Տնտեսագիտության տեսություն դասընթացի սեմինար պարապմունքների մեթոդական ձեռնարկ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

«Տնտեսագիտության տեսություն» դասընթացի սեմինար պարապմունքների մեթոդական ձեռնարկ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 330 ԳՄԴ 65 Տ 776

Հրատարակման է երաշխավորել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի «Տնտեսագիտության տեսութուն» ամ իոնը ն Տնտեսագիտական ֆակուլտետի մեթոդ խորհուրդը

Տպագրվում է ՀՊԱՀ-ի գիտական խորհրդի որոշմամ Գրախոսներ` Սարգսյան Մ.Տ., տ.գ.դ. պրոֆեսոր, ՀՊՄՀ Բայադյան Ա.Հ., տ.գ.դ. պրոֆեսոր, ՀՊԱՀ Խլղաթյան Ի.Ե., տ.գ.թ. պրոֆեսոր, ԵՊՏՀ Ընդհանուր ղեկավար, մասնագիտական խմ ագիր` Ներսիսյան Կ.Ռ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր Խմ ագիր` Միրզոյան Բ.Ս., տ.գ.թ., պրոֆեսոր

Հեղինակային կոլեկտիվ Ներսիսյան Կ.Ռ. տ.գ.դ., պրոֆեսոր առաջա ան, Թ. 1,2: Հարությունյան Հ.Ս. տ.գ.թ., դոցենտ, Եդիգարյան Լ.Մ. ասիստենտ Թ.3,5: Գրիգորյան Վ. Շ. տ.գ.թ. , պրոֆեսոր, Մալխասյան Կ.Ա. ասիստենտ Թ.4,6: Գյոլեցյան Վ.Մ. ավագ դասախոս Թ.7,12: Բաղդասարյան Վ.Գ. տ.գ.թ., ասիստենտ, Գյոլեցյան Վ.Մ. ավագ դասախոս Թ.15: Ներսիսյան Կ.Ռ. տ.գ.դ., պրոֆեսոր, Մալխասյան Կ.Ա. ասիստենտ Թ.8, 16, 17: Միրզոյան Բ.Ս., տ.գ.թ., պրոֆեսոր, Մնացականյան Կ.Պ. ասիստենտ Թ.9: Ջաներյան Հ.Կ. տ.գ.թ., դոցենտ Թ. 10, 18, 21: Ոսկանյան Հ. Ն. տ.գ.թ., դոցենտ, Ջաներյան Հ.Կ. տ.գ.թ., դոցենտ Թ.13, 14: Քոչարյան Տ. Լ. . տ.գ.թ., դոցենտ Թ. 11: Բաղդասարյան Գ.Վ. տ.գ.դ., պրոֆեսոր: Ներսիսյան Լ.Կ. տ.գ.թ., ասիստենտ Թ. 19, 20: Հարությունյան Հ.Ս. տ.գ.թ., դոցենտ, Իգիթխանյան Ա.Ս., ասիստենտ, Եդիգարյան Լ.Մ., ասիստենտ, առաջադրանքներ ն թեստեր:

Տ 776

«Տնտեսագիտության տեսություն» դասընթացի սեմինար պարապմունքների մեթոդական ձեռնարկ. - Եր., ՀՊԱՀ, 2008, 340 էջ: Ձեռնարկը համապատասխանում է տնտեսագիտության տեսության առարկայի ծրագրին ն նախատեսված է համապատասխան կուրսի սեմինար պարապմունքներին ուսանողների նախապատրաստմանը` որպես ելակետային նյութեր:

IՏՑN 978-9939-54-080-1

ԳՄԴ 65

Օ Ներսիսյան Կ.Ռ. ն ուրիշներ 2008թ. Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2008թ.

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

«Տնտեսագիտության տեսություն» դասընթացն ուսումնասիրելու ն յուրացնելու համար սկզ ունքային նշանակություն ունի սեմինար պարապմունքների վարման արդյունավետությունը: Առարկայի ուսուցման գործընթացում առանձնանում են դասախոսության ն սեմինար պարապմունքների անց կացման մեթոդները: Հրապարակի վրա մենք տեսնում ենք հայրենական ն արտասահմանյան հեղինակների դասախոսությունների ժողովածուներ, դասագրքեր, այց ոչ սեմինար պարապմունքներին վերա երող մեթոդական ձեռնարկներ: ճիշտ է, հրատարակվել են առարկային վերա երող շատ թեստեր, խնդիրներ, այց դրանք չեն լրացնում սեմինար պարապմունքների համար անհրաժեշտ մեթոդական նյութերը ն օգնում ուսանողներին ավելի հիմնավոր ուսումնասիրել առարկայի տեսական թեմաները: Առաջարկվող ձեռնարկում ներկայացվում են տնտեսագիտական այն անհրաժեշտ գիտելիքները, որոնց յուրացումն ուսանողներին հնարավորություն կտա առավել լիարժեք հասկանալ քննարկվող հարցերը: Ձեռնարկը կօգնի նան դասախոսին` ավելի արդյունավետ ու հետաքրքիր անցկացնելու սեմինար պարապմունքը: Ձեռնարկում ներկայացված քննարկվող նյութը ոլոր ուսանողների համար կհանդիսանա որպես ընդհանուր, միատեսակ ազա, որպես ելակետային մինիմում: Դասախոսը կարող է առաջարկել ուսանողին նախապես աշխատել հետնյալ ուղղություններով. 1.Սեմինարում քննարկվող թեմայի տեսական դրույթները հիմնավորել պրակտիկ նյութերով ն վիճակագրական տվյալներով: 2.Պարապմունքում քննարկվող թեմայի հետ մեկտեղ վերլուծել հայրենական ն արտասահմանյան տնտեսությունների զարգացման միտումները ն սկզ ունքները: Բացի այդ, տվյալ հարցի նկատմամ տարեր հեղինակների մոտեցումներին տալ «ճիշտ» դիրքորոշում: Ձեռնարկի հեղինակները թեմաներն ընտրելիս առաջանորդվել են դասընթացի նյութերի հանգուցային կետերի շարադրման անհրաժեշտությամ , որոնք անկախ ուսանողի կոնկրետ մասնագիտությունից, պարտադիր պետք է քննարկվեն դասախոսութունների ն սեմինարների ընթացքում: Ըստ սեմինար պարապմունքների թեմաների նյութերի ծավալների տար երակումը պայմանավորվում է տնտեասագիտության տեսության կուրսի կառուցվածքով, դրա տրամա անական հաջորդականությամ : Տեղին է հիշել Փոլ. Ա. Սամյուելսոնի ն Ուիլյամ Դ. Նորդհաուսի

գրածը. «Եր Ձեր ճամփորդությունն սկսեք դեպի շուկաների ու տնտեսագիտական վերլուծությունների աշխարհ, կարող է որոշ երկյուղ զգաք: Սակայն սիրտ առեք: Իրականում մենք նախանձում ենք ձեզ` սկսնակ ուսանողներիդ, քանի որ դուք առաջին անգամ եք սկսում հետազոտել տնտեսագիտության հուզիչ աշխարհը: Դա մի հրճվալից հուզմունք է, որ կյանքում կարելի է ճաշակել, ավաղ, միայն մեկ անգամ: Եվ քանի որ դուք սկսում եք ճամփորդությունը, մենք ձեզ արի երթ ենք մաղթում»: Տ.գ.դ., պրոֆեսոր Կ. Ներսիսյան

Թեմա 1. Մարդը տնտեսական համակարգում 1.1. Մարդը տնտեսագիտության տեսանկյունից Մարդը եղել է ու կմնա արտադրության, նրա զարգացման ու կատարելագործման գլխավոր գործոնը: Բոլոր դեպքերում այդ հասկացության տակ պետք է նկատի ունենալ հասարակական առաջընթացի վճռորոշ ուժը` աշխատող մարդը, արտադրության գործոնը: Գրականության մեջ եր եմն «մարդ», «մարդկային գործոն» հասկացություններին տրվում են տար եր մեկնա անումներ: Այդ երկու տերմիներից ավելի լայնը «մարդ» հասկացությունն է, իսկ «մարդկային գործոնը» ավելի նեղ ու ածանցյալ հասկացություն է: ժամանակակից գիտատեխնիկական հեղափոխության ն մի շարք այլ գործոնների հետնանքով փոխվել է մարդու դերը հասարակական արտադրության մեջ` հիմնովին փոփոխելով նրա գործառույթները: Պարզա անման անհրաժեշտություն ունի, թե մարդը տնտեսական համակարգում տնտեսագիտության տեսանկյունից ի՞նչ է ներկայացնում իրենից: Մարդու ծագման պատմությունն աննկատ է եղել հեռավոր անցյալում: Ժամանակակից գիտությունը, մասնավորապես մարդա անությունը, դեռնս չի ճշտել « նական մարդու» երնան գալու վերջնական ն հավաստի պատճառներն ու ժամանակը, նրա էվոլյուցիայի սկզ նակետը: Ակնհայտ է միայն, որ մարդն անցել է իր կենսա անական ն սոցիալական զարգացման հույժ կարնոր ն ոլորապտույտ երկար ճանապարհը: Մարդու երնան գալը նության զարգացման մեջ մեծագույն շրջադարձերից մեկն է: Անցյալ դարերում ն ներկայումս մի շարք գիտնականներ ենթադրում են, որ մարդը, որպես հասարակական էակ, իր այդ որակով ճանաչում է գտել ամենից առաջ աշխատանքի շնորհիվ: Աշխատանքը` որպես գիտակցորեն նպատակաուղղված գործունեություն, մարդուն անջատել է կենդանական աշխարհից ն նության տված նյութը փոխարկել հարստության: Մարդուն պարգնելով գիտակցություն` աշխատանքը որոշեց նան նրա կեցության հասարակական նույթը, որը երկար ժամանակ ընդունվում էր որպես աքսիոմ: Սակայն այդ ոլորը պահանջում են տեսական նոր ապացույց: Կենսա անականի ն սոցիալականի միահյուսման արդության մեջ տնտեսագիտության տեսությունը վերլուծում է մարդկային գործունեության կարնորագույն նագավառը` մարդու կյանքի նյութականը ն հոգնորը, հատկապես սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում կեն5

սական արիքների արտադրության ն աշխման ոլորտները, առանց որի անհնար կլինեն անձնական ն հասարակական շահերի իրացման մյուս ազմազան ձները: Մարդկային հասարակության հետազոտման մեջ տնտեսագիտության տեսությունը ելնում է այն կարնոր նախադրյալից, որ մարդը միաժամանակ համարվում է ն՛ տնտեսական արիքների արտադրող, ն՛ դրանց սպառող էակ: Մարդն արարելու հետ մեկտեղ գործողության մեջ է դնում տեխնիկա, տեխնոլոգիա, որոնք իրենց հերթին նոր պահանջներ են ներկայացնում մարդու ֆիզիկական ն մտավոր պարամետրերի նկատմամ : Ինչո՞ւ է մարդը մշտապես աշխատել, չարչարվել ն արդյո՞ք նրա համար աշխատանքը համարվում է առաջին կենսական պահանջմունք, թե ծանր (դժվարին) անհրաժեշտություն: Հարցի պատասխանը պարզ է ն այն դժվարություն չի ներկայացնում, եր քննարկում ենք նախնադարյան համայնքի դարաշրջանը, որտեղ անհրաժեշտ ուժի ծախսումով էր հնարավոր միայն հայթայթել սնունդ: Մարդու ձգտումը իրեն անհրաժեշտ կենսական արիք ձեռք երելու համար, հարկադրել է նրան նվազագույնի հասցնել այդ ուժը` աշխատանքի գործիքներ պատրաստելու, տեխնոլոգիա ստեղծելու միջոցով: Այս առումով կա հետաքրքիր տարօրինակություն (պարադոքս): Ծանր, ամենից առաջ ֆիզիկական աշխատանքից խուսափելու ձգտումը հարկադրել է մարդուն (ն մինչն օրս էլ հարկադրում է) հնարամտությունների, կարողությունների, հայտնագործությունների միջոցով ընդլայնել նյութական արիքների ստեղծման ազմատեսականությունը: Մարդը ոտքով չգնալու համար հայտնագործել է անիվը: Հողը ձեռքով չփորելու համար ստեղծել քարե, երկաթյա գործիքներ ն ապա ժամանակակից տրակտորներ ն այլ գործիքներ ու մեքենաներ: Պատահական չէ այն զվարճալի արտահայտությունը, որ հարստություն ստեղծողը ոչ թե աշխատանքն է, այլ մարդու ծուլությունը: Հենց դրանում է վերը երված տարօրինակության (պարադոքսի) իմաստը (զվարճալիությունը): Շուկայական տեսակարգում աշխատանքը տնտեսությունում քննարկվում է որպես ծախքերի առանձնահատուկ տեսակ, արտադրության գործոն, որը կրում է մարդը մինչն իր կողմից անհրաժեշտ արիք ձեռք երելու հնարավորությունը: Ինչպես ընդունված է ասել, աշխարհում սահմանափակ ռեսուրսները ն հնարավորությունները ոչ մի ան որպես պարգն չեն տալիս: Աշխատանքը մարդկային գոյության առաջին ն հիմնական պայմանն է, մարդու ու նության միջն կատարվող գործընթաց է, որի մեջ մարդն իր սեփական գործունեությամ միջնոր6

դավորում, կարգավորում ն վերահսկողության է ենթարկում նյութերի փոխանակությունն իր ն նության միջն: Վերափոխելով նությունը` մարդն իրագործում է իր գիտակցական նպատակը` նության արիքները հարմարեցնելով իր պահանջմունքներին: Հայտնի է, որ նակչությանն աշխատանքային խանդավառության ոգով դաստիարակելը եղել է սոցիալական երազանք, որպեսզի մարդը չմտածի համապատասխան դրամական (կամ նաիրային) պարգնատրման մասին: Սակայն դա հասարակ խնդիր չէր: Քարոզչությունը ն ճնշումը կարող են տիրապետել արտադրական որոշակի ներուժի, սակայն երկարաժամկետ հատվածում դրանց արդյունավետութունը մեծ չէ: Այսպիսով, հանգում ենք աշխատանքի դրդապատճառների, մարդուն շարժող, առաջ մղող խթանիչների հիմնախնդրին: Տնտեսական համակարգին հայտնի են մարդու գործունեության երկու հիմնական խթաններ` աշխատանքի նկատմամ արտատնտեսական ն տնտեսական հարկադրանքը: Առաջինը հիմնվում էր անձնական վախի, կախվածության վրա: Աշխատանքի այդպիսի նույթը խիստ կախման մեջ դրեց ամ ողջ արտադրությունը, ուն աշխատողների կյանքը նության քմահաճույքներից, ստրկատիրական ն ֆեոդալական իշխանությունների պատժամիջոցներից: Երկրորդը ենթադրում է անձնական կախվածության հարա երությունների ոչնչացում: Այստեղ հանդես էին գալիս անձնական աշխատանքը, ապրանք արտադրողների տնտեսական կախվածության հարա երությունները միմյանց նկատմամ , անձնական նյութական շահագրգռվածությունը ն մարդու ձգտումը արձրացնել իր արեկեցության մակարդակը: Դրսնորվում է աշխատանքի նկատմամ տնտեսական ազատությունը, որը ն հարկադրում է մարդուն աշխատել: Այսպիսով, աշխատանքային գործունեության խթանների նույթը որոշվում է ռեսուրսների ն արտադրված արդյունքների նկատմամ սեփականության իրավունքի տիրապետող համակարգով: Այստեղ պետք է նշել, որ առանց մասնավոր սեփականության իրավունքի, որը համարվում է տնտեսական ազատության հիմքը, անիմաստ է դառնում աշխատանքի տնտեսական խթանների արդյունավետությունը, արիքից կամ ծառայությունից օգտվելու այն վերահսկելու կամ դրանցից ստացված եկամուտը վերապահելու սեփականության իրավունքը: Մասնավոր սեփականության իրավունքը նվազեցնում է անձնական նախասիրությունների, կարծիքների դերը: Խաղաղ ն արդյունավետ հա7

մագործակցության համար անհրաժեշտ է միայն ճանաչել միմյանց սեփականության իրավունքները: Մարդկային էության նկարագրումը շատ արդ զ աղմունք է: Մարդիկ խիստ առանձնանում են միմյանցից: Անհատական ազմատեսակությունը, մարդկանց անկրկնելի անհատականությունը պահանջում են տնտեսական կյանքի գիտական վերլուծության ժամանակ ացահայտել մարդու տարատեսակ գործունեության դրդապատճառները, տնտեսական «մարդու» գաղտնքիը: Մարդու մոդելը, ինչպես նան ոլոր գիտական մոդելները կառուցվում են որոշ չափով պարզեցված ու վերացական ձնով: Այն իր մեջ ընդգրկում է անհատին նութագրող հիմնական պարամետրերը ն ամենից առաջ` տնտեսական ակտիվության դրդապատճառները, նրա նպատակները, նմանապես ճանաչողությունը կամ նրա կողմից դրված այդ նպատակներին հասնելու համար մարդու իմացության հնարավորությունները: Ի տար երություն մյուս հումանիտար գիտությունների, տնտեսագիտության տեսությունը մարդու մեջ առանձնացնում է գլխավորապես այն գիծը, որը պարզա անում է մարդկանց տնտեսական վարքագիծը, այսինքն` նյութական ն հոգնոր տար եր արիքների ստեղծումը, դրանց աշխման ն օգտագործման գործընթացում անհատական ն հասարակական գործողությունները: Այդ դեպքում տար եր տնտեսական համակարգերում առանձին մարդկանց ն նրանց խմ երի գործունեությունն իրացվում է ռեսուրսների սակավության, դրանց այլընտրանքային օգտագործման հնարավորությունների ն մարդկանց անսահմանափակ պահանջմունքների պայմաններում:

1.2. Մարդու մոդելները Տնտեսագիտությունը տնտեսական մարդու մոդելը ստեղծելիս ենթադրում է վերանալ մարդկային նավորության մեջ գոյություն ունեցող շատ իրական գծերից ու հատկանիշներից վերացարկում, որոնցով նութագրվում են հենց առանձին մարդկանց ոլոր կերպարների անթիվ զուգորդումները (զուգակցումները): Սակայն, հենց մարդկային ան հատի ազմակերպ ն ազմակողմանի հատկությունները տնտեսագիտությանը չի կարող թույլ տալ, տնտեսական կյանքի տեսական վերլուծության ժամանակ, հիմնվել մարդկանց կոնկրետ կերպարի վրա` ցույց տալ անձի շատ արդ, հակասական խառնաշփոթ նութագրումը: Այդ պատճառով «տնտեսական մարդ» մոդելն առանձնանում է ո8

րոշակի միակողմանիությամ ու վերացականությամ : Այնուամենայնիվ, կարող ենք պնդել, որ տնտեսական մարդն ավելի ռեալ է արտահայտում մարդու նույթը, համեմատած մյուս ոլոր, եր նէ գոյություն ունեցող մարդու ըմ ռնման (հայեցակարգի) հետ: Եր եմն ճշմարտացի պատկերը կարելի է տեսնել ծուռ հայելու մեջ: Տնտեսական մարդը մարդկային խառնվածքի միայն մեկ կողմն է, մինչդեռ մարդկային վարքագիծը շատ դեպքում որոշվում է տնտեսական արիքների օգտագործմանն ուղղված ընտրությամ : Հիշենք, որ տնտեսագիտության տեսությունում օգտագործվում է «տնտեսական մարդ» հասկացությունը, անկախ այն անից` գոյություն ունի՞ իրականության մեջ նման մարդ, թե ոչ: «Տնտեսական մարդը» խիստ սոցիալական հասկացություն է, այն հանդես է գալիս ոչ միայն որպես սու յեկտ, այլ նան որպես նական ն սոցիալական ներգործության օ յեկտ: Այն ձնավորվում ն զարգանում է օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ գործոնների օրգանական կապակցության մեջ: Նրա էությունը մի կողմից հասարակական զարգացման արդյունք է, մյուս կողմից, նա տվյալ հասարակարգի ստեղծագործող ակտիվ սու յեկտ է ն կոնկրետ մարդկանց անհատականություն: Այսպիսով, տնտեսական մարդ հասկացությունն ըստ իր կառուցվածքի շատ արդ է ն սոցիալ-տնտեսական ովանդակությամ հարուստ ու ծավալուն: Նա ընդգրկում է մարդկային գործունեության տնտեսական, քաղաքական, գաղափարախոսական, գիտական ու մշակույթային ազմատեսակ կիրառումների ամ ողջությունը ն հասարակական կյանքի մյուս ոլոր ոլորտները: Ըստ էության, չկա նության ն հասարակական կեցության ոչ մի նագավառ, որը չընդգրկի տնտեսական մարդը: Հասարակության առջն կանգնած ներկա ոլոր տնտեսական խնդիրները ն հակասությունները, ըստ էության, վերա երում են նան մարդուն: Այդ պատճառով սոցիալական ու տնտեսական նույթի ժամանակակից խնդիրների լուծումն անհնար է առանց մարդու դիրքի ամողջական հետազոտման, նրան նութագրող կարնոր հատկությունների ն որակի ուսումնասիրության, ազմակերպ ընդունակությունների ն պահանջմունքների, ինչպես նան տնտեսավարման գործունեությունում դրանց դրսնորման ձների վերլուծության: Տնտեսագիտության տեսությունը հետազոտում է մարդկանց հենց այդ գործունեությունը` մարդու մեջ առանձնացնելով առավելապես այն, որը պարզա անում է տնտեսավարման տար եր համակարգերում մարդկանց տնտեսական վարքագիծը ռեսուրսների սակավության ն մարդկային պահանջմունքների

անսահմանափակության պայմաններում: Տնտեսավարման գործընթացում մարդու կենսագործունեությունը դրսնորվում է մի կողմից ռեսուրսների, էներգիայի ծախսումներով, մյուս կողմից դրանց լրացումով: Այդ դեպքում մարդը ձգտում է գործել ռացիոնալ` օգուտի ն ծախսերի համադրումով: Տնտեսող անհատները փորձում են հասնել իրենց նպատակին` նվազագույն հնարավոր ծախսով, իսկ տնտեսող վարքագծերը նպատակաուղղված (խելամիտ) ընտրության հետնանք են: Մարդկանց պահանջմունքները շատ ավելի մեծ են, քան հնարավոր է ստանալ նությունից: Քանի որ սակավությունը հնարավորություն չի տալիս մեզ ունենալ այնքան տնտեսական ապրանքներ, որքան կցանկանայինք, մենք ստիպված ենք ընտրելու հնարավոր այլընտրանքի սահմանափակ շրջանակից: Այդ պատճառով գործունեության տնտեսական գործընթացում մարդը պետք է կարողանա պահպանել տնտեսող վարքագիծը: Մարդկանց տնտեսական գործունեությունը ներառում է արտադրությունը, աշխումը, փոխանակումը ն սպառումը, որոնք գտնվում են փոխադարձ կապերի ն փոխներգործության մեջ: Արտադրությունմարդկանց գոյության ն զարգացման համար անհրաժեշտ նյութական ն հոգնոր արիքների ստեղծման գործընթաց է: Բաշխում- եր արտադրված արդյունքի մեջ որոշվում է յուրաքանչյուր տնտեսավարող սու յեկտի աժինը: Փոխանակում- արտադրողների ու սպառողների հասարակական կապերի ձն է, մեկ սու յեկտից մյուսին նյութական արիքների ու ծառայությունների շարժման գործընթաց: Սպառում- որոշակի պահանջմունքների ավարարման համար արտադրության արդյունքների օգտագործման գործընթաց է: Տնտեսագիտության տեսությունը տնտեսական կյանքում մարդու մոդելը քննարկում է վերը նշված գործընթաներում անհատի ունեցած ակտիվ դերով, նրա տնտեսական վարքագծի շարժառիթներով: Այդ առումով մարդու «մոդելավորման» ազմաթիվ ուղղություններից կարելի է առանձնացնել. 1. Մոդել, որտեղ գործունեության գլխավոր շարժառիթները (դրդապատճառները) սեփական` եսասիրական, ամենից առաջ` դրամական շահերն են: Անհատը ազատ մրցակցության պայմաններում ապահովում է իր նպատակների իրագործումը: Բացի այդ, մարդն իրեն դրսնորում է ռացիոնալ կերպով` ձգտելով ստանալ առավելագույն արդյունք` նվազագույն ծախսումներով: Նման մոդել մշակվել է անգլիական դասական դպրոցի, նոր դասականների ն մարժինալիստների կողմից: Անգլիական դասական դպրոցի ներկայացուցիչներ Ա. Սմիթը ն Դ.

Ռիկարդոն ստեղծել են «տնտեսական մարդու» մոդելը, որին նութագրող ընդհանուր գծերն են համարվում`  սեփական շահի որոշիչ դերը,  սեփական գործում տնտեսական սու յեկտի հեղինակությունը, ձեռնահասությունը, հետնողականությունը (տեղեկատվություն ն ինքնադատողություն),  շուկայական տնտեսությունում մարդու տնտեսական գործունեության գլխավոր շարժառիթը շահույթի մաքսիմալացումն է, չանտեսելով արեկեցության ոչ դրամական գործոնները (զ աղվածություն, աշխատանքի մատչելիություն ն ոչ մատչելիություն, ուսման մատչելիություն կամ դժվարություն, հաջողության մեծ կամ փոքր աստիճանի հավանականություն, հասարակության մեջ վարկանիշ ն այլն),  աշխատանքի աժանման ն այդ հիման վրա փոխանակությունը: Մարդը շուկայական տնտեսությունում ձգտում է գործունեության այն տեսակին, որի արդյունքում կստանա ավելի մեծ եկամուտ, քան մյուս ճյուղերում: Ա. Սմիթը ընդգծել է, որ յուրաքանչյուր մարդ նկատի ունի սեփական (անձնական) օգուտը, այց ոչ ամեննին հասարակությանը: Միայն ազատ մրցակցությունն է, այսինքն` շուկայական տնտեսության օրենքները են, որ կարող են միավորել առանձին գործող եսասերներին կարգավորող համակարգում: Քաոսը փոխարինվում է ավականին հստակ կազմակերպված հասարակությամ : Աշխատանքի աժանման շնորհիվ արտադրությունը աժանվում է առանձին փոխկապակցված գործողությունների ն յուրաքանչյուր աշխատող կատարում է մեկ կամ երկու գործողություն: Իսկ աշխատանքի աժանման հետնանքով կատարվող փոխանակումից ստացված օգուտները կենսամակարդակի ապահովման առաջնային աղ յուր են: Փոխանակումն անհատներին թույլ է տալիս աշխատանքի աժանման ն արտադրության զանգվածային մեթոդների կիրառման միջոցով արտադրել ավելի շատ արտադրանք: Եր որոշումներն ընդունվում են ըստ տնտեսական վարքագծի շարժառիթներին համապատասխան, ընտրվում է այն տար երակը, որից ակնկալվող օգուտները գերազանցում են այլընտրանքային ծախսը: Կանխամտածված որոշումները պայմանավորված են անձնական շահ ստանալու շահագրգռվածությամ : Մարդիկ եր եք գիտակցա ար չեն ընտրում այն տար երակը, եր այլընտրանքային ծախսերը գերազանցում են ակնկալվող օգուտները:

Ընտրել այդ տար երակը նշանակում է կորցնել գերադասելի տար երակը: Իսկ դա ռացիոնալ (խելամիտ) չէ: Այդ առումով ընդունված է տար երակել լրիվ, սահմանափակ ն օրգանական տնտեսական վարքագծերը 1: Ամերիկացի տնտեսագետ Օլիվեր Ուիլյամսոնը ռացիոնալության նման տար երատեսակությունը համապատասխանորեն դասակարգել է ուժեղ, կիսաուժեղ ն թույլ 2: Ուժեղ կամ արձր ռացիոնալությունն անհատին անշեղորեն երում է մաքսիմալացման (առավելագույնի ստացման) սկզ ունքին ն արիքն ընտրելիս ձգտում է առավելագույնի հասցնել նրա օգտագործման սահմանային օգտակարությունը: Նոր դասականները (Դ.Ժ. Ստիգլերը, Գ. Բեկկերը, Ս. Պելցմանը ն մյուսները) կողմնակից են ռացիոնալության նման հասկացությանը: Ըստ նշված հեղինակների, «տնտեսական մարդը», որպես «մարդ-համակարգիչ», նպատակադրվում է սակավ ռեսուրսների ու հնարավորությունների օգտագործմանը, այսինքն նվազագույն ծախսումներով ստանալ առավելագույն արդյունք: Սահմանափակ ռացիոնալության հայեցակարգը, որը մշակել է ամերիկյան տնտեսագետ Հեր երտ Սայմոնսը, նշանակում է, որ անհատները ձգտում են գործել ռացիոնալ, սակայն իրականում դրան տիրապետում են սահմանափակ չափով: Այստեղ շեշտադրվում է ն՛ ռացիոնալ ձգտումը, ն՛ նրա սահամանափակությունը, միաժամանակ գնահատվում է տեղեկատվությունը, որը գին ունի: Մարդը գիտակցորեն ձգտում է նվաճել ամենալավագույն տար երակը, սակայն դրա համար չունի խտացված տեղեկատվությունը: Ռացիոնալության սահմանափակության պայմաններում մարդը, չկարողանալով հասնել օգտակարության մաքսիմալացման (եկամուտ, հարստություն ն այլն), սկսում է զ աղվել առաջին հասանելի մակարդակի ավարարումով: Ռացիոնալության թույլ տիպը ենթադրում է, որ անհատն իսկապես կարող է, այց չի ձգտում իր առավելագույն արեկեցությանը: Այդ հայեցակարգի ամենաճանաչված ներկայացուցիչները (Ա. Ալչյանը, Դ. Նելսոնը, Ս. Ուինտերը, ավստրիացի տնտեսագետ Ֆ. Հայեկը) հատուկ ուշադրություն են դարձրել մարդուն` տեսնելով նրան առաջին պլանում: Այս տեակետը ռացիոնալության օրինակ է համարում մարդկանց ձնական ն ոչ ձնական փոխներգործության համար էվոլյուցիոն ճանապարհով մարդկային վարքագծի արոյական կանոնների, ինստիտուտ1

Թ661 ý6îíîìè-416îé ò4î6èè: 6-4áíè66Թè6îâ: “ՂÑՂ”, 2006ã., 1. 20 Уильямсон О. Экономические институты капитализма. СПБ Лениздат. 1996, с. 93, Хейне П. Экономический образ мышления М. 1991, с. 444

ների կազմավորումը: Անհատները ռացիոնալ են գործում ոչ թե նրա համար, որ նրանք կարող են հաշվարկել իրենց վարմունքի հետնանքները, այլ նրա համար, որ ձնական կանոնները ն ոչ ձնական նորմերը ռացիոնալացնում են իրենց վարքագիծը: Տնտեսական մարդը հարկադրված է գործել ռացիոնալ, հակառակ դեպքում նա կարող է ենթարկվել պատժի (ֆորմալացման կանոնների խախտման դեպքում) կամ պարսավանքի (ոչ պաշտոնական խախտումների դեպքում): Մարժինալիզմը ն նոր դասականները, չժխտելով դասականների տնտեսական մարդու նութագրումը, մարդու մոդելի անկյունաքարում համադրեցին եսասիրությունը ն ամենից առաջ դրամական շահը` որպես նրա գործունեության գլխավոր դրդապատճառ: Անհատն իրեն դրսնորում է այնպես, որպեսզի սահմանափակ շրջանակներում առավելագույնի հասցնի դրամական եկամուտները ն դրանց օգտագործման արդյունավետությունը: 18-րդ դարում մշակված այդ հայեցակարգը մինչն օրս էլ արդիական է տնտեսագիտության տեսության դասագրքերում: Անհատը, հետնելով իր շահերին, կարող է հանդես երել հարմարվողականության վարքագիծ, այսինքն` ներառել այնպիսի ացահայտ ձներ, ինչպիսիք են` սուտը, խարդախությունը, խա ե այությունը ն այլն: Այս երնույթի ացակայության դեպքում գործում են ընդունված կանոններն ու կնքված պայամանագրերը: Չնայած, իրականության մեջ դա ոչ միշտ է տեղի ունենում, այդ պատճառով էլ անհատը կարող է ն իր շահերը հետապնդել` խուսափելով խա ելուց կամ կեղծարարության տար եր ձներից: Անհատները նոր դասականների մոդելում մեծամասամ իրենց դրսնորում են այդպես: Վարքագծի եսասիրական նախադրյալի թույլ տեղը այն է, եր անհատը գործում է իր շահերի համար ոչ իր մտածելակերպին համապատասխան, այլ օգուտի դատողություններով: Նման վարքագիծն անվանվել է լսում (լսողական): Թեն այդ երկու վարքագծային ռազմավարությունը չպետք է շփոթել միմյանց հետ: Շուկայական տնտեսությունում մարդու վարքագծին մեծ ուշադրություն է հատկացրել Ի. Բենտամը: Նա մարդկային գործունեությունն էր համարում մարդու արեկեցությունը, որպես հաճույքների ն տառապանքների տար երություն: Բենտամի «մարդկային նույթի հայեցակարգի» գլխավոր հատկանիշների տար երությունները Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի «տնտեսական մարդու» մոդելի հատկանիշների համեմատությամ հետնյալն են.  հաճույքը (հեդոնիզմ), այսինքն` մարդը ոլոր շարժառիթները

օգտագործում է հաճույքների հասնելու ն տխրություններից խուսափելու համար,  մարդու ունակությունների նպատակաուղղվածության հաշվենկատությունը, իր ոլոր գործողությունների հաշվառումը, որոնք տանում են երջանկության: Ի տար երություն դասական դպրոցի, որը տնտեսվարող սու յեկտին դիտարկում էր որպես արտադրողի, ենտամյան «ռացիոնալ հեդոնիզմի» մոդելը, որը պաշտպանվում էր մարժինալիստների կողմից, տնտեսվարող սու յեկտին դիտարկում էր որպես սպառող: Բայց մարջինալիստները կարնոր լրացում կատարեցին` ստեղծելով «մարդ-օպտիմիզատորի» հայեցակարգը, որի գծերն են`  ձգտումն առավելագույն օգտակարության կամ շահույթի` նվազագույն ծախսերով ու դժվարություններով,  անհատի նախասիրությունների անփոփոխ համակարգը կախված չէ արտաքին պայմաններից,  նպատակների մշակման եղանակների հետ ն դրանց հասնելու միջոցների ձեռք երումը, դրանց օպտիմալ տար երակի ընտրությունը,  լրիվ տեղեկատվության տիրապետումը, որը թույլ է տալիս գտնել օպտիմալ տար երակը,  արտաքին պայմանների փոփոխման վրա ակընթարթային ռեակցիան (հակազդումը): Մարժինալիստները, տնտեսագիտական մյուս դպրոցների համեմատ, մեծ նշանակություն տալով տեղեկատվությանը, հատուկ կարնորել են տեղեկատվության որոնման ն մշակման գործընթացը` այն դնելով տնտեսագիտական հետազոտությունների առաջին պլանում: Նոր դասական քաղաքատնտեսության (էկոնոմիկս) հիմնադիր Ա. Մարշալը սինթեզեց մարժինալիզմի ն դասական դպրոցի հիմնական ձեռք երումները (նվաճումները): Նա փորձեց վերացական մարդուն մոտեցնել արտադրության իրական գործակալի հատկանիշներին` վերլուծեց մարդու պահանջարկի որոշակի չափերի ավարարման ձգտումը ն դժվարություններից խուսափելու դրդապատճառները: Նա մտցրեց «մարդկային հասարակության նորմալ կենսագործունեության» հասկացությունը, որը հնարավոր է որոշ պրոֆեսիոնալ խմ երի անդամների գործելակերպի որոշակի պայմանների, արոյական ճիշտ վարքագծի, ազատ մրցակցության անսահմանափակ գործելու արդյունքի դեպքում: 2. Մոդել, որտեղ տնտեսության մեջ մարդկային վարքագծի շար14

ժառիթները ներառում են ոչ միայն դրամական արիքին տիրելու ձգումը, այլն հոգե անական նույթի տարրերը` նր անկատությունը, նպատակները, ավանդույթների հետ կապված ն այլն: Այստեղ ացի սեփական շահերից ծագում են նան կոլեկտիվ շահերը: Այդ մոդելներում տնտեսական համակարգին աջակցելու համար պահանջվում է պետության հավասարակշռված միջամտությունը: Այս մոդելը մշակվել է քեյնսյան դպրոցի, ինստիտուցիոնալիզմի, պատմական դպրոցի կողմից: Այդ ուղղությունների շրջանակներում մշակված մարդու մոդելն ավելի արդ է, ն ներկայացնում է սահմանափակ ռացիոնալության հայտնի տեսությունը: Ինստիտուցիոնալիզմի ներկայացուցիչ ամերիկացի տնտեսագետ Դուգլաս Հորտը գրել է, որ տնտեսագետները, հիմնվելով անհատների ֆունկցիաների օգտակարության վրա, մարդկային վարքագիծը նկարագրում են միակողմանի: Շատ դեպքերում խոսվում է ոչ միայն անձնական օգուտի մաքսիմալացման, այլն ինքնասահմանափակ այլասիրության մասին, որոնք արմատապես ազդում են անհատի ընտրության արդյունքների վրա: Մասնավորապես, շարժառիթներն իրենց մեջ ընդգրկում են ոչ միայն առավելագույնին ձգտումը, այլն հոգե անական նույթի որոշակի տարրեր` ավանդույթները, սովորույթների պահպանումը, դատողությունների վարկանիշը, ավականություն ստանալու ցանկությունը ն այլն: Գոյություն ունեն նան կենսագործունեության ազմաթիվ այլ ոլորտներ (քաղաքականություն, կրոն, մշակույթ, սպորտ, ընտանեկան, միջանձնական հարա երություններ ն այլն), որոնցում դրսնորվում են մարդու վարքագիծը ն հակումները: ճմարտությունն այն է, որ մարդկային վարքագծի պարզա անման համար ցանկացած մոդելի տրամա անական պիտանիությունը շատ սահմանափակ է: Հատկապես պետք է ընդգծել, որ «տնտեսական մարդու» ն նրա տարատեսակ մոդելների մշակման ն օգտագործման ժամանակ հնարավոր չէ հաշվի չառնել տնտեսական գործունեության հոգե անական դրդաշարժիչ գործոնների հսկայական դերը: Նախկինում շատերը, եթե ոչ ոլոր տեսա անները, անցյալ ն ներկա մարդկանց տնտեսական վարքագիծը պարզա անելիս հիմնվել են այնպիսի հասկացությունների վրա, ինչպիսիք են` «նախասիրություն», «սպառում», «մտադրություն», «հակում», «տրամադրվածություն» ն այլն: Այսպես, Հայաստանում ձնավորված կոլեկտիվիստական, հայրիշխանության հոգե անությունն էական դժվարություններ առաջացրեց վարչական համակարգից շուկայականին անցման ժամանակ, չնայած հայն իր էությամ դառնում է

անհատականության կրող: Իր առաջին «Բարոյական զգացմունքների տեսությունը» գրքում Սմիթն անհատի եսասիրությունը ն մյուս մարդկանց նկատմամ կարեկցանքը համարում է միմյանց լրացնող հատկանիշներ: Սակայն նա չէր հավատում, որ միայն արեգործությունը կարող է ապահովել այն ամենը, ինչ ամենաանհրաժեշտն է լավ կյանքի համար: Նա շեշտում է, որ ազատ փոխանակող ն մրցակցային շուկան կծնի անհատականություն, որպես ստեղծարար ուժ, որն ընդունվում է որպես շուկայում ազգային արեկեցության վճռական գործոն: Մարդիկ գործում են ըստ իրենց անհատական դրդապատճառների` ձգտելով ավարարել իրենց նյութական ցանկությունները: Շատերն ընդունում են, որ այն կապված է մարդու եսասիրական նույթի հետ: Բայց տնտեսագետները գտնում են, որ մարդիկ գործում են ազմաթիվ դրդապատճառներից ելնելով, եր եմն եսասիրական ն եր եմն` մարդասիրական: Ցանկացած դեպքում մարդը կձգտի ծախսի ն օգուտի վերա երյալ ռացիոնալ որոշում ընդունել: Եթե գործողությունը դառնում է ավելի ծախսատար, ապա ավելի քիչ հնարավորություն ունի ընտրելու: Եթե այն ավելի գրավիչ է, ապա ավելի շատ հնարավորություն ունի ընտրելու: Գերմանական պատմական դպրոցի ներկայացուցիչները (Կ.Կնիսը, Բ. Գիլդե րանդը ն այլն) դեմ դուրս եկան դասական դպրոցի ինդիվիդուալիզմին, որի տեսական հիմքը հասարակության մեջ անհատի ինքնավարության ն ացարձակ իրավունքների ընդունումն է: Ըստ նրանց, տնտեսագետների համար որպես վերլուծության օ յեկտ պետք է համարել միայն ազգը, «ժողովուրդը», որոնք իրենցից ներկայացնում են պարզապես ոչ թե անհատների համախմ ություն, այլ միավորված ամողջություն` պետություն: Տնտեսական ագենտներին (գործակալներին), զրկելով անհատականությունից` ձնավորում են հասարակության ն խմ ային շահերով կոլեկտիվներ: Այստեղ տնտեսական վարքագծի սու յեկտը ներկայացվում է որպես խելամիտ էակ, որն ունի պահանջմունքներ` որպես ընտանիքի, սոցիալական խմ ի, դասակարգի, հասարակության, մարդկության անդամ: Տնտեսական սու յեկտների գործունեությանը վերա երվող այդպիսի հասկացությունը նորոշ է նան ժամանակակից քեյնսականությանը: Արնմտյան ժամանակակից շատ տնտեսագետներ պնդում են, որ տնտեսության մեջ մարդու ռացիոնալ վարքագիծը ազատ չէ հոգե անական ցնցումներից: 3. Մոդել, որտեղ արտահայտվում է ժամանակակից իրականությու16

նը (ճշմարտությունը): Դրա համար նորոշ է գործունեությունը փոփոխող դրդաշարժառիթների ուղղվածությունն ոչ այնքան նյութական, որքան հոգնոր աճող պահանջմունքների ավարարմանը: Նոր մոդելին հատուկ են ազմատեսակ պահանջմունքները, որոնցից գլխավորներն են համարվում ազատության ն ինքնարտահայտման պահանջմունքը, հոգնոր ինքնորոշումը, հասարակական-քաղաքական հայացքների, մշակույթի ընտրությունը: Այն ներկայացնում է «տնտեսական մարդու» մոդելի սկզ ունքորեն նոր տար երակ, որը արտահայտում է ժամանակակից իրականությունը: Այստեղ նորոշ է դառնում դրդապատճառների փոփոխումը, կարնորվում է ոչ այնքան նյութականը, որքան անձի հոգնոր պահանջմունքները ( ավարարվածությունն աշխատանքի գործընթացից, նրա սոցիալական նշանակությունը, արդությունը ն այլն): Նոր մոդելն առանձնանում է պահանջմունքների դինամիզմով ն ազմազանությամ , որոնցից գլխավորը համարվում է մյուս մարդկանց հետ պահանջմունքների ազատ ինքնարտահայտման կապը, հոգնոր ինքնաորոշման, հասարակական-քաղաքական հայացքների ն մշակութային տիպի ազատ ընտրություն: Ներկայումս մշակված են ժամանակակից իրականությունն արտացոլող սոցիալ-տնտեսական սու յեկտների զարգացման շատ նոր մոդելներ, որոնց հատուկ են աշխարհի մասին լայնածավալ տեղեկատվությունը, ավելի արձր ընդհանուր կրթական ն կուլտուրական մակարդակը, պահանջմունքների ազմատեսակությունը ն դինամիզմը: Նման մոդելն ենթադրում է դեմոկրատական ն ազմազանության սկզ ունքներով, սոցիալական հասարակության միջխմ ային կապերի զարգացում: Տնտեսական համակարգում մարդու վարքագծի մոդելը կառուցելու ժամանակ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել միացյալ ն գիտական հասարակական գիտակցությունը, հասարակության սոցիալական կառուցվածքը, տնտեսական գործունեության նպատակը ն նրան հասնելու եղանակները: Հասարակության սոցիալ-տնտեսական համակարգում մարդու դերը ն տեղը միաժամանակ որոշելը ճիշտ չի կարող լինել: Ըստ իր նույթի մարդը տիրապետում է ազմաթիվ որոշիչ որակի ն հատկությունների, կատարում տար եր դերեր ու տար եր նույթի գործառույթներ, որոնց համապատասխան տնտեսական (տնտեսության) համակարգում գրավում է տար եր տեղեր: Նա հանդես է գալիս որպես.  հասարակության հարստության ստեղծման ելակետային նախադրյալ ն վճռորոշ գործոն,

 արտադրության ն արդյունքի նպատակով տնտեսական զարգացման չափանիշ,  աշխատանքի գործընթացում ստեղծված արիքի սպառող,  հասարակության տնտեսական ն սոցիալական առաջընթացի իրական, որոշիչ ուժ: Մարդու այդ դերերը գտնվում են միասնության մեջ ն ոչ թե մեկը մյուսից անկախ: Տնտեսության մեջ մարդու ազմաֆունկցիոնալ դերերը կարող են արտահայտվել 3 տար եր մակարդակներով` որոշիչ, պատմական ն վերարտադրողական: 1. Որոշիչ է համարվում այն մակարդակը, որը պայմանավորված է մարդու` որպես կենսասոցիալական էակի: Այստեղ կարելի է առանձնացնել. - մարդու աշխատանքի ընդունակությունները ն պահանջմունքները, - մարդը որպես աշխատուժ ն արիքների սպառող, - մարդու աշխատանքը որպես նրա ֆունկցիա, իսկ սպառումը` սպառողական ուժի գործառույթ, - մարդու աշխատանքային գործունեության ստեղծագործական նույթը, - մարդը նպատակին հասնելու համար կատարում է նպատակասլաց աշխատանք, խելացի կառավարում: 2. Պատմական մակարդակում առանձնացվում են այն ձները, որոնք ֆունկցիոնալ կախվածության մեջ են կոնկրետ պատմական պայմաններից, արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակից, մարդկանց միջն սոցիալական հարա երությունների զարգացման, շուկայական տնտեսավարման համակարգի հասունացման աստիճանից: Մարդու պատմական ձնի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով.  մարդը որպես նության էակ, որպես նության անքակտելի մաս,  մարդու նախնադարյան համայնական տիպը,  մարդը որպես իրավական ազատությունից զրկված էակ, որպես ստրուկ,  մարդու ճորտական տիպը,  իրավա անորեն ազատ անձ, տիրապետող իր ծառայություններին` որպես ապրանքի,  «ազատ» մարդու անձի ամ ողջական, ազմակողմանի զարգացում:

3.Վերարտադրողական մակարդակում առանձնացվում են այն ձները, որոնք ֆունկցիոնալ կախվածության մեջ են մարդու գրաված դիրքից` հասարակական վերարտադրության ն աշխատանքի հասարակական աժանման համակարգում: Մարդու վերարտադրողական դերի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով. - որոշակի որակավորման ն պրոֆեսիայի տիրապետող մարդու դերով, - հասարակական վերարտադրության որոշակի ոլորտներում գրաված գործունեությամ , - մարդու դերը արտադրության ն աշխատանքի գործընթացում (կատարող կամ ենթակա): Մարդու արտադրական ն հոգնոր գործունեությունը մշտապես իրականացվում է որոշակի հասարակական տնտեսական միջավայրում, որտեղ նրա աշխատանքային ընդունակությունները դրսնորվում են աշխատանքում: Մարդը տնտեսական համակարգում որպես անհատ իր մեջ մարմնավորում է մարդկային կապիտալը, այսինքն` գիտելիքները, հմտությունները, ունակությունները, մարդկային ներուժը, որոնք կարող են օգտագործվել արտադրությունում ներկա պահին ն ապագայում: Աշխատուժի պատրաստմանը, կրթությանը, հմտության զարգացմանը ն առողջապահության պահպանմանն ուղղված ծախսերը նպատակ ունեն արձրացնելու անհատի արտադրողականությունը: Բարձր արտադրողականության ն արձր աշխատավարձի միջն կապն անհատներին շահագրգռում է ներդրումներ կատարել «իրենց» մեջ ն արձրացնել իրենց գիտելիքները ն հմտությունները: Տնտեսագետներն այդպիսի գործողությունը համարում են ներդրում մարդկային կապիտալում: 3 Հարի Բեյքերն իր հանրահայտ «Մարդկային կապիտալ» գրքում 4 զարգացրել է կրթության, աշխատանքի, ուսման, միգրացիայի ն առողջության մեջ մարդկային ներդրումների տեսական մոտեցումները: Մարդկային կապիտալը մաշվում է, քանի որ անհատի հմտությունները կարող են նվազել կապված տարիքի ն գործազուրկ կամ անգործություն կարգավիճակի հետ: Գիտելիքները ն ուսումնասիրությունն, ընդունակություններն ավելացնում են աշխատողի մարդկային կապիտալի պաշարները, մինչդեռ մաշվածությունը կրճատում է այն:

Թ. Շուլցի ն Հարի Բեյքերի աշխատությունները մարդկային կապիտալի տեսության զարգացման մեջ էական նշանակություն ունեն: Gary 8օcեօr, Hնոaո Ըapiոaյ (Nօw Մօrե: Ըօյնոbia Սոivօr5iոy թrօ55, 1964):

Կրթությունը մարդկային կապիտալի կարնորագույն աղադրիչն է: Օրինակ ԲՈՒՀ ընդունվելու համար ուսանելը պահանջում է ինչպես ընթացիկ վաստակի զոհա երում, այնպես էլ որոշակի ուղղակի ծախսեր` ուսման վարձ, վճար դասագրքերի համար ն այլն: Սպասվում է, որ այդ ոլորտում ներդրումը հետագայում կապահովի ավելի արտադրողական ն արձր վարձատրվող աշխատանք, ինչպես նան կրթության հետ կապված այլ նպատակների իրագործում: Ռացիոնալ ներդրողը համեմատում է ընթացիկ ծախսերը ն սպասվող գալիք եկամուտները: Տնտեսության մեջ էլեկտրոնիկայի, համակարգիչների, ճկուն ավտոմատացված համակարգի ն այլ նորույթների ներդրումը խթանում է գիտատեխնիկական առաջընթացը: Այդ գործընթացում փոխվում է նան արտադրության մեջ «մարդկային» կապիտալ աշխատողի (մարդ-աշխատողի) դերը: Նա դադարում է «մեքենայի կցորդ» լինելուց ն դառնում տեխնոլոգիական գործընթացի վերահսկողը ն կարգավորողը: Առաջանում է նոր տիպի աշխատող, որը աչքի է ընկնում ժամանակի հետ համաքայլ գնացող արձր, ազմակողմանի կրթությամ , պրոֆեսիոնալիզմովն հեղինակավորությամ , ինքնուրույն ն ստեղծագործական մտածելակերպով, գործողության մեջ ակտիվությամ ն պատասխանատվությամ : Հետնապես նոր տիպի մարդ- աշխատողի մոդելի տարերիչ գծերն են`  արձր ն ազմակողմանի կրթությունը (գիտելիքներ),  մասնագիտորեն գիտակ ու գործնական,  ինքնուրույն ն ստեղծագործ մտածող,  ակտիվ ն պատասխանատու գործող, Երկրի մասշտա ով նոր տիպի աշխատողի ձնավորումը արդ ն երկարատն գործընթաց է, նրանում կատարվում են կրթության շարունակականությունը, աշխատողների որակավորման արձրացումը ն որակավորման ճշգրտումները 5, համատեղ գիտատեխնիկական առաջընթացին: Այսօր ժամանակն է նորարարության զարգացմանը նպաստող հատուկ ուսուցումը 6, որը կոչված է ապահովելու նոր ստեղծագործ ու

Որակավորում (լատ. զս8frՏ-ըստ որակի + f8Շio-կատարում են) (1) ինչ-որ գործունեության պատրաստակամության մակարդակ (օրինակ 1-ին կամ 4-րդ կարգի աշխատող), (2) աշխատանքային գործուներության տեսակ, մասնագիտություն (օրինակ ծրագրավորողի որակավորում), (3) ինչ-որ երնույթի գնահատում, նութագրում, նա մտածում է այս կամ այն խմ ում, կատեգորիայում, տեսակի մեջ (օրինակ հանցագործության որակավորում): նորամուծություն-(լատ. iոոov8tio- արեփոխում, վերակենդանացում, փոփոխություն) նորարարություն վարման նորույթ

ինքնուրույն որոշում ընդունող մարդու վերարտադրությունը: Այդ պայմաններում առաջին տեղ է դուրս գալիս մարդուն աշխատանքի տեղավորումը ն այդ գործընթացում նրան ըստ անձնական ընդունակությունների ու նվաճումների գնահատումը` անականության զարգացումը, ստեղծագործելու լավ հնարավորությունները, գիտելիքների նորույթը, լայն էրուդիցիան` հմտությունը, արձր պրոֆեսիոնալիզմը ն աշխատանքի նկատմամ պատասխանատու վերա երմունքը: Արնմտյան վերլուծա անների կարծիքով առաջավոր հասարակությունում ավելի շատ ճանաչվում է, այսպես կոչված, անձնական վաստակի իշխանությունը, որի դեպքում աշխատողն աշխատանքի է ընդունվում իր սեփական ձեռք երումների հիման վրա, այսինքն` յուրաքանչյուր աշխատող գնահատվում է գործով: Մարդկային կապիտալի տարրերի ակտիվացումը` մտավոր, վերլուծական, ստեղծագործական, մարդը սկսում է ավելի շատ աշխատել գլխով, քան ֆիզիկական աշխատանքով` գործելով տեղեկատվության մեծ հոսքերով ն մեքենաների ամ ողջական համակարգով, տնտեսական մտածելակերպով: Արտադրության դեմոկրատացումը` աշխատողների մասնակցության աստիճանը կառավարմանը, ստացված եկամտի աշխմանը, իրենց կազմակերպության, ֆիրմայի գործունեությանը ն այլն: Գիտնականները հումանիտարացման ն դեմոկրատացման կարնորությունը վաղուց են գիտակցել ն հետազոտման նյութ համարել: Եվրոպայում այդ առաջադիմական գաղափարն առաջ է քաշել անգլիացի տնտեսագետ Արթուր Պիգուն (1877-1959): Իսկ ԱՄՆ-ում 22-րդ 20-30թթ. սոցիոլոգների ն հոգե անների խում ը մշակեց ն գործնականորեն ճանաչում գտավ, այսպես կոչված, «մարդկային հարա երությունների» տեսությունը, համաձայն որի ցանկացած տնտեսական համակարգի կենտրոնում պետք է կանգնի մարդ-աշխատողը ն նրան պետք է դիտել որպես «սոցիալ-հոգե անական էակ, ն ոչ որպես իոլոգիական մեքենա»: Մարդկանց տնտեսավարման արդյունավետությունը արձրացնելու համար կարնոր են ոչ միայն նյութական խթանները, այլն հոգե անասոցիալական գործոնները` կապված մարդկանց հարա երությունների ն հոգնոր վերնաշենքի հետ: Այդպիսի գործոններ են` աշխատողների համերաշխությունը, արոյական նպաստավոր կլիման, ղեկավարների հետ լավ հարա երությունները, յուրաքանչյուր աշխատողի շահերի հաշվառումը, աշխատանքից ավականութուն ստանալը, մտածելակերպը ն այլն:

Թեմա 2. Տնտեսագիտության տեսության առարկան ն ուսումնասիրության մեթոդները 2.1.Տնտեսագիտության տեսության առարկան “Տնտեսագիտության տեսություն” դասընթացն ուսումնասիրելու ն յուրացնելու տեսանկյունից սկզ ունքային նշանակություն ունի առարկայի ճիշտ սահմանումը: Մինչն հիմա էլ առարկայի նորոշման վերա երյալ պահպանվում ենտար եր մոտեցումներ: Ինչպես ամեն մի գիտություն, այնպես էլ տնտեսագիտությունն անփոփոխ չէ, այն անշեղորեն խորանում ն զարգանում է` կապված գիտատեխնիկական առաջընթացի ն տնտեսական ու սոցիալական հարա երությունների փոփոխությունների հետ: Երնան են գալիս տասնյակ նոր մասնագիտություններ, որոնք ուսումնասիրում ն կանխորոշում են մարդկային հասարակության գլո ալացման ն հետագա զարգացման միտումները: Աշխարհի երկրների տնտեսությունները դառնում են ավելի ու ավելի փոխկապակցված` անդրադառնալով մարդկանց կենսամակարդակի, կենցաղի ու ապագա հնարավորությունների վրա: Տնտեսագիտությունն օգնում է յուրաքանչյուրին ավելի լավ հասկանալ շրջապատի երնույթները ն կանխատեսումները: Սակայն դա չի նշանակում, որ տնտեսագիտությունը հիմնախնդիրների լուծման հեշտ պատասխաններ է ապահովում: Ինչպես Ալֆրեդ Մարշալն է նշել ավելի քան մեկ դար առաջ, “տնտեսագիտությունն ավելի շատ հայտնագործությունների գործընթաց է, մտածելակերպ, քան թե կոնկրետ ճշմարտության մարմնավորողը”, այց այն կոնկրետ ճշմարտության հայտնագործման շարժիչն է: Մեր նպատակն է ներկայացնել տնտեսագիտության դերը, ցույց տալ, թե ինչպես է տնտեսագիտության տեսությունն օգնում հասկանալու փոփոխվող աշխարհը: Տնտեսագիտությունը գիտություն է մարդու ու նրա կատարած ընտրության մասին: Տնտեսագիտության տեսությունը, որպես հասարակության մասին գիտություն, զ աղվում է մարդկանց գործունեության վրա տնտեսական փոփոխականների ազդեցության կանխատեսմամ ն կանխորոշմամ : Այն որպես անընդհատ, կենդանի, զարգացող գիտություն մշտապես հարստանում է նոր հիմնադրույթներով ն եզրակացություններով` տնտեսական համակարգերի խորը ուսումնասիրության ն վերլուծության, պատմական փորձի տեսական ն

գործնական իմաստավորման հիման վրա: Ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունը` որպես համակարգված գիտություն տնտեսական համակարգերի էության, խնդիրների ն նպատակների մասին, կապվում է մանուֆակտուրայի ծագման, աշխատանքի հասարակական աժանման խորացման, կապիտալիզմի հաստատման, շուկայի ընդլայնման, դրամաշրջանառության ինտենսիվացման շրջանի հետ: Տնտեսագիտությունը որպես ակադեմիական գիտության ինքնուրույն ճյուղ ձնավորվել է 2ՄIII դարում, թեն նրա նախապատմությունը գալիս է դարերի խորքից: Չնայած դրան, տնտեսագիտության առարկայի սահմանման վերա երյալ եղել են ն ներկայումս էլ գոյություն ունեն տար եր մոտեցումներ: Երկար ժամանակ տնտեսագիտության տեսության առարկա էին համարվում մարդկանց պահանջմունքները ավարարելու համար նյութական արիքների արտադրության ու աշխման օրինաչափությունները, հարստության ավելացման աղ յուրների ու մեթոդների ուսումնասիրությունը: Այն առաջին անգամ իր արտահայտությունն է գտել անգլիական դասական դպրոցի հիմնադիրներից մեկի` Ադամ Սմիթի գլուխ գործոց աշխատությունում` “Հետազոտություն ժողովուրդների հարստության նույթի ն պատճառների մասին” /1776թ./: Նոր դասական տեսության հիմնադիրներից Ալֆրեդ Մարշալը գտնում էր, որ տնտեսագիտությունը որպես գիտություն զ աղվելու է մարդկային հասարակության նորմալ կենսագործունեության հետազոտմամ : Այն ուսումնասիրում է անհատական ն հասարակական գործունեության այն ոլորտները, որոնք սերտորեն կապված են արեկեցության, նյութական հիմքի ստեղծման հետ: Սակայն, նման մոտեցումն անտեսում էր ծառայությունների ոլորտը, որը ժամանակակից պայմաններում գերակշռող աժին ունի զարգացած երկրների ՀՆԱ-ում: 22 դարում աշխարհի նակչության արագ աճը ն պահանջմունքների աննախադեպ ավելացումը խոր հակասության մեջ մտան սահմանափակ /սակավ/ ռեսուրսների հետ: Այսօր մարդկությունն ապրում է սահմանափակ հնարավորությունների ն սակավ ռեսուրսների աշխարհում: Սակավությունը տնտեսագիտական տեսության հասկացություններից է, այն ցույց է տալիս, որ ապրանքը շատ ավելի քիչ է մատչելի, քան սպառողը կցանկանար: Քանի որ սակավությունը հնարավորություն չի տալիս մարդկանց ունենալ այնքան տնտեսական ապրանքներ, որքան անհրաժեշտ են սպառման համար, մարդիկ ստիպված են ավարարել պահանջմունքնեը այլընտրանքային շրջանակներում: Սակավությունը

ն ընտրանքը դառնում են տնտեսագիտության հիմնական աղադրյալները: Այսպիսով, առաջին պլանի վրա է մղվում ռեսուրսների օգտագործման տար եր եղանակների միջն ընտրության հիմնախնդիրը: Քանի որ մարդիկ չեն կարող ունենալ այն ոլորը, ինչ ցանկանում են, ապա ընտրում են այն, ինչ իրենց ավելի շատ է պետք: Ընդհանրապես, ընտրելով մի հնարավորությունը, մենք այս կամ այն չափով հրաժարվում ենք մյուսներից: Իհարկե, եր եմն ռեսուրսների սահմանափակությունն ունի հարա երական նույթ, քանի որ նոր տեխնոլոգիաների առաջ գալը մեծացնում է տար եր արիքների արտադրությունը: Նախկինում անհասանելի տարածաշրջաններում այժմ մշակվում են հանքային հանածոներ, ստեղծվում տեղեկատվական համակարգեր: Սակայն այդ ոլոր փոփոխությունները չեն կարող ռեսուրսները դարձնել անսահմանափակ, իսկ մարդկային պահանջմունքները լիովին ավարարված: Դրա համար ենթադրվում է, որ նույնիսկ ամենահարուստ երկրներում արտադրական հնարավորությունները ն նյութական պահանջմունքները չեն կարող համաչափ զարգանալ: Իհարկե, ռեսուրսները տար եր են ն դրանք կարելի է օգտագործել ազմաթիվ արիքներ արտադրելու համար: Փայտը կարելի է օգտագործել ազմաթիվ առարկաների պատրաստման համար: Գործնական առումով, նյութական պահանջմունքները լիովին ավարարել հնարավոր չէ: Ամեն մի ավարարված պահանջմունք ծնում է նոր, հաճախ ավելի արդ պահանջմունք: Գովազդը մեզ համոզում է, որ մենք անթիվ քանակությամ առարկաների կարիք ունենք, որոնք մինչ այդ գնելու հնարավորություն կամ ցանկություն չի եղել: Հարցն այն է, որ մարդկանց նյութական ոլոր պահանջմունքների ամ ողջությունը գերազանցում է առկա ռեսուրսների արտադրական հնարավորությունները: Տնտեսագիտության տեսության ուսումնասիրության առարկան համարվում է ոչ թե սակավ ռեսուրսները, որպես այդպիսին, որը հետազոտում են շատ գիտություններ, այլ մարդկանց տնտեսական վարքագիծը, այսինքն` նրանց այնպիսի գործողությունները, որոնք կապված են նյութական ն ոչ նյութական արիքների արտադրության, աշխման, փոխանակման ն սպառման հետ: Հենց այդ պատճառով մարդու վարքագծի օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտությունը համարվում է հումանիտար: Միաժամանակ չի կարելի չփաստել, որ տնտեսագիտության տեսության առարկայի ժամանակակից շատ սահմանումներ իրենց էութ24

յամ տար եր են: Այսպես, տնտեսագետների մի մասն այն հանգեցնում է գնակազմավորման ն շուկայի վերլուծությանը: Մյուսները գտնում են, որ այն գիտություն է մարդկանց առօրյա գործնական կյանքի գոյության համար փող ն միջոց վաստակելու մասին 7: Տնտեսագիտության տեսությունն ուսումնասիրում է տար եր համակարգերում ն գործունեության տիպերում տնտեսական հարա երությունները 8: “Տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է, թե ինչպես է հասարակությունը, օգտագործելով գոյություն ունեցող սահմանափակ միջոցները, արտադրում անհրաժեշտ ապրանքեր ն դրանք աշխում տար եր մարդկանց միջն 9”: Մեր պայքարը նյութական արեկեցության լավացման համար է, մեր ձգտումը` “ինքնուրույն ապրուստ վաստակելը”… Այն ուսումնասիրում է սահմանափակ արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրները կամ դրանց կառավարումը մարդու նյութական պահանջմունքների առավելագույն ավարարմանը հասնելու նպատակով 10”: Ընդհանուր ճանաչում ունի անգլիացի տնտեսագետ Լ. Ռո ինսի նորոշումը. “Տնտեսագիտությունը գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդու վարքագիծը սահմանափակ միջոցների սահմանային կիրառման այլընտրանքային ընտրությունների հարա երություններում”: Տնտեսագիտությունը գիտություն է մարդու ն նրա կատարած ընտրության մասին: Տնտեսագիտության տեսությունը սահմանումների, հիմնադրույթների ն սկզ ունքների ամ ողջություն է, որոնք թույլ են տալիս պարզա անելու տնտեսական ցուցանիշների “պատճառահետնանքային” հարա երակցությունը: Ինչպես տեսնում ենք, տնտեսագիտական գրականության մեջ ն առանձին տնտեսագետների մոտ տարակարծիքություն կա տնտեսագիտության տեսության առարկայի սահմանման վերա երյալ: Հետնա ար, անհրաժեշտություն է դառնում տնտեսագիտության տեսության առավել ընդհանրացված ու հիմնավորված սահմանումը: Այն ուսումնասիրում է ռեսուրսների սահմանափակության պայմաններում պահանջմունքների ավարարման նպատակով նյութական արիքների արտադրության,

Экономическая теория. Учебник для вузов. СПБ: Изд. СПГУЭФ изд. “Питер Ком”, 1999, с. 17618 Рузавин Г. И., Мартынов В. Т. Курс рыночной экономики. М. Изд. во ЮНИТИ, 1994, с.8 Փոլ Սամյուելսն, Ուիլյամ Դ. Նորդհաուս: Տնտեսագիտություն, “Ապոլոն”, Երնան,1995, էջ 31-32 Кемпбелл Р. Маконнелл, Стэкли Л. Брю. Экономикс. 1, М. 1992, с. 18.

աշխման, փոխանակության ու սպառման գործընթացի մարդկանց վարքագիծը: Ներկայումս, եր գոյություն ունի հատուկ ն ճյուղային գիտությունների ամ ողջական համակարգ, տնտեսագիտության տեսությունը համարվում է ընդհանուր տեսական գիտություն: Ինչպես տնտեսագիտության ճյուղային ն մասնագիտական գիտությունները, այնպես էլ տնտեսագետները տար երվում են իրենց տեսակետներով: Անկախ մոտեցումների տար երություններից, նրանց համար կա մի ընդհանուր հիմք, որը տնտեսագիտության տեսությունն է: Տնտեսագիտության տեսությունն ուղեցույց է, որը ցույց է տալիս տնտեսագիտության հիմնահարցերի փոխկապվածությունը ն դրանց լուծումը: Այն տնտեսագիտության հոգին է: Դ. Ի. Մենդելենը գրել է “Տեսությունը գիտության ոգին է, իսկ փորձը /պրակտիկան/ ` մարմինը: Առանց տեսության հեշտ է մոլորվել մտքերի օվկիանոսում ն փաստերի անտառում”: Այդ է վկայում սոցիալիզմի քաղաքատնտեսությունը, որը “մոլորվեց” մտքերի “օվկիանոսում” ն չկարողացավ սահմանել օ յեկտիվ տնտեսական օրենքների նպատակային օգտագործման մեխանիզմները “փաստերի անտառում” 11: Այդպիսով, տնտեսագիտության տեսությունն ուսումնասիրում է մարդկանց գործունեությունը տնտեսական արիքների արտադրության, աշխման, փոխանակման ն սպառման գործընթացում, սակավ ռեսուրսների օգտագործման հնարավորությունների ն նպատակահարմարության այլընտրանքի պայմաններում: Հենց այդ պատճառով նրա շահերի շրջանակում մտնում է սակավ ռեսուրսների ավելի արդյունավետ օգտագործման ն որոնման ճանապարհը, այսինքն` դրանց այնպիսի կիրառումը, որի դեպքում ավական է ստանալ առավելագույն ցանկալի արդյունքներ` նվազագույն ծախսերի պարագայում:

2.2. Տնտեսագիտության տեսության գործառույթները (ֆունկցիաները) Տնտեսագիտության տեսությունը կատարում է որոշակի գործառույթներ` ճանաչողական, կիրառական, մեթոդա անական: ճանաչողական գործառույթ: Տնտեսագիտական գործընթացների ուսումնասիրման ն ճանաչման միջոցով ացահայտվում են հասարակության տնտեսական կյանքի երնույթները, դրանց ներքին օրինաչա11

Политэкономия. Учебник для вузов. М. ЗАО. 1999, с. 135

փություններն ու փոխադարձ կապը, մարդկանց մտածելակերպն ու վարքագիծը: Տնտեսագիտության տեսությունն ուսումնասիրում է ոչ թե տնտեսության ճյուղային, միջճյուղային, ֆունկցիոնալ առանձին աժինները, ոլորտները, այլ տնտեսական համակարգն ամ ողջությամ վերցրած` միկրո ն մակրո մակարդակներով: Այն ացահայտում է ոչ թե առանձին անհատի, այլ հասարակության ն նրա անդամների, տնտեսավարող սու յեկտների համընդհանուր վարքագիծը` պրակտիկ գործունեության մեջ: Հետնա ար տեսությունը ոչ թե փոխում է արտադրության գործոնների գինը, այլ ացահայտում է դրանց ներգործությունը ապրանքների պահանջարկի ու զ աղվածության մակարդակի վրա: Տնտեսական պայմանները /գները, արտադրության ծախքերը, տեխնոլոգիական, տրանսպորտային ծախքերը ն այլն/ պար երա ար փոփոխվում են: Ուստի ճանաչողական ֆունկցիայի խնդիրն է թափանցել անընդհատ փոփոխվող երնույթների էության մեջ, ացահայտել շարժման դրդապատճառները, կանխատեսումների գործընթացը, իրական կյանքը, տնտեսական օրինաչափությունները, օրենքները ն կատեգորիաները: Տնտեսական գործընթացներում տնտեսագիտության տեսությունը կոնկրետ ճշմարտության ացահայտման խթանիչն է, այց ոչ դրա մարմնավորողը: Տնտեսագիտության տեսության ճանաչողական գործառույթը մերժում է դոգմատիզմը, եր մեկի տեսական եզրակացությունները, թեկուզ ն անվանի տնտեսագետի, ոլոր ժամանակաշրջանների ն ժողովուրդների համար համարվում են ճիշտ ն ենթակա չեն քննադատության: Դրա վկայությունը ժամանակին մարքսիզմի ացարձակ ճշմարտության ընդունումն էր: Կիրառական /պրակտիկ/ գործառույթ: Տնտեսագիտության տեսությունը, ուսումնասիրելով տնտեսական գործընթացներն ու երնույթները, ցույց է տալիս ռեսուրսների խելացի ընտրություն կատարելու, հնարավոր նվազագույն ծախսերով նպատակին հասնելու ճիշտ ուղիները: Տնտեսական գործունեության մեջ անմիջականորեն կիրառվում է ռեսուրսների օգտագործման ն եկամուտի ստացման տար երակների ընտրությունը` գերապատվություն տալով առավելագույն եկամտա երության ապահովմանը: Կիրառական գործառույթը միաժամանակ ացահայտում է տնտեսական գործունեության մեջ տնտեսական օրենքների ու կատեգորիաների օգտագործման եղանակները, միջոցները: Իհարկե, այս կամ այն որոշումը վաղ թե ուշ ունի կիրառման որո27

շակի ժամանակ /օրինակ` տնտեսական արեփոխման իրականացումը/, այց եթե անտեսվում է ժամանակը, ապա գալիս է անորոշ շրջանը: Այդ դեպքում ընդունելին այն է, որ որոշման հեղինակները հասկանան դրա կոնկրետ-պատմական սահմանները, ճիշտ գնահատեն ծավալները ն վերջնական նպատակը: Պրակտիկ, գործնական ֆունկցիայում անընդունելի է էմպիրիզմը /փորձը/, եր միակ ն ընդհանրական տնտեսական լուծումը պետությունն ընդունում է որպես պարտադիր ն այն դրվում է իշխող կուսակցության գործունեության հիմքում: Եթե նման փորձարարությունը պետությունն անընդհատ խրախուսում է ն արժանանում գիտնականների հավանությանը, ապա վրա է հասնում “հաճոյախոսությունը”, գիտության գոլորշիացումը: Մեթոդա անական գործառույթ: Տնտեսագիտության տեսության առարկայի, կառուցվածքի, մեթոդների ն գործառույթի /ֆունկցիաների/ միասնությունը կազմում են նրա մեթոդա անությունը: Լինելով տնտեսագիտության ամ ողջական համալիրի տեսական հիմքը` տնտեսագիտության տեսությունը ացահայտում ն պարզա անում է տնտեսական երնույթների էությունը, պատճառա-հետնանքային կապերը: Տար եր ծրագրերի մշակման համար անհրաժեշտ են տնտեսագիտական ուսումնասիրություններ, որոնք ուղղված են անցկացվող տնտեսական քաղաքականության իրականացմանը, երկրի տնտեսական զարգացման գործում հիմնական միտումների ացահայտմանը, տնտեսական կանխատեսումների ռազմավարության մշակմանը: Այդ ֆունկցիան` այլընտրանքային տնտեսավարման մեթոդների ու մոտեցումների, կյանքում տնտեսական արեփոխումների, գիտականորեն հիմնավորված տնտեսական ռազմավարության պրակտիկ մշակման իրականացումն է, հասարակության զարգացման հեռանկարների ն կանխատեսումների գիտական ացահայտումը ն առաջարկությունների մշակումն է:

2.3. Միկրոտնտեսագիտություն ն մակրոտնտեսագիտություն Հետազոտվող օ յեկտների մասշտա ների տեսանկյունից առանձնանում են տնտեսության վերլուծության երկու մակարդակ, որոնց համապատասխանում են տնտեսագիտության տեսության երկու աժին` Միկրոտնտեսագիտությունը ն Մակրոտնտեսագիտությունը: Նման մոտեցման անհրաժեշտությունը կարնորվում է նրանով, որ առանձին տնտեսավարող սու յեկտի մակարդակով հաստատված

ճշմարտությունը չի կարելի արհեստականորեն տարածել ամ ողջ տնտեսության վրա, կամ մի խում մարդկանց համար ընդունելի փաստարկները չեն կարող ճիշտ լինել ամ ողջ հասարակության համար: Բացի այդ, տեսության տարանջատումը պարզություն է մտցնում առարկայի ուսումնասիրման գործում: Քանի որ տնտեսական գործունեության շարժիչ ուժն անհատների գործողությւնն է, ապա տեսանելի է դառնում այն, որ տնտեսագիտության հիմքը միկրոմակարդակն է: Այստեղ վերլուծությունը կնտրոնանում է մեկ սպառողի, արտադրողի, արտադրանքի կամ արտադրական ռեսուրսի վրա: Միկրոտնտեսագիտությունը /միկրո` “փոքր”/ ուսումնասիրում է առանձին միավորումների` արտադրողների, տնային տնտեսությունների, գործարար կազմակերպությունների գործունեության վրա մարդկային վարքագծի ազդեցությունը: Այն ուսումնասիրում է ձեռնարկատիրական կապիտալի, մրցակցային միջավայրի, գների, պահանջարկի ն առաջարկի ձնավորման, արտադրողների տնտեսական կապերի օրինաչափությունները: Միկրոտնտեսագիտության վերլուծության կենտրոնում են գտնվում ապրանքների գները, ծախքերը, առանձին տնտեսական սու յեկտների, ճյուղերի գործողության մեխանիզմները, փոքր ու միջին իզնեսը, աշխատանքի դրդաշարժիչները ն այլն: Այն միաժամանակ լուսա անում է միկրոմակարդակի շրջանակներում կազմավորվող համամասնությունները, որոնք որոշիչ դեր են խաղում հասարակության մակարդակով համամասնությունների համար: Մակրոտնտեսագիտությունը: / ”Մակրո” հունարեն` “մեծ”/ ` զ աղվում է ընդհանուր` ազգային տնտեսության մակարդակով տնտեսական հարա երությունների ուսումնասիրությամ , որոնք ներառում են ազգային հաշիվները: Մակրոտնտեսագիտությանը հետաքրքրում է ամ ողջական շուկաներում /աշխատանքի, կապիտալի, սպառողական ապրանքների շուկաներ/ ստացվող օգուտների վրա մարդկային վարքագծի ազդեցության ձները, ինչպես նան տնտեսական օրենքների գործելու մեխանիզմները: Այն վերլուծում է տնտեսական միավորները մեկ ամ ողջության մեջ: Մակրոտնտեսագիտության հետազոտման օ յեկտ են հանդիսանում համախառն արդյունքը, գների ընդհանուր մակարդակը, ինֆլյացիան, զ աղվածությունը, դրամավարկային ն հարկա յուջետային համակարգերը, տնտեսական ցիկլերը ն այլն: Ավելի համառոտ մակրոտնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է ավելի շուտ անտառը, քան առանձին ծառերը կամ տնտեսական գործունեության գործընթացում ոչ թե առանձին տնտեսական միավորի, այլ տվյալ երկրի հարյու29

րավոր տնտեսական միավորների միջն կապերը: Մակրոտնտեսագիտությունը տնտեսագիտության ուսումնասիրման ավելի արձր ու ընդհանրացնող մակարդակ է, եր երնում են տնտեսական օրգանիզմի միլիոնավոր ջիջների գործողությունները, որը կարելի է համեմատել մեղվափեթակի ն դրա մեջ գործող հազարավոր մեղուների գործողությունների հետ: Տնտեսության մեջ այդ ջիջներն են` անհատները, տնային տնտեսությունները, ֆիրմաները, ձեռնարկությունները` որպես արտադրողներ ն իրացնողներ: Եր մենք շարժվում ենք միկրոցուցանիշներից դեպի մակրոցուցանիշների ամողջությունը, կարնոր է հեռու մնալ հնարավոր սխալներից: Մակրոտնտեսագիտության նպատակն է ազգային մասշտա ով դիտարկել ն ուսումնասիրել արտադրության անվերջ, եր եք չավարտվող գործընթացը, հարստության ստեղծումը ն վերարտադրությունը, որով երկիրը համալրում, նորացնում, ընդարձակում է իր նյութական ն հոգնոր հիմքը: Միկրոտնտեսագիտությունը ն մակրոտնտեսագիտությունը պայմանավորվում են ն՛ իրական տնտեսական միջավայրով, ն՛ մեկը մյուսի հետ փոխներգործությամ : Այդ փոխներգործության նույթը, ուժը մակրոտնտեսության մակարդակում այս կամ այն աստիճանով, որոշակի կարգավորիչների միջոցով, ենթարկվում են պետական կարգավորմանը:

2.4. Տնտեսագիտության տեսության մեթոդները Տնտեսական հարա երություններն ու երնույթները ճանաչելու, ացահայտելու ն դրանց գիտական գնահատական տալու նպատակով տնտեսագիտության տեսությունն օգտագործում է տար եր մեթոդներ: Ընդ որում, տնտեսագիտության տեսության առարկայի ուսումնասիրության մեթոդա անությունը ն մեթոդները ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Մեթոդա անություն, տնտեսագիտության մեջ կիրառվող հետազոտությունների ամ ողջությունն է, որը ընդգրկում է տնտեսության կառուցվածքի վերլուծությունը, նրա զարգացման միտումների ուսումնասիրությունը, հիմնավորումը ն կիրառումը: Մեթոդա անության հարցերը կարնոր նշանակություն են ստանում հատկապես անցումային երկրներում` տնտեսական արեփոխումները գիտականորեն հիմնավորելու ն կիրառելու ընթացքում: Կոնկրետ գիտական հետազոտությունները սերտորեն առնչվում են մեթոդա անության հիմնախնդիրների հետ:

Մեթոդա անությունը գիտական մոտեցումների-մեթոդների մի ամողջ համակարգ է: Յուրաքանչյուր գիտություն ունի մեթոդա անության առանձնահատուկ գործելաձները ն ճանաչողության մեթոդները: Երեմն դրանք կարող են լինել սու յեկտիվ, այսինքն` արտահայտել հետազոտողի հակվածությունը այս կամ այն գործելաձների նկատմամ ն լինել քիչ կամ ընդհանրապես անարդյունավետ: Մի շարք գիտություններին հատուկ են նան ընդհանուր ճանաչողական գործելաձներ: Օրինակ` տնտեսագիտական ոլոր գիտությունների համար ճանաչողության հիմք է ծառայում վիճակագրությունը: Գիտության մեթոդա անության մեջ գլխավոր նշանակություն ունեն համընդհանուր գործելաձները, որոնք ընդհանուր առմամ , կանխորոշում են հետազոտության գիտականությունը ն արդյունավետությունը: Մեթոդա անությունն անընդհատ զարգանում ն պահպանում է իր ինքնուրույն նշանակությունը, որի հիման վրա հետազոտողները ացահայտում ն ընդհանրացնում են ճանաչողության որոշակի գործելաձները: Մեթոդա անությունը կանխորոշում է մտածողության կիրառվող մեթոդների տեխնոլոգիան, տեսության մոդելավորման համակարգը, որոնք հիմք են հանդիսանում տնտեսագիտության տեսության մշակելու ն յուրացնելու համար: “Տնտեսագիտության” մեթոդա անության գլխավոր խնդիրը պտտվում է այն հարցի շուրջը, թե ինչը կարող է կոչվել “տեսություն”: Ուստի մեթոդա անությունը պետք է ացահայտի տեսության էությունը` որպես իրականությունն արտացոլելու միջոց: Մեթոդաանությունը ճանաչողական տեսություն է, իսկ իմացա անությունը` գիտելիքների տեսություն: Անհրաժեշտ է տար երել մեթոդա անությունից մեթոդ հասկացությունը: Մեթոդա անությունը հիմնվում է մեթոդի վրա: Մեթոդ /հունարենից առացի “ճանապարհ որնէ նպատակի” կամ “դեպի որնէ ան տանող ուղի”/, նշանակում է հասարակական կյանքի ն նության երնույթների ուսումնասիրման եղանակների ճանաչման գործիքների ու միջոցների ամ ողջություն: Ամենաընդհանուր նշանակությամ այն նպատակին հասնելու եղանակ է, որոշակի ձնով կարգավորված գործունեություն: Յուրաքանչյուր գիտություն ունի իր մեթոդը, որի առանձնահատկությունը անխզելիորեն կապված է նրա առարկայի հետ: Գիտության մեթոդը կոչված է ապահովելու տվյալ առարկան խորությամ հասկանալու, ավելի հստակ սահմանելու համար: Իր հերթին ամեն մի առարկա որոշակի սահմաններում ձնավորում է իր մեթոդը: Գիտականորեն հիմնավորված մեթոդների գիտակցական կիրառումը նոր գիտելիքների ստացման ամենաէական պայմանն է:

Տնտեսագիտության տեսության մեթոդի գիտական մշակումը տեղ է գտել դեռնս Արիստոտելի աշխատություններում: Նա առաջինն էր, որ ձնակերպեց հասարակական կյանքի տնտեսական ն ճանաչողական ձների հիմնական սկզ ունքները: Նրա մշակած իմացության ձները` վերլուծությունը, սինթեզը, ինդուկցիան, դեդուկցիան, անալոգիան /համադրումը/ ն մյուսները ներկայումս էլ լայնորեն օգտագործվում են տնտեսական երնույթների ու գործընթացների վերլուծության ժամանակ: Անկասկած, տնտեսագիտության տեսության առարկայի արդացմանը ն զարգացմանը զուգընթաց կատարելագործվել են նան նրա ուսումնասիրության մեթոդները ն ձները, գիտական արդյունքների վերլուծության ընթացքում ստացված ճշմարտությունը ստուգելու եղանակները: Անհրաժեշտություն է առաջացել առանձնացնել տնտեսագիտության մեթոդը` լայն իմաստով որպես հետազոտման ձների, գործիքների ամ ողջություն ն մեթոդը նեղ իմաստով, որպես տվյալների մշակման եղանակ /մաթեմատիկական մեթոդ/, արդյունքների վերլուծության /գրաֆիկական մեթոդ/ ն այլն: Տվյալ պարագայում “մեթոդ” հասկացությունը մենք օգտագործում ենք նեղ իմաստով: Մարդկային տնտեսական գործունեությունը, հատկապես սոցիալական երնույթները չեն կարող վերլուծության ենթարկվել, օրինակ` քիմիական ռեակցիայի, միկրոսկոպի կամ իոլոգիական պարամետրերի օգնությամ , ինչպես դա կատարում են տեխնիկական ու նական գիտությունները: Տնտեսագիտությունը կոչված է ընդլայնելու մարդկանց մտահորիզոնը, հասկանալու ն վերլուծելու այն ամենը, ինչը կատարվում է շուրջը` սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական միջավայրում, ձեռնարկությունում ն տնային տնտեսությունում, մարդկային հարա երություններում: Տնտեսագիտությունը սերտորեն առնչվում է քաղաքագիտության, սոցիոլոգիայի, հոգե անության ն այլ հասարակական գիտությունների հետ: Քանի որ տնտեսագիտական մտածելակերպն անհրաժեշտ է սոցիալ-տնտեսական երնույթների իմաստը հասկանալու համար, ապա այն հաճախ անվանում են “հասարակական գիտությունների թագուհի”, կամ “թագավորական գիտություն”: Տնտեսագիտությունը հին ն պատվարժան առարկա է: Տնտեսագիտության տեսության փորձարկման չափանիշ է հանդիսանում իրականությունը համեմատելով նրա կանխատեսումները իրական աշխարհի փոփոխությունների հետ: Ինչպես տիեզերքը լա որատորիա է աստղագետների համար, այնպես էլ իրական տնտեսական աշխարհը լա որատորիա է տնտեսագետների համար:

Շրջապատող իրականությունը ճանաչելու համար տնտեսագիտությունը օգտագործում է տար երատեսակ եղանակներ /ձներ/: Դրանցից կարնորներն են` վերլուծությունը, սինթեզը, ինդուկցիան, դեդուկցիան, համադրումը /անալոգիան/ ն այլն: Վերլուծություն /անալիզ/ հունարեն-մասնատում - ճանաչման այնպիսի մեթոդ, որը հետազոտվող օ յկտը մտովի աժանում է աղկացուցիչ մասերի: Այն նոր գիտելիքների ստացման եղանակ է: Վերլուծությունը մեթոդ է, որն ամ ողջը աժանում է աղկացուցիչ մասերի ն ուսումնասիրում այդ մասերից յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին: Վերլուծությունը թույլ է տալիս ացահայտել հետազոտվող օ յեկտի /երնույթի/ կառուցվածքը, առանձնացնելու էականը ոչ էականից: Վերլուծության նպատակն է մասերի ճանաչողությունը` որպես արդ ամ ողջի տարրերի: Օրինակ կարող է ծառայել շուկայական պահանջարկի ձնավորման օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը, որը թույլ է տալիս որոշել նրա տար եր գործոնների` գնի, սպառողների եկամուտների, վարքագծի ն նախասիրությունների փոխադարձ կապը: Սինթեզ /հուն. միացում/ - ճանաչման մեթոդ է, որը հիմնված է ուսումնասիրվող երնույթների տար եր մասերի միավորման վրա` միասնական ամ ողջության մեջ դիտարկելով վերլուծության արդյունքը: Այսպես, շուկայական պահանջարկը ն նրա դինամիկան կարելի է ճիշտ հասկանալ միայն այն դեպքում, եր քննարկվում են միասնության մեջ գտնվող նրա աղադրիչները` գինը, սպառողների եկամուտը, դրանց փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում: Անալիզը ն սինթեզը հանդես են գալիս որպես ճանաչողության գործընթացի երկու փոխկապակցված կողմեր: Անալոգիա /հուն. համապատասխանություն/ - ճանաչողության այս մեթոդը ենթադրում է որնիցե հայտնի երնույթի հետ համեմատությունների մեթոդի կիրառում: Ասենք, դրամաշրջանառությունը կարելի է համեմատել մարդու օրգանիզմում արյան շրջանառության հետ: Շուկայում հավասարակշռվածությունը, գների տատանումը արժեքի շուրջը նմանվում են տիեզերական ձգողականության օրենքին: Մարդկանց տնտեսական գործունեությունը արդ ու ազմա նույթ է, հակասություններով լի: Գոյություն ունեն տնտեսության ազմաթիվ ճյուղեր, որոնց միջն որոշակի սկզ ունքներով աշխվում են սահմանափակ ռեսուրսները: Յուրաքանչյուր ճյուղում գործում են տասնյակ ն հարյուրավոր ձեռնարկություններ /ֆիրմաներ/, որոնք կապված են տեխնլոգիական, կազմակերպական կամ ֆինանսական շահերով: ճյուղի մեջ մտնող յուրաքանչյուր արտադրող, մրցակցելով մյուս արտադ33

րողների հետ, հետապնդում է իր սեփական շահերը: Միլիոնավոր սպառողներ շահագրգռված են ձեռք երել ցածր գներով արձր որակի ապրանքներ: Փոխվում են մարդկանց ճաշակները, նախասիրությունները, նրանք թելադրում են իրենց պահանջը մոդաների փոփոխմանը: Կառավարության գործունեությունը փոփոխություն է մտցնում նակչության եկամուտների ն ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացման պայմանների մեջ: Բնակլիմայական պայմաններն անկայուն են դարձնում գյուղատնտեսական արտադրությունը` փոփոխելով ձնավորված ծախսերի կառուցվածքը, ազդելով առանձին տեսակի մթերքների պահանջարկի վրա: Անհավասարաչափ տնտեսական աճը փոխում է զ աղվածության մակարդակը, որն իր հերթին անխուսափելիորեն ազդում է պահանջարկի տատանումների վրա: Գիտատեխնիկական առաջընթացն իր հերթին հանգեցնում է արտադրության կառուցվածքի փոփոխությանը, ազդում է ռեսուրսների պահանջարկի, զ աղվածության, վերջնական արտադրանքի վրա: Տնտեսագիտության տեսությունը կոչված է արձագանքել տնտեսության ազմա նույթ կողմերի փոփոխություններին, ինչպես նան կանխորոշել հնարավոր սոցիալ-տնտեսական միտումները: Բայց գիտությունը չի կարող խորասուզվել միլիոնավոր փաստերի ն երնույթների մեջ: Հետնապես, տնտեսական կյանքի երնույթների էությունը ն նրանց միջն պատճառահետնանքային կապերը ացահայտելու նպատակով օգտագործվում է գիտական ա ստրակցիայի մեթոդը: Գիտական ա ստրակցիայի /վերացություն/ մեթոդի նշանակությունը անչափ մեծ է տնտեսագիտության տեսության մեջ: Տնտեսական ու սոցիալական արդ երնույթներն ու գործընթացներն ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է վերանալ երնույթների ոչ էական կողմերից, հատկություններից, պատահական, ժամանակավոր, անցողիկ նութագրման գծերից ն առանձնացնել, փնտրել դրանցում գլխավորը, ավելի էականը, կայունը, հաստատունը, տիպականը: Գիտական ա ստրակցիայի մեթոդը թույլ է տալիս ձնակերպել տնտեսական ցուցանիշների “պատճառահետնանքային” կապերը, առանձնացնել այն հիմնականները, որոնք հնարավորություն են տալիս կարգավորել իրավիճակը: Սակայն մեծ քանակի ա ստրահումը կարող է գիտությունը խզել օ յեկտիվ իրականությունից, նվազեցնել նրա կապը պրակտիկայի հետ: Այսպես, լայն կիրառում ունեցող “պահանջարկի մեծությունը” կատեգորիան, որն արտահայտում է ապրանքների միջն քանակական կախվածությունը, ենթադրում է ա ստրահել/վերանալ/ շուկայում սպա34

ռողների վարքագիծը նութագրող նրա շատ պարամետրերից` նրանց եկամուտների փոփոխությունից, ճաշակից, նախասիրությունից, առկա ավանդույթներից, առանձին սպառողների անձնական առանձնահատկություններից ն այլն: Գիտական ա ստրահման մեթոդը օգտագործվում է նան տնտեագիտական փոփոխականների միջն փոխադարձ կախվածությունը պարզեցված ներկայացնելու, տնտեսական մոդելներ կառուցելու համար: Մոդելում մի քանի փոփոխականներ կարող են ներկայացված լինել որպես տրված /դրանք կոչվում են պարամետրեր/: Ցուցանիշները կարող են որոշվել ինչպես արտաքին/экзогенными/, այնպես էլ ներքին/эндогенными/ գործոններով: Այսպես, ֆիրմայի արտադրանքի ծախքերի չափը կարող է կախված լինել պետության կողմից սահմանվող հարկերի կամ շահույթի մեծությունից, այսինքն` առաջադրվում է էկզոգեն /արտաքին/ տեխնոլոգիաների կիրառումից, որոնք հանդես են գալիս որպես էնդոգեն /ներքին/ գործոններ: Տնտեսական գործունեության ն նրա այս կամ այն տարրերի փոփոխությունները նախագուշակող հետնանքների հիմքում ընկած սկզ ունքների ացահայտման համար ստեղծվում են տնտեսական մոդելներ: Հետազոտվող ազայի վրա ձնավորվող գիտական եզրակացությունները ն առաջարկությունները ստացել են վարկած /ենթադրություն/ անվանումը: Օրինակ կարող է ծառայել արդյունավետ շուկայի վարկածը, որը ֆոնդային որսայում հաշվի է առնում ու արտացոլում ակցիաների գները ն հրապարակայնորեն գոյություն ունեցող հասանելի տեղեկատվությունը: Առաջադրված վարկածի ճշմարտությունը կամ կեղծությունը ստուգվում է տնտեսական իրականության փաստերի հետ նրա համադրման միջոցով: Տնտեսագետները տնտեսագիտության տեսությունը զարգացրել են` օգտագործելով հիմնական կանխադրույթները: Եթե իրական աշխարհում փոփոխությունները համընկնում են տեսության հետ, ապա կարելի է պնդել, որ տեսությունն ունի կանխատեսող արժեք, հետնապես արժեքավոր է: Եթե հնարավոր չէ փորձարկել գիտության տեսական մոտեցումները, ապա գիտական սկզ ունքը չի որակավորվում որպես գիտություն: Քանի որ տնտեսագիտությունը գործ ունի մարդկանց գործունեության հետ, ապա տնտեսագիտության տեսությունը կարող է ն պետք է փորձով ամրապնդել: Մարդիկ այս կամ այն կերպով արձագանքում են տնտեսական որոշակի փոփոխություններին: Սակայն ոչ ոլոր մարդիկ են միանման, համազոր կանխատեսելի կերպով արձագանքում փոփո35

խություններին: Սովորա ար տնտեսագիտության տեսությունը չի փորձում կանխատեսել յուրաքանչյուր անհատի վարքագիծը, այլ կենտրոնանում է մեծ թվով անհատների ընդհանուր ու նորոշ վարքագծի վրա: Ինչպե՞ս կարող ենք մենք փորձարկել տնտեսագիտության տեսության կանխատեսումները, եթե իրական կյանքում դա անհնար է իրականացնել: Այս առումով տնտեսագիտությունը չի տար երվում աստղագիտությունից: Աստղագետները նույնպես գործ ունեն իրականության հետ այնպես, ինչպես որ այն կա: Նրանք չեն կարող փոխել աստղերի կամ մոլորակների ուղղությունը` տեսնելու համար, թե ինչ ներգործություն կունենա այդ փոփոխությունը երկրի ձգողականության վրա: Նույնն էլ տնտեսագետները: Նրանք չեն կարող փոխել մեքենաների ն աշխատուժի գինը` հետազոտելու համար դրանց ներգործությունը գնումների քանակի ն զ աղվածության մակարդակի վրա: Սակայն տնտեսական պայմանները /օրինակ` գները, արտադրական ծախսերը, տեխնոլոգիան, տրանսպորտային ծախսերը/, ինչպես մոլորակների դիրքը, փոփոխվում են ժամանակ առ ժամանակ: Հասարակության տնտեսագիտական միտքը փաստերի իրական ուսումնասիրումից, դրանց կուտակումից, համակարգումից ն ընդհանրացումից առաջ է շարժվում դեպի տեսական դրույթների ու մոտեցումների ձնակերպմանը: Անհատների ն ինստիտուտների ռեալ վարքագծի վերա երյալ փաստերի քննարկման ու ացահայտման հիման վրա հիմնավորվում են տնտեսագիտական մոտեցումները ն կատարվում ընդհանրացումներ: Դա հենց ինդուկցիայի մեթոդն է` շարժում մասնավոր /եզակի/ մտքից դեպի ընդհանուր եզրահանգումների, կոնկրետ փաստերից տեսական դրույթների ու մոտեցումների: Ինդուկցիա լատիներեն նշանակում է մղում, ուղղում: Տնտեսագիտության տեսության խնդիրն է ընդհանրացնել փաստերը ն դրանք համակարգել: Տեսությունը ն մոտեցումները տնտեսագիտական վերլուծության վերջնական արդյունքի` փաստերի հավաքածուի մեջ մտցնում են իմաստ ն կարգ` կապված դրանց միավորման, ընդհանրացման, փոխադարձ պատկանելիության ն եզրակացությունների հետ: Տեսությունն առանց փաստերի կարող է դառնալ դատարկ, իսկ փաստերն առանց տեսության` անիմաստ: Տեսության ն պրակտիկայի ընդհանրացումները փաստերի վերլուծության հիման վրա են դառնում ովանդակալից, իսկ փաստերն իրենց հերթին ծառայում են կիրառություն գտած մոտեցումների ճշտությունը ստուգելու համար: Առանց ացառության, ցանկացած ոլորտի ոլոր գիտելիքների, տեսությունների ճշմարտության արձրագույն չափանիշը

պրակտիկան է: Տնտեսական ոլորտում դա արդյունավետ տնտեսավարումն է, տնտեսական աճի ավելի արձր տեմպերի ապահովումը, մարդկանց կենսամակարդակի արձրացումը: Շուկայական տնտեսության ճանապարհը ռնած Հայաստանի Հանրապետությունը ն ԱՊՀ մյուս երկրները տնտեսական արեփոխումների ընթացքում ձգտում են իմաստավորել ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության հիմնադրույթները: Փաստերի ու պրակտիկայի օգնությամ ճշտվում է նան տեսությունը: Դա հենց դեդուկտիվ կամ վերլուծական մեթոդն է: Դեդուկտիվ մեթոդը շարժումն է ընդհանուրից դեպի մասնակին, տեսությունից դեպի փաստերը, պրակտիկան: Տնտեսագետները հաճախ իրենց ուսումնասիրությունները սկսում են տեսության մակարդակով, իսկ հետո, դիմելով փաստերին, հաստատում կամ մերժում են այդ տեսությունը: Դա արդեն դեդուկտիվ կամ վերլուծման ենթադրական մեթոդն է: Թեն ինդուկցիան ն դեդուկցիան իրենցից ներկայացնում են տնտեսական երնույթների ուսումնասիրության հակադիր մեթոդներ, սակայն իրական իմացության գործընթացում դրանց դժվար է աժանել: Փոխադարձա ար լրացնելով մեկը մյուսին` դրանք ապահովում են գիտական մեթոդի գործունեությունը: Այդ մեթոդները պարտավորեցնում են տնտեսական երնույթները ն գործընթացները քննարկել դրանց համընդհանուր տրամա անական կապերի ու փոխկախվածության մեջ, դինամիկ վիճակում: Տնտեսության ոլորտում հատուկ դեր են խաղում քանակական կախվածությունները, որոնք կազմավորում են տնտեսական շատ երնույթների ովանդակությունը: Օրինակ` “եկամուտը”, ստացվում է միայն որպես ծախսերի պարտադիր գերազանցում, “պահանջարկը”, ապրանքների քանակություն է, որը սպառողն ի վիճակի է որոշակի գնով ձեռք երել ն այլն: Տնտեսագիտության տեսության առարկայի նման առանձնահատկությունները պայմանավորել են մաթեմատիկական տար եր ապարատի օգտագործման անհրաժեշտությունը: Տնտեսական փաստերի ա ստրակտ ընդհանրացումը, հիմնված մաթեմատիկայի կիրառման վրա, մարմնացում է գտնում մոդելների մեջ: Մոդելավորումը տնտեսագիտության տեսության մեթոդի ավելի գործնական մասն է: Չնայած ոլոր մոդելներն իրականության պարզեցված պատկերն են, դրանք թույլ են տալիս ներկայացնել փոփոխումների հնարավոր տար երակները տնտեսական հարա երություններում: Տնտեսագետները տնտեսական փոփոխականների շարժը ժամա37

նակի ընթացքում հաճախ պատկերում են գծային գրաֆիկների օգնությամ : Գծապատկերները, որպես կանոն, հաճախ օգտագործվում են տնտեսական հարա երությունները պատկերավոր դարձնելու համար: Դրանք օգտակար տեղեկությունները տեղավորում են փոքր մակերեսի վրա: Գծապատկերը կարող է փոխարինել 1000 խոսքի, այց նրա համար, ով դա հասկանում է: Սակայն, գծապատկերները չեն կարող փոխարինել տնտեսական մտածելակերպին: Գծագիրը կարող է ցույց տալ երկու փոփոխականների կախվածությունը, այց այն ոչինչ չի կարող ասել այդ փոփոխականների միջն պատճառահետնանքային կապերի մասին: Դրա հիմնավոր պատասխանը կարող է տալ տնտեսագիտության տեսությունը: Տնտեսական վերլուծության ուժը տնտեսական մտածելակերպն է, ն ոչ թե գրաֆիկները:

2.5. Տնտեսագիտական մտածելակերպի ձնավորումը ն դրա հիմնական սկզ ունքները Տնտեսագիտական մտածելակերպը, մտածողության տեխնիկան օգնում են մարդկանց, տնտեսվարող սու յեկտներին անել ճիշտ եզրակացություններ ն կայացնել հիմնավոր որոշումներ: Տնտեսագիտության տեսությունը ացահայտում է մտածելակերպի փոփոխման շարժառիթները ն ուղղություն տալիս տնտեսագիտական հիմնահարցերի փոխկապվածությանը ն լուծմանը: Տնտեսագիտական մտածելակերպի սկզ ունքը թելադրում է մարդկանց կատարել սակավ ն եզակի ռեսուրսների խելամիտ ընտրություն ն դրանք օգտագործել խնայողա ար: Սակավ ռեսուրսները, որոնք օգտագործվում են արիք արտադրելու համար, մշտապես մեծ ծախսեր են պահանջում: Չկա թեկուզ մի տար երակ, որը լինի անվճար: Տար երակի ընտրությունն այլընտրանքային ծախսն է: Օրինակ` մարդն իր քնելու համար սահմանափակ ժամանակից մեկ ժամ տրամադրում է տնտեսագիտության ուսումնասիրմանը, հետնապես նույնքան ժամանակ կզոհա երի քնելու համար: Այլ կերպ` սակավ ռեսուրսներն ունեն ծախսեր` անկախ վճարումից: Ասենք, ուսման ծախսը արձրագույն կրթություն ստանալու ընտրանքն է, որը տվյալ պահին չի կարող օգտագործվել այլ նպատակներով, այց միաժամանակ ռեսուրսներն արդեն օգտագործվել են դասավանդման նպատակով: Սակավ ռեսուրսների օգտագործումը միշտ ծախս է պարունակում,

որը տնտեսական մտածելակերպի սկզ ունք է: Եթե շատ ռեսուրսներ է օգտագործվում որնէ արիք ստեղծելու համար, ապա այլ նպատակներով ավելի քիչ ռեսուրսներ կօգտագործվեն: Մտածելակերպի սկզ ունք է համարվում նան այն, որ ռեսուրսների տնտեսման համար որոշում կայացնողները պետք է խելամիտ ընտրություն կատարեն, այսինքն` ընտրեն այն տար երակը, որը լավագույնն է իրենց նպատակներին հասնելու տեսանկյունից: Տնտեսող վարքագիծը խելամիտ ընտրության ուղղակի հետնանքն է: Ամենից արդյունավետ տար երակի ընտրությունը ենթադրում է նվազագույն հնարավոր ծախսերով հասնել առավելագույն արդյունքի: Նման մտածելակերպն օգնում է որոշում կայացողներին ունենալ որոշակի չափանիշներ իրենց այլընտրանքը գնահատելու համար: Այդպիսի չափանիշ է հանդիսանում օգտակարությունը` ընտրությունից կամ որոշակի գործունեությունից ստացվող օգուտը կամ ավարարվածությունը: Այլընտրանքի օգտակարությունն ունի խիստ սու յեկտիվ նույթ ն պայմանավորված է կոնկրետ անհատի մտածելակերպով: Տնտեսագիտական մտածելակերպի կարնոր սկզ ունքներից է տնտեսական խթանումների փոփոխության ազդեցությունն ընտրության վրա: Այս սկզ ունքը կարելի է անվանել տնտեսագիտության հիմնական կանխադրույթ: Անհատը մեծ ցանկությամ է ընտրում այն տար երակը, եր օգուտը մեծ է լինում, ն հակառակը: Խթանները փոխում են մարդկանց վարքագիծը տնտեսական կյանքի ոլոր պարագաններում` սկսած այն անից, թե ինչ գնել որոշումից, մինչն, թե ում ընտրել քաղաքական որոշումը: Խթանման սկզ ունքը արտահայտվում է նան ուսուցման գործընթացում: Եթե դասախոսը խստորեն արգելում է քննության ժամանակ արտագրելը, ապա ուսանողները քննության ընթացքում չեն դիմի այդ քայլին: Իսկ եթե դասախոսը քննությունը հանձնելու համար տալիս է տնային առաջադրանք, ն դա հիմք է ընդունվում գնահատելու ուսանողի գիտելիքը, ապա շատ ուսանողներ արտագրելու ցանկություն կունենան, քանի որ դրա օգուտն ավելին է, իսկ ռիսկը` քիչ: Տնտեսագիտական մտածելակերպը սահմանային մտածելակերպ է, որը պետք է կապել ընթացիկ վիճակի փոփոխության նկարագրման հետ: Ներկայացված որոշումների իրավիճակի փոփոխման վրա ազդում է նպատակային ընտրությունը, իսկ այդ որոշումները դիտվում` որպես սահմանային: Լրացուցիչ միավոր արտադրանքի արտադրության համար ծախսը համարվում է սահմանային ծախս` տրված արտադրական մակարդակի դեպքում: Սահմանային ընտրությունները միշտ

ընդգրկում են ավելացված կամ պակասեցված զուտ եկամտի արդյունքն ընթացիկ պայմաններում: Չնայած տեղեկատվությունը կարող է օգնել ավելի լավ ընտրություն կատարել, դրա ձեռք երումը ծախս է պահանջում: Մենք ընտրություն ենք կատարում` հիմնվելով սահմանափակ գիտելիքների վրա: Տեղեկատվությունն օգնում է ավելի լավ ընտրություն կատարել: Տնտեսագիտական մտածելակերպը կարող է ձնավորվել որոշակի գիտելիքներ ու տեղեկատվություն ունենալու պայմաններում: Այդ դեպքում միայն հնարավոր է ճիշտ ընտրություն կատարել ն խելացի որոշումներ կայացնել: Տնտեսագիտական գործողությունները հաճախ ստեղծում են երկրորդական հետնանք` ի լրումն իրենց անմիջական հետնանքի: Տնտեսագիտական մտածելակերպի կարնոր մասն ն նան լրացուցիչ հետնանքի քննարկումը: Ֆրանսիացի տնտեսագետ Ֆրեդերիկ Բասթիան լավ ն վատ տնտեսագետների տար երությունը որոշելու համար ընդունում է, որ վատ տնտեսագետը քննարկում է միայն անմիջական, ակնհայտ հետնանքը, իսկ լավ տնտեսագետը նան տեղյակ է երկրորդական /լրացուցիչ/ հետնանքներին, որոնք հետնում են անմիջական քաղաքականությանը, այց կարող են հանդես գալ կամ զգացվել ժամանակի ընթացքում: Ասպիրինի անմիջական հետնանքը դառը համն է երանում, իսկ երկրորդականը` գլխացավի անցնելն է: Այսինքն` պետք է հաշվի առնել ոչ միայն անմիջական, կարճաժամկետ հետնանքը, այլն երկարաժամկետ հետնանքը: Այսպես, N տեսակի ապրանքի ներմուծման սահմանափակումը արձրացնում է տվյալ ապրանքի ազգային արտադրության ծավալը ն աշխատողների զ աղվածությունը: Այս ամենը կլինի անմիջական հետնանք: Երկարաժամկետ հետնանքում կկրճատվի ներքին շուկայի առաջարկը ն կ արձրանա տեղական արտադրանքի գինը: Դա հենց երկրորդական հետնանքն է, որը ն տնտեսական մտածելակերպի կարնոր մասն է: Տնտեսագիտական մտածելակերպը կարնոր ն պատասխանատու խնդիր է հատկապես շուկայական տնտեսության ն ընդհանրապես շուկայի համար: Այստեղ մենք կարնոր նշանակություն ենք տալիս նան հոգե անական շարժառիթներին ու հետնանքներին: Տնտեսական քաղաքականության ն հարա երությունների փոփոխությունները փոխում են նան մարդկանց շարժառիթները` անուղղակիորեն ազդելով նրանց աշխատանքի, աշխատավարձի, ներդրումների ն իրավիճակի ապագա փոփոխության վրա: Սակայն հոգե անական փոփոխության հետնանքի ազդեցությունը նկատելի է դառնում որոշ

ժամանակ անց, մարդկանց տնտեսական գործունեության արդյունքներում, հնի ու նորի համեմատությամ : Տնտեսագիտության տեսությունը այդ մտածելակերպը իրականացնում է քաղաքակիրթ հասարակության ամենօրյա կյանքում: Տնտեսագիտությունն անառարկելի դեր է կատարում տնտեսական միջավայրի ձնավորման, տնտեսական դինամիկայի, ուղղությունների ն ծավալների սահմանման, արտադրության ն փոխանակման ճյուղային կառուցվաքի օպտիմալացման, սահմանափակ ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման պայմաններում ազգային մասշտա ով նակչության կենսամակարդակի արձրացման գործում: Տնտեսագիտական մտածելակերպը որոշակի կանխադրույթների վրա հիմնված տեսություն է: Լավ տեսությունները հետնողական են ն օգնում են ճիշտ գնահատել իրական աշխարհի իրադարձությունները: Այն տեսությունները, որոնք հետնողական չեն, իրական աշխարհում արժեք չունեն ն պետք է ացառվեն:

2.6. Պոզիտիվ ն նորմատիվ տնտեսագիտություն Տնտեսական գործընթացների ն երնույթների հետազոտման ժամանակ, անկախ այն անից` վերլուծությունը կատարվում է միկրոտնտեսության կամ մակրոտնտեսության մակարդակով, առանձնանում են պոզիտիվային ն նորմատիվային վերլուծությունները, որոնց հիման վրա ձնավորվում են պոզիտիվ ն նորմատիվ տնտեսագիտության տեսությունները: Նրանց միջն տար երությունը դրսնորվում է արժեքավորման դատողությունների առկայությամ կամ ացակայությամ : Այս տար երությունը հստակ երնում է Ջոն Նեվիլ Քեյնսի հետնյալ նորոշումով: Պոզիտիվ գիտությունը կարող է սահմանվել որպես համակարգված գիտելիք “ինչ է”-ի վերա երյալ: Նորմատիվ կամ կարգավորիչ գիտությունը համակարգված գիտելիք է, կապված է “ինչ պետք է լինի”-ի հետ: Պոզիտիվ տնտեսագիտությունը նկարագրում ն վերլուծում է իրական փոփոխություններց խող հետնանքները, պարզա անում իր խնդիրներին վերա երող հանգամանքները: Տնտեսագիտությունն ընդհանրապես պոզիտիվ գիտություն է, որը փորձում է սահմանել, թե “ի՞նչ է” իրենից ներկայացնում այս կամ այն արիքը, երնույթը: Պոզիտիվ տնտեսագիտական սահմանումները արտահայտում են հարա երություն, որը պոտենցիալ վավերական է ն

հերքվող: Պոզիտիվ տնտեսագիտությունը փաստերի, երնույթների նկարագրումով ճշտում է տնտեսագիտական դրույթների կիրառելիությունը տնտեսական գործունեության մեջ ն այդ հիման վրա ապացուցում նրա սխալը կամ ճշմարտությունը: Օրինակ` տնտեսավարող սու յեկտը եկամուտ է ստանում, սակայն եկամտի մեծացումն է ընդունելի, թե իջեցումը, այդ հարցի պատասխանը նա չի տալիս: Խնձորի գնի արձրացումը հանգեցնում է նրա պահանջարկի նվազեցմանը, կամ փողի առաջարկի արձրացումը երում է գների արձրացմանը: Տեղեկատվության օգնությամ կարող են որոշել խնձորի գնի ու վաճառքի, կամ փողի առաջարկի ու գների ընդհանուր մակարդակի միջն փոխհարա երությունը: Մենք կարող ենք վերլուծել փաստերը, որոշելով պոզիտիվ տնտեսագիտության սահմանման ճշգրտությունը: Պոզիտիվ տնտեսագիտությունը գիտական ուսմունք է տնտեսական հարա երություններում “ինչ է”-ի վերա երյալ: Պոզիտիվային տնտեսագիտության տեսությունը նկարագրում ն վերլուծում է տնտեսական երնույթները, սակայն չի տալիս հանձնարարական, նման մոտեցումը կոչվում է պոզիտիվային, իսկ տնտեսագիտության տեսության վերլուծական մասը` պոզիտիվային տնտեսագիտության տեսություն: Օրինակ, պոզիտիվային տնտեսագիտության տեսությունը պարզա անում է,թե ինչու Հայաստանում 19911994 թթ. սպառողական գները արձրացան տասնյակ անգամներ: Նորմատիվ տնտեսագիտություն: Տար երվելով պոզիտիվ տնտեսագիտության տեսությունից, այն պատասխանում է “ինչ պետք է լինի” հարցին` ձգտելով լինլ օ յկտիվ: Նորմատիվային տնտեսագիտությունը հիմնված է արժեքաին դատողությունների վրա, ապահովում է հատուկ քաղաքականության ընտրությունը, օգտագործելով արոյական ն արժեքային դատողությունը, ինչպես նան պոզիտիվ տնտեսագիտության գիտելիքները: Արժեքի գնահատումը կարող է դառնալ նորմատիվ տնտեսագիտական հարցերի շուրջ տարաձայնության աղ յուր: Այսպես, նախասիրությունների հետ կապված մեկը ցանկանում է մշակել անմշակ երրի հողը, մյուսը` նակավայրին մոտ հողը: Նրանք կարող են համաձայնվել տնտեսական ցուցանիշներով պայմանավորված սպասվող արդյունքի շուրջը, որպես պոզիտիվ տնտեսագիտության մոտեցում, այց չհամաձայնվել` արդյունքը “լա՞վ” է, թե “վա՞տ”: Շուկան արդյո՞ք ապահովում է ստեղծված հարստության արդարացի աշխումը, իհարկե, ո՛չ: Նման հարցադրումները կապված են այս կամ այն տնտեսական երնույթների ու գործողությունների ցանկալի կամ ոչ ցանկալի մոտեցումների հետ, որը փորձում է լուծել նորմատիվային տնտեսագիտության տեսությունը: Այն տալիս է հանձնարարականներ, գործո42

ղության դեղատոմսեր: Բնական է, որ դա տնտեսագիտության տեսության այն մասն է, որը տնտեսագետների միջն առաջ է երում վեճեր, օրինակ, տնտեսական աճի եղանակների մասին ն այլն: Նորմատիվային տնտեսագիտության տեսությունը չի կարող տնտեսական գործունեության չափանիշները փորձարկել ն ապացուցել սխալը կամ ճիշտը, քանի որ դրանք հենվում են արժեքային մեծությունների վրա: Այսպես, օրինակ, “արտադրողերը չպետք է արձրացնեն շահույթները”, “մեր ազգային անտառները պետք է ավելի շատ պահպանվեն նական միջավայրում” ն այլն: Նորմատիվներն արտահայտվում են ացարձակ ն հարա երական թվերով ն չեն կարող գիտականորեն փորձարկվել արժեքային դատողության հիման վրա: Պոզիտիվային տնտեսագիտությունը ն նորմատիվային տնտեսագիտությունը փոխադարձա ար լրացնում են միմյանց: Տնտեսագիտության տեսությունը սերտորեն կապված է տնտեսական քաղաքականության հետ: Տնտեսական քաղաքականությունը, այսինքն` տնտեսական որոշումների ընդունումը հիմնված է նորմատիվային տնտեսագիտության վրա: Այն ապահովում է գիտականորեն հիմնավորված տնտեսական քաղաքականության մշակումը ն իրականացումը, միաժամանակ օգտագործելով արոյական ն արժեքային տրամաանությունը, ինչպես նան պոզիտիվ տնտեսագիտության գիտելիքները: Պետական տնտեսական քաղաքականությունն ամենաընդհանուր տեսքով կարող է որոշել տնտեսական գործակալների /սպառողների կամ արտադրողների/ վարքագիծը ն սահմանել նրանց գործողությունների հետնանքների կարգավորմանն ուղղված համալիր միջոցներ, որոնք կարող են ապահովել տնտեսական աճը, գիտատեխնիկական առաջընթացը, գնաճի զսպումը, եկամուտների արդարացի աշխումը, զ աղվածությունը ապահովելու տնտեսական նպատակների իրագործման արդյունավետությունը: Պոզիտիվ տնտեսագիտությունը մեզ չի ասում, թե որ քաղաքականությունն է լավագույնը, սակայն, հարստացնելով քաղաքականության վերա երյալ մեր գիտելիքները, այն կարող է օգնել խուսափելու քաղաքական սխալների վրա հիմնված կեղծ սպասումներից: Պետությունը իր առջն դրված նպատակներին հասնելու համար օգտագործում է ազմաթիվ լծակներ` սկսած մթնոլորտում թունավոր նյութեր նետելու դեմ վարչական արգելքներից մինչն տնտեսության կարգավորման դրամավարկային ն հարկա- յուջետային քաղաքականության իրականացումը: Տնտեսական քաղաքականության իրականացման ընթացքում

տար եր նպատակներ են հետապնդվում: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում առաջնակարգ խնդիրներ են համարվում` տնտեսական զ աղվածությունը, դրական վճարունակ հաշվեկշիռը, տնտեսության արդյունավետության արձրացումը, շրջակա միջավայրի պահպանումը, նակչության արեկեցության աճը, ոլոր տնտեսավարող սու յեկտներին արձր աստիճանի տնտեսական ազատության աջակցումը: Անցումային տնտեսություններում այդ ամենին գումարվում է մասնավոր հատվածի ն շուկայական ենթակառուցվածքների ձնավորումը, տնտեսության ազատականացումը, կառուցվածքային փոփոխությունները, եկամուտների անհավասարության մեղմացումը, աղքատության հաղթահարումը ն այլն: Նորմատիվ տնտեսագիտության վերա երյալ մեր պատկերացումը կարող է եր մն ազդել պոզիտիվ տնտեսագիտւթյան վերլուծության մոտեցման վրա: Եր մենք համաձայնվում ենք այս կամ այն քաղաքական նպատակների հետ, ավելի դյուրին է դառնում վերանայել պոզիտիվ տնտեսագիտության կողմից ենթադրվող անհամաձայնության մոտեցումները: Ցանկալի նպատակները միշտ չէ, որ կարող են դառնալ իրագործելի: Քաղաքականության իրական ազդեցությունը հաճախ տարերվում է իրականացնողների նպատակներից: Տնտեսական քաղաքականության շատ նպատակներ հակադրվում են միմյանց: Այսպես, ինֆլյացիայի դեմ ակտիվ պայքարը սովորա ար հանգեցնում է տնտեսական աճի անկմանը ն գործազրկության ուժեղացմանը: Ելնելով կոնկրետ իրավիճակից տնտեսական քաղաքականության կողմնորոշիչ նպատակները կարող են փոխվել: Ասենք, նոր օրենքը գործատուին ստիպում է վճարել աշխատողներին ամենաքիչը 15 դոլար ժամավարձ, սակայն արդյունքում աշխատողների մի մասը կարող են դուրս մղվել ն հայտնվել գործազուրկների անակում: Նման օրենքի կողմնակիցները, իհարկե, չեն ցանկանա հավատալ տնտեսական վերլուծության արդյունքներին, անցանկալի արդյունք կանխատեսող եզրակացություններին: Պետական կառավարման արդյունավետությունը շատ անով որոշվում է պետական չինովնիկների գործիմացա անությամ , ձեռնարկված գործողության հեռու ն մոտիկ արդյունքները, ինչպես նան ցանկալի ն ոչ ցանկալի սպսվող հետնանքները տեսնելու նրանց ընդունակություններով: Օրինակ, եթե պետությունը ավելացնի “թղթադրամի էմիսիան” սոցիալական ծախսերը ֆինանսավորելու համար, ապա արդյունքում կավելանա ինֆլյացիան, որն իր հերթին կարժեզրկի նակչության դրամական եկամուտները: Տնտեսական իրավիճակը ճիշտ

հասկանալու ընդունակությունը, տնտեսական գործընթացների վրա պետության ներգործության համապատասխան միջոցների ճիշտ ընտրությունը մեծապես պայմանավորված են պոզիտիվային ն նորմատիվային տնտեսագիտության տեսության նվաճումների օգտագործումից: Մասնագետ տնտեսագետների խնդիրն է զարգացնել մեր գիտելիքներն այն մասին, թե ինչպես է իրական աշխարհը գործում մասնավոր ն պետական ոլորտներում: Եթե մենք լիովին չենք հասկանում կիրառումները, ներառյալ ընտրանքային գործունեության երկրորդական արդյունքները, մենք չենք կարող գիտակցա ար որոշումներ ընդունել: Այդուհանդերձ, միշտ չէ, որ հեշտ է օգտագործել տնտեսական մտածողությունը տնտեսական փոփոխականների կամ քաղաքականության փոփոխության ազդեցությունը կանխորոշելու համար:

Թեմա 3. Տնտեսագիտության ընդհանուր հասկացությունները 3.1. Արտադրություն. ռեսուրսներ, գործոններ Արտադրությունը ցանկացած հասարակության կենսագործունեության գլխավոր ոլորտն է: Մարդիկ չեն կարող գոյատնել, առանց նյութական ն հոգնոր արժեքների ստեղծման, որոնք ավարարում են մարդկանց պահանջմունքները: Ռո ինզոն Կրուզոն, հայտնվելով արենպաստ պայմաններում, չհրաժարվեց արտադրական գործունեությունից, ոչ թե նրա համար, որ աչքի էր ընկնում հատուկ աշխատասիրությամ , պարզապես արտադրությունը նրա համար հանդիսացավ օ յեկտիվ անհրաժեշտություն: Դիտարկենք արտադրության գլխավոր նութագիրը: Դրա համար օգտագործենք հասարակ գծապատկեր` ուղղանկյան տեսքով, որի վրա նշված են ,,Մուտք,, ն ,,Ելք,,: Այս սխեման ոչ միայն հասարակ է, այլն ազմա ովանդակ: Նա կարող է ծառայել որպես ցանկացած մասշտա ի արտադրության պայմանական մոդել` ձեռնարկությունից, կազմակերպությունից ընդհուպ մինչն հասարակություն: Մուտք→

→Ելք

Այստեղ ,,Մուտքը,, արտադրության ռեսուրսներն են: Ռեսուրսների տակ պետք է հասկանալ այն ոլոր անհրաժեշտ պայմանների ամ ողջությունը, որոնք օգտագործվում են արիքներ ստեղծելու համար: Ռեսուրսներն այն հնարավորություններն են, որոնք ունի ն կարող է օգտագործել հասարակությունը` վերջին հաշվով իր պահանջմունքները ավարարելու համար: Լինում են տար եր տեսակի ռեսուրսներ` նական, նյութական, աշխատանքային, ֆինանսադրամական, տեղեկատվական: Ռեսուրսները նութագրելիս կարնոր է հիշել, որ դրանք միշտ սահմանափակ են: Սահմանափակության փաստն ունի հատուկ նշանակություն` տնտեսական հարա երությունները, ինչպես նան տնտեսության գլխավոր հիմնախնդիրը ճիշտ հասկանալու համար: Արտադրության գործընթացում օգտագործվող ռեսուրսները դառնում են ,,արտադրության գործոններ,,: Եթե արտադրական ռեսուրսները գոյություն ունեն մեկը մյուսից անկախ, ապա գործոնները կարող են հանդես գալ միմյանց հետ փոխկապվածության մեջ: Դրանով հենց այդ երկու հասկացություններն իրարից տար երվում են: Արտադրության ընթացքում գործոնները սպառվում են: Արտադրության գործընթացը

սկսելու համար առնվազն անհրաժեշտ է իմանալ, թե ով պետք է արտադրի ն ինչ պետք է արտադրվի, ն այս առումով, կարելի էր խոսել արտադրության երկու գործոնների` մարդու ն նության մասին: Սակայն նման մոտեցումը կլիներ խիստ ընդհանուր ն արտադրության վերա երյալ կտար նվազագույն պատկերացում, որի պատճառով էլ տնտեսագիտությունն առանձնացնում է արտադրության չորս գործոններ` աշխատանքը, կապիտալը, հողը ն ձեռնարկատիրությունը: Այստեղ աշխատանքի տակ ենթադրվում է մարդու այն գործունեությունը, որն ուղղված է այս կամ այն օգտակար արդյունքին հասնելուն: Կապիտալն իրենից ներկայացնում է կուտակված ողջ միջոցների պահուստը, որն անհրաժեշտ է նյութական արիքների արտադրության համար: Խոսելով հողի մասին, մենք նկատի կունենանք ոչ միայն հողը որպես այդպիսին, այլ նան մյուս ոլոր արիքները, որոնք տրվում են նության կողմից, իսկ ձեռնարկատիրությունը հատուկ գործոն է, որի օգնությամ իրականացվում է արտադրության վերը նշված երեք գործոնների միացումը: Ծախսերը արտադրության գլխավոր կողմերից մեկն է, որը ձնավորվում է որպես ,,Ծախքեր,,: ,,Ելքը,, գծապատկերը ներկայացնում է արտադրության արդյունքը: Դա արտադրության մյուս կարնորագույն կողմն է: Արտադրության արդյունքների տակ պետք է հասկանալ արիքներ (արժեքներ), այսինքն` դրանք այն ապրանքներն ու ծառայություններն են, որոնք իրենց օգտակար հատկությունների շնորհիվ կարող են ավարարել հասարակական պահանջմունքները: Պահանջմունքները հասարակական հարա երությունների առավել շարժուն ցուցանիշ է, քանի որ դրանք անընդհատ փոփոխվում են ինչպես քանակապես, այնպես էլ որակապես, միշտ առաջ անցնելով դրանց ավարարման արտադրական հնարավորություններից: Այլ կերպ` պահանջմունքներն անսահմանափակ են իրենց զարգացման ընթացքում, մինչդեռ ռեսուրսները, որոնցով ավարարվում են այդ պահանջմունքները, սահմանափակ են:

3.2. Արտադրության, աշխման, փոխանակման ն սպառման միասնությունը Արտադրությունը արդ երնույթ է, որն ունի կազմակերպման որոշակի սկզ ունքներ: Ելակետայինն է հանդիսանում արտադրության ն սպառման փոխադարձ կապը: Այն պարզ ու նական է: Արտադրությունն իրականացվում է սպառման համար ն շարունակվում է սպառման մեջ:

Բարիքների ստեղծման ժամանակ ,,սպառվում,, են արտադրության գործոնները: Այդ պատճառով էլ արտադրությունը որոշակի իմաստով հենց սպառում է: Դրա շնորհիվ արտադրությունը ձեռք է երում անդադար իրականացվող գործընթացի նույթ, այսինքն` դառնում է վերարտադրություն: Նախքան սպառելը պետք է արտադրված արիքները աշխել: Բաշխումը, կարծես թե, գտնվում է արտադրության ն սպառման միջն: Բաշխման միջոցով որոշվում է հասարակության յուրաքանչյուր անդամի աժինն արտադրված արիքների մեջ: Բաշխվում են ոչ միայն արտադրության արդյունքները, այլն առաջին հերթին դրա ռեսուրսները: Ապրելու համար մարդիկ պետք է ավարարեն տարա նույթ իրենց պահանջմունքները: Սակայն դրա համար հնարավորությունները սահմանափակ են` կապված մարդկանց որոշակի գործունեությամ զ աղվելու ունակության հետ: Ուստի անհրաժեշտություն է դառնում հասարակական արտադրության մասնակիցների միջն արիքների փոխանակությունը: Սակայն մարդիկ փոխանակում են ոչ միայն աշխատանքի արդյունքները, այլն ունակությունները` հենց արտադրական գործընթացում:Այսպիսով, տնտեսության կազմակերպումը ներկայանում է երկակի ձնով: Նախ, այն հանդես է գալիս որպես հաջորդական իրականացվող շարժում արտադրությունից դեպի սպառումը` աշխման ն փոխանակման միջոցով: Գծապատկերի միջոցով այն կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ. արտադրություն → աշխում → փոխանակում → սպառում: Երկրորդ, արտադրությունը հանդես է գալիս որպես մի ամողջություն` իր մեջ ներառելով արտադրությունը, սպառումը, աշխումը ն փոխանակումը, որոնցից յուրաքանչյուրը միասնության մեջ մի պահ է ներկայացնում: Սակայն «հաջորդական շարժման» գժապատկերը պատասխան չի տալիս այն հարցերին, թե ո՞ր ուժն է ապահովում նշված շարժը, ինչպիսի՞ն է դրա հաջորդականությունը, ինչպե՞ս կարող է հասարակության մասշտա ով իրականացվել աշխում առանց փոխանակության: Արտադրության ամ ողջականությունը պայմանավորված է մի այնպիսի ուժով, որն ընդհանուրի կազմում կատարում է հատուկ դեր: Այդպիսի ուժն արտադրության մեջ հանդիսանում է փոխանակությունը: Հասարակական արտադրության կազմակերպումը, որպես մի ամ ողջություն, իրականացվում է փոխանակության միջոցով: Լրացուցիչ փաստարկների շարքում, որոնք կարելի է օգտագործել տվյալ հիմնադրույթն ապացուցելու համար, պետք է նշել հետնյալները. • փոխանակությունը` կենդանական աշխարհի գոյության

յուրահատուկ ձն է, •փոխանակությունը` հասարակության մեջ մարդկանց միջն հարաերությունների նական ձն է, • փոխանակությունը, որպես արտադրության ոլորտում մարդկանց փոխհարա երությունների անհրաժեշտ ինստիտուտ, իր համապատասխան շարունակությունն է գտնում նրանց գործունեության արդյունքների փոխանակման մեջ: Այսպիսով, արտադրությունն ամ ողջությամ վերցրած, հանդիսանում է տնտեսական հարա երությունների ովանդակությունը: Այն գործում է փոխանակության միջոցով, միայն արտադրության կազմակերպման միջոցով կարելի է լուծել այն հիմնախնդիրները, որոնք դրվում են հասարակության առջն:

3.3. Պահանջմունքների անսահմանափակությունը ն ռեսուրսների սահմանափակությունը Տնտեսական հարա երությունները դիտարկելիս, պետք է ելնել այն հանգամանքից, որ այդ հարա երությունների միջոցով հասարակությունը լուծում է իր գլխավոր խնդիրը, այն է` ապահովել պահանջմունքների առավելագույն ավարարումը սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում: Հասարակության առջն կանգնած գլխավոր խնդիրը ռեսուրսների ն պահանջմունքների համադրելն ու համատեղելն է: Բարդությունը կայանում է նրանում, որ պետք է համադրվեն իրենց նույթով ացարձակապես տար եր երնույթներ: Միննույն ժամանակ այդպիսի համատեղումը ի սկզ անե ունի որոշված չափաքանակ. «սահմանափակ ռեսուրսներ» ն «անսահմանափակ պահանջմունքներ», որոնք պետք է համադրվեն: Որոշել չափաքանակը, նշանակում է դրանք գնահատել: Իսկ ինչպե՞ս գնահատել ռեսուրսները ն պահանջմունքները: Պարզ է, որ դրա համար պետք է գտնել ընդհանուր չափորոշիչներ: Հասարակության կուտակած փորձը վկայում է, որ տվյալ հարցը պրակտիկ լուծում չունի: Դեռնս չկա մշակված մեխանիզմ, որի օգնությամ մարդիկ կկարողանան անմիջապես չափակցել ռեսուրսները ն պահանջմունքները: Գործնականում ռեսուրսները ներկայացվում են որպես արտադրության ծախսեր, իսկ պահանջմունքները` որպես դրանց արդյունքներ: Իրոք, արտադրությունում ռեսուրսները ձեռք են երում ծախսերի տեսք (կամ արտադրության գործոնների ծախսեր), իսկ արտադրության արդյունքները թողարկվող արիքներն են, որոնք օժտված են հասարակության պահանջմունքնե49

րը ավարարելու հատկությամ : Միաժամանակ, ռեսուրսների սահմանափակությունը օ յեկտիվորեն ենթադրում է նվազագույն մակարդակի ծախսերի որոշակի քանակություն: Այսպիսով, հասարակության անսահմանափակ պահանջմունքների ավարարումը սահմանափակ ռեսուրսների օգտագործմամ ձեռք է երում արտադրության մեջ առավելագույն արդյունքի ստացման հիմնախնդրի տեսք: Միաժամանակ նշենք նան, որ մարդիկ ձգտում են նվազագույնի հասցնել արտադրության ծախսերը: Դա հնարավորություն է տալիս ձնակերպել տնտեսական գործունեության արձրագույն սկզ ունքը, այն է` հասնել առավելագույն արդյունքի նվազագույն ծախսերով: Այս սկզ ունքը հանդիսանում է ամենագլխավորը ցանկացած տնտեսավարող սու յեկտի գործունեության ընթացքում: Եթե վերջինս չի հետնում տվյալ սկզ ունքին, ապա նա կդադարեցնի գործունեությունը: Ձնակերպելով տնտեսական հարա երությունների արձրագույն սկզ ունքը, այնուհետն առաջանում է արտադրության ծախսերի ն արդյունքների չափակցման հիմնախնդիրը, որը կարող է ճիշտ լուծում գտնել, եթե ճիշտ գնահատվեն ծախսերը ն արդյունքները որպես արտադրության ցուցանիշներ: Ընդ որում, կա մեկ հիմնավորում` ամ ողջ ծախսերը պետք է չափակցվեն արդյունքների միջոցով: Արդյունքի օգտակարությունը որոշում է ծախսերի անհրաժեշտությունը: Դա իր նշանակությամ տնտեսավարման երկրորդ սկզ ունքն է: Գործնականում այն իրականացվում է արտադրության արդյունքների փոխանակման ժամանակ: Արտադրության արդյունքների փոխանակության միջոցով չափակցվում են մարդկանց գործունեության ծախսերն ու արդյունքները: Իրենց աշխատանքի արդյունքները փոխանակելիս, մարդիկ ացահայտում են կատարված ծախսերի իրական անհրաժեշտությունը` իրենց գործունեության արդյունքների հասարակական օգտակարության իրական ճանաչման միջոցով: Այդպիսի հարա երությունները կրում են « տնտեսական » անվանումը: Տնտեսական հարա երությունները ձնավորում են արտադրության այնպիսի եղանակ, որն ապահովում է արտադրության ն սպառման միջն նական կապը, իրականացնում արտադրությունը` որպես անընդհատ գործընթաց, որպես վերարտադրություն: Տնտեսական հարա երությունները դիտարկելիս կարնոր է ի նկատի ունենալ,որ դրանք ունեն պատմական նույթ` հանդիսանալով պատմական զարգացման արդյունք: Միայն որոշակի պատմական փու50

լում են տնտեսական հարա երությունները հասնում հասուն ձների, ացահայտում իրենց գլխավոր առանձնահատկությունները, դառնում որոշակի հասարակական հարա երությունների համակարգ: Դա էլ դրանց տեսական ուսումնասիրության հիմքն է:

3.4. Արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Արտադրական հնարավորությունների կոր Տնտեսության մեջ արտադրանքի թողարկման որոշակի արդյունքների հասնելու ձգտումն ինքնանպատակ չէ, արտադրությունը պետք է լինի տնտեսապես արդյունավետ, իսկ արդյունքը` համապատասխանի հասարակության իրական պահանջմունքներին: Միայն այդ դեպքում արտադրությունը կլինի տնտեսապես հիմնավորված: Տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է արտադրության ծախքերի ն արդյունքների համադրման միջոցով: Արտադրության տնտեսական կազմակերպման նպատակն է նվազագույն ծախսումներով ապահովել առավելագույն արդյունքի ստացումը, որն անհրաժեշտ է հասարակությանը: Հետնա ար, արտադրության տնտեսական կազմակերպումն ապահովում է երեք մեծությունների` ծախքերի, արդյունքի ն պահանջմունքների օպտիմալ կապը: Անկախ այն հանգամանքից տվյալ երկիրը հարուստ է, թե աղքատ, զարգացած է, թե ոչ, ռեսուրսները սահմանափակ են: Ռեսուրսների ացարձակ սահմանափակության հասկացության տակ պետք է հասկանալ, որ դրանք չեն ավականացնում ինչպես առանձին անհատի, այնպես էլ հասարակության պահանջմունքները ավարարելու համար: Հիմնախնդիրը արդանում է նան այն պատճառով, որ որոշ ռեսուրսներ ոչ միայն սահմանափակ են, այլ նան չվերականգնվող: Ընդ որում, արտադրության ն նակչության եկամուտների աճին զուգընթաց ավելանում են պահանջմունքները ն դրանց շրջանակը, ձնավորվում նորերը: Եթե ռեսուրսները չեն ավականեցնում պահանջմունքները ավարարելու համար, ապա անհրաժեշտ է դառնում ընտրել, թե ինչ կարելի է արտադրել առկա ռեսուրսներով` գտնելով առավել նախընտրելի լուծում: Հենց ռեսուրսների օգտագործման լավագույն տար երակի ընտրությունը ացարձակ սահմանափակությունը դարձնում է հարա երական: Իսկ լավագույնը կլինի այն տար երակը, եր ապահովում է առավելագույն արդյունք` նվազագույն ծախսերով: Քանի որ իրական գործունեության մեջ ոլոր ռեսուրսներն օգտագործվում են որոշակի համակցությամ , ուստի դրանց մի մասը կարող է լինել ավելցուկ, չօգտա51

գործված: Օրինակ, արտադրության անկման ժամանակ, ինչպես հայտնի է, աճում է գործազրկությունը, որի դեպքում չեն օգտագործվում ոչ միայն աշխատանքային, այլ նան մյուս ռեսուրսները, որոնք կարող էին նրանք օգտագործել նյութական արիքներ արտադրելու համար: Ռեսուրսների օգտագործման նույթի վրա էական ազդեցություն ունի տվյալ երկրում տնտեսական ն քաղաքական իրավիճակը: Այսպես, հողի նկատմամ սեփականության իրավունքի ամրագրման իրավական դաշտի ացակայությունը, նվազեցնում է հողօգտագործման արդյունավետությունը: Բարձր հարկերն արտադրությունը դարձնում են ոչ արդյունավետ: Երկրի տնօրինման տակ գտնվող ռեսուրսների հարստությունը դեռնս երաշխիք չի հանդիսանում նակչության կյանքի արձր մակարդակն ապահովելու համար: Բավական է, օրինակ, համեմատել սեփական ռեսուրսներ չունեցող ճապոնիայի նակչության կենսամակարդակը Ռուսաստանի` աշխարհի հարուստ երկրներից մեկի, նակչության կենսամակարդակի հետ, որպեսզի համոզվեք, որ ռեսուրսների առկայությունը կարնոր, այց ոչ միակ պայմանն է արդյունավետ արտադրություն ն արձր կենսամակարդակ ունենալու համար: Այսպիսով, ռեսուրսների հարա երական սահմանափակությունը` դա դրանց ան ավարարությունն է հասարակության ոլոր պահանջմունքները միաժամանակ ավարարելու համար: Ցանկացած տնտեսական համակարգի հաջող գործունեության պայմանը ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումն է` հասարակության ռեալ պահանջմունքները ավարարելու նպատակով: Տնտեսական գիտությունը կոչված է ուսումնասիրել հարա երականորեն սահմանափակ ռեսուրսների օգտագործման հիմնախնդիրները: Ընտրության խնդիրն անսահմանափակ է: Ընտրությունը կատարվում է ռեսուրսների օգտագործման տար եր տար երակների միջն, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է օգտագործվել տարեր ձնով, սակայն անհրաժեշտ է գտնել օպտիմալ տնտեսական լուծումը: Արտադրողների համար դա կլինի այն տար երակը, որը կապահովի առավելագույն շահույթ. սպառողների համար առավելագույն օգտակարություն, իսկ պետության` հասարակական պահանջմունքների առավելագույն մակարդակի ավարարում: Ընտրության հիմնախնդրի տնտեսական կողմը հնարավորություն է տալիս վերլուծել արտադրական հնարավորությունների կորի (ԱՀԿ) գծապատկերը: Ընդունենք, որնէ պայմանական երկրի տնտեսություն սահմանափակ ռեսուրսներով արտադրում է երկու տիպի ապրանքներ` Ճ ն Ց: Քա52

նի որ ռեսուրսները սահմանափակ են ն ամ ողջությամ օգտագործվում են, ուստի Ց ապրանքի թողարկման ծավալի ավելացումն ուղղեկցվում է Ճ ապրանքի թողարկման ծավալի կրճատմամ : Ճ ապրանքի այն քանակը, որից պետք է հրաժարվել, որպեսզի ավելացվի Ց ապրանքի արտադրությունը, կոչվում է Ց ապրանքի այլընտրանքային արժեք:

Գծապատկեր 3.1. Ճ ապրանք

. Է

Շ

Է

D

Ե1

Ե2

Ց ապրանք

Արտադրական հնարավորությունների կոր Եթե կետերը (C,D) գտնվում են արտադրական հնարավորությունների կորի վրա, ապա դա նշանակում է, որ ոլոր ռեսուրսները ն արտադրական հնարավորություններն օգտագործվում են լիարժեք ն առավելագույնս արդյունավետ ձնով: Եթե կետը (E) գտնվում է արտադրական հնարավորությունների կորի ներսում, ապա դա ենթադրում է, որ տվյալ տնտեսությունը իր հնարավորությունները ն ռեսուրսները օգտագործում է ոչ լիարժեք կամ թերի: Եթե կետը (Է) գտնվում է արտադրական հնարավորությունների կորից դուրս, ապա այն պետք է դիտարկել, որպես մի իրավիճակ, որին տվյալ ժամանակամիջոցում տնտեսությունը հասնել չի կարող իր ունեցած հնարավորությունների ն ռեսուրսների պայմաններում: Սակայն երկար ժամանակահատվածի ընթացքում կարող են փոփոխվել տնտեսության ռեսուրսներն ու արտադրական հնարավորությունները, որի հետնանքով է տեղի ունենում արտադրական հնարավորությունների կորի տեղաշարժ:

Թեմա 4. Շուկայական տնտեսության տեսական հիմունքները ն նութագիրը 4.1. Շուկայի առաջացման պայմանները Շուկայի առաջացման կարնորագույն պայմաններն են` աշխատանքի հասարակական աժանումը ն մասնագիտացումը, որոնք հնարավորություն են տալիս արտադրել անհամեմատ ավելի շատ արիքներ ն ծառայություններ, քան եթե յուրաքանչյուր անհատ ինքն արտադրեր իրեն անհրաժեշտ արիքները: Աշխատանքի աժանման շնորհիվ արտադրությունը աժանվում է առանձին փոխկապակցված գործողությունների ն յուրաքանչյուր աշխատող կատարում է արտադրության համար անհրաժեշտ ազմաթիվ գործողություններից մեկը կամ երկուսը: Արտադրողների տար եր խմ եր զ աղվում են տար եր տնտեսական գործունեություններով, ինչը հանգեցնում է այս կամ այն արիքի արտադրության գծով տվյալ խմ ի մասնագիտացմանը: Մասնագիտացումը, նախ, թույլ է տալիս առանձին արտադրողին լիովին օգտագործել իր կարողությունները` արձրացնելով իր աշխատանքի արտադրողականությունը: Երկրորդ, մասնագիտանալով, աշխատողը ժամանակի ընթացքում դառնում է ավելի հմուտ ն փորձառու: Երրորդ, աշխատանքի աժանումը ն մասնագիտացումը թույլ են տալիս արտադրության մեջ օգտվել գիտատեխնիկական առաջընթացի հնարավորություններից: Մասնագիտացումը հիմնված է համեմատական առավելության սկզ ունքի վրա, ըստ որի անհատները նվազագույն այլընտրանքային ծախսերով ձգտում են արտադրել ավելի էժան արիքներ ն փոխանակելով` ստանալ լրացուցիչ օգուտ: Շուկայի առաջացման կարնորագույն պայմաններից է նան շուկայական սու յեկտների տնտեսական տարանջատվածությունը: Արտադրողն ինքն է որոշում, թե ի՞նչ, ինչպ՞ես ն ու՞մ համար արտադրել: Շուկայական տնտեսության առաջացման հիմքում ընկած է սեփականության տար եր ձների, հատկապես` մասնավոր սեփականության առկայությունը, ինչպես նան ռեսուրսների ազատ աշխումը, որը թույլ է տալիս, որպեսզի ձնավորվեն ազատ շուկայական գներ ն տնտեսավարող սու յեկտներին կողմնորոշում է դեպի տնտեսական գործունեության առավել արդյունավետ ոլորտներ:

4.2. Շուկայական մեխանիզմը ն նրա հավասարակշռման պայմանները Շուկայի դասական տեսությունը ելնում է այն հիմնադրույթից, որ շուկան ինքնակարգավորվող համակարգ է: Պահանջարկի ն առաջարկի անսահմանափակ խաղը, հավասարակշռված գները, մրցակցությունը, կապիտալների ազատ հոսքը անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում, անկախ կապիտալի կիրառման ոլորտից, ստանալ ավելցուկային եկամուտ: Արդյունքում հաստատվում է արտադրության հավասարակշռված ծավալը /տնտեսության գիտական իդեալը, որի դեպքում պահանջարկը հավասար է առաջարկին/ ն հավասարակշռված գինը: Արտադրության օպտիմալ ծավալի հասկացությունը «հավասարակշռված վիճակի» տար երակ է: Արտադրության հավասարակշռված ծավալը պատկերենք գծապատկերի վրա:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 4.1. Ք Է գին

արտադրության ծավալ

Օ(d,Տ)

Արտադրության հավասարակշռված ծավալ Գծապատկեր 4.1-ից երնում է, որ արտադրության հավասարակշռված ծավալը առաջարկի այն մեծությունն է, որը հաստատվում է հավասարակշռված գնի պահանջներին համապատասխան: Այս ակընհայտ հիմնադրույթի մեջ պետք է տեսնել ավելին` ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության հայեցակարգային դիրքորոշումը. ա/ հավասարակշռված գինը նշանակում է ոչ թե գնորդների ն վաճառողների «հավասարություն», այլ հենց գնորդների գերակայություն, / պահանջարկը կանխորոշում է առաջարկը, առաջարկը` արտադ55

րության ծավալը, իսկ արտադրության ծավալը` օգտագործվող ռեսուրսների քանակը: Այսպիսով, շուկայական տնտեսության ելակետը պահանջարկն է, վերջին կետը` արտադրության գործոնների մեծությունը: Դասական տնտեսագիտության տեսությունը ելնում էր հակադարձ կախվածությունից` արտադրության ռեսուրսների ծախսեր-արտադրության ծավալ-առաջարկ-պահանջարկ: Ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունը ելնում է հետնյալ գերակայությունների հայեցակարգից.  առաջարկի նկատմամ պահանջարկի գերակայությունը /գնորդներինը` վաճառողների նկատմամ /,  սպառման/սպառողի/` գերակայությունը արտադրության/արտադրողի/ նկատմամ ,  վերջնական արիքների /սպառման առարկաներ/ գերակայությունը միջանկյալների /արտադրության միջոցներ/ նկատմամ : Քանի որ գիտական վերլուծությունը նպատակաուղղված է սկզ նապատճառների վերլուծությանը, ապա դրանով է հիմնավորվում շուկայի, գների, պահանջարկի ն առաջակի փոխազդեցությունը, գնորդի վարքին հատկացվող ացառիկ ուշադրության օրինաչափությունը: Դասական շուկայական համակարգը ձեռնարկատիրության ընտրության ազատությունն է: Ընդ որում, «ձեռնարկատիրությունը» մեկնաանվում է ավականին լայն իմաստով. սպառողների` իրենց եկամուտը շահավետ ծախսելու ձգտումը նրանց դարձնում է ինքնատիպ ձեռնարկատեր: ֆիրմաներն արտադրում ն վաճառում են իրենց հայեցողությամ : արտադրության գործոնների սեփականատերերն իրենք են որոշում դրանց օգտագործման ոլորտները: Այդպիսի ազատությունը պետք է, որ ավարտվեր համընդհանուր քաոսով, եթե ձեռնարկատիրության ազատությունը չսահմանափակվեր գներով ն մրցակցությամ : Գների ն մրցակցության միջոցով ազատ ձեռնարկատիրությունը, որը ձնավորում է շուկայի նախադրյալները, սահմանափակվում է հենց շուկայական ինստիտուտների կողմից: Այդ սահմանափակումը առանձնահատուկ է` գները ն մրցակցությունը սահմանափակում են ձեռնարկատիրության ազատությունը` համաձայնեցնելով առանձին շուկայական սու յեկտների որոշումները ն գործողությունները: Ձեռնարկատիրությունն իրականացվում է հանուն շահույթի: Իր հերթին շահույթի մեծությունը կախված է տվյալ շուկայում գներից ն մրցակցությունից: Հետնա ար, որոշելով` «ինչ», «ինչքան» ն «ինչպես»

/ինչ ռեսուրսներով/ արտադրել, ձեռնարկատերը ստիպված է ընտրել դրանց այն համակցությունը, որը շահույթ է ապահովում: Տնտեսագիտության տեսության մեջ առանձնացվում են «նորմալ» ն «զուտ» շահույթներ հասկացությունները. ա/ նորմալ շահույթը ընդգրկում է կատարված ոլոր ծախքերը /կապիտալ, հումք, աշխատուժ/ ն ձեռնարկատիրոջ ստացած եկամուտը, / զուտ շահույթը եկամուտ է, որը գերազանցում է նորմալ շահույթի մեծությունը: Դասական շուկայում զուտ շահույթն ունի նվազման միտում: Դա ացատրվում է նրանով, որ տվյալ շուկայում զուտ շահույթի առաջացումը ներգրավում է նոր ֆիրմաներ, որոնց մուտք գործելու հետ ավելանում է առաջարկը, ինչը նվազեցնում է համապատասխան ապրանքի շուկայական գինը: Այսպիսով, մրցակցության արդյունքում զուտ շահույթը հասնում է զրոյական մակարդակի: Հենց այդ «զրոյական» զուտ շահույթը հանդիսանում է տվյալ ճյուղի արտադրանքի «արտադրության հավասարակշռված ծավալի» ցուցանիշը: Այլ կերպ` արտադրության հավասարակշռված ծավալը տվյալ ապրանքի` մրցակցության միջոցով հաստատված առաջարկի ն պահանջարկի այնպիսի հարա երակցությունն է, որի դեպքում զուտ շահույթը հավասար է զրոյի: Հասկանալի է, որ վնասա եր ճյուղերում տեղի է ունենում իզնեսի արտահոսք, ինչը նվազեցնում է առաջարկը ն ավելացնում պահանջարկը, արդյունքում գներն աճում են ն ճյուղը հասնում է արտադրության հավասարակշռված ծավալին: Սակայն, «դասական շուկան» կամ «ազատ ձեռնարկատիրությունը» ախվում է նան ոչ շուկայական սահմանափակումների: 1. Մրցակցությունն ամենազոր չէ: Այն խախտվում է ձեռնարկատերերի համաձայնությամ , որոնք իրենց մրցակիցների նման երազում են ապրանքների պակասուրդի մասին, ինչը գնորդներին ուղիղ կախվածության մեջ է դնում ձեռնարկատերերից, թույլ է տալիս սպառողին պարտադրել վաճառողի համար շահավետ գներ: Բայց անը միայն ձեռնարկատերերի խարդավանքների մեջ չէ: Շատ ավելի կարնոր է այն, որ հետինդուստրիալ տեխնոլոգիան խոշոր իզնեսի ոլորտ է: Այլ կերպ` կապիտալի մասշտա ները ն արտադրության ծավալներն օ յեկտիվ ձնով խաթարում են շուկայում «դասական» /հավասարակշռված/ իրավիճակը` ազմաթիվ մանր արտադրողներ դուրս են մղվում մի քանի խոշոր արտադրողների կողմից: Հասկանալի է, որ դա հակասում է դասական շուկայի սկզ ունքներին, որում հենց

մասնակիցների մեծ թիվն է խոչընդոտում մի քանիսի ձեռքում տնտեսական իշխանության կենտրոնացմանը:

Մոնոպոլիաների առաջացման հետ մրցակցությունը խախտվում է, արմատապես փոխվում է շուկայի մեխանիզմը, հավասարակշռության կետի /հավասարակշռված գնի ն արտադրության հավասարակշռված ծավալի/ հաստատումը դառնում է անհնար, քանի որ այն պետք է լինի ազատ պահանջարկի ն ազատ առաջարկի ազատ խաղի արդյունք:

2. Հարուստների ն աղքատների միջն հասարակության շերտավորումը: Ընդունելի լինելով սահմանափակ ընդգրկմամ , այն հաճախ դուրս է գալիս այդ շրջանակներից ն դառնում շուկայական տնտեսության խոչընդոտ գործոն, այդ դեպքում շուկան կորցնում է իր սոցիալական իմաստը ն սոցիալական արդյունավետությունը: 3. Եվս մեկ անախորժություն են հանդիսանում «արտաքին ծախքերը»: Առավել ակնհայտ օրինակը շրջակա միջավայրի աղտոտումն է: Արտադրության այդ լրացուցիչ ծախքերը, որոնք միկրոշուկայում չեն ներառվում հավասարակշռված գնի մեջ, արդվում են հասարակության վրա: Եվ որքան շատ են ապրանքներն արտադրության արտաքին ծախքեր առաջացնում, այնքան շուկայական տնտեսությունը շահավետ չէ հասարակության համար, այնքան ավելի աղավաղված տեղեկատվություն են տալիս, հավասարակշռված գները: 4. Շուկայական տնտեսությունը արդյունավետ է այն ժամանակ, եր «անհատական ապրանքների» արտադրության պարագայում ապրանքները ավարարում են անհատների պահանջմունքները: Միննույն ժամանակ ապրանքային արտադրության կառուցվածքում ավելի ու ավելի մեծ տեղ են զ աղեցնում, այսպես կոչված, «հասարակական արիքները», որոնք ավարարում են հասարակական ն կոլեկտիվ պահանջմունքները /փողոցի լուսավորությունը, ճանապարհները, պաշտպանությունը ն այլն/, ն որոնք իրենց նշանակությամ չեն կարող անհատական ապրանքներ դառնալ: 5. Ի վերջո, ազատ ձեռնարկատիրության սահմանափակման կարնորագույն գործոն է դառնում տնտեսության մեջ պետության ակտիվ միջամտությունը: Ամփոփելով, կարելի է կատարել հետնյալ եզրահանգումները: 1. Դասական շուկան հանդիսանում է ինքնակարգավորվող համակարգ: Իրական շուկան ունի շուկայական ն ոչ շուկայական սահմանափակումներ: 2. Իրական շուկան դասական շուկան է, որը գործում է շուկայական ն ոչ շուկայական սահմանափակումների համակարգում: Այդ սահ58

մանափակումները դասական շուկան վեր են ածում «ա ստրակտ մոդելի»: Սահմանափակումներն անխուսափելի են, այց դրանք չպետք է խախտեն շուկայի կանոնները: 3. Ոչ շուկայական սահմանափակումները նշանակում են, որ շուկայական տնտեսությունում գոյություն ունեն ոչ շուկայական հատվածներ, որոնք պետք է ներառված լինեն շուկայական համակարգում ն գործեն շուկայական օրենքներով. միասնական տնտեսական համակարգը միաժամանակ չի կարող ենթարկվել «շուկայական» ն «ոչ շուկայական» պահանջներին: Շուկայական տնտեսությունում գրեթե չկա այնպիսի ոլորտ, որը չկարգավորվի պետության կողմից: Տնտեսությանը պետության ցանկացած միջամտություն ազդում է շուկայի տարրերի` պահանջարկի, առաջարկի ն գների դինամիկայի վրա: Ոչ շուկայական ինստիտուտի/պետության/ այդպիսի շուկայական ազդեցությունը կարնոր նշանակություն ունի իրական շուկայական տնտեսության էությունը հասկանալու համար: Բանն այն է, որ դասական շուկան հավասարակշռված գնի միջոցով ստեղծում է պահանջարկի ն առաջարկի մեծությունների հավասարություն ն դրանով իսկ արտադրության հավասարակշռված ծավալի օպտիմացան տպավորություն է ստեղծում: Սակայն, իրական կյանքում մշտապես իրավիճակներ են ստեղծվում, եր արտադրության օպտիմալ ն հավասարակշռված ծավալները չեն համընկնում: Դասական/չկարգավորվող/ շուկայական տնտեսությունը եր եմն առանձին արտադրողներին ամ ողջ հասարակության հաշվին չափազանց մեծ օգուտ է ապահովում: Խոսքը գնում է « ացասական արտաքին էֆեկտների» մասին, եր դասական շուկայի կողմից չփոխհատուցվող ն անտեսանելի լրացուցիչ ծախքերը ընկնում են երրորդ կողմի, առաջին հերթին` հասարակության վրա: Ենթադրենք /գծապատկեր 4.2./, շուկան հավասարակշռության կետ է հաստատել որոշակի ապրանքի համար, որը արտաքին ացասական էֆեկտներ է առաջ երում /ասենք, լվացքի փոշու արտադրությունը, որն աղտոտում է գետը/: Դասական շուկայի մոդելի համաձայն, հավասարակշռված գնով/ՕԷ/ սահմանվող առաջարկի մեծությունը /ՕԼ/ հանդիսանում է արտադրության հավասարակշռված ծավալը: Բայց, եթե ձեռներեցը ծախքերի մի մասը/ինչպես մեր դեպքում/ փոխանցում է հասարակությանը, ապա, հաշվի առնելով ծախքերի այդ «փոխանցվող» մասը, առաջարկի փաստացի /«լրիվ»/ գինը կլինի ավելի արձր,

իսկ առաջարկի մեծությունը` ցածր: Հետնա ար, գծապատկերում առաջարկի կորը կտեղաշարժվի ավելի ձախ ն վերն:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 4.2. Ք

D

Է

Տ` Ց

Տ

Է

Ճ

K

Լ

Օ(d,Տ)

Շուկայի դեֆորմացումը արտաքին ծախքերի ազդեցությամ Այսպիսով, զգալիորեն ավելի ցածր գնով ավելի շատ արտադրանք կարող է թողարկվել միայն այն դեպքում, եր լրացուցիչ ծախքերը հավասարվում են զրոյի: Դա նշանակում է, որ դասական շուկան ընդունակ է տվյալ ապրանքի արտադրության իրական ծախքերի առումով գնորդներին ն վաճառողներին մոլորության մեջ գցել: Իրականում այդ ծախքերն ավելի արձր են, քան դա ցույց է տալիս դասական շուկան: Այստեղից հետնում է արդյունավետ /օպտիմալ/ ն հավասարակշռված շուկայական գների միջն /ՕԷ ն ՕԷ/, ինչպես նան արդյունավետ /օպտիմալ/ ն հավասարակշռված արտադրության ծավալների միջն /ՕK ն ՕԼ/ տար երությունը, որը վճարում է հասարակությունը: Եթե հաշվի չառնվի օպտիմալ ն հավասարակշռված արտադրության ծավալների միջն եղած տար երությունը, ապա ձեռնարկատերերը կհարստանան արհեստականորեն նվազեցված ծախքերի հաշվին, փոխարենը ստանալով անօրինաչափորեն նվազեցված շահույթ: Նման իրավիճակում պետական միջամտությունը դառնում է անհրաժեշտություն: Իսկ ի՞նչ կարող է անել հասարակությունը: Նրա տրամադրության տակ կան երկու անխափան գործիքներ /կոնկրետ ընտրություն` ելնելով հանգամանքներից/` «վարչական» /համապատասխան օրենքի ընդու60

նում/ ն «ֆիսկալ» /համապատասխան հարկի ներդրում/: Եվ այս, ն այն դեպքերում հետապնդվում է նույն նպատակը` արտադրության ոլոր ծախքերը դնել հենց արտադրողի վրա: Օրենքի պահանջների կատարումը, ինչպես նան, համապատասխան հարկի վճարումն ավելացնում են արտադրության անհատական ծախքերը ն դրանով առաջարկի կորը տեղափոխվում է իր իրական դիրքին: Արդյունքում տեղի կունենա հավասարակշռության կետի տեղաշարժ, իսկ դա նշանակում է, որ հավասարակշռված գինը ն արտադրության հավասարակշռված ծավալը կհամընկնեն օպտիմալ գնի ն օպտիմալ արտադրության ծավալի հետ: Հետնա ար, միայն կառավարության կողմից իրականացվող մեխանիզմների շնորհիվ կարող է շուկան ցույց տալ իրական /տվյալ իրավիճակի համար/ հավասարակշռված գինը ն իրական հավասարակշըռված արտադրության ծավալը, ծախքերի իրական մասշտա ը, պահանջարկի ն առաջարկի օպտիմալ մեծությունները: Այնուամենայնիվ, տնտեսության մեջ գոյություն ունեն ոչ միայն ացասական, այլ նան դրական արտաքին էֆեկտներ /կրթություն, առողջապահություն ն այլն/: Այս դեպքում, ի տար երություն վերը դիտարկված իրավիճակի, արտադրողը կատարում է ոլոր ծախքերը, այց լրացուցիչ օգուտները աժին չեն հասնում հասարակությանը, քանի որ արտադրության հավասարակշռված ծավալի փաստացի կետը ավելի ցածր է, քան դա ցանկալի է հասարակության համար ն անհատական արտադրողի միջոցները չեն ավականցնում արտադրությունը մինչն օպտիմալ ծավալը ընդլայնելու համար /իսկ սպառողին միջոցները չեն ավականացնում արտադրությունը խթանելու համար/: Այս իրավիճակում /գծապատկեր 4.3./ կառավարությունը կարող է կամ ավելացնել պահանջարկը /հատուկ նպաստներ տրամադրել գնորդներին/ կամ առաջարկը /հատուկ դոտացիաներ` վաճառողներին/: Երկու դեպքում էլ հավասարակշռված ծավալը համընկնում է օպտիմալի հետ, քանի որ առաջինում մեծանում են սպառողների գնումներ կատարելու հնարավորությունները, երկրորդում նվազում են արտադրողների ծախքերը /ծախքերի մի մասը իր վրա է վերցնում հասարակությունը/:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 4.3. Ք D

D` Տ

Օ(d,Տ)

Դրական արտաքին ծախքերի էֆեկտի ուժեղացումը Դիտարկվող առաջին ն երկրորդ իրավիճակների միջն կան տար երություններ.  ացասական արտաքին էֆեկտների պարագայում հավասարակշռված արտադրության ծավալը մեծ է օպտիմալից, մինչդեռ դրական արտաքին էֆեկտների պարագայում հավասարակշռված արտադրության ծավալը փոքր է օպտիմալից,  առաջին դեպքում հասարակությունը իրական ծախքեր է կատարում` իր ցանկությունից անկախ, իր վրա վերցնելով լրացուցիչ ծախքերը, երկրորդում նա պոտենցիալ վնաս է կրում հասարակայնորեն շահավետ ապրանքի թերարտադրությունից ն պետք է աջակցի դրա հավելաճին /այսինքն` առաջին դեպքում` իր վրայից «դեն նետել» ծախքերը, երկրորդում` դրանք իր «վրա վերցնել»/,  առաջին դեպքում հասարակությունը շահագրգռված է նվազեցնել արտադրության ծավալը, երկրորդում` ավելացնել,  առաջին դեպքում իրավիճակը կարելի է շտկել` մաննրելով միայն առաջարկով, երկրորդում հնարավորություններն ավելի լայն են. կարելի է մաննրել ն առաջարկով, ն պահանջարկով: Եզրակացություն. նպաստելով արտադրության հավասարակշըռված ն օպտիմալ ծավալների մոտեցմանը` հասարակությունը կարգավորում է տարերային /դասական/ շուկան: արտաքին էֆեկտները տնտեսության մեջ պետության պարտադիր միջամտության ոլորտն են:

Վերը դիտարկված դեպքերը վերա երում էին անհատական սպառման ապրանքների արտադրության ծավալների օպտիմալացմանը, որոնք առաջ են երում արտաքին / ացասական կամ դրական/ էֆեկտներ: Այժմ դիտարկենք, այսպես կոչված, «հասարակական արիքների» արտադրության խնդիրները, որոնք ապրանքների յուրահատուկ խում են կազմում: Խնդիրն այն է, որ հասարակական արիքների համար կիրառելի չէ « ացառման սկզ ունքը», այսինքն` հնարավոր չէ փակել դրանց օգտագործման հասանելիությունը «չգնողների» համար: Այլ կերպ` հասարակական արիքներն իրենց նույթով նախատեսված են ոլորի ն յուրաքանչյուրի պահանջմունքները ավարարելու համար: Շուկայական տնտեսության համար տարիմաստության իրավիճակ է ստեղծվում` օգուտը «մեքենայա ար» հասնում է յուրաքանչյուրին` ոլորը հանդիսանում են այդ արիքի օգտագործողը, այց ոչ ոք չի դառնում գնորդ: Իսկ եթե չկա գնորդ, չկա նան վաճառող, կա միայն արտադրող, որը ամ ողջ ցանկության դեպքում էլ ի վիճակի չէ հանդես գալ որպես վաճառող /օրինակ, կայարանի ժամացույցին կարող է նայել յուրաքանչյուրը, այց դրանք «անվճար» հայացքներ են/: Դա նշանակում է, որ ձեռնարկատերը չի զ աղվի այնպիսի արիքների արտադրությամ , որը օգուտ է երում յուրաքանչյուրին, այց ոչ իրեն: Հետնաար, շուկայական տնտեսությունն իր նույթով ի վիճակի չէ հասարակությանն ապահովել «հասարակական արիքներով»: Այսպիսով, հասարակական արիքների արտադրությունը շուկայական տնտեսության կառուցվածքում ձնավորվում է անհրաժեշտ, այց ոչ շուկայական հատված, որը ներկայացնում են պետական ձեռնարկությունները, որոնք ֆինանսավորվում են նակչության եկամուտներից պարտադիր վճարումների հաշվին/հարկեր/: Այստեղից հետնում է, որ անհատական արիքների /«դասական ապրանքներ»/ ձները ն ծավալները սահմանվում են անհատական գնորդների պահանջարկով, այն դեպքում, եր հասարակական արիքների արտադրության ձները ն ծավալները սահմանվում են կառավարության որոշմամ , ն այդ պատճառով էլ գոյություն ունի տնտեսական քաղաքականության ոլորտի ֆենոմենը: Իհարկե, միշտ էլ գոյություն ունի «սահմանային» արիքների մի յուրահատուկ խում , որոնք կարելի է արտադրել ն որպես «հասարակական արիք», ն որպես «անհատական ապրանք»` օրինակ, կրթությունը, առողջապահությունը, որոնք ստացել են «քվազիհասարակական արիքներ» անունը ն հանդիսանում են անվերջ վիճա անությունների

օ յեկտ այն առումով, թե որ ոլորտն է ունակ կազմակերպել դրանց արդյունավետ արտադրությունը` շուկայական, թե ոչ շուկայական, ընդ որում, այդ սահմանը շատ պայմանական է ն շարժական: Պետական հասարակական արիքների արտադրության կազմակերպումը վեր է ածվում դասական շուկայի անուղղակի սահմանափակման գործիքի: Ինչու՞: Որովհետն կառավարությունը պետք է հասարակական արիքների արտադրության համար ունենա որոշակի ռեսուրսներ: Իսկ որտեղի՞ց նա կարող է վերցնել այդ ռեսուրսները: Միայն տնային տնտեսությունների ն ֆիրմաների հարկադրման հաշվին: Դա նշանակում է, որ հասարակական արիքների արտադրության ռեսուրսները, որոնք հավաքվել են շուկայական հատվածից, նախատեսված էին անհատական ապրանքների արտադրության համար: Համապատասխան հարկերը նվազեցնում են շուկայական հատվածում «անհատական» պահանջարկը ն «անհատական» առաջարկը` սահմանափակելով «դասական» շուկայի ոլորտը: Դա էլ «հասարակական արիքների» արտադրությունը վեր է ածում շուկայական տնտեսության ինքնատիպ կարգավորողի: Նշված խնդիրներից ացի պետության հատուկ գործառույթ է հանդիսանում մասնավոր տնտեսության կայունացումը, ինչի շնորհիվ նրանում ձեռք կ երվի ռեսուրսների լրիվ զ աղվածություն ն գների կայունություն: Խնդիրն այն է, որ շուկայական արտադրության ծավալը սահմանվում է մասնավոր ծախքերի ծավալով, ինչը կարող է ավելի կամ պակաս լինել տնտեսության կայունությունն ապահովող մակարդակից: Մասնավոր ծախքերի ան ավարար մակարդակի դեպքում անխուսափելի է դառնում արտադրության ծավալի, ինչպես նան զ աղվածության կրճատումը: Այդ իրավիճակում կառավարությունը պետք է վարի ծախքերի ծավալի աճը խթանող քաղաքականություն /ընդլայնելով հասարակական արիքների արտադրությունը կամ կրճատելով ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց հարկերը/: Մասնավոր ծախքերի չափազանց արձր մակարդակի դեպքում, որոնք գերազանցում են արտադրական հնարավորությունները, անխուսափելի է գների աճը: Այս իրավիճակում կառավությունը պետք է խթանի ծախքերի ծավալի կրճատումը /կրճատելով հասարակական արիքների արտադրությունը կամ ավելացնելով ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց հարկերը/:

4.3. Շուկայի սու յեկտները: Տնային տնտեսություններ: Տնային տնտեսությունը, հանդիսանալով ելակետային տնտեսական ռեսուրսների /հող, աշխատանք ն կապիտալ/ սեփականատերը, համարվում է առաջնայինը: Այդ ռեսուրսների արտադրողական օգտագործումը հանդիսանում է տնային տնտեսությունների եկամուտների աղ յուրը: Իր հերթին եկամուտները դառնում են տնային տնտեսությունների ծախսերի աղ յուր: Հետնա ար, ընդհանուր սխեման հետնյալն է` «ռեսուրսների սեփականություն- եկամուտներ-ծախսեր»: Նշված շղթայի արագությունը, մեծությունը ն ռացիոնալությունը վճռորոշ դեր են խաղում ամ ողջ շուկայական տնտեսության համակարգում: Ահա թե ինչու այս շղթան գտնվում է տնտեսագիտության ուշադրության կենտրոնում: Տար երում են մասնավոր եկամուտների «ֆունկցիոնալ» ն «անձնական» /«ուղղահայաց»/ աշխում: Ֆ ու ն կ ց ի ո ն ա լ ը` յուրաքանչյուր տնային տնտեսության` շուկայում կատարած գործառույթներից ստացած եկամուտն է /այստեղից էլ տնային տնտեսությունների ֆունկցիոնալ եկամուտների ձները` «աշխատավարձ», «շահույթ», «տոկոս», «ռենտա»/: Զարգացած շուկայական երկրներում աշխատավարձը կազմում է ֆունկցիոնալ եկամուտների հիմնական տարրը: Այսպես, ԱՄՆ-ում եկամուտների ֆունկցիոնալ կառուցվածքը հավասար է 100 տոկոս, այդ թվում, աշխատավարձը հավասար է 73, մանր սեփականատերերի եկամուտները` 8, կորպորացիաների շահույթը` 8, տոկոսը` 10, ռենտան` 1 տոկոս: Ա ն ձ ն ա կ ա ն աշխումը արտացոլում է առանձին տնային տնտեսությունների եկամուտների փաստացի մեծությունը, որը պետության վերա աշխողական /հարկային/ կարգավորման արդյունքում շեղվում է ֆունկցիոնալից: Յուրաքանչյուր տնային տնտեսություն իր համախառն եկամուտը ծախսում է երեք ուղղությամ ` պետությանը հարկերի վճարում, անձնական պահանջմունքների ավարարում, անձնական խնայողությունների ձնավորում. հարկեր անձնական եկամուտներ

սպառում խնայողություններ

Հարկ է հաշվի առնել, որ հարկերը չեն հանդիսանում ընտանիքի ծախսերի մեջ պարտադիր ն քանակապես ֆիքսված մեծություն /քիչ ապահովված ընտանիքներն ազատվում են եկամտահարկի վճարումից, հարկային համակարգն անընդհատ փոփոխվում է, մի շարք հարկեր ընտրանքային նույթ են կրում` հողի հարկ, ժառանգության հարկ, ոգելից խմիչքների ն ծխախոտի ակցիզներ ն այլն/: Խնայողությունները նս հնարավոր են միայն եկամտի որոշակի մակարդակի պայմաններում: Հետնա ար, միայն անձնական սպառման ծախսերն են հանդիսանում միակ պարտադիր տարրը անձնական եկամուտների ծախսային կառուցվածքում: Խնայողությունները տնային տնտեսությունների անձնական եկամըտի այն չսպառվող մասն է, որը մնում է հարկերը վճարելուց հետո: Տար երում են «տնային» /կանխիկ-դրամական ձնով/ ն «ինստիտուցիոնալ» / անկային դեպոզիտներ, ապահովագրական պոլիսներ, պարտատոմսեր, արժեթղթեր, մուրհակներ, արժույթ ն այլ ֆինանսական ակտիվներ/ խնայողությունները: Ինստիտուցիոնալ խնայողությունները աժանում են «պաշտպանականի» /դրամանիշերի տվյալ գումարի նախնական գնողունակությունը պահպանելու փորձ/ ն սպեկուլյատիվ /տվյալ դրամական խնայողության գնողունակությունը ազմապատկելու փորձ/: Խնայողությունների առկայությունը մեծացնում է ընտանիքի գնողունակ կարողությունը, քանի որ խնայողությունների օգտագործման դեպքում ստեղծվում է իրավիճակ, եր ընտանիքի համախառն սպառողական ծախսերը կարող են գերազանցել համախառն եկամուտը: Ընտանիքի եկամտի աճի հետ անձնական խնայողությունների հավելաճը հարա երականորեն գերազանցում է սպառողական ծախսերի հավելաճին: Խնայողությունները շուկայական տնտեսության մեջ սոցիալական կայունության կարնորագույն գործոնն են.1/ պաշտպանական խնայողությունները կատարում են անկանխատեսելի կենսական հանգամանքներից տնային տնտեսությունների ինքնուրույն ապահովագրման դերը, 2/ սպեկուլյատիվ խնայողությունները շուկայական տնտեսության կանոններով յուրահատուկ «ընտանեկան իզնեսի» հնարավորություն են ստեղծում: Սակայն, խնայողությունները նան երեք արդ տնտեսական խնդիրներ են առաջ երում.

1. Խնայողությունների հարա երական ավելացումը /անձնական եկամուտների աճի չափով/ նշանակում է սպառողական ապրանքների պահանջարկի համեմատա ար նվազում, որի ացասական տնտեսական հետնանքն արտադրության ծավալի կրճատումն ու գործազրկության աճն է: Այդ իսկ պատճառով յուրաքանչյուր տրված պահի համար գոյություն ունի իր «խնայողություների օպտիմալ չափը», որից շեղումը հանգեցնում է տնտեսական ճգնաժամի: 2. Շուկայական տնտեսությունը շահագրգռված է անձնական խնայողությունների ինստիտուցիոնալ ձնի աճով, քանի որ այն արտադրության հավելաճի հզոր հավելյալ աղ յուր է: Մինչդեռ անձնական խնայողությունների «տնային» ձնի գերակշռությունը ընդունակ է խաթարել երկրի տնտեսությունը: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է խթանել ինստիտուցիոնալ խնայողությունները /հաղթահարելով ավանդական տնտեսական սովորույթները, եր խնայողությունները հիմնականում պահվում էին « արձի տակ»/: 3. Խնայողություններն իրական արիքների /ապրանքներ ն ծառայություններ/ հետաձգված պահանջարկ են ն այդ «հետաձգվածությունը» խնայողությունները դարձնում են «դամոկլյան սուր», որը սպառնում է շուկայական տնտեսության կայունացմանը: Անձնական խնայողությունները շուկայական տնտեսության ամենահզոր ն, միննույն ժամանակ, թույլ կարգավորվող տարրերից մեկն են, քանի որ կանխորոշվում են եկամուտ ստացողների սու յեկտիվ որոշումներով: Այդ իսկ պատճառով «խնայողություների»` «սպառողական ծախսերի» վերածվելու պահի ն մեծության կանխատեսումը, դինամիկայի գնահատումը հանդիսանում են շուկայական տնտեսության կարգավորման կարնոր պայմանը: Սպառողական ծախսերն անձնական եկամտի այն մասն են, որոնք, ի տար երություն ինստիտուցիոնալ խնայողությունների, անվերադարձ ու առանց տոկոսի վերադառնում են արտադրողներին: Հետնա ար, սպառողական ծախսերի մեծությունը ն ուղղվածությունը կանխորոշում են սպառողական /վերջնական/ արտադրության կառուցվածքը ն ծավալը: Տնտեսագիտության տեսության մեջ սպառողական ծախսերի օ յեկտները ընդունված է աժանել երեք խմ ի.  կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքներ /ժամկետը` մինչն մեկ տարի/,  երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքներ /ժամկետը` մեկ տարուց ավելի/,

 ծառայություններ: Շուկայական արիքների նշված խն երի տեսակարար կշիռների հարա երակցությունը նութագրում է հասարակության տնտեսական արեկեցության մակարդակը.  եթե գերակշռում են կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքների վրա ծախսերը, ապա դա «աղքատության» ցուցանիշ է:  երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների վրա ծախսերի գերակշռումն «ուննորություն» է,  ծառայությունների վրա ծախսերի գերակշռումը «հարստության» ցուցանիշ է: Կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքների վրա ծախսերի մեծությունը սպառողական ծախսերի ամենաքիչ փոփոխվող մասն է. այն չի կարող օ յեկտիվորեն տրված մակարդակից ցածր լինել ն եկամուտների աճի հետ այդ մակարդակից չի արձրանում: Դա նշանակում է, որ շատ ավելի մեծ տատանումների են հակված երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների վրա կատարվող ծախսերը, իսկ առավելագույնը` ծառայությունների վրա ծախսերը: Այլ կերպ` ծառայությունները «վերջինն» են հայտնվում, այց դրանցից հրաժարվում են առաջին հերթին: Այստեղից հետնում է, որ ծառայությունների ոլորտում ն երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների արտադրության մեջ ներգրավված կապիտալն ավելի ռիսկային նույթ է կրում, քան այն կապիտալը, որը ներգրավված է կարճարաժամկետ օգտագործման ապրանքների արտադրության մեջ: Սակայն, վերջինս նույնպես վտանգավոր է, քանի որ «կարճաժամկետ» պահանջմունքները չափից ավելի աճել չեն կարող:

4.4. Ֆիրմաներ, ձեռնարկություններ Մասնավոր ֆիրմաները զ աղվում են իզնեսով, արտադրում են ապրանքներ ն ծառայություններ` շահույթ ստանալու նպատակով: Առաջանում է օ յեկտիվ հակասություն, որը նորոշ է ֆիրմաների գործունեությանը. մի կողմից, ապրանքների ն ծառայությունների նական ն սոցիալական օգտակարության, մյուս կողմից, դրանց արտադրության տնտեսական սահմանափակության միջն: Հակասության էությունը կայանում է նրանում, որ, չնայած արիքի ցանկացած միավոր նույն օգտակարությունն ունի, դրանց արտադրության մասին որոշման գլխա68

վոր պայմանը տնտեսականն է, այսինքն` ծախսերի ն եկամուտների համադրությունը: Այդ հակասությունը լուծվում է արիքի սահմանային օգտակարության սկզ ունքով, որը արիքին տնտեսական արժեքի ձն է տալիս: Բոլոր ֆիրմաները հանդիսանում են առանձին շուկայական սու յեկտներ, սակայն նրանք տար երվում են ըստ կազմակերպման արդության. 1/ անհատական իզնես. ֆիրմա, որը ներկայացվում է միանձնյա սեփականատիրոջ կողմից /նա ն արտադրող է, ն վաճառող/: 2/ կոլեկտիվ իզնես/գործընկերություն/. ֆիրմաները հանդես են գալիս կոոպերատիվների, աշխատող համատերերի միավորումների ձնով: Կոլեկտիվ իզնեսին նորոշ է անհատական իզնեսի դեպքում ացակայող սոցիալական ենթակառուցվածքի` ներկոլեկտիվային հարա երությունների առաջացումը: 3/ կորպորատիվ իզնես. խոշոր ձեռնարկություններն են, որոնք ձնավորում են որոշակի միկրոսոցիալական միավորում, առաջացնելով միկրոսու յեկտների երեք խում ` սեփականատերեր, մենեջերներ ն վարձու աշխատողներ, ն դրանց միջն արդ հարա երություններ: Կորպորացիայի համար արդիական խնդիր է հանդիսանում արդյունավետ ներկորպորատիվ տնտեսական կազմակերպման ապահովումը: Ներկայումս այդպիսի օպտիմալ կազմակերպություն է հանդիսանում «ուղղահայաց ինտեգրացիան», եր շուկայական տնտեսության շրջանակներում փորձ է արվում լուծել նան սոցիալական հիմնախնդիրները:

4.5. Պետությունը որպես շուկայական սու յեկտ Որպես շուկայական սու յեկտ պետությունը նութագրվում է երեք նութագրիչներով. 1. «Վարչական-կարգավորող սու յեկտ»: Շուկայական տնտեսության մեխանիզմի մեջ պետության դերի գնահատումը ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության հիմնական խնդիրն է: Բան այն է, որ շուկայական տնտեսության կայացման ելակետը պետության խեղդող ճնշումից ազատվելն է: Երկար ժամանակ պետության չմիջամտելը մասնավոր իզնեսի ոլորտին համարվում էր ազատ շուկայական տնտեսության արդյունավետության գլխավոր պայմանը: Սակայն, 22դ. 30-ական թթ. սկսած /Մեծ ճգնաժամի պահից/ շուկայական տնտեսությունը /մոնոպոլիաների ն ԳՏԱ-ի պատճառով/ «պահանջեց» ակտիվ

պետական կարգավորում` որպես դրա սոցիալական արդյունավետության պայման: Քեյնսականությունը դարձավ շուկայական տնտեսության պետական կարգավորման հայեցակարգը: Սակայն քեյնսյան գործիքը` ֆիսկալ /հարկա- յուջետային/ քաղաքականությունը անհարիր գտնվեց շուկայական տնտեսության նույթին: Այդ իսկ պատճառով 70-ական թթ. սկսած ձնավորվեց նոր մոտեցում` մոնետարիզմը, որը, չժխտելով պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը, փորձում է դրամավարկային քաղաքականության միջոցով գտնել դրա ավելի «նուր » մեխանիզմը: Տնտեսության մեջ անընդհատ փոփոխությունները պետական կարգավորման գործիքների ն մասշտա ների համապատասխան փոփոխություններ են պահանջում: Կարճ ասած, քեյնսականությունը «միջամտություն» է, «վիրա ուժություն», իսկ մոնետարիզմը` «կարգավորում», «թերապնտիկ ուժում»: 2. Պետական եկամտի «վերա աշխողական» ծագումը: «Շուկայական» է հանդիսանում այնպիսի տնտեսական սու յեկտը, որն անընդհատ եկամուտ է ստանում ն ծախսում: Հետնա ար, ցանկացած սու յեկտ այնքանով է ներգրավված շուկայական տնտեսության մեջ, որքանով եկամուտ է ստանում ն ծախսեր կատարում: Սակայն պետական եկամտի նույթը եզակի է. եթե ացառենք պետական ձեռնարկատիրության ոլորտը, ապա պետության եկամուտը առաջանում է որպես ոչ տնտեսական գործողությունների` առաջնային շուկայական սու յեկտների /տնային տնտեսություններ ն ֆիրմաներ/ եկամուտների մի մասի վերա աշխման արդյունք: Դա թույլ է տալիս պետությանը որակել որպես ածանցյալ շուկայական սու յեկտ, որի տնտեսական ուժն ամ ողջությամ կախված է պետությունը սնուցող մասնավոր իզնեսի ուժից /ինչը չի խանգարում նույն ագահ չինովնիկին հաճախ «սղոցել այն ոստը», որի վրա հենց ինքն է նստած` ճնշելով փոքր ն միջին իզնեսը/: Ոչ ոք, ըստ էության այդպես շահագրգռված չէ ֆիրմաների ն տնային տնտեսությունների եկամուտների աճով, ինչքան պետությունը, քանի որ շուկայական հատվածը պետության «հարկային» եկամտի հիմնական աղ յուրն է: 3. Պետության «իմպերատիվ» կարգավիճակը: Պետությունը շուկայական տնտեսության միակ սու յեկտն է, որի պահանջները պարտադիր են ոլոր ոչ պետական սու յեկտների համար: Սակայն, այդ պարտադիր լինելը կենսական անհրաժեշտություն ունի հենց ազատ ձեռնարկատիրության համակարգի համար, քանի որ ստեղծում է «միասնական կանոններ», որոնցով պետք է գործեն շուկայի ոլոր մասնա70

կիցները: Իմպերատիվությունը պետական եկամտին «պարտադիր» նույթ է տալիս: Պետության տնտեսական միջամտության հիմնական մեխանիզմներն են հարկերը, գնումները ն վճարումները.  հարկերն օ յեկտիվ անհրաժեշտություն են, այց դրանց օպտիմալ սահմանների որոշումը արդ հիմնախնդիր է,  տրանսֆերտ վճարումները վերա աշխում են պետության հարկային եկամուտների մի մասը, որոնք վճարում են ոլոր տնային տնտեսությունները ն ֆիրմաները` հօգուտ սահմանված սոցիալական խմ երի: Հետնա ար, տրանսֆերտ վճարումները չեն ավելացնում ազգային արդյունքը, այց փոխում են անձնական սպառման կառուցվածքը ն դրանով էլ` արտադրության կառուցվածքը,  պետական գնումները նս փոխում են արտադրության կառուցվածքը` հօգուտ հասարակական նշանակության արիքների հավելաճի, այց դրա հետ ավելացնում են ազգային արդյունքը:

Թեմա 5. Պահանջարկ ն առաջարկ: Հավասարակշռված գին 5.1.Պահանջարկի օրենքը ն կորը /ընդհանուր նութագիր/ Սեմինար պարապմունքի առաջին հարցի քննարկումը նախ ն առաջ ենթադրում է «պահանջմունքի» ն «պահանջարկի» տար երությունների պարզա անում: Որպես կանոն, մարդկանց պահանջմունքներն աճում են ավելի արագ, քան դրանք ավարարելու հնարավորությունները: Դա կարող է պայմանավորված լինել ինչպես արտադրության տեխնիկական հնարավորություններով, որը թույլ չի տալիս սահմանափակ ռեսուրսներով արտադրել ավարար քանակությամ այս կամ այն արիքը, այնպես էլ սպառողի եկամտի չափով: Ահա թե ինչու պահանջարկի ծավալը սովորա ար փոքր է պահանջմունքից: Պահանջարկը պահանջմունքի միայն այն մասն է, որն ապահովված է փողով, այսինքն` «գնողունակ պահանջմունքը»: Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ սպառողը /տվյալ ժամանակ ն տվյալ տեղում/ ունի վճարման միջոցներ, որոնք նրան թույլ են տալիս տվյալ ապրանքը ձեռք երել տվյալ պահին ձնավորված գնով: Այսպիսով, գինը դառնում է սահմանափակող գործոն` թույլ չտալով ընտրել շուկայում առկա ոլոր ապրանքները, այնպես էլ խթանող` ստիպելով փնտրել եկամուտներն ավելացնելու միջոցներ: Չ ավարարված պահանջարկն արտադրության զարգացման շարժիչն է, տնտեսությունում տեղի ունեցող կառուցվածքային փոփոխությունների հզոր գործոնը, քանի որ յուրաքանչյուր արտադրող ձգտում է արտադրել այն, ինչը պահանջարկ ունի, այսինքն` այն, ինչը ավելի մեծ հավանականությամ կարելի է վաճառել: Սակայն, արդյո՞ք, իրականում կկայանա առք ու վաճառքը, պարզ կդառնա միայն շուկայում: Առկա փորձից յուրաքանչյուրը գիտի, որ, այլ հավասար պայմաններում, որքան ցածր է գինը, այնքան շատ ապրանք կարելի է գնել, ն հակառակը: Այս երնույթի պատճառների գիտական հետազոտությունը թույլ է տվել ձնակերպել պահանջարկի օրենքը` որպես գնի /Ք/ ն պահանջարկի մեծության /Օd/ միջն հակադարձ կախվածություն: Ք-ից Օd-ի հակադարձ կախվածության գրաֆիկական պատկերումը կոչվում է «պահանջարկի կոր» /տես գծապատկեր 5.1./: Այն ունի ացասական թեքություն: Ք գնի փոփոխության դեպքում Օd պահանջարկի մեծությունը տեղափոխվում է DD պահանջակի կորի երկայնքով:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.1. Ք

DD D1 D1 D2 D2

ՕD

Պահանջարկի կոր Բոլոր մնացած գործոնները, ացի ապրանքի գնի փոփոխությունից, կոչվում են «ոչ գնային»: Դրանք հանգեցնում են ոչ թե DD կորի մի կետից մյուսին տեղաշարժին, այլ հենց պահանջակի փոփոխությանը. եթե պահանջարկն աճում է, DD կորը շարժվում է դեպի աջ` D1D1 դիրքին, եթե պահանջարը նվազում է` ձախ` D2D2 դիրքին: Ինչպես պահանջարկի աճը, այնպես էլ նվազումը կարող է պայմանավորված լինել հետնյալ ոչ գնային գործոններով.  սու ստիտուտ-ապրանքների առկայությամ կամ ացակայությամ : Դրանք այն ապրանքներն են, որոնք ընդունակ են ավարարել նույն պահանջմունքը /օրինակ, սուրճի ացակայության դեպքում կարելի է խմել թունդ թեյ, հյութ, կակաո ն այլն/,  լրացնող /կոմպլեմենտար/ ապրանքների առկայությամ /օրինակ, հեռակառավարվող խաղալիքը լրացվում է մարտկոցով, նոր կոստյումը` նոր վերնաշապիկով ն փողկապով, նոր շրջազգեստը` կոշիկներով, պայուսակով ն այլ աքսեսուարներով/: Պահանջարկի կորի տեղաշարժ կարող են առաջացնել նան լրացուցիչ ծառայությունները /օրինակ, կահույքի վճարովի կամ անվճար առաքումը ն տեղադրումը, արդ կենցաղային տեխնիկայի ծառայության երաշխիքային ժամկետի տնողությունը/,  սպառողների եկամուտների չափերով /որպես կանոն, դրանց աճը ուղեկցվում է ապրանքերի պահանջարկի աճով/: Սակայն, կան ապրանքներ, որոնց պահանջակը եկամտի աճի հետ նվազում է, քանի որ սպառողն ի վիճակի է այժմ ձեռք երել ոչ









միայն այն ապրանքները, որոնք ապահովում էին նրա գոյատնումը /օրինակ, հաց, կարտոֆիլ/, այլ նան այնպիսի ապրանքներ, որոնք ցածր եկամուտների պայմաններում անմատչելի էին /օրինակ, միս, ձուկ, մրգեր, տար եր խորտիկներ/, ապրանքի օգտակարության փոփոխություններով /Iոt6rո6t-ի շնորհիվ անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար համակարգիչ օգտագործելու հնարավորությունը մեծացնում է ոչ միայն գրասենյակում, այլ նան տանը ժամանակակից համակարգիչ ունենալ ցանկացողների թիվը/: սպառողների նախասիրությունների փոփոխություններով, որոնք կապված են նորաձնության, սեզոնային փոփոխությունների, տարիքի ն այլնի հետ, շուկայում սպառողների թվի փոփոխություններով /արձակուրդների շրջանում մեծ թվով զ ոսաշրջիկների այցը հանգստյան գոտի/, ինֆլյացիոն սպասումներով /կապված ինչպես ամ ողջ տնտեսության, այնպես էլ նրա ֆինանսական համակարգի գործառնության վատթարացման կամ արելավման հետ/: Պարադոքս է, այց փաստ. գնորդների կողմից շուկայի հեռանկարային իրավիճակի սոցիալ-հոգե անական գնահատականը կարող է դառնալ տնտեսական գործոն: Այսպես, գների աճը դրանց հետագա թռիչքի սպասման իրավիճակում կարող է հանգեցնել պահանջարկի աճի, իսկ գների անկումը, օրինակ, սեզոնային զեղչերի նախաշեմին, կարող է նվազեցնել պահանջակը: Այստեղ հակասություն չկա. եթե գների ինֆլյացիոն աճի շրջանում մարդը ձգտում է ավելի շատ ապրանքներ գնել, ապա նա «փախչում է փողից», գործելով պահանջարկի օրենքին լիովին համապատասխան` ավելի ցածր գներով գնել ավելի շատ:

Աճող պահանջարկ ունեն անշարժ գույքը, ոսկյա զարդերը, արվեստի գործերը: Պահանջարկի օրենքի համաձայն ապագայում դրանց գինը, որպես կանոն, կաճի, քանի որ դա ինֆլյացիայի պայմաններում խնայողությունները պահպանելու ն նույնիսկ ավելացնելու հարմար ձն է: Ինֆլյացիան ավելացնում է ապրանքների գներն անվանական արտահայտությամ , չնայած իրական գինը այդ դեպքում կարող է ն չփոխվել: Այդ պատճառով ինֆլյացիայի պայմաններում ն արտադրողի, ն սպառողի համար կարնոր է տար երել գների աճը, որը պայմանավորված է ինֆլյացիոն կամ զուտ շուկայական գործընթացներով:

5.2. Պահանջարկի գնային ն եկամտային առաձգականություն Պահանջարկի մեծության կախվածությունն ապրանքի գնից կարող է տար եր լինել. մի դեպքում գնի նույնիսկ աննշան փոփոխությունը էապես փոխում է պահանջարկի մեծությունը, մյուսներում` նույնիսկ գնի զգալի փոփոխությանը պահանջարկի մեծությունը գրեթե չի արձագանքում: Ապրանքի գնի փոփոխությանը պահանջարկի մեծության արձագանքը կոչվում է պահանջարկի «առաձգականություն». այն կարելի է քանակապես նութագրել Էd պահանջարկի առաձգականության գործակցի օգնությամ . պահանջակի մեծության փոփոխություն /9/ Էd Հ ____________________________________ գնի փոփոխություն/9/

Օd /9/ Հ ________ Ք /9/

Հնարավոր է 4 տար երակ. 1. Եթե Էd »1, ապա պահանջարկն առաձգական է: Դա նշանակում է, որ պահանջակի մեծությունն ակտիվորեն արձագանքում է գնի փոփոխությանը: Եր եմն դրա նույնիսկ աննշան փոփոխությունը կարող է հանգեցնել պահանջարկի մեծության կտրուկ փոփոխությանը: Դա կարելի է ներկայացնել նան գծապատկերի միջոցով /գծապատկեր 5.2./. գնի ոչ մեծ անկմանը /Ք1-ից Ք2/ համապատասխանում է պահանջարկի մեծության զգալի աճ /Օ1-ից Օ2/: Եվ հակառակը, գնի աննշան ավելացումը /Ք2-ից Ք1/ կտրուկ նվազեցնում է պահանջարկի մեծությունը /Օ2-ից Օ1/: Որպես կանոն, որքան ապրանքը քիչ է անհրաժեշտ, այնքան արձր է նրա պահանջարկի առաձգականությունը:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.2.. Ք D Էd » 1 Ք1 Ք2

Օ1

Օ2

Առաձգական պահանջարկ

Օd

2. Եթե գինը ն պահանջարկի մեծությունը փոփոխվում են միննույն տեմպով, ապա գնի տոկոսային փոփոխությունը ն պահանջարկի մեծության տոկոսային փոփոխությունը համընկնում են (գծապատկեր 5.3.): Այլ կերպ, 19 փոփոխությունը երում է նույնպես պահանջարկի մեծության 19 փոփոխությանը: Այս դեպքում պահանջարկի Էd գնային առաձգականության կորը տեղակայված է կոորդինատների առանցքում 45օ անկյան տակ (միավոր առաձգականություն). Ք Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.3.

Ք1 Ք2 ԷDՀ1

Օ1

Օ2

Օd

Պահանջարկի միավոր առաձգականություն Եթե ԷdՀ1, ապա պահանջարկն առաձգական չէ(գծապատկեր 5.4.): Ապրանքի գնի 19 փոփոխությունը երում է պահանջարկի ոչ պակաս քան 19 փոփոխության: Գծապատկերում այն կունենա հետյալ տեսքը: Նույնիսկ գնի նշանակալի փոփոխությունը (Ք1-ից Ք2 , կամ հակառակը Ք2- ից Ք1 ) մեծ չափով չի փոփոխի ձեռք երվող ապրանքների քանակը (Օ1–ից Օ2 կամ հակառակը Օ2-ից Օ1): Ոչ առաձգական պահանջարկը նորոշ է առաջին անհրաժեշտության ապրանքների համար, առանց որոնց մարդու գոյությունն անհնար է, օրինակ` սննդամթերքը: 3.

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.4. Ք Ք1

0ՀԷDՀ1

Ք2 Օ1

Օ2

ՕD

Ոչ առաձգական պահանջարկ

4. Հնարավոր է նան հետնյալ ծայրահեղ իրավիճակը, եր ապրանքի պահանջարկը ացարձակ ոչ առաձգական է (ԷdՀ0), այսինքն ` ինչքան էլ վաճառողը փոփոխի ապրանքի գինը, պահանջարկի ծավալը կմնա անփոփոխ, այդ դեպքում պահանջարկի առաձգականության կորը ուղղահայաց է (գծապատկեր 5.5.): Բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկը կարող է լինել այն դեպքում, եր չկան փոխարինվող ապրանքներ: Օրինակ` ինչքան էլ թանկ լինի աղը, միննույն է, այն պետք է գնեն: Պատահական չէ, որ սոցիալական ցնցումներին սպասելիս, մարդիկ պահուստավորում են աղը, լուցկին, օճառը, այսինքն` այն ամենը, առանց որոնց մարդկանց կենցաղը չի կարող կարգավորվել: Նույնը վերա երում է դեղորայքին, ժշկական անհրաժեշտ գործիքներին, որոնք մարդիկ օգտագործում են ամեն օր: Ասենք շաքարախտով կամ արձր ճնշում ունեցող հիվանդները:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.5. Ք

D

ԷdՀ0

ՕD

Բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկ Ճ ապրանքի պահանջարկի

Ճ ապրանքի պահանջարկի ծավալի տոկոսային փոփոխությունը գնային առաձգականությունը Հ ______________________________________ Ց ապրանքի նկատմամ Ց ապրանքի գնի տոկոսային փոփոխություն

Այսպիսով հնարավոր է 3 դեպք, եր այդ գործակիցը ա)հավասար է զրոյի, )դրական է, գ)կամ ացասական է: Առաջին դեպքում Ց ապրանքի գնի փոփոխությունը ոչ մի կերպ չի անդրադառնում Ճ ապրանքի պահանջարկի վրա: Հետնա ար, Ճ ն Ց ապրանքներն անկախ են իրարից (օրինակ, շամպունի գնի արձրացու77

մը դժվար թե ազդի մակարոնի գնի վրա): Եթե խաչաձն առաձգականությունը դրական է (( ) դեպք), սա նշանակում է, որ Ց ապրանքի գնի դեպքում Ճ ապրանքի պահանջարկի ծավալը մեծանում է, այսինքն` Ց ապրանքի թանկացումն ավելացնում է Ճ ապրանքի պահանջարկը: Հետնա ար, Ճ ն Ց ապրանքները, այս դեպքում, փոխլրացնող են: Օրինակ, թեյը ն սուրճը, մեղրը ն շաքարավազը, ն այլն: Եթե խաչաձն առաձգականությունը ացասական է, ապա դա նշանակում է, որ Ց ապրանքի գնի արձրացմամ Ճ ապրանքի պահանջարկը կրճատվում է, ն հակառակը: Հետնա ար, այս ապրանքները փոխլրացնող են, այսինքն` կոմպլոմենտար են: Օրինակ, համակարգիչը ն տպիչ սարքը: Պահանջարկի վրա ազդում են ոչ միայն ապրանքների գները, այլ նան սպառողների եկամուտները: Պահանջարկի եկամտային առաձգականությունը (Էr) – սպառողների եկամուտների փոփոխության նկատմամ ապրանքի պահանջարկի մեծության արձագանքն է:

Պահանջարկի եկամտային Հ առաձգականություն

Ապրանքի պահանջարկի մեծության փոփոխություն (9) _____________________________________ Սպառողների եկամուտների փոփոխություն (9)

Շատ դեպքերում այդ մեծությունը դրական է, քանի որ եկամուտների աճը մեծացնում է նակչության վճարունակ պահանջարկը: Ապրանքը, որի համար Էr»0, կոչվում է «նորմալ ապրանք»: Ապրանքը, որի համար ԷrՀ0, կոչվում է «ցածրակարգ ապրանք»: Դրանք ցածրորակ ապրանքներ են,որոնցից մարդը հրաժարվում է, հենց որ մեծանում են նրանց եկամուտները: Պահանջարկի եկամտային առաձգականության հաշվարկման շնորհիվ կարելի է հստակ որոշել տնտեսական սահմանը, որն առաջին անհրաժեշտության առարկաները տարանջատում է ճոխության առարկաներից` ճոխության առարկաների համար Էr»1, նրանց պահանջարկը ըստ եկամտի առաձգական է, առաջին անհրաժեշտության առարկաների համար ԷrՀ1, իսկ պահանջարկն ըստ եկամտի առաձգական չէ: Եթե ԷrՀ1, պահանջարկի ն եկամտի փոփոխության տեմպերը համընկում են: Եթե ԷrՀ0, եկամուտների փոփոխությունը չի հանգեցնում պահանջարկի որնէ փոփոխության: Պահանջարկի եկամտային առաձգականության գործակիցը կարող է օգտագործվել տնտեսության տար եր ճյուղերի զարգացման

կանխատեսման համար, քանի որ հասկանալի է, որ եթե նակչության եկամուտներն աճում են, ապա մեծանում են ճոխության առարկաներին հատկացվող ծախսերի մասնա աժինները, իսկ առաջին անհրաժեշտության առարկաների վրա կատարվող ծախսերի մասնա աժինը կրճատվում է:Պահանջարկի ավարարման համար նյութական հիմք է ստեղծում առաջարկը, որի ուսումնասիրությանն է նվիրված սեմինար պարապմունքի պլանի երրորդ հարցը:

5.3. Առաջարկի կորը: Առաջարկի առաձգականությունը . Առաջարկի օրենքն արտահայտում է ապրանքի Ք գնի ն ՕՏ առաջարկվող ապրանքների քանակի միջն ուղիղ կախվածությունը: Այդ կախվածության գրաֆիկական արտացոլումն անվանվում է առաջարկի կոր (գծ.5.6.): Գնի մակարդակի փոփոխությամ առաջարկի մեծությունը տեղափոխվում է առաջարկի ՏՏ կորի երկարությամ : Ոչ գնային գործոնները հանգեցնում են ամ ողջ առաջարկի կորի տեղաշարժմանը դեպի աջ` Տ1Տ1 դիրքին, եթե առաջարկն աճում է, կամ դեպի ձախ` Տ2Տ2 դիրքին, եթե առաջարկն ընկնում է:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.6 Ք Տ2 անկում Տ Տ1 աճ Օ

ՕՏ

Առաջարկի կոր Ոչ գնային գործոնները, որոնք կարող են հանգեցնել առաջարկի կորի տեղաշարժմանը. - գիտատեխնիկական առաջադիմությունը, - արտադրության գործոնների գների մակարդակը, - արտադրության տար երակումը, - դոտացիաները ն հարկերը, - արտադրողների հեռանկարային սպասումները` եկամուտների, գնի, պահանջարկի դինամիկայի վերա երյալ,

- փոխարինող ն փոխլրացնող ապրանքների գները, - վաճառողների քանակի փոփոխությունը: Առաջարկի մեծության ազդեցությունը ապրանքների գների փոփոխությանը նութագրում է առաջարկի գնային առաձգականության գործակիցը` (ԷՏ). առաջարկի ծավալի փոփոխությունը ( 9 ) ԷՏ Հ գների մակարդակի փոփոխությունը ( 9 ) Եթե ԷՏ »1 (գծ. 5.7.), առաջարկն առաձգական է: Առաձգական առաջարկի կորը զառիկող է, քանի որ առաջարկի մեծության փոփոխությունը գերազանցում է դրա փոփոխությանը հանգեցնող գնի մակարդակը: Եթե ԷՏ Հ1, առաջարկը ոչ առաձգական է, դրա նորոշող կորը կտրուկ արձրանում է վերն, քանի որ գինը փոփոխվում է ավելի շատ, քան առաջարկի մեծությունը: ԷՏ Հ1 դեպքում առաջարկն անվանվում է միավոր առաձգական, քանի որ գների մակարդակը ն առաջարկի մեծությունը փոփոխվում են միատեսակ, առաջարկի կորը հանդիսանում է կիսորդ, այսինքն` անկյունը աժանում է կեսերի:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.7. Ք ոչ առաձգական առաջարկ միավոր առաձգական առաջարկ առաձգական առաջարկ Օ

Առաջարկի առաձգականությունը.

ՕՏ

Քանի որ առաջարկի առաձգականությունը կարող է փոփոխվել 0ից մինչն անվերջություն, ապա դրա երկու ծայրահեղ վիճակները կարելի է արտացոլել հետնյալ կերպ:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.8.. Ք ԷՏ Հ 0

ԷՏ Հ ∞

Օ

ՕՏ

Բացարձակ առաձգական ն ոչ առաձգական առաջարկ 

ԷՏ Հ 0 դեպքում առաջարկի մեծությունը չի փոփոխվում, ինչպես էլ որ չփոփոխվի նրա գինը: Դա ացարձակ ոչ առաձգական առաջարկն է:  ԷՏ Հ ∞ դեպքում առաջարկի կորը հորիզոնական գիծ է: Դա ացարձակ առաձգական առաջարկն է, քանի որ գնի անփոփոխության դեպքում առաջարկի ծավալն աճում է անսահման: Առաջարկի առաձգականության իմացությունն առաջին հերթին կարնոր է վաճառողների համար: Նրանց համար շահավետ է ոչ առաձգական առաջարկը, որն ապահովում է կայուն եկամուտների աճ: Շուկայում մրցակիցների ն փոխարինող ապրանքների ացակայությունն առաձգական առաջարկը կարող է փոխարինել ոչ առաձգական առաջարկով: Չնայած առաջարկի արձր գինը ոչ միշտ է շահավետ արտադրողներին: Եթե կապիտալի շրջանառությունը դանդաղում է, ապա վաճառքից հասույթը ընկնում է ն նպատակահարմար է դառնում գինը մի քիչ իջեցնել: Չնայած արտադրանքի միավորի շահութա երությունն ընկնում է, այց վաճառքի ծավալը աճում է, որի հաշվին կապիտալի շրջանառության արագության մեծացումը կարող է մեծացնել շահույթի չափերը: Եթե շուկայում պահանջարկը գերազանցում է առաջարկին, ապա արտադրողները, ձգտելով մեծացնել եկամուտները, ընդլայնում են արտադրությունը, որն ի վերջո շուկայում երում է գների իջեցմանը: Այդ դեպքում ուժեղանում է մրցակցությունն արտադրողների միջն, որը երում է արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման, դրա որակի արելավման, որից օգտվում են նան գնորդները:

5.4. Պահանջարկի ն առաջարկի փոխազդեցությունը: Հավասարակշռված գնի դինամիկան. Արտադրողը շուկայում սահմանում է առաջարկի գինը: Բայց, արդյո՞ք սպառողը համաձայն է ն ի վիճակի է վճարել առաջարկվող գինը: Սակարկության արդյունքում նրանք հանգում են փոխհամաձայնության, այսինքն` ձնավորվում է հավասարակշռության գինը: Այդ գործընթացը կարելի է պատկերել գծապատկերով (գծ. 5.9.): Հատման կետը, պրոյեկցված կոորդինատների առանցքի վրա, ցույց է տալիս հավասարակշռության Ք0 գինը ն Օ0 ապրանքների հավասարակշռված քանակությունը, որի պարագայում պահանջարկի ն առաջարկի մեծությունները հավասարակշռված են, շուկայում ոչ մի անհամամասնություն չկա: Ընդ որում, շուկան անփոփոխ ձգտում է հավասարակշռության վիճակի:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 5.9. D

ավելցուկ

Տ

Ք2 Ճ

Ք0 Ք1

դեֆիցիտ Օ

Օ1

Օ0

Օ2

Օ

Հավասարակշռության գին Եթե ինչ որ պատճառով գինը հաստատվում է Ք1 Հ Ք0 մակարդակում, շուկայում առաջանում է դեֆիցիտ, քանի որ առաջարկի Օ1 մեծությունը փոքր է պահանջարկի Օ2 մեծությունից: Այս դեպքում գինը արձրանում է, շահավետ է դառնում արտադրել առավել մեծ քանակությամ ապրանքներ, այց ավելի արձր գնով: Արդյունքում պահանջարկի մեծությունը կրճատվում է, շուկան վերադառնում է հավասա82

րակշռության իրավիճակին: Եթե ինչ-որ պատճառով գինը հաստատվի Ք2 » Ք0 մակարդակում, այսինքն` հավասարակշռությունից արձր, պահանջարկի Օ1 մեծությունը կհայտնվի առաջարկի Օ2 մեծությունից ցածր, կառաջանա ավելցուկ, հետնապես ն դժվարություններ կապված ապրանքների իրացման հետ: Արտադրողները ստիպված կլինեն իջեցնել արտադրանքի գինը, իսկ ավելի ցածր գնի պայմաններում ապրանքների պահանջարկի մեծությունը կաճի: Արդյունքում շուկան նորից կվերադառնա հավասարակշռության իրավիճակին: Եթե առաջարկը կամ պահանջարկը, կամ երկուսը միաժամանակ փոփոխվում են, հավասարակշռված գինը ն ապրանքների հավասարակշռված քանակը հաստատվում են նոր մակարդակում: Այսպիսով, վերը շարադրվածը թույլ է տալիս կատարել կարնոր հետնություն. պահանջարկի ն առաջարկի ազատ խաղի վրա հիմնված ազատ տնտեսությունը ստեղծում է տնտեսավարման մի մեխանիզմ, որում երաշխավորված է տնտեսական հարա երությունների յուրաքանչյուր մասնակցի իրավունքը` գործել սեփական շահերից ելնելով:

Թեմա 6. Սպառողական վարքագծի տեսություն 6.1. Սպառողական վարքագծի ընդհանուր նութագիրը Շուկայական պահանջարկը ձնավորվում է առանձին սպառողների կողմից ընդունվող որոշումների հիման վրա: Հիմնական շարժառիթները, որոնք մարդկանց դրդում են գնել այս կամ այն ապրանքը, հանդիսանում են պահանջմունքները ն դրամական եկամտի չափերը: Ինչպե՞ս են մարդիկ աշխում իրենց սահմանափակ դրամական միջոցները տար եր տեսակի ապրանքների ն ծառայություների միջն: Այդ հարցին պատասխանում է սպառողական վարքագծի տեսությունը: Այն ուսումնասիրում է շուկայում սպառողների վարքագիծը: Յուրաքանչյուր գնորդ ձգտում է լինել ռացիոնալ սպառող, տնտեսել փողը, պարտք չվերցնել, ձեռք երել ացառապես պիտանի ապրանքներ: Ռացիոնալ վարքագծի սկզ ունքը կայանում է նրանում, որ սպառողն իր պահանջմունքները սահմանում է սեփական նախասիրություններին համապատասխան` ձգտելով ձեռք երել արիքների այնպիսի հավաքածու, որը նրա սահմանափակ դրամական եկամտի պարագայում ապահովի պահանջմունքների առավելագույն ավարարում: Ամեն օր մենք տարատեսակ գնումներ ենք կատարում. ձեռք ենք երում ապրանքներ ն վճարում ծառայությունների համար, քանի որ դրանք ավարարում են մեր նյութական ն հոգնոր պահանջմունքները, այսինքն` օժտված են ավարարման աղ յուր լինելու հատկությամ : Վերջինս տնտեսագետները նշանակում են «օգտակարություն» տերմինով: Հարկ է նշել, որ օգտակարությունը սու յեկտիվ հասկացություն է: Միննույն ապրանքն օգտակարության տար եր աստիճաններ ունի տար եր սպառողների համար /օրինակ, սուրճը շատ օգտակար է սրճամոլի համար, ն զրոյական, նույնիսկ ացասական օգտակարություն ունի արձր ճնշում /հիպերտոնիա/ ունեցողների համար/: Տնտեսագիտության տեսության մեջ օգտագործվում են «ընդհանուր» ն «սահմանային օգտակարություն» կատեգորիաները: Ընդհանուր օգտակարությունը ստացվում է սպառվող արիքի ամողջ հավաքածուից: Այն աճում է արիքի լրացուցիչ միավորների սպառմանը զուգընթաց: Սահմանային օգտակարությունն այն է, որը ստացվում է ձեռք երվող արիքի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորից: Պահանջմունքի հագեցմանը զուգընթաց սահմանային օգտակարությունը նվազման մի84

տում է ցուցա երում: Ապրանքային հավաքածուի սահմանային օգտակարությունը որոշվում է սպառվող ապրանքի վերջին միավորի հագեցվածության օգտակարությամ : Շուկայում սպառողի վարքագծի վերլուծությունն իր արտացոլումն է գտել օգատակարության կարդինալիստական ն օրդինալիստական տեսությունների մեջ: Կարդինալիստական մոտեցումը կապված է տարեր ապրանքների ն ծառայությունների օգտակարության քանակական գնահատման հետ: Որպես հաշվարկային միավոր օգտագործվում է հիպոթետիկ միավոր` «յուտիլ» /անգլ. սtilit7-օգտակարություն առից/, որը թույլ է տալիս սպառողի վարքի վերա երյալ քննարկումները տեղափոխել քանակական հարթություն: Օրդինալիստական /կարգային/ տեսությունը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ սպառողն ընդունակ է կարգավորել ոլոր հնարավոր ապրանքային հավաքածուները` իր սու յեկտիվ «նախընտրելիությանը» համապատասխան: Որպես կարգային վերլուծության գործիք են ծառայում անտար երության կորերը ն յուջետային գիծը: 6.2.Սահմանային օգտակարությունը ն դրա մաքսիմալացման պայմանը Օգտակարության քանակական տեսությունը մշակել են 19-րդ դարի վերջի հայտնի տնտեսագետներ Ու. Ջնոնսը, Կ. Մենգերը, Լ. Վալրասը: Այդ տեսության հիմքում ընկած է այն ենթադրությունը, որ ցանկացած արիքի օգտակարությունը կարող է չափվել օգտակարության հիպոթետիկ միավորի` յուտիլների օգնությամ : Դա նշանակում է, որ սպառողն ի վիճակի է գնահատել այս կամ այն արիքից ստացվող ավարարվածության աստիճանը: Օրինակ, նա կարող է ասել, որ նախաճաշին իր սպառած մեկ թխվածքա լիթի օգտակարությունը կազմում է 10 յուտիլ, երկուսինը` 17, երկու թխվածքա լիթինը ն մեկ աժակ սուրճինը` 25 յուտիլ ն այլն: Հարկ է նախ նշել, որ չնայած մարդու պահանջմունքներն անսահմանափակ են ն անընդհատ աճում են, պահանջմունքների մեծ մասը որոշակի սահմանափակ ժամանակահատվածում կարող է ավարարվել: Երկրորդ, պահանջմունքների լիակատար ավարարումը տեղի է ունենում աստիճանա ար` արիքի լրացուցիչ միավորների ձեռք երման հետ: Սպառվող արիքի յուրաքնչյուր լրացուցիչ միավոր սպառողին երում է լրացուցիչ կամ սահմանային օգտակարություն: Սահմանային օգտակարությունն ունի երեք հատկություն:

1.Քանի որ որոշակի ապրանքի նկատմամ պահանջարկն աստիճանա ար ավարարվում է, ապա ապրանքի յուրաքանչյուր հաջորդ չափա աժնի հետ արիքի օգտակարությունը սպառողի համար կնվազի: Այլ կերպ` յուրաքանչյուր հաջորդ միավորի սահմանային օգտակարությունն ավելի քիչ է, քան նախորդինը: Դա վկայում է սահմանային օգտակարության նվազող նույթի մասին: 2.Սպառվող արիքի ոլոր միավորների սահմանային օգտակարությունների գումարը ձնավորում է արիքի ընդհանուր օգտակարությունը: Ենթադրենք, առաջին խնձորի օգտակարությունը 6 յուտիլ է, երկրորդինը`4, երրորդինը` 1: Այստեղ ընդհանուր օգտակարությունը կազմում է 11 յուտիլ: 3.Բարիքի սահմանային օգտակարությունը կորոշվի հավաքածուի մեջ վերջին միավորի օգտակարությամ : Մեր օրինակում այն կկազմի 1 յուտիլ: Սահմանային օգտակարության թվարկված հատկությունները թույլ են տալիս ձնակերպել նվազող սահմանային օգտակարության օրենքը ն սահմանել օգտակարության մաքսիմալացման պայմանները: Արդեն նշվել է, որ սպառողներն ունեն նախասիրությունների հստակ սանդղակ, այսինքն` ի վիճակի են իրենց նախասիրությունները դասավորել ըստ դրանց ինտենսիվության աստիճանի: Այն անհրաժեշտ է, քանի որ դրամական եկամտի ֆիքսված մեծությունը թույլ չի տալիս մարդու ոլոր պահանջմունքները միաժամանակ ավարարել: Այդ իսկ պատճառով յուրաքանչյուր սպառող ձգտում է ընտրել ապրանքների ն ծառայությունների այնպիսի հավաքածու, որը սահմանափակ յուջեի պայմաններում նրան կ երի առավելագույն ավարարվածություն: Սպառողին հասանելի ոլոր արիքների հավաքածուներից ո՞րը կլինի ամենաօպտիմալը, այսինքն` հիմնական ո՞ր պայմանը պետք է ավարարված լինի, որպեսզի տար եր արիքներ գնելով սպառողը մաքսիմալացնի ստացվող օգտակարությունը: Այս հարցը կարելի է պարզա անել հետնյալ օրինակի օգնությամ : Ենթադրենք, ուսանողը փողի սահմանափակ քանակության պայմաններում ընտրություն է կատարում երկու ապրանքների միջն` սուրճ ն պաղպաղակ: Ընդունենք, մեկ պաղպաղակն արժե 200 դրամ, իսկ մեկ աժակ սուրճը` 100 դրամ, իսկ ուսանողի յուջեն կազմում է 1000 դրամ: Ուսանողը կարող է իր ոլոր միջոցները ծախսել պաղպաղակ գնելու վրա` հրաժարվելով օգտակարություն ստանալու այլընտրանքնային եղանակից: Ընդ որում, յուրաքանչյուր լրացուցիչ պաղպաղակը ուսանողին կ երի ավելի քիչ ավարարվածություն: Հավանա ար ուսա86

նողը, լինելով ռացիոնալ մարդ, կգերադասի ձեռք երել 4 պաղպաղակ ն 2 աժակ սուրճ կամ 3 պաղպաղակ ն 4 աժակ սուրճ: Անպայման գալիս է մի պահ, եր վերջին դրամը, որը ծախսվել է պաղպաղակ գնելու վրա, կ երի նույն օգտակարությունը, ինչ ն վերջին դրամը, որը ծախսվել է սուրճի վրա: Այս դեպքում ուսանողը կհավասարակշռի երկու ապրանքների սահմանային օգտակարությունները կամ կմաքսիմալացնի պահանջմունքների ավարարումը ն կգտնվի «սպառողական հավասարակշռության» վիճակում: Այդ հավասարակշռության ցանկացած փոփոխություն կհանգեցնի ապրանքների տրված հավաքածուի սպառումից ընդհանուր օգտակարության նվազմանը: 6.3.Ընդհանուր ն սահմանային օգտակարության կորեր Դիցուք, ապրանքի առաջին միավորի սկզ նական օգտակարությունը հավասար է 10, մյուսը` 8, երրորդը` 6: Այս դեպքում ընդհանուր օգտակարությունը, որպես ապրանքի առանձին միավորների օգտակարությունների գումար, հավասար է 10, 18, 24: Տեսնում ենք, որ ապրանքի ընդհանուր օգտակարությունը դիտարկելիս դրա աճի տեմպը դանդաղում է: Սպառողի կողմից սպառվող ապրանքի վերջին միավորի օգտակարությունը սահմանային օգտակարությունն է: Ընդհանուր օգտակարության ն սպառվող ապրանքի քանակության միջն կապը արտահայտվում է Ս(2) ֆունկցիայի միջոցով ն ներկայացվում է հետնյալ գծապատկերով` Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.1. Y

N

Խ

Տ

Օ2 առանցքը ներկայացնում է ապրանքի քանակությունը, իսկ ՕY–ը` ընդհանուր օգտակարությունը: Ապրանքի քանակության անվերջ փոքր փոփոխությանը համապատասխանում է dՍ/d2 օգտակարության աճը, որը ընդհանուր օգտակարության ֆունկցիայի ածանցյալն է յուրաքանչյուր կետում: Այս հարա երությունը ֆունկցիայի յուրաքանչյուր կետում ներկայացնում է ապրանքի սահմանային օգտակարությունը այն դեպքում , եր այն աժանված է անվերջ փոքր մասերի: Եթե ապրանքի քանակը հավասար է ՕԽ, ապա այն ձեռք է երում ընդհանուր օգտակարության առավելագույն մակարդակը: Սահմանային օգտակարության կորը կարելի է ստանալ ընդհանուր օգտակարության կորից: Սահմանային օգտակարության կորը վկայում է այն մասին, որ ապրանքի հաջորդա ար օգտագործվող մասերի օգտակարությունը գնալով նվազում է, քանի որ աճում է պահանջմունքի ավարարվածության մակարդակը: Այս դեպքում, եր ապրանքի քանակությունը հավասար է ՕԽ–ի, սահմանային օգտակարությունը հավասարվում է 0 –ի: .

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.2 Y

Խ

Տ

Կորն ունի ացասական թեքություն, քանի որ ընդհանուր օգտակարության աճը նվազում է արիքների աճին զուգընթաց: Նվազող սահմանային օգտակարությունը թույլ է տալիս մեկնա անել նվազող պահանջարկի օրենքը: Կարելի է ենթադրել նան ացասական սահմանային օգտակարության առկայության մասին` ապրանքի Օ1 ծավալի համար: Անձը կորուստներ է կրում ացասական սահմանային օգտակարությամ ապրանքների սպառման դեպքում: Այսօրինակ ա88

րիքը դադարում է տնտեսական լինելուց: Սահմանային օգտակարության Ս ֆունկցիան անընդհատ ու դիֆերենցելի է ն ներկայացվում է կորի միջոցով: Սպառողը սկզ նական շրջանում տիրապետում է ապրանքի ՕԽ քանակության, իսկ 2 –ը այդ ապրանքի որոշակի քանակության հավելաճն է: ՕY առանցքի վրա ներկայացվում է սահմանային օգտակարությունը: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.3. Y

Տ

Ք

Ս

Խ

Խ+2

Անցնելով ՕԽ քանակի ապրանքի սպառումից (ՕԽ+2/ քանակի ապրանքի սպառմանը, սպառողն առավել լրիվությամ է ավարարում իր կարիքները: Եթե 2-ը անվերջ փոքր է, ապա Խ+2–ը ձգտում է համընկնել Խ –ի հետ, ն ԽՏՔԽ+2 եռանկյան մակերեսը համընկնում է ԽՏ օրդինատի հետ: Այս օրդինատը սպառողի տիրապետության տակ գտնվող ՕԽ քանակի ապրանքի սահմանային օգտակարությունն է: Սահմանային օգտակարության հասկացությունը հատուկ չէ միայն մեկ առանձին միավոր ապրանքին: Ցանկացած ապրանքի միավոր կարող է ունենալ իր սահմանային օգտակարությունը: 6.4.«Եկամտի էֆեկտ» ն «փոխարինման էֆեկտ» Օգտակարության օրդինալիստական/կարգային/ տեսությունը, ի տար երություն կարդինալիստական մոտեցման, հիմնվում է ավելի պարզեցված ենթադրությունների վրա: Օրդինալիստների /Վ. Պարետո, Ջ. Հիքս/ տեսության համաձայն սպառողին չի պահանջվում քանակապես գնահատել այս կամ այն արիքի օգտակարությունը, այլ ավա89

կան է կարգավորել ապրանքների ոլոր հնարավոր հավաքածուներն ըստ դրանց «նախընտրելիության»: Ակնհայտ է, որ ապրանքների հավաքածուները, որոնք սպառողին առավելագույն ավարարվածություն են երում, այսինքն` ունեն օգտակարության արձր աստիճան, ավելի նախընտրելի կլինեն նրա համար, իսկ ապրանքային հավաքածուները, որոնք միննույն ավարարվածությունն են երում, կունենան հավասար արժեք, ընդ որում, կարնոր չէ, թե մի հավաքածուն քանի միավոր օգտակարությամ է նախընտրելի մյուսից: Հետնա ար, ըստ այդ տեսության օգտակարության մաքսիմալացման խնդիրը կայանում է սպառողի սահմանափակ յուջեի պայմաններում ոլոր հնարավոր ապրանքային հավաքածուներից ամենանախընտրելին որոշելու մեջ: Օրդինալիստական տեսությունը սպառողի վարքը շուկայում ացատրում է «եկամտի էֆեկտի» ն «փոխարինման էֆեկտի» օգնությամ : «Եկամտի էֆեկտը» առաջանում է որպես սպառողի իրական եկամըտի փոփոխություն` կապված ապրանքների ն ծառայությունների գների փոփոխության հետ: Եթե ապրանքի գինը իջնում է, ապա սպառողի եկամտի գնողունակությունն ավելանում է: Այլ կերպ` ավելի ցածր գինը սպառողին հնարավորություն է տալիս նախկինի համեմատությամ լրացուցիչ դրամական եկամուտ ստանալ ն հնարավորություն է ընձեռում տվյալ ապրանքից ավելի մեծ քանակություն ձեռք երել: Դա պարզա անենք պայմանական օրինակով: Ենթադրենք, սպառողի եկամուտը կազմում է 2000 դրամ: Նա կարող է ձեռք երել 20 կգ կարտոֆիլ, որի մեկ կգ-ն արժե 100 դրամ: Եթե կարտոֆիլի գինն իջնի մինչն 50 դրամ, սպառողը կարող է գնել 40 կգ կարտոֆիլ: Կամ, կարտոֆիլի սպառումը թողնելով նախկին մակարդակում, «ազատված» փողով սպառողը կարող է ձեռք երել այլ ապրանքներ: Այսպիսով, ապրանքի գնի իջեցումը սպառողին իրապես ավելի հարուստ է դարձնում` դրամական եկամտի միննույն մեծության պայմաններում թույլ տալով ընդլայնել գնումների ծավալը: «Փոխարինման էֆեկտը» կայանում է նրանում, որ ապրանքի գնի իջեցումը հարա երականորեն թանկացնում է այլ ապրանքները: Մարդիկ ձգտում են այլ համեմատա ար թանկ ապրանքները ն ծառայությունները փոխարինել էժանացած արիքներով: Այլ ապրանքների անփոփոխ գների պայմաններում կարտոֆիլի իջեցված գինը ավելի գայթակղիչ կլինի գնորդների համար ն նրանք կավելացնեն կարտոֆիլի սպառումը` դրանով փոխարինելով այլ մթերքները, օրինակ, ձավարեղենը ն մակարոնեղենը: «Եկամտի էֆեկտը» ն «փոխարինման էֆեկտը» փոխազդում են ն

լրացնում միմյանց` գների իջեցման պայմաններում առաջ երելով “նորմալ” ապրանքների ն ծառայությունների սպառման ծավալների աճ: 6.5.Անտար երության կորեր ն յուջետային գիծ Ապրանքների օպտիմալ հավաքածուի սպառողական ընտրությունն իրականացվում է գնորդների ցանկություններին համապատասխան /որոշվելով նրանց ճաշակներով ն նախասիրություններով/ ն գնորդների հնարավորություններին համապատասխան /որոշվելով եկամուտների մեծությամ /: Ցանկությունների ն հնարավորությունների համեմատման մեխանիզմը ներկայացնում է անտար երության կորերի ն յուջետային գծի հայեցակարգը: Անտար երության կորի էությունը ավելի լիարժեք հասկանալու համար օգտվենք պայմանական օրինակից: Ենթադրենք, սպառողը գնում է 2 ապրանք 2 ն Y: Հավանա ար, գոյություն ունեն այս ապրանքների քանակների այնպիսի համադրություններ, որոնք սպառողին երում են 2 ն Y ապրանքների պահանջմունքների ավարարման միննույն աստիճանը, այսինքն` սպառողի համար միննույնն է, թե դրանցից որն ընտրի: 2 ապրանքի որոշակի քանակից հրաժարվելը փոխհատուցվում է այլընտրանքային ապրանքի ավելի մեծ քանակությամ : Ապրանքների համադրությունները, որոնք սպառողի համար միննույն համախառն օգտակարությունն ունեն, ներկայացված են հետնյալ աղյուսակում:

Ա ղ յ ու ս ա կ 6.1. «Անտար եր հավաքածուների» կառուցվածքը Ապրանքային հավաքածու Ճ Ց Շ D

2 ապրանք

Y ապրանք

Աղյուսակի տվյալները ներկայացնենք գծապատկերի տեսքով, հորիզոնական առանցքին նշանակելով 2 ապրանքի քանակը, իսկ ուղղահայացին` Y ապրանքի քանակը: Ստացված կետերը միացնելով սահուն գծով` կստանանք անտար երության կորը /գծապատկեր 6.5./, որը ներկայացնում է ապրանքների ոլոր հնարավոր համադրությունները, որոնք սպառողին միննույն ավարարվածություն են երում:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.4. Y

2 4 6 8

Անտար երության կոր Անտար երության կորը կարող է տարվել ապրանքների «գրաֆիկական տարածության» ցանկացած կետով: Գրաֆիկական հարթությունը լրացնելով անտար երության կորերով կստանանք անտար երության կորերի քարտեզը /գծապատկեր 6.5./: Ակնհայտ է, որ յուրաքանչյուր կոր համապատասխանում է ընդհանուր օգտակարության տար եր մեծության: Նախասկզ նական կորից վեր տեղադրված կորերը, որոնք գծապատկերում նշանակվում են Ե1, սպառողի համար ավելի մեծ օգտակարություն են ներկայացնում: Յուրաքանչյուր կոր, որն ավելի ցած է տեղադրված, համապատասխանում է ավելի փոքր համախառն օգտակարության: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.5. Y

Ե4 Ե3 Ե1 Ե2

Անտար երության կորերի քարտեզ

Վերը դիտարկված անտար երության կորերի քարտեզը արտացոլում է սպառողական նախասիրությունների համակարգը: Սպառողը ձգտում է ձեռք երել այն ապրանքային հավաքածու, որը պատկանում է կոորդինատների սկզ նակետից ամենահեռու գտնվող անտար երության կորին: Բայց սպառողի հնարավորությունները սահմանափակ են, այդ իսկ պատճառով ոչ ոլոր ապրանքային հավաքածուներն են նրան հասանելի: Սպառողի հնարավորությունները վերլուծելու համար տնտեսագիտության տեսության մեջ օգտագործվում է յուջետային գիծ հասկացությունը: Բերենք մի պարզ օրինակ: Ենթադրենք, սպառողն ունի 72 ԱՄՆ դոլար ֆիքսված եկամուտ, որը նա ծախսում է 2 ապրանքների` 2 ն Y, գնման վրա: Այդ ապրանքների գները չեն փոխվում, ընդ որում, 2 ապրանքն արժե 9, իսկ Y ապրանքը` 6 դոլար: Սպառողը, ելնելով իր նախասիրություններից, կարող է իր ամողջ եկամուտը ծախսել 2 ապրանքը գնելու վրա ն ձեռք երել 8 միավոր 2 ապրանքն /72:9Հ8/ կամ` Y ապրանքի առավելագույն քանակի գնման վրա, ձեռք երել 12 միավոր 7 ապրանք /72:6Հ12/: Վերջապես, նա կարող է որոշակի քանակական հարա երակցությամ ձեռք երել երկու ապրանքներից էլ /օրինակ, 2 միավոր 2 ն 9 միավոր Y, կամ 6 միավոր 2 ն 3 միավոր Y/: Եթե այս տվյալները ներկայացնենք գծապատկերով ն միացնենք ստացված կետերը ուղիղ գծով, ապա կստանանք սպառողական յուջետային գիծը, որը նութագրում է 2 ն Y ապրանքների համակցությունները: Սպառողը դրամական եկամտի ֆիքսված մակարդակի պարագայում կարող է ձեռք երել այդ ապրանքները /գծապատկեր 6.6/: Y Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.6.

Բյուջետային գիծ

Բյուջետային գիծն ունի երկու հատկություն. 1.Քանի որ սպառողների դրամական եկամուտները կարող են փոփոխվել, ապա յուջետային գծի դիրքը նս հաստատուն չի մնա: Ենթադրենք, սպառողի եկամուտը կրճատվել է 2 անգամ` կազմելով 36 ԱՄՆ դոլար: Հասկանալի է, որ այդ պայմաններում սպառողը կարող է ձեռք երել 2 ն Y ապրանքների ավելի քիչ քանակություն /2 ապրանքի 4 միավոր կամ Y ապրանքի 6 միավոր/: Գծապատկերում յուջետային գիծը կգրավի 81Ե1 դիրքը: Դրամական եկամտի աճը, ենթադրենք մինչն 90 դոլար, սպառողին թույլ կտա ավելացնել գնվող ապրանքների քանակները: Հիմա նա կարող է գնել 2 ապրանքի 10 միավոր կամ Y ապրանքի 15 միավոր: Բյուջետային գիծը կտեղաշարժվի աջ ն կգրավի 82Ե2 դիրքը /գծապատկեր 6.7/: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.7.

Ե1

Շ

Ե2

Բյուջետային գծի դիրքը եկամտի ն գների փոփոխության դեպքում 2.Ապրանքների ն ծառայությունների գների փոփոխությունը նս ազդում է յուջետային գծի վրա: Եթե երկու ապրանքների գներն էլ աճեն, յուջեի գիծը կտեղաշարժվի ներքն ն ձախ / 81Ե1 դիրքը/: Գների իջեցումը համազոր է եկամտի ավելացմանը, այդ իսկ պատճառով յուջեի գիծը կգրավի 82Ե2 դիրքը: Հարկ է ուշադրություն դարձնել նան նրան, որ ապրանքների գները կարող են փոխվել միմյանց նկատմամ : Այսպես, եթե 2 ապրանքի գինը ավելանա, իսկ Y ապրանքի գինը մնա նույնը, սպառողը կկարողանա 2 ապրանքից գնել ավելի քիչ քանակությամ , իսկ Y ապրանքի սպառումը կմնա նույն մակարդակում: Այս դեպքում կփոխվի յուջետային գծի թեքությունը ն այն կտեղաշարժվի 8Շ մակարդակ:

6.6.Սպառողական հավասարակշռություն Շուկայում սպառողի հավասարակշռված վիճակը որոշելու համար անհրաժեշտ է համադրել անտար երության կորերի քարտեզը ն յուջետային գիծը, որը գծապատկերի վրա անպայման շոշափում է անտար երության կորերից մեկը: Շոշափման կետը ներկայացնում է սպառողի հավասարակշռված վիճակը: Գծապատկեր 6.8.-ում սպառողական հավասարակշռությունը ձեռք է երվում d կետում, քանի որ յուջետային գիծը շոշափում է ոլոր հասանելի անտար երության կորերից ամենա արձրը: Այս իրավիճակում սպառողն ի վիճակի է ձեռք երել 4 միավոր 2 ապրանք ն 6 միավոր Y ապրանք` ամ ողջությամ ծախսելով իր ունեցած դրամական միջոցները: Սպառողական հավասարակշռության կետում սպառողի հնարավորությունները համընկնում են սահմանափակ եկամտի պայմաններում օգտակարությունը մաքսիմալացնելու ցանկության հետ: Y

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 6.8. f

d Ե Շ

Սպառողական հավասարակշռություն Ուշադրություն դարձնենք 8 ն Շ կետերին: Այս կետերով ներկայացվող ապրանքների համակցությունները նս հասանելի են սպառողին, այց նրա եկամտի պայմաններում կ երեն պահանջմունքների ավելի քիչ ավարարում, քանի որ ավելի ցածր անտար երության կորի վրա են գտնվում: f կետը, որը գտնվում է կոորդինատային առանցքներից ամենահեռու գտնվող անտար երության կորի վրա, ավելի նա95

խընտրելի է սպառողի համար, քանի որ d կետի համեմատությամ օգտակարության ավելի արձր աստիճան է արտահայտում: Բայց եկամտի ն ապրանքների գների տվյալ մակարդակում սպառողը չի կարող այդ կետին հասնել: Այսպիսով, սպառողի երջանկությունը որպես գնորդ տեսականորեն ձեռք է երվում միայն «սպառողական հավասարակշռության» կետում, որտեղ նա իր տնօրինելի յուջեի շրջանակներում կարողանում է հասնել իրեն հասանելի անտար երության կորերից ամենա արձրին:

Թեմա 7. Արտադրության ծախքեր ն շահույթ Հաստատուն ծախքեր (ծախսեր) - ԷՇ Փոփոխուն ծախքեր - ՄՇ Ընդհանուր ծախքեր -1ՇՀ1ԷՇ+1ՄՇ Միջին ծախքեր - ՃՇ Միջին հաստաուն ծախքեր ՃԷՇՀ1ԷՇ/Օ Միջին փախփաւն ծախքեր ՃՄՇՀ1ՄՇ/Օ Միջին ընդհանուր ծախքեր Ճ1ՇՀ(ՃԷՇ+ՃՄՇ)/1Շ/Օ Մահմանային ծախքեր - ԽՇՀ

Մահմանային եկամուտ - ԽR Ընդհանուր եկամուտ (հասույթ) - 1R Մահմանային արտադրանք - ԽՔ Մահմանային հասույթ - ԽRՔ Ընդհանուր ծափպը (քանակը)-1Օ Միջին արդյունք - ՃՔ Միջին եկամուտ - ՃR Ընդհանուր հաստատուն ծախքեր -1RՇ Ընդհանուր փոփոխուն ծախքեր - 1ՄՇ Ընդհանուըր շահույթ - 1Ք

7.1. Արտադրության ծախքեր ն շահույթ հասկացությունը Արտադրության ծախքեր հասկացությունը հիմննավորվել է ռեսուրսների սակավության փաստով ն դրանց այլընտրանքային օգտագործման հնարավորությունով: Ռեսուրսները, օգտագործվում են արտադրության մեջ, փոխարկվում արտադրության գործոնների` աշխատանք, կապիտալ, հող: Ֆիրման իր գործունեութան մեջ կարող է օգտագործել ինչպես օտար արտադրության գործոններ, այնպես էլ իր սեփականը: Բոլոր դեպքերում ցանկացած ռեսուրսի օգտագործում, անկախ նրանից թե ում է պատկանում, կապված է որոշակի ծախքերի հետ: Եթե ձեռնարկությունը վարձում է անվորներ, գնում սարքավորումներ, վերցնում վարկ, ապա նրա արտադրության մեջ օգտագործվում են օտար ռեսուրսներ: Տվյալ դեպքում հաշվարկում են արտադրության ացահայտ ծախքերը` արտաքին (կամ հաշվապահական) ծախսեր` արտահայտված ոչ սեփական արտադրության գործոնների ձեռք երման փաստացի գներով: Բացի այդ, ձեռնարկությունը կարող է օգտագործել իրեն պատկանող որոշակի ռեսուրսներ` տարածք, դրամական միջոցներ, հող, ապրանքանիշ ն այլն: Այդպիսի ռեսուրսները ձեռնարկությունը ոչ մեկից չի գնել, քանի որ դրանք նրա սեփականությունն է: Այնուհանդերձ, ձեռնարկությունը կատարել է որոշակի ծախսեր, սակայն դրանց մեծությունը նա չի կարող սահմանել փաստացի գներով: Ոչ ացահայտ` ներքին կամ տնտեսական ծախքերը կապված են

ձեռնարկության սեփական ռեսուրսների կիրառման հետ: Այդպիսի «չվարձատրվող» ծախսերն անմիջականորեն չեն ազդում հաշվապահական ծախքերի մեծության վրա, ն կապված չեն ձեռնարկոթյան հաշվարկային հաշվում գտնվող դրամական միջոցների շարժի հետ: «Ոչ ացահայտ» ծախքերը նութագրվում են նրանով, որ դրանք փոխարկվում են «կորցված» շահույթի կամ, հակառակը: Կարճաժամկետ ընթացքում ոչ ացահայտ ծախքերի « եռը» կարող է լինել ֆիրմայի համար չշոշափելի, այց դրանք կարող են զգալի ազդեցություն ունենալ նրա դիրքի վրա ապագայում: Օրինակ, սեփական աշխատանքային գործոնի ոչ ացահայտ ծախքեր են եկամտի (աշխատավարձի) այն մեծությունը, որը ձեռնարկատերը կստանար ի րն վարձու աշխատող մեկ այլ ձեռնարկությունում աշխատելիս: Սեփական կապիտալն` այն եկամուտն է, որ նա կստանար, եթե չներդներ իր դրամական միջոցներն արտադրության մեջ, այլ կիրառեր դրանք այլ կերպ` ներդնելով անկային հաշվին սեփական հողը` վարձակալության վճարի մեծությունը, որը նա կկարողանար ստանալ, եթե տարածքը հանձներ վարձակալության: Ինտելեկտուալ սեփականության եկամուտը, որը նա կարող էր ստանալ իր պատենտների, սեփական ապրանքանիշի, հնարքների արդյունավետ օգտագործումից: Ֆիրմայի ծախսերի գնահատման տար երությունը հիմք է տալիս ձնավորել շահույթի տար եր սահմանումներ: Հաշվապահական շահույթը` ընդհանուր վաճառքից ստացված հասույթի ն արտադրության ացահայտ ծախքերի միջն տար երությունն է: Տնտեսական շահույթը` ընդհանուր վաճառքից ստացված հասույթի ն արտադրության ացահայտ ն ոչ ացահայտ ծախքերի միջն տար երությունն է: Հենց տնտեսական, ն ոչ թե հաշվապահական, շահույթն է հանդիսանում ձեռնարկության հաջողության չափանիշը: Հաշվապահական ն տնտեսական հաշվարկների տար երությունը կարելի է պարզա անել է հետնյալ պայմնական թվերով: Աղյուսակից երնում է, որ եթե հաշվապահական շահույթը դրական է, ապա տնտեսական շահույթը լինում է ացասական: Դա նշանակում է, որ ձեռնարկությունը պետք է գտնի գործունեության ավելի շահութաեր ոլորտ, որը նրան կ երի առնվազն 50 հազ. դրամ, իսկ ձեռնարրկությունից փոխառված 2000 հազ. դրամը պետք է երի առնվազն 109 տարեկան եկամուտ:

Աղյուսակ 7.1 Հաշվապահական ն տնտեսական շահույթ Ձեռնարկութան ծախսերի ն շահույթի կառուցվածքը 1. Հասույթ (1R) 2. Բացահայտ ծախսեր ա. հումք ն նյութեր . վառելանյութ ն էներգիա գ. աշխատավարձ դ. (1000) փոխառու միջոցների տոկոս` 109 տարեկան շուկայական տոկոսադրույքի պայմաններում 3. Ոչ ացահայտ ծախսեր ա. ձեռնարկատիրոջ ժամանակի այլընտրանքային արժեքավորումը . սեփական կապիտալի (2000) այլընտրանքային արժեքը (109 տարեկան տոկոսադրույքի պայմաններում) 4. Հաշվապահական շահույթ 1-2 5. Տնտեսական շահույթ 1-2 -3

հաշվապահական շահույթ

տնտեսական շահույթ

7.2. Ձեռնարկության, (ֆիրմայի) գործելու առանձնահատկությունները տար եր պայմաններում Դիտարկենք ձեռնարկության գործունեության ամենապարզ տարերակը: ա) շուկայում այն միայն ձգտում է առավելագույնի հասցնել իր շահույթը, ) կիրառվող տեխնոլոգիայի մակարդակը մնում է անփոփոխ, գ) ձեռնակությունն իր եկամուտների ն ծախքերի վերա երյալ ունի լիարժեք տեղեկատվություն: Այլ կերպ` ձեռնակությունը գործում է մաքուր մրցակցության պայմաննեորում, արտադրում է միատեսակ արտադրանք ն միննույն ժամանակ չի կարող ինքնուրույն որոշել ապրանքի գինը, քանի որ այն որոշվում է ացարձակապես տվյալ ապրանքի շուկայում ստեղծված առաջարկի ն պահանջարկի հիման վրա: Այսպիսով, ենթադրվում է, որ ձեռնարկության գործելակերպը (վարքագիծը) ռացիոնալ է, ն նրա նպատակն է ստանալ առավել արձր

շահույթ, որը ընդհանուր հասույթի ն արտադրության ծախքերի տար երությունն է: Այսինքն` շահույթը հավասար է 1R-1Շ, որտեղ 1R-ը թնդհանուր հասույթն է, 1Շ` ծախքերը: Դիտարկենք յուրաքանչյուր աղադրիչ, որից կախված է ձեռնարկության շահույթի մեծությունը: Սկսենք արտադրության ծախքեր հասկացությունից, որը տվյալ դեպքում քննարկվում է (դիտարկվում է) տնտեսական իմաստով, այսինքն հաշվի առնելով ոչ ացահայտ ծախքերը: Արտադրության ծախքերի ամենաընդհանուր սահմանումը` արտադրության գործոնների (աշխատանք, կապիտալ, հող) կիրառման համար ծախսեր: Արտադրության գործընթացում կիրառվող արտադրության գործոնների միջն փոխհարա երությունները նկարագրվում են արտադրական ֆունկցիայով: Արտադրական ֆունկցիան ցույց է տալիս արտադրանքի (Օ) առավելագույն թողարկումը, որը կարող է արտադրել ֆիրման յուրաքանչյուր առանձին արտադրության գործոնների զուգակցումով: Պարզության համար ենթադրենք, որ կիրառվող գործոնները երկուսն են` աշխատանքը (Լ) ն կապիտալը (K): Այդ դեպքում արտադրական ֆունկցիան կունենա հետնյալ տեսքը`

ՕՀԷ(Լ,K)

Այս անաձնում արտադրանքի թողարկումը կախված է արտադրության աշխատանքի գործոնից, իսկ կապիտալի մակարդակը կլինի ֆիքսված: Այլ կերպ` մենք ուսումնասիրում ենք ձեռնարկության գործունեությունը կարճ ժամանակահատվածում, որի ընթացքում ձեռնարկությունը կարողանում է ավելացնել արտադրողական հզորությունները: Այդ դեպքում արտադրության թողարկման աճին կարելի է հասնել միայն կենդանի աշխատանքի, հումքի ն այլ ռեսուրսների մեծ քանակության շնորհիվ: Ի տար երություն երկար ժամանակահատվածի, որում տեղի է ունենում արտադրության ոլոր գործոնների (այդ թվում նան կապիտալի) փոփոխություն, այսինքն` ներդրվում են նոր արտադրական հզորություններ, կարժ ժամանակահատվածը նութագրվում է ինտենսիվության արձր մակարդակով ն հին հզորությունների կիրառմա : Հարկ է հաշվի առնել, որ կարճ ժամանակահատվածի որոշումը առանձնահատուկ է յուրաքանչյուր ոլորտի համար, ն գոյություն չունի ոլոր ձեռնարկությունների համար միննույն կարճ ժամանակաշրջան:

7.3. Միջին սահմանային արդյունք: Նվազող հատույցի օրենքը Դիտարկենք մի այնպիսի իրավիճակ, եր կապիտալը հանդես է գալիս որպես անփոփոխ արտադրական գործոն, իսկ աշխատանքը` փոփոխական: Ընդ որում, ձեռնարկությունը կարող է ավելացնել արտադրությունը, օգտագործելով ավելի մեծ քանակությամ աշխատանքային ռեսուրսներ: Վերցնենք հագուստ արտադրող ձեռնարկություն: Այստեղ կա սարքավորումների կայուն քանակություն, այց կարելի է վարձել ավելի շատ կամ քիչ քանակությամ անվորներ` սարքավորումներն սպասարկելու ն կարելու նպատակով: Անհրաժեշտ է որոշել, թե որքան անվոր (Լ) պետք է վարձել ն որքան հագուստ (Օ) արտադրել: Դա որոշելու համար հարկ է իմանալ, որքանով է ավելանում թողարկվող արտադրանքի քանակությունն օգտագործվող աշխատանքային ռեսուրսների ավելացմանը զուգահեռ: Այն պարզա անված է ստորն երված աղյուսակի առաջին երկու սյունյակում:

Աղյուսակ 7.2 Աշխատողների թվի ու թողարկվող արտադրանքի փոխադարձ կապը Աշխատողների քանակությունը Լ

Թողարկվող արտադրանքի ընդհանուր ծավալը, 1Օ

Միջին արդյունք, ՃՔՀ1Օ/Լ

Սահմանային արդյունք,

ԽՔՀ1Օ/Լ

Պարզա անենք աղյուսակում երված ցուցանիշները:  Թողարկվող արտադրանքի ընդհանուր ծավալն (արժեքային արտահայտությամ ) (1Օ)` արտադրանքի ընդհանուր քանակությունն որոշակի ժամանակահատվածում: Եթե արտադրության ոլոր սգործոնները, ացառությամ մեկի, մնում են անփոփոխ, ապա 1Օ-ն կավելանա կամ կնվազի` կախված կիրառվող փոփոխական ռեսուրսի ավելացու101

մից կամ նվազումից:  Միջին արդյունք (ՃՔ)` արտադրանքի քանակությունն է մեկ միավոր փոփոխական գործոնի (տվյալ դեպքում` աշխատանքի) հաշվարկմամ : ՃՔ Հ 1Օ/Լ Այն ցույց է տալիս մեկ անվորին ընկնող թողարկվող արտադրանքի միջին քանակը: Ինչպես երնում է աղյուսակ 2-ից, միջին արդյունքի ՃՔ մեծությունը սկզ ում ավելանում է, այնուհետն սկսում է նվազել, սակայն եր եք չի ընդունում ացասական կամ զրոյական արժեք:  Սահմանային արդյունք (ԽՔ)` համընդհանուր արդյունքի մեծության փոփոխությունն է արդրության մեջ յուրաքանչյուր փոփոխական գործոնի լրացուցիչ միավորի ներդրման հաշվին: Մեր օրինակում փոփոխական գործոն է հադիսանում աշխատանքը, այդ իսկ պատճառով, սահմանային արդյունք է համարվում աշխատանքի սահմանային արդյունքը: Այն ցույց է տալիս, թե որքան արտադրանք արտադրեց հաջորդ աշխատողը` նախորդի համեմատությամ : Սահմանային արդյունքը կարող է ընդունել ինչպես դրական, այնպես ն ացասական մեծություններ: ԽՔՀ1Օ/Լ ՃՔ ն ԽՔ կորերի նութագիրը ացվում է նվազող հատույցի օրենքով: Նվազող հատույցի օրենքն արտադրության տեսության մեջ խաղում է նույնքան հիմնավոր դեր, որքան ն սահմանային օգտակարության նվազման ենթադրությունը սպառման տեսության մեջ: Սահմանային օգտակարութայն նվազման օրենքը թույլ է տալիս ացատրել ընդհանուր օգտակարությունն առավելագույնի հասցնելու սպառողի վարքագիծը, ն դրանով իսկ որոշել գնից կախված պահանջարկի ֆունկցիայի նույթը: Նման կերպով, նվազող փոխհատուցման օրենքի հիման վրա է ացատրվում եկամուտն առավելագույն չափի հասցնելու արտադրողի վարքագիծը, ն որոշվում գնից կախված առաջարկի ֆունկցիայի նույթը` կարճ ժամանակահատվածում: Համաձայն նվազող փոխհատուցման օրենքի, որքանով ավելանում է արտադրական որնէ գործոնի օգտագործումը (եր այլ գործոնները մնում են անփոփոխ), արդյունքում հասնում են այն կետի, որում այդ գործոնի լրացուցիչ կիրառումը կ երի թողարկվող արտադրանքի նվազմանը: Եր արտադրության գործոնի դերում դիտարկվում է աշխատանքը (կապիտալը մնում է անփոփոխ) աշխատանքային ծախսերի որոշակի աճն էականո102

րեն ավելացնում է թողարկվող արտադրանքը, քանզի անվորները ստանում են լրացուցիչ մասնագիտացման հնարավորություն: Եր աշխատողների քանակը դառնում է չափից մեծ, որոշակի գործողություններ դառնում են անարդյունավետ, ն աշխատանքի սահմանային արդյունքը նվազում է: Նվազող փոխհատուցման օրենքը ամեննին չի ենթադրում արտադրողականության ն արտադրության զարգացման անկում: Այն տեղի է ունենում միայն այն դեպքերում, եր արտադրության մեջ ներդրվող գործոնների որոշակի մասը մնում է անփոփոխ: Այսպիսով, նվազող փոխհատուցման օրենքի գործողության պայմանները հիմնվում են երկու կարնորագույն ենթադրությունների վրա. առաջինը` ներդրվող գործոնների մեծությունը անփոփոխ է, ացառությամ միակ փոփոխական գործոնի` աշխատանքի: երկրորդը` «աշխատանքի» գործոնը որակապես միասեռ է: Այլ կերպ` ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր հավելյալ անվոր ունի միննույն հմտությունները, կրթությունը, որակավորումը ն այլն: Սահմանային արդյունքը սկսում է նվազել ոչ թե այն պատճառով, որ ավելի ուշ վարձված անվորներն ավելի քիչ որակավորում ունեն, այլ, որովհետն նրանց հարա երական ավելի մեծ քանակությունը զ աղված է կապիտալ ծախսերի մեծության անփոփոխ պայմաններում: Ձեռներեցի համար կարնոր է որոշել արտադրության այն սահմանը, որից հետո արտադրանքի թողարկումը դառնում է անիմաստ: 7.4. Հաստատուն ն փոփոխուն ծախքերի գծապատկերները Արտադրության ծախքերը, կարճատն ժամանակահատվածում, աժանվում են հաստատուն ն փոփոխուն ծախքերի: Հաստատուն ծախքերը (ԷՇ) - այն ծախքերն են, որոնք կախված չեն թողարկվող արտադրանքի ծավալից: Օրինակ, շենքերի ն շինությունների ինչպես նան սարքավորումների շահագործման ծախսումները, վարչա-կառավարչական ծախսերը, անվտանգության, վարձակալական վճարի, վարկային տոկոսադրույքների, ապահովագրական վճարների, հարկերի որոշ տեսակների (գույքահարկ) համար կատարված ծախսերը: Այլ կերպ` հաստատուն ծախքերը` դրանք արտադրական ծախքերն են, նույնիսկ եթե արտադրության թողարկումը հավասար է զրոյի: Փոփոխուն ծախքերն (ՄՇ) - արտադրության այն ծախքերն են, որոնք փոփոխվում են` կախված թոխարկվող արտադրանքի ծավալից: Դրանց են վերա երում անվորների աշխատավարձի, հումքի, նյութե103

րի, կիսաֆա րիկատների, էլեկտրոէներգիայի, գործիքների, վառելիքի ն այլն համար կատարված ծախսերը: Հաստատուն ն փոփոխուն ծախքերի գումարը իրենից ներկայացնում է համախառն ծախքերի մեծություն` 1Շ. 1Շ Հ ԷՇ + ՄՇ, որտեղ, 1Շ – արտադրության ընդհանուր ծախքերն են Օ քանակությամ միավոր արտադրանք արտադրելու դեպքում, ԷՇ – հաստատուն ծախքերը, ՄՇ- փոփոխուն ծախքերը Օ քանակությամ արտադրանք արտադրելու դեպքում: Ձեռնարկատիրոջ համար կարնոր է իմանալ, թե համախառն ծախքերից որ մասն է աժին ընկնում հաստատուն ծախքերին ն որը` փոփոխուն ծախքերին, քանի որ հաստատուն ծախքերը նա չի կարող նվազեցնել (ի տար երություն փոփոխուն ծախքերի): Եվս մեկ անգամ ընդգծենք, որ տվյալ դասակարգումը ընդունելի է միմիայն կարճատն ժամանակահատվածի համար, քանի որ երկարատն ժամանակահատվածում ոլոր համախառն ծախքերը դառնում են փոփոխուն, քանզի ոլոր սարքավորումները կարող են փոխարինվել կամ վաճառվել: Արտադրության ծախքերի կախվածությունը թողարկվող արտադրանքի ծավալից ներկայացնենք գծապատկերով. Գծապատկեր 7.2. TԸ

TԸ ՄԸ իԸ

ՄԸ

իԸ

իԸ Օ

Օx

Հաստատուն ն փոփոխուն ընդհանուր ծախքերի կորեր Հաստատուն ծախքերի կորը (ԷՇ) ունի ուղիղ գծի տեսք, որը մշտապես գտնվում է կորդինատների առանցքից արձր, ն ա ցիսների

առանցքին զուգահեռ, քանի որ հաստատուն ծախքերը կախված չեն թողարկվող արտադրանքի քանակից: Փոփոխուն ծախքերի կորը սկսվում է կոորդինատների սկզ ից, ն ունի դրական շեղում (որքան մեծ է թողարկվող արտադրանքի ծավալը, այնքան արձր է փոփոխուն ծախքերի մակարդակը): համախառն ծախքերի կորն ուղիղ գծի ն կորի «գումարն է»` սկսվում է ԷՇ գծի ն օրդինատների առանցքի հատման կետից, ընդ որում, իր ձնով ն թեքությունով այն կրկնում է փոփոխուն ծախքերի կորի ձնը ն թեքությունը: 1Շ ն ՄՇ կորերի միջն ընկած տարածությունը համապատասխանում է ԷՇ մեծությանը, դրա համար այդ երկու կորերը զուգահեռ են միմյանց ն չեն հատվում: Հենց նվազող փոխհատուցման օրենքի գործողությամ է որոշվում փոփոխուն ն համախառն կորերի ձնը, որոնք թեն 1Օ-ի աճի հետ զուգահեռ աճում են, սակայն դանդաղ, իսկ սկսված Օ" որոշակի մակարդակից նրանց աճի տեմպը կտրուկ ավելանում է: Համախառն, փոփոխուն ն հաստատուն ծախքերրի կորերի հատումը տեղի է ունենում արտադրության մեջ ներդրվող գործոնների գների աճի հետնանքով: Այսպես, կառավարչական անձնակազմի աշխատավարձի ավելացումը, որը վերա երում է նան հաստատուն ծախքերին, կտեղափոխի 1Շ ն ԷՇ կորերն ավելի վերն, իսկ ՄՇ կորը կմնա անփոփոխ, ընդ որում, 1Շ-ի շեղումը չի փոխվի, այն զուգահեռ կտեխափոխվի վերն: Փոփոխուն գործոնների գների փոփոխումը կնպաստի 1Շ ն ՄՇ կորերի հատմանը, իսկ ԷՇ գիծը կմնա անփոփոխ, ընդ որում, 1Շ ն ՄՇ կորերի սկզ նակետերը չեն փոխվի, իսկ կորերը փոփոխուն գործոնների գների աճից կտեղափոխվեն աջ կամ համապատասխանա ար գների անկման հետ զուգահեռ` դեպի ձախ: Այս դեպքում ամենակարնորն է, որ երկու կորերի թեքությունները կփոփոխվեն: 7.5. Միջին ն սահմանային ծախքերի կորերը Սակայն արտադրողին հաճախ հետաքրքրում է ոչ թե համախառն, այլ միջին ծախքերի մեծությունը (քանի որ առաջինների ավելացման ետնում կարող է թաքնվել երկրորդների նվազումը): Միջին ծախքերը որոշվում են հետնյալ անաձնով. 1Շ ԷՇ ՄՇ Ճ1Շ Հ Հ +

Հ ՃԷՇ+ՃՄՇ

Օ Օ Օ որտեղ, Ճ1Շ – Օ միավոր արտադրանքի թողարկման պայմաններում միջին համախառն ծախքերն են, ՃԷՇ - Օ միավոր արտադրանքի թողարկման պայմաններում

միջին հաստատուն ծախքեր, ՃՄՇ - Օ միավոր արտադրանքի թողարկման պայմաններում միջին փոփոխուն ծախքեր: Ձեռնարկատիրոջ համար առավել կարնոր նշանակություն ունեն սահմանային ծախքերը, որոնք ցույց են տալիս, թե թողարկվող արտադրանքի ծավալը մեկ միավորով ավելացնելու դեպքում, որքանով կփոփոխվեն համախառն ծախքերը: 1Շ ԽՇ Հ Օ որտեղ ԽՇ – սահմանային ծախքերն են: Քանի որ հաստատուն ծախքերը չեն փոփոխվում, ապա դրանց փոփոխումը միննույն է` միշտ հավասար է զրոյի, այստեղից հետնում է, որ

ԽՇ Հ

1Շ Օ

Հ

ԷՇ Օ

+

ՄՇ Օ

Հ

ՄՇ Օ

Սահմանային ծախքերը ցույց են տալիս, թե որքան կարժենա ֆիրմային թողարկվող արտադրանքի ծավալը մեկ միավորով ավելացումը, այդ պատճառով դրանք կարելի է հաշվարկել ինչպես համախառն ծախքերի (1Շ) աճ (փոփոխում), այնպես էլ փոփոխուն ծախքերի (ՄՇ) աճ, սակայն ոչ ՃՄՇ-ի կամ Ճ1Շ-ի հաշվին: Ինչպես արդեն նշվել է, 1Շ կորի թեքությունը կախված չէ ԷՇ-ից, այլ որոշվում է փոփոխուն ծախքերի թեքությունով, այդ իսկ պատճառով հենց ՄՇ/Օ ցույց է տալիս 1Շ-ի թեքությունը, իսկ դրանք էլ հենց սահմանային ծախքերն են: Հաջորդա ար ուսումնասիրենք միջին ծախքերի յուրաքանչյուր կորը, ն սկսենք միջին հաստատուն ծախքերի ֆունցիայից` ՃԷՇ: Քանի որ ԷՇ անփոփոխ է ցանկացած արտադրության պայմաններում, իսկ ՃԷՇՀԷՇ/Օ, ապա ՃԷՇ-ի սկզ նակետը կհամապատսախանի ԷՇ մեծությանը, իսկ թողարկվող արտադրանքի քանակի ավելացումը կնպաստի ՃԷՇ-ի նվազմանը: Եթե թողարկվեր ընդամենը մեկ միավոր արտադրանք, ապա ՃԷՇՀԷՇ: Եր արտադրվում է ավելի մեծ քանակի միավոր արտադրանք, ապա դրանց վրա հավասարաչափ աշխվում է հաստատուն ծախքերի ողջ եռը: Դա է պատճառը, որ արտադրության ծավալի ավելացման հետ միջին հաստատուն ծախքերը նվազում են, իսկ դրանց մեծությունը ձգտում է զրոյի: Այստեղից հետնում է, որ ՃԷՇ կորը չի հատում միջին ն սահամանային մեծությունների կորերից ոչ մեկը:

Գծապատկեր 7.2. ՃիԸ

ՃիԸ Q

Միջին հաստատուն ծախքերի կորը: ՃՄՇ ն ԽՇ կորերը: Քանի որ մենք ելնում էինք նրանից, որ աշխատանքը հանդիսանում է միակ փոփոխուն ռեսուրսը, ապա մեկ միավոր արտադրանքին աշխատանքային ծախքերը, հավասարազոր են փոփոխուն ծախքերին` ընկած մեկ միավոր արտադրանքի, կամ ՃՄՇ: ՃՄՇ-ի ն ԽՇ-ի կապը միջին ն սահմանային արդյունքների մեծության ն արտադրույթան ընդհանուր ծավալի միջն ներկայացված է հետնյալ գծապատկերում: Գծապատկեր 7.3. թողարկման ընդհանուր ծավալ

Արտադրության ընդհանուր ծավալի փոխադարձ կապը ԽՇ, ՃՄՇ, ՃՔ ն ԽՔ կորերի հետ Եր արտադրության ընդլայնման սկզ ում ՃՔ մեծությունը փոքր է, ՃՄՇ-ները մեծ են: Բանվորների թվաքանակի աճի հետ զուգահեռ ՃՔ-ն

մեծանում է, որը երում է համապատսախանա ար ՃՄՇ-ի անկմանը: Եր ՃՔ-ն հասնում է իր առավելագույն միավորին, ՃՄՇ-ն կլինի նվազագույն: Այնուհետն, որքան ավելի մեծ քանակով անվորներ կներգրավվեն արտադրությունում, այնքնան ՃՔ-ի մեծությունը կսկսի նվազել, իսկ ՃՄՇ-ինը` աճել: Դիտարկենք ԽՇ ն ԽՔ կորերի փոխադարձ կապը: ԽՇ կորը ցույց է տալիս այն ծախսերը, որոնք ֆիրման ստիպված կլինի կատարել` արտադրանքի լրացուցիչ միավոր թողարկելու դեպքում: Միջին ծախքերի ցուցանիշները չեն տալիս նման տեղեկատվություն: ԽՇ սահմանային ծախքերի կորը հատում է ՃՄՇ կորը նվազագույն կետում: Դա ացատվում է նրանով, որ քանի դեռ սահմանային մեծությունն ավելացված փոփոխուն ծախքերի գումարին մնում է այդ ծախքերի միջին մեծությունից ցածր, միջին ծախքերի ցուցանիշը անհրաժեշտության հետ նվազում է: Լինում է միջին փոփոխուն ծախքրից աճեն: Եվ այսպես, ՃՄՇ կորի նույթը որոշվում է ՃՔ կորով, իսկ ԽՇ կորինը, համապատասխանա ար` ԽՔ կորով: Այդ հակառակ կախվածությունը կարելի է ացատրել հետնյալ կերպ. եր աշխատանքի Լ միավորը կիրառվում է արտադրական ընթացքում, ապա փոփոխուն ծախքերը. ՄՇՀ ՄּԼ որտեղ Մ- աշխատավարձի ֆիքսված մակարդակն է: ՃՄՇ Հ

ՄՇ Օ

Հ

ԼՄ Օ

Հ

Մ Օ

Հ

Մ ՃՔ

Հ

ՇoոՏt ՃՔ

Նման կերպով որոշվում է ԽՇ-ի ն ԽՔ-ի միջն կախվածությունը: ԽՇ Հ

1Շ Օ

Հ

ՄՇ Օ

Հ

ՄԼ Օ

Հ

Մ ԽՔ

Հ

ՇoոՏt ԽՔ

Ճ1Շ համախառն միջին ծախքերի կորի նույթը որոշվում է. ա) ՃՄՇ միջին փոփոխուն ծախքերի կորի տեսքով, ) ՃԷՇ միջին հաստատուն ծախքերի կորի տեսքով: Հիշեցնենք, որ ՃԷՇՀՃ1Շ-ՃՄՇ. Քանի որ Օ թողարկման ծավալի ավելացման հետ ԷՇ միջին հաստատուն ծախքերը փոքրանում են, ապա ակնհայտ է, որ Ճ1Շ ն ՃԷՇ կորերը մոտենում են` Օ-ի ավելացմանը զուգահեռ: Ճ1Շ կորը, ընդհանուր առմամա , ունի միննույն ձնը, ինչ ՃՄՇ կորը. այն միայն սկզ ում է թեքվում վերն (քանի որ ՃԷՇ հանդիսանում է

նվազող արտադրության յուրաքանչյուր ծավալում, ապա Ճ1Շ կորը հասնում է իր նվազագույն ցուցանիշին թողարկման (Օ) ավելի արձր ծավալում, քան ՃՄՇ-ն): Բոլոր միջինների ն ԽՇ կորերը ներկայացված են ստորն գծապատկերում: Գծապատկեր 7.4. ԽԸ

ՃTԸ ՃՄԸ ՃիԸ ԽԸ

ՃTԸ ՃՄԸ

d ոiո c b

ոiո

ոiո ՃիԸ Q

Միջին ն սահմանային ծախքերի կորեր Սահմանային ծախքերի կորը կտրուկ իջնում է ներքն, հասնում է իր նվազագույն կետին, այնուհետն` կտրուկ արձրանում վեր: Դա ացատրվում է նրանով, որ փոփոխուն ծախքերը, հետնա ար նան ընդհանուրը, նվազող փոխհատուցման օրենքի գործողության ներքո սկզ ում աճում է նվազող, այնուհետն աճող տեմպերով: ԽՇ կորը չի հատում ՃԷՇ-ն, ն սկզ նական շրջանում ավելի ցածր է Ճ1Շ-ից ն ՃՄՇ-ից, սակայն նվազող փոխհատուցման օրենքի հետնանքով դրանք արձրանում են ն մեկից ն մյուսից վերն, ցուցադրելով, թե որքան թանկ է դառնում ձեռնարկության համար յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորի արտադրությունը: 7.6. Ֆիրմայի, ձեռնարկության ընդհանուր, միջին ն սահմանային հասույթը ն դրա պահանջարկի կորի առանձնահատկությունը Այժմ դիտարկենք ձեռնարկության հասույթի մեծության որոշման հետ կապված հարցերը:

Ձեռնարկության ընդհանուր հասույթի (1R) տակ հասկացվում է թողարկված ոլոր Օ արտադրանքի միավորների իրացումից ստացված հասույթը. 1RՀ ՔּՕ, որտեղ 1R-ընդհանուր հասույթն է, Ք-ն իրացման գինը, Օ-ն արտադրանքի միավորի քանակը: Միջին հասույթը (ՃR) արտադրանքի մեկ միավորի իրացումից ստացված հասույթն է. ՃRՀ1R/ՕՀՔּՕ/ՕՀՔ. Միջին հասույթը հավասար է միավոր ապրանքի գնին: Սահմանային հասույթը (ԽR) ընդհանուր հասույթի հավելաճն է, որն համապատասխանում է մեկ միավորի վրա ձեռնարկության կողմից թողարկվող արտադրանքի քանակի ավելացմանը: Եթե ձեռնարկության թողարկումը ավելացվում է Օ միավորով, ընդհանուր հասույթը կավելանա 1R դրամական միավորով, ուստի ԽRՀ1R/Օ: Հարկ է նշել, որ եթե ընդհանուր հասույթի կախվածությունը թողարկվող արտադրանքի ծավալից տվյալ ձեռնարկության համար ներկայացվի անընդհատ տար երակվող ֆունկցիայի տեսքով, ապա սահմանային հասույթը կլինի հենց այդ ֆունկցիայի ածանցյալը. ԽRՀd1R/dՕ: Այժմ դիտարկենք միջին ն սահմանյին հասույթների մեծությունների միջն փոխհարա երությունները: Եթե ձեռնարկության կողմից թողարկվող ոլոր ապրանքներն իրացվեն միննույն գնով, ապա լրացուցիչ միավոր ապրանքի վաճառքից ստացված հասույթն իրենից կներկայացնի միջին հասույթ ՃR` ապրանքի գնին (Ք) հավասար: Ապրանքի գինը կախված չէ թողարկվող արտադրանքի ծավալից, ն թողարկվող ծավալի փոփոխության դեպքում գինը կմնա անփոփոխ, սահմանային հասույթը հավասար կլինի արտադրանքի լրացուցիչ միավորի իրացումից ստացված հասույթին (իրացման գնին) ԽRՀՃRՀՔ: Պահանջարկի կորը ձեռնարկության տեսանկյունից ներկայացված է ստորն: Ապրանքի ցանկացած քանակություն կարող է վաճառվել միննույն գնով: Միջին հասույթի մեծությունը նույնպես կլինի անփոփոխ, ն հավասար այդ գնին: Ավելին, յուրաքանչյուր հաջորդ ապրանքի միավոր կվաճառվի այդ նույն գնով: Այդ իսկ պատճառով, զուտ մրցակցության պայմաններում պահանջարկի կորը կվերափոխվի ուղիղ գծի` զուգահեռ ա ցիսների առանցքին: Ընդհանուր հասույթի 1R կորը նույնպես կվերափոխվի ուղիղ գծի, ընդ որում, դրա թեքության անկյունը համապատասխանում է գնի մակարդակին, ն ՔՀԽRՀՃR-ձեռնարկության պահանջարկի կորը:

Գծապատկեր 7.5. TR TR թ=ԽR+ՃR

Ֆիրմայի պահանջարկը

Q

1միավոր

2 միավոր

Ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկի կորը զուտ մրցակցության պայմաններում 7. 7. Կատարյալ մրցակցության պայմաններում գործող ֆիրմայի շահույթի մաքսիմալացումը Այժմ փորձենք մեզ հայտնի հասույթի ն ծախքերի կոնցեպցիայից որոշել շահույթի մաքսիմալացման պայմանները: Ստորն երված գծապատկերում ներկայացված են 1Շ ն 1R կորերը: Գծապատկերից երնում է, որ այնտեղ, որտեղ համախառն ծախքերը գերազանցում են համախառն հասույթ, ֆիրման կրում է վնասներ, ն միայն այնտեղ որտեղ համախառն հասույթը գերազանցում է համախառն ծախքերը` ստանում է շահույթ: Այն կետերում, եր 1ՇՀ1R, ձեռնարկությունը վնասներ չի կրում: Այդպիսի կետերը կոչվում են «մեռյալ» կետեր, կամ «զրոյական» շահույթով կետեր (ՕN1, ՕN2): Հիշենք, որ շահույթը Հ1R-1Շ: Ակնհայտ է, որ ձեռնարկությունը ձգտում է մաքսիմալացնել համախառն հասույթի ն համախառն ծախքերի միջն տար երությունը: Սահմանենք ձեռնարկության շահույթի մաքսիմալացման հիմանկան պայմանները. 1) Ք»Ճ1Շ Այն հեշտությամ դուրս է երվում շահույթի սահմանումից. կՀ1R-1Շ, ենթադրենք 1RՀՔ ּՕ

իսկ, 1ՇՀՃ1ՇּՕ, տեղադրենք ն ստանանք կՀՔּՕ-(Ճ1ՇּՕ)ՀՕּ (Ք-Ճ1Շ) Եթե Ք»Ճ1Շ, ապաձեռնարկությունը կստանա շահույթ, եթե ացասական է` վնասներ: Այդ պայմանը ցույց է տալիս, ձեռնարկությունը կարող է ընդհանրապես ստանալ շահույթ: Իսկ պարզել, թե եր ձեռնարկությունը կստանա ոչ թե պարզապես շահույթ, այլ դրա մաքսիմալ մեծությունը, անհրաժեշտ է երկրորդ կանոնի կիրառումը: Գծապատկեր 7.6.

I փուլ

II փուլ

III փուլ

Ընդհանուր ծախքեր ն ընդհանուր հասույթ

2) ԽRՀԽՇ

Յուրաքանճյուր լրացուցիչ միավոր արտադրանքի արտադրությունը ավելացնում է համախառն ծախքերը` սահմանային ծախքերի (ԽՇ) մեծության հաշվով, այց ն միաժամանակ արձրացնում է համախառն հասույթը` սահմանային հասույթի (ԽR) մեծության հաշվով: Քանի սահմանային հասույթը մեծ է սահմանային ծախքերից, համախառն շահույթը ավելանում է, ն ձեռնարկությունը մեծացնում է արտադրության ծավալը: Հենց որ սահմանային ծախքերը գերազանցում են սահմանային հասույթին, համախառն շահույթը նվազում է: Իսկ եթե սահմանային ծախքերը գերազանցում են սահմանային հասույթին, նշանակում է, որ ձեռնարկությունը միավոր արտադրույթան վրա ծախսում է ավելի շատ, քան կարող է վաճառել: Հետնա ար, շահույթի մեծությունը կհասնի իր մաքսիմալ կետին Օ արտադրանքի թողարկման

այնպիսի մակարդակում, եր սահմանային հասույթը (ԽR) Հ սահմանային ծախքերին (ԽՇ): Հասկանալի է, որ մաքսիմալ շահույթը պետք է լինի ոչ ացասական մեծություն: Հակառակ դեպքում ձեռնարկությունը ընդհանրապես չի արտադրի տվյալ ապրանքը: Սակայն, եթե գինը արձր է միջին փոփոխուն ծախքերից, այց ն ցածր է միջին համախառն ծախքերից, ձեռնարկությունը թերնս կարտադրի ապրանքը: Դա ացատրվում է նրանով, որ ձեռնարկությունը չի կարող նվազեցնել իր հաստատուն ծախքերի գումարը (դիտարկված կարժ ժամանակահատվածում), ն ստիպված է շարունակել արտադրությունը, եթե հասույթը ծածկում է առնվազն փոփոխուն ծախքերը, ն դրանով իսկ մասնակիորեն ապահովվում է միջոցներ` անհրաժեշտ հաստատուն ծախքերը ծածկելու համար: Ավելի երկարատն ժամանակահատվածում նման իրավիճակը, իհարկե, անհնար է, ն որոշ ձեռնարկություններ ստիպված կթողնեն ոլորտը, որը կ երի պահանջարկի գնի արձրացմանն այլ ձեռնարկությունների համար: Նման ընթացքը կարող է տնել, հավանա ար, մինչն այն պահը, քանի դեռ գինը փակում է միջին ծախքերը (Ք2 Հ ոiո Ճ1Շ): Գնի հետագա աճը կ երի ոլորտում մնացած ձեռնարկությունների գնի գերազանցմանը միջին ծախքերին, ն, հետնա ար, այդ ձեռնարկություների կողմից որոշակի տնտեասական շահույթի ստացմանը: Սակայն այդ շահույթը կծառայի նոր ձեռնարկությունների համար ոլորտ մուտք անելու ազդանշան, որի հետնանքով կավելանա ապրանքի նկատմամ առաջարկը, ն կնվազի դրա գինը, որից հետո ձեռնարկությունների շահույթը կսկսի նվազել: Նոր ձեռնարկույթունների մուտքի ընթացքը կավարտվի այն ժամաանկ, եր գինը կսկսի ծածկել միայն միջին ծախքերը` Ք Հ Ճ1Շ: Լիարժեք մրացակցության պամաններում ձեռնարկությունների մոտքը ն ելքն ոլորտներ երկարատեվ ժամանակահատվածում կորոշի գնի հավասարոթյունը միջին ծախքերին (զրոյական մաքուր տնտեձսական շահույթ), այսինքն` Ք Հ ԽR Հ ԽՇ Հ Ճ1Շ: Այս ամենից հետնում է` 1. եթե Ք » Ճ1Շ, ապա ձեռնարկությունը ստանում է շահույթ: 2. ԽՇ Հ ԽR Հ Ք: Ք » ոiո Ճ1Շ, ապա շահույթը մաքսիմալն է: 3. ԽՇ Հ ԽR Հ Ք Ճ1Շ, ապա շահույթը հավասար է զրոյի:

Թեմա 8. Մրցակցություն ն մենաշնորհ 8.1. Կատարյալ մրցակցային շուկա Տնտեսագիտության տեսության մեջ ընդունված է շուկայական կառուցվածքի հետնյալ դասակարգումը: Ամենապարզ ն կարնոր դասակարգումը արտացոլում է շուկայական գնի վրա առանձին վաճառողի/գնորդի/ ազդեցության աստիճանը: Ըստ այդ ցուցանիշի, տար երում են «կատարյալ մրցակցությունը», եր արտադրողներից ոչ մեկը ընդունակ չէ ազդելու շուկայական գնի փոփոխության վրա, ն «ոչ կատարյալ մրցակցությունը», եր ֆիրման /կամ մի խում ֆիրմաներ/ այս կամ այն աստիճանով ունեն շուկայական /մոնոպոլ/ իշխանություն: Ֆիրման տվյալ պարագայում կարող է առաջարկվող ապրանքի քանակի փոփոխության միջոցով ազդել գնի վրա: Ոչ կատարյալ մրցակցային շուկաներ են համարվում մոնոպոլիան, օլիգոպոլիան ն մոնոպոլիստական մրցակցությունը: «Կատարյալ մրցակցություն» հասկացությունը առանձնահատուկ դեր է խաղում տնտեսագիտության տեսության մեջ: Կատարյալ /կամ ինչպես հաճախ ասվում է` զուտ/ մրցակցային շուկան ելակետ ն չափանիշ է հանդիսանում շուկայի այլ տեսակների հետ համեմատության համար: Այդ իսկ պատճառով այն գնահատվում է որպես իդեալական շուկայական կառուցվածք: Շուկան հանդիսանում է կատարյալ մրցակցային, եր յուրաքանչյուր տնտեսական գործակալ /ֆիրմա կամ գնորդ/ շուկայական գինը համարում է իր վերահսկողությունից դուրս ն կախված չէ իր արտադրության ծավալից: Մրցակցային շուկայում յուրաքանչյուր ֆիրմա մտահոգվում է, թե ինչ ծավալի արտադրանք պետք է թողարկել, քանի որ ինչ էլ նա արտադրի, դա կարելի է վաճառել միայն ընթացիկ շուկայական գնով: Ահա թե ինչու յուրաքանչյուր առանձին ֆիրմայի համար շուկայական գինը հանդիսանում է կանխորոշված: Կատարյալ մրցակցությունը «կատարյալ» է հենց այն իմաստով, որ շուկայի կազմակերպման պայմաններում յուրաքանչյուր ֆիրմա շուկայական տվյալ գնով կարող է վաճառել այնքան ապրանք, որքան ցանկանա, ն գնի մակարդակի վրա չի կարող ազդել ոչ առանձին վաճառողը ն ոչ էլ առանձին գնորդը: Կատարյալ մրցակցային շուկայի հիմնական նութագրիչներն են. 1/ Շուկայում միաժամանակ ներկա են մեծ թվով ֆիրմաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը գրավում է շուկայի աննշան աժինը: Տնտեսական

գործակալների «փոքրությունը» նշանակում է, որ պահանջարկի ն առաջարկի ծավալներն աննշան են շուկայի մասշտա ների համեմատությամ , ն դրանց փոփոխությունը չի կարող ազդել ապրանքի շուկայական գնի վրա: Վերջինս սահմանվում է միայն վաճառողների ն գնորդների համաձայնությամ , այսինքն` պահանջարկով ն առաջարկով, ն կարող է ընդունվել որպես հավասարակշռված իրավիճակ: Հասկանալի է, որ շուկայի սու յեկտների «փոքրությունը» ենթադրում է նան դրանց հսկայական քանակություն, ինչը չի կարող հանգեցնել նրանց միջն համաձայնության` մոնոպոլ առավելություններ ձեռք երելու նպատակով: 2/ Արտադրանքի միասեռություն: Գնորդի ն վաճառողի ներկայացմամ ապրանքի ոլոր միավորները ացարձակ միատեսակ են, կատարյալ միանման, ն շուկան ամ ողջությամ անդեմ է դառնում: Գնորդի համար միննույնն է, թե որ վաճառողից ձեռք կ երի ապրանքը, քանի որ այն նույնն է: Այդ իսկ պատճառով վաճառողի համար գնորդին գրավելու միակ խթան է դառնում գինը: Կատարյալ-մրցակցային շուկան գնային մրցակցության շուկա է: Արտադրանքի միասեռությունը, անկախ տնտեսական սու յեկտների քանակությունից, հիմք է տալիս ենթադրել, որ կատարյալ- մրցակցային արտադրողը «գին ընդունող» է, իսկ նրա արտադրանքի պահանջարկի կորն անվերջ առաձգական է ն ունի ուղիղ գծի տեսք: 3/ ճյուղից ելքի ն մուտքի ազատություն: Այս պարագայում ոլոր տնտեսական սու յեկտներն օժտված են շուկայից ելքի ն մուտքի լիակատար ազատությամ , այսինքն` կարող են սկսել արտադրել այս կամ այն ապրանքը կամ ընդհատել այն, եթե դա իրենք նպատակահարմար են գտնում: Նույն ազատությամ օժտված են նան գնորդները` գնումների ընտրության ն քանակի գործում: ճյուղ մտնելու համար ացակայում են խոչընդոտները /օրենսդրական կամ տնտեսական/, շուկան դառնում է շատ շարժուն` ռեսուրսների հոսք իրականացնելու ընդունակ: Շուկայում տեղի է ունենում ներճյուղային ազատ մրցակցություն: Եթե առանձին արտադրողի անհատական ծախսերը արձր են շուկայականից, ապա նա դատապարտված է կորուստների ն ճյուղից դուրս մղվելու վտանգի: Մյուս կողմից, ֆիրման, որն ունի արձր տեխնոլոգիական ն կազմակերպական-տնտեսական չափանիշներ, կարող է կրճատել իր անհատական ծախսերը` դրանով իսկ հնարավորություն ստանալով շուկայում հաստատել շուկայականից ցածր գին: Նրա արտադրանքի պահանջարկը կաճի, ինչը կավելացնի եկամուտը ն թույլ կտա ստանալ ոչ միայն նորմալ շահույթ /ներդրված կապիտալից/, այլ

նան, այսպես կոչված, գերշահույթ: Իհարկե, հետագայում այդ ֆիրման կձգտի ընդլայնել իր արտադրությունը ն շուկայում արելավել իր դիրքերը, չնայած դրա արդյունքում նոր ֆիրմաների մոտ ճյուղ մտնելու շարժառիթներ կառաջանան: Այսպիսի իրավիճակը ոչ միայն արտահայտում է շուկայում տնտեսական գործակալների արձր շարժունակությունը, նրանց տնտեսական ազատությունը, այլն այսպիսի շուկայական կառուցվածքի տնտեսական ներուժը: Նախ, գերշահույթի կարելի է հասնել միայն արտադրության տեխնոլոգիական ն կազմակերպական- տնտեսական արեփոխումների ճանապարհով` արտադրության ծախքերի կրճատման, այսինքն` առկա արտադրական ռեսուրսներն ավելի ռացիոնալ օգտագործելու հաշվին: Այդ իսկ պատճառով կատարյալ մրցակցի ռազմավարությունն է դառնում ճյուղում ամենաէժան արտադրողը լինելու ձգտումը: ճյուղում ազատ տեղաշարժման շնորհիվ նրանք, ովքեր սնանկացել են, լքում են շուկան, մյուսները, որոնք այն գրավել են մեծ շահույթ ստանալու հնարավորությամ , արագացնում են այս կամ այն ճյուղի զարգացման գործընթացը: 4/ Տեղեկատվության հասանելիության հավասարությունը ենթադրում է, որ գնորդներն անմիջապես ն անվճար տեղեկանում են շուկայի ոլոր իրադարձություններին ն սեփական հայեցողությամ ազատ տեղաշարժվում են մի վաճառողից մյուսի մոտ: Իր հերթին, ֆիրմաները հստակ գիտեն իրենց եկամուտները ն ծախքերը, ոլոր ռեսուրսների ն տար եր տեխնոլոգիաների գները: Կատարյալ մրցակցային մոդելի տեսական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն դիտարկում է սպառողի համար կատարյալ մրցակցության օգուտները ն ռեսուրսների աշխման արդյունավետությունը: Սպառողները նվազագույն գներով գնում են արտադրանքը, իսկ յուրաքանչյուր ֆիրմա ստիպված է արտադրել ամենաարդյունավետ արտադրանքի քանակը ն առավելագույնս ռացիոնալ օգտագործել ոլոր ռեսուրսները: Հասարակությունը ռեսուրսների տվյալ ծավալի օգտագործման պայմաններում ստանում է արտադրանքի առավելագույն քանակություն: Սրանում էլ կայանում է ազատ շուկայական տնտեսության սոցիալական արդարացումը: Կատարյալ մրցակցության մոդելը ցույց է տալիս, թե տեսականորեն ինչպես պետք է աշխատի իդեալական շուկայական տնտեսությունը, ն այն օգուտները, որոնք մրցակցային շուկայից ստանում է հասարակությունը:

8.2. Մոնոպոլիա. էությունը ն հետնանքները Տնտեսագիտության տեսության մեջ մոնոպոլիա է կոչվում շուկայի այն տեսակը, որում առկա է որոշակի ապրանքի մեկ կամ մի քանի վաճառող: Սա կատարյալ մրցակցության հակադրությունն է: Լինելով ապրանքի միակ մատակարարը` ձեռնարկություն-մոնոպոլիստը մարմնավորում է ամ ողջ ճյուղը: Դա կանխորոշում է նրա վարքագծի առանձնահատկությունները: Եթե կատարյալ մրցակցի արտադրանքի պահանջարկի կորն անվերջ առաձգական է, ապա մոնոպոլիստի մոտ այն առաձգական չէ: Այդ իսկ պատճառով մոնոպոլիստի արտադրանքի ծավալի ամեն մի փոփոխություն ուղեկցվում է նրա գնի փոփոխությամ : Եթե կատարյալ մրցակցային ֆիրման, լինելով գին ընդունող, կարող է մաքսիմալացնել շահույթը միայն արտադրության ծավալի փոփոխության միջոցով, ապա մոնոպոլիստը կարող է հասնել այդ նպատակին, փոխելով կամ արտադրության ծավալը, կամ գինը: Մոնոպոլիայի գոյությունը կապված է չորս հիմնական պայմանների առկայության հետ: 1/ Մեկ վաճառողին հակադրվում է գնորդների մեծ թիվ: Եթե շուկայում մեկ վաճառողին հակադրվում է միակ գնորդը, ապա այդպիսի շուկան կոչվում է «երկկողմանի մոնոպոլիա»: 2/ Կատարյալ փոխարինող ապրանքների ացակայություն: Մոնոպոլիստը հանդիսանում է եզակի արտադրանքի միակ արտադրողը, որը չունի գոնե ինչ-որ չափով մոտ փոխարինող ապրանքներ, ինչը ստիպում է գնորդին ապրանք ձեռք երել միայն նրանից: 3/ Շուկա մուտք գործելու ազատության ացակայություն: Մոնոպոլիան գոյություն ունի այն ժամանակ, եր այլ ֆիրմաների համար շահավետ չէ կամ անհնար է մուտք գործել տվյալ ճյուղը: Մուտքի խոչընդոտները ազմաթիվ են ն ազմազան.  պետական լիցենզիաների, քվոտաների, ապրանքների ներմուծման արձր մաքսատուրքերի, պատենտների առկայություն,  հումքի ն այլ առանձնահատուկ ռեսուրսների ստացման աղ յուրների վերահսկողություն,  արձր տրանսպորտային ծախսեր, որոնք նպաստում են առանձնացված տեղական շուկաների ձնավորմանը: Մոնոպոլիան կարող է արդարացվել առավելագույն տնտեսական արդյունավետության տեսանկյունից, եր արտադրության մասշտա ից տնտեսումը այնքան մեծ է, որ միակ ֆիրման կարող է ամ ողջ շուկան

ապահովել արտադրանքով ավելի ցածր ծախսերով, քան մի քանի աց մրցակցող ֆիրմաներ: ճյուղերը, որոնցում առկա է նման իրավիճակ, կոչվում են « նական մոնոպոլիաներ»: Այստեղ մուտքի խոչընդոտները հիմնված են նության օրենքներն արտացոլող տեխնոլոգիաների առանձնահատկությունների, այլ ոչ թե պետական լիցենզիաների կամ սեփականության իրավունքի վրա: Շուկայական պայմանների արենպաստությունը պահանջում է նական մոնոպոլիաների պետական կարգավորում: 4/ Շուկայական պարամետրերի մասին կատարյալ տեղեկացվածություն: Շահույթի մաքսիմալացման նպատակով, փոփոխելով գները կամ արտադրանքի ծավալը` մոնոպոլիստը պետք է իմանա պահանջարկի գների ն դրա ծավալների միջն ոլոր հնարավոր հարա երակցությունները: Եվ այսպես, ֆիրման ունի մոնոպոլ ուժ /իշխանություն/, եթե այն կարող է գնորդներին թելադրել արտադրանքի թողարկման իր նախընտրած ծավալները ն գները: Ընդ որում, մոնոպոլ իշխանություն ունենալու համար պարտադիր չէ ամ ողջ շուկան տիրել ն լինել զուտ մոնոպոլիստ: Զուտ մոնոպոլիան շուկայական իշխանության ծայրահեղ դեպքն է: Տնտեսագիտության տեսության մեջ ն գործնականում մոնոպոլիաների գործունեության կարգավորման համար գոյություն ունեն մոնոպոլ իշխանության աստիճանի գնահատման հատուկ մեթոդներ: Դրանցից մեկը կապված է «շուկայի կենտրոնացվածության ինդեքսի» օգտագործման հետ /որը հեղինակների անունով կոչվում է «Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքս»/: Վերջինս /ՒՒI/ որոշվում է որպես շուկայում գործող ոլոր ֆիրմաների մասնա աժինների քառակուսիների գումար. ՒՒIՀՏ12 +Տ22 +Տ32 + ... + Տ ո 2Հ∑ Տ ո 2, որտեղ Տ1-ը շուկայում ամենախոշոր ֆիրմայի աժինն է, որը մատակարարման ամենամեծ ծավալն է ապահովում, Տ2-ը` ըստ մեծության հաջորդ ֆիրմայի աժինն է շուկայում ն այլն: Օրինակ, զուտ մոնոպոլիայի համար ամենամեծ ֆիրմայի աժինը շուկայում կլինի 100 տոկոս, իսկ մնացածներինը`0: ՀերֆինդալՀիրշմանի ինդեքսը այս դեպքում հավասարվում է 10000: Եթե շուկան աղկացած լինի նույն չափի 100 ֆիրմաներից /շուկայի աժինը`19/, ինչը նորոշ է կատարյալ մրցակցային շուկային, ապա ինդեքսը հավա118

սար կլինի 100: Ինդեքսը զգայուն է ինչպես ֆիրմաների թվի, այնպես էլ յուրաքանչյուր ֆիրմայի անհատական շուկայական մասի նկատմամ : Ենթադրենք շուկան սպասարկում են 10 հավասար չափի ֆիրմաներ: Այս դեպքում ՒՒIՀ1000: Իսկ եթե ֆիրմաները երկու անգամ շատ լինեն, իսկ խոշորագույնի մասը կազմի 54 տոկոս, իսկ մնացածներինը ` 3-ական տոկոս, ապա ՒՒIՀ3087: Նկատենք, որ վերջին տար երակում ինդեքսը ավելի քան 3 անգամ արձր է, չնայած, ֆիրմաների թիվն ավելի մեծ է: Եվ այսպես, Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքսը չափում է շուկայի կենտրոնացվածությունը ն պետության հակամոնոպոլիստական քաղաքականության իրականացման գործում ծառայում որպես հիմնական կողմնորոշիչ: Վերջում կարելի է մի քանի եզրակացություններ կատարել մոնոպոլիայի պայմաններում շուկայական արդյունքների մասին` ազատ մրցակցության համեմատությամ .  մոնոպոլ գինը ավելի արձր է, քան մրցակցայինը,  մոնոպոլ շուկայում արտադրության ծավալներն ավելի մեծ են, քան մրցակցային շուկայում,  մոնոպոլ շուկան պակաս արդյունավետ է օգտագործում առկա ռեսուրսները,  մոնոպոլիստն ունի մոնոպոլ իշխանություն, որը նրան թույլ է տալիս թելադրել վաճառքի ծավալները ն գները: Մոնոպոլիայի գոյության իրավիճակում պետությունը ձգտում է պաշտպանել հասարակական շահերը մոնոպոլիստական չարաշահումներից: Տնտեսական-իրավական վերահսկողության տար եր միջոցառումներից դիտարկենք երկուսը` գների ուղղակի կարգավորում ն հարկեր: Կարգավորման առաջին տար երակը ենթադրում է մոնոպոլիայի արտադրանքի վրա սահմանային /կամ առավելագույն թույլատրելի/ գնի հաստատում: Պետության հաստատած գների «առաստաղի» արդյունքում /որը, իհարկե ցածր է մոնոպոլ գնից/ մոնոպոլիստը ստիպված կլինի ընդլայնել թողարկվող արտադրանքի ծավալը: Կարգավորման երկրորդ եղանակը ենթադրում է մոնոպոլիստի նկատմամ վարել հատուկ հարկային քաղաքականություն: Տրամա անությունն այստեղ պարզ է. մոնոպոլիստին թույլ տալով հաստատել ցանկալի գին, պետությունը այնուհետն շահութահարկի ձնով դրանից հանում է որոշակի մասը: Նպատակն այն է, որ ֆիրմայի ներկայացրած

շահույթի վրա սահմանվի այնպիսի հարկ, որը թույլ կտա ֆիրմայից վերցնել ամ ողջ մոնոպոլիստական գերշահույթը /կամ մեծ մասը/ ն նրան թողնել միայն նորմալ շահույթը: 8.3.Մոնոպոլիստական մրցակցություն ն օլիգոպոլիա Մոնոպոլիստական մրցակցության շուկան շուկայի մյուս տեսակներից տար երվում է չորս հատկանիշներով.  մեծ թվով վաճառողների առկայություն,  արտադրանքի տար երակվածություն,  շուկա մուտքի ն ելքի համեմատա ար ազատություն,  շուկայի պայմանների մասին գնորդների ն վաճառողների տեղեկացվածություն: «Մոնոպոլիստական մրցակցություն» հասկացությունը ն մոդելը երնան են եկել 1933թ. է. Չեմ երլինի «Մոնոպոլիստական մրցակցության տեսություն» գրքում: Մոնոպոլիստական մրցակցի արտադրանքը տար երակվում է գնորդների կողմից տար երվող ցանկացած պարամետրով: Արտադրանքի իրական տար երակվածությունը ենթադրում է տար երություններ դրա ֆիզիկական նութագրերի մեջ, ինչպիսիք են` լվացող միջոցների քիմիական աղադրությունը, ատամի մածուկների կամ դեմքի կրեմների տար եր ձները ն այլն: Արհեստական տար երակվածությունը ենթադրում է փաթեթավորման, ապրանքանիշի, վարկանիշի տար երություններ, ինչը ապահովվում է գովազդի միջոցով: Մոնոպոլիստական մրցակցության շուկան օժտված է թեԲ մոնոպոլիայի, ն թեԲ մրցակցության գծերով: Այն «մոնոպոլիստական» է այն իմաստով, որ յուրաքանչյուր վաճառող օժտված է տվյալ ապրանքի մոնոպոլ իշխանության որոշակի աստիճանով ն մրցակցային է, քանի որ գոյություն ունեն ազմաթիվ մրցակցողներ, որոնք վաճառում են համանման ապրանքներ: Նման մոնոպոլիստական մրցակցային ճյուղ մուտք գործելը սովորա ար արդ չէ, չնայած արտադրանքի տար երակվածության պատճառով ինչ-որ չափով դժվար է, քանի որ նոր ֆիրման ոչ միայն պետք է արտադրանք թողարկի, այլ նան գրավի գործող ֆիրմաների գնորդներին: Նոր ֆիրմայի համար շուկա գրավելը կնշանակի լրացուցիչ ծախսեր` իր արտադրանքին այնպիսի որակներ ապահովելու համար, որոնք այն տար երում են շուկայում առկա մրցակիցների արտադրանքից:

Այսպիսով, արտադրանքի տար երակվածության ն ֆիրմայի ապրանքանիշի նկատմամ կախվածության ձնավորման համար կատարվող լրացուցիչ ծախսերի պատճառով մոնոպոլիստական մրցակցային ֆիրման շատ ավելի ծավալուն ֆինանսավորման ն մարկետինգային խոչընդոտների է ախվում, քան կատարյալ մրցակցային ֆիրման: Մոնոպոլիստական մրցակցության առանձնահատկություններից է ֆիրմաների միջն ոչ գնային մրցակցության առկայությունը: Մրցակցությունը տեղի է ունենում թեԲ ըստ գնի, ն թեԲ ըստ ոչ գնային չափանիշների` տեխնիկական նութագրերի, արտադրանքի ծառայության որակի, վաճառքի, ինչպես նան ըստ դրա խթանման պայմանների: Ոչ գնային մրցակցության կարնոր գործիքներից մեկն է հանդիսանում գովազդը: Այն տեղեկացնում է գնորդներին, նպաստում է երկրի հաղորդակցության ցանցերի ընդլայնմանը, խթանում է որակական նութագրերի արելավմանը, ընդլայնում է արտադրությունը ն կրճատում է ծախքերը` մասշտա ի դրական էֆեկտի պատճառով: Միաժամանակ, մեծացնում է ճյուղում զ աղվածությունը, ստիպում է գիտակցել սպառողական ընտրության այլընտրանքները: Գովազդի թերություններն են գովազդային ծախսերը, որոնք դառնում են հասարակության համար անարտադրողական ֆինանսական եռ: Գովազդը նպաստում է գների աճին ն մոնոպոլ իշխանության ուժեղացմանը, խթանելով գների աճին` տվյալ ապրանքանիշին հակվածության պարագայում: Օլիգոպոլիայի առանձնահատկությունն այն է, որ մի քանի խոշոր ֆիրմաներ ավարարում են պահանջարկի հիմնական մասը: Այդ իսկ պատճառով «օլիգոպոլիա» տերմինը տնտեսագետները օգտագործում են համեմատա ար փոքր թվով մրցակիցների միջն մրցակցության կապի վերա երյալ: Շուկայական նման կառուցվածքի պայմաններում ֆիրմաները մեծ են ամ ողջ շուկայի չափերի համեմատությամ , որը նրանք սպասարկում են, իսկ խոշոր կորպորացիաների դեպքում նրանք մեծ են ոչ միայն հարա երականորեն, այլ նան ացարձակապես: Ֆիրմաների ոչ մեծ քանակության սկզ ունքային էֆեկտը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր ֆիրմա շուկայում գրավում է այնպիսի դիրք, եր նրա որոշումները լուրջ ազդեցություն են թողնում մրցակիցների վրա: Այն, ինչ անում է մեկ ֆիրման, արձագանք է գտնում այլ ֆիրմաներում, հաճախ նրանց ստիպելով արձագանքել անսպասելի ձնով: Օլիգոպոլիայի հիմնական նախանշանն է դառնում այն, որ մեկ ֆիրմայի գործողություններն ուղղակիորեն ազդում են մնացածների

վրա: Դա տարածվում է մրցակցության ոլոր ոլորտների վրա` գնի, վաճառքի ծավալի, շուկայի աժնեմասի, արտադրանքի տար երակվածության, վաճառքի խթանման ռազմավարության, նորարարական գործունեության, գնորդներին մատուցվող ծառայությունների ն այլն: Օլիգոպոլիստական շուկայի երկրորդ առանձնահատկությունը կապված է արտադրանքի տեսակի հետ: Եր ֆիրմաներ-ճյուղերը թողարկում են ստանդարտ արտադրանք, ապա ճյուղը կոչվում է զուտ «օլիգոպոլիա» /պողպատ, ցեմենտ, արհեստական թելեր, վառելանյութ, նր ատախտակ, թերթի թուղթ, արդյունա երական սպիրտ/: Եթե տարերակված արտադրանքի շուկայում գերիշխում են մի քանի ֆիրմաներ, ճյուղը կոչվում է «տար երակված օլիգոպոլիա» /ավտոմեքենաներ, ատամի մածուկ, շիլաներ, ծխախոտներ, հեռուստացույցներ, օճառ/: Օլիգոպոլիստական ճյուղում մուտք գործելը կարող է դժվար լինել: Բարդ տեխնոլոգիայով, օպտիմալ խոշորամասշտա արտադրությամ ճյուղերում նվազագույն ծախսերի կարելի է հասնել արտադրության օպտիմալ ծավալի պայմաններում: Մուտքը այդպիսի շուկաներ հաճախ պահանջում է այնպիսի կապիտալ ծախսեր, որոնք իրենց չեն կարող թույլ տալ փոքր, նոր կազմավորված ֆիրմաները: Հիմնահարցերից մեկը, որին պետք է պատասխանի օլիգոպոլ ֆիրման, այն է, թե ինչպես մցակիցները կարձագանքեն ֆիրմայի կողմից իր արտադրանքի գնի փոփոխությանը: Եթե մրցակից ֆիրմաները գտնում են, որ գնի իջեցումը կհանգեցնի համապատասխան պատասխանի, իսկ արձրացումը կանտեսվի, ապա նրանք կխուսափեն գնի անկախ արձրացումից կամ իջեցումից: Ավելին, մրցակցությունը նրանց կստիպի արտադրանքը վաճառել միննույն գնով: Օլիգոպոլիստական շուկայում ֆիրմաների ղեկավարների առջն միշտ ընտրություն է դրված` կամ կոորդինացնել սեփական գործողությունները, կամ հետնել մրցակցության սեփական անկախ ռազմավարությանը: Վերջում հնարավոր են տար եր արդյունքներ. առաջին դեպքում` գաղտնի համաձայնություն, երկրորդ դեպքում` օլիգոպոլիստական գնային պատերազմ: Եր շուկան աշխատում է գնային պատերազմի ռեժիմով, ապա գինը օգտագործվում է որպես ագրեսիվ շուկայական ռազմավարության տարր, ն շուկայական պարամետրերը մոտենում են մրցակցության պայմաններին: Գաղտնի համաձայնությունն իրականացվում է կարտելների ձնավորման միջոցով: Վերջինս իրենից ներկայացնում է վաճառողների ֆոր122

մալ կազմակերպություն, որոնք ձգտում են սահմանափակել մրցակցությունը ն շուկայական պայմաններ ստեղծել դրա անդամների կողմից մոնոպոլ շահույթ ստանալու համար: Կարտելի յուրաքանչյուր անդամ շուկայական սահմանափակումներից շահույթի ձնով օգուտ է ակնկալում, որը արձր է նրանից, ինչը նա կստանար կարտելի ացակայության դեպքում: Առավելագույն շահույթը, որը ստացվում է կարտելի գործունեության արդյունքում, հավասար է զուտ մոնոպոլիայի պայմաններում գերշահույթին: Ի տար երություն մոնոպոլիայի, կարտելը ներառում է երկու կամ ավելի ֆիրմաներ, որոնք պետք է կարտելի գործողությունների ձնի վերա երյալ համաձայնության գան: Իրական օլիգոպոլիստական շուկաներում գոյություն ունեն մի շարք գործոններ, որոնք նվազեցնում են կարտելի արդյունավետությունը` կարտելի օրինականությունը, վաճառողների թիվը, շուկա մուտք գործելու խոչընդոտները, արտադրանքի ն ծախքերի նույնականությունը, պահանջարկի կայունությունը ն կանխատեսելիությունը: 8.4. Զուտ մրցակցության պայմաններում ֆիրմայի երկարաժամկետ հավասարակշռությունը Զուտ մրցակցային ճյուղում առանձին ֆիրմայի արդյունքի dd պահանջարկի կորը կատարյալ առաձգական է: Ֆիրման չի կարող ազդել գնի վրա ն համաձայնվում է վերջինիս հետ: Արտադրանքի լրացուցիչ միավորի վաճառքից ստացված ֆիրմայի սահմանային ԽR եկամուտը հավասար է նշված միավորի գնին, այդ պատճառով սահմանային եկամտի ն պահանջարկի dd` կորերը համընկնում են` ՔՀԽR: Ք

d

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 8.1.

ՔՀԽR

d`

Օ

Ֆիրման կիրառում է արդյունավետ տեխնոլոգիա, արտադրանքն իրացնում է նվազագույն Ք գնով ն արտադրում է Օ1 արտադրության ծավալ, որը համապատասխանում է նրա ծախքերին: Գների ն սահմանային ծախքերի հավասարությունը վկայում է այն մասին, որ ռեսուրսները աշխված են սպառողների նախասիրություններին համապատասխան: Շուկայի ոլոր հայտնի մոդելների պայմաններում հնարավոր ցանկացած իրավիճակ համեմատվում է ֆիրմայի երկարաժամկետ հավասարակշռության վիճակի հետ: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 8.2. Ք ԽՇ

Ճ1Շ d ՔՀԽR

d

Օ1 Օ

Գինը ոչ կատարյալ մրցակցության պայմաններում Գծապատկերի վրա պատկերված են ֆիրմայի կորերը ոչ կատարյալ մրցակցության պայմաններում. dd –ն` պահանջարկի կորն է, ԽՇ – ն` սահմանային ծախքերի կորը, ԽR –ը` սահմանային եկամտի կորը, Ճ1Շ –ն` միջին համախառն ծախքերի կորը: Մենաշնորհի պայմաններում արտադրվում է Օ1 ծավալի արտադրանք, որը որոշվում է սահմանային ծախքերի ն սահմանային եկամտի կորերի ԽՇՀԽR հատման K կետում, ընդ որում ապրանքն իրացվում է dd պահանջարկի կորի Է կետին համապատասխան` Ք1 գնով: K կետին համապատասխանում է Ք2ՀՔ1 գին: Ք1»Ք3 գինը գերազանցում է միջին ծախքերը ն տեղի ունի պահանջարկի dd ն միջին համախառն ծախքերի Ճ1Շ կորերի Է հատման կետում: Ք1-Ք3 տար երությունը մենաշնորհի գերշահույթն է: Եթե գինը հաստատվեր սահմանային ծախքերի հիման վրա, ապա այն կհամապատասխաներ պահանջարկի ն սահմանային

ծախքերի ԽՇ կորի հատման N կետին: Տվյալ գինը ավելին կլիներ, քան Ք2–ը: Սա նշանակում է, որ մենաշնորհի դեպքում ռեսուրսների աշխումն ու կիրառությունը /օգտագործումը/ արդյունավետ չէ: Մենաշնորհի պայմաններում առավելագույն շահույթը տեղի ունի Ք1 գնի դեպքում: Եթե հասարակության կարիքներից դրդված իրականացվում է մենաշնորհի հսկում, ապա Ք1 գինը նվազեցվում է, հավասարվելով միջին համախառն ծախքերին` Ք3 /Է կետ/: Կարգավորվող գինը մոտենում է միջին ծախքերին ն պարտադիր չէ, որ համընկնի վերջինիս հետ: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 8.3 Ք ԽՇ Ճ1Շ Է Ք1 Ք2

Է Խ

Ք3

K

d

Օ1

Օ ԽR

Ընդհանուր հավասարակշռություն: Վալրասի օրենքը Տնտեսության գլխավոր առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ վերջինիս առանձին մասերը փոխկապակցված են: Որնէ ապրանքի գնի փոփոխությունը երում է մյուսների գների փոփոխությանը: Ապրանքների փորարինելիությունը ն փոխլրացնելիությունը փոխկապակցվածության 2 հիմնական տեսակներն են: Փոխադարձ փոխարինող ապրանքները, չնայած ոչ միարժեքորեն, ծառայում են նմանատիպ նպատակների /ածուխ, մազութ, ն այլն…./: Փոխլրացնող ապրանքները օգտագործվում են համատեղ /թել ու ասեղ ն այլն../ : Եթե վերանանք եկամտի էֆեկտից, ապա փոխարինող ապրանքների դեպքում մեկի գնի անկումը կ երի մյուսի պահանջարկի անկմանը: Փոխլրացնող ապրանքների դեպքում տեղի ունի հակառակ պատկերը: Այսպիսով, ցանկացած ապրանքի առաջարկի կամ պահանաջարկի ֆունկցիան` որպես

փոփոխական, ներառում է ոչ միայն ալդ ապրանքի գինը, այլ նան, հաշվի առնելով հնարավոր ազդեցությունը, ոլոր ապրանքների գները: Ապրանքի պահանջարկը կախված է նան մնացած ապրանքների գներից: Եթե արտադրվում են ո տար եր ապրանքներ, որոնց ացի սպառողական ապրանքներից, արտադրության միջոցներից, տար եր ծառայություններից, վերա երվում են նան պարտատոմսերը, աժնետոմսերը, այլ արժեթղթերը, ձեռնարկությունները ն այլն, իսկ փողը դիտարկվում է որպես ապրանքներից մեկը, ապա 10 –րդ ապրանքի պահանջարկը որոշվում է հետնյալ հավասարությամ ` D10ՀD10 (Ք1, Ք2, Ք3, …, Քո, Ճ, Խ), որտեղ Ճ–ն իրական ակտիվների ցուցանիշն է /գյուղատնտեսական նշանակության հողեր, տար եր տեսակի ձեռնարկություններ ն այլն/, Խ–ը` կանխիկ փողի պաշարը : Հավասարման մեջ ակնհայտորեն գրված չէ եկամուտը, որը ներկայացվում է ապրանքների, ծառայությունների ն ռեսուրսների գներով: 10 –րդ ապրանքի նկատմամ առաջարկի ֆունկցիան ունի Տ10ՀՏ10(Ք1, Ք2, Ք3, …. Ք8, Ճ, Խ) տեսքը: Տնտեսությունը գտնվում է ընդհանուր հավասարակշռության վիճակում, եթե յուրաքանչյուր ապրանքի առաջարկը հավասար է նրա պահանջարկին: Հավասարակշռությունը նութագրվում է Տ1 Հ D1, Տ2 ՀD2,…, ՏոՀDո հավասարումների համակարգով: Քանի որ Ճ ն Խ –ը հայտնի են, ապա հավասարումների համակարգը լուծվում է Ք1, Ք2 Քո գների նկատմամ , որոնք ավարարում են հավասարակշռության պայմաններին: Որոշելով գները հավասարումների համակարգից գտնում ենք փոխանակվող ապրանքների քանակը: Բերված համակարգը կարելի է ընդլայնել, արդացնել, ներառել այլ փոփոխականներ, որոնք ազդում են առաջարկի ն պահանջարկի վրա: Ընդհանուր հավասարակշռության պայմաններում ոլոր ապրաքների դրամական արժեքը առաջարկի կողմում հավասար է պահանջարկի կողմում ապրանքների ընդհանուր դրամական արժեքին` ՔiՏiՀ ՔiDi: Այս նույնությունը իրենից ներկայացնում է Վալրասի օրենքը:

Թեմա 9.Աշխատանքի շուկա ն աշխատավարձ 9.1. Աշխատանքի շուկայի էությունը ն նորոշ գծերը Արտադրության յուրաքանչյուր գործոն, այդ թվում նան աշխատանքը նութագրվում է իր յուրահատուկ շուկայով: Աշխատանքի շուկան ընդունված է անվանել աշխատանքի որսա: Աշխատանքի շուկան

իրենից ներկայացնում է սոցիալ-տնտեսական հարա երությունների համակարգ, որոնք կապված են աշխատուժի գնման ու վաճառքի գործառնությունների հետ: Աշխատանքի շուկան իրենից ներկայացնում է արդ տնտեսական համակարգ, որովհետն այնտեղ վաճառվող ապրանքը նութագրվում է տար եր հասկացություններով: Ընդունված է կիրառել աշխատուժ, աշխատանքային ռեսուրսներ, աշխատանքի ծառայություններ, մարդկային կապիտալ հասկացությունները: Աշխատուժն իրենից ներկայացնում է մարդու ֆիզիկական ն հոգնոր ընդունակությունների ամ ողջությունը, որը նա ծախսում է աշխատանքի գործընթացում: Աշխատանքի սկզ ունքային տար երությունը ոլոր այլ տեսակի արտադրական ռեսուրսներից կայանում է նրանում, որ աշխատանքը հանդիսանում է մարդկային գործունեության ձն, նրա կենսական նպատակների ն հետաքրքրությունների իրականացում: Այդ իսկ պատճառով աշխատանքի գինն իրենից ներկայացնում է ոչ թե առհասարակ ռեսուրսի գնի տարատեսակ, այլ կենսամակարդակի, սոցիալական հեղինակության, աշխատողի ու նրա ընտանիքի արօրության գին: Աշխատանքի շուկայի կատեգորիայի վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել «մարդկային տարրերի» առկայությունը, որոնց հետնում կանգնած են կենդանի մարդիկ: Աշխատանքային ռեսուրսները ներառում են ամ ողջ աշխատունակ նակչությունը, որը տնտեսապես ակտիվ է ն կարող է աշխատանքային գործունեություն իրականացնել: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ աշխատուժ ասելով նկատի է առնվում աշխատողների ն գործազուրկների թվաքանակի գումարը: Մարդկային կապիտալն իրենից ներկայացնում է այն գիտելիքների, արտադրական փորձի, ընդունակությունների ն դրանք ձեռք երելու ծախսերի ամ ողջությունը, որը կատարվել է տվյալ երկրում: Աշխատանքի շուկան ունի իր նորոշ գծերն ու առանձնահատկությունները. ա) աշխատանքի շուկան նութագրվում է նրանով, որ աշխատան127

քի նկատմամ պահանջարկը, ինչպես նան առաջարկն ունեն ածանցյալ նույթ: Դա նշանակում է, որ պահանջարկը ոչ թե ուն աշխատանքի նկատմամ է, այլ այն արիքների նկատմամ , որոնք անհրաժեշտ է ստեղծել այդ աշխատանքով: Մյուս կողմից, մարդը ցանկանում է աշխատել ոչ այնքան իր հաճույքի համար, այլ դրանով անհրաժեշտ արիքներ ձեռք երելու համար, ) աշխատանքի շուկայի մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ ձնավորվող հարա երություններն որոշակիորեն սոցիալական նույթ են կրում, մարդը հանդես է գալիս որպես սոցիալական էակ ն նա անտար եր չէ այն աշխատանքային պայմանների նկատմամ , որտեղ պետք է կիրառվի իր աշխատանքը, գ) աշխատանքի շուկայի նկատմամ հնարավոր չէ ամ ողջովին կիրառել շուկայի գործունեության այն սկզ ունքը, ըստ որի սպառողը գերակայություն ունի վաճառողի նկատմամ : Այդ է պատճառը, որ աշխատանքի շուկայում վաճառվում ն գնվում է ոչ թե ինքն` աշխատանքը, այլ աշխատանքի ծառայությունները, որի քանակը ն որակը կախված են շատ գործոններից` աշխատողի պրոֆեսիոնալ պատրաստվածության աստիճանից, նրա որակավորումից, փորձից, արեխղճությունից ն այլն: Աշխատանք ծառայության գնում-վաճառքն որոշակի պայմաններում հանդես է գալիս որպես ազատ աշխատողի վարձում, որը վերա երում է աշխատօրվա տնողությանն, աշխատավարձի չափերին, պաշտոնական պարտականություններին ն այլն: Վարձման ընթացքում աշխատացնողը- իզնեսը կամ պետությունը գնում է իրավունք օգտագործելու վաճառողի աշխատանքի ծառայությունը, այլ ոչ թե աշխատանքը, որի սեփականատերը շարունակում է մնալ վարձու աշխատողը: Այս սահմանումից դուրս են մնում արհմիությունները կամ մեծ ձեռնարկության գերիշխանության տակ գտնվող աշխատանքի շուկաները: Իրականում կատարյալ մրցակցային շուկաներ քիչ կան, սակայն որոշ շուկաներ ավական մոտ են մրցակցային շուկա հասկացությանը, ինչպես օրինակ` մեծ քաղաքներում անփորձ դեռահասների կամ գրասենյակային աշխատողների շուկան: Նույնատիպ աշխատատեղերով ն մարդկանցով շուկայում մրցակցության հետնանքով աշխատավարձի ժամային դրույքը կլինի ճիշտ նույնը: Ոչ մի գործատու նույն աշխատանքի համար մեկին ավելի չի վարձատրի, քան նույն որակավորում ունեցող մեկ ուրիշին:

9.2. Աշխատանքի շուկայի ֆունկցիաները ն ձները Աշխատանքի շուկայի ֆունկցիաներն որոշվում են հասարակական կյանքում աշխատանքի դերով, եր աշխատանքը հանդես է գալիս որպես եկամտի ն արեկեցության կարնորագույն աղ յուր: Տնտեսագիտական տեսանկյունից աշխատանքը կարնորագույն արտադրական ռեսուրս է (գործոն) ն դրան համապատասխան առանձնացվում է աշխատանքի շուկայի երկու կարնոր ֆունկցիա` սոցիալական ն տնտեսական: Սոցիալական ֆունկցիան մարդկանց եկամուտների ն արեկեցության նորմալ մակարդակի, աշխատողների արտադրական ունակությունների վերարտադրության նորմալ մակարդակի ապահովումն է: Տնտեսական ֆունկցիան կայանում է աշխատանքի ռացիոնալ ներգրավման, տեղա աշխման, կարգավորման ն օգտագործման մեջ: Աշխատանքի շուկան կատարում է նան մի շարք խթանիչ ֆունկցիաներ, որոնք նպաստում են նրա մրցակիցների միջն մրցակցության ծավալմանը, շահագրգռվածության արձրացմանը ն մասնագիտության փոփոխմանը: Աշխատանքի շուկան տար երվում է ապրանքային շուկայից հետնյալ հատկանիշներով. -աշխատանքի շուկայի փոխանակման օ յեկտը մարդն է, -աշխատանքային զ աղվածության երկարաժամկետ նույթը, -աշխատանքների ն անվորների որակական նութագրերի ազմազանությունը (տարիք, սեռ, կրթություն, փորձ): Աշխատանքի շուկայի համար անհրաժեշտ է տար երել նրա տեսակները, ձները ն հատվածները (սեգմենտները): Գոյություն ունի աշխատանքի արտաքին ն ներքին շուկա: Արտաքին շուկան` դա երկրի, տարածաշրջանի, ճյուղի մասշտաով ն ձեռնարկությունների միջն աշխատուժի շարժն է, իսկ ներքին շուկան նութագրվում է մեկ ձեռնարկության սահմաններում աշխատողների տեղաշարժերով: Զարգացած ներքին շուկան նպաստում է աշխատուժի հոսունության կրճատմանը: Աշխատանքի շուկայի ձներն են` ավանդական ն ճկուն: Ի տար երություն ավանդական ձնի, աշխատանքի ճկուն շուկան նորոշ է հետինդուստրիալ հասարակարգին, կամ արդյունա երապես զարգացած երկրներին: Աշխատանքի շուկայի սեգմենտացիան` գործատուների ն աշխատուժի աժանումն է առանձին սեգմենտների կամ հատվածների` ժո129

ղովրդագրական ( նակչության սեռա-տարիքային ն ընտանեկան կազմ), սոցիալ-տնտեսական (կրթական, պրոֆեսիոնալ-որակական ն այլն), տնտեսական (գործատուների աժանումն ըստ սեփականության ձների), հոգե անական (անձնական հատկանիշներ ն այլն), աշխարհագրական (քաղաք, գյուղ, շրջան): Կարելի է տար երակել նան կանանց, հաշմանդամների, կենսաթոշակառուների, աշխատուժի ցածր մրցունակություն ունեցող կատեգորիաների շուկաներ: Աշխատուժի շուկայի կարնոր գործիք է որսան, որի հիմնական նպատակն աշխատանք չունեցողների գրանցումն է, ն համապատասխան աշխատանքով դրանց ապահովումը: Աշխատանքային առաջին որսաները ստեղծվել են 2I2 դարի առաջին կեսերին: Ժամանակակից պայմաններում աշխատուժ վարձելու միջնորդական գործողություններ են կատարում հիմնականում պետական որսաները: Պետական որսաները զ աղվում են գործազուրկներին աշխատանքով ապահովելու, զ աղվածների աշխատանքի փոփոխության, աշխատանքի պահանջարկի ու առաջարկի չափն որոշելու, տար եր մասնագիտությունների մասին տեղեկատվություն հավաքելու հարցերով: Մի շարք երկրներում աշխատանքային որսաները հաշվարկում են նան գործազուրկների թիվը ն իրականացնում նպաստների վճարում, զ աղվում նրանց վերապատրաստման հարցերով: Բացի պետական որսաներից, գոյություն ունեն նան մասնավոր կամ կոոպերատիվ վճարովի գործակալություններ, միջնորդական գրասենյակներ:

9.3. Աշխատանքի շուկայի վերա երյալ տեսությունները Աշխատանքի շուկայի վերա երյալ տնտեսագիտության մեջ ձնավորվել են մի շարք տեսություններ, որոնք վերա երվում են այդ շուկայում շրջանառվող ապրանքների նույթին, աշխատանքի շուկայի ֆունկցիաներին ն առանձնահատկություններին: Աշխատանքի շուկան ձնավորվել է դեռնս ստրկատիրական հասարակարգում: Այդ ժամանակ վաճառքի ապրանք են հանդիսացել ստրուկները: Ստրուկը համարվել է որպես ստրկատիրոջ սեփականություն` որպես մի «խոսող գործիք», որը վաճառվել է մյուս ապրանքների նման: Այլ կերպ` ստրուկը չէր կարող տնօրինել իր աշխատունակությունը կամ աշխատուժը: Աշխատանքի շուկան ամ ողջական տեսքով ձնավորվել է կապիտալիստական

հասարակարգում, որովհետն աշխատուժն ապրանք դառնալու համար որոշակի պայմաններ են առաջ եկել: Այդ պայմաններից կարնորագույնն այն է, որ աշխատուժի տերը` մարդը, իրավական ազատություն ունի ն ինքն է տնօրինում իր աշխատունակությունը: Աշխատուժի շուկայի վերա երյալ տեսությունները կարելի է ներկայացնել հետնյալ ուղղություններով. ա) դասական տեսություն, որի համաձայն ապրանք է հանդիսանում ոչ թե աշխատուժը, այլ աշխատանքը, որը կապիտալիստական ձեռնարկատիրոջ կողմից գնվում է մյուս ապրանքների նման, ) մարքսիստական տեսություն, որի համաձայն աշխատանքի շուկայում ապրանք է հանդիսանում ոչ թե աշխատանքը, այլ աշխատուժը կամ մարդու աշխատունակությունը: Ընդ որում, աշխատուժը ներկայացվում է արտադրության հիմնական գործոն, քանի որ նրա շնորհիվ է ստեղծվում նոր արժեք, գ) նոր դասական տեսություն, որի համաձայն աշխատանքը հանդիսանում է արտադրության գործոն ն կապիտալի, հողի, ձեռներեցության հետ մեկտեղ հավասարապես մասնակցում է արտադրության գործընթացին: Ըստ նոր դասական տնտեսագիտության, աշխատանքի շուկայում պահանջարկն ու առաջարկը կարգավորվում են աշխատավարձի մակարդակի փոփոխության հիման վրա, դ) քեյնսյան տեսության համաձայն, աշխատանքի շուկան կարգավորվում է ոչ թե աշխատավարձի մակարդակի փոփոխության հիման վրա, այլ արդյունավետ պահանջարկի ապահովման շնորհիվ, 5) ըստ մոնետարիստական տեսության, աշխատանքի շուկան կարգավորվում է դրամավարկային քաղաքականության հիման վրա, որն իրականացվում է Կենտրոնական Բանկի կողմից: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ առավել կարնորվում են աշխատանքի շուկայի կարգավորման նոր դասական ն քեյնսյան տեսությունները: 9.4.Աշխատանքի առաջարկը ն պահանջարկը Աշխատանքը` որպես արտադրության գործոն, աշխատանքի շուկայում դրսնորվում է որոշակի պահանջարկի ն առաջարկի ձնով: Աշխատանքի պահանջարկը, ինչպես նշել ենք, ունի ածանցյալ նույթ, որովհետն այն ոչ թե ուն աշխատանքի նկատմամ է, այլ այն արիքների նկատմամ , որոնք պետք է ստեղծվեն այդ աշխատանքով: Աշխատանքի առաջարկը նույնպես ունի ածանցյալ նույթ, որովհետն մար131

դիկ իրենց աշխատունակությունը վաճառում են, որպեսզի ստանան եկամուտ ն դրանով ձեռք երեն իրենց անհրաժեշտ արիքները: Աշխատանքի առաջարկն ու պահանջարկն, ըստ նոր դասական տեսության, կախված են աշխատավարձի մակարդակից ն նրա փոփոխություններից: Աշխատանքի պահանջարկը ֆունկցիոնալ կապ է արտահայտում աշխատավարձի ն աշխատանքի քանակի միջն, որը կարելի է ներկայացնել հետնյալ գրաֆիկական պատկերի ձնով.

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 9.1. Աշխատավարձ

Ս/թ

Ս/թ2

Ս/թ1

Լ2 Լ1 Աշխատանք

Լ

Աշխատանքի պահանջարկի կորը Աշխատանքի առաջարկն ուղղակի կախվածության մեջ է աշխատավարձի մեծությունից: Աշխատանքի առաջարկի կորը ցույց է տալիս, որ իրական աշխատավարձի աճը նպաստում է աշխատանքի առաջարկի աճին, իսկ դրա իջեցումը` նվազման (գծ.9.1.): Աշխատավարձի արձրացման ժամանակ աշխատած ժամանակի յուրաքանչյուր պահն ավելի լավ է վարձատրվում, հետնա ար, ազատ ժամանակի յուրաքանչյուր պահն աշխատողի համար հանդիսանում է շահի հնարավորության կորուստ, այդ իսկ պատճառով, նա ձգտում է ազատ ժամանակը փոխարինել լրացուցիչ աշխատանքով: Այդ ընթացքը կոչվում է փոխանակության էֆեկտ: Աշխատուժի առաջարկի կրճատումն աշխատավարձի արձրացման ժամանակ տեղի է ունենում եկամտի էֆեկտի ներգործության հետնանքով: Նախ ն առաջ, մարդն ունի ընդամենը 24 ժամ օրում, որից 5-6-ը նրան անհրաժեշտ է քնելու համար: Երկրորդ, եր մարդը հասնում է արեկեցության որոշակի մակարդակի, նրա վերա երմունքն ազատ ժամանակի նկատմամ փոխվում է ն նա կարող է այն ավելացնել միայն

լրացուցիչ աշխատանքի կրճատման դեպքում: Տնտեսության մեջ, ընդհանուր առմամ , աշխատանքի համընդհանուր առաջարկի ֆունկցիան միշտ էլ կլինի աճող` աշխատանքի ցիրկուլյացիայի շնորհիվ:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 9.2. Մ/Ք

Լ

Աշխատանքի առաջարկի կոր Շուկայական հավասարակշռության հասնելու համար յուրահատուկ կարնորություն է ներկայացնում առաջարկի ն պահանջարկի ուսումնասիրումը:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 9.3. Մ/Ք

Մ/Ք1

թ

Լ1

Լ

Հավասարակշռության ձնավորումն աշխատանքի շուկայում Ակնհայտ է, որ ձեռնարկատերերը, որոնք պատրաստ են վճարել Մ/Ք1 աշխատավարձ, գտնում են շուկայում անհրաժեշտ աշխատուժի քանակ: Ք կետը ներկայացնում է լրիվ զ աղվածության իրավիճակ:

Աշխատավարձի արձրացումը հավասարակշիռ գնի մակարդակից նպաստում է աշխատանքի առաջարկի գերակշռմանն աշխատանքի շուկայական պահանջարկից: Այս դեպքում տեղի է ունենում շեղում լրիվ զ աղվածության վիճակից ն առաջանում է աշխատանքի առաջարկի ավելցուկ: Աշխատավարձի մակարդակի նվազումը հավասարակշռության մակարդակից նպաստում է աշխատանքի պահանջարկի գերակշռմանն աշխատանքի առաջարկից: Աշխատանքի առաջարկն առանձնահատուկ նույթ ունի, որովհետն նրա փոփոխության վրա ազդում են ինչպես եկամտի էֆեկտը, այնպես էլ փոխարինման էֆեկտը: Առաջինի էությունը կայանում է նրանում, որ աշխատավարձի արձրացման դեպքում մարդկանց եկամուտները մեծանում են, դրա հաշվին նրանք խնայողություններ են կատարում ն կարող են մեծացնել իրենց ազատ ժամանակը` հանգստանալու, ճանապարհորդելու, զ ոսնելու ն այլ հաճույքների համար: Այսինքն` եկամտի էֆեկտի ազդեցության տակ աշխատանքի առաջարկը կրճատվում է: Փոխարինման էֆեկտի էությունը կայանում է նրանում, որ աշխատավարձի արձրացման դեպքում մարդկանց մոտ ձգտում է առաջանում իրենց ազատ ժամանակը փոխարինել աշխատանքային ժամանակով, այսինքն` աշխատանքի առաջարկը մեծանում է, որովհետն արձր աշխատավարձը շահագրգռում է աշխատանքի ներգրավմանը: Գոյություն ունի նան ցածր եկամտի էֆեկտ: Դա արտահայտվում է նրանով, որ ցածր եկամտի դեպքում մարդիկ գերադասում են չաշխատել, եթե դա իրենց եկամտի վրա էական ազդեցություն չի գործում: Մյուս կողմից, ցածր էֆեկտը արձրացնում է աշխատանքի առաջարկը, որովհետն աշխատավարձի մակարդակն իջնելու դեպքում մարդն իր նախկին եկամտի չափն ապահովվելու համար պետք ավելի շատ կամ մի քանի տեղ աշխատի:

9.5.Աշխատավարձի էությունը ն նրա վերա երյալ տեսությունները Աշխատավարձը հանդիսանում է գործոնային եկամուտ, որն առաջանում է աշխատանք գործոնի կիրառման հետնանքով: Աշխատավարձն, ըստ էության, աշխատանքի հավասարակշռության գինն է, որը շուկայում ձնավորվում է աշխատանքի պահանջարկի ն առաջարկի փոխհարա երության կամ դրանց կորագծերի հատման հետնանքով: Ժամանակակից պայմաններում աշխատավարձը հանդիսանում է հա134

սարակության եկամուտների ձնավորման հիմնական աղ յուրը: Զարգացած երկրներում աշխատավարձը կազմում է նակչության եկամուտների շուրջ 709-ը: Աշխատավարձը հանդիսանում է աշխման հարա երություններին վերա երվող տնտեսագիտական կատեգորիա: Բաշխման հարա երությունները, ինչպես գիտենք, նութագրվում են լայն ն նեղ իմաստով: Լայն իմաստով աշխման հարա երություններ ասելով հասկանում ենք արտադրության միջոցների ն աշխատուժի աշխումն արտադրության տար եր ոլորտների ն ճյուղերի միջն: Նեղ իմաստով աշխում ասելով հասկանում ենք կենսամիջոցների կամ ստեղծված եկամուտների աշխումը հասարակության անդամների միջն: Այս իմաստով, աշխատավարձը կարնոր դեր է խաղում հասարակության եկամուտների աշխման նագավառում: Աշխատավարձը, ինչպես նշել ենք, հանդիսանում է աշխատանքի հավասարակշռված շուկայական գինը: Առաջին հայացքից թվում է, որ աշխատավարձը հանդիսանում է ամ ողջ աշխատանքի դիմաց տրված վարձատրություն, սակայն իրականում այն հանդիսանում է աշխատողի ստեղծած նոր արժեքի մի մասը միայն, որը հավասար է նրա աշխատուժի արժեքին: Իսկ աշխատուժի արժեքն որոշվում է այն կենսամիջոցների կամ գոյամիջոցների արժեքով, որն անհրաժեշտ է մարդու ն նրա ընտանիքի անդամների կենսագործունեության համար: Աշխատավարձը ներկայանում է որպես աշխատանքի դիմաց վարձատրություն, որովհետն վարձատրությունը կատարվում է աշխատանքը կատարելուց հետո միայն: Աշխատավարձի վերա երյալ տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունեն ազմաթիվ տեսություններ, որոնք կայանում են հետնյալում. ա) կենսամիջոցների ֆիզիկական մինիմումի տեսություն, որն առաջարկել է Վ. Պետտին: Նրա կարծիքով, աշխատավարձը պետք է սահմանվի մարդու գոյատնման համար անհրաժեշտ կենսամիջոցների ֆիզիկական մինիմումի չափով, որովհետն շատ վարձատրություն դեռնս չի նշանակում, թե անվորը դա կփոխհատուցի աշխատանքով, ) արտադրության գործոնների տեսության հեղինակն է ֆրանսիացի տնտեսագետ Սեյը: Ըստ այս տեսության, արտադրության գործընթացին մասնակցող յուրաքանչյուր գործոն` կապիտալը, հողը, այդ թվում ն աշխատանքը փոխհատուցվում են իրենց եկամտի աժնեմասով, այսինքն` աշխատանքի գործոնն եկամուտ է ապահովում աշխատավարձի ձնով, գ) աշխատավարձի ֆոնդի տեսությունն ենթադրում է, որ հասարակության մեջ գոյություն ունի աշխատավարձի կայուն ֆոնդ, հետնա ար

աշխատողների թվաքանակի ավելացումը տանում է նրան, որ մեկ աշխատողին ընկնող աշխատավարձը պակասում է: Այս տեսակետին են եղել Ռ. Մալթուսը, Ա. Սմիթը, դ) անկրճատ եկամուտների տեսությունն առաջադրել է գերմանացի Ֆ. Լասսալը: Նա նշել է, որ ապագա սոցհասարակարգերում շահագործումը վերանալու է ն անվորներն իրենց ստեղծած եկամուտն աշխատավարձի ձնով ստանալու են անկրճատ չափերով: Սա իրականում հնարավոր չէ, որովհետն հասարակության անաշխատունակ անդամները չեն կարող գոյատնել, երկրի կառավարումն ու պաշտպանությունը չի կարող իրականացվել, արտադրության հետագա ընդլայնում, կատարելագործում չի կարող կատարվել, ե) աշխատավարձի «Երկաթյա օրենք»-ի տեսությունը նույնպես առաջադրել է Ֆ. Լասսալն: էությունը հետնյալն է. եթե անվորների պահանջով աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակը արձրանա, ապա մարդիկ կսկսեն լավ ապրել, որի հետնանքով ծնելիությունը կ արձրանա: Հետագայում աշխատանքի շուկայում առաջարկը կգերազանցի պահանջարկին, որն էլ կհանգեցնի աշխատավարձի մակարդակի իջեցմանը: Հետնա ար նրա աշխատավարձի մակարդակը պետք են գտնվի «Երկաթյա կապանքների» մեջ, զ) մարքսիստական տեսությունը, որի համաձայն աշխատավարձը հանդիսանում է ոչ թե աշխատանքի գինը, ինչը թվում է արտաքուստ, այլ աշխատուժի գինը կամ աշխատուժի արժեքի փոխակերպված ձնը: Աշխատանքի գինը ավելի մեծ է, քան աշխատուժի գինը: Աշխատավարձ վճարելուց հետո, մնացած եկամուտը կազմում է կապիտալիստական ձեռնարկատիրոջ շահույթը, է) աշխատավարձի ն գների «Ինֆլյացիոն պարույր»-ի տեսությունը, որի էությունը կայանում է հետնյալում. աշխատավարձի արձրացումը համարվում է որպես արտադրության ծախսերի մեծացում, որը հանգեցնում է ապրանքների գների արձրացմանը, որն իր հերթին պահանջում է աշխատավարձի մի նոր արձրացում, սա էլ հանգեցնում է գների արձրացման ն այսպես շարունակ, ը) աշխատավարձի սոցիալական տեսությունը, որի էությունը կայանում է նրանում, որ աշխատավարձի մեծությունը պայմանավորված է անվոր դասակարգի դասակարգային պայքարի ուժգնությամ , նրա կազմակերպվածությամ , ինչպես նան աշխատանքի արտադրողականության արձրությամ : Այս տեսակետն առաջադրել է Տուգան-Բարանովսին, թ) նոր դասական տեսությունը, որն առաջադրել է Ալֆրեդ Մարշա136

լը. աշխատավարձը հանդիսանում է գործոնային եկամուտ, ժ) մարժինալիստական տեսությունը, ենթադրում է, որ աշխատավարձը հանդիսանում է աշխատանք գործոնի սահմանային արտադրողականության արտահայտությունը: 9.6. Աշխատավարձի ձները ն համակարգերը, աշխատավարձի տարիֆային համակարգ Տնտեսավարման պրակտիկայում կիրառվում են աշխատանքի վարձատրության կազմակերպման երկու ձն. ա) ժամանակավարձ` աշխատանքի վարձատրության համար հիմք է ընդունվում աշխատած ժամերի քանակը ն աշխատանքի մեկ ամսվա գինը, ) գործավարձ` աշխատանքի վարձատրության չափն որոշելիս հիմք է ընդունվում ստեղծված արտադրանքի քանակությունը ն արտադրանքի միավորի գնահատումը: Գործավարձը հանդիսանում է ժամանակավարձի փոխակերպված ձնը: Ներկայումս ավելի մեծ նշանակություն է տրվում ժամանակավարձային աշխատավարձին, քանի որ արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացման պայմաններում աշխատանքի արդյունքը կամ քանակն այնքան էլ կախված չէ աշխատողից, հետնա ար նպատակահարմար է ժամանակավարձի կիրառումը: Մյուս կողմից մեքենայացված արտադրության պայմաններում աշխատանքի տեմպը, ռիթմը կախված է ոչ այնքան աշխատողից, որքան որ մեքենայական տեխնիկայից: Աշխատանքի ժամանակավարձային ն գործավարձային ձներն ունեն իրենց որոշակի համակարգը կամ տարատեսակները: Ժամանակավարձային ձնի համակարգը աղկացած է. ա) պարզ ժամանակավարձից, ) պարգնատրական ժամանակավարձից: Գործավարձային ձնի համակարգն ընդգրկում է . ա) ուղղակի գործավարձ, կախված է արտադրության քանակից, ) պարգնատրային գործավարձ, գ) պրոգրեսիվ գործավարձ, դ) ակորդային գործավարձ, ե) անուղղակի գործավարձ: Աշխատանքի վարձատրությունը կատարվում է աշխատանքի քանակից ն որակից ելնելով: Աշխատանքի քանակը չափվում է աշխատանքի տնողությամ : Աշխատանքի որակը գնահատվում է աշխատան137

քի արդությամ , նրա կարնորությամ ն նշանակությամ , աշխատողի որակավորվորման աստիճանով ն այլն: Աշխատավարձը տար երակելու ն յուրաքանչյուրին ըստ աշխատանքի քանակի ն որակի սկզ ունքով վարձատրելու համար կիրառվում է աշխատավարձի տարիֆային համակարգը: Աշխատավարձի տարիֆային համակարգն իրենից ներկայացնում է նորմաներ, նորմատիվային ակտեր, որոնք հնարավորություն են տալիս իրականացնել աշխատավարձի դիֆերենցում: Աշխատավարձի տարիֆային համակարգի մեջ մտնում են հետնյալ տարրերը. ա) տարիֆա-որակավորման տեղեկատուներ: իրենից ներկայացնում է մի ժողովածու, որտեղ նշված են արտադրության տվյալ ճյուղերում կատարվող ոլոր աշխատանքների տեսակները ն դրանց կատարման համար պահանջվող աշխատողների որակավորման կարգը, ) տարիֆային ցանցերը, որոնք ցույց են տալիս, թե յուրաքանչյուր տարակարգի անվորի վարձատրությունը քանի անգամ է արձր առաջին տարակարգի անվորի վարձատրությունից: գ) տարիֆային դրույքներ ն պաշտոնային դրույքներ, սահմանվում են առաջին տարակարգի անվորների ժամանակային ն պաշտոնային դրույքների ձնով, դ) աշխատավարձի շրջանային գործակիցները սահմանվում են ան արենպաստ նակլիմայական պայմաններում աշխատողների համար, դրանք սահմանվում են ցուրտ շրջանների համար, արձր լեռնային գոտիների, խոնավ շրջանների համար: Աշխատավարձի տարիֆային համակարգը հիմնականում նորոշ է պլանային տնտեսությանը:

9.7. Աշխատավարձի մակարդակը, անվանական ն իրական աշխատավարձ Տնտեսագիտության տեսության ն տնտեսավարման պրակտիկայում կարնոր նշանակություն է տրվում ոչ միայն աշխատավարձի ձներին ն համակարգերին, այլն աշխատավարձի մակարդակին: Աշխատավարձի մակարդակը գնահատելու համար կիրառվում է անվանական ն իրական աշխատավարձ հասկացությունները: Անվանական աշխատավարձը փողի այն գումարն է, որը ստանում է աշխատողն իր կատարած աշխատանքի դիմաց, որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում:

Ռեալ (իրական) աշխատանքն այն ապրանքներն ու ծառայություններն են, որոնք կարող է աշխատողը ձեռք երել իր ստացած անվանական աշխատավարձով: Իրական աշխատավարձն ուղղակիորեն կախվածության մեջ է անվանական աշխատավարձից ն հակառակ կախվածության մեջ գների մակարդակից: Իրական աշխատավարձը շեղվում է անվանական աշխատավարձից, քանի որ ստացած ողջ անվանական աշխատավարձը չի վերածվում կենսամիջոցների ու վճարովի ծառայությունների, այլ դրանցից հանվում են հարկերի ն պահումների վճարները:

7n 

7N  Ե

7n -իրական աշխատավարձ, 7N -անվանական աշխատավարձ, - -հարկերը ն այլ պարտադիր մուծումներ, Ե -սպառման առարկաների ու գների ինդեքս: Բացի անվանական աշխատավարձից, իրական աշխատավարձի վրա ազդում են նան ապրանքների գների փոփոխությունները, ծառայությունների դիմաց վճարումները: Իրական աշխատավարձի ցուցանիշն ավելի ճշգրիտ ձնով վկայակոչում է, թե ինչքան լավ կամ վատ է սկսել ապրել մարդը սպառողական գների աստիճանի փոփոխումից հետո: Գործնականում կարող են լինել իրական աշխատավարձի աստիճանի փոփոխման ազմապիսի տար երակներ: Տար երակ առաջին. անվանական աշխատավարձը ն սպառողական գները աճում է նույն տեմպերով: Այս դեպքում իրական աշխատավարձի մակարդակը կայուն է: Այս տար երակը հնարավոր է, եթե տեղի է ունենում անվանական աշխատավարձի «ավտոմատ» ինդեքսացիա, այսինքն` պաշտոնական գների ինդեքսին համապատասխան արձրանում է անվանական աշխատավարձը: Տար երակ երկրորդ. անվանական աշխատավարձն աճում է ավելի արագ տեմպերով, քան սղաճը: Այստեղ իրական աշխատավարձն ավելանում է` կախված այն անից, թե ինչ հարա երակցությամ են ավելանում անվանական աշխատավարձը ն սպառողական գները: Տար երակ երրորդ. սղաճային պարույր: Եթե սղաճի արձր տեմպերին զուգընթաց իրականացվում է աշխատավարձի ինդեքսացիա, ապա աշխատողներն արհմիությունների օգնությամ հասնում են ան139

վանական աշխատավարձի ավելացմանը: Եր պետությունը ն ձեռնարկատերերը նշանակում են դրամական եկամուտների ավելի արձր մակարդակ, ապա արդյունքում տեղի է ունենում սպառողական գների նոր աճ: Արդյունքում ամեն ինչ նորից կրկնվում է մեկ այլ պարույրով: Աշխատավարձի մակարդակը կախված է աշխատանքի արտադրողականությունից: Բարձր արտադրողականությամ աշխատողների պահանջարկն ավելի մեծ է, քան նվազ արտադրողականությամ աշխատողներինը: Անհատը, որը կարող է գործարկել մեքենան առավել հմտությամ , լավ եյս ոլ խաղալ, կամ ավելի շատ վաճառել կյանքի ապահովագրման կտրոններ, ավելի արժեքավոր կլինի գործատուների համար: Այսպիսի աշխատողները կունենան ավելի արձր սահմանային արդյունք, քան ցածր որակավորում ունեցողները: Աշխատավարձի չափը կախված է ոչ միայն աշխատանքի առաջարկից ու պահանջարկից, այլն աշխատողների որակավորումից ն մասնագիտացման մակարդակից: Տար եր աշխատանքներ կարող են ունենալ տար եր գրավչություններ մարդկանց համար` պահանջելով մասնագիտական կրթության տար եր ծախսեր: Աշխատավարձի տարերությունների կարնոր աղ յուր է աշխատողի նախասիրությունները: Մարդիկ տար եր նախասիրություններ ունեն կյանքում: Ոմանք ցանկանում են շատ փող վաստակել, ոմանք երկար ժամանակ անընդհատ սովորել, մյուսները զոհա երում են սոցիալական ն ընտանեկան կյանքը փող աշխատելու համար: Նշված գործոնները ներգործում են աշխատավարձի ն վաստակների տար երությունների վրա: Պարզ է, որ դրամական եկամուտ ստանալու նպատակ հետապնդող աշխատողները կպահանջեն արձր աշխատավարձ: Աշխատավարձի տար երությունների վրա ներգործում է նան սեռի ն ռասայի հիման վրա եղած խտրականությունը: Հողագնդի նակչության մեծամասնությունը գունամորթ է: Սակայն տնտեսական իշխանության մեծ մասը պատկանում է սպիտակամորթ փոքրամասնությանը, ն նա անհամեմատ արձր կենսամակարդակ է վայելում: Երկրագնդի նակչության կեսը կանայք են, ն նույն կրթությունը, հասարակական նույն ծագումը կնոջ աշխատավարձը կազմում է նույն աշխտանքը կատարող տղամարդու աշխատավարձի 2/3-ը: Շուկայական տնտեսության մեջ աշխատավարձի տար երությունն անխուսափելի է: Գոյություն ունեն աշխատանքի նույթի ն աշխատավարձի մեծության մեջ այնպիսի տար երություններ, որոնք խում են աշխատանքի օ յեկտիվ, որակական առանձնահատկություններից, մարդկանց տար եր ունակություններից, տաղանդից ն այլն: Աշխատա140

վարձի դրույքներն այդպիսի մարդկանց խմ երի համար պետք է լինեն տար եր: Աշխատավարձի դրույքաչափերի տար երակումն օ յեկտիվ երնույթ է, որն ընդլայնում է աշխատողների մասնագիտացման հնարավորությունները, իսկ տար եր մասնագիտությունների խմ ի միջն մարդկանց հոսքը ացարձակ լինել չի կարող:

Թեմա 10. Կապիտալի շուկա ն տոկոս 10.1.Կապիտալի հասկացությունը Կապիտալը տնտեսագիտության տեսության կենտրոնական ու առավել արդ կատեգորիաներից է, շուկայական տնտեսության պարտադիր տարրը: («Կապիտալ» լատիներեն Շ8քit8liՏ -գլխավոր, իսկզ անե` գլխավոր ունեցվածք, գլխավոր գումար): Արտադրության գործոնների շուկայում կապիտալի տակ հասկացվում է ֆիզիկական կապիտալը, հանդես գալով արտադրական ֆոնդերի ձնով, որոնց կարելի է անվանել կապիտալ արիքներ: Կապիտալ արիքներին են վերա երում` արտադրական կառույցները, մեքենաները, սարքավորումները, ենթակառուցվածքները, նակելի ն ոչ նակելի ոլոր շենքերը: Կապիտալը որպես արտադրական նշանակության արիք աժանվում է հիմնական ն շրջանառու կապիտալի: Հիմնական կապիտալին են վերա երում կապիտալի այն տարրերը, որոնք նութագրվում են ծառայության երկար ժամկետով ն նոր ստեղծվող արդյունքին արժեքի աստիճանական փոխանցմամ : Հիմնական կապիտալին են դասվում` շենքները, կառույցները (պասիվ մաս), մեքենաները, սարքավորումները (ակտիվ մաս): Շրջանառու կապիտալը կապիտալի այն մասն է, որը կորցնում է իր արժեքը մեկ արտադրական ցիկլի ընթացքում (հումք, նյութեր, պաշարներ, պատրաստի արտադրանք ն այլն): Հիմնական կապիտալը նութագրվում է ֆիզիկական ու արոյական մաշվածքով: Հիմնական կապիտալի ֆիզիկական մաշվածքը նշանակում է դրա աստիճանական ֆիզիկական քայքայումը շահագործման ընթացքում: Կապիտալն ենթարկվում է արոյական մաշվածության, եր արտադրվում է ավելի կատարյալ սարքավորում, որի կիրառումը թույլ է տալիս կրճատել արտադրության ծախքերը: Մաշված կապիտալը նորացման ն վերականգման համար դրամական միջոցներ է պահանջում: Այդ միջոցները կոչվում են ամորտիզացիոն հատկացումներ, իսկ կապիտալի վերականգման գործընթացը` ամորտիզացիա: Ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունում ընդունված է խոսել կապիտալի մասին լայն իմաստով ն սահմանել այն որպես եկամտի հոսք ապահովող արժեք: Կապիտալի շուկայի ուսումնասիրության ժամանակ կարնոր է տար երակել պաշար ն հոսք կատեգորիաները: Կապիտալը որպես պաշար իրենից ներկայացնում է ժամանակի որոշակի պահին կուտակված արտադրական նշանակության արիքներ:

Իսկ հոսքն ինվեստիցաներ են, որոնց շնորհիվ որոշակի ժամանակահատվածում տեղի է ունենում գոյություն ունեցող կապիտալ արիքների պաշարի մեծացումը:

10.2.Կապիտալի զուտ արտադրողականությունը Կապիտալ արիքները կամ կապիտալն օգտագործվում է արտադրանքի լրացուցիչ քանակ ստանալու նպատակով, առավել արդ արտադրության կազմակերպման միջոցով: Բերենք պարզ թվային օրինակ: Ենթադրենք, ձկնորսը, օգտագործելով միայն կարթ օրեկան ռնում է 5 ձուկ, որը անհրաժեշտ է գոյությունը պահպանելու համար: Մինչդեռ, չարչարվելով մեկ ամիս նա կարող է ավելի կատարելագործել գործիքները, ասենք ցանց հյուսել ն դրա օգնությամ հետագայում ռնել 15 ձուկ: ճիշտ է այդ մեկ ամիսը նա ստիպված կլինի պարտքով ապրել: Ըստ որում պարտքը կկազմի 150 ձուկ (5ձուկ230օրՀ150ձուկ): Իսկ ավելի կատարելագործված կապիտալի օգնությամ (մեր օրինակում ցանցի) արտադրված արտադրանքի քանակը ( ռնած ձկան քանակը) կկազմի ամսեկան 450 ձուկ (15ձուկ230օրՀ450): Կապիտալի օգնությամ արտադրված սպառողական արիքների գումարի ն այդ կապիտալի ստեղծման նպատակով զոհա երված սպառողական արիքների գումարի միջն եղած տար երությունը կհանդիսանա կապիտալի զուտ արտադրողականությունը: Մեր օրինակում 450-150Հ300: Զուտ արտադրողականության կատեգորիան թույլ է տալիս ացատրել տնտեսագիտության տեսության այնպիսի կարնոր հասկացություններ, ինչպիսիք են` կապիտալ ներդրումների եկամտա երությունը ն կապիտալի նկատմամ պահանջարկը: Եթե ֆիզիկական մեծությունների փոխարեն օգտագործենք հարա երական արժեքային մեծություններ, ապա կստանանք կապիտալի զուտ արտադրողականությունը` տոկոսային արտահայտությամ : Մեր օրինակով` 300/150 21009Հ2009: Այսպիսով ներկայացված կապիտալի զուտ արտադրողականությունն իրենից ներկայացնում է տոկոսներով արտահայտված կապիտալի եկամտա երություն, կամ կապիտալից ստացվող եկամտի նորմ: Տոկոսներով արտահայտված կապիտալի զուտ արտադրողականությունն անվանում են նան տոկոսի « նական նորմ», որը պետք չէ շփոթել անկային դեպոզիտներից ստացվող տոկոսի շուկայական նորմի հետ: Իսկ « նական» է կոչվում այն պատճառով, որ նեոդասական տեսությունում տոկոսի ձնով եկամուտ երելու ընդունակությունը

կապիտալի նական հատկությունն է համարվում:

10.3.Կապիտալի շուկա: Կապիտալի առաջարկը ն պահանջարկը Կապիտալի շուկան աժանվում է երեք սեգմենտների`  կապիտալ արիքների շուկա, որտեղ գնվում ն վաճառվում են արտադրական ֆոնդերը,  կապիտալի ծառայությունների շուկա, որտեղ այդ ֆոնդերը կարող են վարձակալության հանձնվել որոշակի գումարի դիմաց,  կապիտալ արիքների գնման ն վաճառքի համար անհրաժեշտ են դրամական միջոցներ: Հետնա ար, կարելի է առանձնացնել կապիտալի շուկայի երրորդ սեգմենտը` փոխառու միջոցների, կամ փոխատվական կապիտալի շուկա: Տնային տնտեսությունները, հանդիսանալով կապիտալ արիքների մատակարարներ, տրամադրում են փոխառու միջոցներ` իրենց հավաքած գումարները, որոնց շնորհիվ էլ ձեռք են երվում կապիտալ արիքները: Կապիտալի ծառայությունների շուկայում առաջարկը ն պահանջարկը, որպես կանոն, ներկայացնում են ֆիրնամերը ( իզնեսը), որոնք որոշակի վճարի դիմաց (վարձակալական վճար կամ ռենտային գնահատում) վարձակալության են հանձնում իրենց պատկանող կապիտալ արիքները: Կապիտալի ծառայությունների նկատմամ պահանջարկը կարելի է ներկայացնել ացասական թեքություն ունեցող կորի տեսքով:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.1 ԽRՔK, R R0

DK

K0

Կապիտալի ծառայություններ (մեքենա-ժամ)

Կապիտալի ծառայությունների նկատմամ պահանջարկը որպես կապիտալի սահմանային եկամտա երության արտացոլում:

Գծապատկերից երնում է, որ որքան մեծանում է արտադրական գործընթացում ներգրավվող կապիտալի ծառայությունների քանակը (այլ հավասար պայմաններում), այդքան նվազում է դրամական արտահայտությամ կապիտալի սահմանային եկամտա երությունը: Այսինքն` այստեղ նույնպես գործում է նվազող եկամտա երության օրենքը, որը թույլ է տալիս հասկանալ կապիտալի եկամտա երության (արտադրողականության) մակարդակի դինամիկան (կամ կապիտալի զուտ արտադրողականություն): Այսինքն կիրառվող աշխատանքի ն հողի անփոփոխ ծավալների պայմաններում կապիտալի զուտ արտադրողականությունն արտադրության մեջ ներգրաված կապիտալի ծառայությունների աճին համընթաց ունի անկման միտում: Որքան մեծ է (այլ հավասար պայմաններում) կապիտալի պաշարը, այնքան փոքր է դրա հատուցումը կամ եկամտա երությունը: Այդ պատճառով հարուստ արդյունա երական զարգացած երկրներում կապիտալի եկամտա երությունը հարա երականորեն կարող է ավելի ցածր լինել: Կապիտալի ծառայությունների առաջարկը գրաֆիկորեն կարելի է ներկայացնել դրական թեքություն ունեցող կորի օգնությամ (Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.2):

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.2. ԽՕՇ,Rոiո RԽI կապիտալի օգտագործման կորցրած հնարավորությունների սահմանային ծախսերը (ԽՕՇ) ն նվազագույն ռենտային գնահատում (Rոiո)

ՏK

K0 կապիտալի ծառայություններ (մեքենա -ժամ)

Կապիտալի ծառայությունների առաջարկը Կապիտալի ծառայությունների առաջարկի կորի (ՏK) դրական թեքվածությունը ացատրվում է նրանով, որ կապիտալի ծառայություններն առաջարկվող սու յեկտները հրաժարվում են նրա այլընտրանքային կիրառումից: Կապիտալ արիքները վարձակալության հանձնած ֆիրման կրում

է կորցրած հնարավորությունների ծախքեր, քանի որ այդ արիքի ձեռք երման համար անհրաժեշտ էր որոշակի (սեփական կամ փոխառու) դրամական միջոցներ ծախսել: Եթե նա սեփական միջոց է ներդնում, ապա ֆիրման որոշակի ժամանակամիջոցում հրաժարվում է այդ դրամական միջոցների օգտագործման այլընտրանքային եղանակներից (օրինակ. հողակտոր գնել ն հանձնել այն վարձակալության, կամ փողերը անկ դնել ն տոկոս ստանալ): Այսպիսով, որքան մեծ գումար է ֆիրման ներդնում կապիտալ արիքի ձեռք երման վրա, այնքան ավելի մեծ կորցրած հնարավորությունների ծախքեր է նա կրում: Նվազագույն ընդունելի ռենտային գնահատականը պետք է ավարար լինի, որպեսզի ծածկի կապիտալ արիքը վարձակալության հանձնելու հետ կապված ծախքերը` վարձակալության հանձնվող կապիտալ արիքի տարեկան ամորտիզացիան, ապահովագրական ծախսերը, վճարը փոխառու միջոցների դիմաց (եթե կապիտալ արիքի գնման համար փոխառություն է վերցրել): Միացնելով միմյանց կապիտալի ծառայությունների պահանջարկի ն առաջարկի գծապատկերները, կստանանք հետնյալ պատկերը (Գծ.10.3):

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.3 R ՏK Է RԷ DK

DKՀՏK Կապիտալ ծառայություններ (մարդ-ժամ)

Հավասարակշռությունը ֆիզիկական կապիտալի ծառայությունների շուկայում: Գծապատկերից երնում է, որ կապիտալի ծառայությունների պահանջարկը ն առաջարկը հավասարակշռվում են RԷ ռենտային գնահատականի դեպքում: Կապիտալի ծառայությունների շուկայում տեխնոլոգիաների, սպառողական նախապատվությունների, ճաշակի ն

այլնի ազդեցությամ պայմանավորված ՏK ն DK կորերի ցանկացած տեղաշարժերը կփոփոխեն հավասարակշռված ռենտային գնահատականի մակարդակը: 10.4.Առաջարկը ն պահանջարկը փոխառու միջոցների շուկայում Փոխառու միջոցների շուկայում պահանջարկն որոշվում է ինվեստիցիոն ծրագրերի իրագործման համար ֆիզիկական կապիտալի նկատմամ իզնեսի պահանջարկով: Ա սցիսների առանցքի վրա նշանակենք փոխառու միջոցների մեծությունը, իսկ օրդինատների առանցքի վրա` ինվեստիցիաներից ստացվող եկամուտները (գծ.10.4):

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.4. Ինվեստիցիաների եկամտա երության նորմ, տոկոսներով

DK

Փոխառու միջոցներ (կամ ինվեստիցիաներ)

Պահանջարկը փոխառու միջոցների (փոխատվական կապիտալի) շուկայում Փոխառու միջոցների նկատմամ պահանջարկի DK կորի ացասական թեքվածությունը ացատրվում է ինվեստիցիաների նվազող սահմանային արտադրողականությամ : Այսինքն` որքան մեծանում է ներգրավվող փոխատվական կապիտալի քանակությունը այդքան նվազում է ինվեստիցիաների սահմանային արտադրողականությունը: Ինվեստիցիաների եկամտա երության նորմը հաշվարկվում է որպես ինվեստիցիաներից ստացված եկամտի հարա երությունը ներդրված միջոցների ծավալին, արտահայտված տոկոսներով: Փոխառու միջոցների առաջարկի Տk կորը (գծ. 10.5.) կունենա դրական թեքվածություն: Այս կորը արտահայտում է տնային տնտեսությունների խնայողությունների առաջարկը: Ա սցիսների առանցքի վրա նշանակենք խնայողությունների մեծությունը կամ փոխառու միջոցների

մեծությունը դրական արտահայտությամ , իսկ օրդինատների առանցքի վրա` կորցրած հնարավորությունների սահմանային ծախքերը կամ խնայողությունների ընթացիք սպառումից հրաժարվելու գինը: Այն չափվում է ժամանակային նախապատվության նորմով, տոկոսներով:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.5.

Կորցրած հնարավորությունների սահմանային ծախքեր

ՏK

փոխառու միջոցներ

Առաջարկը փոխառու միջոցների շուկայում: Ժամանակային նախապատվությունը` անհատի հակվածությունն է, այլ հավասար պայմաններում, ընթացիք սպառումը կամ եկամուտը գնահատել ավելի արձր, քան ապառումը ն եկամուտը ապագայում: (Դա մարդկային վարքագծի հիմնական հատկանիշն է): Ժամանակային նախապատվության նորմը հաշվարկվում է որպես ապագայում սպասվելիք եկամտի հարա երություն փողի այն գումարին, որն ծախսելուց անհատը ներկա պահին հրաժարվում է: 10.5.Տոկոսադրույք: Տոկոսի անվանական ն իրական մակարդակ Տեղադրելով փոխառու միջոցների առաջարկի ն պահանջարկի կորերը միննույն գծապատկերի վրա, կստանանք հետնյալ տեսքը (Գծ.10.6): Փոխառու միջոցների շուկայում DK ն ՏK կորերի հատման կետում հավասարակշռություն է հաստատվում` DKՀՏK: Փոխատվական կապիտալի եկամտի նորմը (ինվեստիցիաների եկամտա երության նորմը) Է կետում համընկնում է ժամանակային նախապատվության նորմի հետ: Տոկոսը հանդես է գալիս որպես հավասարակշռության գին փոխառու միջոցների շուկայում:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 10.6 Տոկոսադրույք(r) ՏK Է RԷ DK

DKՀՏK

Փոխառու միջոցներ

Տոկոսը որպես հավասարակշռված գին փոխառու միջոցների շուկայում: Փոխառու կապիտալից ստացված եկամտի հարա երությունը փոխառու կապիտալի մեծությանը, արտահայտված տոկոսներով, կոչվում է տոկոսադրույք (տոկոսի նորմ): Օրինակ, եթե փոխառության գումարը կազմում է 1000դալ., իսկ ստացված տարեկան եկամուտը` 100դոլ., ապա տոկոսադրույքը կկազմի 100դոլ/100021009Հ109: Տար երում են տոկոսի անվանական ն իրական մակարդակ: Անվանական է կոչվում ընթացիք շուկայական տոկոսադրույքը, որը հաշվի չի առնում ինֆլյացիայի մակարդակը: Իրական տոկոսադրույքը` տոկոսի անվանական մակարդակն է հանած ինֆլյացիայի սպասվելիք (ենթադրելի) տեմպը: Օրինակ, եթե անվանական տոկոսադրույքը կազմում է 119, ինֆլյացիայի սպասվելիք տարեկան մակարդակը 69, ապա իրական տոկոսադրույքը կկազմի (11-6)Հ59: Տոկոսադրույքի մակարդակի վրա հիմնականում ազդում են հետնյալ 3 գործոնները.  կապիտալ ներդրումների ռիսկայնության աստիճանը (մասնավորապես, որքան արձր է արժեթղթերի հուսալիությունը, այդքան ցածր է դրանց եկամտա երությունը),  փոխառության ժամկետը (երկարաժամկետ փոխառությունը ավելի թանկ է),  փոխառու միջոցների շուկայի մոնոպոլացման աստիճանը:

Դրամական գումարների ընթացիկ ն ապագա արժողության չափակցումը կոչվում է դիսկոնտավորում (դիսկոնտ-զեղչ): Դիսկոնտավորումը կարելի է սահանել նան որպես հետաձգված դրամական մուտքերի արժողության նվազում: Եթե շուկայական տոկոսադրույքը Հ 109, ապա 100դոլ. 1 տարի հետո նշանակում է 91դոլ այսօր:

Թեմա 11. Հողային ռեսուրսների շուկա ն ռենտա 11.1.Ագրարային հարա երությունների էությունը ն գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները Ագրարային հարա երությունները տնտեսական հարա երությունների յուրահատուկ ձն են` կապված գյուղատնտեսության մեջ հողատիրապետման, հողօգտագործման, լրացուցիչ արդյունքի աշխման ն յուրացման հետ: Ագրարային հարա երությունների էությունը նութագրվում է հողի նկատմամ սեփականության ձներով, հատկապես մասնավոր սեփականության մենաշնորհով: Ագրարային տնտեսության զարգացումը սահմանափակող գործոնը համարվում է հողը: Այդ առումով, հողատիրապետումը (հողասեփականությունը) ն հողօգտագործումը կազմում են ագրարային հարա երությունների համակարգի հիմքը: Բոլոր տնտեսական համակարգերում էլ ագրարային հարա երություններում առաջատար դեր են ունեցել հողի նկատմամ սեփականության ձներն ու տեսակները ն այդ հիմքի վրա սեփականության հարա երությունները: Ագրարային հարա երությունների համակարգում հողի նկատմամ սեփականությունն արտահայտում է ապրելակերպի ամենախոր կապերի փոխադարձ կախվածության ու զարգացման էությունը: Այն` որպես արդ ու ազմաչափ կազմավորում, կարող է ունենալ ոչ թե մեկ, այլ մի քանի ձներ: Հայտնի է հողի սեփականության ընդհանուր ն մասնավոր ձները` իրենց տարատեսակներով, որոնք միմյանցից առանձնանում են տնօրինման, տիրապետման, օգտագործման, յուրացման, հանրայնացման մակարդակներով, նույթով, եղանակներով ու ձներով: Հայաստանի Հանրապետությունում ագրարային արեփոխումների արդյունքում ձնավորվեցին հողի մասնավոր սեփականությունը ն անցումը շուկայական տնտեսությանը: Ձնավորվեց հողօգտագործման սոցիալական ու տնտեսական հողային հարա երությունների որակապես նոր իրավիճակ: Ստեղծվեցին գյուղացիական տնտեսություններ, որոնց թիվը հասնում է մոտ 340 հազարի: Ագրարային հարա երությունների հիմքում ընկած է գյուղատնտեսական արտադրությունը, որը կոչված է մատակարարել նակչությանը սննդամթերքներ, իսկ թեթն ու սննդի արդյունա երությանը` անհրաժեշտ հումքով: Գյուղատնտեսական արտադրությունն ունի մի շարք նորոշ գծեր ու առանձնահատկություններ.









 







գյուղատնտեսական արտադրությունն իրականացնում են ֆերմերային տնտեսությունները, որոնք չեն կարող գին թելադրել տվյալ շուկային ն շուկա են մտնում որպես գին վերցնողներ, այսինքն պահպանվում է կատարյալ մրցակցության նորոշ գծերը, գյուղատնտեսության հիմնական արտադրության գործոնը համարվում է հողը, որն անվերարտադրելի է ու սահմանափակ, ունի երրիության տար եր աստիճաններ` հանգեցնելով ռենտայի առաջացմանը: Ընդ որում , գյուղատնտեսական մթերքների առաջարկն ու պահանջարկը քիչ առաձգական են, գյուղատնտեսական արտադրությունն առնչվում է կենդանի օրգանիզմների առկայության հետ, կախված է արտաքին գործոններից ն տարերային աղետներից (երաշտ, ջրհեղեղ, կարկուտ, վնասատուներ, հիվանդություններ ն այլն), գյուղատնտեսական արտադրության տար երակման հնարավորությունները չափազանց սակավ են, քանի որ կլիմայական պայմաններն են հիմնականում թելադրում արտադրության ուղղվածությունը, արտադրանքի մի մասը մասնակցում է վերարտադրության գործընթացին, օրինակ, սերմերը, մատղաշը ն այլն, գյուղատնտեսական արտադրությունը կրում է սեզոնային նույթ, որի հետնանքով տարվա ընթացքում անհավասարաչափ են օգտագործվում աշխատուժը ն գյուղտեխնիկան: Այստեղ անհամատեղություն է տեղի ունենում աշխատանքի ն արտադրության ժամանակների միջն, գյուղատնտեսական արտադրությունը կրում է համալիր նույթ, քանի որ նույն արտադրությունից միաժամանակ ստացվում են տար եր տեսակի մթերքներ, որն էլ առաջացնում է ծախսերի աշխման արդություններ, գյուղատնտեսությունը աղկացած է 2 խոշոր ենթաճյուղերից` ուսա ուծություն ն անասնապահություն, որոնց միջն պետք է լինի օպտիմալ համամասնություն, գյուղատնտեսական շուկայում գյուղմթերքների հանդեպ պահանջարկը համեմատա ար կայուն է ն ունի ցածր առաձգականություն:

11.2.Հողասեփականություն ն հողօգտագործում Հողը եզակի արտադրության միջոց է ն քանակապես սահմանափակ: Այն հնարավոր չէ արհեստականորեն վերարտադրել ն չունի փոխարինող գործոն: Հողը` որպես տնտեսական ռեսուրս, չունի աշխատանքային ծագում, հետնապես արտադրության ծախքեր: Դա նության ընծան է: Ֆիզիոկրատները գտնում էին, որ հողը նության պարգնն է մարդկությանը ն որպես նության ընծա տալիս է լրացուցիչ արդյունք, այսինքն` ռենտա: Ռենտային հարա երությունները լրացուցիչ եկամտի աշխման առիթով հողասեփականատերերի ն վարձակալողի միջն հարա երություններ են: Հողի սահմանափակությունը ծնում է հողային ռենտայի ֆենոմենը: Գյուղատնտեսական արտադրությունն առաջին հերթին առնչվում է հողասեփականության ն հողօգտագործման կատեգորիաների հետ: Պատմականորեն հողի սեփականությունը ն հողի օգտագործումը որոշակի փուլերում համընկել են, այց հիմնականում իրարից տարանջատված են եղել: Հողասեփականատիրոջ ն հող օգտագործողի միջն ձնավորվել են տնտեսական որոշակի հարա երություններ` կապված հողի վարձակալության ն եկամտի աշխման ու օպտիմալ օգտագործման հետ: Վարձակալությունը որոշվում է հողի հանդեպ պահանջարկի ն առաջարկի հարա երակցության հիման վրա: Եթե հողասեփականատերը ն հողօգտագործողը նույն սու յեկտն է, ապա այս դեպքում հարա երությունը ձնավորվում է միայն սեփականատիրոջ ու պետության, համայնքի միջն: Իսկ եթե հողը վարձակալված է, ապա տնտեսական հարա երությունն իրականացվում է հողասեփականատիրոջ ն հողօգտագործողի, հողասեփականատիրոջ ն պետության միջն: 11.3.Հողային ռենտա: Նրա էությունը ն տեսակները Ռենտա նշանակում է տալ, վերադարձնել, հատուցել: Հողային ռենտան հողի սեփականության տնտեսական իրացման ձն է, որը երում է որոշակի եկամուտ: Այն հողասեփականատիրոջ կողմից յուրացվող արժեքի մի մասն է, որը ստացվում է գյուղատնտեսության մեջ: Ֆեոդալական հասարակարգում հողային ռենտան հանդես էր գալիս աշխատանքային (Կոռ), մթերային ( ահրա) ն փողային ձներով: Շուկա153

յական տնտեսությունում, ացի հողատիրոջից երնան է գալիս նան վարձակալը, որը կիրառելով վարձու աշխատանքը, ձգտում է ստանալ առնվազն միջին շահույթ: Հողային ռենտայի վերա երյալ իրենց տեսակետներն են հայտնել Ադամ Սմիթը, Դավիթ Ռիկարդոն, Կարլ Մարքսը, Ալֆրեդ Մարշալը ն այլ հայտնի տնտեսագետներ: Դասական ն մարքսյան տնտեսագետները ռենտան դիտարկել են որպես միջին շահույթից դուրս ստացած մի հավելյալ վճար, որն առաջանում է հողի սեփականության, սահմանափակության ն նական երրիության տար երության հաշվին: Նոր դասական տնտեսագետները, հատկապես Ա. Մարշալը ռենտան դիտարկել է որպես գործոնային եկամուտ` կապելով այն հող արտադրական գործոնի վարձակալության ն օգտագործման հետ: Հողային ռենտան ձնավորվել է հողի վարձակալության հիմքի վրա` կապված հողի երրիության տար երության, իրացման շուկաների հեռավորության ն այս ոլորտում գնագոյացման առանձնահատկությունների հետ: Հողային ռենտան իր հերթին աժանվում է հետնյալ տեսակների.  դիֆերենցիալ ռենտա առաջին,  դիֆերենցիալ ռենտա երկրորդ,  ացարձակ հողային ռենտա,  մոնոպոլ ռենտա,  ռենտա արդյունահանող ոլորտներում,  շինարարական ռենտա,  «քվազի» ռենտա («քվազ» նշանակում է համարյա, գրեթե): Ռենտայի ձնավորման սկզ ունքը գրաֆիկորեն պատկերվում է հետնյալ կերպ. Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 11.1. (Աշխատավարձի դրույքը ն սահմանային արտադրողականությունը)

Տ D

Մ

Է

Լ

Օ (աշխատանքի քանակ)

Աշխատանքի ու աշխատավարձի քննարկումից մենք գիտենք, որ դրանք հավասարակշռվում են այն կետում, որտեղ աշխատանքի քանակը ն աշխատավարձը հավասարակշռվում են առաջարկի ն պահանջարկի հիման վրա, ն եթե աշխատանքի սահմանային արտադրողականությունը չի գերազանցում աշխատավարձի մեծությանը, ապա այս դեպքում լրացուցիչ աշխատանքի կիրառությունը դառնում է անիմաստ: Տվյալ գծապատկերից երնում է, որ գյուղատնտեսության մեջ ստեղծված արժեքի մակերեսը` Տ-ը` ՕՄԷԼ-ը, վեր է ածվում աշխատավարձի, իսկ ՄDԷ-ն դառնում է ռենտա, որն անցնում է հողի սեփականատիրոջը: Ռենտաների մեջ հիմնականը համարվում է դիֆերենցիալ ռենտա առաջինը, որը ձնավորվում է հողի նական երրիության, շուկաների հեռավորության ն հողի անճկուն առաջարկի հիման վրա: Դա կարգավորվում է գնագոյացման առանձնահատուկ մեխանիզմի միջոցով: Հողի երրիությունը կարող է փոխվել մի շարք միջոցառումների շնորհիվ` մելորացիա, պարարտանյութեր, քիմիացում ն այլն, որոնք վատագույն հողակտորը դարձնում են ավելի պտղա եր` երելով լրացուցիչ եկամուտ, որն էլ վեր է ածվում դիֆերենցիալ ռենտա երկրորդի: Անկախ երքատվության աստիճանից (ինչքան էլ այն ցածր լինի) հողը եր եք անվճար չի տրվի վարձակալության: Հետնա ար, գյուղմթերքը պետք է վաճառվի վատագույն հողամասից ստացված արդյունքից արժեքից ավելի արձր գնով, որի հետնանքով արդեն կստացվի ացարձակ հողային ռենտա: Գյուղատնտեսության մեջ առաջանում է նան մոնոպոլ ռենտա, եր որնէ հողատարածությունից ստացվում են հազվագյուտ մշակա ույսեր: Դրանց պահանջարկը շուկայում համեմատա ար արձր է, վաճառվում են մոնոպոլ գներով` երելով մոնոպոլ շահույթ, իսկ դա իր հերթին վեր է ածվում մոնոպոլ ռենտայի: Ռենտան գոյանում է նան արդյունահանող արդյունա երության մեջ, որտեղ ստացված միավոր արտադրանքի ծախսերը տար եր են լինում, իսկ շուկայական գները` նույնը: Հետնա ար այն հանքավայրը, որտեղ ծախսերը քիչ են, երում է լրացուցիչ եկամուտ, որը նույնպես վեր է ածվում ռենտայի: Շինարարական ռենտան կապվում է հողի գնի հետ: Հողի նկատմամ պահանջարկի մեծացմանը զուգընթաց արձրանում են հողի գինը, հետնա ար նան նրանց վրա կառուցված շինություների գները, հատկապես խոշոր քաղաքներում: Բացի նշված ռենտաներից, գոյություն ունի նան «քվազի» ռենտա,

որը ձնավորվում է կյանքի համարյա ոլոր ոլորտներում, որտեղ առանձին սու յեկտներ կամ արտադրատեսակներ հազվագյուտ են, ն նրանց հանդեպ պահանջարկը շատ արձր է լինում (առանձին անհատներ, երգիչներ, սպորտմեններ, արտիստներ): Տնտեսության ոլորտում քվազի ռենտա առաջանում է այն դեպքում, եր որնէ ֆիրմա թողարկում է նոր տեսակի մոդայիկ արտադրանք, որի հանդեպ պահանջարկը շատ մեծ է լինում, ն արդյունքում ունենում է նան արձր գին, հետնա ար ապահովում է նան ռենտա, մինչն որ մյուս ֆիրմաները նս կարտադրեն համանման որակով արտադրանք ն շուկայում պանահջարկն ու առաջարկը կհավասարակշռվեն: Այսպիսով, ռենտայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այն որոշակի իմաստով կապված է նան վարձակալության հետ, ինչի պատճառով էլ նոր դասական տնտեսագետները ռենտան ն վարձավճարը նույնացնում են ն այն խեցնում գնի հավասարակշռման միջոցով սահմանային արդյունքի ստացման հետ: Ներկայումս օգտագործվում է նան «տնտեսական ռենտա» հասկացությունը, որը վճար է հողի` որպես արտադրության գործոնի համար: Այն հողի ն մյուս նական ռեսուրսների օգտագործման դիմաց վճարման գինն է: Դրանով ռենտան առանձնացվում է աշխատավարձից, շահույթից, տոկոսից: 11.4.Հողի շուկան ն նրա ձնավորման պայմանները Հողի շուկան դասվում է արտադրության գործոնների շուկանների շարքին, որտեղ գնվում ն վաճառվում է հողը` որպես արտադրության գործոն: Ինչպես հայտնի է, յուրաքանչյուր շուկա ունի իր առաջարկն ու պահանջարկը: Հողի շուկայի առաջարկը ձնավորվելու համար հողը պետք է հանդիսանա մասնավոր սեփականության սու յեկտ` հաստատված համապատասխան օրնսդրությամ : Քանի որ հողը երկրագնդի վրա սահմանափակ է, առաձգական չէ, դրա համար էլ հողի առաջարկը շուկայում տվյալ պահին հաստատուն է ն գրաֆիկի վրա կրում է ուղղահայաց նույթ: Այն գրաֆիկորեն պատկերվում է հետնյալ կերպ. R Տ Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 11.2.

Օ

որտեղ, Օ-ն հողի քանակությունը, R-ն ռենտան, Տ-ը` տվյալ պահին հողի առաջարկի մեծությունը: Հողի պահանջարկը շուկայում կրում է ածանցյալ նույթ: Դա նշանակում է, որ այս շուկայում պահանջարկը ձնավորվում է ոչ թե անմիջապես տվյալ հողի, այլ դրանից ստացված գյուղատնտեսական մթերքների հանդեպ: Այսպես, եթե շուկայում նվազում է պահանջարկը հացահատիկի հանդեպ, ապա դա երում է տվյալ հողատարածության (որից ստացվում է հացահատիկ) պահանջարկի նվազմանը: Պահանջարկը գրաֆիկորեն պատկերվում է հետնյալ կերպ.

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 11.3. R

Տ

R1

Է1

R2

Է2

D1

D2

Տ1

Եթե վերը երված օրինակում հացահատիկի գինը նվազում է, ապա դա նշանակում է, որ այդ հողատարածության ռենտան R1-ից կիջնի R2, իսկ հավասարակշռությունը կձնավորվի Է2 կետում: Նշենք նան, որ հողի առաջարկը կարող է ներկայացնել կառավարությունը կամ մունիցիպալ կառավարման մարմինները, ինչպես նան տնային տնտեսությունները, որոշ դեպքերում նան մասնավոր իզնեսը, իսկ հողի հանդեպ պահանջարկը հիմնականում ներկայացնում են ֆերմերային տնտեսությունները: 11.5.Հողի գինը ն նրա ձնավորման առանձնահատկությունները Չնայած հողը չի հանդիսանում արտադրության արդյունք, ապրանք, այն գնվում ն վաճառվում է, հետնա ար ունի գին, որն առաջին հերթին ձնավորվում է շուկայում մյուս ապրանքների նման

պահանջարկի ն առաջարկի հիման վրա: Սակայն հողի գնի ձնավորումն ունի իր առանձնահատկությունները` կապված այն հարցի հետ, որ հողի հանդեպ պահանջարկը կրում է ածանցյալ նույթ: Այստեղ էական դեր է խաղում ոչ թե անմիջապես հողը, այլ հողից ստացվող ռենտայի մեծությունը: Հողի գինը որոշվում է հետնյալ անաձնով` Հողի գինը ՀR/Տ 2 100, որտեղ, R-ը հողից ստացված ռենտայի տարեկան մեծությունն է, Տ-ը տվյալ երկրում տվյալ պահին ձնավորված անկային տոկոսադրույքն է: Օրինակ, եթե որնէ հողատարածության ռենտան կազմում է տարեկան 1.000 միավոր, իսկ անկային տոկոսադրույքը` 59, ապա այդ հողի գինը կլինի 20.000 միավոր: Այս անաձնի տնտեսագիտական իմաստը կայանում է նրանում, որ հողը պետք է վաճառվի մի այնպիսի գնով, որից ստացված գումարը դնելով անկ` 9-ի ձնով կ երի այնքան եկամուտ, որը չպետք է ցածր լինի ռենտայի չափից: Այսպիսով, հողի գինը կախված է երկու գործոնների ազդեցությունից. այն ուղիղ համեմատական է ռենտայի մեծությանը ն հակառակ համեմատական` անկային տոկոսի չափին: Բացի հողի գնից, տնտեսագիտության մեջ ընդունված է հողի տնտեսական գնահատումը: Այն գնահատվում է հողային կադաստրի միջոցով: Հողային կադաստրը որոշակի համալիր ցուցանիշների միջովով հողի տնտեսական գնահատման միջոց է, որտեղ հաշվի են առնվում հողի ֆիզիոքիմիական հատկությունները, նրա մեջ հումուսի պարունակությունը, տեղադիրքը, նակավայրից հեռավորությունը, ծովի մակերնույթից արձրությունը, տվյալ տարածաշրջանում խոնավության տեսակարար կշիռը ն այլն: Հողի կադաստրը որոշելու համար իրականացնում են մոնիտորինգ (դիտարկում): Պետք է նշել, որ ներկայումս մեր հանրապետությունում հողային կադաստրը աղկացած է տաս աստիճանից: Հենց դրանց միջոցով էլ գնահատում են հողի տնտեսական հատկանիշները: Հողի օգտագործումը պահանջում է խելացի ն գիտականորեն մշակված մեթոդների կիրառում, որը հնարավորություն է տալիս հողը մշակելիս չիջեցնել նրա արդյունավետության աստիճանը, թույլ չտալ, որ հողը ենթարկվի էրոզիայի, ն այդ դեպքում հողը կօգտագործվի ռացիոնալ: Այստեղ առաջ են գալիս նան նապահպանական խնդիրներ հողի որակական հատկությունները պահպանելու ն արելավելու ուղղությամ :

Թեմա 12. Ազգային տնտեսության գնահատման հիմնական ցուցանիշները 12.1. Միկրոտնտեսություն ն մակրոտնտեսություն Շուկայական տնտեսությունը ձնավորվել է անհատական սպառողների ն անհատական արտադրողների առնտրի փոխներգործույթան հիման վրա: Նման փոխներգործությունը հենց միկրոտնտեսությունն է: Տնտեսագիտական պատմությունում «միկրոտնտեսության ժամանակաշրջանը» հանդիսանում է 2I2 դարրը` դասական տնտեսագիտական տեսության ն դասական շուկայական տնտեսության դարը: Այդ ժամանակաշրջանում միկրոտնտեսությունը իրավականորեն գտնվում էր տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնում: Միկրոտնտեսական մոտեցումը գերակշռում էր նան ընդհանուր տնտեսական արդյունավետությանն հասնելու վերլուծության մեջ: Քանի որ շուկայի համար դա հավասարակշռության իրավիճակ է, ապա ենթադրվում է, որ հավասարակշռության հաստատումը յուրաքանչյուր միկրոշուկայում կապահովվի նան ընդհանուր հավասարակշռություն: Մի խոսքով, ընդհանուր հաջողությունը` Ա. Սմիթի «խելացի եսասիրության» ոգով, հանդիսանում է մասնավոր հաջողությունների հետնանք: Միկրոտնտեսության «համընդհանրությունը» շարունակվում էր մինչն Մեծ դեպրեսիան (1929-1933 թթ), եր պարզվեց, որ ձնավորվել է ավելի լայն, ավելի արդ ն ինքնուրույն ենթահամակարգ` մակրոտնտեսությունը: Սկսած 30-ական թվականներից(22 դարի) ստեղծվեց հատուկ մակրոտնտեսության տեսությունը, որն ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել երեք հանգամանք. Առաջին` մակրոտնտեսության տեսությունն ավելի արդ է միկրոտնտեսականից, ն այդ արդությունը առաջացավ այն պատճառով, որ տնտեսական վերլուծության մեջ հանդես եկան սոցիալական գործոնները, որոնք դեֆորմացնում են շուկան: Երկրորդ` մակրոտնտեսության գործընթացի ընդհանուր հասկացությունը ն նրա ըմ ռման ապարատը մշակել է Ջ. Քեյնսը, որպես մակրոտնտեսական տեսության «դասական կենտրոն»: Երրորդ` մակրոտնտեսական տեսության իմացությունը ժամանակակից տնտեսագիտական մշակույթի հիմքն է: Մակրոտնտեսական տեսությունը` երկրի ամ ողջական տնտեսության մեկնա անությունն է, որպես մեկ ընդհանուր շուկա, որում փոխգոր159

ծում են մեկ «մակրոարտադրող» ն մեկ «մակրոսպառող»: Դա էլ հենց հանդիսանում է մակրոտնտեսություն: Մակրոտնտեսական տեսությունը գործում է ագրեգացված տնտեսական ցուցանիշներով: Մակրոտնտեսական մակարդակի վերլուծությանն անցնելու համար սովորա ար օգտագործվում են`««ամ ողջական արտադրություն», ««ամ ողջական արդյունք», «ամ ողջական եկամուտ» ն այլ տերմինները: Թեն մակրոտնտեսությունը չի հանդիսանում միկրոշուկաների մեխանիկական ամ ողջականություն, ինչպես ենթադրում էին «դասականները»: Մակրոտնտեսությունը տիրապետում է որակական յուրահատկության` այն ունի գործունեության իր մեխանիզմը:

1. Եթե միկրոտնտեսությունը երկու սու յեկտների` «անհատական արտադրողների» ն «անհատական սպառողների» փոխներգործություն է, ապա մակրոտնտեսությունը հինգ նոր սու յեկտների` «մակրոարտադրող», «մակրոսպառող», «պետություն» (կառավարություն), «արտասահման» ( աց տնտեսությունների համար), ն «սոցիալական ինստիտուտներ» (օրինակ` պրոֆմիությունները): 2. Մակրոտնտեսության ն միկրոտնտեսության միջն սկզ ունքային տար երությունը կայանում է նրանում, որ միկրոտնտեսության մեջ ակտիվորեն մասնակցում է մի սու յեկտ, որը «անտեսանելի» է միկրոտնսեսությունում` պետությունը, որն ունի ացառիկ կարգավիճակ: Դա նշանակում է որ միկրոտնտեսությունը ավելի մոտ է` ինքնակառավարվող «ազատ շուկայի» մոդելին, այն ժամանակ եր մակրոտնտեսությունը մշտականապես սոցիալիզացված, հասարակության կողմից վերահսկելի տնտեսություն է: 3. Մակրոտնտեսական վերլուծությունը արվում է հատուկ հասկանալի ապարատով, ն հատուկ «ագրեգացված» ցուցանիշներով (համախառն ներքին արդյունք, ազգային եկամուտ, գների մակարդակ, ամողջական պահանջարկ, ամ ողջական առաջարկ, ն այլն)` փորձելով կախվածություն հաստատել դրանց միջն: Մակրոտնտեսության տեսությունն էլ իր հերթին կենտրոնացած է տնտեսական գլխավոր հիմնախնդիրներին` արտադրության օպտիմալ ծավալին, գործազրկության մակարդակին, գների ընդհանուր մակարդակին (պայքար ինֆլյացիայի ն դեֆլյացիայի դեմ), տնտեսական ցիկլի ն հակաճգնաժամային կարգավորմանը, տնտեսաական աճին` աղ յուրները, ցուցանիշները, ն հետնանքները: Այժմ, ընդհանուր պատկեր կազմելով մակրոտնտեսության մասին, անցնեք դրա հիմնախնդրի ացահայտմանը: Եթե մակրոտնտեսությունը դիտարկվում է շուկայի տեսանկյունից, ապա այն հանդես է գալիս առք ու վաճառքի գործընթացի տեսքով, որպես երկրի ողջ արտադրության ծավալով ն մեկ տարի ժամկետով հսկայական շուկայական գործարք: Ամ ողջական արտադրանքի ծավալը

Հ

Ամ ողջական առաջարկի ծավալ

+

Ամ ողջական պահանջարկի ծավալ

Ակնհայնտ է, որ եթե այս մեծությունները չհամընկնեն, կնշանակի ռեսուրսների անվերադարձ կորուստ, կամ վճարունակ պահանջմունք161

ների որոշ մասի չ ավարարում` թերարտադրության պատճառով: Եվ շատ կարնոր է գիտակցել ուսումնասիրվող ամ ողջական առաջարկի ն ամ ողջական պահանջարկի չհամընկման իրավիճակի ճակատագրական անելանելիությունը: Եթե միկրոտնտեսությունում պահանջարկն ավելանա կամ նվազի (տվյալ շուկա արտաքին գնորդների ներհոսքի, կամ այլ միկրոշուկաներ գնալու հաշվին), ինչպես նան առաջարկը, ապա մակրոտնտեսության սահմաններում դա անհնարին է` ամ ողջական առաջարկի ն ամ ողջական պահանջարկի մեծությունների յուրաքանչյուր տատանում կնշանակի տվյալ պահին անուղղելի անհամամասնություն:

Այսպիսով, մակրոտնտեսության կենտրոնական խնդիրն է արտադրության այնպիսի ծավալի ապահովվումը, եր ամ ողջական պահանջարկը (ՃD) հավասար կլինի ամ ողջական առաջարկին (ՃՏ): Մակրոտնտեսության տեսության այս կենտրոնական հարցը պահանջում է ացատրություն: Իհարկե, իրականում արտադրության ծավալների ամ ողջական առաջարկի ն ամ ողջական պահանջարկին հավասարությունը ացառվում է: Ուստի, գործնականում ձգտում են հասնել նվազագույն անհավասարության, այլ ոչ թե դրանց ացարձակ հավասարության իդելակական կարգավիճակին: Մակրոտնտեսության գլխավոր հիմնախնդրի էությունը հասկանալու համար նորովին է դրվում շուկայական մեխանիզմների հնարավորությունների սահմանների ն տնտեսական ֆունկցիաների հարցը: Պատասխանից կախված, տնտեսագետները աժանվել են 3 խմ ի` 1. նրանք, ովքեր դեռնս քարոզում են դասականների «լեսսէ ֆեր» նշանաանը, ժխտելով մակրոտնտեսական գործընթացների մեջ կարգավորման նպատակով ուղղակի ազդեցություն ունենալու անհրաժեշտությունը («նեոդասականներ», «լի երալներ» «կոնսերվատորներ»): 2. նրանք, ովքեր ենթադրում են, որ միայն շուկայի ն պետության միությունը կարող են ապահովվել մակրոտնտեսական արդյունավետություն («քեյնսականներ»«նեոքեյնսականներ»): 3. նրանք, ովքեր կոչ են անում դանդաղ, միջավայրին հարմարեցված միջամտությունը մակրոտնտեսական գործընթացներին («նեոլի երալներ», «նեոդասական սինթեզ», «մոնետարիստներ»): Ընդհանուր առմամ , ակնհայտ է, որ մակրոշուկային պետական «օգնության» չափանիշը տար եր պատմական ժամանակաշրջաններում տար եր է: այն մեկ աճում է, մեկ նվազում, արտացոլելեվ առաջին հերթին օ յեկտիվ իրավիճակներ (շուկայական սեփականության սո162

ցիալ-տնտեսական կառուցվածքը, այդ թվում նան պետական հատվածի տեսակարար կշիռը: փոքր, միջին ն խոշոր իզնեսների փոխհարաերակցությունը: մենաշնորհային աստիճանը: տնտեսության « աց» լինելու մակարդակը: նույնիսկ ժողովրդագրական ցուցանիշները, եր , օրինակ նակչության ծերացումը պահանջում է վերա աշխողական գործընթացների ուժեղացում, ն այլն): Բայց քանի որ այդ ոլոր չափանիշները փոփոխուն են, ապա պետության տնտեսական դերը ն դինամիկան ժամանակային ն տարածական առումներով (տար եր ոլորտների, ճյուղերի ն երկրների համար) տար եր են, այնպես որ լիովին կարող է ստեղծվել մի իրավիճակ, եր պետության դերի աճը տնտեսության մեկ ոլորտում կփոխհատուցվի մեկ այլ ոլորտում նրա դերի նվազմամ , ն այլն: Իհարկե, արտադրված ամ ողջ արտադրանքի գնումը ինքնանպատակ չէ: իրականում դա տնտեսության ոլոր (միկրո ն մակրո) մակարդակների ընդհանուր խնդիր է` ինչպե՞ս սահմանափակ ռեսուրսներով ավարարել անսահմանափակ պահանջմունքները: Չէ որ մարդկության ն հասարակության համար այս երկուսի անհամադրությունը հատուկ է ոչ միայն միկրոտնտեսությանը, այլ նան մակրոտնտեսությանը: Որպեսզի ողջ արտադրվածը վաճառվի, անհրաժեշտ է, որ ամ ողջական պահանջարկը ն ամ ողջական առաջարկը համընկնեն ծավալով, կառուցվածքով ն արժեքայնությամ : Սակայն տնտեսական իրականությունում գոյություն ունեն ազմաթիվ օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ գործոններ, որոնք խոչընդոտում են նման համընկմանը: Այդ չհամընկման հաղթահարումը ստեղծում է տնտեսական աճի մեխանիզմը, քանզի վերոնշյալ մեծությունների չհամընկնումը հենց ի հայտ է երում հասարակության պահանջմունքների կառուցվածքի փոփոխությունը ն դրան արտադրության կառուցվածքի անհրաժեշտությունը համապատասխանեցնելու: Այդպիսով, ողջ արտադրության իրացման խնդիրը հատուկ է միայն մակրոտնտեսության շուկայական կառուցվածքին: Տնտեսական կազմակերպման «նախաշուկայական» ն, արտաշուկայական ձները նման խնդիր չունեն, քանի որ դրանցում ացակայում է ազատ փոխանակումը ազատ արտադրողների ն ազատ սպառողների միջն. այդ հասարակություններում իշխում է « նական» կամ «պլանավորված» փոխանակումը: Եվ միայն «շուկայական» մակրոտնտեսությունն է, որն իր սու յեկտներին տալիս է ազատություն` առաջացնելով ազգային արտադրության արդյունքի առք-վաճառքի խնդիրը, որը հավերժ է, անընդհատ վերարտադրվող, լուծվող տեսականորեն, այց ոչ գործնականում:

12.2. Մակրոտնտեսական շրջապտույտ (եկամուտ, ծախս) Կեսականորեն մակրոտնտեսությունում արտադրողների ոլոր ծախսերը վեր են ածվում սպառողների եկամուտների, իսկ սպառողների ծախսերը` արտադրողների եկամուտների (սխեմա 2): Նման իրավիճակում մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը կապահովվեր ավտոմատ կերպով: Սակայն տվյալ մեխանիզմի ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրումը ցույց է տալիս, որ մակրոմեծությունների չհամընկման հնարավորությունը պահպանվում է (վորոհիշյալ սխեմայում պարզության համար աց են թողնված «պետությունը», «արտասահմանը» ն «սոցիալական կառույցները»): Տնային տնտեսությունների ն ձեռնարկությունների միջն ապրանքային ն դրամային հոսքերի սխեման: Ապրանքային հոսքեր. տնային տնտեսությունները ձեռնարկություններին վարձակալության են տալիս արտադրական ռեսուրսներ, որոնցով ձեռնարկությունները, օգտագործելով դրանք ի րն արտադրության գործոններ, ստեղծում են ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնք էլ իրենց հերթին գնվում են տնային տնտեսությունները: Շրջանը փակվեց: Դրամական հոսքեր. ձեռնարկությունների ծախսերն արտադրության գործոնների վրա դառնում են տնային տնտեսությունների եկամուտներ, իսկ տնային տնտեսությունների ծախսերը ապրանքների ու ծառայությունների վրա` ձեռնարկությունների եկամուտներ: Շրջանը նորից փակվեց: Մակրոտնտեսական վերլուծության է ենթակա սխեմայում ներկայացված յուրաքանչյուր մեծության համադրումը. 1) «արտադրական ռեսուրսներ  արտադրության գործոններ», որոնք ցույց են տալլիս իրական ռեսուրսային հնարավորության արդյունավետ օգտագործման աստիճանը: 2) «արտադրական ռեսուրսներ  ազգային արդյունք», որը ցույց է տալիս արտադրության հնարավոր ն իրական արդյունքի հարա երակցությունը: 3) «արտադրության գործոններ  ազգային արդյունք», որը ցույց է տալիս արտադրական հարստության ընդհանուր ն տեսակարար գործոնատարողությունը: 4) «արտադրության գործոններ  ապրանքների իրացված զանգված», որը ցույց է տալիս արադրության ծախքերի ն արտադրողների հասույթի ընդհանուր ծավալի հարա երակցությունը:

Ապրանքադրամային հոսքերի մակրոտնտեսական շրջապտույտ

Սխեմա 1

5) «սպառողների եկամուտներ  սպառողների ծախսեր», որը ցույց է տալիս սպառման (խնայողության) միջին ն սահմանային հակվածությունը: 6) «արտադրողների ծախսեր արտադրողների եկամուտներ », որը ցույց է տալիս ձեռնարկչատիրական գործունեության ընդհանուր շահավետությունը ն շահութա երությունը: 7) «արտադրողների եկամուտներ  սպառողների եկամուտներ», որը ցույց է տալիս մակրոտնտեսության դրամային չափանիշների հաշվեկշռվածության չափը: Տնային տնտեսությունների դրամական եկամուտների ամ ողջական մեծությունը ստեղծում է «Ազգային եկամուտ», իսկ ապրանքների ն ծառայությունների ամ ողջական ծավալը` «ազգային արդյունք»: Առաջին հայացքից, ներկայացված շրջապտույտում չկա ոչ սկիզ , ոչ վերջ: Այդուհանդերձ, տնտեսագետները չգիտես թե ինչու առանձնացնում ն համադրում են «ազգային եկամտի» ն «ազգային արդյունքի» մեծությունները, դրանում ամփոփելով մակրոտնտեսության ողջ էությունը: Բանն այնէ, որ մոնետար համակարգը դա տնտեսություն է, որտեղ ոլոր ապրանքները փոխանակվում են դրամով, որի օգնությամ իրականացվում է ապրանքների ու ծառայությունների շարժը: Իսկ ի՞նչն է հանդիսանում մակրոտնեսության մեջ ապրանքը: Դա ազգային արդյունքն է` որպես ձեռնարկությունների կողմից արտադրված ոլոր արիքների համախմ ություն: Իսկ ի՞նչն է հանդիսանում մակրոտնեսության մեջ «փող»: Ազգային եկամուտը` որպես սպառողների ողջ դրամային եկամուտների ամ ողջություն: Ահա թե ինչու առք-վաճառքի մակրոտնտեսական ակտը` ողջ տնտեսության շրջանակներում շուկայական գործարքը (որպես ապրանքի փոխանակում փողով), հանգում է ազգային արդյունքի փոխանակմանը ազգային եկամտով: Եթե մենք հաշվի առնենք, որ «պահանջարկը»` դա դրամով ապահովված գնողունակությունն է, պոտենցիալ առքի ծավալը, իսկ «առաջարկը»` վաճառքի համար նշանակված պոտենցիալ հնարավոր արիքները, ապա այդ տեսանկյունից մենք իրավասու ենք դիտարկել ազգային եկամուտը որպես համընդհանուր պահանջարկ, քանզի դրանք այն ոլոր դրամներն են, որ հավաքվել են գնորդների դրամապանակներում մեկ տարվա ընթացքում, իսկ ազգային արդյունքը` որպես պոտենցիալ «համընդհանուր առաջարկ», քանզի դրանք այն ոլոր ապ166

րանքներն ու արիքներն են, որ արտադրվել են ողջ տարվա ընթացքում, ն կարող են ներկայացվել սպառման: 12. 3. Համախառն ներքին արդյունք (ՀՆԱ) ն ազգային հաշիվներ Երկու համադրելի ցուցանիշներում` «ազգային արդյունք» ն «ազգային եկամուտ», առաջատարն ազգային արդյունքն է, որը ցույց է տալիս թե մեկ տարվա ընթացքում որքան ապրանքներ ն ծառայություններ են արտադրվում` արտահայտված շուկայական գներով: Ինչու՞ է ազգային արդյունքը կարնոր ազգային եկամտիից: Ազգային արդյունքը դա իրական հարստություն է, իրական ապրանքների ն ծառայությունների համախմ ում, մինչդեռ ազգային եկամուտը` այդ հարստության դրամային արտացոլումն է: Դա է պատճառը, որ ոլոր մակրոտնտեսական մոդելներում հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացվում է հենց ազգային արդյունքին` նրա հաշվարկման մեթոդիկային, աճի ն հաշվեկշռվածության գործոններին. 1. Ազգային արդյունքի չափը սահմանափակված է երեք չափանիշներով. այն ներառում է միայն պատրաստի ապրանքները ն արտադրանքները, արտադրված միայն տվյալ տարում, ն անցած միայն հանրային (պաշտոնական) շուկաներ: 2. Տար երում են «համախառն» ն «զուտ» ազգային արդյունքներ («ՀԱԱ» ն «ԶԱԱ»), հապապատասխանա ար նան` «համախառն» ն «զուտ» ազգային եկամուտներ («ՀԱԵ» ն «ԶԱԵ»): ՀՆԱ-ն` դա ողջ պատրաստի արտադրանքն է, այդ թվում ն այն, որ ուղղված են տարվա ընթացքում օգտագործված սարքավորումների վերականգնման (մաշված հաստոցների փոխարինում, շենքերի, պահուստների, կապի միջոների ն այլն) նպատակին` այդպես կոչված «ամորտիզացիոն ֆոնդ»: ԶԱԱ-ն` դա միայն նոր պատրաստի ապրանքներն են` մեկ տարվա ընթացքում կատարված հասարակության հարստության զուտ ավելացումը: Հասկանալի է, որ համախառն արդյունքի կառուցվածում մաքուր արդյունքի մասնա աժնի աճը համընկնում է զուտ արդյունավետության աճի հետ: Մակրոտնտեսական մոդելներում ընդունված է գործառնություններ անել ՀՆԱ-ի ծավալով, քանի որ այն իրենից ներկայացնում է ոլոր արտադրված ապրանքներն ու ծառայությունները, ներառյալ ամորտիզացիոն ֆոնդը: 3. Քանի որ համախառն ազգային արդյունքը` իրական հարստություն է (մինչդեռ, ազգային եկամուտը միայն դրա արտացոլումն է դրա167

մական մեծությամ ), ապա հենց ՀՆԱ-ի կայուն աճի ապահովվումն է հանդիսանում տնտեսական քաղաքականության գլխավոր նպատակը: Իսկապես, շնորհիվ դրան. 1) Ավելանում են տնային տնտեսությունների իրական եկամուտները, իսկ դա նշանակում է տվյալ երկրի նակչության կենսամակարդակի արձրացում: 2) Ավելանում է արտադրության ծավալը, իսկ դա նշանակում է գործազրկության նվազում: 3) Աճում է զ աղվածությունը, որն էլ զուգորդվում է եկամուտների աճով, դրա հետ մեկտեղ ն` համընդհանուր պահանջարկի աճով: 4. ՀՆԱ-ի նեղեն ն արժեքային մեծությունների հաշվարկը ավականին շատ հոգսեր է ստեղծում տնտեսագետներր համար: 1) ՀՆԱ-ն ֆիզիկական արտահայտմամ չի ներառում  « նական արտադրության» արդյունքը (այսինքն այն, ինչ ստեղծվում է տնային տնտեսություններում սեփական օգտագործման նպատակով, ն ուստի չի անցնում շուկայի միջով),  «սեվ» շուկայի ապրաքաշրջանառությունը,  արտերային գործարքների ծավալը: Այսպիսով, ՀՆԱ-ն դա միայն «համընդհանուր արդյունքի» (ՀԱ) մասն է` Տարվա ընթացքում արտադրվածը (ՀԱ) նական արտադրության արդյունք

արտերային + գործարքների արդյունք

Արտատնտեսական արդյունք

««ստվերային» + տնտեսության արդյունք

հանրային շուկաների արդյունք ՀՆԱ

Դա նշանակում է, որ ՀՆԱ-ն այն պատրաստի ապրանքների ն ծառայությունների արժեքն է, որոնք ոչ միայն ստեղծվել են տարվա ընթացքում, այլ անցել են նան պաշտոնական շուկայական շրջապտույտ: Այժմ մեզ պարզ դարձավ, որ ՀՆԱ-ն չի արտացոլում երկրի տնտեսության արտադրության իրական ծավալը, քանի որ նվազեցնում է այն նշված տարրերի մեծության չափսով: ՀՆԱ-ն ունի նան մի շարք այլ թերություններ` չեն ցուցադրվում նրա արտադրության սոցիալական ն տնտեսական ծախքերը, ոչ միշտ է հնարավոր պարզա անել պատրաստի արտադրանքի ն կիսաֆա րի168

կատի միջն սահմանը, թաքնված է ՀՆԱ-ի աշխվածությունը սոցիալական տար եր խմ երի միջն: Եվ, թեպետ, տնտեսագետները շարունակում են փնտրել մակրոտնտեսական գործունեության ավելի ճշգրիտ ցուցանիշներ, գործնականում շարունակվում է «համախառն ազգային արդյունքի» դարաշրջանը: 12. 4. Անվանական ն իրական ՀՆԱ Մակրոտնտեսական վերլուծության համար տնտեսագետները կառուցում են մոդելներ` գծապատկերների տեսքով, որոնց փոփոխականների կոորդինատները տար երվում են միկրոտնտեսական մոդելների փոփոխականների կոորդինատներից: 1. Օրդինատների առանցքը (ուղղահայաց առանցքը) միկրոտնտեսական գծապատկերներում ցույց է տալիս որնիցե ապրանքի գնի ացարձակ արժեքները: Մակրոտնտեսական գծապատկերներում այն ցույց է տալիս մեկ տարվա ընթացքում ամ ողջ արտադրության (ՀՆԱ) հարա երական (դրամային) գնահատականը: Դա նշանակում է, որ մակրոտնտեսական գծապատկերի ուղղահայաց դիրքում ներկայացված է գների ինդեքսը, այսինքն` տնտեսության մեջ գների միջին մակարդակի փոփոխության հարա երական աճը: այլ կերպ ասած, եթե մակրոտնտեսական ուղահայաց դիրքում նշված է 2 թիվը, դա չի նշանակում միկրոտնտեսական 2 դրամը, այլ տնտեսության մեջ ոլոր գների 29-անոց աճ: 2. Ավելի արդ է այն հարցը, թե ի՞նչ է ցուցադրված մակրոտնտեսական գծապատկերի ա ցիսների առանցքում (հորիզոնական): 3. Հարցի իմաստն այն է, որ ՀՆԱ-ն կարող է լինել միայն մեկ տարվա ընացքում արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների գումարային դրամական գնահատականը, քանի որ ստիպված ենք գումարել տարատեսակ արիքները (օրինակ` տրակտոր+տեսաֆիլմ+սափրրվելիք): Սակայն դրամական ծավալը` խափուսիկ ցուցանիշ է, չէ որ դրամական միավորի գնողունակությունը փոփոխվում ն ժամանակի ն տարածության մեջ: Դրա համար տնտեսագետնտերը ստիպված են, պայքարելով ՀՆԱ-ի դրամական արտահայտման փոփոխականության հետ, տար երակել «անվանական» ն «իրական» ՀՆԱ: Անվանական ՀՆԱ-ն դա երկրի տարեկան արտադրույթան դրամական արտահայտումն է ընթացիկ շուկայական գներով, իսկ իրական

ՀՆԱ-ն` միննույն ՀՆԱ-ի դրամային արտահայտումն է, որում հաշվի է առնվում գնաճը, հիմք ընդունելով անփոփոխ շուկայական գինը: Եթե չտար երակենք անվանական ն իրական ՀՆԱ-ները ապա մենք գործ կունենանք առեղծվածային թվերի հետ, ն կհանգենք սխալ եզրակացությունների, հետնա ար նան` սխալ որոշումների կայացմանը: ՀՆԱ-ն` «որակա-քանակական» ցուցանիշ է, այն կարող է փոփոխվել թե' որակապես (ՀՆԱ-ի չափսով ն նական կազմով), ն թե' քանակապես (ՀՆԱ-ի դրամական գնահատման փոփոխությամ ): Հենց այդ պատճառով է, որ միաժամանակ կարող են փոխվել ՀՆԱ-ի ն «ֆիզիկական» ն «արժեքային» նութագրերը: Դրանց համադրումը պահանջում է, որպեսզի դրանցից գոնե մեկը տվյալ ժամանակահատվածում մնա անփոփոխ: Այդպիսի անփոփոխ չափանիշ է համարվում «ֆիզիկական» ՀՆԱ-ն: Այդ դեպքում հնարավոր են երկու տար երակ: 1. Անփոփոխ դրամական միավորը փոխում է իր դրամային արտահայտությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս համադրել ժամանակում ն տարածության մեջ անվանական ՀՆԱ-ի փոփոխությունը: 2. Անփոփոխ դրամային միավորը չի փոխում իր դրամական արտահայտությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս համադրել ժամանակում ն տարածության մեջ իրական ՀՆԱ-ի փոփոխությունը: Օրինակի համար ներկայացնենք հետնյալ աղյուսակը. Ապանքային միավոր 1 տրակտոր 1 տրակտոր

տարիներ 500 դրամ 500 դրամ

դրամ դրամ

դրամ դրամ

«անվանական գնահատական» «իրական գնահատական»

Առաջին դեպքում փոփոխվում է անփոփոխ ապրանքային միավորի դրամային արտահայտությունը, երկրորդում` նույն ժամանակում ապրանքի դրամական արտահայտությունը մնում է հաստատուն: Առաջին տար երակը ցույց է տալիս համախառն ներքին արդյունքի անվանական դինամիկան, երկրորդը` իրական դինամիկան: Այստեղից հետնում է, որ յուրաքանչյուր տարվա ՀՆԱ-ն ունի երկու դրամական գնահատում` «անվանական» (տվյալ տարվա ընթացիկ շուկայական գներով) ն «իրական» ( ազային տարվա անփոփոխ գներով): Տեսնենք, թե ինչ մեզ ցույց կտա անցումը իրական ՀՆԱ-ին.

Անվանական ՀՆԱ Դեֆլյատոր համապատաս- Իրական խան տարվա ՀՆԱ անվանաՏարիներ (1992թ. կան ՀՆԱ ընթացիկ իրական շուկայական գներով) ՀՆԱ գներով 2 000 1 000 դրամ 0,5 դրամ 5 000 5 000 դրամ 1,0 ( ազադրամ յին) 8 000 10 000 դրամ 1,25 դրամ

ՀՆԱ դինամիկան անվանական

իրական

10009

Աղյուսակից երնում է, որ ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել է 400, այն ժամանակ եր անվանականը ցույց է տալիս 1009: Անվանական ՀՆԱ-ի վերահաշվարկը իրականի անվանում են «դեֆլիրացում», իսկ իրական ՀՆԱ-ի վերահաշվարկումը անվանականի` «ինֆլացում»: Մակրոտնտեսական մոդելների կոորդինատները տրված են օ յեկտիվորեն. տնտեսությունը տարածվել է արտադրության ծավալների գնային ն ֆիզիկական սահմանափակումների: Ընդ որում, ացասական են շարժումը դեպի վեր օրդինատների առանցքով` որ երում է սղաճի, ն դեպի ձախ` ա ցիսների առանցքով` նութագրող արտադրության անկում:

Բազային տարին, որի շուկայական գները ընդունվում են անփոփոխ, հաստատվում է պաշտոնապես ն կիրառվում ոլոր համադրվող

հաշվարկներում: Սովորա ար, անփոփոխ գները ընդգրկում են 15-20 տարվա ժամանակահատված, քանի դեռ օ յեկտիվ պատճառների փոփոխությունը չի ստիպել ընդունել հաշվարկային նոր ազային տարին: Այսպիսով, մակրոտնտեսական մոդելներում հիմնվում են հարա երական օ յեկտիվ ցուցանիշների վրա (այլ ոչ թե ացարձակ, ինչպես դա արվում է միկրոտնտեսությունում): Ուղղահայաց ներկայացվում է գնի ինդեքսի փոփոխումը, հորիզոնականով` իրական ՀՆԱ-ի ծավալի փոփոխությունների տեմպերը: Հետնապես, մակրոտնտեսական մոդելները` դա մակրոշուկայական գործընթացների վերլուծություն է, որն ընթանում է երկչափանի («գնա-ապրանքային») տարածության մեջ: Ավելի ովանդակ իմաստով այն հնարավորություն է տալիս ացահայտել, թե ինչպես է գների մակարդակի փոփոխությունը` համընդհանուր պահանջարկի միջոցով, ազդում իրական ՀՆԱ-ի ծավալի փոփոխության վրա: Եվ հակառակը, թույլ է տալիս ացահայտել, թե ինչպես ՀՆԱ-ի փոփոխությունը` համընդհանուր առաջարկի միջոցով, կազդի գների մակարդակի վրա: 12. 5. Մակրոտնտեսական հավասարակշռություն Տնտեսական հավասարակշռությունը օպտիմալ իրավիճակ է ն' միկրո- ն' մակրոտնտեսության համար: Միկրոտնտեսությունում հավասարակշռություն` նշանակում է այնպիսի գնի սահմանում, որում պահանջարկի մեծությունը հավասար է առաջարկի մեծությանը: Նման գինը կոչվում է«հավասարակշռված», իսկ մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը իրենից ներկայացնում է «մասնակի հավասարակշռություն»: Դասական տնտեսագիտության տեսությունը ելնում էր այն անից, որ մասնակի հավասարակշռությունը սահմանվում է տարերայնորեն, շնորհիվ առաջարկի ն պահանջարկի ազատ խաղի: Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը նույնպես նշանակում է համընդհանուր պահանջարկի ն համընդանուր առաջարկի հավասարություն, սակայն ընդհանուր հավասարակշռության սահմանման մեխանիզմը սկզ ունքորեն տար երվում է մասնակի հավասարակշռության սահմանման մեխանիզմից: Խնդիրն այն է, որ միկրոհավասարակշռված գինը ձնավորվում է վաճառողների ն գնորդների վարքագծի փոփոխության ազդեցության ներքո: Եթե, ենթադրենք, գնորդները նվազեցնում են պահանջարկը, ա172

պա հավասարակշռված գինը նույնպես իջնում է (ն հակառակը` եթե ավելացնում են` արձրանում է): վաճառողների նման գործողությունները կ երեն հակառակ հետնանքների: Իրավիճակը այլ է մակրոտնտեսական մակարդակում: Քանի որ այստեղ «համընդհանուր գին է» (գների միջին մակարդակ), ապա ոլոր գների մակարդակի ընդհանուր արձրացումը կամ ընդհանուր իջեցումը չի կարող ազդել գնորդների ն վաճառողների վարքի վրա, ն իր հերթին կախված չէ նրանց վարքագծից: Դեռ միկրոշուկայում նրանք կարող են զորախաղել` հրաժարվելով թանկացած ապրանքից ն մեծ պահանջարկ ստեղծելով էժանացած ապրանքի նկատմամ : Մակրոշուկայում չի կարելի շահել մեկ գնի իջեցման հաշվին` համեմատ մյուս գնի արձրացման, քանզի գների մակարդակի փոփոխությունը վերա երվում է ոլոր գներին միաժամանակ: Ասյստեղ հավասարակշռությունը հանդիսանում է համընդհանուր պահանջարկի ն համընդհանուր առաջարկի փոխներգործության յուրահատուկ մեխանիզմի հետնանք` անկախ գնորդների ն վաճառողների վարքից, ն դրա համար չհանգեցվող այդ վարքագծին ն չուղղվող դրանով: Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը ` համախառն ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի աղադրիչ մասերի հավասարաչափ շրջապտույտի արդյունք է, իսկ մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունը` դրանց անհամաչափ շրջապտույտի հետնանք, եր ՀՆԱ-ի ն ԱԵ աղադրիչ մասերի մեծությունները փոփոխվում են շրջապտույտի տար եր փուլերում: Ակնհայտ է, որ որնէ խոչընդոտների ացակայության ժամանակ ՀՆԱ-ն վեր է ածվում «հանընդհանուր պահանջարկի» (ՃՏ), իսկ ողջ ՀՆԱ-ն` «համընդհանուր առաջարկի» (ՃD).

Սխեմայից նույնպես երնում է, որ եթե տարեկան արտադրության արդյունքը միաժամանակ ն ՀՆԱ- է («ապրանք») ն ԱԵ («փող»), ապա նրանք հավսար են ըստ սահմանման:Հետնապես, ՃՏ հավասար է ՃD, որպես ՀՆԱ-ի ն ԱԵ շուկայական արտահայտություններ: Այսպիսով, մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը (եթե հավատալ տնտեսագետներին) տրված է տնտեսության ամենաօ յեկտիվ մոնետար կազմակերպմամ : Պատասխանի համար անհրաժեշտ է գիտակցել, որ արտադրողների ծախսերն արտադրության միջոցների դիմաց վճարելու վրա վեր են ածվում սպառողների եկամուտների, որոնք իրենց հերթին դառնում են վերջնական արտադրանքի վրա սպառողների ծախսերի, վեր ածվելով արտադրողների եկամուտների:

Մակրոտնտեսական հավասարակշռության հիմնխնդիրը առաջանում է այն պատճառով, որ շուկայական շրջապտույտում ծախսերի ն եկամուտների հավասարությունը հանդիսանում է անհրաժեշտ նախապայման, սակայն եթե մեկի ծախսերը իրականում մշտապես վեր են ածվում եկամուտների, ապա պարտադիր չէ որ եկամուտները վեր ածվեն ծախսերի: ծախս

Հ

եկամուտ

Հ

ծախս

Ծախսերից գոյացած եկամուտների դրամական մեծությունների հավասարությունը, ակնհայտ է, մինչդեռ ինչ է տեղի ունենում եկամուտները ծախսերի վերածվելու պահին` անհայտ: Այլ կերպ` տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունի երեք տիպի, այսպես կոչված, «սն արկղ», ուր հետաքրքրասեր տնտեսագետներին չեն կարող թուլատրվել, ն նրանք կարող են միայն համադրել եկամուտների (մուտք) ն ծախսերի (ելք) մեծությունները`

եկամուտներ

պետություն

ծախսեր

եկամուտներ

ձեռնարկություն

ծախսեր

եկամուտներ

տնային տնտեսություն

ծախսեր

Ինչպիսին կլինի յուրաքանչյուր սու յեկտի եկամուտների ն ծախսերի իրական փոխհարա երությունը, ոչ ոք չգիտի, ընդ որում հնարավոր են երեք տար երակ. 1) ծախսերը հավասար են եկամուտներին, 2) ծախսերը փոքր են եկամուտներից, 3) ծախսերը մեծ են եկամուտներից: Մակրոտնտեսության ողջ հիմնախնդիրը կայանում է նրանում, որպեսզի ծախսերը հավասարվն եկամուտներին, քանի որ եկամուտները միշտ ինքնըստինքյան հավասար են ծախսերին: Ընդունված է այն փաստը, որ տնային տնտեսություններին հատուկ է եկամուտների գերազանցումը ծախսումներին, մինչդեռ ձեռնարկությունների համար` ծախսերի գերազանցումը եկամուտներին: Մակրոտնտեսական մոտեցումը ցույց է տալիս, որ, «ողջամտությանը» հակառակ, ոչ թե ծախսերն են կախված եկամուտներից, այլ` եկամուտները ծախսերից. Ցանկանու՞մ եք մեծացնել ծախսերը` խթանեք եկամուտները: Եթե ավանդական (ոչ շուկայական) հասարակության դրոշին գրված է «Փառք եկամուտներին», ապա շուկայականին գրված է` «Փառք ծախսերին»: Այդպես, եկամուտ ստացողը ձգտում է խնայել եկամուտների մասը` չծախսել այն ամ ողջությամ : Հենց այդ խնայողա արությունն ն «պայթեցնում է» մակրոտնտեսական իդեալական մոդելը, որում ոլոր եկամուտները պետք է վերածվեին ծախսերի: Սակայն, իրականում հենց այդ է, որ տեղի չի ունենում: Դա ճշմարիտ է ոչ միայն սպառողի, այլ նան արտադրողի հանդեպն, եր նա ձգտում է նվազեցնել արտադական ծախքերը: Սու յեկտների ազատությունը շուկայական համակարգում, հենց դրանում է, որ ոչ ոքի չի կարելի պարտադրել կատարել ծախսեր. կարելի է խրախուսել, այց ոչ հրամայել: Այդպիսով, մակրոտնտեսական հավասարակշռության հիմնախնդիրը ներկայանում է որպես ՀՆԱ-ի առուվաճառքի, ամ ողջական առաջարկի ն ամ ողջական պահանջարկի հավասարության խնդիր, որը, կարծես թե, ի սկզ անե ապահովված էր ՀՆԱ-ի ն ԱԵ-ի հավասարմամ : Իրականում, տնային տնտեսությունների խնայողա արությունների

պատճառով, ամ ողջական պահանջարկը փոքր է ամ ողջական առաջարկից` խնայողություւների չափով: Հետնապես, ազգային եկամուտը «ամ ողջական պահանջարկի» տեսքով դատապարտված է լինել ավելի քիչ, քան համախառն ներքին արդյունքն է` «ամ ողջական առաջարկի» տեսքով: ՃD ն ՃՏ մեծությունների միջն հակասությունը տնտեսական մտքի պատմության ազմաթիվ սերունդների տնտեսագետների կողմից լուծվել են տար եր կերպ, որոնք իրենց արտահայտությունն են գտել` «դասական», «քեյնսական», ն «մոնետարիստական» մոդելներում:

Թեմա 13. Մակրոտնտեսական հավասարակշռություն 13.1.Մակրոտնտեսագիտության հավասարակշռության հասկացությունը «Դասական շուկայի» մոդելի ուսումնասիրությունը մեզ համար պարզա անեց առաջաջկի, պահանջարկի, հավասարակշռված գնի ձնավորման մեխանիզմը, դրանց դեֆորմացման պատճառները, ինչպես նան հավասարակշռության վերականգման եղանակները: Շուկայի տեսության շրջանակներում մակրոէկոնոմիկան նույնպես հանդես է գալիս որպես շուկա, իրոք, զարմանալի շուկա, որը «տարածապես» ընդգրկում է երկրի ողջ տնտեսության արդյունքը ն որի ժամանակային տնողությունը սովորա ար հավասար է օրացուցային տարվա: Այլ կերպ` մակրոտնտեսագիտությունը մակրոշուկա է, որը գործում է շուկայի հիմնական օրենքներին համահունչ. գոյություն ունի առաջակ (որը միավորում է ոլոր արտադրողների արտադրանքը ն կոչվում է «ամ ողջական առաջարկ»), պահանջարկ (որը միավորում է ոլոր գնորդների քսակները ն կոչվում է «ամ ողջական պահանջարկ»): Գոյություն ունի նան հավասարակշռված գին (որը այստեղ հանդես է գալիս որպես «գների միջին մակարդակ»: Առաջին հայացքից, թվում է, որ մակրոտնտեսագիտությունը ոչնչով չի տար երվում միկրոտնտեսագիտությունից, գործում են պահանջարկի, առաջարկի սահմանափակության ն այլ օրենքները: Սակայն իրականում դա այդպես չէ. հիմնախնդիրն այն է, որ մակրոշուկայում գնորդներն ու վաճառողները միննույն մարդիկ են (մինչդեռ միկրոշուկայում տար եր են): Այս իրավիճակում անհասկանալի է դառնում, թե ինչպես կարող է ամ ողջական պահանջարկը չհամընկնել ամ ողջական առաջարկի հետ, թեն արտադրողները համախառն ազգային արդյունքի վրա կատարում են այնքան ծախսեր, որքան ստանում են որպես արտադրության գործոնների վաճառողներ: Բացի այդ, տնտեսագետներին հուզում են մակրոմակարդակով գների ընդհանուր մակարդակի, զ աղվածության չափերի, արտադրության մասշտա ների փոփոխության հիմնախնդիրները, որոնք ուսումնասիրվում են մակրոշուկայի մոդելի օգնությամ : Այն արտաքնապես չի տար երվում միկրոշուկայի մոդելից (գծ. 13.1)

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 13.1

Մակրոտնտեսության շուկայական մոդել` Որո՞նք են տար երությունները. Առաջին, ա սցիսների առանցքն իրենից արտահայտում է ոչ թե այս կամ այն ապրանքի ֆիզիկական ծավալը, այլ մեկ տարվա ընթաքցում երկրում արտադրված ամ ողջ արտադրանքի արժեքային ծավալը (արժեքային, քանի որ հնարավոր չէ գումարել տարա նույթ արիքներ, օրինակ, տրակտորը ն շաքարավազը): Երկրորդ, օրդինատների առանցքն արտահայտում է ոչ թե առանձին ապրանքի գինը, այլ ամ ողջ արտադրված արտադրանքի գների միջին մակարդակը: Տար եր են նան պատճառները, ըստ որոնց ամ ողջական պահանջարկի կորը ունի ացասական, իսկ ամ ողջական առաջարկի կորը` դրական թեքվածություն: 13.2.Ամ ողջական պահանջարկ Ամ ողջական պահանջարկն ազգային արտադրության այն իրական ծավալն է, որը մակրոշուկան պատրաստ է «կլանել» գների տվյալ մակարդակի ն գնորդների մոտ (տնային տնտեսություններ, ֆիրմաներ, կառավարություն, արտասահման) դրամական զանգվածի ֆիքսված մեծության պայմաններում: Ակնհայտ է, որ ամ ողջական պահանջարկի մեծությունը հակադարձ ֆունկցիա է գների մակարդակի նկատմամ : Ամ ողջական պահանջարկի կորի ացասական թեքվածությունը համընկնում է անհատական պահանջարկի կորի ացասական թեքվա178

ծության հետ, սակայն դրանց ետնում թաքնված են տար եր պատճառներ: Այլ կերպ` ամ ողջական պահանջարկի կորի ացասական կախվածությունը չի կարող պարզա անվել այն գործոններով, որոնք ացատրում են անհատական պահանջարկը («փոխարինման էֆեկտ» ն «եկամտի էֆեկտ»): Ամ ողջական պահանջարկի դինամիկան արտացոլում է գների միջին մակարդակի դինամիկան: Այդ պատճառով մակրոէկոնոմիկայում «փոխարինման էֆեկտը» հնարավոր չէ: Այստեղ չկա «թանկ» ն «էժան» ապրանքներ, քանի որ դրանք հարա երական հասկացություններ են: Մինչդեռ մակրոէկոնոմիկայում խոսքը գների միջին մակարդակի մասին է: Ինչ վերա երում է «եկամտի էֆեկտին», ապա միկրոշուկայի մոդելում դա ծագում է այն պատճառով, որ այդ մոդելի ն դրա պայմանների համաձայն ենթադրվում է ոլոր այլ պայմանների, այդ թվում նան եկամտի մեծության կայունություն, անփոփոխություն: Իրոք, միայն անվանական եկամտի կայունությունը կարող է ապահովել իրական եկամտի աճի էֆեկտը` տվյալ ապրանքի գնի իջեցման դեպքում: Սակայն ամ ողջական պահանջարկի համար նման նախապայմանը ացառվում է: Բանն այն է, որ մակրոտնտեսագիտության շրջանակներում գների աճը նշանակում է նույն գնորդների եկամուտների ավելացում, քանի որ ծախսելով ավելի շատ` որպես գնորդ, նրանք համապատասխանա ար ստանում են ավելի շատ եկամուտ` որպես արտադրության գործոնների սեփականատերեր: Այլ կերպ` ամ ողջական պահանջարկի դեպքում եկամտի էֆեկտն անհնար է, քանի որ չի կարելի “շահել” իր հաշվին: Եզակի գնորդի համար ծախսերն անվերադարձ են, մինչդեռ ամ ողջական գնորդի հանար համախառն ծախսերը վեր են ածվում համախառն եկամուտների (թեն փողը պարտադիր չէ, որ վերադառնա նրան, ով այդ ծախսը կատարել է): Սակայն, եթե ամ ողջական պահանջարկի կորի համար անընդունելի են փոխարինման ն եկամտի էֆեկտները, ապա ինչո՞վ է պայմանավորված դրա հակադարձ կախվածությունը գների միջին (ընդհանուր) մակարդակից: Ամ ողջական պահանջարկի կորի ացասական թեքվածությունը պայմանավորված է երեք գործոններով.  Տոկոսադրույքի էֆեկտով,  Հարստության էֆեկտով,

 Ներմուծման էֆեկտով: Տոկոսադրույքի էֆեկտ: Ամ ողջական պահանջարկի մոդելը (ի տար երություն անհատական պահանջարկի) ենթադրում է եկամտի փոփոխություն դրամական զանգվածի ծավալի անփոփոխության պայմաններում: Այդ անփոփոխությունը առաջացնում է տոկոսադրույքի էֆեկտը: Իրոք, գների մակարդակի արձրացման դեպքում փողի նկատմամ պահանջարկը (նույն դրամական զանգվածի պայմաններում) արձրանում է, քանի որ ծախսերի համար ավելի շատ փող է պահանջվում: Գների համակարգի մեջ է մտնում նան այնպիսի յուրահատուկ գին, ինչպիսին է «տոկոսը» (վճար, վարկային ռեսուրսների օգտագործման դիմաց): Պարզ է, որ տոկոսադրույքի աճն անշահավետ է դարձնում սպառողական ն ինվեստիցիոն վարկը: Տնային տնտեսություններն ու ֆիրմաները կրճատում են ծախսերի այն մասը, որը կարող էր իրականացվել ցածր տոկոսադրույքի դեպքում: Արդյունքում ամ ողջական պահանջարկի ծավալը կրճատվում է : Այսպիսով, գների մակարդակի աճ–›փողի նկատմամ պահանջարկի աճ(անփոփոխ դրամական զանգվածի պայմաններում)—›տոկոսադրույքի աճ—›սպառողական ն ինվեստիցիոն վարկի անշահավետություն—›ամ ողջական պահանջարկի ծավալի կրճատում: Մինչդեռ գների մակարդակի նվազման դեպքում աճում է ամ ողջական պահանջարկի ծավալը: Հարստության էֆեկտ: Գնորդների վարքագծի ուստի ն ամ ողջական պահանջարկի վրա ազդում է նան նրանց կողմից կուտակված ֆինանսական ակտիվների մեծությունը: Գների մակարդակի աճի հետնանքով կուտակված հարստությունը արժեզրկվում է ն դրա լրացման նպատակով ֆիրմաները ն տնային տնտեսությունները կրճատում են ընթացիկ ծախսերը` այսինքն ամ ողջական պահանջարկը կրճատվում է: Ներմուծման էֆեկտը: Հայրենական ապրանքների գների մակարդակի աճի արդյունքում ներմուծված ապրանքները դառնում են նախընտրելի: Տվյալ երկրում գների մակարդակի արձրացումը մեծացնում է ներմուծումը ն կրճատում արտահանումը (հակառակն է տեղի ունենում գների մակարդակի նվազման պայմաններում): Հետնա ար, գների մակարդակի աճը կրճատում է ազգային արտադրանքի նկատմամ ամ ողջական պահանջարկի այն մասը, որը փոխարինվում է էժան ներմուծմամ : Դիտարկված երեք էֆեկտները փոփոխում են ամ ողջական

պահանջարկի մեծությունը, իսկ ինքը` ամ ողջական պահանջարկը, փոփոխվում է ոչ գնային գործոնների ազդեցության ներքո: Ամ ողջական պահանջարկի դինամիկայի գլխավոր ոչ գնային գործոններն են.  հայրենական սպառողների արեկեցության մակարդակը,  հայրենական արտադրության շահութա երության աստիճանը,  սպառողների ն արտադրողների ինֆլյացիոն-դեֆլյացիոն սպասումները,  սպառողների (արտադրողների) վարկային պարտքը,  հարկադրույքի չափը,  արտադրական տեխնոլոգիաների նորացումը,  տոկոսադրույքի փոփոխությունը,  արտադրական ռեսուրսների օգտագործման լիարժեքությունը (ներգրավման աստիճանը),  ազգային արժույթի կուրսի դինամիկան,  արտասահմանյան սպառողների արեկեցության մակարդակը,  արտասահմանում արտադրության շահութա երության աստիճանը: «Հայրենական սպառողի արեկեցությունը» համարժեք չէ «հարստության էֆեկտին», քանի որ « արեկեցության» տակ այստեղ հասկանում ենք սպառողին պատկանող նյութական արիքների իրական արժեքը, որը կարող է փոփոխվել նույնիսկ գների անփոփոխ մակարդակի դեպքում: Այդ արիքներից են մասնավորապես` անշարժ գույքը, տարադրամը, ոսկին, արժեթղթերը ն այլն: Դրանց իրական արժեքի նվազումը հանգեցնում է ամ ողջական պահանջարկի անկմանը ն կորը տեղաշարժվում է ձախ, ն հակառակը, այդ ապրանքների իրական արժեքի աճը մեծացնում է սպառողական ծախսերը: Ամ ողջական պահանջարկի կորը տեղաշարժվում է դեպի աջ: Տոկոսադրույքը որպես ամ ողջական պահանջարկի փոփոխման գործոն, տար երվում է այն տոկոսադրույքից, որը հանդես է գալիս որպես ամ ողջական պահանջարկի մեծության վրա ազդող գործոն: Խոսքը վերա երում է ինվեստորների (ներդրողների) համար վարկի դիմաց վճարվող տոկասադրույքին, քանի որ այն արտացոլում է ոչ թե գների մակարդակի փոփոխությունը, այլ ոչ գնային գործոնների փոփոխությունը (դրամական զանգվածի աճը, արտասահմանյան վարկերի ներհոսքը, անկերի մենաշնորհը կամ մրցակցությունը,

խնայողությունների աժնի մեծացումը ն այլն): Ազգային տարադրամի արժեզրկումը մեծացնում է արտահանումը ն կրճատում ներմուծումը: Հետնա ար ազգային արդյունքի նկատմամ պահանջարկը կրճատվում է ն ամ ողջական պահանջարկի կորը կտեղաշարժվի դեպի ձախ: 13.3.Ամ ողջական առաջարկ Ամ ողջական առաջարկն արտադրության այն ծավալն է, որը ձնավորվել է գների տվյալ մակարդակի պայմաններում: Ամ ողջական առաջարկի կորը աղկացած է երեք հատվածներից.  «քեյնսյան» (հորիզոնական),  «վերընթաց» (միջանկյալ),  «դասական» (ուղղահայաց),

Գծապատկեր 13.2

Ամ ողջական առաջարկի մոդելը «Քեյնսյան» հատվածը ցույց է տալիս արտադրության ծավալի փոփոխությունը գների կայուն մակարդակի պայմաններում, «վերընթացը»` արտադրության ծավալի փոփոխությունը գների մակարդակի փոփոխման պայմաններում, «դասականը»` արտադրության անփոփոխ

ծավալը գների մակարդակի փոփոխման պայմաններում: Յուրաքանչյուր հատվածի էությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել.  տվյալ գծապատկերի վրա ամ ողջական առաջարկի կորը չի տեղաշարժվում (այսինքն` ոչ գնային գործոնների ազդեցությունը զրոյական է ),  տար երում են արտադրության «պոտենցիալ» ն «ոչ պոտենցիալ» ծավալները,  ամ ողջական առաջարկի մեծության դինամիկան արտացոլում է արտադրության միջին ծախքերի փոփոխությունը: «Քեյնսյան» հատված: Հանդես է գալիս որպես ամ ողջական առաջարկի հորիզոնական հատված` արտացոլելով այն դեպքերը, եր արտադրության ծավալի փաստացի փոփոխությունը փոքր է, քան դրա պոտենցիալ փոփոխության հնարավորությունը: Ամ ողջական առաջարկի կորի այս հատվածը նութագրում է տնտեսության անկման, լճացման իրավիճակները, այսինքն` չօգտագործվող ռեսուրսների (աշխատանքային, նյութական, արտադրական) առկայությունը: Չօգտագործվող ռեսուրսների առկայությունը «քեյնսյան» հատվածի գլխավոր առանձնահատկությունն է, այդ իսկ պատճառով դրա սահմաններում հնարավոր են երկու տար երակ.  արտադրության ծավալի ընդլայնումը չի ուղեկցվում գների աճով, քանի որ պարապուրդի մատնված հզորությունների օգտագործումը չի մեծացնի արտադրության միջին ծախքերը: Հետնա ար, քեյնսյան հատվածի օպտիմալ տար երակն արտադրության ծավալի ընդլայնումն է` կայուն գների պայմաններում (ձեռներեցների եկամուտների աճը ձեռք է երվում իրացված արտադրանքի ծավալի ավելացման, այլ ոչ թե գնի արձրացման հաշվին):  Արտադրության ծավալը կարող է կրճատվել` չառաջացնելով գների նվազում: Հենց գների կայունությունն է, որ կարող է խթանել արտադրության ծավալի կրճատումը: Այդ կայունությունը դառնում է արտադրության ծավալի անկումը փոխհատուցող գործոն (լճացման ժամանակ պահանջարկի անկումը պետք է առաջացներ գների նվազում, սակայն կրճատելով արտադրության ծավալը, ֆիրմաները պահապանում են գները): Այսպիսով, գների կայունությունը չի կարող խթանել ոչ արտադրության աճը, ոչ էլ անկումը:

Հանգամանորեն վերլուծելով ամերիկյան տնտեսության մեծ դեպրեսիան Քեյնսը եկավ երկու հիմնարար եզրահանգման.  տնտեսական դեպրեսիայի (լճացման) իրավիճակում անհրաժեշտ է արտադրության ընդլայնումը խթանել «դրսից»` չխուսափելով արտադրության ծախքերի ն գների աճից,  գների ն աշխատավարձի իջեցմանը ուղղված միջոցառումները չեն հանգեցնի արտադրության անկմանը (մենաշնորհի ն այլնի պատճառով): «Միջանկյալ հատված»: Այն արտահայտում է մի իրավիճակ, եր ընդլայնումն ուղեկցվում է գների մակարդակի աճով: Տնտեսության մի շարք ճյուղեր մոտենում են ռեսուրսների լրիվ զ աղվածությանը, առաջանում է դրանց մասնակի դեֆիցիտ, ռեսուրսների գները արձրանում են: Արդյունքում աճում են արտադրության միջին ծախքերը, ապա ն գները: Ամ ողջական առաջարկն այս հատվածում արձագանքում է գների միայն այնպիսի արձրացմանը, որը պայմանավորված է արտադրության ծախքերի աճով: «Դասական» հատված: Տնտեսությունը հասնում է ռեսուրսների լրիվ զ աղվածությանը ն արտադրության պոտենցիալ ծավալին: Այժմ, որքան էլ արձրանան ռեսուրսների գները, արտադրության հավելաճ չի լինի, քանի որ ռեսուրսները լրիվ են օգտագործվում: Հետնա ար այս իրավիճակում արտադրողների միջն մրցակցությունը ընթանում է ոչ թե արտադրության ծավալներն ավելացնելու, այլ արտադրության ծախքերի աճը կանխելու համար: Այս հատվածը կոչվում է «դասական», քանի որ արտահայտում է դասական տնտեսագիտության ռեսուրսների«լրիվ» օգտագործման գաղափարը: Այսպիսով, ամ ողջական առաջարկի կորի այլընտրանքային` «քեյնսյան», «դասական» հատվածները միմյանցից տար երվում են նրանով, որ առաջինում կարող է փոխվել միայն արտադրության ծավալը, այց ոչ գների մակարդակը(ռեսուրսների ոչ լրիվ օգտագործման հետ կապված արտադրության ծախքերի կայունության պատճառով), մինչդեռ երկրորդում փոփոխվում է միայն գների մակարդակը (արտադրության «մրցակցային» ծախքերի աճի պատճառով), այց ոչ արտադրության ծավալը (կապված ռեսուրսների լրիվ օգտագործման հետ): Տնտեսագետները շատ տարիներ վիճում են ամ ողջական առաջարկի կորի գերակշռող հատվածի վերա երյալ, քանի որ դրանից հետնում է մակրոտնտեսական մեխանիզմում ամ ողջական պահանջարկի կամ ամ ողջական առաջարկի առաջնայնության ճանաչումը:

Ըստ քեյսականների ամ ողջական առաջարկի կորն ունի առավելապես հորիզոնական ն վերընթաց դիրք, իսկ դա մակրոտնտեսական մեխանիզմում նշանակում է ամ ողջական պահանջարկի առաջնայնություն: Վերջինիս նվազումը անմիջականորեն կրճատում է արտադրության ծավալը ն զ աղվածությունը: Եվ հակառակը, ամ ողջական պահանջարկի աճը հանգեցնում է ամ ողջական առաջարկի մեծացմանը: Հետնա ար մակրոտնտեսության կարգավորման գլխավոր լծակը ամողջական պահանջարկի ն նրա մեծության կառավարումն է: Դասական դպրոցի ժամանակակից կողմնակիցները գտնում են, որ ամ ողջական առաջարկն առավելապես ներկայացված է ուղղահայաց հատվածով: Ամ ողջական պահանջարկի դինամիկան ազդում է միայն գների մակարդակի վրա` չազդելով արտադրության ծավալի ն ռեսուրսների զ աղվածության վրա: Հետնա ար, մակրոտնտեսական կարգավորման գլխավոր լծակն ամ ողջական առաջարկն է: Մեր տնտեսությունը ուսումնասիրողներին, կարող է թվալ, որ դատապարտված ենք ընդմիշտ գտնվել Քեյնսյան հատվածում, քանի որ չաշխատող մարդկանց ն չգործող գործարանների թիվը ավականին մեծ է, հետնա ար պետք է ազդել ամ ողջական պահանջարկի վրա: Սակայն որքանո՞վ է իրատեսական դասական հատվածը: Բանն այն է, որ դասական հատվածը տնտեսության այնպիսի վիճակ չէ, եր չկան գործազուրկներ ն չներգրավված ռեսուրսներ: Այն իրենից ներկայացնում է այնպիսի իրավիճակ, եր ացակայում են տվյալ պահի պահանջներին ավարարող ռեսուրսները: Այսպես, արձր ինֆլյացիայի ժամանակ «դեֆիցիտային» են դառնում փոխհատուցման կարճագույն ժամկետներով արտադրությունները: Ամ ողջական առաջարկի դինամիկան: Ամ ողջական առաջարկի 13.2 գծապատկերից երնում է, որ արտադրության ծավալը կարող է աճել միայն հորիզոնական (Քեյնսյան) ն միջանկյալ հատվածներուն: Այժմ խոսքը կգնա ողջ ամ ողջական առաջարկի կորի տեղաշարժի մասին: Ամ ողջական առաջարկի կորը արտահայտում է արտադրության ծավալի ուղղակի կախվածությունը գների մակարդակից այլ հավասար պայմանների դեպքում: «Այլ», այսինքն ոչ գնային գործոնների փոփոխությունները առաջացնում են ամ ողջական առաջարկի կորի տեղաշարժ (գծ. 13.3):

Գծապատկեր 13.3

Ամ ողջական առաջարկի կորի տեղաշարժը Դժվարություն է առաջանում միայն «քեյնսյան» հատվածի ընկալման պարագայում, քանի որ միջանկյալ ն դասական հատվածները հասկանալի են` ամ ողջական առաջարկի փոփոխությունը արտահայտվում է նրանով, որ գների տվյալ մակարդակի պայմաններում շատ (կամ քիչ) է արտադրվում: Ինչ վերա երում է «քեյնսյան» հատվածին, ապա դրա տեղաշարժը դեպի աջ ներքն ացատրվում է նրանով, որ առաջարկի մեծացումը հանգեցնում է գների իջեցմանը: Ամ ողջական առաջարկի կորի «աճի» ն «անկման» հիմքում ընկած է արտադրության ծախքերի փոփոխությունը` դրանց աճի ժամանակ ան ողջական առաջարկի կորը «ընկնում է», իսկ կրճատման ժամանակ «աճում»: ոչ գնային գործոնների փոփոխություն

արտադրության ծախքերի փոփոխություն

շահույթի ծավալի փոփոխություն

ամ ողջական առաջարկի կորի տեղաշարժ

Այսպիսով, արտադրության ծախքերի կրճատումը (գների անփոփոխ մակարդակի պայմաններում) նպաստում է աճին: Ամ ողջական առաջարկի կորը տեղաշարժող ոչ գնային գոր186

ծոններն են.  ռեսուրսների (հող, աշխատանք, կապիտալ) գների փոփոխությունը,  ռեսուրսների շուկայի մոնոպոլացման աստիճանը,  արտադրության հասարակական ծախքերի դինամիկան,  հարկերի ն դոտացիաների ծավալի դինամիկան,  տնտեսության պետական կարգավորման աստիճանը: 13.4. Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը ն դրա դինամիկան Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը հաստատվում է ամողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի հավասարության դեպքում: Գծապատկերում այն արտահայտվում է ՃD ն ՃՏ կորերի հատման «8» կետով, որը ուղղահայաց առանցքի վրա ցույց է տալիս «գների հավասարակշռված մակարդակը», իսկ հորիզոնականի վրա` «արտադրության հավասարակշռված ծավալը» (Գծապատկեր 13.4):

Գծապատկեր 13.4

Մակրոտնտեսական հավասարակշռության երեք տիպիկ կետերը

Քանի որ ամ ողջական առաջարկի կորը աղկացած է մեզ հայտնի երեք հատվածներից, ապա քննարկենք հավասարակշռության երեք տար երակ. 1. «Քեյնսյան» հատվածում հավասարակշռությունը (81 կետ) պայմանավորված է ամ ողջական պահանջարկի «հզորությամ »: Ամ ողջական պահանջարկից ավելի շատ արտադրելն անիմաստ է, քանի որ ավելցուկը չի իրացվի, ինչն էլ կստիպի արտադրողներին վերադառնալ արտադրության նախկին ծավալին: Ավելի քիչ արտադրելու դեպքում ան ողջական պահանջարկի մի մասը չի ավարարվի ն առավելագույն եկամտի ձգտումը կստիպի արտադրողներին լրացնել պակասը: Այսպիսով, արտադրության հավասարակշռված ծավալը «քեյնսյան» հատվածում նութագրվում է գների մակարդակի կայունությամ ն ամ ողջական պահանջարկի «հզորությամ »: 2.Միջանկյալ հատվածում հավասարակշռությունը (82 կետ) ձնավորվում է ամ ողջական պահանջարկով, որը պայմանավորված է գների մակարդակի ն արտադրության ծավալի շարժունակությամ : 3. Դասական հատվածում հավասարակշռությունը (83 կետ) ձնավորվում է արտադրության պոտենցիալ ծավալի (ռեսուրսների լրիվ օգտագործման) պայմաններում, եր ամ ողջական պահանջարկի փոփոխումը արտահայտվում է գների փոփոխման միջոցով:

13.5.Ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի փոփոխման հետնանքները Ենթադրենք, ամ ողջական պահանջարկի ծավալը ոչ գնային գործոնների ազդեցության տակ մեծացել է (ամ ողջական պահանջարկի ՃD կորը տեղաշարժվում է դեպի աջ` ընդունելով ՃD1 դիրքը): Դա նշանակում է, որ միննույն գների պայմաններում գնորդներն ընդունակ են ավելի շատ գնել: Ակնհայտ է, որ ամ ողջական պահանջարկի աճի հետնանքները ամ ողջական առաջարկի կորի յուրաքանչյուր հատվածում տար եր կլինեն (գծ. 13.5): «Քեյնսյան» հատվածում ամ ողջական պահանջարկի ավելացումը առաջացմում է արտադրության հավասարակշռված ծավալի ն ռեսուրսների զ աղվածության աճ, սակայն առանց գների մակարդակի արձրացման (գծ. 13.5 ա),

Գծապատկեր13.5

Ամ ողջական պահանջարկի փոփոխման հետնանքների երեք տար երակները

Միջանկյալ հատվածում ամ ողջական պահանջարկի աճը կ երի թե' գների մակարդակի, թե' արտադրության ծավալի ավելացմանը (դրանց միջն հարա երակցությունը որոշվում է արտադրական ռեսուրսների օգտագործման լիարժեքության աստիճանով) (գծ. 13.5 ): Վերջապես, դասական հատվածում ամ ողջական պահանջարկի ավելացումը հանգեցնում է գների մակարդակի արձրացմանը, առանց արտադրության ծավալի ն զ աղվածության աճի, քանի որ ոլոր ռեսուրսներն արդեն ներգրավված են արտադրության մեջ(գծ. 13.5 գ): Եթե ամ ողջական առաջարկը մնում է անփոփոխ, ապա ամ ողջական պահանջարկի աճը վերընթաց ու դասական հատվածներում հղի է ինֆլյացիայի, մասնավորապես պահանջարկի ինֆլյացիայի, վտանգով: Հետնա ար հակաինֆլյացիոն քաղաքականության հիմքը պետք է կազմի ամ ողջական պահանջարկի աճի տեմպերի կարգավորումը:

Գծապատկեր13.6

Այժմ, ենթադրենք, որ ամ ողջական պահանջարկի ծավալը կրճատվել է (գծ. 13.6.): Տեսականորեն քեյնսյան հատվածում դա կհանգեցնի միայն արտադրության ծավալի կրճատմանը (կայուն գների պայմաններում), վերընթաց հատվածում` կիջնի նան գների մակարդակը, իսկ դասական հատվածում` կնվազի միայն գների մակարդակը (արտադրության անփոփոխ ծավալի պայմաններում): Սակայն գործնականում ամեն ինչ այլ պատկեր ունի` գները չեն իջնում: Տնտեսագետների միջն այդ անակնկալը ստացել է «արգելանի190

վի էֆեկտ» անվանումը: Այդ պարադոքսը ացատրվում է նրանով, որ ի պատասխան ամ ողջական պահանջարկի անկմանը կամ պետք է իջնի գների մակարդակը կամ կրճատվի արտադրության ծավալը: Գների իջեցմանը հակազդում են արհմիությունները ն մոնոպոլիանները: Ուստի, ամ ողջական պահանջարկի աճի արդյունքում նախկինում արձրացած գները այլնս չեն իջնում: Այսպիսով, ամ ողջական պահանջարկի աճի դեպքում հավասարակշռությունը հաստատվում է ն' արտադրության ծավալի, ն' գների մակարդակի փոփոխության միջոցով, իսկ անկման դեպքում` առավելապես արտադրության ծավալի կրճատման միջոցով: Ինչ վերա երում է ամ ողջական առաջարկին, ապա նրա հնարավոր աճը տնտեսության համար «կրկնակի ուրախություն է»` գների մակարդակի նվազում ն միաժամանակ արտադրության ծավալի ընդլայնում, մինչդեռ կրճատումը` կրկնակի «դժ ախտություն»` գների աճ ն արտադրության ծավալի կրճատում-«ստաgֆլյացիա» (գծ. 13.7)

Գծապատկեր 13.7

Ամ ողջական առաջարկի կրճատումը, որը պայմանավորված է արտադրության ծախքերի աճով (աշխատավարձի աճ, հումքի թանկացում, հարկերի արձրացում ն այլն), հանգեցնում է գների ընդհանուր մակարդակի արձրացմանը ն ստացել է «ծախքերի ինֆլյացիա» անվանումը:

Թեմա 14. Շուկայական տնտեսության ցիկլային նույթը: Գործազրկություն: Ինֆլյացիա 14.1. Տնտեսական ցիկլի նութագիրը ն փուլերը Մակրոտնտեսական գործունեության մասին դատում ենք ՀՆԱ, գործազրկության մակարդակ, գնաճ, զուտ արտահանում գլխավոր չափանիշներով: Մակրոտնտեսական շուկայական առանձնահատկությունները ն կարգավորման անկատարությունն արտահայտվում են նշված տնտեսական երնույթների տատանումների կրկնման մեջ, այսինքն` պահանջարկի արձրացումը կամ իջեցումը, արտադրության ծավալի մեծացումը կամ կրճատումը: Տնտեսագետները մակրոտնտեսագիտությունը դիտարկում են ինչպես իդեալական առումով, այնպես էլ ռեալ (իրական) առումով: Իդեալական մակրոտնտեսությունում (որտեղ ամ ողջական պահանջարկը հավասար է ամ ողջական առաջարկին, ոլոր շուկաներում սահմանվում են հավասարակշռված գներ ն գործում է կատարյալ մրցակցություն) իրական համախառն ներքին արդյունքը աճում է հավասարաչափ ու կայուն տեմպերով, ինչը մեղմացնում է ինֆլյացիայի ն գործազրկության վտանգը: Սակայն իրականում տնտեսական աճը պար երաար ընդհատվում է տնտեսական անկայունությամ : Այդ անկայունությունը երկար ժամանակ արտահայտվում էր կամ արտադրության անկմամ , կամ գների աճով: Ժամանակակից տնտեսությունում իրավիճակը զգալիորեն վատթարացել է` տնտեսական աճը ընդհատվում է միաժամանակ արտադրության անկման ու գների աճի (ստագֆլյացիա) ժամանակաշրջանով: Դրանք ժամանակակից շուկայական տնտեսության երկու հակադրումներն են: Այդ պատճառով էլ ստագֆլյացիայի դեմ պայքարը դարձել է տնտեսագիտության տեսության ն պրակտիկայի գլխավոր հիմնախնդիրը: Տնտեսությունում տեղի են ունենում գների մակարդակի, արտադրության ծավալի ն զ աղվածության պար երական տատանումներ: Այդ ալիքաձն տատանման ուժը չափելու համար տնտեսագետները օգտագործում են տնտեսական տատանման հատուկ «միավոր»` «տնտեսական ցիկլ»: Նման մոտեցման ժամանակ մակրոտնտեսական զարգացումը հանդես է գալիս որպես «ցիկլային շարժ», այսինքն` որպես անցում մեկ ցիկլից դեպի մյուսը: «Տնտեսական ցիկլ» տերմինը, ընդհանուր առմամ , նշանակում է մի քանի տարիների ընթացքում տնտեսական ակտիվության մակարդակների մեկը մյուսին հաջորդող վերելք ու անկում:

Տնտեսական ցիկլը` տնտեսական գործունեության ընդհանուր մակարդակի տատանումներ են, որոնք չափվում են այնպիսի փոփոխականներով, ինչպիսիք են` գործազրկության մակարդակը, իրական ՀՆԱի փոփոխությունները: «Տնտեսական ցիկլը» միավորում է մեկը մյուսին հաջորդող տնտեսական (գործարար) ակտիվության մակարդակի անկումները ն վերելքները: Ընդ որում, հաշվի է առնվում ոչ միայն « իզնեսի» (արտադրողի, վաճառողի), այլն «տնային տնտեսության» (սպառողի ն գնորդի) ակտիվությունը: Մեկ ցիկլը կարող է մի քանի տարի տնել, այց յուրաքանչյուր ցիկլի առանձնահատկությունների հետ մեկտեղ, դրանց միջն ընդհանուրը ցիկլի ներսում փուլերի նույն հաջորդականությունն է («անկում»-«լճացում»-«աշխուժացում»-«վերելք»): Բնութագրենք նշված փուլերը (գծ. 14.1) 1.«Վերելք»- նութագրվում է աշխատունակ նակչության լրիվ զ աղվածությամ , արտադրական հզորությունների լրիվ ծանրա եռնվածությամ , գների մակարդակի աճի միտումով, սակայն գործարար ակտիվության աճը նվազում է: 2.«Անկում»-արտադրությունը կրճատվում է, զ աղվածությունը նվազում, սակայն գների մակարդակը չի իջնում («ստագֆլյացիայի» դասական իրավիճակ):

Գծապատկեր 14.1 ՀՆԱ

ժամանակ

3.«Լճացում»(«դեպրեսիա»)- այստեղ տեղի է ունենում արտադրության ծավալի առավելագույն անկում ն գործազրկության առավել

արձր մակարդակ: 4.«Աշխուժացում»-արտադրության ծավալը ն գների մակարդակը աճում են, իսկ գործազրկությունը` կրճատվում: Տնտեսագիտության տեսությունում գոյություն ունեն տնտեսական ցիկլերի առաջացման տար եր ացատրություններ ն պատճառներ` ա) խոշոր տեխնիկական նորամուծությունների ներդրումը, (երկաթուղիներ, տրանսպորտ, սինթետիկա, մեքենաներ), որոնք խթանում են մեծածավալ ներդրումները ն սպառողական ծախսերի ավելացումը, ինչը ազդում է արտադրության, զ աղվածության ն գների մակարդակի վրա, ) սոցիալ-տնտեսական իրադարձությունները (պատերազմ, հեղափոխություն), գ) մոնետար պատճառները (շատ փող` ինֆլյացիա, քիչ փող` արտադրության ծավալի անկում` այսինքն` գործազրկություն): Սակայն տնտեսագետների մեծամասնությունը գտնում է, որ արտադրության ն զ աղվածության մակարդակը (այսինքն` ցիկլի տվյալ փուլը) որոշվում է գների մակարդակով: Շուկայական տնտեսությունում արտադրության նպատակը շահավետ վաճառքն է: Գնորդների «համեստ» ծախսերի պայմաններում շատ արտադրելը հիմարություն է, այդ իսկ պատճառով «համեստ ծախսերի» դեպքում արտադրության, զ աղվածության ն ձեռներեցների եկամուտների մակարդակը ցածր է: Ընդհակառակը, սպառողական ծախսերի աճը դարձնում է արտադրությունը շահավետ ն հանգեցնում է զ աղվածության ն ձեռներեցների եկամուտների մեծացմանը: Աստիճանա ար, արտադրությունը հասնում է իր առավելագույն ծավալին (վերելքի գագաթնային կետը), եր օգտագործվում են արտադրական ոլոր հզորությունները ն ապահովում է լրիվ զ աղվածություն: Այս վիճակում արտադրության ծավալը կայունանում է այն իմաստով, որ ի վիճակի չէ էլ ավելի աճել: Այդ պատճառով, ցանկացած լրացուցիչ ծախսեր (գնորդների կամ արտադրողների) հանգեցնում են գների մակարդակի արձրացմանը: Այսպիսով, համատեղելով տնտեսական աճի իդեալական ն իրական մոդելների կորերը, ստանում ենք մակրոտնտեսության ցիկլային զարգացման նպատակաուղղված դինամիկան: Անկումն ոչ միատեսակ է ազդում տնտեսության տար եր ճյուղերի վրա: Առավել շատ են տուժում ինվեստիցիոն ճյուղերը ն երկարատն օգտագործման սպառողական ապրանքներ արտադրող ճյուղերը: Կարճաժամկետ սպառողական ապրանքներ արտադրող ճյուղերը անկման

ժամանակ ավելի քիչ են տուժում: Ինչու՞: Գնողունակության անկման ժամանակ ինվեստիցիաների ավելացումն անիմաստ է, իսկ երկարատն օգտագործամ ապրանքները, սպառողների կարծիքով, կարող են սպասել, մինչդեռ «կարճաժամկետ» ապրանքներն անհրաժեշտ են անփոփոխ քանակությամ ն մշտապես: Այսպիսով, անկումը տար եր ուժգնությամ է ազդում նշված երկու ճյուղերի վրա: Սակայն վերելքի փուլում (սպառողական ծախսերի աճի ժամանակ) ինվեստիցիոն ճյուղերն առավելագույն զարգացում են ստանում: Այսպիսով, շուկայական տնտեսությունում գոյություն ունեն երկու հատված` «ցիկլիկ» ն «ոչ ցիկլիկ» (սխեմա 1): Առաջինը ներկայացված է ինվեստիցիոն ճյուղերով ն “երկարատն” օգտագործման սպառողական ապրանքների արտադրությամ : Այն ուռն արձագանքում է ցիկլի յուրանքանչյուր փուլին: Երկրորդը, (“կարճաժամկետ” սպառողական ապրանքների արտադրություն) ավելի կայուն է ն կարծես թե ցիկլից դուրս է: Սխեմա 1 Շուկայական տնտեսության ցիկլային կառուցվածքը «Ցիկլային հատված» «Ոչ ցիկլային հատված» Ինվեստիցիոն ճյուղեր Կարճաժամկետ + օգտագործման Երկարատն օգտագործման ապրանքների սպառողական ապրանքների արտադրություն արտադրություն Այստեղից հետնում է, որ ժամանակակից տնտեսագիտության տեսության մեթոդա անությունում առաջնությունը տրվում է գնորդների-սպառողների ամ ողջական ծախսերին: Առաջանում է շղթա` «գնորդների ծախսեր  վաճառողների եկամուտներ  գների, զ աղվածության ն արտադրության ծավալի փոփոխություն»: Այդ իսկ պատճառով, գործարար ցիկլի փուլերի էությունը պետք է դիտել ոչ թե տնտեսագետի հայացքով, որն ամեն ինչ հանգեցնում է արտադրողների գործողություններին, այլ «շուկայականի» դիրքից. ա)«վերելքը» («պիկ»)` սպառողական ծախսերի առավելագույն ծավալն է, որը երում է ձեռնարկատերերի եկամուտների աճի (ինչն իր հերթին, արտադրության ծավալի աճին, իսկ հետագայում ն գների ն զ աղվածության աճին), ) «անկում»` սպառողական ծախսերի ծավալի նվազումն է

հետնա ար, ձեռնարկատերերի եկամուտների կրճատումը, իսկ դրա հետ կապված նան արտադրության ծավալի, գների մակարդակի ն զ աղվածության նվազումը, գ)«լճացում» («դեպրեսիա»)` սպառողական ծախսերի նվազագույն ծավալի կայունացումն է (ինչը նշանակում է ն՛ ձեռնարկատերերի եկամուտների, ն՛գների մակարդակի ու զ աղվածության կայունացում), դ)«աշխուժացում»` սպառողական ծախսերի ծավալի աճ ն այլն: Ակնհայտ է, որ գնորդների արձագանքի ուշացման ն արտադրական հզորությունների ցածր շարժունակության հետնանքով, սպառողական ծախսերի աճի փուլը ն դրա կողմից խթանվող ձեռնարկատերերի գործարար ակտիվության փուլը ժամանակի առումով չեն կարող համընկնել: Այդ պատճառով իրականում սպառողները ն արտադրողները գտնվում են միննույն ցիկլի տար եր փուլերում: Արդարացի է խոսել տնտեսությունում միաժամանակ ընթացող երկու ցիկլերի մասին («գնորդի ցիկլ» ն «վաճառողի ցիկլ»), որոնց մերձեցումը տնտեսական քաղաքականության նպատակն է: ճեղքվածքը դրանց միջն երում է տնտեսական աղետի (գծ.14.2): Այդ երկու «ալիքների» զուգակցումը` շուկայական մակրոտնտեսության անհասանելի երազանքն է:

Գծապատկեր 14.2

A

D

B

C

______ «Գնորդի ցիկլ» ----------- «Վաճառողի ցիկլ» ՃՑ - արժեքային ճեղքվածքի մեծություն ՇD – ժամանակային հատվածի (լագի) մեծություն

«Գնորդի ցիկլի» ն «վաճառողի ցիկլի» անհամաչափությունը

Տվյալ երկու ցիկլերի ժամանակով չհամապատասխանելը նշանակում է նան, որ հնարավոր են դրանց մեկը մյուսի վրա «դարսվելու» ազմաթիվ տար երակներ, որոնց արդյունքները նույնպես տար եր կլինեն: Գծապատկերում ընթացքը տրվում է «գնորդի ցիկլի» կողմից: Ցիկլերի փուլերի ազդեցությունը «ինվեստիցիոն» ն «սպառողական» ճյուղերի վրա տար եր է ոչ միայն արտադրանքի « նական» որակների պատճառով: Ինվեստիցիոն ճյուղերին հատուկ է արտադրության համակենտրոնացման արձր աստիճան փոքրաթիվ ձեռնարկություններում, այսինքն` հենց տեխնոլոգիան ենթադրում ն դրդում է օլիգոպոլիայի ն մոնոպոլիայի առաջացմանը: Դա տվյալ ճյուղում վաճառողներին (արտադրողներին) թույլ է տալիս «միակողմանի» արձագանքել պահանջարկի անկմանը` ոչ թե գների իջեցմամ պահպանելով արտադրության նախկին ծավալը, այլ արտադրության նախկին ծավալի կրճատմամ ` պահպանելով գների «մինչանկումային» մակարդակը: Այսինքն` ստեղծվում է արհեստական պակասուրդ, որի արդյունքում արտադրության ծավալը կրճատվում է (զ աղվածության նվազում  գործազրկության աճ  գնորդների եկամուտների նվազում  սպառողական ծախսերի նոր կրճատում ն այլն): Այլ իրավիճակ է ստեղծվում կարճաժամետ սպառողական ապրանքներ արտադրող ճյուղերում: Այստեղ արտադրության համակենտրոնացումն ավելի ցածր է, հետնա ար, ավելի ուժեղ է մրցակցությունը, իսկ վաճառողների մեծ թիվը թույլ չի տալիս արհեստական պակասորդ առաջացնել: Այդ իսկ պատճառով անկումը (սպառողական ծախսերի կրճատումը) այստեղ փոխհատուցվում է գների իջեցմամ , այլ ոչ թե արտադրության ծավալի կրճատմամ : Այսպիսով, անկման փուլում մենաշնորհային ճյուղերը կրճատում են արտադրության ծավալը, մեծացնում են գործազրկությունը ն արձրացնում գների մակարդակը, իսկ մրցակցային ճյուղերը ստիպված են իջեցնել գները` պահպանելով արտադրության նախկին ծավալը ն զ աղվածության մակարդակը: Հետնա ար, մրցակցային ճյուղերը ավելի «հարմարեցված են» անկմանը, իսկ ոլոր փորձանքների (արտադրության ծավալի կրճատում, գործազրկության ն գների մակարդակի աճ) պատճառը մենաշնորհային ճյուղերն են: Հետնություններ: 1. Որքան երկրի տնտեսությունը մրցունակ է (այսինքն` որքան արձր է նրա կառուցվածքում «մրցակցային» ճյուղերի տեսակարար կշիռը), այդքան ավելի թեթն է ընթանում տնտեսական ակտիվության անկումը, իսկ որքան ավելի «մոնոպոլացված է»,այդքան ավելի դժվար

է հաղթահարել ճգնաժամը: 2. «Մրցակցային» ճյուղերը մեղմացնում են անկումը, իսկ «մոնոպոլացվածները» արագացնում են վերելքները: 3. Շուկայական տնտեսության այս երկու հատվածները տնտեսական ցիկլի տար եր փուլերում տար եր տնտեսական քաղաքականություն են պահանջում: 14.2. Գործազրկությունը ն նրա տեսակները Գործազրկությունը` շուկայական տնտեսությանը նորոշ երնույթ է: Այդ պատճառով էլ այն անխուսափելի է ն մենք ձգտում ենք կառավարել այն: Գործազրկությունը արդ սոցիալական ն տնտեսական ֆենոմեն է: Այն դարձել է ժամանակակից մակրոտնտեսության պատճառահետնանքային կախվածությունների ողջ համակարգի կիզակենտրոն, քանի որ անմիջականորեն որոշում է գների մակարդակի, ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի մեծությունների դինամիկան, պետական սոցիալական վճարումների («տրանսֆերտների») չափը: Գործազրկության կարգավորումը մակրոտնտեսական հավասարակշռության հաստատման հիմնական պայմանն է: Գործազրկության այլընտրանքը «լրիվ զ աղվածությունն է», որը ընկալվում է որպես ոլոր աշխատունակ տարիքի մարդկանց աշխատանքի տեղավորում: Տնտեսագիտության տեսությունում «լրիվ զ աղվածություն» իրավիճակը չի նշանակում, որ հարյուր տոկոսով ոլոր աշխատունակ մարդիկ պետք է աշխատեն: Այսպես կոչված « նական գործազրկության» հետ մեկտեղ, գործազրկությունը ներառում է ֆրիկցիոն ն կառուցվածքային ձները: Ֆրիկցիոն գործազրկությունը կապված է անհատի աշխատանքի ձնի ն տեղի ընտրության ազատության ան աժանելի իրավունքի իրացման հետ: « Ֆրիկցիոն գործազուրկներին են» վերա երում առաջին անգամ աշխատանք որոնողները, աշխատանքի վայրը փոխելու նպատակով ինքնակամ ազատվածները, սեզոնային աշխատողները: Այդպիսի «որոնողները» միշտ էլ կլինեն` փոխվում են մարդիկ, այց գործազրկության տիպը մնում է: Ֆրիկցիոն գործազրկությունն անխուսափելի է: Դրական երնույթ կարելի է համարել, քանի որ այն պայմանավորված է աշխատողների ե198

կամուտների աճով` հանդիսանալով իրական ՀՆԱ-ի աճի նախադրյալ (շահում են անհատը, տնտեսությունը, հասարակությունը): Կառուցվածքային գործազրկություն: Եթե ֆրիկցիոն գործազրկությունը պայմանավորված է աշխատողով, ապա կառուցվածքայինն առաջանում է մակրոտնտեսական գործոնների ազդեցության տակ: Սպառման ն արտադրության կառուցվածքում մշտապես տեղի են ունենում փոփոխություններ, որոնք համապատասխան փոփոխություններ են առաջացնում աշխատուժի պահանջարկի կառուցվածքում` որոշ մասնագետների պահանջարկը աճում է, իսկ մյուսներինը` կրճատվում: Կառուցվածքային գործազրկությունը փոփոխություններ է առաջացնում ոչ միայն մասնագիտական, այլ նան ամ ողջական աշխատողի տարածքային կառուցվածքում (քանի որ փոփոխվում է արտադրության տեղաաշխումը): Ֆրիկցիոն ն կառուցվածքային գործազրկության տար երությունները. 1. Ֆրիկցիոն գործազրկությունն ավելի կարճատն է, մինչդեռ կառուցվածքայինը` տնական, հետնա ար, ծախսատար: 2. « Ֆրիկցիոն գործազուրկներն» արդեն ունեն մասնագիտություն, մինչդեռ կառուցվածքային գործազուրկները դեռ պետք է վերապատրաստվեն: 3. Ֆրիկցիոն գործազրկությունը սովորա ար վերածվում է կառուցվածքայինի: Ցիկլային գործազրկությունը աշխատունակ նակչության այն մասն է, որի գործազրկության պատճառը պայմանավորված է տնտեսական ցիկլի «ճգնաժամային» փուլով: Այդ պատճառով ցիկլային գործազրկությունը «ամ ողջական պահանջարկի պակասուրդի» հետնանքն է: «Լրիվ զ աղվածությունը»` մեծություն է, որը չի ընդգրկում աշխատուժի 1009-ը, քանի որ ֆրիկցիոն ն կառուցվածքային գործազրկությունները անխուսափելի են: Հետնա ար «աշխատունակների 1009-ը Հ լրիվ զ աղվածություն + նական գրծազրկություն (ֆրիկցիոն ն կառուցվածքային): Այստեղից` «աշխատունակների» 1009 - լրիվ զ աղվածություն Հ նական գործազրկություն» (ցիկլային գործազրկության ացակայության դեպքում): Գործազրկության մակարդակը լրիվ զ աղվածության պայմաններում (ցիկլային գործազրկությունը հավասար է զրոյի) կոչվում է «գործազրկության նական մակարդակ»: Գործազրկության նական մակարդակը ծագում է աշխատանքի

շուկայի հավսարակշռության դեպքում, եր աշխատանք որոնողների թիվը հավասար է աշխատանքային ազատ տեղերի քանակին: Եթե աշխատանք որոնողների թիվը հավասար չէ ազատ տեղերի քանակին, ապա աշխատանքի շուկան հավասարակշռված չէ: Հնարավոր են երկու տար երակ: 1. Աշխատանք որոնողների թիվը գերազանցում է ազատ աշխատեղերը, իսկ տար երությունն կազմում է «ցիկլային գործազրկության» մեծությունը (տնտեսությունում այդ ժամանակահատվածում պահանջարկի պակասուրդ է): 2. Աշխատանք որոնողների թիվը փոքր է ազատ աշխատանքային տեղերից: Տար երությունը ցույց է տալիս նական գործազրկության կրճատումը (տնտեսությունում առկա է ավելցուկային համախառն պահանջարկ): Բնական գործազրկության չափը դինամիկ մեծություն է` նախկինում 49-ից այն արդեն այսօր հասել է 69-ի (այսինքն` լրիվ գործազրկությունը ~ 949 ): Դրա վրա ազդում են` ա) Ժողովրդագրական տեղաշարժերն ամ ողջական աշխատուժի կառուցվածքում (օրինակ. ավելանում է կանանց ու երիտասարդության տեսակակար կշիռը ), ) գործազրկության նպաստների մեծությունը ազդում է նոր աշխատանք փնտրելու վրա, որի ընթացքում տեղի է ունենում վերավորակավորումը: Բնական գործազրկությունն իրականում անհասանելի է. ա) տնտեսական իրավիճակը հազվադեպ է հանգեցնում նական գործազրկության կրճատմանը (ֆրիկցիոն գործազրկության արհեստական նվազում աշխատանք «որոնողների» կրճատման հաշվին+ արտաժամյա աշխատանքներ+ համատեղություն), ) Որպես կանոն, գործազրկությունն ունի աճի միտում ցիկլային գործազրկության աճի հաշվին: 14.3.Գործազրկության մակարդակի ցուցանիշները: Ֆիլիպսի կորը Գործազրկության մակարդակն ամ ողջական աշխատուժի ոչ զ աղվածության քանակական ցուցանիշ է, որը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ.

¶ ոոÍ ա½ ոÏոõÃÛ աÝ Ù աÏ ա ո ¹աÏ 

· ոոÍ ա½ ոõոÏÝ » ոն Ãնí  1շշ% ա ßËաïոõÅ

Աշխատուժի կազմի մեջ ընդգրկվում են աշխատունակ տարիքի մարդիք, որոնք ցանկանում են աշխատել (այսինքն` ացառվում են ըստ տարիքի «մինչն» ն «ավել» ոչ աշխատունակները, ինչպես նան աշխատունակ տարիքի աշխատունակները, որոնք չեն աշխատում ն աշխատանք չեն որոնում): Այլ կերպ` դա տնտեսապես ակտիվ նակչությունն է: «Գործազուրկների» սահմանման հետ կապված առաջանում են մի շարք խնդիրներ. ա) ո՞ւմ են վերա երվում «մասնակի գործազուրկները», աշխատել չցանկացողները, ) ինչպե՞ս տար երակել կեղծ գործազուրկներին, որոնք աշխատում են «ստվերային» տնտեսությունում` դառնալով թաքնված զ աղվածներ: Գործազրկության ցուցանիշների միջազգային համեմատության դեպքում պետք է հաշվի առնել. ա) յուրաքանչյուր երկրին յուրահատուկ է նական գործազրկության («իր») մակարդակը, ) երկրները գտնվում են տնտեսական ցիկլի տար եր փուլերում: Լրիվ զ աղվածությունն ապահովում է ՀՆԱ-ի առավելագույն ծավալի արտադրությունը: Հետնա ար, պոտենցիալ ՀՆԱ-ն` միայն նական գործազրկության պայմանում ստացված արդյունք է: Սակայն, փաստացի ՀՆԱ-ն փոքր է պոտենցիալ ՀՆԱ-ից` ցիկլային գործազրկության առկայության պատճառով: Հետնա ար, փաստացի (իրական) ՀՆԱն սովորա ար ցիկլային գործազրկության արդյունք է: Պոտենցիալ ն փաստացի ՀՆԱ-ի միջն տար եությունը ցույց է տալիս ՀՆԱ-ի թերարտադրությունը, այսինքն` անվերադարձ կորուստները: Տնտեսագիտության տեսությունում գոյություն ունի, այդպես կոչված, «Օուքենի օրենքը», ըստ որի եթե գործազրկության փաստացի մակարդակը գերազանցում է գործազրկության անական մակարդակը 19-ով, ապա փաստացի ՀՆԱ-ն ներուժային ՀՆԱ-ի նկատմամ նվազում է 2.5 9-ով (սխեմա 2): Այլ կերպ` ցիկլային գործազրկության 19-ը հասարակությանը կպատճառի ներուժային ՀՆԱ-ի ծավալի 2.59-ի կորուստ: Օրինակ, «2» երկրում գործազրկության փաստացի մակարդկը 2006թ. կազմել է 109: Եթե գործազրկության նական մակարդակը հավասար է 69, ապա ցիկլային գործազրկությունը կազմում է 49: Բազմապատկելով 49-ը «Օուքենի գործակցով (2.5)», կստանանք 109: Հետնա ար, ՀՆԱ-ի փաստացի ծավալը ետ է մնում ներուժայինից

109-ով: Եթե փաստացի ՀՆԱ-ի ծավալը հավասար է 2.2 տրլն. դրամ, ապա կորուստները կկազմեն 220 մլդ. դրամ: Վերելքի փուլում փաստացի ՀՆԱ-ն կարող է անգամ գերազանցել ներուժային ՀՆԱ-ն ( նական գործազրկության կրճատման հաշվին), սակայն երկարատն ժամանակահատվածում փաստացի ՀՆԱ-ն միշտ ներուժային ՀՆԱ-ից փոքր է Սխեմա 2 Զ աղվածության ն գործազրկության ընդհանուր կառուցվածքը շուկայական տնտեսությունում Աշխատանքային ռեսուրսներ «լրիվ զ աղվածություն» «ցիկլային գործազրկություն» «պոտենցիալ» («լրիվ») ՀՆԱ փաստացի (իրական) ՀԱԱ

իրական ն փաստա-ցի ՀՆԱ-ի տար երությունը

« նական գործազրկություն» «ֆրիկցիոն գործազրկություն»

«կառուցվածքային գործազրկություն»

«Օուքենի օրենք»` ցիկլային գործազրկության աճը 1 9-ով հանգեցնում է փաստացի ն իրական ՀՆԱ-ի միջն 2.59 տար երությանը

Ֆիլիպսի կորը Կորը անվանակոչվել է ավստրալիացի տնտեսագետ Ա. ՈՒ.Ֆիլիպսի անունով, որը հենվելով Անգլիայում աշխատավարձի փոփոխության ուսումնասիրության վրա, եկավ հետնյալ եզրակացության. գոյություն ունի հակադարձ կապ ինֆլյացիայի ն գործազրկության միջն: Որքան ցածր են աշխատավարձի ն ինֆլյացիայի աճի տեմպերը, այնքան արձր է գործազրկության մակարդակը (գծ. 14.3): Ֆիլիպսի կորը քննադատել է Մ. Ֆրիդմանը, գտնելով, որ ժամանակակից պայմաններում գործազրկության նվազման միտումը տեղի է ունենում անկախ աշխատավարձի ն ինֆլյացիայի տատանումներից:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 14.3

Մ

Ս գործազր. մակ.9

Ֆիլիպսի կորը ՄՀf(d-Տ/Տ)Հf(ս) որտեղ` Մ աշխատավարձի դրույքի փոփոխության արագությունն է, d ն Տ –ը` աշխատանքի պահանջարկը ն առաջարկը, ս–ն` ընդհանուր աշխատուժի մեջ գործազուրկների թիվը, f –ը` ֆունկցիա: Եթե հաշվի առնենք կյանքի արժեքի փոփոխությունը /տոկոսներով/ ն այն նշանակենք Ք` տառով ապա կախվածությունը կունենա հետնյալ տեսքը` ՄՀf(ս)+kՔ, որտեղ k –ն դրական հաստատուն մեծություն է : Եթե kՀ1, ապա անաձնով ներկայացվում է տոկոսներով արտահայտված իրական աշխատավարձի փոփոխության ն գործազուրկների թվի միջն կախվածությունը: Եթե kՀ1, ապա դա նշանակում է, որ աշխատավարձի աճը ամ ողջությամ չի փոխհատուցում գների արձրացումը ն իրական աշխատավարձը նվազում է :

14.4. Ինֆլյացիայի էությունը ն գնահատումը Մակրոտնտեսական անկայունության դրսնորման մյուս ձնը` ինֆլյացիան է: Ինֆլյացիան գների ընդհանուր մակարդակի աճն է: Սակայն, եթե ոլոր ապրանքների գները աճեին միաժամանակ, ապա դա վատ կլիներ, այց ոչ աղետալի (քանի որ սպասվելիք ինֆլյացիան դառնում է կանխատեսելի, այն հաշվի է առնվում գների մեջ): Սակայն տնտեսությունում «ինֆլյացիոն ազդցությունը» կայանում է նրանում, որ սպառողական գներն անհամաչափ են փոխվում:

Կարնոր է գիտակցել, որ ինֆլյացիան գների «ընդհանուր մակարդակի» աճն է, որի շրջանակներում առանձին ապրանքատեսակների գները կարող են կայուն մնալ ն անգամ իջնել: Գների տատանումը, դրանց ընդհանուր աճի շրջանակներում դարձնում է անհնար ինչպես ինֆլյացիայի «ախտորոշումը», այնպես էլ դրա « ուժումը»: Ինֆլյացիան չափվում է այնպիսի մակրոտնտեսական ցուցանիշի օգնությամ , ինչպիսին է գների ինդեքսը` հաշվարկվող տարում «ապրանքների ստանդարտ հավաքակազնի» գները գների ինդեքսՀ ապրանքների նույն հավաքակազմի գները « ազիսային» տարում

2 1009

Ինֆլյացիայի տեմպը հաշվարկվող տարում որոշվում է հետնյալ կերպ` հաշվարկվող տարվա գների ինդեքս

-

ազիսային տարվա գների ինդեքս

Ինֆլյացիայի տեմպ Հ ազիսային տարվա գների ինդեքս

Բացի այդ, գոյություն ունի, այդպես կոչված, էմպիրիկ «70-ի մեծության կանոնը», որը թույլ է տալիս հաշվարկել, թե քանի տարվա ընթացքում ինֆլյացիայի տվյալ տեմպի պայմաններում, տեղի կունենա գների ընդհանուր մակարդակի կրկնապատկում: 70-ի մեծության կանոնը Հ ինֆլյացիայի տարեկան տեմպ 70-ի մեծության կանոնը սովորո ար կիրառվում է հաշվարկելու, թե ինչքան ժամանակ կպահանջվի որպեսզի իրական ՀՆԱ-ն կամ անձնական խնայողությունները կրկնապատկվեն: Օրինակ` 1.Ճ-ի անձնական խնայողությունների ծավալը հավասար է 1000 դոլ: 2. Ինֆլյացիայի տարեկան տեմպը կազմում է 10 9: 3. 70-ի մեծության կանոնը` գների կրկնապատկումը տեղի կունե204

նա 7 տարում: 4.Հետնա ար, 7 տարվա ընթացքում խնայողությունների մեծությունը պետք է հասցնել 2000 դոլ. (ելակետային տնտեսական իրավիճակում մնալու հանար): 14.5.Ինֆլյացիայի տիպերը ն հետնանքները Կախված առաջացման պատճառից տար երում են ինֆլյացիայի երկու տիպ` «ավելցուկային պահանջարկի ինֆլյացիա» ն «ան ավարար առաջարկի ինֆլյացիա»: 1. Ավելցուկային պահանջարկի ինֆլյացիա: Եթե ՀՆԱ-ն ստեղծվում է արտադրական ռեսուրսների լրիվ օգտագործման պայմաններում, ապա ամ ողջական պահանջարկի մեծությունը դառնում է «ավելցուկային», այն իմաստով, որ արտադրությունն ի վիճակի չէ «պատասխանել» ամ ողջական պահանջարկի աճին ՀՆԱ-ի լրացուցիչ հավելաճով: Արդյունքում` գների մակարդակի ինֆլյացիոն աճ: Ամ ողջական առաջարկի անփոփոխ ծավալի պայմաններում ամ ողջական պահանջարկի աճը կարող է հավասարակշռվել միայն գների աճով: Իրոք, ռեսուրսների ոչ լրիվ օգտագործման դեպքում, գները կ արձրանան, սակայն առաջարկը նս կաճի: Լրիվ արտադրության պայմաններում գների հավելաճը պետք է փոխհատուցի առաջարկի անհնարին աճը, այդ պատճառով էլ ձեռք է երվում գների «համապատասխան» արձրութուն: Դա նշանակում է, որ` ա) գների աճը դառնում է արտադրության «պակասավոր» ծավալի չափի որոշիչ, ) գների աչը դառնում է ինֆլյացիայի քանակական պարամետրերի ցուցանիշ, գ) ելքը. ամ ողջական պահանջարկը վերադառնում է իր նախնական իրավիճակին (եկամուտների կրճատման հաշվին, այց դա հղի է սոցիալական պայթունով): Սակայն «պահանջարկի ինֆլյացիայի» ընթացքն ունի փուլային գծագրային արտահայտություն (գծ.14.4), որտեղ գների մակարդակի (ՃՔ) աճ առաջացնղ ամ ողջական առաջարկի կորի ( ՃD) դինամիկան ձեռք է երում եռինտերվալային տեսք. 1) «հորզոնական` եր իրական ՀՆԱ-ի ծավալը զգալիորեն ետ է մնում իր պոտենցիալ ծավալից, ինչը նշանակում է ռեսուրսների ոչ լրիվ օգտագործում ն ցիկլային գործազրկություն: Այս իրավիճակում ՃD-ի

աճը գործնականում չի ազդում ՃՔ-ի աճի վրա, քանի որ (ՃD-ի ազդեցության տակ) չգործող սարքվորումների շահագործումը ն ցիկլային գործազուրկների ներգրավումը չի փոխում տնտեսական կոնյուկտուրան ( իզնեսի պայմանները), 2)«վերընթաց»` ռեսուրսների լրիվ օգտագործմանը ն լրիվ զ աղվածությանն անցման փուլ: Այստեղ ճյուղերում ընթացող գների աճը (ՃD-ի աճի ազդեցության ներքո) առաջանում է, այսպես կոչված, «վաղաժամ ինֆլյացիա», 3)«ուղղահայաց»` ռեսուրսների լրիվ օգտագործման ն լրիվ զ աղվածության իրավիճակ (ցիկլային գործազրկությունը հավասար է զրոյի): Այս պայմաններում հնարավոր է միայն ՃՔ-ի աճ: Այստեղ« զուտ » ինֆլյացիա է: Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 14.6 ՃՔ

զուտ ինֆլյացիա

ինֆլյացիայի ացակայութուն

վաղաժամ ինֆլյացիա

ՀՆԱ Համապատասխանա ար փոխվում է նան «անվանական» ն «իրական» ՀՆԱ-ի մեծությունների հարա երակցությունը. "«հորիզոնական» հատվածում անվանական ն իրական ՀՆԱ-ի աճը միննույն է, "«վերընթացի» վրա` ՀՆԱ-ի անվանական աճը իրական աճից առաջ է անցում, "«ուղղահայացի» վրա` անվանական ՀՆԱ-ն աճում է, այց իրականը չի փոխվում: Ցանկացած դեպքում պարզ է, որ «ավելցուկային պահանջարկի» հետ պայքարը հնարավոր է միայն ՃD-ի փոփոխման միջոցով (առավել նս պոտենցիալ ն իրական ՀՆԱ-ի չհամընկնելու իրավիճակում), իսկ դա հանգեցնում է տնային տնտեսությունների ն ֆիրմաների եկամուտ206

ների մաննրմանը: «Ան ավարար առաջարկի ինֆլյացիա» (կամ «արտադրության ծախքերի աճի ինֆլյացիա»): Այստեղ այլ իրավիճակ է. ՃՔ-ն աճում է ավելցուկային ՃD-ի ացակայության պայմաններում: Հետնա ար ՃD-ի հավելաճը այստեղ ոչ մի դեր չի խաղում, պետք է պարզել իրավիճակը կապված ՃD-ի հետ (այսինքն` արտադրության հետ): ՃՔ-ի աճը ացատրվում է արտադրանքի միավորի հաշվով կատարված ծախսերի աճով: Խոսքը միջին ծախքերի մասին է` համախառն ծախքեր միջին ծախքեր Հ արտադրանքի միավորնրի քանակ

Հասկանալի է, որ միջին ծախքերի աճը կրճատում է ֆիրմայի շահույթը (գների տվյալ մակարդակի դեպքում): Արդյունքում արտադրության անգամ նախկին ծավալի ապահովումն անրադառնում է ֆիրմայի գործունեության վրա աճող վնասներով: Գների նախկին մակարդկի պահպանման դեպքում միջին ծախքերի աճը կրճատում է շահույթը: Այս պայմաններում ֆիրման կրճատում է արտադրության ծավալը` հարմարեցնելով այն աճող ծախքերին , իսկ դա (անգամ պահանջարկի նախկին մեծության դեպքում) հանգեցնում է գնի աճին: ՃՔ-ի նախկին մակարդակի պահպանման դասական մեխանիզմը կպահանջեր ՃD-ի կրճատում, այց, եթե դա տեղի չի ունենում, ապա «հավասարակշռված» պահանջարկը վեր է ածվում «ավելցուկայինի»: Նշենք, որ ըստ դասականների` ՃD-ի կրճատումը, տեղաշարժում է հավասարակշռության կետը հորիզոնականով ձախ` պահպանելով ՃՔի նախկին մակարդակը, այց փոքրացնելով արտադրության ծավալը ն, հետնա ար, ՃՏ-ն` գործազրկությունը աճում է: Մնում է պարզել, թե ինչու՞ են աճում արտադրության ծախքերը: Վերջինները աղկացած են երկու տարրերից` 1.արտադրական ծախսեր (հումք, հաստոցներ, էներգետիկ ռեսուրսներ), 2.աշխատողների վրա կատարված ծախսեր (աշխատավարձ): 1.Ծախքերի «վարձատրային» ինֆլյացիան (առաջարկի ինֆլյացիա)` աշխատավարձի աճն է, որը պայմանանվորված չէ աշխատանքի արտադրողկանության համապատասխան աճով: Այս դեպքում աշխատավարձի աճը դառնում է «անվանական,այլ ոչ թե «իրական» (այսինքն` զուտ դրամական): Ժամանակակից տնտեսությունում, որտեղ «աշխատանք» գործոնը

ներկայացված է այնպիսի հզոր սոցիալական ինստիտուտով, ինչպիսին արհմիություններն են, աշխատավարձի արձրացումը դառնում է արտադրության շարժի մշտական պայման` առաջ երելով ինֆլյացիա: Քանի որ աշխատավարձը արտադրության ծախքերի տարր է, ապա դրա աճը հանգեցնում է ծախքերի արհեստական մեծացմանը ն արդյունքում առաջարկի կրճատմանը: 2.Ծախքերի «ռեսուրսային» ինֆլյացիան (առաջարկի ինֆլյացիա)` հումքի, հաստոցների, ռեսուրսների գների աճն է, որը հիմնականում պայմանավորված է ոչ թե օ յեկտիվ պատճառներով, այլ մոնոպոլ սեփականատերերի սու յեկտիվ գործունեությամ : Նախկին տեխնոլոգիայի պահպանման դեպքում, ծախքերն աճում են` կրճատելով շահույթը: Շահույթը կրճատվում է` ստիպելով կրճատել արտադրությունը ն այլն: «Ծախքերի ինֆլյացիան» տեխնոլոգիայի խնդիրն է. ա) ծախքերի հոդվածներից մեկի թանկացումը (օրինակ. հումքի) պետք է փոխհատուցվի մյուսի էժանացմամ (օրինակ. էներգիայի կամ աշխատավարձի), )արտադրության ծախքերի ոլոր հոդվածների թանկացումը կարող է փոխհատուցվել միայն աշխատանքի արտադրողականության աճով (դա եզակի «դեղատոմս է» նան առաջին դեպքի համար): Բոլոր այլ դեպքերում «ծախքերի ինֆլյացիան» անխուսափելի է:

Ամփոփում. 1) ինֆլյացիան, որն էլ լինի դրա առաջացման պատճառը, (լինի դա «պահանջարկի ինֆլյացիա», թե «առաջարկի ինֆլյացիա»), առաջարկի նկատմամ պահանջարկի գերազանցման արդյունք է (ամ ողջական պահանջարկի գերազանցումն է ամ ողջական առաջարկին), 2) այց ոչ ցանկացած գերազանցման, այլ ավելցուկային, այսինքն ՀՆԱ-ի պոտենցիալ ծավալի դեպքում (եր ՃD-ի ցանկացած հավելաճը ի վիճակի չէ առաջացնել ՃՏ-ի հավելաճ ն ՃՔ-ն արձրանում է), կամ արտադրության ծավալի արհեստական սահմանափակման ժամանակ («ծախքերի ինֆլյացիա») 3) քանի որ «ամ ողջական պահանջարկը»` գնորդների կողմից ծախսերի համար նախատեսված փողի քանակն է, իսկ «ամ ողջական առաջարկը»` ապրանքների քանակն է դրամական արտահայտությամ , ապա ինֆլյացիան հանգեցվում է հետնյալ անաձնի` ( ոլոր գնորդների փողի գումար)-(ապրանքների գների գումար)Հ ինֆլյացիա

Այստեղից հետնում է, որ ինֆլյացիան այդ «հավասարակշռութ208

յան» լուծման օ յեկտիվ միջոց է կարճաժամկետ ժամանակաշրջանում: Թեն «պահանջարկի ինֆլյացիայի» ն «առաջարկի ինֆլյացիայի» էությունը նույնն է, դրանց տար երակումն ունի կարնոր գործնական նշանակություն: ա) «առաջարկի (ծախքերի) ինֆլյացիան» ինքնուրույն է հաղթահարվում, քանի որ արտադրության ոչ ձեռնտու ծավալի կրճատումը նրա համար «ինքնա երական դեղ» է (ճիշտ է, գործազրկությանը հանգեցնող), հետնա ար կարելի է զերծ մնալ պետական միջամտությունից: ) «պահանջարկի ինֆլյացիան» գնորդների չափազանց մեծ ընդհանուր ծախսերի հնարավորությունն է, այդ թվում` տրանսֆերտային վճարումների հաշվին: Այստեղ պետք է փակել «դատարկ» ծախսերի աղ յուրը: 14.6.Ինֆլյացիան, դրա հետնանքները ն ազգային արտադրության ծավալը Կայուն գների իրավիճակը նորոշ է «հորիզոնական» հատվածին, եր իրական ՀՆԱ-ն զգալիորեն ետ է մնում պոտենցիալ ՀՆԱ-ից (նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների ոչ լրիվ օգտագործման պատճառով): Ամ ողջական ծախսերի աճը, խթանելով արտադրության հավելաճը, առաջացնում է չափավոր («սողացող») ինֆլյացիա («վերընթաց» հատված): Արտադրության լրիվ ծավալի դեպքում (իրական ՀՆԱն հավասար է պոտենցիալ ՀՆԱ-ին) ՃD-ի աճը հանգեցնում է «զուտ» ինֆլյացիայի: Տնտեսագետներին ամենից շատ հետաքրքրում է «վերընթաց» հատվածը` ա) երկու ծայրահեղ դեպքն էլ վտանգավոր են` («զուտ գործազրկություն» կամ «զուտ ինֆլյացիա»), ) «վերընթաց» հատվածում ձնավորվում է որոշակի հաշվեկշռվածություն զ աղվածության ն ինֆլյացիայի միջն: «Հորիզոնական» ն «վերընթաց» հատվածները ցույց են տալիս, որ զ աղվածության ն ինֆլյացիայի մակարդակների միջն գոյություն ունի հակադարձ կապ, իսկ դրանց հավասարակշռությունը կարճատն է ն անցողիկ: Դիտարկենք ինֆլյացիայի ազդեցությունն ազգային արտադրության ծավալի ն զ աղվածության վրա: Եթե ռեսուրսների լրիվ օգտագործման դեպքում գները կայուն են, ապա ծախքերի ինֆլյացիան կհատվի պահանջարկի գոյություն ունեցող մակարդակին: Ակնհայտ է,

որ դա արտադրության ծավալի անկում ն գների աճ կառաջացնի: Հասկանալի է, որ սպառողների ծախսերի անփոփոխ գումարին աժին կընկնի էլ ավելի թանկ արտադրանք, հետնա ար, դրա մեծ մասը չի գնվի ն արտադրության «չգնվող» մասը կփակվի: Ինֆլյացիան դրամական զանգվածի գերազանցումն է ապրանքային զանգվածին, այսինքն` ապրանքների նվազող քանակին աժին է ընկնում փողի ավելի մեծ (հարա երականորեն) քանակ: Դա նշանակում է, որ գոյություն ունի առաջարկի ընդամենը երկու գնահատական. ա) «Դրամական» (փողի քանակով)` «անվանական», ) «ապրանքային»(ապրանքի քանակով)` «իրական»: Քանի որ իրական ն անվանական գնահատականները ՀՆԱ-ի որակապես միասեռ դրամական գնահատականներ են, ապա

ՀՆԱանվանական – ՀՆԱիրական Հ ՀՆԱինֆլյացիոն Այլ կերպ ինֆլյացիան դրամական միավորի գնողունակության նվազումն է (դրամական միավորով գնվող ապրանքների քանակ): Բայց դա չի նշանակում համատարած աղքատություն: Ինֆլյացիան կարելի է հաղթահարել երեք եղանակով. 1. արձրացնելով ապրանքների գները, 2. կրճատելով ընդհանուր ծախսերը, այսինքն` ՃD-ի մեծությունը, 3. արժեզրկելով ինֆլյացիոն ավելցուկին համապատասխանող եկամուտների հավելաճը: Սակայն իրականում ինֆլյացիայի ժամանակ եկամուտների աճի փոփոխությունը միատեսակ չէ (ինչպես հավասար չէ ապրանքների գների աճը) ն այդ պատճառով խնդիրներ են առաջանում. ա) այն անձանց մոտ, որոնց անվանական եկամուտների աճը գերազանցում է ինֆլյացիայի աճը, իրական եկամուտներն աճում են (չարձանագրված անվանական եկամուտներ), ) այն անձանց մոտ, որոնց անվանական եկամուտների աճը ետ է մնում ինֆլյացիայի աճից, իրական եկամուտները նվազում են (ֆիքսած անվանական եկամուտներ): Վերջինների ամ ողջ հույսը եկամուտների ինդեքսավորումն է: Դրանց թվին են պատկանում խնայողություններ կատարողները (այստեղ կարնոր է, որ տոկոսադրույքը լինի դրական, այսինքն` գերազանցի ինֆլյացիոն տոկոսը, այլ կերպ տեղի կունենա խնայողությունների արտահոսք, դա իր հերթին կնվազեցնի ինֆլյա210

ցիայի հնարավորությունները, կմեծացնի ՃD-ն` ուժեղացնելով ինֆլյացիան): Որքան ազմազան է անձնական ակտիվների կառուցվածքը, այնքան ավելի «տանելի է» ինֆլյացիան (այն, ինչ մարդը կորցնում է` որպես ավանդատու, շահում է անշարժ գույքի մեջ ն այլն, այդպիսի ազմազանության ապահովումը հակաինֆլյացիոն միջոց է): Շատ կարնոր է «սպասվելիք ինֆլյացիայի» կանխատեսումը, որը հնարավորություն է տալիս անվանական եկամտի աճն ինդեքսավորել ինֆլյացիոն գործակցին համապատասխան:

Թեմա 15 – Փողի շուկան 15.1. Փողի էությունը ն ֆունկցիաները Փողը առաջացել է այն ժամանակ, եր մարդիկ, կամա թե ակամա, ստիպված էին փոխանակել իրենց աշխատանքի արդյունքները: Դա պարտադրում է «աշխատանքի հասարակական աժանումը», արտադրության այնպիսի կազմակերպումը, եր մարդը մասնագիտանում է որնիցե մեկ ապրանքի արտադրության մեջ: Այդ իսկ պատճառով, իր պահանջմունքների ավարաման համար նա պետք է մտնի փոխանակման հարա երությունների մեջ` մասնագիտցված այլ արտադրողների հետ: Այն, ինչ տնտեսագիտության տեսության մեջ անվանում են «փոխանակում», առօրյա կյանքում հանդիսանում է «առնտուրը»: Սկզ ում առնտուրը կատարվում էր « արտերի» միջոցով, այսինքն` որպես ուղղակի ապրանքափոխանակում, վաճառողը փոխանակում էր իր ապրանքն իրեն անհրաժեշտ այլ ապրանքի հետ: Բարտերը չափազանց անհարմար եր: Նախ` փոխանակողները պետք է գտնեին միմյանց, իսկ դա հեշտ խնդիր չէր: Ենթադրենք, դուք ունեք ոթասներ, իսկ ձեզ անհրաժեշտ են ջինսեր, իսկ նրան, ով ունի ջինսեր անհրաժեշտ է աճկոն: Դուք ստիպված եք փոխանակել ոթասները աճկոնի, այնուհետն աճկոնը` ջինսի հետ, ն սա դեռ արտերային գործարքի ամենաերկար ճանապարհը չէ: Երկրորդը` փոխանակվող ապրանքները պետք է իրար հավասար լինեն արժեքներով: Եվ եթե դուք որոշել եք փոխանակել կենդանի կովը ձեզ անհրաժեշտ մի շարք մանրուքներով, ապա մտածմունքի տեղիք է առաջանում: Երրորդը` արտերի ժամանակ վաճառողը պետք է միաժամանակ դառնա գնորդ, քանի որ այստեղ վաճառքի ն գնման ակտը տեղի է ունենում միաժամանակ` վաճառքը վեր է ածվում առքի: Վերոհիշյալ արդությունները հաղթահարվեցին, եր առաջացավ փողը` ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարման համաճանաչ նշանը: Սկզ ունքորեն, փողի դերում կարող է հանդես գալ ցանկացած իր, որը վաճառողների կողմից կընդունվի որպես ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճար: Փողը պետք է ունենա հետնյալ հատկությունները. 1. Փողի արժեքը դիտարկվող ժամանակահատվածում պետք է

լինի կայուն, այլապես անհնար կլինի կատարել հաշվարկներ ն ընդունել որոշումներ: Եթե փողի արժեքը արձրանում է, ապա մարդիկ կրճատում են ծախսերը ն ավելացնում խնայողությունները, այն հույսով, որ խնայված փողերով վաղը ձեռք կ երեն ավելի մեծ քանակությամ ապրանքներ: Սակայն ծախսերի կրճատումը նվազեցնում է ընթացիկ պահանջարկը, որի արդյունքում ձեռներեցները սահմանափակում են արտադրությունը, իսկ դա նպաստում է գործազրկության աճին: Եթե փողի արժեքը իջնում է, ապա կրճավում են խնայողությունները, մարդիկ ավելացնում են ծախսերը` մտավախությամ , որ վաղը այդ նույն գումարով ձեռք կ երեն ավելի կիչ քանակությամ ապրանք: Ծախսերի ավելացումը երում է ընթացիկ պահանջարկի աճին, ն այն սկսում է գերազանցել առաջարկը, ինչը երում է գների աճին: Այն ավելի շատ է նվազեցնում փողի արժեքը, երելով ավելի ինտենսիվ ծախսումների, հետնա ար` նոր գնաճի: Այդպիսով, փողի անկայունությունը ստեղծում է արդ տնտեսական հիմնախնդիրներ: 2. Փողը պետք է լինի հարմար (փոքր չափսով ն թեթն), որպեսզի դրանք միշտ առանց դժվարությունների լինեն մեզ մոտ: 3. Փողը պետք է լինի նան ամուր, այլապես դրանց օգտագործումը ն պահպանումը կստեղծեր ավականին արդություններ: 4. Միննույն արժեքավորությամ դրամանիշները պետք է լինեն միասեռ (օրինակ, ոսկեդրամերը պետք է լինեն միննույն հարգի, այլապես միննույն նոմինալի մետաղադրամերը կունենան տար եր գնողուակություն): 5. Փողի առավելությունը արտերի համեմատ կայանում է նան նրա աժանման հեշտության մեջ` այն կարելի է աժանել անհրաժեշտ մասերի: 6. Փողը պետք է հեշտ ճանաչվի` գույնով, ձնով, նոմինալի հատուկ տպագրական նշաններով (հաշվեք թե որքան է յուրաքանչյուր թղթադրամի վրա նշված նրա արժողությունը թե’ թվերով ն թե’ առերով): 7. Վերջապես, փողը պետք է լինի յուրահատուկ, այսինքն` անհնար լինի դա վերարտադրել, հակառակ դեպքում այն շատ հեշտութամ կկեղծվի: Փողի թողարկման պետական մենաշնորհը այնքան է կարնոր տնտեսության համար, որ պայքարը կեղծ դրամարտադրողների դեմ թերնս միակն է, ինչ միավորում է աշխարհի ոլոր երկրներին:

15.2. Փողի շուկան: Դրամական ագրեգատներ: Փողը կատարում է երեք հիմնական ֆունկցիա` «շրջանառության միջոց», «արժեքի չափ», «կուտակման միջոց»: 1. «Շրջանառության միջոց». Այդ ֆունկցիան փողը դարձնում է ապրանքների փոխանակման հեշտ ն արագ գործիք, քանի որ դրա առաջացման հետ վաճառքը փոխարինվեց ապրանքի փոխանակմանը փողի հետ, իսկ գնումը` փողի փոխանակմանը ապրանքի հետ: 2. «Արժեքի չափ», ցույց է տալից, որ փողը ցանկացած ապրանքի շուկայական արժեքի համընդհանուր ճանաչված չափման միավոր ն ցուցանիշ է, այն ժամանակ եր փողի ացակայության դեպքում նման գնահատումը անհանրին է: 3. «Կուտակման միջոց». գնել առանց վաճառելու անհնար է, այց վաճառելիս, ոչ ոք պարտավոր չէ միանգամից գնում կատարել: արտերից փողին անցման հետ մեկտեղ առաջացավ հնարավորություն ժամանակային առումով երկարացնել գնման ն վաճառքի տնողությունը: Փողը դառնում է կուտակման միջոց, քանի որ այն կարող է դառնալ հասարակական հարստություն: Փողի յուրաքանչյուր ֆունկցիայի իրականացումը հանդիպում է ազմաթիվ խոչընդոտների, որոնք հաղթահարելու գործում կարնոր նշանակություն ունի պետության դերը: Շուկայում շրջանառության մեջ են գտնվում ազմաթիվ արժեքներ (հող, շենքեր, արտադրական սարքավորումներ, սպառողական ապրանքներ, ծառայություններ, ակցիաներ, արժեթղթեր), որոնց թվում է նան փողը: Բոլոր այս արժեքներն ունեն մեկ կարնորագույն հատկություն` սեփականատիրոջ ցանկությամ դրանք կարող են վերածվել ցանակացած այլ շուկայում իրացվելի արժեքի: Այդպիսի հատկությունը ստացել է «լիկվիդայնություն» անվանումը: Սակայն եթե արժեքների մեծամասնության համար մեկ այլ արժեքի փոխարինումը պարտադրում է ժամանակ ն լրացուցիչ ծախսեր, ապա լիկվիդայնության տեսակետից փողը հանդիսանում է իսկական «չեմպիոն», այն ունի ացարձակ լիկվիդայնություն, քանի որ կարող է անմիջապես ն առանց փոխանակության ծախքերի վերածվել ցանկացած շուկայական արժեքի: Եթե դա հասանալի է, ապա մենք կարող ենք տեղա աշխել արժեքները լիկվիդայնության աստիճանով. այդ անվերջ շարքի մեկ նեռում կգտնվի փողը, մյուսում` ավելի քիչ լիկվիդային արժեքներ, որոնք փոխանակելիս պահանջում են առավելագույն փոխանակության

ծախքեր: Շուկայական արժեքների խմ ավորումն ըստ լիկվիդայնության տար եր աստիճանի ստացել է «փողային ագրեգատներ» անվանումը, քանի որ դրանք ցույց են տալիս փողի ն համարյա-փողի ( արձր լիկվիդայնությամ ակտիվներ, որոնք անհրաժեշտության դեպքում կարող են հադես գալի փողի փոխարինողներ) քանակը: Տար երում են Խ1, Խ2, Խ3 ն Լ փողային ագրեգատներ: կանխիկ դրամ + ցպահանջ անկային հաշիվներ

M1 M2

M3 L

շտապ հաշիվներ

Ëոßոր ¹եåոզÇտայÇն ëերտÇýÇկատներ

մարման երկար ժամկետով (18 ամսից ավելի) արժեթղթեր (պարտատոմսեր, մուրհակներ)

Ըստ ավանդույթի, փողը ներկայացվում է թղթադրամերի ն մետաղադրամերի տեսքով: Այդուհանդերձ, շատ երկրներում փողի հիմնական մասը արտահայտված է չեկերի տեսքով, որը դուրս է գրվում անկային հաշիվներից ցպահանջ: Ահա թե ինչու Խ1 ներառում է իր մեջ ոչ միայն կանխիկ դրամը, այլ նան «ցպահանջ հաշիվները»: «Լ» դրամային ագրեգատների համակարգում ներկայացված է դրամային զանգվածի ծայրահեղ լայն սահմանում: Եր տնտեսագետները խոսում են դրամական զանգվածի կարգավորման անհրաժեշտության մասին, նրանք նկատի են ունենում ամենից առաջ Խ1-ը: Փողը, ինչպես ն ամեն մի ապրանք, ունի գին: Սակայն եթե ապրանքի գինը արտահայտվում է փողի քանակով, ապա փողի գինը` ապրանքների քանակով: Ահա թե ինչու փողի գինը ստացել է «գնողունակություն» անվանումը:

Փողի գինը փոփոխվում է. այն կարող է աճել, կամ իջնել, ն դա կախված է ապրանքների գնի փոփոխությունից: Եթե ապրանքի գինը աճում է, ապա փողի միննույն քանակով կարելի է գնել ավելի քիչ ապրանք, ն գնողունակությունը իջնում է: սակայն, եթե ապրանքների գները իջնում են, ապա ավելի մեծ քանակություն կարելի է ձեռք երել փողի միննույն քանակով, ն փողի գնողունակությունը արձրանում է: Հետնապես, փողի գնողւնակությունը հակառակ կախվածության մեջ է ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագնի մակարդակից: Փողի գնողունակության իջեցումը` կախված գների աճից, կոչվում է սղաճ (գնողունակության արձրացումը` կախված ապրանքների գների իջեցումից, կոչվում է դեֆլյացիա):

Գծապատկեր 15.1

գները գնողունակություն

ÇÝýÉÛ³6dz

դեֆլյացիա

դրամական միավորին ընկնող ապրանքների ն ծառայությունների քանակությունը

Փողի գնողունակության փոփոխումը Սղաճի (ինֆլյացիայի) էությունը հասկանալու համար կարնոր է հաշվի առնել 3 կարնոր գործոն: 1. Սղաճը, մակրոտնտեսական գործընթաց է, որն ընդգրկում է ամող տնտեսությունը, ոլոր ապրանքների գները: դա նշանակում է, որ գների սղաճային ինդեքսն հարկավոր է տար երել առանձին շուկաներում առաջարկի ն պահանջարկի շրջանակներում գների փոփոխություններից: 2. Սղաճի տակ հասկացվում է ոչ թե ցանկացած տիպի գնաճ, այլ

միայն այնպիսինը, որն իջեցնում է փողի գնողունակությունը, արժեզրկում փողը: 3. Սղաճը, վերջին հաշվով, արտահայտվում է նան ափրանքափոխանակության ն կուտակման համար անհրաժեշտ փողի քանակի ավելացմամ , իսկ դեֆլյացիան` նվազեցմամ : Սղաճը, որպես գնաճ, հանդիսանում է ապրանքադրամային զանգվածի փոխհարա երության արդյունք, այսինքն. սղաճ

Հ

փող, 9 ապրանք, 9

Բանաձնից երնում է, որ սղաճն առաջանում է կամ ապրանքների քանակության նվազմամ , կամ փողի քանակության ավելացմամ : Ապրանքների քանակի նվազումը նպաստում է պահանջարկի գերազանցմանը առաջարկին, դրանով իսկ առաջացնելով գների աճ: Այսպիսի իրավիճակը տնտեսագիտության մեջ ստացել է «պահանջարկի սղաճ» անվանումը: Դրամի քանակի ավելացումը նույնպես նպաստում է պահանջարկի գերազանցմանը առաջարկին, որը նույնպես առաջացնում է գների արձրացում: Սակայն, քանի որ այս դեպքում սղաճի պատճառը գտնվում է արտադրության մեջ (աշխատավարձի աճ), այն տնտեսագիտության տեսության մեջ ստացել է «ծախքերի սղաճ» անվանումը: Ինֆլյացիայի նման տեսակը վտանգավոր է նրանով, որ վեր է ածվում «սղաճային պարույրի»` եր աշխատավարձի արձրացումը նպաստում է գների արձրացմանը, իսկ գների արձրացումը` աշխատավարձի նոր արձրացմանը ն այլն: Սղաճից ամենաշատ վնասն են ստանում այն սոցիալական խմ երը, որոնք ունեն «ֆիքսված եկամուտ»` անվորները, որոնք ստանում են կայուն դրույքաչափ, անաշխատունակները, որոնք ապրում են սոցիալական նպաստներով: անկի ավանդատուները, որոնք ունեն հաշիվներ ֆիքսված տոկոսադրույքներով: պարտատոմսերի ն ակցիաների (ֆիքսված դիվիդենտներով) աժնետերերը: Սակայն կան որոշ խմ եր, որոնք շահում են սղաճից: Դրանք այն ձեռնարկությունների աշխատողներն են, որոնց արտադրանքի նկատմամ պահանջարկը շարունակում է մնալ արձր (իրենց աշխատավարձը կարող են արձրացնել սղաճի աճին համապատասխան): պարտքատերերը, քանի որ նրանք վերադարձնում են արժեզրկված փող: ն վերջապես, պետությունը, քանի որ արձրացվող աշխատավարձերի վրա հարկերի աճող դրույքաչափերը յուջե են երում ավելի մեծ հարկային

մուտքեր: Սղաճի շրջանակում հիմնական կանոնը հետնյալն է` նախկին կենսամակարդակն ապահովվելու նպատակով անհրաժեշտ է, որպեսզի եկամուտների ն սղաճի աճի տեմպերն համընկնեն: Մասնավոր հատվածի գործակալներն իրենց սեփական ջանքերով են ապահովվում իրական եկամուտների աճը, մինչդեռ պետական հատվածի աշխատողների ն թոշակառուների եկամուտները պետք է ինդեքսավորվեն: Սակայն, ընդհանուր առմամ , սղաճը փլուզում է շուկայական տնտեսությունը.  սղաճը արժեզրկում է մարդկանց տարիների ընթացքում ձեռք երած խնայողությունները:  սղաճի ժամանակ անիմաստ է դառնում եկամուտների որոշ մասի վերածումը խնայողությունների:  այն պարտադրում է անմիջապես ծախսել ամ ողջ եկամուտը սպառողական` արիքների ձեռք երման վրա, որը ն ուժեղացնում է պահանջարկը ն նպաստում գների ավելի արագ աճին:  նվազում են վարկերի ծավալները, քանի որ վարկավորումը դառնում է անշահավետ: դա իր հերթին կրճատում է ներդրումները ու նան արտադրության ծավալները, ն հետնա ար, նպաստում գործազրկության աճին:  արտադրության երկար ցիկլով ձեռնարկությունները կանգնեցնում են արտադրությունը, քանի որ արժեզրկված հասույթը չի կարող փոխհատուցել ծախքերը:  իրավիճակի անորոշությունը նվազեցնում է ձեռնարկչատիրական ակտիվությունը, քանզի սղաճը հնարավորություն չի տալիս հաշվարկել հեռանկարային գները, ն դրանց հետ մեկտեղ` ապագա եկամուտը: Այս ամենը թելադրում է, որպոսզի սղաճի դեմ պայքարը դառնա ցանկացած պետության տնտեսական քաղաքականությունում առաջնային հմնախնդիրը: 15.3. Դրամական զանգված Դրամական զանգվածի ավելացման հիմնական աղ յուրը, որը նպաստում է սղաճին, դա անկային վարկերն են, որոնք անկերը տրամադրում են ներդրումներ կատարելու նպատակով: Դիտարենք այն ավելի մանրամասնորեն:

Ներդրված միջոցների որոշակի մասը անկը պահում է ներդրողների ընթացիկ պահանջները ավարարելու նպատակով: Այդ պահուստային մասը կոչվում է « անկային ռեզերվ»: Բանկային պահուստների տոկոսային հարա երությունը դեպոզիտների ընդհանուր գումարի նկատմամ կոչվում է «ռեզերվային նորմա»: Օրինակ, եթե ռեզերվի նորման հավասար է 159, դա նշանակում է, որ 100 000 դրամ ներդրումից անկային ռեզերվ կգնա 15 000 դրամ: Մնացած 85 000 դրամը անկը կտրամադրի վարկով, ն եթե վարկառուն անկային դեպոզիտի տեսքով աշխի այդ 85 000 դրամը, ապա անկը պահելով 10 050 դրամ անկային ռեզերվ, 74 950 դրամը նույնպես պատրաստ կլինի տրամադրել վարկով: Եվ այսպես կշարունակվի մինչն ամ ողջ գումարը տրամադրվի վարկով: Փողի վարկային աղ յուրի պոտենցիալի հաշվարկման համար կիրառում են, այսպես կոչված, «դեպոզիտային մուլտիպլիկատորը», որը հավասար է 100 թիվը աժանած ռեզերվի նորմային: Ստացված արդյունքը ցույց կտա, թե որքանով կարող է ընդլայնվել փողի քանակը «վարկային էմիսիայի» արդյունքում, այսինքն` ավելի ու ավելի նոր վարկերի տրամադրում արդեն ունեցած ներդրումներով: Այսպես, եթե անկային դեպոզիտների նախնական մեծությունը կազմում է 100 000 դրամ, իսկ ռեզերվի նորման 109 է, ապա դրամային զանգվածի առավելապես հնարավոր աճը կկազմի: 100 աժանած 10 ն ազմապատկած 100 000: արդյունքում` 100 000 դրամ դեպոզիտային գումարի ն 109 ռեզերվի նորմայի դեպքում դրամային զանգվածը կարող է աճել 1 000 000 դրամով: Իսկ քանի որ այսօրվա դրությամ փողի հիմնական զանգվածը, ինչպես արդեն գիտենք Խ1-ի կառուցվածքից, աղկացած է անկային հաշիվներից, ապա անկային վարկը ն այսօր հանդիսանում է դրամային զանգվածի աճի հիմնական աղ յուրը: Իհարկե, վարկային էմիսիան ունի օ յեկտիվ սահմանափակումներ.  Բանկային դեպոզիտների մեծությունը, որը կախված է նրանից, թե սպառողները ն ձեռնարկություններն իրենց եկամուտների որ մասն են նպատակադրված խնայել անկային դեպոզիտների տեսքով:  Բանկային ռեզերվների նորման, որի արձրացումը ցածրացնում է դեպոզիտային մուլտիպլիկատորը: Մարդկանց միշտ հետաքրքրել է, թե դրամի ինչպիսի քանակություն է անհրաժեշտ ապրանքափոխանակության նորմալ սպասարկման համար, ն այդ քանակությունը ինչպես է ազդում տնտեսության վրա:

Այսօր այդ քանակությունը որոշում են «փոխանակման հավասարում» (կամ հեղինակի անվամ ` «Ֆիշերի հավասարում») կոչված անաձնով. Խ · Մ Հ Ք · Օ, որտեղ, Խ – շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի մեծությունն է, Մ – փողի մեկ միավորի շրջանառության միջին արագությունը, Ք – գների միջին մակարդակը, Օ – համախառն ազգային արդյունքի իրական ծավալը: Փոխանակման հավասարումը կարնոր է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս հաշվարկել իր տարրերից յուրաքանչյուրը. ա) շրջանառության մեջ գտնվող դրամային զանգվածը Հ թ · Q

Մ ) դրամային միավորի շրջանառության միջին արագությունըՀ թ · Q

M

գ) գների միջին մակարդակը Հ

M ·Մ Q

դ) համախառն ազգային արդյունքի իրական ծավալը Հ

M ·Մ թ

Իրականում, իհարկե, նման հաշվարկներ կատարելը ավականին արդ է, այնուամենայնիվ, այդ անաձնը հնարավորություն է տալիս պատասխանել ոլորին հուզող հարցին` տվյալ պահին հասարակությանը անհրաժեշտ փողի քանակի վերա երյալ: Փողը հատուկ ապրանք է, որն անհընդհատ կատարում է համընդհանուր համարժեքի դեր: Ընդ որում, համընդհանուր համարժեքի տակ հասկացվում է դրա ունակությունը փոխարինվել այլ ապրանքներով: Փողերը ունենում են տար եր ձներ: Սովորա ար, տնտեսագիտական գրականությունում «ձնի» տակ նկատի ունեն «տեսքը»: Ժամանակակից պայմաններում փողը հանդես է գալիս երեք հիմնական ձնով, կամ ստորա աժանվում է 3 տեսքի` մետաղական, թղթյա ն վարկայինի: Մետաղական փողերը լիարժեք փողեր են (նոմինալ արժեքը համապատասխանում է դրանց մեջ պարունակվող թանկարժեք մետաքի արրժեքին): Շրջանառության մեջ դրանք հիմնականում լինում են ձուլույթի կամ մետաղադրամի տեսքով:

Թղթյա ն վարկային փողերը ոչ լիարժեք փողեր են (նոմինալ արժեքը չի համապատասխանում դրանց արրժեքին): Դրա համար թղթյա փողերը անվանում են արժեքի նշաններ կամ սիմվոլներ: Թղթադրամերը ստորա աժանվում են գանձապահական տոմսերի, որոնք թողարկվում են ֆինանսների նախարարության կողմից, ն անկային տոմսերի` կենտրոնական անկի կողմից թողարկվող թղթադրամային միավորների տեսքով: Նշված աժանումը ունի սկզ ունքային նշանակություն ոսկյա ստանդարտի ժամանակաշրջանում, այսինքն` այն ժամանակ, եր համընդհանուր համարժեքի դերը կատարում էին լիարժեք փողերը: Միայն այդ ժամանակ էին թղթադրամերը հեշտությամ փոխանակվում ոսկով: Գանձապահական փողերը չունեին նման հատկություն: Ներկայումս, թղթադրամային շրրջանառության պայմաններում, ոլոր երկրների թղթադրամերը չեն փախանակվում ոսկով: Թղթադրամերին են վերա երում նան մետաղադրամները, որոնք ձուլվում են տար եր մետաղներից (ալյումին, պղինձ, նիկել ն այլն): Վարկային փողերն` արժեքի դրամական նշաններ են, որոնք առաջացել են վարկի հիման վրա: Դրանք յուրօրինակ պարտքային պարտավորություններ են, որոնց մեջ ամենամեծ նշանակությունն ունեն մուրհակները, անկնոտները ն չեկերը: Մուրհակը` դա որոշակի ձնի պարտատոմս է, որի աժնետերը որոշակի ժամանակահատվածից հետո ունի անխտիր իրավունք պահանջելու դրանում նշված գումարը: Շուկայական տնտեսության պրակտիկայում կիրառվում են մուրհակների տար եր տեսակներ, սակայն ամենալայն տարածումը գտել են հասարակ ն փոխանցումայինը: Հասարակը` դա այն մուրհակն է, ըստ որի պարտքի դիմաց վճարումը պահանջելու իրավունքը ունի միայն վարկատուն: Փոխանցումներով վճարումը պահանջելու իրավունքը ունի դրա ներկայացուցիչը: Նման մուրհակները ն համապատասխան իրավունքները վարկատուն անմիջականորեն կարող է փոխանցել այլ անձանց: Դա կատարվում է հանձնողական մակագրով, որը կոչվում է մուրհակայաին փոխանցագիր: Այդ պատճառով փոխադրամուրհակները ստացել են նան փոխանցագրային անվանումը: Բանկնոտ հասկացությունն ունի նան այլ նշանակություն: Դրանց անվանում են նան վարկային փողեր: Դա էմիսիոն անկի մուրհակ է, որ թողարկվում է կոմերցիոն մուրհամկերի փոխարեն, « անկիրի մուրհակ»: Չեկը` հաշվետիրոջ գրավոր հանձնարարականն է` անկին կանխիկով վճարելու կամ մեկ այլ հաշվին փոխանցելու փողի որոշակի քանակություն: Դրանք ստորա աժանվում են` անվանական, օրդերային

(փոխանցումային), ներկայացուցչական: Ներկայումս լայն տարածում են ստացել վարկային փողերի նոր տեսակները` վարկային (պլաստիկ) քարտերը, որոնք ստանալու համար հարկավոր է ունենալ հաշիվ անկում: Կիրառվում են ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց առանց կանխիկ դրամի վճարման համար: Դրանցից որոշներն օգտագործվում են նան կանխիկ դրամ ստանալու նպատակով` ավտոմատացված անկային տերմինալներից` տեղադրված խանութներում, անկերում, փողոցներում: Շուկայական տնտեսության պատմությանն հայտնի են երկու օրենք` լիարժեք դրամի շրջանառության օրենքը ն ոչ լիարժեք դրամի շրջանառության օրենքը: Դրանց տար երությունների ացատրությունը հանդիսանում է շուկայական տնտեսության թղթադրամային շրջանառության շատ «խնդիրների» պարզա անաման անալի: Լիարժեք դրամի շրջանառության օրենքի էությունը կայանաում է նրանում, որ շրջանառության մեջ գտնվող փողի քանակությունը մշտապես համապատասխանում է անհրաժեշտ քանակությանը: Այլ կերպ ասած, լիարժեք փողերի շրջանառության ժամանակ եր եք չի լինում ոչ դրանց ավելցուկ, ոչ էլ պակաս: Դա ացատրվում է նրանով, որ ոսկեդրամերը, ն միայն դրանք են տիրապետում «զգալու» յուրահատուկ ունակությամ , թե դրանց ինչ քանակություն է անհրաժեշտ ապրանքաշրջանառության համար: Եթե շրջանառության մեջ փողի քանակը գերազանցում է պահանջվածին, դրանք անմիջապես դուրս են գալիս շրջանառությունից ն վեր ածվում գանձի, ն հակառակը, եր շրջանառության մեջ փողի քանակը նվազում է, դրանք ավտոմատ կերպով դուրս են գալիս պահուստներից, ն միանում ապրանքադրամային շրջանառության գործընթացին: Ոչ լիարժեք դրամի շրջանառության օրենքի էությունը կայանաում է նրանում, որ շրջանառության մեջ գտնվող դրամի քանակությունը պետք է համապատասխանի լիարժեք դրամի քանակին, որոնք ն հանդիսանում են վերջինիս ներկայացուցիչները: Ի տար երություն ոսկու, թղթադրամերը չեն արձագանքում ապրանքային ն դրամային զանգվածի անհամամասնություններին: Դրանք ընդամենը հանդիսանում են «արժեքի նշաններ»: Դրա համար շրջանառության մեջ պետք է լինեն այնքան քանակության թղթադրամեր, որքան որ դրանք փոխանակման համար լիարժեք փող պետք է լինի: Սակայն, ացառություն չեն կազմում նան թղթադրամերը: Նշված համապատասխանությունն անմիջապես սկսվեց քայքայվել: Թղթադրամերը շրջանառության մեջ մտան ավելի շատ, քան ոսկեդրամներն

էին, ինչն առաջացրեց մի շարք ացասական հետնանքներ, որոնցից հիմնականը` սղաճն է: Որպեսզի դա տեղի չունենա, հասարակությունը պետք է իմանա, թե որքան դրամ է անհրաժեշտ ապրանքաշրջանառության համար, ն վերահսկի դրանց քանակությունը: Այս հարցի ուսումնասիրման ժամանակ պետք է նշել, որ ապրանքաշրջանառության համար անհրաժեշտ ամ ողջական փողի քանակի որոշմամ զ աղվել են շատ տնտեսագետներ: Սակայն, ամենալայն սահմանումը տրվել է Կ. Մարքսը «Կապիտալ» աշխատությունում: Համաձայն Կ. Մարքսի` շրջանառության մեջ անհԱԳ – Վ – ՓՎ +Վճ Հ րաժեշտ փողի քանակութՕ յունը որտեղ ԱԳ - ապրանքների գների գումարն է, Վ – վարկով վաճառված ապրանքների գների գումարը, ՓՎ - փոխադարձ մարված վճարների գումարը, Վճ - ժամկետը լրացած վճարների գումարը, Օ – միանուն դրամական միավորի պտույտների քանակը, կամ դրամաշրջանառության արագությունը: Ավելի պարզ այս անաձնը կստանա հետնյալ տեսքը. Ապրանքների գների գումար (ԱԳ) փողի քանակուՀ միանուն դրամային միավորի թյունը պտույտների քանակը Շրջանառության համար անհրաժեշտ դրամի քանակը որոշվում է շրջանառվող ապրանքների գների ն փողի շրջանառության միջին արագությամ : 15. 4. Բանկային համակարգը ն պետության դրամավարկային քաղաքականությունը 15.4.1. Կենտրոնական անկը որպես անկային համակարգի առաջատար օղակ Շուկայական տնտեսության պամաններում առաջանում են ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցներ, վերջիններիս հավաքագրման ու փոխատվական կապիտալի վերածման գործում պահանջվում են մասնագիտացված միջնորդ կազմակերպություններ: Այդպիսի կազմակերպությունների դերում հանդես են գալիս անկերը:

Բանկային համակարգը վարկային կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի առաջատար օղակն է: Այն տվյալ երկրում գործող անկերի ամ ողջությունն է, որտեղ իր խնդիրներով ու գործառույթներով առաջնային տեղը գրավում է Կենտրոնական անկը: Միասնական համակարգում գործում են նան առնտրային անկերը, որոնք ենթարկվում են ԿԲ կողմից սահմանված կարգավորման ն վերահսկման կանոններին: ՀՀ Կենտրոնական անկը ստեղծվել է ԽՍՀՄ ԿԲ-ի հայկական գրասենյակի ազայի վրա ն իր հիմնական գործառույթները ձեռք է երել 1993 թ. ազգային արժույթը` (դրամը) մտցնելուց հետո: Ինչպես ոլոր կենտրոնական անկերը, այնպես էլ ՀՀ ԿԲ-ն պետական է, այց ունի տնտեսական ինքուրույնություն: Տար եր երկրներում կենտրոնական անկերի կազմակերպաիրավական հիմքերը տար եր են: Օրինակ` Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանի Դաշնությունում, Ֆրանսիայում, Դանիայում ն Նիդեռլանդներում կենտրոնական անկի կապիտալն ամ ողջությամ պատկանում է պետությանը, ԱՄՆ-ում` Դաշնային պահուստի համակարգի անդամ անկերին, Իտալիայում` անկերին ն ապահովագրական ընկերություններին, ճապոնիայում` պետությանը (559) ն մասնավոր անձանց (459): Իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական անկը կարող է իր անունից`  կնքել պայմանագրեր, ձեռք երել իրավունքներ, ստանձնել պարտավորություններ, այդ թվում` վերցնել վարկեր,  հանդես գալ որպես հայցվոր ն պատասխանող,  օրենքով նախատեսված դեպքերում ձեռք երել, տիրապետել, օգտագործել ն օտարել գույք, գույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ: Կենտրոնական անկի հիմնական խնդիրը ՀՀ-ում գների կայունության ապահովումն է: Այդ խնդրի իրագործումը պայմանավորված է արդյունավետ դրամավարկային քաղաքականության մշակմամ ն իրագործմամ : Սակայն միայն դրամավարկային քաղաքականության իրագործումը ավարար չէ տնտեսության մեջ կայուն գների ապահովման համար: Դրա համար անհրաժեշտ է նան տնտեսության աշխուժացում, արդյունավետ հարկա յուջետային, ներդրումային քաղաքականությունների մշակում ն իրագործում: Բացի իր հիմնական խնդրից, Կենտրոնական անկն ունի նան հետնյալ խնդիրները.

 ՀՀ անկային համակարգի կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն նականոն գործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը,  գործուն վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծումն ու զարգացումը,  ՀՀ արժույթի թողարկումը, դրամաշրջանառության կազմակերպումն ու կարգավորումը: Կենտրոնական անկի գործունեությունը դրսնորվում է հետնյալ հիմնական գործառույթներում: 1. Կենտրոնական անկն իրականացնում է կառավարության անկային սպասարկումը: Նրան է վերապահվում ազգային արժույթի էմիսիան: 2. Կենտրոնական անկը հանդիսանում է կառավարության ֆինանսական գործակալն ու խորհրդատուն: Նրա իրավասության մեջ մտնում է կառավարության լիազորված մարմնի կողմից թողարկած պարտատոմսերի ն այլ արժեթղթերի աշխման, գրանցման ն փոխանցման, ինչպես նան արժեթղթերի հիմնական գումարի, տոկոսների կամ սահմանված այլ վճարումների իրականացման գործառույթները: Պետական յուջեի նախագծի կազմման գործընթացում ԿԲ-ն իր դիրքորոշումն է ներկայացնում այդ կարնորագույն փաստաթղթին առնչվող հարցերի վերա երյալ: 3. Կենտրոնական անկը լիցենզավորում է առնտրային անկերը, իսկ օրենքով սահմանված դեպքերում` նան այլ անձանց, կարգավորում ն վերահսկում է դրանց գործունեությունը: 4. Կենտրոնական անկը վարկեր է տրամադրում անկերին` որպես վերջին ատյանի վարկատու: Վերջին ատյանի վարկատուի կարգավիճակով հանդես գալու գործառույթը ենթադրում է, որ ոչ սնանկ, սակայն կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ ունեցող առնտրային անկերը կարող են ստանալ համապատասխան ռեսուրսներ ԿԲ-ից` շուկայականից ավելի խիստ պայմաններով: 5. Կենտրոնական անկը կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի, վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների գործունեությունը: 6. Կենտրոնական անկը տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է ՀՀ միջազգային պահուստները: 7. Կենտրոնական անկն իրականացնում է դրամավարկային ն անկային վիճակագրության հավաքագրումը, ամփոփումը ն հրապարակումը:

15.4.2. Առնտրային անկերի գործառույթները Առնտրային անկերը հանդիսանում են երկրի վարկային համակարգի հիմքը, կենտրոնացնում են վարկային պաշարների գերակշիռ մասը: Առնտրային անկը կարելի է դիտարկել որպես ֆինանսական շուկայի մասնագիտացված կառույց, որը կոչված է հավաքագրել ն աշխել տնտեսության մեջ ձնավորված ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցները: Այլ կերպ` առնտրային անկերը կատարում են ֆինանսական միջնորդի դեր դրամական միջոցների ավելցուկ ն դրանց նկատմամ պահանջ ունեցող տնտեսական սու յեկտների ու անձանց միջն: Դրանով նրանք նպաստում են դրամաշրջանառության գործընթացի կազմակերպմանը, տնտեսության տար եր ճյուղերին ն ոլորտներին վարկային ռեսուրսներով ապահովմանը, ինչն էլ վերջին հաշվով անդրադառնում է տնտեսության արդյունավետության, ն, հետնա ար, նակչության կենսամակարդակի վրա: Առնտրային անկն իրավա անական անձ է, որը սահմանված կարգով տրված լիցենզիայի հիման վրա իրականացնում է անկային գործունեություն: Բանկային գործունեություն է համարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առաջարկությամ հանդես գալը ն ավանդն ընդունողի անունից ն ռիսկով դրանք տեղա աշխելը` վարկեր, ավանդներ տրամադրելու ն (կամ) ներդրումներ կատարելու միջոցով: Ստեղծվում է այնպիսի տպավորություն, թե անկերը կատարում են մեկ, այն էլ ավականաչափ սահմանափակ գործառույթ` ընդունում են ավանդներ ու դեպոզիտներ ն տրամադրում են վարկեր: Սակայն ցանկացած ժամանակակից անկն իր մրցակցային դիրքերը պահպանելու ն հասարակական պահանջները ավարարելու համար պետք է ստանձնի նոր դերեր: Դրանք են.

Միջնորդի դեր

Վճարումների իրականացման դեր Երաշխավորի դեր Հավատարմագրային (trսՏt) գործակալի դեր Բաժանորդագրային (սոd6rwritiոg) գործակալի դեր Քաղաքական դեր

Խնայողությունների շրջանառելիության կազմակերպում (տրանսֆորմացիա), արտադրական ն այլ կազմակերպությունների վարկավորում, որը ավանսավորվում է (ներդրվում է) ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների (հիմնական ն շրջանառու կապիտալի) մեջ Հաճախորդների հանձնարարությամ ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց վճարումների իրականացում Հաճախորդների գործարքների ոչ վարկային ֆինանսավորում (ակրեդիտիվներ, երաշխիքներ) Հաճախորդների ակտիվների պահպանություն ն կառավարում Հաճախորդի հանձնարարությամ արժեթղթերի թողարկում, տեղա աշխում ն մարում Պետության կողմից իրականացվող քաղաքականության օժանդակման ֆունկցիա, որն ուղղված է երկրի տնտեսական զարգացմանը ն սոցիալական խնդիրների լուծմանը

Առնտրային անկն ավանդառու կազմակերպություն է, ն միայն նրան է վերապահված հաճախորդներից ավանդներ ընդունելու (կամ նման առաջարկությամ հանդես գալու) իրավունքը: Ուշագրավ է նան այն հանգամանքը, որ առնտրային անկերը տեղա աշխում են ավանդներն իրենց անունից ն իրենց ռիսկով: Այսինքն` ավանդը վերադարձնելու պատասխանատվությունն ու ռիսկը լիովին կրում է անկը: Առնտրային անկերի կարնորագույն գործառույթներն են.  ազատ դրամական միջոցների հավաքագրումը, կենտրոնացումը ն դրանց վերածումը կապիտալի,  ձեռնարկությունների, նակչության ն պետության վարկավորումը,  շրջանառության մեջ վարկային փողի աց թողումը,  տնտեսության մեջ հաշվարկների ու վճարումների իրականացումը,  էմիսիոն գործունեությունը ( դեպոզիտային էմիսիա),  խորհրդատվական, ֆինանսական ն տնտեսական տեղեկատվության տրամադրումը:

Առնտրային անկերն իրականացնում են նան սոցիալական նույթի գործառույթներ.  հարկային վճարումների միջոցով ապահովում է յուջետային ծրագրերի կատարումը,  նպաստում սոցիալական ծրագրերի իրականացմանը: ՀՀ տարածքում գործող անկերը, դրանց մասնաճյուղերը ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերը սահմանված կարգով կարող են իրականացնել հետնյալ ֆինանսական գործառնությունները.  ընդունել ցպահանջ ն ժամկետային ավանդներ,  տրամադրել առնտրային ն սպառողական վարկեր, այդ թվում` տալ հիփոթեքային վարկեր, իրականացնել պարտքի կամ առնտրային գործարքների ֆինանսավորում, ֆակտորինգ,  տրամադրել անկային երաշխիքներ ն ակրեդիտիվներ (վարկային նամակներ),  ացել ն վարել հաշիվներ, այդ թվում` այլ անկերի թղթակցային հաշիվներ,  մատուցել վճարահաշվարկային ծառայություններ ն (կամ) այլ կերպ սպասարկել հաճախորդների հաշիվները,  թողարկել, գնել (զեղչել), վաճառել ն սպասարկել արժեթղթեր, վճարային փաստաթղթեր, ճանապարհային չեկեր, քարտեր ն այլ գործիքներ,  իրականացնել ինվեստիցիոն (ներդրումային) ն աժանորդագրական գործունեություն,  մատուցել ֆինանսական գործակալի (ներկայացուցչի) ծառայություններ, կառավարել այլ անձանց արժեթղթերն ու ներդրումները (հավատարմագրային կամ լիազորագրային),  գնել, վաճառել ն կառավարել թանկարժեք մետաղների անկային (ստանդարտացված) ձուլակտորներ,  գնել ն վաճառել (փոխանակել) արտարժույթ, կնքել դրամի ն արտարժույթի ֆյուչերսներ, օպցիոններ ն նման այլ գործարքներ,  իրականացնել ֆինանսական վարձակալություն (լիզինգ),  ի պահ ընդունել թանկարժեք մետաղներ, քարեր, արժեթղթեր ն այլ արժեքներ,  մատուցել ֆինանսական ն ինվեստիցիոն խորհրդատվություն,  ստեղծել ն սպասարկել հաճախորդների վարկարժանության տեղեկատվական համակարգ, իրականացնել պարտքերի հետ

ստացման գործունեություն ն այլն: Բանկերը չեն կարող իրականացնել արտադրական, առնտրային ն ապահովագրական գործունեություն (եթե օրենքով այլ ան սահմանված չէ): Առնտրային անկերի դասակարգումը կարելի է կատարել, ելնելով հետնյալ չափանիշներից. 1. Ըստ կազմակերպա-իրավական ձնի անկերը լինում են աժնետիրական, փայատիրական ն կոոպերատիվ: 2. Ըստ ստեղծման օրենսդրական հիմքերի անկերը լինում են ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ: 3. Ըստ կանոնադրական կապիտալի պատկանելության ռեզիդենտ անկերը կարող են լինել .  հայրենական անկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ՀՀ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին,  օտարերկրյա անկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ոչ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին,  համատեղ անկեր: 4. Ըստ գործունեության ոլորտների անկերը լինում են մասնագիտացված ն ունիվերսալ: Մասնագիտացման հիմքում կարող են ընկած լինել հետնյալ չափանիշները: Ֆունկցիոնալ մասնագիտացում, եր անկերի գործունեությունը կողմնորոշված է դեպի իր հաճախորդներին հիմնականում մասնագիտացված ծառայությունների մատուցումը: Ըստ այս չափանիշի, կարող են տար երվել իննովացիոն, ներդրումային, խնայողական, հիփոթեքային ն այլ անկեր: ճյուղային մասնագիտացում, եր անկերը սպասարկում են հիմնականում տնտեսության որնէ ճյուղը (գուղատնտեսություն, շինարարություն, արտաքին առնտուր ն այլն): Ըստ հաճախորդների մասնագիտացում, եր անկը սպասարկում է հիմնականում որոշակի կարգի հաճախորդների (ֆիզիկական անձանց, իրավա անական անձանց ն այլն): Մունիցիպալ անկեր, որոնց գործունեությունը սահմանափակվում է հիմնականում որոշակի տարածաշրջանի սպասարկմամ : Ունիվերսալ համարվում են այն անկերը, որոնք իրականացնում են օրենսդրությանը համապատասխանող ոլոր անկային գործառնությունները, ն նրանց գործունեության մեջ չկա հստակ ընդգծված որնէ նագավառ կամ նախապատվություն:

15.4.3. Բանկի շահույթը ն շահութի նորման: Բանկի պահուստները: Առնտրային անկերի հիմնական նպատակը շահույթի ստացումն է: Շահույթը անկի գործունեության ֆինանսական արդյունքն է, որն արտահայտում է անկի ստացած եկամուտների գերազանցումը անկի կատարած ծախսերի նկատմամ : Այն հիմք է հանդիսանում անկի գործունեության հետագա ընդլայնման, նրա կապիտալի մեծացման համար, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է անկի ֆինանսական կայունության ն հզորության ամրապնդմանը: Ինչպես ոլոր տնտեսավարող սու յեկտների, այնպես էլ առնտրային անկերի ֆինանսատնտեսական գործունեությունը նութագրող, հիմնական ցուցանիշներից են շահույթը, զուտ շահույթը, շահութա երությունը : Բանկի շահույթը որոշվում է ստացված եկամուտների ն կատարած ծախսերի տար երությամ : Պետք է հաշվի առնել, որ շահույթի ացարձակ գումարը դեռնս չի նորոշում անկի ֆինանսական վիճակը: Դրա համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հարա երական ցուցանիշների վրա, որոնցից է շահութա երությունը: Բանկային գործունեության վերլուծության հիմնական նպատակը անկի շահույթի ու շահութա երության մակարդակի արձրացման ռեզերվների ացահայտումն է, որի հիման վրա էլ անկի ղեկավարությունը մշակում է ակտիվային ն պասիվային գործառնությունների իրականացման համապատասխան քաղաքականություն: Բանկի ծախսերի հիմնական մասն են կազմում ներդրումների դիմաց վճարվող տոկոսները, աշխատավարձի ծախսերը, պահուստներին կատարած վճարումները ն այլ գործառնական ծախսեր: Բանկերի ծախսերի մեջ ներառվում են նան եկամուտների կորուստների փոխհատուցման նպատակով պահուստները, իսկ եկամուտների մեջ` վերագնահատումից ն այլ եկամուտները: Բանկի գումարային շահույթն ընդգրկում է.  գործառնական գործունեությունից ստացված շահույթը,  ոչ գործառնական գործունեությունից ստացված շահույթը,  այլ շահույթ: Ի տար երություն տնտեսության մյուս ճյուղերում գործող կազմակերպությունների, որոնք իրենց ֆոնդերը լրացնում ն չափա աժիններ են վճարում նոր աժնետոմսերի թողարկման հաշվին, անկերում աժնետերերի միջն աշխվող զուտ շահույթի տեսակարար կշիռը չի գերեզանցում 35-37 9-ը , իսկ շահույթի մեծը մասը ուղղված է տար եր ֆոնդերի համալրմանը: Առնտրային անկն իր տրա230

մադրության տակ մնացած շահույթի հաշվին վճարում է իր աժնետերերի շահա աժինները` հիմք ընդունելով նրանց կողմից ներդրված գումարի չափը : Բանկերը շահույթից վճարումներ են կատարում նան տար եր ֆոնդերին: Բանկն իր գործունեության ընթացքում պետք է ավելացնի հիմնական ֆոնդերը` ձեռք երի սարքավորումներ, համակարգչային տեխնիկա, տրանսպորտային միջոցներ, կապի միջոցներ, ինչպես նան արելավի իր աշխատողների աշխատանքի պայմանները: Բանկի աժնետերերի ընդհանուր ժողովի կողմից սահմանված կարգով շահույթից գումար է նախատեսվում անկի կանոնադրական կապիտալի ավելացման համար: Բանկի շահույթի վերլուծությունը անհրաժեշտ է սկսել անկային գործառնությունների եկամտա երության համալիր ուսումնասրիրումից, նրանցում տեղի ունեցող փոփոխությունների պատճառների ացահայտումից: Ընդհանուր առմամ անկի տրամադրության տակ մնացող շահույթի մեծությունը կախված է երեք հիմնական աղադրիչներից եկամուտներից , ծախսերից ն յուջե վճարվող հարկերից: Բանկի շահույթի տարեկան հավելաճը գնահատելիս անհրաժեշտ է ելնել նրանից, որ այն ինֆլյացիայի տեմպերից ցածր չպետք է լինի: Հակառակ դեպքում անկի իրական եկամուտները կնվազեն, որն էլ կ երի անկային կապիտալի արժեզրկման: Այդ իսկ պատճառով անկի շահույթը վերլուծելիս նրա մեծությունը պետք է ճշտվի` հաշվի առնելով ինֆլյացիան: Առնտրային անկերի շահութա երության մակարդակի գնահատման հիմնական մեթոդներն են.  եկամտային աղ յուրների կառուցվածքային վերլուծություն,  ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծություն,  գործոնային վերլուծություն: Կառուցվածքային վերլուծության հիմնական նպատակն է անկի շահույթի ձնավորման աղ յուրների ացահայտումը: Ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծության ժամանակ կատարում են.  ֆինանսական ցուցանիշների փաստացի մեծությունների համեմատում նորմատիվային ցուցանիշների հետ,  տվյալ անկի համապատասխան ցուցանիշների համեմատում մրցակից անկերի ցուցանիշների հետ,  ցուցանիշների դինամիկայի ացահայտում,  ցուցանիշների դինամիկայի գործոնային վերլուծություն :

Ներկայումս անկի շահութա երությունը գնահատելու համար օգտաքործվում են հետնյալ հարա երական ցուցանիշները .  սեփական կապիտալի շահութա երության ցուցանիշը `RՕԷ,  միավոր ակտիվի շահութա երության գործակիցը `RՕՃ,  զուտ տոկոսային մարժան,  գործառնական շահույթի զուտ մարժան,  մեկ աժնետոմսի հաշվով զուտ շահույթ:

15.4.4. Պետության դրամավարկային քաղաքականությունը ն դրա հիմնական ուղղությունները: Դրամավարկային քաղաքականությունը պետության տնտեսական քաղաքականության աղկացուցիչ մասն է: Այն դրամաշրջանառության ն վարկերի կարգավորման նպատակով իրականացվող միջոցառումների համակարգ է, որը կոչված է ապահովելու կայուն տնտեսական աճ: Դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է ինֆլյացիայի մակարդակի ն դինամիկայի կարգավորմանը, ներդրումային ակտիվության աճին, ազգային արժույթի կայուն փոխարժեքի պահպանմանը, շուկայական տնտեսության սահուն գործունեության համար արդյունավետ ֆինանսական պայմանների ստեղծմանը: Դրամավարկային ճիշտ ու հիմնավորված քաղաքականությունը նպաստում է վերարտադրական գործընթացի մակրոտնտեսական հիմնական համամասնությունների ձնավորմանը, տնտեսութան կառուցվածքային դրական փոփոխություններին, նակչութան կենսամակարդակի արձրացմանը, արտադրության դինամիկային, տնտեսության կայունացման ն պետական շահերն արտահայտող այլ հիմնախնդիրներ լուծմանը: Դրամավարկային քաղղաքականության խնդիրներն են.  դրամական շուկայի հավասարակշռության պահպանումը, շրջանառության մեջ եղած փողի զանգվածի վերահսկողությունն ու դրա կարգավորումը,  տնտեսությունում ինֆլյացիայի երնութների դեմ պաքարի կազմակերպումը, ազգաին արժույթի փոխարժեքի կարգավորումը,  տնտեսական պար երաշրջանների կարգավորումը ն տնտեսության աճի տեմպերի համահարթումը,  տնտեսության իրական հատվածի ապահովումը էժան վարկային ռեսուրսներով:

Դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է երկրում փողի զանգվածի (փողի առաջարկի), անկային համակարգի կողմից տնտեսության իրական հատվածի վարկավորման հնարավորությունների ընդլայնմանը ն տոկոսադրույքների ընդհանուր մակարդակի կարգավորմանը: ՀՀ-ում դրամավարկային քաղաքականություն մշակող ն իրականացնող մարմինը հանդիսանում է Կենտրոնական անկը (ԿԲ), որը կարգավորում է դրամի առաջարկը տնտեսությունում` իր հաշվեկշռի ակտիվային ն պասիվային հոդվածներում փոփոխության, ինչպես նան անկերի վարկավորման տոկոսադրույքների փոփոխության ճանապարհով: Բանկային պրակտիկայում հայտնի են դրամավարկային քաղաքականության հետնյալ հիմնական ձները: 1. Ռեստրիկցիոն (կոշտ, կասեցնող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «թանկ փողի» քաղաքականություն, 2. էքսպանսիոնիստական (փափուկ, խթանող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «էժան փողի» քաղաքականություն, 3. Միջանկյալ կամ «ոսկյա միջինի» դրամավարկային քաղաքականություն, որն իրենից ներկայացնում է վերոհիշյալ երկու ձների յուրովի համակցում: Ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է առնտրային ն մասնագիտացված անկերի վարկային ն այլ ակտիվային գործառնությունների ծավալի սահմանափակմանը, պայմանների խստացմանը ն տոկոսադրույքների մակարդակի արձրացմանը: Վերջինիս իրականացումը սովորա ար ուղեկցվում է հարկերի ավելացմամ , պետական ծախսերի կրճատմամ ն այլ միջոցառումներով, որոնք ուղղված են ինֆլյացիայի կանխմանն ու շատ դեպքերում` նան վճարային հաշվեկշռի առողջացմանը: Այսպիսով, ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն օգտագործվում է ինչպես ինֆլյացիոն երնույթների դեմ պայքարելու նպատակներով, այնպես էլ ուղղված է գործարար ակտիվության պար երաշրջանային տատանումների հարթեցմանը: Ե՛վ ռեստրիկցիոն, ն՛ էքսպանսիոնիստական դրամավարկային քաղաքականությունները կարող են ունենալ ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ սելեկտիվ նույթ: Համընդհանուր դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում կենտրոնական անկի միջոցառումները տարածվում են անկային հաստատությունների ոլոր տեսակների վրա, իսկ սելեկտիվի դեպքում` միայն առանձին ֆինանսավարկային հաստատությունների կամ էլ անկային գործունեության ո233

րոշակի տեսակների վրա: Սելեկտիվ դրամավարկային քաղաքականությունը Կենտրոնական անկին հնարավորություն է ընձեռում ընտրանքային ներգործություն կատարել որոշակի ուղղություններով: Եր եմն տար երում են նան «լայն» ն «նեղ» դրամավարկային քաղաքականություն: «Նեղ» դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում օպտիմալ արժութային փոխարժեքը ձեռք է երվում արժութային շուկայում ներդրումների (ներխուժումների), հաշվառման քաղաքականության ն կարճաժամկետ տոկոսադրույքների վրա ազդող այլ գործիքների օգնությամ : Իսկ «լայն» դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի վրա ներգործելու միջոցով` սղաճի արդյունավետ կառավարման ճանապարհով: Դրամավարկային կարգավորման իրականացման անուղղակի մեթոդները (գործիքները) հիմնականում երեքն են. 1. Կենտրոնական անկի կողմից առնտրային ն մասնագիտացված անկերի պարտադիր պահուստների նորմաների փոփոխությունը, 2. Դիսկոնտային (վերահաշվառման) ն վերաֆինանսավորման քաղաքականության իրականացումը, 3. Կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող գործառնությունները աց շուկայում: Կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության իրականացման հիմնական տնտեսական գործիքներից մեկը պարտադիր պահուստային պահանջների նորմատիվների սահմանումն է, երկրորդ մակարդակի յուրաքանչյուր անկային հաստատության համար պահուստային-թղթակցային հաշվի ացումը, ինչպես նան այդ հաշվի վրա միջոցների մնացորդների նվազագույն մեծության սահմանումը: Պահուստային միջոցների նորմատիվի փոփոխության միջոցով Կենտրոնական անկը կարգավորում է առնտրային անկերի ակտիվային գործառնությունների մասշտա ները ն հետնապես` նրանց կողմից դեպոզիտային էմիսիայի իրականացման հնարավորությունները: Պարտադիր պահուստավորման քաղաքականություն իրականացնելու դեպքում կենտրոնական անկն անմիջական մուլտիպլիկատիվ կապ է ստեղծում պահուստների ն շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի միջն: Պարզագույն տեսքով այն կարելի է ներկայացնել Խ Հ kՑ անաձնով, որտեղ Խ-ը դրամական զանգվածի ծավալն է, Ց-ն` պահուստավորման միջոցները, k-ն` ազմարկիչը (մուլտիպլիկատոր): Վերջինս արտահայտվում է հետնյալ կերպ.

k 

Շ  1

Շ  r , որտեղ Շ-ն` դրամական զանգվածի հարա երությունն է դեպոզիտներին: Դրամական ազմարկիչն ապահովում է անհրաժեշտ կապ պահուստների ն դրամական զանգվածի փոփոխությունների միջն: 1999 թվականի ապրիլից առ այսօր ՀՀ-ում գործում է պարտադիր պահուստավորման նոր մեխանիզմը համաձայն որի` ներգրավված միջոցների դիմաց պահուստավորումն իրականացվում է ՀՀ դրամով` 89, իսկ արտարժույթով` 129 դրույքաչափերով: Այս միջոցառմամ ՀՀ Կենտրոնական անկը նպատակ ուներ արձրացնել դրամական զանգվածի կառավարելիությունը` կապված արտարժութային դեպոզիտների աննախադեպ արագ տեմպերով աճի ն, այսպես կոչված, տնտեսության «դոլարիզացիայի» գործընթացի ծավալների մեծացման հետ: ՀՀ Կենտրոնական անկում պահուստավորման են ենթակա առնտրային անկերի կողմից դրամով ն արտարժույթով ներգրավված միջոցները, իսկ պահուստավորումը կատարվում է.  դրամով ներգրավված միջոցների դիմաց` դրամով,  ազատ փոխարկելի արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց` դրամով,  այլ արտարժույթներով ներգրավված միջոցների դիմաց` դրամով: Դիսկոնտային քաղաքականությունը դրամավարկային կարգավորման կարնոր գործիք է, որի հիմնական ուղղությունները մշակվում են կենտրոնական անկերի կողմից: Դիսկոնտային քաղաքականությունն իրականացվում է պաշտոնական տոկոսադրույքների 2 հիմնական տեսակների սահմանման ն վերանայման միջոցով. 1. դիսկոնտավորման դրույքները` պետական արժեթղթերի վերահաշվառման ն վարկերի տրամադրման նպատակով, 2. վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքները` ֆինանսավարկային հաստատությունների ն կառավարության վարկավորման նպատակով: Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը կամ կենտրոնական անկի կողմից առնտրային ու մասնագիտացված անկերին կամ կառավարությանը տրամադրվող վարկային ռեսուրսների վճարաչափի մակարդակն ավելի արձր է դիսկոնտային տոկոսադրույքից, քանի որ անկերի վարկային գործառնությունները (լոմ արդային, լանկային, կոնտոկորենտային ն այլն) ավելի թանկ են գնահատվում, քան` առնտրա-կո235

միսիոն գործառնությունները (օրինակ, արժեթղթերի գնումը): Այդ է պատճառը, որ առնտրային անկերը ձգտում են ստանալ վարկեր Կենտրոնական անկից միայն այն անից հետո, եր արդեն օգտագործվել են ոլոր հնարավորություններն արժեթղթերի վերահաշվառման գծով: «Վերաֆինանսավորում» ասելով հասկանում ենք երկրորդ մակարդակի անկային հաստատությունների կողմից դրամական միջոցների ստացում Կենտրոնական անկից: Վերջինիսի առավել տարածված ձներից են, օրինակ, առնտրային անկերի պորտֆելներում գտնվող մուրհակների վերահաշվառումը կամ աց շուկայում իրականացվող գործառնությունները: Ընդհանրապես, առկա է որոշակի ռիսկ, որ մշտական հնարավորությունների չափից ավելի օգտագործումը կարող է նպաստել շուկայի թերզարգացմանը: Դա առավել հավանական է դառնում, եր կենտրոնական անկը վարում է ավականին նեղ «միջանցքի» քաղաքականություն (լոմ արդային ն դեպոզիտային մեխանիզմների ներդաշնակ կիրառություն, որի արդյունքում շուկայական տոկոսադրույքները հաստատվում են որոշակի միջակայքում ն աց շուկայական գործառնությունների միջոցով տոկոսադրույքներն արդեն կարգավորվում են այդ միջակայքում): Բաց շուկայում գործառնութունները տոկոսադրույքի քաղաքականության արդունավետության արձրացման գործիք են: Դրանց գործողության մեխանիզմը հիմնված է պետական արժեթղթերի ն այլ վարկային պարտավորությունների գնման ն վաճառքի վրա: Բաց շուկայի գործառնությունների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք իրականացվում են ոչ թե շուկայական տոկոսադրույքներով, այլ նախապես որոշված կուրսով: տոկոսադրույքները սահմանվում են դիֆերենցված ձնով, ԿԲ-ի կողմից` ելնելով արժեթղթերի ժամկետից: Այսպես, եթե անհրաժեշտ է ընդլայնել փողի զանգվածը, ԿԲ-ն հրահանգ է տալիս ձեռք երել պետական արժեթղթեր, այսինքն իրականացնել գնումներ աց շուկաում: Իսկ եր ԿԲ-ն որոշում է կրճատել փողի զանգվածը, ապա հրահանգ է տալիս իրականցնել արժեթղթերի վաճառք: Կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող շուկայական գործառնությունները սովորա ար լինում են ուղղակի (միակողմանի) կամ հակադարձ: Ուղղակի գործառնությունն իրենից ներկայացնում է սովորական գնում կամ վաճառք: Հակադարձ գործառնությունն իրականացվում է

արժեթղթերի առք ու վաճառքի տեսքով` նախապես սահմանված փոխարժեքով, հակադարձ գործարքի պարտադիր իրականացմամ : Հակադարձ գործառնություններն, իրենց հերթին, աժանվում են ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնությունների: Ռեպո գործառնությունների դեպքում Կենտրոնական անկը գնում է պետական արժեթղթերը (վարկ), իսկ հակադարձ ռեպոյի դեպքում` վաճառում (դեպոզիտ): Բաց շուկայում ԿԲ-ի կողմից իրականացվող գործառնությունները հետապնդում են երկու հիմնական նպատակ: Ընթացիկ նպատակը դրամական հոսքերի շարժման սեզոնային, տարածաշրջանային ն տարերային փոփոխությունների հետ կապված դրամաշրջանառության լարվածության թուլացմանը հնարավորին չափով օժանդակություն ցուցաերելն է: Իսկ երկրորդ` գլխավոր ն երկարաժամկետ նպատակը տնտեսության համամասնական զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն է, աճի արձր կայուն տեմպերի, զ աղվածության արձր մակարդակի ն գների կայունության ապահովումը: Բաց շուկայում իրականացվող գործառնությունները մեկուսացված չեն ԿԲ-ի կողմից իրականացվող մյուս կարգավորող գործառնություններից ն առաջին հերթին` դիսկոնտային քաղաքականությունից: Գործառնությունների միջն եղած փոխադարձ կապն առավել ակնառու է դրսնորվում, եր աց շուկայում իրականացվող գործառնություններն օգտագործվում են դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքների փոփոխության համար հող նախապատրաստելու նպատակով: Բաց շուկայում արժեթղթերի վաճառքը կարող է օգտագործվել վարկերին «կոշտ» նույթ տալու համար, որի արդյունքում անկերը ստիպված լինեն լրացուցիչ վարկի պահանջարկի դեպքում դիմել Կենտրոնական անկ: Բաց շուկայում այդպիսի գործառնությունները սովորա ար անվանում են «տոկոսադրույքներին արդյունավետություն հաղորդելու միջոց»: Այսպիսով, աց շուկայում իրականացվող գործառնություններն իրենց էությամ ճշգրտող գործառնություններ են, որոնք որոշակի չափով սահմանափակում են տնտեսական պար երաշրջանային տատանումների շրջանակները (ամպլիտուդան): Դրանք առաջատար տեղ են զ աղեցնում ԿԲ-ի կողմից իրականացվող կարգավորող միջոցառումների շարքում, իսկ յուջեի դեֆիցիտի ն պետական պարտքի մեծացմանը համընթաց, մեծանում է նան դրանց` որպես կենտրոնական անկերի դրամավարկային քաղաքականության գործիքի, դերն ու նշանակությունը:

Թեմա 16. Ֆինանսական ն հարկա յուջետային համակարգ 16.1. ֆինանսների էությունը ն ֆունկցիաները: Ֆինանսների համակարգը: Ֆինանսները դրամական միջեցների /ֆոնդերի/ ձնավորման, աշխման ու օգտագործման տնտեսական հարա երությունների համակարգ են: «Ֆինանսներ» հասկացությունը /լատ. կանխիկ դրամ, վճարում/ դրամական միջոցների համակցություն է, որին տնօրինում են տնային տնտեսությունները, ձեռնարկությունները ն պետությունը: Ֆինանսական հարա երությունները ծագում են` պետության, իրավա անական ու ֆիզակական անձանց, ինչպես նան, առանձին պետությունների միջն: Ֆինանսական հարա երությունների հիմնական սու յեկտներն են պետությունը, ձեռնարկությունները /ֆիրմաները/, հասարարակական կազմակերպությունները, անհատ քաղաքացիները: Ֆինանսները ծագել են ապրանքադրամական հարա երությունների ձնավորման պայմաններում, պետության գործառույթների զարգացման ն ֆինանսական միջոցների նկատման նրա պահանջների աճի արդյունքում: Ֆինանսների էությունը դրսնորվում է հետնյալ գործառույթներով: 1. Բաշխման գործառույթ: Պետությունը հարկերի միջոցով վերաաշխում է քաղաքացիների եկամուտների ն ֆիրմաների շահույթի մի մասը` այն ուղղելով արտադրության սոցիալական ենթակառուցվածների զարգացմանն ու երկարաժամկետ ներդրումների կատարմանը: 2. Խթանման գործառույթ: Պետությունը հարկերի, արտոնությունների ն սանկցիաների միջոցով կարգավորում է տնտեսական գործունեությունը` դրանով իսկ խթանելով տեխնիկական առաջընթացը ն հասարակական արտադրության զարգացումը: 3. Կուտակման գործառույթ: Պետությունը դրամական միջոցների հավաքագրման ու կուտակման միջոցով հիմքեր է ստեղծում տնտեսության ընդլայնված վերարատադրությունն իրականացնելու ն նակչության կենսամակարդակը արձրացնելու համար: 4. Վերահսկիչ գործառույթ: Պետությունը վերահսկում է հասարակական արդյունքի շարժը, ձեռնարկությունների ն ֆինանսավարկային կազմակերպությունների միջն ֆինանսների շարժը, ազգային եկամտի աշխման ն վերա աշման գործընթացը ն այլն: 5. Ֆիսկալ գործառույթ: Պետությունը հարկերի միջոցով հավաքագրում է ֆիրմաների ու քաղաքացիների եկամուտների մի մասը` այն

ուղղելով պետական ապարատի պահպանմանը, երկրի պաշտպանության հզորացմանը, սոցիալական հարցերի լուծմանը: Ֆինանսերը ձնավորվում են ինչպես միկրոտնտեսական, այնպես էլ մակրոտնտեսական մակարդակներում: Միկրոտնտեսական մակարդակում ձնավորվում են ֆիրմաների ու տնային տնտեսությունների սկզ նական ֆինանսերը, որոնք հիմք են ծառայում մակրոմակարդակում պետության երկրորդային ֆինանսների ձնավորման համար: Դրանք կազմավորվում են եկամուտների հետագա աշխման ու վերաաշխման միջոցով` հիմնականում հարկերի օգնությամ : ֆինանսական միջոցների համակարգում գլխավոր դերը պատկանում է պետական ֆինանսներին, որոնք ուղղված են մակրոտնտեսական խնդիրների ն սոցիալական հարցերի լուծմանը ն կարնոր գործիք են համարվում տնտեսական աճի ապահովման, տնտեսության առանցքային ճյուղերի զարգացման ն ԳՏԱ-ի խթանման համար: Ժամանակակից պայմաններում ֆինանսական հարա երությունների համակարգը ներառում է կենտրոնացված, ապակենտրոնացված, տեղական մարմինների ն տնային տնտեսությունների ֆինանսերը: Կենտրոնացված ֆինանսները պետական յուջետային համակարգն է, պետական վարկը, հատուկ յուջետային, ունեցվածքային ու ապահովագրական ֆոնդերը, որոնք գործադրվում են պետության տար եր գործառույթներն իրականացնելու համար: Ապակենտրոնացված ֆինանսները մասնավոր ձեռնարկությունների ու կորպորացիաների ֆինանսական միջոցներն են, որոնք ձնավորվում են դրանց տնտեսական, արտադրական գործունեության ընթացքում` արտադրանք թողարկելու ն շահույթ ստանալու նպատակով: Տնային տնտեսություների ֆինանսները նակչության անձնական ֆինանսներն են, որոնք արտահայտում են ֆիզիկական անձանց միջն ֆինանսական հարա երությունները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում երկրի ֆինանսական համակարգը աղկացած է հետնյալ օղակներից. պետական յուջե, արտա յուջետային ֆոնդեր, պետական վարկ, ֆինանսական միջնորդների ֆինանսներ, ձեռնարկությունների ֆինանսներ, տնային տնտեսությունների ֆինանսներ, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից ներկայացնում է դրամական հարա երությունների որոշակի ոլորտ: 16.2.Պետական յուջեն, յուջեի եկամուտները ն ծախսերը: Պետական յուջեն հանդիսանում է պետական ֆինանսների կարնոր օղակը: Պետական յուջեն ֆինանսական փաստաթուղթ է,

որում ներկայացվում են պետական եկամուտները ն ծախսերը մեկ տարվա կտրվածքով: Պետական յուջեն դրամական ռեսուրսների կենտրոնացված ֆոնդ է, որին տիրապետում է երկրի կառավարությունը` իր առջն դրված տնտեսական, պաշտպանական, սոցիալական, քաղաքական ն այլ գործառույթներն իրականացնելու համար: Ժամանակակից պայմաններում յուջեն հանդիսանում է տնտեսության պետական կարգավորման, տնտեսական իրադրության վրա ներգործության, հակաճգնաժամային միջոցառումների իրականացման հզոր լծակ: Յուրաքանչյուր երկրի յուջեի կառուցվածքն ունի իր առանձնահատկությունները, որոնք պայմանավորված են երկրի տնտեսական կարողությամ , պետության առաջնահերթ խնդիրներով, տնտեսության մեջ պետության կատարած դերով ն այլն: Բյուջեն կատարում է աշխման ն վերա աշխման գործառույթ: Առաջին դեպքում պետության մոտ են կենտրոնացվում որոշակի դրամական միջոցներ` համապետական խնդիրներ լուծելու համար, իսկ երկրորդ դեպքում յուջեն ֆինանսական տարվա ընթացքում վերահսկում է այն ինստիտուտների գործունեությունը, որոնք նպատակաուղղված են երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը: Պետության ֆինանսական համակարգի աղկացուցիչ մասն են կազմում նան տեղական իշխանության մարմինների յուջեները, որոնց ծախսերի հաշվին ֆինանսավորվում են կոմունալ տնտեսության օ յեկտները, ճանապարհների, դպրոցների շինարարությունը, կապի միջոցների զարգացումը ն այլն: Կարնորվում են նան սոցիալ-մշակութային, առողջապահական, նապահպանական միջոցառումների վրա կատարվող ծախսերը ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգը աղկացած է պետական ն համայնքային յուջեներից: Պետական ն համայնքային յուջեները` պետությանը ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ՀՀ Սահմանադրությամ ն օրենքներով վերապահված լիազորությունների իրականացման համար անհրաժեշտ միջոցների ձնավորման ն ծախսման ֆինանսական ծրագրերն են որոշակի ժամանակահատվածի (սովորա ար մեկ տարվա) կտրվածքով: Բյուջետային եկամուտներն կերպով պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիների դրամական միջոցներն են: Բյուջետային ծախսերը պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների խնդիրների ն գործառույթների ֆինանսական ապահովմանն ուղղված միջոցներն են: Պետական յուջեն կարող է լինել հավասարակշռված, եր եկա240

մուտները ն ծախսերը հավասար են, դեֆիցիտային, եր ծախսերը գերազանցում են եկամուտներին, ն ավելցուկային, եր եկամուտները գերազանցում են ծախսերին: Բյուջեի անհավասարակշռումը նշանակում է նրա եկամուտների ն ծախսերի միջն քանակական անհավասարություն: Բյուջեի դեֆիցիտը /պակասուրդը/ այն գումարն է, որով տվյալ տարում պետության կատարած ծախսերը գերազանցում են նրա եկամուտներին: Բյուջեի պակասուրդի առաջացման պատճառներն են` արտադրության անկումը, տնտեսության «ստվերային» հատվածի աճը, սոցիալական մեծ ծրագրերը ն այլն: Բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու հիմնական եղանակներն են պետական պարտատոմսերի թողարկումը ն իրացումը, հարկադրույքների արձրացումը ն շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի ավելացումը: 16.3.Պետական պարտքը ն դրա ֆինանսավորման աղ յուրները Պետական պարտքը որոշակի ժամանակաշրջանում կուտակված յուջեի պակասուրդների հանրագումարն է: Պետական պարտքը լինում է ներքին ն արտաքին: Ներքին պարտքը պետության պարտքն է իր երկրի քաղաքացիներին: Դրան են վերա երում կառավարության կողմից երկրի ներսում իրավական ն ֆիզիկական անձանց նկատմամ պարտքային պարտավորությունները: Արտաքին պարտքը տվյալ պետության պարտքն է արտասահմանյան պետություններին, կազմակերպություններին, ֆիզիկական անձանց: Դրա առկայությունը առաջ է երում այն ֆինանսավորելու հիմնախնդիրը: Պետական պարտքի ֆինանսավորման հիմնական եղանակներն են` ռեֆինանսավորումը ն կոնվերսիան: Ռեֆինանսավորումը նշանակում է նոր պետական պարտատոմսերի թողարկում ն իրացում, որոնցից ստացված հասույթը տրամադրվում է նախկինում թողարկված պարտատոմսերի ետգնմանը: Կոնվերսիան նշանակում է պետական փոխառությունների պայմանների փոփոխություն, այն է` տոկոսադրույքների իջեցում, մարման ժամկետի երկարացում ն այլն: 16.4.Հարկային համակարգ: Հարկի ֆունկցիաները ն տեսակները Հարկը պարտադիր վճար է, որը հարկային օրենսդրությամ սահմանված կարգով պետությունը գանձում է իրավա անական ն ֆիզիկական անձերից: Այն որոշակի ժամկետի համար նախապես սահմանված

կարգով ն չափերով գանձվող պարտադիր անհատույց վճար է: Հարկը տնտեսավարող սու յեկտների եկամուտների մի մասի յուրացումն է պետության կողմից` պետական ն հասարակական կարիքները հոգալու նպատակով: Հարկերը կատարում են հետնյալ գործառույթները. 1.Ֆիսկալ գործառույթ: Պետությունը հավաքագրում է ֆիրմաների շահույթի ն նակչության եկամուտների մի մասը ն դրանք ծախսում պետական ն հասարակական տար եր նպատակներով: 2.Կարգավորող գործառույթ: Պետությունը սահմանում է հարկերի դրույքաչափերը, հարկման կանոնները, սկզ ունքները ն դրանով կարգավորում երկրի տնտեսական կյանքը: 3.Բաշխման գործառույթ: Պետությունը հարկերի միջոցով հավաքագրում է որոշակի ֆինանսական միջոցներ ն դրանց մի մասն ուղղում ոչ նյութական ոլորտի զարգացմանը: 4.Խթանող գործառույթ: Պետությունը նպաստում է տնտեսության զարգացմանը ն կայուն երաշխիքներ է ստեղծում ՀՆԱ-ի ն ազգային եկամտի աճի համար: Այսպիսով, հարկերի միջոցով ձնավորվում են պետական դրամական միջոցները, որոնք նյութական պայմաններ են ապահովում պետության գործունեության համար: Հարկային եռի աշխման արդյունավետությունը ն արդարացիությունն արտահայտվում է հարկման սկզ ունքներով: Հարկային համակարգի ձնավորման ժամանակ կիրառվում են մի շարք սկզ ունքներ.  օրենսդրական կարգով հաստատվում են հարկերի տեսակները, դրանց հաշվարկման կարգը, վճարման ժամկետները ն հարկի վճարումից խուսափելու դեպքում պատասխանատվության ձները,  ապահովվում է հարկադրուքների սահմանման, հարկերի հաշվարկման, դրանց գանձման ու օգտագործման կարգի կայունությունը,  Հարկային համակարգը կողմնորոշվում է դեպի հարկման կոնկրետ օ յեկտը` կրկնակի հարկումը ացառելու համար: Հարկային համակարգը հիմնվում է համապատասխան օրենսդրության վրա, համաձայն որի հարկման սու յեկտն այն անձն է, որն ըստ օրենքի պարտավոր է հարկ վճարել, հարկման օ յեկտը` եկամուտը կամ ունեցվածքը, որից հարկ է վճարվում, իսկ հարկային դրույքը` հարկման օ յեկտի միավորի հաշվով գանձվող հարկի մեծությունը: Կախված եկամտի նույթից, պետությունը սահմանում է հարկային

պրոգրեսիվ, ռեգրեսիվ ն համամասնական դրույքներ: Պրոգրեսիվ հարկն աճում է հարկվող եկամտին զուգընթաց: Ռեգրեսիվ հարկը արձր եկամուտների համար սահմանում է հարկման ավելի ցածր դրույք, այսինքն` աճում է ավելի դանդաղ, քան եկամուտը: Համամասնական հարկի դրույքը մնում է անփոփոխ` անկախ հարկման օ յեկտի արժեքից: Ըստ վճարման եղանակի, օ յեկտների ն աղ յուրների հարկերը լինում են ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի հարկերը գանձվում են հարկման օ յեկտի անմիջական տնօրինողից: Ուղղակի հարկերը գանձվում են հարկատուի եկամուտներից ն ունեցվածքից: Նման հարկերի աղյուր են հանդիսանում եկամուտը /աշխատավարձ, շահույթ, տոկոս, ռենտա ն այլն/ ն հարկատուի ունեցվածքի արժեքը /հող, տուն, մեքենա ն այլն/: Ուղղակի հարկերի առավել տարածված տեսակներ են եկամտահարկը, շահութահարկը, գույքահարկը, ժառանգությունից ն նվիրատվությունից հարկերը ն այլն: Անուղղակի հարկերը վճարում են հարկվող ապրանքների վերջնական սպառողները ն դրանք ներառվում են ապրանքի գնի մեջ, օրինակ, ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզները, մաքսատուրքերը ն այլն: Ընդհանուր առմամ , արնմտյան երկրնրում ուղղակի հարկերը կազմում են 37.49, անուղղակի հարկերը` 31.39, սոցիալական ապահովության ֆոնդին մուծումները` 22.29, այլ հարկերը` 9.19: Ներկայումս ՀՀ-ում սահմանված են 3 խում հարկատեսակներ` եկամտային հարկեր /շահութահարկ ն եկամտահարկ/, գույքային հարկեր /գույքահարկ ն հողի հարկ/, սպառման հարկեր /ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ/: Վերջին տարիներին ՀՀ-ում արձանագըրվում է յուջեի հարկային եկամուտների շարունակական աճ: Այսպես, 1995թ. յուջեի հարկային եկամուտները կազմում էին 55.4 մլրդ դրամ, 2005թ.` 304.3 մլրդ դրամ, իսկ 2008թ.` 573.1 մլրդ դրամ` կազմելով պետական յուջեի եկամուտների 76.99-ը: 16.5. Հարկերի ազդեցությունը արտադրության իրական ծավալի վրա: Լաֆֆերի կորը Հարկերը կազմում են յուջեի եկամուտների հիմնական մասը ն պետք է սահմանվեն այնպես, որ խթանեն կապիտալ ներդրումները` ապահովելով արտադրության աճը, ն կանխեն սղաճը: Հարկերի դրույքաչափերի ն հարկերից ստացվող պետական յուջեի եկամուտների միջն գոյություն ունեցող փոխկապվածությունը

ուսումնասիրել է ամերիկացի տնտեսագետ Ա. Լաֆֆերը ն պարզել, որ հարկերի դրույքաչափերի արձրացումը սկզ նական ժամանակաշրջանում ավելացնում է հարկերից ստացվող եկամուտները, իսկ եր հարկերի դրույքաչափը գերազանցում է որոշակի սահմանը / կետը/, ապա պետության հարկային եկամուտները սկսում են նվազել: Բարձր հարկերը չեն խթանում արտադրությունը, ինչը հանգեցնում է պետության եկամուտների նվազմանը, ն ընդհակառակը:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 16.1.

Լաֆֆերի կորը Սակայն, Լաֆֆերի կորը պատասխան չի տալիս այն հարցին, թե հարկերի ո՞ր դրույքաչափերի դեպքում են պետության հարկային եկամուտները առավելագույնը, քանի որ հարկերի «օպտիմալ» դրույքաչափը առանձին երկրներում տար եր է ն կախված է մի շարք գործոններից` տվյալ երկրում վարվող հարկային քաղաքականությունից, տնտեսության պետական հատվածի չափերից ու կառուցվածքից ն այլն: 16.6. Պետության ֆիսկալ քաղաքականությունը Պետության ֆիսկալ քաղաքականությունը այն ոլոր միջոցառումների ամ ողջությունն է, որը հարկերի ն ծախսումների փոփոխությունների միջոցով ծառայում է մակրոտնտեսական կայունության ապահովմանը: Ֆիսկալ քաղաքականությունը կոչված է ապահովելու երկրի տնտեսական զարգացումը, տար եր սոցիալ-քաղաքական խնդիրների լուծումը ն ուղղված է գործազրկության նվազեցմանը, ինֆլ244

յացիայի կրճատմանը ն ոչ ինֆլյացիոն տնտեսական աճին: Կախված ֆինանասական միջոցների օգտագործման նույթից տար երում են պետական ֆիսկալ քաղաքականության երկու տեսակ` դիսկրետ ն ոչ դիսկրետ: Դիսկրետ ֆիսկալ քաղաքականությունը պետության կողմից ծախսերի ն հարկերի գիտակցված կարգավորումն է` մակրոտնտեսական հավասարակշռություն ապահովելու, իրական ՀՆԱ-ն ն զ աղվածությունն ավելացնելու, ինֆլյացիան վերահսկելու ն տնտեսական աճը խթանելու նպատակով: Ոչ դիսկրետ ֆիսկալ քաղաքականության տակ հասկացվում է տնտեսական մեխանիզմ, որն առանց պետության միջամտության` ավտոմատ կերպով արձագանքում է տնտեսական իրավիճակների փոփոխությանը: Պետության տնտեսական քաղաքանության հիմնական խնդիրներից մեկը տնտեսության պար երաշրջանային տատանումների մեղմացումն է: Եթե տնտեսությունը գտնվում է անկման փուլում, ապա կիրառվում է ընդլայնող քաղաքականություն, այն է` մեծանում են պետական ծախսերը, կրճատվում են հարկերը, իսկ եթե տնտեսությունը գտնվում է աճի փուլում, ապա կիրառվում է զսպող քաղաքականություն, այն է` փոքրանում են պետական ծախսերը, մեծանում են հարկերը: Պետության տնտեսական քաղաքականության գլխավոր գործիքներից մեկը հարկա յուջետային քաղաքականությունն է: Այն իրենից ներկայացնում է հարկերի ն պետական ծախսերի ոլորտում պետության միջոցառումների ն գործիքների ամ ողջություն, որն ուղղված է պետության գործառույթների իրականացման համար անհրաժեշտ միջոցների ապահովմանը ն այդ գործառույթների իրականացմանը, ինչպես նան տնտեսության զարգացման խթանմանը: Զարգացման տար եր մակարդակներում գտնվող երկրներում ինչպես պետության գործառույթները, այնպես էլ երկրի տնտեսական զարգացման խնդիրները, հետնա ար նան հարկա յուջետային քաղաքականության սկզ ունքներն ու հիմնական գծերը տար եր են:

Թեմա 17. Եկամուտների աշխումը ն սոցիալական քաղաքականությունը 17.1.Եկամուտների ձնավորումը ն աշխումը Եկամուտը դրամական որոշակի գումար է, որը պար երա ար մտնում է շուկայական սու յեկտների անմիջական տնօրինության տակ: Ընդ որում, եկամուտը, որպես կանոն, ներկայացվում է փողով: Ստացման պար երականությունը տար եր է /եթե պետական ծառայողը ամեն ամիս ստանում է իր աշխատավարձը, ապա նկարիչը կամ գրողը` միայն այն ժամանակ, եր գնորդ է գտնում իր ստեղծագործության համար/: Տար եր են նան օրինականության չափանիշները, քանի որ չկա երկիր, որտեղ ացակայում է ստվերային տնտեսությունը, օրենքով արգելված գործունեությունը: Ահա թե ինչու, լայն իմաստով, եկամուտը շուկայական տնտեսության ցանկացած սու յեկտի /իրավա անական ն ֆիզիկական անձ/ գործունեության արդյունքի դրամական գնահատականն է: Խստորեն ասած, այս սահմանումը լիարժեք չէ, քանի որ եկամուտ ստացողների թվում չեն ներառվում նրանք, ովքեր չեն կարող մասնակցել տնտեսական գործունեությանը /նրանք դրամական եկամուտը ստանում են յուջեից տրանսֆերտի ձնով` թոշակառուներ, հաշմանդամներ ն այլն/: Եկամուտները տար երվում են ըստ ստացման աղ յուրի, եղանակների, պար երականության ն հերթականության: Եկամուտներ կարող է երել արտադրության գործոնների սեփականությունը: Դրանք կարող են ստանալ մասնավոր անձիք, ֆիրման, պետությունը` կանխիկ կամ անկանխիկ ձնով: Ընդ որում, եկամուտը ստացվում է ինչպես պար երա ար, այնպես էլ միանվագ, եր եմն էլ` խիստ հաջորդականությամ /օրինակ, ձեռնարկության սնանկացման դեպքում/: Կարելի է ասել, որ եկամուտները տնտեսության մեջ ինքնատիպ շրջապտույտ են կատարում: Ընտանիքը եկամուտներ է ստանում արտադրության գործոնների դիմաց /աշխատանք, հող, կապիտալ, ձեռնարկատիրություն/: Փոխանակվելով ապրանքներով ն ընտանիքին մատուցված ծառայություններով` դրանք վեր են ածվում եկամուտների նրանց համար, ովքեր արտադրել են այդ ապրանքները ն առաջարկել ծառայությունները: Միջոցների մի մասը գնում է տնտեսական գործունեության ֆինանսավորմանը, ինչը ընտանիքին եկամուտներ կապահովի ապագայում: Եկամուտների մի մասը ստանում է պետությունը: Նա

աջակցում է տնտեսապես թույլերին ն չուննորներին` լավագույն պայմաններ ստեղծելով ընդհանուր տնտեսության գործունեության համար: Դա ոչ միայն ընտանիքներին թույլ է տալիս ավելացնել իրենց եկամուտները, այլն ապահովում միջոցների մուտքը յուջե` արենպաստ պայմաններ ստեղծելով պետության համար իր գործառույթներն իրականացնելու գործում, այդ թվում նան տնտեսական: Բոլոր արտադրական ծախքերը կրում են արտադրության գործոնների սեփականատերերը: Այդ իսկ պատճառով սկզ նապես եկամուտները կենտրոնանում են նրանց ձեռքերում: Դա եկամուտների ֆունկցիոնալ աշխումն է: Դա խիստ նույթ է կրում: Բանն այն է, որ եկամուտների տար երակվածությունը այս դեպքում կախված է ոչ միայն շուկայական հարա երությունների սու յեկտի որակավորման մակարդակից, այլ նան նրանից, թե ինչ ժառանգություն է նրան հասել: Ֆունկցիոնալ եկամուտները կարող են ացարձակապես կապված չլինել դրանք ստացող անձի աշխատանքային մասնակցության հետ /օրինակ, հողային ռենտան, տոկոսը, արժեթղթերից ստացվող դիվիդենտները ն այլն/: Ավելին, նակչության որոշ խմ եր, որոնց հասանելի չէ արտադրության գործոնների տնօրինումը, եկամուտների ֆունկցիոնալ աշխման արդյունքում ընդհանրապես մնում են առանց եկամուտների /զառամյալներ, գործազուրկներ/: Նրանք չեն կարող գոյատնել շուկայական տնտեսությամ երկրներում, եթե չլիներ պետությունը: Վերջինս իր վրա է վերցնում նրանց գոյությունն ապահովելու պարտավորությունը` շուկայական հարա երությունների անմիջական մասնակիցների օ յեկտիվ ձնով պայմանավորված եկամուտների վերա աշխման ճանապարհով: Արդյունքում ձնավորվում է եկամուտների ուղղահայաց աշխումը: Եկամուտների ֆունկցիոնալ աշխման գլխավոր տար երությունը ուղղահայաց աշխումից կայանում է նրանում, որ առաջինը պայմանավորված է արտադրության գործոնների սեփականությամ , երկրորդը ծնվում է եկամուտների աշխման ն վերա աշխման ոլորտում` պետության միջամտությամ , ինչի արդյունքում էլ ձնավորվում է եկամուտների ունեցվածքային հիերարխիան: Եկամուտների տար երակվածության աստիճանը կարելի է նութագրել տար եր վիճակագրական ցուցանիշների օգնությամ : Դրանց ծանոթությանն է նվիրված սեմինարի պլանի երկրորդ հարցը:

17.2. Եկամուտների տար երակվածության չափումը ն օ յեկտիվ գնահատականը Միջին եկամուտը հաշվարկվում է որպես ոլոր եկամուտների գումարի ն դրանք ստացող անձանց թվի հարա երություն: Սակայն այս ցուցանիշը կարող է փոփոխվել` կապված նակչության արձր եկամուտներով կամ ցածր եկամուտներով խմ երի տեսակարար կշռի փոփոխության հետ: Այդ իսկ պատճառով վիճակագրության մեջ ավելի հաճախ օգտագործվում է ոչ թե միջին, այլ մեդիանային եկամուտը, այսինքն, դրա այնպիսի մակարդակը, որից արձր ն ցածր եկամուտ ստացողների թիվը նույնն է: Մոդալայինը տվյալ պահին ամենատարածված եկամուտն է, այսինքն այնպիսին, որը ստանում է նակչության ամենամեծ մասը: Այս ցուցանիշների միջն տար երություններին կարելի է հետնել` վերլուծելով աշխատավարձի ցանկացած առկա /իրականում գոյություն ունեցող/ տեղեկագիր: Համեմատության արդյունքները ցույց կտան, որ միջին եկամուտն իր մակարդակով, որպես կանոն, գերազանցում է մեդիանայինը ն մոդուլայինը այն անձանց հաշվին, որոնք ունեն արձր եկամուտներ: Դա խոսում է այն մասին, որ միջին եկամուտը, որն օգտագործվում է որպես վիճակագրական ցուցանիշ, ավելացնում է նակչության հիմնական մասի եկամուտների մակարդակը, հարթեցնում է դրանց տար երակվածության գործընթացը: Մեդիանային եկամուտը ավելի ճշգրիտ է նութագրում իրականությունը, մոդալայինը միտված է եկամուտների ավելի ցածր մակարդակով խմ երին, այսինքն` այն որոշ չափով նվազեցնում է ցուցանիշները: Սակայն, այս նութագրիչներից ն ոչ մեկը չի պատասխանում այն հարցին, թե մի խմ ի եկամուտները քանի՞ անգամ են գերազանցում մյուս խմ երի եկամուտներին: Այս նպատակին կարող է ծառայել կվարտալային, կվինտիլային ն դեցիլային եկամուտների համեմատությունը: Դրանց մեծությունները որոշվում են հետնյալ ճանապարհով. ողջ նակչությունը ըստ եկամուտների չափերի աժանում են համապատասխանա ար 4, 5 ն 10 խմ երի, որից հետո վերջին խմ ի եկամուտները աժանում են առաջին խմ ի եկամուտներին: Այդ աժանումից ստացված ամ ողջ մասը կոչվում է, համապատասխանա ար` կվարտալային, կվինտիլային, դեցիլային գործակից: Որպես կանոն, այսպիսի համադրությունները կատարում են մեկ ընտանիքի հաշվով: Ընդ որում, համադրում են ոչ միայն ընտանիքի համախառն եկամուտը, այլ նան ընտանիքի մեկ անդամի տնօրինվող եկամուտը: Ի՞նչ է դա: Հայտնի է, որ եկամուտը, որը փողի ձնով ստանում է ընտանիքը

/այն կոչվում է անվանական/, հարկվում է: Գումարը, որը մնուն է հարկերը վճարելուց հետո, կոչվում է զուտ անձնական կամ տնօրինվող եկամուտ: Տրանսֆերտային վճարումները, որոնք պետության կողմից վճարվում են ընտանիքի առանձին անդամներին, մեծացնում են ընտանիքի տնօրինվող եկամուտը` մեղմելով տար երակվածությունը: Այդ իսկ պատճառով տնօրինվող եկամուտների աշխման դեցիլային գործակիցն ավելի ցածր կլինի, քան նույն գործակիցը` հաշվարկված ըստ ընտանիքի համախառն եկամտի: Ընտանիքի մեկ անդամի տնօրինվող եկամտի հաշվով տար եր դեցիլային խմ երի եկամուտների հարա երակցությունը թույլ է տալիս ամենաամ ողջական ձնով ներկայացնել յուրաքանչյուր համեմատվող խմ ի իրավիճակը: Պետության սոցիալական քաղաքականությունը պետք է ուղված լինի այն անին, որ այդ տար երությունը զգալի չլինի: Այսպես, Շվեդիայում առաջին ն տասներորդ դեցիլների համախառն եկամուտների հարա երակցությունը 80-ական թթ կազմել է 1:100, իսկ ըստ տնօրինվողի` 1:4: Միջին տնտեսությունների / 5 ն 6 դեցիլներ/ համախառն եկամուտները ամենահարուստների /10 դեցիլ/ հետ հարա երվել են ինչպես 1:3, 1:4, իսկ ըստ տնօրինվող եկամտի` 1:2: Դա վկայում է եկամուտների ավականին հավասարաչափ աշխման մասին: Հայաստանում եկամուտների աշխման նույթի մասին արժանահավատ վիճակագրություն չկա: Տար եր ժամանակներում զարգացած երկրներում կամ միննույն երկրում եկամուտների տար երակվածության աստիճանն օ յեկտիվորեն գնահատելու համար օգտագործվում են Լորենցի կորը ն Ջինիի գործակիցը: Պետք է նկատի ունենալ, որ Լորենցի կորը /գծապատկեր 17.1/ այդքան էլ հստակ չի նութագրում եկամուտների աշխումը ն վերաաշխումը: Դա ացատրվում է մի շարք համգամանքներով.  սովորա ար ընտանիքների եկամուտներում ներառվում են միայն ընթացիկ աշխատանքից, սեփականությունից, յուջեից տրանսֆերտային վճարումներից /գործազրկության նպաստներ, թոշակներ, աղքատության նպաստներ ն այլն/ ստացվող եկամուտները: Հաշվի չեն առնվում եկամուտները, որոնք ստացվում են նամթերային ձնով /օժանդակ տնտեսությունից/, ինչպես նան, անվճար ծառայությունները /կրթություն, ուժ. սպասարկում ն այլն/,  եկամուտները, որպես կանոն, հաշվարկվում են մինչն եկամտահարկի վճարումը: Մնացած համախառն դրամական եկամտի մի մասը վերա աշխում է ի օգուտ ավելի աղքատ ընտանիքների

/եթե եկամտահարկը կրում է պրոգրեսիվ նույթ/,  ընտանիքները տար երվում են ըստ իրենց անդամների տարիքի ն թվաքանակի: Ընտանիքի աշխատող անդամների թիվը, նականա ար, ավելացնում է նրա համախառն եկամուտը, այդ դեպքում հավասար մեծությամ դրամական եկամտի պարագայում յուրաքանչյուրին ընկնող եկամտի մեծությունը կարող է էապես տար երակված լինել ընտանիքում ներառված խնամառուների պատճառով:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 17.1.

Լորենցի կորը Լորենցի կորը թույլ է տալիս ներկայացնել պետության հարկային ն սոցիալական քաղաքականության փոփոխության հետնանքով եկամուտների հավասարեցման գործընթացը: 8-եկամուտների հավասարաչափ աշխման գիծ, Ե- մինչն հարկերի վճարումը եկամուտների աշխման կոր, Շ- հարկերը վճարելուց հետո, d-սոցիալական ծրագրերի իրականացումից հետո: Համեմատական արեկեցության մակարդակի նութագիրը թույլ է տալիս այն արտահայտել թվային ցուցանիշի ձնով: Եթե հաշվենք եկամուտների ացարձակ հավասարաչափ ն իրական աշխման /այսինքն` Լորենցի կորով/ գծերով սահմանափակված պատկերի մակերեսը ն դա աժանենք ՕՃՑ եռանկյան մակերեսի վրա, կստանանք Ջինիի գործակիցը: Եթե այն մոտ է զրոյին, այսինքն` եկամուտների ացարձակ հավասարաչափ աշխման ն իրական աշխման ուղիղները գրեթե հա250

մընկնում են, աշխման մեջ գերիշխում է հավասարության սկզ ունքը: Այդ դեպքում Ջինիի գործակիցը հավասար է զրոյի, իսկ եթե Ջինիի գործակիցը մոտ է մեկին, դա նշանակում է, որ ընտանիքների գերակըշռող մասը ապրում է միանման աղքատ, ն մի խում ընտանիքներ յուրացնում են ազգային եկամտի ճնշող մասը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում պետության կողմից վերա աշխման գործառույթների նորմալ իրականացման դեպքում այսպիսի ծայրահեղությունները ացառվում են: Շատ քաղաքակիրթ երկրներում Ջինիի գործակիցը հաշվարկվում է վիճակագրական տվյալների հիման վրա: Սակայն այն նս չի կարելի հուսալի ցուցանիշ համարել, որը հավաստի նութագրում է եկամուտների իրական աշխումը: Այսպես, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մի քանի տասնամյակ ԱՄՆ-ում այն պահպանվում էր մոտավորապես միննույն մակարդակում/Ջինիի գործակիցը հավասար էր 0.39/: Թվում էր, թե ոլոր հիմքերը կան խոսելու այդ շրջանում եկամուտների անփոփոխ ու կայուն աշխման մասին: Սակայն, մի շարք տարիների համար Լորենցի կորերի ավելի մանրակրկիտ վերլուծությունը ցույց տվեց, որ ամենաաղքատ ընտանիքների եկամուտներն այդ շրջանում համեմատա ար ավելացել են մոտ մեկ քառորդով, ամենահարուստներինը համեմատա ար նվազել է` դրանով իսկ ընդլայնելով միջին խավի սահմանները: Ընդ որում, եկամուտների հավասարաչափ աշխման ն իրական աշխման կորերով սահմանափակված տարածության կառուցվածքը փոխվել է, այց դրա մակերեսը մնացել է անփոփոխ` հասարակության միջին խավը փաստացիորեն աճել է, ընդ որում, ինչպես ամենաաղքատ, այնպես էլ ամենահարուստ ընտանիքների հաշվին:

17.3. Սոցիալական հավասարություն, սոցիալական արդարություն ն արտադրության արդյունավետություն Միջին խավի ընդլայնումը ցանկացած երկրի համար օրինաչափ ն արենպաստ գործընթաց է, քանի որ, ինչպես փորձը ցույց է տալիս, այդ խավը հիմք է ծառայում պետության սոցիալական քաղաքականության իրականացման համար. ինչքան մեծ է միջին խավը, այնքան, որպես կանոն, փոքր է հասարակության սոցիալական լարվածությունը: Այս հանգամանքն իր արտացոլումն է գտել «Պարետոյի օրենքում», ըստ որի ցածր եկամուտների աշխումը ենթակա է կտրուկ թռիչքների ն

անկանխատեսելի տատանումների: Սակայն որոշ մակարդակի հասնելուց հետո այն որոշակի կայունություն է ձեռք երում` որքան արձր է եկամուտը, այնքան քիչ մարդ է այն ստանում: Գրաֆիկորեն դա ունի հետնյալ տեսքը, որտեղ 8-ն եկամտի այն մեծությունն է, որից սկսած եկամուտների աշխումն ունի հակադարձ կախվածություն:

Գ ծ ա պ ա տ կ ե ր 17.2.

եկամուտ

Պարետոյի օրենքի մոդելը Պարետոյի օրենքից /ն գծապատկերից/ հետնում է, որ պետությունը պետք է իր սոցիալական քաղաքականությունը կազմակերպի այնպես, որ նակչության ցածր եկամուտներ ունեցող խավի տեսակարար կշիռը լինի հնարավորինս փոքր, իսկ միջին խավի սահմանները լինեն ավականին լայն: Դա թույլ կտա ապահովել կայուն տնտեսական զարգացում: Մակրոտնտեսական զարգացման համար մեծ նշանակություն ունի, թե ինչպե՞ս, ի՞նչ համամասնությամ ն ինչի՞ վրա են իրենց եկամուտները ծախսում տնային տնտեսությունները: Իրականում միկրո- ն մակրոտնտեսագիտությունները սերտորեն փոխկապակցված են ն այս ոլորտը վաղուց հանդիսանում է գիտական վերլուծության օ յեկտ: Հենգելը ձնակերպել է հետնյալ օրենքը. ընտանիքի եկամուտների աճի հետ ընդհանուր ծախսերի կառուցվածքում նվազում է առաջին անհրաժեշտության առարկաների վրա կատարվող ծախսերի տեսակարար կշիռը, հագուստի, կացարանի կոմունալ ծառայությունների ծախսերի մասը փոխվում է աննշան, այց նկատելիորեն ավելանում է հոգնոր պահանջմունքների ավարարման ծախսերի մասը /տնտեսագետները պնդում են, որ սննդի ն այլ առաջին անհրաժեշտության ապրանքների վրա կատարվող ծախսերի մասով կարելի է պատկերացում կազմել նակչու252

թյան տար եր խմ երի կենսամակարդակների մասին մի երկրում ն համեմատել նրանց արեկեցությունը տար եր երկրներում/: Սպառողական ծախսերի /կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքներ/ հիմնական ուղղությունների փոփոխությունը կարող է ծառայել որպես արոմետր տնտեսական իրավիճակը գնահատելու համար. տնտեսական աճը զուգակցվում է երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների ն ծառայությունների պահանջարկի աճով, վերջիններիս պահանջարկի նվազումը կարող է ազդանշան ծառայել վերահաս տնտեսական ճգնաժամի մասին: Այդ խմ ի ապրանքների դինամիկան, որը ավելի փոփոխական է, քան սննդամթերքինը, հանդիսանում է ընդհանուր տնտեսության վիճակի արտացոլումը: Մակրոտնտեսական նշանակություն ունի նան սպառման ն խնայողության վրա օգտագործվող եկամուտների դինամիկան: Այն առաջին հերթին որոշվում է տոկոսադրույքի շարժով, ինչպես նան երկրում ընդհանուր տնտեական վիճակով, հատկապես, դրամական ն ֆինանսա-վարկային համակարգի կայունությամ : Ավելի արձր տոկոսադրույքը /փողի գինը/ խթանում է եկամտի խնայվող մասի ավելացումը: Բարենպաստ շուկայական վիճակը հանգեցնում է նրան, որ, որպես կանոն, նակչության եկամուտների աճի հետ դրանց խնայվող մասը ավելի արագ է աճում, քան սպառվողը: Եկամուտների սպառվող ն խնայվող մասերի միջն հարա երակցության միջն ացառիկ նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն կանխորոշում է մակրոտնտեսական գործընթացների կայունության աստիճանը, որն իր հերթին ազդում է այդ հարա երակցության վրա: Խնայողությունը ոչ միայն ապրանքների ն ծառայությունների ապագա պահանջարկն է, այլ նան ներդրում, այդ թվում նան երկարաժամկետ, որը կարող է ստանալ ձեռներեցը վարկերի ձնով: Բնակչությունը, եթե նրա եկամուտներն ապահովում են սպառման անհրաժեշտ մակարդակ, շահագրգռված կլինի խնայել ավելի, եթե անկային տոկոսադրույքը ավելի արձր է: Ներդրողներին, ընդհակառակը, ավելի շահավետ է փողի համար ավելի ցածր վճարել: Փողի պահանջարկից ն առաջարկից կախված շուկայում հաստատվում է որոշակի գին /տոկոսադրույքի մակարդակ/, որի վրա կարող է ազդել պետությունը` խթանելով կամ զսպելով անհրաժեշտ գործընթացները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում նակչության եկամուտների ձնավորման գործում պետության միջամտությունը ենթադրում է պատասխան տալ այն հարցին, թե արդարացի է արդյո՞ք եկամուտների շուկայական աշխումը: Ինչպե՞ս են հարա երակցվում սոցիալական հավասարությունը ն սոցիալական արդարությունը: Սոցիա253

լիզմի ժամանակ գործում էր հետնյալ սկզ ունքը` “ով չի աշխատում, նա չի ուտում”: Սոցիալական հավասարությունը ենթադրում է օրենքի առջն ոլորի հավասարություն` կրթություն ստանալու, ուժ. օգնություն ստանալու, որակավորում ստանալու հավասար հնարավորություններ: Այսինքն` խոսքը վերա երում է յուրաքանչյուրի համար իր արեկեցությունն ինքնուրույն ապահովելու նպատակով սեփական ընդունակություններն ու հնարավորությունները իրացնելու տնտեսական ազատության մասին: Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ ոլորի եկամուտները պետք է նույնը լինեն: Բոլորովին ոչ: Ինչքան էլ տարօրինակ է, հենց նույն հավասարությունն է ենթադրում եկամուտների տար երակվածություն: Չէ՞ որ դրանք ստանում են տար եր ունակությունների, հնարավորությունների, որակավորման տեր մարդիկ: Հենց այդ հանգամանքն է խթանում կատարելագործել սեփական պրոֆեսիոնալ վարպետությունը ն ստանալ համապատասխան կրթություն: Նորմալ շուկայական տնտեսության պայմաններում կրթության վրա ծախսերը համարվում են կապիտալի արդյունավետ ներդրում: Եկամուտների անհավասարությունը ոչ միայն հետնանք է, այլ նան շուկայական տնտեսության զարգացման խթան: Այո, այն ուղեկցվում է հասարակության զգալի ունեցվածքային տար երակմամ , սակայն երաշխավորում է տնտեսավարման մեխանիզմի մեջ ներկառուցված զսպանակի առկայություն, որը օ յեկտիվ պայմանավորվածությամ ապահովում է տնտեսապես արդյունավետ արտադրության գործընթաց: Պետությունը ն հասարակությունը պետք է ընտրություն կատարեն. կամ ոլորի եկամուտները կլինեն նույնը /որպես կանոն միանման ցածր/ ն տնտեսությունը արդյունավետ չի լինի, կամ եկամուտների աշխումը կլինի արտաքնապես ոչ այնքան արդար, արձր տար երակվածությամ , այց աշխատելու խթանները չեն սպառվի` ապահովելով ընդհանուր տնտեսության արդյունավետ զարգացում: Կարնոր է սոցիալական արդարության ն տնտեսական արդյունավետության միջն հավասարակշռություն գտնել` մեկի մոտ չծնելով խնամառուական տրամադրություններ ն մյուսների մոտ` արձր եկամտա եր գործունեությամ զ աղվելու անշահագրգռվածություն:

Թեմա 18. Պետության դերը շուկայական տնտեսությունում 18.1.Պետության դերի մեծացումը խառը տնտեսությունում Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունն իրենից ներկայացնում է խառը տիպի տնտեսություն, այսինքն` մի համակարգ, որտեղ շուկայական մեխանիզմն էլ ավելի մեծ չափով է լրացվում պետական միջամտության տար եր ձներով: Խառը տնտեսություններով երկրներում պետությունը ներգրավված է վերարտադրության գործընթացի ոլոր փուլերում: Պետության դերի ուժեղացումն իր արտահայտությունն է գտնում պետական ծախսերի քանակական մեծացման ն տնտեսական գործընթացների ուղղակի կարգավորման ընդլայնման մեջ: Վերջին հարյուրամյակի ընթացքում զարգացած երկրներում դիտարկվում է արտադրության ն ազգային եկամտի աճ: Միաժամանակ դիտարկվում է պետական ծախսերի առաջանցիկ աճի միտում: Եվրոմիաության երկրներում պետական ծախսերը կազմում են ՀՆԱ-ի 45-609-ը: Պետական ծախսերի ն ազգային արտադրությունում պետության ուղղակի մասնակցության աճին զուգընթաց տեղի է ունենում օրենսդրական դաշտի ընդլայնում: Օրենսդրական ն գործադիր իշխանությունը տնտեսական կյանքի կարգավորման վերա երյալ էլ ավելի շատ նորմատիվային ակտեր է ընդունում: Պետության ուղղակի վերահսկողության տակ են ընկնում գործունեության նոր ոլորտներ: Այս փաստերը վկայում են ժամանակակից տնտեսությունում պետության աճող դերի մասին: Պետության դերը շուկայական տնտեսության ձնավորման ն կայացման տար եր փուլերում որակապես տար երվում է: Շուկայական տնտեսության կայացման արդի փուլում պետությունը լուծում է հետնյալ հիմնական խնդիրները.  ազմակացութաձն, խառը տնտեսությանը նորոշ սեփականության հարա երությունների նոր համակարգի ձնավորում,  ֆինանսա-արդյունա երական խմ երի, ֆերմերների, փոքր գործարարության ձնավորում,  շուկայի ենթակառուցվածքի ն շուկայական ինստիտուտների ձնավորում: Պետության դերի ժամանակակից տեսական մեկնա անումը կայանում է տնտեսական գործընթացների վրա նրա արդյունավետ ներգոր255

ծության ռազմավարության որոնման մեջ: «Արդյունավետ» պետությանն անցման ռազմավարության կարնոր գործոններն են. ընթացիկ ժամանակաշրջանի ն երկարաժամկետ հայեցակարգի շրջանակներում կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացում, կարգավորման ծախսերի ն հնարավոր ացասական հետնանքների հասարակական գնահատում, պետության գործողությունների չափակցումն երկրի ներուժի ն կարգավորման մուլտիպլիկացիոն էֆեկտի հետ,: Քաղաքացիական հասարակության կայացման հետ մեկտեղ կարնորվում է ոչ պետական հասարակական ինստիտուտի (տար եր տեսակի համաձայնություններ, կոնֆերանսներ, ասոցիացիաներ` արդյունա երողների, ձեռներեցների, անկիրների միություններ, առնտրաարդյունա երական պալատներ, որոնք զուտ տեսքով ո՛չ պետության, ո՛չ էլ շուկայի ինստիտուտներ են) նշանակությունը: Պետք է նշել նան այնպիսի կազմավորումներ, ինչպիսիք են` արհմիությունները, սպառողների միությունները, նապահպանական կազմակերպությունները, որոնք հանդես են գալիս` որպես տնտեսական ն սոցիալական կարգավորման իրական սու յեկտներ ն մասնակիցներ: Շուկայի պայմաններում ռացիոնալ տնտեսական քաղաքականությունը պահանջում է հաշվի առնել պետության երկակի նույթը: Լինելով շուկայի «ձախողումների» չեզոքացման հիմք` այն ցույց է տալիս պետության «ձախողումները» տնտեսական քաղաքականության իրականացման ընթացքում: Պետության «ձախողումների» հիմնական պատճառներն են` մրցակցության ացակայությունը, հասարակական նախապատվությունների գումարման անհնարինությունը, որոշումների ընդունման պառլամենտական ընթացակարգը, յուրոկրատիան, քաղաքական դիվիդենտների որոնումը, լո իզմը ն այլն: Պետական միջամտության անհրաժեշտությունը ծագում է շուկայի զարգացմանը ն դրա «սահմանափակության» դրսնորմանը համընթաց: Շուկայի անարդյունավետությունը կապված է, այսպես կոչված, արտաքին էֆեկտների, կամ էքստերնալիաների առկայության հետ: Դրանք ծագում են, եր առանձին մարդիկ կամ ֆիրմաներ ուրիշների վզին են փաթաթում ծախսերը կամ եկամուտները, մինչդեռ կատարյալ մրցակցությանը նորոշ է կամավոր փոխանակությունը: Արտաքին էֆեկտները լինում են ացասական (շրջակա միջավայրի աղտոտում) ն դրական (գիտահետազոտական մշակումների արդյունքները): Պետությունը կարող է վարել կողմնակի էֆեկտների ազդեցությունը չեզոքացնող համապատասխան քաղաքականություն: Պետությունը հատուկ տեսակի արիքների (հասարակական ապ256

րանքների) մատակարարն է: Այդպիսի արիքների օգտագործումը գործնականում հնարավոր չէ արգելել, իսկ ծախսերը յուրաքանչյուր լրացուցիչ սպառողի վրա հավասար է զրոյի: Ծախսերի փոխհատուցվելիության ժամկետի տնականության ն շահույթի ցածր նորմայի պատճառով, շուկան, որպես կանոն, չի կարող կազմակերպել այդպիսի ապրանքների արտադրությունը, օրինակ ազգային անվտանգությունը: Շուկայական տնտեսության «ձախողումներից» մեկը դրա անտարերությունն է արտադրության գործոնների ն եկամուտների սոցիալապես արդարացի աշխման հիմնախնդրի նկատմամ : Դրանով է ացատրվում պետության սոցիալական ֆունկցիայի նշանակությունը: Մակրոտնտեսական մակարդակում պետությունը կոչված է լուծել տնտեսական պար երականության ն տնտեսական աճի խնդիրը: Առաջարկը ն պահանջարկը մակրոտնտեսական մակարդակում առանձին շուկաներում առաջարկի ն պահանջարկի տատանումների նման նույնպես ենթակա են տատանումների ն կարող են գտնվել ինչպես հավասարակշռված, այնպես էլ անհավասարակշռված վիճակում: Եթե առանձին շուկաների առումով ծագում է այս կամ այն պահանջմունքների ավարարման համար ռեսուրսների օգտագործման ն աշխման արդյունավետության խնդիրը, ապա մակրոմակարդակում կարնորվում է այդ ռեսուրսների լիարժեք օգտագործման հիմնախնդիրը:

18.2.Պետության ֆունկցիաները շուկայական տնտեսությունում Պետության հիմնական ֆունկցիաներն են. 1. Սեփականության իրավունքների պաշտպանում: 2. Սոցիալական անհավասարության հիմնախնդրի լուծում: 3. Կայունացման ն տնտեսական աճի մակրոտնտեսական քաղաքականություն: Արտադրության կառուցվածքի փոփոխության, նյութատեխնիկական ազայի կատարելագործման, հասարակության կյանքում այս կամ այն ոլորտի արդիականացման հետ մեկտեղ, տեղի է ունենում պետության ֆունկցիաների զարգացում, հարստացում, ճշգրտում: Այդ գործընթացն ընթանում է հետնյալ ուղղություններով.  անցում տնտեսության կարգավորման ուղղակի մեթոդներից անուղղակի մեթոդների,  պետության սոցիալական ֆունկցիաների կտրուկ ուժեղացում,

սոցիալական գործընթացների կառավարման գործում նրա դերի արձրացում, աշխատանքային ժամանակի, կենսամինիմումի սահմանում, այդպիսի արդ սոցիալական խնդիրների լուծում, ինչպիսիք են` փոխհարա երությունների համակարգն աշխատանքի ն կապիտալի միջն, սոցիալական ընկերակցությունը,  նակչության եկամուտների չարդարացված տար երակման մեղմացում,  հասարակական կայունության ապահովում: Ետինդուստրիալ հասարակության ձնավորման հետ մեկտեղ ծագեցին պետության որակապես նոր ֆունկցիաներ` պարտավորությունների ստանձնում կրթության ոլորտում, ֆունդամենտալ գիտության ձնավորման ն դրան աջակցման ոլորտում, ժամանակակից տեխնոլոգիաների մշակման համար հատուկ գոտիների ստեղծում, հստակ ձնակերպված արդյունա երական քաղաքականության իրագործում, նապահպանական խնդիրների լուծում: Տնտեսության ինտերնացիոնալացման հետ մեկտեղ աճում է պետության դերն երկրի ազգային տնտեսական անվտանգության ապահովման գործում: 18.3.Պետության տնտեսական քաղաքականությունը Տնտեսական քաղաքականությունը` տնտեսական գործընթացների վրա ներգործության միջոցների ամ ողջություն է, որոնք ձեռնարկվում են պետության կողմից որոշակի նպատակների իրականացման համար: Պետության տնտեսական քաղաքականությունն իրականացվում է վարչաիրավական (ուղղակի ազդեցության) ն տնտեսական (անուղղակի ազդեցություն) մեթոդներով: Պետական կարգավորումը, հանդիսանալով տնտեսական քաղաքականության իրացման մեխանիզմի հիմք, իրենից ներկայացնում է պետության ներգործության ուղղակի ն տնտեսական մեթոդների համակարգ, որոնք ընդունակ են տնտեսական քաղաքականության նպատակների իրագործման համար արմատապես փոխել շուկայում առաջարկը ն պահանջարկը: Այսպիսով, տնտեսական քաղաքականությունն ավելի լայն հասկացություն է: Այն ներառում է քաղաքականության նպատակների սահմանման գործընթացը, քաղաքականության մշակման ն իրացման քաղաքական ընթացակարգը ն պետական կարգավորումը:

Տնտեսական քաղաքականության հիմնախնդիրներն են.  օ յեկտի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գիտական վերլուծությունը,  սոցիալ-տնտեսական զարգացման հանգուցային խնդիրների ացահայտումը,  ընթացիկ ն երկարաժամկետ ժամանակամիջոցում տնտեսական քաղաքականության նպատակների համակարգի մշակումն ու կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացումը,  քաղաքականության նպատակային համապատասխան ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի ստեղծումը,  տնտեսական քաղաքականության իրականացման հայեցակարգի մշակումը,  տնտեսության պետական կարգավորման համակարգը,  վարվող պետական քաղաքականության ն դրա հետնանքների վերլուծությունը: Տնտեսական քաղաքականության մշակման գործընթացը սկսվում է սոցիալ-տնտեսական վիճակի ն զարգացման հեռանկարների գիտական վերլուծության հիման վրա դրա նպատակների սահմանումից: Երկրների մեծամասնությունում գերիշխում են չորս նպատակ` ազգային արտադրության ծավալի կայուն աճ, զ աղվածության որոշակի մակարդակի պահպանում, գների մակարդակի կայունացում ն արտաքին առնտրային հաշվեկշռի հավասարակշռված մնացորդի ապահովում: 1. Ազգային արտադրության ծավալի կայուն աճի ապահովումը ենթադրում է արտադրանքի տարեկան թողարկման աճ, 2. Զ աղվածության որոշակի մակարդակի ապահովումը նշանակում է, որ հասարակությունում պետական կարգավորման միջոցների օգնությամ յուրաքանչյուր աշխատունակ քաղաքացի կարող է աշխատանք ստանալ, 3. Գների մակարդակի կայունացումը նպաստում է նրան, որ գնագոյացման հիմնական գործոն դառնա մրցակցային շուկան, իսկ գների աճի տեմպը պահպանվի նորմալ մակարդակի վրա: Այս նպատակի իրագործման աստիճանն որոշելու համար գների մակարդակը չափվում է կյանքի արժեքի ինդեքսի օգնությամ , 4. Արտաքին առնտրային հաշվեկշռի հավասարակշռված մնացորդի ապահովումը: Նշանակում է, որ պետությունը հսկում է արտահանման ն ներմուծման ծավալների փոփոխությունները, քանի որ դրանք կարող են ացասա ար անրադառնալ շրջանառության մեջ փողի քա259

նակի վրա: Տնտեսական քաղաքականության առանձին նպատակներ կարող են համաձայնեցվել միմյանց միջն կամ էլ անհամատեղելի լինել: Նպատակների ախման հիմնախնդիրը լուծելու համար տնտեսական քաղաքականությունը գործնականում ձգտում է փոխզիջումների` անցանկալի ներգործությանն առավել ենթակա նպատակի առաջնություն` հաշվի առնելով այլ նպատակները: Տնտեսական քաղաքականության նպատակներն իրականացվում են պետական կարգավորման գործիքների հավաքակազմի կիրառման օգնությամ : Համապատասխանա ար կարելի է առանձնացնել մոնետար, ֆիսկալ, ֆինանսա յուջետային, արտաքին տնտեսական քաղաքականության գործիքներ: Մոնետար քաղաքականության հիմնական գործիքներին են վերաերում ռեֆինանսավորման քաղաքականությունը, պետության գործառնությունները արժեթղթերի շուկայում, նվազագույն պահուստների քաղաքականությունը: Ֆիսկալ քաղաքականության գործիքներ կարող են լինել պետության եկամուտների ն ծախսերի քաղաքականությունը, ներգործությունը մասնավոր ներդրումների վրա ն այլն: Արտաքին առնտրային քաղաքականությունում պետությունը կարագավորում է ազգային արժույթի փոխարժեքը, միջոցառումներ է իրականացնում արտահանման ն ներկրման գների ոլորտում: Ֆիսկալ քաղաքականությունը հիմնված է այն ազդեցության վրա, որը թողնում է պետական ծախսերի ն հարկային մուտքերի մեծության փոփոխությունը շուկայական համակարգի գործունեության արդյունավետության վրա: Մոնետար քաղաքականությունը ներգործում է ողջ տնտեսության վրա փողի առաջարկի միջոցով: Տնտեսական քաղաքականության գործիքների կիրառումը կարող է ունենալ ինչպես ակտիվացնող, այնպես էլ սահմանափակող ներգործություն տնտեսական սու յեկտների վարքագծի վրա: Պետական կարգավորման ուղղությունները, ձները, մեթոդները ն մեխանիզմներն անփոփոխ չեն: Պետական կարգավորման մասշտա ները, դրա կոնկրետ ձները, մեթոդներն էապես տար երվում են` ըստ երկրների: Դրանք արտացոլում են պատմությունը, ավանդույթները, ազգային մշակույթի տիպը, երկրի մասշտա ները, աշխարհաքաղաքական դիրքը ն ուրիշ գործոններ:

ԹԵՄԱ 19. Տնտեսական աճ 19.1. Տնտեսական աճի էությունը: Տնտեսական աճի ցուցանիշները: Տնտեսագիտության տեսության կողմից հետազոտվող թեմաներում առանձնահատուկ նշանակություն ունի տնտեսական աճի հիմնախնդիրի ուսումնասիրությունը: Այս տեսակետից պահանջվում է պարզել տնտեսական աճն ապահովող գործոնները ն նրա աճը խոչընդոտող պատճառները: Տնտեսագիտության տեսությունում միաժամանակ մշակվում է տնտեսական աճի դինամիկ մոդելներ, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշել տնտեսական աճի տեմպը ն դրան համապատասխան մշակել արդյունավետ տնտեսական քաղաքականություն: Հայտնի պատմա ան Ք. Սելիգմենի կարծիքով, տնտեսական աճի տեսությունները նպատակ չեն ունեցել ստեղծել ունիվերսալ տնտեսություններ, այլ ձգտել են վերհանել տնտեսական աճի վրա ազդող գործոնները, որոնց ներգործությամ ապահովվում են ընդլայնված վերարտադրության գործընթացը, իսկ դրանց դինամիկան նութագրում է տնտեսական աճը: Տնտեսական աճը նութագրում է ՀՆԱ-ի իրական ծավալի փոփոխությունը որոշակի ժամանակահատվածում ն ցույց է տալիս, թե ճյուղի կամ առանձին արտադրության հատվածում որքանով է լրիվ զ աղվածության պայմաններում ավելացել արտադրության արդյունքը նախորդ ժամանակաշրջանի նկատմամ : Յուրաքանչյուր երկրում տնտեսական աճը դիտվում է որպես տնտեսական քաղաքականության կարնորագույն նպատակային հիմնախնդիր, որի լուծումից է կախված նակչության կենսամակարդակի արձրացումը: Միաժամանակ տնտեսական աճը նախադրյալներ է ստեղծում հաղթահարելու սակավ ռեսուրսների ն նակչության աճող պահանջմունքների ավարարման միջն առկա հակասությունները: Տնտեսական աճով է պայմանավորված յուրաքանչյուր ընտանիքի եկամուտների ավելացումը, նրա գնողունակության արձրացումը, մարդու ինտելեկտուալ զարգացումը` կրթության, առողջապահության, մշակույթի ոլորտներում, ներդրվող ինվեստիցյաների արդյունավետությունը: Մեր հանրապետությունում տնտեսական արձր ու կայուն աճը լուրջ նախադրյալներ է ստեղծում նակչության կենսամակարդակի արձրացման, աղքատության հաղթահարման ն եվրոինտեգրման համար: Բավական է նշել, որ վերջին վեց տարում (2002-2007թթ.) Հայաս261

տանի ՀՆԱ-ն ավելացել է ավելի քան 2 անգամ ն նույնքանով էլ կրճատվել է աղքատության մակարդակը Տնտեսական աճը որոշվում է նախորդ տարվա համեմատությամ իրական ՀՆԱ հավելաճով: Այսպես, Հայաստանի իրական ՀՆԱ-ի ծավալը 2007թ., 2006թ. համեմատությամ ավելացել է 13,79-ով : Բանաձնով այն արտահայտվում է.

» որտեղ`

»1  » 2 »2

»1 - ը հետազոտվող ժամանակում ՀՆԱ-ի ծավալն է, »2

- նախորդ տարում իրական ՀՆԱ-ի ծավալը:

19.2. Տնտեսական աճի գործոնները ն դրանց դասակարգումը Նյութական արիքների արտադրության վրա ազդում են միմյանց հետ փոխկապակցված գործոններ, այդ թվում` աշխատանքի գործոնը (Լ), կապիտալի գործոնը (K), հողի ն այլ նական ռեսուրսների գործոնը(Մ): Ժամանակակից տնտեսագիտությունը վերը նշված գործոնների համակարգը լրացրեց ձեռնարկատիրության գործոնով, որը դիտարկվում է որպես առանձնահատուկ արտադրության գործոն: Այնուամենայնիվ, արտադրության հիմնական գործոններ համարվում են աշխատանքի (Լ) ն կապիտալի (K) գործոնը, որոնք արտադրության կազմակերպման ժամանակ ընդունվում են որպես կայուն մեծություններ, կարող են փոխվել պահանջարկի ն առաջարկի հարա երակցության, տնտեսական աճի արձր տեմպերի ապահովման շահերից ելնելով: Տնտեսական աճի այդ գործոնների ներգործությունը ՀՆԱ վրա ներկայացվում է միկրոտնտեսական պարզագույն արտադրական ֆունկցիայով, որն ունի հետնյալ տեսքը` 7 Հ f (k Լ w), Որտեղ` 7-ը թողարկվող արտադրանքի ծավալն է: Արտադրության գործոնները որոշակի տոկոսով (2) փոփոխելու դեպքում, արտադրանքի ծավալը նույնպես փոփոխվում է նույն չափով, այսինքն նշված հավասարումը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով: 27 Հ f (2kն 2Լն 2w): Իրականում արտադրության ծավալը, որպես տրված մեծություն, կարող է փոփոխվել նշված գործոնների փոփոխության դեպքում: Դա

նշանակում է, որ տնտեսական աճի ապահովման ն այդ գործոնների փոփոխության միջն առկա է սերտ փոխկապակցվածություն, որը հիմնականում պայմանավորված է արտադրանքի նկատմամ պահանջարկի ն առաջարկի հարա երակցության փոփոխությամ : Որպես առաջարկի գործոններ առանձնացվում են.`  նական ռեսուրսների """ քանակն ու որակը,  աշխատունակ նակչության քանակն ու որակը,  հիմնական կապիտալի առկայությունը,  արտադրության տեխնոլոգիայի մակարդակը, Պահանջարկի գործոններն են.  աշխատավարձը ն այլ եկամուտները,  խնայողությունների ծավալը: Տնտեսական աճի ապահովման վրա ազդում է նան աշխման գործոնը, այսինքն պահանջվում է պարզել, թե աշխման գործընթացը որքանով է ապահովում ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Արտադրության գործոնների պահանջարկն ու առաջարկը ունեն նաիրային ն արժեքային արտահայտություն: Բնաիրային արտահայտությամ որոշվում է աշխատողների, մեքենաների, սարքավորումների ն այլ գործոնների ֆիզիկական ծավալները, որոնք կարող են նութագրել ինչպես պահանջարկի, այնպես էլ առաջարկի ծավալը: Արժեքային արտահայտությամ արտադրության գործոնները գնահատելիս, հաշվի է առնվում ապրանքների կամ ռեսուրսների գինը` տվյալ ապրանքի պահանջարկի գինը վաճառելիս, կամ հաշվի է առնվում առաջարկի գինը: Արտադրության ցանկացած գործոնի ներգործությամ արտադրության ծավալի փոփոխությունը նականա ար հանգեցնում է տվյալ արտադրանքի առաջարկի ն պահանջարկի փոփոխությանը: Տնտեսական աճի վրա ազդող գործոնների ներգործության տեսանկյունից առանձնացվում են էքստենսիվ ն ինտենսիվ գործոնները: Տնտեսական էքստենսիվ աճն ապահովվում է արտադրության գործոնների քանակական, տարածքային ավելացման հաշվին: Օրինակ, գյուղատնտեսությունում ցանքատարածությունների կամ անասնագլխաքանակի ավելացման հաշվին: Ինտենսիվ աճը ՀԱԱ-ի այն աճն է, որն ապահովվում է մեքենաների, սարքավորումների ինտենսիվ օգտագործման, դրանց տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների արելավման, ի վերջո` աշխատողների աշխատանքի արտադրողականության արձրացման հաշվին:

Տնտեսական աճի ոլոր գործոնները փոխկապակցված են միմյանց հետ ն այդ կապը նկատելի է դառնում արտադրական հնարավորությունների կորի միջոցով (տես գծապատկեր 1).

Գծապատկեր

19.1.

Արտադրական հնարավորությունների կորը: Առաջարկի ցանկացած գործոնի ավելացումը հանգեցնում է նրան, որ արտադրական հնարավորությունների կորը տեղափոխվում է աջ, այսինքն` АБ դիրքը զ աղեցնում է CԾ դիրքը: Նման դեպքում արտադրության իրական ծավալի կորը կարող է գտնվել АБ-СԾ կորերի միջն ընկած տարածքում: Իրականում արտադրության հնարավորության կորը կառուցվում է պարզագույն արտադրական ֆունկցիայի 7 Հ f(K 1 Լ 1 Մ ) հիման վրա ն արտացոլում ՀՆԱ-ի պոտենցիալ մակարդակը կամ ամ ողջական առաջարկը երկարատն ժամանակում: Արտադրական հնարավորությունների կորի տեղաշարժը Է կետից Է 1 ցույց է տալիս երկրի տնտեսության արտադրական հնարավորությունների ընդլայնման մակարդակը, այսինքն` ՀՆԱ պոտենցիալ սահմանը, որը ն նութագրում է տնտեսական աճի հնարավորությունը: Ի դեպ` հարկ է նշել, որ արդյունքում ավելանում է ինչպես կապիտալատար ապրանքների քանակը ( I  I1) այնպես էլ սպառողական ապրանքների քանակը (Շ Շ1), ցանկացած այլ ընտրանքային ծախսերի պայմաններում: Ամ ողջական պահանջարկի ծավալի ն կազմի փոփոխությունը միաժամանակ հանգեցնում է ամ ողջական առաջարկի ծավալի ն կազմի փոփոխությանը, որը կարող է ապահովվել միայն ինվեստիցիոն

հնարավորությունների ավելացման ն գիտատեխնիկական առաջադիմության հիմնավոր քաղաքականության իրականացման հաշվին: Դա, անշուշտ, կարող է նպաստել ամ ողջ տնտեսական մեխանիզմի արագ տեմպերով զարգացմանը ն հանգեցնել ամ ողջական առաջարկի ծավալի ու կառուցվածքի ընդլայնմանը, այսինքն տնտեսական աճի ապահովմանը: Այստեղից հետնում է, որ երկարատն ժամանակում գիտատեխնիկական առաջադիմության աճի ապահովումը համարվում է արտադրության ինտեսիվացման համար որպես արտաքին գործոն: 19.3. Տնտեսական աճի տեսությունները: Տնտեսության զարգացման դինամիկան միշտ էլ հետաքրքել է տնտեսագետներին ու քաղաքագետներին, հանդիսանալով նրանց կողմից հետազոտվող առանցքային հիմնախնդիրներից մեկը ն ուսումնասիրության առարկան: Միաժամանակ մշակվել են որոշակի տեսություններ, որոնցում գնահատվում են ոչ միայն տվյալ էտապում հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշները, այլն հնարավորություն են տալիս կանխատեսել ապագան: Տնտեսական աճի մասին առաջին տեսությունը նոր դասական տեսությունն է, որի արմատները ֆրանսիացի հայտնի տնտեսագետ Ժ.Բ.Սեյի (1762-1832) տեսական հայացքներն են, ավարտուն տեսքը ստանալով ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Ջ. Կլարկի աշխատություններում (1847-1938): Այն հայտնի է իր սահմանային արտադրողականության տեսության հիմնադրույթներով: Տնտեսական աճի երկրորդ տեսությունն Անգլիացի հայտնի տնտեսագետ Ջ.Մ.Քեյնսի (1893-1946թթ..) մակրոտնտեսական հավասարակշռության տեսությունն է: Նոր դասական տեսության հիմքում ընկած է շուկայական համակարգի օպտիմալացման գաղափարը, որով շուկան դիտարկվում է որպես կատարյալ ինքնակարգավորող մեխանիզմ, հնարավորություն տալով արդյունավետ ձնով օգտագործել ոլոր արտադրական գործոնները, թե անհատ տնտեսավարող սու յեկտների կողմից ն թե ամողջ տնտեսության մասշտա ով: Այդ տեսության համաձայն պահանջարկի ն առաջարկի հարա երակցությունը կարգավորում է շուկան` գների տատանումների միջոցով: Այլ կերպ` տնտեսության մասշտա ով ստեղծվում է հավասարակշռություն, որն իր հերթին հանգեցնում է առավելագույն օգտակարության ստացմանը: Նոր դասական տեսությա265

նը համապատասխան մոդելավորվում են կատարյալ մրցակցության օպտիմալ համակարգը, որը ենթադրում է պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռությունը ոլոր շուկաներում, արտադրության տեխնիկական հնարավորությունների մասին տեղեկատվությունը: Քեյնսյան տեսության արմատական առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ այստեղ շեշտը դրվում է ամ ողջ տնտեսության ուսումնասիրության վրա, հետազոտվում մակրոտնտեսական ցուցանիշների մակարդակը, դինամիկան ն աշխմանը նորոշող գործոնները, որոնք դիտարկվում են որպես արդյունավետ պահանջարկի ձնավորման հիմք ն հանգեցնում սպառման ն կուտակման հարա երակցության կարգավորմա: Արնմտյան տնտեսագիտական մտքի զարգացման մեջ մեծ ճանաչում են ստացել տնտեսական աճի նոր քեյնսական տեսությունների մոդելները: Այդ տնտեսագետներից կարելի է նշել անգլիացի տնտեսագետ Տ. Հարրորդի, ամերկյան` է.Դոմարի ն է.Հանսենի կողմից առաջադրված մոդելները: 19.4. Տնտեսական աճի մոդելները: Տնտեսական աճի մոդելները արտացոլում են տնտեսական այս կամ երնույթի գծով տնտեսական նույթի խնդիրների հանրահաշվական տեսքով ներկայացումը, որոնք նութագրում են խնդրի նպատակային ֆունկցիան ինչպես նան նախատեսված հավասարումների համակարգը: Ի դեպ այդ մոդելներին նորոշ են որոշակի վերացարկումները ու սահմանափակումները, որոնք գնահատվում են յուրաքանչյուր մոդելի առաջադրման ժամանակ: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ լայն կիրառություն ունեն տնտեսական աճի երկու խում մոդելները` քեյնսյան ն նոր դասականների աճի մոդելները: Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսական աճի քեյնսյան մոդելները հիմնականում օգտագործվում են կարճաժամկետ հավասարակշռության մոդելների տեքով միայն այն առանձնահատկությամ , որ այստեղ քննարկումների համար ելակետ են ընդունում ոչ թե պահանջարկը այլ այն գործոնները, որոնց հիման վրա որոշվում են առաջարկի դինամիկան ն ացահայտվում պահանջարկի ն առաջարկի դինամիկ հավասարակշռության պայմանները: Մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ հիմք է ընդունվում ոչ միայն աշխատանքի ն կապիտալի գործոնների փոխադարձ

փոխարինելությունը, այլն արտադրության աճի հիմնական աղ յուրը հանդիսացող ներդրումները: Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան: Դեռնս 1927թ. ամերիկացի տնտեսագետ Պոլ Դուգլասը հիմնավորեց, որ ժամանակի ընթացքում ազգային եկամտից` կապիտալին ն աշխատանքային անցման մասը չի փոխվում, այսինքն արտադրության գործոնների աժիններն ամ ողջական եկամտում կայուն են: Այնուհետն մաթեմատիկոս Չարլզ Կո ը հիմնավորեց, որ այն արտադրական ֆունկցիան, որն ունի արտադրության գործոնների կայուն աժինների հատկություն, եթե այդ գործոնները միշտ ստանում են իրենց սահմանային արդյունքը: Այդ ֆունկցիան ստացել է Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիա անվանումը ն կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարման տեսքով.

 1K 4 LZ , քանի որ  –ն փոխվում է 1-8 սահմաններում ուստի հավասարումը կստանա հետնյալ տեսքը

 1K 4 L1  4 Որտեղ 8-ն – ցույց է տալիս կապիտալի աժինը եկամտում ն ցույց է տալիս թե եկամտի որ մասն է աժին ընկնում կապիտալի սեփականատերերին ն որ մասն է հատկացվում աշխատողներին որպես աշխատանքի դիմաց վարձատրություն: Իրականում 8-ն ընկած է 0Հ 8 Հ 1 ն կայուն է: Ճ-ն - դրական գործակից է ն ցույց է տալիս կապիտալի ն աշխատանքի միացման տեխնոլոգիայի ազդեցությունը ամ ողջական եկամտի ծավալի վրա, այսինքն արտադրության տեխնոլոգիայի արտադրողականությունը: Իրականում Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիայի ովանդակությունը ներկայացնում է արտադրության երկու գործոնների փոխկապակցությունը` կապիտալի (K) ն աշխատանքի (Լ): Եթե գործոններից յուրաքանչյուրի գծով վճարումը կատարվում է համապատասխանա ար իր սահմանային արդյունքից, ապա 8-ն ցույց է տալիս աշխատանքի աժինը սահմանային արդյունքում, իսկ K-ն ցույց է տալիս կապիտալի աժինը սահմանային արդյունքում: Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան ունի մի շարք հատ267

կություններ: Առաջին հատկությունը, դա մասշտա ից կայուն հատույցի ստացումն է: Դա ցույց է տալիս, որ եթե կապիտալի ն աշխատանքի ծավալը ավելանում է 2 անգամ, ապա ամ ողջական արդյունքը նույնպես աճում է 2 անգամ: Հետնա ար

ZY  1Z K Z4 L1 4 Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիայի երկրորդ հատկությունը այն է, որ արտադրության գործոնների սահմանային արդյունքները համեմատական են դրանց միջին արտադրողականությանը: Քանի որ 8-ն ցույց է տալիս կապիտալի աժինը եկամտում ն կայուն է, ուստի այստեղից կարելի է անել հետնյալ հետնությունները  կապիտալի ավելացումը մեծացնում է ԽՔԼ ն կրճատում ԽՔK,  աշխատանքի ավելացումը մեծացնում է ԽՔK ն կրճատում է ԽՔԼ,  եթե արտադրության տեխնոլոգիայի ներգործությամ Ճ-ն ավելանում է, ապա այն համապատասխանա ար մեծացնում է կապիտալի ն աշխատանքի գործոնների սահմանային արդյունքները: Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիայի երրորդ հատկությունն այն է, որ արտադրության գործոնները ստանում են իրենց սահմանային արդյունքները, իսկ 8 գործակիցը ցույց է տալիս թե եկամտի որ մասն է աժին ընկնում աշխատանքին ն որը կապիտալին: Այստեղից հետնում է, որ արտադրության գործոնների աժինը կախված է միայն ստացված ընդհանուր 8 եկամտից: Տնտեսական աճի քեյնսյան մոդելներից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Ե.Դոմարի ն Ռ.Հարրոդի մշակած մոդելները: Կարնոր են նան ազմագործոնային արտադրական ֆունկցիաները, որոնց դեպքում մասնավորապես Կո -Դուգլասի արտադրական ֆունկցիան, որոնք թույլ են տալիս գործոնների փոխադարձ փոխարինելիություն ունեն կայուն հատույց մասշտա ից հատկություն ն տնտեսական աճը նկարագրում են երկարատն ժամանակաշրջանում: Այդպիսի մոդելներից են Ռ.Սոլոուի ն է.Ֆելպսի մշակված տնտեսական աճի մոդելները: ա) Դոմարի Մոդելը - Այս մոդելում որպես շուկայի կարնոր պարամետրերի` պահանջարկի ն առաջարկի ավելացման միակ գործոնն առաջարկվել է ներդրումների աժինը, եթե ավելացել է I չափով, ապա կարող ենք ընդգծել, որ ամ ողջական պահանջարկի աճը կկազմի.

Y 1D    K      MPC  

MP«    «

որտեղ K-ն – ծախսերի ազմապատկիչն է ԽՔՇ-ն – սպառման սահմանային հակումը ԽՔՏ-ն – խնայողությունների սահմանային հակումն է Տ-ն – խնայողության նորմը Ամ ողջական առաջարկի ավելացումը կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարման տեսքով

1«  h   որտեղ` հ-ն – կապիտալ սահմանային արտադրողականությունը (ֆոնդահատույցը), որը ընդունված է որպես հաստատուն մեծություն, K-ն – կապիտալ հավելաճն է: Որպես կանոն, կապիտալի հավելաճը ապահովվում է համապատասխան ներդրումներով, հետնա ար կարող ենք գրել, որ   1 այստեղից էլ 1«  h   , դա ցույց է տալիս, որ եթե պահանջարկը հավասարվի առաջարկին ապա կապահովվի հավասարակշիռ տնտեսական աճ ն կարելի է նշել    h  կամ    h « «  հետնա ար հավասարակշռության պայմաններում ներդրումները հավասար են խնայողություններին: Եթե տվյալ հավասարման մեջ խնայողության նորմը (Տ) ընդունում ենք հաստատուն, ապա եկամտի մակարդակը հանդիսանում է համամասնական մեծություն ներդրումներից, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ հավասարման միջոցով       h «   Այսպիսով համաձայն Ե.Դոմարի տեսության տնտեսության մեջ գոյություն ունի իրական եկամտի աճի հավասարակշիռ տեմպ, որը ենթադրում է արտադրական կարողությունների լրիվ օգտագործում: Այդ պատճառով էլ այն ուղիղ համեմատական է խնայողության նորմին ն կապիտալի սահմանային արտադրողականությանը  , որտեղ  ներդրումները հանդես են գալիս որպես էկզոգեն, տրված մեծություններ:

Սոլոուի տնտեսական աճի մոդելը Տնտեսական աճի ոչ դասական մոդելների համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունի նան ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Ռո երտ Սոլոուի տնտեսական աճի մոդելը: Այդ մոդելի հիմնական նպատակն է հիմնավոր պատասխան տալ տնտեսագիտության տեսության ն տնտեսական քաղաքականության հետնյալ հարցերին`  Ի՞նչ գործոններ են հավասարակշռում տնտեսական աճը,  Ինչպե՞ս մաքսիմիլացնել եկամուտները ն սպառման ծավալը նակչության մեկ շնչի հաշվով,  Ի՞նչ ներգործություն ունեն տնտեսական աճի վրա նակչության աճը, կապիտալի կուտակումը ն տեխնիկական առաջադիմությունը: Սոլոուի աճի մոդելը հնարավորություն է տալիս տալ այդ հարցադրումների հիմնավոր պատասխաններ: Դինամիկ վերլուծության միջոցով հնարավոր է պարզել, թե ժամանակի որոշակի հատվածում խնայողությունը, նակչության աճը ն տեխնոլոգիական առաջադիմությունը ինչպես են ներգործում տնտեսական աճի վրա: Այն միաժամանակ հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ինչ ուղղություններով կատարվող միջոցառումները երկրում կարող են արձրացնել տնտեսական քաղաքականության նշանակությունը, նպաստել նակչության կենսամակարդակի արձրացմանը: Ինչպես հայտնի է արտադրության առաջարկը որոշվում է հետնյալ արտադրական ֆունկցիայով Y Հ Է( K,Լ) Այն ունի կայուն հատույց մասշտա ից, այսինքն գործոնների ավելացումը հանգեցնում է նույն չափով ստացված արդյունքի աճին, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ հավասարման միջոցով

  F ( ZK , L ) Եթե երկգործոնային արտադրական ֆունկցիայի Y Հ Է( K,Լ) հավասարման երկու մասերը աժանենք աշխատանքի քանակության` Լ-ի վրա ապա կստանանք



L

F(

K ,1 ) L

Հավասարումը ցույց է տալիս, որ մեկ աշխատողին աժին ընկնող արտադրանքի ծավալը ֆունկցիա է մեկ աշխատողին աժին ընկնող կապիտալից: Եթե մեկ աշխատողին աժին ընկնող ցուցանիշները արտահայտենք YՀf(K), որտեղ KՀK/Լ,իսկ YՀY/Լ, ապա այստեղ Y/Լ ներ270

կայացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը, իսկ KՀK/Լ ներկայացնում է կապիտալազինվածությունը: Գրաֆիկորեն այդ ֆունկցիան կունենա հետնյալ տեսքը. Նման դեպքում ֆունկցիայի կորը դառնում է ավելի զառիկող, որը

վկայում է սահմանային արտադրողականության իջեցման մասին: Բավական է նշել, որ արտադրական ֆունկցիայի կորը ներկայացնում է կապիտալի սահմանային արտադրողականությունը ԽՔK փոփոխվում է: Սովորա ար մեկ աշխատողի հաշվով կապիտալի ավելացումը հանգեցնում է այդ գործոնի սահմանային արտադրողականության կրճատմանը, որը ն հանգեցնում է եկամուտների աճի ֆունկցիայի դանդաղեցմանը (տես գրաֆիկ 19.2).

Գծապատկեր 19.2

YՀf(K) արտադրական ֆունկցիան

Այդ ֆունկցիան կառուցված է մեկ աշխատողի հաշվով կատարված հաշվարկից ն նութագրում է կապիտալի (ԽՔK) սահմանային արտադրողականության իջեցման հանգամանքը: Հայտնի է, որ ստացված եկամտի զգալի մասը օգտագործվում է սպառման նպատակով, իսկ մյուս մասը խնայման նպատակով: Սոլոուի մոդելում, եր ոլոր մակրոտնտեսական ցուցանիշները հաշվարկվում են մեկ աշխատողի հաշվով, խնայողությունը նույնպես ներկայացնում է մեկ աշխատողի եկամուտը (ՏY) կամ Տf(K), որտեղ Տ-ը խնայողության նորման է ն ցույց է տալիս թե ստացված եկամուտի որ մասն է խնայվում: Քանի որ մակրոտնտեսական հավասարակշռության հիմնական պայմանը համարվում է ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի միջն հավասարակշռությունը, ուստի այն հանգեցնում է նրան, որ ամ ողջ խնայողությունը (Տ) օգտագործվում է որպես ինվեստիցիաներ, այսինքն IՀՏ: Այսինքն տնտեսության մասշտա ով ընդհանուր խնայողությունները ամ ողջությամ օգտագործվում է որպես ինվեստիցիա մեկ աշխատողի հաշվով, որը հնարավորություն է տալիս հավասարեցնել փաստացի ինվեստիցիան մեկ աշխատողի հաշվով, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ հավասարման միջոցով`

iՀՏYՀՏf(K)

որտեղ` i-ն – մեկ աշխատողի հաշվով փաստացի ինվեստիցիայի ֆունկցիան է: Բավական է նշել, որ Սոլոուի մոդելում ապրանքների պահանջարկը նույնպես կարող ենք դիտարկել մեկ աշխատողի հաշվով, որը կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարման տեսքով, առանց հաշվի առնելու պետական գնումներ YՀՇ+I Մեկ զ աղված աշխատողի հաշվով թողարկումը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով ՇՀY-i որտեղ` Շ – մեկ աշխատողի հաշվով սպառումն է i – մեկ աշխատողի հաշվով արտադրանքի թողարկումը Թիվ 19.2 գրաֆիկում f(k) ն Տf (k) ֆունկցիաների միջն ընկած հեռավորությունը որոշում է սպառման ծավալը, որը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով` Շ Հ fk – Տf(k) Դա նշանակում է, որ մոդելի պայմանին համաձայն տնտեսությունը գտնվում է կայուն հավասարակշռված վիճակում: Այսինքն պահանջվող

ինվեստիցիան հավասարվում է փաստացի ինվեստիցիային, այսինքն IՀՏ: Այդ իրավիճակը Սոլոուի մոդելում ներկայացվում է որպես տնտեսության կայուն վիճակ, քանի որ մեկ աշխատողի հաշվով կապիտալի ծավալը կայուն է: Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է դիտարկել նան կապիտալի կուտակման հիմնախնդիրը: Բանն այն է, որ եթե կապիտալազինվածությունը մնա անփոփոխ, ապա նակչության աճի պայմաններում` ընդունեք ո չափով, անհրաժեշտ է ավելացնել կապիտալը այդ նույն չափով` ո-ով: Այսպիսով պահանջվող ինվեստիցիան մեկ աշխատողի հաշվով ir կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարման ձնով irՀոk Դա նշանակում է, որ եթե նակչության աճի տեմպը ն կապիտալի կուտակման տեմպը հավասար են միմյանց ապա մեկ նակչի հաշվով թողարկումը (7) կարող է մնալ անփոփոխ: Սակայն չպետք է մոռանալ, որ կապիտալի կուտակման աճի ներկայացման դեպքում պահանջվում է հաշվի առնել նան կապիտալի մաշվածությունը ն դրա մի մասի դուրս գրումը, որոնց վերականգնումը օ յեկտիվ անհրաժեշտություն է: Եթե կապիտալի դուրս գրման ն ամորտիզացիայի աժինը նշանակում ենք  (սիգմա) տառով, ապա պահանջվող ինվեստիցիան մեկ աշխատողի հաշվով կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարման տեսքով. ir Հ ( ո+ )k Հաշվի առնելով,որ նակչության աճի տեմպը ն դուրս գրված կապիտալի նորման կայուն են, ուստի ներկայացված հավասարումը կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով

  «f (  )  (

 ) 

Այսպիսով, Սոլոուի մոդելի գնահատման նպատակով պետք է հաշվի առնել տարեկան կապիտալի պաշարի ավելացումը անկախ նրանից թե կապիտալի ինչ ծավալի դեպքում տնտեսությունը կշարունակի զարգանալ: Սակայն կապիտալազինվածության ավելացումը պահանջում է նան ավելացնել ինվեստիցիաների ծավալը, որը գրաֆիկում ներկայացված է ուղիղ գծով ն արտահայտում է (ո+) k-ի միջոցով:

Գծապատկեր 19.3

Կապիտալազինվածության K" կայուն մակարդակի որոշումը Գրաֆիկում արտադրության աճին զուգընթաց խնայողության Տf(k) ն պահանջվող ինվեստիցիայի (ո+)k միջն տար երությունը կկրճատվի այնքան ժամանակ քանի դեռ այդ մեծությունները չհավասարվեն միմյանց: Դա նշանակում է, որ եր արտադրանքի ծավալի խնայողությունը ն պահամջվող ինվեստիցիան հասնեն որոշակի մակարդակի, այսինքն եր տնտեսությունում առաջանա հավասարակշիռ վիճակ, ապա   շ : Նման իրավիճակը Սոլոուի մոդելում ընդունված է անվանել կապիտալազինվածության կայուն մակարդակ ն նշանակվում է (K" ), որը ն նութագրում է տնտեսության հավասարակշիռ վիճակը: Այսինքն արտադրության ծավալը չի փոխվում իսկ խնայողությունն ու պահանջվող ինվեստիցիան միմյանց հավասարվում են: Այսինքն sf(ո9 ( – (n)(ո9 = 0 կամ sf(ո9(=(n)(ո9 Այսպիսով թիվ 19.3 գրաֆիկում խնայողության Տf(k) ն պահանջվող ինվեստիցիայի (ո+)k հատման կետը ցույց է տալիս հավասարակշռության իրավիճակը, որը միաժամանակ որոշում է կապիտալազինվածության կայուն մակարդակը (k" ): Այժմ տեսնենք, թե Սոլոուի մոդելում ինչ մեխանիզմով է ապահովվում տնտեսական աճի հավասարակշռություն: Թիվ 19.3 գրաֆիկից

երնում է, որ K1 խնայողությունը գերազանցում է պահանջվող ինվեստիցիայի մակարդակին, այսինքն K1 կետում կապիտալի ծավալը ունի ավելցուկ: ճկուն գների պայմաններում սկսվում է արտադրություն այդ գործոնի գործընթացի էժանացում աշխատանքի գործոնի համեմատ ն անցում է կատարվում կապիտալատար տեխնոլոգիային: Այսպիսով, դինամիկ հավասարակշռությունը դիտվում է կայուն, քանի որ արտադրության գործոնների հարա երական գները հանգեցնում են տնտեսական կապիտալազինվածության կայուն վիճակին, այսինքն k": Այն դեպքում, եր կապիտալազինվածությանը համապատասխանի K2 կետին, ինվեստիցիան գերազանցում է խնայողությանը: Կապիտալի առաջացած պակասուրդը ճկուն գների մեխանիզմի պայմանները հանգեցնում է այդ արտադրության գործոնի գծի արձրացմանը, որից հետո սկսվում է անցում կատարվել ավելի փոքր կապիտալատար տեխնոլոգիային մինչն k": Որպես կանոն նակչության մեկ շնչի հաշվով արտադրության ծավալի ն կապիտալազինվածության կայուն մակարդակի վրա ազդում է -ի, ո-ի ն Տ-ի փոփոխականները: Սոլոուի մոդելում հատկապես ուշադրության է արժանի նրա այն հետնությունը, որ խնայողության նորմայի ավելացումը միայն կարճ ժամանակում է հանգեցնում արտադրանքի աճի տեմպի ավելացմանը:

Գծապատկեր 19.4

Ամորտիզացիոն նորմայի, նակչության աճի տեմպի ն խնայողության նորմայի ազդեցությունը կապիտալազինվածության կայուն մակարդակի վրա.

Գրաֆիկից երնում է,որ Տf(k) կորի տեղաշարժը մինչն Տif(k) արտադրանքի աճի տեմպը արձրանում է նախկինի համեմատ: Գրաֆիկում Է կետից Է1 փոփոխման ժամանակ կապիտալազինվածության "

կայուն մակարդակը աճում է K" -ից մինչն K 1 նոր տնտեսության կայուն վիճակի ժամանակ: Դա կարող է տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, եր կապիտալի պաշարը աճում է ավելի արձր տեմպով, քան աշխատանքի առաջարկի ն կապիտալի դուրս գրումը: Տնտեսության վիճակի կայունացման վրա կարող են ազդել խնայության տար եր նորմաները: Այս առումով պահանջվում է պարզել, թե խնայողության ո՞ր նորման կարող է մաքսիմալացնի սպառումը թվաքանակի աճի տեմպի գծով առաջադրանքի ն անփոփոխ տեխնոլոգիայի պայմաններում: Սպառման այդ մակարդակի ձեռք երման պայմանը առաջադրվել է ամերիկյան տնտեսագետ է.Ֆելպսի կողմից ն անվանվեց կապիտալի կուտակման ոսկե կանոն: Դա հնարավորություն տնեց սահմանել սպառման ն խնայողության օպտիմալ հարա երակցություն, այսինքն պահանջվեց պարզել, թե որքան տնտեսական արդյունքը պետք է սպառվի այսօր ն որքան պետք է խնայվի ապագայի համար: Դա նշանակում է, որ դրանց միջն առկա է հարա երական հակասություն, քանի որ այսօրվա սպառման մեծ ծավալը հանգեցնում է ապագայի համար սպառման աժնի կրճատմանը, այսինքն չափից ավել խնայողությունը հանգեցնում է ընթացիկ սպառման կրճատմանը: է.Ֆիլիպսի մոդելի միջոցով հնարավոր եղավ պարզել թե կապիտալի որ չափն է համարվում օպտիմալ: Նա ապացուցեց, որ դա կապիտալի այն մակարդակն է, որը ապահովում է կայուն վիճակ, սպառման առավելագույն մակարդակի դեպքում ն անվանվեց կապիտալի կուտակման ոսկյա կանոն ն նշանակվեց K"" (տես գրաֆիկ 19.5) Հատկապես K""-ի մակարդակի ժամանակ գրաֆիկում արտադրական ֆունկցիան YՀf(K"), որը հատվում է շոշափողի հետ Ճ կետում է ն հավասար է պահանջվող ինվեստիցիայի Տf(K"): Այլ կերպ ասած կապիտալի սահմանային արտադրողականության ԽՔK պետք է հավասար լինի (ո+) տնտեսական աճի տեմպին: Դա էլ հենց համարվում է կապիտալի կուտակման ոսկյա կանոնը, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ տեսքով MԵK = n)

Գծապատկեր 19.5.

Կապիտալազինվածության կայուն մակարդակը K"" Այսպիսով տնտեսության մասշտա ով կայուն վիճակը ն սպառման առավելագույն մակարդակը հնարավոր է ապահովել միայն կապիտալի օպտիմալ չափի (K"") առկայության պայմաններում:

Թեմա 20 - Կարգավորման ծախսերն ու օգուտները: Հասարակական արիք: Շուկայի դասական մոդելը ենթադրում է, որ փոխանակումից առաջացած ծախքերը ն օգուտները կրում ն ստանում են վաճառողները ն գնորդները: Իսկապես, ապրանքների ն ծառայությունների առքուվաճառքը նշանակում է, որ մեկ կողմից` գնորդները կատարում են ձեռք երման ծախքեր ն դրանց օգտագործումից ստանում օգուտ, մյուսից` վաճառողները կրում են արտադրական ծախքեր, ն ստանում օգուտ (շահույթ) դրանք վաճառելուց: Այլ կերպ` շուկայի երկու սու յեկտների համար էլ` վաճառողի ն գնորդի, ակնառու է փոխանակման փոխշահավետությունը: Մինչդեռ փոխանակման (գործարքի) արդյունքները կարող են ազդեցություն ունենալ նան այն սու յեկտների (ձեռնարկությունների, տնային տնտեսությունների կամ պետության) վրա, որոնք անմիջական մասնակցություն չեն ունենում տվյալ շուկայական գործարքին: Այդ հետնանքները ընդունված է աժանել 2 խմ ի` դրական արտաքին էֆեկտներ (օգուտ) ն ացասական արտաքին էֆեկտներ (ծախքեր), որոնք կրում են երրորդ անձիք, անմիջականորեն մասնակցություն չունենալով փոխանակման ընթացքին: Այդ էֆեկտները չեն արտահայտվում դրամական ձնով, ն շուկան չի արձագանքում դրանց: Այստեղից առաջանում է պետության դերի անհրաժեշտությունը` հակազդել տնտեսությանը, որը կարծես թե շտկում է շուկայի թերությունները ն ապահովվում շուկայական հավասարակշռությունը: Արտաքին էֆեկտներն արտահայտում են անհատական ն սոցիալական արեկեցության կախվածությունը ոչ միայն տնտեսական գործոններից, այլ նան սոցիալական, քաղաքական ն անհատական շուկայական որոշումների այլ հետնանքներից: Այսպիսով, արտաքին էֆեկտները` շուկայական գործառնությունների օգտակարությունից ստացված այն ծախքերը կամ օգուտներն է, որոնք չեն արտացոլվում գներում: Այդ օգուտները կամ ծախքերը` հանդիսանում են «արտաքին» այն անձանց նկատմամ , որոնք գործարքում մասնակցություն չեն ունենում: Արտաքին էֆեկտները, որոնք ստանում են երրորդ անձինք, չմասնակցելով արտաքին գործընթացին, իրենցից ներկայացնում են ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական գներում արտացոլված ծախքեր (օգուտ), ն դրանք կարող են լինել ացասական կամ դրական:

Բացասական արտաքին էֆեկտը` ռեսուրսի օգտագործումն է, որը արտահայտված չէ ապրանքի գնում: Բացասական արտաքին էֆեկտները կարող են լինել ինչպես արտադրության, այնպես էլ շուկայում փոխանակվող ապրանքների սպառման հետնանք: Օրինակ, քիմիական գործարանը , որը թափոնները արտանետում է գետը, ն չի փոխհատուցում դրանով պատճառած վնասը, ստեղծում է ացասական արտաքին էֆեկտ: Գետի պահպանման սահմանային ծախքերը չեն մտած արտադրանքի գնում: Վնասը, որը ստեղծվում է թափոնների արտանետմամ , ներառում է օգտակարության կորուստը` կապված կոմերցիոն նպատակներով գետի օգտագործման հետ. որքան շատ է աղտոտված գետը, այնքան քիչ է դրա օգուտը ձկնորսության, լողանալու, ջրօգտագործման համար: Քանի որ արտաքին ազդակները չեն արտահայտված շուկայական գներում, ապա դրանք կարող են դառնալ տնտեսական անարդյունավետության պատճառ: Որպեսզի պարզ դառնա, թե ինչու է այն տեղի ունենում, դիտարկենք քիմիական գործարանների ջրերի արտանետման օրինակ:

Գծապատկեր 20.1

Անհատական ացասական էֆեկտ Գծապատկերում ցուցադրված է մրցակցային շուկայում գտնվող ձեռնարկության արտադրական որոշումը: Ենթադրվում է, որ ձեռնարկությունն ունի օգտագործվող արտադրական գործոնների ֆիքսված համամասնություններով արտադրական ֆունկցիա: Այդպիսով, արտանետումների ծավալը կարող է կրճատվել միայն արտադրության ծա279

վալների կրճատման հաշվին: Վերլուծենք արտաքին էֆեկտի նույթը 2 փուլով. եր միայն մեկ կազմակերպություն է աղտոտում շրջակա միջավայրը, ն եր ոլոր քիմիական ձեռնարկություններն են աղտոտում այն միննույն չափերով: Երկաթի Ք1 գինը գծապատկերում գտնվում է առաջարկի ն պահանջարկի կորերի հատման կետում (գծապատկեր 1): ԽՇ ներկայացնում է ձեռնարկության սահմանային ծախքերի տիպիկ կորը: Ձեռնարկությունը առավելագույնի է հասցնում շահույթը` արտադրելով զ1 քանակությամ արտադրանք, որում սահմանային ծախքերը հավասար են գնին ն սահմանային եկամտին (ՔՀԽՇՀԽR), քանի որ ձեռնարկությունը աշխատում է մրցունակ շուկայում: Ձեռնարկության արտադրական ծավալների փոփոխման հետնանքով ձկնորսներին աժին ընկնող լրացուցիչ արտաքին ծախքերը նույնպես փոխվում են: Այդ արտաքին ծախքերը արտահայտված են սահմանային արտաքին ծախքերի կորերով (ԽԷՇ), որը թեքված է դեպի վերն, քանզի արտադրության լրացուցիչ ծավալը գետ է արտանետում լրացուցիչ թափոններ, ավելանում են ձկնորսների լրացուցիչ վնասները: Հասարակության տեսանկյունից ձեռնարկության արտադրության ծավալը չափազանց մեծ է: Արտադրանքի արդյունավետ թողարկումը գտնվում է այն սահմանում, որում ապրանքի գինը հավասար է նրա արտադրության սահմանային հասարակական ծախքերին (ԽՏՇ): Տվյալ սահմանային հասարակական ծախքերը իրենից ներկայացնում են արտադրության սահմանային ծախքերի գումարը ն աղտոտումից արտաքին ծախսերի գումարը` ԽՏՇՀԽՇՀԽԷՇ: Գծապատկեր 1-ում ԽՏՇ կորը ստացված է ԽՇ ն ԽԷՇ-ի գումարով: Սահմանային հասարակական ծախքերի կորը հատում է գնի գիծը զ" արտադրության ծավալում: Քանի որ տվյալ պարագայում միայն մեկ ձեռնարկություն է արտանետում գետը թափոնները, ապա արտադրանքի գինը մնում է անփոփոխ: Սակայն ձեռնարկությունը արտադրում է չափազանց մեծ ծավալի արտադրանք (զ"-ի փոխարեն զ1): Այժմ դիտարկենք, թե ինչ տեղի կունենա, եր ոլոր քիմիական ձեռնարկությունները գետ արտանետեն իրենց թափոնները (գծապատկեր 20.2): ԽՇ կորը հանդիսանում է տվյալ ճյուղի ամ ողջական առաջարկի կոր: Շրջակա միջավայրի պահպանման սահմանային ծախքերը` կապված ճյուղի արտադրության ծավալից (ԽԷՇ), իրենցից ներկայացնում են վնասներ կրած յուրաքանչյուր մարդու սահմանային ծախքերի գու280

մարը` արտադրության յուրաքանչյուր ծավալի համար: ԽՏՇ կորը իրենից ներկայացնում է արտադրության սահմանային ծախքերի ն ոլոր ձեռնարկությունների շրջակա միջավայրի պահպանման սահմանային ծախքերի գումարը` ԽՏՇՀԽՇ+ԽԷՇ:

Գծապատկեր 20.2

E

Ամ ողջական ացասական արտաքին էֆեկտ Արդյո՞ք արդյունավետ է, եր գոյություն ունեն արտաքին ազդակներ: Ինչպես ցույց է տալիս գծապատկեր 2-ը, արտադրության արդյունավետ ծավալին հասնում են այն ժամանակ, եր լրացուցիչ միավոր արտադրանքի սահմանային եկամուտը հավասար է հասարակական սահմանային ծախքերին: Այս օրինակում յուրաքանչյուր միավոր արտադրանքի թողարկումը նշանակում է որոշակի քանակությամ կեղտաջրի արտանետում: Հետնապես, ուշադրությունը դարձնում ենք մեկ թե մի քանի ձեռնարկությունների կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտմանը, տնտեսական անարդյունավետությունն արտացոլվում է որպես ավելցուկային արտադրություն, որը առաջացնում է չափազանց շատ կեղտաջրերի արտահոսք: Այդ անուրդյունավետության պատճառը կայանում է ոչ ճիշտ գնագոյացման մեջ: Շուկայական գինը Ք1 չափազանց ցածր է, քանի որ այն արտահայտում է ձեռնարկությունների սահմանային մասնավոր ծախքերը, այց ոչ սահամանյին հասարակական ծախքերը: Միայն ավելի արձր Ք" գնի դեպքում ձեռնարկությունների թողարկման ծավալը կլինի արդյունավետ: Ցանկացած արտադրության ծավալի համար ավելի շատ զ" հասարակական ծախքերը հավասար են սահմաանային հասարարական

ծախքերի ն եկամուտների տար երությանը: Արդյունքում, ընդհանուր հասարակական ծախքերը կորոշվեն ԽՏՇ ն D տար երությունների գումարով: Գծապատկեր 2-ում տվյալ հասարակական ծախքերը պատկերված են ԽՏՇ ն D կորորի միջն զ" արտադրության ծավալից մինչն զ1 արտադրության ծավալ` ընդգծված մակերեսում: Դրական արտաքին էֆեկտները` օգտակարություն է, որն արտահայտված չէ գներով (գծապատկեր 3): Ենթադրենք, արտաքին դրական էֆեկտը կապված է համալսարանում կրթության հետ: Երրորդ անձիք, ուսանողներից զատ, որ օգտվում են կրթական ծառայություններից, ն համալսարանների, որոնք առաջարկում են այդ ծառայությունները, շահում են նրանց առք ու վաճառքից: Ենթադրենք, կրթությունը` ապրանք է, որն առաջարկվում է մրցակից վաճառողների կողմից: Անկախ գիտական հաստատությունները, որոնք առաջարկում են ստանդարտ ծրագրեր ն ուսուցում մրցակցում են ուսանողների համար: Հավասարակշռված կրթական գինը` սահմանված կրթական ծառայությունների շուկայում` կազմում է 2.5 հազար դոլար/տարեկան: Այս գնի պայմաններում ուսանողների տարեկան հավաքը կազմում է` 5 մլն. մարդ: Շուկաական հավասարակշռությունը համապատասխանում է 21 կետին: Հասարակական ծառայությունների առաջարկը արտացոլում է հասարակական սահմանային ծախքերը,, այսինքն` ԽՏՇՀՏ:

Գծապատկեր 20.3.

Դրական արտաքին էֆեկտ

Ապրանքի սահմանային անհատական օգտակարությունը (ԽՔՑ), դա սահմանային օգտակարություն է, որը ստանում է լրացուցիչ միավոր ապրանք գնած անձը: Այդ դեպքում արձրագույն կրթության նկատմամա պահանջարկը ցույց է տալիս կրթական ծառայությունների ԽՔՑ-ն ամեն ծավալի համար (ԽՔՑՀD): Դա հենց ուսանողների օգուտն է: Այն ցույց է տալիս այն առավելագույն գինը, որ ուսանողները կվճարեն համալսարան ընդունվելու համար` համալսարանական ծառայությունների յուրաքանչյուր հնարավոր ծավալի դեպքում: Դրական արտաքին էֆեկտի առկայության դեպքում տվյալ ապրանքի սահմանային անհատական օգտակարությունը փոքր է սահմանային հասարակական օգտակարությունից (ԽՔՑՀԽՏՑ): Որպեսզի ստանանք սահմամնային հասարակական օգտակարություն, անհրաժեշտ է սահմանային անհատական օգտակարությանը գումարել երրորդ անձանց կողմից ստացված սահմանային օգտակարությունը`

ԽՏՑՀԽՔՑ+ԽԷՑ:

Ապրանքի սահմանային արտաքին օգտակարությունը (ԽԷՑ) դա սահմանային օգուտն է է, որ ստացվում է երրորդ անաձանց կողմից, որոնք չեն հանդիսանում ոչ վաճառող, ն ոչ գնորդ: Ենթադրենք ԽԷՑ կազմում է տարեկան 1000 դոլար/մեկ ուսանողի համար, ամ ողջական արտաքին օգտակարությունը (1ԷՑ) հավասար է միավոր ապրանքի օգտակարության ն օգտագործված միավորների քանակի արտադրյալին: ՄԵր օրինակում ենթադրվում է, որ « արձրագույն կրթություն» մաիավոր ապրանքի արտաքին օգտակարությունը անփոփոխ է, ն հավասար 1000 դոլարի: Ամ ողջական արտաքին օգտակարությունը ստացվում է, ազմապատկելով ուսանողների փաստացի թվաքանակով ` 5 մլն մարդ 2 1000 դոլար Հ 5 մլրդ դոլար: Արտաքին օգտակարույթուն ստացողները համոզված են, որ իրենց շահավետ է ապրել այն հասարակությունում որտեղ մարդիկ ավելի կրթված են: Հավանա ար, նրանք կարծում են, որ դա նվազեցնում է հանցագործությունը ն նպաստում տեխնոլոգիական զարգացումներին: Գումարելով 1000 դոլարի արտաքին սահմանային օգտակարությունը ն յուրաքանրյուր ուսանողի ստացված սահմանային անհատական օգտակարությունը, ստանում ենք սահմաանյին օգտակարություն` ուսանողների յուրաքանչյուր քանակության համար. ԽՏՑ Հ ԽՔՑ + ԽԷՑ Հ ԽՔՑ + 1000 դոլար Արդյունավետ քանակությունը համապատասխանում է 22 կետին (6 մլն ուսանող): Նման քանակությունում կրթության սահմանային

ծախքերը կազմում են 3000 դոլար: Սակայն որպեսզի խթանել քանակության ավելացմանը նս 1 մլն ուսանողներով, անհրաժեշտ է նվազեցնել ուսամ վարձը մինչն 2000 դոլար, որը համապատասխանում է Ք կետին ԽՔՑ կորի վրա: Այդ պատճառով 22 կետում արնդյունավետ հավասարակշռությունը պահանջեց կրթության վարձը սահմանել 2000 դոլար: Երրորդ անձիք պետք է փոխհատուցեին այդ տար երությունը. 2000 դոլար, որը ուսանողները պատրաստ են վճարել, ն 3000 դոլար` ուսանողների տվյալ քանակության դասավանդման սահմանային ծախքերը: Այդ տար երությունը` 1000 դոլար, արտացոլում է մեկ ուսանողին կրթություն տալու սահմանային արտաքին օգտակարությունը: 21 կետում շուկայական հավասարակշռությունը նպաստում է դրական արտաքին էֆեկտների առաջացմանը` արտահայտված ՃՑ21Շ մակերեսով: Այդ էֆեկտների չափսը կազմում է 5 մլրդ դոլար (1000 դոլար ազմապատկած 5 մլն ուսանողներով): Թույլատրելով երրորդ անձանց փոխհատուցել ծախսերի մասը մեկ ուսանողին 1000 դոլարի չափսով, կարելի կլիներ ուսանողների թվաքանակը ավելացնել մինչն 6 մլն: 6 մլրդ դոլարը կտրվեր ուսանողներին ն կրթոջախներին երրորդ անձանց կողմից` որոնք այժմ մասնակցում են կրթական ծառայությունների առք-վաճառքին: Այդ վճարումները ներկայացված են Ք22ԷG մակերեսով: Արտաքին դրական էֆեկտի առկայության դեպքում ապրանքը կամ ծառայությունը վաճառվում ն գնվում են ավելի ցածր հավասարակշռության պայմաններում` համեմատած արդյունավետ ծավալին: Որպեսզի հասնել թողարկման արդյունավետ ծավալի, անհրաժեշտ է մշակել այնպիսի մեխանիզմ, որի միջոցով երրորդ անձինք` օգտվող արտաքին էֆեկտից, կարողանային ներդրում անել դրա ստացման ն օգտագործման մեջ: Երրորդ անձանց ներդրումների մի մասը կօգտագործվեր սպառողների կողմից վճարվող գնի իջեցման նպատակով, խթանելով ավելացող սպառումը: Մնացած մասը կօգտագործվեր սահմանային ծախքերի ցանկացած ավելացման փոխհատուցման նպատակով` խթանելով արտադրողներին ավելացնել արտադրանքի առաջարկը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների մեծ մասը հանդիսանում են անհատական օգտագործման ապրանքներ: Այդ ապրանքների հիմնական հատկություններն են.  աժանելիությունը` այսինքն` դրանք հանդես են գալիս ավականին մանր միավորների տեսքով, որպեսզի մատչելի լինեն անհատ

սպառողներին:  ացառման սկզ ունք` նրանք ովքեր ցանկանում են ն ի վիճակի են վճարել հավասարակշռված գին` ստանում են տվյալ արիքը, իսկ նրանք, ովքեր ի վիճակի չեն, կամ չեն ցանկանում վճարել տվյալ գինը, ացառվում են տվյալ ապրանքի կողմից առաջարկված օգուտ ստացողների թվից: Սակայն գոյություն ունեն ապրանքների ն ծառայությունների որոշ տեսակներ, որոնք շուկայական համակարգը ընդհանրապես նպատակ չունի արտադրել, քանի որ դրանց առանձնահատկությունները խիստ հակասում են անհատական սպառման ապրանքների յուրահատկություններին: Այդ արիքները կոչվում են հասարակական ապրանքներ ն ունեն 2 հիմնական հատկանիշ.  դրանք չեն աժանվում` քանի որ կազմված են այնպիսի մեծ միավորներից, որ չեն կարող վաճառվել անհատ սպառողներին:  դրանց վրա չի տարածվում ացառման սկզ ունքը, այսինքն` գույություն չունեն այնպիսի արդյունավետ մեթոդներ, որոնք թույլ կտան անհատներին ազատվել հասարակական արիքների օգտագործումից: Անհատական սպառման ապրանքներից օգուտի ստացումը հիմնված է դրանց գնման վրա, իսկ հասարակական արիքներրից օգուտ ստանում է հասարակությունը` այդ արիքների արտադրության արդյունքում: Հասարաական արիքի դասական օրինակ է հանդիսանում փարոսը: Դրա շինարարությունը կլինի տնտեսապես հիմնավորված, եթե օգուտները (նավախորտակումների նվազում) գերազանցեն արտադրական ծախսերին: Սակայն օգուտը, որը աժին է ընկնում փարոսի յուրաքանչյուր օգտագործողին, չի կարող փոխհատուցել նման մեծ ն ան աժանելի ապրանքի ձեռք երումը: Ամեն դեպքում, փարոսի շահագործումից հետո դրա ազդանաշանային լույսը հանդիսանում է կողմնորոշիչ ոլոր նավերի համար: Չկա այդպիսի մեթոդ, որը թույլ կտա որոշ նավերին ացառել օգտվել փարոսի օգուտից: Փարոսի լույսը երնում է ոլորին, ն եթե նավատերը չի ցանկանում վճարել դրա համար , հնարավոր չէ նրան արգելել օգտվելու փարոսի ազդանշաններից: Տնտեսագետները նման երնույթը անվանում են «ֆրիռայդերի» խնդիր (8 fr66-rid6r քroԵl6ո)` մարդիկ կարող են օգտվել որնէ արիքից, չկրելով դրա արտադրության որն է ծախքեր: Հաշվի առնելով, որ փարոսի ծառայությունները անհնար է արտահայտել գնով, ոչ էլ վաճառել, լիովին ակնհայտ է, որ մասնավոր ձեռնարկությունները ոչ մի շահ չունեն միջոցներ ուղղել դրանց շինարա285

րությանը: Այստեղ մենք գործ ունենք մի ծառայության հետ, որը երում է էական օգուտ, այց որի արտադրության վրա շուկան ռեսուրսներ չի հատկացնում: Որպեսզի հասարակությունը կարողանա օգտվել նման արիքներից, դրանք պետք է ապահովվի պետական հատվածը, որոնց արտադրությունը պետք է ֆինանսավորվի անհատական պարտադիր գանձումներից` հարկերի տեսքով: Դիտարկենք հասարակական արիքների պահանջարկի խնդիրը: Վերհիշենք, որ անհատական սպառման նշանակության ապրանքը աժանելի է, այսինքն` աղկացած է ավականաչափ մանր միավորներից, որպեսզի առանձին գնորդները կարողանան այն ձեռք երել: Բացի այդ, դրա վրա տարածվում է ացառման սկզ ունքը` նրանք, ովքեր ի վիճակի չեն կամ չեն ուզում վճարել, չեն ստանում ոչ մի օգուտ տվյալ ապրանքից: Սակայն, եթե նման մոտեցումը փորձենք կիրառել հասարակական ապրանքի հանդեպ, ապա լուրջ դժվարություն կառաջանա: Հասարակական ապրանքը աժանելի չէ, ն դրա վրա չի տարածվում ացառման սկզ ունքը: Եր ապրանքը արդեն թողարկվել է, սպառողներին, որոնք չեն վճարում արիքի դիմաց, անհնար է խոչընդոտել այդ արիքից օգտվելը: Քանի որ հավանական գնորդները օգուտ են քաղում հասարակական ապրանքից անկախ նրանից թե վճարել են դրա դիմաց, թե ոչ, նրանց իրական նախընտրությունները չեն արտահայտվում: Այսքանից հետնում է, որ հասարակական ապրանքի շուկայական պահանջարկի ցուցանիշներ կամ գոյություն չունեն, կամ ել դրանք չափազանց փոքր են: Ենթադրենք, որ ամ ողջ հասարակությունը աղկացած է երկու մարդուց. Հասարակական արիքների պահանջարկը

Գին

Ապրանքի քանակությունը, որի նկատմամ ներկայացված է պահանջարկ «Ա» սպառողի կողմից

Ապրանքի քանակությունը, որի նկատմամ ներկայացված է պահանջարկ «Բ» սպառողի կողմից

Այս ցուցանիշներից կազմվում են պահանաջարկի «ֆանտոմային» (մարդու կամ նրա մարմնի մի մասի մոդել նական մեծությամ ) կորեր, այն իմաստով, որ իրականում այդ երկու մարդկանց պահանջարկը առաջանում է շուկայում: Ենթադրենք, պետությունը որոշել է արտադրել 1 միավոր հասարակական ապրանք: Քանի որ չի կարելի կիրառել ացառման սկզ ունքը, ոչ «Ա»-ն ն ոչ էլ «Բ»-ն ինքնակամ կհամաձայնվեն վճարել այդ միավորի համար, քանզի կարող են օգտվել դրանից անվճար: Բացի այդ, «Ա»-ի ապրանքի սպառումը չի խանգարում «Բ»-ին նույնպես օգտվել դրանից: Սակայն ընդհանուր գումարը, որը «Ա»-ն ն «Բ»-ն պատրաստ են վճարել իրենցից յուրաքանչյուրի տվյալ ապրանքի միավորից օգտվելու հնարավորության համար, կարելի է որոշել աղյուսակի տվյալներից: «Ա»-ն պատրաստ է վճարել 4 դոլար ապրանքի առաջին միավորի համար, իսկ «Բ»-ն` 5 դոլար: Ընդհանուր 9 դոլարը այն գինն է, որը ամողջ հասարակությունը պատրաստ է վճարել հասարակական ապրանքի տվյալ քանակության համար: Երկրորդ միավորի համար հասարակությունը կվճարի 7 դոլար, ն այլն: Հաշվի առնելով կոլեկտիվ գինը, որը նրանք պատրաստ են վճարել տվյալ հասարակական ապրանքի յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորի համար, կարելի է կառուցել հասարակական ապրանքի ամ ողջական պահանջարկի գծապատկերը, փոխարենը գումարելով ապրանքների քանակությունը, որոնց նկատմամ ներկայացվել է պահանջարկ ցանկացած գնի պայմաններում: Որպեսզի ստանանք հասարակական ապրանքի հավաքական պահանջարկի կորը, անհրաժեշտ է գումարել «Ա» ն «Բ» պահանջարկի կորերը ուղղահայաց: «Բ»-ի հավաքական պահանջարկի կորը հիմնված է ապրանքի տար եր լրացուցիչ միավորների ենթադրական օգուտների դրամական արժեքի վրա, որոնք հավասարապես մատչելի են երկու անձանց միաժամանակ սպառելու համար: Սահմանային օգտակարության վայրընթաց նույթը պայմանավորված է սահմանային օգտակարության նվազման օրենքով` հասարակական ապրանքի հաջորդ միավորները երում են նախորդներից սակավ լրացուցիչ օգուտ: Այժմ պարզենք հասարակական արիքի օպտիմալ քանակությունը: Դրա համար անհրաժեշտ է անցկացնլ առաջարկի կոր, որի թեքությունը որոշվում է նվազող փոխհատուցման օրենքով ն արտացոլում սահմանային ծախքերը: Ենթադրենք, արտադրված է 2 մաիվոր արտադրանք, հավաքական պատրաստակամությունը վճարել երկրորդ

միավորի (7 դոլ.) դիմաց գերազանցում է տվյալ ապրանքի արտադրության սահմաանյին ծախքերը (3 դոլ.):Նման իրավիճակը նշանակում է այդ ապրանքի թերարտադրություն, իսկ հետնա ար ն դրա արտադրության մեջ ռեսուրսների թերներդրում: Մյուս կողմից, գումարը, որը «Ա» ն «Բ»-ն պատրաստ են վճարել հասարակական արիկքի 4-րդ միավորի դիամց (3 դոլ.) , տվյալ միավորի սահմանային ծախքերը ավելի ցածր են (7 դոլ.) , դրա համար 4-րդ միավորը նշանակում է այդ ապրանքի գերարտադրություն ն ռեսուրսների գերօգտագործում: Հասարակական ապրանքի օպտիմալ քանակությունը կազմում է 3 միավոր, եր սպառողները մաիսին պատրաստ են վճարել լրացուցիչ միավորի դիամաց` երկու սպառողների ընդհանուր օգուտը հենց համընկնում է այդ միավորի արտադրության սահմանային ծախքերին (5 դոլ.Հ 5 դոլ): Հետնապես, սահմանային օգուտի համապատասխանության սկզ ունքը սահմանային ծախքերին` օգտագործված հասարակական ապրանքի օպտիմալ քանակության որոշման նպատակով, համանման է ԽRՀԽՇ օրենքին:

Թեմա 21.Համաշխարհային էկոնոմիկան ն դրա խնդիրները Համաշխարհային տնտեսության առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ առքն ու վաճառքը այստեղ պետք է հաղթահարի պետական սահմանների պատնեշները, տար եր եկրների տնտեսական օրենսդրությունների տար երությունները ն գլխավորը` վճարման խնդիրները` կապված ազմաթիվ ազգային դրամանիշների առկայության հետ: Համաշխարհային տնտեսական հարա երությունների հիմքում ընկած է շուկայական տնտեսության հիմնարար սկզ ունքը` շահավետությունը: Տվյալ դեպքում փոխանակելով «իր» ապրանքի ավելցուկը` երկիրը ձեռք է երում իրեն անհրաժեշտ «ուրիշի» ապրանքը: 21.1.«Բացարձակ» ն «հարա երական» առավելություններ Միջազգային առնտրում յուրաքաչյուր երկիր ձգտում է իրացնել իր օ յեկտիվ առավելությունները: Այդ առավելություններն ընդունված է աժանել երկու խմ ի` .« ացարձակ» ն «հարա երական»: Բացարձակ առավելություններն այն եզակի նակլիմայական, հումքային ն աշխատանքային ռեսուրսների ամ ողջությունն է, որոնք տնօրինում է տվյալ երկիրը (օրինակ, նավթագազային հանքատեղեր կամ սուրճ մշակելու նակլիմայական պայմաններ ունեցող երկրները): Բացարձակ առավելությունների առկայությունը նշանակում է, որ տվյալ երկիրը «մենատեր է» դառնում որնիցէ ոլորտում, ինչը կանխորոշում է նրա արտադրության « նական» մասնագիտացման ուղղութունն` աշխատանքի միջազգային աժանման համակարգում: Հարա երական առավելությունները պայմանավորված են ոչ թե տվյալ երկրում արտադրության պայմանների եզակիությամ , այլ տարեր երկրներում միասեռ արտադրանքի արտադրման այլընտրանքային արժեքի մեծությունների համադրմամ : Այդ պատճառով հարա երական առավելություններն անվանում են նան «համեմատական առավելություններ»: Դիտարկենք հարա երական առավելությունները պայմանական օրինակով: Ենթադրենք, երկու ապրանք (Ճ ն Ց) կարելի է արտադրել երկու երկրներում, այց տար եր այլընտրանքային արժեքներով. «2» երկրում կարելի է արտադրել Ճ ապրանքի 5 միավոր կամ Ց ապրանքի 15 միավոր (այսինքն Ճ ապրանքի 1 միավորի այլընտրանքային արժեքը հավասար է Ց ապրանքի երեք միավորի), իսկ «Y» երկրում

կարելի է արտադրել Ճ ապրանքի 10 միավոր կամ Ց ապրանքի 5 միավոր (այստեղ Ճ ապրանքի 1 միավորի այլընտրանքային արժեքը հավասար է Ց ապրանքի 0.5 միավորի): Հետնա ար, «2» «Y» 1ՃՀ3Ց 1ՑՀ1/3Ճ

1ՃՀ0.5Ց 1ՑՀ2Ճ

Հարց է ծագում, ո՞ր երկրում է ավելի էժան Ճ ապրանքի մեկ միավորի արտադրությունը, իսկ որում` Ց ապրանքի միավորինը: Բերված տվյալներից երնում է, որ Ճ-ի այլընտրանքային արժեքը «2» երկրում կազմում է 3 Ց, իսկ «Y» երկրում` 0.5 Ց: Այդ պատճառով «Y» երկրին ձեռնտու է մասնագիտանալ Ճ ապրանքի արտադրության մեջ: Ց ապրանքի հետ կապված իրավիճակն այլ է` հարա երական առավելությունը պատկանում է «2» երկրին: Վերոհիշյալ պայմանական տվյալները կարելի է ներկայացնել արտադրական հնարավորությունների գծապատկերի միջոցով` համատեղելով յուրաքանչյուր երկրում Ճ ն Ց ապրանքների արտադրության այլընտրանքային արժեքները:

Գծապատկեր 21.1.

Հարա երական առավելությունների կորը Գծապատկերից երնում է, որ հարա երական առավելությունը կարտահայտվի յուրաքանչյուր «եռանկյան» մեծ էջով: Երկրների մեծամասնությունը մասնակցում է միջազգային առնտրին` հիմնվելով իր հարա երական առավելությունների վրա: Այդ առավելությունների արժանիքը դրանց ձնավորման ն զարգացման հնարավորությունն է: Ցանկացած երկրի պետական քաղաքականու290

թյան կարնոր խնդիրն է պահպանել ու երական առավելությունը:

ազմապատկել իր հարա-

21.2. Միջազգային առնտրի պետական կարգավորիչները Բոլոր երկրներում պետությունն ակտիվորեն կարգավորում է իր երկրի մասնակցությունը միջազգային առնտրում` փորձելով ուժեղացնել «պլյուսները» ն նվազեցել հնարավոր «մինուսները» (արտասահմանյան ֆիրմաների ճնշումները, հումքային ռեսուրսների չափազանց մեծ արտահանումը ն այլն): Նման կարգավորման հիմնական լծակներն են` «տարիֆները», «քվոտաները» ն «արտահանման սու սիդիանեը»: Տարիֆները` հարկերն են արտահանվող («արտահանման մաքսային տարիֆներ») ն ներմուծվող («ներմուծման մաքսային տարիֆներ») ապրանքների վրա: Տարիֆների փոփոխումը կիրառվում է երկու նպատակով` «ֆիսկալ» ն «հովանավորչական». ա) մաքսային տարիֆների ֆիսկալ քաղաքականությունը կոչված է մեծացնել պետության դրամական եկամուտները (ն արտահանման, ն ներմուծման տարիֆների արձրացման հաշվին), ) մաքսային տարիֆների հովանավորչական քաղաքականությունը վարվում է արտասահմանյան մրցակիցներից հայրենական արտադրողներին պաշտպանելու նպատակով, որի համար կիրառվում են ներմուծման մաքսային արձր տարիֆներ: Քվոտան պետության կողմից թույլատրված արտահանվող կամ ներմուծվող ապրանքների քանակն է: Սովորա ար քվոտավորումը կիրառվում է հովանավորչական քաղաքականության նպատակով: Արտահանման սու սիդիաները հայրենական արտադրանքն արտահանողների դրամական օժանդակությունն է, որի շնորհիվ նրանց հաջողվում է, չնայած արտադրության արձր ծախքերի, արտասահմանում վաճառել ապրանքն այնպիսի գնով, որ թույլ կտա մրցակցել այլ երկրի շուկայում (արտահանման սու սիդիաները եր եմն թույլ են տալիս վաճառել ապրանքը ծայրաստիճան ցածր գներով, ինչը ստացել է «դեմպինգ» անվանումը): Միջազգային առնտրում երկրի մասնակցության կարգավորումը մշտապես առաջացրել է հակասական գնահատականներ: Ոմանք անհրաժեշտ են համարում հայրենական արտադրողների ն նոր ճյուղերի պաշտպանումը, մինչդեռ ուրիշները գտնում են, որ արտաքին մրցակցության վտանգի ացակայությունը «հանգստացնում է» հայրենական արտադողներին: Արդյունքում հայրենական սպառողները

լրացուցիչ ծախսեր են կրում, քանի որ ստիպված են լինում ձեռք երել ավելի թանկ ն պակաս որակով հայրենական արտադրանքը: 21.3.Արժութային հիմնախնդիրներ Հայտնի է, որ ոլոր երկրներն ունեն իրենց դրամանիշները, այսինքն` ազգային արժույթը: Հենց այդ ազգային արժույթով է իրականացվում ներմուծվող ապրանքների վճարումը: Սակայն, օրինակ, ամերիկյան ֆիրման հայկական կոնյակի ներմուծման համար դրամով կվճարի միայն երկու դեպքում.  եթե դրամն արագ ն հեշտությամ վերածվի դոլարի (ֆիրման գտնվում է ԱՄՆ-ում ն արտադրական ծախսերի համար նրան դոլար է անհրաժեշտ),  դրամի փոխարկումը դոլարի կապահովի ֆիրմային եկամուտ` դոլարով, այլ ոչ թե վնաս: Ազգային արժույթների փոխարկելիությունը միջազգային առնտրի անհրաժեշտ պայմանն է (ճիշտ է, միջազգային առնտրային գործարքները հնարավոր են նան արտերի միջոցով, այց այդ ձնը սովորաար կիրառվում է արժութային պաշարների ացակայության դեպքում` ելնելով անելանելիությունից, որը ծայրաստիճան անարդյունավետ է): Երկար ժամանակ արժույթների փոխանակումն իրականացվում էր, այսպես կոչված, «կոշտ արժութային կուրսով», եր ազգային դրամական միավորների հարա երակցությունը սահմանվում ն պահպանվում էր պետությունների կողմից: Այժմ երկրների մեծամասնությունում ազգային արժույթների փոխանակումն իրականացվում է «լողացող արժութային փոխարժեքով», այսինքն` արժույթի շուկաներում առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցության տակ տարերայնորեն ձնավորված գնով: Եթե, օրինակ, արժույթային շուկայում օրը 1մլն. դոլարին հակադրված է 400 մլն. դրամ, ապա 1 դոլարը կարժենա 400 դրամ, իսկ եթե 100մլն. դոլարն հակադրվի 4մլն. դրամի, ապա 1 դրամը կարժենա 250 դոլար: Այսպիսով, որքան մեծ է արտասահմանյան ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց պահանջարկն ազգային արժույթի նկատմամ , այնքան արձր է դրա արժութային փոխարժեքը, իսկ որքան մեծ է ազգային արժույթի առաջարկը, այնքան ցածր է դրա փոխարժեքը: Բորսայում լինում են այնպիսի իրավիճակներ, եր կառավարությունը, ցանկանալով պահպանել ազգային արժույթի փոխարժեքը (կամ արտասահմանյան արժույթինը` կախված կոնկրետ իրավիճակից),

իրականացնում է արժութային շուկայում այդպես կոչված, «արժույթային ինտերվենցիա»: Օրինակ` որպեսզի պահպանվի դրանի փոխարժեքը, ՀՀ ԿԲ պետք է արժույթային շուկա հանի դոլարի մեծ քանակ` մեծացնելով դոլարի առաջարկը: Սակայն դա թանկ հաճույք է, այդ իսկ պատճառով` հազվադեպ: Մնում է պարզել, թե ինչպե՞ս է որոշվում ազգային արժույթների այս կամ այն հարա երակցությունը: Պատճառնները ազմաթիվ են (այդ թվում ն քաղաքական), այց գլխավորն այն է որ տվյալ երկրի արժույթի նկատմամ պահանջարկն արտացոլում է տվյալ երկրի ապրանքների նկատմամ «արտասահմանյան» պահանջարկը: Եթե արտասահմանյան գնորդները խուսափում են տվյալ երկրի ապրանքներց, ապա նրանք կխուսափեն նան այդ երկրի արժույթից: Եթե մենք ցանկանում ենք ունենալ փոխարկելի արժույթ, ապա պետք է զարգացնենք արտադրությունը: Ազգային դրամի արժութային փոխարժեքի նվազումը կոչվում է «դեվալվացիա», իսկ արձրացումը` «ռեվալվացիա»: Արդյո՞ք, պետք է ուրախանանք, եր ազգային դրամի արժույթային փոխարժեքը արձրանում է ն հուսահատվենք, եր նվազում է: Քանի որ արժույթների հարա երակցությունն ազդում է արտահանման ն ներմուծման գործառնությունների վրա, ապա դեվալվացիան ն ռեվալվացիան ունեն տար եր հետնանքներ: Դրամի արժութային փոխարժեքի նվազումը նշանակում է, որ այժմ 1 դոլարի դիմաց վճարում ենք, օրինակ, ոչ թե 300, այլ 600 դրամ: Արդյունքում դոլարի նույն գումարով հայկական շուկայում հնարավոր կլինի գնել ապրանքների կրկնակի քանակ: Արտահանումը ձեռնտու է դառնում ն աճում է ազգային արժույթի դեվալվացիայի դեպքում: Ընդհակառակը, դրամի արժութային փոխարժեքի աճը կնշանակի արտասահմանյան ապրանքների էժանացում, քանի որ դրամի նույն գումարով կարելի է ձեռք երել ներմուծվող ապրանքների ավելի մեծ քանակ: Հետնա ար, ռեվալվացիան խթանում է ներմուծումը: Այսպիսով, դեվալվացիայի դեպքում ձեռնտու է արտահանումը,, իսկ ռեվալվացիայի դեպքում ավելի ձեռնտու է դառնում ներմուծումը: Քանի որ ցանկացած երկրի համար կարնոր է ն արտահանումը, ն ներմուծումը, ապա կառավարությունը, կարգավորելով ազգային դրամի արժութային փոխարժեքը, կարող է անմիջականորեն ազդել արտահանման ն ներմուծման ծավալների վրա` օգտագործելով այդ ազդեցությունն արտաքին առնտրային հաշվեկշիռը արելավելու համար:

21.4.Վճարային հաշվեկշիռը ն դրա կարգավորումը Երկրների միջն ոլոր վճարային հարա երությունների տարեկան արդյունքն արտահայտվում է հանրագումարով, որը կոչվում է «վճարային հաշվեկշիռ»: Վճարային հաշվեկշիռի գլխավոր տարրն «առնտրային հաշվեկշիռն է»` տար երությունն ազգային արտահանման ն ազգային նեմուծման մեծությունների միջն, որն անվանվում է «զուտ արտահանում»: Այն կարող է լինել ացասական կամ դրական: Սակայն առնտրային հաշվեկշռից ացի վճարային հաշվեկշիռը ներառում է նան սալդո (տար երություն)` ըստ ինվեստիցիաների, փոխառությունների ն տոկոսների, ծառայությունների մատուցման (տրանսպորտային, փոստային), թոշակների, ժառանգման, զ ոսաշրջության ն այլն: Եթե տվյալ երկիր ավելի շատ դրամական միջոցներ են մտնում արտասահմանից, քան դուրս գալիս, ապա վճարային հաշվեկշիռը դառնում է դրական, որը թույլ է տալիս տար երության հաշվին ձեռք երել արտասահմանյան արժույթ: Եթե երկրից ավելի շատ դրամական միջոց է դուրս գալիս, քան մտնում արտասահմանից, ապա վճարային հաշվեկշիռը դառնում է ացասական (պակասուրդային): Այս դեպքում տար երությունը վճարվում է ազգային արժույթով, իսկ եթե այն փոխարկելի չէ` ոսկու պաշարների հաշվին: Կարնոր նշանակություն ունի ազգային արժույթի նկատմամ արտասահմանյան անկերի վստահությունը: Այդ վստահության ացակայության դեպքում սկսվում է ազգային արժույթից զանգվածային «ազատումը», դրա փոխարժեքն ընկնում է` առաջացնելով վճարային հաշվեկշռի պակասուրդ: Պետությունը տիրապետում է արտասահմանյան արժույթի ներհոսք ապահովող հզոր միջոցի` ազգային անկերում տոկոսադրույքի արձրացման: Բանկային արձր տոկոսադրույքն արտասահմանյան ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց համար ձեռնտու է դարձնում ինվեստիցիաները: Նրանք սկսում են գնել ազգային արժույթը, ինչը երում է դրա փոխարժեքի արձրացմանը, սակայն դժվարեցնում արտահանումը:

Առաջադրանքներ ն թեստեր սեմինար պարապմունքների համար 1. Տնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է. ա)արտադրությունը ն ապրանքների փոխանակումը, )ագրեգացված տնտեսական գործընթացները, գ)անսահմանափակ ռեսուրսների օգտագործումը, դ)կապիտալի իրացման մեխանիզմը: 2. Տնտեսագիտության տեսության առարկայի վերլուծության շրջանակներից դուրս է. ա)արտադրության գործոնների արդյունավետ օգտագործումը, )անսահմանափակ արտադրական ռեսուրսների կիրառումը, գ)պահանջմունքների անհատական ընտրության մեխանիզմը, դ)արտադրության ծախսերի մեծությունը: 3.Միկրոտնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է. ա)զ աղվածության հիմնախնդիրները տնտեսությունում, )գների ընդհանուր մակարդակը, գ)կոնկրետ ապրանքի արտադրությունը ն նրա գնի դինամիկան, դ)երկրի տնտեսության մասշտա ային արտադրությունը: 4 «Ինտենսիվ արտադրություն» նշանակում է. ա)օգտագործվող արտադրության միջոցների հավելաճ, )արտադրության նոր միջոցների հավելաճ, գ)արտադրական սարքավորումների արդյունավետ օգտագործում, դ)արտադրության գործընթացի արդյունավետ կազմակերպում: 5.«Արտադրություն» ն «տնտեսություն» հասկացությունների հարա երակցության մասին. ա)«արտադրությունը» Հ «տնտեսությանը», ) «արտադրությունը» » «տնտեսությունից», գ)«արտադրությունը» Հ «տնտեսությունից», դ)«արտադրությունը» ‡ «տնտեսությանը»: 6. «Արտադրության գործոնները». ա)ներուժային, )օգտագործված, գ)օգտագործվող, դ) արտադրության ապագա ռեսուրսներն են:

7.Արտադրության “չօտարվող” գործոններն են. ա)հողը, )աշխատանքը, գ)կապիտալը, դ)արտադրության յուրաքանչյուր գործոն: 8.Ռեսուրսների « ացարձակ» սահմանափակությունը պայմանավորված է. ա)ռեսուրսների անվերջանալիությամ , )ռեսուրսների չվերականգնմամ , գ)պահանջմունքների սահմանափակությամ , դ)պահանջմունքների անսահմանափակությամ : 9.Որոշակի ապրանքի արտադրության մաքսիմալացմանը զուգընթաց օգտագործվող ռեսուրսների արդյունավետությունը. ա)աճում է, )կրճատվում է, գ)կարող է ինչպես իջնել,այնպես էլ արձրանալ, դ)չի փոխվի: 10.Այլընտրանքային ծախքը են. ա)իրական, )պոտենցիալ, գ)չկայացած, դ)նվազագույն:

արտադրական ռեսուրսների ծախքերն

11.Տնտեսական արդյունավետությունը. ա)լրիվ զ աղվածության հասնելն է, )տնտեսական աճի աջակցելն է, գ)տնտեսական անվտանգությունն է, դ)արտադրության սահմանափակ ռեսուրսների նվազագույն հատույցի պայմաններում հասույթը առավելագույնի հասցնելն է: 12.Արտադրական հնարավորությունների կորի կառուցման ժամանակ ենթադրվում է, որ. ա)արդադրության ռեսուրսների քանակը սահմանափակ է,

)ռեսուրսների մի մասը գտնվում է պահուստում ն կօգտագործվի ապագա սերունդների կողմից, գ)տեխնոլոգիաների մակարդակը անընդհատ կատարելագործվում է, դ)վերը ոլոր թվարկվածները: 13.Արտադրական հնարավորությունների կորը ցույց է տալիս, որ. ա) միաժամանակ երկու ապրանքների արտադրության հարա րակցությունը առավելագույնն է, ) միաժամանակ երկու ապրանքների արտադրության հարա րակցությունը օպտիմալ է, գ) միաժամանակ երկու ապրանքների արտադրության հարա րակցությունը այլընտրանքային է, դ) միաժամանակ երկու ապրանքների արտադրության հարա րակցությունը նվազագույնն է:

եեեե-

14.Ինչը կտեղաշարժի երկիրը 1 վիճակից 2-ի. ա)արտադրության ոլոր գործոնների համամասնական աճը, )արտադրության գործոններից մի քանիսի աճը արտադրական ռեսուրսներից գոնե մեկի անփոփոխ ծավալի դեպքում, գ)միայն մեկ արտադրության գոր1 ծոնի ծավալի աճը,եր մնացած գործոնների ծավալները անփոփոխ են, դ)արտադրության ոլոր գործոնների համամասնական աճը` մնացած արտադրական ռեսուրսների ծավալները անփոփոխ մնալու դեպքում: 15.Արտադրական հնարավորությունների կորը պատկերում է. ա)կամ կարագի կամ թնդանոթի արտադրության այլընտրանքային գինը, )կարագի փոխարեն թնդանոթի արտադրության առավելությունը, գ)կարագի ն թնդանոթի գների միջն կախվածությունը, դ)կարագի պակասորդի աճի ազդեցությունը թնդանոթի արտադրության ծավալի վրա:

16.Նվազագույն գների դեպքում արդյունքի առավելագունի հասցնելը երկրի մասշտա ով նշանակում է. ա)լրիվ զ աղվածության հասնելը, )տնտեսական արդյունավետության արձրացումը, գ) նապահպանական անվտանգությունը, դ)տնտեսական աճի ապահովումը: 17.«ԴԴՏ» ԲԲ-ում աշխատում է 6 աշխատակից, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է մեկ օրում կարել 2 կոստյում կամ 6 տա ատ, որը կլինի կոստյումի այլընտրանքային արժեքը. ա)1/2, )1, գ)2, դ)3: 18.Արտադրության արդյունավետության անկման օրենքը. ա)կրում է ացարձակ նույթ, )կրում է հարա երական նույթ, գ)գործում է միայն առանձին երկրներում, դ)առկա է միայն շուկայական տնտեսությունում: 19.«Այլընտրանքային արժեքը» թողարկված ապրանքի համադրումն է. ա)նախկինում արտադրված ապրանքների հետ, )միաժամանակ արտադրվող ապրանքների հետ, գ)այն ապրանքների հետ, որոնք դեռ նոր պետք է արտադրվեն, դ)այն ապրանքների հետ,որոնք կարող էին արտադրվել, այց էլ չեն արտադրվի: 20.Երկրի տնտեսությունը գտնվում է արտադրական հնարավորությունների սահմանին,եթե. ա)աճում է արտադրության արդյունավետությունը, )արտադրական ռեսուրսները ամ ողջությամ են օգտագործվում, գ)ներդրումները գերազանցում են սպառողական ծախսերը, դ)առաջարկը համընկնում է պահանջարկի հետ: 21.ՇD հատվածը համարվում է. ա)այլընտրանքային գնի մեծություն, )այլընտրանքային ծախսերի մեծություն, գ)ապրանքի շուկայական գնի մեծություն,

դ)արդադրության ծախսերի մեծություն:

Ճ

Ը

D

22.Գրաֆիկում արտահայտված կորերից ո՞րն է ցույց տալիս Ճ ն Ց ապրանքների արտադրության վրա կատարվող ծախսերի միաժամանակ իջեցումը. Ճ ա)8 կորը, )Ե կորը, գ)Շ կորը, դ)դրանցից ոչ մեկը:

Ը

D

23.Շ կետից D կետը տեղաշարժվելու դեպքում ինչպիսի՞ն կլինի այլընտրանքային գնի մեծությունը.

Ճ

Ը D

60 80

24.Որքա՞ն անգամ արժե ավելացնել օգտագործվող ռեսուրսների քանակը, որպեսզի անարդյունավետ արտադրությունից (Էկետ) տեղաշարժվենք արդյունավետի (D կետ).

Ճ

D

E

7 14 28 25.Որքա՞ն անգամ ցիկլային ճգնաժամը կփոխեր օգտագործվող ռեսուրսների ծավալը համեմատած նրանց ելքային մեծության հետ (K կետից Լ կետը).

Ճ

K

L

26.Եթե Բ ապրանքի արտադրության ծախսերը աճել են կրկնակի, ապա ինչպե՞ս կփոխվի արտադրական հնարավորությունների կորը:Պատկերեք այն ն ցույց տվեք Բ ապրանքի արտադրության նոր հնարավոր առավելագույն ծավալի մեծությունը.

Ճ

27.Եթե օգտագործվող ռեսուրսների մեծությունը կրճատվել է երկակի, ապա ինչպիսի՞ն է Ճ ապրանքի արտադրության առավելագույն հնարավոր ծավալը.

Ճ

28.Գրաֆիկում պատկերված է. ա)պահանջարկի կորը, )առաջարկի կորը, գ)ֆիլիպսի կորը, դ)Լորենցի կորը:

թ

QD 29.Շուկայական տնտեսության պայմաններում ինչն է ամենից սահմանափակում գնորդի հնարավորությունները. ա)երկար հերթերը, ) ացառիկ ճաշակը, գ)ապրանքի չափանիշների վերա երյալ թերի տեղեկացվածությունը, դ)գինը: 30.Պահանջարկի կորի վրա դեպի ներքն տեղաշարժը կարող է երել. ա)սպառողների ճաշակի փոփոխության, )տվյալ ապրանքը օգտագործող սպառողների թվաքանակի աճի, գ)փոխլրացնող ապրանքի գնի կրճատումը, դ)տվյալ ապրանքի գնի իջեցումը:

31.Ապրանքի պահանջարկի մեծությունը որոշող գործոնն է. ա)գինը, )նորաձնությունը, գ)եղանակը, դ) նակչության եկամուտների մեծության փոփոխությունը: 32.Ի՞նչը կարող է պատճառ հանդիսանալ ապրանքի պահանջարկի կրճատման համար. ա)սպառողների եկամուտների կրճատումը, )փոխարինող ապրանքների գնի արձրացումը, գ)ապրանքի առաջարկի կրճատումը, դ)ապրանքի սպասվող գնի արձրացումը: 33.«Պահանջարկի օրենքը» նութագրում է. ա)պահանջարկի մեծության ուղիղ կախվածությունը գների մակարդակից, )պահանջարկի մեծության հակադարձ կախվածությունը գների մակարդակից, գ)գնի ուղիղ կախվածությունը պահանջարկի մեծությունից, դ)գնի հակադարձ կախվածությունը պահանջարկի մեծությունից: 34.Պահանջարկի փոփոխության դեպքում. ա)փոխվում է պահանջարկի մեծությունը, եր գինը չի փոխվում, )փոխվում է գինը,եր պահանջարկի մեծությունը չի փոխվում, գ)փոխվում է ն պահանջարկի մեծությունը, ն գինը, դ)չեն փոխվում ոչ պահանջարկի մեծությունը, ոչ գինը: 35.«Առաձգական պահանջարկ» նշանակում է. ա)գնի նվազագույն փոփոխությունը պահանջարկի մեծության առավելագույն փոփոխության դեպքում, )գնի առավելագույն փոփոխություն պահանջարկի մեծության նվազագույն փոփոխության դեպքում, գ)պահանջարկի մեծության առավելագույն փոփոխություն գնի նվազագույն փոփոխության դեպքում, դ)պահանջարկի մեծության նվազագույն փոփոխություն գնի առավելագույն փոփոխության դեպքում: 36.ՕdՀf (1/Ք) հանդիսանում է մաթեմատիկական արտահայտություն.

ա)պահանջարկի օրենքի, )առաջարկի օրենքի, գ)արտադրության արդյունավետության անկման օրենքի, դ)արտադրության աճող ծախսերի օրենքի: 37.Եր ք Հ109, իսկ ՕՏ Հ29,ապա. ա)պահանջարկը առաձգական է, )պահանջարկը ոչ առաձգական է, գ)առաջարկը առաձգական է, դ)առաջարկը ոչ առաձգական է: 38. Եր ք Հ109, իսկ ՕՏ Հ -209,ապա. ա)պահանջարկը առաձգական է, )պահանջարկը ոչ առաձգական է, գ)առաջարկը առաձգական է, դ)առաջարկը ոչ առաձգական է: 39.Գծապատկերում պատկերված է. ա)առաձգական պահանջարկի կորը, )ոչ առաձգական պահանջարկի կորը, գ)առաձգական առաջարկի կորը, դ)ոչ առաձգական առաջարկի կորը:

թ

40.Գծապատկերում պատկերված է. ա)առաձգական պահանջարկի կորը, )ոչ առաձգական պահանջարկի կորը, գ)առաձգական առաջարկի կորը,

Q5

դ)ոչ առաձգական առաջարկի կորը:

թ

QD 41.Եր երկու ապրանքներ փոխլրացնողներ են, առաջին ապրանքի գնի աճը կ երի. ա)երկրորդ ապրանքի պահանջարկի մեծացմանը, )երկրորդ ապրանքի պահանջարկի կրճատմանը, գ)երկրորդ ապրանքի առաջարկի կրճատմանը, դ)երկրորդ ապրանքի առաջարկի մեծացմանը: 42.Ինչպե՞ս կփոխվի ավտոմեքենայի անվադողերի գինը, եթե ենզինը թանկանա. ա)կաճի, )կկրճատվի, գ)կմնա անփոփոխ, դ)դրանք ոչ մի կերպ կապված չեն: 43.Ինչպիսի՞ տեղաշարժն է ցույց տալիս պահանջարկի մեծության կրճատումը. թ ա)Ճ  Ց, )Ճ  Տ, S D գ)Ճ  D, դ)Ճ  Է: Ճ

E

QD

44. Ինչպիսի՞ տեղաշարժն է ցույց տալիս պահանջարկի աճը. ա)Ճ  Ց, )Ճ  Տ, գ)Ճ  D, դ)Ճ  Է: 45.Ապրանքի նկատմամ պահանջարկը առաձգական է,եթե. ա)գնի մեծացման հետնանքով համախառն հասույթը կրճատվում է, ) գնի մեծացման հետնանքով եկամուտն է ավելանում, գ)գնի նվազման հետնանքով համախառն հասույթը կրճատվում է, դ)գնի նվազման հետնանքով եկամուտը կրճատվում է: 46.Ապրանքի գնի 59 կրճատման դեպքում նրա նկատմամ պահանջարկի ծավալը 89-ով ավելացել է,նշանակում է պահանջարկը. ա)ոչ առաձգական է, )առաձգական է, գ)միավոր առաձգական է, դ) ոլոր վերը նշված պատասխանները սխալ են: 47.Եթե ապրանքների ցանկացած քանակ վաճառվում է միննույն գնով,ապա պահանջարկը. ա) ացարձակ առաձգական է, )հարա երական առաձգական է, գ) ացարձակ ոչ առաձգական է, դ)հարա երական ոչ առաձգական է: 48.Պահանջարկի գնային առաձգականությունը կլինի արձր. ա)առաջին անհրաժեշտության ապրանքների համար,քան թե այլ ապրանքների համար, )այն դեպքում,եր սպառողները օգտագործում են այդ ապրանքը իրենց համար ավելի մեծ օգտակարությամ , գ)որքան մեծ լինեն արտադրության ծախսերը, դ)որքան քիչ անհրաժեշտ լինի ապրանքը սպառողին: 49. Ֆիրման արտադրում ն վաճառում է երկու տեսակ ապրանք` Ճ ն Ց: Ճ ապրանքն ունի ազմաթիվ փոխարինիչներ, իսկ Ց ապրանքը պերճանքի առարկա է: Ինչպես կփոխվի այս ապրանքների վաճառքից ստացվող հասույթը, եթե նրանց գները աճեն.

ա)Ճ ապրանքից ստացվող հասույթը կաճի, իսկ Ց-ից ստացվողը` կկրճատվի, )Ճ-ից ն Ց-ից ստացվող հասույթը կաճի, գ)Ճ-ից ստացվող հասույթը կկրճատվի, իսկ Ց-ից ստացվողը կաճի, դ)Ճ ն Ց ապրանքներից ստացվող հասույթը կկրճատվի: 50.Սրճարանի սեփականատերը` ունենալով ուժեղ մրցակից, զգուշանում է արձրացնել գները նույնիսկ 29-ով, պնդելով,որ այդ դեպքում կկորցնի իր հաճախորդների կեսին:Կարելի է ասել, որ տվյալ դեպքում պահանջարկը. ա)առաձգական է, )միավոր առաձգական է, գ)առաձգական չէ, դ) ացարձակ առաձգական է: 51.Եթե ոչ առաձգական ապրանքի գինը (ըստ պահանջարկի) 7 $-Ից ավելացել է 8$,ապա հասույթը. ա)կավելանա, )կնվազի, գ)չի փոփոխվի, դ)կ ացակայի: 52.Նշեք որ ապրանքի պահանջարկն է առաձգական. ա)հաց, )ադամանդե մատանի, գ)կաթ, դ)ասպիրին: 53.Պահանջարկի գնային առաձգականությունը չափվում է տոկոսային հարա երակցությամ . ա)գնի տար երությունը (փոփոխությունը) պահանջարկի մեծության տար երությանը (փոփոխությանը), )պահանջարկի մեծության տար երությունը (փոփոխությունը) գնի տար երությանը (փոփոխությանը), գ)գնի տար երությունը (փոփոխությունը) հասույթի ծավալի տարերությանը (փոփոխությանը), դ)հասույթի ծավալի տար երությունը (փոփոխությունը) գնի տարերությանը (փոփոխությանը):

54.«Պահանջարկային ժամանակաշրջանի» տնողության մեծացմամ պահանջարկի գնային առաձգականությունը կաճի որպես հետնանք. ա)գների ընդհանուր մակարդակի աճի, )փոխարինող ապրանքների հայտնվելով, գ)արտադրության ծավալի աճով, դ)սպառողների եկամուտների աճով: 55.Գյուղատնտեսական արտադրանքի պահանջարկը ոչ առաձգական է` այդ պատճառով լավ երքի դեպքում ֆերմերների եկամուտները. ա)աճում են, )կրճատվում են, գ)չեն փոխվում, դ)անկանխատեսելի են: 56.Եկամուտի նվազման ն պահանջարկի առաձգականության ացասական գործակցի դեպքում ըստ եկամուտի գնումների ծավալը. ա)կաճեն, )կկրճատվեն, գ)կմնան անփոփոխ, եթե պահանջարկը առաձգական է, դ)կմնա անփոփոխ:

թ

57.Գծապատկերում պատկերված է. ա)պահանջարկի կորը, )առաջարկի կորը, գ)ֆիլիպսի կորը, դ)Լորենցի կորը:

Q«

58.Գների աճի ն այլ հավասար պայմանների դեպքում առաջարկի օրենքը արտահայտվում է. ա)առաջարկի աճով, )առաջարկի անկումով, գ)առաջարկի մեծության աճով, դ)ձեռներեցի շահույթի անկումով:

59.Համաձայն առաջարկի օրենքի. ա) արձր գների դեպքում վաճառողները կառաջարկեն ավելի շատ ապրանքներ, քան ցածր գների դեպքում, )ցածր գների դեպքում գնորդները կգնեն ավելի շատ, քան արձր գների դեպքում, գ)գների փոփոխությունը քիչ է ազդում ապրանքի պահանջարկի փոփոխության վրա, դ)գնորդները կգնեն ավելի շատ ապրանքներ արձր գների դեպքում: 60. ՕՏ Հ f (ք) մաթեմատիկական արտահայտությունն է. ա)պահանջարկի օրենքի, )առաջարկի օրենքի, գ)արտադրության արդյունավետության անկման օրենքի, դ)արտադրության ծախսերի աճման օրենքի: 61.Ճ ապրանքի առաջարկի կորը կտեղաշարժվի աջ,եթե. ա)Ճ ապրանքի արտադրողները մոտ ապագայում սպասում են նրա գնի իջեցում, )արտադրողները որոշում են ընդունել սկսել այլ արտադրանքի թողարկում, գ)Ճ ապրանքի ինքնարժեքը նվազի, դ)ապրանքի գինը ընկնում է: 62.Ապրանքի արտադրության ծախսերը աճել են.դա կտեղաշարժի. ա)պահանջարկի կորը աջ վերն, )առաջարկի կորը աջ ներքն, գ)պահանջարկի կորը ձախ ներքն, դ)առաջարկի կորը ձախ վերն: 63.Շուկայական տնտեսությունում առաջարկի կրճատումը կ երի. ա)գների աճին, )հարկերի աճին, գ)կապիտալ ներդրումների ծավալի աճին, դ)խնայողությունների աճին: 64.Ապրանքի առաջարկի կրճատումը կ երի. ա)փոխլրացնող ապրանքների գների աճին,

)փոխարինող ապրանքների պահանջարկի աճին, գ)տնտեսությունում ճգնաժամի, դ)տնտեսությունում պետության միջամտության ուժեղացմանը: 65.«Առաջարկի» փոփոխության դեպքում. ա)փոխվում է առաջարկի մեծությունը, եր գները անփոփոխ են, )փոխվում է գինը, եր առաջարկի մեծությունն է անփոփոխ, գ)փոխվում է ն` առաջարկի մեծությունը, ն` գինը, դ)առաջարկի մեծությունը ն գինը չեն փոխվում: 66.«Առաջարկի առաձգականությունը» նշանակում է. ա)գնի նվազագույն փոփոխությունը առաջարկի մեծության առավելագույն փոփոխության դեպքում, )գնի առավելագույն փոփոխությունը առաջարկի մեծության նվազագույն փոփոխության դեպքում, գ)առաջարկի մեծության առավելագույն փոփոխությունը գնի նվազագույն փոփոխության դեպքում, դ)առաջարկի մեծության նվազագույն փոփոխությունը գնի առավելագույն փոփոխության դեպքում: 67.Առաջարկի գնային առաձգականությունը չափվում է տոկոսային արտահայտությամ . ա)գնի փոփոխությունը առաջարկի մեծության փոփոխությանը, )առաջարկի մեծության փոփոխությունը գնի փոփոխությանը, գ)գնի փոփոխությունը ծախսերի մեծության փոփոխությանը, դ)ծախսերի մեծության փոփոխությունը գների փոփոխությանը: 68.Բացարձակ առաձգական առաջարկը գծապատկերում պատկերվում է. ա)ուղղահայաց գծով, ) ացասական թեքվածությամ գծով, գ)հորիզոնական գծով, դ)դրական թեքվածությամ գծով: 69.Գնային մեխանիզմը ապահովում է. ա)արտադրողների անձնական ազատությունը, )ռեսուրսների արդյունավետ աշխումը, գ)եկամուտների համահարթեցումը, դ)տնտեսության կայուն զարգացումը:

70. Փողային նվագախմ ի ելույթների պահանջարկի անաձնն է` Օd Հ12-Ք, իսկ առաջարկինը` ՕՏ Հ 7Ք-12, որտեղ Ք-ն ելույթներից ստացվող հոնորարն է:Գտնել հավասարակշռված հոնորարը ն ելույթների քանակը. Քհավ. Հ __________, Օհավ. Հ __________________: 71.Ելնելով նախորդ խնդրի պատասխանից պատկերացրեք նոր իրավիճակ շուկայում, եթե պետությունը սահմանի գինը 500 դրամ: Դեֆիցիտ Հ__________________, Ավելցուկ Հ __________________: 72.Գրիչի գինը 50-ից 70 դրամի մեծացնելու դեպքում նրա նկատմամ պահանջարկը կրճատվել է 50-ից մինչն 40 հատի: Արդյոք առաձգական է գրիչի գինը 70 դրամի դեպքում: Ընդգծեք: Այո Ոչ Էd Հ _____________: 73.Գրքի գինը 100-ից 90 դրամի իջեցնելու դեպքում նրա նկատմամ առաջարկը կրճատվել է 200-ից 180 դրամի:Արդյոք առաձգական է գրքի առաջարկը: Ընդգծեք: Այո Ոչ Էd Հ _____________: 74.200 դրամի եկամուտի դեպքում կարպետի պահանջարկը հավասար է 5-ի,իսկ 300 դրամի եկամուտի դեպքում` 8-ի:Կարպետի գինը անփոփոխ է: Համարվու՞մ է այն ապրանք (ընդգծեք). առաջին անհրաժեշտության, պերճանքի, «անորակ» արիքի: 75.2 ն Y ապրանքները համարվում են փոխարինողներ:Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե այլ հավասար պայմաններում մեծացնենք 2 ապրանքի գինը: Պատկերեք այն գրաֆիկորեն.

թ

Q5

76.Պահանջարկի գերազանցումը առաջարկին հետնանք է. ա)գների աճի, )առաջարկի աճի, գ)գների նվազման, դ)առաջարկի կրճատման: 77.Առաջարկի գերազանցումը պահանջարկին հետնանք է. ա)գների նվազման, )պահանջարկի նվազման, գ)գների աճի, դ)պահանջարկի աճի: 78.Ա կետը օրդինատների առանցքի վրա ցույց է տալիս. ա)պահանջարկի ն առաջարկի հավասար մեծություններ, )հավասարակշված գնի մակարդակ, գ)արտադրության հավասարակշռված ծավալ, դ)եկամուտի սահմանային չափ:թ

Ճ

79.Ա կետը ա ցիսների առանցքի վրա ցույց է տալիս. ա)պահանջարկի ն առաջարկի հավասար մեծություններ, )հավասարակշված գնի մակարդակ, գ)արտադրության հավասարակշռված ծավալ, դ)եկամուտի սահմանային չափ:

Q(d , 5 )

թ

Ճ

Q(d , 5 )

80.Շուկան գտնվում է հավասարակշռված վիճակում, եթե. ա)պահանջարկի ծավալը հավասար է սպառման ծավալին, )պահանջարկի ծավալը հավասար է առաջարկի ծավալին, գ)առաջարկի ծավալը հավասար է արտադրության ծավալին, դ)սպառման ծավալը հավասար է արտադրության ծավալին: 81.Աղյուսակ 1-ի տվյալների հիման որոշեք. եր մեկ տուփ սուրճի գինը 8$ է,շուկան նորոշվում է որպես. ա)դեֆիցիտային, )հավասարակշռված, գ)գերարտադրության, դ)տվյալները ավարար չեն: 82.Աղյուսակի տվյալների հիման վրա որոշեք հավասարակշռված գինը. ա)8$, )169, գ)24$, դ)32$: Տուփի շուկայական գինը

Պահանջարկի ծավալը (տուփերի քանակը)

Առաջարկի ծավալը (տուփերի քանակը)

83.Պահանջարկի ն առաջարկի միաժամանակ կրճատումը երում է. ա)հավասարակշռված գնի կրճատմանը, )հավասարակշռված գնի աճին, գ)հավասարակշռված ապրանքի քանակի կրճատմանը, դ)ն` գնի, ն` հավասարակշռված ապրանքի քանակի կրճատմանը: 84.Եթե ապրանքի առաջարկը ն պահանջարկը աճում են հավասարաչափ, ապա. ա)հավասարակշռված գինը չի փոխվում, իսկ հավասարակշռված քանակը աճում է, )հավասարակշռված գինը աճում է, իսկ հավասարակշռված

քանակը չի փոխվում, գ)հավասարակշռված գինը կրճատվում է, իսկ հավասարակշռված քանակը աճում է, դ)հավասարակշռված գինը ընկնում է, իսկ հավասարակշռված քանակը աճում է: 85.Եթե ապրանքի գինը ցածր է պահանջարկի ն առաջարկի կորերի հատման կետից,ապա. ա)առաջանում է ավելցուկ, )առաջանում է պակասորդ, գ)աճում է գործազրկությունը, դ)ընկնում է գինը: 86.Ինչպե՞ս կփոխվի հավասարակշռված վիճակը միաժամանակ սպառողների եկամուտի աճի ն արտադրության միավորի վրա ծախսերի աճի արդյունքում:Պատկերեք այն գրաֆիկորեն.

ԵY

D1 Q» 87.Կառավարությունը` ենթարկվելով արտադրողների պահանջներին, վարչականորեն սահմանել է գների նվազագույն մակարդակ: Որոշեք հետնանքները. ա)կառաջանա պակասորդ, )կառաջանա գերարտադրություն, գ)կսահմանվի նոր հավասարակշռություն, դ)կ արձրանա արեկեցությունը: 88.Եթե ապրանքի շուկայական գինը ապա դա նշանակում է, որ.

արձր է հավասարակշռվածից,

ա)ապրանքի գերարտադրւթյուն է, )կառաջանա պակասորդ, գ)կաճի ապրանքի գինը, դ)պետք է ավելացնել ապրանքի արտադրությունը: 89.Եթե ապրանքի պահանջարկը ոչ առաձգական է, ապա ինչպե՞ս կփոխվի պահանջարկի ծավալը արիքի գնից 79-ով իջնելու դեպքում:Նշանակենք. 79-ից ավել 79-պակաս կաճի_______________________________, կնվազի_____________________________: 90.Գոյություն ունեն ապրանքի գնի ն պահանջարկի մեծության հետնյալ հարա երակցությունները:Ո՞ր գների միջակայքում ապրանքի պահաջարկի առաձգականությունը հավասար կլինի 1-ի: Նշեք ճիշտ պատասխանները. 10-9

10-8

Գին Պահանջարկ

10-7

9-8

9-7

8-7 10:

91.Տնտեսագիտության տեսության մեջ «սահմանային» հասկացությունը նշանակում է. ա)նշանակալից տնտեսական մեծության չափման փոփոխություն, )այլընտրանքային տնտեսական մեծության չափման փոփոխություն, գ) լրացուցիչ տնտեսական մեծության չափման փոփոխություն, դ) սահմանային տնտեսական մեծության չափման փոփոխություն: 92.«Սահմանային օգտակարությունը» արտահայտում է. ա) արիքի օգտակարության ն քանակի միջն ուղիղ կախվածություն, ) արիքի օգտակարության ն քանակի միջն հակադարձ կախվածություն, գ) արիքի քանակի ն օգտակարության միջն ուղիղ կախվածություն, դ) արիքի քանակի ն օգտակարության միջն հակադարձ կախվածություն:

93.Թվարկված պնդումներից ո՞րն է ճիշտ. ա)ապրանքի յուրաքանչյուր հաջորդ միավորից ստացված օգտակարությունը նվազում է ձեռք երվող ապրանքների քանակությանը զուգընթաց, )ձեռք երվող ապրանքների օգտակարությունը նվազում է սպառողի եկամուտների աճին զուգընթաց, գ)ձեռք երվող ապրանքների օգտակարությունը որոշվում է սպառողի ճաշակների փոփոխություններով, դ)ապրանքի օգտակարությունը նվազում է դրանց գների աճին զուգընթաց: 94.Սպառողական վարքի տեսությունը ենթադրում է, որ սպառողը ձգտում է առավելագույնի հասցնել. ա)ընդհանուր օգտակարությունը, )միջին օգտակարությունը, գ)սահմանային օգտակարությունը, դ)նշվածներից յուրաքանչյուրը: 95.Անտար երության կորի վրա գտնվող ցանկացած կետ նշանակում է. ա)դրամական եկամուտի միննույն մակարդակ, )պահանջմունքների ավարարման միննույն մակարդակ, գ)պահանջմունքների ավարարման տար եր մակարդակ, դ)պահանջմունքների ավարարման ն դրամական եկամուտի միննույն մակարդակ: 96.Սպառողի եկամուտի աճը ցույց է տալիս շարժը. ա)ՃK , )ՃՇ, êնուն¹ գ)GԷ, դ)ՃԷ:

E K

ի Ճ

Ը

ºրկարաÅամկետ ûգտագործման աåրանùներ

97.Եկամուտի էֆեկտը տեղի կունենա. ա) եր եկամուտի նվազման դեպքում մարդիկ ավելի քիչ քանակության ապրանքներ են գնում, ) եր եկամուտի ավելացման դեպքում մարդիկ գնում են որոշ ապրանքներ ավելի քիչ թվով, գ) եր եկամուտը կայուն է,մարդիկ գնում են ավելի շատ էժան ապրանքներ` չփոքրացնելով այլ արիքների ձեռք երման ծավալները, դ) ոլոր նշված դեպքերում: 98.Գծապատկերի ո՞ր կետերում Ճ ն Ց ապրանքներից ստացվող ընդհանուր օգտակարւթյունը միննույնն է. ԿԵտեր______________________:

Ճ

L

D

E K Ը

99.Նախորդ առաջադրանքում տրված գծապատկերի վրա հիմնվելով` ցույց տվեք այն կետը, որտեղ սպառողը հասնում է ամենա արձր ընդհանուր օգտակարության Ճ ն Ց ապրանքները սպառելիս: Կետեր_________________: Այդ գծապատկերի հիման վրա գտեք նան այն կետը, որը ցույց է տալիս Ճ ն Ց ապրանքների սպառումից ստացվող առավելագույն ընդհանուր օգտակարությունը` սպառողի ունեցած եկամուտի դեպքում: 100.Եթե սպառողի եկամուտը 100 դրամ է, ապա ո՞րքան կլինեն Ճ ն Ց ապրանքների գները, եթե գծապատկերում նշված է յուջեի գիծը. ՔՃ Հ______________,

ՔՑ Հ______________:

Ճ

101. 100 առաջադրանքի գծապատկերում պատկերեք փոփոխությունը գների ինֆլյացիոն աճի դեպքում:

յուջեի գծի

102.Գծապատկերում պատկերեք սպառողի յուջետային գծի դիրքի փոփոխությունը, եթե տեղի ունենա ապրանքի գների 50 9 նվազում:

Ճ

10 15

103.Գծապատկերում ցույց է տրված, թե ինչպես է փոխվում թեյի ն ուտեր րոդի սահմանային օգտակարությունը կախված սպառվող արիքների քանակից: Բարիքների ի՞նչ խում պետք է ընտրի սպառողը, եթե ցանկանում է խմել 3 աժակ թեյ.

ԽՍ

Âեյ Օ

8 7 6 5 4 3 2 1 0

Բուտերµրոտներ

3 4 5

Օ

104.Տրված են սպառողի նախընտրությունները: Հաշվել 4 միավոր արիքի սպառման սահմանային օգտակարությունը: Բարիքի քանակը Ընդհանուր օգտակարությունը 100 120 115 153: 4 միավոր արիքը__________________: 105.Ճ քաղաքացու համար 2000 դրամ արժեցող հացը երում է 20 միավոր ավարարություն: Ո՞րքան ավարարություն կ երի նրան 5000 դրամ արժեցող կաթի սպառումը, եթե նա գտնվում է հավասարակշռված վիճակում: 106.Այս նութագրիչներից ո՞րն է հակասում «մրցակցային շուկա» հասկացությանը. ա)տնտեսական իշխանության դիֆուզիան, )վաճառողների մեծ թիվը, գ) ազմաթիվ գնորդների առկայությունը, որոնք ներկայացնում են պահանջարկ ոլոր ապրանքների համար, դ)արտադրողների համար տվյալ շուկա համեմատա ար ավելի հեշտ մուտք: 107.Կատարյալ մրցակցային շուկան նորոշվում է. ա)պահանջարկի հորիզոնական կորով, )պահանջարկի ուղղահայաց կորով, գ) ացասական թեքվածության պահանջարկի կորով, դ)դրական թեքվածության պահանջարկի կորով:

108.«Գնային խտրականություն» քաղաքականությունը օգտագործվում է. ա)կատարյալ մրցակցության պայմաններում, )եր տվյալ ապրանքի գնորդների խում ը տար երվում են ըստ գնային առաձգականության, գ)եր ապրանքները տար երվում են ըստ որոկական նութագրիչների, դ)ըստ վաճառքի ծավալների վաճառողների տար երակման պայմաններում: 109.Մոնոպոլիաների ընդհանուր եկամուտը կլինի առավելագույնը, եթե. ա)պահանջարկի գնային առաձգականության գործակիցը մեծ է մեկից, )պահանջարկի գնային առաձգականության գործակիցը փոքր է մեկից, գ)պահանջարկի գնային առաձգականության գործակիցը հավասար է մեկի, դ)պահանջարկի գնային առաձգականության գործակիցը հավասար է զրոյի: 110.Շուկայական տնտեսության ռազմավարությունը եկամուտների ոլորտում. ա) ոլորը չեն կարող լինել հարուստ, այց ոչ ոք չպետք է լինի աղքատ, )թող ոլորին հավասար հասնի, գ)միայն համատեղ կարելի է խուսափել աղքատությունից, դ)ով չի աշխատում, նա չի ուտում: 111.Շուկայական եկամուտ ստացողներին հուզում է. ա)իրենց եկամուտների աղ յուրների հուսալիությունը, )դրանց օգտագործման արդյունավետությունը, գ)հարկային եռի արդարացիությունը, դ) ոլոր 3 թվարկածները: 112.Եկամուտը. ա)շահույթն է,որը ստանում են իրավա անական կամ ֆիզիկական անձինք, )շուկայական տնտեսության սու յեկտների գործունեության

արդյունքների դրամական գնահատումն է, գ)դրամն է, որը օրինական դրվում է անհատների կամ ձեռնարկությունների տրամադրության տակ, դ)դրամն է, որը օրինականորեն ստանում են անհատներն ու ձեռնարկությունները աշխատանքային ջանքների արդյունքում: 113.Եկամուտի ստացման պայմանը համարվում է. ա) տնտեսական կյանքում հասարակության արդյունավետ մասնակցությունը , )արտադրության վրա ծախսված աշխատանքը, գ)ցանկացած ձեռնարկատիրական գործունեությունը, դ)սեփական ձեռնարկության գրանցումը: 114.Շուկայական գործունեության արդյունքներից եկամուտի ուղիղ կախվածությունը նորոշ է. ա)ձեռներեցներին, ) ազմազավակ ընտանիքներին, գ)հասարակության տնտեսական կյանքի ցանկացած սու յեկտներին, դ)գործազուրկներին, ուրիշի խնամքի տակ գտնվողներին: 115.Եկամուտները համարվում են շուկայական. ա)միայն ձեռներեցներինը, )միայն վարձու աշխատողներինը, գ)թոշակառուներինը, դ)արտադրության գործոնների ոլոր սեփականատերերինը: 116.Շուկայական եկամուտների ձնավորումը արդյունք է. ա)շուկայական տնտեսությունում ապրանքների ն ծառայությունների առաջարկի ն պահանջարկի փոխազդեցության, )երկրում գործող նորմերի, օրենքների, գ)ձեռներեցների ջանքերի, դ)պետության գործունեության: 117.Ֆունկցիոնալ (գործառնական) աշխման եկամուտները ստանում են. ա)արտադրության գործոնների սեփականատերերը, )գործազուրկները,

արդյունքում

գ)անաշխատունակները, դ) ոլոր նշվածները: 118.Եկամուտների ուղղահայաց աշխումը. ա)արտադրության գործոնների սեփականատերերի միջն համախառն եկամուտների աշխումն է, )եկամուտների հետ կապված պետության վերա աշխողական միջամտության արդյունքն է, գ)համախառն եկամուտների աշխումն է նրանց միջն, ովքեր արդեն չեն աշխատում կամ էլ չեն կարող աշխատել, դ)համախառն եկամուտի աշխումը չուննորների ն քիչ ուննորների միջն: 119.Լորենցի կորը նութագրում է. ա)տրանսֆերտային վճարների աշխումը, )մեկ ընտանիքին ընկնող միջին եկամուտը, գ)եկամուտների իրական աշխումը, դ)մեկ մարդուն ընկնող տնօրինելի եկամուտը: 120.Գծապատկերում պատկերված է. ա)պահանջարկի կորը, Y )առաջարկի կորը, գ)ֆիլիպսի կորը, դ)լորենցի կորը:

ի

N

121.Եթե Լորենցի կորը համընկնում է կոորդինատների առանցքի հետ, ապա եկամուտների աշխումը. ա) ացարձակ հավասարաչափ է, )հարա երական հավասարաչափ է, գ) ացարձակ անհավասարաչափ է, դ)հարա երական անհավասարաչափ է:

122.Ցույց տվեք գծապատկերում, թե ինչպես կփոխվի Լորենցի կորի դիրքը, եթե երկրում առկա է հիպերինֆլյացիա ն արտադրության ծավալների անկում.

Y

ի

Բնակãություն

123.Նախորդ խնդրի գծապատկերի վրա պատկերեք Լորենցի կորի փոփոխությունը եկամուտների վրա պրոգրեսիվ հարկերի մեծացման արդյուքում: Նշանակեք այդ կորը 2: 124.Բնակչության համեմատվող խմ երից յուրաքանչյուրի վիճակը ավելի ամ ողջությամ արտացոլում է. ա)մարդկանց տվյալ խմ ի միջին աշխատավարձը, )այդ խմ ի հետ առնչվող ընտանիքի համախառն եկամուտը, գ)տրանսֆերտային վճարումների միջին չափը, որը ստանում են ընտանիքները, դ)ընտանիքի մեկ անդամին ընկնող տնօրինելի եկամուտը: 125.Զուտ անձնական (կամ տնօրինվող) եկամուտի խնայողության ն սպառման միջն հարա երակցությունը որոշվում է. ա)ընտանիքի գլխավորի որոշմամ , )եկամուտների չափերով, գ)ապագայի հետ կապված ընտանիքի ծրագրերով, դ)եկամուտի չափերով ն անկային տոկոսադրույքի մակարդակով: 126.Սպառողական ծախսերի շուկաներից ո՞րում է եկամուտ ստացողը տիրապետում ազատության ամենափոքր աստիճանի. ա)երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների շուկայում, )կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքների շուկայում, գ)ծառայությունների շուկայում, դ)հումքի շուկայում:

127.Տնտեսական ճգնաժամերի դեպքում հաճախ հայտնա երվում են իրացման դժվարություններ. ա)երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների, )ծառայությունների, գ)կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքների, դ)հումքի: 128.Անվանական եկամուտը. ա)ապրանքների ն ծառայությունների այն քանակն է, որը կարելի է ձեռք երել ստացված դրամական եկամուտի միջոցով, )եկամուտն է դրամական ձնով, գ)դրամական եկամուտն է հանած հարկերը, դ)դրամական եկամուտի այն մասն է, որն ուղղված է սպառման համար: 129.Իրական եկամուտը. ա)ապրանքների ն ծառայությունների այն քանակն է, որը կարելի է ձեռք երել ստացված դրամական եկամուտի միջոցով, )եկամուտն է դրամական արտահայտությամ , գ)դրամական եկամուտն է հանած հարկերը, դ)դրամական եկամուտի այն մասն է, որը նախատեսված է սպառման համար: 130.Զուտ տնօրինելի եկամուտը. ա)ապրանքների ն ծառայությունների այն քանակն է, որը կարելի է ձեռք երել ստացված դրամական եկամուտի միջոցով, )եկամուտն է դրամական արտահայտությամ , գ)դրամական եկամուտն է հանած հարկերը, դ)դրամական եկամուտի այն մասն է, որը նախատեսված է սպառման համար: 131.Անվանական եկամուտի աճի հիմնական հետնանքներն են. ա)ընթացիկ սպառման առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գների աճը, )պահանջարկը դառնում է ավելի միակողմանի, գ)կտրուկ ընկնում է խնայողությունների նորման, դ)աստիճանա ար աճում է առաջին անհրաժեշտության ապրանքների պահանջարկը, այնուհետն` երկարաժամկետ օգտագործմանը ն ծառայությունները:

132.Կյանքի որակը ավելի ամ ողջական կարող է գնահատվել. ա)ծախսերի կառուցվածքում առաջին անհրաժեշտության ապրանքների տեսակարար կշռով, )եկամուտի մեջ կոմունալ ծառայություններին ընկնող ծախսերի աճով, գ)անվանական եկամուտի փոփոխությամ , դ)իրական եկամուտով: 133.Սպառողական ծախսերը աճում են անվանական եկամուտներից արագ, եթե. ա)կրճատվում են խնայողությունները, )ավելանում է ապառիկային առնտուրը, գ)ծախսվում են նախկինում կատարված խնայողությունները, կրճատվում են ընթացիկները, ավելի շատ ապրանքներ են վաճառվում ապառիկային պայմաններում, դ)այդպիսի ան չի կարող լինել ընդհանրապես: 134.Չափավոր ինֆլյացիայից շահում է. ա)գնորդը, )պետական յուջեն, գ)վարկատուն, դ)արտադրողը: 135.Ինֆլյացիայից շահում են. ա)կայուն եկամուտ ունեցող մարդիկ, )սպառողները, գ)վարկատուները, դ)պարտապանները: 136.Եկամուտների վերա աշխման պետության ուղղակի միջոցառումներն են. ա) սոցիալապես կարնոր արտադրանքի գների կարգավորումը, ) պրոգրեսիվ հարկումը, գ)տրանսֆերտային վճարումները, դ)ավանդների տոկոսադրույքի փոփոխությունը: 137.Եկամուտների վերա աշխման պետության անուղղակի միջոցառումներն են. ա)սոցիալապես կարնոր արտադրանքի գների պետական կարգավորումը,

)ֆիքսված եկամուտների ինդեքսավորումը, գ) ոլոր ձեռնարկություններում պարտադիր նվազագույն աշխատավարձի օրենսդրական սահմանումը, դ) նակչության որոշակի խմ երին դոտացիաների տրամադրումը: 138.Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրի կառավարության դիրքորոշումը սոցիալական ոլորտի նկատմամ կայանում է նրանում, որ. ա)ապահովել եկամուտների հավասարությունը, )խուսափել չուննորների նկատմամ խնամառական վերա երմունքից, չազդել ձեռներեցների տնտեսական ակտիվության վրա, գ)չմիջամտել եկամուտների աշխմանը, դ)թող ամեն ինչ որոշի շուկան: 139.Խնայողությունների մեծությունը. ա)տոկոսի նորմայի ուղիղ ֆունկցիան է, )տոկոսի նորմայի հակադարձ ֆունկցիան է, գ)ամ ողջական պահանջարկի ուղիղ ֆունկցիան է, դ)ամ ողջական առաջարկի հակադարձ ֆունկցիան է: 140.Ներդրումների մեծությունը. ա)տոկոսի նորմայի ուղիղ ֆունկցիան է, )տոկոսի նորմայի հակադարձ ֆունկցիան է, գ)ամ ողջական պահանջարկի ուղիղ ֆունկցիան է, դ)ամ ողջական առաջարկի հակադարձ ֆունկցիան է: 141.«Սահմանային եկամուտը» պայմանավորված է. ա)արտադրության սահմանային ծախքերով, )արտադրության սահմանային ծավալով, գ)ապրանքի սահմանային օգտակարությամ , դ)սահմանային պահանջարկով: 142.«Սահմանային եկամուտը» ձեռք է երվում հետնյալ պայմաններում ` ա)լրացուցիչ եկամուտը գերակշռում է լրացուցիչ ծախսերը, )լրացուցիչ եկամուտը ն լրացուցիչ ծախսերը հավասար են, գ)լրացուցիչ ծախսերը գերակշռում են լրացուցիչ եկամուտները, դ) ոլոր պատասխանները սխալ են:

143.Արտաքին ն ներքին ծախքերի միջն սկզ ունքային տար երությունը կայանում է նրանում, որ. ա)ներքին ծախքերը չեն կարող հաշվարկվել դրամական արտահայտությամ , )արտաքին ծախքերը հաշվի չեն առնում, իսկ ներքին ծախքերը հաշվի են առնւմ սարքավորումների վրա կատարած ծախսերը, գ)արտաքին ծախքերի փոփոխությունը կապված է ֆիրմայի անկային հաշվում դրամի շարժով, իսկ ներքինը` ոչ, դ)արտաքին ծախքերը չափվում են ներդրվող ռեսուրսների օգտագործման այլընտրանքային միջոցների տեսանկյունից: 144.Արտադրության հաստատուն ծախքերն են. ա)տրանսպորտի սպասարկման ծախսերը, )կառավարիչի աշխատավարձը, գ) անվորների աշխատավարձը, դ)նորմալ շահույթը: 145.Արտադրության փոփոխուն ծախքերն են. ա)հումքի դիմաց վճարը, )նորմալ շահույթը, գ)սեփական ռեսուրսների չվճարված ծախքերը, դ)ռեսուրսների օգտագործման այլընտրանքային միջոցների հետ կապված դրամական վճարումները: 146.Տնտեսական ծախքեր հասկացությունը նշանակում է, որ. ա)անհրաժեշտ է հաշվի առնել արտադրությունում ներդրվող ոլոր գործոնների այլընտրանքային ծախսերը, )հաշվապահական շահույթը գերազանցում է դրանք ներքին ծախքերի մեծության չափով, գ)արտադրությունը իրականացվում է նվազագույն ծախսերով, դ)սեփական ռեսուրսների արժեքը չպետք է ներառվի ծախքերում: 147.Հաշվապահական շահույթը տար երությունն է. ա)հասույթի ն ներքին ծախքերի միջն, )հասույթի ն նորմալ շահույթի միջն, գ)հասույթի ն արտաքին ծախքերի միջն, դ)հասույթի ն արտաքին ու ներքին ծախքերի գումարի միջն:

148.Թվացյալ «տնտեսական ծախքերը». ա)ապրանքի արտադրության ուղղակի ծախքերն են, )ապրանքի արտադրության անուղղակի ծախքերն են, գ)արտադրողի կորուստներն են դրամական ծախսերի տեսքով, դ)կորուստներն են ոչ արտադրական արիքների տեսքով: 149.Սահմանային ծախքերը նվազագույնն են, եր . ա)ոiո ՃՔՇ (միջին հաստատուն ծախքեր), )ո82 ԽՔ (սահմանային արդյունք), գ)ո82 ՃՔ (միջին արդյունք), դ)ոiո 1Շ (համախառն ծախքեր): 150.Կարճաժամկետ հատվածում զուտ մրցակցության պայմաններում ֆիրմայում (Օ) արտադրության թողարկման անվնասա երության մակարդակը սահմանվում է, եր . ա)ԽՇ Հ ՃՄՇ (սահմանային ծախքերը հավասար են ոiո միջին փոփոխուն ծախքերին), )ԽՇՀՔ (սահմանային ծախքերը հավասար են գնին), գ)ԽՇ Հ ոiոՃ1Շ (սահմանային ծախքերը հավասար են ոiո միջին ընդհանուր ծախքերին), դ)ԽՇ Հ ՃԷՇ (սահմանային ծախքերը հավասար են միջին հաստատուն ծախքերին): 151.Եթե միջին արդյունքը (ՃՔ) հավասար է սահմանային արդյունքի (ԽՔ) մեծությանը, ապա դա նշանակում է. ա)սահմանային արդյունքը հասնում է իր առավելագույնին, )սահմանային ծախքերը (ԽՇ) այդ կետում նվազագույնն են, գ)միջին արդյունքը (ՃՔ) հասնում է իր առավելագույնին, դ)միջին փոփոխուն ծախքերը (ՃՄՇ) այդ կետում առավելագույնն են: 152.Եթե շուկայական գինը ցածր է ՃՄՇ (միջին փոփոխուն ծախքերից), ապա ֆիրման զուտ մրցակցության պայմաններում. ա)ունի գերշահույթ, )կրճատում է թողարկումը ն ավելացնում է ապրանքի գները, գ)փակվում է, ն հնարավոր է դուրս է գալիս ճյուղից, դ)աշխատում է առանց կորուստի:

153.Թվարկվածներից ո՞րը չի վերա երվում փողի ֆունկցիաներին. ա)վճարելամիջոցի, )շրջանառության միջոցի, գ)կուտակման միջոցի, դ) յուջեի եկամտային մասի ձնավորման միջոցի: 154.Փողի ագրեգատներն են. ա)թղթադրամները, ) յուջեի ծախսային մասի ցուցանիշները, գ)ընդհանուր դրամական զանգվածի աղկացուցիչները, դ)տնտեսությունում դրամական ներդրումների ցուցանիշները: 155.Ոչ մեծ ժամկետային ավանդները, խոշոր ժամկետային ավանդները, չեկային ավանդները, կանխիկ փողը համարվում են ո՞ր դրամական ագրեգատի հիմնական տարրերը. ա)Խ1, )Խ2, գ)Խ3, դ)Խ2+Խ3: 156.Եթե ՀՆԱ-ի անվանական ծավալը կազմում է 4000 դրամ, իսկ պահանջարկը` 500 դրամ, ապա հաշվեք, թե քանի անգամ է միջինում շրջանառվում յուրաքանչյուր դրամը մեկ տարում: 157.2 անկում կա 10 դրամ մեծության դեպոզիտ: Պարտադիր պահուստների նորման 209 է սահմանված: Ինչպիսի՞ն է նոր ավանդների առավելագույն ծավալի մեծությունը, որը ստեղծվում է անկային համակարգում: 158.Եթե ՀՆԱ-ի անվանական ծավալը 2000 դրամ է ն միջինում յուրաքանչյուր ռու լին շրջանառվում է 5 անգամ, ապա հաշվարկեք, ինչպիսի՞ն կլինի հասարակության կողմից փողի պահանջարկի մեծությունը: 159.Արտոնյալ աժնետոմսի դիվիդենտը կազմում է 109` դրա 100 դրամ անվանական գնից: Հաշվարկեք աժնետոմսի կուրսը, եթե նրա տոկոսադրույքը հավասար է 49:

160.Պահեստի տերը տվել է այն վարձակալության 2 տարով: Առաջին տարվա վերջում կստանա 110, իսկ երկրորդ տարվա վերջում` 121 դրամ: Հաշվեք նրա դիսկոնտային եկամուտը, եթե տոկոսադրույքը 109 է: 161.Ռու լով ավանդների տոկոսադրույքը անկում կազմում է 759 տարեկան: Հաշվարկեք իրական տոկոսադրույքը, որը ստանում են ավանդատուները, եթե ինֆլյացիայի ամենամսյա տեմպը 4 9 է: 162.Ընտանիքը որոշել է տուն գնել ն այն տալ վարձով, որպեսզի ստանա տարեկան եկամուտ 7 մլն դրամ: Եթե ընթացիկ տոկոսադրույքը 109 է, ապա ին՞չ առավելագույն գին պետք է վճարի ընտանիքը: 163.Պարտատոմսի տարեկան անվանականը 180 դրամ է, նրա տոկոսային վճարը` 59:Հաշվարկեք պարտատոմսի սկզ նական գինը, եթե տոկոսադրույքը 10 9 է: 164.«2» երկրի տնտեսությունում «հասարակական արիքների» արտադրությունը կազմում է 809, իսկ «դասական ապրանքներինը»` 209: Դա նշանակում է, որ պետությունը միջամտում է տնտեսությանը. ա)առավելագույնն է, )ակտիվ է, գ)նվազագույնն է, դ)չի մասնակցում: 165.Արտաքին էֆեկտերը կարող են լինել. ա)դրական, ) ացասական, գ)ն` դրական, ն` ացասական, դ)չեզոք: 166.Արտաքին էֆեկտները (էքստերնալները). ա)տվյալ ֆիրմայի արտադրության ոչ ակնհայտ հետնանքներն են մյուս ֆիրմայի համար, )տվյալ ֆիրմայի արտադրության ոչ ակնհայտ հետնանքներն են հասարակության համար, գ)պետական հատվածի ոչ ակնհայտ հետնանքներն են տվյալ

ֆիրմայի համար, դ) ոլոր պատասխաններն էլ ճիշտ են: 167.Բացասական ներքին էֆեկտները չեզոքացվում են. ա)հարկերի արձրացմամ , )հարկերի կրճատմամ , գ)ֆիրմաներին դոտացիաների տրամադրմամ , դ) ոլոր պատասխանները ճիշտ են: 168.Բացասական ներքին էֆեկտների կարգավորումը. ա) արձրացնում է ապրանքի գինը ն կրճատում է նրա առաջարկը, )իջեցնում է ապրանքի գինը ն ավելացնում է նրա առաջարկը, գ) արձրացնում է ապրանքի գինը ն նրա առաջարկը, դ)իջեցնում է ապրանքի գինը ն նրա առաջարկը: 169.Դրական ներքին էֆեկտները ուժեղանում են. ա)հարկերի մեծացմամ , )հարկերի կրճատմամ , գ)ֆիրմաներին դոտացիաների տրամադրմամ , դ) ոլոր պատասխանները ճիշտ են: 170.«Հասարակական հարստությունը». ա)ավելացված արժեքների հանրագումարն է, ) ոլոր ձեռնարկությունների արտադրանքների հանրագումարն է, գ)երկրի ոլոր նյութական արժեքների հանրագումարն է, դ)նյութական արժեքների տարեկան հավելաճի հանրագումարն է: 171.«Ամ ողջական հասարակական արդյունքը». ա)ավելացված արժեքների հանրագումարն է, ) ոլոր ձեռնարկությունների արտադրանքների հանրագումարն է, գ)երկրի ոլոր նյութական արժեքների հանրագումարն է, դ)նյութական արժեքների տարեկան հավելաճի հանրագումարն է: 172.«Համախառն ազգային արդյունքը» հաշվարկվում է. ա)շուկայական գներով, )անփոփոխ գներով, գ)ն’ շուկայական, ն’ անփոփոխ գներով, դ)չունի դրամական արտահայտություն:

173.Թվարկվածներից ո՞րն է ներառվում ՀԱԱ-ի մեջ. ա)տնային տնտեսուհու ծառայությունները, )հարնանից օգտագործման մեջ գտնվող ավտոմեքենայի գնումը, գ) րոքերից նոր արժեթղթերի գնումը, դ)տեղական գրախանութում նոր դասագրքի արժեքը: 174.Տվյալ տարում երկրում արտադրվել է 22 միավոր սպառողական ապրանքներ ն 60 միավոր ներդրումային ապրանքներ:Սպառողական ապրանքի գինը 5 դրամ է, իսկ ներդրումային ապրանքինը` 7 դրամ: Անցյալ տարում ներդրումային ապրանքի գինը 6 դրամ էր, իսկ սպառողական ապրանքինը` նույնն է: Գտեք ՀԱԱ-ի դեֆլյատորը. ՀԱԱ դեֆլյատորը Հ ____________________: 175.Ձեր ընկերը վարձում է սպասուհի տարեկան 200 դրամ վճարով: Ինչպե՞ս կփոխվի ՀԱԱ-ն, եթե նա նրա հետ ամուսնանա, այց նրա պարտականությունները մնան նույնը. կաճի___________________, կկրճատվի_______________, կմնա անփոփոխ___________: 176.Եթե երկրում չկան հարկեր, ապա հետնյալ մակրոցուցանիշներից որո՞նք կլինեն իրենց միջն հավասար: Ընդգծեք. ԶԱԱ - զուտ ազգային արդյունք Ազգ.Ե - ազգային եկամուտ Անձ.Ե - անձնական եկամուտ ԱՏԵ - անձնական տնօրինելի եկամուտ

ԶԱԱ ՀԱզգ.Ե

ԶԱԱ ՀԱնձ.Ե

ԶԱԱ ՀԱՏԵ

Ազգ.Ե ՀԱնձ.Ե

Ազգ.Ե ՀԱՏԵ

ԱնձԵ ՀԱՏԵ

177.Տեքստիլագործը գնեց ուրդ 150 դրամով, պատրաստեց նրանից գործվածք ն վաճառեց այն դերձակին 200 դրամով: Դերձակը կարեց կոստյում ն վաճառեց այն գնորդին 350 դրամով: Հաշվեք կոստյումի ավելացված արժեքի մեծությունը. Ավելացված արժեքի մեծությունը Հ__________________:

178.Ազգային եկամուտը, որի դեպքում նրա հավասարակշիռ մեծությունը գերազանցում է. ա)ամ ողջական պահանջարկը գերազանցում է ամ ողջական առաջարկին, )ամ ողջական առաջարկը գերազանցում է ամ ողջական պահանջարկին, գ)ամ ողջական պահանջարկը հավասար է ամ ողջական պահանջակին, դ)ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի միջն տեղի է ունենում հակադարձ կախվածություն: 179.Ազգային եկամուտը, որի դեպքում նրա հավասարակշիռ մեծությունը փոքր է. ա)ամ ողջական պահանջարկը գերազանցում է ամ ողջական առաջարկին, )ամ ողջական առաջարկը գերազանցում է ամ ողջական պահանջարկին, գ)ամ ողջական պահանջարկը հավասար է ամ ողջական պահանջակին, դ)ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի միջն տեղի է ունենում հակադարձ կախվածություն:

ÆնýÉյաóÇա

180.Գծապատկերում ներկայացված է. ա)պահանջարկի կորը, )առաջարկի կորը, գ)Ֆիլիպսի կորը, դ)Լորենցի կորը:

Գործազրկություն

181.Հավասարակշիռ դինամիկայի Քեյնսյան մոդելը հիմնվում է. ա) յուջետային քաղաքականության առաջնայնության (սոցիալական ծախսեր),

վրա

)ֆիսկալ քաղաքականության առաջնայնության վրա (հարկերի կայունացում), գ)դրամավարկային քաղաքականության առաջնայնության վրա (հաշվարկային տոկոսադրույքի կրճատում), դ)վերնում ոլոր թվարկվածները: 182.Հավասարակշիռ դինամիկային մոնետարիստական մոդելը ենթադրում է տնտեսության դուրս երումը ստագֆլյացիայից. ա)զսպման ճանապարհով, ) նակչության եկամուտների աճի նպատակաուղղված սահմանափակմամ , գ)ազատականացման քաղաքականությամ , դ)եկամուտների զսպման քաղաքականությունը համադրելով առաջարկի ազատականացման քաղաքականության հետ: 183.Գծապատկերի հիման վրա ասեք տնտեսական ցիկլերի փուլերը. 1--Ðܲ 2--3--4--4

Äամանակ

184.ճյուղում զ աղվածները 150-ն են, իսկ գործազուրկները` 50: Հաշվարկեք տվյալ ճյուղում գործազրկության մակարդակը: Գործազրկության մակարդակը Հ 185.«Բաց» ինֆլյացիան նութագրվում . ա)գնի աճով, )ապրանքի պակասորդի աճով, գ)խնայողությունների մեծության աճով, դ)ներդրումների ծավալի աճով:

186.«Զսպված» ինֆլյացիան նութագրվում է. ա)գնի աճով, )ապրանքի պակասորդի աճով, գ)խնայողությունների մեծության աճով, դ)ներդրումների ծավալի աճով:

ÆնýÉյաóÇա

187.Առաջարկվող գծապատկերներից ո՞րն է արտահայտում մակրոտնտեսական համակարգում ստագֆլիացիայի իրավիճակ: Վերցրեք օղակի մեջ. 1 2

Գործազրկություն

188.Պետական կարգավորումը հետապնդում է հետնյալ նպատակը. ա)շուկայական գործընթացների ացասական հետնանքների նվազեցում, )շուկայական տնտեսության արդյունավետ գործունեության օրենսդրական, ֆինանսական, սոցիալական նախադրյալների ստեղծումը, գ)հասարակության ավելի խոցելի շերտերի սոցիալական օգնության ապահովումը, դ)ն’ առաջինը, ն’ երկրորդը, ն’ երրորդը: 189.Աշխատանքի միջազգային աժանումը արտահայտվում է. ա)երկրների միջն արտադրության մասնագիտացմամ , )տար եր երկրներում արտադրության միջճյուղային մասնագիտացմամ , գ)տար եր երկրներում արտադրության ներֆիրմային մասնագիտացմամ , դ) ոլոր թվարկված պատասխանները ճիշտ են:

190.Ժամանակակից պայմաններում համաշխարհային շուկայի նութագրիչներից է. ա)հողի շուկայի (օգտակար հանածոների) դերի մեծացումը, )ապրանքների ն ծառայությունների շուկայում գործարքների տեմպերի ն ծավալի կրճատում, գ)համաշխարհային աշխատանքային շուկայի թերի զարգացվածությունը, դ)աշխարհատնտեսական գործընթացներում կապիտալի շուկայի դերի մեծացմամ : 191.«Բաց» տնտեսությունը առաջանում է. ա)արտաքին առնտրային կապերի ազատականացման շնորհիվ, )օտարերկրյա արտադրության ներմուծման սահմանափակման ն ազգային ապրանքների արտահանման ընդլայնման շնորհիվ, գ)երկրի մուտքը միջազգային տնտեսական կազմակերպություն, դ)ճիշտ են ա) ն գ) պատասխանները: 192.«Մեծ» աց տնտեսությունը. ա)ազդում է համաշխարհային տոկոսադրույքի դինամիկայի վրա, )կրում է համաշխարհային տոկոսադրույքի զգալի ազդեցությունը նրա ներքին մակարդակի հաստատման դեպքում, գ)անկախ է միջազգային դրամավարկային հարա երություններից, դ)ենթակա է միջազգային հարա երությունների ազդեցությանը միայն առնտրատնտեսական միությունների շրջանակներում: 193.Երկրի տնտեսական անվտանգությունը վտանգվում է,եթե. ա)ներմուծված արդյունքը կազմում է ներքին սպառողական շուկայի հիմնական մասը, )արտաքին մուտքերի կառուցվածքում գերակշռում են պատրաստի արտադրանքը ն տեխնոլոգիաները, գ)արտահանման հասույթի կեսից ավելին օգտագործվում է արտաքին պարտքը մարելու համար, դ)ճիշտ են ա) ն գ) պատասխանները:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ .................................................... 3 Թեմա 1. Մարդը տնտեսական համակարգում ........................................... 1.1. Մարդը տնտեսագիտության տեսանկյունից ............................... 5 1.2. Մարդու մոդելները ........................................................................ 8 Թեմա 2. Տնտեսագիտության տեսության առարկան ն ուսումնասիրության մեթոդները........................................................................ 2.1.Տնտեսագիտության տեսության առարկան ............................... 22

2.2. Տնտեսագիտության տեսության գործառույթները (ֆունկցիաները) .................................................................................... 26 2.3. Միկրոտնտեսագիտություն ն մակրոտնտեսագիտություն ....... 28 2.4. Տնտեսագիտության տեսության մեթոդները .............................. 30 2.5. Տնտեսագիտական մտածելակերպի ձնավորումը ն դրա հիմնական սկզ ունքները ...................................................... 38 2.6. Պոզիտիվ ն նորմատիվ տնտեսագիտություն............................. 41 Թեմա 3. Տնտեսագիտության ընդհանուր հասկացությունները 3.1. Արտադրություն. ռեսուրսներ, գործոններ ................................. 46 3.2. Արտադրության, աշխման, փոխանակման ն սպառման միասնությունը ........................................................................... 47 3.3. Պահանջմունքների անսահմանափակությունը ն ռեսուրսների սահմանափակությունը ..................................................... 49 3.4. Արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Արտադրական հնարավորությունների կոր .................................... 51 Թեմա 4. Շուկայական տնտեսության տեսական հիմունքները ն նութագիրը ............................................................................... 4.1. Շուկայի առաջացման պայմանները ......................................... 54 4.2. Շուկայական մեխանիզմը ն նրա հավասարակշռման պայմանները ..................................................................................... 55 4.3. Շուկայի սու յեկտները: Տնային տնտեսություններ:.................. 65 4.4. Ֆիրմաներ, ձեռնարկություններ ................................................. 68 4.5. Պետությունը որպես շուկայական սու յեկտ.............................. 69 Թեմա 5. Պահանջարկ ն առաջարկ: Հավասարակշռված գին 5.1.Պահանջարկի օրենքը ն կորը /ընդհանուր նութագիր/ ............. 72 5.2. Պահանջարկի գնային ն եկամտային առաձգականություն ...... 75 5.3. Առաջարկի կորը: Առաջարկի առաձգականությունը ................. 79 5.4. Պահանջարկի ն առաջարկի փոխազդեցությունը: Հավասարակշռված գնի դինամիկան .................................................. 82 Թեմա 6. Սպառողական վարքագծի տեսություն .....................................

6.1. Սպառողական վարքագծի ընդհանուր նութագիրը ................. 84 6.2.Սահմանային օգտակարությունը ն դրա մաքսիմալացման պայմանը ..................................................................................... 85

6.3.Ընդհանուր ն սահմանային օգտակարության կորեր.................. 87 6.4.«Եկամտի էֆեկտ» ն «փոխարինման էֆեկտ»............................. 89 6.5.Անտար երության կորեր ն յուջետային գիծ.............................. 91 6.6.Սպառողական հավասարակշռություն ........................................ 95 Թեմա 7. Արտադրության ծախքեր ն շահույթ.......................................... 97

7.1. Արտադրության ծախքեր ն շահույթ հասկացությունը ............... 97 7.2. Ձեռնարկության, (ֆիրմայի) գործելու առանձնահատկությունները տար եր պայմաններում .............................................. 99 7.3. Միջին սահմանային արդյունք: Նվազող հատույցի օրենքը ...... 101 7.4. Հաստատուն ն փոփոխուն ծախքերի գծապատկերները .......... 103 7.5. Միջին ն սահմանային ծախքերի կորերը ................................... 105 7.6. Ֆիրմայի, ձեռնարկության ընդհանուր, միջին ն սահմանային հասույթը ն դրա պահանջարկի կորի առանձնահատկությունը ..................................................................................... 109 7. 7. Կատարյալ մրցակցության պայմաններում գործող ֆիրմայի շահույթի մաքսիմալացումը............................................... 111

Թեմա 8. Մրցակցություն ն մենաշնորհ .................................................... 114

8.1. Կատարյալ մրցակցային շուկա.................................................. 114 8.2. Մոնոպոլիա. էությունը ն հետնանքները..................................... 117 8.3.Մոնոպոլիստական մրցակցություն ն օլիգոպոլիա..................... 120 8.4. Զուտ մրցակցության պայմաններում ֆիրմայի երկարաժամկետ հավասարակշռությունը ............................................... 123

Թեմա 9.Աշխատանքի շուկա ն աշխատավարձ ....................................... 127

9.1. Աշխատանքի շուկայի էությունը ն նորոշ գծերը....................... 127 9.2. Աշխատանքի շուկայի ֆունկցիաները ն ձները .......................... 129 9.3. Աշխատանքի շուկայի վերա երյալ տեսությունները................. 130 9.4.Աշխատանքի առաջարկը ն պահանջարկը ................................. 131 9.5.Աշխատավարձի էությունը ն նրա վերա երյալ տեսությունները ............................................................................................. 134 9.6. Աշխատավարձի ձները ն համակարգերը, աշխատավարձի տարիֆային համակարգ ............................................................. 137 9.7. Աշխատավարձի մակարդակը, անվանական ն իրական աշխատավարձ............................................................................ 138

Թեմա 10. Կապիտալի շուկա ն տոկոս ..................................................... 142

10.1.Կապիտալի հասկացությունը .................................................... 142 10.2.Կապիտալի զուտ արտադրողականությունը ............................ 143 10.3.Կապիտալի շուկա: Կապիտալի առաջարկը ն պահանջարկը .......................................................................................... 144 10.4.Առաջարկը ն պահանջարկը փոխառու միջոցների շուկայում............................................................................................... 147 10.5.Տոկոսադրույք: Տոկոսի անվանական ն իրական մակարդակ .............................................................................................. 148

Թեմա 11. Հողային ռեսուրսների շուկա ն ռենտա ................................... 151

11.1.Ագրարային հարա երությունների էությունը ն գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները.................................... 151 11.2.Հողասեփականություն ն հողօգտագործում............................. 153 11.3.Հողային ռենտա: Նրա էությունը ն տեսակները ........................ 153 11.4.Հողի շուկան ն նրա ձնավորման պայմանները......................... 156 11.5.Հողի գինը ն նրա ձնավորման առանձնահատկությունները ................................................................................................. 157 Թեմա 12. Ազգային տնտեսության գնահատման հիմնական ցուցանիշները ......................................................................................... 159

12.1. Միկրոտնտեսություն ն մակրոտնտեսություն........................... 159 12.2. Մակրոտնտեսական շրջապտույտ (եկամուտ, ծախս) ............. 164 12. 3. Համախառն ներքին արդյունք (ՀՆԱ) ն ազգային հաշիվներ ............................................................................................... 167 12. 4. Անվանական ն իրական ՀՆԱ ................................................... 169 12. 5. Մակրոտնտեսական հավասարակշռություն ........................... 172

Թեմա 13. Մակրոտնտեսական հավասարակշռություն ........................... 177

13.1.Մակրոտնտեսագիտության հավասարակշռության հասկացությունը ................................................................................ 177 13.2.Ամ ողջական պահանջարկ ....................................................... 178 13.3.Ամ ողջական առաջարկ ............................................................ 182 13.4. Մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը ն դրա դինամիկան ..................................................................................... 187 13.5.Ամ ողջական պահանջարկի ն ամ ողջական առաջարկի փոփոխման հետնանքները......................................................... 188

Թեմա 14. Շուկայական տնտեսության ցիկլային նույթը: Գործազրկություն: Ինֆլյացիա .......................................................... 192

14.1. Տնտեսական ցիկլի նութագիրը ն փուլերը ............................. 192 14.2. Գործազրկությունը ն նրա տեսակները .................................... 198 14.3.Գործազրկության մակարդակի ցուցանիշները: Ֆիլիպսի կորը ............................................................................................. 200 14.4. Ինֆլյացիայի էությունը ն գնահատումը................................... 203 14.5.Ինֆլյացիայի տիպերը ն հետնանքները.................................... 205 14.6.Ինֆլյացիան, դրա հետնանքները ն ազգային արտադրության ծավալը ................................................................... 209

Թեմա 15 – Փողի շուկան .......................................................................... 212

15.1. Փողի էությունը ն ֆունկցիաները ............................................. 212 15.2. Փողի շուկան: Դրամական ագրեգատներ ................................ 214 15.3. Դրամական զանգված............................................................... 218 15. 4. Բանկային համակարգը ն պետության դրամավարկային քաղաքականությունը ................................................................. 223

Թեմա 16. Ֆինանսական ն հարկա յուջետային համակարգ ................. 238

16.1. ֆինանսների էությունը ն ֆունկցիաները: Ֆինանսների համակարգը:............................................................................ 238

16.2.Պետական յուջեն, յուջեի եկամուտները ն ծախսերը............ 239 16.3.Պետական պարտքը ն դրա ֆինանսավորման աղ յուրները.............................................................................................. 241 16.4.Հարկային համակարգ: Հարկի ֆունկցիաները ն տեսակները.......................................................................................... 241 16.5. Հարկերի ազդեցությունը արտադրության իրական ծավալի վրա: Լաֆֆերի կորը....................................................... 243 16.6. Պետության ֆիսկալ քաղաքականությունը ............................. 244 Թեմա 17. Եկամուտների աշխումը ն սոցիալական քաղաքականությունը ............................................................................................ 246

17.1.Եկամուտների ձնավորումը ն աշխումը................................... 246 17.2. Եկամուտների տար երակվածության չափումը ն օ յեկտիվ գնահատականը............................................................... 248 17.3. Սոցիալական հավասարություն, սոցիալական արդարություն ն արտադրության արդյունավետություն .................. 251

Թեմա 18. Պետության դերը շուկայական տնտեսությունում .................. 255

18.1.Պետության դերի մեծացումը խառը տնտեսությունում ............ 255 18.2.Պետության ֆունկցիաները շուկայական տնտեսությունում .......................................................................................... 257 18.3.Պետության տնտեսական քաղաքականությունը ..................... 258

ԹԵՄԱ 19. Տնտեսական աճ...................................................................... 261

19.1. Տնտեսական աճի էությունը: Տնտեսական աճի ցուցանիշները: ................................................................................... 261 19.2. Տնտեսական աճի գործոնները ն դրանց դասակարգումը ....... 262 19.3. Տնտեսական աճի տեսությունները .......................................... 265

19.4. Տնտեսական աճի մոդելները.................................................... 266 Թեմա 20 - Արտաքին էֆեկտներ............................................................... 278 Թեմա 21.Համաշխարհային էկոնոմիկան ն դրա խնդիրները .................. 289

21.1.«Բացարձակ» ն «հարա երական» առավելություններ............ 289 21.2. Միջազգային առնտրի պետական կարգավորիչները .............. 291 21.3.Արժութային հիմնախնդիրներ................................................... 292 21.4.Վճարային հաշվեկշիռը ն դրա կարգավորումը......................... 294

Առաջադրանքներ ն թեստեր սեմինար պարապմունքների համար......... 295

Ստորագրված է տպագրության 27.06.08թ.. Թղթի չափսը 60284 /16 , 21,25 տպ. մամուլ, 17,0 հրատ. մամուլ Պատվեր 180: Տպաքանակ 300:

Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74