավում ն գովազդի օգտագործում: է. Չեմբեռլինը իր աշխատության մեջ միաժամանակ անդրադարձել է մրցակցության զարգացման ձներին: Դրանք երեքն են. գնային խտրականություն, որակական հատկանիշների բարելավում ն գովազդ: Նա նման շուկայական իրավիճակը բնութագրել է որպես «մրցակցող մոնոպոլիստների» մոնոպոլիստական մրցակցություն: Նա մոնոպոլիայի ն մրցակցության գոյությունը համարել է փոխադարձաբար միմյանց բացառող երնույթներ: Ըստ Չեմբեռլինի, եթե զուտ մրցակցության ժամանակ յուրաքանչյուր վաճառողի շուկան ձուլվում է նրա մրցակիցների շուկայի հետ, ապա մոնոպոլիստական մրցակցության ժամանակ պետք է նկատի ունենալ այն, որ շուկան ինչ-որ չափով անջատված է մյուսներից, այնպես որ մենք գործ ունենք ոչ թե բազմաթիվ վաճառողների միասնական շուկայի, այլ փոխկապակցված շուկաների հետ: Ընդհանրապես տնտեսագիտության տեսության մեջ «մոնոպոլիստական մրցակցություն» հասկացությունը դարձել է զուտ մրցակցության այլընտրանքային հասկացություն: Մոնոպոլիստական մրցակցության մոդելի դեպքում շուկայի կառուցվածքը բնութագրվում է վաճառողների մեծ թվաքանակով, ն մի ձնի գործունեությունը երբեք չի ազդում մյուսի վրա, այսինքն` գնորդները գերադասում են այն արտադրանքը, որի բազմազանությունը պայմանավորված է առնտրական ապրանքանիշով ն կոնկրետ վաճառողի այլ որակական բնութագրիչներով, ցանկացած «նոր» վաճառող հնարավորություն ունի ար-

տադրել այս կամ այն տեսակի արտադրանքը, որը մոտ է մյուսներին, ապրանքների շուկա մտնելը սահմանափակված չէ: Այսպիսով, է. Չեմբեռլինը ցույց տվեց, որ մոնոպոլիայի պայմաններում նս առկա է մրցակցություն: Նրա տեսությունը հնարավորություն է տվել եզրակացնելու, որ գործնականում չկա ոչ զուտ մրցակցություն ն ոչ էլ զուտ մոնոպոլիա: Բացի դրանից, նա նշել է մրցակցության հետ մոնոպոլիայի միանալու երկու եղանակ. Առաջին` առանձին ապրանքների շուկայի ստեղծում, որը հնարավոր է երկու ն ավելի վաճառողների առկայության պայմաններում: Երկրորդ` տարբերակված ապրանքների շուկա, երբ վաճառողները վերահսկում են առանձնահատկություններ ունեցող ապրանքները: Ամերիկացի գիտնականը միաժամանակ սահմանել է մոնոպոլիստական մրցակցության բնութագրիչները` վաճառողների թվաքանակը շուկայում բավականին մեծ է, շուկայում գործող ամեն մի ֆիրմա հաշվի չի առնում իր ազդեցությունը մրցակցի վարքագծի վրա, ապրանքը որակապես տարաբնույթ է, ուստի գնորդները գերադասում են կոնկրետ վաճառողի ապրանքը, իրար մոտ ապրանքների արտադրությունը սահմանափակված չէ: Այս պայմաններում յուրաքանչյուր վաճառող տրված գների դեպքում ունի իր պահանջարկի կորը: Տնտեսագիտության տեսության մեջ է. Չեմբեռլինի ներդրումներից է իրացման ծախքերի տնտեսական վերլուծությունը: Իրացման ծախքերը ներկայացրել է ծախքերի այնպիսի կորերի տեսքով, որոնք զուգադիպում են արտադրության ծախքերի կորերի հետ: Նա նշել է, որ արտադրության ծախքերի ն իրացման ծախքերի միջն տարբերությունն արժեքի տեսության համար ունի հիմնարար նշանակություն: Ի տարբերություն արտադրության ծախքերի, որոնք կապված են առաջարկի մեծացման հետ, իրացման ծախքերը պահանջարկի ձնավորման ն փոփոխման նպատակ են հետապնդում: է. Չեմբեռլինը անդրադարձել է նան արտադրանքի կարգավորման հիմնախնդրին: Նրա կարծիքով գները միշտ չէ, որ մրցակցության որոշման տարր են հանդիսանում: Մոնոպոլիստական մրցակցությունն ամենից առաջ հիմնված է ապրանքի որակի ն գնորդների սպասարկման վրա, իսկ դա անմիջական ազդեցություն է ունենում գնային մրցակցության վրա: Մոնոպոլիստական մրցակցության ժամանակ ֆիրմայի ստատիկ հավասարակշռության պայմաններում շահույթի առավելագույն մեծությունը ստացվում է բարձր գների մակարդակի, հետնաբար ն, համեմատած ազատ մրցակցու-թյան հետ, արտադրության փոքր ծավալների դեպքում: Այսպիսով է.Չեմբեռլինի տեսության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ոչ կատարյալ մրցակցության շուկայական մեխանիզմի վերաբերյալ գիտական տեսակետների մշակումը խոշոր ներդրում է տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ, որոնք առ այսօր չեն կորցրել իրենց այժմեականությունը:

15.3. Ջ. ՌՈԲԻՆՍՈՆԻ ՈՉ ԿԱՏԱՐՅԱԼ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ոչ կատարյալ մրցակցության օրինաչափությունների վերլուծության բնագավառում կարնոր նշանակություն ունի անգլիացի հանրահայտ տնտեսագետ Ջ.Ռոբինսոնի տեսությունը: Ջոան Վայոլետ Ռոբինսոնը (1903–1983թթ.) ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը ն դարձել Ա.Մարշալի դպրոցի ուսմունքի ականավոր ներկայացուցիչներից ն շարունակողներից մեկը: 1965թ. մինչն 1971թ. զբաղեցրել է այդ նույն համալսարանի պրոֆեսորի պաշտոնը: Ջ. Ռոբինսոնը թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Նրա աշխատություններից հայտնի են «Ոչ կատարյալ մրցակցության տեսությունը» (1933թ.), «էսսե մարքսիստական տնտեսագիտության մասին» (1956թ.), «Տնտեսագիտական աշխատությունների հատընտիր» (1950թ., 1960թ. ն 1965թ.) ն այլն: Սակայն Ջ. Ռոբինսոնին համաշխարհային ճանաչում բերեց «Ոչ կատարյալ մրցակցության տեսություն» աշխատությունը: Մակրոտնտեսական երնույթների վերլուծության ընդհանուր մոտեցումը Ջ. Ռոբինսոնը վերցրել էր Ջ. Մ. Քեյնսից, իսկ հիմնական կատեգորիաների վերլուծության մոտեցումը (շահույթ, աշխատավարձ, տոկոս, կապիտալ)` Դ. Ռիկարդոյից ն Ա. Մարշալից: Ջ. Ռոբինսոնը մշակել է «ոչ կատարյալ մրցակցության» մոդելը, որը ծագում է այն ժամանակ, երբ մրցակից արտադրողները թողարկում են տարբեր ապրանքներ ն յուրաքանչյուրը մենաշնորհային դիրք ունի իր ապրանքի նկատմամբ: Ուսումնասիրելով մոնոպոլիաների գործունեությունը շուկայական տընտեսության պայմաններում, հանգել է այն եզրակացության, որ դրանց գոյության պայմաններում մրցակցությունը «ոչ կատարյալ է»: Ոչ կատարյալ մրցակցության տեսությունը, ի տարբերություն մոնոպոլիստական մրցակցության տեսության, չի քննարկում մրցակցությունը մոնոպոլիստական հատվածում, այլ գնագոյացումը ուսումնասիրում է առնտրաարդյունաբերական մոնոպոլիաների ն չմոնոպոլացված ֆիրմաների բախման ժամանակ, այսինքն` խոսքը վերաբերում է մոնոպոլ շահույթի առաջացման գործընթացներին: Ջ.Ռոբինսոնը նկատել է ոչ կատարյալ մրցակցության պայմաններում տնտեսական համակարգերի հավասարակշռության խախտումը ն վարձու աշխատանքի շահագործումը: Այս իմաստով մոնոպոլիան դիտարկվել է որպես մի գործոն, որն ապակայունացնում է շուկայական համակարգի սոցիալտնտեսական հարաբերությունները: Բացի այդ, ոչ կատարյալ մրցակցության ժամանակ արտադրանքն ավելի

քիչ է արտադրվում, քան կատարյալի դեպքում: Արդյունքում` տեղի է ունենում գների աճ, որը ֆիրմաների միջն պայմանավորվածության, դեպի այդ ճյուղը այլ ֆիրմաների թափանցման սահմանափակման հետնանք է: Գների աճը պահանջում է պետության պարտադիր միջամտություն տնտեսությանը հարկային ն բյուջետային քաղաքականության միջոցով: Նման պայմաններում պահանջարկի կորի բնույթը կախված է առաձգականության աստիճանից, որովհետն եթե արտադրանքի թողարկման քննարկվող կետում այն փոքր է մեկից, ապա որոշակի եկամուտը կհավասարվի զրոյի կամ զրոյից փոքր կլինի: Ուստի նպատակահարմար է կրճատել արտադրության ծավալները: Այդ բոլորի հետնանքով շուկայում կբարձրանա պահանջարկի առաձգականությունը, որը հավասար կլինի մեկի կամ կլինի մեկից բարձր: Պահանջարկի փոփոխման հետ կապված` փոփոխության են ենթարկվում նան համապատասխան սահմանային ծախքերը: Նման փոփոխությունների հիմքում ընկած են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` գնորդների թվաքանակի աճը, եկամուտների աճը, մրցակիցների վերացումը ն հնարավոր փոխարինիչների մեծ արժեքը: Բոլոր այդ գործոններն ազդում են ընդհանուր պահանջարկի վրա: Ընդհանրապես Ջ. Ռոբինսոնը դեմ էր շուկայական մեխանիզմի ֆետիշացմանը: Դրանով նա դարձյալ տարբերվում էր է.Չեմբեռլինից: Նա մոնոպոլիստական մրցակցությունը համարել է մի մեխանիզմ, որը լավագույն ձնով նպաստում է տնտեսության առաջընթացին: Ջ. Ռոբինսոնը շրջանառության մեջ է դրել մոնոպսոնիա հասկացությունը: Նրա բնութագրմամբ` մոնոպսոնիան շուկայական կառուցվածքի այն տեսակն է, որի դեպքում գոյություն ունի որոշակի ապրանքի գնորդի միակ մոնոպոլիա, այսինքն` շուկան մոնոպոլացված է միակ գնորդի կողմից: Մոնոպսոնիայի մասին ուսմունքը նա օգտագործել է աշխատանքի շահա-գործման երնույթը բացատրելու համար: Եթե խոշոր ֆիրման (մոնոպոլիստը) ձեռք բերելով անկազմակերպ աշխատողների յուրահատուկ տեսակի աշխատանք` նրանց է պարտադրում գործարքի պայմանները, ապա այս դեպքում իրական աշխատավարձը կարող է ցածր լինել աշխատանքի սահմանային արդյունքի արժեքից, որն էլ կնշանակի շահագործում: Ուստի նման պայմաններում անհրաժեշտ է օրենք ընդունել նվազագույն աշխատավարձի չափերի մասին ն իրականացնել արհմիությունների քաղաքականություն: Ջ. Ռոբինսոնը մեկնաբանել է նան զուտ մոնոպոլիա հասկացությունը` երբ որնէ ֆիրմա տվյալ արտադրանքի միակ արտադրողն է: Ֆիրմա մոնոպոլիստը լրիվ վերահսկողություն է իրականացնում գների նկատմամբ: Նա զուտ մոնոպոլիան միայն շուկայի արդյունք չի համարում, այլ նան համակենտրոնացված արտադրության: Օլիգոպոլիան բնորոշել է շուկայի այնպիսի իրավիճակ, երբ շուկայում տիրապետող են ոչ մեծ թվով ֆիրմա - արտադրողները: Ի դեպ, ըստ հեղի294

նակի` իրական օլիգոպոլիաները ավելի տարածված են, քան բացարձակ մոնոպոլիաները: Օլիգոպոլիան գոյություն ունի այնտեղ, որտեղ ֆիրմաների թիվը ճյուղում այնքան փոքր է, որ գնային քաղաքականության ձնավորման ժամանակ դրանցից մեկն ու մեկը պետք է ուշադրություն դարձնի մրցակիցների կողմից ձնավորվող ռեակցիային: Այսպիսով, Ջ.Ռոբինսոնը իր աշխատություններում ցույց է տվել, որ ոչ կատարյալ մրցակցությունը մի այնպիսի մեխանիզմի ստեղծման կարիք ունի, որը կերաշխավորի ն կապահովի դրա պահպանումը: Դրանով պետք է բացատրել այն հանգամանքը, որ զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում մշակումներ են կատարվում մակրոմակարդակով մրցակցային հարաբերությունների կարգավորման ընդհանուր հիմքերի համար, օրինակ` հակատրեստային կարգավորումը: Ջ.Ռոբինսոնի տեսությունը ներկա պայմաններում էլ շարունակում է կարնոր դեր խաղալ շուկայական մեխանիզմի կատարելագործման բնագավառում:

15.4. Յ. ՇՈՒՄՊԵՏԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

22 դարի սկզբներին, մոնոպոլիաների տիրապետության հաստատման պայմաններում, արտադրության պարբերաշրջանային զարգացումը դարձել էր համընդհանուր երնույթ: Այդ երնույթը չէր կարող դուրս մնալ տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնից: Նման երնույթների նկատմամբ առաջին արձագանքողներից մեկը ավստրիացի տնտեսագետ ն սոցիոլոգ Յոզեֆ Ալոիզա Շումպետերն էր: Նա փորձեց ստեղծել մի ամբողջական համակարգ, որը պետք է միավորեր նոր երնույթների ու գործընթացների միասնական ն հետնողական տեսակետները: Յոզեֆ Ալոիզ Շումպետերը (1883-1950թթ.) ծնվել է ավստրիական Մորավի բնակավայրում, մանր ֆաբրիկատիրոջ ընտանիքում: Ավարտել է Վիեննայի համալսարանը: Համալսարանում ուսանելու տարիներին սովորել է բազմաթիվ լեզուներ: Հետագայում նա դասավանդել է եվրոպական համալսարաններում, ԱՄՆ-ում: Եղել է Ավստրիայի ֆինանսների նախարար, որից հետո վարել է նան այլ պաշտոններ: Նա թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն: Հիշատակման են արժանի «Տեսական քաղաքատնտեսության էությունը ն հիմնական բովանդակությունը» (1908թ.), «Տնտեսական զարգացման տեսությունը» (1912թ.), «Տնտեսական ցիկլերը» (1932թ.), «Կապիտալիզմ, սոցիալիզմ ն դեմոկրատիա» (1942թ.) ն այլն: Հայտնի է, որ հավասարակշռության տեսությունը մինչն Շումպետերը եղել է ստատիկ տեսություն: Ենթադրվել է, որ եթե խախտվի համակարգի հավասարակշռությունը, ապա այն անխուսափելիորեն նորից կվերադառնա

նախկին կարգավիճակին: Տեսության խնդիրն է եղել բացատրել, թե դա ինչպես է տեղի ունենում: Մինչդեռ Շումպետերը բազմակողմանի հետազոտել է ժամանակի համակարգը: Նա փորձել է իր տեսության մեջ բացատրել դրա գործունեության սկզբունքները ն տնտեսության էվոլյուցիայի օրենքները նրա բոլոր մակարդակներում: Այդ նպատակով օգտվել է ժամանակակից ն անցյալի տնտեսագիտական մտքից: Ժամանակակիցները Շումպետերին անվանել են «արնմտյան Մարքս»: Ընդհանրապես Շումպետերը մշակել է այնպիսի հիմնահարցեր, ինչպիսիք են` տնտեսական վերլուծության մեթոդաբանությունը ն պատմությունը, տնտեսական դինամիկայի տեսությունը, հասարակական զարգացման հայեցակարգը ն այլն: Շումպետերը տնտեսագիտության տեսությունը բնութագրել է որպես տնտեսական վերլուծության միջոց: Դրա հետ կապված` նա քննարկել է տնտեսագիտական մտքի զարգացումը ն տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը դիտարկել է որպես վարկածների էվոլյուցիա ն շուկայական տնտեսության ուսումնասիրության եղանակ: Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմությունը նա դասավանդել է որպես տնտեսական վերլուծության պատմություն, այսինքն` որպես ճանաչման մեթոդաբանության պատմություն: Տնտեսագիտության զարգացման գագաթնակետը, ըստ Շումպետերի, եղել է նոր դասական ուղղությունը, որովհետն վերջինս փայլուն ձնով է բացատրել գների շարժը շուկայական տնտեսության մեջ: Այդ ուղղության միակ թերությունը նա համարել է տնտեսական երնույթների ուսումնասիրության ստատիկ մոտեցմանը նախապատվություն տալը: Ելնելով դրանից` նա իր ուսումնասիրությունների ժամանակ հստակ առանձնացրել է երկու կարգի մակարդակ` ստատիկ ն դինամիկ: Ըստ հեղինակի` ստատիկ իրավիճակը անջատված տնտեսական միավորների վրա տարածվում է սահմանային օգտակարության ն սահմանային արտադրողականության տեսության հիման վրա, այսինքն` բոլոր ֆիրմաները գտնվում են հավասարակշռության մեջ, ն եկամուտները հավասար են ծախքերին: Շումպետերը իր տեսության մեջ հիմնավորել է այն տեսակետը, որ ազատ կամ կատարյալ մրցակցության պայմաններում շահույթ չկա, որովհետն գները չեն կարող գերազանցել արտադրության ծախքերին, հակառակ դեպքում շահույթի առկայության պայմաններում այլ մրցակիցները կթափանցեն տվյալ ճյուղ, որի հետնանքով առաջարկը կմեծանա, ուրեմն ն շահույթը կվերանա: Շումպետերն այն կարծիքին էր, որ իրական կյանքում գոյություն չունի ստատիկ իրավիճակ: Քանի որ տնտեսական կյանքը անընդհատ փոփոխման ու զարգացման մեջ է, ուստի նա իր ուսումնասիրությունների առանցքը դարձրել էր համակարգի զարգացումը ն այդ զարգացմանը նպաստող գործոնների բացահայտումը: Ընդ որում, նրա տեսության մեջ զարգացման շար296

ժիչ ուժը ձեռնարկատերն է: Սակայն նա նկատի է ունեցել յուրահատուկ վարքագծով օժտված ձեռնարկատիրոջը` նախաձեռնող, կանխատեսող, հեղինակություն ունեցող, ռիսկի դիմող: Այս ամբողջը հնարավորություն է տալիս եզրակացնելու, որ Շումպետերը տնտեսության դինամիկ զարգացման գործընթացի հիմքում դրել է «մարդկային գործոնը»: Ըստ Շումպետերի` ձեռներեցությունը մարդկային բնավորության հատկանիշ է, որը կախված չէ ոչ սոցիալական ն ոչ էլ դասակարգային պատկանելությունից: Այս տեսակետից հեղինակը տնտեսագիտության մեջ առաջին անգամ սահմանազատեց «կապիտալիստ» ն «ձեռնարկատեր» հասկացությունները: Շահույթ ստանալու նպատակով ձեռներեցը իրականացնում է արտադրության գործոնների նոր համադրումներ, նպաստում է նոր ապրանքների արտադրությանը, կիրառում է արտադրության կազմակերպման նոր մեթոդներ, յուրացնում է իրացման նոր շուկաներ: Այս միջոցառումների արդյունքը լինում է այն, որ ձեռնարկատերը շահույթ, իսկ տնտեսությունը զարգացման թափ է ստանում: Շումպետերի տեսության մեջ հատուկ տեղ են գրավել կապիտալի, շահույթի, տոկոսի ն փողի մասին հայացքները: Այսպես. ձեռնարկատիրական շահույթը նա մեկնաբանել է որպես եկամուտների ն նոր համադրումների իրականացման հետնանքով ձեռնարկատիրոջ ծախսերի միջն եղած տարբերություն: Ընդ որում, ըստ գիտնականի, ձեռնարկատիրական շահույթն ունի անցողիկ, ժամանակավոր բնույթ: Երբ արտադրության գործոնների նոր համադրումները դառնում են արտադրական գործունեության սովորական ձն, ապա ձեռնարկատիրական շահույթը վերանում է: Շումպետերը հատուկ ուշադրություն է դարձրել դրամավարկային հարաբերություններին: Փողը ն վարկը տնտեսական ստատիկան (շրջապտույտը) կապում են դինամիկայի (զարգացման) հետ: Դրանով ապահովվում է զարգացման նոր քայլին անցնելու գործընթացը: Ընդհանրապես գիտնականը հասարակության տնտեսական զարգացման գլխավոր շարժիչ ուժը համարել է վարկը: Շումպետերը վերանայել է փողի չեզոքության նոր դասական տեսությունը ն հիմնավորել է, որ շրջանառության մեջ փողի քանակի փոփոխությունը, որն անմիջապես կապված է վարկի հետ, ակտիվորեն ներգործում է արտադրության չափերի վրա: Դրա բացատրությունը հետնյալն է. նորարարները պակաս արդյունավետ արտադրողներից փողի միջոցով ձեռք են բերում արտադրական ռեսուրսները: Ամենից առաջ դա ուղեկցվում է արտադրության միջոցների գների բարձրացմամբ, որն էլ ենթադրում է տնտեսական ողջ մեխանիզմի վերակառուցում: Նորամուծությունները հանգեցնում են աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման: Գների աճը, արտադրության չափերի մեծացմանը զուգընթաց, կրճատվում է: Ուրեմն վարկը պարզապես ոչ թե մեծացնում է փողի քանակը, այլ նան որակապես բարելավում է հասարակության արտադրական ներուժը: Փողի տրամադրման դիմաց ստացված վճարը հանդիսանում է տոկոսը:

Շումպետերի զարգացման տեսությունը ներառել է նան կապիտալի մասին տեսությունը: Նա ընդունել է միայն կապիտալի փողային ձնը: Արտադրության միջոցների վերածված կապիտալը, նրա պատկերացմամբ, կորցնում է իր յուրահատուկ ֆունկցիան` արտադրության միջոցների ձեռք բերման համար վճարման միջոց հանդիսանալը: Ձեռք բերված արտադրության միջոցներն արդեն կապիտալ չեն, այլ ունեցվածք: Այսպիսով, Շումպետերը կապիտալ ասելով հասկացել է այն վճարման միջոցները, որոնք գտնվելով ձեռնարկատերերի ձեռքին` փոխում են արտադրության կառուցվածքը: Կապիտալի շուկա ասելով` նկատի է ունեցել փողի շուկան: Եթե տնտեսության մեջ բացակայում է զարգացումը, ուրեմն բացակայում է նան փողի շուկան: Շումպետերին է պատկանում նան տնտեսության պարբերաշրջանային զարգացման տեսակետը, որը պայմանավորված է նորարարությամբ: Քանի որ հասարակության մեջ նորարարությունները հավասարաչափ չեն ընթանում, ուստի տնտեսությունը պոռթկումներով, թռիչքներով է զարգանում: Տնտեսական տատանումների պատճառը բարձր շահույթ ստանալու նպատակով հիմնական կապիտալի նորացումն է: Նման գործընթացները վերջիվերջո նպաստում են տնտեսական զարգացմանը: Շումպետերը ստեղծել է տեսություն նան արդյունավետ մրցակցության մասին: Տնտեսական գործընթացների դինամիկայի տեսանկյունից Շումպետերը վերլուծության է ենթարկել մոնոպոլիաներն ու մրցակցությունները: Այսպիսի մոտեցումը կարծես թե հակասում է նոր դասական ուղղությանը, որը շուկան միշտ դիտարկել է ստատիկ կարգավիճակներում, այսինքն` տնտեսության հնարավորությունը առկա ռեսուրսների հաշվին ավելի ու ավելի պահանջմունքներ ապահովել: Հակառակ դրան, Շումպետերը տնտեսության արդյունավետության գնահատման նոր չափանիշ է մշակել` սպառողական պահանջարկի բավարարման հնարավորությունների մեծացում նորամուծությունների ներդրման հաշվին, այսինքն` միավոր ռեսուրսի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման հաշվին: Արդյունավետ մրցակցության իրականացման համար նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում մոնոպոլիաները: Այսպիսով, տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ Շումպետերը մեծ ներդրում է ունեցել: Նրա հիմնական ծառայությունը տնտեսական համակարգի զարգացման դինամիկայի համալիր տեսության մշակումն էր: Այդ տեսությունը առանձին տնտեսական օղակների համար նորարարությունների քաղաքականության մշակման ն ներդրման հիմք է հանդիսացել:

15.5. ՔՈԲ - ԴՈՒԳԼԱՍԻ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆ:

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՆՈՐ ԴԱՍԱԿԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Տնտեսական աճի տեսությունների մշակումը էական փոփոխություններ էր առաջ բերել նոր դասականների հայացքներում: Մասնավորապես, եթե նախկինում նոր դասականները սահմանափակվել էին միայն միկրոտնտեսական ցուցանիշների վերլուծությամբ, ապա նոր փուլում` մի շարք մակրոտնտեսական ցուցանիշների վերլուծությունը դարձել էր նրանց տեսության բաղադրամասերից մեկը: Խոսքը նախ ն առաջ վերաբերում է հասարակական կապիտալի վերարտադրության գործընթացներին, այդ թվում` հաշվեկշռված տնտեսական աճի պայմանների վերլուծությանը: Տնտեսական աճի քննարկվող տեսության մեթոդաբանական հիմքերը հանդիսացել են նոր դասականների գլխավոր կանխադրույթները: Ամենից առաջ դա արտադրության գործոնների տեսությունն է, որը աշխատանքը, հողը ն կապիտալը մեկնաբանում է որպես հասարակական արդյունքի ձնավորման ինքնուրույն գործոններ: Նոր դասական դպրոցի տեսաբանները տնտեսական աճի իրենց մոդելները կառուցում են ամերիկացի մաթեմատիկոս Չ. Քոբի ն տնտեսագետ Պ. Դուգլասի կողմից մշակված արտադրական ֆունկցիայի հիման վրա: Քոբ-Դուգլասի ֆունկցիայի միջոցով ձեռք էին բերվել ԱՄՆ-ի արդյունահանող արդյունաբերության արտադրության ծավալի աճի ինդեքսները 18991922թթ. ժամանակահատվածի համար: Դուգլասի կողմից կատարված հիմնական ենթադրություններից մեկը այն է, որ աշխատանքի ն կապիտալի արդյունավետությունը ն օգտագործման ինտենսիվությունը անփոփոխ են մնում: Այդպիսի սահմանափակումը արդարացված է տնտեսության էքստենսիվ զարգացման ուսումնասիրության համար, իսկ ինչ վերաբերում է ինտենսիվ զարգացմանը, ապա դա պիտանի չէ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ 22 դարում հասարակական ամբողջական արդյունքն աճել է ավելի արագ, քան արտադրության գործոնների ծախսերը: Դա նշանակում է, որ կապիտալի ն աշխատավոր բնակչության աճը դադարում են տնտեսական աճի հիմք հանդիսանալ: Այդպիսին, ավելի մեծ չափերով, դառնում է տեխնիկական առաջընթացը: Ռ. Սոլոուի հաշվարկներով` 22 դարի կեսերին տնտեսական աճի շուրջ 809-ը ձեռք է բերվել տեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ, իսկ մնացած 209-ը` միայն աշխատողների թվաքանակի ն կապիտալի ծավալների աճի հաշվին: Սակայն պետք է նշել, որ տեխնիկական առաջընթացը երնույթների ավելի լայն շրջանակ է` տնտեսական աճի գործոնների քանակական փոփոխությունների ամբողջությունը, ի տարբերություն դրանց

զուտ մեխանիկական մեծացման: Նոր դասական ուղղության տեսաբանները տեխնիկական առաջընթացին վերաբերող երնույթների շարքն են դասել աշխատուժի կրթական մակարդակի բարձրացումը, տնտեսումները` արտադրության ծավալների մեծացմանը զուգընթաց, արտադրության կազմակերպման ն կառավարման արդյունավետության բարձրացումը ն այլ երնույթներ: Նոր դասական տեսության ներկայացուցիչները զգալի փոփոխություններ են մտցրել նան հասարակության կենսամակարդակի ձնավորման հիմնախնդիրների մեջ: Այդ իմաստով հայտնի է անգլիացի տնտեսագետ Ա. Պիգուի «Կենսամակարդակի տնտեսական տեսությունը» աշխատությունը: Նա նշել է, որ կենսամակարդակը որոշվում է ոչ միայն «ազգային դիվիդենդի» մակարդակով ն աճի տեմպով, այլ նան նրանով, թե որքանով է այդ հարստությունը հավասարաչափ բաշխվում: Ըստ Պիգուի, ինչքան հավասարաչափ բաշխվի ազգային եկամուտը, այնքան ընդհանուր կենսամակարդակը բարձր կլինի: Պատահական չէ, որ նրա աշխատության մեջ ազգային հարստության վերաբաշխումը պետության կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկն է համարվում: Ա. Պիգուն այն առաջին նոր դասականներից էր, որ քննադատության է ենթարկել շուկայական մեխանիզմի «կատարյալ մրցակցության» կատարյալ լինելու դրույթը: Նա ապացուցել է, որ կան լուրջ պատճառներ, որոնք խախտում են շուկայական մեխանիզմի` գործունեությունը, դրանով մեծ խզում են առաջացնում մասնավոր ն հասարակական շահերի միջն, հետնաբար իջեցնում են ընդհանուր կենսամակարդակը: Այդ պատճառների շարքն է դասել մոնոպոլիաների առաջացման անխուսափելիությունը: Մոնոպոլիան ն մոնոպոլիստական մրցակցությունը պայմանավորում են գների աճը ն ներդրումների մակարդակի իջեցումը, հետնաբար «ազգային դիվիդենդը» նվազում է: Ուստի անհրաժեշտ է պետության միջամտությունը մոնոպոլացման միտումների սահմանափակման գործին: Այսպիսով, նոր դասական ուղղության տեսաբանները միկրոտնտեսական վերլուծությունից աստիճանաբար անցում են կատարել մակրոտնտեսական մոտեցումներին:

Վզà6Տ ՃՆԼ

Սà0 ¸²6²Î²Ս 1º6à6ÂՍ²Ս ÖՎՍ²Ն²ØÀ ºì øºՍՍ6²Î²Սà6ÂՍ²Ս

1²Վà6ØÀ

16.1. ՆՈՐ ԴԱՍԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ ճԳՆԱԺԱՄԸ

Մինչն 22 դարի 30-ական թվականները տնտեսագիտության մեջ գերիշխել է տնտեսական լիբերալիզմը, համաձայն որի` շուկայական մեխանիզմը դիտվում էր որպես ինքնակարգավորվող համակարգ, ն բացառվում էր սոցիալ-տնտեսական գործընթացների պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Սակայն մոնոպոլիաների իշխանության ավելի ու ավելի տարածումն ու զարգացումը վերակառուցեց տնտեսության գործունեությունը, ն պետությունը վերածվեց վերարտադրական գործընթացի ակտիվ սուբյեկտի: Նշված ժամանակահատվածում պետության դերի փոփոխությունը պայմանավորված էր ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էր սուբյեկտիվ պատճառներով: Այսպես, արտադրության հանրայնացման մակարդակի բարձրացման արդյունքում առաջացել էին ձեռնարկատիրական գործունեության մոնոպոլիստական ձներ, հետնաբար ն կատարյալ մրցակցությունը փոխարինվել էր ոչ կատարյալով: Այս ամբողջը օբյեկտիվորեն պահանջում էր տնտեսության պետական կարգավորման նոր մեթոդների կիրառում: Բացի դրանից, 19291933թթ. մեծ տնտեսական ճգնաժամը ցույց տվեց, որ շուկայական մեխանիզմը ի վիճակի չէ լուծելու ներքին ն արտաքին հակասությունները: Տնտեսական կյանքի հետ ճգնաժամային իրավիճակում հայտնվեց նան տնտեսագիտությունը: Մասնավորապես դա դրսնորվել է նրանում, որ գոյություն ունեցող տեսությունները, որոնք հիմնավորում էին շուկայական մեխանիզմի ավտոմատ գործողությունը, ի վիճակի չեղան բացահայտելու տեղի ունեցող երնույթների պատճառները: Այսինքն` իրականությունը առաջ քաշեց այնպիսի հիմնախնդիրներ, որոնք նոր դասական տնտեսագիտական դպրոցի շրջանակներում չէին կարող լուծվել, ն դրանով միայն ապացուցվեց նոր դասականների մտածելակերպի սահմանափակ բնույթը: 1929-33 թթ. տնտեսական ճգնաժամը առիթ հանդիսացավ, որ վեր հանվեն նոր դասականների սահմանափակ պատկերացումները շուկայական մեխանիզմի իրական գործունեության մասին: Ստեղծված իրավիճակում տնտեսագիտության տեսության էվոլյուցիայի ն պետության տնտեսական դերի հիմնախնդրի նոր մոտեցումների մշակման օբյեկտիվ անհրաժեշտություն առաջացավ:

Տնտեսագիտական մտքի զարգացումը հանգեցրեց նրան, որ ինքնակարգավորվող շուկայական մեխանիզմի հավասարակշռությունը քարոզող նոր դասական տեսություններին փոխարինելու եկան այսօր էլ իրենց նշանակությունը պահպանող տնտեսագիտական տեսության երկու առաջատար ուղղություններ. քեյնսականությունը, որը հիմնված է Ջ. Մ. Քեյնսի ն նրա հետնորդների ուսմունքների վրա, որոնք առաջարկում են տնտեսական գործընթացներին պետության միջամտության միջոցառումների մի ամբողջ համակարգ: Մյուս ուղղությունը` նեոլիբերալիզմ: հիմնավորում է քեյնսականությանը այլընտրանքային տեսակետներ:

16.2. Ջ. Մ. ՔԵՅՆՍԸ` ՈՐՊԵՍ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆՈՐ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐ

22 դ. տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ Ջ. Մ. Քեյնսը հատուկ տեղ է գրավում: Անգամ նրա վառ քննադատները նշում էին, որ առանց Քեյնսի այլ կլիներ ոչ միայն տնտեսագիտությունը, այլ նան տնտեսությունը: Հարց է առաջանում. ո՞րն է այն նորը, որ տնտեսագիտությանը մատուցել է Ջ. Մ. Քեյնսը: Բանն այն է, որ նրա աշխատություններում քննարկման նյութ են հանդիսացել արտադրության ն դրա գործոնների մակարդակի հարցերը ու այդ տեսանկյունից էլ առաջ է քաշել գործազրկության հիմնախնդիրները: Այսօր էլ գործազրկության հիմնախնդիրը տնտեսագիտության տեսության անբաժանելի մասն է: Մինչն Քեյնսը գործազրկությունը դիտարկվել է որպես սոցիալական հիմնախնդիր: Բացի դրանից, Քեյնսը առաջ է քաշել այն դրույթը, որ կապիտալիստական համակարգը զուրկ է հավասարակշռության ներքին մեխանիզմից: Այդ պատճառով էլ համախառն պահանջարկի կրճատման ժամանակ այն չի վերադառնում արտադրության ն զբաղվածության նախկին մակարդակին, հետնաբար տնտեսությունը կարող է երկար ժամանակ գտնվել ճգնաժամային իրավիճակում: Բացի այդ, ժամանակակից քաղաքակրթության կարնորագույն գիծը նա համարել է դեմոկրատիան, դրա համար էլ հիմնախնդրի լուծման համար այնպիսի եղանակներ էր առաջարկել, որոնք կարող էին անընդունելի լինել անցյալ ժամանակաշրջանի գիտության ն պրակտիկայի համար, բայց ընդունելի` դեմոկրատական հասարակության համար, որը մտահոգված է սոցիալական հիմնախնդիրներով: Քեյնսի` ոչ միայն տեսաբանի, այլ նան գործնական մարդու ակտիվ դիրքորոշումը վառ ձնով դրսնորվել է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների բնագավառում, հատկապես Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ն Համաշխարհային բանկի ստեղծման գործում:

Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը (1883-1946թթ.) ծնվել է Քեմբրիջում, հայտնի տնտեսագետ ն փիլիսոփա Ջոն Ննիլ Քեյնսի ընտանիքում: Ապագա գիտնականի աշխարհայացքի վրա մեծ ազդեցություն է թողել հոր մտերիմ ընկերներից մեկը, հայտնի գիտնական Ա. Մարշալը: Ջ. Մ. Քեյնսը ստացել է փայլուն կրթություն` սկզբում Իտոնի մասնավոր դպրոցում, թագավորական քոլեջում, որից հետո` Քեմբրիջի համալսարանում, որտեղ հատուկ ուշադրություն է դարձրել մաթեմատիկայի յուրացմանը: Քեյնսը բազմաշնորհ մարդ էր: Ի տարբերություն Ա. Սմիթի կամ Կ. Մարքսի, գործարար աշխարհում իրեն զգում էր ինչպես «ձուկը ջրում»: Նա մի խորամանկ առնտրական ն ֆինանսիստ էր: Իր օրվա աշխատանքը ձեռնարկում էր ամենավտանգավոր շուկայում` տարադրամի բորսայում: Օրվա մեջ, մոտավորապես 1 ժամվա ընթացքում, դառնում էր հարուստ մարդ: Քեյնսը ֆինանսական իր հնարամտությամբ կարող է համեմատվել միայն Դ. Ռիկարդոյի հետ: Քեյնսը Ռիկարդոյի նման գործարար մարդ էր: 1906 թվականից մինչն 1914 թվականը Քեյնսը աշխատել է Հնդկաստանի գործերի գծով դեպարտամենտում: Այդ ընթացքում նա հրատարակել է իր առաջին աշխատությունը` «Դրամաշրջանառությունը ն Հնդկաստանի ֆինանսները» (1913թ.), պաշտպանել է թեզ հավանականությունների գծով: Թեզը պաշտպանելուց հետո Քեյնսը սկսել է դասավանդել թագավորական քոլեջում: 1915-1919թթ. Քեյնսը աշխատել է ֆինանսների նախարարությունում: Սակայն ինչպիսի պաշտոն էլ որ զբաղեցներ, այնուամենայնիվ նրա հետաքրքրությունների բնագավառը մնում էր տնտեսագիտությունը, որին հավատարիմ է մնացել մինչն կյանքի վերջը: Ջ. Մ. Քեյնսը հրատարակել է տնտեսագիտական բնույթի բազմաթիվ աշխատություններ, որոնք ամփոփված են 33 հատորներում: Հատկապես հիշատակման են արժանի «Ինդեքսային մեթոդը» (1909թ.), որի համար ստացել է Ա.Սմիթի անվան պարգն, «Հնդկական արժույթը ն ֆինանսները» (1913թ.), «Վերսալյան խաղաղ պայմանագրի տնտեսական հետնանքները» (1919թ.), «Տրակտատ դրամական ռեֆորմի մասին» (1923թ.), «Տրակտատ փողի մասին» (1930թ.), «Զբաղվածության, տոկոսի ն փողի ընդհանուր տեսությունը» (1936թ.), որը Քեյնսին համաշխարհային հռչակ բերեց ն բովանդակում է պետական կարգավորման նրա տեսությունը, «Ինչպես վճարել պատերազմին» (1940թ.) ն այլն: 1942 թվականին Ջ. Մ. Քեյնսը Լորդերի պալատի անդամ էր ն ստացել է բարոնի տիտղոս: Քեյնսի կողմից մշակվել են հետպատերազմյան ֆինանսական հարաբերությունների հիմունքները, որոնք ընդունվել են Բրետոնվուդսյան կոնֆերանսի կողմից ն հանգեցրել են Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ն Վերակառուցման ու զարգացման միջազգային բանկի ստեղծմանը: Քեյնսը պաշտոնապես ընդունեց տնտեսական ճգնաժամերի ն գործա303

զրկության գոյությունը, առաջիններից էր, որ բացատրեց շուկայական տնտեսության նեգատիվ պատճառները` կապված տնտեսական կյանքին պետության չմիջամտության քաղաքականության վարման հետ: Քեյնսը քննադատության ենթարկեց տնտեսության ինքնակարգավորման մասին նոր դասական դպրոցի տեսակետը ն հիմնավորեց ավտոմատ մեխանիզմի բացակայությունը ու լրիվ զբաղվածության ապահովումը: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու միակ ելքը Քեյնսը տեսնում էր տնտեսության պետական կարգավորման վրա հիմնված տնտեսական քաղաքականության իրականացման մեջ: Քեյնսի տեսությունը հեղաշրջում կատարեց տնտեսագիտական մտքի մեջ: Մինչն Քեյնսը տիրապետող էր տնտեսական գործընթացների վերլուծության միկրոտնտեսական մոտեցումը, որի կենտրոնում էր ազատ մրցակցության պայմաններում գործող առանձին ֆիրման, ն որի հիմնական նպատակն էր ծախքերի մինիմալացումը ն շահույթի առավելագույն մակարդակի ապահովումը: Հակառակ դրան, Քեյնսի վերլուծությունների առանցքը ազգային տնտեսությունն էր ամբողջությամբ վերցրած: Դրա հետ կապված նրա մակրոտնտեսական մեթոդը հիմնված էր ընդհանուր ժողովրդատնտեսական մեծությունների միջն կախվածությունների ն համամասնությունների ուսումնասիրությունների վրա. մասնավորապես, ազգային եկամտի, սպառման ն խնայողության, ներդրումների ն այլ երնույթների միջն: Իր տեսության մեջ Քեյնսը հիմնական ուշադրությունը դարձրել է երկու հիմնախնդրի` զբաղվածության ն ճգնաժամային իրավիճակից դուրս գալու նպատակով նյութական, ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման վրա: Ջ. Մ. Քեյնսի ծառայություններից է այն, որ նա առաջարկել է արտադրության ն զբաղվածության պետական կարգավորման նոր տեսություն: Նրա տեսական դրույթները, տերմինաբանությունը, մակրոտնտեսական գործընթացների վերլուծության մեթոդաբանական մոտեցումները ընկած են ժամանակակից գիտության հիմքում ն շարունակում են զարգանալ Քեյնսի կողմնակիցների շնորհիվ: Տնտեսագիտության տեսության համար հատուկ նշանակություն է ունեցել Քեյնսի ն նրա համախոհների կողմից առաջ քաշված այն սկզբունքը, համաձայն որի` անհամատեղելի է հասարակական բարիքների հավասարեցումը անհատական բարիքների գումարին: Այսինքն` անհատական հարըստության աճին ուղղված քաղաքականությունը միշտ չէ, որ ցանկալի արդյունքներ է ապահովում ն հանգեցնում համախառն հարստության աճի: Քեյնսը իրականացնելով մակրոտնտեսական վերլուծություն` նորովի էր ներկայացնում տնտեսագիտության առարկան: Ըստ Քեյնսի` ուսումնասիրության առարկա են հանդիսանում վերարտադրական գործընթացի ֆունկցիոնալ քանակական կախվածությունները, մակրոտնտեսական մեծություն304

ների քանակական կապերի միջն օրինաչափությունները` համախառն եկամուտ–ներդրումներ, ներդրումներ-զբաղվածություն, սպառում ն խնայողություն ն այլն: Քեյնսը գտնում էր, որ իր նպատակն է այնպիսի փոփոխական մեծությունների ընտրությունը, որոնք գիտակցորեն ենթարկվում են կենտրոնական իշխանության կառավարմանը: Հետազոտության առարկայի բնութագրման համար նա շրջանառության մեջ է դրել այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են` արդյունավետ պահանջարկը, սպառման սահմանային հակումը, խնայողության սահմանային հակումը, կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը, ամբողջական պահանջարկը ն առաջարկը, լրիվ զբաղվածությունը: Այսինքն` նա ստեղծեց տնտեսագիտության տեսության «Նոր լեզու»: Վերջինիս շնորհիվ ամբողջ տնտեսությունը հանգեցվում է իրար հետ սերտորեն կապված չորս շուկաների գործունեությանը` աշխատանքի, ապրանքների, փողի ն արժեթղթերի ու ծառայությունների: Եթե դասականների կողմից նշված շուկաները ուսումնասիրվել են առանձին-առանձին, ապա Քեյնսը հիմք ընդունեց մեկ միասնական շուկայի առկայությունը, որտեղ բոլոր շուկաները իրար հետ փոխկապված են: Նման մոտեցման արդյունքը եղավ միկրոտնտեսագիտությունից անցումը մակրոտնտեսագիտությանը: Եթե շուկան միասնական է, ապա դրա ուսումնասիրությունը պետք է ամբողջական կատարվի: Խոսքը վերաբերում է այն ցուցանիշների կապերին, որոնցից յուրաքանչյուրը այս կամ այն չափով բնութագրում է շուկայի ինչ-որ կողմը: Այսպես, պահանջարկ ասելով չպետք է հասկանալ ինչ-որ կոնկրետ ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը, այլ ամբողջական պահանջարկը: Սակայն չպետք է կարծել, թե շուկայի վերաբերյալ նման մոտեցումը առաջին անգամ Քեյնսն է կատարել: Ընդհակառակը, նոր դասական ուղղության ներկայացուցիչներ Ա.Մարշալն ու Ի.Ֆիշերը կանխատեսեցին փողի քանակական տեսության հավասարումը. ըստ էության դա մակրոտնտեսական վերլուծությանը վերաբերող տեսություն է: Քեյնսը նույնը կատարեց ապրանքների ն աշխատանքի շուկաներում պահանջարկի ն առաջարկի հավասարումների միջոցով: Քեյնսի մեթոդաբանության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ նա լայնորեն օգտագործել է սուբյեկտիվ հոգեբանական մոտեցումները: Սակայն ի տարբերություն քեմբրիջյան դպրոցի, որը տնտեսական երնույթները քննարկել է որպես տնտեսավարող սուբյեկտի հոգեբանության արտացոլում, Քեյնսը կողմնորոշվել է դեպի ամբողջական հոգեբանական գործոնը, որի հետ նա կապել է ամբողջ շուկայական տնտեսության իրավիճակը: Որպես հետազոտությունների մեթոդաբանության առանձնահատկություն կարելի է նշել նան այն, որ Քեյնսը ստեղծելով մակրոտնտեսական վերլուծության տեսության կարճաժամկետ հիմունքները` տնտեսական վարքագիծը պատկերացրել է ոչ մեծ թվով հիմնական փոփոխականների ֆունկցիայի տեսքով: Ընդ որում, այս դեպքում նա սահմանափակվել է երկու չափանիշ305

ներով` դրամական միավորով ն աշխատանքի միավորով: Այսպիսով, Ջ. Մ. Քեյնսը` որպես նոր ուղղության հիմնադիր, ունեցել է իր ուսումնասիրությունների մեթոդաբանությունը, որը դուրս է գալիս մեկ հիմնահարցի շրջանակներից: Մասնագետների կարծիքով` Քեյնսի կողմից առաջարկված վերլուծության համակարգը «հեղափոխություն» էր տնտեսագիտության տեսության մեջ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ Քեյնսը հետազոտությունները գնային հարաբերությունների, պահանջարկի ն առաջարկի վերլուծության ոլորտներից տեղափոխեց հասարակական վերարտադրության, արտադրության ն փոխանակության փոխներգործության ոլորտ:

16.3. Ջ. Մ. ՔԵՅՆՍԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՆՆԵՐԸ

Ջ. Մ. Քեյնսը իր տեսության մշակման ժամանակ հիմնվել է իր նախորդների մշակումների վրա: Այսպես, նա չի ժխտում մերկանտիլիստների ազդեցությունը իր տնտեսական գործընթացների պետական կարգավորման տեսությունը ստեղծելիս: Քեյնսականության ն մերկանտիլիզմի ընդհանուր գծերի մասին վկայում են բազմաթիվ փաստեր: Քեյնսը մերկանտիլիստների նման ձգտում էր մեծացնել երկրում փողի զանգվածը, որի շնորհիվ փոխատվական տոկոսի նորման կիջնի ն արտադրության մեջ կատարվող ներդրումները կաճեն: Քեյնսը ընդունում էր գների աճը, որովհետն դրանք, վերջին հաշվով, խթանում են արտադրության ն առնտրի ընդլայնումը: Ընդհանրապես Քեյնսը միշտ քննադատաբար է մոտեցել իր նախորդների տեսություններին: Իր գլխավոր աշխատության մեջ քննադատում էր Սեյի ն Ռիկարդոյի ժամանակաշրջանի տնտեսագետներին այն բանի համար, որ նրանք անընդհատ պնդել են, թե առաջարկն ինքն իրեն պահանջարկ է ծնում, որ արտադրանքի ամբողջ արժեքը պետք է ծախսվի արդյունքների ձեռքբերման վրա: Նրանց արտադրության ն զբաղվածության տեսությունները կառուցված են եղել բնամթերային փոխանակության հիման վրա, նրանց տեսություններում փողը տնտեսական կյանքում ոչ մի ինքնուրույն դեր չի խաղում: Քեյնսը նոր դասականներին մեղադրել է նան նրանում, որ նրանք ըստ էության չեն խորացել տնտեսական երնույթների էության մեջ: Այսպես, նոր դասականները իրենց տեսության մեջ ուշադրություն են դարձրել խնայողությունների ն ներդրումների վրա: Սակայն նրանք այդ երկուսը դիտարկել են որպես իրար հավասար մեծություններ: Քեյնսը ուշադրություն է դարձրել այն հանգամանքի վրա, որ խնայողությունները կատարվում են մարդկանց առանձին խմբի կողմից, իսկ ներդրումները` մեկ այլ խմբի: Ուրեմն դրանց միջն հավասարություն լինել չի կարող, ն դա պարտադիր էլ չէ: Քեյնսը չի ընդունել դասական տնտեսագիտության կողմից առաջ քաշված այն միտքը,

որ աշխատանքի շուկայում առաջարկն ու պահանջարկը կարգավորվում են աշխատավարձով: Նա հակառակ դրան առաջ քաշեց իր տեսակետը` դրամական (անվանական) աշխատավարձը չի մասնակցում աշխատանքի շուկայի կարգավորմանը: Արհմիութենական ն այլ սոցիալական կազմակերպությունների ազդեցությամբ դրամական աշխատավարձը ոչ թե իջնում, այլ բարձրանում է, բայց դրա հետ միասին գործազրկությունը չի վերանում: Ուրեմն լրիվ զբաղվածություն չի ապահովվում: Հիմք ընդունելով վերացարկման մեթոդը` նա տնտեսական երնույթները դասակարգել է երեք խմբի մեջ. «ելակետային» տվյալներ, որոնք միշտ կայուն են ընդունվում (աշխատանքի քանակը, տեխնոլոգիայի մակարդակը, որակավորումը, մրցակցության աստիճանը, սոցիալական կառուցվածքը ն այլն), «անկախ փոփոխականներ», որոնք կառուցված են հոգեբանական գործոնի հիման վրա (սպառման հակումը, կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը ն այլն): Մեծությունների այս խումբը ընկած է Քեյնսի մոդելի գործողության հիմքում, ինչպես նան, նրա կարծիքով, ապահովում է շուկայական մեխանիզմի գործողությունը: Երրորդ խումբ մեծությունները «կախյալ փոփոխականներն են», որոնք բնութագրում են տնտեսության իրավիճակը (համախառն եկամուտը, զբաղվածության մակարդակը ն այլն): Քեյնսը իր տեսության մեջ փորձել է միավորել արժեքի ն փողի տեսությունները: Դրանց առանձնացման պատճառով տեսությունը անջատվել էր իրականության փաստերից ն չէր կարող բացատրել տնտեսության գործողության մեխանիզմը: Դրա համար էլ Քեյնսը հանդես եկավ Սեյի այն տեսության դեմ, համաձայն որի` շուկայական տնտեսությունը «դրամական տնտեսություն է», որտեղ փողը բոլոր արժողությունների արտահայտիչն է:

16.4. Ջ.Մ.ՔԵՅՆՍԻ «ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ, ՏՈԿՈՍԻ ԵՎ ՓՈՂԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ`

ՈՐՊԵՍ ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՔ

Ջ. Մ. Քեյնսի գիտական աշխատությունների գլուխգործոցը 1936 թվականին հրատարակված «Զբաղվածության, տոկոսի ն փողի ընդհանուր տեսությունը» աշխատությունն է, որը նրան համաշխարհային հռչակ բերեց: Նա իր աշխատությունը գրել է այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ 22 դարի 20-30-ական թվականներին արնմտյան երկրներում տնտեսությունը խորը ճգնաժամի մեջ էր գտնվում: Դա մեկ անգամ նս ցույց տվեց դասականների այն հայացքների ոչ կատարյալ լինելը, համաձայն որոնց` շուկայական

տնտեսությունը ինքնակարգավորման ն լրիվ զբաղվածության ապահովման հնարավորություն ունի: Բազմաթիվ տնտեսագետներ այն կարծիքին էին, որ մասսայական գործազրկության պատճառը անբավարար սպառումն է ն պահանջարկի ցածր մակարդակը: Քեյնսը իր աշխատության մեջ կենտրոնացել է փակ տնտեսության վերլուծության վրա: Դա պետք է բացատրել հետնյալ հանգամանքներից ելնելով: ճգնաժամի խորքային բնույթը անհնար է դարձնում առանձին երկրի դուրս գալը դրանից ուրիշ երկրների հաշվին: Բացի այդ, ճգնաժամի հետնանքները խորն էին ԱՄՆ-ի համար, որտեղ գներն ու աշխատավարձը բավականին ճկուն էին, իսկ արտաքին շուկայի հետ կապերը թույլ էին, քան Անգլիայում: ՈՒստի նա հետազոտության օբյեկտ ընտրեց փակ տնտեսությունը: Իր հետազոտություններում Քեյնսը ելակետ ընդունեց ամբողջական պահանջարկը, որի դերը չէր գնահատվել դասականների կողմից: Ամբողջական պահանջարկը Քեյնսը ներկայացնում է բազմաբովանդակ, բայց նախ ն առաջ դա «սպասվող հասույթ է»` տվյալ զբաղվածության պայմաններում արտադրված արդյունքի իրացումից, այսինքն` սպասվող պահանջարկն է: Մասամբ նրա այս տեսանկյունից պետք է բացատրել սպասման ներգրավումը մոդելի մեջ: Աշխատության մեջ անընդհատ քննարկվում են կարճաժամկետ հավասարակշռության բազմաթիվ իրավիճակներ` ոչ լրիվ զբաղվածությամբ, որոնցից յուրաքանչյուրը որոշվում է յուրահատուկ սպասումների իրավիճակով: Մեկ իրավիճակից մյուսին անցնելը կախված է սպասումներից, հետնաբար սպասումների դերը տնտեսության մեջ որոշում է փողի` որպես ներկայի ն ապագայի կապակցող օղակի կարնորությունը: Այն ենթադրությունը, որ ապագա շահույթի սպասումը նախապես տրված է, տեսական մոտեցում էր, որը հնարավորություն էր տալիս սահմանելու ժամանակի չափման միավորը, այսինքն` որոշելու, թե ինչ է նշանակում կարճ ժամանակաշրջան: Այդ ժամանակաշրջանի սահմաններում միակ եղանակը, որի դեպքում տնտեսությունը կարող է հարմարվել պահանջարկի շոկին, արտադրական ակտիվների էական պաշարների փոփոխությունն է: Ուսումնասիրությունների ժամանակ Քեյնսը օգտվել է այնպիսի ցուցանիշներից, ինչպիսիք են` թողարկումը, սպառողական պահանջարկը, ներդրումային պահանջարկը, աշխատավարձը ն այլն: Սպառողական վարքագծի բնութագրման համար Քեյնսը օգտագործել է սպառման սահմանային հակում հասկացությունը: Համապատասխան գործակիցը ցույց է տալիս եկամտի լրացուցիչ միավորի բաժինը, որը մարդիկ գերադասում են ծախսել սպառողական ապրանքների վրա: Ներդրումների աճի ն թողարկման (եկամտի) միջն կախվածության բացատրության համար նա օգտվել է բազմարկչից: Վերջինս իրենից ներկայացնում է եկամտի ն ներդրումային պահանջարկի հարաբերակցությունը: Բազմարկիչը մի մեծություն է, որը ածանցված է սպառման սահմանային հակու308

մից: Բազմարկիչը ցույց է տալիս, որ հավասարակշռության պայմաններում լրացուցիչ ներդրումային պահանջարկով պայմանավորված եկամտի աճը բերում է խնայողությունների աճի, որը համարժեք է ներդրումների ելակետային մեծացմանը: Հենց դրանով պետք է բացատրել Քեյնսի այն տեսակետը, որ ներդրումներն իրենց հետնից միշտ բերում են խնայողություններ: Քեյնսի փողի տեսությունը, ամենից առաջ, իրացվելիության նախապատվության տեսություն է, որի միջուկը փողի մասին պատկերացումն է ոչ միայն որպես շրջանառության միջոցի, այլ նան որպես հարստության պաշարի, իսկ անորոշության պայմաններում` որպես տնտեսական տատանումներից պաշտպանվելու միջոցի: Մարդիկ միշտ ընտրություն են կատարում ոչ միայն սպառման ն խնայողությունների միջն, այլ նան խնայողությունների իրականացման ձների միջն, այսինքն` բարձր իրացվելիության ն առավել քիչ իրացվելիության ակտիվների միջն: Իսկ եթե մարդիկ համոզված չեն ներդրումների արդյունավետության մեջ, ապա նախընտրում են խնայողությունների ծավալը մեծացնել առավել բարձր իրացվելի ակտիվների տեսքով: Եթե քիչ թե շատ հավասարակշռված պայմաններում տոկոսի ցածր մակարդակը խթանում է միջոցների ներգրավումը ներդրումների գործընթացում, ապա աճող անորոշության պայմաններում մարդիկ չեն ցանկանում բաժանվել իրենց իրացվելի միջոցներից անգամ բարձր տոկոսի դեպքում: Այսինքն` տոկոսը դադարում է դրամարկղային մնացորդների պահանջարկի վրա ներգործելուց: Աշխատության մեջ Քեյնսը հատուկ ուշադրություն է դարձրել աշխատուժի շուկայի վերլուծությանը: Ընդ որում, ըստ Քեյնսի, աշխատուժի առաջարկը կախված է անվանական աշխատավարձի մակարդակից: Միաժամանակ ցույց է տվել, որ զբաղվածության մակարդակը որոշվում է ամբողջ տնտեսության շրջանակներում, այլ ոչ թե բացառապես աշխատանքի շուկայի: Այս իմաստով Քեյնսը դեմ է դուրս գալիս նոր դասականների տեսությանը: Նոր դասականները պնդում էին, որ զբաղվածության ծավալը որոշվում է աշխատանքի շուկայում: Քեյնսը ցույց տվեց, որ աշխատանքային պայմանագրերը որոշվում են ոչ թե իրական, այլ անվանական աշխատավարձի մակարդակով: Այնուհետն դրամական աշխատավարձի անկումը կարող է դրականորեն ազդել զբաղվածության ծավալի վրա այն դեպքում, եթե ամբողջական պահանջարկը մնա թեկուզ նախկին մակարդակի վրա: Առանձին տնտեսավարողի համար աշխատավարձի իջեցումը, հետնաբար ն ծախսերի կրճատումը, կազդեն թողարկման ծավալի ն շահույթի վրա: Սակայն ամբողջ տնտեսության համար դա հնարավոր կլինի, եթե աճի սպառման սահմանային հակումը կամ էլ կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը, կամ էլ իջնի տոկոսի նորման: Բայց Քեյնսը ցույց տվեց, որ ամբողջ տնտեսության համար աշխատավարձի իջեցումը, ընդհակառակը, կիջեցնի սպառման հակումը ն կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը:

Քեյնսի տեսության մեջ հատուկ տեղ է գրավում ճգնաժամային իրավիճակների հաղթահարման խնդիրը: Դրա համար նա տարբեր ուղիներ է առաջարկում. տոկոսադրույքի, սպառման հակման, ձեռնարկատերերի սպասումների ն վերջապես` համախառն ներդրումների ծավալների վրա ներգործությունը: Քեյնսի աշխատության նշանակությունն այն է, որ փորձ է կատարվել տեսական դրույթները համապատասխանեցնել ստեղծված նոր իրականությանը: Ընդ որում, այդ նպատակի համար մեծ կարնորություն է տրվել հոգեբանական գործոններին, ապագայի անորոշությանը ն ձեռնարկատերերի կողմից առանձին հետնանքների կանխատեսման անհնարինությանը: Բացի դրանից, ընդունվել է այն փաստը, որ անհատական մակարդակով ռացիոնալությունը կարող է ոչ ռացիոնալ լինել սոցիալական մակարդակով:

16.5. Ջ. Մ. ՔԵՅՆՍԻ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ԵՎ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Շուկայական տնտեսության կենսական հիմնախնդիրներից մեկը ապրանքների իրացումն է, հետնաբար ն շահույթի ստացման ապահովումը: Նշված հիմնախնդրի լուծման կարնորագույն միջոցներից մեկը ամբողջական պահանջարկի ձնավորումն է, որից ելնելով որոշվում են հասարակական արտադրության չափերը, զբաղվածությունը ն դրանց դինամիկան: Փաստորեն Քեյնսը դեմ գնաց նոր դասականներին, որոնք ելնում էին առաջարկի հիմնախնդիրներից: Ըստ Քեյնսի` տնտեսության ճգնաժամային երնույթները պայմանավորված են վերարտադրության ընդհանուր պայմաններով, իսկ վերջիններիս հիմքում էլ ոչ բավարար արդյունավետ պահանջարկն է: Որպեսզի արտադրված արտադրանքն իրացվի, անհրաժեշտ է ձեռք բերել արդյունավետ պահանջարկ, այդ թվում` սպառողական ն ներդրումային: Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է օգտագործել տնտեսությանը պետական միջամտության բազմազան լծակները, որոնք ուղղված պետք է լինեն ամբողջական պահանջարկի ակտիվացմանը: Ամբողջական պահանջարկը բաղկացած է սպառողական պահանջարկից ն ներդրումային պահանջարկից: Սպառողական պահանջարկը, ըստ Քեյնսի, կախված է դրամական եկամուտների ն սպառման չափերից: Եթե դրամական եկամուտներն աճեն, ապա կաճի նան սպառողական պահանջարկը: Բայց սպառումը եկամուտների աճին զուգընթաց նույն չափերով չի աճում: Այսինքն` եկամուտների մի մասը խնայվում է: Այսպիսով` եկամուտը բաժանվում է անձնական սպառման ն խնայողության: Քեյնսը «արդյունավետ պահանջարկ» ասելով հասկանում էր

սպառողական ծախսերի ն ներդրումների գումարը: Տնտեսավարող սուբյեկտների համար արդյունավետ պահանջարկը նույնացնում էր ամբողջ հասույթի հետ, որն ընդգրկում է շահույթը, աշխատավարձը, տոկոսը ն ռենտան: Ի դեպ, պահանջարկի արդյունավետության բարձրացման գործում կարնոր դեր ունեն խնայողությունները, որովհետն վերջիններս, ներդրումների ձնով արտադրության մեջ ընդգրկվելով, շահույթ են ապահովում: Քեյնսը արդյունավետ պահանջարկը դիտարկել է որպես զբաղվածության մակարդակի բարձրացման խթան: Իր տեսության մեջ Քեյնսը նպատակադրվել էր բացահայտել գործազրկության պատճառները, դրա վրա ազդող գործոնները ն վերջապես` դրա վերացման միջոցները: Եթե արդյունավետ պահանջարկը բավարար չէ, ապա գործազրկության առկայությունը անխուսափելի է: Զբաղվածության հիմնախնդիրների ուսումնասիրության ժամանակ Քեյնսը հանգել է այն եզրակացության, որ գործազրկությունը ածանցված է արդյունավետ պահանջարկից, ուստի զբաղվածության հարցն անմիջական կապ ունի առավելագույն շահույթի ստացման հետ: Այսինքն` զբաղվածության մակարդակը սահմանվում է ձեռնարկատիրոջ կողմից առավելագույն շահույթ ստանալու ազդեցությամբ: Ձեռնարկատերերը մեծացնում են աշխատողների զբաղվածությունն այնքան ժամանակ, քանի դեռ շահութաբեր պահանջարկը իր տեղը չի զիջել առաջարկին ու հասույթը շարունակում է աճել: Քեյնսն է առաջադրել լրիվ զբաղվածություն հասկացությունը, դա բնորոշելով որպես գործազրկության «նորմալ» մակարդակ, որը կազմում է զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի 3-ից 69-ը: Քեյնսը գտնում էր, որ լրիվ զբաղվածությունը շուկայական տնտեսության հավասարակշռված իրավիճակի պայմանն է: Դա հնարավոր է այն դեպքում, երբ սպառման մակարդակը համապատասխանում է ենթադրվող ներդրումների մակարդակին: Քեյնսը զբաղվածության մակարդակը կախվածության մեջ է դնում նան շուկայի տարողությունից: Նա զբաղվածությունը քննարկում է որպես «կախյալ» փոփոխական, որը որոշվում է այնպիսի «անկախ» փոփոխականների ազդեցությամբ, ինչպիսիք են` սպառման հակումը, կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը, տոկոսադրույքը: Այսպիսով, ըստ Քեյնսի տեսության, հնարավոր է հավասարակշռության հասնել նան ոչ լրիվ զբաղվածության պայմաններում:

16.6. ԲԱԶՄԱՐԿՉԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՍՊԱՌՄԱՆ ԵՎ ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅԱՆ ՀԱԿՈՒՄՆԵՐԸ

Ջ. Մ. Քեյնսի տեսության մեջ շուկան քննարկվում է որպես վերարտադրական գործընթացի համընդհանուր կապերի ոլորտ, որի միջոցով պետու311

թյունը կարող է ներգործել ազգային տնտեսության վրա: Ընդ որում, նա տարբերում է շուկայի երկու տեսակ. սպառման առարկաների շուկա ն արտադրության միջոցների շուկա: Վերարտադրական գործընթացը կախված է շուկայի տարողությունից: Հնարավոր է, որ ամբողջական առաջարկը չհամընկնի ամբողջական պահանջարկին, որի հետնանքով էլ ոչ բոլոր ապրանքներն են իրացվում: Հավասարակշռություն ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ է պետական կարգավորման միջոցով մեծացնել ամբողջական պահանջարկի ծավալը: Հակառակ դեպքում ոչ արդյունավետ պահանջարկն առաջ կբերի գործազրկություն ն ապրանքների գերարտադրություն: Սպառման առարկաների շուկայի տարողությունը պայմանավորված է անձնական սպառման ապրանքների պահանջարկի չափերով, որն իր հերթին կախված է սպառման հակումից ն համախառն եկամտի ծավալից: Սպառման հակումը հավասար է սպառմանը գնացող եկամտի բաժնին: Քեյնսը սպառման ֆունկցիան արտահայտում է հետնյալ ձնով. Շ Հ f(y), որտեղ` Շ-ն անձնական սպառման ծախսերն են, իսկ y-ը` եկամտի մեծությունը: Սպառման փոփոխության տեմպը անփոփոխ եկամտի դեպքում արտահայտում է սպառման սահմանային հակումը (ԽՔՇ), որը որոշվում է ∆Ը ∆7 հարաբերությամբ: Վերջինս ցույց է տալիս, թե սահմանային լրացուցիչ եկամտի որ մասն է ուղղվում սպառման մեծացմանը: Քեյնսը նշում է, որ մարդիկ իրենց եկամուտը բաժանում են սպառման (Շ) ն խնայողությունների (Տ): Հետնաբար ամբողջական պահանջարկը (y) հավասար է` y Հ Շ Ո Տ կամ y Հ Շ Ո |, որտեղ` | ներդրումներն են: Ըստ Քեյնսի` արդյունավետ պահանջարկի ձեռքբերման համար պետք է ներդրումները հավասար լինեն խնայողություններին (| Հ Տ): Եթե ներդրումները փոքրանան, ապա կփոքրանա նան եկամուտը, իսկ դա կնշանակի խնայողությունների փոքրացում, որը հետագայում կհանգեցնի ներդրումների նվազման: Սակայն իրականում ներդրումներին ուղղվող խնայողությունները կախված են, այսպես կոչված` «հոգեբանական օրենքի» գործողությունից: Վերջինիս էությունը հետնյալն է. ամբողջական եկամտի մեծացմանը զուգընթաց` ավելանում են նան մարդկանց սպառման չափերը, բայց սպառումը աճում է ավելի փոքր չափերով, քան եկամուտները: Արդյունքում` եկամտի մեծ մասն է խնայվում, որը դուրս է բերվում շրջանառությունից, ն սպառման ապրանքների պահանջարկը հարաբերականորեն կրճատվում է: Այսպիսով, Քեյնսը եզրակացնում է, որ սպառման հակումը նվազման միտում ունի, իսկ խնայողության հակումը` աճի: Ուստի եկամտի աճին զուգընթաց սպառումն ավելի դանդաղ է աճում, քան խնայողությունները:

Քեյնսի շուկայի տեսության կարնոր բաղկացուցիչ մասն է բազմարկչի տեսությունը: Այս տեսությունը տնտեսության պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը հիմնավորող գլխավոր փաստարկն է: Բազմարկիչը գործակից է, որը արտացոլում է երկու կամ մի քանի փոփոխականների միջն ֆունկցիոնալ կախվածության քանակական հարաբերությունը: Դեռնս 1931թ. Ռ. Կանը առաջ քաշեց զբաղվածության բազմարկչի տեսությունը, համաձայն որի` զբաղվածության համար կատարված յուրաքանչյուր ծախս առաջացնում է ձեռնարկատերերի ն աշխատողների լրացուցիչ գնողունակություն, որն իր հերթին պահանջարկի ն լրացուցիչ զբաղվածության աճի աղբյուր է հանդիսանում ն այսպես շարունակ: Այսինքն` բազմարկիչը ցույց է տալիս զբաղվածության կախվածությունը սկզբնական ներդրումներից, ն դրա մեծությունը պայմանավորված է ամեն մի փուլում ծախսվող եկամտի բաժնից: Քեյնսը զբաղվածության բազմարկչի տեսությունը լրացրել է ներդրումների բազմարկչի տեսությամբ ն հիմնավորել է դրանց կապը: Քեյնսը բազմարկչի մեծությունը (Խ) կապում է սպառման սահմանային հակման (ԽՔՇ) հետ: M=

(1 − MPԸ)

Քանի որ եկամուտների աճը պայմանավորված է ներդրումների ծավալով, ապա կարող ենք գրել. ∆7 = I ⋅ M կամ ∆7 = I ⋅

(1 − MPԸ)

Ներդրումների բազմարկչի գործողության մեխանիզմը հետնյալն է: Ցանկացած ճյուղում կատարվող ներդրումները ընդլայնում են արտադրությունը ն զբաղվածությունը այդ ճյուղում: Ուստի սպառման առարկաների պահանջարկի լրացուցիչ աճ է տեղի ունենում, ն դրանց արտադրությունը համապատասխան ճյուղերում ընդլայնելու անհրաժեշտություն է առաջանում: Վերջիններս էլ լրացուցիչ պահանջարկ են ներկայացնում արտադրության միջոցների գծով ն այսպես շարունակ: Այսպիսով, ներդրումների շնորհիվ տեղի է ունենում ամբողջական պահանջարկի, զբաղվածության ն եկամտի մեծացում:

16.7. ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԵՎ ՍՂԱճԻ ՔԵՅՆՍՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ջ. Մ. Քեյնսը աշխատավարձը բնութագրել է որպես աշխատանքի դիմաց վարձատրություն: Փորձել է ապացուցել, թե ինչպես է աշխատավարձի իջեցումը ազդում վճարունակ պահանջարկի, արտադրության ծավալի ն զբաղվածության վրա: Ընդհանրապես նա աշխատավարձը համարել է «անկախ փոփոխական», ն պետությունը կարող է դրա միջոցով ազդել սոցիալ-տնտեսական գործընթացների վրա: Ըստ Քեյնսի` աշխատավարձի իջեցումը դրական ազդեցություն է գործում հիմնական անկախ փոփոխականների` սպառման հակման, կապիտալի սահմանային արդյունավետության ն տոկոսի նորմայի վրա: Սրանք էլ, իրենց հերթին, որոշում են ամբողջական զբաղվածության ն համախառն եկամտի շարժումը: Բացատրությունը հետնյալն է. աշխատավարձի կրճատումը ուղեկցվում է եկամտի խնայվող մասի փոքրացմամբ, հետնաբար մեծանում է սպառման հակումը ն ընդլայնվում է արտադրությունը: Բացի դրանից, անվանական աշխատավարձի իջեցումը վատթարացնում է արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքների գների հարաբերակցությունը, որը նույնպես տանում է եկամուտների նվազման ն խնայողության հակման մեծացման: Քեյնսը աշխատավարձի իջեցումը համարում է նան ձեռնարկատիրական գործունեության ակտիվացման կարնոր նախապայման: Քանի որ աշխատավարձը գործոնային ծախք է, ուստի դրա տատանումը արտացոլվում է ձեռնարկատիրական շահույթի մեծության մեջ: Անվանական աշխատավարձի իջեցումը տոկոսի նորմայի իջեցման միջոց է: Ցածր աշխատավարձի սահմանումը ուղեկցվում է առկա փողի վերաբաշխմամբ` ի օգուտ ձեռնարկատերերի, որը հարաբերականորեն գերհագեցնում է «գործարար շրջանառության» երակները, ն որն էլ, ըստ Քեյնսի, հավասարազոր է շրջանառության մեջ եղած ավելցուկ փողին ն նպաստում է տոկոսի իջեցմանը: Քեյնսն առաջարկում էր աշխատավարձի իջեցումը օգտագործել իրականում: Քանի որ բանվորների հոգեբանությունն այնպիսին է, որ նրանք պայքարում են անվանական աշխատավարձի բարձրացման համար: Այդ պայքարի դեմն առնելու նպատակով գների աճի միջոցով պետք է իջեցնել իրական աշխատավարձը: Քեյնսը պետությանը խորհուրդ էր տալիս սառեցնել անվանական աշխատավարձը ն իջեցնել իրական աշխատավարձը: Այսպիսով, տնտեսագիտության տեսության մեջ Քեյնսն առաջինն էր, որ

առաջարկեց սղաճը օգտագործել որպես տնտեսության պետական կարգավորման միջոց: Ի դեպ, պետք է նշել, որ Քեյնսի այս տեսությունը 22 դարի 40-50-ական թվականներին արնմուտքի շատ երկրներ օգտագործեցին գործնականում ն մեծ հաջողությունների հասան:

16.8. ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԾՐԱԳՐԻ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

Քեյնսն իր տեսությամբ ժխտեց մինչ այդ գոյություն ունեցող այն կարծիքը, որ շուկայական տնտեսությունն ունի ինքնակարգավորման հատկություն ն ակտիվորեն հանդես եկավ տնտեսության պետական կարգավորման օգտին: Իր սկզբնական աշխատություններում նա առաջ քաշեց դրամաշրջանառության կարգավորման, թղթադրամային համակարգին անցնելու նախագծեր: Ի դեպ, նրա այս գաղափարներն իրականացան Բրետոն-վուդսյան արժութային համակարգի ստեղծման ժամանակ: Հետագայում նա անցավ ամբողջ տնտեսության պետական կարգավորման տեսությանը: Ըստ նոր դասական տեսության` ճգնաժամային իրավիճակներում անհրաժեշտ է իրականացնել երկու հիմնական միջոցառում. զբաղվածության մեծացման նպատակով աշխատավարձի իջեցում ն տոկոսադրույքի բարձրացում` խնայողությունները խրախուսելու նպատակով, որոնք հետագայում ուղղվելու են ներդրումներին: Քեյնսը քննադատության ենթարկեց նոր դասականների այդ տեսությունը ն նշեց, որ այդ միջոցառումները տնտեսությանը միայն վնաս կպատճառեն, որովհետն աշխատավարձի իջեցումը չի ազդում զբաղվածության վրա, ն պահանջարկն ավելի շատ է կրճատվում: Իսկ խնայողությունների աճը, ըստ Քեյնսի տեսության, նույնպես կրճատում է պահանջարկը: Պետության միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն պահանջարկի խրախուսմանը, այսինքն` պետք է խրախուսվեն ներդրումները: Սկզբնական շրջանում Քեյնսը հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացրել էր տոկոսի` որպես խնայողությունների վրա ազդող գործոնի վրա: Պետությունը պետք է իջեցնի տոկոսը: Քեյնսը նպատակ ուներ հետագայում ընդհանրապես վերացնել տոկոսը: Նա խնայողությունները համարել է տնտեսության համար կորած փողեր: Առաջարկել է ավելացնել շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակը, որը նույնպես պետք է ազդի տոկոսի իջեցման վրա: Նման իրավիճակներում կառաջանան ավելցուկային ռեզերվներ (խնայողություններ), որոնք մասամբ կօգտագործվեն սպառողական ապրանքների ձեռքբերման համար, ուրեմն կբարձրանա սպառողական պահանջարկը: Բացի այդ, դրանք մասամբ էլ կարող են օգտագործվել արժեթղթերի ձեռքբերման համար, որն էլ կընդլայնի ներդրումային պահանջարկը: Այս բոլորի

արդյունքն ամբողջական պահանջարկի աճն է, իսկ ազգային եկամուտն ու զբաղվածությունը հասնում են հավասարակշռության առավել բարձր մակարդակի: Սակայն փորձը ցույց է տվել, որ խորը ճգնաժամերի պայմաններում դրամավարկային միջոցառումները պակաս արդյունավետ են դառնում: Այդ իսկ պատճառով էլ Քեյնսը նախապատվությունը տվել է բյուջետային կարգավորմանը: Ելնելով բազմարկչի տեսությունից` գիտնականը ենթադրել է, որ պետական ծախսերը (ներդրումները) առաջ կբերեն արտադրական բնույթի ներդրումներ, կուժեղանա գործնական ակտիվությունը մասնավոր հատվածում: Այդ պետական սկզբնական ներդրումները պետք է բավարարեն հետնյալ պայմանները. ցանկալի է, որ այդ ներդրումները լինեն ոչ արտադրական, որովհետն արտադրական ներդրումները կհանգեցնեն առաջարկի մեծացման, հետնաբար ն կիջեցնեն կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը, այսինքն` շահույթը: Պետական ներդրումների ֆինանսավորումը Քեյնսը առաջարկում էր կատարել բյուջեի պակասուրդի, այսինքն` լրացուցիչ թղթադրամի էմիսիայի հաշվին: Վերջինս, ըստ Քեյնսի տեսության, կխթանի ոչ թե սղաճը, այլ պահանջարկը: Ներկայումս արնմտյան շատ երկրներում տնտեսության պետական կարգավորման հիմքում Ջ. Մ. Քեյնսի տեսությունն է: Ակտիվորեն օգտագործվում են դրամավարկային լծակները, այդ թվում` տոկոսի նորմայի իջեցումը, «դեֆիցիտային» բյուջետային ֆինանսավորումը: Ջ. Մ. Քեյնսի տեսությունը, ըստ էության, ուժեղ ֆիսկալ քաղաքականության ն տնտեսությանը պետական միջամտության խրախուսման նշանակություն ունեցավ: Այդ տեսությանը կարծես թե շատ վաղուց էին սպասում: Այն ինքնուրույն գիտական դպրոց դարձավ, ն քեյնսականությունը գերիշխող դիրք գրավեց գիտության մեջ: Անցյալի բազմաթիվ դասագրքեր արժեզրկվեցին: Այս բոլորը գրականության մեջ անվանվեց «քեյնսյան հեղափոխություն»: Այսպիսով, քեյնսականությունը գիտության մեջ վերելք ապրեց շուրջ երեք տասնամյակ: Բայց 22 դարի 70-ական թվականների կեսից սկսած` տնտեսության մեջ ծավալված ճգնաժամային իրավիճակները էականորեն ազդեցին տնտեսական քաղաքականության վրա: Հակաճգնաժամային կարգավորման քեյնսյան ստանդարտ սխեմաները իրենց չարդարացրին: Այսինքն` քեյնսյան տեսությունը նույնպես ճգնաժամի մեջ հայտնվեց: Քեյնսի հետնորդներն ու համախոհներն առաջարկեցին Քեյնսի տեսությունը հարմարեցնել ժամանակակից շուկայական տնտեսության պահանջներին: Քեյնսականության վերակառուցման գործում էական դեր խաղացին հետքեյնսյան տեսաբանները:

ԳԼՈՒԽ ՃՄ11

ՀԵՏՔԵՅՆՍՅԱՆ ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

17.1. ՔԵՅՆՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՃՃ ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆ

Ջ. Մ. Քեյնսը իր գլխավոր աշխատությամբ` «Զբաղվածության, տոկոսի ն փողի ընդհանուր տեսությունը», էական ներդրում կատարեց արնմտյան տնտեսագիտական մտքի զարգացման գործում: Նրա աշխատությունը ընդունվեց որպես ուժեղ ֆիսկալ քաղաքականության տեսական ուղղություն, հատկապես տնտեսությանը պետական միջամտության իմաստով: Գիտության մեջ տիրապետող դարձավ մի նոր ուղղություն` քեյնսականությունը: Վերջինիս կողմնակիցները ընդունում էին մեկ ընդհանուր գաղափար` շուկայական տնտեսության հարաբերականորեն անկայունության հաղթահարման ն դրա պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Քեյնսի մշակած տեսությունը երկար ժամանակ շարունակում էր մնալ որպես արժեքավոր ուղղություն: Սակայն տնտեսական կյանքը անընդհատ զարգանում ու փոփոխվում է: Դա միաժամանակ նշանակում է, որ փոփոխության են ենթարկվում նան տնտեսավարման մեթոդները: Տնտեսագետ-տեսաբանները տնտեսության անկայունության հաղթահարման տեսակետից նոր գաղափարներ են առաջ քաշում: Հետպատերազմյան արնմտյան տնտեսագիտական գրականության մեջ տիրապետող էին տնտեսական հավասարակշռության նոր հիմնախնդիրների վերլուծությունները: Այդ վերլուծությունները հիմնված էին «տնտեսական աճի» տեսությունների վրա, որոնց օգնությամբ անհրաժեշտ էր բացահայտել վերարտադրության ընդհանուր կատեգորիաների ն դրա ընդլայնման տեմպերի միջն փոխադարձ կապերը: Տնտեսագիտության մեջ լայնորեն տարածված «տնտեսական աճի» տեսությունները պայմանավորված են եղել մի շարք պատճառներով: Այսպես, տնտեսական դինամիկայի հիմնախնդիրը մղվել էր առաջին պլան, որովհետն արնմտյան երկրների տնտեսությունները, ն ամենից առաջ ԱՄՆ-ն, զարգանում էին բավականին արագ տեմպերով: Պատերազմի հասցրած վնասները հաղթահարելու համար մի շարք երկրներում կապիտալ ներդրումներն արագորեն աճում էին: Ուժեղացել էր գիտատեխնիկական հեղափոխության ներգործությունը տնտեսության վրա:

Ահա այս ամբողջի հետնանքով քեյնսականությունը էվոլյուցիայի ենթարկվեց: ՃՃ դարի 40-ական թվականների վերջերին ն 50-ական թվականներին հրապարակ իջան բազմաթիվ տնտեսագիտական աշխատություններ, որոնց հեղինակները հանդես եկան տնտեսական աճի նոր քեյնսականության տեսությամբ: Նոր քեյնսյան աճի տեսությունները ծագեցին որպես Քեյնսի տեսության շարունակություն ն զարգացում: Եթե Քեյնսը քննարկել էր վերարտադրության գործընթացները կարճ ժամանակահատվածի համար ն փորձել էր բացահայտել պետական կարգավորման լծակները, ապա նոր քեյնսականությունը տնտեսությունը ուսումնասիրում է աճի կայուն տեմպերի ն դինամիկայի հավասարակշռության պայմաններում: Քեյնսը իր տեսության մեջ ելնում էր «տնտեսության ստատիկ իրավիճակից» ն աբստրահվում էր կապիտալ ներդրումների աճից, տեխնիկական առաջընթացից ն այլ փոփոխականներից: Նոր քեյնսականները քննադատության ենթարկեցին Քեյնսի «ստատիկ» տեսությունը: Քեյնսի հետնորդները հիմնական շեշտը դրել են, ըստ իրենց տերմինաբանության, տնտեսական աճի ն դինամիկայի հիմնախնդիրների վրա: Այսպիսով, նոր քեյնսականները ուսումնասիրությունների նոր օբյեկտ են ընտրում` տնտեսական դինամիկան, այսինքն` առանց ճգնաժամերի ն գործազրկության արտադրությունը: Ընդ որում, վերջինս արտադրական կարողությունների լրիվ օգտագործման շնորհիվ աճի բարձր տեմպեր է ապահովում: Աճի նոր քեյնսյան մոդելը կառուցվել է քեյնսյան այնպիսի կատեգորիաների հիման վրա, ինչպիսիք են` արդյունավետ պահանջարկ, խնայողություններ ն ներդրումներ, բազմարկիչ ն այլն: Բացի այդ կատեգորիաներից, նրանք տնտեսական վերլուծություններում ընդգրկեցին մի շարք ածանցյալ կատեգորիաներ: Օրինակ` որպես ներդրումների բազմարկչին լրացում, մտցրեցին աքսելերատորի ցուցանիշը: Եթե, ըստ քեյնսյան տեսության, բազմարկիչը ապահովում է եկամուտների ն զբաղվածության աճ նոր ներդրումների շնորհիվ, ապա աքսելերատորը արագացնում է այդ գործընթացը ն լրացնում նրանով, որ եկամտի յուրաքանչյուր հավելաճը, իր հերթին, ուղեկցվում է կապիտալ ներդրումների համապատասխան մեծացմամբ: Այլ կերպ ասած`` աքսելերատորը բազմարկչի հակադարձ արտահայտությունն է ն տնտեսական աճի գործընթացը անընդհատ դարձնելու նպատակ ունի: Բազմարկչի ն աքսելերատորի սկզբունքների միավորման միջոցով նոր քեյնսականության ներկայացուցիչները փորձեցին արտադրության աճի այնպիսի տեմպ որոշել, որը կապահովի «դինամիկ հավասարակշռություն» երկար ժամանակահատվածում: Օրինակ` Հարրոդը տեխնիկական առաջընթացի տիպերը որոշելու նպատակով առանձնացնում էր կենդանի աշխատանքը, առարկայացած աշխատանքը տնտեսող տեխնիկական առաջընթացներ, «չեզոք» տեխնիկական առաջընթաց, որոնք կապիտալի օրգանական կառուցվածքը փոփոխության չեն ենթարկում ն այլն:

«Տնտեսական աճի» տեսաբանները կիրառեցին մի շարք բանաձներ, որոնց օգնությամբ փորձում էին արտահայտել վերարտադրության գործընթացի պայմանները ն որոշել «կայուն աճը»: Նոր քեյնսականները շրջանառության մեջ դրեցին նոր հասկացություններ: Այսպես` Հարրոդը կիրառեց կապիտալի գործակիցը, որը որոշվում էր կիրառվող կապիտալի մեծությունը որոշակի ժամանակահատվածում արտադրված ազգային եկամտին հարաբերելով: Նոր քեյնսականության շրջանակներում մշակվել են մի քանի տեսություններ: Դրանցից հատկապես հիշատակման են արժանի «տնտեսական դինամիկայի» ն «տնտեսական աճի» տեսությունները: «Տնտեսական դինամիկայի» տեսությունը ներառում է մի շարք տեսակետներ: Դրանցից են կուտակման ն սպառման միջն փոխադարձ կապերը: Վերջիններս քննարկվում են «բազմարկիչ» - «աքսելերատոր» համակարգի միջոցով: Բազմարկիչը տնտեսությունը դուրս է բերում ճգնաժամից ն աշխուժացման ու վերելքի փուլերում դրան է միանում աքսելերատորը, որն արագացնում է ներդրումների հետագա հավելաճը: Աքսելերատորի գործունեությունը պայմանավորված է նրանով, որ բազմարկչային էֆեկտով պայմանավորված` ներդրումները մեծացնում են ազգային եկամուտը: Դրա շնորհիվ աճում է սպառման առարկաների պահանջարկը, իսկ դա էլ իր հերթին հանգեցնում է արտադրության միջոցների արտադրության ընդլայնմանը լրացուցիչ սպառման առարկաների արտադրության համար, ինչը ենթադրում է ներդրումների մեծացման անհրաժեշտություն: Այսպիսով, նման երնույթների շնորհիվ տեղի է ունենում արդյունաբերական վերելք: Այնուհետն տնտեսական դինամիկայի մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձվում դրամական կապիտալի կուտակման հիմնախնդիրներին: Այլ կերպ ասած` խոսքը վերաբերում է խնայողությունների տեսությանը: Այսպես` Հարրոդը միավորումների խնայողությունները քննարկում է որպես անձնական խնայողությունների մի մասը, սակայն այնքանով, որքանով դրանք կատարվում են ինքնաապահովման նպատակով: Տնտեսական աճի տեսության հիմնական ուղղություններից մեկն էլ նոր դասականն է: Վերջինս սկսել է արագորեն զարգանալ ՃՃ դարի 50-ական թվականների կեսերից, երբ ակնհայտորեն դրսնորվեցին նոր քեյնսականության տեսության թույլ կողմերը: Նոր դասականները հանդես եկան նոր քեյնսականության մոդելների քննադատությամբ մի շարք առումներով: Նրանք քննադատության թիրախ դարձրեցին նոր քեյնսականների այն մոտեցումը, որ նրանք քննարկում էին տնտեսական աճի միայն մի գործոն` կապիտալի կուտակումը` անտեսելով այնպիսի կարնոր գործոն, ինչպիսին տեխնիկական առաջընթացն է: Բացի այդ, նոր դասականները նոր քեյնսականությանը քննադատեցին նան այն բանի համար, որ նրանց մոդելներում կապիտալատարությունը որոշվում է միայն արտադրության տեխնիկական պայմաններով ն այն

չի կապվում արտադրության գործոնների գների հետ` շահույթի ն աշխատավարձի: Ըստ նոր դասականների` արտադրական գործոնների առաջարկի ն դրանց գների փոփոխությունը էական ազդեցություն են գործում կապիտալի ն արտադրության ավելի կամ պակաս կապիտալատար մեթոդների ընտրության վրա: Նոր դասականները քննադատության ենթարկեցին նան դինամիկ հավասարակշռության տեսակետը` կողմնորոշվելով դեպի «արդյունավետ պահանջարկը» ն պետական կարգավորման հետնանքով ներդրումների ավելացումը: Նոր դասականների աճի մոդելներում շեշտը դրվում էր ինքնակարգավորվող տնտեսական աճի ներքին մեխանիզմի վրա: Ժամանակակից նոր դասական տեսությունների առանձնահատկություններից է այն, որ տնտեսական աճը մեկնաբանվում է ոչ թե որպես հավասարակշռության խախտում, այլ որպես նորմալ իրավիճակ: Խոսքը, այսպես կոչված` հաշվեկշռված աճի մասին է, որի կարնորագույն պայմանն է ազատ մրցակցության հետ կայուն դրամական համակարգը: Այսպիսով, նոր դասական ուղղության ներկայացուցիչները դեմ են տնտեսության պետական միջամտությանը, դա համարում են կայունությունը խախտող գործոն: Պետության միջամտությունը պետք է նվազագույնի հասցվի ն պետք է սահմանափակվի դրամավարկային ոլորտի կարգավորմամբ:

17.2. ՆՈՐ ԴԱՍԱԿԱՆ ՍԻՆԹԵԶԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ:

ԵՐԿՈՒ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԻ ԶՈՒԳԱԿՑՈՒՄԸ

Ինչպես արդեն հայտնի է, նոր քեյնսականության ն նոր դասական ուղղություններում կան ն՛ հակասություններ, ն՛ թերություններ: Վերջիններիս հաղթահարման, ինչպես նան դրանք իրականությանը համապատասխանեցնելու նպատակով ՃՃ դարի 60-ական թվականներին ձնավորվեց, այսպես կոչված` «նոր դասական սինթեզը» (հաճախ անվանում են «Քեյնսյան նոր դասական սինթեզ»), որի հիմքերը դրեց ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Փ. Սամուելսոնը: Նոր դասական սինթեզի էությունը պետական ներգործության միջոցով արտադրության կարգավորման քեյնսյան տեսության («արդյունավետ պահանջարկ») ն նոր դասական տեսության (աճի տեմպերը որոշվում են արտադրության գործոններով) միավորումն է մեկ ընդհանուր տեսության մեջ: Այդ իմաստով էլ Փ. Սամուելսոնը փորձել է սինթեզել այն դրականը, որ կան նոր քեյնսականության ն նոր դասականների տեսություններում: Ըստ նրա` քեյնսականության մոտեցումն ավելի շատ պիտանի է տնտեսական աճի կարճաժամկետ հիմնահարցերի լուծման, իսկ նոր դասական ուղղությունը` երկարաժամկետ խնդիրների լուծման համար:

«Նոր դասական սինթեզը» իրենից ներկայացնում է պետական կարգավորման ն տարերային շուկայի փոխներգործության առավել ընդհանուր տեսակետ: Սակայն պետք է նշել, որ այդ խնդրի լուծման փորձերը ցանկալի արդյունք չեն տվել, ն «նոր դասական սինթեզի» բազայի հիման վրա մշակվող տնտեսական ծրագրերը առաջադրված նպատակին չեն հասել: Դա հատկապես վառ դրսնորվեց ՃՃ դարի 70-ական թվականների կեսերին, երբ տնտեսական աճի տեսությունները ն ընդհանրապես տնտեսագիտության տեսությունը խորը ճգնաժամի մեջ էին: Հենց այդ ժամանակաշրջանում բացահայտվեց նոր դասականների ն նոր քեյնսականների միջն հակասությունների նոր սրումը: Նշված ժամանակաշրջանում տնտեսության միջամտության քեյնսյան մեթոդները ինչ-որ տեղ «մեղավոր էին» սղաճի դերի գնահատման հարցերում, որովհետն դրանք ուղղված են եղել «կարգավորվող սղաճի» օգտագործմանը` լրիվ զբաղվածության ապահովման համար: Առավել մեծ անհամապատասխանություն էր առաջացել իրականության ն նոր դասական տեսության միջն, համաձայն որի` գնային մեխանիզմը կապահովի հավասարակշռության ելակետային վիճակի վերականգնումը: Անընդհատ խորացող սղաճի, խրոնիկական գործազրկության ն արտադրության խորը անկման զուգակցումը բացահայտեցին վերարտադրության պետական-մոնոպոլիստական մեխանիզմի սուր հակասությունները, որոնք ի վիճակի չէին պարզաբանելու ոչ նոր քեյնսյան ն ոչ էլ նոր դասական տեսությունների ներկայացուցիչները: Այսպիսով, ստացվում է, որ «նոր դասական սինթեզը» տրամաբանորեն հակասական համակարգ է, որը բաղկացած է երկու անհամատեղելի տեսություններից, որոնք ոչ ճիշտ պատկերացում են տալիս նույն տնտեսության մասին: Սինթեզի ձնավորման սկզբնական շրջանը համընկել էր արնմտյան երկրների կայուն զարգացման շրջանի հետ: Ստեղծվեց այն տպավորությունը, որ մի կողմից կարգավորման քեյնսյան մեթոդներն ապացուցեցին իրենց արդյունավետությունը, իսկ մյուս կողմից կարծես թե հաստատվեցին նոր դասականների` տնտեսության կայուն զարգացման մասին տեսակետները: Սակայն ՃՃ դարի 70-ական թվականներին կարգավորման պաշտոնական տեսությունը ամբողջությամբ իրեն սպառեց: Այն ժամանակ արնմտյան տնտեսագետները նկատեցին սինթեզի մեջ ընդգրկված երկու տեսությունների տրամաբանական անհամապատասխանությունը: «Նոր դասական սինթեզը» տարբեր կողմերից խիստ քննադատության ենթարկվեց ն արնմտյան տնտեսագիտության տեսության մեջ տեղի ունեցավ հայացքների վերակողմնորոշում: Զարգացան տնտեսության վերլուծության նոր ուղղություններ, որոնց շարքում առաջատար էր հետքեյնսականության տեսությունը:

17.3. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՍԻՆԹԵԶԱՎՈՐՎԱԾ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ

Նոր դասական սինթեզի ներկայացուցիչների շարքում հատուկ տեղ է գրավում Ջոն Հիկսը (1904-1989թթ.), անգլիացի հայտնի տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1971թ.): Իր գիտական աշխատություններում միշտ ուշադրության կենտրոնում է պահել տնտեսական հավասարակշռության հիմնահարցերը: Ավելի քան 20 աշխատությունների շարքում առավել աչքի ընկնող է 1939 թվականին հրատարակված «Արժեք ն կապիտալ» աշխատությունը, որտեղ նա զարգացնում է արժեքի, կապիտալի ն տոկոսի տեսությունները, ինչպես նան սպառողական ընտրության տեսությունը: Հաղթահարելով սահմանային օգտակարության տեսության մեթոդի թերությունները, որոնք հիմնականում կապված էին օգտակարության քանակական չափակցման փորձերի հետ, շրջանառության մեջ է մտցրել մի շարք նոր հասկացություններ, որոնք առ այսօր լայնորեն տարածված են տնտեսագիտության տեսության մեջ: Այդ հասկացություններից կարելի է հիշատակել եկամտի էֆեկտը, փոխհատուցման էֆեկտը, սահմանային փոխհատուցման նորման ն այլն: Ջ. Հիկսը տնտեսական վերլուծության մեջ օգտագործել է այնպիսի լծակներ, ինչպիսիք են` 1Տ–ԼM կորը, «ժամանակավոր հավասարակշռությունը», սպասումների տեսության հիմունքները ն այլն: Տնտեսական պարբերաշրջանի վերլուծության ժամանակ նա փորձել է համադրել Քեյնսի ն նրա հետնորդների գաղափարները ն բացահայտել բոլոր այն պատճառները, որոնցից կախված է տնտեսական համակարգի տատանումների բնույթը: Հիկսը տնտեսական հավասարակշռության իր տեսությունը կառուցում է տրամաբանական վերլուծությունների վրա` օգտագործելով վիճակագրական մեկնաբանումներ: Ինչպես Քեյնսը, ելնում է այն բանից, որ ներդրումային գործընթացի ինտենսիվությունը որոշվում է կապիտալի սահմանային արդյունավետությամբ: Ձեռնարկատերը, որոշելով ներդնել հերթական միավոր կապիտալը, կամ վճարում է փոխառու միջոցների դիմաց, կամ էլ այլընտրանքային ծախքեր է կատարում` հրաժարվելով այն եկամտից, որը կարող էր ստանալ իր միջոցները այլ ձնով օգտագործելու դեպքում: Երկու դեպքում էլ դրանք որոշվում են տոկոսի շուկայական նորմայով: Այսպիսով, ներդրումներ կատարելը իմաստ կունենա միայն այդ դեպքում, եթե կապիտալի սահմանային արդյունավետությունը գերազանցի տոկոսադրույքը: Ուստի ներդրումները կարելի է ֆունկցիա համարել տոկոսից. 1-F()), որտեղ` 1-ն ներդրումներն են, )-ը` տոկոսը: Ինչքան տոկոսադրույքը ցածր լինի, այնքան,

այլ հավասար պայմաններում, շահավետ է լրացուցիչ կապիտալ ներդրումներ կատարելը: Ապրանքային շուկայում հավասարակշռության պայման է հանդիսանում ներդրումների (1) ն խնայողությունների (Տ) հավասարությունը. 1-Տ: Հայտնի է, որ ըստ Քեյնսի, խնայողությունները, «հիմնական հոգեբանական օրենքին» համապատասխան, որոշվում են ազգային եկամտի մակարդակով. Տ-F(-) Ինչքան ազգային եկամուտը մեծ լինի, այնքան խնայողությունների ծավալը մեծ կլինի: Ապրանքային շուկայի հավասարակշռության բացահայտումից հետո, նա վերլուծում է փողի շուկան: Այնտեղ հավասարակշռություն է հաստատվում, երբ փողի պահանջարկը (Լ) համընկնում է փողի առաջարկի (M) հետ: Փողի պահանջարկը, քեյնսյան տեսության համաձայն, որոշվում է երկու եղանակով: Դրանցից մեկը տրանսակցիոն եղանակն է, այսինքն` առնտրական գործարքների իրականացման համար անհրաժեշտ փողի պահանջն է: Դա հիմնականում ֆունկցիա է եկամտից: Ինչքան ազգային եկամուտը մեծ լինի, կնշանակի տնտեսության մեջ շատ գործարքներ են կնքվում, ուրեմն փողի նկատմամբ պահանջարկն ավելի ինտենսիվ է: Մյուսը սպեկուլյատիվ եղանակն է: Տնտեսավարող սուբյեկտները, գործելով ֆինանսական շուկայում, միշտ մտահոգված են, թե ինչ տեսքով պահեն իրենց միջոցները` փողի, թե` արժեթղթերի: Արժեթղթերի ձեռքբերումը մի կողմից ռիսկի հետ է կապված, իսկ մյուս կողմից այն տոկոս ստանալու իրավունք է տալիս: Ինչքան տոկոսի նորման բարձր է, այնքան արժեթղթերի ձեռքբերմանը մեծ նախապատվություն է տրվում, ուրեմն այնքան թույլ է փողի պահանջարկի սպեկուլյատիվ մոտիվը: Ուստի փողի սպեկուլյատիվ պահանջարկը նվազող ֆունկցիա է տոկոսի նորմայից: Այսպիսով, փողի ամբողջական պահանջարկն ուղիղ կախվածության մեջ է ազգային եկամտի մակարդակից ն հակադարձ կախվածության մեջ տոկոսի շուկայական դրույքից: Ջ. Հիկսը կարողանում է ապացուցել, որ 1Տ-ԼM: Դրանց կորերի հատման կետը ցույց է տալիս տոկոսի ն եկամտի միջն եղած այն հարաբերակցությունը, որի դեպքում խնայողությունները հավասարվում են ներդրումներին, իսկ փողի պահանջարկը հավասար է դրա առաջարկին: Այլ կերպ ասած` երկու հատվածներն էլ գտնվում են հավասարակշռված վիճակում: Հիկսը փորձում է որոշել նան շուկայական իրավիճակի օրենքը: Դրա համար էլ քննարկում է սպառողի արձագանքը շուկայական պարամետրերի փոփոխության նկատմամբ: Ընդհանրապես նոր դասական սինթեզը տնտեսագիտության մեջ մի ուղղություն է, որը մեծամասամբ արտացոլում է անգլո-ամերիկյան տնտեսագետների հայացքները: Նշված տնտեսագետների մշակումներն ավելի շատ տեսական

բնույթ են կրում ն իրականության հետ համարյա քիչ են կապված: Իսկ ինչ վերաբերում է Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ճապոնիայի ն այլ երկրների տնտեսագետներին, ապա քեյնսականության հայացքները քննարկելիս նրանք ստեղծել էին իրենց տեսությունները` հաշվի առելով ազգային առանձնահատկություններն ու շահերը: Դրանց մշակումները ն մեթոդաբանությունը ավելի կոնկրետ ու գործնական էին: Այսպիսով, նոր դասական սինթեզի շրջանակներում միասնականություն չկա: Չնայած դրան` այս ուղղությունը տնտեսագիտության հետագա զարգացման կարնոր գործոն է հանդիսացել:

17.4. ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՆ:

ՖԻԼԻՊՍԻ ԿՈՐԸ

Հայտնի է, որ տնտեսավարման պրակտիկայում աշխատողների մի մասը դառնում է գործազուրկ, որի մի որոշ մասը նորից ընդգրկվում է արտադրության մեջ: Ընդհանուր աշխատուժի մեջ գործազուրկների տեսակարար կշիռը ցույց է տալիս աշխատուժի դինամիկայի մոդելը, որն էլ իր հերթին ցույց է տալիս գործազրկության բնական մակարդակը որոշող գործոնները: Եթե ամբողջ աշխատուժը նշանակենք Լ, աշխատողների թիվը` է, գործազուրկների թիվը` Ս, ապա կստանանք` Լ-է+Ս: Ստացվում է, որ ամբողջական աշխատուժը հավասար է աշխատողների ն գործազուրկների ընդհանուր գումարին: Եթե գործազուրկների թվաքանակը հարաբերենք ամբողջ աշխատուժին (Ս/Լ), ապա կստանանք գործազրկության մակարդակը: 1958 թվականին անգլիացի տնտեսագետ Արթուր Ֆիլիպսը մի հոդված հրատարակեց, որը նրան մեծ հեղինակություն բերեց: Նա գործազրկության ն փաստացի աշխատավարձի վերաբերյալ ներկայացրեց 1861-1957թթ. Անգլիայի տնտեսության վիճակագրական տվյալներ: Դրանք մշակելով բացահայտեց դրամական աշխատավարձի հավելաճի ն գործազրկության չափերի միջն եղած կոշտ հակադարձ կախվածությունը: Այլ երկրների նույն տվյալների ուսումնասիրությունից հետո մոտավորապես նույն պատկերը ստանալով` հիմք ունեցավ եզրակացնելու նշված հարաբերակցության համընդհանրության մասին: Ֆիլիպսը իր ուսումնասիրած մակրոտնտեսական երկու ցուցանիշների միջն օրինաչափությունները պատկերեց գրաֆիկորեն, ն ստացված կորը տնտեսագիտության տեսության մեջ հայտնի է Ֆիլիպսի կոր անվանումով: Ավելի ուշ Ֆիլիպսի կորը վերակազմավորվեց գործազրկության ն սղաճի միջն եղած կախվածության: Ինչքան գործազրկությունը բարձր լինի, այնքան դրամական աշխատավարձի աճը ցածր է, այնքան ցածր է գների աճի տեմպը ն ընդհակառակը:

Ֆիլիպսի կորը քեյնսականների համար կարծես մի մեծ «նվեր» էր: Բանն այն է, որ ՃՃ դարի 60-ական թվականներին արնմուտքի զարգացած երկրներում սղաճը արագ տեմպերով աճում էր: Քեյնսյան տեսության մեջ հիմնական ուշադրությունը դարձվել է զբաղվածության մակարդակի բարձրացման վրա, ն գնային կայունության հետ կապված հիմնահարցերը տեսադաշտից դուրս էին մնացել: Դրա համար էլ Ֆիլիպսի կորը նրանց համար սեփական սղաճի տեսության ստեղծման համար բավականին լավ լծակ էր: Քեյնսականները գործազրկության հիմնական պատճառը տեսնում էին դրամական աշխատավարձի ոչ ճկունության մեջ: Քանի որ արհմիությունները թույլ չեն տալիս աշխատավարձի իջեցում, ապա դրա հետնանքով աշխատանքի գինը չի իջնում մինչն լրիվ զբաղվածության հավասարակշռվածության մակարդակը: Ըստ քեյնսականների` կառավարությունը ի վիճակի է ն՛ սղաճը, ն՛ զբաղվածության մակարդակը հսկողության տակ պահել: Օգտագործելով Ֆիլիպսի կորը` այն թույլ չի տալիս գործազրկության մեծ մակարդակ, ինչպես նան գների աճի բարձր տեմպեր: Սակայն այս տեսակետին դեմ դուրս եկան մոնետարիստները, որոնք սղաճը համարում էին ամենավտանգավոր երնույթը տնտեսության համար: Մոնետարիստները գործազրկության բնական մակարդակի հիման վրա առաջ քաշեցին աշխատավարձի սպասվելիք փոփոխության տեսությունը, որի հիման վրա էլ փորձեցին որոշել սղաճի զարգացման հետագա տեմպերը: Սակայն դրանք ցանկալի արդյունք չտվեցին: Ավելին, ՃՃ դարի 70-80-ական թվականների բարձր սղաճը չուղեկցվեց գործազրկության կրճատմամբ: Ընդհակառակը` դրա հետ միասին աճեց ն գործազրկությունը: Այսպիսով, Ֆիլիպսի կորը երկար ժամանակահատվածի կտրվածքով իրականության քննադատությանը չդիմացավ: Նոր դասական սինթեզը չկարողացավ ինչ-որ մի ելք առաջարկել ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու համար: Հակառակ դրան` Քեյնսի հետնորդները նկատեցին, որ Քեյնսի հիմնական գաղափարները շատ քիչ են տուժել: Նրանց կողմից սկսվեց Քեյնսի տեսության հետագա զարգացումը: Ժամանակակից քեյնսականությունը շեշտը դնում է տնտեսական գործընթացների զարգացման ն տնտեսական պարբերաշրջանների ուսումնասիրության վրա: Ընդհանրապես Քեյնսի ժառանգության վերաիմաստավորման գործընթացը դեռ շարունակվում է ն թվում է, թե վաղ է խոսել դրա բազայի վրա նոր տեսության ստեղծման մասին:

17.5. ՀԵՏՔԵՅՆՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴՐԱ ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ

ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

Մինչն ՃՃ դարի 70-ական թվականների կեսերը քեյնսականությունը արնմուտքի շատ երկրներում հանդիսանում էր տնտեսության պետական կարգավորման տեսական հիմքը: Ջ. Մ. Քեյնսի տեսական շատ դրույթներ չնայած էվոլյուցիոն փոփոխությունների են ենթարկվել, մինչն օրս էլ պահպանում են իրենց նշանակությունը: Սակայն ժամանակակից քեյնսականությունը միասնական ուղղություն չէ: Վերջինիս մեջ առանձնանում են «ուղղափառ» (օրթոդոքս) քեյնսականության ուղղությունը, որի ներկայացուցիչներն իրենց համարում են Քեյնսի հիմնական գաղափարների պահպանողները, բայց դրանցից մի մասն էլ առաջարկում է զտել ն թարմացնել քեյնսյան տեսակետները: Մի կողմից ջանում են վերականգնել Քեյնսի տեսության մաքրությունը` հեռացնելով դրանից այն դրույթները, որոնք ներմուծվել են Քեյնսի հետնորդների կողմից ն որոնք կարծես թե խորթ են այդ տեսության համար: Մյուս կողմից էլ ձգտում են սեփական մտահղացումներով, տեսակետներով հարստացնել քեյնսականությունը: Այդ իմաստով աչքի են ընկնում ամերիկացի տնտեսագետներ Ս. Վայնթրաուբը, Դ. Դավիդսոնը, Ա. Լեյոնխուֆտը, Ռ. Կլաուերը, Խ. Մինսկին ն ուրիշներ, անգլիացի տնտեսագետներ Ն. Կալդորը, Ջ. Ռոբինսոնը, Պ. Սրաֆֆան, Ջ. Իտուելը ն ուրիշներ: Տնտեսագիտության տեսության մեջ քեյնսյան տեսության վերանայման, վերակառուցման հետնանքով առաջացավ մի նոր հոսանք, որը ստացավ հետքեյնսականություն անվանունը: Նշենք, որ հետքեյնսականության ձնավորման գործում մեծ ազդեցություն են ունեցել ինստիտուցիոնալիզմը, մարքսիզմը ն մոնետարիզմը: Այսպիսով հետքեյնսականությունը ներկայացնում է անգլիական ձախ քեյնսականությունը, որի կենտրոնը գտնվում է Քեմբրիջի համալսարանում: Ձախ քեյնսականության ղեկավարն է եղել Ջոան Ռոբինսոնը: Նա առաջիններից մեկն էր, որ քննադատեց օրթոդոքսալ տեսակետը այն բանի համար, որ նրանում չեն արտացոլվել ն լուծում ստացել սոցիալական հիմնահարցերը, առանց որոնց հնարավոր չէ պատկերացնել տնտեսության գործունեությունը: Ընդհանրապես ձախ քեյնսականության ներդրումը քեյնսականության հետագա զարգացման գործում այնքան մեծ է, որ առանց տատանվելու կարելի է հայտարարել, որ այն ընկած է հետքեյնսականության հիմքում: Հետքեյնսականները շարունակեցին քննադատել նոր դասական սինթեզը: Խիստ քննադատության են ենթարկել նան մարժինալիզմը: Ջ. Ռոբինսոնի ղեկավարությամբ անգլիացի տնտեսագետները իրենց առաջ խնդիր էին դրել ոչ միայն նորացնել Քեյնսի ուսմունքը ն ավարտին հասցնել «քեյնսյան հեղափոխությունը», այլ նան տրամաբանական ավարտին հասցնել նոր դասական սինթեզի քննադատությունը: Հետքեյնսականները ոչ

միայն հենվում են Քեյնսի տեսության վրա, այլ օգտվում են նան այլ տեսություններից: Մասնավորապես` ինստիտուցիոնալիզմից, Ռիկարդոյի ուսմունքից, արմատականների հայացքներից, Մարքսի տնտեսագիտական տեսությունից: Հետքեյնսականությունը նան իրենից ներկայացնում է մարքսիստական քաղաքատնտեսության արնմտյան մեկնաբանությունների ժամանակակից տարատեսակներից մեկը: Ջ. Ռոբինսոնը ն նրա գործընկերները ոչ միայն մտահոգված են կայուն դինամիկ հավասարակշռության ուղիների հայտնաբերման հարցում, այլ նան իրենց տեսության մեջ հատուկ ուշադրություն են դարձրել սոցիալական ոլորտում տեղ գտած թերությունների հաղթահարման վրա: Խոսքը վերաբերում է եկամուտների բաշխման անհավասարությանը: Այս բոլորը վկայում են, որ հետքեյնսականները հիմնական շեշտը դրել են սոցիալական գործոնների վրա, որոնք պետք է լուծվեն պետական կարգավորման գործունեության շնորհիվ, մասնավորապես` տնտեսական քաղաքականության եկամուտների բաշխման դեմոկրատացման միջոցով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հետքեյնսականության անգլիական ուղղությունը ամուր հենված էր քեյնսյան տեսության վրա: Այն ընդունում էր, որ զբաղվածությունը կախված է արտադրության գործընթացից, գործազրկությունը հարկադրական բնույթ ունի, իսկ բազմարկչային գործընթացը ընկած է ազգային եկամտի մեծացման հիմքում: Ամերիկյան հետքեյնսականության ներկայացուցիչները հանդես են եկել քեյնսյան հեղափոխության ոգու վերականգնման օգտին: Նրանք գտնում էին, որ ավագ սերունդը (Հիկսը, Սամուելսոնը, Հանսենը ն ուրիշներ) աղավաղել են Քեյնսի տեսության իմաստը: Անցած դարի 70-ական թվականների վերջերին բրիտանացի ն ամերիկացի հետքեյնսականները նպատակադրվեցին ավարտին հասցնել Քեյնսի կողմից առաջ քաշված հեղափոխությունը տնտեսագիտության տեսության բնագավառում ն ստեղծել մակրո ն միկրո տնտեսագիտության նոր սինթեզ: Այսպիսով, ներկա ժամանակաշրջանում քեյնսականությունը բազմադեմ է: Քեյնսի հետնորդների տեսության զարգացումը շարունակվում է: Քանի որ պետության ն մասնավոր ձեռնարկատիրության միջն հարաբերակցության հիմնահարցերը ժամանակակից ԳՏԱ պայմաններում շարունակում են մնալ արդի կարնորագույն հիմնահարցերից, ապա քեյնսականության էվոլյուցիան կզարգանա նան հետագայում: Կառաջանան հետքեյնսականության նոր տարբերակներ, որոնք տնտեսավարման հիմքերի տեսական մշակումների ժամանակ էական դեր կխաղան:

ԳԼՈՒԽ ՃՄ111

ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ ԵՎ

ՆԵՈԼԻԲԵՐԱԼԻԶՄԸ

18.1. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

ՃՃ դարի 70-ական թվականները, անգլիացի հայտնի կին տնտեսագետ Ջոան Ռոբինսոնի արտահայտությամբ, եղել են արնմուտքի տնտեսագիտության տեսության երկրորդ ճգնաժամի շրջան: Եթե առաջին ճգնաժամը պայմանավորված էր «մեծ դեպրեսիայի» տարիների նոր դասական ուղղությամբ, այսինքն` հասարակության տնտեսական կյանքին չմիջամտության տեսությամբ, ապա երկրորդ փուլի դեպքում նկատի էր առնվել քեյնսականության ճգնաժամը կամ ամբողջական պահանջարկի միջոցով տնտեսությանը պետական ներգործության տեսության ճգնաժամը: Վերջինս արտահայտվել էր մի շարք արտաքին հատկանիշներով: Այսպես. ՃՃ դարի 70-ական թվականներին նշանակալիորեն նվազեցին տնտեսական աճի տեմպերը: Բացի դրանից, ճգնաժամի մեջ ընդգրկվեց արժութաֆինանսական ողջ համակարգը. Բրետոնվուդսյան համակարգի ճգնաժամը, երբ 1971 թվականին դադարեցվեց դոլարի փոխանակումը ոսկով: Տնտեսական աճի տեմպերի վատթարացմանը նպաստեցին այնպիսի կառուցվածքային ճգնաժամերը, ինչպիսիք էին էներգետիկականը, երբ էներգակիրների գները 3–4 անգամ բարձրացան համաշխարհային շուկայում, հումքայինը, էկոլոգիականը ն այլն: Այս բոլոր երնույթները հանգեցրին քեյնսականության քննադատության ուժեղացման, որովհետն վերջինիս կողմնակիցները ի վիճակի չեղան բացատրելու տեղի ունեցածի պատճառները ն գործնական խորհուրդներ տալու ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու համար: Գիտական աշխարհում, հատկապես տնտեսագիտության մեջ, սկսվեց, այսպես կոչված` «նոր դասականության հակահեղափոխություն», որի էությունը անցումն էր տնտեսագիտության տեսության նոր ուղղությանը: Ըստ էության տնտեսագիտության տեսությունը վերը նշված երնույթների նկատմամբ արձագանքեց մի շարք պահպանողական տեսակետներով, որոնք միշտ չէ, որ նոր էին, բայց դրանք վերջապես կարողացան հաղթահարել հետքեյնսականության պատնեշները: Պահպանողական տնտեսագետները դարձան խոշոր տերությունների (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Կանադա ն այլն) ղեկավարների

խորհրդականները: Պահպանողականության գաղափարի շուրջ միավորված տնտեսագիտական տեսությունները իրարից բավականին տարբերվում են, բայց դրանց բնորոշ են ընդհանուր դրույթներ` վերադարձ մասնավոր սեփականությանը (ապապետականացում, ապաազգայնացում, մասնավորեցում ն այլն), շուկայական կարգավորում, ազատ մրցակցություն, սոցիալական ծրագրերի կրճատում, արհմիությունների սահմանափակում, սպառազինման ուժեղացում ն այլն: Պահպանողականները քննադատության թիրախ էին դարձրել քեյնսականության` տնտեսության բնագավառին առնչվող հետնյալ դրույթները` ամբողջական պահանջարկի` որպես տնտեսական աճի գլխավոր գործոնի մասին ուսմունքը, գների կայունության մասին տեսակետը: ՃՃ դարի 80-ական թվականների պահպանողականությունը ներկայացված էր երեք տեսակետներով. առաջարկի տնտեսագիտություն, մոնետարիզմ ն ռացիոնալ սպառումների տեսություն: Այս տեսակետների ներկայացուցիչները համամիտ էին վերը նշված դրույթներին, սակայն յուրաքանչյուրը ուսումնասիրության էր ենթարկում տնտեսության այս կամ այն հիմնախնդիրը ն օգտագործում համապատասխան միջոցներ: Այսպես` առաջարկի տեսության ներկայացուցիչների ուշադրության կենտրոնում էին կապիտալի կուտակման գործընթացները ն պետական ֆինանսների վիճակը: Այս ուղղության ներկայացուցիչները, ամենից առաջ, հետաքրքրվել են հարկային քաղաքականությամբ, որովհետն հարկերը անմիջական ազդեցություն են թողնում տնտեսության վրա: Մյուս երկու ուղղության ներկայացուցիչները, իրենց ուսումնասիրությունների ժամանակ հիմնական շեշտը դրել են տնտեսական սուբյեկտների վարքագծի սպասումների ներգործության վրա` կապելով այն տնտեսության վրա փողի ներգործության հետ: Այլ կերպ ասած` ուսումնասիրվում էր շուկայական համակարգի կայունության հիմնախնդիրը արտաքին ազդեցությունների հիման վրա: Այսպիսով, պահպանողականությունը առաջարկում է վերանայել պետության տնտեսական դերը, որի հետնանքով պետք է նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեն ազատ ձեռնարկատիրության նորմալ գործունեության համար, վերացվեն մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեությունը արգելակող պատնեշները ն տիրապետող դարձնել շուկայական մեխանիզմը: Նման խնդիրների լուծման շնորհիվ կզարգանա շուկան ն մրցակցությունը:

18.2. ՆԵՈԼԻԲԵՐԱԼԻԶՄԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Ֆ. ՀԱՅԵԿԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

1929-1933 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը կործանման հասցրեց տնտեսական լիբերալիզմի գաղափարները: Մի կողմից այն դրսնորվեց նրանով, որ բազմաթիվ տնտեսագետներ անցան քեյնսականության շարքերը, իսկ մյուս կողմից էապես վերակառուցվեց լիբերալ հայացքների համակարգը, որը հիմնականում վերաբերում էր պետության տնտեսական դերին ն, հետնաբար, տնտեսության պետական միջամտությանը: Այդ վերակառուցման հետնանքով ծագեց նեոլիբերալիզմի տեսությունը: Նեոլիբերալիզմը ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության մեջ մի այնպիսի ուղղություն է, որը ձգտում է հիմնավորել տնտեսության պետական կարգավորման ն ազատ մրցակցության սկզբունքների զուգակցման անհրաժեշտությունը ու դրա հիման վրա մշակել որոշակի տնտեսական քաղաքականության ուղղություն: Այսպիսով, նեոլիբերալիզմը փոխարինելու եկավ տնտեսական լիբերալիզմին, որի արմատները սկիզբ են առնում անգլիական դասականներից: Նեոլիբերալիստական հայացքների համակարգը ձնավորվել էր ՃՃ դ 30-ական թվականներին: 1938 թվականին Փարիզում կազմակերպվեց նեոլիբերալիստների միջազգային առաջին կոնֆերանսը կամ, այսպես կոչված` Լիպմանի կոլոքիումը: Այդ համաժողովը առաջ քաշեց մի շարք ծրագրային խնդիրներ: Մասնավորապես, շուկան համարվեց տնտեսավարման առավել արդյունավետ ձն, որը տնտեսական առաջընթացի համար նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում, մեծ առավելություն էր տրվում տնտեսավարող սուբյեկտների ազատությանը, պետությունը ազատ մրցակցությանը պետք է մեծ օժանդակություն ցուցաբերի, պետությունը պարտավոր է օրենսդրական դաշտի միջոցով պաշտպանել ազատ տնտեսավարողների շահերը: Ժամանակակից նեոլիբերալիզմը ոչ միատարր հոսանքների մի ամբողջություն է: Ըստ էության, նեոլիբերալիզմ անվանումով հանդես են գալիս մի քանի դպրոցներ. Չիկագոյի (Մ. Ֆրիդմեն), Լոնդոնի (Ֆ. Հայեկ), Ֆրայսբուրգի (Վ. Օյքեն, Լ. Էրհարդ ն ուրիշներ): Սակայն պետք է նշել, որ նեոլիբերալիզմը առավել տարածում է ստացել Գերմանիայում: Նեոլիբերալիզմի կողմից առաջ քաշված տնտեսական գաղափարները երկար ժամանակ իրենց գործնական կիրառությունն են ստացել գերմանական կառավարության տնտեսական քաղաքականության մեջ: Նեոլիբերալիզմն ու քեյնսականությունը ձնավորվել են միաժամանակ: Սակայն եթե Ջ. Քեյնսը կապիտալիզմի հակասությունները բացատրում էր արդյունավետ պահանջարկի ոչ բավարար մակարդակով, հետնաբար պետու329

թյան միջամտության շնորհիվ այն հաղթահարելով, ապա նեոլիբերալիստները բոլոր դժբախտությունների աղբյուրը համարում են կատարյալ մրցակցության վերացման ն մոնոպոլիստական մրցակցության հաստատման գործընթացները: Ընդ որում, նեոլիբերալիստները մոնոպոլիա համարում են ոչ թե արտադրության ն կապիտալի համակենտրոնացման գործընթացը, այլ այն մեկնաբանում են որպես շուկայական երնույթ: Ի տարբերություն իրենց նախորդների, նեոլիբերալիստները եկան այն տեսակետին, որ ներկա պայմաններում ազատ մրցակցությունը չի կարող մեխանիկորեն իրականանալ: Ուստի պետության միջամտությունը տնտեսական կյանքին դառնում է անհրաժեշտություն: Տնտեսությանը պետական միջամտությունը նեոլիբերալիստները պատկերացնում էին հետնյալ կերպ. պետությունը տնտեսության զարգացումը պետք է խթանի միայն հարկային ն վարկային համակարգերի միջոցով, պատվերների իջեցման ն արտահանման խթանման ուղիներով: Նեոլիբերալիստները մեծ նշանակություն էին տալիս դրամական համակարգի կայունացմանը, որովհետն այն ապահովում է տնտեսության առաջընթացը: Նրանք քեյնսականությանը քննադատում էին արժեզրկման քաղաքականության համար, որը խաթարում է գնագոյացման «բնական» գործընթացը: Լիբերալիզմի գաղափարների զարգացման գործում անգնահատելի է համաշխարհային սոցիալ-տնտեսական մտքի ականավոր ներկայացուցիչ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ֆրիդրիխ Ավգուստ ֆոն Հայեկի (1899 – 1992թթ.) ներդրումը: Նա ծնվել էր Վիեննայում, մտավորականի ընտանիքում. ոչ միայն նրա հայրը, այլ նան երկու պապերը եղել են Ավստրիայի համալսարանների պրոֆեսորներ: Պրոֆեսորներ են եղել նան նրա երկու եղբայրները: Հայեկը ավարտել էր Վիեննայի համալսարանը` ստանալով իրավունքի դոկտորի աստիճան, իսկ հետո` քաղաքական գիտությունների: 1923-24 ուս. տարում սովորել է Կոլումբիայի համալսարանում, որտեղ ունկնդրել է Ու. Միտչելին ն Ջ. Ի. Կլարկին: Վերադառնալով Վիեննա` մինչն 1931 թվականը ղեկավարել է ավստրիական տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտը, իսկ 1931 թվականին դասավանդել է Լոնդոնի տնտեսական ն սոցիալական հետազոտությունների դպրոցում: ՃՃ դարի 30-ական թվականներին Հայեկը մեծ հեղինակություն ձեռք բերեց որպես քաղաքատնտեսության նոր ավստրիական դպրոցի առաջատարներից մեկը` ստեղծելով տնտեսական պարբերաշրջանի դրամական տեսակետը, զարգացնելով շուկայի տեսությունը: 1950 թվականին Հայեկը տեղափոխվում է ԱՄՆ ն շուրջ 12 տարի դասավանդում է Չիկագոյի համալսարանում, որտեղ մտերմանում է Ֆ. Նայթի, Մ. Ֆրիդմենի, Ջ. Ստիգլիցի ն այլ գիտնականների հետ: Վերադառնալով Եվրոպա` սկսում է դասավանդել Ֆրայսբուրգի (ԳՖՀ) ն Զալցբուրգի (Ավստրիա) համալսարաններում: 1974 թվականին Հայեկը արժանանում է Նոբել330

յան մրցանակի: Հայեկը հանդես է եկել որպես Քեյնսի ընդդիմախոս: ՃՃ դարի 7080-ական թվականների ստագֆլյացիայի երնույթները հաստատում են Հայեկի այն տեսակետը, որ պետական միջամտությունը ունի իր սահմանները, որից այն կողմ մեծ վտանգ է առաջանում շուկայական տնտեսության գործունեության համար: Հայեկը բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն էր: Նա գիտական ուսումնասիրություններ է կատարել շուրջ յոթ տասնամյակ: Նրա ուսումնասիրությունները վերաբերում են սոցիալական ն հումանիտար գիտություններին: Այդ բոլորը շարադրված են բազմաթիվ գիտական աշխատություններում, որոնցից հիշատակման են արժանի «Դրամական տեսությունը ն տնտեսական պարբերաշրջանը» (1923թ.), «Գները ն արտադրությունը» (1931թ.), «Շահույթը, տոկոսը ն ներդրումները» (1939թ.), «Կապիտալի զուտ տեսությունը» (1941թ.), «Ազատության սահմանադրությունը» (1960թ.), եռահատոր «Իրավունք, օրենսդրություն ն ազատությունը» (1979թ.) ն այլն: Հայեկը այն եզակի տնտեսագետ-գիտնականներից մեկն էր, ըստ որոնց տնտեսական հիմնախնդիրները պետք է լուծվեն գիտելիքների (տեղեկատվության) կուտակման ն տարածման միջոցով: Ըստ Հայեկի` ռեսուրսների արդյունավետ բաշխումը գիտելիքների արդյունավետ կոորդինացման արդյունք է (երբ ոչ մի մարդ չի ենթարկվում մեկ ուրիշի կամքին): Միայն ազատ մարդը կարող է ինքնուրույն տնօրինել իր գիտելիքները: Շուկայական մրցակցության պայմաններում դա դասվում է գիտելիքների արդյունավետ օգտագործմանը, որի հետնանքն էլ բարձր տնտեսական կենսամակարդակի ձեռք բերումն է: Հայեկը խոշոր տնտեսագետ լինելուց բացի նան մեծ փիլիսոփա էր` սոցիալական հիմնախնդիրների ընդգրկման առումով: Իր բոլոր ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա նա կառուցում է տնտեսագիտական տեսակետներ, որոնց կենտրոնում շուկան է: Շուկայի` որպես կամավոր փոխանակության համակարգի ուսումնասիրությունը, ըստ Հայեկի, տնտեսագիտության նպատակն է: Տնտեսագիտության գլխավոր խնդիրներից մեկը գիտնականը տեսնում էր նրանում, թե մարդկանց բազմազան արարքներից ինչպես է ձնավորվում որոշակի սոցիալական կարգը, որին նա անվանում էր «ինքնաբերականություն»: Ըստ Հայեկի, կարգը կարող է ձնավորվել գիտակցաբար կամ տարերայ-նորեն: «Ինքնաբերաբար կարգի» առանձնահատկությունն այն է, որ ոչ մեկի մտածածը չէ, այլ ձնավորվում է էվոլյուցիոն ձնով, հասարակության բնականոն զարգացման ընթացքում` որպես անձնական նպատակներ հետապնդող բազմաթիվ մարդկանց գիտակցված գործունեության չգիտակցված արդյունք: Ինքնաբերական կարգը մարդկության գործունեության արդյունք է, այլ ոչ թե` մարդկային բանականության: Ինքնակազմակերպվող սոցիալական համակարգերի օրինակներ կարող են հանդիսանալ բարոյականությունը,

իրավունքը, շուկան, փողը ն այլն: Սրանց կարգավորումը կատարվում է ոչ թե կենտրոնից կառավարման միջոցով, այլ կառուցվածքի բաղկացուցիչ մասերի միջն փոխհարաբերությունների պարբերականությամբ: Հայեկը իր հայացքների մեկնաբանության ժամանակ մեծ առավելություն էր տալիս շուկային: Նրա կարծիքով շուկան ձնավորվում է բնական գործընթացով ն ուղղված չէ ինչ-որ որոշակի խնդիրների լուծմանը: Շուկան մի բարդ կառուցվածք է, որը նախատեսված է բազմաթիվ տնտեսավարող սուբյեկտների միջն տարածված տեղեկատվությունը առավել նպատակային օգտագործելու համար: Շուկայական կարգի կարնորագույն կողմերից են հանդիսանում գներն ու մրցակցությունը: Ընդ որում, Հայեկը առաջնային էր համարում գները, որովհետն շուկայի առաջատար ֆունկցիան գիտելիքների տարածումն է, իսկ դրանց մեծ մասը մարմնավորված է գների մեջ: Շուկան գների միջոցով հնարավորություն է տալիս հասարակության մասշտաբով կոորդինացնելու տեղեկատվությունը, որն առաջանում է շուկայական գործընթացի բուն ընթացքով: Այդ գործընթացում կարնոր դեր է խաղում մրցակցությունը: Հայեկը մրցակցությունը համարում է որպես անհայտ ռեսուրսները հայտնի նպատակների ուղղելու արդյունավետ եղանակ: Մրցակցությունը խթան է հանդիսանում մարդկանց գիտելիքների հայտնաբերման համար: Սղաճի հիմնախնդիրների ուսումնասիրության ժամանակ Հայեկը հան-գում է այն եզրակացության, որ սղաճի պատճառը հարաբերական գների կառուցվածքի քայքայումն է: Փողի յուրաքանչյուր լրացուցիչ քանակ անհավասարապես է բաշխվում տնտեսության մեջ: Եթե տնտեսության այս կամ այն ոլորտում փողի քանակը ավելանում է, ապա գները անմիջապես արձագանքում են, իսկ մյուս ոլորտներում փողի ուշացումը գները անմիջապես բարձրացնում է: Այսպիսով, հարաբերական գներում մարմնավորված շուկայական տեղեկատվությունը խեղաթյուրվում է, որն էլ հասարակության ռեսուրսների անարդյունավետ տեղաբաշխման պատճառ է հանդիսանում: Այս բոլորի հետ կապված` Հայեկը բացասական վերաբերմունք ուներ գնագոյացման գործընթացներին պետության միջամտությանը: Գների փոփոխությունը կախված է բազմաթիվ գործոններից, որոնց նկատմամբ կենտրոնացված իշխանությունը ոչինչ անել չի կարող: Միաժամանակ նա դեմ էր աճող բյուջեի պակասուրդի համար ընդլայնված դրամական քաղաքականության իրականացմանը: 1976 թվականին գրած «Մասնավոր փող» աշխատության մեջ Հայեկը առաջարկում է վերացնել պետության մենաշնորհը փողի էմիսիայի նկատմամբ: Փողը սովորական ապրանք է ն պետք է թողարկվի մասնավոր առնտրային բանկերի կողմից, որոնք մրցում են միմյանց հետ: Ինչպես սովորական ապրանքների միջն ընթացող մրցակցությունն է բարելավում դրանց սպառողական հատկանիշները, այնպես էլ մասնավոր փողերի միջն ընթացող մրցակցությունը կվերացնի վատ կառավարվող արժույթները:

Փողի էմիսիայի պետական մենաշնորհի վերացումը կապված է Կենտրոնական բանկի լուծարման հետ: Վերջինիս հետ կապված` առնտրային բանկերն ավելի զգույշ կլինեն, որովհետն այլնս չեն կարող հենվել Կենտրոնական բանկի օգնության վրա: Կենտրոնական բանկերի վերացմամբ կվերանան նան նրանց կողմից սահմանվող տոկոսադրույքները: Տոկոսադրույքները պետք է որոշվեն շուկայում: Հայեկը հայտնի է նան իր տնտեսական ազատության տեսությամբ: Ազատություն հասկացությունը իր էությամբ հատուկ է միայն անհատին: Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր անհատ ազատորեն տնօրինում է իր կապիտալը ն ունակությունները` որն էլ ռիսկ ու պատասխանատվություն է առաջ բերում բաշխողի մոտ: Տնտեսական ազատության հիմնական երաշխավորը մասնավոր սեփականության համակարգն է: Քանի որ սեփականության նկատմամբ վերահսկողությունը բաշխված է իրարից անկախ բազմաթիվ մարդկանց միջն, ուստի ոչ մեկը մյուսի նկատմամբ բացարձակ իշխանություն չունի: Մինչդեռ կենտրոնացված պլանային համակարգում յուրաքանչյուր մարդու կենսամակարդակը կախված է ոչ թե իր ունակություններից, այլ վերադաս օրգանի որոշումից: Հայեկը, միաժամանակ, տնտեսությանը պետական միջամտության համակարգի հակառակորդներից էր: Նա միջամտության համակարգը գնահա-տում է ոչ թե այս կամ այն խնդրի լուծման արդյունավետությունից ելնելով, այլ ելնում է դրա հետնանքներից` անհատի ազատության համար: Նա բացասական վերաբերմունք ուներ նան կենտրոնացված պլանավորման նկատմամբ. կենտրոնացված համակարգը ի վիճակի չէ վերամշակել տեղեկատվության այն ամբողջ զանգվածը, որը ապակենտրոնացված ձնով մշակվում է շուկայի կողմից: Պետական պլանավորման այլընտրանք է հանդիսանում ինքնաբերական կարգը: Դրա համար Հայեկը հրաժարվում էր հավասարակշռություն հասկացության օգտագործումից: Փոխարենը օգտագործում է կարգ հասկացությունը: Կարգի պահպանման համար կարնոր են. ա) ուրիշի սեփականության յուրացումից հրաժարվելը, բ) կամավոր ստանձնած պայմանագրային պարտավորությունների կատարումը: Հայեկը խիստ քննադատության է ենթարկել սոցիալական արտադրության սկզբունքը, գտնելով որ արտադրությունը կարող է լինել միայն անհատական, այլ ոչ թե սոցիալական, որովհետն միայն մարդուն կարելի է համարել բարոյական էակ, որն օժտված է պատասխանատվության զգացումով: Ուստի շուկայի կողմից ստեղծված ինքնաբերական կարգը էթիկապես չեզոք է:

Այսպիսով, Հայեկի տեսությունը ընդգրկում է հասարակական վարքագծի ն ընտրության փիլիսոփայությունը, որը նրա կողմից օգտագործվել էր տնտեսագիտական հայացքների հետազոտությունների ժամանակ:

18.3. Վ. ՕՅՔԵՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՐԳԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նեոլիբերալիզմի հիմնադիրը Գերմանիայում Վալտեր Օյքենն է (18911950թթ.), որը 30-ական թվականների սկզբին ղեկավարել է Ֆրայսբուրգի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնը, ն որի պատվին էլ այդ դպրոցը ստացել է «Ֆրայսբուրգի» դպրոց անունը: Առ այսօր էլ Ֆրայսբուրգում գործում է Օյքենի անունը կրող գիտահետազոտական ինստիտուտը, որը շարունակում է զարգացնել նեոլիբերալիզմի տեսակետները: Ընդհանրապես գերմանացի նեոլիբերալները փորձել են ստեղծել իրենց սեփական ուսմունքը ազգային տնտեսության մասին` միավորելով նոր (երիտասարդ) պատմական դպրոցի, նոր դասականների ն ավանդական լիբերալիստների հայացքները: Նրանց ուսումնասիրությունների հիմնական օբյեկտը եղել են շուկայական տնտեսության ինստիտուցիոնալ կառույցները: Այսպես, տնտեսական համակարգերը դիտարկել են որպես մշտապես զարգացող օրգանիզմներ, որոնք իրարից տարբերվում են սոցիալական, պատմական, տեխնոլոգիական պայմանների փոխազդեցությամբ: 1940 թվականին լույս տեսավ Օյքենի «Ազգային տնտեսության հիմունքները» աշխատությունը, որտեղ նա դասակարգման է ենթարկել շուկայական տնտեսության ձները ն մշակել է տնտեսական կարգի տեսությունը: Իր նպատակին հասնելու համար Օյքենը բոլոր տնտեսավարման ձները դասակարգել է երկու տնտեսական համակարգի մեջ` ազատ շուկայական տնտեսության ն կենտրոնացված կառավարման ենթարկվող տնտեսության: Նման դասակարգումը ոչ թե սխեմա էր, որի տակ պետք է մտցնել գոյություն ունեցող տնտեսական համակարգերը, այլ մեթոդաբանական սկզբունք` վերլուծությունների կատարման համար: Այսպիսով, երկու տիպի տնտեսակարգերը իրարից տարբերվում են տնտեսական նպատակների ն որոշումների համաձայնեցման մեթոդներով: Հետնաբար իրական տնտեսական կարգի բոլոր ձները, որոնք ընդհանրապես գոյություն են ունեցել մարդկային հասարակության պատմության մեջ, հանգեցվում են վերը նշված տիպերին: Օյքենի աշխատությունների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նա ձգտում էր քաղաքատնտեսությունը ուղղել առօրյա կենցաղային փաստերին, չքննարկել բավականին բարդ հարցեր, ընդհանրապես շրջանցել տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությունները: Ըստ Օյքենի, իրական կյանքում զուտ տնտեսական կարգեր գոյություն չունեն: Գործնականում «զուտ» տնտեսակարգերի տարրերը ներթափանցում են միմյանց մեջ ն ստեղծում են յուրահատուկ

կազմ: Դրա համար էլ Օյքենը կազմաբանությունը (մորֆոլոգիան) համեմատել է այբուբենի հետ, որտեղ տառերը ծառայում են բառեր կազմելու համար: Նա նշել է, որ ցանկացած կոնկրետ տնտեսակարգ բաղկացած է միննույն տարրերի հավաքածուից` աշխատանքի բաժանում, գին, փող, շահույթ, տոկոս, աշխատավարձ ն այլն, սակայն այս տարրերը ամեն անգամ համակցվում են նորովի` կապված արտադրության կազմակերպման տիրապետող սկզբունքների հետ: Ուսումնասիրվող համակարգերից առավել արդյունավետը ազատ շուկայական տնտեսությունն է, որը հիմնված է մրցակցության ն ճկուն գնագոյացման մեխանիզմի վրա, որոնք էլ իրենց հերթին տնտեսական աճի խթաններ են հանդիսանում: Ըստ Օյքենի, տնտեսական կարգը գոյություն ունի իրավական ն քաղաքական կարգերի հետ միասին: Տնտեսական կարգը այն իրավական ձների ամբողջությունն է, որի շրջանակներում տեղի է ունենում ֆիրմաների, կազմակերպությունների, առանձին սուբյեկտների գործունեությունը: Ինչպես երնում է, նեոլիբերալիզմը արմատապես տարբերվում է ավանդական լիբերալիզմից ն նոր դասականներից` գիտակցելով, որ արդյունավետ շուկայական համակարգը տարերային տնտեսական ուժերի արդյունք չէ, որն էլ հաճախ հանգեցնում է համակարգի տարբեր դեֆորմացիաների: Օյքենը իր հետազոտություններում քննարկել է նան շուկայական տնտեսության նորմալ գործունեության նախադրյալները: Այդպիսի նախադրյալներից մեկը մասնավոր սեփականության իրավունքն է, որովհետն միայն այդ հիմքի վրա են առաջանում շուկայի անկախ ն ինքնուրույն սուբյեկտները, որոնք լրիվ պատասխանատվություն են կրում իրենց գործողությունների համար: Կարնոր նախադրյալներից է ազատ գնագոյացումը, որի միջոցով միաժամանակ երկու խնդիր է լուծվում` արտադրությունը ուղղել հասարակական պահանջմունքների առավել բավարարմանը ն խթանել արտադրության զարգացման առավել արդյունավետ ուղիների հայտնաբերումը: 1950 թվականին Օյքենը հրատարակել է «Տնտեսական քաղաքականության հիմնական սկզբունքները» աշխատությունը, որտեղ հիմնականում քննարկվել է տնտեսական գործընթացների կարգավորման քաղաքականությունը: Տնտեսական քաղաքականության իրականացման համար անհրաժեշտ են «իրավական ն սոցիալական» կարգեր: Նա տարբերում է տնտեսական քաղաքականության երկու ոլորտ. կարգապահության քաղաքականություն ն կարգավորման քաղաքականություն: Առաջինը տնտեսական կարգի ստեղծման ն կատարելագործման ոլորտն է, դրա կազմակերպումը, երկրորդը`` տնտեսական աճի գործընթացի վրա ներգործության քաղաքականությունն է: Օյքենի տնտեսական կարգերի տեսության նշանակությունն այն է, որ օգնում է բացահայտելու տնտեսական ձների, սոցիալական կառուցվածքի ն քաղաքական իշխանության միջն եղած կապերը: Այդ տեսությունը օրակարգի

հարց է դարձնում տնտեսությանը պետության միջամտության ձներն ու սահմանները:

18.4. Լ. ԷՐՀԱՐԴԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՌԵՖՈՐՄԸ:

«ՍՈՑԻԱԼ-ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ» ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նեոլիբերալիզմի կողմից մշակված գաղափարները իրենց գործնական կիրառությունն էին ստացել Արնմուտքի մի շարք երկրների տնտեսությունների պետական կարգավորման քաղաքականության մեջ: Ամենալայն տա-րածումը դրանք ստացել էին ԳՖՀ-ում, որին նպաստել են մի շարք կոնկրետ պատմական գործոններ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ֆաշիստական Գերմանիայի տնտեսությունը համարյա հիմնովին քայքայված էր: Գերմանացի տնտեսագետներին անհրաժեշտ էր այնպիսի տնտեսագիտական տեսություն, որը կպաշտպաներ մասնավոր սեփականությունը ն միաժամանակ հանդես կգար սոցիալական ռեֆորմների իրականացման օգտին ու ուղղված կլիներ տնտեսակարգի կայունացմանը, ամրապնդմանը: Նշված հիմնախնդիրներին ավելի շատ համապատասխանում էր նեոլիբերալիզմը: Ընդ որում, ըստ գերմանացի տեսաբանների` տնտեսության տիպը պետք է լինի այնպիսին, որը իշխանության համակենտրոնացմանը հակադրի ազատությունը, կենտրոնացմանը` ապակենտրոնացումը, կազմակերպմանը` ինքնակառավարումը ն այլն: Բացի այդ, նրանք կառավարությանը առաջարկում էին ակտիվ սոցիալական քաղաքականություն իրականացնել: Ըստ էության, ազգային տնտեսության գործունեության նպատակը պետք է լիներ բարձր արդյունավետ տնտեսական համակարգի բազայի վրա սոցիալական առաջընթացի հասնելը: Տնտեսության այդ տիպը կոչվել է «սոցիալական շուկայական տնտեսություն»: Սոցիալական շուկայական տնտեսության տեսության նպատակը պետության կողմից հովանավորվող շուկայական տնտեսության զուգակցումն է սոցիալական պետության գաղափարների հետ: Գերմանացի տեսաբանները շուկայական տնտեսությունը սոցիալական են անվանել հետնյալ նկատառումներից ելնելով: Նրանք ապացուցում են, որ մի կողմից շուկայական տնտեսությունը սոցիալական բնույթ ունի, որովհետն այն իր արդյունավետությամբ նախադրյալներ է ստեղծում հասարակության եկամուտների մեծացման համար: Իսկ մյուս կողմից, շուկան առաջ է բերում ոչ ցանկալի երնույթներ, որոնք պետք է սահմանափակվեն, քանի որ ազատ տնտեսական գործընթացի հետնանքները շատ դեպքում հումանիստական չեն լինում:

Նեոլիբերալ ուղղության ներկայացուցիչների շարքում հատուկ տեղ է գրավում պրոֆեսոր Լյուդվիգ Էրհարդը (1897-1977թթ.), որի անմիջական մասնակցությամբ Արնմտյան Գերմանիան 40-ական թվականներին դուրս եկավ ճգնաժամային իրավիճակից, ն անցկացվեցին տնտեսական ն դրամական ռեֆորմներ: Էրհարդը ոչ միայն գիտնական էր, այլ նան պետական խոշոր գործիչ: Այսպես. 1949-1963թթ. եղել է ԳՖՀ էկոնոմիկայի նախարարը, 1957թ. եղել է փոխկանցլեր, 1963-1966թթ.` հանրապետության կանցլերը: Լ. Էրհարդի ղեկավարությամբ մի խումբ տնտեսագետներ մշակեցին, այսպես կոչված` համբուրգյան պլան, որի հիման վրա Գերմանիայի տնտեսությունը դուրս եկավ ճգնաժամային իրավիճակից: Հիշենք, թե պատերազմի ավարտից հետո Գերմանիայի տնտեսությունը ինչպիսի վիճակում էր: Արտադրական կարողությունների շուրջ 2/3-ը անգործության էր մատնված, գները անընդհատ բարձրանում էին, երկրում տիրապետող էր «սն շուկան»: Փողը արժեզրկված էր: Շատ դեպքերում գերիշխող էր հանդիսանում բարտերային փոխանակությունը: 1948 թվականին անցկացվեց դրամական ռեֆորմ: Դրա հետ միասին ռեֆորմացման ենթարկվեց նան բանկային համակարգը: Այդ ռեֆորմը անհրաժեշտ նախադրյալ հանդիսացավ տնտեսության հետագա լիբերալաց-ման համար: Ռեֆորմի հետնանքով շրջանառության մեջ եղած փողի զանգվածը կրճատվեց ավելի քան 14 անգամ, որն էլ հնարավորություն տվեց սղաճի տեմպերը իջեցնել: Կարճ ժամանակ անց` գների բարձրացումը կասեցվեց: Արդեն 1950-ական թվականների սկզբներին ձեռք բերվեց արտադրության նախապատերազմյան մակարդակը: Իրականացվող վերափոխումների հաջողության մեջ էական դեր էր խաղացել Մարշալի պլանը, որը հնարավորություն տվեց ավանդական ճյուղերում բարձրացնել տնտեսության մրցունակությունը: Պակաս կարնորություն չէր ներկայացնում այն հանգամանքը, որ կառավարությունը իր ձեռքում էր պահում կառավարման լծակները: Պետությունը օժանդակում էր այն ճյուղերին, որոնք ծանր կացության մեջ էին գտնվում: Խոսքը վերաբերում է ածխարդյունաբերությանը, մետալուրգիային, էներգետիկային ն այլ ճյուղերին: Սրանց արտոնյալ պայմաններով վարկեր էին տրամադրվում: ՃՃ դարի 50-ական թվականներին Էրհարդը, զարգացնելով «սոցիալական շուկայական տնտեսության» տեսությունը, առաջ քաշեց սեփականության վերակազմավորման նախագծեր` ձեռնարկատիրական շահույթների բաշխմանը բանվորների մասնակցության վերաբերյալ: Էրհարդի ղեկավարությամբ իրականացված ռեֆորմը նախադրյալներ ստեղծեց Գերմանիայի տնտեսության արագ զարգացման համար: Ի դեպ, պետք է նշել, որ Էրհարդի ռեֆորմը հենված էր Օյքենի տեսական մշակումների վրա, իսկ Օյքենի տեսությունը, որը մինչ այդ լավ չէր ընդունվում պահ-պանողականների կողմից, լայն ճանաչում ստացավ այդ ռեֆորմի արդյունքում:

Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը, որպես սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի տեսական հիմունքներ, ունի հետնյալ յուրահատուկ գծերը. 1. Պետության հատուկ դերի հիմնավորում: Տնտեսական համակարգի հիմքում դրվում է ազատ շուկայական տնտեսությունը: Սակայն մրցակցության պայմանները մեխանիկորեն չեն իրացվում, որոշակի նախադրյալներ են պահանջվում: Ըստ Էրհարդի` խնդիրը պետության տնտեսական գործունեության ն չինովնիկների աշխատանքի միջն օպտիմալ հարաբերության սահմանումն է: 2. Պետությունը իր ֆունկցիաների կատարման համար պետք է հատուկ տնտեսական քաղաքականություն ունենա: Վերջինս պետք է ուղղված լինի տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական կարգի սահմանմանը, որովհետն դրանք իրար հետ սերտորեն կապված են: 3. Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը հիմնավորում է համընդհանուր մրցակցության` որպես համակարգի գործոնի զարգացումը: Մրցակցությունը նպաստում է տնտեսական աճին, արտադրողականության բարձրացմանը: Ըստ Էրհարդի` իրական կյանքում մրցակցությունը կատարում է նան սոցիալական ֆունկցիա: Մասնավորապես այն ինքնուրույն տնտեսավարման միջոց է, ստեղծագործական մտահղացումների, կենցաղի, հանգըստի կազմակերպման ձն: Այսպիսով, շուկայական մրցակցության հիմնախնդիրների մշակումը նեոլիբերալ ուղղության շրջանակներում, նոր քեյնսականության մակրոկարգավորման տեսությունների հետ միասին, կայուն ն արժանի տեղ են գրավում արնմտյան տնտեսագիտական մտքի մեջ: Դրանց հիմնական գաղափարները ուղղված են տնտեսության մեջ շուկայի ն պետության գործունեության օպտիմալ սահմանների հայտնաբերմանը:

ԳԼՈՒԽ Ճ1Ճ

ՄՈՆԵՏԱՐԻԶՄԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՄՈՆԵՏԱՐԻԶՄԸ` ՈՐՊԵՍ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՌՈՂՋԱՑՄԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆ

19.1. ՄՈՆԵՏԱՐԻԶՄԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Մոնետարիզմը ժամանակակից տնտեսագիտական ազդեցիկ հոսանքներից մեկն է, որը լայն տարածում ստացավ անցյալ դարի 70-ական թվականների կեսերին: «Մոնետարիզմ» տերմինը շրջանառության մեջ է դրվել 1968 թվականին, ամերիկացի տնտեսագետ Կարլ Բրուների կողմից: Այն «-one-»-փող բառից է առաջացել: Մոնետարիզմը տնտեսագիտական մտքի մի ուղղություն է, որը դրամական զանգվածը դիտում է որպես տնտեսական իրավիճակի որոշման առանցքային գործոն: Ժամանակակից պայմաններում մոնետարիզմ հասկացությունը նշանակում է ընդհանուր տեսական մոտեցում, որը տնտեսության մեջ փողին բացարձակապես կարնոր տեղ է հատկացնում ն հատուկ առավելություն է տա-լիս դրամավարկային քաղաքականությանը` որպես տնտեսության կարգավորման կարնորագույն լծակի: Մոնետարիզմը ծագել է նոր պահպանողականների կողմից քեյնսականության խիստ քննադատության ընթացքում: Պահպանողականները չէին ընդունում քեյնսականության դրույթները երկարաժամկետ աճի, կապիտալի կուտակման, զբաղվածության, սղաճի, փողի, պետական բյուջեի ն այլ երնույթների վերաբերյալ: Քննադատները առանձնացրին քիչ թե շատ ձնավորված տեսական երկու ուղղություններ` մոնետարիզմը ն առաջարկի տնտեսագիտությունը: Անշուշտ, մոնետարիզմը առանցքային դեր ուներ: Մոնետարիստների համար քեյնսականության քննադատության հիմնահարցը սղաճն էր, որն էլ իր հերթին ուղղված էր փողի քանակի դասական տեսության գաղափարի վերակենդանացմանը: Փողի քանակային տեսության վերածնունդը հատկապես վառ ձնով դրսնորվեց Չիկագոյի դպրոցի տեսական հետազոտություններում: Մոնետարիզմի ձնավորումն ու զարգացումն ամենից առաջ կապված է Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Միլտոն Ֆրիդմենի հետ: Բացի նրանից, մեծ ավանդ են ներդրել Ֆրիդմենի գործընկերներ Ա. Շվարցը, Կ. Բրուները, Ա. Մելցերը, Դ. Լեյդլերը, Ռ. Սելդեն, Ֆ. Կեյգանը ն ուրիշներ:

Ընդհանրապես մոնետարիզմի էությունը բնութագրվում է հետնյալ մոտեցումներով: Առաջին. Տնտեսագիտության տեսությունը ամենից առաջ ծառայում է տնտեսական ցուցանիշների դինամիկայի կանխատեսման նպատակներին, նոր միայն ծառայում է որպես վերլուծության միջոց: Երկրորդ. Շուկայական տնտեսությունը ներքուստ օժտված է կայունությամբ: Սակայն դա չի նշանակում, թե գործազրկությունը գոյություն չունի ընդհանրապես, որը պայմանավորված է տնտեսության ինստիտուցիոնալ առանձնահատկություններով, օրինակ` աշխատավարձի ոչ բավարար ճկունությամբ: Խոսքը վերաբերում է, այսպես կոչված, գործազրկության բնական մակարդակին: Արտադրության օպտիմալ մակարդակը ձեռք է բերվում գների մեխանիզմի գործունեությամբ: Պետության միջամտությունն այդ մեխանիզմի գործունեությանը պետք է նվազագույնը լինի: Երրորդ. Փողը տնտեսության մեջ բացառիկ դեր է խաղում: Դրա զանգվածի փոփոխությունը հանգեցնում է ծախսերի ն անվանական եկամուտների փոփոխության: Ընդ որում, կարճ ժամկետում կարող է փոփոխվել ինչպես գների մակարդակը, այնպես էլ արտադրության, իսկ երկարաժամկետում` միայն գների ընդհանուր մակարդակը: Այլ կերպ ասած` երկար ժամանակահատվածում բացակայում է գործազրկության ն սղաճի միջն կապը: Չորրորդ. Տնտեսության կայունության դրսնորման կարնորագույն ձներից մեկը շրջանառության մեջ եղած փողի ն կարնոր տնտեսական ցուցանիշների միջն կայուն կախվածությունն է: Հինգերորդ. Տնտեսական քաղաքականության հիմնական նպատակը գների կայուն մակարդակի պահպանումն է: Դա հնարավոր է կայուն դրամաշրջանառության ապահովման դեպքում: Վեցերորդ. Դրամական զանգվածի ծավալը գտնվում է կենտրոնական բանկի հսկողության տակ: Սակայն պետք է նշել, որ այս բնութագրիչները ընդհանուր առմամբ վերաբերում են այսպես կոչված` դասական, կամ ֆրիդմենյան մոնետարիզմին: Բայց իրական կյանքում գոյություն ունեն դրա մի քանի տարատեսակներ, որի ներկայացուցիչները միշտ չէ, որ ընդունում են վերը նշված բնութագրիչները: Ինչպես նշվեց, ժամանակակից մոնետարիզմը ծագել է որպես քեյնսականության նկատմամբ ուղղակի արձագանք: Ըստ Մ.Ֆրիդմենի, Քեյնսի տեսությունը հենվում է երեք փոխկապակցված ենթադրությունների վրա: Առաջինը` փողի պահանջարկը ոչ լրիվ զբաղվածության պայմաններում չափազանց անկայուն է, հետնաբար անկայուն է նան շուկայական մեխանիզմը: Երկրորդ` գործազրկությունը տնտեսական համակարգի ընդերքում արմատավորված

երնույթ է: Ուստի տնտեսության մեջ երկարաժամկետ հավասարակշռությունը դա հավասարակշռություն է ոչ լրիվ զբաղվածության պայմաններում: Երրորդ` գները ն աշխատավարձը ճկուն չեն կարճաժամկետ տատանումների շրջանակներում: Ակնհայտ է, որ այդ երնույթը չի կարող հավասարակշռության վերականգնման կարգավորիչ լինել, այդպիսին են հանդիսանում արտադրության ն զբաղվածության ծավալների տատանումները: Ֆրիդմենի կարծիքով Քեյնսը իր տեսության մեջ ելակետ է ընդունում եկամտի օգտագործումը, այլ ոչ թե հարստությունը: Ավելին, նա նշում է, որ Քեյնսի սխալը սպառման ֆունկցիայի կառուցման ժամանակ հարստության դերի անտեսումն է: Ընդ որում, Մ. Ֆրիդմենը առանձնացնում է հարստության հինգ հիմնական ձն. փողը (M1 ագրեգատը), պարտատոմսերը, բաժնետոմսերը, ֆիզիկական բարիքները ն մարդկային կապիտալը: Յուրաքանչյուրը ընդունակ է եկամուտ բերել ինչպես դրամական, այնպես էլ ոչ դրամական ձնով: Օրինակ` փողը կարող է եկամուտ բերել ոչ միայն տոկոսի ձնով, այլ նան հարմարությունների, երաշխավորությունների ն այլ տեսքով: Փողը, լինելով հարստության ձներից մեկը, միաժամանակ առանցքային միջոց է գների ողջ համակարգում, որի շնորհիվ էլ գործում է ամբողջ շուկայական համակարգը: Եթե յուրաքանչյուր տվյալ պահին փողի պահանջարկը կայուն է, ուրեմն դա վճարունակ պահանջարկի ն ամբողջ շուկայական համակարգի կայունության գլխավոր երաշխիքն է: Դրա հետ կապված` մոնետարիստները գտնում են, որ տնտեսական ակտիվության մակարդակը մեծ չափով կախված է դրամավարկային քաղաքականությունից: Արտադրության, զբաղվածության ն գների մակարդակը որոշող գործոնը միայն փողի առաջարկն է: Ընդհանրապես մոնետարիստների տեսության մեջ մեծ տեղ է գրավում սղաճի տեսությունը: Ըստ մոնետարիստների` սղաճի պատճառը համարվում է զուտ դրամական, որը կարելի է վերացնել փողի քանակային տեսության հիման վրա: Սղաճը մեկնաբանվում է որպես շրջանառվող ապրանքների քանակի դիմաց եղած փողի ավելցուկի արդյունք: Ընդ որում` շրջանառության մեջ փողի ավելցուկի ձնավորման հիմնական պատճառը պետական ծախսերն են: Վերջիններիս ծածկման համար պետությունը փողի էմիսիա է կատարում, ինչպես նան, եթե պետական ծախսերը ծածկվում են պարտատոմսերի ն հարկերի հաշվին, ապա դա կրճատում է արտադրական ներ-դրումների ծավալը, հետնաբար ն մեծանում է փողի զանգվածը շրջանառության մեջ, որն էլ ինֆլյացիայի պատճառ է հանդիսանում: Այս բոլորի հետ կապված` մոնետարիստները հանդես են գալիս պետության կողմից իրականացվող հակապարբերաշրջանային քաղաքականության դեմ: Դա խախտում է շուկայական գնագոյացման մեխանիզմը ն գներին զրկում տնտեսական գործունեությունը կառավարելուց: Ֆրիդմենը հատուկ նշանակություն է տալիս գների սղաճի հիմնահարցը լուծելուն:

Սղաճի ն գործազրկության մոնետարիստական տեսությունը ու դրա հետ կապված հանձնարարականները, տնտեսության կարգավորման իմաստով, ձնավորվել են որպես քեյնսականությանը պատասխան արձագանք: Մոնետարիստները քննադատական վերլուծության են ենթարկել Ֆիլիպսի կորը, որտեղ հիմնավորվում են գործազրկության ն սղաճի աճի տեմպերի փոփոխությունները կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ ժամանակաշրջաններում: Նրանք միայն ընդունել են գործազրկության ն սղաճի կարճաժամկետ կապը: Ֆիլիպսի կորը չի արտացոլում երկար ժամանակաշրջանում գործազրկության ն գների փոփոխությունների միջն եղած կայուն հարաբերակցությունն ու քանակական փոխկապվածությունը բարձր սղաճի մակարդակի պայմաններում: Ուստի այդ տեսությունը չի կարող պետության կողմից օգտագործվել որպես արդյունավետ կանխատեսման միջոց ն գների աճի տեմպերի կարգավորիչ: Մոնետարիզմի դրական ներդրումը տնտեսագիտության տեսության մեջ այն է, որ ուսումնասիրեց դրամական աշխարհի հակադարձ ազդեցության մեխանիզմը ապրանքային աշխարհի վրա, դրամական լծակների ն դրամական քաղաքականության ազդեցությունը տնտեսության զարգացման վրա: Մոնետարիստների տեսությունը պետական կարգավորման դրամավարկային քաղաքականության հիմքն է:

19.2. Մ.ՖՐԻԴՄԵՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Ամերիկացի հայտնի տնտեսագետ Միլտոն Ֆրիդմենը ծնվել է 1912 թվականին Նյու Յորքում, Ռումինիայից արտագաղթած աղքատ հրեայի ընտանիքում: Ավարտել է Ռուտգերսի համալսարանը: 1933 թվականին ստացել է մագիստրոսի կոչում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո անցել է դասախոսական աշխատանքի: 1946-1977թթ. դասավանդել է Չիկագոյի համալսարանում: 1950 թվականին մասնակցել է Մարշալի պլանի իրականացմանը, որով նախատեսվում էր պատերազմի հետնանքով քանդված Արնմտյան Եվրոպայի երկրների տնտեսությունների վերականգնումը: Ֆրիդմենը առաջիններից մեկն էր, որ հանդես եկավ Բրետոն-Վուդսյան արժութային համակարգի վերանայման ն արժույթի լողացող կուրսի կիրառման օգտին: 1971-1974թթ. Մ. Ֆրիդմենը եղել է ԱՄՆ-ի նախագահ Ռ. Նիքսոնի տնտեսական հարցերի գծով խորհրդատուն: 1976 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի: Մ. Ֆրիդմենը հեղինակ է բազմաթիվ աշխատությունների, որոնցից հիշատակման են արժանի «Սպառման ֆունկցիայի տեսությունը» (1957թ.), «ԱՄՆ-ի դրամական համակարգի կայացումը» (1963թ.), որոնցում շարադրվել են մոնետարիզմի տեսության հիմնական դրույթները: Ընդհանրապես Մ. Ֆրիդմենը տնտեսական ազատության կողմնակից էր: Ձեռնարկատիրական գործունեության բնագավառում ազատությունը նրա պատ342

կերացմամբ տնտեսությանը պետության միջամտության դերի նվազեցումն է: Պետությունը չպետք է մասնակցի հարստության ստեղծմանը, արտադրության չափերի, զբաղվածության, գների ն այլ երնույթների կարգավորմանը: Պետությունը պետք է միայն մասնակցի փողի քանակի կարգավորմանը հասարակության մեջ: Ինչպես արդեն նշվել է, մոնետարիստների ուսումնասիրությունների օբյեկտը փողն է ն շրջանառության մեջ եղած փողի քանակը: Ելակետային է այն տեսակետը, որ փողի պահանջարկը կայուն է, բայց կայուն չէ փողի առաջարկը, իսկ վերջինս պայմանավորված է վարկային ինստիտուտների սուբյեկտիվ որոշումներով: Ուստի փողի զանգվածի կտրուկ փոփոխությունը շրջանառության մեջ կարող է անհամամասնություններ առաջ բերել: Փողի առաջարկի գերազանցումը դրա պահանջարկից առաջ է բերում սղաճ: Դրամական ոլորտում տեղի ունեցող տեղաշարժերը տնտեսական զարգացման խանգարումների հիմնական պատճառներից են: Երկարաժամկետ շրջանում փողի անկայունությունը ուղեկցվում է տնտեսական աճի անկայունությամբ: Ըստ Ֆրիդմենի, եթե շրջանառության մեջ եղած փողի քանակի ն համախառն ներքին արդյունքի աճի տեմպերի միջն անհամամասնություն է առաջանում, ապա դա տնտեսության պարբերաշրջանային զարգացման պատճառ է դառնում: Տնտեսական պարբերաշրջանի անկման փուլի տնողությունը, ըստ Ֆրիդմենի գնահատման, կազմում է 5-ից մինչն 21 ամիս, իսկ վերելքինը` 13-ից 24 ամիս: Ելնելով վերոհիշյալից` մոնետարիստներն առաջարկում են տնտեսական կարգավորման միջոցներ, որոնց շարքում հիմնականը Մ. Ֆրիդմենի «դրամական կանոններն» են, որոնք շրջանառության մեջ փողի զանգվածի աճի կայուն տեմպ են ապահովում: Ըստ Ֆրիդմենի` փողի աճի տեմպը պետք է արտացոլի երկու գործոն. սպասվող սղաճի մակարդակը ն ՀՆԱ աճի տեմպը: Փողի աճի տեմպը որոշակի չափով պետք է գերազանցի ՀՆԱ աճին` բնեղեն արտահայտությամբ: Այսպես, ԱՄՆ-ի համար Ֆրիդմենը կանխատեսել էր փողի զանգվածի միջին տարեկան 4-57 աճի տեմպ` ելնելով ՀՆԱ 37 իրական աճից ն փողի շրջանառության արագության որոշակի իջեցումից: Իրականում դրամական կարգավորման մեխանիզմը կառուցվում է ոչ թե ինչոր կայուն նորմատիվից ելնելով, այլ որոշակի ինտերվալից ելնելով, որի շուրջը պետք է տատանվի փողի առաջարկը, ընդ որում` այն չպետք է գերազանցի վերին սահմանը: Նախորդ պարագրաֆում նշվել է, որ Ֆրիդմենը իր տեսության մեջ քննարկել է նան սղաճի հիմնահարցերը: Սղաճի հիմնահարցերի լուծման գործում Ֆրիդմենը հատուկ նշանակություն է տալիս գներին: Գների կայուն մակարդակը Ֆրիդմենը համարում է ազատ ձեռնարկատիրության ն տնտեսության նորմալ գործունեության զարգացման պայմաններից մեկը: Դրա հետ կապված` նա նշել է, որ սղաճի դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է պետության միջամտության

միջոցով իջեցնել գները, որը կապահովի ամբողջական պահանջարկի բարձրացում ն տնտեսության աշխուժացում: Զբաղվածության տեսության մեջ Ֆրիդմենը յուրովի է մեկնաբանում գործազրկության հիմնախնդիրը: Այսպես` արհմիությունները բացասաբար են ազդում աշխատանքի շուկայի վրա, որովհետն նրանք պայքարելով աշխատավարձի բարձրացման ուղղությամբ, բարձրացնում են աշխատուժի գինը ն արհեստականորեն ձգտում են պահպանել աշխատատեղերը, դրանով իսկ խախտում են աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի միջն հարաբերակցությունը: Մոնետարիստները դեմ են նան պետության սոցիալական քաղաքականությանը, որովհետն գործազրկության համար նպաստների վճարումը, նվազագույն աշխատավարձի երաշխավորումը նույնպես խանգարում են զբաղվածության հիմնախնդրի լուծմանը: Գործազրկության կրճատումը հնարավոր է միայն իրական աշխատավարձի իջեցման պայմաններում, ինչպես նան այն դեպքում, եթե պետությունը «մաքրի» աշխատանքի շուկան: Մենք արդեն նշել ենք, որ մոնետարիզմը ծագել է քեյնսականության դեմ պայքարի ընթացքում: Մոնետարիստների հայացքները շատ հաճախ հակա-սում են քեյնսյան հայացքներին: Սակայն իրականում տնտեսության կարգավորման այդ երկու մոտեցումների միջն չպետք է խիստ անջրպետ կառուցել: Երկու տեսություններն էլ նախատեսված են շուկայական տնտեսության համար: Այսպես, եթե Քեյնսը հիմնավորում էր եկամուտների քանակական կախվածությունը ծախսերից, ապա Ֆրիդմենը` եկամուտների կախվածությունը փողից: Այնուամենայնիվ այդ երկու մոտեցումների միջն կան տարբերություններ: Դրանք կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով. Ջ. Մ. Քեյնսի տեսությունը 1. Շուկայական տնտեսությանը պետության միջամտության անհրաժեշտությունը: 2. Զբաղվածությունը կախված է ամբողջական պահանջարկից: 3. 4. 5. 6. 7.

Մ. Ֆրիդմենի տեսությունը

Շուկան ընդունակ է ինքնակարգավորման: Տնտեսությունն է սահմանում արտադրության ն զբաղվածության մակարդակները: Փողի զանգվածը արտադրության նկատՓողի զանգվածը գների, մրցակցության մամբ չեզոք է: աճի ն փոփոխման պատճառն է: Գլխավոր հիմնախնդիրը գործազրկությունն Գլխավոր հիմնախնդիրը սղաճն է: է: Անհրաժեշտ է ճկուն դրամական քաղաԱնհրաժեշտ է կայուն դրամական քականություն: քաղաքականություն: Բյուջեի պակասուրդը պահանջարկի Բյուջեի պակասուրդը սղաճի պատխթանման միջոց է: ճառն է: Քեյնսականությունը տնտեսական աճի Մոնետարիզմը տնտեսական հավասատեսություն է: րակշռության տեսություն է:

19.3. Ի. ՖԻՇԵՐԻ ՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՓՈՂԻ ԱՌԱՋԱՐԿԻ ԵՎ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մոնետարիզմի ձնավորման ու զարգացման գործում կարնոր դեր են խաղացել մոնետարիզմին նախորդած տնտեսագիտական տեսությունները: Այդ տեսակետից աչքի է ընկնում ամերիկացի հայտնի տնտեսագետ-մաթեմատիկոս Իրվինգ Ֆիշերը (1867-1947թթ.): Ծնվել էր Նյու Յորք նահանգում: Կրթությունը ստացել է Յելսկի համալսարանում, որտեղ հետագայում աշխատել է մինչն իր կյանքի վերջը: Ֆիշերը Յելսկի համալսարանի եզակի շրջանավարտներից մեկն էր, որ տեսական տնտեսագիտության գծով թեզ էր պաշտպանել, այն էլ` մաթեմատիկայի ֆակուլտետում: Բացի գիտությունից, Ֆիշերը զբաղվել է նան հանրօգուտ հասարակական աշխատանքներով: Ֆիշերը ամերիկացի այն տնտեսագետներից էր, որը նպաստել է մաթեմատիկական մեթոդների, վիճակագրական վերլուծությունների լայն կիրառմանը տնտեսագիտական հետազոտություններում: Ի. Ֆիշերը ոչ մի դպրոց չի ստեղծել, բայց տոկոսի, սղաճի, սպասումների ն դրամաշրջանառության հարցերին նվիրված նրա տեսական վերլուծությունները, որոնք հիմնավորվում էին փաստացի նյութերով, հետազոտությունների մի ամբողջ ուղղության, մասնավորապես` ժամանակակից մոնետարիզմի առաջացման հիմք հանդիսացան: Զուտ տեսության բնագավառում Ֆիշերի ներդրումը կապված է ընդհանուր հավասարակշռության տեսության զարգացման հետ: Բացի դրանից, նա ուսմունք է ստեղծել տոկոսի ն կապիտալի, փողի, սղաճի վերաբերյալ: Ֆիշերի ուսումնասիրությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ է գրավում փողի մասին տեսությունը: Վերջինիս վերաբերյալ նա ունի մի շարք գիտական աշխատություններ: Ֆիշերի տեսությունն իրենից ներկայացնում է փողի քանակային տեսության վերափոխված տարբերակը ն այդ իմաստով հանդիսանում է ժամանակակից մոնետարիզմի ելակետը: Ֆիշերի փողի տեսության առանցքը փոխանակության հայտնի հավասարումն է, որը ցույց է տալիս կատարվող գործարքների ծավալի, շրջանառության մեջ օրինական վճարման միջոցների, դրանց արագության ն գների ընդհանուր մակարդակի միջն եղած կապերը: Փոխանակության հավասարումն ունի հետնյալ տեսքը. MՄ - PՕ, որտեղ` M-ը շրջանառության մեջ եղած փողի քանակն է, Մ-ն` փողի շրջանառության արագությունը, Օ-ն` իրացվող բարիքների ծավալը, P-ն` գների ինդեքսը (գների մակարդակը): Նշված հավասարումից նա հանգել է այն եզրակացության, որ շրջանառության համար այնքան փող է անհրաժեշտ, որ իրականացվեն ապրանքափո345

խանակության բոլոր գործարքները: Ֆիշերը ենթադրությունների միջոցով ցույց է տվել, որ գների մակարդակն ուղիղ համեմատական է փողի քանակի փոփոխությանը, պայմանով, որ փողի շրջանառության արագությունը ն առնտրական գործարքների ծավալները մնան անփոփոխ: Ի տարբերություն քեմբրիջյան դպրոցի ներկայացուցիչների, Ֆիշերը դրամաշրջանառությունը քննարկել է մակրոտնտեսական մակարդակով: Նոր դասականները փողի շրջանառության գործընթացը քննարկել են անհատի տեսանկյունից: Նոր դասականների հավասարումն ունի հետնյալ տեսքը. --ՃY կամ --ՃP,, որտեղ --ը դրամարկղային մնացորդների նկատմամբ անհատական պահանջարկն է, --ը` անհատի եկամուտը, ,-ն` դրանց կողմից իրականացվող գործարքների ծավալը: Որոշ ձնափոխություններ կատարելուց հետո ստացվել էր M-ՃPՕ կամ M-ՃY: Մաթեմատիկական ձնական տեսակետից Ֆիշերի հավասարումը ն քեմբրիջյան դպրոցի հավասարումները համարժեք են, որովհետն եթե ընդունենք, որ k-1/v: Ճ-ն մի գործակից է, որն արտահայտում է անվանական եկամտի ն փողի ձնով պահվող եկամտի մի մասի միջն համամասնությունը: Այսպիսով, Ճ-ն Մ-ի հակադարձ մեծությունն է: Դա բնական է, որովհետն փողի շրջապտույտի արագությունը կախված է այն բանից, թե ինչ քանակի փող է պահվում պաշարների ձնով: Եթե այդ պաշարը մեծ չէ կամ կրճատվում է, ապա փողի շրջապտույտի արագությունը մեծանում է: Ֆիշերի հավասարության մեջ Օ-ն արտահայտում է բոլոր գործարքները, որոնց սպասարկում են օրինական վճարման միջոցները: Իսկ դա նշանակում է, որ հաշվի են առնվել ոչ միայն վերջնական, այլ նան միջանկյալ գործարքները: PՕ ագրեգատը նա ստացել է բոլոր անհատական գործարքների պարզ գումարման միջոցով, իհարկե տարվա ընթացքում: Ֆիշերի փողի քանակային տեսության հետ սերտորեն կապված է նան տոկոսի ն կապիտալի նրա տեսությունը: Այս հարցերը մանրամասն քննարկվել են գլուխ 12-ում, ուստի այս բաժնում մենք դրանց չենք անդրադառնա: Ֆիշերի ուսումնասիրությունների օբյեկտ են եղել նան փողի պահանջարկի ն առաջարկի տեսությունները: Փողի պահանջարկը փողի նկատմամբ եղած պահանջն է: Փողի պահանջարկի վրա ազդում է երեք գործոն. արտադրության ծավալը (եկամտի համապատասխան մեծությունը), գների բացարձակ մակարդակը, փողի շրջապտույտի արագությունը: Եթե սպասվում է գների բարձրացում (սղաճ), ապա դա կհանգեցնի փողի գնողունակության նվազման: Նման պայմաններում մարդիկ ձգտում են շուտափույթ ազատվել այսպես կոչված` «տաք» փողերից: Իսկ եթե գների նվազում է նկատվում, ապա փողի պահանջարկն աճում է: Փողի պահանջարկը կարող է իջնել նան տոկոսադրույքի բարձրացման դեպքում: Փողի առաջարկը փողի այն քանակն է, որը գտնվում է շրջանառության մեջ: Առաջարկը բավականին փոփոխական է: Դրա կարգավորման գործում էական

դեր է խաղում բանկային համակարգը: Ֆիշերը ցույց է տվել փողի առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ մոնետար հավասարակշռության ձնավորման գործընթացը: Ի դեպ, դրամական հավասարակշռությունը սերտորեն կապված է ապրանքային սեկտորի հավասարակշռության հետ: Սակայն մոնետարիստների ն քեյնսականների մոտեցումները վերոհիշյալի նկատմամբ տարբեր են: Քեյնսը տոկոսը չի համարում ամբողջական պահանջարկի վրա ազդող գործոն: Մինչդեռ մոնետարիստները փողին, տոկոսադրույքին էական նշանակություն են տալիս: Ապրանքների ն ներդրումների պահանջարկը սերտորեն կապված է դրամական հոսքերի հետ: Փողի զանգվածի մեծացման շնորհիվ տեղի է ունենում գների աճ, որն էլ խթանում է արտադրության չափերի մեծացումը: Փողի առաջարկի մեծացման հետ կապված փոփոխությունները միայն քանակական իմաստով չեն կատարվում: Գների բարձրացումը անհամաչափ է կատարվում: Գնային փոփոխությունները ուղեկցվում են կառուցվածքային փոփոխություններով, ն նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում երկարաժամկետ կայուն զարգացման համար: Այսպիսով, Ի. Ֆիշերը իր հետազոտություններում տնտեսական գործընթացների կարգավորման նախապատվությունը տալիս է ֆինանսական լծակներին: Մեզ արդեն հայտնի է, որ Ֆիշերի հայացքները զարգացրել են ժամանակակից մոնետարիստները:

19.4. ՍՂԱՃԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Ինչպես մասնագիտական գրականության մեջ, այնպես էլ գործնականում սղաճի դեմ պայքարի վերաբերյալ գոյություն ունեն տարբեր կարծիքներ: Որոշ հեղինակներ առաջարկում են պահպանել սղաճի բարձր տեմպերը: Դրա բացասական հետնանքները կարելի է մեղմել հակաինֆլյացիոն միջոցառումների շնորհիվ: Դրանք ընդգրկում են բնակչության եկամուտների ինդեքսավորումը, տոկոսադրույքները, ֆինանսական ակտիվները ն այլն: Սակայն պրակտիկան ցույց է տալիս, որ սղաճի դեմ արդյունավետ պայքարի մղումը առանց պետական կարգավորման հնարավոր չէ պատկերացնել: Այսինքն` պետությունը պետք է վարի հակաինֆլյացիոն քաղաքականություն: Տարբերում են սղաճի տեմպերի իջեցման ուղղակի ն անուղղակի մեթոդներ: Կարգավորման ուղղակի մեթոդները ստացել են եկամուտների քաղաքականություն անվանումը: Պայմանականորեն կարելի է առանձնացնել եկամուտների քաղաքականության երկու ուղղություն. աշխատավարձի ն գների աճի համար կողմնորոշիչների սահմանում ու դրանց նկատմամբ ուղղակի վերահսկողություն: Վերահսկողությունը սովորաբար իրականացվում է աշխատավարձի ն գների սառեցման վերաբերյալ օրենքների ընդունմամբ:

Մոնետարիստները սղաճի կարգավորման գործում նախապատվությունը տալիս են դրամական լծակներին: Ընդ որում, ինֆլյացիայի կանխման համար անհրաժեշտ է կասեցնել փողի առաջարկի աճը: Ի տարբերություն մոնետարիստների, սղաճի կանխման հարցում այլ մոտեցումներ են ցուցաբերել նեոլիբերալներ Լ. Միզեսը ն Լ. Հայեկը: Նրանք դեմ են աշխատավարձի ն գների աճի նկատմամբ վերահսկողություն սահմանելուն: Ըստ նեոլիբերալների` արտադրողները ն ներդրողները տոկոսադրույքի մասին ոչ հստակ տեղեկատվություն են ստանում բանկերից: Դրա հետնանքով ռեսուրսները վերաբաշխվում են տարբեր ոլորտների միջն: Արտադրության միջոցներ արտադրողները առաջ են անցնում, արդյունքում սպառման առարկաները անբավարար են դառնում, որովհետն արտադրության միջոցների արտադրությամբ զբաղվածների աշխատավարձի աճը չի հաշվեկշռվում սպառման առարկաների արտադրության աճով: Այս անհամամասնությունը առաջ է բերում գների աճ: Մոնետարիստների կարծիքով սղաճի պատճառներից մեկն էլ բարձր սոցիալական ծախքերն են, որոնք կատարվում են պետության կողմից զբաղվածության մեծացման նպատակով: Այսպիսով, ըստ մոնետարիստների, սղաճի դեմ պայքարի հետնյալ եղանակներն են առաջարկվում. պետությունը չպետք է միջամտություն ցուցաբերի գնագոյացմանը, փողի էմիսիայի իրավունքը պետք է փոխանցվի մասնավոր բանկերին: Շուկայական մեխանիզմը ինքը կապահովի դրամավարկային ոլորտի կայունությունն ու հավասարակշռությունը: Սղաճի կարգավորման մեթոդները սրանցով չեն ավարտվում: Բոլորի կողմից ընդունելի է այն տեսակետը, որ անհրաժեշտ է բացահայտել սղաճը ծնող պատճառները: Մոնետարիստները առաջարկում են հրաժարվել պահանջարկի ինֆլյացիոն խթանման քաղաքականությունից ն առաջին պլան մղել սղաճի դեմ պայքարելու քաղաքականությունը:

ԳԼՈՒԽ ՃՃ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ՄՈԴԵԼՆԵՐԻ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

20.1. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ

Տնտեսական աճը, երկրի հարստության ավելացումը բոլոր ժամանակներում եղել են տնտեսագիտության տեսության ն տնտեսավարման պրակտիկայի կարնոր հիմնախնդիրներից: Դրա մասին են վկայում տնտեսական աճի այն բազմաթիվ տեսություններն ու մոդելները, որոնք այդ հիմնախնդրի հետազոտության հետ կապված արտահայտվել են տնտեսագիտության տարբեր դպրոցների ն ուղղությունների ներկայացուցիչների կողմից: Դրանք վերաբերում են տնտեսական աճի բովանդակությանը ն նշանակությանը, տնտեսական աճի գործոններին ու շարժիչ ուժերին, տնտեսական աճի տեմպերին ու հավասարակշռությանը, տնտեսական աճի մոդելներին, տնտեսական աճի ն սոցիալական առաջընթացի փոխկապվածության խնդիրներին ն այլն: Տնտեսական աճի ժամանակակից տեսություններն ու մոդելները ձնավորվել են որոշակի տեսական, գաղափարական աղբյուրների, արմատների հիմքի վրա, ինչպիսիք են` հասարակական հարստության ստեղծման դասական տնտեսագիտության դպրոցի հայեցակարգը, հասարակական արդյունքի վերարտադրության մարքսյան տեսությունը, արտադրության գործոնների նորդասական տեսությունը ն մակրոտնտեսական հավասարակշռության քեյնսյան տեսությունը: Դասական տնտեսագիտությունն, ըստ էության, տնտեսական աճի առանձնացված տեսություն չի ունեցել, սակայն նրա ներկայացուցիչները քննարկել են ազգային հարստության աճի գործոնները ն հանգել են այն եզրակացության, որ հարստության աճը որոշվում է արտադրության գործոնների քանակով ն դրանց արտադրողականությամբ, որոնք էլ իրենց հերթին ազդում են հասարակության եկամուտների բաշխման վրա: Անգլիացի նշանավոր տնտեսագետ Ադամ Սմիթը (1723-1789թթ.) «Ժողովուրդների հարըստությունը» հայտնի աշխատության մեջ խնդիր էր դրել հետազոտել հենց հասարակական հարստության բնույթն ու գործոնները: Սմիթը տնտեսական աճի ն հարստության ավելացման գործոններ է համարել արտադրության մեջ զբաղված բնակչության թվաքանակի ավելա349

ցումը ն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը: Անգլիացի մեկ այլ տնտեսագետ` Ջ. Ստ. Միլլը (1801-1873թթ.), իր «Քաղաքատնտեսության հիմունքներ» աշխատության մեջ քննարկել է արտադրության գործոնները ն այնուհետն վերլուծել դրանց աճի պատճառներն ու արտադրողականության դինամիկան: Տնտեսագիտության դասական դպրոցը տնտեսական աճի հիմք էր համարում կապիտալի կուտակումը կամ հասարակական արդյունքի մի մասի ինվեստավորումը, որը հանգեցնում է կապիտալի մեծացման: Այսպիսի մոտեցումը պայմանավորված էր այն հանգամանքներով, որ արտադրության բնական գործոններ հանդիսացող աշխատանքի ն հողի մեծությունը էականորեն կախված չեն մարդկային ջանքերից, հետնաբար տնտեսական աճի գլխավոր գործոն է ընդունվում կապիտալի մեծացումը ն այդ նպատակով իրականացվող կուտակումը: Ինչպես կնկատենք հետագա հարցերը քննարկելիս, տնտեսական աճի նորքեյնսյան տեսությունները նույնպես տնտեսական աճի հիմնական գործոն են ընդունում կապիտալի կուտակումը: Դասական տնտեսագիտության ժամանակաշրջանը բնութագրական էր նրանով, որ տնտեսական աճի համար անհրաժեշտ կուտակումները հիմնականում կատարվում էին կապիտալիստների շահույթից, քանի որ վարձու բանվորներն իրենց փոքր եկամտի պատճառով, իսկ հողասեփականատերերն էլ իրենց սպառողական նախապատվություններից ու շարժառիթներից ելնելով` շատ քիչ էին խնայում ն ինվեստավորում: Այս հանգամանքներից կախված, դասական տնտեսագիտության ժամանակաշրջանում տնտեսական աճի համար կարնոր նշանակություն էր ձեռք բերել շահույթի նորման, ինչպես նան եկամուտների բաշխումը` ի օգուտ կապիտալիստների շահույթի: Սակայն ըստ դասականների, մասնավորապես` անգլիացի տնտեսագետ Թոմաս Մալթուսի (1766-1834թթ.) ն Դավիթ Ռիկարդոյի (1772-1823թթ.), շահույթի նորման երկարաժամկետ կտրվածքում դրսնորում է նվազման միտում, որը նրանք կապում էին «հողի նվազող պտղաբերության օրենքի» հետ: Նրանց կարծիքով, բնակչության աճի պայմաններում հողի նվազող եկամտաբերությունն անխուսափելիորեն կհանգեցնի մշակվող հողատարածքների ընդլայնման ն հողային ռենտայի հարաբերականորեն մեծացման ու շահույթի կրճատման, որի արդյունքում կնվազի կուտակումը ն աստիճանաբար կդանդաղի ու կդադարի տնտեսական աճը: Մարդկության ապագայի նկատմամբ այսպիսի հոռետեսական կանխատեսումները հատկապես ակնհայտորեն են արտահայտվել Թ. Մալթուսի տնտեսագիտական ուսմունքում, մասնավորապես` նրա «ազգաբնակչության օրենքում», որի պատճառով այդ ժամանակաշրջանում քաղաքատնտեսությունն ստացել է «մռայլ գիտություն» անվանումը: Նման հոռետեսություն կտեսնենք նան «զրոյական տնտեսական աճի» հայեցակարգում, սակայն այլ հիմնավորմամբ, որին կանդրադառնանք հետագայում: Ինչպես նկատում ենք, դասական տնտեսագիտության ներկայացուցիչ-

ները նման եզրակացության են հանգել այն պատճառով, որ չեն նկատել կամ թերագնահատել են տեխնիկական առաջընթացի հնարավորությունները «հողի տնտեսական բերրիությունը» բարձրացնելու գործում ն ընդհանրապես անդրադարձել են միայն «հողի բնական պտղաբերությանը», որի նվազման միտումը, իրոք, ապագայում կարող էր հանգեցնել տնտեսական աճի արգելակման: Այս կապակցությամբ հիշենք, որ ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ վերը նշված օրինաչափության կերպարանափոխություններն են` «արտադրության գործոնների (ռեսուրսների) նվազող հատույցի», «նվազող սահմանային արտադրողականության» տեսությունները, որոնք, իհարկե, ունեն իրենց այլ հիմնավորումները ն հոռետեսական եզրահանգումներ չեն պարունակում: Տնտեսական աճի տեսության մեջ որոշակի հետք է թողել մարքսյան տնտեսագիտությունը: Տնտեսական աճի մարքսյան տեսությունը հասարակական արդյունքի ընդլայնված վերարտադրության ն իրացման միասնական տեսության արտահայտությունն է: Կ. Մարքսը (1818-1883թթ.) իր հանրահայտ «Կապիտալ» աշխատության մեջ հստակ սահմանազատել է տնտեսական աճի էքստենսիվ ն ինտենսիվ եղանակներն ու դրանց բնորոշ գործոնները: Տնտեսական աճի մարքսյան տեսության համաձայն` հասարակական արդյունքի ընդլայնված վերարտադրությունը կարող է ընթանալ էքստենսիվ ուղիով, երբ տեղի է ունենում արտադրության գործոնների քանակական ավելացում կամ կատարվում է այսպես կոչված` «արտադրության դաշտի» ընդլայնում, ն ինտենսիվ ուղիով, երբ կիրառվում են «ավելի արդյունավետ ու ներգործուն» արտադրության գործոններ: Կ. Մարքսը ինտենսիվ տնտեսական աճի հիմքում դրել է «տեխնիկական առաջընթացի» գործոնը ն ձերբազատվել «հողի նվազող պտղաբերության» դասական դպրոցի առաջադրած դրույթից: Այդուհանդերձ, Կ. Մարքսը դասականների նման նույնպես գտնում էր, որ կապիտալիստական տնտեսակարգում երկարատն ժամանակահատվածում շահույթի նորման նվազելու միտում է դրսնորելու ն ի վերջո հանգեցնելու է տնտեսական աճի արգելակման: Սակայն, ի տարբերություն տնտեսագիտության դասական դպրոցի, շահույթի նորմայի մարքսյան տեսության հիմքում ընկած է «կապիտալի օրգանական կազմի» բարձրացման միտումը, որը, ըստ նրա, բացատրվում է տեխնիկական առաջընթացով, որի հետնանքով արտադրության միջոցների մեջ «հաստատուն կապիտալը» ավելի արագ է աճում, քան «փոփոխուն կապիտալը», որը ներդրված է աշխատուժի մեջ: Ըստ Մարքսի` կապիտալիստ-ձեռնարկատերերը ձգտում են տեխնիկական առաջընթացի, որպեսզի անհատական արտադրության ծախսերը փոքրացնեն միջին կամ հասարակական ծախսերի համեմատությամբ ն դրանով իսկ դիմանան տնտեսական մրցակցությանը, գերշահույթ ապահովեն, որն, ինչ խոսք, հետագա տնտեսական աճի նախադրյալ է հանդիսանում: Սակայն ստացվում է, որ ձեռներեցների` տնտեսական առաջընթացի այս համընդհանուր ձգտումը ի

վերջո կհանգեցնի շահույթի միջին նորմայի նվազման, ն ըստ Կ. Մարքսի` կապիտալիստական տնտեսակարգը կկորցնի հետագա տնտեսական աճի ներքին խթանները, ն այդ արտադրաեղանակն ինքը կստեղծի իր իսկ սեփական զարգացման սահմանագծերն ու ներքին արգելակները: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե կապիտալիստական կամ շուկայական տնտեսակարգը, ըստ Մարքսի, տնտեսավարման անարդյունավետ համակարգ է, սակայն անհրաժեշտ է նշել, որ շահույթի միջին նորմայի նվազումը նա դիտել է ոչ թե բացարձակ երնույթ, այլ որպես միտում, որն ունի որոշակի հակազդող գործոններ, որոնք տանում են շահույթի նորմայի բարձրացման: Տնտեսական աճի տեսությունը նախկին սոցիալիստական տնտեսակարգում հիմնված էր վերարտադրության մարքսյան տեսության վրա, ն տիրապետում էր այն գաղափարական դրույթը, որ տնտեսական աճի բարձր տեմպեր կարող է ապահովել միայն հասարակական սեփականության վրա հիմնված կենտրոնացված պլանային տնտեսությունը: Եթե տնտեսական աճի մարքսյան տեսությունը զարգացավ գլխավորապես այս դրույթներից ելնելով, ապա տնտեսական աճի ժամանակակից տեսությունները ձնավորվեցին ու զարգացան որպես մարքսյան տեսության այլընտրանքային տարբերակներ ն գլխավորապես հիմնված են մակրոտնտեսական հավասարակշռության քեյնսյան ն արտադրության գործոնների նորդասական տեսությունների գաղափարական արմատների վրա: Տնտեսական աճի քեյնսյան տեսությունը, որը անվանվել է ի պատիվ անգլիացի նշանավոր տնտեսագետ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսի (1883-1946թթ.), հիմնված է մակրոտնտեսական հավասարակշռության մեթոդի վրա ն խնդիր է դնում հետազոտել ազգային եկամտի դինամիկայի վրա ազդող գործոնները արդյունավետ պահանջարկի ձնավորման պայմաններում: Քեյնսը «Զբաղվածության, տոկոսի ն փողի ընդհանուր տեսությունը» (1936թ.) աշխատության մեջ հետազոտում է սպառման ն խնայողության հարաբերակցության դիալեկտիկան ն այն կապում է ազգային եկամտի դինամիկայի հետ: Հասարակության հիմնական հոգեբանական օրենքի հիման վրա Քեյնսը բացահայտել է խնայողության սահմանային հակվածության աճի օրինաչափությունը: Նա տնտեսական աճի հիմնական գործոնը համարել է կուտակումը կամ ներդրումները: Որքան մեծ են ներդրումները, այնքան փոքր են ներկայիս սպառման չափերը, սակայն նշանակալից են դրանք ապագայում մեծացնելու պայմաններն ու նախադրյալները: Խնդիրը, ըստ Քեյնսի, այն է, որ գտնվեն կուտակման ն սպառման միջն այնպիսի խելամիտ հարաբերակցության եզրեր, որոնք կբացառեն դրանց միջն հակասությունը ն միաժամանակ կապահովեն ազգային եկամտի անհրաժեշտ աճ ն արտադրության կատարելագործում: Տարբերակելով ներդրում ն խնայողություն հասկացությունները, Քեյնսը դրանց հավասարությունը համարել է կայուն տնտեսական աճի անհրաժեշտ պայմաններից մեկը: Սա նշանակում է, որ այսօրվա խնայողությունները պետք է

համապատասխանեն վաղվա, ապագայի ներդրումներին: Եթե խնայողությունները գերազանցում են ներդրումները, ապա դանդաղում են տնտեսական աճի տեմպերը, իսկ եթե ներդրումներն են գերազանցում խնայողությունները, ապա դա հանգեցնում է երկրի էկոնոմիկայի գերբեռնվածությանը, որը նույնպես բերում է բացասական հետնանքներ: Քեյնսը գտնում է, որ տնտեսական աճը, հատկապես երկարաժամկետ հատվածում, հակասական բնույթ ունի, քանի որ դժվար է համապատասխանություն ապահովել տվյալ պահի փաստացի խնայողությունների ն ապագայում սպասվող ներդրումների միջն: Տնտեսական աճի քեյնսյան տեսության արժանիքներից է նան այն, որ բացահայտեց այն օրինաչափությունը, որ միավոր ներդրումից ստացվող եկամուտն աճում է ավելի մեծ չափով, քան հենց ներդրումը: Եկամտի աճի գերազանցման գործակիցը ներդրումների նկատմամբ Քեյնսն անվանեց մուլտիպլիկատոր (բազմարկիչ M), այն որոշելով եկամտի աճի (∆Y) ն ներդրումների աճի (∆Ճ) հարաբերությամբ` M-∆Y/∆Ճ: Այստեղից հետնում է, որ ազգային եկամտի հավելաճը որոշվում է ներդրումների աճի ն բազմարկչի արտադրյալով` ∆Y-∆ՃxM: Տնտեսական աճի քեյնսյան ուղղության գրեթե բոլոր մոդելներին բնորոշ է խնայողությունների ն ներդրումների միջն կախվածության ընդունումը: Այս կախվածության համաձայն` ազգային եկամտի հավելաճի տեմպը ((-) որոշվում է կուտակման նորմայի (Ns) ն ներդրումների արդյունավետության (նՃ) արտադրյալով` (--NsxնՃ Տնտեսական աճի քեյնսյան տեսությունը գաղափարական, մեթոդաբանական դեր խաղաց տնտեսական աճի հետքեյնսյան ն նորքեյնսյան տեսությունների ու մոդելների ձնավորման գործում, որոնք արտահայտվել են Ս. Հարիսի, Է. Հանսենի, Ջ. Կլարկի, Ռ. Հարրոդի, Ե. Դոմարի, Ն. Կալդորի, Ջ. Ռոբինսոնի ն այլոց կողմից: Դրանց կանդրադառնանք հետագա շարադրանքում:

Արտադրության գործոնների նորդասական տեսությունը մեթոդաբանական հիմք ծառայեց տնտեսական աճի նորդասական ուղղությունների ձնավորման համար: Արտադրության գործոնների նորդասական տեսության ելակետային դրույթները հիմնված էին այն գաղափարի վրա, որ արտադրության յուրաքանչյուր գործոն իր մասնակցությունն ունի արժեքի ստեղծմանը, հետնաբար հետազոտության հիմնական օբյեկտ են ընդունվում տնտեսական աճի գործոնները: Արտադրության գործոնների տեսության զարգացման գործում որոշակի ներդրում են ունեցել Ա. Մարշալը, Քոբը ն Դուգլասը, Է. Դենիսոնը, Ռ. Սոլոուն: Արտադրության գործոնների նորդասական տեսության հիմնադիր, անգլիացի տնտեսագետ Ալֆրեդ Մարշալը (1842-1924թթ.), ճիշտ է, «Տնտեսագիտության սկզբունքները» հայտնի աշխատության մեջ ամբողջական տեսու353

թյուն չի մշակել տնտեսական աճի վերաբերյալ, սակայն կարողացել է միմյանց հետ հաշտեցնել արժեքի վերաբերյալ իրարամերժ` արժեքի աշխատանքային, արտադրության ծախքերի, սահմանային օգտակարության, պահանջարկի ն առաջարկի տեսությունները ն հիմնավորել արժեքի բազմագործոնային տեսությունը` նշելով, որ արտադրության գործոններն են` աշխատանքը, կապիտալը, հողը, ձեռներեցության ընդունակությունը: Վերջինս Ա. Մարշալի կողմից հիմնավորվել է որպես արտադրության յուրահատուկ գործոն, առանց որի, ըստ էության, արդյունավետ չեն կարող գործել ու կիրառվել մյուս գործոնները: Ա. Մարշալը կատարել է նան տնտեսական աճի գործոնների մեկ այլ ուշագրավ դասակարգում, ըստ որի` համախառն ն զուտ եկամտի աճի գործոններին է դասել նան. 1 ա. հասարակական անվտանգությունը, որն ամրապնդում է իրենց վաստակած եկամուտներն ստանալու ն վայելելու` տնտեսավարողների վստահությունը, բ. ներկան հանուն ապագայի զոհաբերելու մարդկանց պատրաստակամությունը, գ. ընտանեկան կապերի ամրությունը, որը խթաններ է ստեղծում ապագա սերունդների ապահովման համար, դ. տոկոսի նորման, որը խթաններ է ստեղծում խնայողություններն ավելացնելու համար: Արտադրության գործոնների նորդասական տեսությունը կարնորվում է նրանով, որ տնտեսական հետազոտությունների օբյեկտը հասարակական արդյունքի բաշխման գործոններից աստիճանաբար դարձան դրա արտադրության, ստեղծման գործոնները: Արտադրության գործոնների նորդասական տեսության մեջ նշանակալից ներդրում են ունեցել ամերիկացի մաթեմատիկոս Չարլզ Քոբը ն տնտեսագետ Պոլ Դուգլասը, որոնք 1928թ. հրատարակված «Արտադրության տեսություն» աշխատության մեջ ներկայացրին մակրոտնտեսական բնույթի արտադրական ֆունկցիայի մոդելը, որտեղ արտադրության ծավալի աճը կախվածության մեջ է դրվում «աշխատանք» ն «կապիտալ» գործոններից: Քոբ-Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան ունի հետնյալ տեսքը` Y-ՃՃα Լβ, որտեղ` Y-ը - հասարակական արդյունքի ծավալն է, Ճ-ն` կապիտալի չափերն են, Լ-ը` աշխատանքի ծախսերն են` արժեքային արտահայտությամբ:

Տե՛ս Èñòîðèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ ó÷åíèé. Ïîä ðåä. Â. Àâòîíîìîâà, Ì., 2001, էջ 540:

α ն β – առաձգականության գործակիցներ են, որոնք ցույց են տալիս, թե արտադրության ծավալները քանի տոկոսով կավելանան Ճ ն Լ գործոնների 17ով ավելացման դեպքում, Ճ-արտադրական ռեսուրսների միաչափության բերման գործակիցն է: Ընդհանուր առմամբ, Քոբ-Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան գործնականում ունի հետնյալ տեսքը Y-1.01Ճ0,25Լ0,75 Այս ֆունկցիայի, ինչպես նան տնտեսական աճի այլ մոդելների ավելի մանրամասն վերլուծությանը կարող եք ծանոթանալ մեր կողմից կատարված մեկ այլ աշխատանքում 1: Քոբ-Դուգլասի վերը նշված արտադրական ֆունկցիան իր բազմաթիվ կերպարանափոխություններով հանդիսանում է տնտեսական աճի նորդասական տեսությունների ն մոդելների մեթոդաբանական հիմքը: Այն լայնորեն կիրառվել է Յ. Թինբերգենի, Է. Դենիսոնի, Ռ. Սոլոուի կողմից տնտեսական աճի մոդելների մշակման ժամանակ, որտեղ հաշվի են առնվել նան այլ գործոններ, մասնավորապես` գիտատեխնիկական առաջընթացի գործոնի դերն ու նշանակությունը տնտեսական աճ ապահովման գործում: Տնտեսական աճի նորդասական տարբեր մոդելներում արտադրական ֆունկցիան հանդես է գալիս որպես վերլուծության մեթոդ, որտեղ տնտեսական աճի գործոնները հետազոտվում են ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական տեսանկյունից:

20.2. ՀԱՐՐՈԴԻ ԵՎ ԴՈՄԱՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ

ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ

Ինչպես նշել ենք, տնտեսական աճի քեյնսյան տեսությունը մեծ արձագանք գտավ ու հետնորդներ ձեռք բերեց տնտեսագիտության մեջ, որոնց շնորհիվ ձնավորվեցին տնտեսական աճի նորքեյնսյան ն հետքեյնսյան տեսություններն ու մոդելները: Տնտեսական աճի տեսության զարգացման, նրա գործնականացման ն կոնկրետացման գործում իրենց նշանակալից ներդրումն են ունեցել անգլիացի տնտեսագետ Ռ.Հարրոդը ն ամերիկացի տնտեսագետ Ե.Դոմարը: Նրանք, միմյանցից անկախ, առաջադրեցին տնտեսական աճի գնահատման իրենց մոդելները: Նմանությունների պատճառով ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ մոդելը ընդունված է անվանել «Հարրոդ-Դոմարի» մոդել:

ա/ Հարրոդի տնտեսական աճի դինամիկ մոդելը

Տե՛ս Տնտեսագիտության տեսություն, ուսումնական ձեռնարկ, պատ. խմբագիր Գ. Ե. Կիրակոսյան, Եր. 2000 թ. 362-370:

Ռոյ Ֆորբս Հարրոդը (1900-1978թթ.) ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանը, որտեղ էլ երկար տարիներ դասավանդել է: Ծանոթ լինելով Քեյնսի հետ` այնուհետն դարձել է նրա հավատարիմ գործընկերը: Քեյնսի մահից հետո Հարրոդը գրել է նրա առավել ամբողջական ն բովանդակալից կեն-սագրությունը: Տնտեսական աճի վերաբերյալ Հարրոդի առավել կարնոր աշխատություններն են համարվում «Դինամիկայի տեսության ակնարկ» հոդվածը (1939թ.), «Տնտեսական դինամիկայի տեսության շուրջը» գիրքը (1948թ.): Քեյնսը Հարրոդին համարել է իր գիտական գաղափարների շարունակողը: Տնտեսական աճի նորքեյնսյան մոդելներին ն մասնավորապես` Հարրոդի մոդելին առավել բնորոշ են հետազոտության հետնյալ ելակետային պայմանները. 1. Տնտեսական աճը կապված է կապիտալի կուտակման գործընթացի հետ, ն հասարակական արդյունքի աճը որոշվում է միայն մեկ գործոնով` կապիտալի կուտակման նորմայով, 2. Ենթադրվում է, որ ներդրումները հավասար են խնայողություններին (Ճ-s), 3. Կապիտալատարությունը կախված չէ արտադրության գործոնների գների հարաբերությունից, այլ որոշվում է միայն արտադրության տեխնիկական պայմաններով, որոնք անփոփոխ են, այսինքն` ընդունվում է չեզոք տեխնիկական առաջընթացը, 4. Ենթադրվում է, որ կապիտալի նկատմամբ պահանջարկը, տրված կապիտալատարության պայմաններում, կախված է միայն հասարակական արդյունքի աճի տեմպերից ն դրա միտումներից: Հարրոդը տնտեսական աճի կամ տնտեսական դինամիկայի իր առաջադրած մոդելում խնդիր է դրել հետազոտել, թե տնտեսական աճի գործընթացում ինչ կերպ է տեղի ունենում կապիտալի, աշխատանքի ն բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամտի փոխհարաբերությունը: Հարրոդի մոդելը ներկայացվում է մի քանի տարբերակներով, որոնք ընդհանուր առմամբ կազմված են երեք մասերից: Հարրոդը դրանք բնութագրելու համար կիրառում է «տնտեսական աճի հիմնարար հավասարում», «երաշխավորված աճ» ն «բնական աճ» հասկացությունները: Տնտեսական աճի հիմնարար մոդելն ունի հետնյալ տեսքը` Օ⋅Ը- s, որտեղ` Օ – եկամտի կամ արդյունքի հավելաճի տեմպն է (∆Y:Y), Ը – հավելաճային կապիտալատարությունն է (արտադրանքը մեկ միավորով ավելացնելու համար անհրաժեշտ կապիտալի քանակն է) (∆Ճ:∆Y) s – խնայողության ենթադրվող նորման է (s -Տ:Y):

Այս հիմնական հավասարումն ըստ էության ցույց է տալիս, թե ինչպիսին պետք է լինի խնայողության նորման` տնտեսական աճի ձեռքբերման համար: Այս հավասարությունից ստացվում է, որ տնտեսական աճի տեմպը ուղիղ համեմատական է խնայողության նորմային ն հակադարձ համեմատական է կապիտալատարությանը` Օ- s:Ը: Սա, ըստ էության, արտահայտում է փաստացի տնտեսական աճի տեմպը: Տնտեսական աճի իր մոդելում Հարրոդը կարնորում է ոչ թե փաստացի տնտեսական աճի տեմպը, այլ կայուն, հետնողական տնտեսական աճը, որը կարող է ապահովվել տեխնիկական առաջընթացի չեզոքության ն անփոփոխ տոկոսի նորմայի պայմաններում: Դա բնութագրելու համար Հարրոդը կիրառում է «երաշխավորված տնտեսական աճի տեմպ» հասկացությունը: Երաշխավորված տնտեսական աճի մոդելը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ ներդրումները հավասար են խնայողություններին (Ճ-Տ): Երաշխավորված աճի մոդելն ստանալու մաթեմատիկական ձնափոխություններին չանդրադառնալով` ներկայացնենք դրա վերջնական տեսքը` Օw⋅Ը) -s կամ Օw-s:Ը), որտեղ` Օw – երաշխավորված տնտեսական աճի տեմպն է, որը բնութագրում է աճող կապիտալի ն արտադրական հզորությունների լրիվ զբաղվածությունը ն ձեռնարկատերերին պահում է հավասարակշռության վիճակում; Ը) – պահանջվող սահմանային կապիտալատարությունն է, որը ի տարբերություն փաստացի հավելաճային կապիտալատարության, ցույց է տալիս լրացուցիչ արտադրանքի թողարկման համար անհրաժեշտ լրացուցիչ կապիտալի պահանջարկը: Այսպիսով, ստացվում է, որ կայուն ն հավասարակշռված տնտեսական աճի ապահովման համար անհրաժեշտ է, որ խնայողությունների նորմայի մեծությունը հավասարվի երաշխավորված աճի տեմպի ն այն ապահովելու համար պահանջվող սահմանային կապիտալատարության արտադրյալին: Երաշխավորված տնտեսական աճի մոդելը ենթադրում է, որ փաստացի աճի տեմպը պետք է հավասար լինի սպասվելիք աճի տեմպին: Սակայն փաստացի աճը բոլորովին էլ պարտադիր չէ, որ հավասար լինի երաշխավորված աճին, չնայած այն հանգամանքին, որ յուրաքանչյուր ձեռներեց ձգտում է, որպեսզի պլաններն ու կանխատեսումներն առավել ճշգրիտ լինեն: Ըստ Հարրոդի երաշխավորված աճի մոդելի, եթե Օ>Օw, այսինքն` աճը սպասվածից ավելի է եղել, ապա փաստացի կապիտալատարությունը (Ը) փոքր կլինի պահանջվածից (Ը)), որն էլ կհանգեցնի աքսելերատորի էֆեկտի գործողությանը, ն ապրանքանյութական արժեքների, սարքավորումների պա կաս կզգացվի, ու կմեծանան ներդրումային ապրանքների նկատմամբ պատվերները (պահանջարկը): Իր հերթին, ներդրումային բազմարկիչը կհանգեցնի արտադրության հետագա աճի: Եթե փաստացի աճը փոքր լինի

երաշխավորվածից, այսինքն, արտադրողների սպասելիքները թերակատարվեն, ապա արտադրական կարողությունները կդառնան թերբեռնված, որը գործողության մեջ կդնի աքսելերատոր-բազմարկչի հակառակ էֆեկտը: Հարրոդի կարծիքով հաշվեկշռված աճը, այսինքն` փաստացի ն երաշխա-վորված աճի հավասարությունը ապահովելը նույնն է, ինչ որ` «հավասարակշռությունը դանակի սայրի վրա»: Ինչպես պարզեցինք, ըստ Հարրոդի` երաշխավորված տնտեսական աճն, ըստ էության, երաշխավորում է արտադրական հզորությունների (կապիտալի) լրիվ բեռնվածությունը: Այնուհետն Հարրոդը դիտարկում է նան արտադրության մյուս գործոնի` աշխատանքային ռեսուրսների լրիվ զբաղվածության նախադրյալը, որից ելնելով` կիրառում է «բնական տնտեսական աճ» հասկացությունը: Բնական տնտեսական աճն, ըստ Հարրոդի, արտահայտվում է աշխատանքի լրիվ զբաղվածության պայմաններում, որը, ըստ էության, կարելի է անվանել «առավելագույն» տնտեսական աճ: Բնական տնտեսական աճի առավելագույն մակարդակն ապահովվում է աշխատանքի առաջարկի ն դրա արտադրողականության հանրագումարով: Հարրոդը բնական տնտեսական աճն արտահայտել է հետնյալ հավասարության ձնով` Օn⋅Ը)- s կամ Օn⋅Ը)≠s, այսինքն` Օn⋅Ը)-կամ≠s Բնական տնտեսական աճի տեմպը (Օn) բնութագրում է տնտեսության այնպիսի վիճակը, երբ աշխատանքային ռեսուրսներն օգտագործվում են լրիվ ն հավասարակշռություն է ապահովվում աշխատանքի շուկայում: Եթե տնտեսական աճի փաստացի տեմպը (Օ) հավասար է բնական աճի տեմպին (Օn), ապա, ըստ Հարրոդի, տնտեսությունը զարգանում է կապիտալի ն աշխատանքի լրիվ զբաղվածության պայմաններում: Այլ կերպ ասած` տնտեսական աճի բնական տեմպը հանդիսանում է տնտեսական աճի փաստացի տեմպի վերին, առավելագույն սահմանը: Այնուհետն Հարրոդը անդրադառնում է փաստացի, երաշխավորված ն բնական աճի տեմպերի միջն փոխադարձ կապի վերլուծությանը ն հանգում է այն եզրակացության, որ տընտեսական աճի կայուն հավասարակշռված տեմպերի ապահովման իդեալական պայմաններն արտահայտվում են դրանց փոխկապվածությունները բնութագրող հետնյալ հավասարության մեջ. Օw⋅Ը)-s-Օn⋅Ը) Սա նշանակում է, որ լրիվ զբաղվածության պայմաններում տնտեսական աճի կայուն տեմպ ապահովելու համար անհրաժեշտ է, որ եկամտի ինվեստավորվող բաժինը` փաստորեն (Օw⋅Ը))-ը ն (Օn⋅Ը))-ը հավասար լինեն դրա խնայվող մասին (s): Սա, ըստ էության, Քեյնսի հայտնի Ճ-s հավասարման

փոփոխված ձնն է: Տարբերությունը այն է, որ ըստ Քեյնսի` ներդրումների չափերը որոշվում են կապիտալի սահմանային արդյունավետությամբ (ըստ էության, շահույթի նորմայով) ն տոկոսի նորմայով, իսկ Հարրոդի առաջադրած մոդելում ներդրումների չափերը կախվածության մեջ են բնակչության աճից, տեխնիկական առաջընթացից (նա ընդունում է վերջինիս չեզոք տարբերակը) ն «կապիտալի պահանջվող գործակցից» (կապիտալատարության սահմանային մեծությունից): Ինչպես Քեյնսը, Հարրոդը նույնպես խնայողության ծավալները կապում է հոգեբանական գործոնի, այն է` խնայողության հակվածության հետ: Հարրոդը նկատել է, որ տնտեսության զարգացումն առավելագույնի կհասնի, եթե տեղի ունենա Օ-Օn հավասարությունը` փաստացի աճը հավասար լինի բնական աճին: Սակայն նա նկատել է դրանց միջն տարբերության անխուսափելիությունը ն դա վերացնելու կամ մեղմելու նպատակով է, որ կիրառել է «երաշխավորված աճի տեմպ» հասկացությունը: Երաշխավորված աճի տեմպը, նրա բնորոշմամբ, աճի այնպիսի նախատեսված տեմպն է, որը բավարարում է ձեռներեցներին, ն նրանք ձգտում են պահպանել նան հետագայում: Սակայն, ըստ Հարրոդի, երաշխավորված աճը սովորաբար չի հավասարվում բնական աճին, որը պայմանավորված է խրոնիկական գործազրկությամբ: Այսինքն` Օn⋅Ը)≠s: Մյուս կողմից էլ, փաստացի աճի տեմպի շեղումը երաշխավորվածից նա բացատրել է արդյունաբերական պարբերաշրջանի առկայությամբ: Այս իմաստով, Հարրոդը ընդունել է, որ շուկայական տնտեսությունը ինքնին չի կարող ապահովել տնտեսական աճի դինամիկ հավասարակշռություն ն անհրաժեշտ է համարել տնտեսության պետական կարգավորումը:

բ/ Դոմարի տնտեսական աճի դինամիկ հավասարակշռության մոդելը Տնտեսական աճի նորքեյնսյան ուղղության նշանավոր ներկայացուցիչը ԱՄՆ-ում Ե.Դոմարն էր: Ծանոթ չլինելով Ռ.Հարրոդի հայտնի աշխատությանը, նրանից անկախ, ինքնուրույն հանգեց հավասարակշռված տնտեսական աճի հավասարմանը, որը նման է Հարրոդի երաշխավորված տնտեսական աճի դրույթներին:

Եվսեյ Դեյվիդ Դոմարը (իսկական ազգանունն է` Դոմաշնիցկի) (1914թ.) ծնվել է Ռուսաստանում ն 1936 թ-ից ապրել է ԱՄՆ-ում: Ավարտել է Կալիֆորնիայի համալսարանը, դասավանդել է ԱՄՆ-ի բազմաթիվ համալսարաններում ն ինստիտուտներում, 1957թ-ից` Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում: Գրել է տնտեսական աճի հիմնախնդիրներին վերաբերող բազմաթիվ հոդվածներ, որոնք 1957թ. հրատարակել է «Տնտեսական աճի տեսության ակնարկներ» գրքում: Ե.Դոմարի տնտեսական աճի դինամիկ հավասարակշռության մոդելը հիմնված է արտադրական ֆունկցիայի վրա, որի գործոնները փոխադարձ

փոխարինելի չեն համարվում: Դոմարի մոդելի հիմնական տարբերությունը Հարրոդի մոդելից այն է, որ Հարրոդը դրա հիմքում դրել է ոչ թե խնայողությունների ն ներդրումների հավասարությունը, այլ եկամտի ն արտադրական հզորությունների հավասարությունը, որը նա ներկայացնում է պահանջարկի ն առաջարկի հավասարության տեսքով: Դոմարի մոդելի խնդիրն է որոշել ներդրումներըի մեծությունը ն դրանց աճը ն դրանով իսկ եկամտի հավելաճը հավասարեցնել արտադրական հզորությունների հավելաճին, ընդ որում, անփոփոխ տեխնոլոգիայի դեպքում (այսինքն` կարճաժամկետ դինամիկ կտրվածքում) ներդրումների հավելաճը դիտվում է որպես ամբողջական պահանջարկի ն ամբողջական առաջարկի միակ գործոն: Դոմարի տեսության հիմնական գաղափարն այն է, որ ներդրումները երկակի դեր են խաղում տնտեսության մեջ. մի կողմից` դրանք արտադրական հզորություններ են ստեղծում, իսկ մյուս կողմից` պահանջարկ են ստեղծում բազմարկչի էֆեկտի միջոցով: Դոմարի մոդելը հիմնված է նան այն նախադրյալների վրա, որ խնայողությունները ն ներդրումները հավասար են միմյանց, իսկ խնայողության սահմանային հակումը կամ խնայողության նորման, կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը ն կապիտալազինվածությունը անփոփոխ ու հաստատուն են: Դոմարի մոդելում ամբողջական պահանջարկը փոփոխվում է քեյնսյան մեթոդաբանությամբ, այսինքն` ներդրումների մեծացման բազմարկչային էֆեկտի հետնանքով, որն արտահայտվում է հետնյալ կերպ. ∆Ճճt-∆Ճt⋅Ճ-∆Ճt:MPՏ, որտեղ` ∆Ճճt – ամբողջական պահանջարկի աճն է ընթացիկ ժամանակահատվածում, ∆Ճt – ներդրումների աճն է ընթացիկ ժամանակահատվածում, Ճ – բազմարկչի գործակիցն է, որը ներկայացվում է (1:MPՏ) տեսքով, MPՏ – խնայողության սահմանային հակումն է: Ամբողջական առաջարկի փոփոխությունը ընթացիկ ժամանակահատվածում Դոմարը ներկայացրել է հետնյալ ձնով. ∆ՃՏt-σ⋅∆Ճt-σ⋅∆Ճt-1, որտեղ` ∆ՃՏt – ամբողջական առաջարկի աճն է ընթացիկ ժամանակահատվածում, σ(սիգմա) – կապիտալի սահմանային արտադրողականությունն է (∆Y:∆Ճ) կամ կապիտալահատույցը, ∆Ճt – կապիտալի աճն է ընթացիկ ժամանակահատվածում, ∆Ճt-1 – ներդրումների աճն է նախորդ ժամանակահատվածում, որը հանգեցնում է կապիտալի հավելաճին (∆Ճt) ընթացիկ ժամանակահատվածի սկզբում:

Ելնելով Դոմարի մոդելի այն դրույթից, որ ամբողջական պահանջարկը հավասար է ամբողջական առաջարկին` Ճճt-ՃՏt, կստանանք հետնյալ հավասարումը. ∆Ճt:MPՏ-σ∆Ճt-1 կամ ∆Ճt:∆Ճt-1-σ⋅MPՏ Դոմարի ն Հարրոդի մոդելների նույնությունը ցույց տալու համար կատարենք որոշակի պարզեցումներ ու ձնափոխություններ: Խնայողության սահմանային հակումը (MPՏ) երկարաժամկետ կտրվածքում շատ քիչ է տարբերվում խնայողության միջին հակումից (ՃPՏ), որը ըստ էության խնայողության բաժինն է եկամտի մեջ կամ խնայողության նորման է (s): Այսինքն` MPՏ-ը որոշ պայմանականությամբ ներկայացնում է խնայողության նորման: (∆Ճt:∆Ճt-1)-ը փաստորեն ներկայացնում է ներդրումների հավելաճի տեմպը (∆Ճ): Այսինքն` տնտեսական աճի Դոմարի մոդելը կարելի է ներկայացնել հետնյալ պարզեցված տեսքով ` ∆Ճ-σ⋅s Այսինքն, ըստ Դոմարի, որպեսզի ամբողջական պահանջարկի հավելաճը համապատասխանի արտադրական կարողությունների կամ առաջարկի հավելաճին, ներդրումների աճի տեմպը պետք է հավասար լինի կապիտալի սահմանային արտադրողականության ն խնայողության նորմայի արտադրյալին: Քանի որ Դոմարը ներդրումների աճը համարել է տնտեսական աճի նախադրյալը հավասարակշռված տնտեսական աճի պայմաններում, իսկ կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը (σ) կամ կապիտալահատույցը` հակադարձ համեմատական կապիտալատարության ցուցանիշին (σ-1:Ը)), ապա Դոմարի տնտեսական աճի ∆Ճ-σ⋅s մոդելն, ըստ էության, Հարրոդի տնտեսական աճի մոդելի նմանակն է (Ըw-s:Ը)): Ահա այս իմաստով է, որ տնտեսագիտության մեջ կիրառվում է տնտեսական աճի «Հարրոդի-Դոմարի» մոդել հասկացությունը: Տնտեսական աճի Դոմարի մոդելը ենթադրում է, որ աշխատանքի առաջարկի հավելաճի տեմպը (∆Լt:∆Լ) պետք է հավասար լինի կապիտալի հավելաճի տեմպին (∆Ճt:∆t-1), որն էլ իր հերթին հավասար է ներդրումների ն հասարակական արդյունքի հավելաճի տեմպին. ∆Ճt:∆Ճt-1-∆Y:Yt-1-∆Ճ:Ճt-1-∆Լt:Լt-1-σ:MPՏ Սա իրենից ներկայացնում է Դոմարի տնտեսական աճի դինամիկ հավասարակշռության մոդելը: Սակայն այսպիսի դինամիկ հավասարակշռության, պահպանման համար անհրաժեշտ է իրականացնել որոշակի պայման, որը տնտեսագիտական գրականության մեջ ստացել է «Դոմարի պարադոքս» անվանումը: Պարադոքսի էությունը այն է, որ արտադրական կապիտալի մշտական աճի պայմաններում անբավարար ինվեստավորումը հանգեցնում է արտադրանքի գերարտադրության, չնայած, ըստ տրամաբանության, ներդրումների կրճատումը պետք է հանգեցներ թերարտադրության: «Դոմարի

պարադոքսը» բացատրվում է հետնյալ կերպ. 1 եթե ∆Ճt<∆Ճt, այսինքն` ներդրումների աճը հետ է մնում կապիտալի աճից, ապա դա, ըստ էության, տանում է նրան, որ ամբողջական պահանջարկի կազմի մեջ ներդրումները հարաբերականորեն կրճատվում են, որն էլ հանգեցնում է ամբողջական պահանջարկի աճի տեմպերի նվազման կամ որ նույնն է` արտադրված արտադրանքի ծավալը գերազանցում է պահանջարկը, որը գերարտադրության արտահայտություն է հանդիսանում: Ստացվում է, որ տնտեսական աճի կայուն հավասարակշռված տեմպը պահպանելու համար անհրաժեշտ է ժամանակ առ ժամանակ մեծացնել ներդրումների հավելաճը, որպեսզի ապահովվի աճող արտադրական հզորությունների լրիվ բեռնվածությունը: Այսպիսի տնտեսական աճը, որը ապահովում է կապիտալի լրիվ զբաղվածությունը, Դոմարի կողմից բնութագրվել է որպես «երաշխավորված տնտեսական աճ»: Դոմարը, ինչպես ն Հարրոդը, նկատել են, որ գործնականում դժվար է հավասարակշռված աճի տեմպի ապահովումը: Իրականում իրոք այդպես է, քանի որ հավասարակշռված աճի տեմպը շատ անկայուն է ն մեծ չափով կախված է ոչ միայն ն ոչ այնքան կառավարության ներդրումային քաղաքականությունից, որքան խնայողության նորմայից, որն էլ իր հերթին պայմանավորված է ինստիտուցիոնալ ու հոգեբանական բազմաթիվ գործոններով, մասնավորապես` հասարակության խնայողության սահմանային հակումով:

Տե՛ս Êóðñ ýêîíîìè÷åñêîé òåîðèè, ïîä ðåä. ×åïóðèíà Ì.Í., Êèðîâ, 2002, էջ 576:

20.3. ԿԱԼԴՈՐԻ ԵՎ ՌՈԲԻՆՍՈՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՃԻ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ

Հետքեյնսյան տնտեսագիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչներ են անգլիացի տնտեսագետներ Ն.Կալդորը ն Ջ.Ռոբինսոնը, որոնք հենվելով տնտեսական աճի քեյնսյան ն նորքեյնսյան տեսության գաղափարական հիմքերի վրա` նոր մոտեցումներ դրսնորեցին տնտեսական աճի հիմնախնդրի մեկնաբանման ժամանակ: Նիկոլաս Կալդորը (1908թ.) տնտեսական աճի հետքեյնսյան տեսաբաններից մեկն է, որը զբաղվածության, ինֆլյացիայի ն տնտեսական աճի տեսության հիմնախնդիրների հետազոտություն է կատարել: Նա դասավանդել է Քեմբրիջի համալսարանում, եղել է տարբեր երկրների կառավարությունների ֆինանսատնտեսական հարցերով խորհրդական: Կալդորը տնտեսական աճի հիմնախնդիրներին առավելապես անդրադարձել է «Տնտեսա-կան աճի մոդել» (1957թ.), «Տնտեսական կայունության ն աճի ուրվագծեր» (1960թ.) աշխատություններում: Կալդորն իր առջն խնդիր էր դրել հավասարակշռված տնտեսական աճի մոդելներն ավելի մոտեցնել իրականությանը: Այս նպատակով նա տնտեսական աճի մոդելների մեջ է ներառել նան ազգային եկամտի բաշխման գործոնները: Կալդորի առաջադրած տնտեսական աճի մոդելի համաձայն` տնտեսության հավասարակշռության վիճակի պայմաններում եկամուտների գումարը, որը նա ներկայացնում է աշխատավարձի (W) ն շահույթի (P) տեսքով, հավասարվում է սպառողական ծախսերին (Ը) ն խնայողություններին (ներդրումներին) (Ճ). 1 P+W-Ը+Ճ Կալդորի կարծիքով աշխատավարձն ամբողջովին սպառվում է, իսկ խնայողությունները ն ներդրումները կատարվում են շահույթից, որը ներկայացվում է ՏP տեսքով, որտեղ Տ-ը խնայողության նորման է: Ելնելով այս պայմաններից` Կալդորը համախառն սպառումը արտահայտում է հետնյալ ձնով. Ը-(1-Տ)P+W Վերջինս տեղադրելով նախորդ բանաձնի մեջ` ստացվում է, որ շահույթը որոշվում է հետնյալ կերպ. P=

i չ

Տե՛ս Èñòîðèÿ ýêîíîìè÷åñêèõ ó÷åíèé, Ïîä ðåä. Â.Àâòîíîìîâà, Ì., 2001, էջ 551:

Այստեղից հետնում է, որ շահույթի նորման կարող է արտահայտվել հետնյալ հավասարության տեսքով. P 1 i = ⋅ K չ K i )-ն իրենից ներկայացնում է կուտակման նորման, որը K հավասարակշռված աճի դեպքում կարող է արտահայտել նան տնտեսական աճի տեմպը: Քեյնսյան տեսության համաձայն` ներդրումները համարվում են արտածին գործոն, ն դրանք են որոշում շահույթի նորման ն ոչ թե հակառակը: Այս սկզբունքից ելնելով` Կալդորը նման իրավիճակը մեկնաբանում է երկու դեպքերի քննարկմամբ.

Ըստ Կալդորի` (

ա) Ենթադրելով, որ ներդրումների աճը գերազանցում է խնայողությունները, Կալդորը գտնում է, որ դա հանգեցնում է նրան, որ շահույթը սկսում է արագ աճել i բանաձնից), քան աշխատավարձը, քանի որ վերջինս (ելնելով P = չ սահմանափակված է կոլեկտիվ պայմանագրով: Սա իր հերթին հանգեցնում է խնայողությունների աճին, քանի որ շահույթի մի մասը (ի տարբերություն աշխատավարձի), խնայվում է, որն էլ դառնում է ներդրումների աղբյուր: բ) Եթե ներդրումները իջնում են խնայողություններից ցածր, ապա ապրանքների գներն իջնում են ավելի արագ, քան աշխատանքային պայմանագրով հաստատագրված աշխատավարձը, որի արդյունքում խնայողությունները նվազում են ն հավասարակշռությունը վերականգնվում է: Տնտեսական աճի հետքեյնսյան մոդելները, այդ թվում ն Կալդորի մոդելը, ունեն հիմնականում ինստիտուցիոնալ ուղղվածություն, ի տարբերություն նորդասական մոդելների, որն էլ դժվարացնում է դրանց կիրառումը որպես տնտեսական վերլուծություններ կատարելու միջոցներ: Տնտեսական աճի տեսության նշանավոր ներկայացուցիչներից է Ջոան Վայոլետ Ռոբինսոնը (1903-1983թթ.), որը համարվում է Ա. Մարշալի ն Ջ. Քեյնսի ուսմունքի շարունակողը: Նա համաշխարհային տնտեսագիտու-թյան մեջ ճանաչում գտավ տակավին 30 տարեկան հասակում, երբ հրատարակեց «Ոչ կատարյալ մրցակցության տնտեսագիտական տեսությունը» (1933թ.) գիրքը: Ռոբինսոնը տնտեսական աճի իր տեսությունը հիմնականում ներկայացրել է «Կապիտալի կուտակում» (1956թ.) աշխատության մեջ: Ռոբինսոնի տնտեսական աճի տեսությունը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ հասարակական արդյունքի աճի տեմպերը կախված են ազգային եկամտի բաշխումից, որն իր հերթին ֆունկցիա է համարվում կապիտալի կուտակումից: Կապիտալի կուտակման արագությունը որոշում է շահույթի նորման, հետնաբար

նան’ շահույթի բաժինը ազգային եկամտի մեջ: Ռոբինսոնի կողմից ներկայացված տնտեսական աճի մոդելն արտահայտվում է հետնյալ կերպ 1. W1+W2-P2; W1-Օ2, որտեղ` W1- բանվորների աշխատավարձն է` «ներդրումային ապրանքների հատվածում» կամ արտադրության միջոցների արտադրության ոլորտում (1 ստորաբաժանման մեջ), W2- բանվորների աշխատավարձն է «սպառման առարկաների հատվածում» կամ սպառման առարկաների արտադրության ոլորտում (11 ստորաբաժանման մեջ), P2- «սպառողական ապրանքների վաճառքային արժեքն է» կամ սպառման առարկաների արտադրության ծավալն է (11 ստորաբաժանման արտադրանքն է), Օ2- շահույթը ն ամորտիզացիան են սպառման առարկաների արտադրության ոլորտում կամ ըստ Ռոբինսոնի բնորոշման` «քվազիռենտան»: Ռոբինսոնի առաջադրած մոդելի էությունը այն է, որ կապիտալի կուտակումը ն դրա շնորհիվ հասարակական արդյունքի աճը հնարավոր են աշխատավարձի ն աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերի այնպիսի հարաբերակցության դեպքում, որը արտադրության միջոցներ ն սպառման առարկաներ արտադրող ոլորտներում հնարավորություն կտա կուտակման համար անհրաժեշտ միջոցներ ազատել: Առաջին հայացքից թվում է, թե Ռոբինսոնի մոդելը հիմնված է այն դրույթի վրա, որ կապիտալի կուտակումը ն դրա հիման վրա տնտեսական աճի ապահովումը հնարավոր են միայն աշխատավարձի հարաբերական իջեցման պայմաններում: Սակայն մեր կարծիքով, սա միանշանակ չի կարելի մեկնաբանել, քանի որ կապիտալի կուտակումը կապված է շահույթի մի մասի կապիտալացման հետ ն ոչ այնքան’ ազգային եկամտի մեջ շահույթի բաժնի մեծացման: Մյուս կողմից էլ, իրական փաստերը վկայում են, որ կապիտալի կուտակում կարող է կատարվել նան աշխատավարձի աճի պայմաններում: Այնուամենայնիվ Ռոբինսոնը նկատել է աշխատավարձի ն շահույթի փոխհարաբերության հակասականությունը ն այդ հիմնախնդիրը կապել է երկու հանգամանքի հետ. ա) Մի կողմից, ըստ Ռոբինսոնի, կապիտալի կուտակումը, արտադրության միջոցների առաջանցիկ զարգացումը, իրոք, որոշակիորեն դժվարացնում են աշխատավարձի բարձրացումը:

Տե՛ս Àôàíàñüåâ Â. Ñ., Áóðæóàçíàÿ ýêîíîìè÷åñêàÿ ìûñëü 30-70-õ ãîäîâ XX âåêà, Ì., 1976, էջ 217:

բ) Մյուս կողմից, աշխատավարձի հետ մնալը արտադրանքի թողարկման (արտադրողականության աճի) տեմպերից նվազեցնում է ապրանքների նկատմամբ պահանջարկը ն ստեղծելով տնտեսական դեպրեսիայի վտանգ, դրանով իսկ կաշկանդում է կապիտալի կուտակման հնարավորությունները: Այսպիսի իրավիճակից խուսափելու ելքը Ռոբինսոնը համարում է արհմիությունների պայքարը աշխատավարձի բարձրացման համար` ելնելով աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերից: Նրա կարծիքով, այս հանգամանքը կարող է ապահովել կապիտալի կուտակման այնպիսի ծավալներ ն տնտեսական աճի այնպիսի տեմպեր, որոնք կհամապատասխանեն տեխնիկական առաջընթացի հնարավորություններին: Ռոբինսոնի առաջադրած տնտեսական աճի մոդելն, ըստ էության, վերացական բնույթ ունենալով հանդերձ, ունի սոցիալական ուղղվածություն, քանի որ, ըստ նրա, «լճացման միտումների դեմ պայքարի հիմնական միջոցը արհմիությունների ճնշումն է` անվանական աշխատավարձի դրույքների բարձրացման նպատակով»:

20.4. ՍՈԼՈՈՒԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ՄՈԴԵԼԸ ԵՎ ՖԵԼՊՍԻ

«ԿՈՒՏԱԿՄԱՆ ՈՍԿԵ ԿԱՆՈՆԸ»

Տնտեսական աճի նորդասական ուղղության նշանավոր ներկայացուցիչներից է ամերիկացի տնտեսագետ Ռոբերտ Սոլոուն (ծնվ. 1924թ.), որը մեծ ներդրում է կատարել տնտեսական աճի տեսության զարգացման ն մոդելավորման գործում: Նա կրթություն է ստացել Հարվարդի համալսարանում ն 1950թից դասավանդում է Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում: Սոլոուն տնտեսական աճի իր տեսությունը հիմնականում ներկայացրել է 1956թ. հրատարակած «Ներդրում տնտեսական աճի տեսության մեջ» հոդվածում, 1969թ. հրատարակած «Աճի տեսությունը. շարադրանք» մենագրության մեջ: Տնտեսական աճի տեսության զարգացման մեջ ունեցած նշանակալից ներդրման համար Ռ. Սոլոուն 1987թ. արժանացել է Նոբելյան մրցանակի: Սոլոուն տնտեսական աճի հետազոտության արդյունքում հանգել է այն եզրակացության, որ «Հարրոդ-Դոմարի» տնտեսական աճի մոդելում տնտեսության անկայունության անխուսափելիության հիմնական պատճառն այն է, որ կապիտալազինվածությունն ընդունվել է որպես հաստատագրված մեծություն, որը հաստատուն փոխհարաբերություն է արտահայտում կապիտալի ն աշխատանքի միջն: Սակայն, ի հակադրություն դրան, Սոլոուն գտնում է, որ կապիտալի ն աշխատանքի միջն պետք է լինի ոչ թե կայուն այլ փոփոխական հարաբերակցություն: Սոլոուի տնտեսական աճի տեսությունը գաղափարապես հիմնված է արտադրության գործոնների նորդասական տեսության վրա, որն էլ

պայմանավորում է տնտեսական աճի Սոլոուի մոդելի նորդասական բնույթը: Սոլոուի մոդելում ենթադրվում է, որ բնակչությունն աճում է անփոփոխ տեմպերով, իսկ ներդրումները կազմում են եկամտի հաստատուն բաժինը ն որոշվում են խնայողության նորմայով (ինչպես «Հարրոդ-Դոմարի» մոդելում): Տնտեսական աճի քանակական բնութագրության համար Սոլոուի կողմից, ըստ էության, մշակվել են երկու մոդելներ. 1. Տնտեսական աճի աղբյուրների գործոնային վերլուծության մոդելը: 2. Խնայողությունների, կապիտալի կուտակման ն տնտեսական աճի փոխկապվածությունը բացահայտող մոդելը: Տնտեսական աճի առաջին մոդելի հիմքում Սոլոուն դրել է Քոբ-Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան ն այն ձնափոխելով` մտցրել է նան «տեխնոլոգիայի զարգացման գործոնը», որից հետո մոդելը ստացել է հետնյալ տեսքը. Օ - F(Ճ,Լ,(), որտեղ` Օ - արտադրանքի ծավալն է, Ճ - հիմնական կապիտալն է, Լ - ներդրված աշխատանքն է` աշխատավարձի ձնով, ( - տեխնոլոգիայի զարգացման մակարդակն է: Սոլոուն ենթադրում է, որ տեխնոլոգիայի փոփոխությունը հանգեցնում է կապիտալի ն աշխատանքի սահմանային արդյունքի միատեսակ ավելացման, որի հետնանքով ֆունկցիան ստանում է հետնյալ տեսքը. Օ - (F(Ճ,Լ) Այս դեպքում, ըստ Սոլոուի, արտադրանքի հավելաճը ներկայացվում է հետնյալ կերպ. ∆ձ = ∆T ⋅ Ւ(K, Լ) + ∆K ⋅ TՒK + ∆Լ ⋅ TՒԼ

Սա, ըստ էության, նշանակում է, որ արտադրանքի հավելաճը ( ∆ձ ) համամասնորեն կախված է տեխնոլոգիայի հավելաճից ( ∆T ), հիմնական կապիտալի հավելաճից ( ∆K ) ն ներգրավված աշխատանքի հավելաճից ( ∆Լ ): TՒK -ն ցույց է տալիս կապիտալի սահմանային արդյունքը, իսկ TՒԼ -ը` աշխատանքի սահմանային արդյունքը: ∆K ⋅ TՒK -կապիտալի բաժինն է ընդհանուր թողարկման մեջ, ∆Լ ⋅ TՒԼ -աշխատանքի բաժինն է ընդհանուր թողարկ ման մեջ: Ինչ վերաբերում է արդյունքի թողարկման հավելաճի տեմպերին, ապա, ըստ Սոլոուի, այն որոշվում է հետնյալ կերպ` ∆ձ ∆T ∆Լ ∆K = + չԼ + չK ձ T Լ K

Այսինքն` արտադրանքի թողարկման հավելաճը (

∆ձ ) կախված է տեխնիձ

∆T ), ներգրաված աշխատանքի հավելաճի ն T թողարկման մեջ աշխատանքի բաժնի ( չԼ ) արտադրյալից, կապիտալի

կական առաջընթացի տեմպից (

∆K ) ն նրա բաժնի ( չ K ) արտադրյալից: K Եթե աշխատանքի ն կապիտալի բաժինները արտադրանքի թողարկման մեջ չափվում են աշխատանքի արտադրողականության, կապիտալազինվածության ն կապիտալահատույցի հիման վրա, ապա տեխնիկական առաջընթացի ներդրումը ներկայացվում է որպես մնացորդ, որն առաջանում է աշխատանքից ն ∆T -ը կապիտալից ստացված հավելաճը հանելուց հետո: Այլ կերպ ասած` T տնտեսական աճի տեխնիկական առաջընթացի կամ «գիտելիքների մեջ առաջընթացի» բաժինն է, որը տնտեսագիտության մեջ ընդունված է անվանել «Սոլոուի մնացորդ»: Առանձին դեպքերում այն ներկայացվում է նան որպես «Աբրամովիտցի մնացորդ», «Դենիսոնի մնացորդ»` ի պատիվ ամերիկացի տնտեսագետներ Մ. Աբրամովիտցի ն Է. Դենիսոնի, որոնք նույնպես զգալի ներդրում են ունեցել նման կարգի արտադրական ֆունկցիայի հետազոտման ն գիտատեխնիկական գործոնի գնահատման բնագավառում: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ մինչն Սոլոուն տեխնիկական առաջընթացի գործոնի ազդեցությունը տնտեսական աճի վրա քննարկվել է դեռնս հոլանդացի տնտեսագետ Յան Թինբերգենի (1903-1994) կողմից, որը ՔոբԴուգլասի արտադրական ֆունկցիան ներկայացրել է հետնյալ տեսքով.

հավելաճի (

Մ = A ⋅ K α ⋅ Լ(1−α ) ⋅ e rt ,

որտեղ` r - տեխնիկական առաջընթացի տեմպն է, e - բնական լոգարիթմի հիմքն է: Ֆունկցիայի լոգարիթմական դիֆերենցումից ստացվում է, որ. Մ = ακ + (1 − α)Լ + r

Այն ցույց է տալիս, թե արդյունքի աճի տեմպը ( Մ ) որքանով է պայմանավորված կապիտալով (Ճ), աշխատանքով (Լ) ն տեխնիկական առաջընթացով Սոլոուի մյուս մոդելը ցույց է տալիս խնայողությունների, կապիտալի կուտակման ն տնտեսական աճի միջն փոխկապվածությունը: Չխորանալով մոդելը ստանալու Սոլոուի մաթեմատիկական հնարքների մեջ` նշենք, որ այն ունի հետնյալ տեսքը.

∆K = 5f (k ) − ոk ,

որտեղ` ∆K - ն կապիտալազինվածության հավելաճի տեմպն է, s - ը խնայողության նորման է, k -ն մեկ աշխատողի կապիտալազինվածությունն է, ո - ը բնակչության աճի տեմպն է: ոk -ն ըստ էության ցույց է տալիս, թե յուրաքանչյուր աշխատող որքան պետք է իր եկամտից խնայի ն ներդրումներ կատարի, որպեսզի կապիտալային բարիքներով ապահովի ապագա աշխատողներին (այդ թվում` իր սեփական երեխաներին): Սա Սոլոուի, այսպես կոչված, «հիմնարար հավասարումն» է, որի էությունն արտահայտվում է հետնյալ կերպ. մեկ աշխատողի կապիտալազինվածության հավելաճը, ըստ էության, այն է, որը մնացել է տեսակարար ներդրումներից (խնայողություններից) հետո, երբ կապիտալային բարիքներով ապահովվել են բոլոր նշանակում է, որ լրացուցիչ աշխատողները: Եթե 5f (k ) = ոk , ապա կապիտալազինվածությունը մնում է նախկին մակարդակին, ն տնտեսությունը զարգանում է առանց գործոնների միջն հարաբերակցության որնէ կառուցվածքային փոփոխությունների: Դա հաշվեկշռված տնտեսական աճի արտահայտություն է: Սոլոուի մոդելում, ի տարբերություն Հարրոդ-Դոմարի մոդելի, հաշվեկշռված աճի հետագիծը կայուն է համարվում: Այն արտահայտվում է հետնյալ գրաֆիկի տեսքով. Մ

ոk 5f(k)

K1 K0 K2 K nk ուղիղը ցույց է տալիս, թե յուրաքանչյուր աշխատող որքան պետք է իր եկամտից խնայի ն ներդրումներ կատարի, որպեսզի կապիտալային բարիքներով ապահովի հաջորդ աշխատողներին ն այդ թվում` իր երեխաներին: sf(k) կորը ցույց է տալիս, թե որքան է նրա փաստացի խնայողությունները` կախված կապիտալազինվածության ձեռքբերված մակարդակից: Ճ0 կետում դրանց տարբերությունը զրո է, ն դիտվում է հավասարակշռված աճ: Ճ0-ից ձախ կապիտալազինվածությունը աճում է, իսկ դեպի աջ հատվածում` նվազում: Երբ տնտեսական աճը հավասարակշռվում է, ապա դրա հետագա տեմպը կախված է

բնակչության աճից ն տեխնոլոգիական առաջընթացից: Ըստ Սոլոուի մոդելի` կապիտալազինվածության աճը հանգեցնում է մեկ մարդու հաշվով հասարակական արդյունքի աճի, սակայն այն ավելանում է ավելի փոքր չափերով, քանի որ նվազում է կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը կամ կապիտալահատույցը: Սոլոուի մոդելից հետնում է, որ որքան մեծ է խնայողությունների նորման, այնքան բարձր է կապիտալազինվածությունը ն հետնաբար բարձր է հաշվեկշռված տնտեսական աճի տեմպը: Ի վերջո, որքան բարձր է խնայողության նորման ն ներդրումերի ծավալը, այնքան ավելի մեծ է բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող հասարակական արդյունքի ծավալը: Այս դրույթը հիմնավորվում է տնտեսավարման պրակտիկայով: Այսպես, այն երկրներում, որտեղ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ տարեկան ծավալը առավել բարձր է (ԱՄՆ, Գերմանիա, Ճապոնիա ն այլն), խնայողությունները կազմում են ՀՆԱ 237-ից ավելի, միջին եկամուտ ունեցող երկրներում` 20-227, ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում` 10197 1: Տնտեսական աճն ինքնին ինքնանպատակ չէ, հետնաբար խնդիրն այն է, թե ինչպես որոշել հասարակության համար օպտիմալ համարվող տնտեսական աճը: Այս իմաստով Սոլոուի տնտեսական աճի մոդելը հնարավորություն է տալիս պատասխանել այն կարնոր հարցին, թե երկրում ինչպես ապահովել սպառման առավելագույն մակարդակ` տնտեսական աճի նախատեսված տեմպերի պայմաններում: Ամբողջական ձնով այս հարցի լուծումը տրվել է ամերիկացի տնտեսագետ Էդմունդ Ֆելպսի կողմից, 1961թ. հրատարակված «Առակ նրանց համար, ովքեր զբաղվում են աճով» աշխատության մեջ: Այն պայմանները, որոնց դեպքում ձեռք է բերվում սպառման առավելագույն մակարդակ, Է. Ֆելպսի կողմից բնութագրվել է «կապիտալի կուտակման ոսկե կանոն» հասկացությամբ: Ֆելպսը հարցադրում է կատարում, թե հասարակությունը ինչ մեծության կապիտալ է ցանկանում ունենալ հավասարակշռված տնտեսական աճի հետագծի վրա: Եթե այն բավականին մեծ լինի, ապա կերաշխավորի արտադրության բարձր մակարդակ, սակայն նրա մեծ մասը կուղղվի ոչ թե սպառմանը, այլ կուտակմանը ն «հասարակությունը չի կարող վայելել տնտեսական աճի պտուղները»: Իսկ եթե կապիտալի ծավալը չափազանց փոքր լինի, ապա հասարակությունը կսպառի գրեթե ամբողջ արտադրված արդյունքը, սակայն արտադրվածն էլ չափազանց քիչ կլինի: Պարզ է, որ հասարակության առավելագույն սպառում ապահովելու համար անհրաժեշտ օպտիմալ կետը պետք է գտնվի այս երկու ծայրահեղությունների միջակայքում: Ըստ «ոսկե կանոնի»` սպառման մակարդակը կլինի ամենաբարձրը այն դեպքում, երբ մաքսիմալացվի հասարակական արդյունքի ծավալի ն ներդրումների ծավալների միջն տարբերությունը կապիտալազինվածության կայուն

Տե՛ս Ãàéäàð Å. Àíàòîìèÿ ýêîíîìè÷åñêîãî ðîñòà. Ì.,1997, էջ 25:

մակարդակի պայմաններում: Այլ կերպ ասած` «ոսկե կանոնը» կամ սպառման մաքսիմալ մակարդակը գրաֆիկորեն կարտահայտվի, երբ բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամտի կորագծի` f(k) ն մեկ շնչին բաժին ընկնող ներդրումների կորագծի` sf(k) միջն ուղղահայաց դիրքերի տարբերությունը առավելագույնը կլինի հաշվեկշռված տնտեսական աճի պայմաններում, այսինքն` տեղի կունենա f (k ) − 5f (k ) = f (k ) − ոk հավասարակշռությունը` Մ f(k)

d Ը

ոk

E 5f(k) α

α K0

K

Նշված կորագծերի միջն հեռավորությունը առավելագույնն է այն Վ կետում, որտեղ f(k) կորի շոշափողի անկյունը հավասար է nk ուղղի անկյանը: Դրան համապատասխանում է կապիտալազինվածության Ճ0 օպտիմալ մակարդակը: «Ոսկե կանոնին» հասնելու համար անհրաժեշտ է ընտրել կապիտալի կուտակման այնպիսի նորմա, որպեսզի sf(k) կորը nk ուղիղը հատի Ճ0-ին համապատասխանող է կետում: Վէ հատվածը, ըստ էության, սպառման (Ը) առավելագույն մակարդակն է հավասարակշռված տնտեսական աճի պայմաններում: «Կապիտալի կուտակման ոսկե կանոնը» կերպարանափոխվում է, երբ Սոլոուի մոդելի մեջ հաջորդաբար ներգրավում ենք բնակչության աճի պայմանը ն տեխնիկական առաջընթացի գործոնը: Դրանցից էլ կախված` որոշվում են տնտեսական աճի տեմպերը հաշվեկշռված աճի կամ անփոփող կապիտալազինվածության պայմաններում: Եթե նկատի ունենանք, որ գործում է սահմանային արտադրողականության տեսությունը, ապա f(k) կորագծի թեքվածության անկյունը, այսինքն` կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը պետք է հավասար լինի տոկոսադրույքին ()): Այս դեպքում «ոսկե կանոնը»

կգործի, երբ տոկոսադրույքը հավասար լինի բնակչության աճի տեմպին, իսկ հավասարակշռված աճի պայմաններում` երկրի տնտեսության աճի տեմպին:

20.5. ԴԵՆԻՍՈՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ

«ԹՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ»

Տնտեսական աճի նորդասական տեսությունների ընդհանրությունը նրանում է, որ դրանք գաղափարապես հիմնված են արտադրության գործոնների նոր դասական տեսության ն մասնավորապես` բազմագործոնային տեսության վրա: Եթե տնտեսական աճի քեյնսյան ն նորքեյնսյան տեսությունները հիմնված են տնտեսական աճի միագործոն տեսության վրա ն որպես հիմնական գործոն են դիտարկում կապիտալը ն դրա կուտակումը, ապա նորդասական տեսությունները հիմնված են Քոբ-Դուգլասի երկգործոնային արտադրական ֆունկցիայի ն դրա ձնափոխված բազմագործոնային արտադրական ֆունկցիայի կիրառության վրա: Տնտեսական աճի նորդասական տեսության ներկայացուցիչները (Յ. Թինբերգեն, Ի. Շումպետեր, Ռ. Սոլոու, Է. Դենիսոն) հետազոտելով տնտեսական աճի գործոնների բնույթը, որոշակի ներդրում են կատարել դրանց դասակարգման ն դերի ու նշանակության բացահայտման գործում: Տնտեսական աճի տեսության հետազոտման ն դրա գործոնային վերլուծության բնագավառում զգալի ավանդ ու ներդրում ունի ամերիկացի նշանավոր տնտեսագետ, Բրուքլինի ինստիտուտի պրոֆեսոր Էդվարդ Ֆ. Դենիսոնը, որը հայտնի է այս հիմնախնդրին նվիրված իր հիմնարար աշխատություններով. «Տնտեսական աճի տեմպերի տարբերությունների հետազոտումը» (1967թ.), «Տնտեսական աճի միտումները ԱՄՆ-ում» (1985թ.): Դենիսոնը տնտեսագիտության մեջ առաջին անգամ կատարեց տնտեսական աճի ծավալուն գործոնային վերլուծություն ն փորձեց քանակապես գնահատել յուրաքանչյուր գործոնի ներդրումը հասարակական արդյունքի տարեկան հավելաճի մեջ: Տնտեսական աճի գործոնային վերլուծության նպատակով Դենիսոնը աճի հիմնական գործոնները` աշխատանքը, կապիտալը, հողը ն արտադրողականությունը (որը պայմանավորված է գիտատեխնիկական առաջընթացով ն մյուս գործոնների արդյունավետությամբ) ներկայացրել է որոշակի բաղադրիչների (ագրեգատների) տեսքով ն հաշվարկել է յուրաքանչյուրի բաժինը ազգային եկամտի հավելաճի տեմպի մեջ: Նա քննարկել է տնտեսական աճի 23 գործոններ, որոնցից 4-ը վերաբերում են աշխատանքին (զբաղվածություն, բանվորական ժամանակ, աշխատուժի սեռատարիքային կազմ, կրթություն), 4-ը` կապիտալին (միջազգային ակտիվներ, բնակելի տները, ոչ բնակելի շենքեր,

կառույցներ ն սարքավորումները, ապրանքանյութական պաշարներ), 1-ը` հողային գործոնին ն մնացած գործոնները վերաբերում են գիտատեխնիկական առաջընթացով պայմանավորված արտադրության գործոնների արտադրողականության բարձրացմանը (մասնավորապես` գիտելիքների առաջընթացը, տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի փոփոխությունը, ռեսուրսների բաշխումը ն այլն): Վերլուծելով ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Անգլիայի, Իտալիայի ազգային եկամուտների աճի տեմպերը 1950-1962թթ., Դենիսոնը հաշվարկել է յուրաքանչյուր գործոնի ներդրումը դրա ապահովման գործում: Մասնավորապես նա ցույց է տվել, որ ԱՄՆ-ում 1950-62թթ. ազգային եկամտի հավելաճի տեմպը կազմել է 3,327, որի 587-ը բաժին է ընկնում արտադրության գործոնների ծախսերին կամ քանակական ավելացմանը, իսկ 427-ը` արտադրողականության բարձրացմանը, իսկ վերջինիս մեջ 327-ը բաժին է ընկնում գիտատեխնիկական գործոնին: Հետագայում Դենիսոնը «Տնտեսական աճի միտումները ԱՄՆ-ում» աշխատության մեջ վերլուծել է ԱՄՆ-ի ազգային եկամտի աճի գործոնները 19291982թթ. ժամանակահատվածում ն դրանք ներկայացրել է մեկ այլ դասակարգմամբ` քննարկելով տնտեսական աճի 8 գործոններ: Դրանք են` աշխատանքային ծախսերի ավելացումը, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, տեխնիկական առաջընթացը, կապիտալի ծախսերը, կրթությունը ն պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությունը, արտադրության մասշտաբներով պայմանավորված տնտեսումը, ռեսուրսների բաշխման բարելավումը, օրենսդրաինստիտուցիոնալ ն այլ գործոններ: Կատարելով տնտեսական աճի գործոնային վերլուծություն կամ այսպես կոչված` «թվաբանություն», Դենիսոնը ցույց է տվել, որ ԱՄՆ-ում 1929-82թթ. տնտեսական աճի հիմնական գործոնը հանդիսացել է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, որին բաժին է ընկել աճի 687-ը: Գիտատեխնիկական գործոնների բաժինը տնտեսական աճի ապահովման մեջ, ըստ Դենիսոնի, մոտավորապես 427 է կազմում: Տնտեսական աճի գործոնային վերլուծության մեջ հատկապես կարնորվում ու բարձր է գնահատվում գիտատեխնիկական գործոնի գնահատման Դենիսոնի մոտեցումը: Դենիսոնը կիրառել է «տնտեսական աճի մնացորդային գործոն» հասկացությունը` նկատի ունենալով աշխատանքից, կապիտալից ն հողից բացի մյուս բոլոր գործոնների ներգործությունը տնտեսական աճի վրա ն գլխավորապես գիտատեխնիկական առաջընթացով պայմանավորված գործոնները: Այս իմաստով Դենիսոնի «Մնացորդային գործոնը» կարելի է անվանել «Դենիսոնի մնացորդ», որն իր բնույթով նման է «Սոլոուի մնացորդին» ն բնութագրում է գիտատեխնիկական գործոնի, գիտելիքների առաջընթացի ներդրումը տնտեսական աճի մեջ:

Տնտեսական աճի մեջ գիտատեխնիկական գործոնի գնահատման Դենիսոնի, ինչպես նան Սոլոուի «մնացորդային մեթոդի» կիրառման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է հենց գիտատեխնիկական առաջընթացի բնույթով ն յուրահատկություններով: Գիտատեխնիկական առաջընթացը դրսնորվում է նյութականացված ն չնյութականացված ձներով: Նյութականացված տեխնիկական առաջընթացը մարմնավորվում է արտադրության նյութաիրային գործոնների մեջ, որը կարելի է գնահատել որպես կապիտալի որակի բարելավման աստիճանի, նրա արտադրողականության բարձրացում: Չնյութականացված գիտատեխնիկական առաջընթացն արտահայտվում է գիտելիքների առաջընթացով, կրթության մակարդակի բարձրացմամբ, գիտական հետազոտությունների ն մշակումների ծախսերով, աշխատողների որակավորման բարձրացմամբ, արտադրական հմտություններով («նոու-հաու») ն այլն, որոնք շատ դժվար է առանձնացնել ն գնահատել այն գործոններից առանձին, որոնք նույնպես նպաստում են միավոր ծախսերի արտադրողականության բարձրացմանը: Հետնաբար գիտատեխնիկական գործոնի ազդեցությունը հնարավոր է գնահատել միայն «մնացորդային մեթոդով», որն էլ կիրառվել է նան Դենիսոնի կողմից: Այս մեթոդը հիմնված է Քոբ-Դուգլասի արտադրական ֆունկցիայի վրա ն ունի հաշվարկման հետնյալ սկզբունքը. եթե ամբողջական եկամտի հավելաճից հանենք այն մասը, որը առաջացել է կապիտալի հավելաճից ն աշխատանքի հավելաճից, ապա կստացվի, որ եկամտի մնացորդը ստեղծվել է մնացած բոլոր գործոնների հաշվին: Այս հարցում Դենիսոնի մոտեցումը փոքր-ինչ տարբերվում է Սոլոուի մոտեցումից նրանով, որ Սոլոուն եկամտի հավելաճի մնացորդն ամբողջովին վերագրում է տեխնիկական առաջընթացին, սակայն Դենիսոնը դա վերագրում է «տնտեսական աճի մնացորդային գործոնին», որի մեջ ներառում է ոչ միայն գիտատեխնիկական առաջընթացը, այլն գործոնների բաշխումն ու արդյունավետ օգտագործումը, արտադրության մասշտաբից տնտեսումը, որոնք միասին հանգեցնում են «գործոնների ամբողջական արտադրողականության» բարձրացմանը: Այլ կերպ ասած, եթե գործոնների քանակական ավելացմամբ ձեռք բերվածը վերագրվում է էքստենսիվ տնտեսական աճին, ապա «գործոնների ամբողջական արտադրողականության» բարձրացման շնորհիվ ձեռքբերվածը վերագրվում է ինտենսիվ տնտեսական աճին, որում, ըստ Դենիսոնի տնտեսական աճի «թվաբանության», առավել կարնորվում է գիտատեխնիկական առաջընթացի ներդրումը: Տնտեսական աճի գործոնային վերլուծության համար սովորաբար կիրառվում է հետնյալ պարզեցված արտադրական ֆունկցիան. Y-WԼԼ+Wk⋅Ճ+Wn⋅n+Ձ, որտեղ` Y – հասարակական արդյունքի հավելաճի տեմպն է,

WԼ, Wk, Wn – աշխատանքի, կապիտալի, բնական ռեսուրսների բաժինն է հասարակական արդյունքի միավոր աճի մեջ, այսինքն` (WԼ+ Wk+ Wn-1) Լ, Ճ, n – աշխատանքի, կապիտալի, բնական ռեսուրսների ծախսերի հավելաճի տեմպն է, Ձ – գիտատեխնիկական առաջընթացի, գործոնների ամբողջական արտադրողականության աճի տեմպն է կամ «Դենիսոնի մնացորդային գործոնն է»: Դենիսոնի «մնացորդային գործոնը» կամ տնտեսական աճի մեջ գիտատեխնիկական ն մնացյալ գործոնների ներդրումը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. Ձ-Y-(WԼ⋅Լ+Wk⋅Ճ+Wn⋅n) Դենիսոնի տնտեսական աճի գործոնային վերլուծությունը ն նրա մեթոդաբանությունը ներկայումս էլ կարնորվում են տեսական հիմնավորվածությամբ ն գործնական կիրառման մատչելիությամբ ն պարզությամբ:

20.6. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

«ԶՐՈՅԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ» ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ

Տնտեսական աճը հասարակության զարգացման հիմնական, սակայն միակ հատկանիշը չէ: Տնտեսական աճի բարձր կամ ցածր տեմպերի առկայությունը դեռնս չի վկայում տնտեսական զարգացման, առաջընթացի նույնպիսի տեմպերի մասին, քանի որ վերջինս բազմակողմ ն բազմագործոնային գործընթաց է ն արտացոլում է տնտեսական համակարգի ոչ միայն քանակական, այլն որակական կողմերը: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ միանշանակ մոտեցում ու վերաբերմունք գոյություն չունի տնտեսական աճի հիմնախնդրի նկատմամբ: Դրա մասին է վկայում տնտեսական աճի հակառակորդների ն կողմնակիցների առկայությունը, որոնք յուրովի են մեկնաբանում այս խնդիրը: Տնտեսական աճի հակառակորդները, առաջադրելով «տնտեսական զարգացում` առանց աճի» հիմնադրույթը, գտնում են, որ տնտեսական աճը զարգացած երկրներում նպատակաուղղված ձնով պետք է կանխվի, քանի որ բարեկեցության հասած հասարակության մեջ հետագա տնտեսական աճը կնշանակի բնական ռեսուրսների անիմաստ վատնում ն էկոլոգիական վտանգի մեծացում: Մյուս կողմից, միայն տնտեսական աճով չէ, որ պետք է լուծվեն հասարակության սոցիալական հիմնախնդիրները, ինչպիսիք են` աղքատությունն ու եկամուտների անհավասարությունը, քանի որ դրանք պայմանավորված են ոչ այնքան հասարակական արդյունքի ծավալով, որքան դրա բաշխման սկզբունքով:

Տնտեսական աճի կողմնակիցներն այն արդարացնում են` ելնելով պահանջմունքների անընդհատ ավելացման օրինաչափությունից, զարգացող երկրներում արտադրության ինդուստրացման ոչ բավարար մակարդակից ն հասարակական արդյունքի տարեկան հավելաճի տեմպերը բնակչության հավելաճի տեմպերին գերազանցելու անհրաժեշտությունից, որը բարեկեցության բարձրացման տնտեսական նախադրյալն է: Այս դեպքում նույնիսկ արդարացվում է «տնտեսական աճ` առանց զարգացման» տեսակետը: Տնտեսական աճի ինչպես նորքեյնսյան, այնպես էլ նորդասական տեսություններն ընդհանուր առմամբ կողմնորոշված են հասարակական արդյունքի հաշվեկշռված, օպտիմալ տեմպերի ապահովմանը, որը միաժամանակ կապահովի սպառման առավելագույն մակարդակ ն բարեկեցության բարձրացում: Սակայն տնտեսական աճի հիմնախնդրի հետ կապված` գոյություն ունեն նան այլ մոտեցումներ, մասնավորապես` «տնտեսական աճի սահմանների տեսությունը» ն դրա դրսնորում հանդիսացող` «զրոյական տնտեսական աճի» հայեցակարգը: Տնտեսական աճի սահմանների տեսությունը ձնավորվել է 1970-ական թվականների սկզբին, երբ որոշ տնտեսագետներ, հետազոտելով տնտեսական աճի դինամիկան, հանգեցին այն եզրակացության, որ տնտեսական աճի գոյություն ունեցող տեմպերի պահպանման դեպքում անխուսափելի կդառնա «գլոբալ աղետը»: 1971թ. ամերիկացի տնտեսագետ Ջ. Ֆորեստերը հրատարակեց «Համաշխարհային դինամիկա» գիրքը, որտեղ նա տնտեսական աճի առկա տեմպերի պայմաններում անխուսափելի է համարում 21-րդ դարի սկզբին տեղի ունենալիք համաշխարհային աղետը` կապված շրջակա միջավայրի թունավորման, բնական ռեսուրսների պաշարների վերացման, գերբնակչության ն դեմոգրաֆիական պայթյունների հետ: Աղետից խուսափելու համար Ֆորեստերը մշակել է «գլոբալ հավասարակշռության» մոդելը, ըստ որի` առաջարկվում է արգելակել երկրագնդի բնակչության աճը, որպեսզի այն 20-րդ դարի վերջին չգերազանցի 4,5 միլիարդը: 1972թ. Ֆորեստերի աշակերտ Դ. Մեդոուսը իր տիկնոջ հետ «Հռոմի ակումբում», որտեղ քննարկվում էին համաշխարհային էկոնոմիկայի գլոբալ հիմնախնդիրներ, զեկուցում կարդաց «Աճի սահմանները» թեմայով, որը 1974թ. հրատարակվեց առանձին գրքով: Նա կրկին մարդկության ուշադրությունը հրավիրեց համաշխարհային աղետի անխուսափելիության վրա: Նշելով արտադրության բուռն զարգացման պայմաններում ներդրումային ապրանքների ծավալի մեծացումը, չվերարտադրվող բնական ռեսուրսների պաշարների կրճատումը, բնակչության արագ աճը` Մեդոուսը եզրակացնում է, որ շարունակվող տնտեսական աճի յուրաքանչյուր օրը համաշխարհային տնտեսոսւթյունն ավելի է մոտեցնում այդ աճի սահմաններին, ն երկրագնդի ֆիզիկական հնարավորություններից ելնելով` տնտեսական աճը պետք է դադարի, այլապես 2020թ. վրա կհասնի համաշխարհային աղետը: Մյուս կողմից, ըստ Մեդոուսի, գոյություն ունեցող

միտումների պայմաններում «աճի սահմաններին» հասնելով, անխուսափելիորեն տեղի կունենա բնակչության թվաքանակի ն արտադրության ծավալների տարերային կրճատում, որը կուղեկցվի էկոլոգիական ճգնաժամով, պարենային ն ռեսուրսային սովով: Ելնելով այս բոլորից, Մեդոուսը համաշխարհային աղետից խուսափելու միակ ելքը համարեց «զրոյական տնտեսական աճի» պահպանումը ն բնակչության թվաքանակի կայունացումը: «Զրոյական տնտեսական աճի» կողմնակիցները պնդում են, որ տեխնիկական առաջընթացը, որը ինտենսիվ տնտեսական աճի հիմքն է, ոչ միայն չի լուծում «ռեսուրսային սովը», այլն հանգեցնում է շրջակա միջավայրի թունավորման ու աղտոտման, էկոլոգիական միջավայրի ն կյանքի կենսաբանական պայմանների վատթարացման: Այս հիմքի վրա ձնավորվել է «գիտատեխնիկական պեսիմիզմի» տեսությունը, որը պահանջում է հրաժարվել ժամանակակից տեխնիկայի ու տեխնոլոգիաների կիրառումից, քանի որ դրանք էկոլոգիական աղետի վտանգ են պարունակում, ն աստիճանաբար պետք է հետ վերադառնալ դեպի արտադրության ավանդական, էգոլոգիապես անվնաս եղանակները: «Հռոմի ակումբում» Մեդոուսի զեկույցը, որը գորշ գույներով էր նկարագրում համաշխարհային տնտեսության ն մարդկության ապագան, քննադա-տորեն ընդունվեց շատերի կողմից: «Զրոյական աճի» հակառակորդներն այդ հայեցակարգը անընդունելի համարեցին` երկու հանգամանքներից ելնելով. ա) Զարգացող երկրների համար «զրոյական աճը» կամ պարզ վերարտադրությունը չէր կարող ընդունելի լինել, քանի որ բնակչության ցածր կենսամակարդակի պայմաններում եկամուտներն ու սպառումը հնարավոր է ավելացնել միայն տնտեսական աճի տեմպերի արագացման հաշվին: բ) Զարգացած երկրների համար «զրոյական աճի» տեսությունը նույնպես անընդունելի է, որովհետն հակասում է շուկայական օրենքներին ն մասնավորապես նրան, որ` առավելագույն շահույթի ձգտումը տնտեսական աճ է ենթադրում, ն ազատ ձեռներեցության ու մրցակցության պայմաններում դժվար է այն սահմանափակել: Հաշվի առնելով «զրոյական աճի» վերաբերյալ քննադատությունները ն հասարակության արձագանքները` «Հռոմի ակումբի» գիտնականները 1974թ. պատրաստեցին երկրորդ զեկուցումը` ամերիկացի Մ. Մեսարովիչի ն գերմա-նացի Է.Պեստելի հեղինակությամբ, որը կոչվում էր «Մարդկությունը ընտրանքի առաջ»: Այս հեղինակները առաջադրեցին «օրգանական դիֆերենցված աճի» տեսությունը: Այս տեսության համաձայն, նրանք համաշխարհային հանրությունը ներկայացրին որպես փոխկապակցված համակարգ, որտեղ նրա որնէ մասի անցանկալի աճը վտանգում է ոչ միայն իրեն, այլն մյուս մասերին: Դրանով իսկ Մեսարովիչը ն Պեստելը ոչ միայն անխուսափելի ու մոտալուտ համարեցին համաշխարհային էկոլոգիական, դեմոգրաֆիական աղետը, այլն

առաջադրեցին այն տեսակետը, որ դրա դրսնորումը աշխարհի 10 շրջաններից որնէ մեկում (նրանք աշխարհը բաժանել են միմյանց հետ կապված 10 մասերի) շղթայական ռեակցիայով կընդգրկի ամբողջ աշխարհը: Դ. Մեդոուսը իր առաջին աշխատությունից 20 տարի անց` 1992թ., հրատարակեց «Աճի նոր սահմանները» աշխատությունը, որտեղ պահպանվում է տնտեսական դինամիկայի նախկին մոդելի ընդհանուր տրամաբանությունը: Առաջին հայացքից թվում է, թե «զրոյական տնտեսական աճի» հայեցակարգին բնորոշ է վատատեսություն: Սակայն իրականում դա անհանգստացրեց, մտահոգեց ն դրդեց մարդկությանը` զգուշավոր ն հաշվենկատորեն վերաբերվել գլոբալ բնույթի տնտեսական ն էկոլոգիական հիմնախնդիրներին, որոնց անհաշվեկշռության վիճակի հասցնելն, իրոք, կարող է հանգեցնել անուղղելի աղետի:

20.7. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՑԻԿԼԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

Ցանկացած տնտեսական համակարգի զարգացման ընդհանուր միտվածությունը որոշակի հավասարակշռության վիճակի տնական ապահովումն է, որը հնարավոր է կայուն տնտեսական աճի պայմաններում: Տնտեսական աճի կայունության նախադրյալը հասարակական արտադրության ն սպառման, ամբողջական պահանջարկի ն ամբողջական առաջարկի միջն հավասարակշռությունն ու հաշվեկշռվածությունն է: Սակայն ինքնազատ ու տարերայնորեն զարգացող շուկայական էկոնոմիկայում հավասարակշռության վիճակը պարբերաբար խախտվում է: Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը շուկայական էկոնոմիկայում դիտվում է որպես մասնակի երնույթ, քանի որ շուկայական տնտեսությանը ներքուստ բնորոշ է անկայունությունը, զարգացման ցիկլային բնույթը` տնտեսական վերելքների ն անկումների, գործարար ակտիվության ու պասիվության շրջանների միմյանց հաջորդա-փոխումը: Տնտեսական աճի ցիկլային բնույթը նշանակում է ոչ միայն տնտեսության հավասարակշռության վիճակի խախտում, այլն ազգային տնտեսության շարժում մակրոտնտեսական հավասարակշռության մի վիճակից դեպի մեկ այլ վիճակ: Տնտեսական ցիկլն իրենից ներկայացնում է գործարար ակտիվության մակարդակի տատանումները, որոնք որոշակի պարբերականու-թյամբ կրկնվելով` երկրի տնտեսության մեջ վերականգնում են նախկին իրավիճակը ն բնութագրվում են միատեսակ մակրոտնտեսական հատկանիշներով: «Ցիկլ» հասկացությունը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է «շրջան»: Տնտեսական ցիկլը ենթադրում է տնտեսական համակարգի վերադարձը միննույն վիճակին, սակայն մեկ այլ մակրոմակարդակում:

Տնտեսական աճի ցիկլայնության վերաբերյալ տնտեսագիտության մեջ ձնավորվել են բազմաթիվ տեսություններ, որոնք սերտորեն կապված են տնտեսական աճի տեսությունների հետ: Եթե տնտեսական աճի տեսությունները հետազոտում են երկրի տնտեսական զարգացման գործոններն ու պայմանները, ապա տնտեսական ցիկլերի տեսությունները հետազոտում են տնտեսական ակտիվության տատանումների պատճառները: Տնտեսական ցիկլերի տեսությունների էվոլյուցիան կարելի է բնութագրել չորս պատմական ժամանակաշրջաններով կամ փուլերով. 1. Առաջին փուլում (19-րդ դարի սկզբներին) տիրապետող էր այն գաղափարը, որ տնտեսության զարգացումը ընթանում է ինքնահավասարակշռման մեխանիզմով, ն տնտեսական պարբերաշրջաններն ու տնտեսական ճգնաժամերը դիտվում են որպես պատահական երնույթներ, որոնք հակասում են «Սեյի օրենքին», ըստ որի` «առաջարկն իր համար պահանջարկ է ստեղծում», հետնաբար հասարակական արդյունքի իրացման խնդիր չի առաջանում: Այդ տեսակետին էին Ժ. Սիսմոնդին, Թ. Մալթուսը, Կ. Ռոտբերտուսը ն ուրիշներ: 2. Երկրորդ փուլում (19-րդ դարի երկրորդ կեսը) տիրապետող էր մարքսիստական տնտեսագիտության տեսակետը, ըստ որի` տնտեսության ցիկլային զարգացումը ն ճգնաժամերը պայմանավորված են կապիտալիստական տնտեսակարգի ներքին հակասական բնույթով (արտադրության ն սպառման միջն հակասությամբ) ն հիմնական կապիտալի պարբերաբար նորացմամբ: Կ. Մարքսն առաջին տնտեսագետներից էր, որ հետազոտեց տնտեսական ցիկլի պատճառները ն բնութագրեց դրա չորս հաջորդական փուլերը` ճգնաժամը, դեպրեսիան, աշխուժացումը ն վերելքը: 3. Երրորդ փուլը ներառում է 20-րդ դարի 30-60-ական թվականները ն կապված է անգլիացի տնտեսագետ Ջ. Քեյնսի ն նրա տեսության հետնորդների հետազոտությունների հետ, որոնք տնտեսության ցիկլային զարգացումն ու տնտեսական ճգնաժամերը համարում էին ոչ թե պատահական երնույթներ, այլ ազգային եկամտի, սպառման, կուտակման փոխհարաբերության ն շուկայական մեխանիզմի անկատարության հետնանք: 4. Չորրորդ փուլը վերաբերում է 20-րդ դարի 60-ական թվականներից հետո ընկած ժամանակաշրջանին ն բնութագրվում է նրանով, որ տնտեսական աճի ցիկլայնության հանգամանքը մեկնաբանվում է որպես օրինաչափ երնույթ, ն տնտեսական վերելքներն ու անկումները նմանեցվում են ծովային մակընթացության ն տեղատվության բնական երնույթների հետ` դրանք կապելով ոչ միայն ներքին, այլն արտաքին բնույթի գործոնների հետ: Տնտեսական ցիկլերի տեսությունների դասակարգումը արտածին (էկզո-գեն, էքստերնալ) ն ներծին (էնդոգեն, ինտերնալ) գործոնների կամ պատճառների հատկանիշների հիման վրա տրվել է ամերիկացի տնտեսագետ Պ. Սամուելսոնի կողմից: Արտածին գործոնները տնտեսական ցիկլեր են առաջացնում` գտնվելով

բուն տնտեսական համակարգից դուրս: Դրանցից են` բնակչության աճի դինամիկան ն միգրացիան, գիտության ն տեխնիկայի հայտնագործությունները, պատերազմները, քաղաքական իրավիճակների փոփոխումը, մարդկանց հոգեբանական վիճակը, արեգակի վրա բծերի, պուտերի առաջացումը ն բնակլիմայական պայմանների փոփոխությունները: Ներծին կամ էնդոգեն գործոնները ներհատուկ են տվյալ տնտեսական համակարգին: Դրանցից են` սպառումը, ներդրումները, դրամաշրջանառության խախտումները, արտադրության անհամամասնությունները: Այս պատճառով, վերջին շրջանում տնտեսական ցիկլերի մեկնաբանման ժամանակ կարնորվում են սպառումը ն ներդրումները, դրա հետ կապված` մեծ նշանակություն է տրվում «բազմարկիչարագացուցիչ» մեխանիզմին ն պահանջարկի տեսությանը: Ներկայումս տնտեսական ցիկլերի առաջացման մեջ վճռական դեր է խաղում սպառողական ն ներդրումային պահանջարկը: Ընդ որում, եթե սպառողական պահանջարկը ցիկլային տատանումների վրա համեմատաբար թույլ ազդեցություն է ունենում, ապա ներդրումային պահանջարկը ցիկլերի գլխավոր շարժիչ ուժն է: Տնտեսական ցիկլերի ժամանակակից տեսաբանների կարծիքով տնտեսական տատանումները արտածին ն ներծին գործոնների միաժամանակյա գործողության արդյունք են: Ընդ որում, արտածին գործոնները հանդիսանում են տնտեսական ցիկլի առաջացման նախասկզբնական ազդակներ, իսկ ներծին գործոնները տվյալ ազդակները վերածում են փուլային տատանումների: Տնտեսագիտության մեջ դեռնս միասնական հայեցակարգ գոյություն չունի տնտեսական ցիկլերի վերաբերյալ: Տնտեսագիտության տարբեր ուղղությունների ներկայացուցիչներ իրենց ուշադրությունը բնեռել են տնտեսական ցիկլերի տնողության, դրանց առաջացման պատճառների ն գնահատման մոդելների հետազոտմանը: Ընդունված է առանձնացնել կարճաժամկետ, միջինժամկետ ն երկարաժամկետ տնտեսական ցիկլեր: Կարճաժամկետ ցիկլերը, ի պատիվ դրանց նշանավոր հետազոտողների, կոչվում են «Կիտչինի ցիկլեր» (2-4 տարի տնողությամբ), որոնց պատճառը ոսկու համաշխարհային պաշարների տատանումներն են, «Միտչելի ցիկլեր» (3 տարի 4 ամիս տնողությամբ), որոնց պատճառը դրամաշրջանառության մեխանիզմում տեղի ունեցող փոփոխություններն են: Միջինժամկետային ցիկլերից են` «Մարքսի արդյունաբերական ցիկլերը» (8-12 տարի տնողությամբ), որոնց պատճառը հիմնական կապիտալի մասսայական նորացումն է, «Ժուգլյարի գործարարության ցիկլերը» (10 տարի տնողությամբ), որոնք կապված են ներդրումների պարբերականության ն դրամավարկային համակարգի խախտումների հետնանքով գործարար ակտիվության տատանումների հետ, «Կուզնեցի շինարարական ցիկլերը» (17-20 տարի տնողությամբ), որոնց պատճառը բնակելի շենքերի ն արտադրական շինությունների պարբերաբար նորացումն է: Երկարաժամկետ ցիկլերից են` «Կոնդրատնի կոնյունկտուրային մեծ ցիկլերը» որոնց տնողությունը 40-60 տարի է ն պայմանավորված են

տնտեսության տեխնոլոգիական հիմքում կատարվող մասսայական փոփոխություններով, ինչպիսիք ժամանակին հանդիսացել են արդյունաբերական հեղաշրջումը, երկաթուղային տրանսպորտի զարգացումը, էլեկտրաէներգիայի, հեռախոսի ն ռադիոյի ներդրումը, ավտոմոբիլաշինության զարգացումը, իսկ ժամանակակից պայմաններում` նան էլեկտրոնիկայի, գենային ինժեներիայի, միկրոպրոցեսորների զարգացումը: Երկարաժամկետ տնտեսական ցիկլերի տեսության զարգացման գործում նշանակալից ներդրում է ունեցել ավստրիացի նշանավոր տնտեսագետ Յ. Շումպետերը: Ըստ նրա` տնտեսական աճի ցիկլայնությունը պայմանավորված է տեխնիկական հայտնագործությունների ն նորամուծությունների թռիչքային բնույթով: Տնտեսական ցիկլերի վերաբերյալ գոյություն ունեցող տեսությունների սահմանազատման հիմքում ընկած են տնտեսական ցիկլի բուն պատճառներն ու գործոնները, որոնց մեկնաբանման հետ կապված` ձնավորվել են որոշակի հայեցակարգեր ու տեսություններ: Թերսպառման տեսության համաձայն (Սիսմոնդի, Թ. Մալթուս, Կ. Ռոտբերտուս)` տնտեսական ճգնաժամերի պատճառը ազգային եկամտի մեջ աշխատավարձի բաժնի նվազումն է ն դրա հետնանքով անբավարար սպառումը` արտադրված բարիքների համեմատությամբ: Մարքսիստական տեսության համաձայն` տնտեսական ճգնաժամերի պատճառ են հանդիսանում արտադրության հասարակական բնույթի ն յուրացման մասնավոր ձնի միջն հակասությունը ն մասնավորապես դրա դրսնորում հանդիսացող արտադրության ն սպառման միջն հակասությունը: Կապիտալի գերկուտակման տեսության ներկայացուցիչները (Մ. ՏուգանԲարանովսկի, Ա. Աֆտալյոն, Ա. Շպիտգոֆ) գտնում են, որ ճգնաժամային իրավիճակներն առաջանում են այն պատճառով, որ տեղի է ունենում հիմնական կապիտալի գերկուտակում, ն արտադրության միջոցների արտադրությունը գերազանցում է սպառման առարկաների արտադրությունը: Քեյնսյան տեսության համաձայն` ցիկլի պատճառը խնայողությունների ավելցուկն ու ներդրումների անբավարարությունն է: Դրամավարկային հայեցակարգի համաձայն (Ռ. Խաուտրի, Ի. Ֆիշեր, Է. Հանսեն, Մ. Ֆրիդմեն)` ճգնաժամերը առաջանում են դրամական առաջարկի ու պահանջարկի խախտման ն Հոգեբանական դրամաշրջանառության անկայունության հետնանքով: տեսությունը (Վ. Պարետո, Ա. Պիգու) գտնում է, որ տնտեսական վերելքների ու անկումների պատճառը բնակչության լավատեսական ն վատատեսական Արեգակնային ցիկլերի տեսությունը վարքագիծն է: (Ու. Ջնոնս, Ա. Չիժնսկի) ցիկլերի պատճառ է համարում արեգակի վրա հայտնվող բծերի պարբերականությունը, որը բնակլիմայական փոփոխությունների հետնանքով ազդում է տնտեսության զարգացման վրա: Քաղաքական գործարար ցիկլի տեսության համաձայն` մակրոտնտեսական տատանումները պայմանավորված են քաղաքական իշխանության մարմինների կողմից ընտրական ժամանակաշրջանում վարվող քաղաքականությամբ: Գործող

իշխանությունը ձգտելով վերընտրվել ն պահպանել իր դիրքերը, նախընտրական շրջանում վարում է «մեղմ» կամ «խթանող», դրամավարկային ն հարկաբյուջետային քաղաքականություն` նպատակ ունենալով ստանալ ընտրողների վստահությունը: Հետընտրական շրջանում վարվում է «կոշտ, զսպող», դրամավարկային ն հարկաբյուջետային քաղաքականություն, որը, բնականաբար, կարող է հանգեցնել տնտեսական անկումների: Այլ կերպ ասած` այս տեսությունը գործարարության պարբերաշրջանը կապում է քաղաքական իշխանության ընտրական պարբերաշրջանների հետ: Հավասարակշռված տնտեսական ցիկլի տեսության համաձայն` ցիկլայնությունը բացատրվում է ոչ թե պոտենցիալ ՀՆԱ-ի հետագծի շուրջը հասարակական արդյունքի թողարկման ծավալների տատանումներով, այլ հենց բուն հետագծի (տրենդի) տատանումներով կամ տեղաշարժերով կարճ ժամանակահատվածի ընթացքում: Իրական գործարար ցիկլի տեսությունը ենթադրում է, որ մակրոտնտեսական տատանումների պատճառ կարող են հանդիսանալ արտադրողականության շոկային փոփոխությունները տնտեսության մեկ կամ մի քանի հատվածներում, ոլորտներում ն ընդհանրապես արտադրության տեխնոլոգիայում կատարվող շոկային փոփոխությունները: Ազդակա-տարածողական տեսությունը, որը լայնորեն ընդունվում է ներկայումս, գտնում է, որ տնտեսությունն իր զարգացման ընթացքում հանդիպում է բազմաթիվ ազդակների (իմպուլսների), որոնք մղում են, հրելազարկ են տալիս ցիկլային տատանումներին: Այս ազդակները (գիտական հայտնագործությունները, պատերազմները, հեղաշրջումները, քաղաքական ռեժիմների փոխվելը ն այլն), ներգործելով շուկայական համակարգի ներքին մեխանիզմի վրա (կապված բազմարկչի ն արագացուցչի գործողության հետ), հանգեցնում են տնտեսության տատանողական գործընթացների, որոնք աստիճանաբար մարում են: Սակայն քանի որ արտաքին ազդակները բազմաթիվ ու բազմաբնույթ են, ուստի շուկայական տնտեսությունն անընդհատ գտնվում է ցիկլային տատանումների մեջ: «Ազդակային-տարածողական» հայեցակարգը, որի նշանավոր ներկայացուցիչներն են ռուս տնտեսագետ Ե. Սլուցկին ն նորվեգացի տնտեսագետ Ռ. Ֆրիշը, յուրովի միավորում է, ինտեգրում է տնտեսական ցիկլերի ինտերնալ ն էքստերնալ տեսությունները, քանի որ էկզոգեն (արտածին) գործոնները, ազդակները մղում են, հրելազարկ են տալիս ցիկլային տատանումներին, իսկ էնդոգեն (ներծին) գործոնները «բազմարկիչարագացուցիչ» փոխգործողության միջոցով որոշում են այդ տատանումների տարածման մեխանիզմը: Տնտեսական աճի ցիկլայնությանը վերաբերող նշված տեսությունները, հայեցակետերն ու մոտեցումները, ինչպես նան դրանց հիման վրա ձնավորված տնտեսական ցիկլի մոդելները կարելի է դասակարգել քեյնսյան ն նեոդասական ուղղություններով: Քեյնսական ուղղության կողմնակիցները իրենց տեսությունների հիմքում դնում են այն գաղափարը, որ տնտեսական հավասարակշռությունն ապահովվում է ոչ թե մակրոտնտեսական շուկաներում գնային

մեխանիզմների (Վալրասի օրենքին համապատասխան), այլ գլխավորապես քանակական մեխանիզմների շնորհիվ: Այլ կերպ ասած` քեյնսականները տնտեսական տատանումների գլխավոր նախադրյալներից են համարում գների ոչ ճկունությունը: Նեոդասականները, ընդհակառակը, իրենց տեսության հիմքում դնում են հենց Վալրասի օրենքը ն հավասարակշռության գնային մեխանիզմները: Քեյնսյան ն նեոդասական ուղղու-թյունների գաղափարական հիմքի վրա ձնավորվել են տնտեսական ցիկլերի համապատասխան մոդելներ: Դրանցից առավել կարնորներն են` «Սամուելսոն-Նիքսի», Թնեսի, Կալդորի, Ֆիշերի, Լեյդլերի ռեալ տնտեսական ցիկլի ն այլ մոդելները, որոնք իրենց հերթին ունեն արտածին ն ներծին բնույթ` կախված նրանից, թե ինչպիսի պատճառներ են դրվում տնտեսական տատանումների հիմքում:

ԳԼՈՒԽ ՃՃ1

ՍՈՑԻԱԼ-ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀՈՍԱՆՔՆԵՐԸ

21.1. ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼԻԶՄԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ինչպես հայտնի է, Ճ1Ճ դարի վերջերին ն ՃՃ դարի սկզբներին կապիտալիզմն անցում կատարեց մոնոպոլիստական փուլին, որը ուղեկցվեց արտադրության ն կապիտալի կենտրոնացմամբ: Այդ բոլորի հետնանքով սրվեցին հակասությունները հասարակության մեջ: Ահա այսպիսի պայմաններում տնտեսագիտության մեջ առաջացավ մի նոր ուղղություն` ինստիտուցիոնալիզմը: Ինստիտուցիոնալիզմ կատեգորիան առաջացել է լատիներեն «ՃnstՃtutՃo» բառից, որը նշանակում է սովորույթ, ամրագրված կարգ: Այս ուղղությունը ձնավորվել է ՃՃ դարի 20-30-ական թվականներին, նպատակն էր ուսումնասիրել սոցիալտնտեսական գործոնների ամբողջությունը ժամանակի ընթացքում, ինչպես նան հասարակության սոցիալական վերահսկողությունը տնտեսության նկատմամբ: Ինստիտուտները հասարակության շարժիչ ուժերի սկզբնական տարրերն են, որոնք քննարկվում են պատմական զարգացման մեջ: Ընդհանրապես ինստիտուտների շարքում առանձնացվում են. ա) հասարակական ինստիտուտները` ընտանիքը, պետությունը, իրավական նորմերը, մոնոպոլիաները, մրցապայքարը ն այլն, բ) հասարակական հոգեբանական հասկացությունները` սեփականությունը, վարկը, եկամուտը, հարկերը, սովորույթները ն այլն: Ինստիտուցիոնալիզմը, ըստ էության, տարբերվում է սովորական տեսություններից: Դա ինչ-որ չափով ընդդիմադիր, քննադատական ուղղություն է արնմտյան գիտության մեջ: Ինստիտուցիոնալիզմի ուղղության ներկայացուցիչների աշխատություններում բացակայում են գրաֆիկները, բանաձները: Նրանց դրույթները հենվում են տրամաբանության, փորձի, վիճակագրության վրա: Այսինքն` ինստիտուցիոնալիստներին անհանգստացնում են ոչ թե զուտ տնտեսական հարցերը, այլ այնպիսի տնտեսական երնույթներ, որոնք փոխկապված են սոցիալական, բարոյական, քաղաքական, իրավական հիմնախնդիրների հետ: Այլ կերպ ասած` իրականում գոյություն ունեցող տնտեսական հարաբերություններին տրվում է ածանցյալ բնույթ` ներկայացնելով

որպես ինստիտուտներում կուտակված մարդկանց վարքը, նրանց մտածելակերպի եղանակները: Ինստիտուցիոնալիստները քննադատել են նոր դասականներին այն բանի համար, որ նրանց տեսությունները սխեմատիկ ու իրականությունից կտրված են: Նրանք սահմանափակվել են միայն նեղ, ինքնակարգավորվող շուկայական տնտեսության հարցերի ուսումնասիրություններով, անտեսել են սոցիալական խնդիրները, քաղաքականությունը: Ինստիտուցիոնալիստները ունեցել են ուսումնասիրությունների սեփական մեթոդաբանություն: Դրանից կարելի է առանձնացնել մի քանի սկզբունքներ: Նախ հիշատակման է արժանի նրանց այն մոտեցումը, որ տնտեսական հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը իրականացրել են ավելի մեծ մասշտաբով` այն կապելով այլ հասարակական գիտությունների` սոցիոլոգիայի, քաղաքագիտության, սոցիալական հոգեբանության ն այլնի հետ: Հաջորդ կարնոր սկզբունքը պատմականության սկզբունքն է, որի էությունը հասարակական էվոլյուցիայի հիմնական միտումների շարժիչ ուժերի ն զարգացման գործոնների բացահայտումը, ինչպես նան հասարակական զարգացման հեռանկարային ուղղությունների հիմնավորումն է: Ինստիտուցիոնալիստները մեծ ուշադրություն են դարձրել հասարակա-կան հակասություններին: Արնմտյան հասարակարգը զարգացման այնպիսի աստիճանի էր հասել, որ խորը անհամապատասխանություններ են առաջացել գիտության ն տեխնիկայի զարգացման հասարակական ինստիտուտների մակարդակների միջն: Իրական տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ինչպես մոնոպոլացման գործընթացների, շուկայական մեխանիզմի կառուցվածքային փոփոխությունների, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական գործընթացներին պետական միջամտության ուժեղացման հարցերի վրա: Ինստիտուցիոնալիզմի զարգացման պատմությունը բաժանվում է երեք փուլի: Ընդ որում, փուլերը հնարավոր չէ խիստ սահմանազատել, դրանք սերտորեն կապված են ն մեկը մյուսի շարունակությունն է հանդիսանում: Ինստիտուցիոնալիզմի զարգացման առաջին փուլը ընդգրկում է ՃՃ դ. 20-30ական թվականները, երբ ինստիտուցիոնալիզմի հիմնական դրույթները ձնավորման փուլում էին: Այս փուլի աչքի ընկնող հիմնադիրներից են Թ. Վեբլենը, Ջ. Կոմոնսը, ՈՒ. Միտչելը: Երկրորդ փուլը ընդգրկում է ՃՃ դարի կեսերը: Այս փուլում ինստիտուցիոնալիստների կողմից ուսումնասիրվել են ժողովրդագրական հիմնախնդիրները, կապիտալիզմի սոցիալ-տնտեսական հակասությունները, մշակվել է արհմիութենական շարժման տեսությունը: Այս փուլում աչքի են ընկել Ջ. Մ. Կլարկը, Ա. Բերլին, Գ. Մինզը: Երրորդ փուլը ընդգրկում է ՃՃ դարի 60-70-ական թվականները: Այս փուլը գրականության մեջ կոչվում է նան նոր ինստիտուցիոնալիզմ, որտեղ

տնտեսական գործընթացները կախվածության մեջ են դրվում տեխնոկրատիայից, ինչպես նան տրվում է տնտեսական գործընթացների դերի ու նշանակության բացատրությունը հասարակության սոցիալական կյանքում: Այս փուլի գլխավոր գաղափարախոսներից կարելի է նշել Ն. Նոուվին, Ջ. Հելբրայտին, Ռ. Հայլբրոներին, Ռ. Քոուզին: Ինստիտուցիոնալիզմի ուսումնասիրությունների շրջանակը բավականին բազմազան ու բազմաբնույթ է: Այնուամենայնիվ, բոլորն էլ ունեն մի շարք ընդհանուր գծեր: Այսպես` տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի առաջնայնությունը ու դրա հետ կապված մարդու վարվելակերպի փոփոխությունները, հասարակության զարգացման շարժիչ ուժերի ուսումնասիրությունը հատուկ է եղել բոլոր ժամանակաշրջանների ինստիտուցիոնալիստներին:

21.2. ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼԻԶՄԸ

Երկար ժամանակ ինստիտուցիոնալիզմը համարվում էր գիտության մեջ ամերիկյան երնույթ: Ամերիկյան ինստիտուցիոնալիզմի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից էին Թ. Վեբլենը, ՈՒ. Միտչելը ն Ջ. Կոմոնսը: Թորստեյն Վեբլենը (1857-1929թթ.) ծնվել է գյուղացու ընտանիքում: Ավարտել է Յեյլի (ԱՄՆ) համալսարանը: Եղել է Չիկագոյի, այնուհետն Ստենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր: Իր աշխատությունների մեջ հասարակության զարգացման հիմքը Վեբլենը համարել է կոլեկտիվի հոգեբանությունը: Հենվելով այդ դրույթի վրա, ձնակերպել է տնտեսական զարգացման հոգեբանական տեսությունը` տնտեսական երնույթները մեկնաբանել է սոցիոլոգիական ն պատմական դիրքերից: Ըստ Վեբլենի` Ա.Սմիթի «տնտեսական մարդու» մոդելը վաղուց է հնացել: Մարդը մեքենա չէ, ուստի ճիշտ չէ նրա վարքագիծը մաթեմատիկական հավասարումների միջոցով ներկայացնելը: Մարդու տնտեսական վարքագիծը կախված է սովորություններից, ծնողական զգացմունքներից, ենթագիտակցական մոտիվներից ն այլն: Վեբլենը հասարակության զարգացման օրինաչափությունները նույնացրել է կենսաբանական օրինաչափությունների հետ ն կանգնած էր հասարակության էվոլյուցիոն զարգացման դիրքերում: Հետագայում այդ ուղղությունը ստացավ դարվինիզմ անվանումը (Չարլզ Դարվինի` հայտնի կենսաբանի անունով): Վեբլենը խիստ քննադատության է ենթարկել դասական ն նոր դասական դպրոցների ներկայացուցիչներին: Նա նշել է, որ նրանց տեսությունները ունեն բազմաթիվ թերություններ: Մասնավորապես նրանց կողմից օգտագործվող վերացարկումները իրականությանը շատ քիչ են վերաբերում: Քաղաքատնտե-

սությունը հրապուրված է տնտեսական շահերի զուգակցման գաղափարներով: Հակառակ դրան` կյանքում կատաղի պայքար է գնում գոյության համար: Ի դեպ, Վեբլենը շրջանառության մեջ է դրել «հեղինակային սպասում» հասկացությունը, որը հետագայում տնտեսագիտության տեսության մեջ ստացավ «Վեբլենի էֆեկտ» անվանումը: Հեղինակային սպառումը բնորոշ է խոշոր սեփականատերերին: Այդ դասակարգի համար ապրանքները գնահատվում են այն իմաստով, թե ինչքանով է դրանց (ապրանքների) տնօրինումը մարդուն առանձնացնում շրջապատող միջավայրից: Այդ ցուցադրական սպառումը ստիպում է միջին խավին նմանակելու հարուստների վարքագիծը: Այս բոլորից Վեբլենը հանգում է եզրակացության. շուկայական տնտեսությունը բնութագրվում է վատնողականությամբ, արտադրողականության իջեցմամբ: Կապիտալիզմի հիմնական հակասությունը, ըստ Վեբլենի, ինդուստրիայի ն բիզնեսի միջն հակասությունն է: Նա ինդուստրիալների շարքն է դասել ինժեներներին ն արտադրական գործընթացի մյուս մասնակիցներին: Դրանց նպատակը արտադրության արդյունավետության բարձրացումն է ն հասարակության հարստության մեծացումը: Իսկ բիզնեսմենների շարքն է դասել ֆինանսիստներին ն ձեռնարկատիրությամբ զբաղվողներին: Դրանց նպատակը առավելագույն շահույթի ստացումն է: Բիզնեսը իրեն է ենթարկել ամբողջ արդյունաբերությանը: Վեբլենը Ինդուստրիալների կողմանակիցն էր ն բիզնեսմենների հակառակորդը: Նա հասարակության ապագան տեսնում էր բիզնեսմեններից ազատվելու մեջ:

Ուեսլի Քլերա Միտչելը (1874-1948թթ.) եղել է Թ. Վեբլենի աշակերտը, սովորել է Չիկագոյի համալսարանում: 1913 թվականից սկսած մինչն կյանքի վերջը աշխատել է Նյու Յորքում, Կոլումբիայի համալսարանում: Միտչելը շատ էր հետաքրքրվում տնտեսության պարբերաշրջանային երնույթներով: Տնտեսության պարբերաշրջանային զարգացումը միմյանց հետ սերտորեն կապակցված բազում գործոնների դինամիկ գործունեության արդյունք է (ներդրումների, դրամաշրջանառության, բաժնետոմսերի կուրսի, խնայողությունների ն այլն): Միտչելը գերադասեց Զոմբարտի կողմից առաջադրված «տնտեսական իրավիճակ» հասկացությունը փոխարինել «գործարար պարբերաշրջան» հասկացությամբ: Գործարար պարբերաշրջանը, ըստ Միտչելի, կրկնվող վերելքներն ու անկումներն են, որոնք դրսնորվում են մեծամասամբ այն տնտեսական գործընթացներում, որոնք բնութագրվում են բավարար զարգացած դրամական տնտեսահամակարգերով, չեն տարաբաժանվում ինչ-որ ալիքների: Կարող է տնել 3-ից մինչն 7 տարի: Ընդհանրապես նա փողին մեծ դեր է հատկացնում: Այն համարում է վերահսկողության ամենաարդյունավետ միջոցը: Փողը համարել է տնտեսագիտության հիմքը: Նա գրել է հանրահայտ մի տրակտատ` «Հետամնացություն փողի ծախսման արվես-տում» (1937թ.):

Աշխատության մեջ համեմատվում է փող վաստակելու արվեստը (որը լայն զարգացում էր ստացել) ն փող ծախսելու արվեստը (այն բացահայտ հետ էր մնացել): Փողի ծախսը ընտանեկան բյուջեի միջոցով ոչ խնայողական ն ոչ արդյունավետ է: Շատ դեպքերում փողը ծախսվում է հասարակության մեջ մրցակիցներին դիրքը ցույց տալու համար: Միտչելը հասարակական հակասությունների լուծման միակ մեխանիզմը համարել է դրամական, ֆինանսական, վարկային գործոնների պետական կարգավորումը սոցիալ-մշակութային հիմնախնդիրների հետ զուգակցելով: Իր ուսումնասիրությունների ժամանակ ամերիկացի գիտնականը լայնորեն կիրառել է վիճակագրության մեթոդները, որոնք նրան հնարավորություն են տվել կազմելու տնտեսական աճի առաջին կանխատեսումները: 1920 թվականին Միտչելը առաջարկել է գործազրկության պետական ապահովագրման համակարգը:

Ջոն Կոմոնս (1862-1945թթ.) - Առաջին տնտեսագետն էր, որ գրեց «Ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտության տեսություն» հատուկ աշխատությունը (1934թ.): Աշխատության մեջ քննարկվել է «կոլեկտիվ գործողությունների» ազդեցությունը տնտեսական վարքագծի վրա: Հեղինակը մեծ ուշադրություն է դարձրել կորպորացիաների ն արհմիությունների դերի ուսումնասիրությանը ն դրանց ազդեցությանը մարդկանց վարքագծի վրա: Կոլեկտիվ գործողությունը, որպես ինստիտուտ, ուղղում ն հսկում է մարդկանց վարքագիծը: Կոլեկտիվ գործողությունների հետ միասին Կոմոնսի ինստիտուցիոնալ տեսության կարնորագույն կատեգորիաներից էր դարձել գործարք հասկացությունը: Նա առանձնացրել է երեք հիմնական տիպի գործարքներ ն յուրաքանչյուր գործարքի երեք գլխավոր փուլ: Ըստ տիպի` գործարքները բաժանել է` առնտրային, կառավարման ն ռացիոնալացնող: Կառավարման գործարքները հարաբերություններ են արտահայտում ղեկավարների ն ենթակաների միջն: Գործարքների մեծ մասը առնտրային է: Յուրաքանչյուր գործարք ընդգրկում է բանակցությունները, պարտավորությունների ստանձնումը ն դրանց կատարումը: Բանակցությունների ընթացքում կողմերը սկզբում հակադրում են իրենց դիրքերը, որից հետո սկսում են համաձայնության գալու եզրեր փնտրել: Գործարքներին շատ հաճախ մասնակցում են արհմիությունները ն ձեռնարկատիրական խորհուրդները, այլ ոչ թե առանձին աշխատողներ ն գործատուներ: Պետությունը այս դեպքում ոչ միայն դատավորի դեր է կա-տարում, այլ նան մի մեխանիզմի, որով ստիպում է կատարել պայմանագրով ընդունված պարտավորությունները: Ի դեպ, Կոմոնսը արժեքը բնութագրել է որպես «կոլեկտիվ ինստիտուտների» իրավական համաձայնության արդյունք (ընկերությունների, քաղաքական կուսակցությունների, միությունների ն այլն): Կոմոնսը անհրաժեշտ էր համարում «կոլեկտիվ ինստիտուտների» ներկայացուցիչներից ձնավորել կառավարություն, որը հաշվետու կլինի

հասարակական կարծիքին: Այդպիսի կառավարության ռեֆորմները կվերացնեն հասարակության հակասությունները:

21.3. ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼԻԶՄԸ ԵՎ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱԼ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ՃՃ դարի 60-70-ական թվականներին վեբլենյան ինստիտուցիոնալիզմը էական փոփոխությունների ենթարկվեց: Դրանք պայմանավորված էին մի շարք հանգամանքներով: Մասնավորապես` հասարակության մեջ աստիճանաբար խորանում էին սոցիալական հակասությունները ն ԳՏՀ տեմպերի արագացումը ավելի էր սրել շուկայական մրցակցությունը: Այս պայմաններում գրվեցին գիտական աշխատություններ, որոնցում նշվում էին ԳՏՀ ուժեղ ներգործությամբ տնտեսության բնույթի ն կառուցվածքի, տնտեսական շահերի կենսամակարդակի ն մի շարք այլ բնագավառներում տեղի ունեցող փոփոխությունների մասին: Ինդուստրիալ հասարակության տեսության մշակման գործում մեծ դեր է ունեցել ամերիկացի տնտեսագետ Ջոն Քենետ Հելբրայտը (ծնվ. 1908թ.): Նա բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է, որոնցից հիշատակման են արժանի «Նոր ինդուստրիալ հասարակություն» (1967թ.), «Տնտեսագիտության տեսությունը ն հասարակական նպատակները» (1973թ.) ն այլն: Իր տեսության մեջ Հելբրայտը առանձնացնում է ինդուստրիալ հասարակության այնպիսի բնորոշ գծեր, ինչպիսիք են` «ինդուստրիալ համակարգի» գործունեությունը, կորպորացիաները, պետության ակտիվ դերը, պլանավորումը, խոշոր կորպորացիաների միաձուլումը պետության հետ ն այլն: Ինդուստրիալ համակարգ ասելով նա հասկանում էր տնտեսության այն հատվածը, որտեղ տիրապետող են խոշոր կորպորացիաները: Վերջիններս ժամանակակից տեխնիկայի ծնունդ են: Կորպորացիաները իրենց հսկողության տակ են պահում տնտեսական գոծունեության հիմնական բնագավառները: Նոր ինդուստրիալ հասարակության բնորոշ գծերից մեկն էլ պետության դերի ակտիվացումն է: Պետությունը կառավարում է համախառն եկամուտը, գինը, աշխատավարձը, զբաղվածությունը ն այլն: Ինդուստրիալ հասարակության առանձնահատկություններից է պլանավորումը: Ըստ Հելբրայտի` մրցակցության պայմաններում կորպորացիաների մակարդակով պլանավորման օգտագործումը անհրաժեշտություն է: Ի դեպ, նա տարբերում է երկու կարգի կորպորացիաներ` ձեռնարկատիրական ն հասուն: Ձեռնարկատիրականը բնորոշ է հին կապիտալիզմին, որը գտնվել է տարերային շուկայի ազդեցության տակ ն ղեկավարվել է շահույթի առավելագույն մակարդակի ստացման շարժառիթներով: Իսկ ժամանակակից հասուն կորպորացիաները շուկայական մեխանիզմը ենթարկել են նոր նպատակների, որոնք ուղղված չեն շահույթի ստացմանը: Եթե ձեռնարկատիրական կորպորացիաները իրենց ապրանքները վաճառում էին

շուկայում տարերայնորեն ձնավորվող գներով, ապա հասուն կորպորացիաները` իրենք են սահմանում գները` ձգտելով ապահովել իրենց ինքնուրույնությունը: Ըստ հեղինակի, հասուն կորպորացիան վերացնում է մրցակցությունը ն տարերային շուկայական հարաբերությունները: Հասուն կորպորացիան ղեկավարում է ոչ թե սեփականատերը, այլ տեխնոկառուցվածքը: Վերջինիս մեջ է ներառում գիտնականներին, ինժեներնե-րին, տեխնիկներին, առնտրային ն գովազդային գործակալներին, կառավարողներին, գործադիր իշխանության ներկայացուցիչներին ն այլն: Հելբրայտը իր աշխատություններում մեծ դեր է հատկացնում պետությանը: Տնտեսության կայուն զարգացումը միայն պետությունը կարող է ապահովել: Կորպորացիաների ազդեցությունից անկախ պետությունը, ըստ Հելբրայտի, ի վիճակի կլինի թուլացնել բացասական երնույթների ներգործությունը գործընթացների վրա ն ապահովել համակարգի հետագա զարգացումը: Հելբրայտը քննադատաբար է գնահատում ժամանակակից տնտեսության վիճակը, սոցիալական հիմնահարցերի լուծման հեռանկարները: Մասնավորապես նշում է դեռնս առկա գործակալների մեծ բանակի, եկամուտների անհավասար բաշխման մասին: Նրա ամբողջ մտահոգությունը ուղղված է ռեֆորմների համակարգի մշակմանը, որի շնորհիվ հնարավոր կլինի լուծել սուր սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները, Էականորեն բարելավել հասարակության վիճակը: Նա համոզված է, որ անհրաժեշտ է կապիտալիզմի տրանսֆորմացիան, դրա նորացումը: Ըստ ամերիկացի տնտեսագետի, նշված խնդրի իրականացման համար պետք է ապահովել «հասարակության բոլոր անդամների երաշխավորված» եկամուտ, էականորեն ընդլայնել սոցիալական ծրագրերը: Հելբրայտը առաջարկում է կրճատել ռազմական ծախսերը, որոնք տնտեսական կենսամակարդակին մեծ վնաս են հասցնում: Այդ միջոցները պետք է օգտագործել խաղաղ շինարարության մեջ: Ռեֆորմների իրականացումը Հելբրայտը կապում է պետության կարգավորող դերի մեծացման հետ: Այդ իմաստով նա կտրականապես ժխտում է ժամանակակից մոնետարիստների ն առաջարկի տնտեսագիտության կողմնակիցների այն տեսակետը, համաձայն որի` դրամավարկային քաղաքականության շնորհիվ կարելի է կարգավորել կապիտալիզմի զարգացումը: Նրա կարծիքով ավելի շատ պետք է հենվել ֆինանսաբյուջետային քաղաքականության վրա, համատեղելով այն հարկերի բարձրացման, պակասուրդի կրճատման ն տոկոսադրույքները նշանակալիորեն իջեցնելու հետ: Սակայն սոցիալ-ինստիտուցիոնալ ուղղության ներկայացուցիչները համակարծիք չեն Հելբրայտի հետ: Նրանք հատկապես չեն ընդունում Հելբրայտի այն տեսակետը, համաձայն որի` շուկայական համակարգը պլանավորման ենթակա չէ:

Վերջին ժամանակներս կատարվում են ինդուստրիալիզմի տեսությունը լրացնելու փորձեր ինչպես նոր տարրերի ներգրավման, այնպես էլ հնացած դրույթների վերանայման ուղղությամբ:

21.4. ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՏՐԱՆՍԱԿՑԻՈՆ

ԾԱԽՔԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչպես հայտնի է, սեփականության հարաբերությունները ձնավորում են այնպիսի համակարգ, որը որոշում է մարդկանց փոխհարաբերությունների ն վարքի նորմերը: Մասնավորապես` սեփականության իրավունքի տնտեսագիտական տեսությունը օգնում է մարդկանց պաշտպանելու իրենց շահերը` առանց ուրիշներին խանգարելու: Սեփականության իրավունքի տեսության հարցերի գիտական քննարկմամբ զբաղվել են շատ տնտեսագետներ, որոնց շարքում առանձնանում է ամերիկացի տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ռոնալդ Քոուզը (ծնվել է 1910թ.

Անգլիայում): Ռ. Քոուզը միաժամանակ համարվում է նոր ինստիտուցիոնալիզմի հիմնադիրը: 1991 թվականին նոբելյան դասախոսության ժամանակ մեղադրում է ավանդական տեսությանը այն բանի համար, որ այն կտրված է եղել կյանքից: 1937թ. Ռ. Քոուզը հարցադրում կատարեց. ինչո±ւ գոյություն ունեն ֆիրմաները, եթե կա շուկան: Նման հարցադրում դասական տեսաբանների կողմից ընդհանրապես չի կատարվել: Նոր դասական տեսությունը շուկան դիտում էր որպես կատարյալ մեխանիզմ, որտեղ անհրաժեշտություն չկա հաշվարկել գործարքների կատարման ծախքերը: Բայց իրականում այդպիսի ծախքեր կան: Այդ ծախքերը Քոուզը անվանել է տրանսակցիոն կամ շուկայական մեխանիզմի օգտագործման ծախքեր: Հետագայում այդ հասկացությունը ավելի լայն իմաստ է ստացել: Տրանսակցիոն ծախքերի շարքն են դասվում ցանկացած տեսակի ծախքերը, որոնք ուղեկցում են տնտեսական գործակալների փոխներգործությունը, անկախ նրանից, թե որտեղ են դրանք կատարվում` շուկայում, թե` կազմակերպության ներսում: Ընդհանրապես պրակտիկան ցույց է տալիս, որ տրանսակցիոն ծախքերը բավականին բազմազան են: Ուստի ուսումնասիրությունները արդյունավետ դարձնելու համար անհրաժեշտություն է առաջանում դրանք դասակարգել համապատասխան խմբերի մեջ: Այսպես. 1. Տեղեկատվության փնտրման ծախքեր - տեղեկատվության ստացման ն մշակման նպատակով ժամանակի ն ռեսուրսների ծախքերը, ինչպես նան ոչ կատարյալ տեղեկատվության պատճառով կրած վնասները: 2. Բանակցությունների վարման ծախքեր:

3. Չափման ծախքեր - փոխանակության փուլ մտած ապրանքների չափումները, չափումներ կատարող տեխնիկայի ձեռքբերման ծախքերը ն այլն: 4. Դասակարգման ն սեփականության իրավունքի պաշտպանության ծախքեր - դատական, պետական կառավարման մարմինների ն այլ իրավական նորմերի ձնավորման վրա կատարված ծախքերը: Այս դասակարգումը վերջնական չէ: Յուրաքանչյուր կոնկրետ ժամանակահատվածում կարող են լրացուցիչ տրանսակցիոն ծախքեր առաջանալ: Սեփականության իրավունքի տնտեսագիտական տեսության ձնավորման գործում մեծ դեր են խաղացել Ա. Ալչիանը ն Գ. Դեմսեցը: Այս գիտնականները տվյալ հիմնախնդրի սիստեմատիկ վերլուծության սկիզբը դրեցին: Նոր ինստիտուցիոնալ տեսության մեջ սեփականության իրավունք ասելով նկատի են առնվում բոլոր այն բազմաթիվ նորմերը, որոնք կարգավորում են հազվագյուտ ռեսուրսների ձեռքբերումը: Այդպիսի նորմերը կարող են սահմանվել ոչ միայն պետության կողմից, այլ նան ուրիշ սոցիալական մեխանիզմների միջոցով: Հասարակության տեսանկյունից սեփականության իրավունքը հանդես է գալիս որպես «խաղի կանոններ», որոնք պարզեցնում են հարաբերությունները տարբեր գործակալների միջն: Իսկ անհատական գործակալների տեսանկյունից` որպես «իրավունքների փունջ», որոնք գործում են այս կամ այն ռեսուրսի վերաբերյալ որոշում կայացնելիս: Շուկայի արդյունավետ գործողության անհրաժեշտ պայմանն է սեփականության իրավունքի հստակ սահմանումը կամ դասակարգումը: Ինչքան ճիշտ լինի սահմանված այդ իրավունքը, այնքան սերտ կլինի տնտեսական գործակալների գործողությունների կապը: Ցանկացած փոխանակային գործարք նոր ինստիտուցիոնալ տնտեսու-թյան ներկայացուցիչների կողմից դիտվում է որպես սեփականության իրավունքի «փնջի» փոխանակություն: Ընդ որում, դրանք փոխանցվում են պայմանագրի միջոցով: Որոշ գործարքներ էլ կարող են ակնթարթորեն իրականանալ պարզապես տեղում: Սակայն շատ հաճախ սեփականության իրավունքի փոխանցումը կատարվում է տնական շրջանում: Պայմանագիրը այս դեպքում վեր է ածվում խոստումների փոխանակության: Պայմանագրերը լինում են բացահայտ ն ոչ բացահայտ, կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ, անհատական ն այլն: Ըստ նոր ինստիտուցիոնալ տեսության` պայմանագրի ընտրությունը միշտ թելադրվում է տրանսակցիոն ծախքերի տնտեսման շարժառիթներով: Սեփականության իրավունքի, տրանսակցիոն ծախքերի ն պայմանագրային հարաբերությունների միջն եղած փոխկապերը բացահայտվում են Քոուզի հայտնի թեորեմի միջոցով:

Նոր ինստիտուցիոնալ տեսության ընդհանուր դրույթների թվին է պատկանում այսպես կոչված` «Քոուզի թեորեման», որը շարադրված է «Սոցիալական ծախքերի հիմնախնդիրը» (1960թ.) հոդվածում: Թեորեման նվիրված է արտաքին էֆեկտների (էքստերնալների) հիմնախնդրին: Այդպես են կոչվում ցանկացած գործունեության կողմնակի արդյունքները, որոնք վերաբերում են ոչ անմիջական մասնակիցներին, այլ երրորդ անձանց: Էքստերնալները կարող են ունենալ բացասական ն դրական ազդեցություններ: Օրինակ` գործարանի ծխնելույզից ծխացող ծուխը ստիպված շնչում են շրջապատի մարդիկ: Սա բացասական հետնանքն է: Իսկ դրականը, օրինակ` սեփական ծաղկանոցը մեծ գեղագիտական հաճույք է պատճառում անցորդներին ն այլն: Էքստերնալների գոյությունը հանգեցնում է մասնավոր ն սոցիալական ծախքերի միջն տարբերության առաջացմանը: Սոցիալական ծախքերը հավասար են մասնավոր ն էքստերնալ ծախքերի գումարին, այսինքն` դրվում են երրորդ անձանց վրա: Բացասական էքստերնալների դեպքում մասնավոր ծախսերը փոքր են ստացվում սոցիալականից, իսկ դրականի դեպքում` սոցիալական ծախքերը փոքր են լինում մասնավորից: Այդ կարգի տարբերությունները ժամանակին ուսումնասիրվել են դեռնս Ա. Պիգուի կող-մից` «Կենսամակարդակի տնտեսագիտական տեսությունը» աշխատության մեջ: Դրանց հետնանքների վերացման նպատակով Պիգուն անհրաժեշտ է համարել պետության միջամտությունը: «Քոուզի թեորեման» Պիգուի դիրքորոշման դեմ էր: Զրոյական տրանսակցիոն ծախքերի պայմաններում շուկան ի վիճակի է հաղթահարել արտաքին էֆեկտների ազդեցությունը: Քոուզը իր թեորեմայի մեջ նշում է, որ եթե սեփականության իրավունքը հստակորեն որոշված է, ն տրանսակցիոն ծախքերը հավասար են զրոյի, ապա արտադրությունը անփոփոխ կմնա` անկախ սեփականության իրավունքների փոփոխումից: Քոուզը իր թեորեման ապացուցել է բազմաթիվ օրինակների միջոցով: Այսպես, եթե մեկը վնաս է պատճառում իր հարնանին, ապա վնաս պատճառողը պետք է փոխհատուցի այդ վնասը, հակառակ դեպքում մասնավոր ծախքերը փոքր կլինեն սոցիալականից: Եթե հարնանները օրենքի շրջանակներում կամավոր համաձայնության են գալիս, ապա պետության միջամտության կարիքը չկա: Քոուզը իր առջն ինչ-որ ընդհանուր թեորեմա ձնակերպելու խնդիր չէր դրել: Այդ արտահայտությունը շրջանառության մեջ է մտցրել Ջ. Ստիգլերը: Այսօր Քոուզի թեորեման համարվում է հետպատերազմյան շրջանի տնտեսագիտական մտքի առավել վառ նվաճումներից մեկը: Այդ թեորեմայից բխում են մի շարք տեսական ն գործնական եզրակացություններ:

Առաջին, այն բացահայտում է սեփականության իրավունքի տնտեսագիտական իմաստը: Ըստ Քոուզի, էքստերնալները դրսնորվում են միայն այն ժամանակ, երբ սեփականության իրավունքը հստակ ձնակերպված չէ: Երբ սեփականության իրավունքը հստակ է, ապա այս դեպքում բոլոր արտաքին

ծախքերը դառնում են ներքին: Պատահական չէ, որ արտաքին էֆեկտների հետ կապված` հակասությունների օբյեկտ են դառնում ռեսուրսները, որոնք անսահմանափակության կատեգորիայից տեղափոխվում են հազվագյուտ կատեգորիայի (օդը, ջուրը) ն որոնց նկատմամբ մինչ այդ սեփականության իրավունքը չէր տարածվում:

Երկրորդ, էքստերնալների հաղթահարման ուղին սեփականության նոր իրավունքների սահմանումն է այն բնագավառներում, որտեղ դրանք հստակ որոշված չեն: Քոուզի թեորեման, ըստ էության, վերացնում է շրջակա միջավայրի քայքայման ստանդարտ մեղադրանքները շուկայի ն մասնավոր սեփականության դեմ: Դրանից հակառակ եզրակացություն է ստացվում. շրջակա միջավայրի աղտոտումը մասնավոր սեփականության ոչ բավարար զարգացման հետնանք է: Երրորդ, Քոուզի թեորեման բացահայտում է տրանսակցիոն ծախքերի առանցքային նշանակությունը: Երբ դրանք դրական են, սեփականության իրավունքի բաժանումը դադարում է չեզոք գործոն լինելուց ն սկսում է ազդել արտադրության արդյունավետության ն կառուցվածքի վրա: Չորրորդ, Քոուզի թեորեման ցույց է տալիս, որ արտաքին էֆեկտների առկայությունը դեռնս բավարար հիմք չէ պետության միջամտության համար: Ցածր տրանսակցիոն ծախքերի դեպքում այն ավելորդ է դառնում, իսկ բարձրի դեպքում` միշտ չէ, որ տնտեսապես արդարացված է: Քոուզի հոդվածը մեծ դեր է խաղացել տնտեսագիտության զարգացման գործում: Դրա հիման վրա ստեղծվեցին տնտեսագիտության նոր բաժիններ, օրինակ` իրավունքի տնտեսագիտությունը:

21.5. ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼԻԶՄԻ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինստիտուցիոնալիզմի առանցքային դրույթների ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ այդ ուղղության ներկայացուցիչները հիմնավորված ձնով հանդես են գալիս շուկայական մեխանիզմին վերաբերող «գերբնական» ունակությունների դեմ: Ինստիտուցիոնալիստները քննադատության ենթարկեցին նոր դասական տեսության այն դրույթները, որ շուկայական տնտեսությունը արտաքին միջամտության կարիք չունի: Այն օժտված է ինքնակարգավորման հատկություններով: Ինստիտուցիոնալիզմի ներկայացուցիչները նոր դասականներին մեղադրում են նան նրանում, որ նրանք մեծ տեղ են հատկացնում վերացական սխեմաներին ն ուսումնասիրում են արդեն վաղուց ձնավորված` տնտեսությանը բնորոշ գծերը: Իսկ նոր երնան եկած պայմանները, գծերը դուրս են մնում նրանց

ուշադրության կենտրոնից: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել իրական պայմաններն ու դրանց առանձնահատկությունները: Ինստիտուցիոնալ ուղղության գործնական նշանակությունը բնութագրող կողմերից մեկն էլ այն է, որ տնտեսական գործունեության վերլուծությանը իրական մոտեցում են ցուցաբերում: Ինստիտուցիոնալիզմի ուղղության դերը մեծ է նան սոցիալական, պատմական, իրավական, հոգեբանական գործոնների հաշվառման համար, որոնք ազդում են վերարտադրական գործընթացի տարբեր կողմերի վրա: Ինչպես հայտնի է, ինստիտուցիոնալիզմը կարնոր նշանակություն է տալիս սոցիալական ինստիտուտներին ն սոցիալական հիմնախնդիրների լուծմանը: Դրա համար սոցիալական ինստիտուտներին պետք է շատ զգույշ մոտենալ: Բանն այն է, որ սոցիալական ինստիտուտները ձնավորվում են ավելի տնական ժամանակաշրջանում, այլ ոչ թե «շուկայական» վերակառուցումների ժամանակ: Բացի դրանից, շուկան սոցիալական հիմնախնդիրներ չի լուծում. եկամուտների օպտիմալ տարբերակման մակարդակ, սոցիալական արտադրության սկզբունքներ չի ապահովում ն այլն: Ինստիտուցիոնալիզմի տեսության արժեքներից մեկն էլ այն է, որ բացահայտեց կազմակերպչական կառուցվածքների ն ինստիտուցիոնալ միջավայրի փոխներգործությունը, ծախքերի սկզբունքորեն նոր տեսակ` տրանսակցիոն ծախքերը: Ժամանակակից ինստիտուցիոնալիզմը օբյեկտների ուսումնասիրության մեթոդաբանության ն վերլուծության տեսակետից ավելի ընդգրկուն է, քան նոր դասական տեսությունը: Այն օգտվում է բազմաթիվ գիտությունների նվաճումներից: Տնտեսությունը քննարկվում է որպես էվոլյուցիոն բաց համակարգ, որն իր վրա է կրում արտաքին միջավայրի ազդեցությունը: Այսպիսով, ինստիտուցիոնալ ուղղության եզրակացություններն ու առաջարկությունները այնպիսի նոր հիմնախնդիրներ են առաջ քաշում, որոնց մասին նախկինում պատկերացում չունեին:

ԳԼՈՒԽ ՃՃ11

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ

Ճ1Ճ դ. ՎԵՐՋԻՆ ԵՎ ՃՃ դ. ՍԿԶԲԻՆ

22.1. Մ. Ի. ՏՈՒԳԱՆ-ԲԱՐԱՆՈՎՍԿՈՒ ԵՎ Պ. Բ. ՍՏՐՈՒՎԵԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

Համաշխարհային տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության մեջ իր ուրույն տեղն ու դերն ունի ռուսական տնտեսագիտական միտքը: Ռուսական տնտեսագիտության բնորոշ գծերից մեկն այն է, որ տնտեսագիտական հետազոտություններում լայնորեն օգտագործվում էին մաթեմատիկական մոդելները: Դա սկսել էր զանգվածային բնույթ կրել Ճ1Ճ դարի 2-րդ կեսերից սկսած: Այդ տեսակետից հիշատակման է արժանի ռուս տնտեսագետ - մաթեմատիկոս Յու. Գ. Ժուկովսկին, որն առաջին անգամ կառուցեց հողային ռենտայի մաթեմատիկական մոդելը: Վ. Մ. Դմիտրնը փորձեց մաթեմատիկորեն հաշվարկել արտադրանքի արտադրության վրա կատարված բոլոր աշխատանքային ծախսումները: Այդ ժամանակաշրջանի ռուս տնտեսագետների շարքում առանձնահատուկ տեղ է գրավում Միխայիլ Իվանովիչ Տուգան-Բարանովսկին (1865–1919թթ.)` աշխարհահռչակ տնտեսագետ գիտնականը: Նա տնտեսական երնույթների ուսումնասիրությունը զուգակցում էր սոցիալական երնույթների հետ: Տվել է տնտեսագիտական մի շարք կարնոր կատեգորիաների նոր մեկնաբանությունները, ստեղծել է շուկայական տնտեսության գործողության ն զարգացման բնական տեսությունը: Տուգան-Բարանովսկին ավարտել է Խարկովի համալսարանը: 1894 թվականին հրատարակել է «Արդյունաբերական ճգնաժամերը ժամանակակից Անգլիայում, դրանց պատճառները ն ազդեցությունը ժողովրդի կյանքի վրա» աշխատությունը, որի համար արժանացել է Մոսկվայի համալսարանի մագիստրոսի կոչման: Տուգան-Բարանովսկին թողել է գիտական մեծ ժառանգություն: Նրա աշխատությունների շարքում աչքի ընկնող տեղ են գրավում «Մարքսիզմի տեսական հիմունքները» (1905թ.), «Քաղաքատնտեսության հիմունքները» (1909թ.), «Կոոպերացիայի սոցիալական հիմունքները» (1916թ.), «Սոցիալիզմը որպես դրական ուսմունք» (1918թ.) ն այլն: Տուգան-Բարանովսկին այն տնտեսագետներից էր, որ առաջին անգամ հանդես եկավ արժեքի աշխատանքային ն սահմանային օգտակարության տեսությունների միացման օգտին:

Բարիքների ստեղծման գլխավոր գործոնը, ըստ հեղինակի, մարդկային աշխատանքն է, որը արժողության ձնավորման անհրաժեշտ պայմանն է: Ստացվում է, որ աշխատանքային արժեքը օբյեկտիվ է, արժողության ձնավորման վճռական գործոն, իսկ սահմանային օգտակարությունը հանդիսանում է աշխատանքային արժեքի ֆունկցիան: Տուգան-Բարանովսկին իր ուսումնասիրություններում հատուկ տեղ է հատկացրել ճգնաժամերի պատճառների վերլուծությանը: Ըստ նրա` արդյունաբերական արտադրությունը ցիկլային զարգացում ունի: Ի դեպ, հեղինակն առանձնացնում է տնտեսության ցիկլային զարգացման երկու փուլ. ա/ առաջին փուլում հիմնական կապիտալի ներդրումների հետնանքով արտադրությունը ընդլայնվում է, ապրանքների պահանջարկը մեծանում է, բ/ երկրորդ փուլում հիմնական կապիտալի ձնավորման գործընթացը ավարտված է, որն էլ ուղեկցվում է միջոցների գերարտադրությամբ` պահանջարկի անկման պատճառով: Այս ամբողջի հիման վրա Տուգան-Բարանովսկին ձնակերպում է ցիկլերի ներդրումային տեսության օրենքը` արդյունաբերական ցիկլի փուլերը որոշվում են ներդրումային գործընթացներով: Նա իր տեսությունը փորձում է կապել կապիտալի տոկոսի մեծության հետ: Եթե տոկոսադրույքը բարձր է, ապա նշանակում է միջոցների անբավարարություն` ներդրումային գործունեություն իրականացնելու համար: Արդյունաբերական ցիկլի հաղթահարումը տանում է տոկոսադրույքի իջեցմանը: Տուգան-Բարանովսկին խորը ուսումնասիրության է ենթարկել կոոպերացիայի տեսության ն պրակտիկայի հիմնահարցերը: Մշակել է կոոպերացման հիմնական սկզբունքները, որոնց շարքում առանձնացրել է նյութական շահագրգռվածությունը, կամավորությունը, միայն կոոպերատիվի անդամների աշխատանքի օգտագործումը ն այլն: Տուգան-Բարանովսկու հետազոտությունների մեջ որոշակի տեղ է հատկացված աշխատավարձի ն ընդհանրապես բաշխման հարաբերությունների տեսություններին: Պյոտր Բերնգարդովիչ Ստրուվե (1870-1944թթ.) – մեծ տնտեսագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ: Իր հետազոտություններում հիմնավորում էր կապիտալիզմի զարգացման անհրաժեշտությունը Ռուսաստանում, որի շնորհիվ կձնավորվեն խոշոր արդյունաբերական կենտրոններ ն տրանսպորտային ճանապարհների հանգույցներ, որոնք էլ կնպաստեն Ռուսաստանի հետամնաց շրջանների զարգացմանը: Ե՛վ Տուգան-Բարանովսկին, ն՛ Ստրուվեն մեծածավալ փաստացի նյութերի օգտագործման շնորհիվ ապացուցել են, որ Ճ1Ճ դարի վերջին Ռուսաստանում կապիտալիզմը առանց արգելքների կարող է հեշտությամբ զարգանալ: Սակայն պետք է նշել, որ Ստրուվեն իր հետազոտություններում ոչ թե հենվում էր օբյեկտիվ, այլ միայն փաստացի օրինաչափությունների վրա:

Սկզբնական շրջանում Ստրուվեն շատ էր ոգնորվում մարքսիստական հայացքներով, սակայն հետագայում բացահայտ դեմ դուրս եկավ մարքսիստական մեթոդին: Փաստորեն լեգալ մարքսիստից նա դարձավ Մարքսի տեսության կոշտ հակառակորդ: Ինչ վերաբերում է Տուգան-Բարանովսկուն, ապա նա նշում էր, որ պետք է Մարքսից առաջ անցնել, բայց` Մարքսի միջոցով, օգտվել այն բոլորից, ինչ նա է տվել: Նա շատ զգույշ էր գնահատականների մեջ ն բավականին հետնողական: Նրա աշխատություններում հե-տաքրքիր մտքեր կան սոցիալիզմի վերաբերյալ: Տալով սոցիալիզմի գնահատումները, միաժամանակ նշում էր, որ հարկադրանքի տարրերը կպահպանվեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ մարդը չի սովորել իր շահերը ենթարկել հասարակականին: Սոցիալական իդեալը, ըստ Տուգան-Բարանովսկու, հանդիսանում է ոչ թե սոցիալական հավասարությունը, այլ սոցիալական ազատությունը: Սոցիալական իդեալը երբեք ամբողջությամբ ձեռք չի բերվում, բայց դրա ձգտումը մարդկության պատմության առաջնահերթ խնդիրն է:

22.2. Ա. Վ. ՉԱՅԱՆՈՎԸ` ՈՐՊԵՍ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐ

Ալեքսանդր Վասիլնիչ Չայանովը (1888-1939թթ.) բազմակողմանի, հանրագիտարանային գիտելիքների տեր անձնավորություն էր: Ծնվել է Մոսկվայում: Ավարտել է Մոսկվայի գյուղատնտեսական ինստիտուտը: 1919 թվականին ղեկավարել է գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտը: Չայանովը գիտական հետազոտությունների բնագավառ էր ընտրել Ռուսաստանի տնտեսության մեջ տիրապետող երնույթների վերլուծությունը, մասնավորապես` հայրենական գյուղատնտեսության ոլորտում տիրապետող սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների առանձնահատկությունները: Ստալինյան ժամանակաշրջանում Չայանովը ենթարկվել է բռնությունների ն անգամ ձերբակալված վիճակում էլ շարունակել է իր ուսումնասիրությունները: Չայանովի ուսումնասիրությունների բնագավառը ընտանեկան-աշխատանքային տնտեսության ստեղծումն է, գյուղատնտեսության կոոպերացման տնտեսությունը, ագրարային հարաբերությունների ուսումնասիրության մեթոդաբանությունը ն այլ հիմնահարցեր: Ընդ որում` նրա ուսմունքը այսօր էլ պահպանում է իր նշանակությունը: Ագրարային հարցի լուծումը նա տեսնում էր հողի հանրայնացման մեջ: Դրա էությունը, ըստ Չայանովի, հողի հավասարարական բաշխումն էր, այսինքն` գյուղացին պետք է ստանա այնքան հողակտոր, որը ի վիճակի կլինի մշակել իր

ընտանիքի անդամների աշխատանքով: Այսպիսի պայմաններում հողից ստացված եկամուտը կբավարարի նրա ընտանիքի բոլոր պահանջմունքները: Հայտնի է, որ ՃՃ դարի 20-ական թվականների կեսերին ԽՍՀՄ-ում ծանր արդյունաբերության ստեղծման նպատակով միջոցները գյուղատնտեսությունից մղվում էին քաղաք: Ըստ Չայանովի` դա բավականին սխալ քաղաքականություն էր, որն էլ հետագայում շատ բացասական հետնանքներ ունեցավ: Չայանովի տեսական դրույթներից մեկն էլ այն էր, որ գյուղացիական ընտանեկան տնտեսությունը հարաբերականորեն կայուն է: Այն կողմնորոշվում է եկամտի ն աշխատանքային ծախսումների օպտիմալ զուգակցման կողմը: Ոչ մեծ հողակտոր ունեցող գյուղացին ձգտում է ոչ թե շահույթը մեծացնել, այլ համախառն եկամուտը: Այս դեպքում նա աշխատում է որոշակի հարաբերակցություն պահպանել աշխատանքային ջանքերի ն ձեռք բերված արդյունքների միջն, շատ թե քիչ հավասարաչափ բաշխել աշխատանքային ջանքերը տարվա ընթացքում: Իր տեսական դրույթները հիմնավորելու համար գիտնականը ուշադրություն էր դարձնում գյուղացիական տնտեսությունների զարգացման առանձնահատկություններին, որոնք չեն համապատասխանում տնտեսագիտության տեսության սովորական սկզբունքներին: Այսպես. կարիքից դրդված` գյուղացին համաձայնվում է հողի գինը գերազանցող վարձ վճարել: Աշխատանքային գյուղացիական տնտեսությունը ունի իր արտադրանքի բնական սահմանը: Վերջինս որոշվում է նրանով, որ տարեկան աշխատանքի լարվածության աճը համաչափ չէ գյուղացու ընտանիքի պահանջմունքներին: Գյուղացիական տնտեսությունը իր բնույթով սպառողական է, իսկ սպառումը, որոշ պահից սկսած, աշխատանքային ծախսումների աճի համեմատ դանդաղ է աճում: Աշխատանքային գյուղացիական տնտեսության կազմակերպման կարնոր սկզբունքը արտադրության գործոնների հավասարակշռության ձգտումն է: Խոսքը աշխատանքային ջանքերի համաչափման ն ընտանիքի անդամների միջն տարվա ընթացքում դրանց բաշխման մասին է: Համաչափության ն հավասարակշռության սկզբունքը հանգեցնում է գյուղացիական տնտեսության բարձր կայունությանը, անբարենպաստ պայմաններին նրա դիմակայելու ընդունակությանը: Գյուղի զարգացումը ն ճգնաժամից դուրս գալու միջոցը գիտնականը տեսնում էր կոոպերացիայի մեջ: Կոոպերացիայի համակարգը նա պատկերացնում էր որպես կոոպերացիաների միությունների ամբողջություն: Չայանովի հայացքները ժամանակին խիստ քննադատության են ենթարկվել երկրի ղեկավարության կողմից: Նա ընդհանրապես չի ձգտել հա-վերժացնելու մանր արտադրությունը, շատ լավ պատկերացնում էր դրանց ցածր արտադրողականությունը, ոչ մրցունակ լինելը: Նա գիտակցում էր, որ խոշոր գյուղատնտեսական արտադրությունը մանրի նկատմամբ ունի մի շարք առավելություններ: Բայց գտնում էր, որ Ռուսաստանի պայմանները տարբերվում են Արնմուտքի պայմաններից: Ամերիկյան

ֆերմերային տիպի տնտեսությունների զարգացման նախադրյալները Ռուսաստանում չկան: Ուստի Ռուսաստանում կոոպերացիաների զարգացումն է ձեռնտու: Չայանովը հայտնի էր նան որպես ագրարային ծրագրի մշակող: Նա մասնակցել է ագրարային քաղաքականության կարնոր սկզբունքների ձնավորմանը, հանդես է եկել գյուղատնտեսական միասնական հարկի մասին հրապարակումներով ն այլն:

22.3. Լ. Ն. ՅՈՒՐՈՎՍԿՈՒ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՌԵՖՈՐՄԻ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Լեոնիդ Նաումովիչ Յուրովսկին (1884–1938թթ.) շուկայական տնտեսության ն ֆինանսների բնագավառների խոշորագույն տեսաբաններից մեկն է: Նա դասավանդել է Մոսկվայի առնտրական ինստիտուտում ն Սարատովի համալսարանում: Յուրովսկին կարնոր դեր է խաղացել 1922–1924թթ. դրամական ռեֆորմի իրականացման գործում: Սակայն երկար տարիներ նա մերժված մասնագետ էր, ն նրա աշխատությունները պահվում էին հատուկ պահոցներում: Նրա աշխատություններից են` «Գների տեսության ուրվագծերը» (1919թ.), «Խորհրդային իշխանության դրամական քաղաքականությունը» (1917-1927թթ.), «Դրամական ռեֆորմի ճանապարհին» (1924թ.) ն այլն: Հայտնի է, որ ՆԷՊ-ին անցնելը բավականին աշխուժացրել էր ապրանքաշրջանառությունը ու միաժամանակ սրել «դրամական սովը»: Բյուջեի ճեղքվածքը փակելու համար շարժման մեջ էր դրվել տպագրական մեքենան: Ռուբլին 1921 թվականին, նախապատերազմյան շրջանի համեմատ, արժեզրկվել էր մոտավորապես 50 000 անգամ: Դրա հետ կապված` անհրաժեշտություն առաջացավ վերականգնել կայուն դրամաշրջանառությունը: Յուրովսկին այլ մասնագետների նման ապացուցել է, որ փողի էմիսիան քայքայիչ ներգործություն է թողնում հասարակական վերարտադրության վրա: Ստեղծված իրավիճակում օրակարգի հարց էր դարձել դրամական ռեֆորմը: Յուրովսկին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ռեֆորմի անցկացման գործին: Ռեֆորմը իրականացվեց մի քանի փուլով: Առաջին փուլում շրջանառության մեջ բաց թողնվեց չերվոնեցը: Հայտարարվեց, որ չերվոնեցը ունի ոսկյա ապահովվածություն, սակայն երկրի ներսում ոսկով չի փոխանակվելու: Վստահությունը չերվոնեցի նկատմամբ կտրուկ մեծացավ: Արտասահմանից սկսեց արժույթ, կապիտալ, ոսկի հոսել դեպի երկիր: Դրամական ռեֆորմի երկրորդ փուլում շրջանառության մեջ բաց թողնվեցին պետական գանձարկղային տոմսեր, ինչպես նան արծաթյա ն պղնձե մետաղադրամներ: Դրամական ռեֆորմի ավարտական աշխատանքները իրա400

կանացվում էին Յուրովսկու անմիջական ղեկավարությամբ: Ըստ Յուրովսկու` հիմնական խնդիրը տնտեսության կայունացման ն ամրապնդման, տնտեսավարման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումն է, այլ ոչ թե ֆինանսները: Գիտնականին բնորոշ գծերից մեկն էլ այն էր, որ նրա հայացքները պարզ ու հիմնավորված ձնով էին շարադրված: Նրա բազմաթիվ գաղափարները` գների տեսությունը, դինամիկ հավասարակշռության հիմնահարցերը, պլանային ն ապրանքային երնույթների հարաբերակցությունը ժողովրդական տնտեսության մեջ, այսօր էլ պահպանում են իրենց արդիականությունը: Գների ուսումնասիրության ժամանակ նա քննադատում էր արժեքի աշխատանքային տեսությունը ն սահմանային օգտակարության տեսությունը: Նա գտնում էր, որ սուբյեկտիվ գնահատումները կախված են գներից, այլ ոչ թե հանդես են գալիս որպես գին որոշող գործոններ: Տնտեսագիտության տեսությունը պետք է չափի ոչ թե ցանկությունները, այլ ապրանքների քանակը ն դրանց գները: Հավասարակշռված գների տեսությունը նա կապել է ստատիկ ն դինամիկ հավասարակշռության հասկացությունների հետ, մատնանշելով, որ առավել նշանակալիցը դինամիկ հավասարակշռությունն է: Վերջինս ընդգրկում է պահանջարկի ն առաջարկի փոխկապակցվածությունները, արտադրության ն եկամուտի հարաբերությունները: Յուրովսկին գրել է, որ շուկայական գների շնորհիվ սահմանված հավասարակշռությունը խախտվում է ն վերականգնվում է արագորեն: Արտադրության ծախքերի օրենքով որոշված հավասարակշռությունը վերականգնվում է դանդաղորեն: Իսկ տնտեսական ճգնաժամով խախտված հավասարակշռությունը` աստիճանաբար: Խորհրդային ապրանքային արտադրության հիմնահարցերին անդրադառնալիս գիտնականը պնդում էր, որ ՆԷՊ-ի պայմաններում կարգավորվում է ապրանքային տնտեսությունը, պլանավորման սաղմերը թափանցում են ապրանքային տնտեսության մեջ: Խորհրդային տնտեսության ապրանքային բնույթը որոշվում է սպառման առարկաների բաշխման շուկայական մեխանիզմով: Սակայն խորհրդային ապրանքային տնտեսության պայմաններում ծագում են պետական կարգավորման յուրահատուկ մեթոդներ: Գերակշռող են եղել ոչ թե շուկայական գործարքները, այլ վարչական հանձնարարականները, որոնք անտնտեսվար են դառնում, եթե իրականացվում են առանց շուկայում ձնավորվող գնային հարաբերությունները հաշվի առնելու: Այսպիսով, Յուրովսկին առաջ է քաշել շուկայական հավասարակշռության խնդիրներ անցման շրջանում: Դա առաջին փորձն էր պլանը ն շուկան համաձայնեցնելու իրար հետ: Այս տեսական դրույթներն այսօր էլ արդիական են:

22.4. Լ. Վ. ԿԱՆՏԱՐՈՎԻՉԻ ԳԾԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչպես հայտնի է, գոյություն ունեն սահմանափակ ռեսուրսների օգտագործման բազմաթիվ տարբերակներ: Այդ իսկ պատճառով տնտեսավարման պրակտիկայում օբյեկտիվորեն պահանջ է առաջանում ընտրել այն տարբերակը, որը նվազագույն ծախսումներով ավելի մեծ արդյունք կապահովի: Նշված խնդրի լուծման առավել հուսալի ն արդյունավետ եղանակը մաթեմատիկական մոտեցումների ն հաշվարկների օգտագործումն է: Մաթեմատիկական մոտեցումների օգտագործումը երկար ժամանակ չէր ընդունվում տեսաբանների կողմից: Տնտեսա-մաթեմատիկական հետազոտությունների ներդրման գործում անգնահատելի դեր է խաղացել Լեոնիդ Վիտալնիչ Կանտարովիչը (19121986թթ.): Նա հիմնադրել է գծային ծրագրավորման մեթոդը: Գծային ծրագրավորումը գծային հավասարումների լուծումն է ծրագրերի կազմման ն կիրառման տարբեր մեթոդների օգտագործմամբ: Համաշխարհային տնտեսագիտության մեջ ունեցած մեծ ներդրումների համար Լ. Կանտարովիչը 1975 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի: Գծային ծրագրավորման մշակումը սկսել էր պրակտիկ խնդիրների լուծումներից: Կանտարովիչին էր դիմել ֆաներային տրեստի ինժեներներից մեկը` գտնելու ռեսուրսների բաշխման այնպիսի մի արդյունավետ մեթոդ, որը կապահովեր սարքավորումների առավել բարձր արտադրողականություն: Փաստորեն կար 5 հաստոց ն հումքի 8 տեսակ: Ամբողջ խնդիրը արտադրանքի թողարկման մաքսիմալացումն էր: Կանտարովիչը առաջարկեց օպտիմալ տարբերակի ընտրության մաթեմատիկական մեթոդը: Մասնավոր դեպքերի հիման վրա գիտնականը մշակեց մի այնպիսի մեթոդ, որը ստացավ «Գծային ծրագրավորման մեթոդ» անվանումը: Նա մաթեմատիկայի մեջ մի նոր բաժին բացեց, որը լայն տարածում ստացավ տնտեսավարման պրակտիկայում: Կանտարովիչը զուտ տնտեսագետ չէր, բայց նա հստակ պատկերացնում էր սահմանափակ ռեսուրսների մաքսիմալացման մեթոդը: Նրա խոշոր ավանդներից է նան գծային ծրագրավորման խնդիրների մեջ երկակի գնահատումների բացահայտումը: Չի կարելի միաժամանակ նվազագույնի հասցնել ծախսերը ն առավելագույն մակարդակի հասցնել արտադրանքի թողարկումը: Մեկը հակասում է մյուսին: Սակայն դրանք միաժամանակ սերտորեն կապված են միմյանց: Յուրաքանչյուր գծային ծրագրավորման խնդրի համար գոյություն ունի դրա երկակի խնդիրը: Եթե ուղիղ խնդիրը նպատակային ֆունկցիայի մինիմալացումն է, ապա երկակի խնդիրը` մաքսիմալացումը: Ինչպես երնում է, Կանտարովիչը նախատեսել էր տնտեսավարման պրակտիկայում շուկայական կատեգորիաների օգտագործումը:

22.5. Ն. Դ. ԿՈՆԴՐԱՏԵՎԻ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՄԵԾ ՑԻԿԼԵՐԻ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

Ճ1Ճ դարի վերջին ն ՃՃ դարի ռուս տնտեսագիտական մտքի զարգացման գործում խոշոր ավանդ է ներդրել Նիկոլայ Դմիտրնիչ Կոնդրատնը (18921938թթ.): Նա ծնվել է գյուղացու ընտանիքում: Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: 1917 թվականին եղել է ժամանակավոր կառավարության պարենի գծով փոխնախարար: Դրանից հետո աշխատել է Գյուղատնտեսական ակադեմիայում, ղեկավարել է Առնտրի ինստիտուտը: Կոնդրատնի աշխատություններից հիշատակման են արժանի «Համաշխարհային տնտեսությունը ն դրա վիճակը պատերազմի ժամանակ ն դրանից հետո», «Ստատիկայի, դինամիկայի ն իրավիճակի հասկացությունների հարցի շուրջը», «Տնտեսական իրավիճակի մեծ ցիկլերը» ն այլն: Գյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության զարգացման հեռանկարային պլանի մշակման ժամանակ Կոնդրատնը ենթադրել է պլանային ն շուկայական սկզբունքների զուգակցում, ինչպես նան ագրարային ն ինդուստրիալ ոլորտների սերտ կապվածության ն հավասարակշռության ապահովում: Նա գրել է, որ արդյունավետ ագրարային հատվածը ի վիճակի է ապահովելու ամբողջ տնտեսության վերելքը: Նրա ծրագիրը նախ ն առաջ կողմնորոշված էր տնտեսական ամուր աշխատանքային տնտեսությունների պահպանմանը, որոնք ընդունակ են դառնալու երկրի տնտեսական վերելքի հիմքը: Ժողովրդատնտեսական պլանների տեսության մեջ ռուս գիտնականը միշտ ընդգծել է, որ հեղափոխությունից հետո պետությունը օգտագործելով ազգայնացված սեփականությունը` ընդունակ է ուժեղ ներգործություն ունենալ ոչ միայն հանրային, այլ նան մասնավոր ոլորտների վրա: Ի դեպ, ներգործության ամենագլխավոր միջոցը համարում էր պլանավորումը: Կոնդրատնը ուսումնասիրել է շուկային բնորոշ օբյեկտիվ գներն ու մի-տումները: Նա շուկան դիտում էր որպես ազգայնացված, կոոպերատիվ ն անհատական հատվածը կապակցող օղակ, ինչպես նան որպես տնտեսական տեղեկատվական կարնոր աղբյուր: Ագրարային հարցերի քննարկումը նա կապում էր հողօգտագործման հետ: Կոնդրատնը առանձնացնում էր հողօգտագործման երեք հիմնական ձն. անհատական, հանրային ն արտելային: Այս կամ այն ձնի ընտրությունը պետք է իրականացվի տեղերում: Կոնդրատնը հայտնի է նան որպես կոոպերացիայի տեսաբան: Կոոպերացիայի դրական հատկանիշներից մեկը նա համարել է շահույթ ստանալու ձգտման բացակայությունը ն աշխատանքի արտադրողականության աճի հնարավորությունները: Կոոպերացիայի ձնա-վորման

սկզբունքների շարքն է դասել կամավորությունը ն աստիճանաբար կոոպերացիայի բարձրագույն ձներին անցնելը: Համաշխարհային տնտեսագիտության մեջ Կոնդրատնը ամենից առաջ հայտնի է որպես տնտեսական իրավիճակների մեծ ցիկլերի տեսության հեղինակ, որը գիտության մեջ հայտնի է «Կոնդրատնի ցիկլեր» անվանումով: Համաձայն նրա տեսության` կապիտալիստական տնտեսությունը իր զարգացման ընթացքում անցնում է իրար հաջորդող` աճի դանդաղեցման ն արագացման շրջաններով: Դանդաղեցված աճի շրջանում «փոքր», այսինքն` առնտրաարդյունաբերական ցիկլերը, տարբերվում են ճգնաժամերի մեծ խորությամբ ն դեպրեսիայի տնողությամբ, ինչպես նան վերելքի հարաբերական թուլությամբ` համեմատած արագացված աճի շրջանի հետ: Կոնդրատնը զարգացրել է ցիկլերի բազմազանության գաղափարը ն առանձնացրել է. սեզոնային, մեկ տարուց պակաս տնողությամբ, կարճ` 3-3,5 տարի տնողությամբ, առնտրաարդյունաբերական (միջին)` 7-11 տարի տնողությամբ ն մեծ ցիկլեր 48-55 տարի տնողությամբ: Ցիկլերի տեսության ստեղծման ժամանակ Կոնդրատնը ուսումնասիրել է Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի ն ԱՄՆ-ի վերաբերյալ հսկայական փաստացի նյութեր, որոնց միջոցով նկատել է ցիկլերի առկայությունը 48-55 տարի տնողությամբ: Վիճակագրական դիտարկումների ն վերլուծության ժամանակաշրջանը կազմել է 140 տարի: Ցիկլերի ծագման պատճառը ն տնողության շրջանը նա կապել է արտադրության միջոցների հեղափոխական նորացման հետ: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, Կոնդրատնը համաշխարհային տնտեսագիտության պատմության մեջ է մտել որպես մեծ ցիկլերի տեսության հեղինակ, բացի այդ, նրա տեսությունը տարածվում է տնտեսական դինամիկայի, պլանավորման ն կանխատեսման, անցման շրջանի տնտեսության, ագրարային հիմնահարցերի ուսումնասիրությունների վրա:

22.6. Ե. Ս. ՎԱՐԳԱՅԻ, Ն. Ա. ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿՈՒ, Ա. Ի.

ԱՆՉԻՇԿԻՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

ՃՃ դարի առաջին կեսի վերջերին ռուս տնտեսագետների շրջանում ձնավորել էին մի շարք խոշոր ստեղծագործական կոլեկտիվներ, որոնք ըստ էության գիտական դպրոցներ էին: Նշված ժամանակաշրջանում առավել աչքի ընկնող տնտեսագետներից էին Եվգենի Սամուիլովիչ Վարգան (1879-1964թթ.), Նիկոլայ Ալեքսենիչ Վոզնեսենսկին (1903-1950թթ.), Ալեքսանդր Իվանովիչ Անչիշկինը

(1933-1987թթ.): Վարգան հիմնականում զբաղվել է տնտեսական վերլուծության հարցերով: Գիտնականի գիտական հետազոտությունների շրջանակը շատ լայն է եղել: Այսպես, նա զբաղվել է արտադրության մոնոպոլացման, շրջանառության ն սպառման բնագավառի գնագոյացման, սղաճի, ագրարային ճգնաժամերի առանձնահատկությունների, մրցակցային պայքարի ձների ն այլ հիմնահարցերի ուսումնասիրությամբ: Սակայն գիտնականի որոշ տեսական դրույթները չդիմացան ժամանակի քննությանը, հատկապես կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամին վերաբերող գաղափարները ն այլն: Ինչ վեաբերում է Ն. Վոզնեսենսկուն, ապա նա ավելի շատ գործնական անձնավորություն էր: Նրա ղեկավարությամբ ն անմիջական մասնակցությամբ մշակվել է ժողովրդական տնտեսության հաշվեկշիռը, որն էլ, ըստ էության, ընդհանուր տնտեսական պլանի մի բաղկացուցիչ մասն էր: Վոզնեսենսկին համամիտ չէր այն մասնագետների հետ, որոնք թերագնահատում էին ապրանքափողային հարաբերությունների դերը, շուկայական կատեգորիաներն ու լծակները: Վոզնեսենսկու աշխատությունների շարքում առանձնանում է «ԽՍՀՄ ռազմական էկոնոմիկան հայրենական պատերազմի շրջանում» ուսումնասիրությունը: Վոզնեսենսկու աշխատությունները էական դեր են խաղացել ԽՍՀՄ տնտեսագիտական մտքի զարգացման գործում: Հետպատերազմյան շրջանում տնտեսագերների (խորհրդային) շրջանում վերականգնվում են պլանի ն շուկայի, պլանավորման ն կառավարման կատարելագործմանը նվիրված բանավեճերը: Այդ շրջանի տնտեսագետներից հիշատակման է արժանի Ա. Ի. Անչիշկինը: Նրա հետազոտությունների հիմնական բնագավառը եղել է տնտեսություն էքստենսիվ զարգացումը ինտենսիվ զարգացմամբ փոխարինելը: Բացի այդ, նա բացահայտեց գիտական հայտնագործությունները արտադրության մեջ արագորեն ներդնելու ուղիները: Իհարկե չպետք է կարծել, թե ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի տնտեսագիտական հետազոտությունների շրջանակները սահմանափակվում էին միայն այս հեղինակների ուսումնասիրություններով: Ընդհակառակը, սրանց կողքին ն սրանցից հետո էլ եղել են բազմաթիվ գիտնականներ, ովքեր հետազոտել են բազմաթիվ հիմնախնդիրներ: Սակայն նշված հեղինակների հետազոտությունների օբյեկտները հատուկ են եղել իրենց ապրած ժամանակաշրջանին:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն .................................................................................................. 3

Գլուխ 1. Տնտեսագիտական ուսմունքների

պատմության դասընթացի առարկան ն մեթոդը .................................................................... 5 1.1. Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության առարկան: Հետազոտության մեթոդաբանությունը ն դրա առանձնահատկությունները:................................................................. 5 1.2. Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության պարբերականացումը ............................................................................. 9 1.3. Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության դասընթացի ֆունկցիաներն ու խնդիրները ................................................................ 12 1.4. Տնտեսագիտական ուսմունքների պատմության դերը տնտեսագիտության տեսության ստեղծագործական յուրացման համար .................................................................................. 14

ԲԱԺԻՆ 1

ՄԻՆՉՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Գլուխ 11. Հին աշխարհի ն միջնադարի

տնտեսագիտական ուսմունքները .......................................... 16 2.1. Տնտեսագիտական հայացքները հին Ասիայում ն անտիկ աշխարհում ................................................................................ 16 2.2. Տնտեսագիտական ուսմունքները հին Հունաստանում ....................... 22 2.3. Տնտեսագիտական միտքը հին Հռոմում ............................................... 28 2.4. Միջնադարյան տնտեսագիտական գաղափարների ձնավորման առանձնահատկությունները տարբեր երկրներում ............... 31 2.5. Միջնադարյան տնտեսագիտական գաղափարները արաբական երկրներում ......................................................................... 33

2.6. Միջնադարյան տնտեսագիտական ուսմունքները Արնմտյան Եվրոպայում......................................................................... 35 2.7. Ուտոպիական սոցիալիզմի ծագումը .................................................... 38 2.8. Միջնադարյան Ռուսաստանի տնտեսագիտական ուսմունքները ........................................................................................... 39

Գլուխ 111. Տնտեսագիտական ուսմունքները

միջնադարյան Հայաստանում .............................................. 42 3.1. Տնտեսագիտական գաղափարները միջնադարյան Հայաստանում ն դրանց արտահայտման առանձնահատկությունները ............ 42 3.2. Մխիթար Գոշի տնտեսագիտական հայացքները ............................... 45 ա) Մխիթար Գոշը որպես միջնադարի խոշոր մտածող ..................... 45

բ) Սեփականատիրական հարաբերությունների մեկնաբանումը Մխիթար Գոշի կողմից ........................................... 47 գ) Աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման հարցերը Մխիթար Գոշի աշխատություններում............................. 49 դ) Ապրանքափողային հարաբերությունների վերաբերյալ Մխիթար Գոշի գաղափարները ........................................................ 51 3.3. Սմբատ Սպարապետի տնտեսագիտական գաղափարները ............. 54 3.4. Գրիգոր Տաթնացու տնտեսագիտական ուսմունքը ............................. 57

ա) Գրիգոր Տաթնացին որպես միջնադարյան տնտեսա գիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչ .................................. 57 բ) Ապրանքի ն փողի հարցերի քննարկումը Գ. Տաթնացու աշխատություններում ...................................................................... 58 գ) Գրիգոր Տաթնացու ուսմունքը աշխատանքի ն դրա առանձնահատկությունների մասին ............................................... 60 դ) Հասարակական արտադրության կազմակերպման հարցերի մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից ............................ 63 ե) Գ. Տաթնացին աշխատանքի հասարակական բաժանման ն տնտեսության ճյուղերի դասակարգման մասին......................... 64 զ) Ապրանքափոխանակության հարաբերությունների մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից ........................................... 67 է) Հարստության բաշխման հարցերի մեկնաբանումը Գ. Տաթնացու կողմից ....................................................................... 70 3.5. Մատթնոս Ջուղայեցու տնտեսագիտական գաղափարները.............. 72

Գլուխ 1Մ. Մերկանտիլիզմը որպես տնտեսագիտության

առաջին դպրոց ......................................................................... 76 4.1. Մերկանտիլիզմի էությունը ն պատմական նշանակությունը .............. 76 4.2. Մերկանտիլիզմի զարգացման փուլերը ն դրամական ու առնտրային հաշվեկշռի ուսմունքը........................................................ 80 4.3. Մերկանտիլիզմը Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում .......................... 83 4.4. Մերկանտիլիզմի առանձնահատկությունները Ռուսաստանում ....................................................................................... 90 4.5. Մերկանտիլիզմը հայ իրականության մեջ ............................................ 95

ԲԱԺԻՆ 1 1

ՉԿԱՐԳԱՎՈՐՎՈՂ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ:

ԴԱՍԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԸ

Գլուխ Մ. Դասական քաղաքատնտեսության ծագումը ..................... 99 5.1. Դասական քաղաքատնտեսության ծագման պատմական պայմանները ն դրա ընդհանուր բնութագիրը................ 99 5.2. Վ. Պետտին` որպես դասական քաղաքատնտեսության նախահայր .............................................................................................. 102 5.3. Դասական դպրոցի ծագումը Ֆրանսիայում: Պ. Բուագիլբեր ............ 105

Գլուխ Մ1. Ֆիզիոկրատիզմ ........................................................................ 109 6.1. Ֆիզիոկրատիզմի ընդհանուր բնութագիրը ........................................... 109 6.2. Ֆ. Քենեի տնտեսագիտական հայացքները ......................................... 111 6.3. Ֆիզիոկրատական հայացքների հետագա զարգացումը Ա. Թյուրգոյի կողմից .............................................................................. 116

Գլուխ Մ11. Ադամ Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքը .................... 119 7.1. Ադամ Սմիթը ն նրա հետազոտության մեթոդոլոգիան ........................ 119

7.2. Հարստության ստեղծման ն աճի գործոնների տեսությունը............... 122 7.3. Փողի ն արժեքի տեսությունը ................................................................. 125 7.4. Դասակարգերի ն դրանց եկամուտների տեսությունը......................... 129 ա) Աշխատավարձի տեսությունը .......................................................... 129 բ) Շահույթի տեսությունը ...................................................................... 130 գ) Հողային ռենտայի տեսությունը ...................................................... 132 7.5. Կապիտալի վերարտադրության ուսմունքը ......................................... 132 7.6. Տնտեսական քաղաքականության հարցերի մեկնաբանումը Սմիթի տնտեսագիտական ուսմունքում................................................ 134

Գլուխ Մ111. Դավիթ Ռիկարդոյի տնտեսագիտական

ուսմունքը .................................................................................. 136 8.1. Դավիթ Ռիկարդոն ն նրա հետազոտության մեթոդաբանությունը ............................................................................... 136 8.2. Արժեքի ն փողի տեսությունը ................................................................. 139 8.3. Եկամուտների բաշխման տեսությունը ................................................. 144 ա) Աշխատավարձի տեսությունը .......................................................... 144 բ) Շահույթի տեսությունը ....................................................................... 145 գ) Հողային ռենտայի տեսությունը ........................................................ 147 8.4. Կապիտալի ն վերարտադրության տեսությունը .................................. 150 8.5. Արտաքին առնտրի սկզբունքների մշակումը Ռիկարդոյի կողմից ................................................................................. 152

Գլուխ 1Ճ. Քաղաքատնտեսության էվոլյուցիան Արնմտյան

Երոպայում Ճ1Ճ դարի սկզբներին ....................................... 155 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5.

Ժ. Բ. Սեյի տնտեսագիտական ուսմունքը ............................................ 155 Թ. Մալթուսի տնտեսագիտական հայացքները ................................... 160 Ջ. Ս. Միլի տնտեսագիտական հայացքները ....................................... 164 Դասական դպրոցի գաղափարների քննադատությունը .................... 169 Պատմական դպրոցը: Քաղաքատնտեսությունը պատմական մեթոդի դիրքերից.............................................................. 174

Գլուխ Ճ. «Դասական դպրոցի» հակառակորդները

լիբերալ տնտեսության վերափոխման մասին ................... 178 10.1. Ժ. Սիսմոնդիի տնտեսական ռոմանտիզմի էությունը ն պատմական արմատները.................................................................... 178 10.2. Ժ. Սիսմոնդիի տնտեսագիտական ուսմունքը: Հետազոտության մեթոդը ..................................................................... 180 10.3. Ժ. Սիսմոնդիի տնտեսական բարեփոխումների նախագծերը .......................................................................................... 183 10.4. Պ. Ժ. Պրուդոնի տնտեսագիտական ուսմունքը ................................. 185 10.5. Ուտոպիական սոցիալիզմը Արնմտյան Եվրոպայում: Դրա ծագման նախադրյալները .......................................................... 187 10.6. Սոցիալիստ-ռիկարդոյականների ռեֆորմիստական հայացքները .......................................................................................... 192 Գլուխ Ճ1. Մարքսյան տնտեսագիտական ուսմունքի

ընդհանուր բնութագիրը .......................................................... 195 11.1. Մարքսյան տնտեսագիտության տեղը ն դերը տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ ..................................... 195 11.2. Տնտեսական համակարգի հետազոտման մարքսյան մեթոդաբանության առանձնահատկությունները .............................. 198 11.3. Մարքսյան տնտեսագիտության ձնավորման ն զարգացման էվոլյուցիան..................................................................... 201 ա) Մարքսյան տնտեսագիտության հիմքերի ստեղծումը ................. 201

բ) «Կապիտալ» աշխատությունը` որպես մարքսյան տնտեսագիտության գաղափարական հիմք ...................................... 206 11.4. 11.5. 11.6. 11.7.

Արժեքի մարքսյան տեսությունը .......................................................... 210 Փողի ն կապիտալի մարքսյան տեսությունը ....................................... 212 Հավելյալ արժեքի մարքսյան տեսությունը ......................................... 214 Եկամուտների մարքսյան տեսությունը ............................................... 218 ա) Աշխատավարձի տեսությունը ........................................................ 218 բ) Շահույթի ն արտադրության գնի տեսությունը .............................. 220 գ) Առնտրային շահույթի տեսությունը ................................................ 223

դ) Փոխատվական տոկոսի ն ձեռնարկատիրական եկամտի տեսությունը ........................................................................... 226

ե) Հողային ռենտայի տեսությունը ...................................................... 228 11.8. Վերարտադրության ն տնտեսական ճգնաժամերի մարքսյան տեսությունը ........................................................................ 231

ԲԱԺԻՆ 1 1 1

ՆՈՐ ԴԱՍԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՎՈՂ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Գլուխ Ճ11. Սահմանային տեսությունները ն նոր

դասական ուղղության ծագումը .......................................... 237 12.1. Սահմանային օգտակարության տեսության ծագումը ն բովանդակությունը................................................................................ 237 12.2. Ավստրիական դպրոցի տեսական ն մեթոդաբանական նախադրյալները ................................................................................... 242 12.3. Օ. (Եվգ.) Բեմ-Բավերկի տոկոսի տեսությունը: Արտադրության միջին ժամանակաշրջանը ն դրա որոշումը ........... 248 12.4. Ա. Պիգուի կենսամակարդակի տնտեսական տեսությունը: Սահմանային օգտակարության տեսության անգլիական տարբերակը: Ս. Ջնոնս ......................................................................... 251 12.5. Ի. Ֆիշերի տոկոսի տեսությունը: Փողի մասին նոր դասական տեսությունը ........................................................................ 254 12.6. Լոզանյան դպրոց: Լ. Վալրասի ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռության մեթոդը: Վ. Պարետոյի օպտիմումի տեսությունը ........................................................................................... 256 12.7. Քեմբրիջյան դպրոցը: Ա. Մարշալի տնտեսագիտական տեսությունը ........................................................................................... 260 12.8. Ամերիկյան դպրոցը: Ջ. Բ. Կլարկ ........................................................ 265

Գլուխ Ճ111. Բնական ռեսուրսների օգտագործման ն

արտադրության տեղաբաշխման տնտեսագիտական դասական տեսությունը ................... 269 13.1. Տնտեսագիտական տեսություններ տարածության օգտագործման վերաբերյալ ............................................................... 269

13.2. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխման տեսությունը: Երեք կետերի հիմնահարցերը..................................... 271 13.3. Ա. Վեբերի արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխման տեսությունը ............................................................. 272 13.4. Իրացման շուկաների տարածական վերլուծությունը....................... 274

ԲԱԺԻՆ 1Մ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՎՈՂ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Գլուխ Ճ1Մ. Արնմտյան տնտեսագիտական մտքի

սոցիալ- ինստիտուցիոնալ ուղղությունների ակունքները .............................................. 276 14.1. Նոր պատմական դպրոցը: Պատմական մեթոդի հիմնահարցերը ..................................................................................... 276 14.2. Նոր պատմական դպրոցի հիմնադիրների տեսությունները ............. 279 14.3. Պատմական դպրոցի տնտեսական համակարգերի տեսությունը ........................................................................................... 282 14.4. Սոցիալական դպրոցի տնտեսագիտական հայացքները .................. 284

Գլուխ ՃՄ. Նոր դասական տեսությունների նոր

հիմնահարցերը ....................................................................... 287 15.1. Փոփոխություններ արժեքի, գնի ն կապիտալի տեսություններում ................................................................................. 287 15.2. Է. Չեմբեռլինի մոնոպոլիստական մրցակցության տեսությունը ........................................................................................... 289 15.3. Ջ. Ռոբինսոնի կատարյալ մրցակցության տեսությունը .................... 292 15.4. Յ. Շումպետերի տնտեսական զարգացման տեսությունը................. 294 15.5. Քոբ-Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան: Կենսամակարդակի նոր դասական տեսության զարգացումը ............................................ 298

Գլուխ ՃՄ1. Նոր դասական տեսության ճգնաժամը ն

քեյնսականության ծագումը ................................................ 300 16.1. Նոր դասական ուղղության ճգնաժամը ............................................... 300 16.2. Ջ. Մ. Քեյնսը` որպես տնտեսագիտության նոր ուղղության հիմնադիր.............................................................................................. 301 16.3. Ջ. Մ. Քեյնսը ն դասականները ............................................................. 305 16.4. Ջ. Մ. Քեյնսի «Զբաղվածության, տոկոսի ն փողի ընդհանուր տեսությունը» աշխատությունը` որպես մակրոտնտեսագիտական տեսության ձնավորման ու զարգացման հիմք ................................... 306 16.5. Ջ. Մ. Քեյնսի ուսմունքը արդյունավետ պահանջարկի ն զբաղվածության մասին ....................................................................... 309 16.6. Բազմարկչի տեսությունը: Սպառման ն խնայողության հակումները................................................................. 310 16.7. Ջ. Մ. Քեյնսի աշխատավարձի ն սղաճի տեսությունը ....................... 313 16.8. Պետական կարգավորման ծրագրի հիմնավորումը........................... 314 Գլուխ ՃՄ11. Հետքեյնսյան մակրոտնտեսագիտական

տեսությունները ..................................................................... 316 17.1. Քեյնսականությունը ՃՃ դարի երկրորդ կեսին .................................. 316 17.2. Նոր դասական սինթեզի ձնավորումը: Երկու մոտեցումների զուգակցումը .......................................................................................... 319 17.3. Տնտեսական հավասարակշռությունը ն տնտեսական միասնությունը: Սինթեզավորված տեսությունը ն ազգային տարբերակները ........... 321 17.4. Գործազրկության բնական նորման: Ֆիլիպսի կորը ......................... 323 17.5. Հետքեյնսականությունը, դրա գաղափարական ակունքները ........................................................................................... 325

Գլուխ ՃՄ111. Դասական դպրոցի էվոլյուցիան ն

նեոլիբերալիզմը ..................................................................... 327 18.1. Ժամանակակից պահպանողականության առաջացման ն հիմնական հոսանքների ձնավորման նախադրյալները............... 327

18.2. Նեոլիբերալիզմի էությունը: Ֆ. Հայեկի տնտեսական ազատության փիլիսոփայությունը...................................................... 329 18.3. Վ. Օյքենի տնտեսակարգի տեսությունը ............................................. 334 18.4. Լ. Էրհարդի տնտեսական ռեֆորմը: «Սոցիալ-շուկայական տնտեսության» տեսությունը ............................................................... 336

Գլուխ Ճ1Ճ. Մոնետարիզմի տեսությունը: Մոնետարիզմը`

որպես տնտեսության առողջացման ուղղություն .................................................................................... 339 19.1. Մոնետարիզմի էությունը ն հիմնական դրույթները ............................ 339 19.2. Մ. Ֆրիդմենի տնտեսագիտական հայացքները ................................. 342 19.3. Ի. Ֆիշերի փոխանակության տեսությունը: Փողի առաջարկի ն պահանջարկի տեսությունները ........................................................ 345 19.4. Սղաճի կառավարման ժամանակակից հայացքները........................ 347

Գլուխ ՃՃ. Տնտեսական աճի տեսությունների ն

մոդելների էվոլյուցիան ............................................................... 349 20.1. Տնտեսական աճի ժամանակակից տեսությունների գաղափարական արմատները ............................................................ 349 20.2. Հարրոդի ն Դոմարի տնտեսական աճի մոդելները ............................ 355 ա) Հարրոդի տնտեսական աճի դինամիկ մոդելը .............................. 356 բ) Դոմարի տնտեսական աճի դինամիկ հավասարակշռության մոդելը ............................................................ 359 20.3. Կալդորի ն Ռոբինսոնի տնտեսական աճի մոդելները........................ 363 20.4. Սոլոուի տնտեսական աճի մոդելը ն Ֆելպսի «Կուտակման ոսկե կանոնը» ............................................................... 366 20.5. Դենիսոնի տնտեսական աճի գործոնային վերլուծությունը ն տնտեսական աճի «թվաբանությունը» ............................................... 372 20.6. Տնտեսական աճի սահմանների տեսությունը ն «զրոյական տնտեսական աճի» կոնցեպցիան ....................................................... 375 20.7. Տնտեսական ցիկլերի վերաբերյալ տեսությունների էվոլյուցիան ........................................................................................... 378

Գլուխ ՃՃ1. Սոցիալ-ինստիտուցիոնալ ուղղության

ժամանակակից հոսանքները .............................................. 384 21.1. Ինստիտուցիոնալիզմի տեսությունը ն հիմնական ուղղությունները.................................................................................... 384 21.2. Ամերիկյան ինստիտուցիոնալիզմը ...................................................... 386 21.3. Ինստիտուցիոնալիզմը ն ինդուստրիալ հարաբերությունների հիմնահարցերը ..................................................................................... 389 21.4. Սեփականության իրավունքի ն տրանսակցիոն ծախքերի տեսությունը ........................................................................................... 391 21.5. Ինստիտուցիոնալիզմի գործնական նշանակությունը ....................... 394 Գլուխ ՃՃ11. Տնտեսագիտական միտքը Ռուսաստանում

Ճ1Ճդ. վերջին ն ՃՃդ. սկզբին ............................................. 396 22.1. Մ. Ի. Տուգան-Բարանովսկու ն Պ. Բ. Ստրուվեի տնտեսագիտական հայացքները ........................................................ 396 22.2. Ա. Վ. Չայանովը` որպես ագրարային տեսության հիմնադիր............................................................................................... 398 22.3. Լ. Ն. Յուրովսկու շուկայական հավասարակշռության ն դրամական ռեֆորմի հիմնախնդիրները ............................................. 400 22.4. Լ. Վ. Կանտարովիչի գծային ծրագրավորման տեսությունը ............ 402 22.5. Ն. Դ. Կոնդրատնի պլանավորման ն կանխատեսման տեսությունը: Մեծ ցիկլերի ուսմունքը ................................................. 403 22.6. Ե. Ս. Վարգայի, Ն. Ա. Վոզնեսենսկու, Ա. Ի. Անչիշկինի տնտեսագիտական հայացքները ........................................................ 404

ԳՐԻԳՈՐ ԵՂԻՇԻ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ

ՄԻՔԱՅԵԼ ՆԱՎԱՍԱՐԴԻ ԹԱՎԱԴՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ ԱԶԱՏԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

(տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Գ. Ե. Կիրակոսյանի խմբագրությամբ)

Հրատ. խմբագիրներ` Հ. ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

Ռ. ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Սրբագրիչ` Ջ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ Համակարգչային շարվածքը ն էջադրումը` Ն. ԽՉԵՅԱՆԻ

Պատվեր` 102: Չափս` 70Ճ1001/16: 27,5 հեղ. մամուլ, 28 հրատ. մամուլ, 26 տպ. մամուլ, 33 տպ. պայմ. մամուլ: Տպաքանակ` 500:

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ»

հրատարակչություն Տպագրված է «Տնտեսագետ» հրատարակչության տպագրական արտադրամասում Երնան 25, Նալբանդյան, 128