Տնտեսական աշխարհագրություն. Մաս 1

ԻԿ

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

ՄԱՔՍԻՄ

ՄԱՆԱՍՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ- 2004

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

Ռ.Գ.

ՄԱՆԱՍՅԱՆ

Մ. Գ.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական ձեռնարկ

ՄԱՍ1

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ կրթությանն գիտության նախարարության է որպեսուսումնական կողմից երաշխավորված բուհերի ձեռնարկ տնտեսագիտական համար ուսանողների

Գան Թանմ Մ, դոցենտ

.

Գ.

Ռ.

Գ.

Մ. աշխ. գիտ. թեկն., դոցենտ

ԳլուխԼ. լ, ԻՈ

ԳԱՍ

Մարգարյա ա

Աարոն իջազգայնացման

հանրության անցումը տեղեկատվականդարաշրջան, տնտեսության ու գլոբալացման մեծ թափ ստացած գործընթացները, ժողովրդագրականնոր, երբեմն անսպասելիու լուրջ փոփոխությունները զգալիորեն ն, բարդացրին հասարակական գիտությունները մասնավորապես, տնտեսական

Մանասյան

ՄՆ ՊԱ

Գրախոսներ Գ. Ե.

ակադեմիկոս

Մարգարյան ԹՐ

Մ

Ռ.

Մ.

Ավագյան Ն. Թավադյան

Գ., Մանասյան Մ.Գ.

Ուսումնական աշխարհագրություն: Տնտեսական

324 էջ: ձեռնարկ/ Եր.,"յ ԵՊՀ հրատ., 2004, նն հի բ ըն են աշխարհի ակչությա արտացոլված Ուսումնական ձեռնարկում օրինաչահիմնական աշխարհագրության տնտեսության համաշխարհային հեու զարգացման հիմնախնդիրներն վիճակը. ժամանակակից փությունները, :

ռանկարները:Կազմված է Ոլ

գլխից:

Անցած դարի երկրորդ կեսի, առանձնապեսվերջին տասնամյակի տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական հսկայականփոփոխություններըմեծ չափով ազդել են աշխարհի բնակչության ու համաշխարհայինտնտեսության աշխարհագրուԱյդ ժամանակահատվածումգիտատեխնիկականհեղափոխությունը, համ-

թեկնածու Տնտեսագիտության ՀՀ

ՆԱԽԱԲԱՆ

,

աշխարհագրությունը: «Ճ»« դարի վերջին քառորդում տնտեսաշխարհագրական ուսումնասիրությունները փոխարինվեցինբովանդակայինու մեթոդաբանականառումներով ավելի լայն ու ընդգրկուն սոցիալ-տնտեսականաշխարհագրականուսումնասիրություններով: Բացի այդ. ուժեղացավ այդ ուսումնասիրությունների էկոլոգիական ու քաղաքական ուղղվածությունը: Այդ գործընթացներիարդյունքում ձնավորվեց հասարակական աշխարհագրությունը,որի ոգով պատրաստվածսույն գիրքը կարողէ այլկԱ ուսումնական ձեռնարկիդեր կատարելՍ. Մելքումյանի հեղինակած հ դասագրքին զուգահեռ (Ս. Մելքումյան, Ընդհանուր տնտեսական ա շխարհագրու յուն, է): Ձեռնարկը պատրաստել են երնեանի պետական տնտեսագիտական ինստիտուտին Երեանի պետականհամալսարանիդոցենտներտնտեսագիտական ուսանողների դասընթացիծրագրինհամապատասխան: վելով իրենց մանկավարժականաշխատանքիբազմամյա փորձի, հայրենական ու արտասահմանյանաշխարհագրականուսումնասիրությունների, համաշխարհային (ՄԱԿ-ի) վիճակագրության տեղեկատվությանվրա, սույն ձեռնարկի հեվիճակըե իա Աոա Աա : Ան Ձե ռնարկում ընթերցողին են ներկայացվածբազմաթիվ աղյուսակներ ու Գրաֆիկականգծապատկերներ,որոնց մի մասն՝ առաջին անգամ: Հեղինակներըկարծում են, որ ձեռնարկինյութերը տնտեսագետ-ուսանողներից բացի կարող են օգտագործելնան աշխարհագրագետ-ուսանողները, ինչպես նան սոցիոլոգիայի, ժողովրդագրության բնագավառիհարատնտեսագիտության, կից այլ մասնագետներ:

Երնան. 2004,

արին համա:Կոր թացի Ե Դատրաստվածը հաստատված

ան

տնտեսագիտական

ինստիտուտ

ր

մասնագիտությունուսումնասիրող տնտեսագիտական Ձեռնարկը

ուսա-

բնակչության տեղաբաշխ

ումնաս ուն:ԲԱարո

նողներին կօգնի

աշխար- Աա ամնագիտությունների ուսանողները: Ար առկավարժական հետաքրջրվողները: աշխարհագրությամբ ո ւսուցիչները, հագրությաւն

(805060000 Մ---------

թ.

օգտագործել

5-8084-0580-7

-

ԳՄԴ 65.04

704(02)04

(ՏՔԻ

-

Մանասյան ՕՄարգարյանղ

ց73

Մ. Գ... 2004

թ.

աարի ան ան

հիմնա

1. ԳԼՈՒԽ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ,

ԱՌԱՐԿԱՆ,

Տնտեսական աշխարհագրությունըգիտության կարնոր բնագավառներիցէ, որը զարգացել է մարդկային հասարակությանգործնականպահանջմունքներիազդեցությամբ: Արտադրողականուժերի զարգացման ն արտադրական հարաբերություններիկատարելագործմանզուգընթաց ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են նան տնտեսականաշխարհագրության բովանդակությունը,խնդիրներնու մեթոդները: Հ դարում, երբ համաշխարհայինտնտեսությունըդեռ թույլ էր զարգացած, տնտեսական աշխարհագրությունըընդհանուր առմամբ ուներ սաղմնային, բնույթ: Գործնական նշանակությանեզրակացություններնու խորհուրդները, որոնք յուրաքանչյուր գիտության արժեքավոր մասն են, այն ժամանակվա տնտեսական մեջ կամ բացակայում էին կամ էլ, եթե գոյություն ունեին, ապա աշխարհագրության շատ պարզունակ ու հայեցողական էին: 7Չ« դարում համաշխարհային տնտեսության զարգացմանբարձր փուլերում, տնտեսականաշխարհագրությանմեջ սկսվում է խորանալ տնտեսության կառավարմանտարածականհարցերի ուսումնասիրությունը, որի նպատակը տնտեսության տարածականհամամասնությունների հաստատումն է: Երկրների ս համաշխարհայինտնտեսությանտարածականկազմակերպումը վերջինիսշնորհիվ դառնում է ավելի հիմնավորված: Ասվածից հետնում է, որ ժամանակի մեջ տնտեսականմեխանիզմի կատարելագործումն ուղեկցվում է տնտեսության տարածական կազմակերպման համապատասխանկատարելագործմամբ(ռացիոնալ ացմամբ): Տնտեսական աշխարհագրությունըորպես բարձրագույն տնտեսաաշխարհագրականկրթությանդասընթացհիմնականում ձնավորվել է 2«Ե« դարում: 1820 թ. Բեռլինի համալսարանումբացվեցաշխարհագրությանառաջինամբիոններիցմեկը,

ղեկավարում էր Կառլ Ռիտտերը: Նա սերտորենհամագործակցում էր Ալեքսանդր Հումբոլդտի հետ: Տնտեսական աշխարհագրությունը 1920-ական թվականներից մտցվել Է Սանկտ-Պետերբուրգի ն Մոսկվայի համալսարաններիաշխարհագրական ֆակուլտետների, իսկ որոշ ժամանակ անց նան տնտեսագիտական մասնագիտությանֆակուլտետներումն բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսումնասիրվողառարկաներիցուցակում: Տնտեսագիտականմասնագիտության ֆակուլտետներումու տնտեսագիտական բուհերում տնտեսական աշխարհագրությանուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն ընդհանուր գիտական, աշխարհայացքային,քաղաքականու դաստիարակչական, այլ նան, որ կարնորագույննէ, ապագա տնտեսագետներիհամակողմանի մասնագիտական որակավորման գիտագործնական մեծ դեր: Տնտեսական աշխարհագրությանդասընթացիճաաոայն է ապագատնտեսագետ մասնագետներին ցույց տալ հասարակական արտադրության արդյունավետությանապահովման ն բարձրացման գործում տնտեսությանռացիոնալ տեղաբաշխման կարնորդերն ու նշանակությունը: որը

էն

Տնտեսականաշխարհագրւթյունը միաժամանակ պատկանում տնտեսագիտական |. աշխարհագրական գիտություններիհամակարգերին: Քանի որ նրա ուսումնասիրությանառարկան հասարակական արտադրությունն է, որն ուսումնա-

զարգացհանգույց, արդյունաբերական ձներ, ինչտեղաբաշխման այլ արտադրության բնեռ նան ձները նկատի ունենալով վերջիններիսզարտարաբնակեցման պես տնտեսականասպեկտները: գործունեության գացման, ն տեղաբաշխման ու Տնտեսության առանձին ճյուղերի տեղաբաշխմանօրինաչափություններն են տնտեսական աշխարհագրության առանձնահատկություններըուսումնասիրում աշխարհագրությունը,տրանսպորճյուղայինգիտությունները արդյունաբերության սպասարկգյուղատնտեսությանաշխարհագրությունը, տի աշխարհագրությունը,

րական

սիրվում է տարածական (աշխարհագրական) տեսանկյունից: Այսինքն բացահայէ արտադրության տարածքային կազմակերպման ու օրինաչափություններն հիմնական ձները արտադրության զարգացման ն կառուցվածքիտարածքային տում

տարբերությունները:

Տնտեսական աշխարհագրությունը,հասարակականաշխարհագրության բաղկացուցիչմասն է, նրա կարնորագույնն առաջատար ճյուղը: Դա բացատրվումէ նախ ն առաջ հասարակությանմեջ ե հասարակականտարբեր գործընթացներում տնտեսությանառանձնահատուկ դերով:

հետաոլորտի աշխարհագրությունըն այլն: Տնտեսական աշխարհագրության նան մտնում են բնական ռեսուրսների, աշխատանքային զոտությանոլորտի մեջ ռեսուրսների տեղաբաշխումնու գնահատումը: Դեռնես Ստրաբոնն իր «Աշխարհագրություն» աշխարհաաշխատությունում մեծ մասը գրության գործնական նշանակությանմասին նշել է. «Աշխարհագրության ծառայում է պետությանշահերին,քանի որ պետությանգործունեությանասպարեզը

Սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության մեջ մտնող գիտական առարկաներն ուսումնասիրում են մարդկանց տարաբնակեցմանն հասարակական

ցամաքնու ծովը մարդու բնակեցմանվայրերեն»: Տնտեսաաշխարհագրականհետազոտություններինպատակնէ բացահայԱ գնահատել արտադրությանզարգացմանն արդյունավետությանբարձրացտել ման վրա տարածականգործոններիդերն ու նշանակությունը: Այդպիսիգործոններից են արտադրությանճյուղերի ռացիոնալ (օպտիմալ) տեղաբաշխումը,տարածքային համակենտրոնացումը,երկրի շրջաններիմասնագիտացումն ու համալիր զարգացումը, միջշրջանայինն ներշրջանայինտնտեսական կապերիկատարելագործումը, արտադրությանտարածքայինկազմակերպման ն կառավարման կատարելագործումը: Տնտեսության ռացիոնալ տեղաբաշխմանէֆեկտը կարելի է համեմատել ռազմադաշտում(կամ շախմատում)կողմերիցմեկի դիրքային առավելությանհետ. երբ հավասար, կամ նույնիսկ սակավ, բայց ակտիվ դիրք գրաված ուժերով (կամ

արտադրության"տեղաբաշխմանօրինաչափությունները, այլ կերպ ասած հասարակության տարաժական կազմակերպումըն դրա դրսնորման առանձնահատկությունները ամբողջ աշխարհում առանձին երկրներում, ու տարածաամենամեծ

սահմա-

նային օբյեկտըօյկումենան՛ է, աշխարհագրական թաղանթիբնակեցված,յուրացված կամ ինչ-որ կերպով հասարակության կյանքի ուղեծրի մեջ ներգրավված մասն իր տարածքային կառուցվածքներով ու հասարակությանկյանքի կազմակերպմանձներով: են պատմական գործունեության, տարբեր սոցիալ-տնտեսական հասարակարգերիպայմաններում ու տարբեր մակարդակներով տեղական, տարածաշրջանային, ազգան յին, միջազգային համամոլորակային:

Վերջիններս ուսումնասիրվում զարգացման,

ֆիգուրներով)կարելի է հաղթել ախոյանին: Տնտեսական աշխարհագրությանփիլիսուրայական ն տնտեսագիտականկան հիմթը աշխատանքի տարածքային (աշխարհագրական)բաժանման

Վերը նշվածից կարելի է եզրահանգել,որ հասարակական աշխարհագրությանը զուգակցում է աշխարհագրության, տնտեսագիտության, քաղաքագիտության ե սոցիոլոգիայիտարրեր:

է ուսմունքն

Հասարակականաշխարհագրության ճյուղն է, որը մարդկանցկյանքի ն հասարակականարտադրության տարածական պրոցեսներն ու կազմակերպման

են արկարնորագույնկատեգորիաներից Տնտեսական աշխարհագրության զարգացմանգորտադրությանտեղաբաշխմանգործոնները, տարածաշրջանային դիրքը (ՏԱԴ): ծոնները, տնտեսականշրջանացումը, տնտեսաաշխարհագրական այդ թվում նան տնտեսականաշխարժամանակակից աշխարհագրությանը,

ձներնուսումնասիրում է ամենիցառաջ

բուն արտադրության, հասարակական աշխատանքի արդյունավետության հեՏնտեսական տեսակետից:

աշխարհագրության

տազոտության օբյեկտը տնտեսության տարածքայինկառուցվածքն էն րագույն տարրեր` տնտեսական շրջան, տարածքային '

,

դրա

Հասարակականարտադրության տերմինիտակ հասկացվումէ արտադրողական ուժերի ն արտադրականհարաբերությունների միասնությունը: հունարեն նշանակում է ճանաչված, հայտնի Օյկումենա աշխարհ: Ժամանակակիցգիտության մեջ այս տերմինի հոմանիշն է հասարակական -

ոռչորւտ (սոցիոսֆերա):

ն հագրությանզարգացմանբնորոշմիտումներնեն՝ սոցիոլոգացումը,էկոլոգացումը

կարնո-

արտադ-

ո

ման

Հասարակական աշխարհագրությունը պատկանում է տնտեսականգիտությունների համակարգին:

շրջաններում: Հասարակականաշխարհագրության հետազոտության

համալիր,

ման

|

մաթեմատացումը:

Եթե նախկինում աշխարհագրականհետազոտությունների հիմնական ուշադրությունն ուղղված էր մարդու գործունեության ավանդական ձների (արդյունաբերություն,գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ) ն տարաբնակեցմ քաղաքներիու գյուղերի) ուսումնասիրությանվրա, ապա վերջերս (տեղաբաշխման, այն փոխադրվումէ մարդու գործունեության ոչ ավանդականձների վրա, որոնթ :

հեղաշրջմանժամանակահատվածում գիտատեխնիկական ավելի ու ավելի մեծ դեր

կատարում հասարակությանկյանքում (օրինակ գիտությունը, ռեկրեացիան, հանցագործությունները,սպասարկմանոլորտը. ինչպես նան շրջակա միջավայրի որակը): 7Չ« դարի 70-ական թթ. ձնավորվեցին աշխարհագրության նոր բաժիններ ռեկրեացիոնաշխարհագրություն,ծառայությունների ո-լորտի աշխարհագրություն, հանցագործությունների աշխարհագրություն: Այնուհետն.80-ական թվականներիցսկսվեց աշխարհագրության «հումանիզացման»երկրորդ ալիքը, որի գլխավոր առանձնահատկությունը մարդու կյանքի ուսումնասիրությունն է անհատական մակարդակով:Արդյունքումծագեց հետազոտությաննոր ուղղություն` հումանիստականաշխարհագրությունը: Այն ուսումնասիրում է անհատի կողմից աշխարհագրականկոնկրետ տարածությանճանաչման ու յուրացմանգործընթացը, քաղաքային միջավայրի ու գյուղական լանդշաֆտի ընկալմանառանձնահատությունները, բնակեցման համար այս կամ այն տեղի ելնելով դրա մասին անհատիունեցած պատկերացումից: ընտրությունը՝ Խորհրդային տնտեսականաշխարհագրությունը, որի մասն էր կազմում նան տնտեսական հայկական աշխարհագրությունը, նույնպես զարգանում էր սոցիոլոգացմանն էկոլոգացման ուղղությամբ, ինչը պայմանավորվածէր երկրում ծառալուծման անհրաժեշտությամբ: ցած նոր հիմնախնդիրների Սկսած 70-ական թթ. ձեավորվեցինտնտեսական աշխարհագրությաննոր այնպիսիուղղություններ, ինչպիսիք են գիտության աշխարհագրությունը, ռեկրեացիոն աշխարհագրությունը, ռացիոնալբնօգտագործմանաշխարհագրությունը,սպասարկմանոլորտի աշխարհագրությունը: Սկսած 70-ական թվականներից,հաշվի առնելով թեմատիկ ու առարկայական կառուցվածքի փոփոխությունները,ԽՍՀՄ-ում, այդ թվում Յայկական ԽՍ3-ում տնտեսականաշխարհագրությունը սկսեցանվանվելսոցիալ-տնտեսական: Աշխարհագետների(աշխարհագրականդպրոցների) միջն գոյություն ունեցող գիտական տարաձայնություններիառարկան հասարակական արտադրության տեղաբաշխումը որոշող ուժերի ու պատժառների ըմբռնման ու բացաւորությունների տարբերություններն են: Բանավեճ հարուցող գլխավոր հարցը կարելիէ ձնակերպելմոտավորապեսհետնյալ կերպ. Գործնականում հասարակական, տնտեսական ու բնական օբյեկտիվ օրենքներից ո՞րն է վճռական դեր կատարում հասարարական արտադրության զարգացմանու տեղաբաշխման գործընթացում: Տնտեսական աշխարհագրությանորոշ մասնագետ-գիտնականներելնում են այն դրույթից, որ տարածքում հասարակականարտադրությանտեղաբաշխումը, ինչպես նան պատմական զարգացումը որոշվում է հասարակության նյութական բարիքներիարտադրությանեղանակով կամ, այլ կերպ ասած, հասարակությանսոցիալ-տնտեսականօրենքներով: Դրանովկարելի է բացատրել այն փաստը, որ տարբեր ժամանակաշրջաններում աշխարհիտնտեսապեսառավել զարգացածու հզոր երկրներ են հանդիսացել Չինաստաննու Հնդկաստանը, Եգիպտոսը, Հունաստանն ու Հռոմը, Անգլիան ու են

'

-

Ֆրանսիան,ԱՄՆ-ն ու ճապոնիան, այսինքն այն երկրները,որոնցում տիրապետելէ տվյալ ժամանակաշրջանիառավելառաջավորն արդյունավետ հասարակարգը: Ի տարբերություննշվածի, արտասահմանյան որոշ աշխարհագրագետներ երբեմն անտեսում, նվազեցնում կամ էլ նույնիսկ ժխտում են սոցիալական կարգի ու արտադրության եղանակի ազդեցությունը տնտեսության տեղաբաշխման վրա՝ գլխավոր ն վճռական դերը վերագրելով բնականպայմաններին: Արտադրության տեղաբաշխմանբացատրությանհամար առաջադրվում էին այսպես կոչված «անփոփոխ շտանդորտները»,որոնք ըստ այդ հեղինակների համոզմանպիտանիեն բոլոր երկրների ու ժամանակներիհամար: Առավել հայտնի տեսաբանն է եղել Իոհան Հենրիկ Ֆոն Թյունենը (1753-1850), որը գրել է «Մեն ազգային տնտեսության հետ կուսացված պետությունը գյուղատնտեսության հարաբերությունում» հայտնիաշխատությունը: Թյունենը ուսումնասիրելով գյուղատնտեսականբազմաթիվ մթերքների ու տրանսպորտայինծառայություններիգները, հաշվարկեց, որ ընդարձակ, միապաղաղ, նավարկելի ջրանցքներից զուրկ ն կենտրոնում միակ շուկայական քաղաք ունեցող ենթադրյալ պետությունում, մայրաքաղաքից որոշակի հեռավորության վրա, առաջանում են տնտեսական տարածքային գոտիներ:Այս գոտիներն անվանվում են Թյունենի օղակներ: Դրա գիտական արժեքը փաստական առումով, բնականաբար, վաղուց հնացել է, քանի որ, մասնավորապեսգյուղատնտեսականմթերքները քաղաքներ այլես սայլերով չեն փոխադրում, անտառային գոտիները բնակչությանը այլնս փայտ չեն մատակարարում ն դրանք կատարում են նոր` հանգստի (ռեկրեացիոն) գործառույթ: Ներկայումս Թյունենի օղակները զգալիորեն շեղվել ն փոփոխվել են նան ուրբանիզացման,ինդուստրացմանն այլ գործընթացներիհետնանքով: Սակայն դրանց տեսական նշանակությունըպահպանվելէ նան մեր օրերում: ն առետրիբնագավառնեԹյունենի տեսությունըարտադրական-տնտեսական րում ավելի զարգացրեցԱլեքսանդրԼյոշը «Տնտեսությանաշխարհագրական տեղաբաշխումը» աշխատությունում: Թյունենի տեսությունը յուրովի մեկնաբանեցինն ավելի զարգացրեցինՎ. Քրիսթալերը,Ա. Վեբերը,Վ. Բունգեն, Պ. Վագեթը,Ու. Այզարդը: առումով նման ւոեսությանթերությունն այն է, որ նրանում Մեթոդոլոգիական ուժերի տեղաբաշխմանվրա վճռական ազդեհաշվի չեն առնվում արտադրողական ցություն ունեցող այնպիսի օբյեկտիվգործոններ,ինչպիսիք են արտադրականհարաբերություններիբնույթը, առավելագույնշահույթ ապահովելու ձգտումը, համաշխարհային շուկայի ազդեցությունը, տեղաբաշխմանկարգավորման ուղղությամբ

պետությանձեռնարկածմիջոցառումները,տեղաբաշխմանպատմականությունըն այլն: Այդ աշխատություններըպարունակումեն արտադրողականուժերի տեղատարածականկազմակերպմանվերլուծության մի շարք բաշխմանն արտադրության արժեքավոր գործնական հաշվարկներ ն մաթեմատիկականմեթոդներ,որոնք մեծ

հետաքրքրություն

ներկայացնում տնտեսագետներիու

են

համար:

աշխարհագետների

Արտասահմանյանգիտնականներիմի մասն էլ արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանվերլուծության հարցում կանգնած է այսպես կոչվաց աշխարհագրական դետերմինիզմի դիրքերում (լատ. մ6(Թոոլոօ-որոշում):Գամաձայն աշխարհագրականդետերմինիզմի (որոշվածության) արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանն ամբողջ մարդկային հասարակությանզարգացման գործում վճռական դերը վերագրվում է աշխարհագրական միջավայրին:Գիտական այս ուղղուէ ԱՄՆ-ում ստացել ինվայբոնմենթալիզմ անունը (անգլերեն Շոս(օոթյունը

Ո6ոէ-միջավայր): Առավել

Ֆ.

՝

ճանաչում են ստացել գերմանական աշխարհագետներ Գետների աշխատությունները,որոնք հիմք են ծառայել հատուկ

մեծ

Ռատցելին Ա.

գիտության գեոպոլիտիկայի

մար:

(աշխարհաքաղաքականության) ստեղծմանհա-

հիմնավորում էին Գերմանիայի«կենսաԱշխարհաքաղաքականագետները

կան տարածքների» ընդարձակմանանհրաժեշտությունը,առանց որի իբր «գերմանականռասսան» չի կարող ապրել ն ծաղկել:

արմատներիվրա աճեցին մարդատյացֆաԱշխարհաքաղաքականության շիզմը ն ռասիստականտեսությունը: Աշխարհագրականմիջավայրն, անկասկած, հասարակության նյութական կյանքիընդհանուր պայմանն է: Բնականպայմաններնիրոք մեծ ազդեցություն են թողնում արտադրությանտեղաբաշխմանվրա: Սակայն արտադրության զարգացման համարառաջին հերթին անհրաժեշտէ արտադրողականուժերի առաջացումը ն միայնդրանից հետո այս կամ այն նյութերն ու բնության ուժերը տնտեսապեսարդյունավետօգտագործելու նկատմամբհասարակությանունեցած պահանջարկնու

.

հնարավորությունները:

Արտադրությանզարգացմանու տեղաբաշխման վրա աշխարհագրական միջավայրն ազդում է միջնորդվածձնով արտադրականհարաբերությունների, մարդկանցաշխատանքայինգործունեության,տեխնիկայի զարգացման մակարու հնարավորությունների միջոցով: պահանջմունքների դակի, հասարակության բերենք Որպեսվերը նշված թեզիսիհիմնավորում հետեյալ օրինակները. ա) Աշխարհի առավել զարգացածերկրների մեծ մասը գտնվում է բարեգոտիներում, որոնք բնութագրվումեն աշխառնն մասամբ էլ մերձարկտիկական իսկ որոշ երկրներ (օրիմիջավայրիսակավբարենպաստությամբ, խարհագրական նակ Շվեդիա, Ֆինլանդիա, Կանադա) տարածքիորոշ մասերի նույնիսկ ծայրահեղ մինչդեռ, մերձհասարակածայինու մերձարնադարձային անբարենպաստությամբ,` գտնվող երկրնեգոտիներիհամեմատաբար բարենպաստբնականպայմաններում .

Այսպես,օրինակ.Սկանդինավյանն Կոլա թերակղզումմոտ 1 մլն. քառ. կմ. են զբաղեցնում Լապլանդիայի տայգայի ն տունդրայի բնական համալիրները:Կանադայի տարածքի2/3-ը կազմում են մարդու բնակեցմանհամար անբարենպաստբնական համալիրները '

րի մեծ մասը տնտեսապես թույլ զարգացած, այդ թվում առավել նվազ զարգացած երկրներ են: բ) Միննույն աշխարհագրականմիջավայրումգտնվող ճապոնիան մինչն »օ« դարի 30-ական թվականներըհետամնացֆեոդալականերկիր էր. իսկ ներկայումս աշխարհիամենազարգացածերկրներիցմեկն է: Հայտնի է, որ ճապոնիայիբնական պայմաններն ու ռեսուրսներն այդ ժամանակահատվածում չեն փոփոխվել, հետնաբար Ճապոնիայի տնտեսական կտրուկ վերելքի վճռորոշ գործոնը նրա համակարգի փոփոխություննէ : սոցիալ-տնտեսական

գ) ՎերջինտասնամյակումԽՍՀՄ փլուզումից հետո դրա կազմի մեջ մտնող երկրների համախառն ներքին արդյունքը խիստ կրճատվելէ ն այդ երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակը զգալիորեն ցածրացել է, բայց ոչ թե բնական պայմանների, այլ արտադրական հարաբերությունների փոփոխությ պատճառով: է իր տեսական ու Տնտեսական աշխարհագրության/սԽնդիրն գործնական մշակումներիշնորհիվ հասնել երկրի արտադրողական ուժերի այնպիսիտեղաբաշխման, որն առավել չափով համապատասխանի տվյալ փուլում երկրի սոցիալտնտեսականզարգացմանպահանջներին, առավելագույն չափով նպաստիհասարակական արտադրությանարդյունավետությանբարձրացմանը, բնակչությանլայն զանգվածներիհարաճուննյութականու հոգնորպահանջմունքների բավարարման Տնտեսական աշխարհագրությունը, որպես հասարակագիտական առարկա, օգտագործումէ աշխարհագրականն տնտեսագիտական հետազոտությունների կիրառականմեթոդներիաճող զինանոցը: Ներկայումս մեծ նշանակությունեն ձեռք բերում տնտեսամաթեմատիկակա մոդելավորումը ն համակարգչայինծրագրավորումը, բնականռեսուրսների,ճյուղետեղաբաշխմանհիմնավորումների, րի ու արտադրությունների կորելյացիոնկապերի, հաշվեկշռային հաշվարկների, մասնագիտացման գործակիցներին համալիր զարգացման ն այլ քանակականհաշվարկայինգնահատումները: Օգտագործումեն նան ավանդականմեթոդներըվիճակագրական, համեմատական,քարտեզագրական նայլն: Վիճակագրական մեթոդի էությունն այն է, որ տնտեսականու աշխարհագրականգործընթացներիմիտումները,ուղղություններըբացատրվում են ընթացիկվիճակագրությանտվյալներընախկինիհետ համադրելով ու վերլուծելով: մեթոդի Համեմատական էությունն այն է, որ որնէ աշխարհագր կան օբյեկտի ցուցանիշ (օրինակ` բնակչությանխտության,սպասարկմանոլորտի տեսակարարկշիռը համախառններքին արդյունքում) համեմատվում է այլ օբյեկտի համապատասխան ցուցանիշներիհետ, ն այդ համեմատության շնորհիվ հնարավոր է լինում ավելի համակողմանի ն ճշգրիտ գնահատելուսումնասիրվող գործընթացի ինտենսիվությունըկամ տեղաբաշխումը: մեթոդը Քարտեզագրական աշխարհագրության առավել հզոր է է: մեթոդն Ինչպես նշել ականավոր աշխարհագետ Ն. Ն. Բարանսկին«Քարտեզը ալֆան ն օմեգան», նկատիունենալով աշխարհագրության այն իրականությունը, որ

քարտեզնաշխարհագրականու տնտեսականերնութներիտեղաբաշխմանվիճակը ավելի ակնառու է, քան աշխարհագրական բնութագրի նույնիսկ հսկայածավալտեքստը կամ բազմաթիվաղյուսակները: Տնտեսականաշխարհագրությունըսերտ կապերի մեջ է մի շարք գիտուու տնտեսագի-տությունն թյուններիհետ: Առաջինհերթին դա ժողովրդագրությունն են ու վերջինիս առանձին բաժինները(տեսական տնտեսագիտություն,վիճակատնտեսությանկառավարում գրություն,աշխատանքիտնտեսագիտություն, ն այլն) ն հասարակականաշխարհագրությանտարբեր բաժինները(բնակչության աշխարն այլն) Այն կապված է նան հագրություն,բնական ռեսուրսներիաշխարհագրություն պատմության, ֆիզիկական աշխարհագրության, սոցիոլոգիայի, երկրաբանությանն հետ, որոնց գիտական հետազոտություններիարդյունքներն այլ առարկաների են տնտեսաաշխարհագրական օգտագործվում հետազոտություններում: Ներկա ժամանակաշրջանումհասարակական կյանքի բարդացումը ն գլոբալացումը,գիտատեխնիկականառաջընթացըազդում են տնտեսության տեղաբաշխմանվրա, փոփոխությանէ ենթարկվումտնտեսության տարածականկառուցվածքը, ձնավորվում են տնտեսությանտարածքայինկազմակերպմաննոր ձներ. Այս պայմաններում տնտեսական աշխարհագրությանհետազոտման կաեն դարձել. րնոր խնդիրներն 1. . Արտադրողական ուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխմանգիտական հիմունքներիմշակումը 2. Տարածքի տնտեսական շրջանացման, առանձին շրջ անների համալիրն համամասնականզարգացման,դրանց միջն ռացիոնալ կապերի հաստատման հիմնահարցետնտեսական-տարածական րի ուսումնասիրությունը: 3. Բնական ռեսուրսների խնայողաբար, նպատակային ն համալիր օգտագործման ն շրջակա միշավայրի պահպանության հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը: Միջազգային տնտեսական ինտեգրացման ն գլոբալացման աշխարհագրականհիմնահարցերիուսումնասիրությունը

Ֆարցեր ինքնաստուգմանհամար

շատ

"

Տնտեսաաշխարհագրականհետազոտություններն արդի Ժամանակաշրջանում ավելի կարնորն կիրառականնշանակությունեն ստացել:Դրանքնպաստումեն գիտնտեսականքաղաքականության հիմնավորվածտարածաշրջանային տականորեն

իրականացմանը:

՝

Սահմանել հասարակականաշխարհագրությանուսումնասիրության առարկան ն օբյեկտները: որպես գիտությանճյուղ 2. Հիմնավորել տնտեսականաշխարհագրությունը ն աշխարհագրության միջն գտնվելու հանգամանքը: ն. տնտեսագիտության մեջ: 3. Ինչպե՞սէ դրսնորվում«հումանիզացումը»աշխարհագրության 4. Ո՞րն է աշխարհագրագետների (աշխարհագրականդպրոցների)միջն առաջացող առարկան(գլխավոր հարցը): տարաձայնություններ էությունը ն մեթոդա5. Բնութագրե'լ «աշխարհագրական դետերմինիզմի» 1.

բանականառումով գնահատելդրա ճշմարտացիությունը: հետազո6. Յամառոտակի բնութագրել տնտեսականաշխարհագրության ն մեթոդները: տության համագիտական զուտ աշխարհագրական հետ սերտորենկապված գիտու7. Նշե'լ տնտեսականաշխարհագրության թյունները: 8. Նշե'լ տնտեսականաշխարհագրության արդիխնդիրները:

1.2

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆ

ՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ

ՈՒ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՆ

ՈՒԺԵՐԻ

ՕՐԻՆԱ-

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ամենակարնոր ու հիմնականհասկացուՏնտեսական աշխարհագրության է, որն արտահայտումէ երնույթների ու աշխարթյունը տեղաբաշխումն հագրական օբյեկտների կոնկրետ բաշխումը որնէ տարածքում: Մարդկանց

(բնակչության)բաշխումնարտահայտելուհամար օգտագործվումէ տարաբնաբնակեցում)տերմինը: (տարածական կեցում մոդելը աղյուսակնէ, որի ուղղաձիգ սյուգրաֆիկական Տեղաբաշխման են օբյեկտները (քաղաքները, աշխարհագրական նակներում արտահայտվում տողերում՝ հորիզոնական իսկ հանրապետությունները), շրջանները կվտ.ժամ): դիտմանմիավորները(մարդ, տոննա, աշխարհագրական քարտեզնէ: մոդելը աշխարհագրական Տեղաբաշխմանաշխարհագրական արտադրությանգործիքները, նրանցով ուժերը Արտադրողական ու արտադրողն գիտությունն զինված են, որոնց ազդեցությամբ աշխատանքի են կարիքներիբավարարմանը: հասարակության առարկաներըհարմարեցվում որնէ տարածքում տեղաբաշխումը ուժերի Արտադրողական է: Ընդսմին, այդ վիճակն ուժերի բաշխումըբնութագրող դինամիկ արտադրողական ն է սոցիալական բաշխումը համապատասխանում տվյալ տարածքի բնական, համակարտնտեսական պայմաններինու որոշվում է տվյալ սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկությունգին բնորոշ աշխատանքիտարածականկազմակերպման ներով:

Որպես

արտադրողական ուժերի տեղաբաշխում տերմինի հուանիշ ակադեմիական Գիտության մեջ օգտագործվում են տնտեսության տեղաբաշխում, տնտեսության տարածական կառուցվածք ն տնտեսության տարածական կազմակերպում տերմինները: Առանձինօբյեկտի,

տեղաբաշխման կետի կամ շրջանի սահմանման համար գորտածվումեն նան տեղաբաշխման տեղ, տեղադրություն տերմինները.որոնք կարելի է փոխարինելտեղադիրք ավելի կարճ տերմինով:Դրանք ցույլ են տալիս օբյեկտի տեղաբաշխման տեղը,դրա

աշխարհագրական հասցեն:

Նյութական ու հոգնոր առումներովմարդու տնտեսական գործունեությունն ըստ էության, բնության հարստությունների ակտիվ յուրացման ու զարգացման երկարատն գործընթացէ, որի ժամանակվերարտադրվում են մարդկության գոյության պայմաններնու ընթանումէ նրա զարգացումը: Տնտեսականգործունեությանընթացքում օգտագործվում են ն նյութական, ն սոբյեկտիվ տարրեր, որոնք կոչվում են արտադրողականուժեր: Նյութականտարրերն աշխատանքի միջոցներնեն, իսկ սուբյեկտիվ տարրը մարդնէ, որի ազդեցությամբ աշխատանքի

առարկաները են հարմարեցվում

րակության կարիքների բավարարման պահանջին:

հասա-

Գիտության ն տեխնիկայի արագ ու զգալի զարգացման, ինչպես նան արմադրության մեջ դրանց նվաճումների լայնորեն ներդրմանշնորհիվ գիտությունը ես, ըստ էությանդարձել է արտադրողականուժ:

Սակայն, չնայած արտադրության մեքենայացմանը, էլեկտրիֆիկացմանը, ավտոմատացմանը, էլեկտրոնացմանը, որպես գլխավոր արտադրողական ուժ շարունակումէ մնալ մարդը :

Արտադրողականուժե

րի

տեղաբաշխումը որնէ

դրանց տարածական բաշխման գործընթացն է.

փոփոխվոդ դինամիկվիճակը:

այդ

տարածքում

բաշխման անընդհատ

Օրինաչափությունը, լայն իմաստով,սուբյեկտիվ նյութականաշխարհի զարգացումն ու գործունեությունը որոշող անհրաժեշտ.կայուն ն էական հարա-

բերությունների (փոխադարձ խումբն է: կապերի) հատուկ Օրինաչափություններն այնքան ընդհանրականու բնութագրական են տվյալ երնութին, որ

դրանց երբեմն համարումեն օրենքներ, այլ կերպ ասած, դրանք ն

օրենջները միննույնմակարդակի կատեգորիաներ են: (հասկացություններ)

Վերը բացահայտվածելակետայինտերմինների օգնուբյամբ բացահայտենք արտադրողական ուժերի տեղաբաշխմանօրինաչափություններ հասկացությունը: Աշխարհիավելի քան 200 պետություններիազգային տնտեսությւնների տեղաբաշխումը (տեդաբաշխման պատկերները)միմյանցհեւո համադրելով(համեմատելով) կարելի է նկատել մի շարք ընդհանրություններտ̀եղաբաշխման Փրինաչափություններ, ընդհանուր համանմնան գծեր չնայած այն հանգամանքին,որ յուրաքանչյուր երկրում արտադրողական ուժերի

տեղաբաշխումը

է դրանց տարածքի համապատասխանում բազմազան բնական, սոցիալական Ն տնտեսական պայմաններին:

`

Արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման օրինաչափություններըտարածքի ն հասարակական արտադրության միջն հաստատված առավել ընդհանրական օթյեկտիվ աատճառահետլանբային հարաբերություններն են, որոնք որոշում են հասարակական արտադրության զարգացումը տարածական ասպեկտով: Այդ օրինաչափություններնարտացոլում են արտադրության առանձին տարրերի ձգողությունը դեպի հատուկ բնութագիր ունեցող տարածքները,արտադրության կազմակերպման առանձնահատկությունը(համակենտրոնացվածություն ն ցրվածություն, մասնագիտացվածությունն կոմպլեքսայնություն,կոմբինացվածություն ն կողպերացվածություն), որոնք վերջին հաշվով, որոշում են տվյալ երկրում կամ նույնատեսակ երկրների խմբում արտադրողականուժերի տեղաբաշխման ամբողջգործընթացը: Տեղաբաշխմանօրինաչափություններըպայմանավորված են կոնկրետ արտադրությունների առանձնահատկություններով (համակենտրոնացմանմակարդակով, ռեսուրսների պահանջարկով, բնապահպանական պայմաններով), տարբեր ճյուղերի միջն փոխգործողությանբնույթով (փոխադարձկապվածությամբ,համատեղելիությամբ, անհամաւտեղելիությամբ), կոնկրետ տարածքի ն դրա վրա զուգակցվածարտադրական ճյուղերի միագումարայինփոխներգործությամբ: Տեղաբաշխման ն տարաբնակեցման օրինաչափությունները ձնավորող վճռորոշ գործոնը տիրապետող արտադրական հարաբերություններն են: Արտադրության յուրաքանչյուր եղանակին համապատասխանում են արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման ուրույն օրինաչափություններ: Կապիտալի (շուկայական) տնտեսության հիմնական տնտեսական օրենքի գլխավոր գիծը հավելյալ արժեքի` շահույթի կուտակումն է, որի համար ծավալվող գործունեությունը հանգեցնում է առանձինշրջանների աշխատանքայինն բնական ռեսուրսների, հիմնական արտադրականֆոնդերի չափազանց ինտենսիվ շահագործման, արտադրողական ուժերի անհամաչափտեղաբաշխման`տնտեսության տարածական անհամամասնությունների:Որնեէտնտեսական շրջանի, երկրի կաճ երկրների խմբի տնտեսությանառաջանցիկ տեմպերովզարգանալը հանգեցնում է մյուսներիտնտեսականզարգացմանդանդաղեցմանը (լճացմանը):Այսպես, օրինակ, «յոթնյակի» երկրներում արտադրվում է համաշխարհային արդյունաբերական արտադրանքիգերակշիռ մասը, շատ ավելի, քան աշխարհում բնակչության ն տարածքի առումով ունեցած:

Սոցիալիստական համակարգիերկրներում,ընդհակառակը,հետնողականորեն ձգտումէին ամեն, նույնիսկ ւոնտեսականվնասաբերության,գնով հաստատել արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանհնարավորհավասարաչափության:Նման տեղաօրինաչափություննանվանվում էր պլանային-համամասնական

բաշխում:

Ընդհանրապես բոլոր երկրների կառավարություններնէլ ձգտում են համահարթեցնել հնարավորին չափ հավասար տեղաբաշխել տնտեսությունը,

երկրի շրջանների զարգացման մակարդակները,վերացնել դրանց միջն գոյություն ունեցողմեծ տարբերությունները: Այսպիսի օրինաչափության հաստատումը տեսականորեն հնարավոր է միայն համայնականպետականսեփականությանպայմաններում: Սակայն երկու հասարակարգերինյութատեխնիկական բազայի (հիմքի) ընդհանրությունըհնարավոր է դարձնում տեղաբաշխման որոշ ընդհանուր օրինաձեակերպումները: չափությունների Օրինակ ընդհանուր օրինաչափություն է բնական ռեսուրսների համալիր հիման վրա արտադրությանարդյունավետության օգտագործման բարձրացումը: Տարբեր գիտնականներ«նկատում են» տարբեր օրինաչափություններ: Հաճախ միննույն օրինաչափությունըտարբեր ձնով է ձնակերպվումտարբեր գիտնականներիկողմից: Այդուհանդերձշատ կարնոր է իմանալ համընդհանուր ճանաչում ունեցող «արտադրողական ուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխման օրինաչափու-

թյունը»:

աԱրտադրողական ուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխում սելով հասկանումենք հնարավորտարբերակներից բանականորեն ընտրված այն որն առավելագույնչափով է հաճապատասխանումերկրի տնտետեղաբաշխումը, սականզարգացմանպահանջներին:Իսկ արտադրողականուժերի տեղաբաշխման ռացիոնալտարբերակներից ընտրվածլավագույնը կոչվում է օպտիմալ: Արտադրողականուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխումն ապահովում է հասարակականծախսերի խնայողություն մշակող արդյունաբերությանձեռնարկությունները հումքի ն վառելիքի (էներգիայի) աղբյուրներինմոտեցնելու, հումքի մշակման հաջորդականփուլերը իրականացնողձեռնարկություններըտարածականորենհամատեղելու, արտադրության համակենտրոնացման,մշակող արդյունաբերության վերջնականպատրաստի ապրանքների արտադրությունը սպառման շրջաններին այլ միջոցառումներիշնորհիվ: մոտեցնելուն տարածական-տեղաբաշխական տնտեսագիտության Արտադրության համակենտրոնացումը կարնոր հասկացություններից մեկն է, որն օգտատնտեսական-տեխնոլոգիական գործվում է նան տնտեսական աշխարհագրությանմեջ արտադրության տարածական կազմակերպման վերլուծության համար: Արտադրական համակենտառանձին արտադրականձեռնարկություններիչափերի խոշորացրոնացումը ման ընդհանուրօբյեկտիվ միտումն է, որը խթանում է արտադրությանարդյունավե-

:

տության բարձրացումը:'

Հասկանալի լինելու համար նշենք, որ, որքան խոշոր է ձեռնարկությունը, այնքանփոքր են միավոր արտադրանքիարտադրությանվրա կատարվող տեսակարարծախսերը(ցածր է ինքնարժեքը): Սակայն խոշոր արտադրության առավելություննայդքան էլ պարզունակու '

չափազանց խոշորացմանորոշակի մակարդակիցհետո Ձեռնարկությունների է հակառակ միտումը` նվազումէ դրանց արդյունավետությունը: սկսում գործել Այս տեսալլետիցգերադասելիեն միջին չափի ձեռնարկությունները:

,

միանշանակ չէ, ինչպես կարող է թվալ: Արտադրությանանսահման համակենտրոնացման աճին խանգարում են մի շարք արգելակող գործոններ: Դրանց մի մասը զուտ տեխնիկականու տեխնոլոգիական,իսկ մյուս մասը տնտեսականն տնտեսաբնույթի գործոններնեն: աշխարհագրական Աշխարհագրականգործոնները համակենտրոնացմանըներկայացնում են հետնյալ բնույթի սահմանափակումները. Մակրոտարածական սահմանափակումներ:Որոշ մակարդակի վրա համակենտրոնացմանօգուտները չեզոքանում են փոխադրման ծախսերի մեծացման հետնանքով: Մեզոտարածական սահմանափակումներ:Գյուղատնտեսության, անսահտառային տնտեսությանհամար որպես արտադրությանհամակենտրոնացման մանափակումկարող է ծառայել հողի՝աշխատանքիառարկայի,կոնկրետչափը: Միկրոտարածական սահմանափակումներից է ձեռնարկության ընդարձակմանհամար անհրաժեշտ մակերեսիսահմանափակությունը: Արտադրողականուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխումն,ինչպես արդեն նշվեց, ենթադրումէ նան հումքի հաջորդականմշակման փուլերի տարածականհամակենտԱրդյունաբերականն ագրոարդյունաբերական արտադրությանկազմարոնացումը: կերպմանժամանակակից,առավելառաջադեմայս ձերկոչվում Էէկոմբինացում: Այս գործընթացում մեկ ձեռնարկության կոմբինատի մեջ միավորվում են արդյունաբերությանտարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններ,որոնք իրագործում են հումքի մշակման հաջորդական փուլերը կամ էլ միմյանց հանդեպ օժանդակ դեր են կատարում: Պետք է նշել, որ կոմբինացմանշնորհիվ էականորեննվազում են արտադրական հումքի ն էներգիայի կորուստները,աճում է արտադրության արդյունավետությունը, ստեղծվում են անհոսք ու անթափոն(սակավաթափոն)արտադրությունների կազմակերպմանհամար ավելի նպաստավորպայմաններ (կոմբինացմանկոնկրետ աշխարհագրություն»բաժնում): օրինակներբերվածեն «Արդյունաբերության Մյուս կարնոր օրինաչափությունըարտադրողական ուժերի ներՒէ, որը ենթադրումէ երկրի առանձին տնտեսադաշնակ տեղաբաշխումն կան շրջաններիմասնագիտացվածու կոմպլեքսայինզարգացումների զուգակցում: Տնտեսական շրջանների ս երկրներիտնտեսությանմեջ առաջատար դերը պատկանումէ մասնագիտացմանճյուղերին: Տնտեսական մասնագիտացում հասկացությունը շրջանի է նշանակում շրջանի տնտեսությանկողմնորոշումնրա սահմաններիցդուրս աշխատանքի տարածականբաժանման ընդհանուր համակարգի շրջանակներում սպառման համար նախատեսվածապրանքներիարտադրությանն ծառայություններիմատուցման գծով: Ընդսմին, ենթադրվում է, որ շնորհիվ բնական,սոցիալական, ւոնտեսական, պատմականգործոնների (նախադրյալների)ու շրջանի տնտեսաաշխար-

ճյուղերի արտադրանքըԺոհագրական դիրքի, մասնագիտացված

տեսակետիցթողարկվում է արդյունավետորեն նյութականե ղովրդատնտեսական

փոքր ծախսումներով,որի շնորհիվ ստացվում աշխատանքային

արտադրանքի անվանացուցակի ե առանձ (բազմազանության) ված ձեռնարկությունների ու ճյուղերիավելացումը,կոչվում ցիա (բազմազանեցում):

է համեմատաբար

էդի վերսիֆի

արդյունք: Շրջանի մասնագիտացումըչպետք է շփոթել տնտեսագիտությանմեկ այլ արտադրական մասնագիտացման հետ: հասկացության հաԱրտադրության աշխատանքի մասնագիտացումը գործընթացի մի կողմն է մեկ ապրանքի, սարակական բաժանման կամ ապրանքիմասի (դետալի) մշակմանկամ տեխնոլոգիականորնէ գործընթացի փուլը ինքնուրույնարտադրությունդարձնելու միտումը, որի շնորհիվ նվազում է ինքնարժեքըն բարձրանումորակը: արտադրանքի է կոոպերացումը՝ Արտադրությանմասնագիտացումիցանբաժանելի մասնագիտացվածձեռնարկություններիկազմակերպված փոխադարձկապը: Մասու նագիտացումն կոոպերացումն,ըստ էության, աշխատանքիհասարակայնացման ընդհանուրգործընթացիերկու կողմերն են: Արտադրությանմասնագիտացումըհանգեցնում է մասնագիտացվածձեռնարկություններիկոռպերացման,այսինքն ընդհանուրբարդ պատրաստիարտադրանքիթողարկմանգործընթացումդրանց միջն սերտ ու երկարատն համագործակցության:Կոռպերացմանգծով կապերը պայմանավորվում են կոոպերացված միջն կնքված պայմանագրերովու հատուկ փոխադարձպարձեռնարկությունների մեծ

: ը,

չափովբարձրացնում լ

որոշ

կատարվող տեսակարար ծախսերը, իսկ մյուս կողմից շրջանի (երկրի) տնտեսությունը դարձնում է ավելի կայուն

տատանումների կոնյունկտուրայի հանդեպ: Շրինակ

մոնոկուլտուրայի' կամ հումքայինկցորդ

կային հիմնականումհումք

տնտեսա

(համաշխարհային շու

մատակարարող) երկրների տնտեսությունը

չափազ

արտահա

համաշխարհային շուկայում դրանց ավանդական ապրանքներիգների տատանումների նկատմամբ, որի հետեանքով երբեմն հնաիուկոր այդ արտարժույթային մուտքերիկտրուկնվազումկամ երկրների երբեմըլ ավելացում (օրինակ նավթ արտահանող երկրների եկամուտների կտրու ավելացումը էներգետիկ ճգնաժամիտարիներին): զգայուն

է

Դիվերսիֆիկացիայի հակադիր հասկացությունը սիմ պլիֆիկացիան

տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի

պարզեցումը:

է

Երկրի արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման որանաչման հիման վրա ն հասարակության զարգացման նպատակներին ու առկա ռեսուրսներին համապատասխան մշակվում են արտադրո ղական տե ուժերի բաշխման սկզբունքնե ր, կամ, ինչպես անվանում են, տարածա-

օրինաչափությու

ուժերի տեղաբաշխմանմյուս օրինաչափությունը երկրնեԱրտադրողական րի ու դրանցշրջաններիհամալիր զարգացումնէ արտադրողականուժերի ներդաշշնորհիվ: նակ զուգակցման համալիր զարգացումն արտահայտում Երկրի կամ շրջանի է տնտեսության բաղադրիչներիկառուցվածքը,բաղադրիչներիմիջն ձենավորված

որ

շրջանային

քաղաքականության (տարածաշրջանային

քաղա-

սոցիալ-տնտեսակա քականության) սկզբունքներ: Դրանքարտահայտումեն տարածական ժողովրդական տնտեսության (ն ընդհանրապես հասարակության կյանքի)զարգացման գլխավոր ուղղությունները տվյալ(կանխատեսնվող)

կապերը: փոխադարձ

ասպեկ

ժամանակահատվա Արտադրողական ուժերիտեղաբաշխման սկզբունքներն

Արտադրողականուժերի ճիշտ` ռացիոնալ տեղաբաշխմանշնորհիվ երկրի առանձինմասերը տնտեսականշրջաններըզարգանումեն ոչ թե միակողմանիորեն միայն մասնագիտացմանուղով, այլ տվյալ երկրում գոյություն ունեցող բոլոր ռեսուրսներիհամալիր օգտագործման հիման վրա համալիր զարգացման ուղով: Իսկ դա նշանակում է, որ կոնկրետերկրում կամ շրջանումմասնագիտացմանճյուն սպաղերին զուգընթացզարգանում են նան տնտեսության օժանդակող գինու Հանրապետությանկոնյակի, կամ սարկողճյուղերը: Օրինակ, Հայաստանի ստեղծվել է պահածոներիարտադրության հաջող կազմակերպմանհամար

-

Դիվերսիֆիկացիան մի կողմիցդժվարացնումէ տնտեսության կառավարումասնագիտացված զարգացման համեմատությամբ

արտադրանքի արտադրության վրա

տավորություններով:

արտադրությունը: տարայի(շշեր, բանկաներ)օժանդակող Յուրաքանչյուր երկրում կամ դրա տնտեսականշրջանում մասնագիտացման ու օժանդակող ճյուղերից (արտադրություններից) բացի գործնականում են նան սպասարկող բնակչությանըառաջին անստեղծվում ճյուղերը` (օրինակ` հացով, ապրանքներով ամենաբազմազան հրաժեշտության հրուշակեղենով)ապահովողճյուղերը: Շրջանի կամ երկրի համալիր ուղով զարգանալուհետնանքովհասարակաայսինքն կանարտադրությանճյուղային կառուցվածքի բարդացմանգարծընթացը,

ն մասնա

անհրաժեշ

արտահայտում են հասարակության զարգացման հետնյալ րը,բխում են արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման ծառաօրինաչափությունից, յում որպես զարգացման ռազմավարական խնդրիլուծման միջոց: Արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման սկզբունքները մը ավորելիս հաշվի են առնում գիտականորեն տարբեր

օբյեկտիվ պահան

ի

արտադրությունների տեղաբաշխման պատմական ու տեխնիկական գործոններ: Որպես տնտեսվարմա րգործություն, այդ սկզբունքները

Բաաման

դրության արդյունավետության

հասարակակա արտա

են նպատակաուղղված

բարձրացմանը:

Արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման շատ են, ուստի քննարկենքդրանցից մի քանի առավել ու կարնորներն գործնականում իրագործվողները (իսկ մյուսներին կծանոթանաք նյութական արտադրությա ճյուղերի տեղաբաշխման բաժիններում):

Հոնգրետ եռնարկությունների մոտեցումը հումքի -

Մոնո

-

սկզբունքները

լայնոր

ն

Մշակողարդյունաբերական

վառելիթիաղբյուրներին կամ պյատ-

կուլտուրա-գյուղատնտեսական մշակաբույս

մեկ, միակ,

-Աոդսզօջ դոկոտոմնոտմտօտիմսիոտվըիսմղոտկ դոկովեսխցոլղտ-դոկոմնոտմո ցտը տղվ 6դո(րվը ղ փզնղտորով ըսժօոմտտ փղմս | ը՛սմնոճըդղԱՅցսմեկո -ԹոԵմտոԵ կտցչտնմզց ռվլոմոո ցտ(4սմղզմոցգ:ոսքնմը Ազոյշոմոնղտ ուսմղզդժոն -ոմ մմսփ ողոտմսիոռիԵ մմղնոմ(Թոգոռըվմղդդոս/18:-սկմտդսղօ մսչսռ| Ղոդ ողո:չդվ 'Ամզդդւսմ(8սկմոտդսզօ նսիծասսոկ մսդ ղորդ 1 ըոսմնոտցդղԱՅդյսմեկո նքը :Ամդոր6ոԵմոԵդոկտողտդտ Հլովծսո վմղնս(Ե վտոփոոճմՀԾդոմն Ղ ովմզդդվծմզիվտոռհոդհ մՀդվ'մղմրտիողոդմ մմսփ վմզդցոծմՀ դոկտողտդտոն:ս(Ե 1ղզռոխփոնղտ վով տչվց Հդսմս 'մզդդյս(8յսդ -Աոդսղջ 1տ դտբգտքով Ղ վմզդսօովտխ 'վմզմզհ օոիծհորով օդ օտիո|ոմոնդտ ոյսդողմզ հոդռվմԾ :մլզոյսփոնղտ մղզմրոիոկտդմմմսփ 1Ոո Ամմզդդս(8սկմտղսզօ նսկոՀչը Ճոյսկ դոկտողտդտոնմԵ մոտոտրոցղզը 'նսծզոդւս: հող տղվ ծճդոմն ծվմղդմոտնոժմ մսՀշսո|ձոստ Ղ ոտդ 1 ըղսմնոձճդղմժդւսմեկո դոտորկտփտդտըրվտո դորճոդսմտդղկ ծռոտոծոտփուդոաք8սմնտտմո ըսմղդմոտնոմ մսշսպ (վձնտետտմո Ղ վճնտԵ դվժմղդ) վմոսվ օզը օտինն:ս մզդմոնոմ մսշսո|վմկմզ -տմոտ բող վմղմղ 1ոք/իտվողզնդո(ճսչկտդմ 1 իսմցոտղտղվ ոմն հով 'վղհտնմոհոը -ոոդղղկմօոծ 'ցոքծ:սկմծոօմսԵ դոԹւսչկոդմ վմղնս/Ե Ղ վմղդժոնտոժ մժսփ ըյսդ -Հոովնցով զ ստքջտոթտ Ղ մցործոծմոծ դոկտողտդտ-1ովծսոմւսդովնդմոով վմկմղ մս '1 վիոդոհոռտբ:(մզտՀշոն)մզդժօտմտոտ 1 ստսնդԱ:սղ| մո ցվիցոց կոօմոնցմ դողտողտդտուն:աԼԵ'օո6ոԵմոծԵ 1Ոսճ 6վբնսհ ոսը ղով 'մզդսզղմ վդոծ վը ոտդ հզը դործոծմոծԵ դղ ըսդոծոսո 6վընսհ վը ըշսոտը օղը վմկմղ իսժդողտղվ տմլ, :ոմյսն ծվտմսյս դործոԵմոծԵ դողտողտգռտ-1ովծսոդղ ուսդը զՂճզմԵմղզմրտիտկողմ դոկոն ՀԱՐԵ յս մղդճտնոմ մոր իվմճործոմ վմկմղ սզնչդվը 'մրոսճոդսմտղզկ ոծտտղվ վմղքյս դոկոնսմնոտմո՛ զ ըւսիկոդւսմոՀ ուսմղդձոնոճ մսշսղ| 'իսովոողղ :«Աղցդսմտդռղհ դտղոնսԵօ» մսեվ վ՛զիռ 11դտրծոդսմտդղդ տետտղվ դոքժսմղմողյԱնմտ դղզ ըոյսդստն մմղդժտնոժմ ցոճոմսչշսո| դզնմո մոմողտղվ 'մդ1ս(8:ստգիողդ:սքնմոդու յսմնոտմո դռղ ըսդծոմօմոմ Ժցսմս '(ծմոհ 1ս վմղզդկմոդրվվդվրոճսկտոՀչը դոկոծմկ 'դողովոխոոծնսսո 'մզդոմյողս -որով

դվրոմդոտոտտոշո'մղզդտետմցոնմոմոտոկտտոր'6ռտծ դորմոմտկոտորոմտհղի 'Ազդծսծվըվոտհ 'մզդվնս կվոոտմսոոդոմտ) 'իսմղմմոտ (վրոմստիյսմտոռմգցդվ) վծօտիծսստկոծդղ դոկոյովծսո Ղ դոտղկոմնոտմոդղ օոիտքօ դմղդծոնոոձճմսշսո| մս 'իսդոմդ 1 ըւսիմտոտծոմ ԱՑՈսղմղ ող մորով ոսյղդծոտդսմտդղկ ըուսմղդծոտնտժ մսՀսռ|Ծոմ 'իվճումմսփ վմղդմհմղ մդւս(01սմղմոդ:ւսմ(նմո դղ մսիտտոտփդմմզդդտը Վո դոկոտողտդտըոսմզոսփ դողտդմեկո դործոԵմոՇ ամրադշտժոնգտփոտտոմ «տոտիկ փոք ցվմսիոմոզվ ցոհամզմողդարնմո հղր իսմկմը մրահոփոցտը ամդոողդարնմտ «Կոո ցործոցսմտցգի 6ըդոծութոոժոճ ըսմգցճտնոծ դոսծտմ «ԱՀսո|ո՛սըստն 1 Յուսմեկո մսղմտկ դտ(«սդտկոտոմոտնոմ դողտողտդտ-ովծսո դվ/ -ոդտծմչոօոմտտ ոտիկդոռո|շոմոտնղտվմղքյս դոկոտնսմնոտմտմոմոդոցվտոտ Այսմղդմհմղ օոծդտ վնս ղտոմոկմղ դործտԵեվդոմմյսղ դործոմտո՛յսնդվ Ա տոլո ող մչդվ) ոզ ոշսիղոփ 'մտոդռվմոսկդողկոհսօոնտտզոողսզ) 1սնմզիոյը 'դոտդվմօ'մզդդոս/8յսկ :

նոտ 1 ըւսծդտԵե -ԱտդսզօՀսմս իսստցջտոթվմս 'դվտյսԵօ օտիտ վմզցդՀս/(Գսկմոդսզ: -ոմղԵ վմղդդւս(սմնտտմտ մոկտոտդի դվմղդդուս(6սդվՀ մոտդի օտսոտոջտտիո դվ/(ոծտնոժ ս 6դոկնմոր 'մցո/4սդմ դրզմմղ իսմդողտղվ Հսմզողզտդտ դճդսմեղո ոը:մկոտդոժվմղծսմդ մոկտոտդի նսիտոտետտմո մ/ոիտծվը տողոճմՀ1գըգծղզետից Ամս) իվկմսդՀ 1սյզմտրով իսմղդուսմսիոմմոո ՇԱՃդհոտմղմմոտ դրսետիո դոհոմնոտմո ուսժողն դո(81սմ դողովեսսդՎ դմՂդդւս/սկմոգսղզջՓ -սիոմողվ ղով 'ըւսմզդդոծմՀ օտիճղկողմ 1Ոսճ ողոտմսիտռիե 11 1զո|չտմոնզտ Վ ոո 1զգճոմզի զ տզի մմզդդւմ(Ասմնոտմտնսծոդսոթոո Եդոտի օղը մդուՑյսդմ Ղ ռվմճդո/ղ6դողնմոը մս 'զ դոտդռոս(8սյ վմճդւսմեկոդտըիսվտհոտ վմզՂցցտը «Լոտո ճնսստ Հս տչՂքտմվցտ մտրով վզցտտողպվչՀչո ղվցղվեվվ 1ս 'դոլձսցտովտթհո ցոքձ:սսցց վձցտք(կ դտք4:4ս4չկտղմ :ցվօգնհ զ ուսծդոծտմղՂԵ ղովդոսը մճզքմո Ծդսմս'(մղցնտտզը տս(Ետիեռով 11տ գղ ըոշսիկոդւսմոր ծղը վմոմոմցով 'վկոս) մղզմմոտոտմնոնտմմոտկոտտեօ վօդնտ դտք41ստղոտմդու վոդտտոտրուհոդվմծ :մմզմմտտոմնտնտմ մողկոտեօ մսյսմ նսիկոդւսմոհ ծղը ոմն 1ղեմսկ 6վժուսվ 1 ոսկոդոչդ դզմսցողտդօմսե մՄ -ըւսմեկո ցորօմսեոտտեօ մվլյտրով վմզՂցոմ՛սողս ցոկտցց :մմՂդուսո -ովոց մոմողտողտ վժուսվ նսիմտտող տմի վմղոմնոտմո վտոտմտոփոմսիովը հզը Ղ Ամղդտոյսմսկնսծոծոստ ըւսծո`ճգմօմսԵդո/2սմնտտմո 1զդծզԵետիղ իվվմսդՀ վմՂդուսսոճսձվը դտղովեսլխդոյղտ-գտկոտմնոտմոլ ըյսմնոձժգդգ մ8ց:սմեկո `ց0տորօմսԵտտԵեծ ցտկոնսքոդո| վմՂցոմ'սսողՂղս ցոկոցցյ :մրւսօմսԵոտԵօ վմղդոմսոզս նսիդտե մԱմսո| Ղ 1սսզվ վլզիտ 1զղմոցսզջ ցրովը ստղվ 64սմզիստփխո 6դոռմնհով 'մմզդոմյսողննսճղդոս դւս(281սկոդւսմո օղը վզիտ վմզմմոտոմնոնոմ մողտտեօ ղող ողոչդվ 'նսիդտե տսը փղիտ դվճոսղմղկոը վմկմղ Հս ցվմզդդոծմՀ դոոկոՀը ս դտրսոփո 1ղօմսծ -ոտեօ զ տղի ո|ոդ մս '1 ըբւսմնոճդղԱՅդյսմԵկո դտըրծտմձսք ձՁմզվոդ -ծոստ վմՂդոմսոզս ցտկտդցմ տզիտդւսնմո 1Ղիտսը (կմզղոսծ411ո ՛ղ ցողտմըցց"վմզդծժվքոլ իսլոմտտ զկտհոո «վհվշսհ'վժոսվ Հսմս Ղոդ ողո -ոհ հոդվմօ) մրոք(0գսմորմովդտ դվլոտմստոդտմտվմղզդծդոտմոռտ «դվ 'իսբոստեցդորտոցմհ վմգոռ)ոց վմզդըոսմնտոլսփ դվ/ոտմստոդոմտ լ Փոիմսի -ոդոր(ոո մ8դցսմեղո 4ս1Վ1ց6Ղտսը ցվմզՎդդտձմՀ մսիտոլ1Ե դտը -ստոռ մռւսմ մ :սմնտտմտ վմզց4ցտմոտ վտոտմտոլ, :Ա-օ500ԼՂՑզմԵդվտմսոոդոմտ դվոոմոՀողտիսնսոլ ղով 'Ա-57Գ6-ԳչվԱզդ -ըզսԱնոոյսփմզսցտվնդմվտմստոցռոմտդվոոիսց 'ցվրոտզԵ 'դվրոնյսժողմզ ոյսդկդմ

1 ցվքոմ դվմվղստի Ղ դվճըոսվմս "Ղոդ ճդղՀՂ:(ըհ 0006 ձմղսՀ իսմզմտՀտհկտիսնսոլ բհ 000ջ գոմ փզիտ իստմսհոդոմտ դտժ դվ/տիսց 'ը 000. վգիտ իսնսձողմզ) 1 ճո00չ ցտժ վզղիտ դդոս(սմսիոսղվ դվձվբ դտրմնտոյսփ վսղմ դգստ լ մս ըւսդոտոտուսմ) 'մժդղշչդ ոտդ մորով 42տղզդծոմղփտոհ իտլ վղզիր (ՂՈր 'ցոտոռդվՇ 'ցոտոտոսլյ) հոռվմօ) մորով վմղզդմկմղ նսծղուս Ճշոմտտ դոկոտրոկով Ղ քյսմզդ մսեվ դտկոմնոտմտ ողոտղկտտվ վոյս դոս(8սկոդոշդ դոհտողտդտ օղը ծկտետփո: յվմմզցրածմՀդորոտխհո վմդամնոտմտ վտոտմ

կություններիխմբի տեղաբաշխումը, օրինակ` ածխարդյունահանում,սն մետաղաձուլություն, քիմիական արդյունաբերություն, ծանր մեքենաշինություն,ցեմենտի

արտադրություն:

ենամրապնդման Պաշտպանունակության սկզբունքը մեծ է տարածք ունեցող երկրներում պաշտպանական նշա(ռազմական) թադրում հնարավորինչամիերկրի տանակությունարդյունաբերականձեռնարկությունները Երկրորդ աշխարհամարտումԽՍՀՄ րածքով մեկ «սփռելը», ապակենտրոնացնելը: տնտեսությունը խիստ տուժեց մասամբ այն պատճառով, որ դրա հզորության 808546 տարածականորեն կենտրոնացվածէր եվրոպականմասի ոչ մեծ տարածքում (երկրի տարածքի շուրջ 1596-ի վրա): Պատերազմի տարիներին Ա դրանից հետո ընկած ժամանակահատվածումպաշտպանականնշանակության ձեռնարկությունները արդեն տեղաբաշխվում էին քննարկվող սկզբունքը հաշվի առնելով. անծայրածիրերկրի բազմազան շրջաններում(Սիբիր, ՀեռավորԱրնելք. Միջին Ասիա,

գծապատկեր 2.1

Արտադրողականուժերի տեղաբաշխման օրինաչափություններ, սկզբունքներ, գործոններ ն փաստարկներ հասկացությունների փոխհարաբերությունը (ըստ է. Բ. Ալանի)'

Արտ. ուժերի Տարաբնակեցման ղաբաշխմանօրի-

օրինա չափություն-

ներ Է

-

ր

Կարի

| չվ

:

Արտադրության

Պոաաեո

Արտ. ուժերի

Կր Ան զարգացման գործոններ

լ |

|

՛

Արտադրողականուժերի տեղաբաշխումըուսումնասիրելու, վերլուծելու ն կատարելագործելու(ռացիոնալացնելու) նպատակով բացի օրինաչափություններից ն սկզբունքներիցհարկավոր է ճանաչել ն գնահատելտեղաբաշխմանբազմաթիվ ն բազմատեսակգործոնները: անհավասարանշանակայնպիսի գործոնները Տեղաբաշխման ռեսուրսների ամբողջություն է, որոնց օգտագործման ժամանակ դրսնորվում են տեղաբաշխմանտվյալ օբյեկտի ն տարածքի հարաբերությունները,իսկ դրանք էլ, ընտրված չափանիշների ու առաջավերջին հաշվով, որոշում են տեղաբաշխման դրված նպատակիտեսակետիցօբյեկտի օպտիմալ (ռացիոնալ)տեղադիրքը: Գոյություն չունի տեղաբաշխմանայնպիսի օբյեկտ, որի տեղադիրքի ընտրությունը պայմանավորված լինի տեղաբաշխմանմիայն մեկ գործոնով: Տեղաբաշխմանօբյեկտի տեղադիրքի ընտրությանվրա ազդում է գործոնների մի ամբողջություն,ն նման դեպքում յուրաքանչյուր գործոն կորցնում է իր միարժեքությունը: կատարվումէ «տնտեսությունՏեղաբաշխմանգործոններիդասակարգումը սոցիոլոգիա-էկոլոգիա» երրորդության տեսակետիցն առանձնացնում ենբնատնտեսական սոցիալ-ժողովրդագրական, կան, տեխնիկական,

գործոնների

կաբաշխմ օրի.

| նաչափություններ

նաչափություններ

Լ

|-----թ-

Տարաբնակեցման աոան վաճաաաաթճ

ներում):

ԱՆ

Արտադրության

Արտ. ուժերի

տեղաբաշխման Կ

փաստարկներ

:

Տխրածաշրցա-

ճային զարգացման

փաստարկներ

ծարքն

՝ Տեղայնացման

Տեղայնացման բնութագրեր բնութագրեր ՖիզիկաաշԱշխարհագրական Սոցիալական

դիրք

Հաաա

|

հրամաննե

Նախապատվության ցուցանիշներ ՐՐ

լ

Արտադրության

լ

խա

ցուցանիշներ

ա.)

խմբեր: /

ՃրՁ68

Լ60ՐքծգթթտւՇԻՐ

ԽՕԷԼՕԽԱԿՇՇԵՅՑ

Թ. Ե, ՇՕԱՅՅՃԵԱՕ-3

1983. հ,

ՎՇՇԾՃու ՇճՕ8մքե.

տե-

«Թ-----|

տնտեսության զարգացման պաՀամաշխարհային տնտեսուէ ենթադրում ոչ միայն հանջների հաշվառման սկզբունքը թյան արտադրական,ճյուղային կառուցվածքային, այլ նան, տարածականտեղաբաշխմանփոփոխություններ:Համաշխարհայինշուկա արտահանելու համար նախատեսված ապրանքների արտադրությունը նպատակահարմարէ տեղաբաշխել երկրի (հատկապեսխոշոր տարածք ունեցող) համապատասխանմասերում (շրջան-

էկոլոգիական

ԽԱՆ

Ան

րոյա)

ս

Տնտեսության ընդ-

Բնակչության ընդ-

ԱՔԱՕ-Ղ6քԻՈՒՒԾԴՕՐԻԸ23

Բնական գործոններից են բնական ռեսուրսներիքանակական պաշարներըն որակականկազմը, դրանցարդյունահանմանն օգտագործման լեռնա-

ն այլ պայմանկլիմայական,ջրաերկրաբանական գրական,լեռնաերկրաբանական,

ները:

են տվյալ տարաՍոցիալ-ժողովրդագրական գործոններից ծաշրջանի ապահովվածությունը աշխատանքային ռեսուրսներով ն սոցիալական ենթակառուցվածքիզարգացմանվիճակը: են տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի Տեխնիկական գործոններից նան զարգացմանձեռք բերված (առկա), ինչպես առաջիկազարգացմանհնարավոր

մակարդակը:

Գիտատեխնիկականառաջադիմության շնորհիվ ստեղծվում են ավելի բարձր արտադրողական, սակավ հումքատար արտադրություններ, փոխվում են դրանց հատկանիշները,իսկ դրանց հետնանքով էլ նան տեխնիկական բնույթի

տեղաբաշխման գործոնները: Տնտեսական

գործոններից

են

տարածաշրջանի կամ տեղա-

բաշխմանկոնկրետ կետի տնտեսաաշխարհագրական դիրքը, արտադրության արդյունավետությունը,արտադրանքի նշանակությունն ու որակը, տարածականտնտեսականկապերը, կապիտալծախսերը,շինարարությանժամկետները: են բնական ռեսուրսներիխնայողաէկոլոգիական գործոններից կան օգտագործմանն

ները:

բնակչության առողջության ապահովման համար պայման-

Հարցերինքնաստուգմանհամար

1.3

ԱՇԽԱՐՀԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

Աշխարհի քաղաքական ձեավորման փուլերը Երկրների խմբավորումը

ՔԱՐՏԵԶԸ

քարտեզի

ձռեավորումը

ն

Աշխարհի քաղաքական քարտեզը աշխարհագրական գիտության հատուկ բաժնի Աշխարհիքաղաքականաշխարհագրությանուսումնասիրությանառարկանէ:

Աշխարհիքաղաքական քարտեզի ձնավորումըերկարատնգործընթաց է, որն արտահայտում է միմյանց հետ տնտեսական,քաղաքական ն պատճական փոխկապվածօրենքների գործողությունը: Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորման ուսումնասիրությունը ենթադրումէ ընդհանրապեսաշխարհիպետություններիտնտեսականզարգացման

քանի որ ինչպես հայտնիէ, քաղաքական վերնաշենքըն դրա ուսումնասիրությունը, գլխավոր բաղադրիչըպետությունըորոշվումեն արտադրությանեղանակով: Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորումն ընթանումէ քանակական ն

որակական մշտական փոփոխություններով: Քանակականփոփոխությունները(պետություններիթվի. չափերի մեծությունները)ավելի ակնհայտ են ու հեշտ ընկալելի: Դրանք վերջին հաշվով աշխարհիպետություններիորակական փոփոխությունների

դրսնորումն են: Աշխարհիքաղաքականքարտեզի որակականփոփոխություններից մի տնտեսական հասարակարգիփոխւսրինումըմյուսով, նախկին գաղութային ն

են

կախյալ երկրների պետական անկախությաննվաճումը, հեղաշրջումները(հետադիմական կամ առաջադիմական),նոր պետական կառուցվածքիկայացումը: Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորումը բաժանվում է համաշխարհային պատմությանմեջ ընդունված ժամանակաշրջանների. հին (մինչն Կ դ. կե.

1. Սահմանել«տեղաբաշխում»,«արտադրողականուժեր» ն «արտադրողական ուժերի տեղաբաշխում» հասկացությունները: 2. Ո՞րն է «արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման օրինաչափություն» հասկացությանէությունը: 3. Հիմնավորել արտադրությանեղանակի ն արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման օրինաչափություններիհամապատասխանությունը: 4. Բացահայտե'լ արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման առավել էությունը: օրինաչափությունների ընդհանուր 5. է Որն «արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման սկզբունք»

հասկացությանէությունը: 6. Որո՞նքեն արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանառավել կարնոր

սկզբունքները:

Ո՞րն է արտադրողականուժերի տեղաբաշխման գործոնի էությունը: Բնութագրել արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանգործոնները ըստ խմբերի: դասակարգման 7.

8.

սերը), միջնադարյան (նդ. կեսերիցմինչն 2 դ. վերջը), նոր (ԿՀԿդդ. սահմանիցմինչն թ) եԿնորագույն (1917թ. հետո): Քաղաքական քարտեզի ձնավորման հին ժամանակաշրջանը սկսվում է աշխարհի ոչ մեծ տարածքի վրա առաջինպետություններիառաջացումով, գարգացումով, ինչպես նան անկումով: Պետություններիմիջն հարաբերություններում,

տարածքներիփոփոխությանհաճար հենց այդ ժամանակաշրջանում առաջին անգամ օգտագործվեցին ուժը, պատերազմները:Առաջին պետություններիցառավել մեծ դեր են կատարել Հին Եգիպտոսը,Հին Հունաստանը,Կարթագենը,Հին Հռոմը: Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորման միջնադարյան ժամանակաշրջանը համընկնում էր ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանին:Ֆեոդալական հասարակարգիընդերքում արդեն ձնավորվումէր առանձին ներքին շուկա, տնտեսական շահերի ընդհանրություն,հաղթահարվում առանձին շրջանների տնտեսականառանձնացվածությունը: Այդ ժամանակաշրջանիհամեմատաբարկայուն ազգային պետություններն էին Անգլիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան,Պորտուգալիան,Ռուսական : Բացի այդ դեռնս գոյատնում էին տնտեսականու քաղաքական առումով ոչ կայուն, աստիճանաբար թուլացող Բյուզանդիան, Հռոմեական Կայսրությունը. Կինյան Ռուսիան:

կազպետական-տարածքային ժամանակաշրջանում Այսպիսովմիջնադարյան էր միայն էության,ճնավորվել ը ստ համակարգը, պետությունների մակերպվածությունը՝ Քաղաքականքարտեզիձնավորմանմակարդակովնրանից Եվրոպա մնում Ասիան,իսկ շատ մեծ չափով մյուս աշխարհամասերը: մի փոքր ետ էր ժամանակաԱշխարհի քաղաքականքարտեզի ձնավորման նոր վերելքի, հասապա համընկնում է կապիտալիզմիսաղմնավորման, շրջանը ժամանակաշրջանում դարաշրջանին:Այդ երկարատն տատման ն գերիշխանության որոնք էապես ազդել են քաղաեն իրադարձություններ, տարբեր ունեցել տեղի են այն: Այդ իրաքական քարտեզի ձնավորմանվրա, ավելի հաճախ, արագացրել քաղաանվանվում են աշխարհի ժամանակահատվածներն դարձությունների

աշխարհամասում:

փուլեր: ձնավորման քական քարտեզի Աշխարհի քաղաքականքարտեզի ձնավորման նոր ժամանակաշրջանի առումով ընդգրկումէ կապիտալինախսոցիալ-տնտեսական փուլը առաջին արտադրական հարաբերություննենական կուտակմանն դրան համապատասխան 2ՀՄ-2Մ/| դդ. կապիտալիզմիզարգացմանը նախապատմությունը: ձեավորման րի Առաջին մեծ հայտնագործությունները: մեծ չափով խթանեցինաշխարհագրական էին Եվրոպական փուլում քաղաքականքարտեզինշանակալիփոփոխություններից հսկայական Ա սիայի,Աֆրիկայի տարածքների կողմից Ամերիկայի, պետությունների

գործընթացայդ տարածքները քաղաքական-աշխարհագրական ն տարածքային փոփոների մեջ ներգրավելը, Եվրոպայում Ասիայում պետական ն Միացյալ Թախությունները:Օրինակ` ձնավորվեց Մեծ Բրիտանիայի Իռլանդիայի Լեհական պետությունը(Ռեչ Պոսպոլիտան),փոքտարաբաժանվեց գավորությունը, Ռուսական կայսրության տաընդարձակվեց ն, րացավՇվեդական ընդհակառակը, ճապոնական րածքը. ձնավորվեցին Օսմանյան, Մեծ Մոգոլների, Եթովպական, ԱՄՆ-ի ձնավորումն էր, որին վիԱմենամեծ իրադարձությունը

գաղութացումըն

կայսրությունները:

ճակված էր հետագայում աշխարի առաջատար երկիրը դառնալու առաքելությունը: ընդգրկումէ ֆրանսիականբուրժուականհեղափոփուլն Երկրորդ արդյունաբերականհեղաշրջումից մինչն կապիտալիզձի խությունից ու ժամանակաշրջանը(24/1 դ. վերջից 2Ե« դ. 70բարձրագույնփուլի՝ իմպերիալիզմի տիրապետող սոցիալականթթ.): Կապիտալիզմը կայացավ որպես աշխարհի քարտեզի քաղաքական աշխարհի փուլում այս տնտեսական համակարգ, ինչն է: ամենամեծ որակականփոփոխությունն քարտեզնիր ձնավորմաննոր ժամանակաշրջանի Աշխարհիքաղաքական

երկրորդ փուլում առավել զգալի չափովփոփոխվեց: ՊրուԵվրոպայում,մասնավորապես,փոխվեցինՌուսական,Ֆրանսիական, անկախացավ սական պետություններիսահմանները, Օսմանյան կայսրությունից

Ավստրո-Հունգարիան: Բելգիան,կազմավորվեց Հունաստանը, Նիդերլանդներից Մեծ Բրիտանիան իր գաղութային տերությունն ընդարձակեցի հաշիվ ն համեմատաբար Հնդկաստանի,Ավստրալիայի,Նոր Զելանդիայի, Կանադայի անկախացանԼատինա փոքր այլ տարածքների:Իսպանիայիցն Պորտուգալիայից կան Աձերիկայիերկրներիմեծ մասը: -

|

Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորման նոր ժամանակաշրջանի փուլն ընդգրկումէ 424 դ. 70-ական թվականներիցմինչն 1917 թ.՝ Հոկերրորդ տեմբերյան սոցիալիստականմեծ հեղափոխությունը:Այս փուլում կապիտալիզմը թնակոխեց իր զարգացման բարձր փուլը` իմպերալիզմը:Քաղաքական քարտեզը հենց այս փուլում ստացավ համաշխարհայինբնույթ. աշխարհի ամբողջ բնակելի ցամաքը ն Գամաշխարհայինօվկիանոսի մեծ մասը ենթարկվեցպետական տարածքային բաժանման: Իրագործվեց աշխարհի տարածքային բաժանումը իմպերիալիստական պետությունների միջն Ա դրա հետնանքով ձնեավորվեցին մի շարք գաղութային տերություններ: Դրանցից խոշորագույններնէին Բրիտանականն ու Ֆրանսիականը: Այս փուլում ավարտվեց Աֆրիկայի գրեթե ամբողջովին գաղութացումը (1900 թ. գաղութացվածէր Աֆրիկայիտարածքի9094): Աֆրիկայումձնականորեն անկախ էր մնացել 2 երկիր (Եթովպիանու Լիբերիան), իսկ Ասիայում 6 երկիր Աֆղանստանը, Պարսկաստանը, Չինաստանը, Նեջդը (Սաուդյան Արաբիայի տարածքում), Թաիլանդը ն Թուրքիան: Այս փուլում ավարտվեցնան Օվկիանիայի վերջնականբաժանումը գաղութատեր պետություններիմիջն: Աշխարհիքաղաքականքարտեզիձեավորմանտվյալ փուլի առանձնահատկությունն այն է, որ Եվրոպայից գաղթածներովբնակեցված ու արագորեն զարգացող երկրներըձեռք բերեցինորոշակիաստիճանիքաղաքականինքնուրույնություն:Դրանք էին Ավստրալիան, ՆորԶելանդիան,Կանադան ն ՀարավաֆրիկյանՄիությունը": Տվյալ փուլի մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ աշխարհի տարածքային բաժանումը մի քանի խոշոր գաղութատիրականպետությունների միջն առաջ բերեց հակամարտությունմի կողմից դրանց, իսկ մյուս կողմից կապիտալիստական զարգացման ուղին ավելի ուշ թեակոխած, բայց ավելի կարճ Ժամանակահատվածում արագորենհզորացած երկրների (Գերմանիա, Իտալիա ն ճապոնիա) միջն, որը հանգուցալուծվեց առաջինաշխարհամարտով: Սակայն Գերճանիան,Իտալիանն ճապոնիան ոչ միայն ձեռք չբերեցին նոր գաղութներ, այլ, ընդհակառակը, կորցրեցին ունեցածները: Անտանտայիպետությունների կազմում ֆրանսիայի ու Անգլիայի հետ միասին պատերազմող Ռուսաստանում 1917թ. հոկտեմբեր ամսին տեղի ունեցած սոցիալիստական հեղափոխության արդյունքում ստեղծվեցաշխարհումառաջին նոր տիպի պետություն: Սա, հավանաբարաշխարհիքաղաքականքարտեզի որակականփոփոխությանամենա-

ցայտունօրինակն է: Այս իրադարձություննէլ հենց այն սահմանագիծնէ, որից հետո սկսվում է ԺժամանակաԱշխարհի քաղաքական.քարտեզի ձեավորման նորագույն շրջանը: Նորագույն ժամանակաշրջանիառաջին փուլը նշանավորվեց ԽՍՀՄ-ում, Մոնղոլիայում ն Տուվայում՛սոցիալիզմիհաղթանակով, ինչպես նան Եվրոպայում

կամ ՀարավայինԱֆրիկա: Հանրապետություն Այժմյանանվանումնէ Հարավաֆրիկյան Հետագայում այն մտավ ԽՍՀՄ կազմի մեջ: Այժմ Ռուսաստանի 21 հանրապետություններից մեկն է:

շ

հատկապես տեղաշարժերով, տա րածքային մեծ տեղի ունեցած քաղաքական սահման տրոհումովն այլ պետությունների

կայսրությա կվստրո-հունգարական Գերմանիայի ճապոնիայի 1945 թ. Ֆաշիստական նայինփոփոխություններով: քարտեզիձնավորմաննորագույն ու

քաղաքական սկսվեց աշխարհի պարտությամբ որի գլխավոր գիծը սոցիալիստական փուլը, երկրորդ ժամանակաշրջանի ազատագրված է գերմանական զավթումից երկրներիճամբարի ձնավորումն իսկ քիչ ավելիուշ եվրոպական,

նան

պետություններում:թ. դրանց ասիական երկիրը Կուբան:

միակսոցիալիստական Աշխարհում նախկինգաղուքային առանձնահատկությունը մյուս կարնոր փուլի Երկրորդ

նան Նոր միացավ

շարժմանվերելքն համար ազգայինազատագրական չրկրներումանկախացման 1947 թ. տարածվեցՀնդկաս4945թ. Հնդկաչինթերակղզում. ր, որի ալիքը սկսվեց Կենտրոնական Աֆրիկայում, Ասիայում,Հյուսիսային տանում,այնուհետնԱրնեմտյան անկման համակարգի Գաղութային Աֆրիկայում: մֆրիկայումն Հարավային զգալիորեն ավե-

քանակը

պետությունների են հետնանքովերիտասարդ ազգային զարգացող Դրանք այլ կերպ անվանվում հարյուրի: հասնելով շուրջ 'ացավ, երկրներ, Հարավի երկրներ, նվազ զարգացած երկրներ, նոր զարգացող աշխարհի երկրնել»: Հարավ,կամէլ երբեմն«երրորդ ն կապիերկրներկամ պարզապես է սոցիալիստական Երկրորդ փուլի առանձնահատկություններից երկու խոշոր լարվածությունը: երկրների միջն քաղաքական տալիստական (ՎՊԵ) երկրների պայմանագրի ու Վարշավայի ՆԱՏՕ-ի միավորումների ռազմական

վտանգի առճակատման կազմակերպության

ու

սուր պայքարի, գաղափարական

պայմաններում:

այսպեսկոչված«Սառը պատերազմի» քարտեզիձնավորմաննորագույն Վերջապես Աշխարհիքաղաքական թնակոխելէ իր 204 դարի80-ական, 90-ական թվականներից ժամանակաշրջանը ու ճամբարիերկրներիտնտեսական քասոցիալիստական փուլը երրորդ վերջին սոցիալ- տնտեսական է երկրների

ճգնաժամիփուլը. որն ընթանում ղաքական

այդ

ուղեկցվումէ երկրների հասարակուԱյս գործընքացն համակարգիփոփոխումով: համայ-

ազատականացումով. տնտեսության

թյանկյանքի ժողովրդավարացումով, ըստ հարաբերությունների ն շուկայական նական ունեցվածքի մասնավորեցումով ճամբարիճգնաժամըհանգուցալուծՍոցիալիստական ամենայնի զարգացմամբ: համար ծավալված անկախության քաղաքական վում էր նան դրա երկրներում անկախ պետություններ: բազմաթիվ առաջացան որիարդյունքում պայքարով, 12-ը (բացիմերձբալթյան 15 պետություններից մտնող ԽՍՀՄ-ի կազմիմեջ ամագորԱնկախՊետությունների կրկինմիավորվեցին երեք պետություններից)

(ԱՊՀ) մեջ: ծակցության

են նան անցումակեր անվանում

կազմի մեջ մտնող երկրներին տնտեսությաներկրներ: շուկայականի) հասարակարգից յին սոգիալիստական առանձնահատուկէ նան երրորդ փուլը Նորագույն ժամանակաշրջանի միջն: ԱՊՀ

այլ

պետությունների աշխարհի վտանգընս զգալիո«Սառը պատերազմի» Լուծարվել է ՎՊԵ կազմակերպությունը: համար մեծ նշանակություն թուլացման լարվածության րեն նվազել է: Միջազգային

է լարվածությունն նվազել նրանով.որ զգալիորեն

ունեցավ գերմանականպետությունների վերամիավորումը:Միջազգայինքաղաքական հիմնահարցերիլուծման հիմնական միջոցը դարձել է պետությունների միջե

քաղաքականերկխոսությունը:Այնուամենայնիվժամանակակիցաշխարհումդեռես կան լուծման սպասող մի շարք հակամարտություններ(օրինակ Չեչնիա, Լեռնային Ղարաբաղ, Աֆղանստան,Կոսովո, Կիպրոս) ն այլն: Դժվար է ասել թե ինչքան շուտ ն ինչպես կլուծվեն այդ հակամարտությունները, սակայն անառարկելի է, որ աշխարհի քաղաքական ասպարեզում միշտ տեղի կունենան իրադարձություններե քաղաքական քարտեզը միշտ էլ կենթարկվի փոփոխությունների(ինչպես մինչ հիմա): Աշխարհիքաղաքականքարտեզը ենթադրումէ ոչ միայն աշխարհի պետությունների տեղաբաշխումնու սահմանները. այլ նան հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտն իր ամբողջ բովանդակությամբ:Վերջինիս մասն են կազմում երկրների խմբավորումներնըստ որոշակի հատկանիշների` դասակարգումն ու

տիպաբանությունը:

դասակարգումն

ու հենվում են միննույն հիմքի տիպաբանությունը Երկրների ն ընդհանրացնումեն այդ հատերկրներիհատկանիշներիվրա, վերացականացնում կանիշներինմանությունները: Դրանով իսկ այդ հասկացություններըունեն նմանություն, որը ն դժվարացնում է դրանցտարբերակումը(տարանջատումըմիմյանցից): Այդ պատճառովէլ շատ դեպքերում դասակարգումն ու տիպաբանությունը նույնացվում ն օգտագործվում են միմյանց փոխարեն` հենվելով ոչ թե դրանց իմացաբանականհիմքի. այլ մտածողությանպատմականավանդույթներիվրա: Նման սխալները կանխելու նպատակովէ. Ալանը այդ երկու խմբավորումը սահմանազատումէ երկրներիհատկանիշներիբնույթի հիման վրա: Դասակարգումըաշխարհագրականօբյեկտների, տվյալ դեպքում երկրների որակական հատկանիշների խմբավորումնէ քանակական,իսկ տիպաբանությունը`

հիման վրա:

Այստեղից հետնում է, որ երկրներիխմբավորումն,օրինակ, ըստ տարածքի մեծության կամբնակչությանթվաքանակիերկրներիդասակարգումէ, իսկ խմբավորումն ըստ պետականկարգի, կառավարմանձնի, սոցիալ-տնտեսականհասարակարգին այլ որակականհատկանիշների`տիպաբանություն: Երկրների դասակարգման տիպաբանության շնորհիվ զգալիորեն փոքրանում է ուսումնասիրվող օբյեկտների թիվը. ավելի քան 200 պետությանփոխարեն ուսումնասիրողներըգործ են ունենում ընդհանուր գծեր ունեցող մի քանի խմբերի հետ: Բացի այդ տիպաբանական խմբերիֆոնի վրա երկրների անհատականգծերն են երնում: Երկրների տիպերի առանձնացմանմյուս նշանակուավելի ցայտուն է. որ տիպաբանականգծերի առկայությունը վկայում է տվյալ երկրի թյունն այն

ն

ընդհանուրօրինաչափությամբզարգանալումասին: Երկրների խմբավորումըկատարվել է տարբեր նպատակներովն ամենաբազմազանհատկանիշներիհիման վրա: Սոցիալիստական երկրների ճամբարի ծաղկման ժամանակաշրջանում աշխարհի երկրների խմբավորմանգլխավոր հատկանիշը դրանց հասարակարգի

ՕԲ

Լջ

1 419666 Գ '0ոս/սօ -ոմդդ դտ/8:սմծոտվմտոոի (ցտհտոգտգտ-ովծսո) ցողկոկտմոոու 'դտրոզեոի 1, ո ՀԼ

4«ձզը ցո(ՀսծգնԵտո|սփ 1րտ 1 տսիցտե ոց տղզվ Փցսմս 'մրոտրտոհցը վմզցտկղ/Աօ վովոցրո ղ ցվոզմդղտը վմդմզ լ դժմվն վտկղ/աօ .,տշվջ վղզիղ :չտզվ վմզդտկղ/Աօոտ նսիդտծ ոմյսն 6վռոոմն1 դդ1ս/4սմղմոմով վտղզ/Աօցտկտմեովմողթո 1ո/իտ ողոոմդովնցմ (Նր) մժմվն դռոկոմեովմոոյշր» ՛մդոքողզլոիլ 'Փսմէո 1 1զշդ ոզհոչցվ"իսովտողղ չիսժմվն դոկտմեովմողյշու իսժմվն վտղզ աօ մտքիտդվողմղ վմղմզ ) օտիմսիտցորՈոո մոս սմղժոմով նր :1 01ս/81սծզնԵտոյսփ 'ցտ/8ոսվտոմ 'դդղս(83սմղմոմովօտիտոտոռվ ղճվը վմրոխոձվը նստտփտողծմշ ղ վտղզ/Աօ մս գ Ասղտզվ իսովհոո(ղ մի վմրոիտճվըողոճմՀ ըյսնԵտ 3 ցվձճմզվմվ 11ցտվզաօ տիտ տ 'ոմի վտհզ/աօՀոիտ ոսնետ լ դմրտիտձվըցվժոտմո ցրովբ Հս ցրողոր ։ԱմղդդոձմՀվմզդոոս(84ստոմովդվրոժդով 'մմզդնողմո դոոծոցսմտդզղ դութ Հսչկոոցմ 'մմզցվնոսմսղմող դո(8սծկոնմսնով 'մմզդց1ս(8:ստղտո դտղմով 'ղտցվմօ 'ռզ Ժվովիոոչդվ 'մմզգտղզ/0օ վովիոցոտ նսիցտե ոմ:յսն ԾվմկմղԱմղզգդսօմսԾ ցվմոտմո Ղոց ըւսմոտող ցղ մզն ցողտոռտծոմ բող դողոմն վղոշսմս ըսքմսծ ցործոծմտԵ դո/ժսողտցտ վմղմղ ցրոտր :իսմզցոմսողս դվրոծցոտտողվշտՂոց ոզոշդվ 'իսմ -զդոմսողս 3ս իսմզդդորրո դողոցմ "իսմզդդւսմ(սմգմոմով դտկոմնուոմո նստ -զոոոմվտ ,իսմզդցսօմսԵդվճմզդ ցզ օտիմսիոդտրՈոր ողզոտմսիտոիԵ մոշսոմզկտը -Ետհ դվրոժցոմոտ ս դըոսծոծմտե դո(ժսոզտդտ վմղմղ տսԹդոծտմ:սք

ո

Աուս(81սծոկոռվ

««Յմվն ԺՍՎՆ

մմզղղտողտ դռոկտմեովմոռ ր»

ՂՈԱոՈՍԵԱՈ»ՄՈԻՌՒՉԱ Է՞Լ

՛

:6վուսծզտսը ցվվ Սողոնդոիտ մդ1ս044սմգմմոտ ցործզտսը ծվ դտրմսիոմբոլ վմզցմղմզ | ցմ,ս իսբոսռո դողոնսձղըոտվե՞ճ :6վծդոո(բվըըյսիմզմմոտ ցզ ի,սչցվ Ժցոմն իսուսստ ցողտնսձղը Ղ Ամղզղցվմղդուսմսիոմոո|վմզցմկմզ դդ Յդ.սմյ-ց -ողոդտրոք

:մըյսմսիոմբո|վմղդմղմզվդոսոոս(ծսղոցոոծդ20,Վ"չ մքսմսիոմբո| վմղցմկմզ ոոսիմոտող լ տմի վծովվ Հռ.վ դողոդոմորոմտ-ց

ոսհսփ նմսմմզ մռշսծտիվտկտ Եմտդոտմո վծոճդմօմսծ ցորմսիողօ վեղտմտճ դտղտմտնտմ վվմուվշտ ըոյսիմտոծոմ | իՍդվ'օ :մբոսդոքոոմն(ո ըսիմսիտցովվ 1 իսշցվ Ղ 'ը՛սիդոքոմ զ վմգդմսիոովը մ.ս ցվլող -տդտրոք մծտճլմօմսԵ ցտրմսիողց վեղտմոտճդոկոմոնոձ վվմոովՀր՛ջ :ժողս(նմտդոՅգսցոռվը վմզդդս(օյսոյսփսփ ցոկտկոմս 4ս դող -ողտդոոծ վմղզդմհմգ ողիոմս1զմծտՑճսց4մեղտմոծ դոկոտծտնոծվվմողյշր-բ

վդոծմչողկոդտրոք դոսծոտմսդ տմն

վդոկորողասՀ5վեմողոմտողվ յոտկտտովիովծսո'դո(ժսլ տոս 'Օրոսշսմսդո/սմտիոստղ-4ջ002 ցվոտը ցոոծզմսիտդոռը վնսվ վդոտոտդվՇ,

Հ ցտմտիտցոըծդտ

'

Սծզտմոժ դտկոմոնոծ վմղդմցղմօ մ.Ս՛2 6վկտկտցտոտք վվմտոյշտ լ Ժվոտեմտ դոձսնսցմսծ :8ո4դմօցմսԵդոկտրտոռ ողիոմս զմծտճյսդմ Առւսմսիտղց վեղտմոժ դտկոժոնոժ վվմոոլչրլ

մորու

։

մգՇԱու ցորեատոռդծեյվ

ո) «(ը1սօտիզիով դզ օտիծոքողմզդ մմղդոոսմսիոմռո)վմզդմկմղվվմտոլ վվմտոյչը Ամղզդմկմղ վմզդդոծմչտօտմոտ տոմ զող օղ ճտտսիծմտղտոտն տմի ցոովկ վմ վ-ոՂէ Ղ վղոնմողոք ցոքյստվետմԵ 'դո(8սնսղտ վծռո(ղ -ՂդՀվդոծ1սծվդքոմուշց4Հ ցտրծոծմուծ Վ տսիկմտիշով մմս ՛մշվդոծյսծ հվտզճցվո (ոճժշնցմ) իմճտրով մքոսմգդ դմրոկնեմտը օտիմն 1 ճզը ցտ/8ւսօտօմսե ցլտ1 ողզոոմսիոտցոող ՍՀվցտկտով դոոծտեմոԵ 1ոտ Հս ոոսիմն ըսժովվ դորմսիոմսո| 'դողտոզտցտ դրտվը լ ցոկտկոտմտոտվ մսդովնդմ վմղդուս(ժստզտվվմողյշտ ըքոո |լ մռորդսմոմ ո/ղ :մըւս/սըվնոծոօո "մքո ցտղտողտգտ դլովը Հս դզ ըուսմծտճսդմ մուսծտԵմոԵծփսփոտ վմղդմհմդ ոյսէղ ցողտր :մզդմկմգ մսՀսո|ետիդըոզոմս օղ ըւսիոտն մմզդուս/աւստգիո իվվմսդՀ վօո ծոմո ցողործոս 1ս ցտկոոդտցտ մվ մդոտոռցվՇ ղող ըւսիմորով 1 ցւս(8յստղիո մսիտոիծ ղմոնմը :մգդտտոտուսյՂոց .դվմզցվմտտ դվրովդտտվմյ օղր "Օվրտվոցտմգ 'ցվրովց ցվճմզի կով 'Օոնտդտհղ իոծոզիտ -տրմզե "ցվրովցսհոոց 'ցվ-ՂՈՈ :1 ըւսցոօղբ մոմոդտվտոտ գիվձ ԾդոմՆ :վմզդմկմգ մսիոտռիԵ ող ուսիդոքոմ մմդդմկմղ դոք(ժսղվոցոշը դտկոմոնտմ տոյ (ըլսըլքում «ՕՂԱ/ԱմԵովմողչո դո(8սողտցտ դվոովմտովշոնու» լ օտիշդ դզմսդոտրոմդոտըվղիտ ցվոտը որո) մզգմկմղ դո(Թյսոզտդտ ցվրոուսծցո ոդոմս դղ ուսիծոցօդոսո Ճմղսմս'մմզդմկմզ օոհղ ոմսն 6վբետհ ՈԷՈՈ| ցվոլտը ըուսրծտկցզ մոոսո|դվջցտստ դրոհտր :Դծվը վմզմող|սկմզ նրո օզ ուսիցոքոմոմոտ դվճմղվծդզմվ դմղդմկմղդողոտովիովեսո ցվկոյող :մզդմկմղ նսծտԵմտԵ դ մզցմկմպ(ովմտուսնցվ) օտիծոդողոմդմուցմքնմո Հձգը վմզմրո| մսչսո| յսկմղզ վղոնմոտկտը դտրծոծեմտծ տոմ լ ըսմսիոմըո| մմ դո -ղդմկմղ վվմտոլշտ դզնմո ըքիո դ-որՈ իսստցտտո նղ ւ ԱՂսդ.սմ(81ստդոոմդու -ոնմիսնսք դողողռվծ մոտոտը Ղ ոսդւս(81ստղոոմռու վրոտսդ "ըսդ1ս(81ստղոտմ -ցոէ դտկոտովլովեսո վոոդտզվի 'մրտոտը դ ոշսդւս/(ոստղոտմգու ցողտտոմկ -սըզնոնմիսնսք վլողմսվ դդ ոոսիցտովոխրողսզն մղմմոտտվեմոկոմտոռվ դոկոտ -ովլովծսո :դողչ մզըմկմդ նսծղդւս Եմտկոմտոռով դտկոտովովծսո դվովտ ցում: տոմ 'մս վդոծ 'մռս(Թ1սկտդոՀռ ցվղոլոդ վոոսքցզնմո վմզդմկմղ դողտտովիովծսո յէս ռտկոտով/տտվոտհկ մուսցոքոտմվմզդմղկմպ վվմոռղյշտ որձսրողմգղ :մլ դՅՈսդմ

ԱԴ-ը սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության առավել խորը մշակված հասէ, աշխարհագրական կացություններից օբյեկտի կարնորբնութագրիչներից մեկը: ԱԴ հասկացության հիմնական գաղափարըտարածքային հարաբերություններն են, որոնց բնույթից ելնելով պայմանականորենառանձնացնում են

Ֆիզիկաաշխարհագրական դիրք, տնտեսաաշխարհագրական դիրթ (ՏԱԴ),

տրանսպորտաաշխարհագրական դիրք, Քաղաքաաշխարհագրականդիրք,

էկոլոգաաշխարհագրական դիրք, սոցիալ-աշխարհագրական դիրք: Ֆիզիկաաշխարհագրական դիրքը օբյեկտի տարածքային հարաբերու.

թյունն է երկրագնդի աշխարհագրականկոորդինատներին, բնական զոնաներին,

լեռնագրությանը: Քաղաքաաշխարհագրական

է

դիրքը օբյեկտի հարաբերությունն միջազգայինքաղաքական ուժերի «դաշտերին»: Սոցիալ-աշխարհագրական դիրքը տվյալ օբյեկտի դիրքն է սոցիալական նշանակության արտաքին օբյեկտների նկատմամբ:Էկոլոգաաշխարհագրական դիրքը տվյալ օբյեկտի դիրքն է էկոլոգիական նշանակությանարտաքին այն օբյեկտների նկատմամբ,որոնք կարող են ազդել ուսումնասիրվողօբյեկտի էկոլոգիականիրադրությանվրա: Այդպիսիօբյեկտներեն, օրինակ, էկոլոգիապես«անմաքուր» արտադրություններիխիստ համակենտրոնացման շրջանները, Աէկ-ները: Մասնավորապես այս հանգամանքովէ պայմանավոր-

ված այն անհանգստությունը,որ ցուցաբերում են ՀՎ հարնաններ Թուրքիան, Ադրբեջանըն ՎրաստանըՀայկական Աէկ-իշահագործումըշարունակելուառթիվ: ԱԴ-ի ուսումնասիրությունն իր սկզբնական փուլում ունեցել է «կետային» ուղղվածություն, այսինքն այն վերաբերումէր քաղաքների ԱԴ-ին:

Ավելի նոր ուսումնասիրություններինբնորոշ է նան տարածական ուղղվածությունը, այսինքն քաղաքներից բացի ուսումնասիրվումն գնահատվումէ նան երկրների ու տարածաշրջանների ԱԴ-ը: Դրա համար պահանջվումէվերլուծել ու համադրել տարածական աշխարհագրականօբյեկտի ու դրա շրջակա տարածքի միջն գոյություն ունեցող ավելի լայն դիապազոնիփոխադարձկապեր: ԱԴ-ի մասին ուսմունքի ձեավորման ու զարգացման գործում առանձնապես մեօ է Ն. Բարանսկու, Ի. Մաերգոյզի,Ն. Միրոնենկոյիգիտական ներդրումը:Նրանց

գիտական գաղափարների ազդեցությունն զգացվում է ԱԴ-ին վերաբերող ցանկացած նշանավորաշխատությունում:

ՏԱԴ-ը աշխարհագրական օբյեկտների (ձեռնարկությունների,բնակավայրերի, արեալների, շրջանների, առանձին երկրների ու երկրների խմբերի) դրանց զարգացման համար տնտեսական նշանակություն ունեցող արտաքին օբյեկտների հարաբերությունների ամբողքությունն էԱԴ-ի այս սահմանումը համարվում է առավել ամբողջական ն սպառիչ, թեկուզ ն այն գիտական ամեն մի սահմանման նման ունի պայմանականության մեծ

ն

բաժին':Պայմանականությունն արտահայտվում է

առանձին հատկանիշներ որոշ

առումով

նան

այն հանգամանքով,որ

ՏԱԴ-ի

ու քաղաքաաշխարհագրական

Վալեսյան, Հասարակական (սոցիալ-տնտեսական)աշխարհագրության ներածություն. Ե., 1999թ. լ.

տրանսպորտաաշխարհագրականդիրքերի հատկանիշներ են":Ուստի այս հանգամանքով է բացատրվումԱԴ-ի նշված երեք տարատեսակների շատ հաճախ միասնաբար հանդես գալը: Աշխարհագրական օբյեկւոի զարգացման վրա ՏԱԴ-ի ազդեցության արդյունքի գնահատումը մեթոդական առումով շատ դժվար լուծվող, իսկ երբեմն էլ նույնիսկ անլուծելի խնդիր է, քանի որ. ա) օբյեկտի զարգացումը ոչ միայն ՏԱԴ-ի. այլ ԱԴ-ի այլ տարատեսակների միագումարային արդյունք է, բ) ԱԴ-ը ընդամենը զարգացման նախադրյալ է ն ոչ թե աշխարհագրականօբյեկտի ու նրա շրջապատի միջն գոյություն ունեցող կապ: Այդուհանդերձ աշխարհագրական դիրքի ծավալուն ն համալիր բնույթի բարդ հասկացությունը հաճախ օգտագործվում է առանց մասերի տարաբաժա-նելու, որի հետնանքով դժվարանում է դրա ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական նպատակներովօգտագործումը: Ինչպես նշում է Միրոնենկոն. «Մինչն ԱԴ-ի մասնատելն ու խորը վերլուծելը հիմնավորված չի կարելի համարել այնպիսի ոչ հստակ բացատրություն ունեցող

հասկացությունների օգտագործումը, ինչպիսիք են, օրինակ, «հարմար դիրք», «շահեկան դիրք», «նպաստավոր դիրք»»": ԱԴ-ը կարելի է մասնատելըստ տարբեր բնույթի բաղադրիչների:Ամենագլխավորը աշխարհագրականօբյեկտին դրա շրջապատիմիջն հաստատվածտարածքային դեռես բավարարխորությամբուսումնահարաբերությունների բնույթնէ: Ներկայումս սիրված են քաղաքների ու դրանց շրջապատի միջն հաստատված տարածքային հարաբերությունները: Դրանքերեքնեն. առաջնային,ածանցյալն ինտեգրալ: Առաջնային տարածքային հարաբերությունները քաղաքների ու արտադրական տարրերի ն արեալների միջն գոյություն ունեցող հարաբերություններն են: Դրանցից են. ա) արդյունաբերա- աշխարհագրականդիրքը օբյեկտի դիրքն է էներգիայի աղբյուրների, հիմնական հումքի ն նյութերի (օրինակ, մետաղների, փայտանյութի) աղբյուրների ն մշակող արդյունաբերության ձեռնարկությունների խոշոր կուտակումների նկատմամբ. բ) գուղատնտեսաաշխարհագրականդիրքը օբյեկտի դիրքն է պարենային ն գյուղատնտեսական հումքի բազաների նկատմամբ. գ) տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքը օբյեկտի դիրքն է օովային հիմնական ուղիների, տրանսպորտային այլ մայրուղիների ն տրանսպորտային հանգույցների նկատմամբ. դ) իրացման-աշխարհագրականդիրքը օբյեկտի դիրքն է արտադրականն սպառողական նշանակության ապրանքների վաճառահանմանշուկաների նկատ-

մամբ. ՝ "

Մեջբերված ստեղծագործությունը: Խոքօոճճւծ

ԷԼ

ԸքճոՕդՇՃՇԵ ՔՐ.ՂՇօթոյ

ՎԸՅՕՃԻԼ

Ի1, 2001.

դիրքը օբյեկտի դիրքն է աշխատանքային ե) ժողովրդագրաաշխարհագրական ու շրջաններինկատմամբ: կուտակման կադրերի ռեսուրսների գիտատեխնիկական առանձնանում է ըստ արեալների հետ ՏԱԴ-ի տեսակների մյուս խումբն ուսումնասիրվող օբյեկտի ունեցած հարաբերությունների:Դրանցից են ներարեա(ային, կենտրոնական, արտակենտրոն (էքսցենտրիկ), ծայրամասային,խորքային ն միջարեալային: Օբյեկտի այսպիսի դիրքերը պետք է գնահատվենոչ միայն

համամասնությունվերացականորենհ̀աշվի առնելու արեալի երկրաչափական ֆիզիկաաշխարհագրաառնելով նան հաշվի առումով` բովանդակային ները, այլ կան ն սոգիալական տարածքի էությունը: Առավել խորը ուսումնասիրված է քաղաքների աշխարհագրականկենտրոնական դիրքը. այն համարելով որպես երկրի տնտեսական շրջանների մակարդակների համահարթեցմանկարնոր միջոց (այս մասին նշված է «Ուրբանիզացիա»թեմայում):

:

հենվում են առաջՏարածքային ածանցյալ բնույթի հարաբերությունները են դրանք: վրա ն իրականացնում նային հարաբերությունների արտահայտումեն օբհարաբերություններն Տարածքային ածանցյալ մատակարարմանհամալիրի ամբողջ յեկտների դիրքը ժողովրդատնտեսական են` օբյեկտի դիրքը՝ բաշխմանգծերի ու կիզակետերինկատմամբ:Դրանցից ա) բեռնահոսքերինկատմաճբ`, նկատմամբ բ) ուղեորահոսքերի հանգույցների կիզակետերի`խոշոր տրանսպորտային գ) տրանսպորտային

նկատմամբ:

դ) միմյանց նկատմամբ(փոխադարձդիրքը):

են

արտահայտում քաղահարաբերություններն Տարածքայինինտեգրալային հետ տարբերմասշտաբի տարածքներին(հաշվի առնելով դրանց քի հարաբերություն կապերի ինտենսիվությունը):Սրանք, պատկերավորասած, հարաբերությունների են, քանի որ սինթեզումեն ԱԴ բոլոր տեսակները: հարաբերություններ օբյեկտի միկրոդիրք. մեզոդիրք. Առանձնացնում են աշխարհագրական մակրոդիրք ն գերմակրոդիրք: իր հետ շփվող մեկուսի Քաղաքիճիկրոդիրքընրա դիրքն է անմիջականորեն շրջապատինկատմամբ:Քաղաքի մեզոդիրթը նրա դիրքն է համեմատաբար խոշոր նկատմամբ:Քաղաքի մակրոդիրքը նրա կենտրոշրջանի` երկրի, տարածաշրջանի

նական դիրքն է շատ խոշոր տնտեսականտարածքինկատմամբ:Քաղաքի գերմապետություններիու կրոդիրքը նրա դիրքն է տնտեսական տարածաշրջանների,

նկատմամբ: մայրցամաքների

՝

Այսպիսով «աշխարհագրական դիրք» հասկացության մեթոդաբանական հասկացություննէ: հիմքը տարբեր բնույթի «հարաբերություններ»

Հարաբերությունների առկայությունն այն որոշիչն է, որը ցույց է տալիս, թե տվյալ օբյեկտի տեղաբաշխումը աշխարհագրականգիտության որ հասկացությանն է համապատասխանում:

Այսպես, օբյեկտի տեղաբաշխմանտեղի, դրա աշխարհագրական հասցեի պարզ բնութագիրը կոչվում է «տեղադիրք (լոկացիա)», իսկ եթե այդ բնութագիրը լրացվում է շրջակա միջավայրի հետ օբյեկտի ունեցած հարաբերությունների ցուցումով,ապա այդ հասկացությունն արդեն «աշխարհագրականդիրք» է": Տեղադիրքըցույց է տալիս աշխարհագրականօբյեկտի տեղայնացումնու պատկանելիությունը նե հետնաբար պատասխանումէ «որտե՞ղ է տեղաբաշխված օբյեկտը ն ինչի մաս է կազմում» հարցերին, իսկ աշխարհագրական դիրքը պատասխանում է «ինչի՞ նկատմամբ է տեղաբաշխված Ն դրա հետ ինչպիսի՞ հարաբերություններ ունի» հարցերին: ԱԴ-ի երկրորդհատկությունըպուռենցիալությունն է, որը շրջանի զարգացման, աշխատանքի տարածքային բաժանման, կապերի զարգացման գործոն է, նախադրյալ ն, եթե հակադիր կողմից դիտվի, նան հետնանք: Այս հատկությունները նկատի ունենալով` որոշ գիտնականներ պոտենցիալությունը դիտում են որպես ՏԱԴ-ի կամ էլ հնարավորություն: տարածքի զարգացման յուրահատուկ ռեսուրս՛ հմուտ է դառնալ կամ տարածաշրջանի երկրի օգուտների օգտագործումը կարող տնտեսական զարգացման կարնոր գործոն: Այս առումով հիշենք ճապոնիայի ու Սինգապուրի օրինակները, ընդ որում Սինգապուրքաղաք-պետությանզարգացումը կարելի է դիտել ն' որպես երկրի, ն" որպես քաղաքի ՏԱԴ-ի պոտենցիալի օգտագործմանօրինակներ: Կան նան այնպիսի օրինակներ,երբ համաշխարհային տնտեսական կենտրոնների, զարգացման «առանցքների»,կարնեորագույնտրանսպորտայինուղիների տարածական փոփոխմանհետնանքով փոփոխվել է տվյալ երկրի կամ քաղաքի ՏԱԴ-ը: Մասնավորապես Ճենովա ն Վենետիկ քաղաքների ն Հնդկաստանի միջն հաստատված աշխույժ առնեւորական ուղու վրա (որն անցնում էր նան Պատմական ՛

Հայաստանի վրայով) Օսմանյան կայսրության կազմավորվելը արգելակի ղեր կատարեց այդ

է Կարնորագույնբեռնահոսքերին ուղնորահոսքերիբնութագիրըտրված «Տրանսպորտ» թեմայում:

ուղու

քաղաքներին:

Այսպիսով,ՏԱԴ-ը ատմական՝ անցողիկ հարաբերություն է: ԱԴ-ի երրորդ հատկանիշըհեռավորության հատկանիշն է, աշխարհագրական գիտության կարնեորագույնհատկանիշներից մեկը: Հեռավորությունն ուսումնասիրվում է տարբեր չափումներով՝ ուղիղ գծով,իրական ն տնտեսական(հեռավորու|

-

համար: Դրա հետնանքովվերոհիշյալ քաղաքները առնետրի

(ինչպես ՏԱԴ-ը զիջեցին վրա գտնվող այլ քաղաքներ) իրենց նպաստավոր նոր հայտնաբերված ծովային ուղիների նկատմամբ ավելի հարմար դիրքում` ավելի արնճուտքում գտնվող երկրների (Իսպանիա, Պորտուգալիա, Հոլանդիա Ա այլն) նան այդ

ՃՈ86Բ8 Չ.

10:71

ԸՕԱՀՅՂՏԽ0-5:ՕԽՕԿՔՎՔԸՇԵՑ:ԸԷՇօՐքոֆտտ.

Խ՛., 1983Ր.

Խոտ ՇճՕ18քԵ,

Կոսմաչով, Մ, Բանդման : Լ.Կ, Վալեսյան

110-Ր6քում ւՕՃՕՐԱՎՇՇ-

:

Յ5

թյունը հաղթահարելու համար պահանջվող ժամանակով,էներգետիկծախսումներով կամ դրամական արժեքով): Ամփոփելովկարելի է նկատել,որ ԱԴ-ի գնահատումըշատ բարդ խնդիր է, ն նրա գնահատումըմի կողմից գիտական առումով չի կարելիհամարելառանց նրա

տարանջատման (բավարարվելով «նպաստավոր»,«հարմար», «անհարմար» ն այլ գնահատականներով): Մյուս կողմից, հարաբերությունների հատկությունների հիման վրա ԱԴ-ի տարանջատումըմի շարք տեսակների ու ենթատեսակների նման

բարդացնում է դրանց սինթեզումըվերջնականգնահատականիորոշման համար: Դրա համար կան որոշ մոտեցումներ.արժեքային, տրամաբանական,պոտենցիալների. տոպոլոգիական:

Արժեքային գնահատման էությունը վերարտադրությանամբողջ ծախքերի մեջ միայն ՏԱԴ-ի հետ կապվածծախքերիառանձնացումնէ: Տրամաբանական վերլուծությունըհենվում է ԱԴ-ի տեսակներիու ենթատեսակների համադրման (սինթեզավորման)վրա: Այս մոտեցմամբ, օրինակ, Ն. Բարանսկին խորհուրդ տվեց Վոլգոգրադըընտրել որպես տրակտորաշինականնոր գործարանիկառուցման վայր: Նա վերը նշված քաղաքի ԱԴ-ը գնահատել է հետնյալ նկատառումներիհամադրումով.քաղաքը գտնվում է. ա) հացահատիկայինգոտում, բ) հարթավայրային գոտում, գ) տափաստանային գոտում, դ) Վոլգա գետով նրա ավազանում գոյություն ունի մետաղի ջարդոնի հավաքման ու ձուլման

կազմակերպմանհնարավորություն,ե) գոյություն ունի Վոլգա գետով այլ նյութերի բերման ն տրակտորներըսպառողներինհասցնելու հնարավորությունզ) Վոլգոգրադը Վոլգա գետի այն մասում է, որն ավելի մոտ է Դոնբասին` որակյալ պողպատ մատակարարողխոշոր շրջանին: ԱԴ գնահատման համար պոտենցիալների մեթոդն արդյունավետ է միայն այն դեպքում, երբ կա երկու օբյեկտներիմիջն հարաբերություններիհավանականություն: Ընդ որում, որքան մեծ են այդ օբյեկտները,այնքան մեծ է դրանց փոխազդեցությունը ն ընդհակառակը,որքան հեռու են գտնվում այդ օբյեկտները, այնքան թուլանում է դրանց փոխազդեցությունը: Այսպիսով,ԱԴ -ի տեսակներիբազմազանության,ինչպես նան դրանցփոփո-

կարնորություն: Սահմանակից պետությունների Թուրքիայի, Իրանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանինկատմամբ ՀՀ դիրքը կենտրոնական է: Հեռավորության առումով ՎՀ բավական մոտ է գտնվում աշխարհի նավթային խոշորագույն շրջաններին` ռազմական ու տնտեսական մեծ հետաքրքրությանշրջանին: Չնայած որ քաղաքական ու տնտեսական զարգացման գործընթացների արդյունքում 44 աշխարհագրական տարում զգալիորեն վատացել է, բայց այն պահպանում է հետադիրքը վերջին գայում բարելավվելու իր մեծ պոտենցիալը:Վերջինսկապվում է համաշխարհային գլոբալացման ենթատեքստում իրականացվողերկաթուղիների, նավթամուղերի ու գազամուղերիշինարարությանմի շարք նախագծերիհետ: ՀՀ ԱԴ-ի բարելավման մյուս նախադրյալընրա գիտատեխնիկականմեծ ներուժն է, որի շնորհիվ ՎՀ կարող է դառնալ իր մերձակատարածաշրջանիկենտրոնը: մեծ

`

Չարցերընքնքատուգմանհամար 1.Հիմնավորել «հարաբերություն»հասկացությունըորպես «աշխարհագրական դիրք» հասկացության մեթոդոլոգիականհիմք:

2.Որո՞նքեն աշխարհագրականդիրքի տարատեսակները: 3.Բացատրել «աշխարհագրականդիրք» ն «տեղադիրք» հասկացությունների տարբերությունը: 4.Բնութագրել աշխարհագրականդիրք հասկացությաներեք անբաժանելի հատկությունները: 5.Քաղաքների օրինակով բնութագրեք աշխարհագրական դիրքի դասակարգման սկզբունքները: 6.Հիմնավորեք, որ տնտեսաաշխարհագրականդիրքը պատմական կատեգորիա է:

խականության պատճառներով ԱԴ-ի գնահատումը,հակառակ թվացող դյուրինությանը, բավականինբարդ խնդիրէ: Այդ բարդությունն ակնհայտորեն զգացվում է ՀՀ ԱԴ-ի նույնիսկ ակնարկային` ոչ խորը ուսումնասիրությանշնորհիվ: Անտիկն միջնադարյան ժամանակաշրջանում Վայաստանի աշխարհագրականդիրքն աշխարհում չափազանցկարնոր էր, քանի որ Հայաստանըկենտրոնականկամ միջանկյալդիրքում էր Պարսկաստաճի, Ասորեստանի,Հունաստանին այլ երկրներիմիջն, ինչպես նան նրա վրայով էին ձգվում այն ժամանակվամիջազգային աշխույժ առետրական ուղիները, հատկա-

պես «մետաքսիճանապարհ»:

ՑարականՌուսաստանի,իսկ հետագայումԽորհրդային Միության կազմում ՀՀ ԱԴ-ի կարգավիճակը եղած ժամանակաշրջանում ցածրացավ` դառնալովծայրամասային: Ներկայումս անկախությանպայմաններում ՀՀ ԱԴ-ը կրկին ձեռք է բերել

'

ԳՈՄ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐ

ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ

2.1 ԲՆԱԿԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՕԲՅԵԿՏ

ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

Հայտնի է, որ բնությունըմարդկությանկյանքի ու գործունեությանմշտական անհրաժեշտպայմանն է, բազմազան նյութերի գանձարանն ու բնակչության մշա-

կութային,գեղագիտական հանգստի (ռեկրեացիոն)պահանջմունքների բավարարմանաղբյուրը: Բնությունը միաժամանակնան այն օբյեկտն է, որի վրա ներգորու

է հասարակությունը: Հասարակությանու բնության փոխներգործունեության հետնանքով բնական միջավայրիփոփոխությունն, ըստ էության, մարդկայինհասարակությանզարգացման բովանդակություննէ: Հասարակության զարգացման գործընթացը կառավարելու, ինչպես նան տարածքայինկազմակերպումըռացիոնալացնելու նպատակովներկայումսգործնականխիստ անհրաժեշտություն է առաջացել հետազոտել ն վերլուծել հասարակականարտադրության զարգացմանու տեղաբաշխմանվրա բնականգործոնների առանձնահատուկ ազդեցությունը, ընդսմին, ոչ միայն տնտեսական:, այլ նան ու սոցիալական էկոլոգիականտարածաշրջանայինասպեկտներով: Անհրաժեշտէ հասարակությանզարգացմանայսօրվա պահանջներիդիրքերից ավելի խորությամբ ուսումնասիրել նան հասարակության ներգործության օբյեկտի բնական միջավայրի վիճակը Ա այդ ուսումնասիրության հիման վրա բացահայտելկոնկրետ տարածաշրջանիզարգացմանվրա տվյալ փուլում ազդող գործոններիդերը. որոշել տվյալ ժամանակաշրջանում,(ինչպես նան տեսանելի ապագայում)գլխավոր գործոնները: Վերջիններս, ինչպես հայտնի է, հասարակությանտարածքայինկազմակերպմանգլխավորլծակներն են: Վերջին ժամանակներումբնապահպանական(էկոլոգիական)գործոնի դերի պատշաճ գնահատման արդյունքում էապես փոփոխվել է տնտեսաաշխարհահեգրականհետազոտությանմոտեցումը:Նախկինում, տնտեսաաշխարհագրական գրեթե բացառապեսուսումնասիրվում էին բնության տարածտազոտություններում քային տարբերությունների ազդեցությունը տնտեսության զարգացման, կառուցվածքի,մասնագիտացման,տեղաբաշխմանտարածական ձների ու բնակչության կյանքի պայմանների վրա, այսինքն բացահայտվում էր բնական գործոնի դերը հասարակության կյանքում ու տնտեսական գործունեության մեջ: Տնտեսաաշխարհագրականնորագույն հետազոտություններում, արդեն, տիրապետումէ մեկ այլ, նոր ուղղություն. գլխավորապես ուսումնասիրվում է տնտեսական գործունեությանտեղաբաշխմանու բնակչության տարաբնակեցման բնական միջավայրիու ռեսուրսներիվիճակի վրա, Բացահայտվում ազդեցությունը Է տնտեսության զարգացման, մյուղային ու տարածական կառուցվածքի,

դերը բնական ռեսուրսների պահպանմանգործում: որակի շրջակա միջավայրի օգտագործման,

ռացիոնալ ուսումնասիրուփոխներգործության Միայն բնության ն հասարակության շնորհիվ է զուգակցման թյան վերը նշված երկու մոտեցումների(ուղղությունների) ու բնությանվրա հնարավոր բնականպայմանների ռեսուրսների, մարդու ն բնության փոխներգորներգործությանարդյունքներիգնահատումը,

տնտեսությ

կանխատեսումը ծության սպասվող հետնանքների որոշումը: ուղիների օպտիմալացման ն

ծում

տասնամյակները ուսումնասիրությունները լ կատարվե տնտեսականասպեկտով: հիմնականում

են

ու

բնական

այդ

փոխներգոր ների

ռեսուրս

ու կարնորնախադրյալիբնականպայմանների Տնտեսությանզարգացման նս գնահատելը,հույժ անհրաժեշտպայբնական ռեսուրսներիճանաչելը, առավել կան, պլանավորման ընդհանուրառմամբ, տնտեսության ման է նախագծումների, են բնականպայ համարկարնոր ռավարմանհամար: Ընդսմին,այս նպատակների ու որակականբնութագիրը, այլն մանների ու ռեսուրսներիոչ միայն քանակական

Տնտեսական գնա(արժեքայինարտահայտությունը): տնտեսական գնահատումը ու

ռեսուրսներն

որ բնական առումով բարդ է այն պատճառով, մեթոդական հատումը արժեք, դրանք բնության յուրատեսակ

ի սկզբանե չունեն բնական պայմաններն ռեներդրված աշխատանք:Բնական «ընծաներնեն», քանի դեռ դրանց վրա չի Ս. խոշոր մասնագետ, ակադեմիկոս Ստրումիսուրսներիտնտեսականգնահատման ձրի են մնում մինչն այն պահը, քանի լինը նշել է, որ «հանածո հարստությունները հետախուՍակայնառաջինորոնողական դեռ դրանցմասին մենք ոչինչ չգիտենք: է դրանց ներդրումն զությունը..., արդեն առաջինաշխատանքային

հասարակա

մեջ՛»: արժեքի

ն շահագործման նախաՀանքայինռեսուրսներիորոնման,հետախուզման (ռեկուլտիվացիայի), ն պատրաստելու,հողերի բարելավման կրկնամշակման ն նման անտառապահպանման

են

այլ

ծախսերիմասշտաբներըհիմք աշխատանքների

ծառայումայս կամ այն ռեսուրսիարժեքըորոշելու համար: կատարվումէ նան Ռեսուրսներիտնտեսականգնահատումը

այլ

մեթոդով

մեծություններիտարբերություններից ելնելով դրանց դիֆերենցիալ ռենտայի՞ ն աղբյուրներ օգտագործելիս որոնք առաջանում են ռեսուրսների տարբեր են դրանց ծավալի, որակի ն տեղադիրքիտարբերությունները: արտահայտում ռեսուրսներիոր աղբուրների է Դրանք հաշվի առնելով կարելի որոշել, թե բնական է

Մինչնվերջին3-4

պայմանների գնահատումը

Բնական տնտեսական

2.2

Ըքյույու

1967, ԼՑ,

բնույթի օգտագործման

տարածքի յուրացման ու

Ը. Շք.

Լ.

69.

Օ

տոտ

ձճքօրծրձ Ծոմ"

ոքաքօրեւ

8օդքօշու

3.օ10ելտի,

ռեսուրսային աղբյուրից

Տարբերակայինռենտան արտահայտվում տվյալ փաստացի ծախսե ախսերի ծ միավոր արտադրանքիվրա կատարված է

անհրաժեշտծախսերիտարբերությամբ: հական աայըորեն

ու

օգտագործումն

է

ավելի արդյունավետ (երկրի տնտեսության տեսակետից)ն, հետնաբար, որի օգտագործումըկարելիէ համարելառաջնահերթ: Բնական ռեսուրսների տնտեսական գնահատման մյուս մեթոդըելնում է այդ ռեսուրսի աղբյուրի վատթարացման կամ սպառման դեպքում դրանց վերարտադրության կամ փոխհատուցման համարանհրաժեշտծախսերիմեծությունից: Տնտեսական աշխարհագրության մեջ աստիճանաբար է ստանում ճանաչում բնական ռեսուրսներիտնտեսականգնահատման այն մոտեցումը(մեթոդը). որի հիմքում ընկած է աշխատանքիարտադրողականության վրա ռեսուրսներին դրանց աղբյուրների հատկությունների աշխարհագրական տարբերությունների ազդեցության հաշվառումը:Այլ կերպասած վերջին մոտեցմանչափանիշը ռեսուրսի (կաճ ռեսուրսներիզուգակցման) այս կամ այն աղբյուրի օգտագործման տնտեսական արդյունավետություննէ, որն արտահայտվում է կենդանի ն նյութականացված ծախսերիմեծությամբ:

Բնական պայմանները բնության տարրեր ն ուժեր են. որոնք արտադրողական ուժերի զարգացման ւովյալ մակարդակում էական նշանակություն

ունեն

մարդկային հասարակության կյանքի ու

տնտեսական գործունեությանհա-

մար, սակայն, ի տարբերությունբնական ռեսուրսների, մարդու կողմիցանմիջականորեն մասնակիցչեն դարձվումնրա նյութականարտադրական ու ոչ արտադրական գործունեությանը:

ն բնական Բնական պայմանների սահմանումը ռեսուրսներիցդրանց առանձնացումըբարդ է, որի պատճառովէլ որոշ գիտնականներ բն ական ռեսուրսներ հասկացությանմեջ ներառումեն նան բնական պայմանները:

Մասնավորապես, բնականռեսուրսներիու պայմանների սահմանազատու-

մը դժվար ու մեթոդոլոգիական առումով բավականինբարդ է այն պատճառով,որ բնական միջավայրիմիննույնբաղադրատարը (օրինակ՝ ջուրը, անտառը,արեգակնային էներգիան)մի դեպքումկարողէ հանդիսանալ

արտադրական ոլորտում օգտագործվողբնական պարագայում՝ որպես բնական պայման:

արտադրության մեջ կամ էլ ոչ

ռեսուրս,

իսկ մեկ

այլ

Օրինակ` ջուրը ն անտառը(փայտանյութը) արդյունաբերությանհամար ծառայում են որպես բնականռեսուրս, իսկ ջրային տրանսպորտի կամ հանգստի կազմակերպման համարդրանքբնական պայմաններեն, քանի որ այդ բնագավառներում դրանցիցօգտվում են առանցբնությունիցօտարելու (կորզելու): Բնական պայմաններ հասկացությունըմշտապես կապված է մարդու տնտեսական այս կամ այն գործունեության (գյուղատնտեսության, տրանսպորտի, հետ: հանգստիկազմակերպման) Տարբեր բնական պայմանների ազդեցությունը մարդու

գործունեությանկոնկրետճյուղերի վրա է: փոփոխական

ն

տնտեսական

կոնկրետ իրադրություններում խիստ

Բնական պայմանները կարողեն արագացնելկամ դանդաղեցնելտնտեսության զարգացման տեմպերը,նպաստել գործունեությանայս կամ այն տեսակի ձնավորմանը կամ խոչընդոտել դրանց զարգացմանը:

Բնական պայմաններիազդեցությունը հատկապեսմեծ է գյուղատնտեսության տրանսպորտի առանձին տեսակների վրա: Տարածքի գյուղատնտեսական ու արդյունավետությունըմեծ չափով որոշվում են արտադրությանմասնագիտացումն ագրոկլիմայականպայմաններվ(տե՛ս «Աշխարհիգյուղատնտեսությունը»թեման): Կլիմայական պայմաններըմեծ ազդեցությունեն թողնում օդային ու ջրային տրանսպորտիվրա ն, համեմատաբարփոքր ազդեցություն ավտոմոբիլային, իսկ ամենափոքր էլեկտրոնային ն խողովակաշարային տրանսպորտի վրա: Այսպես. օրինակ, Հեռավորարնելյանն Արնելասիբիրականշրջաններում, հողի բազմամյա սառածության պայմաններում անհնարին է նավթամուղներիշահագործումը, քանի որ շփման հետնանքովտաքացած խողովակաշարըհալեցնում է ստորադիր գրունտը ն տեղ-տեղ խորանալով դրա մեջ կտրատվումէ: Այդ բոլորը կանխելու համար անհրաժեշտ է նավթամուղըկառուցել բազմաթիվ բետոնյա հենակների վրա, որի հետնանքով նավթի փոխադրման ինքնարժեքը կգերազանցի երկւսթուղային տրանսպորտով փոխադրմանը: Մեծ բացասական ազդեցություն ունեն նան լեռնային ռելիեֆը, ճահիճները ն այլն: Բնականպայմաններն ազդում են նան արդյունաբերության,կոմունալ տնտեսության (ջրամատակարարման,ջեռուցման)վրա: Բնական պայմաններիցտնտեսական գործունեության վրա մեծ ազդեցություն ունի տարածքի երկրաբանականկառուցվածքըն դրա հետ անմիջականորեն կապված սեյսմիկությունը: Բավականէ նշել, որ 8 բալանոց ուժգնության երկրաշարժին դիմացող շենքի դիմացկունությունընս 1 բալով բարձրացնելու համար անհրաժեշտէ երկաքբետոնիքանակն ավելացնել ոչ թե 1/8 -ով, այլ 1.5 անգամ: Բնականպայմաններիցկարնորնշանակություն ունեն նան տարածքի չափը (մեծությունը), ջրագրական ցանցը, ուղղաձիգ գոտիականությունը,աշխարհագրական դիրքը: Տարբեր գիտնականներ,բնական ռեսուրսներիձենակերպման որոշ տարբեեն րություններով հանդերձ,եզրահանգել հետնյալ ընդհանրությանը.բնական ռեսուրսները բնական մարմիններ, նյութեր ն ուժեր (կամ դրանց համախմբությունը), ինչպես նան էներգիայի տեսակներն են, որոնք արտադրողական ուժերի զարգացման կոնկրետ փուլում օգտագործվում են կամ տեսնիկապես կարող են օգտագործվել մարդկային հասարակության բազմազան պահամար հանջմունքներն արդյունավետ բաւլարարելու Բնական ռեսուրսները մյուս նյութական ռեսուրսներից տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով,որոնցիցգլխավորներնեն հետնյալները. 1. Բնական ռեսուրսների որոշ կարնոր տեսակներ հատկություն ունեն, հայտնի սահմաններում ն որոշակի պայմաններում,ինքնավերարտադրելու(ինքնակարգավորելու) իրենց քանակը ն որակական վիճակը(օրինակ` անտառը,կենդանիների գլխաքանակը): 2. Բնական էվոլյուցիայի հետնանքով ն մարդու ներգործության ազդեցության տակ բնականռեսուրսներըմեկ որակական վիճակիցկարող են անցնել մեկ այլ վիճակի (օրինակ սավաննանՍահելի գոտում վերափոխվումէ կիսաանապատի կամ անապատի): ու

:

Բնական ռեսուրսների կոնկրետ վիճակը Ա գնահատականըկապված են մարդու կենսագործունեությանպայմանների հետ: Բնական ռեսուրսների կոնկրետ վիճակը կախված է մարդկանցարտադրականն ոչ արտադրականգործունեության տեխնոլոգիականեղանակից, ինտենսիվությունից: բնույթից,

տնտեսական (իր ենթաճյուղերի), արդյունաբերական,ռեկրեացիոն, համալիրային: պոտենցիալը քարացած չէ ն մարդու գործունեության ազդեցուԲնական թյան տակ այն կարող է փոքրանալ ( օրինակ, հանքանյութի կորզման հետնանքով)

3.

"`

.

2.3

Անկախ մեծությունից բնառեսուրսայինպոտենցիալըտնտեսականգործունեության մեջ օգտագործվումէ ոչ թե միանգամիցու ամբողջությամբ, այլ երկար

Տարածքի բնական (բնառեսուրսային)

պոտենցիալը

ժամանակի ընթացքում, ինչ-որ չափով, աստիճանով: Օրինակ գոյություն ունեն անտառահատման, ձկների ն վայրի գազանների որսի, արտեզյան ջրերի օգտագործման նորմաներ: օգտագործման աստիԲնառեսուրսային պոտենցիալի ճանը տվյալ ժամանակում ռեսուրսների օգտագործվող մասի ն բնական ռեսուրսային պոտենցիալիհարաբերություննէ պոտենցիալի օգտագործվող մասին: կամ էլ տոկոսԱյն կարելի է արտահայտել արժեքային միավորներով,բալերով ներով:Բնականռեսուրսների օգտագործման աստիճանը կախված է երկրի սոցիալտնտեսական, տնտեսաաշխարհագբական (պոտենցիալի տիպիցն ընդհակառակը, կառուցվածքի ու օգտագործմանձների ն ուղղությունների հետ միասին ) այն պարզ ն է տալիս տնտեսաաշխարհագրական երկրի սոցիալ-տնտեսական պատկերացում

Բնական ռեսուրսների առանձին տեսակների գնահատումը մասնավոր գիտական առարկաների գործունեության բնագավառն է (ագրոհողագիտություն,

ջրաբանություն, երկրաբանություն ն տնտեսական երկրաբանություն, երկրաձնաբանություն (գեոմորֆոլոգիա)ն այլն) սակայնդրանցիցոչ մեկը չի կարող տալ բնական ռեսուրսների ն պայմաններիհամալիր ամբողջականգնահատականը առանց դուրս գալու իր կոմպետենցիայի շրջանակներից:Այդպիսիգնահատականը է կարող տալ միայն համալիր բնույթ ունեցող կառուցողական աշխարհագրությունն իր քանակական գնահատականներիհամակարգիօգնությամբ: Այս կամ այն բնական ռեսուրսի յուրաքանչյուր քանակական գնահատականն ինչպես նշում է Յու. Դմիտրեսկին,ըստ էության բնական (բնառեսուրորոշման գործընթացէ': սային) պոտենցիալի Տարաժքի բնական պոտենցիալը բնական ռեսուրսների (ն դրանց հետ անբաժանելիորենկապված բնական պայմանների)միագումարն է: Տարածքի բնական պոտենցիալիմեծությունն այդ ռեսուրսների միագուժարության քանակական արտահայտությունն է, ուստի այդ մեծության որոշելը պետք է սկսել այս կամ այն բնական մասնավոր ռեսուրսի պոտենցիալների օրինակ հողի, ջրային, կլիմայական) որոշումից: Ընդ որում որքան մեծ թվով մասնավոր ռեսուրսային պոտենցիալներեն հաշվի առնվում բնական ընդհանուր ռեսուրսային պոտենցիալը որոշելիս, այնքան վերջինիս գնահատականով ավելի ճշգրիտ է արտահայտվումայդ տարածքի (շրջանի, ռեգիոնի, երկրի) հնարավորությունը կամ հարմարությունը տնտեսության այս կամ այն ճյուղի տարածքայինկազմակերպմանհամար: Քանի որ յուրաքանչյուր բնական ռեսուրսի մեծությունը չափվում է իրեն բնորոշ միավորով (տոննա, կիլովատ, խոր. մետր, միլիմետր, աստիճան ն այլն), ապա տարածքի բնական պոտենցիալը մաթեմատիկորենորոշելու համար անհրաժեշտ է լինում դիմել գնահատման բալային համակարգին (5 բալային): Դրա շնորհիվ կարելի է կատարել բնառեսուրսային շրջանացում, այսինքն շրջանների առանձնացումը ըստ տնտեսությանորոշակի ճյուղերի տերիտորիալ կազմակերպմանհամար նրանց առավելություն ունեցող նախադրյալների.գյուղա: "

Ճնոուքճտշտտք1Օ, մ.

ԷձոԺՂՅՃԱ1ՇՐԼՎԸՇԽՅՆ

մշ

ՃճտքօտՇ.

ք83821852:ԾԱՆԱԵՇ7

Ք.

Յոցաօր Շրքճի,

կամ մեծանալ (օրինակ ձկնային ռեսուրսների ավելացումը ձկնանաբուծության շնորհիվ, նավարկելիությանմեծացումը շլյուզների կառուցման շնորհիվ, հողային ռեսուրսների մեծացումը նոր հողերի յուրացմանշնորհիվ):

ուՕ-5Խ0ՃՕԼԱՎԸՇՃԱԸ

ԽԼ, 1978 Շշք.

18.

ոքօՕժճոծիլել

։

տիպի մասին: Բնառեսուրսայինպոտենցիալի օգտագործման աստիճանը, որպես կանոն, երկրներում, ն դրանց հումքային մատակարար բարձր է զարգացած անհամեմատ երկրներում): առանձին զարգացող`երկրներում(օրինակ` նավթարտահանող |

:

տ

2.4

Բնական

ռեսուրսների

դասակարգումը ։

ի

Բնական,ռեսուրսների գնահատումը, դրանց վերաբերյալ կոնկրետ պատօգկերացումն ու դասակարգումն ընկած են տվյալժամանակում այդ ռեսուրսների ձնավորման, օգտատագործման նկատճամբ հասարակությանվերաբերմունքի գործման աստիճանիորոշման ն գործնականորենհասարակականարտադրության մեջ օգտագործման հիմքում: Բնական ռեսուրսների օգտագործման բնույթը ն աստիճանը գլխավորապես որոշվում են երկրի հասարակական-տնտեսական բնույթով: Սակայն, բնական կառուցվածքով, արտադրականհարաբերությունների ռեսուրսների անխնա, իսկ երբեմն նույնիսկ գիշատչական օգտագործումը մասամբ դրանց գերագնահատմանհետնանքնէ: Բնականռեսուրսներըկարելի է դասակարգել ինչպես ըստ դրանց սպառման Ա վերականգնման հատկանիշի, այնպես էլ մարդու գործունեուԱռաուղղությունների: թյան մեջ դրանց օգտագործման հիմնական ն դ դասակարգումը է էկոլոգիական պլանավորմանն կանխատեսման կ կատարվում ր Գ կարգումը ցին

նպատակով:Սովորաբարառանձնացնումեն.

ա)յ)գործնականորեն անսպառ (անսահմանափակ)ռեսուրսներ, այսինքն դրսից անընդհատհամալրվողն մարդու կողմիցվերարտադրելուկարիք չզգացող ռեսուրսները (արեգակի,քամու, մակընթացության, երկրիջերմայինէներգիան) բ) Մպառվող ռեսուրսներ, որոնք լինում են վերականգնվող ն չվերականգնվող: Վերականգնվողռեսուրսները հիմնականում «կենսոլորտի ռեսուրսներն» են (հողը, բուսականությունը, կենդանականաշխարհը), որոնք պահպանման ն վերարտադրությանմիջոցառումների կարիք են զգում, ինչպես նան հանածոներ (օրինակ աղի որոշ տեսակներ): Չվերականգնվող ռեսուրսները որոշ սպառվելով այլնս չեն վերականգնվում(հանքահումքայինռեսուրսների մեծամասնությունը օրինակ` քարածուխը, նավթը) իսկ մյուսները թեկուզ ն են, բայց այնքան դանդաղ, որ գործնականորեն դրանք համարվում են չվերականգնվող ռեսուրսներ (օրինակ տորֆը. աղը ն այլ որոշ նստվածքային ապարներ): Ռրոշ գիտնականներ չվերականգնվող ռեսուրսների շարքին են դասում նան բնության «ռեսուրս-երնույթները», անհետացմանփուլում գտնվող կենդանիների ն վայրի բուսականության առանձին տեսակներ: Վերջիններսբնության այն ռեսուրսներն ս սպառման աեն, որոնք օժտված են գեղագիտական, ռեկրեացիոնարժեքներով ռումով չունեն փոխարինողներն դրանց վերականգնումը տեխնիկապեսանհնար է: Ըստ մարդու գործունեության մեջ հիմնական ուղղությունների, բնականռեսուրսները բաժանվումեն հետնյալ երկու խմբի. անմիա) ռեսուրսներ, որոնք մարդկանց գոյության ու վերարտադրության ջական աղբյուրներ են, այդ թվում կենսական: անհրաժեշտության ռեսուրսներ (օրինակ ջուրը, օդը) ինչպես նան ոչ արտադրականնշանակության ռեսուրսներ

վերականգնվում

օգտագործման

(ռեկրեացիոն, առողջարարական, գեղագիտական), բ) ռեսուրսներ, որոնք նյութական արտադրության միջոցների աղբյուրներ են, արտադրությանզարգացմանկարնորագույնգործոններ: Սրանց շարքում առանձնանում են ռեսուրսներ, որոնքանմիջապես սպառվում են նյութական արտադրությանկողմից (հումք, էներգակիրներն այլ նյութեր) ն ռեսուրսներ, որոնք օգտագործվում են, բայց բնական միջավայրից չեն կորզվում (օրինակ հիդրոէներգիաստանալու ն նավագնացությաննպատակովօգտագործվող ջուրը ): գնահատումն անընդհատ փոփոխԲնականռեսուրսների դասակարգումը, վում է դրանց վրա մարդկայինհասարակությանազդեցության ուժեղացմանը զուգընթաց: Այդ ազդեցությունը մեծանում է, ոչ միայն իր մասշտաբներով, այլ նան «որակականկազմով», կառուցվածքով:

Հասարակության փոխազդեցությունը

2.5

(բնօգտագործման)

ուղղությունները

ն բնական միջավայրի օգտագործման բնության ն հիմնահարցերը

Բնական միջավայրըհանդիսանալովհասարւսկությանզարգացմանկարնոանհրաժեշտ պայրագույն գործոններից մեկը, բնակչության վերարտադրության ներբաղադրիչների նրա մ եջ արտադրության հասարակական հերթին, մանը, իր է ավելի ինտենսիվ ներգործության, ենթարկվում համապատասխան, գրավմանը

են նրանումտեղի ունեցող զգալի փոփոխությունները: որով էլ պայմանավորված զարգացած Մեր օրերում երկրագնդի, հատկապես, արդյունաբերական ժամանաոր է փաստիառջն, այն տագնապալի երկրներիբնակչությունըհայտնվել քաղաքակրթության հենվող ն վրա կակից գիտության տեխնիկայի նվաճումների արդեն սկսել է տալ նան անցանկալի պտուղհզոր առաջընթացը բացահայտորեն ու ռեգիոնալ բնույթի էկոլոգիաներ: Սկսվելով այսպես կոչված տեղական(լոկալ) կան ճգնաժամերից,ինդուստրիալզարգացմանբացասականհետնանքներնաստինշանակություն(օրինակ ճանաբար ձեռք են բերում գլոբալ (համամոլարակային) երկրամթնոլորտիմարդածինաղտոտումը.ջերմային հաշվեկշռի փոփոխությունը, մեծ բանակւսն շեղումները): Այս բոլորը արդյունք են երկրագնդի ռեսուրսների է մասշտաբներով կորզման, որն իր հերթին պայմանավորված այդ ռեսուրսների օգտագործմանցածր գործակցով: Որպես կանոն աճում են մթնոլորտայինօդի, ջրային ռեսուրսների աղտոտման, օրգանականաշխարհի աղքատացմանհետնանքով առաջացող ժողովրդաատադրողական տնտեսական վնասները: Առանձնապեսմեծ է ամենաթանկարժեք

ուժի մարդու առողջականվիճակի վատացմանհետնանքովկրած վնասը: ամենահզոր երկրում ԱՄՆ-ում օդային ավաչՇ« դարում արդյունաբերական քանակն ավելացել է շուրջ 100 անգամ: նյութերի զան ներթափանցողվնասակար մարդու անձրնների» բացասականազդեցության (բուսականության,

«Թթվային առողջության, շինություններիքայքայում ն այլն) արեալը արնմտյան գերիշխող օդային հոսանքները ընդլայնում, հասցնումեն մինչն Կանադայի հարավ-արնելյան փոխհաշրջանները,որի համար էլ ԱՄՆ-ը տարեկանմի քանի միլիարդ դոլլարով օդի գոտիներում տուցում է առաջացածվնասը: ԱՄՆ-ի գլխավորարդյունաբերական առէ Ընդհանուր 4096-ով: սովորականիցցածր մեջ թթվածնի պարունակությունը տարածքնեմլն բնակվումէին այն մամբ դեռնս 1981 թ. ԱՄՆ-ի 230 մլն բնակչից

պահանջներին:Իրարում, որտեղ օդի որակը ոչ լրիվ էր համապատասխանում մեր օրերում: դրությունըչի բարելավվելն, նույնիսկ, ավելի է վատթարացել աղտոտմանաստիավազանի ն օդային առանձնապես Շրջակա միջավայրի ծաարտադրանքի ճանն էլ ավելի բարձր է ճապոնիայում,որն իր արդյունաբերական տա2.2 իսկ վալով ԱՍՆ-ին զիջում է 3.7 անգամ, բնակչությանթվաքանակով անգամ, արդիպուկ շատ արդյունքը Նման ճնշման» «էկոլոգիական րածքով մոտ 25 անգամ:

տահայտում են հենց իրենք իրենց երկիրն անվանելով«կեղտոտ ճապոնացիները, կղզի», իսկ խաղաղօվկիանոսյան արդյունաբերական գոտին «մահվան գոտի»: Բնական ռեսուրսների.ռացիոնալ, համալիր ու խնայողական օգտագործման, ն, դրանով իսկ, շրջակա միջավայրըաղտոտումից պահպանելու լավագույն ուղին արտադրության մեջ էկոլոգիական (օրինակ` զտիչների սարքավորումների փոշեկուլների, ջրի մաքրման

ասում

են

սրտադրության

սարքավարումների) տեղադրումնէ,

բացասական հետնանքներըտեղափոխումեն դեռես համեմատաբար բարվոք էկոլոգիականիրադրություն ունեցող զարգացող երկրներ: (Ավելի մանրամասնորեն այս հարցըքննված է «Տնտեսության միջազգայնացումը» բաժնում): Նշված երնույթի մասին է վկայում էկոլոգիապեսառավել «անմաքուր» արտադրությունների աճի միջին տեմպերիհամեմատությունըարդյունաբերականացածն զարգացող երկրների խմբերում(աղյուսակ 4.1): Բնապահպանականտեսակետիցչհիմնավորված վիթխարի արղյունաբերական ն գյուղատնտեսականնախագծերը մեծ վտանգ են ներկայացնում շրջակա միջավայրի համար, եթե դրանց անվտանգությանը գնահատական չեն տալիս համապատասխան մասնագետներըն հասարակությունը: Որպես ապացույց կարող է ծառայել այն ճակատագիրը, որ ունեցավ ԽՍՀՄ հյուսիսային գետերի հոսքի մի մասը դեպի Միջին Ասիա ու Ղազախստանփոխադրելու նախագիծը «դարի նախագիծը»: Վերջինս կազմվել էր հեղինակավորնախագծայինինստիտուտի կողձից, հաստատվել էր վերադաս օրգաններում, սակայն ինչպես ցույց տվեցին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի աշխատակիցների հասարակական կարգով կատարած գիտատեխնիկականվերլուծությունը, դրա իրականացմանհետնանքովառաջացող վնասները մի քանի անգամ ավելի մեծ կլինեին, քան ուղղակի օգուտները: Այդ հիմնավորումով էլ ԽՍՀՄ կառավարությունը որոշում կայացրեց «դարի նախագիծը» չիրագործելու մասին: Չնայած, որ խոշոր տեխնիկականնախագծերիիրականացումը միշտ էլ հղի են որոշակի ռիսկով", մարդկությանհամար վտանգներով,այնուամենայնիվ դրանց ման

ինչպես

կամ

էկոլոգացումը:Արտադրության մեջ էկոլոգիա-

կան տեխնոլոգիայի ներդրման գործընթացնունի երկու կողմ: Առաջին «դժվար» կողմը այդ տեխնոլոգիաների դեռես ոչ բավարար զարգացումն Էէն դրանց թանկությունը: Երկրորդ` «դրական» կողմն այն է, որ այդ. թեկուզ ն շատ թանկ տեխնոլոգիայիներդրմանշնորհիվորսվում են շրջակա միջավայրն

աղտոտող վնա-

սակար նյութեր, որոնք ոչ այլ ինչ են, քան ձեռնարկության արտադրանք (օրինակ ցեմենտ, ծծմբային գազեր): Հետնաբարշրջակա

միջավայրը`պահպանելուհետ

մեկտեղարտադրությունը ստանում է լրացուցիչ արտադրանք ( եկամուտ), որը երկարատն ետ է վերադարձնում ժամանակահատվածում (

վրա կատարվածծախսերը:

է) իր փոխհատուցում

ԼՐ

Աղյուսակտ.1

|

Արդյունաբերության էկոլոգիապեսառավել ««անմաքուր»»

։

արտադրություններիմիջին տարեկան աճի տեմպերը(52-ով)' ողյունարերական րդյունաբերական

Ա

արտադրություն|

նաբերաքնրա

Սու երկրներ կանցված 1980-1990

|1990-1996

Զարգացողերկրներ |1980-1990

1990-1996

Հիմնականքիմիական ապրանքներ

3.3

2.2

6.0

5.5

մյլ քիճիական ապրանքներ

Պլաստմասսաներ

4.9

2.5

3.6

5.2

'

նավթամշակման ապրանքներ

Ռետինեիրերի արտադրություն

Նավթիցն ածխիցստացված

5.3

1.0

3.6

3-0

0.1

Յ.1

0.2

-0.8

Թուջ ն

:

-

-

:

Բնականմիջավայրիպահպանության համարանհրաժեշտ կապիտալ ներդրումները (իսկ դրանք չկատարելու մեծ տուգանքներ դեպքում վճարելուց) ազատվելունպատակով մենատիրությունները

կատարելուց

վերջին ավելիհաճատասնամյակում

էկոլոգիական տեսակետից դիմում վնասակարարտադրական ձեռնարիրենց երկրներիազգային սահմաններից կությունները: դուրսզարգացող երկրների տարածքներըփոխադրելու պրակտիկային: Լրացուցիչգերշահույթապահովելու հետ

.խակի են

այդ ՛գործողությունների շնորհիվ ինդուստրացմենատիրությունները միաժամանակ հ

լոմսՏեթՇօոոոօժլե/Տէճնտեշտ (/Թեօօի ՍԽ, 1996

.

կարգով

որոշ

րանց

վտանգավոր

տնանքների

'

գնահատմա

լ

վտանգավոր հետնանքների հավանականությունընվազագույնի հասցնելը առաջադրվածնպատակինհասնելու պարտադիրպայմանով: Յուրաքանչյուր էկոլոգիական,տեխնոլոգիականնախագիծ ունի նվազագույն ռիսկի ընդհանուր ճանաչում ստացած մակարդակ (շեմ), որը որոշելը չաւիազանց դժվար է: Եթե նախագծերի համակողմանի, մանրակրկիտ վերլուծությունից կարող է

3.4

-0.7

ապրանքներ պողպատ

2.4

Սրան ո նր Աո եր դրան հանդիսանալ չափանիջները: Այդպիսի չափանիշ

պարտադիր

պարզվում է, որ այդ նախագծինույնիսկ նվազագույն ռիսկը ավելի մեծ է այդ ռիսկի ընդունված մակարդակից (շեմից), ուրեմն այդ նախագիծը պետք է համարել իրականացմանհամար աննպատակահարմար: Գիտատեխնիկական առաջընթացը հնարավորություն է տալիս ստեղծելու մաքրման շինություններ, ներդնել փակ ցիկլի ն այլ տեխնոլոգիաներ, միմիայն որոնց շնորհիվ կարելի է թուլացնել բնության վրա մարդու ազդեցությունը: Սակայն բնական միջավայրի վատթարացման վտանգն ամբողջությամբ վերացնելն անհնարին է, թեկուզ միայն այն պատճառով, որ արտադրությունը պարտադիր '

օդանավերով

Որոշակի ռիսկի հետ է կապված նան երթնեկելը, ԱէԿ-ներիշահագորմա ումը, փաստը շարունակում տակցելով են օգտվել սակայն այս փաստը շարունակում են ծումը, սակայն մարդիկ օգտվելդրանից: գիտակցելով այս

էից:

6Ե

9:61

ՅՕԷՎՎԵԵԾ118մ

«ՎՈՕԱՕԿՕՎՈՎԱ

ԵՇութ

ժն

օւ

՛11 "1 '

"11

մՕլ "8

Զջդլօ5մ

աաոնոթի

ՅՎԱՎԿԵՆՔՎՕԱՔՏԾ0լ

|

'Ճճ Վ

օբ Ա»

ը

ԶՆԱ

ՅԹՅադՎ

''1 1

:8ԲՒ6808

ՎՅԱԹՈՅՄ

"Վ 04695 14112349

.

լ

Ս/ո դոք8ոսծզնԵոոյսփ

ծվընսհ Հսնմոը մբնսհ դզը դլոովը դոո(ժ:սդմ Արոսմսետտեօ վմլոիոծվը դողոոց" :0գոմիսծգնետուսփ բատնոոտմո ցո գ 1 ըոսիժդույցրաՂ դո/քժսռմ մուսօմսետտեօ վ վդոընսկոըով ղ ցոքտսկոմտով ուստրովտտմո ս Ղող ողհոչռվ դոտղտմնոտմո 1տ 'տզվ դործոԵմոծ վմղզդտմայն օտոտ հմղզկ ոմն դզ օտիննՉս ոս դդորդոովոո Ղ մդտքիոյզմոմ դղ օտիտ "(տկտմնտտմոո դողտողտդտ Յդսմս 'Ամզդըոսսոոծսծվը «Կոմիվմլտիտծվըտղոծմչ դզ ըոսցմսեմգդ '1զծոտո գ ըղւսօոմ 1Ս դվիսձծնսմռտ վ4 դղզմսԵմորհո մվլոոով մս1սմ դրո ուստրովոտմո մս մդվոմզտ ըյսցմսծտտեօդժ -ոտ ց(ո1 դզնմտճզը դոո8ստվԵ "օորոդ3 մղօ դողոդովկ դոո83սգմ 1 ցըոսօմսԵտտԵօ նտտմո դտկողոմոոտվտմի վմ դո(84սմ "դոքմսքմսԵմղդ վմղծոս/դ վտոստհոոոճմ4 գոհրոհրոմ վեմողորով Ար («ցոմժամսոտմտ: -րոիտծվըդտղոդմըյսմղդկոգռոծմՀ '«նմոր» ««ըղս1սդմ») ոտ «ռյս(տսմնտտմո»Ղ ««ումՓսկտմտով» «տուտ» նսդտը ծղը վրեդ

մս)սմ

տմը դզ քսիչսմս

ցվժմզվ

վմզդկս)մ հսդտծածոցտիդտ սի` վեմողորով դողտոզտցգտ-Ես դվճոստ Ա4Ոսսոօմսե Ղ Աժռտիծսաստկ 1զտվն ոզիոմս դոսմսդծճդվ Եմտկտըոովտծող

վմրոի խհ դոկոդոտվը դոտկտողտցռտ-ՈԵս վեմողոռոկ 1 զտղիո ըղսմզդկոդոոճմՀ ՀսմզտվնԵմողոը դողտոզտոՏ :,Ադ.սստՀգթոմվցտ -Բոծվըցտկողմ Ամստիտետդմ վմրոիտծվը ցտկտոզտդտ-ՈԵսդոողտդովըողիոմս Ադղսմ(8:սզդոսօմսԵովսփ -ով

խհ

վմղող 4 ըւսմսիոդոը(ո Ամըղսծտտմղո դոկոտցմտղոձմչ Ղ դո(4սկոմտոով Էս 'դտկտողտոտ '11ո Ղ դոողոդմ մզմմտտ ողհոողոմս վմզդողծսմհո

օմոնտոխփ

-ոճմշոտկոդոնոք 1Ոո 'զ

«դյզժնով»

վեմողոոով վեսսհլ-0Ա(Յսոգտցտ :Աոսծոմոովտիոծ 'ըմվնցո| դո(8սկոմոո է չս 'մոմողտզվ զժ մդոքժասդմ 1ղմոցոով| ճտզո Սոյսո| չվղմտոՈսժցո

ողմզՂ

որո

ցտք(մսկմոդսզօվովոնոո վղիտ Վ մօմոմ դո8սկմոդսղջ դտ

Հոմտնզտ

դոտկտողտգտ "դոս տստգիտդ:սքնմո նտ ՊՅՂ դոՂսմ(81սմզմտոոոցի ոոմն

մողոցինսծոծոստ իսճդողտղվ դոքժսգդոսցմսԵ (ջե ծլողզտ մզղտտհոոօե) նմո դոռո|չոմ ( վմզողյոց օտիմղմ) դո(8ստզիտո ղտդ ցզ 1զմծտը ըոսղցոդոոմ մսոզգսմա «ս 0դվծպգիժՎ Ոո Մոզ -ոնղտ ցտ/8սմնոտմոիսըյսսո ողոճմՀ իսժ ը Յոդի նսիճով դվմրտիտծվը

սկմողսզց դոո(81սզդս.ԱՄԵ

-դողտզվ

դո

մվնտտմոհո Դոգ 1գցծտտ դոտղտմնոտմո 11ո

'իսուսստի զ մտզիո դոողոողտդտտնմիսնսք ձղը վկմտիՀշովդոո(81ստզիոդոաքնմո վլզմտոկվք օղսմղդղմոի դտդտոզտդտդրովը 1գիղտփոդտրվտո Վավ

«Հով

վմզդդսամսե

վտո՛՞Ս դոո181սմնոտմո դոոռոշոմոնղտ դոողտոգտցտ-դվրոծցոմոտ

վղքյամդո վմգդդս(8սնդոիվվ

դորտստնո վդոծտիո

դվլտմծՂ

1ս

չմուոդիցո(ժսմղմճնսջո ուսժըոսքնմտ իսձգողտգվ տլովդռտ ոմղծմզի Դչդվը ճդտցտդ

դվլոնօ ժդզոռ Ղոդ 'անաանի դտոկմոիՀչոէ

տնմտոռվղոտդ մսզն վմցտտոովՀը՝ուզԵդ:՝Գ Ղ '

Ցջ

լ

616961 Վ :քՂսոզծսմիոդոր ցոԹյսդց լ ոճմոր-ո :տկվտղկղիովն 8)

ոմի Առու իրրհատող ղովտց

գ-ջ մզղտտհօԵ ողտ) մմզոո|ոց նսիմո Դվծասճոմ, տշզքոմվդտ մորով վմծոտի1 'դտրմժոր դվրո դոողմզդ ըտկ դոոմծոն 4վծ:սծոմ1 վմզտտհովմզծդգՀ'մԱմզոո|ոոօ

կասում Ձգտում օոթոծոոսոո"ո ոգով Տո

վտմսհոդոմտ ովգատի 'իաժցողտգվ ցորեուտոոի ցումտափզտոգտ իսծդո 'ղ ՀՅվովհոչըցվմմղդոտդի վովհոդոո ՕՎ -տտի վմրտիոծվըտկոծմՀ )ղզտրովոտմո՝ զ մոդվդո մս '՝ :դվմզդծդտղտզվդտղոմն 'ցվոցձոոստ գղ ո Դո ոո 'սճվե դզ մմզդծդտղտղվդցտկտոտճոմօտիողտոովոդժ Հռզ սի (գղ ցմղցմդտղտղվվձմղվնմսմմղ օտիոզտտովոդ3զ Յդտմո) պր Ղ մի իսկոտոխդ ցորքյսմ ս ցտմսիսվտիո դոկոովծսո ո -վ, վմզդնսոոստտ իսմզդդս(84սնդոիվվ «ՍոդսվոզՓսմթ»ձղը վմզծ: դակծոիոկ -տցղը դզմսվիտծեիսժցտղտզվ դորցմսեոտեօ Դ մզոոոտոռուոց փոն մքմոժ իմոտոհգ (սհքնումճ եռուն) իսմղդդրոմըսկ դվցղվոմբոժ :մմղդոմյսոզս դվլոոդղցվիսօ Դդտո Դո ակե :Սդոս/Թսմղմտնտիոովմզդդվծճմզի իսյզդծղծվ ոմն փղզիտըսցծգտոռ Ղ Անտ վմժռոմոտ նո դզ ըսգտտ ըյսչժ Վղղիւոկոնտ օս 1զմոռտծմ-բ/լ վմօոոմտտդվոոմծ վիսօ դողոմը իսսոցտոր դոքժսմոմոիտմդոտվմճ վմզտղե օոնոօդտօ 'իսծդո դտզվ վմզցորմսց մօմոմ օտիծոմոնմոՀ ցորօմսետտեօ վմծ դոռեսալ) (ոզ մզդժ " ցո/ԱւսծզնԵտ ոա 5 ոն վմմզվ նմսմկմղ ՅՕսմս)ըւսծոօղը վմղոռիոց նսիեսսս մմզնսվ "ստոմ վմզդռւսմԹասօոմտտոտնսվ մօոծ պ դողմսղ ղով 'ուսմտփոնո վմղզնսվպ զ 1ղՔոծոստո հա ո վրոտվեսնխդովզտ դտրեսսս Ղ վեմոկոոով դողոչեսսս ն դոՉսծզնԵո: վժմզվ դվծոստ տո) ԱրսՔոմօմոոմ րոն ռվրոժսկոՀչը 'ցողոտո ջ ծտսՀ Վ 1զծոյզիտ -զտցտ-իովծսոցոքճսչղոտդմվդոոճմՀնրտ իսլզիսվոհոռ դո րԵոմղտոոտղվ Ամմղմդստովորով ոմ ըւսմղդդոծոիո վմզտ դվմղզդվմոտ -զԵ տ Սոնմվր Ղ տլԱոնսոը իվվմսդՀ դտ/8սմոմ Ռղվչ դոստիոց ցողոքծսայ հոդվսօ վը նս6սծոհո տ դմտ նր Գդզմղժ «մոսՅյսկոդոՀցվմզցդվճտսո դզ ըսցծոոժց4ս զդծգողտզվ վովոդլտ ցտիոզտտովողծ'11տ դլորտԵ 5 ըոեդովո զ ը'սդղոոս դվժմզվնմսմմզ Ղ նմսմհմզ ծոմ զոտ ցվ վտոփդձցզը մ 1 .սդզդոս ցվժմզվդվծոսոո'զ տշվաՍմսԹցոծտմոս( դրո մորով վղոդոժնով վովոնրտ մատդոժոմոոք ձռզիտսիոոմվ: |լ տոՀ դոկտոր» :0տ/8ստզոռմ Լ լուր Ձտզիո4ըլսժհոգն վը ս ցրողտո'մռյս(Յսդմ

Ն անգրղեում որոն Ա տղտով ոմն

ոմա,

"ա (Աագգտցովածզ լ

ա րտտ ումզնս մոգ մոՄ վոլ ցող

տ ո իմինն նսիմոտող ոսո մհոստկովնց րնա ոո վղոնմողոր Խոուրծցողտզվ աե ոմ Իո ՝

ո ոցու

մկ

մոի՞0

.

:

անին

ուս պմԿԱՆ

դվրոճոռոծ ցտղոքոկով

ըւսցով

լ ուսն

Ար տաց աքի տոժնու սմ

Բա ԱԱ ո

6վտրստիոոծմՀ

ԱԱ

սեմի

Նման

ՏՏՔՏՅՔԵՔ

ՅՏք 8 ք

Է

ԲԲՅ

ԶԵԵ

Յ

Էր օ8ՏՏածնՏծՏ Տ».Յբ

սպառողական երանգն է:

:9-1:21-1-3-1-Դ-Բ ՔԲՔԸՔՅ8

ղաբար,

ՏԶԾ

Տ

ՏՏ

ԲՏՏՏՐՅՔԵՑՅ

:

րայ:

ՔՔաքՅ Հէ ԲԹ-8 ՒԶ 2-4-Վ-ԱՈՒՀԻ ՏԱԲԵՋՔԸ

ԷԹ»

:

թ

:55

ՅՆՏ «ՏՆԵՆ

ՏՔԲաՅԾՅաՏՑՏՏ

ՅՀՅՀՅԻ 27-32-71

ՅՅ

տ աբթա ՀԵՏԸ» Տ: Է,

.

ՀԷ».

ԹՅՔ

ա

:

ՓԵՏՏԾԾՅԵՀ

ՃՏՇՓԵՇԷՅԲ

-ԱՅ-ՂՀ-ԱՀ-ԻՎԷ,

ՏՅՅՔԾՇՅՔԲՅԵՅ

ՀՅ0020585|

լ

ն մոնիթորինգը:. կառավարումը

ՅՔԵՏ»Չ

ԷՏ

Ռեսուրսներիսպառումն իր մեջ ներառնում է հետնյալ տեսակները: 1. ԴԵնուրսների հանույթը (այդ թվում դրա նախապատրաստական էտապները), ռեսուրսներից օգտվելը (առանց բնական միջավայրից անմիջապես հանելու)"ն բնությանտարրերը որպես արտադրության ու սպառման թափոնների պահարան օգտագործելը(օրինակ ածխի արդյունահանման թափոնները (տերիկոնները) պղնձահանքաքարի «պոչերը»): 2. Բնության կոնստրուկտիվ վերափոխումը ներառում է բնական միջավայրի վերափոխմանհամալիր ծրագրերի կազմումը, ռեսուրսների առանձին հատկությունների բարելավում (օրինակ հողաբարելավում, հարստացում), պահպանությունտարերայինաղետներից(օրինակ ձնահյուսից, ջրհեղեղից), տնտեսականգործունեությանբացասականհետեանքներիկանխում: 3. Բնական ռեսուրսների վերարտադրությունըներառում է վերականգնվող ռեսուրսներիանմիջական վերարտադրությունը(արհեստական բիոցենոզների ստեղծում, ծովային ջրի աղազերծումը, վերականգնվող ռեսուրսների վերարտադրության համար պայմանների ստեղծումը (օրինակ ջրապահպան անտառների ստեղծում)ն բնական ռեսուրսների վերականգնումը(գետերի մաքրումը, լանդ-

Ա-)-

ՏՈՏԵ ՏԹՅ8

-ՏՋ

ԱՐ

Օ-

2-2-ԱԲՌ-| ԲՋ5:Բ ՏաթՔ ջ-ԲՏՏԾՑ ՅԾ ՃՇ

ար

,

ԲՏՀբ- ԷԲ

Բ Ք «.5

ԳԹՔՅԺՅՓՅՔ

Տ

ք

`

քՏՑ:2ԸՅ ԵՔ Տ Է5 ՏՋՏՅՔԸբ ՏԷԵՃՔՔԲ

ՑՖ`ՓՇԲՇ Ց

-

ՀՐՏ

ոԵՏքՏք

-Բ-

5ՏՀՇ ՅՏ`Ց ԷՅՋՔԵ5955 Է բ ՏտԹ`ք ք ՇՅ268բ Ծ25 Ը

Էլ

ՀԷՑ: Տ

ՀԵՏ

5`-

ՕՐԻ

Եագաան|

ջտտՏջեՑ

ա:

0388ՇՏ Զ.ԺԲՔ3Յ ՏՅ ԷՏԲՔԲա`ա` ՔՁ։:ԲՔԲ '

.

ԷՅՀՏաա Է ԵՋ

ՓՀՏԺՀ

ԶԲԹԳ:ԸԵԲԹՅԹբ

| Ր:

'

ԷՇՏ

ԱՅԲ

ՋԱՅ11-13.

բ

շաֆտներիռեկուլտիվացիան):

ք-

2-25 ԲՅՔՑ-

ՇՔԹ.ԵԾՅ Բ

Եք «ՏՅ

ԶԸՇՅՎՇՈՒԾ Ճ.

ԸթԵյո

8. «6.

Լ.

ՕՇԱՕՑԵԼ ՓյոՅՏՒՕՐՇ0ՐքմգոՎԸԸԽՔԲ

"ՎՇՈՕՏ6Ե

օԱՐԵՈՎՅՅԱԼՅ

Օքքտշոճյօ1Ա48 Շքօրձ", /.., 1977. Կոնսերվացում, արգելանոցներին ազգային պարկերիստեղծում: -

ոքոքօրոօք

Երկրի համակարգերիմասին թարմ ինֆորմացիայի ստացումը: Շրջակա միջավայրի վիճակի դիտարկման,հսկողության ն կառավարմանհամակարգ, որն իրաէ տարբերմասշտաբներով այդ թվում ն գլոբալ: գործվում Օր. գետերի ջրից տրանսպորտայինկամ անտառներից ռեկրեացիոն նպատակով օգտվելը: '

,

Է

ԹԲԵՀՔՅԸՏՔ

/

ԱԱԵՆՆԵԸ

121: 0ԳԲԺ

ԲեՑ ճտթ55Հ68ՔՔ

ՔԾԹԹՅՅԺՔ

ՅՏԸՏՅՏՔՃ

ԷՐ

ՏՔԸ

Բ

ԲՅՅՔ5-2ՑՋշՇԸՔԵՏՑ

Է| Ը

ՅԷԼ-ԷԶ-:

ՏՅՔՑԸՒՑՏա

«Բ:քՏԽ

ՅՏՏՅՔբՔՔ

ՀԾԲՅԸԲՑ95

ՒԱՒԹ-

ԷԲՔՏՇՅ-ԳբԷ

օ6 ԱԷԼՆ1-31-

Տ

ԾոԹՅ`ՔՓԺ

ԹՅՅԱՆՈԱՈ-

|

5ք Ճ

`

Դ

Բ

ՀՀ.

`.

ք

էության այս առումով ավելի ճիշտ կլինի «մարդկային

թյունիցօգտվել» տերմինով(ընդ որում ենթադրելով, որ պետք է օգտվել խնայոն վերականգնելով հոգատարությամբ :: բնության հավասարակշռությունը) Սակայն իրականում բնօգտագործմանտերմինի տակ պետք է հասկանալ բնականռեսուրսներիռացիոնալ, համալիր օգտագործումը,բնական օբյեկտների ու վերականգնումն քանակի ավելացումը, ինչպես նան օգտագործման ոլորտից բնականտարածքների առանձին տեղամասերիդուրս հանումը ն, որ կարնորն է, բնությաննպատակաուղղված, գիտականորեն հիմնավորված վերափոխումը դրա կենսաբանական համակարգերիարգասավորությանբարձրացմաննպատակով: Բնօգտագործմանկոնկրետ ուղղություններն են ռեսուրսների սպառումը, բնության կոնստրուկտիվ վերափոխումը, բնական ռեսուրսների վերարտադրությունը, բնակեցման միջավայրի ն բնական ռեսուրսների պահպանություն

Է

'

8Վ Բ

ԲաՅՀՔԲՔՏՑՏՔՏՅ

Է

ՅՅԸՔՑԳՏՑՏա:թ

3-5 ՇՔՅՅԾ

Ըստ

հասարակություն-բնական միջավայր» փոխհարաբերություննարտահայտել «բնու-

ԺԹբք:Ք

ՀԵՏ

տպավորություն ստեղծվելու պատճառն ինչպես նշում է հայտնի աշխար-

Ա. Իսաչենկոն,բնության օգտագործում հագրագետ տերմինինբնորոշ ուտիլատար-

բնական ռեսուրսների պահպանությունը ներառում է արտադրության ե սպառման բացասական հետնանքների կանխումը, լանդշաֆտներիբուն պահպանությունը (կոնսերվացումը),կենսոլորտի ծագումնային բազմազանությանպահպանումը: 5. Կառավարումը ն մոնիթորինգը ներառում են գույքագրումը, հաշվառումը ն հսկողությունը (բուսական ն կենդանականաշխարհի), ռեսուրսների ն բնական միջավայրիվիճակի ն բնության օգտագործմանգործընթացների կարգավորումը: 4.

Բնակեցված միջավայրի

ն

Երկրորդային

հումքային

բնական որպես ման միջոցառում

ռեսուրսների

2.6

ռեսուրսների օգտագործումը օգտագործխնայողության

Երկրագնդի բնակչությանբարեկեցության ընդհանուր մակարդակիբարձրացման, մեկ շնչին ընկնող պարենամթերքիե արդյունաբերական արտադրանքի սպառ-

ավելացմանհետնանքով կենցաղայինաղբի օավալը շուրջ 10 անգամ արագոբնակչությանթվաքանակը': Կենցաղայինաղբի համաշխարհային զանգվածի մեծ մասն առաջանում է բարձր զարգացած կապիտալիստական երկրներում: Դրանց բնակչությանմեկ շնչի հաշվով տարեկանձնավորվում է 300ման

րեն է աճում, քան

կգ աղբ: Ստեղծված վիճակը սանիտարահամաճարակային, ռեսուրսախնայողականե, առանձնապեսհողային ռեսուրսների՛ խնայողությանտեսակետներից ստիպում է

հավաքել ն ոչնչացնել այդպիսի հսկայական քանակությամբ կենցաղային աղբը թեկուզ ն մեծ ծախսումների գնով: ի՞նչ տնտեսական գնահատական կարելի է տալ նման ծախսերին: Դրա համար նախ պետք է պատասխանելմեկ այլ հարցի, ի՞նչ են թափոնները,աղբը կամ, ինչպես անվանում են, պինդ կենցաղայինթափոնները: Առանձնացնում են թափոնների 2 տեսակ արտադրության թափոններ ն սպառմանթափոններ: արտադրանքի արտադրության, աշթափոնները՝ Արտադրության խատանքներիկատարման ժամանակ առաջացածն իրենց ելակետային սպառողական հատկանիշներըմասամբ կամ ամբողջությամբկորցրած հումքի, նյութերի ն մնացորդներնեն: կիսապատրաստուկների ֆիզիկական ն բարոյական մաշվածքի հեՍպառման թափոնները իրենց սպառողական տնանքով հատկությունները կորցրած ապրանքներն ու նյութերն են: '

Երկրագնդիբնակչությանմիջին տարեկանաճը 1995-1999թթ. կազմել է 1.396, իսկ թթ. 1.295: Արամտաեվրոպական երկրներումբնակչությանմիջին տարեէ 0.3-1.394. իսկ աղբի տարեկանծավալի աճը 4-ից մինչն 59»: կան աճը կազում Հ Տարեկան 1 մլն տ աղբը ոչնչացնելու համար պահանջվում է 20 հա, իսկ պահանջներըհաշվի առնելով 170 հա տարածք: սանիտարահիգիենիկ 1999-2000

Երկրորդային նյութական ռեսուրսները ժողովրդական տնտեսությունում արտադրության ն սպառման թափոններ են,որոնք օգտագործման առաջացող տեսակետից երկրորդային նյութական ռեսուրսները բաժանվում են 2 տեսակի երկրորդայինհումք ն չօգտագործվող թափոններ: օգտագործված նյութական այն ռեսուրսներն Երկրորդային հումքը են, որոնք կարող են ներկա ժամանակում կրկին օգտագործվել ժողովրդական տնտեսությունում: օգտագործված նյութական այն ռեթափոնները Չօգտագործվող սուրսներն են, որոնց կրկին օգտագործման համար ներկայումս պայմաններ (օրինակ համապատասխան տեխնոլոգիա)չկան: կարեոր տնտեսական խնդիրներից մեկը երկրորդային հումքի Այսօրվա կոնկրետձեի, ծավալի քանակականարտահայտությանորոշելն է: Երկրորդայինհումքի օգտագործմանընախորդում է նրա մթերումը՝ մասնագիտացված կազմակերպություններիկամ դրանց հանձնարարությամբայլ կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների,առանձին քաղաքացիներիկողմից հետագա օգտագործման նպատակովերկրորդայինհումքի հավաքման, գնման, նախնական մշակման, ըստ որոշակի հատկանիշների տեսակավորմանն կենտրոնացման գործունեությունը: համար Երկրորդային հումքի մշակումը դրան հետագա օգտագործման: նախապատրաստողտեխնոլոգիականգործողություններիհամախմբություննէ: Գիտնականներիմոտավորհաշվումներով կենցաղային աղբը կշռային արտասն ն գունավոր հայտությամբ պարունակում է 20-4096 մակուլատուրա, 3-55 4-696 տեքստիլ, 1-296 պլաստմասաներ, ջարդվածք, 1-296 մետաղներ, 3-69օապակու ռետին, 25-4096 սննդային թափոններ:Աղբի մեջ պարունակվումէ 1646 ածխածին, 0,865 ազոտ, 2.66 կիր, 0.396 ֆոսֆոր: Գիտնականներըհաշվել են նան, որ եթե ռացիոնալ օգտագործվի երկրորդային հումքի թեկուզ 1/10-ը, ապա հնարավոր կլինի արդյունահանողճյուղերի կապիտալ ներդրումներիծավալը կրճատել 1/5-ով: է, որ մետաղի ջարդոնից 1 տոննա թուջ ստանալու դեպքում տեսակաՀայտնի րար կապիտալ ներդրումները ե ընթացիկծախսերը 5 անգամ պակաս են երկա-թի հանքաքարից նույն քանակի թուջ ձուլելու համեմատությամբ: Երկրորդային համաձուլվածք ձուլելու շնորհիվ էլեկտրաէներհումքից 1տ բրոնզային-արույրային գիայի ծախսը կրճատվում է 5, վառելիքինը 3-4, ինքնարժեքը 2.5, իսկ տեսակարար 10 անգամ: կապիտալներդրումները Նշենք նան, որ մակուլատուրայից1 տ թուղթ արտադրելիսխնայվում է 4 խոր. մ ծախսը ն 2 փայտանյուք. 200 խոր. մ. ջուր, 2 անգամ կրճատվումէ էլեկտրաէներգիայի մարդ-օրով աշխատանքայինծախսերը: 1 տոննա ավտոդողայինվերականգնվածքի (ռեգեներատի)ինքնարժեքը սինթետիկկաուչուկիինքնարժեքիցցածր է 4-ից 6 անգամ: Այսքան բերվածտվյալներն էլ բավական են երկրորդայինհումքի օգտագործման առավելությունըն հույժ կարնորությունըցույց տալու համար: Բնականաբարօգտագործման տեսակետիցայսպիսի բարձր արժեք ն տնտեսական արդյունավետերկրորդային հումքի նկատմամբմեծ է երկրագնդիզարգաց53

անԱւսիցմսԵտտեօ ոսիճոիտվ

մսյսմ նսիտտծդո մոտ(ժսծնսմըոտմմղԵտետողռզհ Ղ ըոսՑոճդմօմսծդո/8սմնտտմո՛ ըյսմզդցոմտօմսԵդորՑոտոսհըսհ Ղ դտրմրոմնը

վմղցդոս/4 Ադս(ժյսմզմմոտ ղ Ագ4ս144սդոոնդ "6 Հսծողոռվ «մզդոմյսոզս ցողտդմ» Ղ «Ազդդտորոհցողտցմ» Նզտրովտծոյց :ողնցով դոտ/8յսմվոդըոսուս .

դո(ժսմզմտմով «դոյս(Թյսողտցտ-ըւս(սդմ» մըոսծզտսը ցտկոտտվե1զմղ լ ցոսք4 դոկոմեովմոո ոտողտդՏ՝2 Հսոխփսփ վովոչդվ ըյսմղդոյս(ստսետտղվ մ,զմծտՑդ.) լ տկզ աօ դոքժւսօմսեվղց ցտ(8սկոմտոռվ ոզհոմսմդոս(83սդմ

մորով դորեյստոյդժյվ

'

մդծմոյ

ցտկոգորքոր

:ոոս-ՂՈՈ

տ

լ լ

ժգքմոքտվմդսփոձ դվրոնոծցզհ նդվո

տ

վժփզս

իսիչով դվծվր ,

'(դ1լտՂ ոս(ովնզիՉ 'ըոսրովոցոմգ ՝ըոսմզդնցո)մզնվող) ըոսմ

Ոս/ովդսհց

-ՂոմղմզՀմտՀ վը դտկոհսմիզ տղ մզդցտմոցմսԵնստտովչտիսդտցտնգող չիսեղժգվովուսըյսվՂ իսուստոծցդտ դոոճյսըմզծ'վմճ'վետԵյսԳոոլցտ դղ ըյսիծկզնս ցմղդծթտժռմցմսԵ նսծղդյս վնզտ մոտասծդտդոտը վմզդլմդոդ :ծվընսկ վմզդրեվդ ՀտԵմօսմղվըզ ցըյսօյստտմտտդտդովովժտոցղկ վժոսմըցտկտդտծմօ դդոսքժսզտմՆ չԱոոսծոտոստրսկմպոդտնղ դտրտոտմտոհ վմղձա(րտտմոմոհ ծվմզդդսփոծ ցվ/ -ոնտծդղկ նդվո 1 ըուսիստմվղդղմոոյսփդոտրմ/ոըսմղզցդտմոօմսԵդվօցոսը ՀԱմզդ:վմնտնոոմ դողտցտԵմօ ցոծոոդը ցզ ը:սմ/ո ստզվ 6սմղեմսղ Ամզճս(ց Ղ ղկոոո :0)(ո մմզցտոտոտոտ1ո 'մմգցմստկ մսիտժգքվը "ԱՑնսմ մրտլսդեօ վմզժմտո նսըծտդցցտստ կով "մԱղցնտտ մրտ(4:սցեօ վմղդովցետրոմտհզյ ողոտոլտդըծվմնը ըոսիտտծդո `

չծըվընսկվմզցդոկոդտվե 'ղովդոսդ 'ղ վմզցդւս(սԱտիոստղ վմզդմկմղ որտ դրոկտր աոշտտո ս Ղ տշվը Հս Ամմվնցոյ ոսդտդտքմտ լ ցո/սմնոշս :մդյս(ժսդտմովտոտն ցտղովեսսհլ 6ցտկնմտը՝ ցվովիոչցվ'մ.յս(8յսմսզՂմտդդոր վովհոցրտՀգզշդ7զՅզ "վցվ) վ ցտղոծնսմըտ ցմվեռմօ նղ -ՕՈ6-սծվը մսղՂԵսկ :ԱվԵոմօ մվմտոտվվմզդըւսստծսծվըվճոսդմ 11տ Ղ դտոմտի -ոստկ "դտրոլշտմոնղզտ'ցտղովեսխգոլզտ-դոկոմնոտմտ 1զցմսԵոմվ Վ ոսիճցով ոհ տկղտձմշ Փոտշտտհ:Ամմբճտիոձվը մտրտվ ստզդտհովտոիսկտնմոկոտն :մդյս/8յսդովտիո վմլոիտծվը ոկտծմՀ 1ղիսկտոտ իսհոն «մտհտո նսիձդտստոինսմող վ 'մցտ/օստղիտդւսմ|նմոօղը դվցզվեվվտմտտվցտո Ղ ցտկտոզտդտ օտրոդչ 'ըոսսոծսծվը 1ոտ օտճտկցոծ ցողոցտեովտհտդմ ողհոշցվ ցվրոճուսվ դվրոնմսմդմզմս 'Ժցզ2դ'իսմզփսփոր "ԱուսօմսետտԵօվմզցգոմյսողս վծոս(դ Ղ դտրօոսմտմտտ «իվվմսդՀդտորցմզետոոոդի դտկոցտԵմօ 8վընսհկվմզդգմցտը)Արսծտմզի վեցոտի ցտրօոմտտ վմզցղտմտցոը «ով 'Ատսօնզտո վսզցդտո/որհմսիտտոտխդ1զիոստ դվցզվեվվտմոտվցտր "6 :մդյս(8սմսիոմողղվ սղդծզՈ/ոսոօ ցվօմսԵ յս1զգծոծնսստԱմ/ոի -ոճվը տկոտծմշդո/8ստկտդմ վմտնոժ ժցտմն ղ մռոս(8յսնսքոցովվլտԵԵ վմզգդոս(8 «Հսօտմտտտնասվ մգքմոկդոգ օմզոտժտնոմ նսիծտկտտվ դվմզդծսդոմնը "ֆ սզցոհվտի մսժոր մցտծտիտդվլտնՕ ՛ջ մոս -Ահոնմողտը մօոծ ըտեդտ վդոժ վը վժգքմոդմդվ դտ(ոսմնտտմո վմղդժդտմիոտցոսդ ծվժըյսվ դվրոնմսմկմղմբոէժ Հստտրզոտվ դտքսմնտտմտ վմզդժցտմոտ 1ոլիտ 6վժոյսկ դվրոդծտսը"2 դղմսփզփտուսոըտ "Ադս(սրողստ վեդտտիդտոծոմզիղ դոտոետիդ վմզցոմսոզս դվրոժըոսվմրո(ժսդտցոժ իտվտո ոզոտկտով 'նսիցեցտղտմզիՀըոսմ -զցմկմզ Ղ լոսմզդդոծմշտցտմտտ ցվշօցտստՂ իսմտտշոտը վկտմսը մզրլ «սմզդտեըոսքոմտտդ/ո) ուսդոոդօմսե վմս'զ դղզը 6վմզդդւս(8սն ցսղդստջտտփո ցտկտն դրսետմսղմող դոք8սդտհվտի վմրտիտծվըտկոծմշ Ղ ցոտոօմսծտտեօ

-զը Ղո

,

-տհոց -սԵ

՛

դվ/ոժդտոսվոնօ

դղ

ւՍտրտվվմզդկոտ

Ղ ցոըծասսղծ 'գտլտսմնտտմտ վրովեմզոգոմտփզ դտկտմնտտմտ լ.

'1սշմս)

Վ ասիօմսետտեօ դտվեմղդլ դվրտըմղծնսիտտճըտ կտդորտք դտրմքո վմնը

:մզդդտմոցմսԵ դտրմրոմնտ մսիտմտետվ դզ ըյսթամսԵըքրտ ըոսնդետմղմգզ 1 ցըոսմ/տտմն մղզը6վմզդկտդոնղտղիտցսքնմտ 1զիոսո ոց -սվծտս (ցտրծտԵվ)վտոս) մվլտրով վմնտ դվրոնտծցղդ դ ոտրցմսԵտտեօտդկմկ չորով ԱմզցԵ դվրովմոո| վմղցժցոմոտ օտիտոոմտտհոծվծդոմն "դոդ մոմոռտղուռմ "Ղ վմըոսվ դվ/ոդծոստ դղ ցոսցտմօմոմ'դսցտկ ողհոմս'իսմցտղտզվ դտրծոմջմոմ վմզքմտդժդվ ցոր ծդոմն յս դցտրետիցդ վմղցումսողսնսիցեդոտղտմզիք վնցետմդմզ -մտվոդոսքնմո Հցտվցտտվմժօղը 'ցովլոտվ 'դտվոդոմգ 'մ-ԷՓԵ '0ոտվցսոց Ղտոգդղ Ծվմգդմհմգ մոտտտծտսո ըսստիտծտդմ դտբցմսետտեօ վմզգոմմսողս դվրոնմսմկմգ վ -969լ տսը վըյսվեզդետը'5582-ջշ վժն4 վղզվծ 'վդվըւսՈտ '9206 .վդտտվտՂ վետդտ Ղ 'վ-900ջ դտժ վ/զիտ ծզը ցտրստխովյղղվց ղ վօդնհ 'վ-օ509 տսը 1 զով ձզը վլտիոջ դտրսոխովմտոտղ Ղ վմղցնտտզըԴո մցվքոոմվմզճոսքդդվրոնմսմդմգմս 'դվցոոմդտ ող 1ղոտվ ըս-ՂՈղ իվվմսդչ դտրմնտօմսե վմղզդկտօ)ցոտկտոզտդտվովհոնքղ :։ԱմզոՓվմոտտ դտրմնտոխփ վցսնմտձ վնտտզը ոզ օտիծղծվ դղմսվտԵե մրտ(ստտրղրով վժուսվ դվրոդծոստ Թս-ՂՈՈ իսդտտտիոդ դոսղ :չնղԵ ծսդտ-օչ0լ վհմտվ վմզդըյսմնմղց 1 օտիդսզօ -0մ ցվմղցդ:ս(ժսդմոդեզծ մսյսմ դտբկտՀըոմղի վմղցոմ:սողս դվրտնմսմղմղ ըոս-ՂՈՂ Եմտկտրով դտրդտժոլ դոլ ասմտմտդվչ վմզդըւս(սմսեվ դտրկտչրոմղի վմ -գցդսփոծ ս ցորմնմղդ դորմսիտմմտո դողոնսքոդոոծոսքը1 ցտիծտո ըոս(տվ/տտ -Վ Ղ Ոս/ովդտրմզե "ըսրովղգսոտգ հդտդվմՕ:մմզցուս(տսմնտտմտ դտղոնսոոդոլ իսժուսվ դվրոցծոսը :Ադղս(0սմժԱժոտզվվմղդմկմղնսծզուս ղոնմտկտոըմօմոմ դոր `

Ը`

ՏՈՐ

տսմսիտմոցվ

`

"ցղ

-վոս

Հոոփսողս օղ տսդտծո| ոմզկ դզըտ մմզդմկմղտոմնտ

-սրոդով ոդսվծոս վմզդոտսողսդտկոդմ մմզիտմեմղդցվկմկ մտրտվ դտոցմսետտ իսովտողը ծղը դտք(ժսողտդտ մմզդցսփոծ դվրոնտծդռզկ Ղ ցտղտմնոտտմտ -Եօ

4.Բնութագրե'լ տարածքի «բնակս-ռեսուրսային պոտենցիալ» հասկացությունը: Ի՞նչ մեթոդով ն ի՞նչ նպատակովէ գնահատվում բնական-ռեսուրսային

պոտենցիալը: 5. Բնական-ռեսուրսայինպոտենցիալի օգտագործման աստիճանն ինչո՞վ է պայմանավորվածն ինչի՞ մասին է պատկերացումտալիս: 6. Ի՞նչ գիտական ն գործնական նշանակություն ունի բնական ռեսուրսների գնահատումը: 7. Ըստ սպառման ն վերականգնմանհատկանիշիու մարդու գործունեության մեջ օգտագործման հիմնական ուղղության ինչպիսի խմբերի են դասակարգվում

ԳԼՈՒԽ ԱՇԽԱՐՀԻ

Ն ընՀկ չո թյուն

Ընդհանուր

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ը նա

շ

ար

մեթոդաբանական

ր հա Գրությու

դրույթները:

ն ը: ,

8.

Տնտեսական աշխարհագրության զարգացման գործընթացում դրանից առանձնացվածճյուղերից մեկը բնակչության աշխարհագրություննէ: Բնակչության` գլխավոր արտադրողական ուժի ուսումնասիրությունը, հասարակական զարգացման գործընթացումդրա տեղի ու դերի ճիշտ գնահատումը տնտեսական աշխարհագրությանկարնորու միաժամանակբարդ խնդիրներիցէ: Ինչպես տնտեսական աշխարհագրության,այնպես էլ դրանից ճյուղավորված բնակչության աշխարհագրությանզարգացմանսկզբնականփուլում տիրապետել են բնակչության դերը ոչ համակողմանիորենու խորությամբ վերլուծող ն, ըստ

10.

էության գիտական մոլորություն հանդիսացողուղղություններ` անքրոպոաշխարհագրությունը (Ռատցել), մարդու աշխարհագրությունը(Վիդալ դելա Բլաշ) ն այլն:

բնական ռեսուրսները:

Ինչո՞վ է պայմանավորվածարտադրությանէկոլոգացման անհրաժեշտությունը: Տնտեսական տեսակետից գնահատե'ք արտադրության էկոլոգացման «բարդ» ն «դրական` օգտակար» կողմերը: 9. Ի՞նչ չափանիշով է գնահատվումէկոլոգիականնախագծիվտանգավորությունը: Բացահայտել «բնության օգտագործման» հասկացության էությունը ն բնութագրել բնության օգտագործման կոնկրետ ուղղությունները: 11. Հիմնավորեք,որ երկրորդային հումքային ռեսուրսների կրկնօգտագործուճը նպաստում է բնական ռեսուրսների խնայողականօգտագործմանը: 12. Տնտեսական տեսակետիցգնահատեքերկրորդայինհումքային ռեսուրսների կրկնօգտագործումը:

դարի ընթացքում անընդհատ խորանում ն հարստանում է հասարակական արտադրության զարգացմանու տեղաբաշխմանմեջ բնակչության հատուկ դերի ըմբռնումը: Ներկայումս աշխարհագրության մեջ բնակչությունը դիտվում է որպես գլխավոր արտադրողականուժ, որպես արտադրության սուբյեկտ, արւռադրական գործընթացի ակտիվ մասնակից:Միաժամանակբնակչությունը դիտվում է որպես հասարակականարտադրությանարդյունքների սպառողը: Այս առումով ականավոր աշխարհագրագետՆ. Ն. Բարանսկին աշխարհագետներին խորհուրդ էր տալիս չմոռանալ այն հանգամանքը,որ բնակչությունը ն՛ արտադրող է ն' այդ արտադրանքի սպառողը ու այդպիսով «տնտեսությունըբնակչության հետ կապված է ամբողջությամբ սկզբից մինչն վերջ»: Աշխարհագրությանսոցիոլոգացման ն հումանիզացմանընդհանուր գործ»«

ընթացը առաջին հերթին ն առավել ինտենսիվորենէ տեղի ունենում բնակչության աշխարհագրությունում:Բնակչությանվերարտադրության,կազմի, միգրացիաների, աշխատանքայինռեսուրսների, տարաբնակեցմանն ուրբանիզացման հիմնահարցերը դարձան աշխարհագրական հետազոտության ինքնուրույն ու խիստ կարնոր օբյեկտները: Ներկայումս բնակչության աշխարհագրությանկազմում առանձնացնում են հետնյալ երկու խոշոր բաժինները որն ուսումնասիրումէ բնակչությունը,նրա 1.Բնակչությանաշխարհագրություն, ն տարածականկազմակերպումը ժողովրդագրաաշխարհագրական իրադրությունը: 2.Բնակավայրերի աշխարհագրություն, որն ուսումնասիրում է բնակավայրերը, նրանցտարածականխմբերըն համակարգերը: Բնակչության աշխարհագրությանուրույն տեղըհասարակականաշխարհա-

Քճքճոշռամ

Լ960, Շ'րք. 145.

ԷԼ

ԷԼ

ԽԼՇՐՕոռ

մքճոօրձոմքո:ք

Չ5:ՕՅՕԽԱՎԸԸՃՕ7

Ր60րքճֆո:,

ԽԼ,

ն գրության համակարգումորոշվում է նրանով որ բնակչությունը որպես արտաէ ճյուղերի, հասատնտեսության բոլոր ն որպես սպառող կապված դրողականուժ, հ ետ, ուստի նրա ուսումնասիրությունը րակականկյանքի բոլոր բնագավառների նշանակությունունի: որոշ չափով սինթետիկհամատնտեսաաշխարհագրական

երկրներ են) բնական աճը կամ պարզ վերարտադրության' մակարդակիվրա է, կամ էլ դրանից ցածր: Ենթադրվում է, որ 2025 թ. այդպիսի երկրների թիվը կհասնի 87-ի, իսկ դրանց բնակչությանբաժիննաշխարհիընդհանուր բնակչությանմեջ ներկա 4/5 -ից կիջնի 2/8-ի:

աշխարհագրության Այսպիսով` բնակչության աշխարհագրությունը ու սումնասիրում է բնակչության ժամանակակիցկազորն (գիտություն), ու բնակավայրերիձեավորման ու զարգացմանօրինաչափություններն

:

ճյուղ է մի

ու

տարբեր տարածքային առանձնահաւտկությունները տնտեսական, բնական

3.2

ԱՇԽԱՐՀԻ

ու

պատմականպայմաններում:

ԹՎԱՔԱՆԱԿՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՈՒ

Աշխարհիբնակչության թվի աճը (մլրդ)

սոցիալական,

ց

ԴՐԱ

7|.

ՇԱՐԺԸ:

ունեն Բնակչությանթիվը ն դրա փոփոխությունըշատ մեծ նշանակություն զարգացմանհամար: տվյալ տարածաշրջանիսոցիալ-տնտեսական է երկրագնդին կամ տվյալ պետուԲնակչության թվով պայմանավորված Ա արտաթյանն անհրաժեշտ բնական ռեսուրսների,պարենային ոչ պարենային ծավալը: ն տարբերծառայությունների դրանքի, շինարարության է Մարդկային պատմությանընթացքումերկրագնդի բնակչություննաճել բնակչությանաճի շատ դանդաղ: Ինչպես երնում է ստորն բերվող գծապատկերից

պայթունաձնարագացումտեղի է ունեցել 2Չ4 դարի կեսերից, երբ անկախություն արմատական ձեռք բերած նախկին գաղութայիներկրներումառողջապահության մածնելիության ինչը բարելավմանշնորհիվ կտրուկ նվազեց մահացությունը", աճի բարձրացկարդակիգրեթե պահպանմանպայմաններումհանգեցրեցբնական ման: Դրա հետնանքով մինչն օրս կրճատվելէ աշխարհիբնակչությանթվաքանակը (տե՛ս հերթական1 մլրդով ավելանալու համար պահանջվողժամանակահատվածը թիվ 5.1 գծապատկերը): Խի առաջին կեսում այդ դարի օօ հավե ռան ոավեբնակչության տարեկան երկրագնդի Բացարձակարտահայտությամբ 5.2 է ն գծապատնե՞ թիվ երեում է ինչպես «պիկը» նս իր (1985-90 թթ անցել լաճը 72: դարի կեչօ4 դարի առաջին կեսի ընթացքումայն ավելի փոքր կլինի, քան

սին:

մեծանում

է

Աշխարհի բնակչությանտարեկանհավելաճի մեջ անընդհատ կարող է հասնել 2025 թ.. ըստ կանխատեսման, զարգացող երկրներիբաժինը, որը

9876-ի: Զարգացած երկրներում ցածր է: Ներկայումսաշխարհի

բնակչությանաճը վաղուց արդեն չափազանց

երկրում (որից մեծամասնությունըզարգացած

2096. (20 առ հազար կամ լատիներենպրոմիլե) էր, իսկ 1ց50 թ. մահացությունը երկրորդ կեսին 1096»: (9ցցական թվականների

ի

||

Դ

Յ ի

վ յ

-

1974 1987 1999

|

-

Սյուների հիմքի մոտ գրված թվերըցույց են տալիս տարիների այն քանակը րն անհրաժեշտ է բնակչության թիվը 1 մլրդ-ով ավելանալու համար: Մա րդը, որպես կենդանականաշխարհի ներկայացուցիչ,բազմանում` ինքնավերարտադրվում է բնական (կենսաբանական) ուղիով: հենց այս հանգամանքն նկատի ունենալով բնակչությանթվի փոփոխություննանվանվել է բնական վերարտադրություն: Սակայն բազմաթիվ ժողովրդագիրներ: «բնական վերարտադրություն»տերեն քննադատության, դրա արտասոցիալական բովանդակության մինը ենթարկել համար: Բնակչությանվերարտադրությունըոչ միայն բնակչության թվի, այլ նան դրա կառուցվածքի անընդհատփոփոխությանու սերունդներինորացման(հերթափոխամ դների մահերի, րի, ամուսնությունների ման) գործընթաց է, որը տեղի է ունենում ծնունդների, '

ո

ակմեցանս րն ֆետնանքու ի Անան խնա ԿՄ ԱՐ ժամանակահատուծը ձր ԻՐ

րի

գծապատկեր3.1

՛

էլ

արդյունքում: "

կնոջ հաշվով ծնված Պարզ վերարտադրության դեպքումյուրաքանչյուր 2,1 (1000 կնոջը՝2100 երեխա): կազմում թիվը երեխաների օրինակ Ա. Կվաշան, Դ. Վալեճտելը, Ն. Վիշննսկին, Վ. Բուտովը, Վ. Բորիսովը:

է

Անառարկելիորենբոլորի կողմից ընդունված է այն դրույթը, որ վերարտադրությունը` ծնելիությունը, մահացությունը ե բնական աճը կենսաբանականգործընթացներ են, սակայն միայն դրա ընդունելը մեթոդական առումով լիարժեք չէ, քանի որ զուգահեռաբար հաշվի չի առնված մարդու վերարտադրությանգործընթացի վրա հենց իր` մարդու ազդեցությունը: Այս ազդեցությունը նկատել է դեռես Ֆ. էնգելսը: Նա իր «Բնության դիալեկտիկա»գրքում արտահայտել է այն գաղափարը, որ մարդը որպես կենդանականաշխարհի միակ գիտակիցներկայացուցիչ, կարգավորումէ իր վերարտադրություննայնպես, ինչպեսմինչ այդ նա արդեն կարգավորել էհրեն անհրաժեշտ նյութականբարիքներիարտադրությունը: Բնակչության վերարտադրությանվրա ազդում են կենսաբանական,սոցիալտնտեսականն Ժողովրդագրականբնույթիմի շարք գործոններ: Սոցիալ-տնտեսականգործոններից են բնակչության բարեկեցության մահանդիսացող կրթական ու մշակութայինմակարդակնեկարդակըն դրա դրսնեորում րը, առողջապահության զարգացումն ու մատչելիությունը, որոնց ն ծնելիության մակարդակիմիջե կապը հակադարձ համեմատականէ: Որքան բարձր է բնակչության կենսամակարդակը,այնքան ցածր է ծնելիության մակարդակըն ընդհակառակր- Դեռես ՀԻն Հռոմում նկատել էին. որ հարուստներն ավելի քիչ երեխաներ են ունենում, քան չքավորները: Դասական տնտեսագետ ու փիլիսոփաԱ. Սմիթը 24Մ/| դարումնշելէ որ «աղքատությունը նպաստում է մարդկանցբազմացմանը»: Ծնելիության մակարդակիվրա մեծ ազդեցություն ունեն նան հասարակությունում կանանց հատկացված դերը, կրոնը, բնակչության սեռատարիքայինկաընտանիքում երեռուցվածքը, ազգային սովորույթները (ամուսնության տարիքը', խաներիթվի մասին մարդկանց պատկերացումը): Օրինակ, հայկական բանահյուսությունիցհայտնի է, որ հին ժամանակներումընտանիքումերեխաների իդեալականթիվը եղել է 7-ը, մինչն վերջերս՝ 4-ը, իսկ վերջին 10-15 տարվա ընթացքում այն

իջելէ 1-ի կամ 2-ի մակարդակի: Եվ վերջապես անհրաժեշտ է հիշել նս մի կարնոր դրույթ. բնակչության վերարտադրությունը,որպես բնակչության նորացման` սերունդների հերթափոխման գործընթաց,կապված է նան միգրացիայիգործընթացի հետ: Միգրացիայիհեկառուցվածքը:Որնէ տատնանքով փոփոխվումէ բնակչության սեռաւտռարիքային

(ռեպրոդուկտիվ) տարիքի րածաշրջանի բնակչության մեջ վերարտադրողական մարդկանցբաժնի ավելացումը (նվազումը) առաջացնում է ծնելիության բարձրացում (նվազում): Եվրոպայի զարգացածերկրների բնակչության ընդհանուր աճի շուրջ 1/3-ը ապահովվում է արտերկրներիցներգաղթածերիտասարդ բնակչության շնորհիվ: Բնակչության վերարտադրությանմիգրացիոնպայմանավորվածության օրինւսկ է 33 բնակչությանթվի նվազումը` բնական թեկուզ ն աննշան աճի պայմանում ն բնակչության տարիքայինկառուցվածքի փոփոխությունը(«բնակչության ծե-

րացումը»): Ինքնին հասկանալի է, որ միգրացիան չի ազդում ամբողջությամբ վերցրած աշխարհի, ինչպես նան միգրացիոն առումով «փակ» երկրների բնակչությանթվաքանակիփոփոխությանվրա: Բնակչության վերարտադրությանվրա ազդում է նան ուրբանիզացիան: Վերջին հաշվով դրա ազդեցությամբ նվազում է ծնելիությունը: Եվ վերջապես բնակչության վերարտադրության վրա ազդում են նան բնական-կենսաբանականգործոնները.դրանցից են. բնական միջավայրիպայմաններին կանացի ե տղամարդկայինօրգանիզմներիհարմարվածությանաստիճանը. կլիմայական պայմաններիազդեցությունը տարբեր բնական գոտիների մարդկանց սեռական հասունացման տարիքի վրա. բնական տարրերի հետ կապված հիվանդությունների (մալյարիան ճահճային շրջաններում, քնախտը արնադարձային գոտում) ազդեցությունը: Ըստ բնակչության վերարտադրությանինտենսիվության ժողովրդագրության մեջ առանձնացնում են բնակչության վերարտադրության պարզ, նեղացված ե ընդլայնված վարքեր (ռեժիմներ): Բնակչության վերարտադրությունը անվանվում է պարզ, եթե սերունդների հերթափոխությանգործընթացում բնակչության թվաքանակը չի փուիոխվում: այդպիսի երկրներեն Ավստրիանն Շվեյցարիան: Ներկայումս Բնակչության վերարտադրություննանվանվում է նեղացված, եթե բնական ն մեխանիկական շարժերի արդյունքում բնակչության ընդհանուր թվաքանակը նվազում է: Այդպիսիերկրների թիվը 2003թ դրությամբ 19 էր: Դրանք հիմնականում Եվրոպական երկրներն են, ինչպես նան Հայաստանը,Վրաստանը ն Ղազախստանը: Ժողովրդագրական ճգնաժամային այս գործընթացի` դեպոպուլյացիայի համւսշխարհային«ռեկորդակիրներն» են Էստոնիան(-1.196), Լատվիան ն Վրաստանը (-0,905), Ուկրաինանն Բուլղարիան (-0,876): ՀայաստանիՀանրապետության բնակչությանթվաքանակիաճը -0,5 9օ-է: Բնակչության վերարտադրությանվարքն անվանվում է ընդլայնված, եթե հւսջորդ սերնդիթվաքանակըմեծ է նախորդիթվաքանակից : Բնակչութանթվի աճի տեմպերով «Ժողովրդագրական պայթյունի» էպիկենտրոնըաֆրիկյան երկրներն են (Սամալի42 06, Լիբերիա 4,0 26, ՍիերաԼեոնե 3,8 օօ) ն Աֆղանստանը՝3,9 94: Ըստ բնակչությանվերարտադրությանգործընթացիառանձնահատկությունների ժողովրդագրության մեջ առանձնացնում են վերարտադրությանավանդական, անցումային ե ժամանակակից տիպեր: Ավանդական (արխեյան) տիպը բնութագրվում է բնակչությանբարձր ծնելիությամբ, բարձր մահացությամբ ն ցածր բնական աճով: Այսպիսի բնութագրերովերկրներներկայումսգրեթե չկան: Վերարտադրության անցումային տիպը բնութագրվում է արագորեն նվազող մահացությաճբ (մինչն 10 46), դանդաղորեննվազողծնելիությամբն բարձր բնականաճով (մինչն 42 Չծօ):

'

Օրինակ Հունաստանում, Իսպանիայում,ՅարավայինԱմերիկայիերկրների մեծ աղջիկներիամուսնականնվազագույնտարիքը12 տարեկանն է, Ադրբեջանում,Վայաստանում,Չինաստանում՝16 տարեկան

մասում

Այս հարցին ավելի մանրամասնորեն կարելի է ծանոթանալ8.1.

Փսջ, հ/., 2003

Թյտօթ. Ղ6սօքքճ61

Վերարտադրության ժամանակակիցտիպը բնութագրվումէ ցածր ծնելիուն ցածր մահացությամբ(մոտ 10 44»)ն 0-ի շուրջը տատանվող

թյամբ (մինչն 10 9թ) բնական աճով:

Աշխարհի բնակչության մեծ մասի վերարտադրության տիպերի հերթափոխությունը կոչվում է «ժողովրդագրական անցում»: Աշխարհագրականգրականությանմեջ երբեմն ւաշխարհի երկրներն ըստ վերւսրտադրությանխմբավորումեն երկու տիպերի մեց:'Բնակչությանվերարտադրության առաջին տիպին են դասում (բնական աճը 5-10 4օ) Եվրուպական երկրները` ԱՄՆ-ը, Կանադա ն տնտեսապեսզարգացած այլ երկրները: Բնակչության վերարտադրության այս տիպին հատկանշականեն ծնելիության, մահացության ն բնական աճի ցածր ցուցանիշները:Որոշ երկրներում (Ռուսաստան, Ուկրաինա, Գերմանիա Ն այլն) մահացությունը նույնիսկ գերազանցում է ծնելիությանը, շատ երկրներում նույնիսկ չի ապահովվումբնակչությանպարզ վերարտադրություն, որի հետնանքով բնակչության թիվը նվազում է: Այսինքն առաջանում է ժողովրդագրականճգնաժամ`դեպոպուլյացիա: Բնակչությանվերարտադրության երկրորդտիպին բնորոշ են ծնելիության ն բնալլան աճի շատ բարձր (20-30 46) ն մահացությանչափավոր ցուցանիշներ: Այն նախ ն առաջ հատկանշականէ Աֆրիկայի, Ասիայի ն Լատինական Ամերիկայի

տնտեսապես թույլ զարգացած երկրներին: Այս տիպի երկրներում է ապրում աշխարհի բնակչության մեծ մասը: Անկախություն նվաճելուց հետո լայնորեն օգտագործելով ժամանակակից առողջապահության ն հիգիենայինվաճումներըայս երկրներում մահացությունը բավականին կրճատվեց: Բայց ծնելիությունը շարունակեց մնալ շատ բարձր մակարդակի վրա: Դրա հետնանքով 1950-ական թվականներից սկսած վերը նշված տարածաշրջաններումն երկրներում տեղի ունեցավ բնակչության կտրուկ աճ: Գրականությանմեջ նշված երնույթը կոչվում է « ժողովրդագրականպայթյուն»: Բնակչության աճի տարբերությունների մեծացումը ըստ երկրների ն տարածաշրջաններինկատելի աշխարհագրականտեղաշարժերառաջացրեց նան նրա տեղաբաշխմանմեջ: Աշխարհիբնակչության մեջ հատկապեսարագորեն աճում Է Աֆրիկայի,իսկ ընդհակառակը, նվազում է Եվրոպայիբնակչությանբաժինը: :

Է

3.3

Բնակչության

հիմնախնդիրները

արագ

աճի

հետնանքո

վ

առաջացած

ԵՐԿ

Բնակչության արագ աճի հիմնախնդիրն արդեն 200 տարի է ինչ անհանգստացնումէ գիտնականներին:Աստիճանաբար ընդլայնվում է բնակչության բարձր աճի հետնանքովառաջացող փոխադարձաբար միմյանցհետ կապվածհիմ1

«Զրինակ՝ `

Ա.

Կվաշան,Դ. Վալենտեյը,Ն. Վիշննսկին, Վ. Բուտովը,Վ. Բորիսովը:

նախնդիրների ցանկը: Դրանցից են պարենային, կրթության, առողջապահության, զբաղվածության,գոյապահպանական հիմնախնդիրները: Պարենային հիմնախնդիր Գյուղատնտեսականարտադրության դանդաղ աճի ն, միաժամանակ բնակչության արագ աճի հետնանքով երկրագնդիվրա միշտ էլ գոյություն է ունեցել պարենային հիմնախնդիր:Դեռես սրանից 200 տարի առաջ գիտնականներին անհանգստացրել է հողի պտղաբերության նվազման մռայլ հեռանկարը: Դրա վրա անգլիացի տնտեսագետ Մալքուսը «կառուցեց» իր տեսությունը, որը մոտավորապես հետնյալն է. աշխարհի բնակչության թիվն աճում է երկրաչափականպրոգրեսիայով, իսկ գոյամիջոցներինը(այդ թվում ն պարենային) թվաբանական պրոգրեսիայով: Մալթուսի ու նրա համախոհների կողմից որպես սովի կանխման միջոցառումներ» են համարվել համաշխարհային այնպիսի չարիքներ, ինչպիսիք են վարակիչ հիվանդություններիհամաճարակները, պատերազմները նայլն: Մալթուսի տեսության մարդատյաց էությունն այն է, որ նա պարենայինհիմնախնդրիլուծման ուղի էր համարում ոչ թե պարենի արտադրությունը պահանջվող ծավալի հասցնելը, այլ բնակչության թվաքանակինվազեցնելը: Նա նշում էր, որ աշխարհն իբր գերբնակեցված է, այսինքն նրա վրա ավելի է բնակվում, քան երկրագունդըկարող կերակրել: շատ մարդ է Սակայն տեղին է հիշել, որ Մալթուսի աշխատությանհրատարակմանտարում երկրագնդիվրա բնակվումէր ընդամենը1 մլրդ մարդ (տես 2.1 գծապատկերը): 2003 թ. հունվարի 1-ին երկրագնդի բնակչության թիվն արդեն հասել է 6.3 մլրդի, որից 5.4մլրդը օգտագործում է բավարար քանակով ն պահանջված բաղադրությամբ սնունդ: Ներկայումս արտադրվողպարենըմի քանի անգամ ավելի է, քան 1830 թվին: զետնաբարկարելի է խոսել երկրագնդի ոչ թե բացարձակ, այլ մասին, որը տվյալ ժամանահարաբերական գերբնակեցվածության կում գյուղատնտեսականարտադրու-թյան անբավարարզարգացմանարդյունք է: ԱյնուամենայնիվՄալթուսիհետնորդներիմալթուսականներիու նեոմալթուսականների տեսության մեջ, անկասկած կա որոշ ռացիոնալհատիկ: Բնակչության շարունակվող աճի հետնանքով երկրագնդի պարենային հնարավորությունները ինչ-որ ժամանակ, անկասկած կարող են անբավարար լինել բնակչության որոշակի քանակինբավարարելուհամար: Սակայն գլխավոր հարցը հետնյալն է. արդյո՞քերկրագնդի վրա կստեղծվի այդպիսիիրադրություն: Այժմ արդեն համոզված ու միարժեք կարելի է պատասխանել ոչ: Ասվածըհենվում է բնակչությանվերարտադրությանվերջին հատուկ ուսումնասիրություններիվրա: ՄԱԿ-ը 1994 թ. Կահիրեում անցկացրած «Ազգաբնակչությանն զարգացման միջազգային կոնֆերանսում»,։ մանրակրկիտ ուսումնասիրվեցին աշխարհի բնակչությանթվի աճի ն` դրական ն՝ բացասականմիտումները: Դրական ցանկալի միտումն այն է, որ աշխարհի բնակչությանպտղաբերության ցուցանիշը նվազում է համեմատաբար ավելի արագ տեմպերով, քան ենթադրվում էին նախկինում կազմվածկանխատեսումներում:

«դրական

՛

-

բացասական (մարդասիրական ն ոչ թե Մալթուսական տեսակետից) որ մեծանում է բնակչությանմահացությանցուցանիշը: Ինդուստրիերկրներում, որտեղ այդ միտումը թույլ է արտահայտալ (արդյունաբերականացած) ան ված, բնակչության ընդհանուր ծերացման գործընթացի, իսկ Աֆրիկայի ու Հնդկականօվկիանոսի ավազանի տարածաշրջանների որոշ երկրներում ՁԻԱՀ-ի արագ տարածմանարդյունք է: Մահացությանցուցանիշի աճի հետնանքովաշխարհի բնակչությանթիվը 2050 թ. կկազմի ոչ թե 9,4 մլրդ (ըստ 1994թ. կանխագուշակման) այլ 8.9 մլրդ մարդ, այսինքն0.5 մլրդ մարդով պակաս: ընդգծվեց, որ ՁԻԱՀ-ը ներկայումս արդեն դարձել է աշխարԿոնֆերանսում հի բնակյլությանժողովրդագրականիրադրությունըփոփոխողկարնոր գործոն: Դրա մասին է վկայում այն փաստը, որ յուրաքանչյուր րոպեում ՁԻԱՀ-ով հիվանդների թիվն ավելանումէ 11 մարդով, որոնց կեսից ավելին մինչն 24 տարեկան երիտասարդներնեն: Միայն 1998 թ. ընթացքում այդ հիվանդությամբվարակվածներիթիվն հասելէ 40 մլն-ի: Ադ հիվանդությունը հատկապես լայնորեն տարածվել է աշխարհի 34 որից 29-ը գտնվում է Աֆրիկայում Սահարայիցհարավ: Այս տարածաշրջաերկրում, նում է բնակվում ՁԻԱՀ-ով հիվանդների ընդհանուր թվի 8556-ը ե դրան է բաժին ընկնում մահերի9146-ը: Բնակչությանթվաքանակիաճի հետնանքով սրվում է նան բնապահպանական միտումն այն է,

հիմնախնդիրը:

Գիտնականները վաղուց փորձում են պատասխանել հետնյալ հարցին. Գոյությում ունե՞ն բնակչության թվաքանակի աճի ն մարդկանց կյանքի որակը որոշող էկոլոգիական սահմանագծեր: Բնակչությանանսանձ աճի հետնանքով ձոտ ապագայում կսպառվեներկրագնդիմի շարք ռեսուրսների պաշարները, երկիր մոլորակը կաղտոտվիարտադրականն կենցաղայինթափոններով, կնվազի մեկ շնչին հետնանքներ: ընկնող պարենի քանակը են կառաջանան անցանկալի այլ Զեկույցներում կարծիք էր հայտնվում, որ անհրաժեշտ է համագործակցել թույլ զարգացած երկրներիհետ, նրանց տնտեսությունըզարգացնելու ն ոչ թե սոսկ մարդասիրականօգնությունցուցաբերելնրանց: Սակայնայդ հարցին որոշակիորեն պատասխանելըբավականին դժվար է, քանի որ մի կողմից անընդհատ փոխվում են բնական պայմանները, իսկ մյուս

կողմից ապառմանու բաշխմանմոդելները: հաշվարկներովերկրագնդիբնական ռեսուրսներըհնարաԳիտնականների վորությունեն տալիս 11-ից 16 մլրդ մարդու բնակեցմանհամար:Սակայնաշխարհի բնակչությանաճի տեմպերիտրամաբանորենսպասվողնվազումը, առավել նես արդեն նկատվող կրճատման միտումները, հուսադրում են, որ երկրագնդի բնակչությանթիվը երբեք չի հասնի այդ սահմանին: Բնակչությանթվաքանակիաճին զուգընթաց աճում են նան բնական ռեսուրսների օգտագործմանծավալները, շրջակա միջավայր արտազատվող վնասակար նյութերիքանակը. այսինքն մեծանում է շրջակա միջավայրի վրա ներգործող այսպես նոչված «էկոլոգիականճնշումը»: Մասնավորապես, ապագայում ավելի

կենդանիների կկրճաւովիանտառների տարածքը. կանհետանանբույսերի կբարձրանաերկրագնդի տեսակներ այսինքն կնվազի կենսաբազմազանությունը, ներքնոլորտի միջին ջերմաստիճանը:ՄԱԿ-ին կից Կլիմայի փոփոխության կարծիքով«ջերմոցայինէֆեկտ» առաջացնող միջպետականխմբի գիտնականների 2100 թ. երկրագնդի գազի մթնոլորտ արտազատումըշարունակվելու դեպքում միջին ջերմաստիճանըկարող է բարձրանալ 1-ից 3.5"Շ-ով, որի հետնանքով օվկիանոսիջրի մակարդակըկբարձրանա,համապատասխանահամաշխարհային ու

շատ

95սմ-ով: Դրա արդյունքում ծավափնյագոտու զգալի տարածքներ, այդ ն թվում ամենախոշոր 13 քաղաքների տարածքը կծածկվի ջրով հարյուր միլիոնաԲացի վոր մարդիկ ստիպված կլինեն փոխադրվելցամաքի ներքին տարածքները: ու ջրերն ստորերկրյա գոտու առափնյա կաղտոտվեն օվկիանոսի աղի ջրով

բար

15 ն

այդ

առաջադրելովմարդկությանը: լրացուցիչ հիմնախնդիրներ հողահանդակները, աճում է մթնոլորտիաղտոտման զուգահեռ աճին Բնակչությանթվաքանակի մահերը (տարեկան առաջացող հետնանքով աստիճանը: Մթնոլորտի աղտոտման են: գլխավորներից շարքում 2.7 մլն մահ) մարդկանցմահվան պատճառների միօգտագործման ու ռեսուրսների հողային Ջրային

Ընդհանրապեսերկրագնդին հատկապես Աֆրիկայի` Սահարայից տումները: են հարավ գտնվող երկրների բնակչության արագ աճի հետնանքով սպառվում գյուղաջրային ռեսուրսները,կրճատվումէ բնակչությանմեկ շնչին բաժինընկնող տակ դրված տարածքը: Հաշվվածէ, որ այն երկրները, տնտեսականմշակաբույսերի 0.03 հա-ից պակաս է, որոնց բնակչությանմեկ շնչին ընկնող նշված ցուցանիշը ստիպված են հացահատիկի պակասող քանակը ներկրել այլ երկրներից այդ ցուցանիշը 0.15 հա/մարդ է): (ՂայաստանիՎՀանրապետությունում ն էլ ավելի կսրվեն 224| դարում: Եթե ներհիմնախնդիրներն ջրային Պարենի

է 430 մլն մարդ (երկրագնդի կայումս ջրի սուր կարիք զգացող երկրներումբնակվում կանխագուշակման, ՄԱԿ-ի փորձագետների բնակչության 896-ը), ապա ըստ 2346-ի): Այդ բնակչության (երկրագնդի "3200 դարի կեսին այդ թիվը կհասնի մլրդի ն, կոմունալ-կենցաղային պայմաններում իրադրություննէլ ավելի կսրվի ջուրը օգտագործելու ու էլեկտրաէներգետիկնպատակներով հատկապես, ոռոգման համար: Չեն բացառվիերկրների միջն բախումները: Այդպիսիսուր մրցակցություն արդեն իսկ գոյություն ունի Եփրատ ն Տիգրիս գետերի ջրերի օգտագործման հարցում Թուրքիայի, Սիրիայիու Իրաքի միջն, Արաքս գետի ջրերի օգտագործման հարցում Հայաստանի, Թուրքիայի ու Ադրբեջանի միջն, Նեղոս գետի ջրերի

օգտագործմանհարցում Եգիպտոսիու Սուդանի միջն: Նման սուր հիմնախնդիր կառաջանա Աֆրիկայում Սահարայից հարավ գտնվող երկրներում: կարծիքովջրի հիմնախնդիրառաջանումէ ՄԱԿ-ի ջրաբանգիտնականների է այն երկրներում.որտեղ շնչի հաշվող նորացվող ջրի տարեկան քանակը փոքր մ" է): 4700 45-ից (44-ում այդ ցուցանիշը

Բնակչության Աշխատանքային

3.4

տարիքային ռեսուրսներ

կառուցվածքը

Որպես գլխավոր արտադրողականուժ կարնոր է բնակչության այն մասը, որը տվյալ ժամանակում զբաղված է տնտեսության որնէ ոլորտում կամ էլ պատէ աշխատելու: Բնակչության այդ մասը տնտեսապես ակտիվ բնակչուրաստ թյունն է, որը աշխարհի երկրների մեծ մասում կազմում է աշխատունակ տարիքի (16-ից մինչն 59 տարեկան, կանանց ն 16-ից 64 տարեկան տղամարդկանց) բնակչություն մեծ մասը (տղամարդկանց շուրջ 9596-ը ն կանանց շուրջ 5062-ը): Ներկայումս այդ տարիքը 16-ից 63-ն է ն' տղամարդկանցն' կանանցհամար:

Աշխատունակ տա նակչության աճիի հետնանքոքովզարգացող արգագող ե նեշխ կ տարիքի բնակչությ երկր րում առաջացել են, իսկ հետագայում էլ ավելի կսրվեն, տարբեր բնույթի հիմնախնդիրներ: Զարգացող երկրներում առավել սուր հիմնախնդիրը արագ աճող աշխատանքային ռեսուրսների լրիվ զբաղվածության ապահովելն է: Վերջին տասնամյակներում մշակող արդյունաբերությանզարգացման տեմպերը թույլ զարգացած երկրներում բավականինբարձր են: 3.2 գծժապատկեր Բնակչության տարիքային կառուցվածքի փոփոխությունը (1950-2025 թթ., «օ-ով)

Աշխատանքային ռեսուրսները բնակչություն աշխատանքային ներուժն են, բնակչություն այն մասը, որն ունի տնտեսության մեջ աշխատելու համար անհրաժեշտ կրթական մակարդակ, ֆիզիկական զարգացում ն առողջական

ԱՇԽԱՐՀ

|

10006

վիճակ:

ԵՐԿՐՆԵՐ

ղ-

Դ

Վ

տարիքի ավագ ն երիտասարդբնակչություն այն մասը, որը զբաղված է հասարակական արտադրության մեջ: Աշխատանքայինռեսուրսներիչափը կախվածէ հիմնականում բնակչության թվից, վերարտադրությանվարքից(ռեժիմից)ն ժողովրդագրականկառուցվածքից: Որպես անցյալում (1950-60 թթ. հետո) աշխարհի բնակչության բարձր ծնելիության ցուցանիշի հետնանք, ներնայումս բոլոր աշխարհամասերում բնակվող մարդկանց, այդ թվում նան երիտասարդ սերնդի մարդկանց,թվաքանակըամենա-

405:

-

ԵՋ

205» 4090 Վ

ՀՄ

4-5

00,

մեծն է:

19990

20006

տարիներ

Եվ զարգացած ն զարգացող երկրներում բնակչության բուժսպասարկման էական բարելավման շնորհիվ երկարում է կյանքի տնողությունը Ա ավելանում է տարիքավոր մարդկանց թիվն ու բաժինը, այսինքն բնակչությունը «ծերանում է»: Հայաստանի ՀՎանրապետությունումայդ գործընթացն ավելի ինտենսիվորեն է դրսնորվում, քանի որ այն ուժեղացնում է բնակչությանբնական աճի կրճատմանն երիտասարդտարիքի մարդկանցմեծամասշտաբարտագաղթիհետնանքով: 1950-ից մինչե 2000թ. աշխարհի բնակչության տարիքային կազմում մինն 14 տարեկան մարդկանց տեսակարար կշիռը 3596-ից իջել է մինչն 3146-ի, ն դրա փոխարեն աճել է աշխատունակ. տարիքիբնակչությանբաժինը(գծապատկեր 3.2): Զարգացող երկրներում զգալիորեն աճել է աշխատունակ տարիքի մարդկանց բաժինը ն տեսանելի ապագայումայն էլ ավելի մեծ չափով կաճի: Իսկ զարգացած երկրներում աշխատունակ տարիքի բնակչության բաժինը գրեթե չի աճում, դեռ ավելին, ապագայում այն նույնիսկ կնվազի: Սակայն դրա փոխարեն բնակչության կառուցվածքում մեծ չափով ավելանում է ծերերի տեսակարար կշիռը: Այսպես, ե րկրներիյուրաքանչյուր չորրորդ ն բնակիչը ն ավելի ե կլինի քան 60

ԶԱՐԳԱՑԱԾ

Վ

Աշխատանքայինռեսուրսներըներառում են աշխատունակ տարիքի բնակչությունը, (առանց | ն | կարգի հաշմանդամների,արտոնյալ կարգովթոշակ ստացողների ու կենսաթոշակ ստացող թոշակառուների),ինչպես նան ոչ աշխատունակ

կԱ

ԶԱՐԳԱՑՈՂ ԵՐԿՐՆԵՐ

:

Գացուն

Թ0-14

Այսպես, 1980-90

կազմել է 5, իսկ

պը

րիո

մշակող արդյունաբերության աճի միջին տարեկան տեմթթ. 726: Վամեմատությանհամար ասենք, որ զարգացուցանիշները կազմել են, համապատասխանաբար,2.8 ն թթ.

1990-96

այդ

«ՈՊ»

տարեկան ՍՕ՛15-59 տարեկան Լ160 տարեկանիցբարձր

Զարգացած երկրներում տնտեսությանդանդաղէ աճը, սակայն բնակչության էլ ավելի դանդաղ աճի պայմաններում,հանգեցնում է աշխատանքայինռեսուրսների պակասի,

ԱԱ Ան

որը

հ արաբերությունը

լրացվում է զարգացող

երկրներից ուղղված աշխատավորների

ԱԱ Աա տարիքի մարդկան Գրային րիտասարդ ավա Թիի հմա մինչ յի շխ աշորա

քայ

ր

րդ

ն

Գ

րիք

մարդկանց, կարնոր ցուցանիշ է աշխատունակ բնակչությանուսերին ընկնող խնամքի ծանրությունը գնահատելու համար:

Զարգացած

երկրներումխնամարկյալ(խնամքի տակ գտնվող երտասարդ կամ ծեր մարդկանց) ե. աշխատունակտարիքի բնակչության հարաբերությունը կազմում էր շուրջ 2.04. իսկ թույլ զարգացած երկրներում 1.3: Դա ւ

նշանակումէ,

որ

զարգացած երկրներում մեկ խնամարկյալին սոցիալապեսապահովում է 2, իսկ

երկրներում 1.3 աշխատող`: Աշխատանքայինռեսուրսներիուսումնասիրության աշխարհագրական մյուս ասպեկտըդրանց զբաղվածության տարածաշրջանային են. ւտարբերություններն որոնք պայմանավորված են այդ տարածաշրջանների երկրների ուժերի զարգագման մակարդակով,տնտեսության ճյուղային կառուցվածքով բնակչությանժողովրդագրական առանձնահատկություններով: Զարգացած երկրներումզբաղվածների մեծ մասըբաժին է ընկնում ծառայությունների ոլորտին: Գիտատեխնիկական առաջադիմության նվաճումներիներդրման շնորհիվ համալիր մեքենայացվում, ն էլեկտրոնացվում ավտոմատացվում է արտադրությունը(ն արդյունաբերական ն ն դրանցից ազատգյուղատնտեսական) ված աշխատուժը կիրառությունէ գտնում արագ աճող բազմազան զարգացող

արտադրողական

ծառայություն-

ներում:

Թույլ զարգացած երկրներում, ընդհակառակը, զբաղվածների մեծ բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությանը հիմնականում ձեռքի աշխատանքիվրա հիմնված ճյուղերին: Այդ երկրներում ծառայությունների ոլորտն

մասը

ըստ

ամենայնի

զարգացած չէ, որի պատճառովցածր է դրա բաժինը ընդհանուրզբաղվածների

թվում:

Աշխատանքային ռեսուրսների աշխարհագրության մյուս կարնոր ասպեկտը դրանց օգտագործման աստիճանիտարածաշրջանային են: Ընդհանուր առմամբ աշխարհի

որի մասշտաբները որոշելը զրկություն, բարդ է՛:

տարբերություններն երկրներում գոյություն ունի գործատեսականորենե գործնականորենշատ

բոլոր ն

Բարձր զարգացած երկրների աշխատանքիշուկայում իրադրությունը շատ է ն փոփոխական: Այստեղ միաժամանակգոյություն ունի ն որակավորում չպահանջողաշխատուժիպակաս ն որակավորումունեցողների

Աշխարհի բնակչության ռասայական կազմը Աշխարհի բնակչությունն ի թիվ մի շարք տարբերակիչ հատկանիշների բաշխվում է նան ըստ ռասայական հատկանիշների: Աշխարհի մարդկանց առանձին խմբերի միջն էական տարբերություններ նախ ե առաջ արտահայտվում են արտաքին տեսքով, որը մարդկանց յուրատեսակ ռեակցիան է շրջակա բնական միջավայրին: Այստեղից հետնում է, որ մարդկանցռասայական շատ հատկանիշներ ունեն աշխարհագրականզոնայականտարածում ն կապված են սոցիալ-տնտեսական պայմանների,այդ թվում նան սննդի տարբերություններիհետ: Կարնոր մի շարք հատկանիշների"մաշկի գույնի. գլխի ձնի, դիմագծերի, մազային ծածկույթի բնույթի ն մարմնի համամասճությունների հիման վրա մարդկությունն ընդունված է բաժանել ռասաների: Ռասաները ընդհանուր ծագմամբ, ժառանգաբար փոխանցվող արտաու քին ֆիզիոլոգիական ձնաբանական, ինչպես նան որոշ ներքին «թաքնված»» հատկանիշներով, օրինակ` արյան խմբով իրար նման մարդկանց. պատմականորենձռավորված խմբերն են: Ներկայումս առանձնացվումեն 4 հիմնական ռասաներ` եվրոպեոիդ, մոնղոլոիդ, նեգրոիդ ն ավստրոլոիդ: Ռասաները, նախ ն առաջ, կենսաբանական կատեգորիա են ն դրանով իսկ որակապես տարբերվում են բոլոր այլ սոցիալական ընդհանրություններից` ազգային, կրոնական,լեզվական նայլն: Մշակույթի, քաղաքակրթության զարգացման, ինչպես նան տարբեր ժողովուրդների միջն կենսաբանական փոխազդեցությանուժեղացմանը զուգընթաց ռասայական արեալների սահմաններն աստիճանաբարվերանում են, առաջանում են ռասայական հատկանիշների նոր, տեղական զուգակցություններ: Աստիճանաբարմարում է նան երկրների կառավարությունների, ինչպես նան նույնիսկ գիտության հետաքրքրությունը մարդու ռասայական հատկանիշներինկատմամբ:

բարդ

գործազրկություն:

Օտարերկրյաաշխատավորների մեծ հոսքի հետեանքով հաճախ իջնում է աշխատուժի արժեքը (վարձատրության չափը), ինչն առաջ է բերում զարգացած երկրների աշխատավորների դժգոհությունը: Նրանց պահանջովերկրում արգելվում է

օտարերկրացիների պաշտոնականթույլատրված աշխատանքը:

՛

յ

Եթե նկատի ունենանք նան զարգացած երկրներում եկամուտը,կարելի է պատկերացնել թե ինչքան մեծ է

ա

շխատողի բարձ

զարգացած

տարբերությունը

երկրներիսոցիալականապահովությանբնագավառում: Լ զարգացող ԱՄՆ-ում Օրինակ

բորսայում

իր մասնագիտությամբ աշխատանքստանալու նպատակով որպես գործազուրկ հաշվառված մասնագետըերբեմն

աշխատում է

այլ

մասնագիտությամբ: Գոյությունունեն

գործազրկություն:

նան

իրականում

«թաքնված» ն

մասնակի

Աշխարհի բնակչության ազգային կազմը Երկրագնդի վրա բնակվող մարդիկ կազմում են զարգացման տարբեր ճակարդակների հասած էթնիկ ընդհանրություններ` ցեղեր, ազգություններ ն ազգեր, որոնք պարզեցվածու ընդհանրացվածձնով անվանումեն ժողովուրդներ: էթնիկ ընդհանրությունը (էթնոսը) մարդկանց սոցիալական խմբավորման պատմականորեն առաջացած ձն է, որին բնորոշ են տարածքի, մշակույթի (հիմնված ընդհանուր լեզվի վրա), կենցաղային-տնտեսականառանձնահատկությունների միասնականությունը, ինչպես նան իր միասնականության ն այլ նմանատիպ ձռավորումներից տարբեր լինելու գիտակցությունը, այսինքն՝ ն ինքնակոչումը: ինքնագիտակցությունը

Պետք է նշել, որ թվարկված բաղադրիչներից ոչ մեկը պարտադիր ն բավարար պայման չէ տվյալ ժողովուրդը մյուսից առանձնացնելու համար: Մի

դեպքում գխավոր դերը պատկանում երրորդումկ̀րոնին ն այլն:

արի

«երբեմն դժլար

է

է

լեզվին, մեկ

այլ

դեպքում`

տարածքին,

հիմնարար աշխատությունումնշված տողուուրդները»

է, որ

որոշել այն հարցը, թե իրենից ինչ է ներկայացնում բնակչության այս կամ այն խումբը, այն ժողովուրդ (էթնոս)է, ժողովրդի մի մաս (ենթաէքնոս, ազգագրականխումբ)է,ժողովուրդների խումբ (մետաէթնիկական ընդհանրություն)է կամ էլ ինչոր այլ տիպի (քաղաքական, ռասայական, կրոնական ն

այլ)

ընդհանրություն':

րարի «ողոզուրդների թվի աճի պատճառներից մեկը է (անջատումը) սեպարացույն ն նոր էթնիկ ընդհանրության յն

դրանց

ձնավորումը (օրինակ`

ոաղադացիներ անգլոավստրալացիներ):

Ներկայումս տարբեր գիտնականներ համարում են, որ երկրագնդի վրա կան (որոշ տվյալներով 3-ից 4) հազարժողովուրդն գրեթե այդքան էլ լեզու: Դրանցից առավել տարածված 13 լեզվով (չինարեն,անգլերեն, հինդի, իսպաներենն այլն)

թոոտննախարհիիրակիքքերի շուրջ 231

մտ

կրոնական Սշխարհի բնակչության կազմը

ն վարսորդեր

կատարելմարդկանցանձնականն սոցիալամիջազգային հարաբերություններում, էթնոսներիձեավորման, մշակույթի ն պետականության կայացմանգործում: Կրոնի դերը հատկապեսմեծ է թույլ զարգացած երկրներում, ինչպես նան զարգացած երկրներիՔաղաքական կուսակցությունների գործունեությանմեջ: Իր բնույթով համաշխարհային կրոններից հատկապես մեծ դեր է խաղում իսլամը (մահմեդականությունը), իսկ քրիստոնեությունն ո բուդդայականությունըներկայումս համեմատաբար«պասիվ» մամա կան կյանքում

ու

Աշխարհի քաղաքակրթությունները

20-րդ դարում սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության նշանակալիմիՐ ութագին ԻԺ ն Աարոն: կրոնական,ազգային, լեզվական նեղ ո աղակակ փոխարինումն տռազելըրդհանուր՝ ան կան Քաղաքակրթությունն բնութագրով: առավել խոշոր տարածքային կազմար թեորաեն անբ" ճասերմտնում են աշխարհի պետությունները: Քաղաքակրթությունն ըստ Ն. Դանիլեսկու,մարդկանց խոշոր մշակութապատմական ընդհանրությունէ, որը ձնավորվելէ միայն տվյալ խմբի մարդ-

հնարա

ԶԸ լ

աար»

Եթ

Ց

Ոջի

:

Քաղաքակրթա-

ՆՆ

ՏԻԿ

թոֆասօօամ

ԱՈԲԳԿԵԱՆ

Ո,

«Օօտծոօաա

կանց բնորոշ ընդհանուր արժեքների հիման վրա: Ըստ Ֆ. Բրոդելի «քաղաքակրթությունըտարածք է, մշակութային գոտի, մշակութային բնութագրերին երնույթների ամբողջություն»: Ինչպես երնում է վերը նշված սահմաններում քաղաքակրքության առանձնացման գլխավոր չափանիշ է համարվում մշակույթը: Այսպիսի մոտեցումն ինքնին հասկանալի է, քանի որ էթնիկական խմբերը, ազգերը, կրոնական խմբերը, նույնիսկ առանձին գյուղերը միմյանցիցտարբերվում են մշակութայինբնութագրով: Վանթինգթոննայս առումով նշել է ,որ Յարավային Իտալիայի գյուղի մշակույթը տարբերվում է Հյուսիսիային Իտալիայի գյուղի մշակույթից, բայց դրանք երկուսն էլ պատկանումեն իտալական մշակույթին, որը որպես ամբողջություն իր հերթին տարբերվում է գերմանական գյուղերի մշակույթից: Իսկ ավելի բարձր մակարդակովհամեմատելիս ակնհայտ կդառնա, որ եվրոպական ընդհանրություններն իրենց հերթին միավորում են մշակութային այնպիսի բնութագրեր, որոնք այդ ընդհանրություններըսահմանազատում են չինական կամ հնդկական հանրությունների մշակութային բնութագրերից: Սակայն չինացիները, հինդուսները ե Արնմուտքի մարդիկ չեն կազմում մեկ համընդհանուր մշակութային հանրություն՞,մեկ համընդհանուր քաղաքակրթության մասերը: Դրանք ներկայացնում են առանձին-առանձին քաղաքակրթություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը որոշվում է օբյեկտիվ այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են կրոնը, լեզուն, պատմությունը, մարդկանց սովորությունները, հասարակական ինստիտուտները,ինչպես նան անհատի սուբյեկտիվ ինքնորոշումը: Այս առթիվ պետք է նշել, որ գոյություն ունեն անհատի ինքնորոշման տարբեր մակարդակներ: Օրինակ` Հռոմի բնակիչը կարող է ինքնորոշվել որպես հռոմեացի, կաթոլիկ քրիստոնյա, եվրոպացի, արնձտյան մարդ: Այսպիսով քաղաքակրքությունն առավել ընդգրկուն մակարդակնէ, որի հետ մարդը կարող է ինքն իրեն նույնացնել: Որոշ գիտնականներ էլ (Թոյնբի, վեբեր, Հանթիգթոն) քաղաքակրթություն ստեղծող համակարգի դերը վերագրեւմ են կրոնին, որը դիտվում է որպես արժեքներն ու հոգնոր աշխարհի յուրահատկությունը նորմատիվային մարդկանց որոշող համակարգ: Այս առնչությամբարժե հիշել, որ ինչպես նշել է Գանթինգթոնը «սրբազան ստերեոտիպերնառավել պահպանողականու իներցիոն են, այսինքն ավելի փոքր չափով են ենթակա փոփոխությունների,քան ասենք քաղաքական նորմերը»: Նա նան նշել է, որ «կարելիէ լինել կիսաարաբ,երկու երկրի քաղաքացի, է լինեն կիսակաթոլիկ, կիսամուսուլման»:7 Համաձայն որոշ այց տեսության, քաղաքակրթությունըկենդանի օրգանիզմի նման ունի կենսաբանական որը որոշում է նրա ներքին զարգացման հիմնական ն քայքայում: լ երը. ծնունդ, աճ, ճաք ծննդին նպաստում են առավել դժվար պայմանները: Այսպես մեծ չինականքաղաքակրթություննառաջացելէ ոչ թե հարաբերականորեն

ինքնորոշման

-

անհնար ի ռիբմը, փու անկում

իտնականների

ծաղաքակրթության

Է շ

8՛ոսժ6| Հ

ք

օէ ՇԽԱՀՅնօո, ՒԼՏէԵօո/

ԱՇ.

Ը. ՇՂՕԽԵԻԱՕԻՇԷԼԱՇԱ.

ՅւՐԱՌՈԾՔ

Մօու,1994 Խո38Ա11 1994/110"8Շ

հանգիստՅանցզի,այլ անհնազանդ Հուանհե գետի հովտում: Արեմտյան կիսագնդի քաղաքակրթուբյուննառաջացել է ժամանակակից Չիլիի ոչ թե չափավոր կլիմայական պայմաններում,այլ ԿենտրոնականԱնդերիայն շրջանում, որտեղ շատ սուր է ոռոգովիհողագործության կազմակերպման հիմնախնդիրը:

Ռուս աշխարհագետԼ. Մեչնիկովը«Քաղաքակրթությունը ն մեծ պատմական գետերը» (1995) գրքում աշխարհագրական չափանիշներով առանձնացրել է համաշխարհային մարդկանց մշակույթի երեք ժամանակաշրջան.գետային,

Մերձկասպյան տափաստաններում

Բնակչության

3.5

տարաբնակեցումը

ն օվկիանոսային: միջերկրածովային Տարբեր գիտնականներմարդկության 40 հազար տարվա պատմության են տարբերթվով (8-ից 33) ժամանակահատվածում առանձնացնում քաղաքակրթու-

Մինչե 20-րդ դարի վերջին տասնամյակներըգիտականգրականության մեջ երկրագնդի մակերնույթով բնակչության տարածական բաշխումն արտահայտում էին տեղաբաշխում տերմինով: Սակայն աշխարհագրության տեսության զարգացման ընթացքում տեղաբաշխումտերմինին զուգահեռ, կամ այդ տերմինի

Առավելլայն ճանաչում է ստացել Կ. Մելկոյի 12 քաղաքակրթությունների որոնցից 7-ը վերացածեն, իսկ 5-ը շարունակում են գոյատնել: Վերաընդունումը", ցած քաղաքակրթություններնեն Միջագետքի,Եգիպտական, կրետական, դասական, բյուզանդական, միջամերիկյան ն Անդյան, իսկ գոյատնող(ձեսոամերիկյան) ներն են, չինական, ճապոնական,հինդուիստական, իսլամականն արնմտյան: Նրա

փոխարեն բնակչության տարածական բաշխումն սկսեցին արտահայտել նան տարաբնակեցում (տարածականբնակեցում) տերմինով: Բնակչության տարաբնակեցումը որնէ տարածքում բնակչության տարածական բաշխման ե վերաբաշխման գործընթացն է ն դրա արդյունք

թյուններ:

կարծիքովկարելի է ավելացնել երկու պոտենցիալ Ն քաղաքակրթություն"աֆրիկյան

լատինաամերիկյան: Մի փոքր

դասակարգում են տվել Յու. Գլադկին ն Ա. Չիստոբանը»: նրանք առանձնացրել են 8 քաղաքակրթություններ,որոնցից 6-ը՞ ճապոնականը, չինականը, հինդուիստականը, լատինաամերիկյանը, իսլամականը այլ

արեմտյանը (արեմտաեվրոպականը) համընկնում են Կ. Մելկոյի դասակարգմանըիսկ ավելացն ված են նեգրոաֆրիկյան սլավոնական-ուղղափառ քաղաքակրքությունները: Աշխարհագրականգիտության մեջ դեռես հստակ չէ ոչ միայն քաղաքա,

կրթություններիքանակի,

այլ

նան

դրանց տարածքային սահմանների հարցում:

Քաղաքակրթությունների սահմանները երբեմն շատ

թույլ են արտահայտվումայն պատճառով,որ ժողովուրդներիմշակույթներըփոխներթափանց ն միախառնվում են: պատմության ընթացքում մարդիկ երբեմն փոխում են իրենց պատկանելիույունը այս կամ այն քաղաքակրքությանը:Այդուհանդերձ քաղաքակրթությունները հիմնականումմնում են իրենց սահմաններում(թեկուզ ն թույլ արտահայտված):

Քաղաքակրթությունների շփման գոտիներում (ըստ Լ. Ցիմբուրսկու ն Ս. Խատունցնի) առաջանում են «Քաղաքակրթական միջնաշխարհներ»կամ «միջքաղաքա-

կրթական գոտիներ»: օրինակ, Կովկասի մասին Լ. Ցիմբուրսկինգրել է «Նայենք Կովկասի մշակութաաշխարհագրական քարտեզին: Այս տարածաշրջանի համար միմյանցիցանկախ տարբերակիչհատկանիշների հիման վրա ընդհանուր մատրիցայի կառուցումն անօգուտ գործ է, քանի որ մեր առջն են հստակ էթնոկրոնական տիպերիմիջնաշերտեր(լիմիտրոֆներ),ադրբեջանցի-շիիթներ, հայ-մոնոֆիսիթներ, Հյուսիսային Կովկասի լեռնցի-սունիքներ, քարթվել-ուղղափառներ:Այս

խճանկարի

|

խայտաբղետությունն էլ ավելի խորացավ. երբ 17- րդ դարում Կենտրոնական վերաբնակվեցինլամաիստ-բուդդայաԱսիայից կանները՝ կալմիկները»

Խճքօո6ոուծ ԷԼ, Ըրքմոօդ6ճբու:,

ոճխարն

1Օ. ՒԼ, ՎԱՇՐ06868

-Ճ. ԵԼ

հանդիսացող բնակավայրերի ցանցը: Այսպիսով,ինչպես ակնհայտորեներնում է, ւոարաբնակեցումն ավելի մեծ բովանդակություններկայացնող աշխարհագրական հասկագզությունէ, քան բնակչության տեղաբաշխումը, որն ընդգրկվում է տարաբնակեցում հասկացությւսն մեջ: Տարաբնակեցման տարրերն են` քաղաքային ն գյուղական բնակավայրերը: Դրանց առանձնացմանհամար աշխարհի տարբեր երկրներում օգտագործում են տարբեր ցուցանիշներ, որոնցից առավել կարնորներն են` մարդաշատությունը, գործառույթները, կառուցապատման խտությունը, բարեկարգման աստիճանը, վարչական կարգավիճակը: Տարաբնակեցմանհիմնական ձներն են` խմբային ն ցրված(դիսպերս):Խմբային քաղաքային տարաբնակեցմանձներիցեն քաղաքայինագլոմերացիաները: Ցրված գյուղական տարաբնակեցմանձներից է ֆերմերային տարաբնակեցումը, որը լայն տարածում է ստացել ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայումն կապիտալիստականագրարայինհարաբերություններունեցողայլ երկրներում Բնակչությանտեղաբաշխումըորոշակիժամանակահատվածում բնակչության աշխարհագրականտարածման ու բնակավայրերիցանցի ձնավորման գործընթացի արդյունք է: Բնակչությանտեղաբաշխմանցայտուն արտահայտմանմիջոցներըբնակու քարտեզագրամներն են չության խտությանքարտեզները,քարտեզադիագրամներն (Տես

2001.,

Ը՞9

ՔՇբքՕ1088261146.Խ1,

2000.

ն

Ե

թյան

ժա ժամ

արան

մ ը Դու

յուրացմա

Երկրներին շրջաններիբնակեցումը պայմանավորվածէ դրանց բնական, պատճական ն տնտեսականպայմանների տարբերություններովն այդ պատճառով էլ մարդլ

Է,

հավելվածի քարտեզասխեման): բոա Գտնտեսական դիԻանոթ ԻՑ որեն խթ

ն բնակեցմա

(Ց

1լո67քՇոմ

ԻԸՕՈՑԿՈԳՈ,

»

Ք. /.

եր

Ք0ՇՇԵՏ-ՅՇԻՆ:

Է1., 2000,

Ը.

69-70

8ԸՃՈԽՑՈՎ

`

ԿԱՐԸ 2: ոտ /ՃՃՎԱՆքօգօոլ:

2:Յ4ԱՆ8 -

յ

կության պատմությանտարբերժամանակաշրջաններում ընթացել է անհավասարաչափ կերպով:

Երկրագնդի բնակչության տեղաբաշխման վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ.Դրանքեն` ա) տնտեսական (տնտեսության ճյուղային կառուցվածքը, տնտեսության զարգացման մակարդակըն մասնագիտացման բնույթը, արտադրությանտեղաբաշխումը, տրանսպորտայինուղիները): բ) բնական (ռելիեֆը, հողերը, օգտակար հանածոները, կլիման, ջրագրականցանցը այլն): գ) ժողովրդագրական(բնակչությանբնականաճը, միգրացիան): դ) պատմական (բնակեցմանպատմականառանձնահատկությունները) Բնակչության տեղաբաշխման կարնոր գործոններից է աշխարհագրական դիրքը` մասնավորապեստեղանքի բացարձակ բարձրությունըն ծովից ունեցած

ն

հեռավորությունը:

Բնակչության տեղաբաշխմանվրա բնականպայմաններիուղղակի(անմիջական) ազդեցություննակնհայտորենդրսնորվումէ միայն բնակավայրերիկամ բնակելի զանգվածներիկառուցապատման համար հրապարակներիընտրությանգործում: Այս առումովպետք նշել, որ արտադրողականուժերի զարգացման մակարդակին տեխնիկայիհզորության աճի շնորհիվ այդ ազդեցությունը փոքրանումէ ն աստիճա-նաբար են գերիշխող (դոմինանտ) դառնում սոցիալ-տնտեսականգործոնները:Այսերնույթը դեռնս 20-րդ դարի սկզբին նկատել է ռուս ականավոր աշխարհագրագետ Ա. Ի. Վոյեյկովը:Նա նշել է, որ «Բնակչությանբաշխմանգործում վճռականգործոնը ոչ այնքան մարդու շրջակա բնություննէ, որքանհենց ինքը՝ մարդը»": Ներկայումս տնտեսությանզարգացման մակարդակը,արտադրության տեղաբաշխման բնույթն ու մասնագիտացումըն այլ սոցիալ-տնտեսականգործոններ որոշիչ դեր են խաղում ն զգալի չափով պայմանավորում են բնակչության տեղաբաշխմանանհամաչափությունը երկրագնդում: Տնտեսության առանձին ճյուղերի,օրինակ, մշակող արդյունաբերությանն բրինձի մշակության զարգացումըպայմանավորումեն տվյալ տարածքում բնակչության մեծ կենտրոնացումն բարձր խտություն, իսկ լեռնահանքայինարդյունաբերության ն էքստենսիվ գյուղատնտեսության զարգացման շրջաններն, ընդհակառակը, առանձնանում են բնակչության ապակենտրոնացմամբն, որպես կանոն, բնակչության ցածր խտությամբ:

է

Ի

ԹՇօաաօթ Ճ.21.

ոթոքօճոծըւ

"ՔճՇդքճճՇճՇ

էԱԸԷԱՇ6ոՇԻՒՑ

70882141

ԷԼ

ՃՏԱԼՇՃԵՒՕՇՆՔ

36ԻՍ

3882Շ2ՒԼՕԸՐ:

Օ-

ՎՃՊՕՑԲԵՅՑ"."1138. ԱՔՐՕ", 1909,

Ցե.

2-3.

Աղյուսակ3.7 Աշխարհի բնակչության բաշխումն ըստ տարածաշրջանների

1960-2003

թթ.

Բնակչությանթվաքանակ | Նույնը տոկոսայինհարա-

Աշխարհ այդ թվում Թույլ զարգացած տարածաշրջաններ այդ թվում

Աֆրիկա ,

Զարգացած

տարաշրջաններ. այդ թվում

(մլրդ) Ք. թ. 3.00 6.30 2.10

ԱԻ թ.

ծ.

5.10

80,4

0:85 1.22

(96

Եվրոպա Բնակչության տարաբնակեցմանվրա ժողովրդագրական գորժոնի 0.6

12.0

ազդեցությունն արտահայտվում է երկրագնդի առանձին տարածաշրջանների բնակչության բաժնի ավելացումով կամ նվազումով, որն, ինչպես հայտնի Է, վերարտադրության հիմնական ցուցանիշների տարբերությանարդյունք է: (Այն նան բնակչության գաղթերի արդյունք է, որի մասին կխոսվիհաջորդ բաժնում): 20-րդ դարի վերջին 40 տարում աշխարհի բնակչության թվաքանակի կրկնակի աճի հետ միաժամանակփոփոխվել է նան բնակչության աշխարհագրական բաշխումը (աղյուսակ 3.2): Բնակչության տարաբնակեցումը,զգալի չափով պայմանավորվածլինելով արտադրությանկառուցվածքով ն տեղաբաշխումով,ներկայումս սկսում է ավելի ակտիվ դեր խաղալ, ն զգալի ազդեցությունթողնել արտադրությանտեղաբաշխման ն զարգացման վրա: Այդ ազդեցությունն արտահայտվում է նրանում, որ բնակդեպիիրենց են ձգում որոշ արտադրուչության արդեն ձնավորված կուտակումները են ն, հետնաբար, ազդում դրանց տեղաբաշխմանվրա: Տարածաշրջաթյուններ նային մակարդակով այդ ազդեցության վառ օրինակ է ԱրեմտյանԵվրոպան, որի բնակչությանխոշոր կուտակումը դեպի իրեն է ձգել շատ, այդ թվում նան այնպիսի արտադրություններ, որոնք գրեթե զուրկ են հումքային բազայից (օրինակ սն մետաղաձուլությունը,քիմիականու նավթամշակմանարդյունաբերությունները): Տեղական մակարդակով այդ ազդեցության օրինակ կարող է ծառայել Երնան քաղաքը: Կենտրոնացնելով հանրապետությանբնակչության շուրջ 1/3-ը. Երնանը դեպի իրեն է ձգել նույնիսկ այնպիսի արտադրություններ,որոնք ոչ միայն չունեն հումքային բազա, այլ Երնանի հետ որնէ առընչություն (օրինակ ռետինետեխնիկականիրերի ու համակցվածկերերի գործարանները): Բնակչության արդեն ձնավորված կուտակումներն ազդում են նան գյուղատնտեսական որոշ, հատկապես աշխատատար,արտադրություններիտեղաբաշխ75

ման վրա: Դրանցիցեն, օրինակ, բրնձի, թեյի, բամբակենու, շաքարեղեգի մշակու-

Բեգենը առաջարկեց բանաձն, որով որոշվում է հողի արգասավորության պոտենցիալը` միավոր մակերեսից ստացվող ամենաբարձր բերքը (Մ). որը փոփոխվում է կախված հողի մշակման համակարգիցն ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններից:

թյունները:

Բնակչության տեղաբաշխմանմասին պատկերացում

տվող քանակական միջին է: Այն ցույց է տալիս խտությունն մարդկանցովտվյալ տարածքիհագեցվածության (բնակեցվածության) աստիճանը ն է բնակչության ընդհանուրթվաքանակին տարածքիհարաբերու-

գուցանիշըբնակչության

արտահայտում

ՄՀբ/ԸՀ),որտեղ

թյասբ:

Աշխարհիբնակչության միջին խտությունըդեռես մեծ չէ 47 մարդ/քառ.կմ. մրնչղեռառանձին տարածաշրջաններում այն հասնում է ռեկորդայինցուցանիշի (րինակ Ճավա կղզում տեղ -տեղ այն հասնում է 2500 մարդ/քառ.կմ-ի): Ուստի հարց է առաջանում, թե որքա՞ն մեծ կարող է լինել բնակչության խտությունը:Այս հարցին պատասխանելուհամար գիտական շրջանառությանմեջ են մտցված տեսական երկու ցուցանիշներ սահմանային ն խտություն

սահմանային

թույլատրվող

սահմանային Բնակչության

համախառն տարեկանբերքի ծավալն է, օ-ն` հողի մշակվող տարիների թիվն է, իսկ )-ն` հարոսի (խամի) տարիներիթիվը: Վեց մշակաբույսերից յուրաքանչյուրի արգասավորության պոտենցիալը համակշռելով (բազմապատկելով) մշակման տարածքով, Բեգենը հաշվարկեց, որ Զաիրի (Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն)նահանգներից մեկում մեկ քառ. կմ .մշակվող հողը մեկ տարում կարող է տալ առավելությունը 41 տ. ընդհանուր բերք: Այս թիվը բաժանելով մեկ մարդու տարեկան սպառած գյուղատնտեսական մթերքի ծավալի վրա կարելի է ստանալ բնակչության պոտենցիալ խտությունը' (1քառ. կմ. տարածքի հաշվով): Ասվածից երնում է, որ արնադարձայինու մերձարնադարձայինգոտիների ոռոգելի միավոր հողատարածությունիցստացված գյուղատնտեսական արտադրանքը հնարավորություն է ընձեռում դրա վրա մի քանի անգամ ավելի շատ մարդ Ք-ն

խտություն:

խտությունը տվյալ տարածքում ճարդկանցհնարավորառավելագույնխտություննէ, որը է տվյալ պայմանավորված տարածքի բնառեսուրսային պոտենցիալով, ինչպես նան

բնակչության

կենսամակարդակով ու ապրելակերպով: Բնակչությանսահմանային թույլատրվող այն խտությունը մակարդակն է, որի գերազանցելնայս կամ այն տեսակետից (առումով) անթույլատրելի կամ անցանկալի է: Բնակչությանսահմանայինխտությունըկախվածէ ոչ միայն ն ոչ այնքան զնդհանուր տարածքի չափից, որքան այդ տարածքի հողի բերրիությունիցն

ագրոտեխնիկայիկիրառման աստիճանից: Այդպիսի կախումն "արտահայտող մոդելների մշակմամբ զբաղվել են մի շարք գիտնականներ,մասնավորապես վլանը,Գարուն, Հենշոլը,Բեգենը, Պուլյարկինը:Ալանը նախ գիտական շրջանառուբյանմեջ մտցրեցմշակությանգործոն ցուցանիշը, որը նա որոշում էր որպես մեկ շնչի հաշվով փաստացիմշակվող հողի մակերես, իսկ ավելի ուշ՝ բնակ-չության պոտենցիալ խտություն ցուցանիշը, որն արտահայտում է այն առավելագույն խտությունը, որը հնարավոր է Աֆրիկայում տարածված հարոսային (խամ) հողագործությանտարբեր ձներում: Բնակչության պոտենցիալ խտությունը նա արտահայտելէ հետնյալբանաձնով

Խպ-Բոշ. Տց- Բբ,որտեղ

Տ.-ն

տարիների

վին գումարածհողի բերրիությունը բնական ճանապարհովվերականգնելու ճպատակով այն հարոսի (խամի) տակ թողնելու տարիների թիվը), Բ-ն բնակչության թիվնէ մեկ միավորմշակվողհողատարածքի հաշվով: /6

`

մեկ այլ օրինակ, ԱՄՆ-ի բնակչության սահմանայինխտությունն անհամեմատ ավելի ցածր է, քան Բանգլադեշինը, չնայած, որ բնակչության միջին խտությունն առաջին երկրում 30 մարդ/ Կամ

քառ.կմ է, իսկ երկրորդում 80 մարդ/քառ.կմ:Վասկանալիէ, որ արտադրողական ուժերի զարգացմանու սպառման բարձր մակարդակիհետնանքովԱՄՆ-ի 30 բնակչի հաշվով յուրաքանչյուր տարի ավելի մեծ քանակությամբ բնական ռեսուրսներեն օգտագործվում ն, հետնաբար ավելի մեծ վնաս է հասցվում բնությանը, քան Բանգլադեշի 80 բնակչի հաշվով (տես 5.3 աղյուսակը): Որոշ գիտնականներգերագնւսհատումեն բնակչության խտության ցուցանիշի տնտեսական նշանակությունը ն փորձում են ուղղակի կապ տեսնել բնակչության խտության ն տնտեսության զարգացման մակարդակի ն մասնագի-տացման միջն: Նրանք բնակչության թվի ն համակենտրոնացմանմեջ են տեսնում հասարակության զարգացմանգլխավոր շարժիչ ուժը: ՛

Բոշն մշակվողհողի մակերեսիբաժինն է ընդհանուր հողատարաշքում. ության լրիվ տնողության տարիների թիվն է (մշակվող

անքաշոօանառ Փոսքաշրջ

:

քան, ասենք, մերձարկտիկականգոտում: բնակվելու՞,

Բնակչության պոտենցիալ խտությանվերաբերյալ խորհուրդ է տրվում կարդալ. Մ/., Լիտ ՃՇճո Էստեճոժոմո, Լօոժօո, 1965. Շօսօս ՔԻ., Ճցոռախոտո իճ ճաոօո Ճ. 1օքլօտ: էճ Օետոխճկօոտ օէ 8 Շտօցոշքիծ, Օ468մ,1962. Խճպւաօու ՃԱՅո

ԽՂՍՃ6/1 ՇԲՃԵՇԵՕ740312Ը186111010

ոքօ7380րհո188,

8:

խ1Շճջոր

քշրձաածի Քովզճքոճ Վօքու ո Արոճքմ ողծրճ.

Թ ՇԸԴԵՇԽՕԽ

70ՅՎԱԸՆԵՑ

ոռոօաաօ160ոքմՓՎՇՇԽԱ6 Աքօլլծելել

ԸՆՎՆՐԼ

ՇՐքճեւ

որ

հ1., 1976

Լ60-քճֆող.

Լոքո

Ը.

8.

քմ3ուոուօարոօչ

Նկատի ունենք սեփական (տեղական) գյուղատնտեսական մթերքի հաշվին գոյատնելը: ա

Իրականում բնակչության խտության ընդհանուր ցուցանիշներն արտահայ-

որն

են բնական միջավայրի

բարենպաստության աստիճանիտարածքայինտար-

մարդկանց բնակեցման արտադրական գործունեության բթյունները ծավալբարձր խտությունը հետ կապված աշխատուժի մա աար րածությանէ տնտեսության ն

են

ե դրա

ր րան աշխատատար Ծյաերի աքանա

զարգացմանը,խթանում ապրանքներիարտադրության զար գաց-

պառման

արը քաղաքների զարգացումից, սակայն խիտ բնակեցված անո ա րության հանդիպում ինչպես արդյունաբերական, բարձր ուրբանիզացթու վար արի րկրներ (ճապոնիա,Բելգիա, Գերմանիա այլն). այնպես ագրարային .

Սակայն բնակչությանխտությանն

տնտեսությանտիպերի միջե ուղղակի ապ գոյություն չունի: Բնակչության բարձրխտությունը ամենիցհաճախկախվածէ ն

ր

մ

են

ն

էլլ

ա

երկրներ, գյուղական բնակչության չության զգալի գերակշռությամբ (Հնդկաստան,Բանգլա-

դեայլն) ո ղքին

'

:

աար

բնակեցվածերկրներիշարքում,

են հանդիպում

նան զարգացած

մեծ

թվով նոր զարգացող

երկրների

երկրներ(Ավստրալիա, Նորվեգիա):

աթար Բանգլադեշ

19.1

Վիետնամ

Հնդկաստան

18.9

Եվրոպա այդ

արերա| տությունը (կմ/1000

կա

Տ

Տրանսպորտային ցանցի

տարեկա

արածաշրջան ռումը րիշո աշկո

Արի շխար

Ալբանիա

Բուլղարիա

ց2

Եգիպտոս

Լիբիա

Սսիս թվում

|

կմ) Ավտոմեքենա ների քանա

(առ, 1000. նա բնակչի)

110.1

վում

ալի

ներ

'

ներ

3.2

25.5 169.4

19.8 38.8

Բելգիա

116.5

Գերմանի րմանիա

Նիդերլանդներ

0.9

.

75.8

0.9

.

161.8

435.7. 508.5 .

410.0

Ամերիկա

լ Գվատեմալա

Հաիթի

Ուրուգվա

Երկաթուղի| Ավտոխճուղի-

(գիգաջոուլ)'

Աֆրիկա

այդ

քառ.

-

միքանի Աղյուսակ

թվում

Բրազիլիա Շրջակամիջավայրիվրա մարդու «էկոլոգիականմնչման»» ցուցանիշներ (1992թ.

մ,

.

Դ

Ավստրալիա

3.5

Յ8

Յ0.6

10.5

20.4

5.5

140.8

1.5

16.9

570.6

Ընդհանուր առմամբ ըստ, հաշվումների աշխարհի բնակիչների առավել հարուստ 1/5 մասը տարեկան 66 անգամ շատ նյութեր ն ռեսուրսներ է սպառում, քան առավել աղքատ 1/5 մասը: Բնակչությանխտությանըտրամագծորենհակադիրհասկացությունէ ցրվածությունը՝ մեկ մարդուն ընկնողտարածությունը: Ցրվածությունըկարելի է արտահայտել նան մեկ բնակավայրին ընկնող տարածքի միջին շառավղի մեծությամբ կամ բնակավայրերի միջն ընկած միջին հեռավորությամբ:

այդ

Աֆղանստան

Բրունեյ

Չինաստան

Դարուսալամ

գիգաջոուլը(6) հավասար է 104 ջոուլի: մեկ

479.1

"

3.6

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

Ընդհանուր

ԳԱՂԹԵՐԸ

(ՄԻԳՐԱՑԻԱՆԵՐԸ)

դրույթներ

Բնակչության գաղթը (միգրացգիան)' մարդկանց ցանկացած տեղափոխությունն է, որը կապված է նրանց բնակության վայրի (գյուղ. քաղաք, մարզ, պետություն) կարճ կամ երկար ժամանակահատվածով,երբեմն էլ ընդմիշտ, փո-փոխության հետ: Սակայն, սխալ կլինի գաղթի վերաբերյալ պատկերացումըսահմանափակել սոսկ մարդկանց վերը նշված պարզ, մեխանիկականտեղափոխությամբ: Բնակչության գաղթերի նշանակությունը գործնականում անհամեմատ ավելի մեծ է ու բազմւսկողմանի: Ուստի գաղթերի մասին խոսելիս պետք է նկատի ունենալ սոցիալտնտեսական այն մեծ դերը, որը կատարում են դրանք երկրագնդի մասշտաբով ն առանձինպետությունների հասարակականկյանքում: Հասարակության զարգացման գործընթացը մասնավորապես կարելի է դիտել որպես գաղթերի դրական հետնանք: ժամանակներումժողովուրդՀնագույն ների մեծ գաղթերի, ավելի ուշ եվրոպացիներիու աֆրիկացիների գաղթերի արդյունք են նորանոր տարածքների յուրացումը, տնտեսության զարգացումը, ռասսայական, ազգային ու մշակութայինմիաձուլումները: Բնակչության գաղթերը մեծ մասամբ պայմանավորվածեն արտադրողական ուժերի տարածական կազմակերպմանփոփոխություններով: Գաղթերի հետնանքով էապես փոփոխվում են ն՛ արտագաղթի (էմիգրացիայի) ն ներգաղթի (իմիգրացիայի) երկրների կամ էլ միննույն երկրի շրջանների բնակչության թվաքանակը, վերարտադրությանվարքը (ռեժիմը), սեռատարիքային կազմը, աշխատանքային ռեսուրսների հաշվեկշիռը: Այսպես, օրինակ, 33Հ-ում չնայած ծնելիության մակարդակը մի փոքր գերազանցում է մահացությանը, այսինքն գոյություն ունի ցածր բնական աճ, սակայն արտագաղթիչափազանց մեծ հոսքի հետնանքովբնակչության ընդհանուր թվաքանակընվազում է: Կամ մեկ այլ օրինակ, Գերմանիայում, ընդհակառակը,յուրաքանչյուր տարի ավելի քիչ մարդ է ծնվում, քան մահանում է, այսինքն առկա է դեպոպուլյացիայի երնույթը, սակայն Օտարերկրացիներիներգաղթի մեծ հոսքի շնորհիվ երկրի բնակչության ընդհանուր թվաքանակընույնիսկ մի փոքր ավելանում է: Բնակչության թվաքանակի աճի (նվազման) մեջ միգրանտների բաժինը կոչվում է «միգրացիոն մասնակցության գործակից»: Օրինակ եթե երկրի բնակչության թվաքանակի ընդհանուր հավելաճը կազմել է 1 մլն մարդ, որից 200 000-ը միգրանտներիհաշվին, ապա միգրացիոն մասնակցությանգործակիցը կլինի 2092: Բնակչության վերարտադրությանվրա գաղթերի ազդեցությունը, ժողովրդագրական տեսակետիցկրկնակի է: Թեկուզ գաղթ տերմինն լիովին արտահայտումէ այդ գործընթացիէությունը, ընդունված է այդ տերմինըօգտագործել հոգնակի թվով:

նան

Բնակչության թվաքանակից բացի, ինչպես նշվեց, գաղթերը փոփոխում են արտագաղթին ներգաղթի վայրերի բնակչությանսեռատարիքայինկառուց-

վածքը ն դրանով հանղերձ նւսն տնտեսապես ակտիվ բնակչությանկառուցվածքըԼ աստիճանը: աշխատանքայինռեսուրսներով երկրի ապահովվածության Ռրպես կանոն գաղթում են երիտասարդներըբնակչության առավել պտղաբեր հասակի մարդիկ, որի հետնանքով արւոագաղթի օջախներում բնակչությունը «ծերանում է». իսկ ներգաղթիօջախներումընդհակառակը«երիտասարդանում»: Միգրացիոնհոսքերի մասշտաբների,ուղղությունների ու բնույթի ուսումնա-

սիրությունըխիստ անհրւսժեշտ է ուրբանիզացմանն ընղհանուր առմամբ բնակչուհամակողմանիորենու խորությամբ հասփոփոխությունները թյան տեղաբաշխման կանալու համար: Սակայն աշխարհագրության(ինչպես նան ժողովրդագրության. տնտեսագիտության.սոցիոլոգիայի զւսրգացումն ընթացել է այնպիսի ուղով, որ

ուշադրություն է դարձվել արտաքին միգրացիաներին, իսկ ներքին միգրացիաներիուսումնասիրությանը զարմանալիորենհատկացվել է չափազանց ավելի

մեծ

փոքր ուշաղրություն): Մինչդեռ, ինչպես ընդգծվեց ՄԱԿ-ի «Ազգաբնանչության ն զարգացմանմիջազգային կոնֆերանսում (Կահիրե, 4994)», առանձին երկրներում

միգրացիաներիմասշտաբներլ:զգալիորեն գերազանցում են ւսրտաքին միգրացիաներին: հոսքերի մասշտաբներն ու բնույթը բազմիգրացիաների Ներքին ներքին

մշտապես փոփոխվող: Դրանք ներառում են հետնյալ 4 ուղղությունները. գյուղից քաղաք. քաղաքից գյուղ, գյուղից գյուղ ւ, քաղաքից Քաղաք: Նախորդ տարիներին միգրացիոն հոսքերի ուսումնասիրություններիհիման վրա ձեւավորվելն շարունակում է տիրապետելայն ենթադրությունը,որ միգրացիոն

մազան

են

ու

հոսքերի գերակշռող ուղղությունն ուղղված է գյուղից քաղաք, սակայն գյուղից գյուղ ուղղված միգրացիոնհոսքը երբեմն իր մասշտաբներովգերազանցում է ղրան: Մի քանի երկրներումէլ գերակշռող է քաղաքից քաղաք ուղղությունը: Գործնականում

նույնիսկ ներկայումս արագ ուրբանիզացվողերկրներում, գոյություն ունի թեկուզ ն այն իր մասշտաբով զիջում է քաղաքից գյուղ ուղղված միգրագիա, ուղղված) միգրացիային: Մասամբ դրանով է հակառակ (գյուղից քաղաք ԱՊՀ երկրներում(բացառությամբԹուրքմենստանի) քաղաքային պայմանավորված բոլոր. նան

բնակչությանբաժնի նվազումը ն գյուղականաճը 1989-2003 թ: Աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում,որոնց հավաքական անվանումով կոչում են «Գարավ» (ի տարբերությունզարգացած շրջանների,որոնց անվանում են «Հյուսիս») գոյություն ունեցող շուրջ 30 հազար քաղաքներից յուրաքանչ-

յուրն ունի ներգաղթիԼ. արտագաղթիուրույն պատկերը,որը մշտապես փոփոխվում է համապատւսսխան կնիք թողնելովքաղաքների տնտեսական հիմքի, աշխատանքի շուկայի ու բնակչությանտարիքայինկազմի վրա: Այղ գաղթերն իրենց հերթին ու քաղաքական տարածաշրջանիկամ պետության սոգիալական,տնտեսական են ն են սոցիալ-տնտեսական,ազգայինկրում արդյունք փոփոխությունների

նայլ գարծոններիազդեցությունը: կրոնականն ընտանեկան-կենցաղային Միգրացիաներիվերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ժամանանշված գործոններիամբողջությունըն միաժամանակնկատի ունենալ, որ կի ընթացքումանընդհատ փոփոխվում է այդ գործոններիհարաբերականկարնոԱսիայի երկրների քաղաքներում,ի րությունը: Այսպես, օրինակ, Յարավ-Արնելյան մեծ է կանացիաշխատուժի տարբերություննախկինտարիների, ներկայումսավելի մեծ պահանջարկը, որի հետնանքով յուրաքանչյուր տարի երիտասարդ կանանց հոսք է ուղղվում դեպի տարածաշրջանի,հատկապես Թայվանի, Թաիլանդի, Ֆին Մալայզիայիքաղաքները: լիպինների,Կորեայի Յանրապետության Նրանք զբաղվում են միջազգային մենատիրական(մոնոպոլիստական) որակավորումչպահանջող միավորումներինպատկանողարտադրություններում, ծառայուկամ ոչ բարձր որակավորումպահանջող ծառայություններում(տնային (փողոցային)առնտուր, սեքս ծառայություն): թյուն, ոչ պաշտոնական նման պահանջարկգոյություն ունի Կանացի միակողմանիզբաղվածության ճան Արեմտաեվրոպական երկրներին ԱՄՆ-իքաղաքներում: Ներքին միգրացիաներըմեծ մասշտաբներիեն հասել ինչպես «Հարավի». էր այն այնպես էլ «Հյուսիսի» երկրներում: Մինչն վերջին տարիները տարածված են զարգացող երկրներում պայմակարծիքը, իբր այդ գաղթերի հոսքերը մեծ գյուղական բնակչության հողազրկմամբ, նավորված ցածր կենսամակարդակով, ուսումնազբաղվածությանցածր մակարդակովն այլ գործոններով:Սակայն նոր նս սիրություններըցույց են տալիս, որ «Հյուսիսի» երկրներում վերջերս ակտիվացել Օրինակ` վերջին տարիներին ԱՄՆ-ի են բնակչության ներքին միգրացիաները: բնակչության մեջ ներքին գաղթողներիբաժինն ավելի բարձր է, քան նույնիսկ «Հարավի» երկրներում:Ըստ գնահատմանԱՄՆ-ի յուրաքանչյուրհինգերորդ բնակիերկրի սահմաններում,սակայն քանի որ այդ հոսքի չը փոփոխումէ իր բնակավայրը մեծ մասն ուղղված է քաղաքիցքաղաք, ապա այդ գաղթը չի հանգեցնում ուրբաշոշափելի Օիզացմանմակարդակի ԱՄՆ-ի միգրանտներիմեծ մասը Հյուսիս-Արնելյանարդյունաբերական ափի ն Միջին շրջաններիքաղաքներիցտեղափոխվումեն խաղաղօվկիանոսյան Արնճուտքի,էկոլոգիականն աշխատուժիզբաղվածությանտեսակետներիցավելի բարվոք, տարածաշրջանները: Գաղթերի մյուս հզոր հոսքը սկիզբ է առնում ԱՄՆ-ի հարավից, որտեղից են տարածվել ԱՄՆ-ի նեգրերն իրենց հարյուրամյաբնակությանվայրերից սկսել

փոփոխության:'

դարձնելովիրենց տեղաբաշխումը ամբողջ տարածքովմեկ՝ ավելի հավասարաչափ

երկրում:

704 դարի երկրորդ միգրացիաներ: (արտաքին) Միջազգային միգկեսին աշխարհի բնակչությանբնութագրականգծերից մեկը միջազգային

միջազգային րացիայի մասշտաբներիմեծացումնէ: Ըստ մոտավոր հաշվարկների` միգրանտներիընդհանուր թիվը 1965 թ. 75 մլն-ից 1990 թ. հասել է 120 մլն-ի, այսինքն քառորդ դարի ընթացքում աճելԷ 1.6 անգամ: Մասշտաբայինպատկերացումկազմելու համար նշենք. որ միջազգային միգրանտներիբաժինն աշխարհի բնակչությանմեջ կազճում է մոտ 256, ընդ որում «Հարավում»՝ 4.5, իսկ «Հյուսիսում»՝ 1.694: Միջազգայինմիգրացիաառաջացնողպատճառներըբազմաթիվեն ն բազմաբնույթ, սակայն դրանց շարքում գլխավորըարտադրության,կապիտալի հոսքի ու առնտրի գլոբալացումն(միջազգայնացումն) Է, որը մեծ ազդեցություն է ունենում թույ|լ զարգացած երկրների անկայուն ազգային տնտեսությունների վրա: Այդ երկրներում տիրապետողըբնակչությանանկանոնզբաղվածությունն է, որն էլ հաառաջ է բերում անկանոնարտագաղթ: մապատասխանաբար Միջազգայինմիգրացիանհաճախքաղաքացիականբախումների,աղետների, պատերազմների,մարդկանցհետապնդումների արդյունք է: Դրանց օրինակները են. Աֆղանստանում,Մոզամբիկում,Ռուանդայում, Կենտրոնաամերիկյան շատ պետություններում: Ըստ գնահատման երկրագնդում2000 թ. կար շուրջ 27 մլն փախստական (1974 թ. 2.5 մլն): Զգալի է նան օտար երկրներումապաստան որոնողների թիվը (ըստ գնահատման7-10 մլն մարդ): Այսխմբի մարդկանցթվի կտրուկ աճը մասամբ պայմանավորված է սոցիալիստականճամբարի փլուզումով, այդ երկրների ազատականացումով,այսպեսկոչված բաց հասարակությանստեղծումով, ազգամիջյան բախումներով ն այլն: Դրա օրինակներիցէ Հայաստանի Հանրապետությունը: Ղարաբաղյանիրադարձությունների կապակցությամբԱդրբեջանից Հայաստանի Հանրապետություններգաղթեցինավելիքան 360 հազար փախստականներ: Միջազգայինմիգրացիոնհոսքերիմեծ մասը շարունակվումէ պատմականորեն հաստատված ուղիներով: Միջազգային իմիգրացիայիգլխավոր օջախներն են ԱրեմտյանԵվրոպանու ՀյուսիսայինԱմերիկան(յուրաքանչյուրում 15-20-ական մլն իմիգրանտ) ն Ասիայի որոշ հարուստ պետությունները (ճապոնիան, Թայվանը, Սինգապուրը): Ներկայումս միգրացիանայս կան այն չափով համակել է աշխարհի բոլոր երկրները, սակայն դրանցից յուրաքանչյուրում նկատվում է ներգաղթողների ու ն արտագաղթողներիհամամասնությունների յուրահատկություն:Ներգաղթողների

արտագաղթողներիթվաքանակիտարբերություննարտահայտումէ միգրացիայի սալդոն. որը կարող է լինել ն' դրական,ն. բացասական:Միգրացիայիառավելագույն բացասական սալդոն նկատվել է Իռլանդիայում294 դարում, երբ դեպի ԱՄՆ ուղղված արտագաղթիհետնանքովայդ երկրի բնակչության թվաքանակընվազեց 2/3-ով: ՀՀ բնակչության ընդհանուր թիվը, համաձայն 2001թ. մարդահամարի '

(Բել ճէ. Օ»մ6:4 Սոխոտ|ի/ ՍԵՅուշոց Մմօոժ. ՍԽ ՇՓ6ութոԾո Ւլսոոճո ՏՇԷԱՅՈՈՑոՒ |

Է

Բո

Ք/ՅՏՏ, 1996, ք. 22

Միգրանտներիմշտականհաշվառմանմեխանիզմըդեռեսկատարյալ չէ: Դրանց ժամանակ, սակայն ոչ միշտ ն թվաքանակըհաշվառվում է միայնմարդահամարների երկրներում: ոչ բոլոր

տվյալների, շուրջ 10 տարում նվազել է 1/6-ով: Օրինաչափորեն միգրացիայի դրական սալդո է հաստատվում առավել բարձր կենսամակարդակ ունեցող ա-

վածների ընդհանուրթվի 1196-ըհիմնականումՄալայզիայից, Ֆիլիպիններից, Թաիլանդից, Ինդոնեզիայից ժամանած աշխատավորներնեն:

րեաձտաեվրոպական երկրներում,որի հետնանքով այդ երկրներիբնակչության

ընդհանուր թվաքանակի մեջ հետզհետե մեծանում է Շտարերկրացիներիբաժինը (տես աղյուսակ 3.3) Սակայն երկրի կենսամակարդակի ն բնակչության մեջ օտարերկրացիների բաժնի միջն կապը կոշտ ն ուղղակի չէ, այլ կորելյացիոն: Վճռորոշ դեր է կատարում նան ներգաղթի երկրի իմիգրացիոն քաղաքականությունը: Օրինակ Նորվեգիայում կենսամակարդակնավելի բարձր է, քան Դանիայում, Բելգիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Շվեդիայում, իսկ օտարերկրացիների բաժինն, ավելի խիստ. «զսպող» իմիգրացիոն քաղաքականության հետնանքով. որոշ չափով փոքր է, քան թվարկած երկրներում: Աղյուսակ 3.3 Օտարերկրացիներիթիվը ն բաժինը Արնմտաեվրոպական որոշ երկրների բնակչության մեջ (հազարներով)

Օտարերկրացիների Մեկկ եղաք վաքանակը

Միջին տարե-| 1981թ. |1994թ. Ավստրիա

Բելգիա Դանիա Գերմանիա

Նիդերլանդներ

4453"4`| 649655

|

779,

10.3 0.2

5.

Յ.2

5. 1535 55 հաաա Շվեդիա սպանիա

Շվեյցարիա Մեծ Բրիտանիա

Ֆրանսիա

.

-

ւ.

|12445

1900"

3600՝

հասնող ՀՆԱ-ն

24950 22920

28110

25580

-

՛

37180

18410 23470

-

՛

23630

տավորները:

'

Ու

ը ինչպես ինչպե ն ներքին նտնե մ միգրանտները Միջազգային, ներքին միգրացիաներիհոսքերում հոսքերում են մի շարք հատկանիշներով,հատկապեսպրոֆեսիոնալ միմյանցից տարբերվում կազմով: Դրանց կազմում կան պայմանագրայինկարգով աշխատողներ, ուսանողներ, բարձր որակյալ ն պրոֆեսիոնալաշխատողներ,-իրենց ընտանիքիհետ վերամիավորվողներ, ապաստան որոնողներ փախստականներ: Նախկինում արտագաղթողներիմեջ բացարձակապես գերակշռողը սնագործ բանվորներնէին: Դրանց հոսքը ստացել էր «կապույտ օձիքավորների»կամ էլ «մկանների» հոսք անվանումները: Հետզհետե մեծանում է բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ճարտարագետների,գիտնականների,բժիշկների, նույբաժինը: Դրանց հոսքը ստացել է «ուղեղների» կամ «մտքերի» նիսկմարզիկների |

հոսք անվանումը:

Տնտեսական ասպեկտով այդ երնույթը (որը վերջերս բնութագրական է դարձել նան ՎայաստանիՀանրապետությանհամար), կարելի է դիտել որպես թույլ էմիգրացիայի երկրների «ազգային ունեցվածքի հոսք» դեպի բարձր զարգացած կենսամակարդակ(աշխատավարծ)ունեցող երկրները: Պետք է նկատի ունենալ, որ բարձր որակավորում ունեցող մեկ մասնագետ պատրաստելուհամար հասարակությունը կատարում է տասնյակ հազարավոր դո-

այն վերջին տարիները,որի համար կա օտարերկրացիներիվերաբերյալ

տվյալներ: «.

Վարավային ն ԿենտրոնականԵվրոպայի երկրները` Հունգարիան, Լեհաստանը, ՉեխականՀանրապետությունը: Կան նան մի խումբ երկրներ (օրինակ Իսպանիան). որոնց բնորոշ է միաժամձանակն ներգաղթը ն՛ արտագաղթը: Դրանցից. որպես կանոն, արտագաղթում են բարձր որակավորում ունեցող աշխատավորները,իսկ ներգաղթում են հա-մեմատաբար ցածր կենսամակարդակ ունեցող երկրների որակավորում չունեցող աշխաեն

21970

քիչ ավելին:

լ

րան. երնրի չության Ոնդհանուր թվաքա-

է

80,90

'

երի բաժին

կեսից ավելին: Դրանք մերծավորարնելյաննավթարդյունահանողայնպիսի երկրներն են, ինչպես, օրինակ,Քուվեյթը, Քաթարը, Բահրեյնը, Սաուդյան Արաբիան, Միացյալ ԱրաբականԱմիրայությունները: Տնտեսական լրիվ այ կառուցվածք ունեցող Սինգապուրում ՀարավԱրնելյան Ասիայի ֆինանսական-առնետրական խոշորագույն կենտրոնում, զբաղ-

"

Ժտարերկրացին շնչին շնչին|՝

Կան իմիգրացիայի որոշ «ձգողական բնեռներ», որտեղ իմիգրանտների բաժինը երկրների ընդհանուր աշխատուժիմեջ հասնում է բացառիկ չափերի՝ կազմում

յի մասշտաբների մասին հավաստի տվյալներչկան, ուստի պետք է հիմնվել փորձագետներիգնահատումներիվրա: Համաձայնորի, որոշ երկրներում,օրինակ,ԿոնգոյիԴեմոկրատականՀանրապետությունում(Զաիրում)ն Վարավաֆրիկյան Հանրապետությունում, ներգաղթածները կազմումեն բնակչությանընդամենը 96 -ից Երկրի բնակչության մեջ ներգաղթածներիմեծ բաժնով (ավելի քան 1052) առանձնանում են նան Եգիպտոսն ու Հորդանանը'. Բուրկինա Ֆասոն, իսկ վերջին նան Ռուսաստանն ու տարիներին ԿենտրոնականԱմերիկայիերկրները (բացառությամբ Մեքսիկայի): Հաջորդ խումբը կազմում են այն երկրները,որոնք մինչն 1990 թ. արտագաղ թի աղբյուրներ էին, սակայն քաղաքական ու սոցիալական արմատական բարեփոխումներիշնորհիվ ներկայումս դարձել են ներգաղթիօջախներ: Դրանց շարքում

(գացաը Այ Թթ: Շակում (-ով) 1994թ(1994թ.,26-ով)

|

է Աֆրիկային, ապա այդ երկրներում ունեցողմիգրացիա Ինչվերաբերում տեղի

տվյալներըբացակայումեն:

'

կանները՝

ՎիմնականումԻսրայե րայելի կողմից զավթած տարածքներիպաղեստինցիփախստա -

ազդտսմնմզցդոհոմեոոնմիսնսք դզ բսիցտիցո ժդտմՆ ,

դտկոժտնտժ «(դսմտդզհ դվրտեստո'դվրոդտծմշ հոդվմօ) 'դողոշմոի 'դվրոմտղեատ 'դոկոոդռոդվժ 'դվրոտմստոդոմտ'դողոմղմողվսքնմո :(վրովծկդցսժ)

-ոմոմրոր)

-զդդոճմ: դոէժսօմսԵտնսվվիսեսսս վմզմրոիտծճմով դողտդվՇ օզր 'վոսնզղ 'վոզեդոոծ'վոսնդվ դ յզիմնոդբվվ մմզդժոնոժ

6ռդոմդտոմ դղ ուսիեմտկտոտնմմզդժոտնոժմ վճՈսսոօմսԵ դտղտոզտդտոնմիսնսք Ղողդ Վ 'Ամզմղզն օոիշդ Սմզիիսմողզդյս վտոփհղ:մմզն ցվրոտտմսոոդոմտ վմզդժռոնոմձ ս դոկոովծսո 'դվրոճսկոՀը դոս օզը :ցզ ցմզդդսմտցզղվժդոէկ դողվոժոտնոմ «Հոմտոտվ Ղոդ ոզոչդվ 'մմզդնսստրոովմզդմվմտմ դոկտճասը օտքնղտո Հսնմտը դղ ուսցտովնդով Ղ մժոյսվ ցոկոմզմողյսքնմո դզ ուսղտչը 'մմզժոսվ վմզդժցոմոոո տսեջ դզ ծդզմվ վհողն մռսմս '՛դզ դմզտգկտեվկ դորհոմզկոկտնծտհ դվրոժօոմ -ոտ վմռտտտուշտդտկտկոմտողվ (մմզդմսչսո|ոզոողտովկ) մմղդմտնոց :Սմզնվմզդ ուսիծտեեԵվ: սզն նզտմս 1զծտդը 1 նզտ վմ տոՀ ուսվմոոյՀշո ոք/ղ Սմղն օտմոտող ծգոմն ըսծդո՛ղ մտմտդտքվտոտիվվմսդչ վջո վմ վմհմղ դվօդտսո քող վնցետմկմղ 1 ըսդոօղը մս -զդժտնոոժճ 'Ստոռտփ ցո զ վ/զկմոսոցը :մդոնծոյզիտ վդքոմ դտ/2սչկտղմ դվրոմ -տնոմ դրովն 1զդծղզեդովմդյս(օսծտկոտվ ովծճոծվգոմմոսզ ոոլո ցրոկող -Վոնոժ

:Սմզդդւս/ոսոխփսփ մսդ Ղ դվվ Ղ օտծզդոսվնզտ ձՂըցտ(ժսոզտցտդվրովմտոշտըտվ ռղ օտհդմըոսժովվդոորոշոմոմգի նղ

:Ադյս/ասոխփսփ դո/ժսդոոտրոովԾգոոմնդժղվորո վմզդհտողտ մսիտորԵ վմզմրոիոկոդղմտոմ «Հտմտմզիդտլտսկոցմ դոց 1ըտ :մմզժնտԵ դոքժսճկտդմդրովը Չս 1 կոսմնոցդզ մրոսոշոմոմզիդտ(սչկոդմ իստկզտոտդտկոօոմոտ 'ոզոտմսիոդոտր վմզդմտնտժ

փսրյսն

վգքտք դտրսկողտ ցվրոճոնոծ ծգր դոնստկոցը մսդուվնըն վմզդ -«Օտծմմտոցոաոմոտ ցվցոստ տմն րոդ վնցեոմիմզ 1 ըսիմսդոմն ճոստ ծվզցրտ իսրոսոտ ցոտկակոցոծ: դովնտեվցոմմս մծտձճդմօմսԵվտ վմզցմտնոժ կվնմտք մսիոտդսվյվը «քտինը ոմսն» Ծվտմսյս դո(Յսոզտգտտնւմ(Ե Ղոդ իսմդոտղտղզվ վոտ դոլասմնտտմոտդտկտողտդտոն:մ/Ե 3ս վղոտոզտմղմմտտ կով 'մզդդւս(81սզդւսօմսԵ (/տվմտուսնդվ) դտկտոզտցդտոնՉսքԵ յս ուսմզդմտնտծ մմղ 'ուսդոծմչողոցտոտք դո(8 իսիվ օզը վլզիտ դտծողդսմտդղզկ Հսռոխփոնզվ դոկոկվգոզտտտվե իտծտետմո վ՛զիտ 11 դքոտ վմզդմտնոժց Հղսմս 'մզցմտնոժմ :մղցցսմտդզկդտ(8սմնտտմտ դոտծմտն մսըդիվժոոԵոմ դվծզիմսիողծ Եծվընսդուսը 'մքտ վմզղդմոնտժցվվ իտծտետմո ծվոռ -նսկ վո 'իվվմսդչ դործտեմտե վրոհյսչ դվրովմող|շտոտվ 1ս վտմստոդտմտ'դո/4 .Հսմնոտտմոտ դոտկոքրողզմզը մսչսո| 'ոսեմտկոմոոտվ ցտկոտտովլտտվոող :Աղզեոծճմոի Ղ ցտվմնդոոմզյր '(չվկոդմ 000 009 6մսծ) մբսսէ դվլ ցմզդժոնոժ դոսետմսՀսո|վռըզմմզ վվմտովճոդվ ԱղդձոնտՅՁմսՀսո|դողտիտմիսմզդշվցտփոՀտիկոդտոտքդրո դտօմոն իվվմսդշ վտոռողղ նսիծտտոճվմտղստ ՁՀդսմս'դվմղփտվմզիսօ դտդոմղմզծվր «ս Ղո դվծզիմն -ոդովվ մզդմոնոժ տտՀ դո(ղվոյսմ(փս դողտդւսվ 'կոդվմօ 'իվվմսդՀվմս 'մոյսծոԵ -մոե վտմսհոդոմտ դվոտիսօ6զդոցոյ իսփո: օզը ԱդորՔոԵմոԵ վմզդծտնոժց տոմ վմտծով 08 8մ3սՀ մյ 1զոյով'ցոտոտտվպոդե հտռվսՕ վլսզմոց ոսկորոմտծվ ||Ժ՝-Ղ 'դփտդոժտիծ դոյսչկոդմ ողւսդոմսշսո|Ղ ուսդտԵմտԵդռվլԵտմտո փղիտ 'դվիչտվ վմզղկմտվ նսիօդտԵ 6վճդոմն ս դվմղդժտնոձճ1ՈսՑ յս մմսփ վյզիտ 'դողմով ըյսկմոժող դվ 6դզմվ զտղզվետզվ մզդծոնտժ դվջցոստ ըսմզդդորքոռ դործոծոստ (վմզդտվովմոմղվվ) վմղդդս(ՄսԵմտկոմստո դողոմտնոժ Յֆվղոդմմտծով 02 6վ-/ դղ 1Վծղդոս'վմզդդտմողդվ տոմ 'Ղ ըոսմ -ոզիտ

"վմտզետծ

դոսԵռդվ վվմոո|շր :վլ մզմիտիդործոդսմտդզհդոո/ժ Հսօմսծտտողվմտ Ղ վմտղստ 'վմզթոս դոհոդոհվտոս ս դտկտոծտս ողիոոմսիտդ -ոտք 'դոքժսդտոչվ դտկոչմտի Ամզդժոտնոմ նսիմսիտղօ մսը հով 'մոռր օգը վմզժոս/ցտժզթտմվդո տիհտդոքոոք դոտցվլ ոսմտմտկոտոոը մդտ/ժսկնմոըՀդսմս 'ոսմզմոտիռոկոն:սքԵ ոսդողոգովվ դվլ օտիոիշտմոնդտ Ամգբյսդոդոնսմնտտմո 'հոդոցոք ղտտմողմզ 'ստղվ 8ոսզդծըտ դոքժսթմսետնսվ ծոտտող :1 ժդոսնմտ դոնդոքոմ դոկոկոտմոով վմդոտտոոյշտդըյսմսիողծ վմզոդժոնոց

յս

դոոսոլ

վմզնյսԵ

։ՍԵմտհտքողվ վմզմ

-ՈոիտկոդմՂոդ ոզոչդվ դոոսոշոմոմզի ս դոս շոժոնզտ ռո(8սՀղոցմ 'ուսղզը Ծվմզդդվքոմ նմսոլոդ ծզիշդ ոզիոչցվ 'մռղսծզկոոդմոմոտ դո/ժս4կոդ:յ

:Ադս/41սգ

վծոճդմօմսծ

վ(լովճտեվցոմմ:Ս

ՈՎՔՈՇՎՂՈՉՍՎՍ

մզ

:ԱմզդՀվռոծ:սՑդորճտեմտԵ դոտոգտգտ

ՀՔ

դո(ժստգիոոսդոով

դտծոմոծտտի տովոլ Թսժուսմնմտ վմս 'մմզդմոոյսԵ նսիկմոնոս ցոտտոռրու ծվքնսկ վմզդծվկոդզմրով մզը նստոովշտ ուսմղմզ նոո ցվճզիտոցմհ օոԵռտ վռոտժվը 'իսմցտղտզվռտոծոմոժտտի հւսմտհ դտ(սմնոմվ դողտողտդտ մս "տզվ վտոոոփռտ տսդոտոտոույ օտիտ ոգոտդտով մռտ/ժսղոցմ դոԹյստ -զոոմցով մղբ Ղոդ զ ձսցոոօիտ) ՍՅոսղմզո՛րըէոսցմսԵ դործտծմոծ դո/ժսոզտդտ վմզդմդմղնո լ ըւսմնմղդ վետԵԵՍմս '.սմնտոխփ դոկոքոմն մոյսն նմ լ զմ -տսո՛ դղ մզդմղմզ ծռզմվ '4 լ66լ մզցմսիոտոովշտտ(մկմզմոտօ ցր 06 6վ-ցշ իսժ -վջմող վմղզդտզեոոդոոոը վ-ողը :մզն ցողոոմն Ղոոց 1 տսմտտտհ ցովծտմեվը դվոոԵ -Ետճվըմս ղուտ 1 վզմտկ իսդզտովյոդԵ ծվտհզհոտ 1/ոտզը դտկտոզտդջ Ղոդ

վ' ոռվոոցվք

չս մս

ոսցմսԵ դորտոոմտոհ

նքո )զմոտող վտզեոոցոտք

'դվմդմզ դ/տ ըոսմզմ տոսեօ Ղ Ասզմվսդողյտօօտիմտտտդ ոոմի տմդըոսցնսծ1 դվմզուս վմկմգ մվ դտռոմԵվը 'մզդմդմզօոծտԵմտԵ մօմոմ իսմղդղղը վմդոտտուչտդրողոր :ըւսՑ6ոցդմ ցոո(ժսզուսթմսԵ դվրոժցոտտովշտմվ ոսմկմղզ տիտ մզծսստովոլսփ| ժտղիո մտղետգդոտը նքո Յդսմս "(Առս(ժածմկցոկով Հսմ Ղ ցողոծսմոն 'Աժբոգոլ 'Ադոս(սվոխտծնսուո յոլստմղդ) մղոռիոք վմզդմոյ

ղաքային), հանգստի(ռեկրեացիոն), առողջարանայինն այլն: Ընդսմին, որքան

մեծ

(մարդաշատ)է քաղաքը, այնքան շատ գործառույթներ է իրականացնում այն, այսինքն բազմագործառույթային է: (բազմաֆունկցիոնալ) Ուրբանիզացիայի երրորդ բնութագրականկողմը դրա արդյունք հանդիսա-

ցող

այսպես կոչված, քաղաքային ապրելակերպիտարածումը

Է

Քաղաքայինապրելակերպը«ժամանակակից խոշոր քաղաքներին հատկանշական կենսական պայմանների,դրանց հետեանքների ու կյանքի ոճի զուգակ-

ցումն է. որն ավելի ու ավելի լայնորեն է դառնում փոքր քաղաքների, բազմաթիվ գյուղական բնակավայրերի,ամբողջ շրջանների, ու

նույնիսկ. պետությունների

սեփականությունը»": Այս առումով աշխարհի

ուրբանիզացված բնակչությունն ընդգրկում է ոչ միայն բուն քաղաքների բնակիչներին,այլ նան «տասնյակ միլիոններովայն «Գյուղական բնակիչներին», որոնք բնակվելով մարդահամարների ժամանակ

որպես «գյուղական» հաշվառվողբնակավայրերում, իրենց կենսամիջոցները ձեռք են բերում քաղաքային կամ էլ գյուղական բնակավայրերում

տեղաբաշխված ու արդյունաբերական ձեռնարկություններում ծառայություններում աշխատելով": Տարաբնակեցման տնտեսաաշխարհագրական ուսումնասիրությունը պետք

է կատարել համակարգային մոտեցմամբ,այսինքն տարաբնակեցումնուսումնասիրել արտադրության տարածքայինկազմակերպման կապերի մեջ: Դրա համար անհրաժեշտ է բավական տեղեկացվածություն ինչպես «տարաբնակեցմանամբողջ դաշտի», այնպես էլ դրա տարրերի` բնակավայրերի վերա-

բերյալ`:սրանից Դեռնս

շուրջ տարի առաջ Ն.Բարանսկինընտրել էր քաղաքների, դասակարգման չափանիշներ, որոնք աննշան փոփոխություններովհանդերձ օգտագործվում են մեր օրերում: Դրանքեն.

1) քաղաքի առաջացման(հիմնադրման)

2)

տնտեսաաշխարհագրական դիրքը,

ժամանակը,

Յ) գործառույթը կամ (ավելի հաճախ) գործառույթների զուգակցումը, 4) մեծությունը(մարդաշատությունը ն զբաղեցրած տարածքը), 5) քաղաքին ձգող տարածքը(հինթերլանդը):

Քաղաքի առաջացման ժամանակըընդհանուր առմամբ նրա զարգացման գործում մեծ դեր է խաղացել:Աշխարհի խոշորագույն քաղաքների

2/3-ը կարնորագույն քաղաքներ էին դեռես սրանից 200 ւտտարի առաջ, իսկ 1/4-ը նույնիսկ սրանից 500 տարի առաջ: Սակայնպետք է ավելացնել,որ այդ քաղաքների աճը պայմանավորված է նան վերջին տասնամյակներումդրանց զարգացման համար

հերձված սրքհալ-լոնտելյական պայմաններով: Ի

:

յլօքօթ Ճո

ի. Շ,

Ոքօճուդա (0քժոա ՆրԵ:ուշԼորՊ/օ.մ. ՍՎ ԸՏՈՒՅԸ է2:

1996. ք. 12

Ոօաոաուծոշ

աու8.

8.

ԻԼ, Էխոոռ

ԷԼ ՂԲ: ՃՇԲ

ք1

1971. Շբ. 9. ՏՇԱԾՈՀու (Էխեւո՛.

ԸՇՕՐքո

ՕչԹ:մ

ո», ԽԼ, 1978,

Շրք.

ՔԲԵՏ5, ՄՈւխՇՈ51Ծ/ 120,

Քաղաքների զարգացման

գործունեության արդյունավետության վրա աշխարհագրական դիրքի ունեցած ազդեցությունը նս մեծ է ու բազմաբնույթ: Դրանք են բնական պայմանները(տես «բնակչության տարաբնակեցումը» բաժինը), կապվածությունըգետային, երկաթուղային, ծովային ն այլ ուղիների հետ, տնտեսական նշանակության օբյեկտների (խոշորագույն հանքային ու արդյունաբերական շրջանների) նկատմամբ քաղաքի ունեցած դիրքը: Սակայն քաղաքի զարգացման վրա աշխարհագրական դիրքի ազդեցությունը ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է: Օրինակ. Սուեզի ջրանցքի շահագործման (1869 թ.) հետնանքով այս գոտում ձենավորվեցինն հզորացանժամանակակիցԵգիպտոսի խոշոր տնտեսականկենտրոններ Սուեզը, Պորտ Սաիդը, Իսմայիլիան,էլ Կանտարան ն փոխարենը նվազեց Աֆրիկան հարավից շրջանցող ծովային ուղու վրա քաղաքի դերը: Տարբեր գիտնականների կողմից քաղաքների գործառույթային դասակարգումը շատ բազմազան է, սակայն որպես առավել ընդհանուր ն գլխավոր գործաեն ճանաչվում հետնյալները. ա) մայրաքաղաքներ, բ) «համալիր» քաղաքներ, գ) քաղաքներ բազմակողմանի արդյունաբերական կենտրոններ, դ) քաղաքներ մեկ պրոֆիլային ճյուղի արդյունաբերական կենտրոններ (օրինակ տեքստիլ արդյունաբերության), ե) ոչ արդյունաբերականգործառույթներիգերակշիռ նշանակությանքաղաքներ (օրինակ գիտական, առողջարանայինքաղաքներ): Արժե առանձնահատուկ կանգ առնել մայրաքաղաքայինգործառույթի վրա: Մայրաքաղաթները,որպես այդպիսի գործառույթ իրականացնողքաղաքներ, երկրի մյուս քաղաքների համեմատությամբստանում են լրացուցիչ զարգացման իմպուլս ն մեծ մասամբ դառնում են երկրի ամենախոշոր քաղաքը դանդաղեցնելով մյուսների զարգացումը: Այդ պատճառովէլ որոշ երկրներ ձգտում են մայրաքաղաք դարձնել մեկ այլ. փոքր քաղաք: Մայրաքաղաքի կառուցման ն գործունեության ծախսերի համեմատաբար մեծության պատճառով շատ երկրներ ի վիճակի չեն դրանք նոր քաղաքով փոխարինելու: Օրինակ՝ Ֆիլիպիննե՞ում փորձեցին Մանիլայիփոխարեն մայրաքաղաք դարձնել Կեսոն Սիթին, Լաոսում Վիենտյանիփոխարեն Լուանգ Պրաբանգը: Մայրաքաղաքիփոփոխմանթանկ, բայց հաջող օրինակ է Բրազիլիաքաղաքը, որը նոր նախագծով կառուցվեցտնտեսական առումով թույլ յուրացված, բայց կենտրոնական աշխարհագրական դիրք ունեցող Բրազիլական սարահարթում փոխարինելով երկրի հին մայրաքաղաք Ռիո դե Ժանեյրոյին: Մայրաքաղաքները փոփոխել են նան Նիգերիան (Աբուջա), Տանզանիան (Դոդոմա), Ղազախստանը (Աստանա): նախապատրաստմանգործընթացումէ գտնվում Արգենտինայիապագա մայրաքաղաքը Վիեդման: : ա ուրի Խոշորագույն չափերի քաղաքների զգալի են»: ծովային գլխավոր «դարպասն Օրինակ Նյու բայը անհայը, (նախկին Բոմբեյը), Կալկաթան, Ստամբուլը,Սան Պաուլուն: ու

գտնվող Քեյփթաուն

ռույթներ

հասած

Հու

Յորքը,

ատոր

մշտական բնակչության թվաքանակի՝մարդաշատության ընդունված է դասակարգել քաղաքների հետնյալ խմբերը փոռքթքաղաքներ (մինչն 50 հազ. բնակիչ), միջին (50-100 հազ. բնակիչ), Ժեժ (100-250 հազ. բնակիչ), /սռշոր (250500 հազ. բնակիչ) ն /սոշորագույն (ավելիքան 500 հազ. բնակիչ): Այն խոշորագույն քաղաքները, որոնց բնակիչների թիվն անցնում է միլիոնից,անվանվումեն քաղաքներ Այսպիսով, ուրբանիզացիան գիտատեխնիկական հեղափոխության դարաշրջանում քաղաքային բնակավայրերի աճի, քաղաքներում, հատկապես խոշոր քաղաքներում, բնակչության կենտրոնացման ն բնակավայրերի ամբողջ ցանցում քաղաքային ապրելակերպի տարածման սոցիալ-տնտեսական գործընթացն է Ըստ

միլիոնանոց

.

Ուրբանիզացիանտնտեսությանմեջ ն սոցիալական կյանքում ժամանակա-՝ կից փուլում տեղի ունեցող խորըկառուցվածքայինշարժ է: Քաղաքային բնակչության աճի հիմնականաղբյուրներն են. 1) բուն քաղաքների բնակչության բնական աճը, 2) խոշորացման հետնանքով գյուղերի վերափոխումը քաղաքների, 3) քաղաքների տարածման, ընդարձակման հետնանքով շրջապատի գյուղերի «կլանումը», այսինքն գյուղերի բնակչության դասակարգելը 4) գյուղական բնակչության հոսքը դեպի քաղաքներ: որպես քաղաքային՝,

Յա

աշ

Ուրբանիզացիայի

միտումները:

Ուրբանիզացիայի գործընթացի միտումները բնութագրող գլխավոր քանակական ցուցանիշներն են քաղաքային բնակչության աճի տեմպերը ն ուրբանիզացվածությունը(ուրբանիզացմանմակարդակը): Քաղաքների աճը ն դրանցում կենտրոնացված բնակչության բաժինը տարբեր պատմականժամանակահատվածներումփոփոխվել է տարբերչափերով: Աշխարհի ուրբանիզացվածության աստիճանի ճշգրիտ գնահատումն անհնարին է այն պատճառով, որ տարբեր երկրների խմբերում «քաղաքային բնակավայր» կարգավիճակը որոշում են ազգային չափանիշներով: Աշխարհի երկրների մեծ մասում այդ չափանիշը բնակավայրի բնակիչների թվաքանակն է կամ, ինչպես ասում են, մարդաշատությունը,որի ցենզը (նվազագույն թիվը) երկրիցերկիր շատ խիստ տարբերվում է (մի քանի տասնյակ բնակչից մինչն մի քանի տասնյակհազար բնակիչ):

ՏՅ ՏՏ

Գ

Մշխարհ Առավեւ .

զարգացածլ՞)

Թույլ զարգացած)

ԱՆՔ

Աֆրիկա

Բուրունդի

էրիտրեա Քենիա

Երան Թունիս

ԼիբիականԱրաբական Ջամահիրիա

Երրոորա

նախկին

|աՅԹ:

|

ուսիռային Ամերիկա

5.2

6.4 4.7

7.1

ան 2.6

7բ

Հոր լգիաաուն

3.3

5.6

Ավստրիա

Գերմանիա

:

--

Տարածաշրջան

|ՑՀԵՇ |ԳՀՅ

Պորտուգալիա 64 Ֆրանսիա

Գ. ՏՅԱ

0.7 Ս.5

0.3

0.6

0.3

ու

-

ՏՅ:

ա |Յարտ

ՏաՏ|ԸՅՅԸ

| ԳԾ. 5:88 Յ

5 Յ ա|ՏՑՅ2

Փոտ| 8 ԳԵՇ ԽՏ |Գ

իա

Ն ինաստան

Կամբոջա

Աֆղանստան

Բանգլադեշ Բութան

Իրան Նեպալ Իրաք

ՄԶ

Սինգապուր

ԼատինականԱմե-

`

7.7

6.3

3.0

6.5

3.7

ն ավազա սարիբյան

0.8 2.3

Բուք

Պանամա

2.4

Արգենտինա

1.5

Բրազիլիա

2.3

Ուրուգվայ

2.4

1.6

Հաիթի Կոլումբիա

Վենեսուելա

՛շ

ԱՊԴերկրներ

Կանադա ԱՄՆ

1.2

1.2

1.2

Ավստրալիա

1.2

Վանուատու

3.9

Նոր Զելանդիա

Այս երնույթը կարելի է ակնառու ձնով դիտել Երեանիօրինակով, որը ժամանակին ներգրավելէ Չարբախ,Նորագյուղ,Անաստասավան,Դավիթաշեն,Քանաքեռ ն այլ գյուղերի բնակչությանը:

Յ

Ալբանիա

Օվկիանիա

'

ԷԼ

Տարածաշրջան ՏՅ 53 5 Յ

Մոզամբիկ

3.8

Աղյուսակ 34

Աշխարհի տարածաշրջանների ուրբանիզացվածությունն ուրբանիզացման տեմպերը

Հայաստան Ադրբեջան

1.7

0.8

Բելառուս Վրաստան Ուզբեկստան

1.1

2.8

0.3

Ուկրաինա

0.6

Ռուսաստան

տարածաշրջաններըներառում են Հյուսիսային Ամերիկան, զարգացած զարգ Ճապոնիան,Եվրոպան,Ավստրալիանու Նոր Զելանդիան: (Թ) Թույլ զարգացածտարածաշրջաններըներառում են Աֆրիկայի, Լատինական Ճապոնիայի) Ամերիկային Կարիբյան ծովի ավազանի. Ասիայի (բացառությամբ ու բոլոր շրջանները.ինչպես ճան Մելանեզիան,Միկրոնեզիան Պոլինեզիան"

վել Ր) Առավել

Աղյուսակ 35

".

զարգացած երկրները, համաձայն ՄԱԿ-ի ԹՀ) Առավել թույ որոշման, Աֆրիկայի.ԼատինականԱմերիկայիու Ասիայի շուրջ (օրինակ Լիբերիա.Սոմալի, Ռուանդա, Բութան, Հաիթի):

Աշխարհի ամբողջ, գյուղական ու քաղաքային բնակչության քաղաքների բաշխումը (1999թ.)

են երկրներն

նման

-3 Ց ՏՅՀՑՏ Աշխարհընդամենը Աֆրիկա

համաշխարհայինհամեմատությունները հնարավոր դարձնելու նիզացվածության հազար բնակիչ ունեցող բնանկատառումով,քաղաք է համարում ավելի քան ճնշող կավայրը, հիմք ընդունելովայն ենթադրությունը,որ այդպիսի բնակավայրերի մեծամասնությունը,հավանաբար, կունենա քաղաքային բնակավայրինբնորոշ

գնահատմամբ

ցուցանիշնէ: առավելկարնոր ն բնութագրական երնում են այն զգալի անհամաչավերլուծությունից տվյալների Աղյուսակի ունեն առանձին փությունները, որոնք դեռնս գոյություն

ու է քաղաքներումբնակվումէ աշխարհի քաղաքայինբնակչության4756-ը գտնվում

|

|

Լատինական Ամերիկա ն Կարիբյանավազան Հյուսիսային Ամերիկա

51.

|

Դ0

|

Զ

ԱՅԾ |ՏՔ։Շ

ՅԻ:ՅՏ

ՏՅՏՑ|9

Դ5

|

|լ483

|

4:

(411145

5.7

2.2

|

1.1

--

| 600 | 721 |

Եվրոպա

ՅՅ Յ

մ

Յ

2296-ը ն այդ աշխարհամասում են գտնվում աշխարհի միլիոնանոց քաղաքների բնակչության ավելի քան 2695-ը: Այստեղ են գտնվում նան աշխարհի մեգալուպոլիսների5006-ը (աղյուսակ 3.5): Այսպիսի աշխարհի տ անհամաչափություննեն ։ արածաշրջանների պատմական զարգացման երկրների քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ու

տարածաշրջանների

գյուղականու քաղաքային բնակչությանու խոշորագույնքաղաքներիբաժինների հատկապես մեծ են Ասիայում ն Աֆրիկայում: միջն: Այդ անհամաչափությունները Այսպես. Ասիայում բնակվում է աշխարհի բնակչության 6146-ը, մինչդեռ դրա

| |

Ը|ՏՏ|35|:8 Յ13838Թ8

ԺՓ-

աշխարհի ամբողջ բնակչության մոտ 1496-ը, քաղաքների բնակչության ավելի քան

:

իսկ

շ|

Փո

- :

Եվրոպա ն Ամերիկա աշխարհամասերում տիրապետողը հակառակ իրադրությունն է: Օրինակ Ամերիկաաշխարհամասում ընդհանուր առմամբ բնակվում է

484»-ը բնակվում մոլորակի ընդհանուրբնակչության խարհիքաղաքներում Սակայնայս ընդհանուրցուցանիշիհետնում գոյությունունեն ուրբանիզացվամեծ տարբերություններ: տեմպերիտարածաշրջանային ծությանն ուրբանիզացիայի է առավել խոշոր միտումներից կարնոր գործընթացի Ուրբանիզացիայի

ավելի քան մեկ միլիոն բնակիչ ունեցող քաղաքների աճի արագացումը, արտահայտող դրանցումբնակվողբնակչությանբաժիննուրբանիզացվածությունն

Օվկիանիա

գծերի մեծ մասը: Ըստ Վ. Պոկշիշնսկու հաշվարկի,ավելի քան 20 հազար բնակիչ ունեցող քաբնակչությանընդամենը2,446-ը: 1850 թ. այդ ղաքներում1800 թ. ապրում էր աշխարհի բաժինը հասավ 4,396-ի, 1900թ. 9,29օ-ի, 1950թ. 2046-ի: 2001 թ. աշ՛

`

Ասիա

|

պայմաններումուրբա-

է

-

-

Յ ՏՀ|: ՅՅ ՏՅ

Կ«Ք|ՅՑՋՈՅՋՅՅԱԳՅԾ.

ՋՃՅՋԶՋՏ|

Յ։Խ| ԳԽԹԳ Ց 5'

-

խտությունը): ՄԱԿ-ի ժողովրդագրականդեպարտամենտը

-

գոր Որոշ երկրներում որպես չափանիշ է ընդունված քաղաքի վարչական հանդիսանալը). մ յուսնեկենտրոնական բնակավայր ծառույթը (տարածաշրջանի ինդուստկառուցվածքը(հատկապեսոչ գյուղատնտեսական րում զբաղվածության իսկ պայմանը), րիալ ճյուղերումզբաղվածներիբաժնի գերակշռությանպարտադիր նան քաղաքայինհամարվող բնակավայրի մի քանի երկրներումէլ հաշվի են առնում

պատկերը (հատկապես բնակչության նվազագույն միջին կառուցապատման

խոշորագույն"

Տեսակարար կշիռը (Թշ)

.

ստանդարտային

Ա

արդյունք են: Այդ անհամաչափությունները որոշ չափով նվազել են ըստ կանխագուշակումների,էլ ավելի կնվազեն:

ն

առաջիկայում,

Խոշորագույն քաղաքների բնակչությանբաժնի աճի միտումն ուղեկցվում է աճի միտումով: Այսպես, 1800 թ. աշխարհի առավել դրանց միջին մարդաշատության խոշոր 100 քաղաքների միջին մարդաշատությունը կազմում էր 200 հազար մարդ, 1950թ. այն հասավ 2 100000, իսկ 1990թ. 5000000 մարդու, այսինքն շուրջ 200 3.3 գծապատկերը): տարվաընթացքումայդ ցուցանիշըաճելէ 25 անգամ(ւտտես

միլիոնանոցքաղաքների4842-ը:

ԷլոքօրՕԱՃՇՇ"ՑԱՔԸ "դւքձ ՃՒ,

Մառ

2003, Շւք. Ս1օքա,

86.

ՍՎԲՔՃ,

Փօո

ՕՕՒԼ

ո

օՅոճԸոո

էճքօճ014Շ6-

Հաշվի չեն առնված այն միլիոնանոց քաղաքային ագլոմերացիաները,որոնց կենտրոնականքաղաքի բնակչության թվաքանակըփոքր է 1 միլիոնից: Կազմվածէ ըստ Ճ6ղ:տ,

Խլքձ Է1ճքՕոոՒՇ6ո6Մա6 1).

11օքա, 1999:

ՄՎՔԲՔՃ, Փօտո ՕՕՒԼՑ

օ6ոճըյւ

էճքօոռտոոօ-

Աշխարհիառավել խոշոր

Գծ,ապատկեր3.3 քաղաքների միջին մարդաշատությունը 1990թ.

5 000 000

1950թ.

210000

որն ուղեկցվում է այդ կենտրոնացման միջուկի լոարածական ընդարձա-կումով (ու դրա միաժամանակյա բարդացումով) ն հանգեցնում է քաղաքային

ագլոմերացիաների առաջացման. քաղաքների աճի գործընթաց է, իսկ Այսպիսով ագլոմերացումը այդ գործընթացիարդյունքը: Քաղաքային ագլոմերացիան՝ քաղաքային ագլոմերացիան տարաբնակեցմաններկա փուլի առավել բնութագրական համակարգն է: Ագլոմերացման սկզբնական փուլում քաղաքային տարածքային համակարգեր ձնավորվում էին մեծ մասամբ երկրի մայրաքաղաքի շուրջը: Այս գործընթացը ստացել է մետրոպոլիզացիա անվանումը, իսկ հետագայում այն հա-վասարապես սկսվեց օգտագործվում է ցանկացած խոշոր քաղաքի շուրջը ագլոմերացիաներիձնավորումն արտահայտելուհամար': Մետրոպոլիսիշուրջը ստեղծված տարածքներն անվանվում են մետրոՍակայն դեռես չի հաջողվել մշակել չափանիշւպոլիտենային արեալներ: ների մի այնպիսիհամակարգ,որի օգնությամբ որոշվի այդ արեալի սահմանը: Մետրոպոլիտենայինարեալն իր բնույթով շարունակական կոնտինուալ դաշտ է, որի կենտրոնից դեպի ծայրամասերըքաղաքային բնակչության ն քաղաքների խտությունը,որպես կանոն նվազում է: Սովորաբար մետրոպոլիտենային արեալի բնակչությանմեջ գլխավոր քաղաքից բացի ներառնվում են նան այն ինքնուրույն բնակավայրերը, որոնց տնտեսությունը ն մշտական բնակիչները գլխավոր քաղաքի հետ մտել են բարդ հարաբերությունների(կապերի)մեջ: ԱՄՆ-ում ստանդարտ մետրոպոլիտենային արեալները (ՏԽՍՃ) սահմանվում են որպես ֆունկցիոնալ տարածաշրջաններ,որոնք ներառում են նան քաղաքային միջուկի (գլխավոր քաղաքի կամ քաղաքների)արվարձաններնու դրանց կառուցապատված տարածքից դուրս գտնվող այն բնակավայրերը, որոնցից աշխատելու նպատակովքաղաքի միջուկ եկող մշտականբնակիչների բաժինը գերազանցումէ ՛

Երբեմն ձնավորվում են մեգալոպոլիսներ՝ մի քանի խոշոր քաղաքային ագլոմերացիաների սերտաճումից (միավորումից)առաջացած ուրբանիզացված տարածքներ,որոնք ներառումեն նան քաղաքներիմիջն ընկած տարածքները:

բնակչությունն Ազոպոլիսների թիմն

ավելի դանդաղ են աճում, քան

ու

ւ

թադրվում էր մինչնվերջերս:

Որբանիզացիայի գործընթացիժամանակակից փուլի առավել բնութագրական գիծը Քաղաքների տարածական ընդարձակման ու շրջակա բնակավայրերի հետարտադրական, մչակութայինու կենցաղային է

կապերի բարդացումը

Ուրբանիզացիանպայմանավորված է հիմնականում երկրների ինդուստրա-

ցումով

ն

արտահայտում է դրա պատմական ընթացքը: Հին ինդուստրացված Գ :

րերում Աաաա ռ

նոր

զարգացո

ուստրա

փուլին, Ր լ ԻրԲարձրագույն թացը

աանավահատվածում կյանքի յոցիալակա րն : մաններում անԽի ն րութ փոխարինած Ա

բաղտքները եղել

ղատնտեսական

տնտեսականու

են քաղաքային պակիզակետեր,որոնք սահմանափակվել յանը Կր

Լթյուննօերրը պայմաններում

աբճիռ ա

են

քաղաքների

մ պարիսպներիմեջ տարածքներիհաշվին:

զարգացումն

ու

արագացավ

դրանք

ընդարձակվումէին շրջակա

գյու-

Կապիտալիզմիզարգացման բարձր փուլերում, հատկապես սկսած 04 դարի կեսերից, խոշորագույնքաղաքներըձեռք բերելով տնտեսականու սոցիալական անհամեմատ մեծ պոտենցիալ,հետզհետե իրենց զարգացման ոլորտի մեջ ներգրավում են շրջապատի ավելի ու ավելի հեռավոր բնակավայրերը (ս գյուղական, ն Այս գործընթացնարտահայտում են ագլոմերացում տերմինով: Ագլոմերացումըերկրի առանձին արենլլներում՝ քաղաքային ագլոմերացիաներումթաղաքային բնակչության կենտրոնացման գործընթացն է,

քաղաքային):

տություն)": նային բնութագիր» (օրինակ՝բնակչությանորոշա Եվրոպականերկրներում, մետրոպոլիտենայինարեալների առանձնացման հարցում գիտնականներնավելի հակված են այն տեսակետին, որ դրանց մեջ պետք է ընդգրկել մետրոպոլիսի անմիջական շրջապատիհամատարած կառուցապատե ած տարածքները`առանց մեծ ու փոքր քաղաքային,գյուղական բնակավայրերի, նույնիսկ դրանց ու մետրուպոլիտենային կենտրոնի բնակարանայինպայմանծ)են ե են միմյանց միմյանց: ներն ու աշխատանքիշուկան միավորված (ինտեգրացված)

եր '

Անգլերեն լեզվում ոոթեօքօկտբառնօգտագործվում է երկու իմաստով` մայրաքաղաք ն խոշոր քաղաք: Հ Ճո

ՍԵրուշյոջ

1996.

Պ/օ1մ.

ՍՎ ԸՇուօո Թո Էխոռո ՏՇԼԱՇոՇու (Էրելոժ.

Օ»15:մ

ՏՍ

Սուտ)

ՔԼ6ՏՏ. ց5

1990 թ. դրությամբ մեգաքաղաքներում (որոնց բնակիչների թիվը ավելի քան է) էր կենտրոնացված բնակչության աշխարհի 326-ը (իսկ եթե բնակիչների մն

թվաջանակի շեմը իջեցվի 8 մլնի,

բաժինըկհասնի 5926-ի): Վերոգրյալ հետազոտությունըցույց տվեց, որ նոր զարգացող երկրների մի մեգաքաղաքների, հատկապես Մեխիկոյի, Կալկաթայի, Սան Պաուլուի շարջ թիվը մի քանի միլիոնով պակաս է նախկինումկանխագուշակվածից: բնակչության Վերչինիսհամաձայն, օրինակ Կալկաքայում ն Մեխիկոյում 2000 թ. հավանաբար պետքէ բնակվեին 30-40 ական մլն բնակիչ, այնինչ 1995 թ. Կալկաթայումբնակվում 13 մլն, իսկ Մեխիկոյում շուրջ 18 մլն բնակիչ: էր ընդամենը Խոշոր մեգաքաղաքների բնակչության թվաքանակը կանխագուշակվածից ավելիցածր էր նան Հյուսիսի երկրներում: Այս երնույթը բացատրվում է խոշորագույ) քաղաքներից բնակչության մի մասի տեղափոխությամբդեպի դրանց արվարձաններնու շրջակա գյուղական վայրերը: Այս երնույթները հաձապատասխանաբար են սուբուրբանիզացիա (ՏսԵս՛Ե- արվարձան)ն ռուրբանիզացիա(Խո՞|անվանվում ուրբանիզացիա): գյուղական, ս՛ծճոշ2նծո 1999թ. աշխարհում կային 15 մեգաքաղաքներ,որից 13-ը գտնվում էին ապա

այդ

-

զարգացող երկրներում:

որ 2015 թ. դրանց քանակը կհասնի 26-ի, որից 22-ը (ընդ որում` 18-ը Ասիայում): Այդ ժամանակ դրանցում երկրներում կլինեն զարգացող կբնակվիաշխարհի բնակչության 1092-ը (1950 թ.՝ 1,756):

Կանխագուշակվում է,

գիտատեխնիկական առաջադիմուհարցերը էկոլոգիայի

3.9Ուրբանիզացիան, թյունը ն քաղաքների

ժամանակագրականառումով «ուբանիզացիոնպայթունը»գիտատեխնիկականհեղափոխությանհետ է համընկնում այն պարզ պատճառով,որ դրանք փոխադարձաբարկապված են միմյանցհետ:

հեռուստահաղորդումների Տրանսպորտային

համակարգերի զարգացում. նպաստեց տարաբնակեցման համակարգերի ձնավորմանը որպես արտադրականամբողջություն: Մյուս կողմից խոշոր քաղաքներնու քաղաքային ագլոմեիրենց հերթին ձգում են շատ գիտահետազոտականու նախագծայինրացիաներն ու

հիմնարկներ ու գիտատարարտադրություններ, բազմազան կոնստրուկտորական գործունեություններ: ոչ արտադրական Բնության վրա առավել մեծ մասշտաբիբացասականազդեցություն է ունեարդյունաբերականձեռնարկությունների տարերային կենտրոնագումը հատկասեսխոշոր քաղաքներում ն քաղաքայինագլոմերացիաներում: Այդ ազդեցության մասշտաբի մասին կարելի է պատկերացում կազմել նույնիսկմիայն այն փաստից, որ աշխարհի ցամաքի տարածքի ընդամենը 296-ը կազմողքաղաքներում է կենտրոնացվածգրեթե ամբողջ մշակող արդյունաբերությունը (այդ թվում նան այնպիսի «անմաքուր» արտադրություններ,ինչպիսիք են նում

աշխարհի բնակչուքիմիականը, մետաղաձուլականը), ջերմաէներգետիկականը,

միջոցներիգերակշիռմասը: թյան գրեթե կեսը, ինչպես նան ավտոտրանսպորտային մեծ Քաղաքային տրանսպորտնիր դրական դերի հետ միաժամանակ բացասականազդեցություն է գործում քաղաքներիօդային ավազանիմաքրության,

աղմկայինֆոնի բարձրացմանն մարդկանցհոգեկան վիճակի վրա: Մասնավորապես, ավտոճանապարհներըզբաղեցնում են

քաղաքների թվում է թե որը «ավտոտրանսպորտը, հետնանքով որի մասը, տարածքիշուրջ ընդհակաի րականում կոչված է հաղթահարել(փոքրացնել) հեռավորությունները, հեռացնելով կարծես միմյանցից ռակը ինքն է մեծացնում այդ հեռավորությունները, Դրա հետնանքով աճում է աշխաքաղաքի կառուցապատվածթաղամասերը»: է տավորների ազատ ժամանակի ոչ ռացիոնալծախսումը, ինչը հանգեցում նրան. 1/3

հոգնածությամբ»: մարդիկ տառապում են «տրանսպորտային Ավտոտրանսպորտըբարձր ավտոմոբիլացված երկրների քաղաքների օդայինավազանիամենամեծ աղտոտողնէ: Օրինակ՝ Լոս Անջելեսիմի քանի միլիոն կազմում ավտոմեքենաների«մասնակցությունը» քաղաքի մթնոլորտիաղտոտմանը 17" էր): է 6055 (նախկինԽՍՀՄ քաղաքներում այդ ցուցանիշը միջին հաշվով չափաՔաղաքների բնակիչների առողջության վրա ավտոտրանսպորտի որ

են զանց մեծ բացասականազդեցությունընվազեցնելու նպատակովիրագործվում

արգելվում է քաղաքիփողոցներով բազմաբնույթ միջոցառումներ:Մասնավորապես երքնեկությունը,ուստի այդ նպատակովկառուցտարանցիկ ավտոտրանսպորտի (օրինակ Մոսկվայի շուրջը վում են քաղաքները շրջանցող ավտոճանապարհներ է օղակաձծն երկարությամբ կմ ավտոճանապարհ): կառուցված շուրջ Եվրոպականորոշ երկրների քաղաքներումարգելվում է ածխաթթու գազը չեզոքացնող սարքավորումներովչհագեցած մթնոլորտը խիստ աղտոտող հին

արտադրությանավտոմեքենաներիմուտքը: Մեծ աշխատանք է կատարվում տնտեսապեսշահավետ, զանգվածայինէլեկտրոմոբիլիստեղծմանուղղությամբ: հաՔաղաքների բնակիչներիկյանքի ու աշխատանքայինգործունեության նան են ճարմար հիգիենիկ պայմաններ ստեղծելու նպատակովիրականացվում բնույթի մի շարք միջոցառումներ:Մասնավորապես տարապետաշինարարական նախագծերում առավելագույնսհաշվի են նոր թաղամասերիկառուցապատման առնվում «քամիներիվարդի» բնույթը ն փողոցներընախագծումեն քաճիներիավելի մեծ հաճախության ուղղությամբ(երկայնությամբ).որպեսզի ավելի արդյունավետորենօդափոխվենծխով լեցուն «տուփ-փողոցները»: երկնաքեր շենքերի Այդ նպատակով փորձում են նան սահմանափակել՛ հարկի: հարկայնությունը,այն նվազեցնելովմինչն Մարդու առողջությունըքայքայող աղմկայինֆոնը իջեցնելու նպատակով

ղօ

թթՇԽ

ոք

8. 8.

Լ6ՕՐքճոյւ

135. Առանձինբացառություններով:

ոճօճոճուլ

34թ662:16ռ:

Շքճո.

Խ/Լ, 1971. ԸՇրք.

ր

ու երկրորո Բրի ափեր: արոՀոր անից շենքե

նակելի

առուցում

են

փողո

անուկ

մասից

լ հեռու',

գրերին

մայթեզրերին այք

նե ւտների շուրջը տեղա դրվում են ձայնի ալիքները մեղմացնող («կոտրող») բետոնե սալիկներ, տեղադրում են հերմետիկլուսամուտներ այլն: ավտոտրանսպորտի խիստկենտրոնացմանհետնանրդյունաբերության ն ն քով քաղաքներիօդային ջրային ավազաններիաղտոտվածությունըբազմաթիվ

,

ԿայԻՑ

ն

թ

Գաել ախորը անի առավելարդյունավետ միջոցաԲ Նը ոտի քաղաքի Նա պայմաններում անհամատեղելի. առավել ռումը տեղաբաշխակա

անգամ Ար

ե

արտադրական ձեռնարկություններըխոշոր քաղաքների վարչական սահմաններիցդուրս հանելը: Այս գործընթացըտրամագծորենհակադիր է ագլոմեն անվանվում րացմանը էդեգլոմերացիա: Մոսկվաքաղաքից 1960-1980 թթ. դուրս է բերվել «էկոլոգիապես անմաքուր» շուրջ 100 մեծ ու փոքր ձեռնարկություն: արտադրությունների Ապակենտրոնացմանգործընթացը բնորոշ է ոչ միայն արդյունաբերական նան խոշոր քաղաքների բնակչությանը: Խոշոր քաայլ ձեռնարկություններին, ղաքայինագլոմերացիաներիմիջուկ-քաղաքի բնակչության ապակենտրոնացումը դեպի շրջապատիփոքր քաղաքային, ինչպես նան գյուղական «ննջարան-բնակաԽոշոր քաղաքներից դիֆուզիա: վայրերը» անվանվում է բնակչության «աղտոտող»

մետրոպոլիսի բնակիչների թիվը 1970-1994 թթ. 7.3 մլն, մինչդեռ Նյու Յորքի մետրոպոլիտենային 7.9 է մլն-ից նվազել ընթացքում 16.1 մլն-ից հասել է 19.8 մլնի): Մարդկանց «փաարեալի բնակչության թիվը են (բացի արդեն նշվածները) նան բնակչության խուստի»կարնոր պատճառներ բարձր խտությանպատճառով համաճարակային հիվանդություններիտարածման բարձր աստիճանը, քաղաքների անհրապույր ու միապաղաղ տեսքը, մայր մարդու կտրվածությունը: բնությունից Մարդիկ առավել հաճախ լքում են խոշոր քաղաքների կենտրոնները, որի հետնանքովայդտեղ կան բազմաթիվլքված շենքեր: Քաղաքների կենտրոններում ապօրինիկարգով բնակություն են հաստատում չուննորներն ու այլ երկրներից անտուն իմիգրանտները:Օրինակ` Նյու Յորքի կենտրոնական թաղաներգաղթած մասերի (Բրուքլին, Մանհեթթեն) բնակչության 94-9846-ը կազմում են նեգրերը, ն Արնելյան ու Հարավային Ասիայից եկած ընչազուրկ պո

(օրինակ, ՆյուՅորք

քաղաքի

ացիորը

ամ

րը:

բն

ն ն իրենց իրենցն նոր բնակության նի. բնակիչներն վայր են քաղաքի կենտրոնի ու կից մերձքաղաքային ճանապարհներին արվարձաններն արագընթաց ընտրում պահանջողհեռավորության) գյուղական (մինչն 30-40 րոպե ճանապարհաժամանակ ու ցածր է շինաբնակավայրերն ազատ տարածքները, որտեղ անհամեմատ

'

ոշոր

Չարցերինքնստուգմանհամար 1.Բնութագրել բնակչության աշխարհագրության առանձնահատուկ տեղը բնակչությունն ուսումնասիրող գիտություններիշարքում: 2.Բնակչության աճի արագացմանհետնանքով արդյո՞ք գերբնակեցված է

երկրագունդը:

3.Բնակչության աճի արագացման հետնանքով ի՞նչ համամոլորակային ուղիներով կարելի հաղթահարել: հիմնախնդիրներեն առաջացել, դրանք 4 Աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալ վերարտադրույան ն ն նոր կան զարգացող զարգացած տարբերություններ օգտագործմանինչպիսի`

ն

ի՞նչ

է

երկրների խմբերի միջն: 5.Բացահայտել տարաբնակեցմանտերմինի էությունը, ինչպես նան դրա ու գոյություն ունեցող փոխադարձկապը: շրջակա միջավայրի 6.Տնտեսական, ժողովրդագրական,մշակութային ն այլ տեսակետներից

միջն

գնահատել բնակչությանգաղթերի դերը: 7. Բնութագրել գաղթերիհին ն նոր միտումները: 8.Բացահայտել ուրբանիզացիա հասկացության էությունը, դրա պատճառներն ու քաղաքային բնակչությանաճի աղբյուրները: 9.Բացահայտելքաղաքներիու շրջակամիջավայրիմիջն կապերը: 10.Ուրբանիզացիայիգործընթացին տարածականձների ինչպիսի տարբերություններկան զարգացած ն նոր զարգացող երկրներիխմբերի միջն: 11.Բնութագրել ուրբանիզացիայիգործընթացինոր միտումներըն աշխարհի ուրբանիզացվածությանպատկերըառաջիկատասնամյակներում: 12.Բնութագրել գտհ ազդեցությամբքաղաքներում սրված էկոլոգիական խնդիրներըն դրանց լուծման ուղիները:

Օրինակելիայդպիսի մի փողոցկառուցվածէ նան Երնանում(Վարավ-Արնմտյան

թաղամասում): ԸԱԼՃ, 1քօ6ռճոճ ԽՐուձԵՉՑ

Դ

րարականհրապարակիտեսակարարգինը, մաքուր է օդային ավազանը,ցածր է աղմկային ֆոնը, բարձր է կանաչապատվածությանաստիճանը: Ընդսմին, որքան հարուստ է քաղաքի կենտրոնիբնակիչը, այնքան ավելի մեծ հեռավորությանվրա է ընտրում իր նոր բնակավայրը:Դրա հետնանքով ընթանում է մետրոպոլիտենային յուրատեսակշերտավորում: արեալներիբնակչությանսոցիալական-տարածքային 15-20 է տարում սկիզբ առել նան հակառակ ուղղությամբ Սակայն վերջին խոշոր քաղաքների կենտրոնների նախկին բնակիչների երիտասարդ սերնդի մի կենտրոնների վերանորագված, մասի հետադարձ հոսք դեպի խոշոր քաղաքների մոդեռնացված թաղամասերնու բնակարանները:Այս երնույքն ստացել է ռեուրանվանումը՝: բանիզացիա

:

Ե. Ճ.

Ա:

/

ՇՕրեւոթ:

Լօք0ճ08.

հ...

1973, Շրք.

5ԵԼԼ

հ Յ4ՈՅՃ:օՆ ԷԼ. 5. 56 ՔՄքԾուաւյմկոատ 2, 1985, Օք. 150-155.

ՔօԽաւԾԲՅ

բ

Հ

,

Ե.

Ձոքօստ ո ՇԼՆԵ,

13.

8ՒՕ,

ո.

117,

ԳԼՈՒԽ

առմամբ համաշխարհային տնտեսությանըհամաքայլ չգործելու դեպքում տվյալ երկիրը կարող է կորցնել դժվարին ու երկարատն պայքարի շնորհիվ համաշխարհային արտադրությանմեջ իր նվաճած դիրքերը (տեսակարարկշիռը): Համաշխարհային տնտեսությունը հիշեցնում է մետրոպոլիտենի շարժասանդուղքներ, որոնց վրա կան ն վերելք ն.վայրէջք կատարողներ: Որպեսասվածի հիմնավորում կարող է ծառայել ստորն բերվող աղյուսակը. որն արտահայտում է տնտեսության առավել կարնոր ճյուղի մշակող արդյունաբերական արտադրանքի մակրոտնտեսական ն 1980-1997 մակրոաշխարհագրականփոփոխությունները թթ. ժամանակահատվա-

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

4.1Վամաշխարհային տնտեսություն, ձնավորումն ու զարգացման միտումները

Հայտնի է, որ բոլոր երկրների տարածքներում պատմականորեն ձնավորվում է հասարակականարտադրության համակարգ ազգային (ժո ղովրդա-

կան)

տնտեսություն:

ծում:

Այն տվյալ

երկրի արտադրողական ուժերի ամբողջությունն է, որը զարգանում է որպես տնտեսական երկակի համակարգ. ա) որպես ինքնիշխան պետության ինքնուրույն տնտեսական օրգանիզմ, բ) որպես համաշխարհային տնտեսականընդհանուրհամակարգի Աշխարհի բոլոր երկրների ազգային տնտեսությունների, դրանց արտադրական ու տնտեսական փոխադարձ կապերը ու հարաբերությունների մհագումարնանվանվում է համաշխարհային տնտեսություն:

Աշխարհի մշակող արդյունաբերության բաշխումն ըստ երկրների 1997թթ. (1990թ. հաստատուն գներով)'

բաղկացուցիչ օղակ:

ու

համաշխարհային սոցիալիստական տնտեսության: Բնական ռեսուրսներիինտենսիվ աշխատանքային շահագործման շնորհիվ, համաշխար-

հային սոցիալիստական տնտեսությանհաջողվեցժամանակավորապես զգալիորեն հզորանալ: Աշխարհի արդյունաբերությաան համախառն արտադրանքի մեջ կապիտալիստականն սոցիալիստական երկրների մասնաբաժինները, մինչն 1990 թ., համապատասխանաբար, կազմում էին 58 ն 42 5. սակայն դրանք գոյատնում էին գրեթե ինքնապարփակ համակարգերով: Օրինակ սոցիալիստականերկրներն իրենց ընդհանուրառետրի 8496-ը կատարում էին միմյանց հետ ն ընդամենը1696-ը կապիտալիստական երկրներիհետ: Վերջին տարիներինտնտեսականու քաղաքական ճգնաժամի հետնանքով սոցիալիստական երկրներիքանակն ու համաշխարհային արդյունաբերականարտադրությանմեջ ունեցած բաժինը, ինչպեսհայտնիէ, շատ մեծ չափով է:

նվազել Համաշխարհայինտնտեսության մեջ յուրաքանչյուր երկիր իր տեղը պահպանում է բազմաթիվայլ երկրների հետ սուր տնտեսական մրցակցության րցակցությ

պայմաններում:

գիտատեխ-

Տնտեսականքաղաքականությանմեջ նույնիսկ փոքր սխալի, նիկական առաջադիմությաննվաճումներիներդրման դանդաղեցման,ընդհանուր

Յ

Ձարգացող երկրներ ըստ

5 3

|

Վ

|

.

.

ա)

-

ՅՅ.

5/8 |Հ 8 5 ՅՎՅՉՏՅԵ|Տ|/ՅՏ|Ս 51. Հ: 8 3 ՀՅՅՀ 5|3 ու 5 8: Տ» է Լ

.

Հ

,

ա

:

|

|Թ

.

|114|27

|20

| | 4.8

|4|172|235|

|801| 09

1994|38|313|14|164|245| 18 |789| |36 | 305 14|163|253|

|793| 0958

|783| 09

|78.1| 09

|

| | |

| |

1.3/160|264|

| .3|158|27.0|

| 58

|

|

|114|18|94|30|

|123|17|9630|

14.0|1.7

|

|

|

| |

28|153

|168

42|30|199

|48|30|207 |52|29|211

|130|17|95|32|"03

| 55.|36|17

ծ

-

-

| 9.3 | 348 | 1.7/13.9|23.8| 2.1 |85.6| 09 | 68 | 50|17|84|16| | 9.6.| 32.2 |1.5|15.723819 1847|09 60|65|19|184|18| |1.4 5.4 1990 | 8.4 | 31.4 0.9 |119|88|124| 17723.1 18 832 | |

ի

խմբերի

Խմբերն զարգացման Տարածաշրջանային Խոբեր

35 34| |5/:5| 5538. է, Յ|5|Յ|ՎԼՑ Է Չ |

կապիտալիստական տնտեսություն` շնորհիվ կապիտալիստական հասարակարգի պայմաններում ստեղծված նախադրյալների՝ խոշոր մեքե-

ն

Եվրոպա

հային

--

բամադամած, ոգե

Տ

Համաշխարհային տնտեսություննիր ձենավորման սկզբից մինչ օրս շատ փոփոխություններ է որպես համաշխարԷկրել: Այնսկզբնապես ձեավորվել

նայականարտադրության, զարգացած տրանսպորտի ու համաշխարհային շուկայի: 224 դարի երկրորդ կեսում սոցիալիստական ճամբարի ձեավորման հետնանքովհամաշխարհային տնտեսականհամակարգը տրոհվեց երկու ենթահամակարգերի համաշխարհային կապիտալիստական տնտեսության

ոԲ մտյան

ՀԲ

'

մեծ

(յուսամ 4.1

"

33|

|33|

|55|29|213 |59|27

|219

|

՛

մեջ վերջին Համաշխարհային մշակող արդյունաբերության՝ արտադրության

տասնամյակում իրենց տեսակարար կշիռն առավել ամենամեծ

մեծ

չափով կորցնողները են ն նախկին

«վայրէջք կատարող»` Արնելյան Եվրոպայի երկրներն

1997 1ոմստնոու ՍԻ. 1998. ք. 32. Ըօտւոօմ1ժ:Տանտեօոլ Մօուեօօէ. Նոր արդյունաբերականացվածերկրներ (Արգենտինա,Բրազիլիա, Մեքսիկա, Թայվան, Հնդկաստան,Կորեայի Յանրապետություն. Սինգապուր): Յ Կ ՆԱԵ (Կոլումբիա, Թուրքիա, Մալայզիա, Ֆ Ֆիլիպին

,

ՏաԱ66:

ՆԱԵ

-

ՍԱ

ՅԱ

Ինդոնեզիա,

-

ո ար էֆան, պատճառներով նրճատվել թամ

ԽՍՀՄ-ը:

1985 թ. նրան

Աղյուսակիցերնում

կշիռը մինչն 1997 թ.

հայտնի

ա

թանի Հաա է այն աճել

են,

Մշակող արդյուն

րդ)

Աարոն արտադրննքիաշխարհում

ԱԱ

Աղյուս

աճի տեմպերն շրջաններում (/շ-ով) ց.

արդյունաբերաԱո Ներող րտադրանքը մեկ ընդհանուր

Մշակող արդյուն կան Թր

Արդյունաբերականերկրներ, այդ թվում Արնելյան

Ե վրոպա ն

ԽՍՀՄ

նախկին

Եվրամ րամիություն '

արգացող րգացող

ե երկրներ,

այդ

թվում

ինա աստանի

Աշխարհը, ընդամենը

աի

ՀոՐԹ

2.8

5.1

4.1

9.1 արակայիննե Արնելյան ո

ոը

ԱՍԵԱՆ

ընկնող

Ասիա

|

շնչի հաշվով

1980-1990

|

1990-1996

՝

6.9

1.5

1.8

-8.1

:

|

պատճառըզարգացող

շ0-

10.6

9.8

`

7.1

5.4

փոքր աճի

բնակչության երկրների

մյուս ուշագրավ բնագավառի Ասիայի երկրների ն երնույթը Հարավային Արնելյան են, որոնք,միտումունեն էլ ավելի արագանալու:

`

աճի տնտեսական արագ երկրորդ սերնդի ՆԱԵ-ների ՆԱԵ-ների ու մեծ ու ունեն աշխատանքային բնական մի քանիսն են: Դրանք պատճառները

ռեսուրսներ,հարմարՏԱԴ

վարում

ճապոնիային). մոտիկությունը (համեմատական կուրս:

տնտեսականինտեգրացման տնտեսականբարեփոխումների,

են

երկրների

տեմպերի, զարգացող Շնորհիվ ՄԱԱ-ի վերը նշված բարձր արդեն գրեթե 1.5 անգամ գերամասնաբաժինն ընդհանուրբաժնի մեջ ՆԱԵ-ների մինչդեռ ամենաթույլ զարգացած մասնաբաժնին, զանցում է դրանց բնակչության մասնաբաժնից: 7-9 փոքր է բնակչության այն, ընդհակառակը. անգամ են երկրներում ներկայումսգրեթե հավասարվել մասնաբաժինները այդ Չինաստանում

(1980 թ.

մասնամասնաբաժինըբնակչության

արտադրանքի արդյունաբերական 4.3

զիջում էր շուրջ բաժնին

Դ

անգամ) (տես թիվ

աղյուսակը):

ղյուսակ4.5 Ս, բաշխումըզարգացող երկրների ան Մշակող արդյունաբերութ) ն բնակչության

խմբերիմիջն (26-ով)

արդյունաբերության Մշակող հասԲնակչությունը 1990թ. արտադրանքը տատուն գներով

-

5.

Թույլզարգացած

րկրնե

ՆԱԵ-ները

2" -

Երկրորդ սերնդիՆԱԵ-

6.՛

|

1 118

ները

Չինաստան

|

| 18 | | |

|1990 1996:

|ո5|08|1211127

| 442

|/310|310|306

|142

| 152

|/412|112|112|

|

| 306

| 30.7| 297 | 289 | 2/8

առանձին ժամանակաԽՍՀՄ-ում, ճապոնիայում կվելի վաղ 224 դարի կեսերին տեմպեր: բարձր գրանցվելեն աճի նույնիսկավելի

հատվածներում ծո:

| 1985 | 1990 |1996"|1980|

րվրոսր

'

տեմպերն ուղիղ համեմատականչեն

արտադրանքի արդյունաբերության Մշակող աճի տեմպերն «ռեկորդային»'

0.

հասնող մշակող

անհամեմատ բարձրաճն է:

որոշ

1.2

երկրներնառանց

:

-

-

մեկ շնչին բնակչության

այլգտնվում համեմատաբար աճի տեմպերին, արտադրության արտադրանքի մշակող արդյունաբերական

անխագուակուններիժ, (նորն ի

ր

ո

աճի արտադրանքի արդյունաբերական կապիմեջ: Մեկ շնչին են կորելյացիոն

ն

արտադրանքի այդպիսի անկումից որ արդյունաբերական ն երկրորդ սերնդի նոր արդյունաբերականերկրնե րն ու Չինաստանը, շնո որոնք մինչն այդ էլ տնտեսականբարեփոխումներիշնորհիվ սկսել էին արդյունաբեթռիչքաճնվերելքը: րական: «բումը»՝ ն Աղյուսակի տվյալներից պարզորոշ երնում է նան մեկ այլ խոշո շոր տնտեսա, միտում: Աշխարհում աստիճանաբար աճում է կան երկրների մշակող արդյունաբերության, ինչպես նան տնտեսությանա տեսակարար կշիռը: ՈւսումնասիրվողԺամանակահատվածում 21.946), որը նախկինում կատարած բոլոր յնիսկ ցանկություններից) շատ մեծ աճ է: Զարգացող երկրների մշա կող արդյունաբերության միջին տարեկան աճի տեմպերը2-ից 5 անգամ բարձ րձր քան արդյունաբերական երկրներինը(տես թիվ 4.2 աղյուսակը):

է նան,

ՀԾԱՐԸՑ: 1996

/641500Է 1ութւոճն

տվյալներ Նախնական

52. օէ Լոժստոէ ՏԱՍՏԱՇՏ. 1998. ք.

Այլ Աո զարգա

երկրնե

18.7

Զարգացող երկրներ,

100.0

ընդամենը Աֆրիկա Ամերիկա| Լատինական Հարավային ն

մրնելյան

Ասիա

|

Արեմտյան Ասիան

|

,յ7

.

6.4

Զարգացող երկրներ նղամեն Արոն

|

|

|

32.

|

յշ.

|

յշ

20126

.

|

.

Եվրոպա

|

|

115.6

| 100.0 | 100.0 | 400.0

5.9

| -

|

11.1

.

16.3

.

բաժինները,ն փոխարենը մետաղաձուլության ն քիմիականարդյունաբերության մեքենաշինության մեծացել է մետաղամշակման. 4.4 աղյուսակը): բաժինը(տես թիվ ու է սննդիարդյունաբերության Զարգացող երկրներումնս նվազում թեթն

ինչպես դյունաբերությունների.

.

|100.0|100.01100.0|100.0 |136|1411147|

15.6

|113|

11.1

|715|70

.9 | 70.3

,

.

112|11.1|

136|գը :

.

.

|

69.4

|

նան

աճում է ծանր կշիռը, իսկ փոխարենը

ԱԾ

ան ն

ե

հատկապեսքիմիական արդյունաբերության`

բաժինը: մետաղաձուլության "

ն զարգացող երկրներիմշակող արդյունաբերության Արդյունաբերական (6-ով)

ճյուղային

փոփոխությունը՝ 1980-1996թթ.

կառուցվածքի

ճյուղ, Արդյունաբերական

արտադրություն

|

100.0

|

100.0

|

100.0

Թեբն արդյունաբերություն

/100.01100.0/100.01100.0

Ծանր արդյունաբերություն`

Քիմիական ու

նավթամշակման

արդյունաբերություն

4.2

Համաշխարհային

կառուց-

ճյուղային

տնտեսության

վածքը:

Յուրաքանչյուր երկրում պայմանավորվածդրանց բնական պայմաններով

առանձնահատկություններով, ռեսուրսների առկայությամբ, ժողովրդագրական նան ազդեցությամբ, ձեավորմշտական համաշխարհային տնտեսության ինչպես է համամասնությամբ կառուցվածք կամ տնտեսությանճյուղերի որոշակի վում ու

ճյուղային

կառուցվածք:

կառուցվածքն արտահայտում ճյուղային աարի տիպը: սոցիալ-տնտեսական

է տվյալ երկրի

Տնտեսականզարգացման ցածր ագրարայինփուլում առավել մեօ է գյուփուլում արդյուղատնտեսությանտեսակարար կշիռը, միջին` արդյունաբերական փուլում սպասարկման նաբերության, իսկ բարձրագույն հետարդյունաբերական ոլորտի ճյուղերի բաժինը: Այսպես ,օրինակ,ՀՆԱ-իմեջ գյուղատնտեսության բաժինն Աֆրիկայի առավել թույլ զարգացած երկրներումտատանվում է 40-6046-ի երկրներումայն տատանվում միջն, իսկ բարձր զարգացածհետարդյունաբերական բաժինը, ընդհակառակը, է 1346-ի սահմաններում:Սպասարկման ոլորտի մեծ է հետարդյունաբերական սահմաններում): երկրներում(40-5096-ի բաժինը տատաներկրների ՀՆԱ-ում վում է

ճյուղերի տրանսպորտի Դետարդյունաբերական 6-ի սահմաններում: 5-790-ի, իսկ արդյունաբերությանբաժինը 18-25

Փոփոխությունտեղի է ունենում նան առանձին ճյուղերի, հատկապես մշաերկրների մշակող կող արդյունաբերության,կառուցվածքում: Արդյունաբերական արդյունաբերությանկառուցվածքում

1980-1996

թթ.

նվազել է թեթն

ու

սննդի

ար-

ն նաբե վ րդյունաբերակա

երկրներ

Սննդի ու թեթն արդյունաբերություն՝| ն Լնաբե Սննդարդյունաբերությո

100.0

Աղյուսակ4.4

Մետաղաձուլություն

ն մեքենաշինություն Մետաղամշակում

թղթի ու փայտամշակման, Անտառային, արտադրություն ստվարաթղթի

Այլճյուղեր

Ընդամենըմ̀շակող

լարդյունաբերություն ազդեցությունը ու ճյուղային աճի տեմպերի

ԳՏՀ

13.5

78.2

83.3

Զարգացող նե երկրնոր

33.5 18.4 5:

27.5 17.5

:

|

66.5

23.5

5.4

7.0

37.4

44.3

24.2

6.3

5.1

4.2

11.1

9.8

8.8

100.0

100.0

100.0

7.7

28.

.

100.0

համաշխարհայինտնտեսության կառուցվածքի

վրա:

տնտեսության զարգացման Ինչպես արդեն ասվեց, համաշխարհային մեծ չափով ազդում է նան գիտատեխվրա տեմպերիու ճյուղայինկառուցվածքի ժամանակահա որն իր առավել բուռն զարգացման առաջադիմությունը, (գտի): հեղափոխություն վածումանվանվեցգիտատեխնիկական բավապահանջմունքները ն յութական Աշխարհիարագ աճող բնակչության ու տեխնոլոգիանետեխնիկայի րարելուխնդրիլուծման ռեալ ուղին արտադրական արտադրողականո է ու դրա շնորհիվ աշխատանքի հետո ընկած ժամանակահատվա 7424: կեսերից դարի հարցում Այս

նիկական

րիկատարելագործումն բարձրացումը:

«գիտություն-տեխն

է գիտությանը.որի համար էլ ծում գլխավոր դերը պատկանում համակարգումայն դարձելէ առաջատար

եռակի կա-արտադրություն»

օղակը:

աճի տեմպեուժերի զարգացման,արտադրության արտադրողական րի արագացմանբնագավառումարմատականհեղաշրջում է առաջացրել շնորհիվ այն բանի, որ գիտականու տեխնիկականհեղափոխություններըմիաձուլվել են միմյանցհետ ն գիտությունն,ըստ էության,արդենվերաօվել է հասարակությանանուժի: միջականարտադրողական ծաառանձին ճյուղերի արտադրանքի Գտհ-ի շնորհիվ արդյունաբերության է հարյուրատասնյակ, նույնիսկ վալը վերջին տասնամյակներիընթացքումաճել Գտհ-ն

վոր անգամ:

փոփոխվել է համաշխարհայինտնտեսության Գտհ-ի են նոր ն նորագույն ճյուղեր ու արտադրուԱռաջացել ճյուղայինկառուցվածքը: թյուններ,որի հետեանքով բարդացել է համաշխարհայինտնտեսությանճյուղային փոփոխվելեն ճյուղերի համամասնությունները: կառուցվածքը, տնտեսության վրա ԳՏՀ-ի ազդեցուՍակայն սխալ կլինի համաշխարհային

ազդեցությամբնան

բնագավառին: տեխնոլոգիաների թյունըվերագրել միայնարտադրական ու են տեղեկատվությունն զարգացել հաղորդակցուներգործությամբ Գտհ-ի բնույթն ու է աշխատանքի հոգեբանությունը, մարդկանց թյան միջոցները,փոխվել զբաղվածությանկառուցվածքը: տեսակետից նշվածներիցառաՍակայն տնտեսական աշխարհագրության տնտեսությանտարածքավել կարնոր է գտհ-ի ներգործությունըհամաշխարհային հաջորդբաժիններում): յին կազմակերպման վրա (այս հարցը կուսումնասիրվի համար Հարցերինքնաստուգման

Ո՞ր նախատնտեսությանհասկացությունը: 1.Սահմանել համաշխարհային տնտեսությանձնավոդրյալներիհիման վրա ե երբ է ակտիվացելհամաշխարհային

րումը:

տնտեսությունըինչու՞,երբ" 2.Վամաշխարհային

է

ե

ո՞ր ենքահամակարգերի

բաժանվել:

տնտեսության առավել կարնոր ճյուղի՝ Բնութագրել համաշխարհային մեջ երկրների խմբերի առաջատար դիրքերի փոմշակողարդյունաբերության 3.

Բացահայտելդրանցպատճառները: փոխությունները: 4.Զարգացածն զարգացող երկրների տնտեսության մեջ կառուցվածքային են տեղի ունենում վերջինտարիներին: ինչպիսի՞ փոփոխություններ ծավալի աճի տնտեսությանարտադրանքի 5.Բնութագրե'լ համաշխարհային

տեմպերի ճյուղայինկառուցվածքիվրա գտհ ազդեցությունը: ու

երկրներիո՞ր տիպայինու տնտեսությանհամակարգում 6.Վամաշխարհային ն ինչու՞: են փոփոխվել խմբերիտեսակարարկշիռներն տարածաշրջանային

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ:

5.Ղ

դրա

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

աշխարհագրական Աշխատանքի ռացիոնալացումը

ԵՎ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

բաժանումը

Ա

Համաշխարհային տնտեսության տարածքայինկազմակերպման,երկրների

բնութագրողամենամիջն հաստատվող սոցիալ-տնտեսականհարաբերությունները բաժանումն (ատբ) է: կարնոր հասկացությունըաշխատանքիտարածքային՝ Ատբ-ը տնտեսագիտության հիմնական կատեգորիայի աշխատանքի բաժանման (ահբ) տարածականդրսեորումնէ, աշխահասարակական բարձրացմանգործոններիցմեկը: տանքի արտադրողականության Ատբ-ն, ըստ էության, տնտեսական շրջանների, երկրների արտադրական մասնագիտացման, միջշրջանային կոոպերացիայի ուժեղացման, մասնագիտացված ճյուղերի արդյունքի՝ արտադրանքի ն ծառայությունների փոխանակ-

գործընթացն է: է տարբեր տարածքների տնտեսական, սոցիալաԱտբ-ն պայմանավորված կան, բնական, ազգային, պատմական առանձնահատկություններովու տնտեսադիրքով: աշխարհագրական Ն. Բարանսկինատբ տերմինիփոխարենօգտագործված է աշխատանբաժանում (աաբ) տերմինը: Վերջինս ատբ-ի քի աշխարհագրական հետ տնտեսապես միմյանց կապված համեմատությամբ տարածքայինձնավորումների ցանկացած մակարդակի արտադրական մասնագիտացում արտահայտող առավել ընդհանուր փիլիսոփայականկատեգորիաէ:Ամենաբարձրմակարդակով՝ ազգային ե միջազգայինշուկաների շրջանակներում երկրների մասնագիտացումը բաժամիջազգային նշելու համար օգտագործվում է աշխատանքի նում Է, որ «աաբ-ը միաժամանակաաբ է, (աաբ) տերմինը:Ն.Բարանսկին նշել է բայց ոչ հակառակը,քանի որ աաբ կարող լինել ն փաստացիորենգոյություն ունի նան մեկ երկրի ներսում, դրա տարբերշրջաններիմիջե՞»: Այն դեպքերում,երբ շրջանների մասնագիտացումնու դրանց միջն իրականացվող փոխանակությունըվերլուծվում է առանձին ազգային տնտեսություննների բաժանումն է միջշրջանային մակարդակով,ապա դմ աշխատանքի ման

'

(Ամշբ) է: Աշխատանքիբաժանումն ավելի ցածր` ներշրջանայինմակարդակով արներշրջանային տահայտելու համար օգտագործվում է աշխատանքի

լ ՛

5.

տվյալ դեպքում հասկացվումէ երկիր Եռքուշուն ԷԼ ԷԼ Խ160ճտւճ ոքծոօճմոմոմ

1960, Շրք. 55.

3ԲՕԽՕոԼՈԼՎՇՇԽՕԽ ՐՇօրքոՓոռ. Ի.,

բաժանում բաժանում

(ԱնշբԿնաշխատանքի

ներշրջանային

տարածքային

(Անչտբ)տերմինները: Դրանցիցառաջինը Անշբ-ըենթադրումէ տնտեսականշրջանների սահմանարտադրություններիմասնագիտացումը, իսկ երկրորդը ԱՆչՏԲ-ը թադրում տպյալ շրջանի առանձինենթաշրջաններիմասնագիտացումն ու փոէ

հորում Աա Արարա ադարձ

կապեղրո-

ԿԵԱՆ Աաաա ութան՝

(«

գծապատկեր 5.1

Աշխատանքիտարածքային բաժանման (ատբ) համակարգը

Աշխատանքի

հասարակական բաժանում

Աշխատանքի աշխար-հագրակական բաժանում

Է-------|

արբ)

(առբ)

տարածԱշխատանքի քային բաժանում (ատբ)

| Աշխատանքի

ներշրջանայինբաժանում

(անբ)

Աշխատանքի

վրա ն միաժամանակ օգտվել արտաորոշակի սկզբունքների ու գործոնների դրության տեղաբաշխման այնպիսի տեխնիկատնտեսականկարնոր ցուցանիշներից, ինչպիսիք են. օրինակ. արտադրությանճ/ութատաությունը, էներգատարուաշխատատարությումք, գիտատարությունը, կապիտալատարությունը

Սր

'

Առանձին դեպքերում հաշվի են առնում նան տեղաբաշխման համար մեծ կարնորություն ճերկայացնող ճատառողականգորժոնը, որն արտահայտվում է արտադրանքիփոխադրելիությամբ(փոխադրելունպատակահարմարությամբ): Տնտեսության առանձին ճյուղերի տեղաբաշխման վրա ազդում է նան էկոլոգիական գործոնը: Օրինակ Ճապոնական խոշոր կղզիներում օդային ավազանիաղտոտվածության բարձր մակարդակիհետնանքով չափազանցդժվար է իսկ երբեմն էլ նույնիսկ անհնար ապահովել գունավոր հեռուստացույցների կինեսկոպներիարտադրության համար օդի պահանջվող բարձր մաքրություն, որի պատճառով էլ այդպիսի արտադրություններըմասամբ կազմակերպվում են խաղաղօվկիանոսյան ավազանիհեռավոր կղզիներում: Արտադրությանտեղաբաշխման վրա մեծ ազդեցություն ունի նան աշխատուժի արժեք, կանացի կամ տղամարդկային աշխատուժի անհրաժեշտությունը, արտադրականն սոցիալականենթակառուցվածքները (ինֆրաստրուկտուրաները): '

միջազգայինբաժանում (ամբ)

Աշխատանքի ներշրջանային տարածքային բաժանում (անտբ)

ժողովրդագրականփոփոխությունների, առանձին տարածաշրջանների բնական ռեսուրսներիպաշարներիսպառմանկամ նոր պաշարներիհայտնագործման ու արդյունաբերականյուրացման, գիտատեխնիկական առաջադիմության,համաշխարհային տնտեսականկոնյունկտուրայիփոփոխությանն նման այլ պատճառներով ամբ-ը մշտապեսփոփոխվումէ: Հասարակության զարգացման որոշակի փուլերում որնէ երկրի կամ ամբողջությամբ համաշխարհայինտնտեսությանտեղաբաշխումը(դրա վիճակը,պատկերը) կամ համապատասխանումէ կամ էլ չի համապատասխանում դրանց սոցիալ-` տնտեսականզարգացմանխնդիրներին: Նշված համապատասխանության աստիճանըորոշելն ունի կարնորնշանակություն տնտեսությանտարածքայինկազմակերպման ռացիոնալացման համար: Վերջինիս իրականացմանհամար անհրաժեշտ է հենվել տեղաբաշխման

5.2

Երկրների

տնտեսական

մասնագիտացումը:

Համաշխարհային տնտեսության շրջանակներում աշխարհի տարբեր երկրների միջն իրականացվում են տնտեսական բազմազան կապեր, որոնց արեն որոշակի ծառայությունների Ա, արտադյունքում երկրները ճասնագիտանում` դրությունների մեջ: Հետագայում երկրներն իրենց մասնագիտացված արտադրությունների արդյունքը` ապրանքները համաշխարհային շուկայում փոխանակում են այլ երկրներիապրանքներիհետ: Տվյալ արտադրատեսակի գծով երկրի մասնագիտացմանաստիճանը արտահայտող առավել ընդհանրական ցուցանիշը (Մ.) համաշխարհայինարտադրանքի մեջ տվյալ երկրի բաժնի հարաբերություննէ աշխարհի բնակչության մեջ տվյալ երկրի բաժնին: Մ. Արտադրանքիբաժինը աշխարհում/Բնակչության բաժինըաշխարհում Օրինակ Իտալիան 1998 թ. արտադրել է աշխարհիկաշվե կոշիկների ավելի -

'

ուժերի տեԸնդհանուրգծերով այդ սկզբունքներինծանոթ եք «Արտադրողական ն գործոնները»թեմայից: ղաբաշխմանօրինաչափությունները, սկզբունքները Այս հարցերըմանրամասնորենկքննարկվեն«Աշխարհի արդյունաբերությունը»ն թեմաներում: «Աշխարհիգյուղատնտեսությունը» Երկրի մասնագիտացումըպետք է տարբերել արտադրությանմասնագիտացումից (տես 2-րդ բաժինը): `

լ

քան 806-ը, միչդեռ նրա բնակչությանբաժիննաշխարհիբնակչությանմեջ կազմում է մոտ 174: լ

Մասնագիտացվածարտադրությունների ապրանքների զգալի

մասն

արտահանվում է տվյալ երկրի սահմաններից: Հետնաբարմասնագիտացումնարտահայտումէ տվյալ երկրի արտահանության ուղղվածությունն ու հանդիսանում է դրա «այցեքարտը» համաշխարհային

րի արտադրատեսակ

կազմում նան տվյալ ապրանքի արտահանմանն երկրի ընդհանուր արտադրանքի տոկոսայինհարաբերությամբ:

Տանոն

Թ

Երկրները մասնագիտանում են կոնկրետ այն արտադրատեսակներիու ծառայություններիբնագավառում,որոնց գործունեությանհամար այդ երկրներում կան բարենպաստբնակլիմայական պայմաններ(հատկապես գյուղատնտեսական բնականռեսուրսներ (հումք, վառելիք,անապրանքներիարտադրությանհամար'), տառներ), հարմար տնտեսաաշխարհագրականդիրք, ձնավորված արտադրական ապարատ (օրինակ գործարանայինսարքավորումներ), բնակչությանաշխատանքային հմտություններ, քաղաքական ն տնտեսական կայունություն (օրինակ Շվեյցարիայիմասնագիտացումը միջազգայինբանկայինսպասարկմանգծով): Երկրների մասնագիտացմանցուցանիշը հատկապեսբարձր է այն արտագծով, որոնց պաշարներըմեծ մասամբ գտնվում են այդ

հումքի

Նա

րկրսերում:

Այդպիսիերկրները հաճախ համաշխարհայինշուկայում հանդես են գալիս տվյալ որպես արտադրատեսակիբնական մենատերեր:Օրինակ՝ տանտալ մետաղի համաշխարհայինարտադրանքիավելի քան 5096-ըբաժին է ընկնում Ավստրալիային, նիոբիումի8496-ը՝Բրազիլիային,պալադիումի՞ 9296-ը՝Ռուսաստանին: Նույն կերպ բնական մետաքսե գործվածքներիհամաշխարհայինար-տաօ/մե եռա մոտի

աակ ո) պառաւ Ինչվերաբերում սակավ :

հումքատար, պարզ աշխատատարարտադրատեսակների արտադրությանբնագավառին,ապա հաճախ դրանում մասնագիտացն

է

ված երկրներն իրենց տեղը զիջում '

են

տնտեսականվերելք

ապրող

այնպիսի նոր

«Աշխարհիգյուղատնտեսությունը»թեման: են կոտրվածոսկորները Տանտալը ն նիոբիումըհիմնականումօգտագործվում իսկ պալադիումըավտոմեքենաներիարոտազատած միմյանցամրացնելուհամար, ածխաթբու (ՇՕշ) գազը չեզոքացնողսարքերում:

"՝

Տես

5.3

Արտադրական սոցիալական տեղաբա

տնտեսության

-

շխման

դերը

9մ ենթակ առուցվածքի գործու մ:

բարիքների

ասելով հասկանումենք նյութական Ենթակառուցվաօք ամա բուն գործընթացի բայց արտադրության չպատկանող, ուղղակիորեն րությանը Ի շենքերի,ցանցերի,համակարգերի մար անհրաժեշտշինությունների, Կոո: ւ ագճմում են

Ան ա ոթյան ե

ագարակ

ատվածու դարձավլուսա ատվածում առաջատար ե երկիրը

աշխարհում:

Տրանսպորտը,կապը,

«100»

Է,

համար անր ար տադրության

շատ կարճ ժամանակա Օրինակ Չինաստանը ն ժամացույցներ արտադրող ձեռքի խցիկներ նկարչական

տնտեսությունում:

Մասնագիտացված արտադրություններ Ա ծառայությունները երկրի միջազգայինարժութայինմուտքիգլխավորաղբյուրն են: Այս առումովերկրիմասնագիտացման աստիճանիմասին պատկերացումեն

նե

որոնք ունեն այդ երկրներին, պայմաններ: հրաժեշտառավել նպաստավոր

րո ւվածթը, էներգամատակարար

արտադրական

թակառու

:

իսկ

ապահովմանհամար սպասարկման ար սպասարկման մշակույթի,կենցաղային կրթության, հի արկների ջապահության, Կն

ենթակառուցվածքը: է զուգակցումը կազմում սոցիալական ում մակարդակըհանդիսանու բարձր զարգացման

է

Ենթակառուցվածքի

է «ձգում» բնակչությանգաղթի որը ծոն որը տվյալ տարածաշրջան լրացուցիչգորժոց, եկտների տեղաբ րի տեղաբաշխումը: օբյեկտ արտադրական հուքերը ննոր ունեցող տարածքներն ենթակառուցվածք զարգացած է լ Այդ պատճառով համար շատ ավելի տեղաբաշխման ձեռնարկությունների

ուբաբերության համեմատությամբ: տարածքների չյուրացված գրավիչ կազմակերպման տարածքային արտադրության Վասարակական են

ն

վրա ավելի ռուցվածքի

ու

ավելի մեծ

են ազդեցություն

թողնում

քանակնու որակը:

կա-

տեղեկատվությա

(ինֆոր ենթակառուցվածքը դեր կատարում Տերկատվական տարածմանգործում: մացիայի)

մեծ

ծավալի ն կան նորամուծությունների գիտատեխնիկակա

է

Սա-

ու

չնայածձեռք բերվածմեծ նվաճումնեն ենթակառուցվածքը,

կայն չ զարգացած: ներումհավասարաչափ ա

հայտնագործությունների նշանակություն Ի" արդյունաբերական հաճո համառ ավանականոունըոխ գու ատնագրաո միջն վայրի եռ ներդրման աշխարհագրական այիթոդները Կ Մարկովի կամ Կարլոյի Կ անվանվում տարածվում հայտնագործությունները տա-

ունեցող

-

ա

խի

աներ: ղություններով.

են

Մոնտե

.

մեթոդ

էլ

են բոլոր

ուղ-

Վամաձայնդրանց, ջրի մեջ նետված քարի առաջացրած խախտվում նը է ամենաբազնման: Սակայներբեմն էլ ալիքների քարի կամ (ինչպես ջրի ալիքներ մազանարգելքներիպատճառով Ն երկուերկրների են երկրներ Այդպիսիխանգարողպատճառներն բնի պատճառով): ծառի .

արը

բան

ըր հ րտվում օրինաչամութո

լեզվական, մշակութային, տնտեսական-օրենսդրական, քաղաքական, արտոնա-

գրային իրավունքների տարբերությունները:Որպես ապացույց կարելի է բերել այն փաստը, որ Ուատտի հայտնագործածշոգեմեքենանհեռավոր ԱՄՆ-ում ավելի շուտ ն ավելի հեշտությամբ ներդրվեց, քան Անգլիային անհամեմատ մոտիկ գտնվող Ավստրո-Հունգարիայումու Բալկանյանթերակղզու երկրներում: Այսպիսով, որպես ամփոփում, կարելի է նշել, որ մարդկային սերունդների գործունեության շնորհիվ ձնավորվածենթակառուցվածքի ճյուղերի միագումարը տնտեսության տեղաբաշխման վրա ունենում է մեծ ազդեցություն: Սլովակ աշխարհագետ Կ. Իվանիչկան այդ ազդեցությունը նմանեցնում է գյուղատնտեսությանմեջ հողերի որակի տարբերություններիհետ, նշելով, որ «տարբերությունըմիայն այն է, որ դիֆերենցիալ հողային ռենտա |Լը արդյունք է բնական պայմանների տարբերությունների,երբ միննույն աշխատանքըտալիս է տնտեսականտարբեր արդյունք, իսկ ենթակառուցվածքըմարդու աշխատանքի արդյունք է, շրջանի «կապիտալը», դրա «արյունային համակարգը»:

ԳՏՎ1 ազդեցություն, տեղաբաշխման վրա:

համաշխարհային

տնտեսության

Տեղաբաշխման գործոնները մեկընդմիշտ տրված անփոփոխ ազդակներ չեն: Գիտատեխնիկականառաջադիմության շնորհիվ անընդհատ փոփոխվում է դրանց ազդեցության աստիճանը: Օրինակ էներգախնայողական առաջավոր տեխնոլոգիաներիներդրման շնորհիվ փոքրանումէ էներգատարճյուղերի կախումը էներգիայիաղբյուրներից, որի շնորհիվ դրանք տարածքայինառումով դառնում են հարաբերականորեն անկախ: Օրինակ նախկինում, երբ 1 տ ալյումին ձուլելու համար պահանջվում էր շուրջ 25 հազար կվտ.ժամ էլեկտրաէներգիա, ալյումինի ձուլման ծեռնարկություններըկենտրոնանում էին միայն էժան էլեկտրաէներգիայի արտադրության շրջաններում: ջրէկների մոտ (ինչպես, օրինակ, Քանաքեռի ալյումինի գործարանը Քանաքեռի ջրէկի մոտ): Ներկայումս, առաջավոր արտադրական տեխնոլոգիայիներդրմանշնորհիվ, ալյումինի ձուլման համար անհրաժեշտէներգիայի տեսակարարծախսումը կրճատվել է 2-ից 2.5 անգամ, որի շնորհիվ ալյումինի ձուլման գործարաններըտեղաբաշխվում են նան ջրէկներից հեռու շրջաններում: Օրինակ` Բահրեյն կղզում կառուցված ալյումինի գործարանում ջերմային էլեկտրակայաններիարտադրած էլեկտրաէներգիայովտարեկան ձուլում են մոտ 0,5 մլնտալյումին: Իսկ աշխատատարությաննվազման հետնանքով թեթն արդյունաբերությունն է հարաբերականորենանկախ դառնում աշխատանքայինռեսուրսների կենտրոնացման շրջաններից: Այսպես, օրինակ, 70-ական թվականներին կոնստրուկտորներըստեղծեցինանմաքոք ջուլհակայինհաստոցներ, որոնց արտաԴ. 82812Վ.8.

ԸԺԱՑՅՃԵԼՕ-ԶԵՕԱՕԽԱՎԵԸԽՅ:Լ

ԻԸՕԼքձռր. Ի1., 1987, Շրք. 132.

դրողականությունը30 անգամ բարձր էր նախկին տեխնոլոգիաներից(հետնաբար 30 անգամ պակաս է աշխատատարությունը), որի շնորհիվ միննույն արտադրական է այնքան փոքրաթիվ կարողուքյուն ունեցող ֆաբրիկաներին անհրաժեշտ աշխատուժ, որը գոյություն ունի նույնիսկ խոշոր գյուղերում: Այսպիսով, գտհ-ն հեղաշրջում է առաջացրել ոչ միայն արտադրության աճի տեմպերի ու ճյուղային կառուցվածքի, այլ նան արտադրության տեղաբաշխման բնագավառներում: (Առանձինճյուղերի տեղաբաշխմանբնագավառներում ԳՏՀ ազդեցության համապատասխանբաժիններում): օրինակներինկծանոթանաք

5.5

Տեղաբաշխման

«Կենտրոն-ծայրամաս»

մոդելը

Համաշխարհայինտնտեսությանզարգագման ներկա փուլին բնութագրական են. մեկը մյուսից կարնոր այնպիսի գործընթացներ, ինչպիսիք են, օրինակ, կապիտալիշարժունության աճը, խոշոր ու մանր բիզնեսների փոխգործունեության ուժեղացումը, արտադրականգործընթացիառանձին փուլերի տարանջատումըմիմյանցից: Վերջինս, մասնավորապես,նշանակում է, որ արտադրական նախկին են միասնական գործընթացի փոխարեն այժմ ավելի հաճախ առանձնանում ն մասնաճյուղերի համալիրներ: գլխամւսսային արտադրությունների Այս բոլորն առաջացնումեն աշխատանքիաշխարհագրականբաժանման տարբեր կարգի տարածքների շերտահետագա խորացում ն սոցիալ-տնտեսական վորում: Այս գործընթացիէությունըդրսնորվում է հետնյալում. 1) առավել առաջադեմ, այսպես կոչված «էլիտար», գտա ապահովող են տնտեսական առաջատար «կենտրոններին» գործունեություններն ամրագրվում (շրջաններին.երկրներինկամ երկրներիխմբերին):Այդպիսիգործունեություններից են. օրինակ. բարձր տեխնոլոգիաների (նոու հաու) արտադրությունը, որը պահանմեծ է աշխատանքիներդրում: գիտահետազոտական մասշտաբի ջում 2) երկրորդ կարգի կարնորության(բարձր աշխատատար, բայց որակավոգործառույթներըհանձնվում են «կենտրոններում չպահանջող) արդյունաբերական օջախներին սակավ զարգւսցած այն րի» համեմատությամբ«կիսածայրամասային» ունեն ու տնտեսական արագ որոնք աճի որոշակի նաշրջաններին. երկրներին ու կանոն, այն երկրներն շրջաններն են, որոնք խադրյալներ: Դրանք, որպես կապիտալ ներդրումների (դոնորների)կողմից առավել հեռանկարային են դիտվում ռեսուրսներով. հումքով ն էներգիայով ներքին շուկայի աճի, աշխատանքային ն դրանցում հաստատված է համեմատաբար տեսակետներից ապահովվածության ու բարենպաստքաղաքական ներդրումային միջավայր: Ինչպես արդեն նշվել է, դրանքհիմնականումՆԱԵ -ներնեն ու երկրորդսերնդիՆԱԵ-ներն են: բաժանման շրջանակներումթուլանում 3) աշխատանքիաշխարհագրական են համաշխարհային տնտեսությանամենաթույլ զարգացած օղակների դիրքերն ու :

ԿՅ

մասնակցությունը,որի հետնանքովավելի է ուժեղանում այդ օղակների ագրարային-հումքային ուղղվածության մասնագիտացումը: ն Նշված գործընթացներըդրսնորվում են երկու համամոլորակային (ներպետական կամ միջշրջանային) տեղական մակարդակներով: Համամոլորակային մակարդակով «էլիտար» գործառույթները շարունակում է իր ձեռքում պահել առավելզարգացածերկրների խումբը: Դրանցում է արտադրվումնորագույն գիտատար արդյունաբերականճյուղերի արտադրանքը, իրագործվումէ հետազոտություններիհամամոլորակայինզանգվածի հիմնական մասը ն գտնվում են ԱԱԿ-երի գերակշռող մասն ու դրանց ամենաառաջավոր

ձեռնարկությունները:

«Կենտրոնի» համեմատությամբ «կիսածայրամասային» են համարվում զարգացման միջին մակարդակի երկրները (օրինակ Իսպանիան, Հունաստանը, Իռլանդիան),ՆԱԵ-ներն ու երկրորդսերնդի ՆԱԵ-ները: «Ծայրամասային» են համարվում առավել նվազ զարգացած ու թույլ երկրները, որոնք զուրկ են. զարգացման բնական ու արդյունաբերականացված տնտեսականբավարարնախադրյալներից: համար յարցեր ինքնաստուգման

Բացահայտեք«աշխատանքիտարածականբաժանում» հասկացության

1. :

2.

Յ.

4. 5.

6.

էությունը:

՛

Միմյանցհետ բացահայտելաշխատանքիտարածականբաժանմանն տարբերմակարդկաներովկապերն շրջաններիմասնագիտացման արտահայտող հասկացությունները: շրջաններիկամ երկրների մասնագիտացում "Բացահայտել հասկացությանէությունը, մասնագիտացումըորոշող գործոնները ն աստիճանն արտահայտողցուցանիշները: մասնագիտացման Բացահայտեքաշխատանքիտարածքայինբաժանման ռացիոնալացման հասկացությանէությունը: Բացահայտեքարտադրականն ոչ արտադրականենթակառուցվածքների դերը տնտեսությանտեղաբաշխմանգործում: տնտեսությանտեղաբաշխման գտհ-ը ինչպե՞սէ ազդում համաշխարհային

վրա:

Բացահայտելհամաշխարհային տնտեսությանտեղաբաշխման «կենտրոնծայրամաս»մոդելի էությունը, բերել օրինակներ:

ԳԼՈՒԽ

6.

ԱՇԽԱՐՀԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Արդյունաբերությանն ենթաճյուղերի դերն միտումները 6.1

ու

զարգացման

Արդյունաբերությունը երկրներիմեծ մասի ն, ամբողջությամբվերցրած, աշխարհի տնտեսության առաջատար ճյուղն է, որին բաժին է ընկնում համաշխարհային տնտեսությանհիմնականֆոնդերի մեծ մասը ն, բացի այդ, դրանում է զբաղված աշխարհիտնտեսապեսակտիվ բնակչությանշուրջ 1/5 մասը: Արդյունաբերությանզարգացումն արագացավ արդյունաբերականառաջին հեղափոխությունից(ՀԱԷԿ մեծ առաջադիմուդդ.) հետո` գիտատեխնիկական թյան շնորհիվ: Ներկայումս, որպես կանոն, տնտեսապեսառավել զարգացած են այն երկրները. որոնցում արդյունաբերականհեղափոխություննավարտվել էր դեռնս 2424 դ. վերջին: Այդ երկրները համաշխարհային արդյունաբերությանբնագավառումձեռք բերած բացառիկ գերազանցությունը պահպանեցինմինչն ԽՍՀՄ ինդուստրացումը:

Համաշխարհային արդյունաբերականարտադրանքիմեջ կապիտալիստական զարգացած երկրներիբաժինն էլ ավելի նվազեցերկրորդաշխարհամարտից մինչն 224 դ.

90-ականթվականներիսկիզբըժամանակահատվածում, երբ ձնավորվելու հզորացել էր համաշխարհայինսոցիալիստականճամբարը: Վերջինիս բաժինը համաշխարհային արդյունաբերական համախառնարտադրանքիմեջ հասել էր 4296-ի: Նյութական

արտադրության ճյուղերի շարքում արդյունաբերությունն միայն զարգացման ամենաբարձրտեմպերով,այլ նան ճյուղային կառուցվածքիմեծ փոփոխություններով: Դրանցիցամենախոշորըարդյունահանող ն մշակող արդյունաբերությունների համամասնությանփոփոխություննէ: Աճի համեմատաբարբարձր տեմպերի շնորհիվ արդյունաբերության ընդհանուր ծավալում մշակող արդյունաբերականճյուղերի բաժինը մեծանում է ի հաշիվ ավելի դանդաղ աճող արդյունահանողճյուղերի: Առավելարագորեն են աճում գիտատեխնիկականառաջադիմությունապահովող ճյուղերը, հատկապեսմեքենաշինությունն ու քիմիական արդյունաբերությունը:Գամեմատաբար ցածր տեմպերովեն աճում ու բազային ճյուղերը՝ էներգետիկական մետաղաձուլական արդյունաբերությունը: Որպես կանոն, առավել դանդաղ տեմպերովզարգանում են թեթն ն սննդի արդյունաբերությանճյուղերը: Ներկայումս տնտեսապեսզարգացած երկրներումմշակող արդյունաբերության ճյուղերը տալիս են արդյունաբերության արտադրանքի8454-ը, որի մեծ մասը (57265)բաժին է ընկնում ծանր արդյունաբերությանը(մեքենաշինություն,մետաղաձուլություն, քիմիական արդյունաբերություն): Տնտեսապեսզարգացած երկրներում արդյունաբերությանարտադրանքի 35-40965-ըտալիս է մեքենաշինությունը: Միանգամայն այլ է Աֆրիկայի, Ասիայի ն Լատինական Ամերիկայիտնտեսապեսթույլ զարգացած երկրների արդյունաբերությանճյուղային կառուցվածքը:Այս երկրներում, որպես կանոն, արդյունաբերությանզարգացմանցածր մակարդակիպայմանառանձնանում

է ոչ

ներում,

խաղում են խաղ

դեր են դեր

առաջատար

նահան րդյունահանող

ճյուղերը ն մշակող արդյու Գիտատեխնիկականառաջընթաց պայմանան էլեկտրաէներգետիկայի աշվողականտեխնիկա,ռադիոէլեկտրոնիկա,պոլիէներգետիկան այլն) առանձին երկրներում միայն առաա

թյան հաշվարկման ճանապարհով տվել է դրանց քանակականգնահատականը:Ս. Վեբերի ուսումնասիրության օբյեկտը եղել է այլ տարածքների հետ որնէ կապ չունեցող, այսինքն տնտեսականորենմեկուսացած տարածականմարզը: Բնական է, որ նման պայմաններում հաշվի չեն առնվում արտադրությանտեղաբաշխման

-

արանք կուղերը:

, Արնի առ արդյունաբերության առավե մի : հն յին ա) ո Մ կատ մե

յ

ջին քայլսր , Ն

տնտեսական, սոցիալականու այլ բնույթիտարածաշրջանայինգործոններ: " Իզոդապանների»,ինչպես նան գրաֆիկականմեթոդները արդյունաբերության տեղաբաշխմանվերլուծության բնագավառումգիտնականներիպահանջները ։

,

ատարում:

Ը միայն ԱՐ կամ ԳաՐԳաՑո՞ԿԸ հանգեցնում ւոաջատար յուղերի Արդյունաբերության

է

տարբե րբեր

տարբեր

ճ

արինմանը, այլն դրանց ձնավորմանը աշխարհի տարբեր երկրներում ն տարաը

մ զուգակցումների

բավարարումէին միայն այն դեպքերում.երբ նրանք գործ ունեին ֆիքսված կետերի հետ: ընդամենըմի քանի փոփոխականների Սակայն, արդյունաբերությանզարգացմանը զուգընթաց, անհրաժեշտունոր մոդել, որը հնարավորությունտա «գլուխ թյուն առաջացավստեղծել այնպիսի ձեռնարկությանտեղադրությունըորոշող բազմաթիվ հանել» արդյունաբերական մանավանդայն դեպքերում,երբ պահանջարկնու առաջարկը փոփոխականներից, ֆիրմաներնտնօրինում են չեն գտնվում միննույն կետում ն երբ արդյունաբերական

'

`

ր ծաշրջաններում:

6.

մ

դանին

աբ ե րությա

ն տե ղաբաշչ

խ ման

Տեղաբաշխում հասկացություննինքնին ներառում է օբյեկտների տարածականհարաբերակցությունները,փոխադարձկապերն ու բաշխումը, ուստի ն հանդիսանում է աշխարհագրությանկարնորագույն կատեգորիան:Արտադրությանտեղաբաշխման ուսումնասիրությունները պարտադիր կարգով պետք է կատարել տնտեսագիտականտեսության հետ առնչված: Արդյունաբերությանտեղաբաշխմանառաջինպարզունակերկրաչափական մոդելը մշակել է Լաունհարդը (1882 թ.): Այդ մոդելը ներկայացված էր կանոնավոր եռանկյանտեսքով, որի երկու գագաթներըենթադրումէին հումքի աղբյուրները, իսկ երրորդ գագաթը` սպառման կետը: Արդյունաբերականձեռնարկությանօպտիմալ տեղադիրքը, ըստ Լաունհարդի, եռանկյան ներսում, դրա երեք գագաթներիցհավասարաչափհեռավորությանգտնվող կետն էր: Լաունհարդը, զգալով այդ մոդելի չափազանց պարզունակությունը, երեք տարի անց (1885 թ.), առաջարկեցհամեմատաբար բարդ լուծում` այսպես կոչված «բնեռի սկզբունքով» կազմված կանոնավոր վեցանկյուն, որն ավելի մոտ է արդյունաբերության տեղաբաշխման իրականում գոյություն ունեցող անկանոնբազմանկյուններին' Երկրաչափականնշված անկատար մոդելները 2Օ« դ. սկզբին լայն տարածում ստացան, սակայն դրանք միաժամանակսկսեցին քննադատվել ու աստիճանաբար իրենց տեղը զիջեցին «իզոդապաններին»`արտադրականհավասար ծախսեր արտահայտողգծերին: ԳերմանացիտնտեսագետԱ. Վեբերի « Արդյունաբերությանտեղաբաշխման տեսությունը» (1909 թ.) դասական աշխատանքի շնորհիվգիտական շրջանառության մեջ մտավ«տեղաբաշխմանգործոններ»(«շտանդորտայինգործոններ») հասկացությունը: Ընդ որում Ա. Վեբերի «շտանդորտը»բնութագրում է արտադրության

ենթադրվող օպտիմալ տեղաբաշխումը:Նա առանձնացրել է երեք հիմնական «շտանդորտային գործոններ»` հումք ն էներգառեսուրսներ, ծախքե խքերի վրա դրանց ազդեցու տրանսպորտն բանվորականուժ: Արտադրության րտադրութ) ոչ

թե իրական,

ի

արձագանքեց Հիչկոկը ՞

"

ծարանների

վա ոնն ե ազեցման

"

ր

ւ

որտային Ր

ո

ր

ն հ հանրահաշվականհետնյալ բանանը:

ՄՏ

որտեղ 15 1, 2,3,... տ յ 1.2.3....ո ծախսերնեն միագումարային 7-ը արտադրական | 8յձեռնարկությունից ) շուկան միավոր(տ) արտադրանքի ծախսերնեն փոխադրմանտրանսպորտային ծավալն է: ոյ - ն անհրաժեշտ փոխադրումների

Ն

`

'

ձեռնարկություն Գծային ծրագրավորմանայս մեթոդը արդյունաբերական է համապատասխաձնով ների տեղաբաշխմանխնդիրներիլուծմանը լավագույն նում այն դեպքերում, երբ օպտիմալ (մաքսիմալ կամ մինիմալ) լուծումը կարելի է հավասարմանձնով: Սակայն ուսումնահանրահաշվականգծային արտահայտել թվի ավելացմանըզուգընթաց տեղաբաշխականտարբեսիրվող փոփոխականների .

`

րակների թիվը նս ավելանում է, ն խնդիրը դառնում է հսկայածավալ:Այսպես,օրի5 ձեռնարկությունները5 կետերում տեղաբաշխմանհնանակ, արդյունաբերական րավոր տարբերակներիթիվը հասնում է 120-ի: Այս պատճառովէլ, անհրաժեշտա-

այլ

-

առա (1941)՝ ինն ականներից լ Ն որ ԱՐ ված ի տա ավռտիներում ուա ական առաջարկելով Պմոշ ո ՆԱ անքի աշխման ախսե ժամանակ ր րր մին ԻՔ»

'

բրոն

Լոշոնոծտ.

Ի. Լ.

1941. Դիջ Թլտտեսնռո

մօառով օէ հմուհօոցեջ

ճոմ

օք

ո

Եմսօէ

թիջ:մ65.20, 224-230

հատ

ՀՌԱՐՀՇՃ ՏՀԿԵՒՑԼ

էո

ԽԱաՈՇՈՉՍՏ

ն

սկսեցին մշակել տեղաբաշխմանխնդիրներիալգորիթմներ, որոնք ավելի կատարյալ են արդեն նշված երկրաչափականսխեմաներից,իզոգծերիցն ֆիզիկական անալոգներից: Դրանք կարող են լուծվել միայն համակարգիչների օգնությամբ: Սակայն արդյունաբերությանտեղաբաշխման մոդելավորմանբնագավառումմի շարք պատճառներով մոտեցումը հանդեպ տեղաբաշխման խնդիրների լուծմանը աստիճանաբարդառնում է սակավդետերմինիստական: Օրինակ, գիտատեխնիկական առաջադիմությանշնորհիվ, ինչպես նան վառելիքահումքայինհին բազաների սպառման հետնանքով մետաղաձուլությանտեղաբաշխումն այսօր դարձել է նախկինի համեմատությամբ բազաներից«հարաբերականորեն անկախ»:

բար,

Արդյունաբերականարտադրությանտեղաբաշխման վերլուծության ժամանակ հաշվի է առնվում նան այն հանգամանքը,որ արդյունաբերական օբյեկտների տեղաբաշխմանսեկտորներըհամընկնում են բնակչության ու քաղաքների առավելագույն կենտրոնացման սեկտորներին, ուստի այդ պայմաններում արդյունաբերական ձեռնարկություններիմիջե նս ընթանում է ագլոմերացման գործընթաց, ինչպես որ քաղաքներիմիջն: Գրինհատընկատել է, որ երբ ֆիրմաներնիրենց ձեռնարկությունների համար որոնում են «մինիմաքսային»(նվազագույնծախսեր առավելագույնշահույթ) դիրք, խնդրի փոփոխականների թիվն աճում է ե շուկայական գոտու կասկածելի մարզը ընդլայնվումէ, քանի որ «անորոշությունը կապիտալիստականհամակարգի անբաժանելիմասն է»": -

Լյոշը նույնիսկ պնդում էր, որ «նվազագույնծախսեր ապահովող տեղն այնպիսի անհեթեթությունէ. ինչպես ձեռնարկությանհիմնադրման համար ամենահարմար համարվողայն տեղը, որն ապահովում է առավելագույնիրացում»՛:

«Մինիմաքսայինտեղադիրքի» որոնման դժվարությունըապացուցվեց Ֆլորիդայում Դանի կատարածհետազոտություններով": Նրա որոշած «մինիմաքսային»

կետերը սակավ օպտիմալ կամ հազիվ բավարար էին առաջադրված պահանջի տեսանկյունից:Այս եզրահանգմանը եկան նան շատ այլ գիտնականներ: Ուստի արդյունաբերությանտեղաբաշխմանմոդելները կարող են ավելի իրատեսականլինել, եթե դրանք լրացվեն ստոխաստիկ(պատահական, հավանական) այնպիսի մոդելներով,որոնք հենվում են խաղերիտեսության,«Մոնթե Կառլոյի». «Մարկովիշղթաների», «պատահական թափառումների»վերլուծությանվրա:

/

Շոշշոհսք Եշծոօոօծ ԽՃԼ, 1957. Օոոօչ. Ըռթակտտռոմ Օշո ՏՇՌօօ| օէ ԵՀԾՈՇւղծ16 Հոմ ՏՕՀլո| ՏԼսմ165`", 25. 61-68 "

Ճ. ԷՏոՐրքմՅՓԱԿՇՇԽՕ6

Ճո

քոՅՀՎՇԼԱՇԻՔԸ 20398Շ1ո4

(ոօք.

ո

քսոո

Բ.

Տ., 1956. հշ

ծնօրօհւո

ՍՏ Լո 1950,

ԽԼուեօԼ ԵՕԼ-ոմո|

Ըծուօքւ ռոմ

''Ջ6ջյօոո|ՏՀԼՇոՀՇ Ճ5505140օո.

Ղիօօրի,"իճ Ը

ՅԻՆ),

հ1մոՀհԵՏէՇԲ

117, Խ.,

Խաոսշառոջ ՃՀԱՊԵ/:հօ Վօոում ՔՐՕՇշօգլոքտ՝'. 2. 183-194 ԵՅքօոտ

ծ

Արդյունաբերության գործոնները

6.3

տեղաբաշխման

Տնտեսական աշխարհագրությանառավել կարնոր խնդիրներ են արդյունաբերության տեղաբաշխմանօրինաչափություններիբացահայտումը ն տարածքային ձների վերլուծությունը: կազմակերպման Արդյունաբերականարտադրության տեղաբաշխումը ն նրա տարբեր զուգորդությունների ձնավորումը տեղի է ունենում արտադրության տեղաբաշխման գործոններիազդեցությամբ: ժամանակակից արդյունաբերության տեղաբաշխմանգործոններըբազմաթիվ են, ուստի դրանցազդեցությանվերլուօության ժամանակ կարելի է խմբավորել ըստ իրենց կարնորության:Քանի որ տեղաբաշխմանբոլոր գործոններըգործում են միաժամանակ ն ամբողջականձնով, ապա մեկ առանձին գործոնի դերի նվազումը հանգեցնում է մյուս գործոններիդերի հարաբերականմեծացմանը: Սկզբունքային նշանակություն ունի տեղաբաշխման գործոնների բաժանումը` բնական ն հասարակական խմբերի:Բնական պայմաններին ռեսուրսնեն այլն) րխ (հանքային հումքի, ջրային ռեսուրսների,կլիմայական պայմանների ն ազդեցությունըարտադրությանտեղաբաշխման զարգացմանվրա հաճախ ոչ թե ուղղակի է, այլ միջնորդավորվածէ հասարակականհարա-բերություններով: Արդյունաբերության վրա բնական գործոնների ազդեցության աստիճանը կախված է արտադրողականուժերի զարգացման մակարդակից: ՁԶարգացմանըզուգընթաց տեղաբաշխման բնական գործոնների ազդեցությունը թուլանում ե, սակայն առաջընթացիհաջողությունամբողջությամբ չի վերանում: Գիտատեխնիկական ները հնարավորությունեն ստեղծում հաղթահարելուոչ բարենպաստբնական գործոնները, սակայն պահանջում են լրացուցիչ ծախսեր, որոնք կարող են էականորեն

-

ազդել ձեռնարկությանմրցունակությանն շահութաբերության վրա ն այն դարձնել նույնիսկ տնտեսապեսոչ հեռանկարային: Առանձին ճյուղերի Ա արտադրությունների տեղաբաշխմանվրա բնական գործոններնազդում են տարբեր կերպ: Արդյունահանողճյուղերի տեղաբաշխման գործում որոշիչ է բնականգործոնների ազդեցությունը: Հումքի մշակման աստիճանի մեծացմանըզուգընթաց բնական գործոններիդերը փոքրանում է, դրան համապատասխանաճում է հասարակականգործոններիհարաբերականկշիռն ու դերը: Միաժամանակավելանում են այսպես կոչված «ազատ տեղաբաշխման»ճյուղերն ու արտադրությունները,որոնց տեղաբաշխումը զգալի չափով պայմանավորվածէ սուբյեկտիվ դրդապատճառներով:Գիտատար բարդ արտադրությունների ստեղծումը, որոնք բարձր պահանջներ են ներկայացնում արտաքին պայմաններին, կարողէ մեծացնել բնականն էկոլոգիականգործոններիդերը: Արդյունաբերությանտեղաբաշխմանվրա ազդող Քասարակական գործոն-

Ը

ներն են` աշխատանքային ռեսուրսները, տրանսպորտը, Կա արտադրականենթակառուցվածքը, սպառման շուկան, կերպմանձները (համակենտրոնացում,կոմբինացում, մասնագիտացում,կոոպերա

ԱԻ

ր

տեղաԱրդյունաբերության տեխնիկանն տեխնոլոգիան): ցում.արտադրության մեծանում է էժան աշխատուժի,

գիտատեխ-

բաշխմանվրա ներկայումսէականորեն ռեսուրսների դերն ու ազդեցությունը: ն նիկականմշակումների տեղեկատվական աշխարհագրություէ արդյունաբերության Դա զգալի տեղաշարժեր առաջացնում նում:

րայինքիմիա ե այլն), ավելի դակ ն

պոլիմե(ռադիոէլեկտրոնիկա, բ արձր կրթական մակարտեղաբաշխվում

ժամանակակիցճյուղերը Արդյունաբերության ու

ավելի են

երկրներում: ունեցող զարգացած էժան աշխատուժ տնտեսությանզարգացմանն տեղաեն խաղում Ներկայումսկարնորդեր

միջպետագործընթացները, ինտեգրացման կարգավորումը, բաշխմանպետական գործունեուկորպորացիաների ն հատկապեսանդրազգային կան միավորումների տալիս էին դեռես80-ականթվականներին կորպորացիաները Անդրազգային թյունը: արտադրանքի տնտեսություն ունեցող երկրներիարդյունաբերական շուկայական նորան տեխնոլոգիական դեր են խաղում տեխնիկական 2/3-ը: Նրանք հիմնական մշակումների տարածմանգործում, քանի որ գիտատեխնիկական մուծությունների Նորամուծությունները. է նրանցպատվերով: պայմանավորված ավելի քան 9/10-ը

գիտան հանդիսանալով կազմակերպումը արտադրության կատարելագործելով տեղաեն դառնում արտադրության

կարնորտարրերը, առաջընթացի տեխնիկական

կարնորգործոն: բաշխման ու տարբերուղղությունների մշակումնեառաջընթացի Գիտատեխնիկական են ԱՄՆ-ը. Ճապոնիառաջատար երեք երկրներն ե րի ծավալովաշխարհիընդգծված Մեծ Բրիտանիան ան. են Ֆրանսի Դրանց զգալիորեն զիջում ան ն Գերմանիան: են հաճախ մտնում դիմակայելուհամար նրանք Իտալիան:Աճող մրցակցությանը մեջ:

ն միջֆիրմային կոոպերացման միջպետական

առաջընԳիտատեխնիկական նան

են զբաղեցնում առաջատար դիրքեր թացի առանձին նեղ ուղղություններում Կորեայի Շվեյցարիա, Նիդերլանդներ, բայց ոչ մեծ երկրները(Շվեդիա, զարգացած, նան առանձին զարգացող նոր Ավստրիան այլն), ինչպես Հանրապետություն, նախկինսոառաջընթացում Գիտատեխնիկական երկրներ,օրինակ,Հնդկաստանը: մեծ եղել, որի հետնանքովզգաերկրներիբաժինը Ն ներդրումը չի ցիալիստական համաշխարհային մուտքը բարձրմոնոպոլիզացված լիորեն դժվարացելէ նրանց պատն արգելքների է նան մաքսային ոչ մաքսային շուկա: Այդ մուտքը բարդացել

գործոնները ճառու Գիտատեխնիկական

միայնպայմանավորումարդյունաայլն զգալի ազդեցուաշխարհագրությունը, բերությանժամանակակից ճյուղերի ն կառուցվածքի ճյուղերի հին ն ավանդական արդյունաբերության են թողնում թյուն ոչ

բնույթիվրա: տեղաբաշխման

են

է իրականացվում

կազմակերպումն տարաժքային Արդյունաբերության կետերն արդյունաբերական ձենը Ամենապարզագույն ձներով:

տարբեր

են, երբ

ձեռնարկություն:Եթե

մեկականարդյունաբերական գործում բնակավայրերում մի քանի գործումեն արդյունաբերական (բնակավայրում) այս կամայն քաղաքում են արդեն

սովորաբար, ապա, ձեռնարկություններ. կենտրոն: յունաբերական

այդ

անվանում քաղաքներին

տ ն րդյունաբերական տարբեր կետերի ն կենտրոններիմիջն հաստատվումեն դրական կապեր:Փոքր կետերն ու կենտրոնները տնտեսական-արտա որոշակի օրի-

Խո կենտրոնների Ձեավորվում ԱԱ գույցներ:ավելի Սովորաբարիրարից արոյունաբե հեռավորության վրա վածռնա տեղաբա տրանսպորտային, կան րաճատակա առնչություններ սերտորեն կապված լներգետ այրն որ աշխատանքային ոլոգիական կապերով:Արդյունաբերական ԳԱԱՆ նաչափությամ

են

հզոր

մանում

շուրջը: ոչ մեծ

են

ն

րման

են

ն այլ

Ն

ի հանգույցնե

են

լինում տեխ-

ծախսերը ոն Ն: կերպով օգտագործվում տեղականբնական աշ: ինարատստեղծվում միասնական արտադրական ենթակաԽատանքա եա

համալիրա

ռուցվածք:

շնորհիմ կրճատվում են տրանսպորտային

լրսները,

են

ն

է

անցից Միմ տեղաբաշխված արդյունաբերական խը ՆԱ Հու րի մեկ ընդարձակտարածքում անվանում կենտրոնների կուտակումը Է: րեք Արդյունաբերական ենք ւրդյունա հանգույցներն շրջանները Ի Մ Բո քայի ազմավերաման ավելի հասուն, արդյունաբերու առաջադ կան Բան առանձին կենտրոններն կետերը:Դրանք հատկապես իԱր տարածում սապես զարգացած երկրներում, մեգալոպոլիսներում տ քաղաքային որ ՈւՆ: համեմ ա

հեռու

ու

ձն են

ու

ունեն

ձեծ

տ

րաԳԼ"Ատեղաբաշխումը

ն

ա

ս ՐՊ

ե բերության

որոշող գործոններիբազմաթիվության պայմաններումանհեթեթություն պետք է համարել մեկ, առանձինգործոնի ազդեցությամբորնէ ձեռնարկության,արտադրության.ար դյունաբերականճյուղի կամ, նույնիսկ, ամբողջ արդյունաբերության տեղաբաշխ ման հիմնավորումնո ւ բացատրությունը: ս րդյունաբերականձեռնարկության տեղաբաշխումը պետք է բացատրե գործոնների միագումարայինազդեցու-թյամբ,միաժամանակ ս որ ազդեցությանառումով այդ գործոնները համարժեքչեն: որոշ ճյուղերի ու արտադրությունների տեղաբաշխման վրա աստիճաններիէքսպերտայինգնահատում կատարե ի ւ րականձեռնարկության կոնկրետտեղադիրքըընտըն րելու համար նման ընդհանուր, հիմնադրույթային մակարդակի գործոններիիմանալը լ եռն է, քանի որ, ինչպեսերեում է աղյուսակից,նույնիսկ ճիննույն ո ւ

Ն

Ց բազմաբնույթության

ուարե

ԱԱ ին Աոա ապա: Կր ազդեցության առանձին

միայն

ան.

Ախ րի արԸ գործնականում անուր

խի

Ակ բաոր բ իԴ պայմանավորված ուոն րո տեղաբաշխված ոծոնները

աար ր րսի

արտադրությանտեղաբաշխումն է երկուտարբեր իրականացվում Նման կարգով,մսի հին օգտագործվողհումքիտեսակով: են սպառման, իսկ նոր կոմբինատները հումքային

անասնապահության շրջաններում:Ուստի անհրաժեշտէ լինում կարգովհաշվի առնել նան տարաբնույթու բազմաթիվփոխկապակցված ինչպեսնան կատարել բնույթիհաշվարկներ տարբեր տեղի ընտրության վրա ազդող գործունեության սխեմատիկմոդելն, ըստ Յան Համիլթոնի, ունի մսատու

ունի:

գործո

մ

ձեռնարկության յործոննեււ, փոխգործուն

տաքը: հետնյալ

ուգնահատումն

Աղյուսակ 6.7

գծապատկեր6.1 ձեռնարկությանտեղադիրքի ընտրության վրա գործոնների մոդել (ըստ Յան Համիլթոնի)

Արդյունաբերական

Արդյունաբերությանորոշ ճյուղերի տեղաբաշխման վրա հումքային, ս աշխատանքային ռեսուրսների ս պատրաստի վառելիքաէներգետիկական աստիճանը (ըստ Ա. արտադրանքի սպառման շրջանների Խրուշչնի)

փոխգործողության հիմնական

ազդող

ազդեցության

Գժապատկեր8.1

'

Յ

Արդյունաբերությանճյուղեր

ոտ «

ՅԺՑ

Ի

քիմիական թելերի

ՀԷ

ՀԺ

սինթետիկ կաուչուկի

՛

"

«ՃՆ

Բ

ՅՅ

ԷՀ

|3338 |Յ»։`Տ Է

(ըստ Յան

:5 8 3 ՀԵՅ ՅԻ»

լ

Յ

Մեռենաշինություն Ք)

թվում արտադրություններ

Ւ

ՀԺ

՛

՝

-

-

-

-

աե

-

-

-

-

-

Դ-Ի

ա

|

ԴՒՒ

ծանր մեքենաշինություն

ավտոմեքենաշինություն հաստոցաշինություն

սարքաշինություն

գյուղատնտեսականմեքենաշինություն :

Սննդարդյունաբերություն այդ թվում

մսի

-

|

լ

Ի

-

Դ

-

-

Դ--

լ

-

՛

-

-

ԻՒ

շաքարի

ԷՀ

-

-

-

-

-

-

-

Պայմանական0շումներ ՀՅ. ուժեղ ազդեցոություն վճռականազդեցությունէէ Հ թույլ ազդեցություն, ազդեցության բացակայություն

ն

լ

ահառչարկ

մասշտաբները

Բնակչությունբվա՞ քանակը, բաշխումը, զբաղվածությունը

շահույթ

|

-

|

լ

լ

|

բ Բանանն բակա աղբյուրներ | Վանգույցներ գործիքներ որակավորումը Հումքի

Ի

էնե

Իո

Մասեր,

ս

ժ

Ի

ե

ՒՒ

Կենդանական,Պինդ վառելիք բուսական. Հեղուկ վառելիք

ԷՀ

՛

հացաթխման

ն

ԴԻ

արտադրություններ

«-

ի ե

համակենտրոնացման

:

ԴԷ

բու կամ

Արտադրանք

Ս աՆ Արտադրության

Դ

ԻՒ

ոլիալական ծար Պլանային ծախսեր

| Արտադրոջյան Արտադրության ՀՀ-

Լ '

ՒԻ-Է

Լւ------

Կորպորացիայի շահերը

Անձնական նկատառումներ

ՀՀ

-

ՀՀՀ

Ը-----Է----լ

ՀՀ

|

|Կորպորացիա | |Պետություն |

|

ԳԻ

-

այդ

|

Առանձին

ձեռնարկատեր

ԷՀ

Համիլթոնի)'

ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԵՐ

Շահույթ ստանալու նպատակ

ազոտայինպարարտանյութերի ծծմբաթթվի(բնականհումքից) ծծմբաթթվի (արտազատվողգազերից) :

ՏՅ .

Ը

Ց

երություն Քիմիական արդյունաբերությու այդ թվում արտադրություններ

Ք

Է

«38| ՀՅ | ԷՋ Զ 56:

Արդյունաբերական ձեռնարկության տեղիորոշմանվրա ազդող գործոններիփոխգործողության հիմնականմոդել

թ

հառքաին

-

ՀՀ

|

գազաինվառելիք

ԱԱ

յ,

ոոտաան այ ծախսեր

Արդյունաբե-

Տեսա

ճյուղեր

|

Տրանսպորտ բաշխմանծախսեր

Տրանսպորտ բերման ծախսեր

:

-

Տեղադիրքի ընտրության

տարբերակները

Ըկտրած տեղադիրքը

աքտաճտՃ. .

ԼոօբքոՓույ

ոքօխելաոծիիօՇոԼ ՇՇՇԷ,

Ք.

Խ1., 1976,

Շ.

126-127

Րա

Լ60-քոֆու,

ՆՐԳԼ

ԽԼ, 1971,

ԻՎՇրճոմ Շ.

ՇԻԹ քմճ3ՅոԼՑԹ

ԷոքՇեջուոճԻԻ0ՇՆՔ.

8:

խԽԼՇԴՇՆ

Համիլթոնի մոդելը տրամաբանորենկառուցված է այն հիմնադրույթի վրա, ցւսնկացած արդյունաբերական ձեռնարկությանստեղծման ու տեղաբաշխման գործում վճռական դեր են կատարում երեք տիպի ձեռնարկատերեր: Տեղաբաշխման պրակտիկայումայդ երեք ձեռնարկատերերի մոտեցումներըտարբեր են, ն ընդ որում դրանց նշանակությունը տարածքում ժամանակումփոփոխվումէ: Մասնավոր առանձին ձեռնարկատիրոջ ազդեցությունը արդյունաբերական ձեռնարկության տեղադիրքիընտրությանվրա մեծ է եղել արդյունաբերականհեղաշրջման ու ինդուստրացմանվաղ ժամանակաշրջանում,երբ չկար սուր մրցակցություն, ն բացի այդ, մեծ չէին պահանջվող կապիտալ ներդրումների ծավալները: «2 դ. սկսեցին ավելի մեծ դեր խաղալ բաժնետիրականընկերություններն ու կորպորացիաները: Ներկայումս խառը (բազմակացութային) տնտեսությաներկրներում մեծացել է պետության կարգավորող դերը արդյունաբերության տեղաբաշխման որ

բնագավառում:

Առանձին մասնավոր սեւմփականատիրոծ ձեռնարկության տեղաբաշխման վայրի ընտրության հարցում մեծ դեր են կատարումանհատ ձեռնարկատիրոջգաղափարները, տնտեսական ու սոցիալ-հոգեբանականնախասիրությունները:Տարձեռնարկու(իդեալները)արտադրական բեր ձեռնարկատերերիպատկերացումները ն «նվազագույն» շահույթների չափերի մասին հաճախ թյան «առավելագույն» են խիստ ւոարբերվում միմյանցից: Երկու տարբեր գործարար երբեք միննույն գնահատական չեն տալիս միննույն արտադրական կամ առնտրական օբյեկտի տեղաբաշխմանառանձինտարբերակներիառավելագույնշահույթին": Երբ անհատականձեռնարկությունըդառնում է կորպորացիա,ապա անձնաեն երկրորդ պլան ենթարկվելով բաժնետերերի ընդկան նկատառումները ՛մղվում ու սուր մրցակցության պայմաններումձեռնարկությանարտադրոհանուր շահերին ղակւսնությանբարձրացմանձգտմանը: Խառը տնտեսության պայմաններում մասնավոր սեկտորի արդյունաբերատեղաբաշխման վերաբերյալ -կայացրած որոշումների կան ձեռնարկությունների քաղաքականությանազդեցությունն վրա պետությանվարած սոցիալ-տնտեսական

ա) գերակայությունտալ երկրի սեփական հումքով աշխատող արդյունաբե-

մեծամասշտաբ րակլան ձեռնարկություններին.հումքի ն կիսապատրաստուկների ներկրումը կրճատելու նպատակով, միջոցներիարտադրությունը,դրանց ներկրուբ) ընդլայնել արտադրության նպատակով, մից երկրի կախումը թուլացնելու ռազմավարականնշանակությաննորակառույցները գ) ապակենտրոնացնել երկրի հնարավորինչափ բազմաթիվ,հատկապեսհեռավոր շրջաններում, տեղաբաշխումըկազմակերպել ձեռնարկությունների դ) արդյունաբերական թույլ զարգացած շրջաննեհամեմատաբար նպաստի երկրի այն այնպես. որպեսզի րի զարգացմանը:

Մոդելում արտահայտվածբնակչությանթիվը, բաշխումը ն զբաղվածությունը առաջ չեն բերում, բայց տեղաբաշխման պատկերում էական փոփոխութ-յուններ ու համակենտրոնացումը: են տեխնիկան մասշտաբները, արտադրության կանխորոշում ն տեղաբաշխմանվրա ձեռնարկությանկազմակերպման Արդյունաբերական հանգույցներն ու ունեն մասերը, հումքի աղբյուրները, էական ազդեցությունը ու գործիքները, էներգիան, աշխատուժիքանակն որակավորումըն այլ գործոններ: Օրինակ կենդանականն բուսականծագման, հատկապես շուտ փչացող հումքով Լ: տարածքային, Ն ժամանակային առումներով աշխատող ձեռնարկությունները: «կապված են» դրանց աղբյուրներին,իսկ հանքային հումքով աշխատող ձեռնարորոշ ժակությունները մեծ մասամբ հումքը կարող են մշակել արդյունահանումից շրջանից որոշ հեռավորությանվրա մանակ հետո, ինչպես նան արդյունահանման

կւսռուցվածձեռնարկություններում: հետ: Տեղադրման Այս բլոկները սերտորեն կապվածեն իրացմանշուկայի վերջնական տարբերակիընտրությունըհիմնականումորոշվում է տեղաբաշխման տնտեսականծախքերի համադրմամբ, սակայն այդ փուլում բոլոր տարբերակների կամ դրա գործադիր տնօրենների անձնանս կարող են ազդել ձեռնարկատերերի հատուկ պետության նչպես նան պահանջները: Ի տեղաբաշխմանԺամանակ արի անհրաժեշտէ հաշվի առնել նան մոդելում

էոյունաբերական աուն ականում

.

աղաքականու ոնի իշ խման ԲԱԳ անձինք անձնականշահերը, սակայն երբեմն ազդեցիկ ազդեն ընդարձակման ար աի առնելով Աւ ատատար, ուտիները պահանջը արտադրության Աոա «տնտեսական» պանման զմի դրաորման հնարավորությունը), հրեց Գո ազած Կն բավարար տեսակների անհրաժեշտ տրանսպորտի մասին այնպիսիօրենսդրությունը, հաշվի ռեսուրսներիպահպանության ազտուն Հոաները» ա աբներով «ազգային շահեաղգիալական առնվում միջն եղած կապերը: Ընդսմին, հաշվի տարբեր հողօգտագործողների՝ Կր

հ

ում է նրա

ԱԱ

թյան վրա

ելո

մ

ուսող

հսկողո

ծ,

ե'

նակ,

ՀԸ

որոշ

խմբեր գործնականորեն կարողանում են հասնել

մարդկանց

մբ: Չն

կամ

ամասերի

համար

ձեռնարկության տեղա-

ձներից է: Սակայն

պետությունը,որպես

րը»

հետնյալ 1 ձգտումներով «Գ Բո" ղեկավարվելով ՈԿ Լ

Պէ Լ..

Ը0Ծ6ոք ԽԼ

Ձ, 1962. ԻղչլԹ:

մո իծ Էօշռնօո

բսակա

է առնում

որը

են

անհրաօդային ավազանիաղտոտմանու աղմուկի դեմ պայքարի կազմակերպման ու ռազմավարության նկատառումները: ժեշտությունը,ինչպես նան անվտանգության

օէ Քոոժռ

էոժստ՞/,՛Էմոհոշչօօ

արդյունաբերական

արտադրագյուղատնտեսական ձեռնարկություններ, Օրինակ օբարդյունաբերության կան ձեռնարկություններ,անտառներ. լեռնահանքային հանգստիգոտիներ ֆոնդ. յեկտներ,բնակարանյային '"

Շրաճոհսէ

պահեստ-

ցանցը,

զարգացած

կանոն, պաշտպանում է հա-

կամ

»

տարածքները, պահանջվող հետագա

բավարարող

"

ուրահատուկ

-

Արդյունաբերական ձեռնարկության տեղադիրքիընտրության

սական գործոնների(մատակարարման, ու արդյունահանության

գործում ւոնտե-

վաճառահանման)

կարնորագույնԼ, նույնիսկ, վճռորոշ նշանակությունն անվերապահորեն ընդունել, ամեննինհիմք չի տալիս հետնություն անել միայնտնտեսական գործոններիկարնորության մասինու մեխանիկորեն բացատրելտեղաբաշխման մեխանիզմը: Արդյունաբերության տեղաբաշխման սխեմաների վրա, ըստ Մամֆորդի,ազդեցություն ունեն նան «պատահականությունները, սովորույթները ն բնությունն իրեն ենթարկելու մարդու ձգտումը,որոնք իրենց պատահական մղումներըդեպի կանոնավորված գործունեության հունը ուղղորդելով, առաջացնում են..... ոչ այլ ինչ, քան քաոսի թագավորություն»': Մամֆորդիայս հետնությունը հիմնված է Ռու...

սաստանում

204 դ.

20-ական թվականներին շուկայական տնտեսությունից սոցիալիստական տնտեսությանանցման հետեանքով առաջացած տնտեսական անկման վերլուծության վրա: Ռուսաստանում ն ԽՍՀՄ-իմյուս հանրապետություններում նույնատիպտնտեսական անկում ն քաոս է առաջացել նան 22դ. 90-ական թվականներին հակառակ`սոցիալիստականից շուկայական տնտեսությանանցման հե-

տնանքով:

Տնտեսագիտական, տնտեսաաշխարհագրական գիտելիքներիսահմանակրկնօրինա-

փակությանն սրված անհատականության պայմաններում մեկըմյուսին

կելու ու կրկնելու սուլորությունը հանգեցնումէ միննույն վայրում ապրող մարդկանց միատեսակմասնագիտացման, իսկ արագ զարգացող տնտեսությանպայմաններում մասնագիտացված ու դրանց բնակավայրերի ագլոմերացիաների ձնավորման: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխման խնդիրներիհանդեպ մարդումոտեցումը ձնավորվում Էնան միշարք այլգործոնների«ճնշմաններքո»: Դրանցիցեն փորձառությունը, նախապաշարմունքները, ավանդույթները, կրոնը, սովորույթները, օրենքներնու սոցիալ-տնտեսական համակարգերը: Ազգայնան այլ քաղաքական մոլությունը,իմպերիալիզմը համակարգերը կազմումեն այն իրական միջուկը,որի վրա հենվում են ւոնտեսության բոլոր ճյուղերի զարգացումն ու տեղաբաշխումը: Քաղաքական է պայմանավորվում համակարգով գործունեության այս կամ այն ձեի խրախուսումը, աջակցությունը, կամ արգելումը: սահմանափակումը Օրինակ ի տարբերությունչեզեք երկրների(Ավստրիա,ՇվեյցարիաՆ այլն) որոշ երկրների վարչակարգեր(օրինակ Կորեայի Ժողուլրդադեմոկրատական Հանրամեծ ջանքերեն ներդնում պետություն, Պակիստան) ռազմաարդյունաբերական համալիրի ճյուղերի,այդ թվում միջուկային զենքի արտադրությանզարգացմանուղղությամբ: Տեղական իշխանությունների Ն բնակչության վերաբերմունքը կարող է նպաստել ընդհանրապես տնտեսությանն, մասնավորապես, արդյունաբերության առանձին ճյուղերի ներգրավմանը, վանմանըե ընտրությանը՝ ինչպես շրջանային, այնպեսէլ տեղականմակարդակով:

Խլաոուօց 1..,

1944. ՛ՐԸշհո/ՇՏ ձոմ ՇԽԼԱ2Ձնօո. 1,օոժօո.

Քք. 194-195

Տեղաբաշխման բնութագրական գծերից «շեղված» արդյունաբերական ճյուղեր կամ կետեր կարող են առաջանալ բնակչության էթնիկական խմբերի տարաբնակեցման առանձնահատկություններինհամապատասխան: Օրինակ ԱՄՆում սննդամթերքիորոշ տեսակների(մածուն, լավաշ) արտադրությունը համըկնում է արեալին: հայ բնակչության տարաբնակեցման Արդյունաբերության որոշ ճյուղերի ու արտադրությունների(օրինակ` խոզի մսից պատրաստված մսամթերքների, գինու, օղու) տեղաբաշխումը երբեմն որոշվում է նան երկրի գլխավոր կրոնի վերաբերմունքով: Այսպես, ֆրանսիական գաղութատիրության ժամանակաշրջանում գինեգործական արդյունաբերության արտադրանքի ծավալով Ալժիրն աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն էր: Սակայն անկախացումիցհետո, երկրում մահմեդականարմատականներիդիրքերի ուժեղացման հետնանքով, գինու արտադրությանծավալը անընդմեջ նվազում է (1970-ական թվականներին4 մլն հեկտոլիտր, իսկ այժմ գրեթե չի արտադրվում): Որնէ վայրում արդյունաբերականգործունեությանծավալումը սկզբնական փուլում ուներ որոշ առավելություններ: Հիմնական մասնագիտացման ճյուղին զուգահեռ սաղմնավորվում ու զարգանում էին օժանդակ ճյուղեր, բնակչությանը սպասարկող ձեռնարկություններ,ինչպես նան քաղաքային ենթակառուցվածք:Այլ կերպ ասած, տեղի է ունենում «մուլտիպլիկացիայիերնույթ», որը արդյունաբերության հետագա զարգացմանըմեծ թափ է հաղորդում: Արդյունաբերության տեղաբաշխման«շեղում» երբեմն առաջանում է այն դեպքում, երբ երկրի կառավարությանխնամակալականնպատակ հետապնդող քաղաքականությանարդյունքում, դժվարանումէ մրցակիցներիմուտքը այդ երկրի շուկա, ն դրա տարածքում կարող են մնալ արդյունաբերությանհամար նույնիսկ ավելի նպաստալլոր,բայց չյուրացւվածտարածքներ՝«կղզիներ»: Տրանսպորտային ծախսերի տեսակետից մրցակիցների համեմատությամբ պակաս նպաստավոր պայմաններում տեղաբաշխված արդյունաբերական ձեռնարկություններիհամար արտադրանքի վաճառահանմանմեծացման լրացուցիչ առավելություն կարող է ապահովելգուլազդը: Այսպիսով, տեղաբաշխման սխեմաները թեկուզ պայմանավորված են տրանսպորտայինծախսերով, բայց միշտ չէ որ դրանց միջն կարելի է բացահայտել ուղղակք կախում: Հատուկ սակագներիսահմանման ու գների կարգավորման քաղաքականությունն իրականում համախ առաջացնում է արդյունաբերության տեղաբաշխման ընդհանուր սխեմայր աղավաղում (««շեղում»»): Հետեաբար, քանակական պարամետրերիմիջոցուլ արդյունաբերության տեղաբաշխմանմոդելների բնութագիրը թեկուզ հրապուրիչէ տնտեսագիտական մեկնաբանության նրբագեղությամբ ու պարզությամբ, բայց թերի է քանակական գնահատմանչենթարկվողգործոնների անտեսման առումուլ:

Արդյունաբերության փոփոխությունները

6.4

կառուցվածքի

ճյուղային

966Լ

Արդյունաբերությանմեջ առավել դինամիկորենաճում են մշակող ճյուղերը, քանի որ վերջին հաշվով հիմնականում դրանք են բավարարումաշխարհի աճող բնակչությաննյութականբարիքներիպահանջարկը: Արդյունաբերությանն ընդհանրապեսՀՆԱ մեջ մշակող ճյուղերի բաժնի ճյուղերի արդյունահանող մեծությունը ն հատկապես այդ բաժնի հարաբերությունը բաժնին երկրի տնտեսական զարգացմանմակարդակըբնութագրող կարնոր ցուցան նիշներից է: Այս հարաբերությունը,որպես կանոն, մեծ է զարգացածերկրներում ոչ հարուստ զարգացածերկրներում:Արհատկապես մեծ է հանքային ռեսուրսներով ՀՆԱ-ում բաժինը արմշակող արդյունաբերության երկրների դյունաբերականացված 10:1. իսկ է հաշվով դյունահանող արդյունաբերությանբաժնին գերազանցում միջին 60:1 ն 50:1 հարաբերուՖրանսիայում ու Գերմանիայում համապատասխանաբար

համեմատաբարցածր է արդյունաբերականացթյամբ: Այս հարաբերությունըմիջինից ված այն երկրներում,որոնք տնօրինումեն հանքային բացառիկ մեծ հարստությունկազներ: Այսպես, օրինակ, Ավստրալիայումն Կանադայումայդ հարաբերությունը

երկրնեընդամենը4:14: Նվազ զարգացած,հատկապեսնավքարդյունահանող հավասար է: այն 1:1-ի: Օրինակ՝ Իրանում րում այդ հարաբերություննէլ ավելիցածր արտադրանքը Ինչպես հայտնի է, մշակող արդյունաբերությանպատրաստի համար օգտագործվողհումքիարժեմի քանի անգամ թանկ է նրա պատրաստման արդյունավետություննանհամեմատ քից. այսինքն մշակող արդյունաբերության ձեռք բերած զարգացող երկրները էլ անկախություն բարձր է: Այս նկատառումով են ճյուղերը: արդյունաբերական մշակող ձգտում զարգացնելսեփական մում

է

գծապատկեր6.2 արտադրանքի Աշխարհի մշակող արդյունաբերության բաշխումը զարգացած ն նոր զարգացող երկրներիմիջն, 1980.ն 4998թթ. («6)'

Նոր զարգացող

երկրներ

3980թ.

1998թ.

23.3

Նոր զարգացող երկրներ

76.7

85.6

Զարգացած

երկրներ '

ՏԵետեօտ, 2000, Կ'/6ոոճ, 2000. ՏՕՍՐՇՔ: |ոէթՈՑԱԾՈՅ) ՝/68ՒԵօՕԱ օէ |/ոժստլոծ|

ած

երկրներ Զ

866Լ

466Լ

966Լ

966Լ 966Լ

-066Լ

066Լ -096Լ

966Լ

Հ66Լ

966Լ 966Լ -066Լ 066Լ -096Լ

Մշակող արդյունաբերությանզարգացման բնագավառում նոր զարգացող երկրներըզգալի հաջողության են հասել 22 դ. վերջին երկու տասնամյակում (տես Աղյուսակ 6.2): Մշակող արդյունաբերությանարտադրանքի աճի միջին տարեկան տեմպերը նոր զարգացող երկրներում 1980-1990 թթ. ժամանակահատվածում1.8, իսկ 1990-1998 թթ. ժամանակահատվածում4:2 անգամ բարձր էին, քան արդյուերկրներում(աղյուսակ 6.2): նաբերականացված Մշակող արդյունաբերությանարտադրանքիաճի առավել արագ տեմպերով են Չինաստանը", առանձնանում երկրորդ սերնդի ՆԱԵ-ները, որոնց տեսակարար երկրների մշակող արդյունաբերությանարտադրանքիընդհանուր կշիռը զարգացող ծավալի մեջ ունի մեծացման միտում (գծապատկեր6.3):

արտադրա

գծապատկեր64 Աշխարհի մշակող արդյունաբերության բաշխումը նոր զարգացող երկրներիտարածաշրջանային խմբերի միջն, 1980 ն 1998թթ. (0) ս Ֆրիկա

Աֆրիկա

ԱրեձտյանԱսիան. Եվրոպա

ԱրեմտյանԱսիաե՛Ց.. Եվրոպա

Աշխարհի մշակող արդյունաբերությանարտադրանքի ՝ բաշխումը նոր զարգացող երկրների խմբերի միջն, 1980 ն 1998թթ. (4)

Լատինական

4980թ. զարգացա

զարգացա

ծ

ծ

չ:

:

թ.

այլ

Նոր զարգացող այլ երկրներ

Ամերիկա

Արնելյան Ասիա

Ն Հարավային

ԱրնելյանԱսիա

երկրների շարքում առավելդինամիկ զարգանում ինոդյունաբերական -ի Կանադայի մշակողարդյունաբերությունը, որի արդյունքում

, պոնիայի,

երկրներ

է Ճա-

ու

երկրներիբաժինը1980-1998

Նոր զարգացող

Ամերիկա

Լատինական

ՀարավայինԼ.

Ամենանվազ

Ամենանվազ

8.

"

1998թ

Գծապատկեր պատկեր 6.3

թթ.

նույնիսկորոշ չափովմեծացելէ (աղյուսակ 6.3):

այդ

42.8

43.2

53.9

Չինաստան

ԱԵ-Շեր

աաա

:

6.5

Չինաստան

13.9

ՆԱԵ-ներ

Երկրորդ սերնդի ՆԱԵ-ներ

Քանի որ Չինաստանը ն երկրորդ սերնդի ՆԱԵ-ների մի մասը Հարավային ն Արնելյան Ասիայի երկրներ են, ապա բնականաբար աճել է այս տարածաշրջանի բաժինը նոր զարգացող երկրների մշակող արդյունաբերությանընդհանուրարտադրանքիծավալում (գծապատկեր6.4):

Վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերություն Վառելիքաէներգետիկական ռեսուրսներ արդյունահանող, մշակող

արտադրող էլեկտրաէներգիա

ն սպառողին հասցնող ձեռնարկությունների հպմալիրբ վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերությունը ն. ամարդյունաբերության

տնտեսության ճյուղերի զարգացման կարնորագույն է: Նրա դենախադրյալն կարնորէ նան աշխատանքիաշխարհագրական բաժանմանմեջ: Վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերությունը, թեկուզ ոչ բոլոր ենթաճյուղերով, բայց յուրաքանչյուր տնտեսության պարտադիրճյուղն է: Աշխարհիտարածաշրջանների կամ երկրներիէներգետիկ արդյունաբերության զարգացմանբնութագրմանհամար օգտագործվում են համակարգ կազմող ցուցանիշներ,որոնք մեթոդական առումովժամանակի են: ընթացքում փոփոխվում բողջ րը

ու Նախկինում տնտեսաաշխարհագրական տնտեսագիտական ուսումնասի թյուններում երկրներիէներգետիկական արդյունաբերության զարգացումը բնութագրում էին այդ ճյուղի արտադրանքի ընդհանուրծավալով,վառելիքիկամ էլեկտրա-

'

Չինաստանը սոցիալիստականտնտեսական համակարգիերկիր է, բայց նկատի ունենալով այդ երկրում շուկայական տնտեսության բուռն զարգացումը, ՄԱԿ-ի փաստաթղթերումայն դասվումէ նոր զարգացող երկրներիթվին

էներգիայի արտահանման (ներկրման)բաժնով, մեկ շնչին հասնողվառելիքիկամ էլեկտրաէներգիայի քանակով: Սակայննշված ցուցանիշներըհնարավորություն են տալիս ճյուղի զարգացման մասին կազմել սոսկ ընդհանուրու կողմնորոշիչ ու պատկերացում: Առավելհամակողմանի լրիվ պատկերացում կազմելուհամար է հաշվի առնել նան այնպիսի անհրաժեշտ հավելյալ ցուցանիշներ,ինչպիսիքեն.

օրինակ, աշխատանքիէներգազինվածությունը, 1 կգ նավթի համարժեք էներգիայով արտադրված ՀՆԱ-ի արժեքը (ԱՄՆ դոլարներով),ընդհանուր էներգասպառման մեջ վառելիքի ավանդական տեսակների բաժինը, առենտրական էներգասպառման ընդհանուրն մեկ շնչին հասնողչափը (քարածխիկամ նավթի համարժեքով):

Առեւտրայինէնե

(980-1997քթ. նավթային համարժեքով)

Տ

լ

տարածաշրջանները, | Ընդամենը (մլնտ)|

Աշխարհը, երկրներիխմբերը .

Ամբողջաշխարհ այդ

թվում

երկրներ

րա

րոլ) Չինաստանի) ԼատինականԱմերիկա իա (առանց ւ

Լ.

Կարիբյանավազան Ասիա Հարավային ՎարավայինԱսիա (առանց `

Հնդկաստանի) ԱրնելյանԵվրոպան ԱՊՀ

ունեցող երկրներ բարձր Զարգացման

9»

կրաբական կրնեՍան Ասիա

ր մ մակարդակ

միջին մակարդակ Զարգացման ունեցող երկրներ

64 5

| Լ:

26855

Զարգացման ցածր մակարդակ 139 ո»

ման

|

|

ՄեԿ շնչի հաշվով

(կգ)

Թը

-39»

| |

|

կգ նավթին համարէներգիայով

ժեք

ՀՆԱ-ի արտադրված արժեքը

լ.

2.6

| |

| 50031

4855...

--

աղբյուրը

0.9 '

1.1

1.0

ը

"50:

-:

-

'

Ջ

էր

տվյալներ չկան

Ցո

Վ

Ռա

:

Առավելզարգացած երկրների բնակչությանմեկ շնչի հաշվով էներգասպառ-

չափը 1.5, նույնիսկ 10 անգամ

է նոր զարգացող գերազանցում երկրների տարբերխմբերի համապատասխան ցուցանիշը(Հավելվածի1 աղյուսակը): Առաջնային էներգառեսուրսների կառուցվածքում: վառելիքի նոր`տեսակների բաժնի երկրի տնտեսական մակարդակ

մեծությունը

ընդհանրական է: ցուցանիշներից

զարգացման

բնութագրող

Նվազ զարգացած, հատկապես հանքային վառելիքի ու ջրաէներգետիկ ռեսուրսներով աղքատ երկրներում դեռեմ շատ բարձր է վառելիքիավանդականտեսակների (օրինակ վառելափայտի, գյուղատնտեսականարտադրության մնացորդների) բաժինըէներգասպառման ընդհանուրհաշվեկշռում: Օրինակ՝ Կոնգոյի Դեմոկ-

րատական Հանրապետությունում ընդհանուր էներգասպառմանմեջ վառելիքի ավանդական տեսակների բաժինը մեծ է 9092-ից, Ինդոնեզիայում,Ֆիջիում, Պարագվայում. Շրի Լանկայում կազմում է շուրջ 50965, իսկ նավթարդյունահանող երկրներում մինչն 1-274:

|

ՏՅՑաՑ|ՑՏՅ

Հտ|Յ 5

ՏՏ

Բ

Յ

թյ

Փ

Գ |ՅՅ

ՅԱ

Յ

Ա|ՏՏ| 5 Տ58),՛.|

ՁՅ

Ց

Տ Յ

|

|

Յ

`

|

Տ

։ԼՅ|ԼՅ|Ց

ՅԼ

Յ

|

Յ

Հ ո

Տ -

ո

Նավթ

40.2

|38.4

|45.6

|56.4

|62.6

|44,7

|172

|32.1

Ածուխ

28.0

:233

36.0

|449

|793

|577

Բնական գազ

22.7

26.2

117.7

|20.9

115.1

Աոա

12309

Լ

կշ

Հիդրոէնեգիա

24:

|15

Ընդամենը

100.0

100.0

|100.01100.01/100.0/100.01100.0

Գ

՝ -

առ

Ց

Հր"

0,8 '

Մ

էներգիայիՑ|/Յ.|9 |85|վ-ՀՅ

1.2

Հր

69»

4.3

մռդյուսակ6.5 էներգիայի աղբյուրների սպառման տարածքային պատկերը, (1991թ., 22)

աշ

0.6

1063 1180

40675104

երկրներ |ունեցող Հ

Աղյուսակ6.4

մ

ա

Բարձր զարգացած երկրներում այդ ցուցանիշն, ընդհանուր առմամբ, շատ ցածր է: Բացառություն են կազմում Հյուսիսային Եվրոպայի երկրները, որոնց տարածքի նոսր բնակեցված ընդարձակ շրջանների բնակչությունը, չնայած երկրի ընդհանուր մեծ ծավալին, բնակարաններին սաունաներիջեռուցէներգասպառման ման համար շարունակում է ավանդաբարՕգտագործելվառելափայտը: Օրինակ Նորվեգիայում, չնայած, որ մեկ շնչի հաշվով արտադրվում է տարեկան 26 հազար կվտ.Ժժէլեկտրաէներգիա,ն արդյունահանվում է 34 տ նավթ, ընդհանուր էներգասպառման կառուցվածքում վառելափայտիբաժինը կազմում է 1022, իսկ հարնան Շվեդիայում նույնիսկ 1692:

ԷԼ

|100.0| 100.0

100.0

աղյուսակից, աշխարհի տարածաշրջաններիմեծ մասում նավթն է: Հյուսիսային Ամերիկայում, ԱրեմտյանԵվրուայում, Ճապոնիայում, Լատինական Ամերիկայում,Աֆրիկայում, Չինաստանում, Հնդկաստանում ն Ավստրալիայում այն երկրորդն է (առաջինը ածուխն է), ՍՊՀ երկրներումնույնպես նավթըերկրորդն է բնականգազից հետո: էներգետիկական արդյունաբերությաան զարգացման իրական պատկերը ներկայացնումԷ ոչ թե արդյունահանմանու արտադրությանընդհանուր ֆիզիկական, այլ երկրում էներգիայիփաստացիսպառմանծավալն արտահայտող ցուցանիշը առնտրային էներգասպառումը: Վերջինսներառում է էներգիայիտեղական արտադրանքը,գումարած ներկրածը ու տարեվերջի դրությամբ չօգտագործված պաշարները (ռեզերվները), հանած արտահանածը:Այս ցուցանիշը կարնորվում է այն հանգամանքով,որ երկրներիմեծամասնությունըէներգիայի արտահանողներ կամ ներկրողներեն, ուստի էներգիայի արտադրություննու սպառմանծավալները Ինչպես երնում

էներգիայիգլխավոր

է

աղբյուրը

միմյանցից տարբերվումեն:

Առանձիներկրներումայդ տարբերությունը հասնում չափերի:ցրինակ՝Գաբոնում ն Կոնգոյում սեփականկարիքների համար

մեծ

է

օգտա-

յունավետ ու հզոր էներգետիկականսարքավորումներ,որոնք էներգիայի միավոր քանակի արտադրությանվրա ծախսում են նախկինիհամեմատությամբզգալիորեն պակաս վառելիք':Վառելիքիտեսակարարծախսերըմի քանի անգամ պակասելեն նան սն մետաղաձուլությունումն ավտոմոբիլայինտրանսպորտում:Նշված առաջա դիմության արդյունքում բարձրացել է առաջնային էներգետիկռեսուրսներիօգտագործման արդյունավետությունը,իսկ դա նշանակում է, որ ընդհանուր տնտեսական աճի (համախառն ներքին արդյունքի աճի) տեմպն ավելի բարձր է, քան սոսկ արդյունահանմանծավալի ֆիզիկականաճը: առաջնայինէներգառեսուրսների

էներգիայիընդամենը1/12-ը,Նորվեգիայում 1/9-ը, ԱՆՆ երկրների 1/7-ը, ՄիացյալԱրաբական 1/5-ը: Այս ամրությու ոաթումէր տարի Աճիրայություններում՝ երբ երկրներում(բացառությամբ աաա Նորվեգիայի համեմատաբար փոքր էր էներգիայի ի ներքին սպառումը: են

ադ

Օմա-

հա-

:

մեծ

10-20

առաջ,

`

ռես

լ

Կա նան

առնտրային էերգասպառման վերոգրյալին հակառակիրավիճակ,երբ

երբ ե երկիրը լրա

ցուցիչչ էներգի Լմերգիա է ներկրում: Օրինակ ԱՄՆ-ը աշխարհիամենաշատէներգիաարտադրող երնիրը, իր առետրային ։

.

էներգասպառումը 1/5-ով

ներկրման հաշվին:

ի

իրականացնում է

արդյունաբերության զարգացման,էներգիայի օգտագործբրոոտիկական ցուցանիշներից աշխատանքիժնձրգավետությունը

էնե

ման

ոխ օգտագործման կաբնութագրող զինվածու Առաջնային Գոռրծակիցը` ռուցվածքի փոփոխությունները: մեջ թյուններըի էներգիայի ոսք մարդ-ժԺամերի Այս ցուցանիշը բարձ,ռար վել երությունը երկրներում:Ներկայումս ձիջազգային Համաշխարհային էներգետիկ արդյունաբերության հարաբերուքանակական փոփոխությունն ուդեկցվում որակական՝ կառուցվածքային արդյունավետությունն արտահայտելու համար աոան) ներգասպառման Մրգ նավթին համարժեքէներգիայիշնորհիվ փոփոխությամբ: հերթին դրսնորվում վառելիքաէներգետիկհաշվեէ արտադրված ժախառն արդյունքը կշռում (էներգիայի տեսակների փոխակերպման օգտագործման դոլարներով): Այս ցուցանիշը բնականաքոհքին առավել (սպւսռման) հաշվեկշռում) նավթի տեսակարար կշիռների երկրնե իսկ հատկապես ն էներգիա ներկրող երկրներում:Օրինակ՝ մասշտաբներուլ Նավթագազայինվառելիքների կտրուկ շնորհիվ դրանց միագումաճապոնիայում, ՇվեյցաՀոնկոնգում, բաժինն Դանիայում րային էներգառեսուրսների ընդհանուր ծավալում էներգախնայողական առաջնային տեխնոլոգիաների յում, այդցուցանիշը կազմում Միաժամանակ նվազել սկզբի հիմնականվառելիքատեՄիացյալԱրաբականամիրաա

ր

է

արտադրության աշխատած զարգացած

(կվտ.Ժ ու

օգտագործված Թվին:

շատ

օգ-

ում

բար,

բարձր

է

լար

զարգացած

րում,

է շուրջ

բարձր

ւ

ներ-

10,

ԱՄՆ դոլար է:

նշենք,

որ

ման)

մեծ

երկրներում:

ցուցանիշըմուր 2

"

ու

րե

ավան

Լ

Ածուխ

Ջրաէներգետիկ ռեսուրսներ Ատոմայինվառելիք

աճը պայմանավորված է աշխարհի բնակչության թվի բարձր աճով, մարդկանց կյանքի որակի, մասնավորապես մեկ շնչի հաշվովէներգասպառման զգալի մեծացումով:

միտումըգի-

ենսհվացումն

ն

լիքաէներգ

ստացման, ն գազի ե սպառման աճի

ԿԱրգոաուրն գազ-

սպառման վերը նշված մեծ էներգառեսուրսների

Համաշխարհային էներգետիկական արդյունաբերության մյուս

մ)

է

շ

ն

ների

մեծացմամբ: ացմամբ:

հասել է

Աղյուսակ6.6 Առաջնային էներգառեսուրսներիհաշվեկշռի փոփոխությունները1973-1990թթ.

տեղա-

ւ տատեխնիկակայն առաջադիմության շնորհիվ առաջնային էներգառեսուրսների օգտագործման է, էներգետիկ սարքավորումների կատարելագործումը: ատե նիկականառաջադիմությանարդյունքում ստեղծվում են բարձր արդ131

զարգացումը

Այս ընդհանուրմիտումներըորոշ չափովխախտվեցինաշխարհըհամակած էներգետիկճգնաժամի հետնանքով:

բաշխումըճիշդ պատկերացնելու համարանհրաժեշտ. առաջին հերթին բացահայ տել այն բոլոր փոփոխություններն ու միտումները, որոնք բնորոշ են վառելիքաէներգետիկ զարգացմանը,հատկապես վերջինհարյուրամյակում: արդյունաբերության առաջին միտումը էներգիայի արտադրույան ախադեպմեծ աճն է: 2Օ« դարում այդ ծավալն աճել է 13 անգամ րկայումս էլ շարունակումէ աճել:

էր"նաբերության

հաշվե

դա դրսնոր դա

է 22 դ. 2/3-ի: խիստ գրեթե սակի՝ ածխի տեսակարարկշիռը (9594-ից իջել է 2744-ի):

Վայաստանի ա Դ Հանրապետությունում

Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերության զարգացումն

րթին

բոլոր

Ալժիրում 1.6, Բահրեյնում՝0.7, Նիգերիայումու Ադրբեջանում0.3 ' Մկգնավթի էներգիայի հաշվով): Այս ցուցանիշը ցածր է նան առավել

Գարգագած ամեմատության համար

Առաջին Առաջ

նս,

ու

զի

թյամբ:

հա-

(ԱՍՆ

րարման ր

ր վազ

արագ

է դրա

28.0 6.0

0.5

Հ.

28.5

27.3

5.9 2.2

6.7

'

Այսպես,օրինակ, եթե առաջինշոգեմեքենան1 կվտ.ժ համարժեքէներգիա արտադրելու համար ծախսում էր 10 կգ ածուխ, Ուատտի շոգեմեքենան՝4 կգ, ապա երկրորդհամաշխարհայինպատերազմինախօրեինէլեկտրակայաններում1 կվտ.Ժ էլեկտրաէներգիա ստանալու համարօգտագործվումէր 1.4 կգ, իսկ ներկայումս` շուրջ 0.3 կգ ածուխ (պայմանականվառելիք):

էներգակրի

մեծ աճի հետնանքով Նավթիգների չափազանց դանդաղեցայդ արդյունահանման ու սպառման աճի տեմպը. ու, բնականաբար,1973-1990

ացու

ՆԱաաուաների

Ն մար Նշիոների տրակարա

8»52-ը:

նվազե

հմի

ր

բրի

թթ. ժա-

փոխոատուցմեց

բ"

Այսպիսով, առաջնային էներգառեսուրսների կառուցվածքայինգլխավոր փոփոխությունը անցումն է պինդ վառելիքներիցգազահեղուկային վառելիքների

օգտագործման:

աար վաթան իրան Աի, իրր մն Պրոոզ Լ ԱԱ առեսուրսների որմի ր ե ո ի Վել ւն:մա աին ո Աոա Աո ուղով անար րինակ '

էնե

էնե ՛

ԱՐ

թյամբ

րգազիրների

ՊՆ

սպառման

նձն

Ր

-ի

ա

-

ն

ի

նե

ՆԱՆ,

ւ Աաաթորգած համաշխարհայի

կա ծ աոոցնածքի

գե

ոի

Բն

Նեկտրամնել

ոու»

Վ

ր

ր

գիայի գերակշիռ օգտագործման ուղղվածության երկրներ (օրինակ Նորվեգիան), գազային վառելիքի գերակշիռօգտագործման ուղղվածության երկրներ (օրինակ Նիդերլանդները), պինդ վառելիքի գերակշիռ օգտագործման ուղղվածության երկրներ (օրինակ Չինաստանը), հեղուկ վառելիքի գերակշիռ օգտագործման ուղղվածության երկրներ (օոինակ՝ Ինդոնեզիան): լ

"

,

ներգե ան Վառելիքաէներգետիկակ ե,

Աաաա

ե

դյ բերությ ` արդյունաբերության

եմուրաների

տա,

տեղաբաշխման բաշխ

`.տեղաբաշխման սպառման միջե

ի

.

`

ու

,

էներգառեսուրսների պաշարների տեղաբաշխման, հանույթի ու սպառման շրջանների միմյանցից կտրվածությունը դեռես չի վերացել, չնայած որ էներգիայի ընդհանուր հաձճաշխարհային հավելաճի 6026-ը բաժին է ընկնում նվազ զարգացա Տ

երկրներին:

ն գերազա գե Զարգացած երկրների սպառած էներգիայիծավալը զգալիորեն նցում է սեփական էներգառեսուրսների,արտադրած էներգիայի ն բնակչության մասնաբաժիններին: Զարգացած երկրներն ավելի շատ էներգիա են սպառում նոր զարգացող երկրներիցէներգառեսուրսներիմեծ չափերով ներկրմանհաշվին: Համաշխարհայինէներգառեսուրսների8696-ըսպառվում է հյուսիսային լայնությւսն 30" ն 60" միջն տարածված գոտու գլխավորապես զարգացած երկրներում, որոնց բնակչության բաժինն աշխարհի ընդհանուր բնակչության մեջ կազմում է ախի վում է աշ օգտագործվում ընդամենը 289օ: Վակառակդրան, նոր զարգացող երկրներում մ.ե երբ դրա ըխարհի առնտրական էներգառեսուրսների շուրջ 1495-ը, այն դեպքում, մ բնակվումէ աշխարհի աշխարհի բնակչ բնակչությանշուրջ 8096-ը: ցումբնակվում

է

աչ

է

Լ

Բ

6.7 էներգետիկական արդյունաբերության

զարգացման հեռանկարը

6.6 Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբեր անտեղաբաշխման փոփոխությունները:

ութ

`

էներգետիկաններկայումս կանգնած է իր բազայի հեղափոխությանշեմին: կբերի էներգետիկական արդյու-

հեղափոխությունն անխուսափելիորենառաջ

Այդ

ան աան: Աակայի թրական էներգիայի գիրի" առնտ ւթյուն:

իքաէներգետիկական արդյունաբերությանտեղաբաշխականբնույթի Վառել այս միտումն, ըստ էությաւ, ճյուղի քանակականն որակական փոփոխությունների արդյունք է: Տեղաբաշխման փոփոխությունների պատճառներըբազմաբնույթ են: Առանձնապեսմեծ ազդեցություն ունի ԳՏՀ շնորհիվ նան, այնպիսիէներգառեսուրսեն ուրանը, թորիումը, ների օգտագործումը, ինչպիսիք պլուտոնիումը,դեյթերիումը, արեգակնային,ալեբախության, մակընթացության երկրաջերմային էներգիաները:

Վերջին

երկու-երե

տեսակներիաղբյուրների հանդեպ հետաքրքրության կտրուկ մեծացումն է հետնյալ ներով ակնհայտ դարձավ 1970-ականներին, հանքային վառելիքի, Ց

ԿԱ

ոնես

ն բնական գազի սահմանափակության պայմաններում անխուռավթի հատկապես

ն

սափելի են էներգետիկ ճգնաժամի «պոռթկումները» էներգակիրների գների անսանձ թռիչքները բ) էլեկտրակայաններիվթարների տպավորության տակ մարդ-

Մասնավորապես,միջուկային վառելիքի օգտագործումը էլեկտրաէներգետիկան դարձնում է վառելիքիշրջաններից հարաբերականորեն անկախ, ն այդ ենթաճյուղի տեղաբաշխումը կողմնորոշվումէ դեպի սպառման գլխավոր շրջանները: Մյուս էներգակիրներձ օգտագործումն, ընդհակառակը, էլեկտրաէներգետիկայի տեղաբաշխումը կողմնորոշումէ դեպի դրանց աղբյուրները: մյուս պատճառներըպինդ վառելիքի հին Տեղաբաշխմանփոփոխության աղբյուրների սպառվելն է կամ վառելիքի արդյունահանման արդյունավետության նվազումը: Դրանով է պայմանավորված պինդ վառելիքի արդյունահանման նոր շրջանների շահագործումըու դրանցումէլեկտրաէներգետիկական այնպիսի հզոր են, օրինակ, Կանսկ-Աչինսկի բազաներիստեղծումը, ինչպիսիք (ՌԴ) ն էքիբասթուզի (Ղազախստան)վառելիքէլերգետիկ համալիրները:

ատոմային

է

կությունը որոշ չափով հիասթափվել դրանցից, գ) ձգձգվում է աէկ-ների ռադիոակտիվթափոնները անհրաժեշտ հուսալիությամբ թաղելու գործի կազմակերպումը, դ) նույնիսկ խիստ հսկողության պայմաններում երբեմն կատարվում է հարստացված ուրանի անօրինական առնտուր (աէկներում օգտագործված հարստացվածուրանը հետագայում մշակվում է հատուկ գործարաններում ու օգտագործվում ատոմային ռումբի արտադրության համար):

Մարդկությանապագա բարեկեցությունը կախված է էներգիայի ներկա տե-

սակներից

անսպառ ու վերականգնվող նոր տեսակների օգտագործմանը վճռականորենանցնելուհաջողությունից: էներգետիկայիբնագավառհԽոշորագույն միավորումներըհանգել են այն եզրակացությանը, որ առավել հեռասկարայինէ հիմնականումջրային էլեկտրակայաններից ու արեգակնային էներգետիկսարքավորումներիցստացվող էներգիան: «Շելլ» նավթային կոնցեռնի գնահատմամբ արդեն 2050 թ. ջրէկներից ու արեգակնային էներգետիկսարքավորումներիցստացվող էներգիայիթանակը համարժեք կլինի 20 մլրդ տ (պայմանականվառելիքի) քարածխի էներգիային: Համեմատելի դարձնելու նպատակովնշենք, որ, նախ, այդ քանակն ավելի մեծ է, քան ներկայումս աշխարհում սպառվող ամբողջէներգիան,ն, երկրորդ,այդ էներգիանկկազմիապագաէներգասպառմանծավալի կեսը: Իսկ գերմանականգիտնականներիկարծիքով «4 դ. կեսերին արեգակի,քամու, ջրաէլեկտրակայանների ն կենսազանգվածի տարալուծման գործընթացումստացվող միագումարայինէներգիան կծածկի մարդկության էներգիայիայդ ժամանակվապահանջարկիշուրջ 7095-ը": է համարվում արեգակնայինէներգիան` նկաԱռաձնապես հեռանկարային տի ունենալով հետնյալհանգամանքները. ա) էներգիայիայլ տեսակների(նավթ, քարածուխ, բնական գազ ն այլն) հաարեգակնայինէներգիայիօգտագործումն ավելի դյուրին ու անմիմեմատությամբ ջականէ, բ) արեգակնայինէներգիանառանձնանում է իր այնպիսիծավալով, որն ամբողջությամբ մարդկությունընույնիսկ երբնիցե չի կարողանաօգտագործել: Պատկերացնելու նպատակովնշենք, որ երկրագնդիստացած արեգակնայինէներգիան 15000 անգամ մեծ է էներգիայիայն քանակից, որն անհրաժեշտ է մարդկությանն

այսօր,

.

։

Գ) էկոլոգիականտեսակետիցայն մյուսներիցգերադասելիէ:

Պետք է նշել, որ վերականգնվողռեսուրսներիօգտագործմանբնագավագիտաֆանտաստիկ փուլից մարդկություննարդեն անցում է մշակումների կատարել դրանց գործնականիրականացման փուլին: Այսպես, օրինակ, Գերմանիայում՝ Գելզենկիրխեն քաղաքում կառուցվում է արեգակնայինմարւոկոցներիարտադրության աշխարհում ամենախոշորգործարանը:Հանրահայտ«Սիմենս» կորպորացիան միավորվել է «Արկո Սոլար» ֆիրմայի հետ ն թողարկում է արեգակնային էներգիան փոխակերպող«Սիմենս Սոլար» մակնիշի սարքավորում: «Սոլարեքս» ֆիրման ԱՄՆ-ի հայտնիՄահվանՀովտում (Ննադա նահանգ)սկսել է 100 Մվտ հզորությամբ արեգակնայինէլեկտրակայանի շինարարությունը: նյու Յորքի Մանհեթթենթաղամասիերկնաքերշենքերից մեկի 13 ամենաեն այնպիսի սալերով, որոնք արեգակնային բարձր հարկերը երեսպատված էներեն էլեկտրականի, գիան փոխակերպում որն էլ օգտագործվում է շենքի տաքացման, ռում

կոնդիցիոներների,վենտիլյատորներին լուսավորմաննպատակներով: Արեգակնայինէներգիայի հսկայական ռեսուրսներըլայնորեն օգտագործելուն խոչընդոտողհանգամանքըարեգակնայինէներգիանփոխակերպողսարքավորումներիդեռնս բարձր ինքնարժեքն է: Մեկ ընտանիքինլուսավորությամբ, ռադիոյի Ա հեռուստացույցիհամար անհրաժեշտհոսանքով ապահովելուհամար բավարար է 0.5 քառ.մ մակերեսով արեգակնայինմոդուլ ֆոտոէլեկտրականփոխարկիչ: Այդպիսի մոդուլները առավելապես տեղադրվում են սահելյան գոտու երկրներում, որտեղ երկար է արեգակնայինճառագայթմանտարեկան տնողությունը, ն թույլ է զարգաԴրանքհիմնականումսահելյան գոտու երկրներն են: ցած էլեկտրաէներգետիկան: Մեր հանրապետության բնակլիմայական պայմաններում արեգակնային էներգիայի կեսը քաղաքներում կլանվում է շենքերի պատերի կողմից ավելի տաքացնելով շենքերի ներսը: Հետնաբար, եթե շենքերի պատերը ե լուսամուտների ապակիներըզուգակցվեն արեգակնայինէներգիան կլանող ե էլեկտրաէներգիայի նյութերով',ապա կստացվիերկակի էֆեկտ. նախ կստացվի շենքին փոխակերպող անհրաժեշտ էլեկտրական հոսանքի մի մասը, երկրորդ կկրճատվի շենքի ներսը հովացնելու համար օգտագործվող էլեկտրաէներգիայիծախսը: Ջերմաէներգետիկայիցարեգակնայինէներգետիկայիանցման ամենամեծամասշտաբ ծրագիրն իրականացվում է ԱՄն-ի Կալիֆորնիա նահանգի կենտրոն Սաքրամենթոքաղաքում: Քաղաքի կոմունալ ծառայությունների դեպարտամենտը. որպես ծրագրի առաջին քայլ 1989 թ. փակեցատոմային էլեկտրակայանը,ն ավելի քան 1 մլն մարդ ներկայումս օգտագործումէ էներգիայի նոր աղբյուրներ (երկրաջերմային,ջրէկի, հողմային ոչ մեծ կայանքի): Երկրորդ քայլով քաղաքում լայնորեն էլեկտրականսպառիչներ: Երրորդ օգտագործվում են միայն էներգախնայողական 0.5 է մլն ծառ, որոնց ստվերը զովացքայլով քաղաքի շրջակայքում տնկվել շուրջ նում է քաղաքի օդի ջերմությունը ն, բնականաբար,որոշակիորեն նվազեցնում է բազմահազար կոնդիցիոներների աշխատանքի համար սպառվող էլեկտրաէներգիայի ծախսը: Որպեսջերմաէներգետիկայիհամեմատությամբայլընտրանքայինէներգետիկայի առավելությունների ապացույց կարող է ծառայել այն փաստը, որ վերոգրյալ ընդհանուրծախսը ծրագրիիրականացմանարդյունքումքաղաքի էլեկտրաէներգիայի էներգասպառմանորակը իջեցնելու): նույնիսկկրճատվել է 1/3-ով (առանց Արեգակնայինէներգիայի կիրառությանբնագավառներիցէ տրանսպորտը: Կալիֆորնիայի նահանգի վարչակազմը որոշել է, որ սկսած 2003 թվականից ներկրվողավտոմեքենաներիթվում 1055-ըպետք է լինեն էլեկտրոմոբիլները: Նշված ծրագիրը կարելի է Ա ավելի անհրաժեշտ է իրականացնելմեր հանրապետությունում,քանի որ այն տնօրինում է արեգակնայինհսկայականռեսուրսներ ն միաժամանակչունի վառելիքայինռեսուրսներ: Համաշխարհային էներգետիկայիզարգացումը պետք է ուղեկցվի դրանում '

լ

ոլթ

ԱՕՐԲՃԻ. ԸՅՐԳԷՐՒԵԼԸՕ/ԼՇՎԻԾԻԾ

ՉՅՊԲԵՐՔՔԻՎԸՇՐ84,ԷՕ,

ԻՎ11, ՇԸ.

125-134.

Քվարցային ավազից ստացվող սիլիկատի,մոմային գնդիկների ու գլաուբերյան աղի խառնուրդ:

խնայողական տեխնոլոգիաների ներդրմամբ: Զւսրտարապետաշինարարական բնագավառում էներգիայի մեծ խնայողություն կստացվի ներկայումս «պատ» կամ «թերթիկ» ուրվագծով կառուցված երկնաքեր շենքերի փոխարեն ավելի ցածր, գնդաձն կամ խորանարդաձնշենքեր կառուցելու դեպքում: Դրա շնորհիվ. ըստ գիտ-նականների գնահատման, կարելի է շենքերի ջեռուցմանհամար կատարվող ծախսերը կրճատել 30-4046-ով: իր Բացի այդ, ավելի շահեկան է, որ յուրաքանչյուր տուն ունենա ինքնուրույն ջեռուցմանհամակարգըբ̀արձր տեխնոլոգիականսարքավորումներով: Դրա շնորհիվ կփոքրանա ջերմության կորուստը քաղաքային խողովակաշարերի լաբիրինթոսում, որում կորչում է քաղաքներումջեռուցման ն ջրատաքացման վրա: ծախսվող էներգիայի 1/3-ը: Իզուր չէ դառը հեգնանքով ասվում,որ «ներկայիս ջէկերն աշխատումեն երկրագնդի տաքացմանհամար»: Ամփոփելով նշենք, որ էներգախնայողությանփաթեթի բոլոր միջոցառումների իրագործմանշնորհիվ բնակարաններիվրա կատարվող էներգիայի ծախսումը կարելի է կրճատել միջին հաշվով 65Չ5-ով: Այդ փաթեթը ներառում է ավելի բարձր ջերմամեկուսիչ հատկությամբ նյութերի օգտագործումը, հողմաէլեկտրագեներատորը, հերմետիկ ու ավելի հաստ լուսամուտները, բնակարաններից դուրս եկող տաք օդի էներգիայով բնակարան մուտք գործող սառը օդի տաքացումը, լուսավորմանխնայողականլամպերիօգտագործումը,ջերմոցներիկառուցումըն այլն: Չնայած էներգիայի ոչ ավանդականաղբյուրների կարնորությանմասին գիտակցության աճին ու դրանց յուրացման ուղղությամբ ձեռնարկված եռանդուն գործունեությանը, ոչ ավանդականաղբյուրների բաժինը համաշխարհային էլեկտրաէներգետիկհաշվեկշռում դեռես շատ փոքր է՝ ՛ Չ2: Երկրաջերմայինէլեկտրակայաններգործում են միայն Իսլանդիայում, Ռուսաստանում, Ֆիլիպիններում ե ԿենտրոնականԱմերիկայիորոշ երկրներում: Մակընթացային էլեկտրակայաններեն կառուցված Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ռուսաստանում, Հնդկաստանու, Չինաստանում, Կանադայում: Արեգակնային ոչ մեծ էլեկտրակայաններեն գործում մի քանի տասնյակ երկրներում: Հողմաէլեկտրակայաններեն գործում Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում` հատկապես Դանիայում, Նիդերլանդներում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, ԱՄՆ-ում (Կալիֆորնիայում),Չինաստանումն Հնդկաստանում:

6.8

ՎԱՌԵԼԻՔԱԷՆԵՐԳԵՏԻԿ

ՅՈՒՂԵՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆ

ՈՒ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

այնավթարդյունաբերություն

ցող

ավելի) աշգտնվում են նավթի խոշորագույն պաշարներ ունեցող (10 մլրդ տ-ից ՄԱԷ, Իրաքը ն Իրանը, ՍաուդյանԱրաբիան, խարհի հինգ առաջատար երկրները` մոտ 1255-ը գտնվում է ԼատինականԱմեՔուվեյթը: Երկրագնդինավթի պաշարների Վենեսուելայում ն Մեքսիկայում: րիկայում. հիմնականում են մոտ Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում նավթի պաշարները գնահատվում մասը` մնացյալ է Ռուսաստանին, 10 մլրդ տ, որից ավելի քան 859»-ը բաժին ընկնում ԱդրբեջաԹուրքմենստանին, Կասպից ծովի հարակիցերկրներին`Ղազախստանին,

նին: .

էր 20 երկրում, հիմնականում` դարի սկզբներիննավթ արդյունահանվում երկրնե1970 թ. նավթ արդյունահանող ԱՄՆ-ում, Վենեսուելայումն Ռուսաստանում: արնավթ թվականներին 1950-60-ական 86-ի': թ.՝ րի թիվը հասավ 60-ի, իսկ Ն իգեՀ նդկաստանը, Չինաստանը, ցուցակը համալրեցին »Օ

երկրների դյունահանող

եծ Բրիտանիան Լիբիան, Եգիպտոսը, իսկ 70-ական թվականներինՄ̀ րիան, Ալժիրը, ն արդյուպաշարներով ն Նորվեգիան:Տնտեսապես զարգացածերկրներից նավթի ն Կանադան, Մեծ Նորվեգիան Բրիտանիան, նահանմամբ առանձնանում են ԱՄՆ-ը. մեծ չէ ն նույնիսկ ունի նվազմանմիտում: ներկայումս բաժինը սակայն դրանց 2001 թ.

նավթի համաշխարհայինհանույթը հասել է

3.4

մլրդ տ-ի: Նավթար-

պատկերավոր ասած, գլխավորապես աշխարհագրությունը, դյունահանման շրջանները որոշված է բնության կողմից, այսինքն նավթի արդյունահանման են: նավթարդՍակայն նավթայինհետախուզվածպաշարներիխոշոր շրջաններն է մեկ այլ բնական պայմանավորված միաժամանակ յունահանմանտեղաբաշխումը էլ որոնք պայմաններով, գործոնով նավթային պաշարներիլեռնաերկրաբանական

տեսակարար ծախսերը ու իրենց հերթին որոշում են նավթարդյունահանման Այսպես,օրինակ, ԱՄՆ-ի նպատակահարմարությունը: դրանով էլ ւսրդյունահանման փոքր ու ոչ նավթային պաշարները տեղաբաշխվածեն հարյուր հազարավոր 500 խոշոր արդյունավետ հանքավայրերում,իսկ Իրանի պաշարները ընդամենը է (դրանցիցմի քանիսը, օրինակ, Աղաջարին,դասվում աշխարհի հանքավայրերում 1տ նավթի արդյունահանման խոշորագույններիշարքին): Այս պատճառովէլ են շուրջ 10 դոլար. իսկ Իրանում 0.5 ԱՄՆ-ում կազմում ծախսերը տեսակարար

(այսինքն 20 անգամ ցածր): տեսակարար ծախսերը չափազանցմեծ են ԱՄՆ-ի նավթի արդյունահանման նահանգում: Ալյասկայում ծայրահեղ աննպաստ բնակլիմայականպայմաններով հետնանքով Նավթն ավելի ու ավելի մեծ խորություններիցարդյունահանելու կրիտիկական անընդհատաճում է դրա ինքնարժեքը երբեմն հասնելով այնպիսի Այդ դառնում է աննպատակահարմար: մակարդակի, երբ այդ արդյունահանումը գներով ձեռք բերել պայմաններումավելի շահեկանէ դառնումնավթն ավելի ցածր արդյունահանումը: վնասաբեր դրա շուկայից, քան շարունակել համաշխարհային դոլար

`

Նավթի համաշխարհային հետախուզված պաշարներըկազմում են մոտ ոռ Բո-Ա երդում աո մետարուզնած պարողի ոա երկրներին, այդ թվում 6696-ը` Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներին, որտեղ

րագն

՝

ի

ԻԿ վիաճը երկրների արդունահանոր նաթ

(օրինակ` ԽՍՀՄ) տրոհմամբավելի մեծ թվով երկրների:

գիան

աներ

նա

ր

տ

Մասամբայս հանգամանքովկարելիէ բացատրելԱՄՆ-ի նավթի արդյունահանության ծավալի կրճատումը: Այսպես, 1970-ական թվականներին այն հասել էր ծավալի՝ տարեկանշուրջ 500 մլն տ, իսկ2000թ. կազմել է շուրջ 288 մլն տ: ռեկորդային Արդյունահանման ծավալի կրճատումը մասամբ պայմանավորված է նան սեփականնավթային ռեսուրսները հետագա սերունդների համար պահպանելու Հիշենք, որ զարգացած երկրներում նավթային պաշարներով ռազմավարությամբ: 12-15 տարի է` շատ ավելի փոքր, քան զարգացող երկրնեապահովվածությունը ն 120-180 մոտ տարի Պարսից երկրներում ծոցի տարի: րում Նավթի արդյունահանման աշխարհագրության պատկերն ընդհանուր գծերով պահպանվում Է փոփոխվելով միայն այն դեպքերում, երբ նոր նավթային ռեսուրսների արդյունահանում է կազմակերպվումՆԱԵԿ-ի (ՕՔԵԷՇ) անդամ չհանդիսացող երկրներում: Այդպիսիօրինակ է Հյուսիսային ծովի ծանծաղուտի նավթի հանույթի կազմակերպումը Մեծ Բրիտանիայիու Նորվեգիայի կողմից: Այդ երկրները միասին ներկայումս արդյունահանում են նավթի համաշխարհային հանույթի 8.5Չ2-ը: Իսկ ինչ վերաբերում է ՆԱԵկ անդամերկրներին,ապա դրանց նավթի հանույթի ծավալը հիմնականում կայունացված է այդ կազմակերպության որոշմամբ յուրաքանչյուր երկրին թույլատրվածքվոտայի (նորմայի) սահմաններում: Նավքի արդյունահանման աշխարհագրությունը Ժամանակավորապեսփոփոխվում է նան տեղական կամ տարածաշրջանայինմասշտաբի պատերազմների հետնանքով: Օրինակ, 1970-ական թվականներին`իրանա-իրաքյանպատերազմի նախօրյակին Իրանի նավթի հանույթը հասել էր գրեթե 300 մլն տոննայի, իսկ պատերազմականգործողություններիժամանակ խոշոր նավթահանքերիվնասվելու հետնանքով արդյունահանման ծավալը շուրջ 4 անգամ նվազեց ու դանդաղ վերականգնվելով,ներկայումս հասել է շուրջ 183 մլն տոննայի: 2000թ. նավթարդյունահանող խոշորագույն երկրներն են Սաուդյան Արաբիան(411 մլն տ), Ռուսաստանը (322 մլն տ): ԱՄՆ (մոտ 320 մլն տ) Ներկայումս զգալի քանակությամբ նավթ արդյունահանում են Պարսից ծոցի, Մեքսիկական ծոցի, Հյուսիսային ծովի ն Կասպից ծովի հատակից ն հարակից շրջաններից: Ջրային ավազաններիցհեռանկարային են համարվում նան Ռուսաստանում Հյուսիսային Սառուցյալօվկիանոսի, Չինաստանում Դեղին ծովի, ինչպես նան Ինդոնեզիայից մինչն Վիետնամընկած ծանծաղուտներինավթիպաշարները: Նավթի խոշորագույն արտահանողներըՊարսից ծոցի ավազանի երկրներն են` Սաուդյան Արաբիան,Քուվեյթը, Իրանը, ՄԱԱ, որտեղ արդյունահանածնավթի ավելի քան 85:6-ն արտահանվում է: Արդյունահանմանհիմնական շրջաններից նավթը էժան տրանսպորտային միջոցներով խոշոր լցանավերով կամ նավթամուղներով փոխադրվումէ ԱՄՆ, Եվրոպա ն Ճապոնիա: Հզոր նավթամուղներկառուցվել են Հյուսիսային Ամերիկայում, Պարսից ծոցի ափերից մինչն Միջերկրական ծովի ափ, Ռուսաստանիցդեպի եվրոպականերկրներ («Դրուժբա» նավթամուղը): նավթամշակմանարդյունաբերության տեղաբաշխումըզգալիորեն տարբերվում է նավթարդյունահանմանտեղաբաշխումից. նավթամշակմանգործարանների մեծ մասը կառուցված է սպառման շրջաններում: Դա պայմանավորված է այն

որ հում հանգամանքով,

նավթի

հարմար` փոխադրումն ավելի

ու

փոխադրումը: առանձին նավթամթերքների

էժանէ,

քան՝

գծապատկեր6.6 մեջ արտադրանքի համաշխարհային Նավթամշակման (7») 1980-1998թթ. երկրների խմբերի բաժիններիփուիոխությունը '

"1 30:

30.3

ան

28.6

|

Ա

շ5-

`

25.7

|

5`

47148

Է

հս»

բ"

|

՛

:

||

արաԿարա Ն

նախկինԽՍՀՄ

րոն

ապոնիա կ ապուր

՝

Ո Լ1

:

զուսիսային.Զարգացող '

Նոր

պք

ո

յերիկա

ՆԱԵներ

այլ զարգացող

երկրներ

01980

ոչ միայն Վերջին տասնամյակներինմեծանում է նավթի օգտագործումը ն քիմիականտարբեր որպես էժան ն արժեքավոր վառելիք, այլ նախ առաջ որպես համար արժեքավորհումք: արտադրությունների

բ)Գազարդյունաբերություն Համաշխարհայինէներգետիկ հաշվեկշռում բնական նավթից ն ն արագ

գազը

երրորդն է

ամենաերիտասարդ արդյունաբերության ածխից հետո: Այն վառելիքային ն էկոլոգիականառումով այլ վառելիքնեճյուղն է: Տնտեսական

զարգացող

րի համեմատությամբավելի արդյունավետլինելուց բացի, այն համար: հումք է քիմիականտարբեր արտադրությունների

նան

արժեքավոր .

1998 թ. գնահատվումէին Բնական գազի հետախուզված պաշարները 2.3 մոտ տրլն մ: Բնական գազի 164 տրլն մ՛, իսկ տարեկան հանույթը կազմել է մ) ն Իրանը պաշարներով առաջատար երկրներն են Ռուսաստանը (48 տրլն են (23 տրլն մ:): Ընդհանուր առմամբ բնականգազի պաշարներըկենտրոնացված են որոնք հայտնի են նավթի պաշարներով:Զգալի բոլոր այն տարածաշրջաններում, ծոց, ց. ՀյուսիՄե Մեքսիկակ Յ) ական պաշարներըծովային ծանծաղուտներումՊ̀արսից ծոց, `

"

»

սային ծով, Վարավ-Չինականծով: Աշխարհի բնական գազի մոտ 1/5-ը արդյունահանվում է ծովի հատակից: Որոշ երկրներում (Նորվեգիա, Մեծ Բրիտանիա, Մալայզիա) այդ բաժինը հասնում է 80-10096-ի: Ռուսաստանում գազի ն նավթի ն հիմնական պաշարները արդյունահանման վայրերը գտնվում են Արեմտյան Սիբիրում Օբ գետի միջին ն ստորինհոսանքներիավազանում: Աշխարհում բնական գազի արդյունահանմամբՌուսաստանը ն ԱՄՆ-ը զգալիորեն առաջ են մյուս երկրներից ն արդյունահանում են տարեկան 500600 մլրդ մ" գազ կամ համաշխարհայինարդյունահանմանմոտ կեսը: ԱՊՀ երկրներիցբնականգազի պաշարներով, արդյունահանմամբԱ արտահանմամբ աչքի են ընկնում նան Թուրքմենստանը, Ղազախստանը,Ուզբեկստանը: Բնական գազի մեծ մասը որպես վառելիք օգտագործվում է էներգետիկ տնտեսության մեջ ն կենցաղում, իսկ մյուս մասը` որպես հումք քիմիական արդյունաբերության մեջ: Բնական գազ ներմուծող հիմնական տարածաշրջաններնու երկրներն են՝ եվրոպական երկրները, որոնք գազ ստանում են Ռուսաստանից.Ալժիրից, Նորվեգիայից, Նիդերլանդներից, ճապոնիան` Ասիայի երկրներից, ԱՄՆ-ը` Կանադայից:

Հեռանկարումգազի արտահանողներեն դառնալու ՄերձավորԱրնելքի երկրները ն Թուրքմենստանը,որտեղից նախատեսվումեն կառուցել հզոր գազամուղներդեպի եվրոպականն ասիականհիմնականսպառողները:

գ) Ածխարդյունաբերություն Աօխի արդյունաբերության աշխարհագրությունընկատելիորեն տարբերվում է նավթի ն գազի արդյունաբերությունից:2001թ.ածխի համաշխարհայինհանույթը կազմում է մոտ 4.4 մլրդ տ., որից 3.6մլրդ տ քարածուխն է, իսկ 0.8 մլրդ տ.՝ գորշ ածուխը: Ածխի համաշխարհայինպաշարները կազմում են 13 տրլն տ: Ածխի պաշարներով առաջատար երկրներն են` Ռուսաստանը,ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Մեծ Բրիտանիան,Գերմանիան,Ավստրալիանն ՀԱՀ-ը: Եթե նախկինում ածխի համաշխարհային արտադրության մեջ առաջատար դեր էին կատարումՌուրի ավազանը (Գերմանիա), Դոնբասը (Ուկրաինա ն Ռուսաստան),Կուզբասը (Ռուսաստան), Ապալաչյանավազանը(ԱՄՆ), ապա ներկայումս համաշխարհայինածխարդյունաբերության մեջ առաջատար դիրքեր են գրավում Ավստրալիայի,ՀԱՀ-ի, Չինաս-

տանի, ԱՄՆ-ի ն որոշ այլ երկրներինոր ավազանները, որտեղ ածխի ինքնարժեքը ցածր է նրա բաց եղանակովարդյունահանմանն էժան աշխատուժիշնորհիվ: 2000 թ. ածխի արդյունահանմամբառաջինըՉինաստանն (1. մլրդ տ), որին է հաջորդում են ԱՍՆ (977մլնտ), Ավստրալիան (289 մլն տ), ՀԱՀ (224 մլն տ), Ռուսաստանը (240 մլն տ): Ածխի համաշխարհային արտադրության մեջ իրենց որոշակի դերն են պահպանում Լեհաստանը,Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան,ԱՊՀ

իսկ նոր զարգացող երկրներիցՀ̀նդկասերկրներից`Ուկրաինանն Ղազախստանը, Կոլումբիան: տանը, Ինդոնեզիան,

ԱՄՆ-ն էր, այժմ Մինչե վերջերս ածխի արտահանմանգծով առաջատարը նրան զգալիորեն գերազանցել է Ավստրալիան: Զգալի քանակությամբածուխ են արտահանում նան ՀԱՅ-ը, Կանադան ն Ինդոնեզիան: Հիմնական ներմուծողները ճապոնիան ն եվրոպականերկրներն են: Ածխի հզոր պաշարների արդյունահանման հեռանկարային շրջաններ են Ռուսաստանի արնելյան մասի խոշոր ածխային ավազանները՝ Տունգուսակայի ու

Լենայի ավազանները: Այժմ քարածուխն աստիճանաբարդառնում է ավելի հեռանկարային էներգետիկ ռեսուրս: Ամբողջ աշխարհում դանդաղ տեմպերով ընթանում է նավթի ն գազի աստիճանական փոխարինումը քարածխով: Դա պայմանավորված է նրանով, որ նավթը են գազը ոչ միայն տրանսպորտային վառելիք, այլ նան արժեքավոր

քիմիականհումք են, որոնց պաշարներովերկրագունդնավելի վատ է ապահովված: Մյուս կարնոր պատճառը 1970-ական թվականներինսկսված «էներգետիկ ճգնաժամն» է. որի արդյունքում կտրուկ բարձրացավհում նավթի համաշխարհային գինը: Գների բարձրացում ն իջեցում պարբերաբար կրկնվում են նան հետագա տարիներին:

դ) էլեկտրաէներգետիկ

արդյունաբերություն

Վառելիքաէներգետիկականարդյունաբերության առավել կարնոր ճյուղը էլեկտրաէներգետիկանէ տարբեր տիպի էլեկտրակայաններումէլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, փոխակերպումը,հաղորդումը ն բաշխումը սպառողներին: ճյուղի կարնորությանվկայությունն է այն փաստը, որ վառելիքի համաշխարհային հանույթի զգալի մասը ծառայում է էլեկտրաէներգիա արտադրելու նպատակին: ԱրնեմտյանԵվրոպայի երկրներում այդ բաժինը հասել է 4095-ի, իսկ ճապոնիայում նույնիսկ 5092-ի, մինչդեռ նվազ զարգացած երկրներում այդ բաժինը կազմում է շուրջ 2592: Ընդհանուր առմամբ էլեկտրաէներգիայիարտադրության համար օգտագործվող էներգետիկ ռեսուրսների բանի աճը ժամանակակիցէներգետիկայիզարգացման կարնոր միտումներից է: զարգացումը սերտորեն կապված է արտադրական էլեկտրաէներգետիկայի Այս բնագավառների կենցաղի էլեկտրիֆիկացման հետ: գործունեության ու է աշխարհի բնակչության հերթին պայմանավորված իր մասշտաբներիմեծացումն էլ 1980-1998 էլեկտրաէներթթ. ժամանակահատվածում Մասնավորապես, թվի աճով: գիայի համաշխարհայինսպառմանծավալը կրկնապատկվելէ: Չնայած, որ էլեկտրաէներգիայիհամաշխարհայինարտադրանքի ծավալը թ հասել է աստղաբաշխականթվի 16.4 տրլն կվտ.Ժ-ի, սակայն դրա զարգացմակարդակը դեռես ցածր է: Աշխարհիբնակչության մեկ շնչի հաշվով սպառվող տարեկանքանակըկազմել է մոտ 2500 կվտ.ժ: Այս ցուցանիշը էլեկտրաէներգիայի խիստ տատանվում է տարբեր տիպի երկրների խմբերում: Բարձր զարգացած երկրներումայդ ցուցանիշը կազմում է ավելի քան 8000 կվտ.ժ, իսկ նվազ զարգա-

ման

ցած երկրներում` մոտ 900 կվտ.ժ: Ամենանվազզարգացած երկրներում այդ ցուցանիշը չափազանցփոքր է՝ կազմելով ընդամենը100 կվտ.ժ: ՄԱԿ-ի տվյալներով ներկայումս աշխարհի բնակչության շուրջ 1/3-ը գրեթե չի օգտվում էլեկտրաէներգիայից,այսինքն ապրում է առանց ստացիոնարէլեկտրա-

կանության:

հզորությունը

կազմել է 3 մլն Մվտ: Դրա Աշխարհում էլեկտրակայանների մոտ 6395-ը բաժին է ընկնում հանքային վառելիքի (նավթ, գազ, ածուխ) բազայի վրա աշխատող ջէկ-երին: Աէկ-երի բաժինը մինչե 90-ական թվականների սկիզբն աճում էր, սակայն 90-ականների կեսերից կայունացել է 17-1846-ի սահմաններում: արտադրությանմեջ ջրէկներիբաժինըկազմում է մոտ 2092: էլեկտրաէներգիայի Ջէկ-երում օգտագործվող հիմնական վառելիքը ածուխն է: Նրա դերը հատկապես մեծ է ՀԱՀ-ում (100965), Ավստրալիայում (75962), ԱՄՆ-ում ն Գերմանիայում (5022): Ածխով, ինչպեսնան բոլոր պինդ վառելիքներով աշխատող ջէկ-երը մեծամասամբ տեղաբաշխվումեն ածխի արդյունահանմանվայրերում: Ներկայումս ջերմաէներգետիկայի զարգացման գլխավոր միտումներից է այնպիսի ջէկ-երի կառուցումը, որոնք ածխի հետ մեկտեղօգտագործում են վառելիքի այլ տեսակներ: հուսալիությունը: Դրաշնորհիվ մեծանում է էլեկտրամատակարարման Խողովակաշարային տրանսպորտիզարգացմանշնորհիվ բնական գազ:ն նավթ օգտագործող ջէկ-երի զգալի մասը կառուցվել են էլեկտրաէներգիայի սպառման շրջաններում: Ջէկ-երի մի մասն էլ տեղաբաշխվածէ նավթամշակմանու դոմնային արտադ-րություններիշրջաններում, քանի որ այդ էլեկտրակայաններում որպես վառելիք օգտագործվում են նշված արտադրություններիթաւիոնները (մազութն ու կոքսագազը): ըստ իրենց արտադրանքիբնույթի լինում են երՋերմաէլեկտրակայաններն ն ջերմակու տեսակի խտացումային (կոնդենսացիոն) ջերմաէլեկտրակայաններ են տարածված, ն, Ջերմաէլեկտրակենտրոններնավելի քիչ էլեկտրակենտրոններ: են սպառման վայրերում, քաղաքնեորպես կանոն, կառուցվում էլեկտրաէներգիայի րից ոչ մեծ հեռավորությանվրա, քանի որ դրանք էլեկտրաէներգիայիարտադրությունից բացի կարնոր դեր են խաղում քաղաքային տնտեսություններին ն ձեռնարկություններին տաք ջուր ու գոլորշի մատակարարելուբնագավառում:Կոնդենսացիոն էլեկտրակայանները, կախվածկոնկրետպայմաններից`օգտագործվողվառելիքի տեսակից, վառելիքի կամ էլեկտրաէներգիայիտեղափոխմանհեռավորու-

թյունից, կառուցվող էլեկտրակայանիհզորությունից, կարող են տեղաբաշխվել վառելիքայինբազաներինմոտ գտնվող սպառմանշրջաններում`հաշվի առնելով տրանսպորտային,էկոլոգիականնայլ պայմանները: մեջ բարձր է ընդհանուրարտադրանքի Ջէկ-երի բաժինն էլեկտրաէներգիայի ն առանձնապես ԱՊՀ երկրներում (759օ), Եվրոպայիզարգացած խոշոր մի քանի երկրներում (Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Իտալիա, Նիդերլանդներն այլն), ԱՄՆում (7395), Ասիայի խոշոր երկրներում` Չինաստան (8046), Հնդկաստան(72465)ն Ավստրալիայում(7992): Վերոհիշյալերկրներիցշատերնապահովվածեն սեփական վառելիքային ռեսուրսներով:

'

.

Աշխարհում զգալի թիվ են կազմում նան այն երկրները, որտեղ էլեկտրաէներգիայի հիմնականմասը տալիս են ջրէկ-ները: Նորվեգիայի, Բրազիլիայի ն մի շարք այլ ոչ մեծ՝ նոր զարգացող երկրների էլեկտրաէներգիայի909:-ից ավելին տալիս են ջրէկ-ները: Կանադայի,Շվեդիայի,Թուրքիայի, Շվեյցարիայի, Պորտուգալիայի ն տասնյակայլ երկրներիէլեկտրաէներգիայի կեսից ավելին նույնպես արտադրվում է ջրէկ-ներում: Վիդրոէներգետիկան զարգացած է հատկապեսԼատինական Ամերիկայում.որտեղ այն տալիս է էլեկտրաէներգիայի արտադանքի7595-ը: Այստեղ (Բրազիլիա, Պարագվայ,Վենեսուելա) կառուցված է աշխարհի խոշորագույն ջրէկների մի մասը, այդ թվում խոշորագույն ջրէկ-ը` Իտայպուն` Պարանա գետի վտակ Իգուասուի վրա 12.6 մլն. կվտ հզորությամբ:Խոշոր ջրէկ-ներով աչքի է ընկնում նան Ռուսաստանը,որոնք կառուցվել են Ենիսեյգետի ն նրա վտակ Անգարայիվրա: Աշխարհիտարբեր տարածաշրջաններումջրաէներգետիկ ռեսուրսներիյուրացման աստիճանըտարբեր է: Միջին հաշվով յուրացված է երկրագնդիտեխնիկապես հնարավոր ն տնտեսապեսնպատակահարմար ջրաէներգետիկ ռեսուրսների մոտ 1546-ը: Յուրացման ւսստիճանըբարձր է զարգացած երկրներում` ճապոնիայում` 2/3-ը, ԱՄՆ-ում ն Կանադայում՝3/5-ը, Եվրոպայում`5596-ը: Յուրացման աստիճանը խիստ ցածր է Լատինական Ամերիկայի,Աֆրիկային Ասիայի երկրներում. Լատինական Ամերիկայումյուրացված է ընդամենը 1054, իսկ Աֆրիկայի երկրներում` 56-ը: Դա պայմանավորվածէ ջրէկ-ների բարձր կապիտալատարությամբ (բարձր արժեքով), ինչպես նան նվազ գարգացած երկրներիտեխնիկականու ֆինանսական անբավարարհնարավորություններով: Ներկայումս ամբողջ աշխարհում մեծ թափով ընթանում է փոքր ջրէկ-ների կառուցումը: Դրանք հատկապես շատ են Չինաստանում, որտեղ արտադրված էլեկտրաէներգիան օգտագործվում է ոռոգման կառույցներինսպասարկելու համար: Զարգացած երկրներում լայն տարածում է ստանում ջրակուտակիչ էլեկտրակայանները, որոնց էլեկտրաէներգիանօգտագործվում է էներգահամակարգի առավելագույն ծանրաբեռնվածության ժամանակ: Ատոմային էներգետիկանառավել զարգացում է ստացել տնտեսապես զարգացած այն երկրներում, որոնք չունեն վառելիքային ն ջրաէներգետիկբավարար քանւսկությամբ ռեսուրսներ: Նրա բաժինը հատկապես մեծ է Ֆրանսիայում (7246), Բելգիայում (61465),Կորեայի Գանրապետությունում ( (5446),ինչպես նան ճապոնիայում, Հայաստանի Հանրապետությունում, Լիտվայում, Շվեդիայում ն եվրոպականմի քանի այլ երկրներում:ՃապոնիայիՀոնսյու կղզու արնելյան ափին է աշխարհիխոշորագույնՖուկուսիմա աէկ-ը (8 մլն կվտ): կառուցված Մինչն 80-ական թվականներիվերջը ատոմային էներգետիկանուներ աճի ամենաբարձր տեմպերը:ՈւկրաինայիՉերնոբիլյանաէկ-ի աղետի, հասարակական կարծիքիփոփոխման,էկոլոգիականն այլ գործոնների հետնանքովշատ երկրներ փոփոխություններ մտցրեցին իրենց էներգետիկականքաղաքականության մեջ ն այժմ հրաժարվումեն կառուցել նոր աէկ-ներ: Ներկայումս աշխարհի մոտ 36 երկրում հաշվվումէ շուրջ 400 աէկ, որից 111-ը ԱՄՆ-ում, 66-ը` Ճապոնիայում,56-ը՝

Ֆրանսիայում:

Աշխարհում ատոմային էներգետիկայի վառելիքի` ուրանի հիմնական արտադրողներն են Կանադան (մոտ 1/4-ը), ԱՄՆ-ն, Ավստրալիան, ՀԱՀ-ը, Նամիբիան. Ֆրանսիան, իսկ ուրանի խտանյութի հիմնական սպառողներն են ԱՄՆ-ը (1/3-ը), Ֆրանսիան ն Ճապոնիան: Ներկայումս էներգիայիոչ ավանդական տեսակների`արեգակնային,քամու, երկրաջերմային (գեռթերմիկ), մակընթացությունների էներգիայի մեծամասշտաբ յուրացումը դեռես ճոր է սկսվում, որի հետնանքով դեռես աննշան է (195)դրանց բաժին համաշխարհային էներգետիկայում: Երկրաջերմային էներգիայի ռեսուրսներով հարուստ են ԱՄՆ-ը, ճապոնիան, ՌԴ, Նոր Զելանդիան,Իսլանդիան, Ֆիլիպինները,որտեղ էլ կառուցված են երկրաջերմայինէլեկտրակայաններ: Երկրաջերմային էլեկտրակայանների միագումարային հզորությունը 90-ական թվականների սկզբներին ընդամենը 6 մլն կվտ էր, քաճու էլեկտրակայաններինը՝ 2 մլն կվտ-Այդպիսի կառուցված են Մեծ Բրիտանիայում. Գերմանիայում.Նիդերլանդներում, ԱՄՆ-ում (Կալիֆորնիայում), Չինաստանում, Հնդկաստանում: Մակընթացային էլեկտրակայաններ կան Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում,Ռուսաստանում, Կանադայում,Չինաստանում, Հնդկաստանում: Տճտեսապես զարգագած երկրների մեծ մասում ստեղծվել են միասնական էներգետիկական համակարզեր: Սակայն ԱՄՆ-ում ն Կանադայում, ինչպես նան Չինաստանում ու Բրազիլիայում համապետականէներգահամակարգեր չկան: Հյուսիսային Ամերիկայում (ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա),Եվրոպայում, ԱՊՀ-ում Ա երկրագնդի մի շարք այլ տարածաշրջաններում ստեղծվել են մի շարք միջպետական Պ էներգահամակարգեր: էներգետիկայի, մասնավորապեսէլեկտրաէներգետիկայի զարգացումը, միասնական էներգետիկականհամակարգիստեղծումը հավասարեցնումէ էներգամատակարարմանպայմաններըերկրիկենտրոնականն ծայրամասայինշրջաններում, նպաստում է արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի ապակենտրոնացմանը:Միաժամանակ միավոր արտադրանքիհաշվով էներգա- ն էլեկտրատարությանաստիռեժիմի հաստատումը փոքրացնում ճանական նվազումը ն էլեկտրախնայողության են արտադրությանտեղաբաշխման գործում էներգետիկական գործոնի հարաբերամեծանում է այլ գործոնների դերը: կան նշանակությունը,է, դրան հաճապատասխան

ե)ԳՏՀ ման

ու

ն

էլեկտրաէներգետիկան

Արդյունաբերությանմյուս ճյուղերի նման, էլեկտրաէներգետիկայի զարգացտեղաբաշխմանվրա մեծ ազդեցությունունի գիտատեխնիկական հեղափո-

խությունը:

էլեկտրաէներգետիկայիհին ենթաճյուղերի ջերմաէներգետիկայիու ջրաէներգետիկայի (հիդրոէներգետիկայի)տեխնիկականառաջադիմությունն արտահզորության աճի ն դրանց շահագործման հայտվում է էներգետիկ ագրեգատների արդյունավետությանբարձրացմանմեջ: էլեկտրաէներգետիկագրեգատներիհզորությունը հասցվել է նույնիսկ 1 մլն կվտ: Եթե նախկինումջէկ-երի օգտակար գործո148

ղության գործակիցը (օգգ)

1996 էր, ապա ներկայումս այն մոտեցել է 405. ի: դարի երկրորդ կեսին 1 կվտ.ժ էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար օգտագործվողպայմանականվառելիքիքանակը նվազել անգամ:

է3

էլեկտրաէներգետիկարտադրության արդյուճավետության բարձրացման վրա ԳՏՀ ազդեցությունըդրսնորվում է ճան էլեկտրաէներգիայի հաղորդման(փոխադրման) ժամանակ անխուսափելի կորուստների կրճատումով:Եթե 7Օ« դարի սկզբին ցանցերումէլեկտրաէներգիայի կորուստները կազմում էին 2596, ապա ներկայումս միջին հաշվով 9-ից 796: Նման խնայողությանը հնարավոր եղավ բարձրավոլտ տրանսֆորմատորների ու

հասնե

|

էլեկտրահաղորդման գծերի կառուցման

շնորհիվ:

Դեռես

1980-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում մշակվել էին 1 մլն վ լարման փոփոխականհոսանքի ն. 1.5 մլն վ հաստատուն հոսանքի հաղորդմանգծերի կառուցման համարձակ նախագծեր:Դրանք հնարավորություն կտային արնելյան շրջանների վառելիքային բազաներում արտադրված էլեկտրաէներգիան նվազագույն կորուստներով շրջաններիսպառողներին: հասցնել արեմտյան էլեկտրաէնսրգետիկայում գիտատեխնիկական առաջադիմությանհիմնական ուղղությունը ատոմային էլեկտրաէներգետիկայի զարգացումն է: Ատոմային տեխնիկայի կատարելագործման շնորհիվ աէկ-ներումարտադրվողէլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքը1960-1980 թթ. ժամանակահատվածում զգալիորեն կրճատվեց" ն գրեթե հավասարվեց ջէկերիարտադրած էլեկտրաէներգիայի

ինքնարժեքին:

զ) էներգետիկան պա

`

հպանությունը

ն

շրջակա

միջավայ րի

էներգետիկանտրանսպորտի, քիմիական ու արդյունաբերության մետաղաձուլության հետ միասին շրջակա միջավայրին առավել մեծ վնաս .

`

րից է:

ճյուղե-

հասցնող

Շրջակա միջավայրիվրա էներգետիկայի ունեցած իրական (կամ հավանական) վնասի չափը պայմանավորված է վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերությա արտադրանքի վառելիքի ու լեկտրաէներգիայի ծավալների կտրուկմեծացմամբ: Շրջակա միջավայրինվառելիքային արդյունաբերության պատճառած սը գլխավորապեսարտահայտվում է վառելիքիարդյունահանման հանքավայրեր տարածքներըարդյունահանմանգործընթացում առաջացող ոչ օգտակար սին ապարներովզբաղեցնելու,ինչպես նան վառելիքիտեղափոխման գործընթացումանխուսափելիորեն առաջացող վառելիքի

վնա-

անխուսափելիորեն

միջավայրիաղտոտմամբ:

կորուստներով շրջակա

'

Օրինակ ջրաջրային տիպի ատոմայինռեակտորների համեմատությամբ արագ նեյտրոններով աշխատողաէկ-ներումմիջուկայինվառելիքիօգգ-ն է

անգամ:

բարձր

շուրջ

էկոլոգիականվնասն արտահայտվում է վառելիՋերմաէլեկտրակայանների քի այրման արդյունք հանդիսացողթունավորգազային միացություններիարտազատմամբու դրա հետնանքով շրջակա միջավայրի քիմիական ու ջերմային աղտոտմամբ: հարող շրջակա տարածքում, հատկապես Ջերմային էլեկտրակայաններին դրա գերիշխող քամիներիշարժմանուղղությամբ ձգվող շերտերում բժշկաաշխարհագրականիրադրությունը բացառիկաննպաստ է: Այդ գոտիներում բուսականություննու կենդանիներըառանձնահատուկխիստ են տուժում: Շրջակա միջավայրի վրա հատկապես մեծ բացասական ազդեցություն ունեն ատոմային էլեկտրակայանները: Նորմալ աշխատելու պայմաններում աէկների էկոլոգիականբացասականազդեցությունընույնիսկ փոքր է ջէկ-երի վնասի համեմատությամբ:Սակայն աէկ-ներըչափազանցմեծ վնաս կարողեն տալ անսարքության ն հատկապես վթարի դեպքում: Օրինակ Չերնոբիլյան աէկ-ի 4 բլոկներից նույնիսկ միայն 1-ի վթարի հետեանքով ռադիոակտիվվարակման ծավալն, ըստ գնահատման,շուրջ 500 անգաճ մեծ է, քան Հիրոսիմա գիտնական-փորձագետների ն Նագասակի քաղաքներին ամերիկյան ատոմայիներկու ռումբերի հասցրած միագումարայինազդեցությունը: Շրջակա միջավայրինաէկ-ների պատճառած վնասներիցէ նան ջերմային աղտոտումը`շրջակա օդային ու ջրային ավազաններիջերմության բարձրացումը, որի հետեանքով խախտվումէ կենսաբանականգործընթացներիհավասարակշռուքայքայումը: թյունը, ուժեղանումէ օրգանիզմների հետ է կապված նան ռադիոակտիվ թափոնների Աէկ-ների գործունեության թաղմանսուր հիմնախնդիրը:Նկատի ունենալով, որ աշխարհի ներկայումս գործող ատոմային ռեակտորներիմեծամասնությունը գործարկվելէ 70-ական ն 80-ական երաշխիքայինժամանակը25-ից 30 տաթվականներինն, որ դրանց շահագործման րի է, կարելի է պնդել, որ առաջիկայումդրանց ռադիոակտիվթափոններիթաղման հիմնախնդիրը էլ ավելի կսրվի: Ներկայումս աէկ-ներիռադիոակտիվթափոններիթաղման համար համեմատաբար հուսալի վայրեր են համարվում երկրակեղնիկայուն տեղամասերըպլատֆորմները: Այդպիսի տեղամասեր«ռադիոակտիվ նյութերի գերեզմաններ» կան տարածքով աշխարհի ամենամեծ երկրում Ռուսաստանում (նոր Երկիր կղզում, Կալմիկիայում, Կրասնոյարսկիերկրամասում):Համապատասխանվճարի պայմանկարելի է թաղել նան եվրոպական համեմատաբար ներում այդ «գերեզմաններում» փոքր տարածք ունեցողն խիտբնակեցվածերկրներիաէկ-ներիթափոնները: այնպես էլ ռադիոակՀայկականաէկ-ի ինչպեսուրանով մատակարարելու, տիվ թափոնները հեռացնելու ամբողջ գործունեությունն իրականացնում է «Ռուսատոմ»

ռադիոակտիվ

ճառներով արդեն փակվել են Սաքրամենթոյի(ԱՄՆ.-Կալիֆորնիա նահանգ),Չերնոբիլյան աէկ-ները:Փակվել, այնուհետն իր կիսով չափ հզորությամբ է վերաբացվե Վայկականաէկ-ը:

6.8 Մետաղաձուլություն

Մետաղաձուլության տարբեր տեսակի սե ն գունավոր մետաղներ հանքաքարի արդյունահանումը, տեխնոլոգիական մշակումը ն պատրաստի մետաղներիստացումն իրականացնող ձեռնարկությունների ամբողջությունն է: Ծանր արդյունաբերության այս հին ճյուղը երկրի տնտեսական զարգացման ու ռազմական հզորության հիմքն է: Մետաղաձուլության արտադրանքըս̀ն ն գումեծ մասամբօգտագործվում են նավոր մետաղները, ե շինարամեքենաշինության րության մեջ, իսկ արտադրականթափոններըք̀իմիականն շինանյութերի արդյունաբերության մեջ:

Այս առանձնահատկությամբ է պայմանավորված ձեռմետալուրգիական նարկություններինկից այլ ճյուղերի` մեքենաշինական, քիմիական, շինանյութեր (ցեմենտի) ձեռնարկությունների կառուցումը,որի շնորհիվձնավորվում են արտադրական կոմբինատներ: Օրինակ, Ալավերդու պղնձաձուլական գործարանին կից կառուցվել էր ձուլման գործընթացումարտազատվողծծմբային գազերի հիման վրա պղնձարջասպ,ծծմբաթթու,իսկ որոշ ժամանակնան ֆոսֆորային պարարտա-

նյութ արտադրող քիմիական գործարան:Պղնձաձուլական ն քիմիական գործարանները կոմբինացվելէին, ստեղծելովմեկ կոմբինատ:

Մետաղաձուլության գործարաններումզբաղվում են մեծ թվով աշխատողներ, որի շնորհիվ դրանց շուրջը ստեղծվում են քաղաքներ (օրինակ`Մագնիտոգորսկը, Ամուրի Կոմսոմոլսկը,Նորիլսկը, Քաջարանը):

Մետալուրգիական արտա-

դրությունն առանձնանում է ձեռնարկությունների շատ բարձրարժեքով՝ լատարությամբ, իսկ գունավոր մետալուրգիական

կապիտ

ձեռնարկությունները` դրա հետ

միասին նան էներգատարությամբ: Մետալուրգիական արտադրության

ընդհանուր

պարտադիրնախադրյալն հումքայինբազան: էնան Մետալուրգիայի մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ նա շրջակա միջավայրը ուժեղ աղտոտող, էկոլոգիականբազմաթիվսուր հիմնախնդիրներ առաջա նող արտադրություն է: Այս պատճառովէլ մետաղաձուլության որոշ ձեռնարկություններ փակվում են իսկ նոր ձեռնարկությունները կառուցվումեն էկոլոգիական առումով ավելի բարվոք տարածաշրջաններում (այդպիսիքեն

երկրները):

կազմակերպությունը:

թափոններըորոշ մշակումից հետո օգտագործվում Աե-ների են որպես ատոմային ռումբի նյութ: Դրանով է բացատրվումաշխարհի որոշ, նույնիսկ նավթայինու բնականգազային ռեսուրսներովլավ ապահովված երկրների (օրինակ Իրանի ու Իրաքի) աէկ կառուցելու ձգտումը: Ներկայումստարբեր պատ150

`

|

զարգացող

ա)յՍն մետաղաձուլություն մետալուրգիանարդյունաբերության հին ն բազային ճյուղերից է, ու ռազմական յուրաքանչյուր երկրի արդյունաբերական հզորության հիմքը: Նրա Սե

ու շինարարուարտադրանքի առավել խոշոր սպառողները մեքենաշինությունն արդյունաբեթյունն են: Այն սերտորեն կապվածէ նան էներգետիկայի,քիմիական Սն արդյունաբերուհետ: մետալուրգիան ն րության. տրանսպորտի այլ ճյուղերի կենտրոնեն խաղումարդյունաբերական թյան այն ճյուղերից է, որոնք կարնոր դեր սն սովորաբար որ քանի գործում. ների, հանգույցների ու շրջանների ձնավորման մեծ հեռավորության ոչ մոտ կամ նրանցից ձեռնարկությունների մետալուրգիական քիմիականարդյունչաբեեն մետաղատար մեքենաշինության, վրա տեղաբաշխվում արտադրության գործարաններ: ն (ցեմենտի) րության. էներգետիկայի շինանյութերի սն մեունեցան տեղի զգալի փոփոխություններ Վերջին տասնամյակներին

կատարածական առաջընթացիկարնորագույնճիռուցվածքներում: ճյուղում գիտատեխնիկական մեծացումն է, որն տումը արտադրականգործընթացի անընդհատականության կրճատումն աշխատանքիարտաապահովումէ էներգիայի խնայում. կորուստների կառուցվածքումարագոաճ: Սն մետալուրգիայի արտադրության

կազմակերպչական տեխնիկա-տեխնոլոգիական, տալուրգիայի ն

դրողականության

(մոլիբդեն,վոլֆրամ, մանգան) մետաղների

րեն աճում է լեգիրող պատներիբաժինը.որը հասելէ գրեթե 2/3-ի:

:

պարզ

ն

էլեկտրապող-

'Մետաղաձուլության արտադրությանավանդական սխեման բավական արտադրություվրա հենվում է դոմնային է. քարածխի ն երկաթի հանքաքարի են վերաձուլում թուջից արտադրում. թուջ: Մարտենյան վառարաններում

նը, որն

է

տարբեր որից էլ գլանմանարտադրամասերում ձեռնտու պողպատը զուգընթաց է տեսակներ: Մետաղի ջարդոնի կուտակմանը Ներկայումս ԱՄՆ-ում միանգամիցձուլել դրանից` շրջանցելովդոմնայինփուլը: Նույն պատկերնէ ջարդոնից: պողպատիգրեթե կեսն արտադրվումէ ճձետաղական որոնք զգալի չափովօգտագործումեն նան աշխարհիզարգացածայլ երկրներում, ստանում են

պողպատ.

մետաղի ջարդոնը: ներմուծված

:

հումքի (երկաթի հանքավայրի)բազաներում, 2. վառելիքային (քարածխային) բազաներում, Յ միջն: հումքի ն վառելիքայինբազաների ջրի ն սպառողՏեղաբաշխմանժամանակ հաշվի է առնվումքաղցրահամ (ռապոնիա, Կորեայի ների առկայությունը: Հումք ն վառելիք ներմուծողերկրներում խոշոր մետալուրգիական Հանրապետություն.Արեճտյան Եվրոպայիերկրներ) քաղաքներում (օրինակ են նավահանգստային կոմբինատները կառուցվում Իտալիայում):70-ական քաղաքները Տարանտո ն Կորնիլիանոնավահանգստային

6.7 Գծասյատկեր

Թուջի ւ պողպատիհամաշխարհային արտա

բաժինների թիկրների փոփոխությունները 19802000.

40 Դ

շա

».

-

է

մետաղաձուլության

4.

երկրն

աթի

երկու խումբ` բարձր զարգացած երկրների Ներկայումս ձնավորվել կրճատվումէ մի շարք պատճառարտադրությունը երկրներ, որտեղ պողպատի վրա մեծ ծախսումներ), ն նոր աշխատանքի ներով (միջավայրի պահպանություն, շարունակում է աճել: արտադրությունը երկրներ, որտեղ պողպատի զարգացող արտադրանքըվերջին տարինեԸնդհանուր առմամբ պողպատիհամաշխարհային վրա: րին պահպանվումէ 700-750 մլն տ մակարդակի են մի քանի տեղաբաշխվում Սն ձեռնարկությունները

սկզբունքներով`

թվականներից սկսած նկատվում են տեղաբաշխման նոր միտումներ Սն մետալուրգիականոչ մեծ ձեռնարկությունները(տարեկանմինչն մի քանի հարյուր որոնք աշխատում են մետաղի ջարդոնի բազայի հազ. տ արտադրողականությամբ), կենտրոնները: վրա, ձգտում են մեքենաշինությանն մետաղամշակման 1990-2000-ական թվականներին տարեկան արդյունահանվում է 560-ից 650 մլն. տ. երկաթի հանքաքար: Խոշորագույն արդյունահանողներն են Չինաստանը, Բրազիլիան, Ավստրալիան, Հնդկաստանը,ՌԴ-ը, Ուկրաինան, ԱՄՆ, Կանադան, իսկ արտահանողները` Բրազիլիան ն Ավստրալիանիսկ խոշոր ներմուծողներն են ճապոնիան (տարեկան ձոտ 150 մլն տ), Կորեայի Հանրապետությունը ԱՄՆ-ը,Գերմանիան(Տես հավելվածիքարտեզասխեման): 1990-ական թվականներին պողպատի համաշխարհայինարտադրան տարեկան կազմում է 690-ից 734մլն տ. իսկ 2001թ`751մլն.տ. որի կեսից ավելին տալիս են զարգացած երկրները(ճապոնիւս, ԱՄՆ. Արեճտյան Եվրոպայի Կորեայի Հանրապետություն) (Հավելվածի 7 աղյուսակը): Վերջին տասնամյակում որոշակի տեղաշարժեր են կատարվում սն մետալուրգիայիտեղաբաշխմանմեց: Սեծանում է Չինաստանի, Բրազիլիային հումքային ռեսուրսներով հարուստ նոր զարգացող այլ երկրներհ բաժինը(գծապատկեր 6.7):

ը

22.8

շ0-

(0:

ո

լ

13.9

,

10,

6.7

ւ

ոռ

,

լ

Արապան

՞

Արեձտան Եվրոպա

երուան ԽԱՀԱ

Լ, Լ Սմերիկա |

Ճապոնիա

Հյուսիսային

ռիկ

աաա արագու Ա այլ

գու

երկրներ

Ա1980

Ա2000

Պողպատի (գլխավորապես գլանվածքի ն խողովակներիտեսքով) հիմնական արտահանողներնեն ճապոնիան, Գերմանիան, Բենիլյուքսի երկրները, Ֆրանսիան. Իտալիան, Բրազիլիան ն Կորեայի Վանրապետությունը:Ընդ որում նշված երկրները միաժամանակնան պողպատի խոշոր ներմուծողներ են, որը վկայում է տվյալ ճյուղում աշխատանքիմիջազգային ներճյուղային խորը բաժանմանառկայության մասին:

բ) Գունավոր

մետալուրգիա.

Հումքի բազմազանությամբ, ճյուղային կառուցվածքով, արրտտադրության տեխնոլոգիական բարդությամբ ն տեղաբաշխման բնույթով մետալուրգիայի այս ենթաճյուղը զգալիորեն տարբերվումէ սն մետալուրգիայից: եթե մինչն 2Օ4 դ. 50-ական թվականներըառաջատարը ծանր գունավոր մետաղների(պղինձ, կապար, ցինկ, անագ)ձուլումն էր, ապա 60-70-ական թվականներին առաջատար դարձավթեթն գունավոր մետաղների,մասնավորապեսալյումինի ձուլումը: Միաժամանակընդլայնվեց«ՕՀ դարի մետաղների»` կոբալտի, տիտանի, լիթիումի, բերիլիումի արտադրությունը: Բնական է, որ գունավոր մետալուրգիայի կառուցվածքիտեղաշարժերնազդել են ճյուղի տեղաբաշխմանբնույթի վրա: Զգալիորեն ավելացել է գունավոր մետալուրգիականգործարաններունեցող երկրների թիվը. սակայն միայն քիչ թվով երկրներում (ԱՍՆ, Կանադա, ճապոնիա, Ռուսաստան, Գերմանիա, Ֆրանսիա, Ավստրալիա) են արտադրում գրեթե բոլոր գունավոր մետաղները. մնացյալներն ունեն նեղ մասնագիտացում,այսինքն արտադրում են մեկ կամ մի քանի գունավոր մետաղներ: Միանգամայնտարբերեն ծանր ն թեթնգունավորմետաղներիձուլման գործարանների տեղաբաշխմանսկզբունքները: Ծանր գունավոր մետաղներիհանքաՔարին բնորոշ է հիմնականօգտակարտարրիցածր կամ խիստցածր պարունակությունը Այսպես, աշխարհում արդյունահանած պղնձի հանքաքարի մեծ մասում պղնձի պարունակությունը0.5-1.096 է, իսկ խտանյութում` 8-3596: էլ ավելի ցածր է անագի հանքաքարում անագի պարունակությունը: Դա կանխորոշում է դրանց հարստացմանն ձուլման արտադրությանկազմակերպումըհումքային շրջաններում. Պղնձի խոշորագույնարտադրողներնեն ԱՄՆ-ը, Չիլին, ճապոնիան, Կանադան, Լեհաստանը, Պերուն, Զամբիան, Գերմանիան, Իսպանիան ն ԱՊՀ որոշ երկրները (Ռուսաստան,Ղազախստան,Հայաստան, Ուզբեկստան):Նշված երկրներից ճապոնիան ն Գերմանիանլիարժեք կերպով ապահովված չեն հումքային ռեսուրսներով,ն նրանց կշիռը զգալի է զտված(ռաֆինացված)պղնձի արտադրության

մեջ:

տարբերություն պղնձի, ցինկի Ա կապարի խտանյութումմետաղի բարձր պարունակությունը(մինչն 60-7095) ապահովում է դրանց հարաբերական բարձր տրանսպորտահարմարությունըն նպաստում է խտանյութի արտադրության ու դրանց մետալուրգիական մշակման վայրերի միջն հեռավորություններիմեծացմանը: Ցինկի ձուլման բնագավառումաշխարհումառաջատար երկրներնեն Չինաս154

Ի

`

տանը, Կանադան,ճապոնիան,ԱՍՆ-ը, Իսպանիան,

Գերմանիան,Ավստրալիան, իսկ կապարիձուլման բնագավառում ԱՄՆ-ը, Չինաստանը,Մեծ Բրիտանիան,Կանադան. Ավստրալիան:

Ֆրանսիան, ճապոնիան,

սկզբունքները: ՀՎ այլ աաումինի Ալյումինի գործարանները տեղաբաշխվում լումը

արտադրությանտեղաբաշխման

է, ուստի ւներգատար

շատ

հիմը իմնականումխոշոր

են

Լ. երբեմնէլ էժան ջրաէլեկտրակայանների վառելիքով աշխատող ջէկ-երիմոտ (օրինակԲահրեյնում) (Տես հավելվածի քարտեզասխեման): Ի տարբերություն ծանր գունավորմետաղների, ալյումինի արտադրությունը վերջին տասնամյակներին զգալիորեն ավելացելէ ն ներկայումսկազմում է

կան 30-31

մլն

որից

տարե-

մլն տ առաջնայինալյումին: Ներկայումս այն դարձելէ շատ պողպատի լուրջ մրցակից:Ալյումինի գլխավոր հումքատեսակի` բոքսիտի հիմնական արդյունահանողներն են` Ավստրալիան (1/3-ը), Գվինեան. ճամայկան, Բրազիլիան: Միաժամանակ աննշան է եվրոպականերկրներիբաժինը հումքի արդյունահանման մեջ: Ալյումինի խտանյութի`կավահողիարտադրությունը հիճնւականում զարգանում է հումքի արդյունահանման երկրներումն շրջաններում (Ավստրալիա,ճամայկա, Սուրինամ, Հնդկաստան,Վենեսուելա),ինչպեսնան ԱՄՆ-ում, Կանադայում,Գերմանիայում: Ի տարբերություն ծանր գունավորմետաղների,ալյումինի արտադրության վերջնական փուլերը տեղաբաշխվումեն տնտեսապես զարգացած երկրներում առանձնապես այն երկրներում, որոնք արտադրում են էժան ն էլեկտրաէներգիա ունեն հարմար տրանսպորտաաշխարհագրական ծովային դիրք` ԱՄՆ, Ճապոնիա Գերմանիա,Իտալիա,Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա,Կանադա, Նորվեգիա,իսկ արդյունահանողերկրներից`Ավստրալիա,Բրազիլիա, Հնդկաստան,Ռուսաստան տ,

բնագավառներում

հումք

(Հավելվածի8 աղյուսակը): Արտադրությանն սպառման շրջանների տարածական աճող խզումը

հանգեցնում ալյումինի արտահանման ծավալի աճին: Ներկայումս աշխարհում արտադրած ալյումինի 4596-ն արտահանվում է: Խոշորագույն արտահանողներըեն` է

Կանադան,Ավստրալիան,Նորվեգիան,Բրազիլիան, Ռուսաստանը, ներմուծողները` ճապոնիան,ԱՄՆ-ը,Գերմանիան,Ֆրո"նսիան,Իտալիան: 6.9

Մեքենաշինություն Աշխարհի

բնակչության արդյունաբերականարտադրության ծավալի աճին զուգընթացշարունակում է նան մեքենաշինության հին ենթաճյուղերից եկի` էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության արտադրանքիծավալը: Սակայն այլ ենթաճյուղերի էլ ավելի արագ աճի հետնանքով մեքենաշինության կառուցվածքում էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության էն

ՀԱՑ

բաժինըկրճատվում

էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության արտադրատեսակներըխիստ

են:

բազմազան: Դրանքըստ արտադրությանտեխնիկական բարդության աստիճանի կարելիէ բաժանել2 խմբի, որոնցիցյուրաքանչյուրինհամապատասխանում են ար155

սկզբունքներ: Բարձր (գեներատորներ). էլեկտրածնիչներ թանկարժեք արտադրանքը ճշգրիտ ու էլեկտրաշարժիչներ, (տրանսֆորմատորներ), փոխակերպիչներ էլեկտրաէներգիայի արտադրող ձեռնարկուհամանման արտադրատեսակներ ն այլ (կաբելի) մալոխի կադրերի ինժեներատեխնիկական են մետաղների, գունավոր թյունները ձգտում է բարձր տեղաբաշխվում գլխավորապես ճյուղը Այս շրջանները: կենտրոնացման ունեցող երկրներում: Վանրահայտ են ն հզոր մեքենաշինություն

ձեռնարկություններիտեղաբաշխման ուրույն տադրական

ճապոնիան, Գերմանիանու ԱՄՆ-ը, որոնք արտադրում են այս արտադրատեսակների համաշխարհայինարտադրանքիշուրջ 3/5-ը: Արտադրվողհաստոցներիքանակը որոշ չափով կրճատվում է, սակայն այդ փոքրաթիվ հաստոցները տեխնիկականկատարելագործմանշնորհիվ ունեն ճախկինի համեւմւստությամբավելի մեծ ծավալով աշխատանք կատարելու կարողու-

թյուն:

Ձեռքով կառավարվողնախկին հաստոցներիփոխարեն այժմ գրեթե բացառապես արտադրում են թվային-ծրագրային կառավարման, ավտոմատացված, բաոձր արտադրողականհաստոցներ: Մեքենաշինությունն արդյունաբերությանգլխավոր ճյուղն է: Նրան բաժին է ընկնում գարգացած երկրների արդյունաբերության արտադրանքի 35-3892-ը ն զբաղվածների` 34-3695-ը: Նոր զարգացող երկրներում սովորաբար այդ ցուցանիշը կազմում.է մինչն 2026: Արդյունաբերությանայս ճյուղը հնարավորությունէ տալիս տեխնիկապես վերազինել տնտեսության բոլոր ճյուղերը, մեքենայացնել ն ավտոմատացնելարտադրությանգործընթացները: Չկա մարդու գործունեության մի բնագավառ, որտեղ չկիրառվի մեքենաշինությանայս կամ այն ենթաճյուղի

զարգացած

«Սիմենսը», ամերիկյան«Ջեներալ էլեկտրիկը»: առանձնապեսգերմանական արտադրանքի արտադրությունը Բարձր ճշգրիտ էլեկտրատեխնիկական

«Հայէլեկտրամեքենա», Հայաստանի Վանրապետությունում: «Վերելակների»,մալուխի արտա«էլեկտրատեխնիկական», ԽՍՀՄ-ի առաջատար շրջաններից Դանրապետությունը գծով Վայաստանի

զարգացածէ

նան

«էլեկտրաշարժիչ», դրության

էր:

կենցաղային էլեկտրասարքավոՍակավ ճշգրիտ արտադրատեսակները մեքենաներ, փոշեկուլներ, կոնդիցիոներներ, են` սառնարաններ.լվացքի րումներն ն այլն: Դրանց արտադրությունըխիստ աշխատավինտիլյատորներ մսաղացներ. երկրներից փոխադրվումէ տարությանպատճառովաստիճանաբարզարգացած տասնյակ անգամ էժան է. մի քանի մինչն երկրներ, որտեղ աշխատուժը զարգացող

երկրներում: քան զարգացած տարբեր Ընդհանուր մեթենաշինություն:Դրա կազմում տնտեսության ձեռնարկությունները: ն արտադրող ճյուղերիհամար մեքենաներ սարքավորումներ մեքենաները, մետաղահատմեքենաներն ու են գյուղատնտեսական Դրանցից Դրանց մի մասը արտադրվումէ պատսարքավորումները: դարբնոցամամլակային սերիականարտադրությամբ: վերով`փոքր քանակով.իսկ մյուս մասը՝ մեքենաների արտադրությունը մեքենաշինության Գյուղատնտեսական

առանձնանում չափերով, իրենց հնագույնճյուղերից է: Այդ մեքենաներն ոչ տրանսպորտահարուստի հարցում, է ստեղծումփոխադրման դժվարություններ ն այլ մեքենաներիարտաշարքացանների կ ոմբայնների. պատճառով մարության շրջանները: ձգտում է դեպի սպառմանզ̀արգացածհողագործության են

դրությունը

խոշոր սերնդափոխվում` Աստիճանաբար

ու

մեծ

'

որը

'

ավելի բարձր արտադրողական

մեքենաներնու սարքավորումները,որի շնորհիվ գյուղատնտեսական են դառնում ավելի մեծ աշխատանք: հնարավորէ դառնումփոքրաքիվմեքենաներովկատարել ծավալը միայն 1987Օրինակ.կոմբայններիհամաշխարհայինարտադրության ժամանակահատվածի սկզբում 1997 թթ. նվազել է 1.6 անգամ: Եթե այդ էին ճապոնիան ու ԽՍՀՄ-ը, ապա ներկայումս 2/3-ն ների շուրջ

արտադրում

ու Չինաստանը: ճապոնիան

կոմբայն-

Այդուհանդերձ, հետնում

արտադրությունը: Մի փոքր նվազել է նան տրակտորների են ճապոնիան, ԱՄՆ-ում: է Նրան դրանցավելի քան կեսն արտադրվում Ռուսաստանը: Բելգիան,Ֆրանսիան,Իտալիան,

Չինաստանը,

հնագույն ճյուղերից մեկով` հաստոցների դարբնոցաՄեքենաշինության արտադրությամբմասնագիտացածերկրներն են սարքավորումների մամլիչային

ու

թողարկածարտադրանքը: Մեքենաշինությանզարգացումը զգալի ազդեցություն է թողնում ամբողջ արդյունաբերությանճյուղային ն տարածքային կառուցվածքների վրա: ԳՏՀ ժամանակաշրջանումմեքենաշինությունը սկսեց զարգանալ. աշխարհի տասնյակ Ծանր արդյունաբերության այլ ճյուղերից այն առանձնանում է ամբողջ երկրներում: աշխարհում լայն տարածվածությամբ:Սակայնդեռես զգալի են մեքենաշինության մակարդակի տարբերություններըտարածաշրջանների ն երկրների զարգացման միջն: Մեքենաշինությանտեղաբաշխման վրա ազդումեն բազմաթիվ գործոններ` ռեսուրսները,տրանսպորտը,գիտականհիմնարկները,մետալուրաշխատանքային սպառմանշուկան ն այլն: գիական բազան,

Համաշխարհայինմեքենաշինությանմեջ արտադրանքի արժեքով առաջին են ԱՄՆ-ը, ապոնիան ն Գերմանիան, որտեղ ներկայացված Լ մեքենաշինականարտադրությունների ամբողջհամալիրը: Տասնյակում տեղ են զբաղեցնում նան Չինաստանը,Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիւսն, Իտալիան, Կանադան.Բրազիլիան ն Իսպանիան: արտադրություններիբազմազանությամբ ն ծավալով Մեքենաշինակւսն աչքի է ընկնումնան Ռուսաստանը,հաւոկապեսռազմականն տիեզերականտեխնիկայիարտադրությամբ ն արտահանմամբ:Ռուսաստանըն Չինաստանըդեռես ունեն մեքենաշինականարտադրանքի արտաքին առնտրի բացասական հաշվեկշիռ, մինչդեռ ճապոնիան ն Արնմտյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասը ու դրական հաշվեկշիռ: Այդ երկրների մեջ, որպես կանոն, կազճում է 1/3-ից 1/2-ը, իսկ ճապոնիայում՝նույնիսկ 6594: Քանի որ այս ճյուղում բարձր է արտադրությանմասնագիտացմանն կոոպերացման երեք տեղերը հաջորդաբար զբաղեցնում

:

հրաարտահ զեքենաշինության

մակարդակը, ապա զարգացած երկրները ոչ միայն արտահանողներ, այլ նան խոշոր ներմուծողներ են: Արեմտյան Եվրոպայի ոչ մեծ երկրները ներմուծում են ամենաբազմազան մեքենաներ ու սարքավորումներ, միաժամանակ մասնագիտանումմեքենաշինության առանձին ճյուղերով ու արտադրություններով, թողարկում ն զգալի չափով արտահանում են մեքենաշինական բարձրորակապրանքներ:Այսպես,Շվեյցարիան բարձրորակհաստոցների, ժամացույցների, գործիքների, տեքստիլ սարքավորումների խոշորագույն արտահանողներիցէ: Նույնը կարելի է ասել Շվեդիայի, Նիդերլանդների ն Եվրոպայի զարգացած այլ երկրների մասին: Հարավ-Արնելյան Ասիայի «նոր վագրերը» մեքենաշինության որոշ արտադրատեսակներիխոշոր արտահանողներ են: Դրանք համաշխարհայինշուկա, այդ թվում նան զարգացած երկրներ են արտահանումմասսայականն աշխատատարարտադրանք` կենցաղային էլեկտրատեխնիկական սարքեր, ավտոմեքենաներ ն այլն: Դրանք, ի տարբերություն եվրոպականբարձրտեխնոլոգիային որակի վրա հենված արտադրանքի,մրցունակ են դառնում աշխատուժի էժանությանհաշվին: Չինաստանի, Բրազիլիայի, Հնդկաստանիբազմաճյուղ մեքենաշինությունը հիմնականում հենվում է ներքին շուկայի մեծ տարողունակության վրա, ուստի թողարկված արտադրանքիչնչին մասն է արտահանվում: Լատինական Ամերիկայի, Ասիայի, Աֆրիկայի երկրների մեծ մասը մեքենաշինական արտադրանքի պահանջարկն ամբողջությամբբավարարում ներմուծման հաշվին: Մեքենաշինությունըկարնորդեր է խաղում յուրաքանչյուր շրջանի համալիրային զարգացման, արդյունաբերականհանգույցների ձեավորման գործում: Նրա տեղաբաշխմանվրա զգալի ազդեցություն են թողնում արտադրության մասնագիտացումը ն կոոպերացումը: Նրան բնորոշ է միմյանց հետ կոոպերացման մեջ գտնվող ձեռնարկություններիխմբային տեղաբաշխումը, երբ բարդ ն վերջնական արտադրանքթողարկողձեռնարկություններըլրացվում են հարակից գործարաններով, որոնք պատկանումեն տվյալ կամ էլ նրա հետ սերտ համագործակցությանմեջ գտնվող ընկերությանը: Դա ապահովում է հավաքման արտադրամասի ռիթմիկ ն անխափանաշխատանքըն ազատում է խոշոր պահեստայինտնտեսությունստեղծելու անհրաժեշտությունից: Միաժամանակմասնագիտացումը ն նրա հետ կապված աշխատանքի տարածքային բաժանումը երբեմն հանգեցնում է նեղ մասնագիտացված արդյունաբերականկենտրոններին շրջանների ձնավորմանը, որոնք զգալի չափով կախված են մեկ ճյուղի իրավիճակից: Վերջին տասնամյակներին մեքենաշինության մեջ նկատվում ն արտահայտվում է արտադրությանմիջազգայնացումըանդրազգային ընկերությունների շրջանակներում`միջֆիրմայինն միջպետականհամաձայնագրերիհիման վրա: Մեքենաշինություննարդյունաբերության առավել գիտատար ճյուղերից է: Նրան բաժին է ընկնում զարգացած երկրներում մշակող արդյունաբերությանմեջ կատարած գիտահետազոտականն կոնստրուկտորականաշխատանքների մոտ 7006-ը: Մեքենաշինությանգիտատար ենթաճյուղերի զարգացման բարձր տեմպը, որը հենվում է գիտատեխնիկական առաջընթացիվրա, արտադրությանգիտատա-

է

րության աճը, տեխնիկայիբարդացումը, նրա արագ սերնդափոխումընպաստում են նորագույն ն առավել գիտատար ճյուղերի կենտրոնացմանը այն երկրներում ն շրջաններում, որոնք ունեն համապատասխան գիտական ն ինժեներա-կոնստրուկտորականհիմնարկներ ն կադրեր, տեղեկատվականն տրանսպորտայինենթակառուցվածք: էհմ-ների, արդյունաբերական ռոբոտների, թվային ծրագրային կառավարմամբ հաստոցների օգտագործումը զգալի փոփոխություններ է մտցնում արտադրության կազմակերպմանմեջ: Այն միավոր արտադրանքիհաշվով ապահովում է կենդանի աշխատանքի ն արտադրականմակերեսի զգալի խնայողություն, որն էլ էապես ազդում է տեղաբաշխմանկարնոր գործոններիվրա: Երկրի տնտեսական զարգացման գործում մեքենաշինության դերի մեծացումն արտահայտվում է նրանում, որ աշխարհի խոշորագույն ընկերությունների թվում մեծանում է մեքենաշինականֆիրմաներիբաժինը: 1990-ական թվականների տվյալներով աշխարհի խոշորագույն 50 արդյունաբերական ֆիրմաների կեսը մեքենաշինականէին, առավել խոշոր 10-ից 7-ը նույնպես: Կարելի է առանձնացնելաշխարհիմեքենաշինականերեք գլխավոր տարածաշրջան: Դրանցից առաջինըձնավորվել է Հյուսիսային Ամերիկայում` (ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա), որին բաժին է ընկնում համաշխարհայինարտադրանքի309:-ը: Հիմեն էհմ-ները, ինքնաթիռները,ավտոմոբիլները, ատոնական արտադրատեսակներն մային, տիեզերական ն հրթիռային տեխնիկան: ԱՄՆ-ի մեքենաշինության արտադրանքի մոտ կեսն արտահանվումէ: Երկրորդ տարածաշրջանըԵվրոպան է, որի արտադրանքի ծավալը գրեթե նույնն է, սակայն տարբեր է ճյուղային կառուցվածքը: Տարածաշրջանը նախ ն առաջ մասնագիտանումէ հաստոցաշինությամբ,ավտոմոբիլաշինությամբ ն մասԱրտադրության ն արտասայական արտադրության այլ արտադրատեսակներով: հանման ծավալներով աշխարհի ակնհայտ առաջատարը Գերմանիան է, իսկ մեկ շնչի հաշվով մեքենաշինականարտադրանքիարտահանմամբՇվեյցարիան: Երրորդ տարածաշրջաննընդգրկումէ Արնելյանն Վարավ-ԱրնելյանԱսիան, որին բաժին է ընկնում մեթենաշինության համաշխարհայինարտադրանքի 1/5-ը: ճապոնիան է, որի մեքենաշինության արտադրանքի մոտ Այստեղ առաջատարը 659օ6-ն արտահանվումէ (սա ամենաբարձրբաժինն է աշխարհում): Տարածաշրջանը բացի Ճապոնիայից, ընդգրկում է Կորեայի Հանրապետությունը,Սինգապուրը, ինչեն` ծովային նավերը, պես նան Չինաստանը: Հիմնական արտադրատեսակներն ավտոմոբիլները, թվային ծրագրային կառավարմանհաստոցները,կենցաղային ու

ռոբոտները: սարքերը, արդյունաբերական ռադիոէլեկտրոնիկական մեքենաշինական չորրորդ Բացի այս երեք խոշոր տարածաշրջաններից ԱՊՀ են կազմում երկրները,հատկապեսՌուսաստանը, որը մաստարածաշրջան նագիտանումէ մետաղատար ն ոչ շատ գիտատարարտադրություններով(ծանր մեքենաշինություն,էներգետիկմեքենաշինություն, տրակտորաշինություն,հաստոցաշինություն, գյուղատնտեսականմեքենաշինություն):

երկրների մեքենաշինության բաժինն աննշան է ն ներկաեն կազմում յացված է ավանդականն ոչ գիտատար ճյուղերով: Այստեղ զգալի թիվ մեքենաներիզուտ հավաքմանգործարանները.որոնք օգտագործելովէժան աշխատուժը ն զարգացած երկրներիցստանալով մեքենաների անհրաժեշտ դետալներն ու հանգույցները (օրինակ. շարժիչները, փոխանցմանտուփերը) տալիս են մրցուՆոր զարգացող

է օտարերկրյակապիտալին: նակ արտադրանք:Դրանց մեծ մասը պատկանում Արդյունաբերականխոշոր երկրների մեքենաշինությանն ընդհանրապես արղյունաբերությանմեջ նշանակալից դեր է խաղում ավտոմեքենաշինությունը: բաժին է ընկնում մշակող արդյուԱյսպես. Գերմանիայումավտոմոբիլաշինությանը

նաբերության մեջ զբաղվւսծների 1296-ը, արտադրանքի 13Չ6-ը ն արտահանման 1856-ը, Ճապոնիայում մշակող արդյունաբերությանարտադրանքի1/10-ը ն ամբողջ արտահանման1/5-ը: արդյունաբերությանմյուս կապեր է հաստատել Ավտոմեքենաշինությունը էլեկտրոնիկայի,գլանհետ: էլեկւորատեխնիկայի, Այն հաստոցաշինության. ճյուղերի

իրերի. ապակու խոշորագույնսպառողներիցմեկն է: վածքի. ռետինատեխնիկական 2001թ կազմել է մոտ 53 մլն. որի արտադրությունը համաշխարհային Ավտոմեքենաների են, իսկ 1/4-ը՝ բեռնատարմեքեավտոմեքենաներն 3/4-ը մարդատար ն կոմբինացված

ճանաներնու ավտոբուսները:Մարդատար ավտոմեքենաների14-ն արտադրվումէ պոնիայում,1/4-ը` ՀյուսիսայինԱճերիկայումն մոտ 2/5-ը` Եվրոպայում(որից Գերմանույնպես առաջաարտադրությամբ նիայում` 1390, Ֆրանսիայում9̀96): Բեռոռատարների ն աղյուսակը քարտեզասխեման): տարը ԱՄՆ-ըն Ճապոնիանեն (Վավելվածի զգալի զարգացումէ ստացել Վերջին տարիներին ավտոմեքենաշինությունը

Արգենտինայում Բրազիլիայում,Մեքսիկայում, Կորեւսյի Վանրապետությունում, են իրենց ստեղծել որտեղ անդրազգային հզոր միավորումները Թուրքիայում, իսկ որոշ երկրներում(Կորեայի Վանրապետությունում)ձնաձեռնարկությունները, հայրենականֆիրմաներ: են ավտոմեքենաշինական վորվել մասում ավտոմեքենաշինությունը մեծ ներկայացված երկրների Զարգացող

նան ն

'

ն ավտովերանո-րոգման արտադրություններով: առավելապեսավտոհավւսքման միավորումհանրահայտ առավել Աշխարհի ավտոմեքենաներ՛ արտադրող ն «Հոններն են «Ֆորդը» ն «Ջեներալ Մոթորսը» ԱՄՆ-ում, «Նիսսանը». «Տոյոտան» ն «Ֆոլկսվագենը» Գեր«ԲՄՎ-ն» դան» Ճաւվոնիայում. «Դայմլեր-Քրայսլերը»', ն «Պեժոն» «Ռենոն» Իտալիայում: «Ֆիաւոը» Ֆրանսիայում, մանիայում. գործարաններըհիմնականում տեղաբաշխվածեն Ավտոմեքենաշինական մայրաքաղաքային ն զարգացած մեքենաշինականշրջաններում (Մերձլճային շրջանը` ԱՄՆ-ում, Հոնսյու կղզու հարավը` Ճապոնիայում. Փարիզյան շրջանը Անգլիան ն այլն): Ֆրանսիայում, Բավարիան Գերմանիայում, ՀՎարավ-Արնելյան Սակայն վերջին տասնամյակներին նկատելի տեղաշարժեր են կատարվում Եվրոպայում ն ԱՄՆ-ում:Բնակչությանտարաբնակեցմանտեղաշարժերիհետ կապ-

է

'

անվանումն էր «Դայմլեր Բենց» Մինչն վերջին տարիներս այս ժիավորման

ված ԱՄՆ-ում նոր ավտոմեքենաշինականձեռնարկություններեն կառուցվել երկրի Հարավում ն Արնմուտքում, իսկ Եվրոպայիերկրներում` ծայրամասային ն հին արդյունաբերականշրջաններում: Վերջին տարիներինխոշոր միավորումներըավտոմեքենաշինական նոր ձեռնարկություններ են ստեղծում նախկին սոցիալիստական երկրներում` օգտագործելովնրանց էժան աշխատուժը: Մեքենաշինության ժամանակակից ճյուղերից է ամիահրթիռատիեզերա(ան արդյունաբերությունը, որը զարգանում է հզոր գիտատեխնիկականն ռազմական ներուժ ունեցող երկրներում`ԱՄՆ, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա: Դրանք տեղաբաշխվում են գիտատեխնիկականն որակյալ բանվորականկադրեր ունեցող շրջաններում ն կենտրոններում: Այսպես, ԱՄՆ-ում ինքնաթիռների խոշոր արտադրությունը տեղաբաշխված է Լոս-Անջելեսի շրջանում ն Սիեթլում («Բոինգ»), Ֆրանսիայում՝ Թուլուզ քաղաքում («Կոնկորդ»): Ներկայումս ճավաշինության զարգացման ն տեղաբաշխման վրա զգալի ազդեցությունէ թողնում ոչ այնքան աշխատուժիորակավորումը, որքան էժանությունը: Այդ պատճառով դասական նավաշինականորոշ երկրները` ԱՄՆ-ը, Նիդերլանդները, Գերմանիան.դադարել են էական դեր խաղալ համաշխարհայիննավաշինությանմեջ: Ճիշտ է, Ճապոնիան շարունակում է պահպանել իր առաջատար դերն աշխարհում, սակայն նրան ընդհուպ մոտեցել է Կորեայի Հանրապետությունը:Այս ճյուղը զգալի զարգացում է ստացելԹայվանումն Բրազիլիայում(Հավելվածի11 աղյուսակը): է մ/ենտրոնայինմեքենաշինություննու Կարնորագույնարտադրություններից սարքաշինությունը, որոնք մեքենաշինությանաշխատատար,գիտատար ն արագ զարգացող ենթաճյուղերիցեն: էլեկտրոնայինմեքենաշինության խոշոր միավորումների Գլխամասայինգործարաններըտեղաբաշխվումեն գիտական հետազոտությունների կենտրոններիմոտ: Օրինակ, Կալիֆորնիայիհռչակավոր Սիլիկոնյանհովտում գիտաարտադրականֆիրմաներըստեղծվել են հայտնի Ստենֆորդիհամալսարանիշուրջը: Նման գիտականկենտրոններեն ստեղծվելԵվրոպայումն Ճապոնիայում: Ռազմաարդյունաբերականէլեկտրոնիկայի արտադրության գծով առաջատարներն են ԱՄՆ-ը ն Ռուսաստանը, իսկ կենցաղային էլեկտրոնիկայի գծով՝ Ճապոնիան ն Արնելյան ու Վարավ-Արնելյան Ասիայի նոր ինդուստրիալ երկրները` Կորեայի Հանրապետությունը, Հոնկոնգը, Թայվանը, Մալայզիան, Սինգապուրը: ԱՄՆ-ը Ճապոնիայից ն նոր ինդուստրիալ երկրներից տարեկան ներմուծում է 1520 մլրդ դոլ. արժողությամբ արտադրանք:Այս երկրներում անդրազգային ընկերությունների ձեռնարկությունների կողքին սկսել են գործել նան ազգային ընկերությունները: Արեճտաեվրոպական էլեկտրոնային արդյունաբերությունը դժվարությամբ է դիմանում նոր ինդուստրիալերկրներիմրցակցությանը,ն նրա բաժինը համաշխարհայինշուկայում անընդհատնվազում է:

6.10

Քիմիական

արդյունաբերություն

սպառման գործոնների ազդեցությունը: Սակայն

կրճատվել է:

Որպես ԳՏԱ առաջատար ճյուղերից մեկը, քիմիական արդյունաբերությունը շատ գծերով նման է մեքենաշինությանը:Նույնը կարելի է ասել նան նրա տեղաբաշխման մասին, ինչը թույլ է տալիս առանձնացնել չորս նմանատիպխոշոր տա-

|

րածաշրջան:

Դրանցից ամենախոշորըԱրեմտյան Եվրոպայի տարածաշրջանն է, որը թողարկում է այդ ճյուղի ամբողջ արտադրանքի մոտ 2/5-ը: Մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմն աշխարհի գլխավոր քիմիական տերությունը Գերմանիան էր: Երկու աշխարհամարտերիմիջն եղած ժամանակահատվածումքիմիական արդյունաբերությունըսկսեց արագ զարգանալ նան այլ երկրներում, մանավանդ, որ առաջին պլան դուրս եկավ նավթաքիմիականարդյունաբերությունը, որը կողմնորոշվում էր հիմնականում դեպի ներմուծվող հումքը: Արդյունքում նավթաքիմիան, ինչպես նան նավթավերամշակումը,տեղաբաշխվեցծովային նավահանգիստներում (Ռոտերդամ,Մարսել ն այլն) կամ նավթամուղայինմայրուղիների վրա: Եվրոպային հետնում է Հյուսիսային Ամերիկայիտարածաշրջանը, Արնեմտյան ԱՄՆ-ն է: Այստեղ40-ական թվականներինստեղծվեցին առաորտեղ առաջատարը ջին նավթաքիմիականձեռնարկությունները`հիմք դնելով համաշխարհայինքիմիական արդյունաբերությանզարգացման նոր փուլին: երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, որը Եվրոպայում մեծ վնաս էր հասցրել այդ ճյուղին, ԱՄՆ-ը քիմիական արդյունաբերությանարտադրանքիգրեթե կեսը: տալիս էր աշխարհի էր բավական մեծ բազմազաքիմիական արդյունաբերությունըբնորոշվում ԱՄՆ-ի նությամբ: Դրա տեղաբաշխմանվրա մեծապես ազդել է հումքային գործոնը, որը հաճախհանգեցնումէր քիմիական արտադրություններիտարածականխիստկենտրոնացման: Այսպես, Մեքսիկական ծոցի առափնյա հատվածում ձնավորվեց աշշրջանը, որը տարածքով համընկնումէր խարհում ամենախոշորնավթաքիմիական համանուն նավթագազային ավազանիհետ: Այստեղ է ձեավորվել նավթաքիմիական արտադրության աշխարհում ամենախոշոր կենտրոնը Հյուսթոնը (Փորթ Արթուրի ն

երկրների բաժինը խիստ

70-ական թթ. էներգետիկ ն հումքային ճգնաժամերըխիստ մեծ ազդեցո թյուն գործեցին նան համաշխարհային քիմիականարդյունաբերությանվրա: Դրանք նպաստեցիննրա հետագա արտադրականկենտրոնացմանըհ̀անգեցնելովմանր արտադրությունների փակմանըն խոշորներիհզորության ավելացմանը: Ձնավորվեցին նոր համալիրներ առաջին հերթին նավթով ն գազով հարուստ զարգացող երկրներում: Ասվածը վերաբերում է Պարսից ծոցի երկրներին, որտեղ ձնավորվե համաշխարհային նշանակությաննոր նավթաքիմիականշրջան: Սաուդյան Արաբիայում, Քուվեյթում, Քաթարում կառուցվեցին օրգանականսինթեզի ն ազոտական պարարտանյութերիհամար կիսաֆաբրիկատներ արտադրող կոմբինատներ,Իրաքում ն Իրանում`պլաստմասսաներարտադրող կոմբինատներ:Նմանատիպհամալիրներ ստեղծվեցին Լիբիայում, Ալժիրում, Բրազիլիայում, Վենեսուելայում, Մեքսիկայում: Նշված գործընթացիարդյունքում`80-ական թթ. ԱՄՆ-ի, ԱրեմտյանԵվրոպայի, Ճապոնիայի,ԱՊՀ-ի միագումարայինբաժինը համաշխարհայինքիմիական արդյունաբերության մեջ սկսեց կրճատվել, իսկ նոր զարգացող երկրներիբաժինը`մեծանալ:

աստիճանաբար

գծապատկե 6:8

Քիմիական ապրանքներիհամաշխարհայինարտադրանքի մեջ երկրների բաժիններիփոփոխությունները1980-1998թթ. (52)

4536555

--

Վ

23.8"

:

Վ

20.

Նոր Օրլեանի հետ միասին):

Համաշխարհային նշանակության երրորդ տարածաշրջանըԱրնելյան ն Հարավ-ԱրնելյանԱսիան է: Նրա միջուկըՃապոնիան է, որտեղ հզոր նավթաքիմիան զարգացած է ծովային նավահանգիստներումն̀երմուծվող նավթի հիման վրա: Այս տարածաշրջանումձնավորվել է այս արտադրությանգծով աշխարհի երկրորդ խոեն Չինաստանը,որտեղ գեշոր կենտրոնը`Սինգապուրը: Այլ տարածաշրջաններից ոակշռում է հիմնականքիմիայի արտադրությունը, ն նոր արդյունաբերականացած երկրները, որոնք գլխավորապես մասնագիտացել են սինթետիկ արտադրանքի ն կիսաարտադրանքիարտադրությամբ: Վերջապես, չորրորդ տարածաշրջանըԱՊՀ երկրներնեն, որտեղ քիմիական արդյունաբերությունն աչքի է ընկնում մեծ բազմատեսակությամբ:Դրա տեղաբաշխման վրա մեծապես զգացվում է ինչպես հումքային, այնպես էլ էներգետիկ ն

այս

ուծ"

12,8

'

9,1

Ց.

1|

13 13 Ս

Կա

'

Ամա

նախկին

ԽՍՀՄ

՝

ԼԸ

ճապոնիա

դոան

-Է-Լ.,

Այլք

ԳԱՅ արոր ող

այլ

երկրներ

Ը 980

Ալսժճ

Սակայնշարունակվումէ Արնմուտքիերկրներիմենաշնորհըմնալ մշակման ՝

բարձ

աստիճանի գիտատար արտադրանքի արտադրությունը (նորագույն դեղագործական արտադրանք, էլեկտրոնային ն արդյունաբերությանայլ նորագույն ճյուղերի համար հատուկ նշանակության քիմիկատներ, բարձրորակ կառուցվածքային

պլաստմասսաներ):Պետք է նան հաշվի առնել, որ զարգացող նավթարդյունահանող երկրներում ստեղծված շատ նավթաքիմիական«կեղտոտ» արտադրությունների արտադրանքը զգալի չափով նախատեսվածէ Արնմուտքի երկրներ արտահանելու

1.5

այն տեղաբաշխվումէ հետնյալ կերպ Եվրոպա Հյուսիսային Ամերիկա Ասիա

համար:

գազային ծագման ծծմբի արտադրությունը կազգործարանում: Ծծմբի գազավերամշակման ն նան նավթի բնականգազի վերամշակինչպես օգտահանությունը (/ոսճԱՅՅԱՍՌջ), մանն ուղեկցող գործընթացը, ոչ միայն ավելի խնայողականէ, այլն տեխնոլո-գիապես պարզ: Այն նան ուղղակիորեն կարելի է դիտել որպես շրջակա միջավայրի

ճշանակությունը:Ռուսաստանում

մակերպվում է, օրինակ. Օրենբուրգի

պահպանմանմիջոցառումներից մեկը: Չանքային պարարտանյութերիարտադրությանգծով նույնպես երկրների «առաջին տասնյակի» մեջ հիմնականում մտնում են տնտեսապես զարգացած երկրները: Այս արտադրությունըմեծ մասշտաբներիէ հասել նան Չինաստանում ն Հնդկաստանում:Աշխարհումարտադրվող բոլոր պարարտանյութերի1/2-ը բաժին է ընկնում ազոտական,1/4-ից ավելին` ֆոսֆորականն մոտ 1/5-ը` կալիումական արտադրությամբաշխարհում պարարտանյուքերին:Ազոտայինպարարտանյութերի են Չինաստանը, ԱՄՆ-ը, ԱՊՀ երկրները,բայց վերջին ժամանակներս առաջատար խոշոր արտադրողներիթվին են դասվել նան Հնդկաստանը,Մեքսիկան, Պարսից ծոցի երկրները: Ֆոսֆատային հումքի պաշարներ ն հանույթ ունեն ավելի քան 30 երկրներ, բայց դրանց թվում հատկապեսառանձնանում են Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Մարոկկոն,Հորդանանը,Թունիսը, Իսրայելը, Ղազախստանը:Ֆոսֆորային պարարտանյութեր արտադրող հիմնական երկրներն են Հնդկաստանը ն Ռուսաստանը, ն ԱՍՆ-ը Չինաստանը: Կալիումականաղեր արդյունահանումեն 14 երկրում: Մինչն վերջին ժամանակներս դրա առաջատարներնէին Ռուսաստանը, ԳՖՀ-ն, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը, Բելառուսը: Այնուհետն նրանց միացավ Կանադան, որտեղ հայտնաբերվեց աշխարհում ամենախոշոր Սասկաչնանիկալիումական աղի ավազանը: Դրա շահագործմանշնորհիվ Կանադանդարձավ նան կալիումականհումքի խոշորագույն արտահանող:

40մլնտ 30 մլն տ 18սմլնտ

Լ ատինակուն Ամերիկա Անա

Այս կայուն միտումներն իրենց արտացոլումն են գտնում քիմիական արտադրանքի առանձին տեսակների արտադրությանմեջ: Դիտարկենք դրանք ծծմբաթթվի ն հանքային պարարտանյութերիօրինակով:Ծժմբաթթվի արտադրու-

թյան գծով երկրների «առաջին տասնյակի» մեջ մտնում են տնտեսապեսզարգացած 8 երկիր, ինչպես նան Չինաստանն ու Բրազիլիան: Այս երկրներում Օգտագործվող ծծումբը ստացվում է երկու եղանակով:Դրա գրեթե կեսը կազմում է բնածին ծծումբը, որի արդյունահանմամբ առանձնապեսաչքի են ընկնում ԱՄՆ-ը, Մեքսիկան, Լեհաստանը, Իրաքը, Թուրքմենստանը:Սակայն բնածին ծծմբի տեսակաէ նավթից ստացվող (ԱՍՆ. րար կշիռը գնալով կրճատվում է, մինչդեռ մեծանում ճապոնիա), ն հատկապես բնական գազից ստացվող (Կանադա, Ֆրանսիա) ծծմբի

1950 թ. համաշխարհային արտադրությունը Պլաստմասսաների մլն տոննայից աճել է մինչն շուրջ 100 մլն տոննւսյի: Ըստ տարածաշրջանների

Աֆրիկա ն Մերձավոր Արնելք

Ավստրալիա

2մլնտ 1մլնտ

Պլաստմասսա արտադրող երկրների «առաջին տասնյակում» միայն տնտեսապես զարգացած երկրներն են, ինչպես նան Չինաստանը ն Կորեայի Հանրա-

պետությունը-

Քիմիական մանրաթելերի համաշխարհային արտադրանքը 1950 թ. մլն տ-ից 1990-ական թվականներին հասել է շուրջ 20 մլն տ-ի: Այստեղ «առաջին տասնյակի»մեջ են մտնում Ա տնտեսւսպեսզարգացածերկրները. ն նոր զարգացող երկրները` առաջին հերթին Արնելյան ն Վարավ-ԱրնելյանԱսիայիՆԱե-ները, որտեղ քիմիական մանրաթելերի արտադրությունըդարձել է միջազգային մասնագիտացման կարնոր ճյուղերից մեկը: Աշխարհում բնակչության մեկ շնչին միջին հաշվով հասնում է մոտ 4 կգ մանրաթել, իսկ Արնմուտքի տնտեսապես զարգացած երկրներում` 10-15 կգ, ԱՊՀ երկրներում4̀ կգ,Չինաստանում՝ 1.6 կգ: Քիմիական մանրաթելերը բաժանվում են արհեստականի (ցելյուլոզային), որոնք ստացվումեն բնականպոլիմերներից,ն սինթետիկի,որոնց համար հումք են

ծառայում ածխաջրածինները:Մինչն 80-ականթթ. վերջը արհեստականմանրաթե-

լերի արտադրությունը գերազանցել է սինթետիկմանրաթելերի արտադրությանը, մեր օրերում դրանց միջն հարաբերակցությունը 18:82 է: Տնտեսապես բայց զարգացած բոլոր երկրներում, Չինաստանում, արտասահմանյան Ասիայի ՆԱեներում սինթետիկ մանրաթելերին է բաժին ընկնում մանրաթելերի ամբողջ արտադրության ավելի քան 4/5-ը: Բայց ԱՊՀ երկրներումարհեստականմանրաթելերիբաժինը դեռեսբավականբարձր է: Սինթետիկ կաուչուկի արտադրությունն աշխարհում առաջին անգամ սկսվեց 30-ական թթ. ԽՍՀՄ-ում` բուսական ծագմանսպիրտիվերամշակմանհիման վրա: Այժմ այն հիմնվում է ածխաջրածնայինհումքի վրա: Սինթետիկ կաուչուկի արտադրությունն(շուրջ 10 մլն տ) այժմ երկու անգամ գերազանցում է բնական կաուչուկի արտադրությանը: «Առաջին տասնյակի» մեջ են մտնում տնտեսապես զարգացած երկրները, Բրազիլիան (ինչը նան կապված է այս երկրում ավտոմոբիլայինարդյունաբերությանզարգացման հետ) ն Չինաստանը:

Կաուչուկի

Գծապատկեր6.9 համաշխարհային արտադրանքիմեջ երկրների բաժինների փոփոխությունները 1980-1998թթ. (22)

Փայտանյութի մեխանիկական

մշակումը ներկայանում է նախ ն առաջ սղոցանյութերի արտադրությամբ:Նշված արտադրությանգծով առջաջատար 10-ից 8-ը հյուսիսային անտառային գոտու երկրներն են, որոնց տեսակարար կշիռն այս բնագավառումավելի մեծ է, քան փայտանյութիմթերումներիմեջ:

թ1-

բ

-

"7

48.

շը

իտ

ՎԼ:

.շյ

ո

'

վ

չ. .

Ի

`

`

Ք

|

ո

լ

ա

սթ արգագող Ճապոնիա Ցյուսիսային Արեմտյան Արնելյան ՆԱԵ-ներ Ամերիկա "

'

Եվրոպաե

՛

Եվրոպա

Կարգին

"կ Նոր

'

րր

Ն

'

զարգացող

այլերկրներ

Անտառային արդյունաբերություն

6.11

ն

փայտամշակման

,

Վերջին 10-15 տարիներին աշխարհի անտառային արդյունաբերության աշխարհագրությանմեջ նս սկսեցինկատարվելզգալի փոփոխություններ`կապված նախ ն առաջ հյուսիսային ն հարավայինանտառայինգոտիների հարաբերակցության հետ: Փայտանյութիհամաշխարհայինմթերումը 1965 թ. 2 մլրդ մ:-իցաճել է մինչն 1995 թ. 3.5 մլրդ մ'-ի: «Առաջին տասնյակիկազմում» մթերումների չափերով առջնում են հյուսիսային գոտու երկրները,բայց հարավայինգոտու երկրների ն նրանց միջն խզվածությունը կրճատվում է: Ավելացնենք, որ փայտամթերողերկրների «երկրորդ տասնյակի»մեջ նույնպես մտնում են ինչպեսհյուսիսայինգոտու երկրները (Ֆրանսիա, Ֆինլանդիա. Գերմանիա,Լեհաստան, Ռումինիա, Իսպանիա, Ճճապոնիա), այնպես էլ հարավային գոտու երկրները (Թաիլանդ, Ֆիլիպիններ, Քենիա): Ավելացնենք նան, որ մթերվող ամբողջ փայտանյութից շինափայտին բաժին է ընկնում` հյուսիսային գոտու երկրներում` 80-10096 (ԱՄՆ-ում ն Ռուսաստանում՝ 8096, Շվեդիայում ն Կանադայում` 9096), իսկ հարավային գոտու երկրներում այդ ցուցանիշը սովորաբար 10-25Չ2 է (1նդկաստանում1̀026, Բրազիլիայում`256):

`

Փայտանյութի քիմիական մշակումն աղյուսակում ներկայացվում է ցելյուլոզի արտադրությամբ:Այստեղ հարավային գոտու երկրներից առանձնանում է միայն Բրազիլիան, որի բաժինը համաշխարհայինարտադրանքի մեջ կազմում է 496, ԱՄՆ-ի բաժիննայդ արտադրանքիմեջ հասնում է 1/3-ի, իսկ ԱՄՆ-ին Կանադայի բաժինը միասին վերցրած` 1/2-ի: Ռուսաստանը, որն այդ ցուցակում 4-րդ տեղում է, ԱՄՆ-ինզիջում է ավելի քան 7 անգամ: Թղթի` «մշակույթի հացի» համաշխարհային արտադրությունը 1970թ. 80 մլն տ-ից 2000 թ. հասել է 331 մլն՛տ: Այս կարեորագույն ցուցանիշներովաշխարհում առաջատար են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան ն Կանադան, բարձր ցուցանիշներ ունեն նան Չինաստանը, ԳՖՀ-ն, Ֆինլանդիան, մինչդեռ Ռուսաստանը զբաղեցնում է միայն 9-10-րդ տեղերը: Ամբողջ արտադրվող թուղթը բաժանվում է լրագրայինի (ընդհանուր արտադրության ավելի քան 1/4-ը), տպագրականին մաքուրի (նույնպես 1/4-ից ավելին), փաթեթավորման(1596) ն այլ տեսակների: քուսգուսյին թղթի համախառնարտադրանքիթողարկմամբառաջին անմձրցակից տեղում է Կանադան (1/3), որին հետնում են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան,Շվեդիան, Ֆինլանդիան, Ռուսաստանը, ԳՖՀ-ն, Նորվեգիան, Մեծ Բրիտանիան,Ձինաստանը: Իսկ մեկ շնչի հաշվով թղթի արտադրության ծավալի տարբերությունները մեծ են հատկապես տնտեսապես զարգացած երկրների ն զարգացող երկրների միջն: Աշխարհում 1 շնչի հաշվով միջինն արտադրվումէ 45 կգ թուղթ: Այդ ցուցանիշով ռեկորդը պատկանումէ Ֆինլանդիային (1400 կգ), որին հետնում են Շվեդիան Ճապոնիայում, (670 կգ), Կանադան (530 կգ), Նորվեգիան (400 կգ) ԱՄՆ-ում մասում մեծ այդ ցուցանիշը կազմում է 100-150 կգ. ԱրեմտյանԵվրոպայիերկրների 30-60 Ռուսաստանում այն ցածր է աշխարհի կգ: Արնելյան Եվրոպայիերկրներում` ն միջինից` կգ, իսկ Չինաստանում Հնդկաստանում հավասար է համապատաս12 խանաբար ն մոտ 2 կգ-ի: Փայտամշակման ն թղթի արտադրանքի գլխավոր ներմուծողներն ու արտահանողները եղել ն մնում են տնտեսապես զարգացած երկրները: Արտահանողների թվում են Կանադան, ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, Սկանդինավյաներկրները, ներմուծողներիթվում` Եվրոպայի երկրները,ճապոնիան, մասամբ ԱՄՆ-ը: Վերջին ժամանակներսհամաշխարհայինշուկա են մտել արնադարձային սաղարթավոր անտառներիփայտանյութի գնալով մեծացող ծավալներ` անտառանյութի, սղոցանյութերի, նրբատախտակիտեսքով, որոնք արտահանում են այնպիսի նոր զարգացող երկրներ, ինչպիսիք են Մալայզիան, Բրազիլիան, Ինդոնեզիան, Նոր Գվինեան,Կոտդիվուարը, Ֆիլիպինները,Պապուա Գաբոնը, Կամերունը:

6.12

Թեթն

արդյունաբերություն

հնագույն ճյուղերից է: Արարդյունաբերության Թեթն արդյունաբերությունը մեծ մասը հիմնականում արտադրել առաջինձեռնարկությունների դյունաբերական

ապրանքներ: թեքն արդյունաբերական դերը ոչ միայն մեծ է մեջ թեթն արդյունաբերության տնտեսության Երկրի մեծ նան է ինչպես նան սննդի Դրա, մեր օրերում: եղել պատմականանցյալում, այլ որպես որը ֆինանսական շնորհիվ կուտակվեց կապիտալ, արդյունաբերության անհրաժեշտ նախադրյալ ծառայեց հետագայում ծանր արդյունաբերության

է

ճյուղերի զարգացմանհամար: ներկայումս բնակչությաննապահովում է անձԹեթն արդյունաբերությունը հագուստով. կոշկեղենով, նական սպառման բազմազան արտադրատեսակներով. ն արտադրանքէ մատակաչափով որոշ կաշվե ապրանքներով,գորգերով այլն: Այն այլ ճյուղերին: Օրինակ. գործվածքներ է մատարարում նան արդյունաբերության :

ն ինքնաթիռաշինության ձեռնարկություններին: կարարումավտոմոբիլաշինության արու ավտոմատացմանը, թեթնարդյունաբերության Չնայած մեքենայացմանն են աշխատատարությունը: պահպանելբարձը շարունակում դեռես տադրությունները խոշոր բնագավառէ զբաղվածության Այդ պատճառովէլ թեթն արդյունաբերությունը

կանանցհամար: աշխատանքային բազմամիլիոնանոց բանակի, հատկապես թեկուզ հին, բայց միաժամանակդինամիկփոԹեքն արդյունաբերությունը ազդեցությամբանընդհատ առաջադիմության փոխվող ճյուղ է: Գիտատեխնիկական է թեթն արդյունաբերության հումքան կատարելագործվում որացվում փոփոխվումն̀ Մասնան յին բազան,ներդրվումէ նոր, ավելի առաջավորտեխնիկա տեխնոլոգիա: աճում օգտագործվողթելերի մեջ է տեքստիլ արդյունաբերության վորապեսարագ բաժինը(ավելի քան 2/5-ը): ընդհանուրծավալի կազմումքիմիականմանրաթելերի փոփոխությունէ առաջացրել ոչ Գիտատեխնիկական առաջադիմությունը արտադրանքիկառուցվածքում. այլ նան ճյուղի միայն թեթն արդյունաբերության

տեղաբաշխմանմեջ: Մասնավորապես,սինթետիկկաուչուկի արտադրությանծավալի մեծ աճի շնորհիվ Ասիայի երկրներն աստիճանաբար դարձան նան այդ կաուչուկից պատրաստվողկոշիկների արտադրությանաշխարհումերրորդ առաջատար շրջանը, իսկ բրդի խուզի ծավալի մեծացման շնորհիվ` բրդաթելի արտադրությաննույնիսկ

երկրորդառաջատար շրջանը: հումն Լինելով ոչ կապիտալատար, տեխնիկականառումով մատչելի լայն ունի քային բազա ունեցող բարձր աշխատատար ճյուղ` թեթն արդյունաբերությունն Այդ պատճառովէլ թեթն արդյունաբերուլայն աշխարհագրություն: տեղաբաշխման հետ միասին այն ճյուղն է, որի համաշխարմետաղաձուլության թյունը գունավոր մեծ է զարգացող երկրներիբաժինը: համեմատաբար հային արտադրանքիմեջ

ԱԱՈՔՈՅՅԼԸ

ՀՈԾ

ԹՀԻՀԻՀՀԾՌԸ--

Չնայած այն բանին, որ տեքստիլ արդյունաբերությունըտիպիկ հին ճյուղ է, դարաշրջանում տեքստիլ ապրանքների, հատկապես մանրաթելերի համաշխարհային պրտադրությունը մշտական աճի միտում ունի: Մակայն մանրաթելերի ընդհանուր արտադրությանկառուցվածքի արմատական տեղաշարժնարտահայտվում է բնական մանրաթելերի բաժնի փոքրացմամբ ն քիմիական մանրաթելերի բաժնի ավելացմամբ: 90-ւսկան թվականներիսկզբներինդրանց տեսակարարկշիռները միագումարային արտադրությանմեջ գրեջե հավասարվեցին: Բայց նկատվում էր նան դեպի բնական մանրաթելիցպատրաստվածգործվածքներըն կարի արտադրանքը «վերադառնալու» միտում: Բոլոր տեսակի գործվածքների համաշխարհային արտադրությունը 2001թ. հասել է շուրջ 100 մլրդ մշ: 1950 թ. գործվածք արտադրող երկրների «առաջին տասնյակի» մեջ մտնում էին ԱՄՆ-ը, Հնդկաստանը, Չինաստանը, ԽՍՀՄ-ը, Ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիան, ԳՖ3-ն, Իտալիան ն Լեհաստանը: Ներկայումս «առաջին հնգյակի» կազմը ընդհանուր առմամբ չի փոխվել, սակայն «երկրորդ հնգյակ» են մտել Կորեայի Հանրապետությունըն Բրազիլիան: Դա խոսում է այն մասին, որ մեծանում է նոր զարգացող երկրների բաժինը, որտեղ էժան աշխատուժի շնորհիվ տվյալ ճյուղն ունի բարձր մրցունակություն, որի շնորհիվ էլ աճում է առավել արագ տեմպերով: Հնդկաստանում, Պակիստանում, Բանգլադեշում, Սիրիայում. (Թուրքիայում, Իրանում, Եգիպտոսում, Մարոկկոյում, Մեքսիկայում. Կոլումբիայում, Բրազիլիայում, Արգենտինայումայդ ճյուղը ձնավորվել էր դեռես մինչե երկրորդհամաշխարհայինպատերազմըն, հետնաբար, համարվում է ավանդականճյուղերից մեկը: «Նոր արդյունաբերականացվածերկրներում» ընդհակառակը,այն ծագել է վերջերս, սակայննոր տեխնիկականհիմքի վրա: Գործվածքի առանձին տեսակներիարտադրությանճեջ առաջին ւոեղը գրան վել գրավում են բամբակյագործվածքները, որոնց թողարկումն աշխարհում աճել է 1950 թ. 35 մլրդ մ-ից մինչն 2001թ. 73 մլրդ մ՛: Առաջինտասնյակի մեջ մտնում են ն զարգացած, ն՝ նոր զարգացող երկրները, բայց արտադրության մասշտաբներով նոր զարգացող երկրները խիստ առջնում են: Երկրորդ տեղը պատկանում է քիմիական մանրաթելերից պատրաստված գործվածքներին: Այստեղ ընդհանուր «գերակշռությունը» տնտեսապես զարգացած երկրների կողմն Է, թեպետ Ասիայի նոր զարգացող երկրների դերը զգալիորեն աճել է ն շարունակում է աճել: Երրորդ տեղում մետաքսյա, իսկ չորրորդ տեղում բրդյա գործվածքների արտադրությունն է. ընդ որում երկու դեպքում էլ առաջատար են տնտեսապեսզարգացածերկրները: Տեքստիլ արտադրանքի համաշխարհայինշուկայում համամասնությունները մի քիչ այլ են: Արտահանմանհամար նախատեսված արտադրանքի (գործվածքների,կարի արտադրանքի) բաժինը նոր զարգացող երկրներում զգալիորեն բարձր Է ն հասնում է գրեթե 2/3-ի ն նույնիսկ 3/4-ի: Ուստի բամբակյա գործվածքների արտահանման մեջ Հոնկոնգը, Պակիստանը,Հնդկաստանը,Չինաստանը, Եգիպտոսը, Թայվանը, Կորեայի հանրապետությունը, Բրազիլիան արդեն ստիպում են նահանջելԳերմանիային, Ֆրանսիային, Բելգիային, Ճապոնիային, իսկ քիմիական ԳՏԱ

չէ

Ղ դոբծտտտրստիտ դո/տսմնտտմտ Ամզդոուս(8:սմգկդը ցոքմսդոկտնսմնոտմո մսչսո| դրոկտո 'դզչ մզդդւս(41սմնոտմո նմոոմ ղ մոտոտտվեղղձ մմզնոաքորը գ դմգդգդոր/որ դվմոտմո դողտդրվվ դորոշոմտնգտ դտ/ճոսմցմողւսքնմոնդցո ոշցոմս ովյտե դց ոցնդտվ դտկսչ դ դտետմ դվրտձճրսկ իսովոոկը

:ըսմղմ/տի դոբսոփո Ծդոմն 1 1Վ6ոդսմտգզկըուսդոկտցովվմռւսսմնոտմո նսծճոտո վմզդկւստոտմտտոտովկ բսցոմոտ ց/ո1 ոբձահողմոՂ :(մոս(տսմնտտմո՞ վժմղձըոդդծ ՛վդվմտեմո՞ր'վտսՈրո դոդվմօ) Ժցոմնտտմո մորմովոտմսոոգոմտ դզ ըչսղմոնսձ ոմի վրոետմ վժբյսվ վիսցոսըմզդՂ մմզդժոնոժ դվրոտոծցովոիտդ օղ ստեց Ժդսմս 'մզնոսք9-բ

:ԱմզդդոծմՀդոբոտհո գ ըւստեց մոմոմսիսո ժդոոմլ,:(մդս(8:սմնոտմո վղտողտ Հսմս վոզնզկոշսմվ 'վծոռվ կոդվմօ) Ժդոմնոտտմոնսծոչփ տյսՀ օղ ոշսղմոնսժ Ծվմուսկ Աորմոտվտտմսհողոմտմցսմս "մզդդւսմ(41սմնոտմտ Ղ մղնյմք ՛շ ը սրոդվտցղեմը'ը՛ս-ՂՈր ո՛սրովդ -Որմգե 'ուսրովլտեւստմել, "0Հս/ովդոխռով'ուսրովոդոմգ: 'ոյսրովմ|տտվԱդյս/8սմն -ոտԱմռ՛ 7մցվծ 'ուսրովցտնվզԵ ՛Օ՛ս-ԷՈԷ 'ո1ս/ովոդոմգ:'ոյսրովտմտոիր 'ոսՈոմսդ 'տստվվեոմց Ադյս(Յսմնոտմտ վմոճտչ հոդվմօ ՛ուսմզցմկմղ 1ս ըսմզդդոծմժ ցտ(ձսմնտտմո վծոոսվ դղ ըսիոշոմոնղտ Հռոմն :(նսք դոկտցոնցզկ 'վցվե 'մվո -ո 'մզդգսօտվո 'մտժտչ ղոդվմօ) Ժդոոմնոտմո վցոտվո մոնով ցոնցտիովոի" ղտոմողմզ 'մորմովոտմստոդռոմտ ըյսկմոնս: Ղ ԱԺուսվնսծոչփ տյսՀ Ղ մոոոմով -տտմսոողոմտ իողոո դզ ուսդոչը Ժցսմս'մզդդմս(8սմնոտմո Ղ մզնցս "լ մորղտզվ դզ ուսգծտղօդոսո ՞ԱմՂմոո| վմզդուս սկտովոցօցտսո դտրոշոտմոնզտ տոյ :իսմղդցժուսմեկո դոռոյշոտմ -ոնղտ ոզ ուսիմզմմոտ տովո| ծվծդոմըվը Ժղսմս 'մզդդւսմ0սմնտտմո ղ մգն ՀսԹոծճոզ իսիճ օզը 1 ուսկմենդմ դլ :զ ծվմզնւս/ք մոտոծոստ գցոք81սմզմոցմ/նմո իսիձ վմզդցտինումեՂ իսմտիոց վժցոմնոտմո ցգռոս/4սմզժոդ:սքնմո վնդդր

դոս(41սմզՎմոդՀւսքնմո

վնդդր

նսճտծմտե

մզդ-ՂՈՂ

նստտեստ.

զովւր

ւ-

Պո լատատյ

տկվմզըը

գատովոսէ

ովյստտգ

ւ

«-

ոխսմիզՂ դոտրոմդ

դրող

Ղտհսմիգ ցտոզոմո ւ

ս

9:

ց

ւով

ւ.

է

լ

.ւ

՛

Ն

չ8.

Լ

6շ

լ"

մմս

ՄՆ

զ տսհտջվի դոսՂ :մգդդսմտցղհ1/տ ՁմոոՀ վը Ղ մըսսչ 'Ադսնդսյ 'մԵվմութ 'ԱԺմսք3ս1Ղ «Ազցմվնոդզմօ դոժսզօոմսդ» ոզ 1զիմսիողջ ձղը դո ժամզմոդւսմքնմտվմոհկ վմ վծզքմո մօտծ վքստտոյշտՂ վժոյսկ .ցոքլ ծոմ -զդմկմղ օտծտեմոՇ :իսսոտցջտտի վմզցմկմզնսծտծմոծե մսՂ :իսժդք զ հվրոնսը 2ս ԱՅդոմնտտմո ցվրոօոիեդտեվմտոփ Ղ իսդոմս դզ ըշսիմզմմտտցրողտո'6դոքբվըցգ մտոռտիովզժզմե իսըոսսո -Աողդծդվ դոտցովտտմո վծցոմնոտտմո ծգոմղ :մզդդՀս(Յսննյսա դոկոկոդոձ մմղզցոտիտց նսծոծմտԵ մսդ Դ ղ դորստփո Ղ վցոս ցո պ ոոսմղցմկմգմըոսո|«սդմ :ըսմզդմղմզ մուս(4սմզմոդւսքնմտվմող օոծտեմոծ ղ.տմտտտռով | օտիդվշտմտնգտ Ադւս4սդոք: Ղ Ահսծզիտ վքստտոյշտ լ ցդոսդ մսոցտոլ, :մզնչս(քոդոտը վմՂդդ:ս(8յսմզդդմցոսետմսՀսո|զ ըւսիցնզտո ող ըսն՝աքք 1ո(իտ 'ըշսմզն:յսք տոշ նսծտեմոե Ելոչյ դո(8սմզմողւսմքնմո ղձզժ ղ մըտ ողիոՀցվբւսմզոդմղկմզ

866:

05-Ը

մզդսկմզ ոո ԱՂ

9":

| 0լ

0'6

Ք'7լ

ի««

ու.

6է՝9

ոովվեռտմ: 'մդտտոռտհնդւ 'դովտտվ 'մդ -ոտոողվՇ ցօղ դմզդմկմղմոտոձոստ վվմոոռշտ իսժոոմնոտմո վմզդղվՀչսդ :դզ ցմզդղվչսհ ղցվտզս մԵղսե -նմ՛ք 2' 6վմս ՛ԵՈսԵ -նմ1ըօ տսը ՝ 1զրետհ4լ002 . ԱմՀցոմնտտմտ դվրովմոո շորովվմղդկոոզտ մս1սմ վմզդկվսդ :926: վմդոոմնոտմո տսդովնդմ դվլովմոուշորով վմղդղվչսկ 1 ըւսրծող Ամս 'ԵՈսԵ դը 099 1 1զբետկ 4002 մծցտմնտտմտ զսմս "Ամղդկվշսղզիշտկ գղ մսիտժզթմտ ղ նզծՀ 1զիտսրը:( դտ ղ դտկտեմոը 'դվրոռտ 'ոքմօցղըտ)մցոս(8:սկտգտՀդվղվշսկ Ղոց լ ցտետրետժ «(տոտրտոոոո 'ցվտզս 'մզ՝ոսքը 1վտոմղտՀվցվմտոլսփդտղտտոզվմտվիշող 'վչող ցտղոցմ ) 1 ցտետրետմտոՀ ցտծԵմ ցվրոծուսվ դո/81սմղմոդ:աքնմովղվՀշսդ Ադո/Թսմգմոց:սքնմո՛ վմոող| Ծվղոթմը 'Ադ:սքժսմզմոդւսմմնմո վքտտսկվմտղոց ոՂսրոհյսՀդոքբսոփո վժցոմնոտմո

0»

Սմզդուսնմսոլսփսփվմզդդվքոմ (Թ) Յ4866-086. վմղդմղմզ ճգր վճղտմնտտմտ դվրովմող շորովվմզոմդոմոտ 1վտողջ 019 մդդտտոտքե (0: '9 մզղտտհոօե) վ-9426 ՛44 9661-0861 :մը 1 զով 6վ-օ5քշ տսը մդվբոմ մսդտվնդմ վմղդմկմզ նսծոծմտե 1վտոծզտ» 1 1զծոտո դռոս(ժսծղոծմ: մոսո նքո ցոիոփո ոսք Հսդտիցո «բետմղզտտփ -ոհոսժ վմըռոմնտտմո1վտոժղՏ :0վ-ՂՈՈ '0վմզդնդումգնվղ 'ցվրովոդոմգ 'դվ-ԷԳՓԵ "Օվոովլոտվ 'ցվրտվըցսոոգ օղ «լոսնղը» մեդսդլսէ 'մցտիքոթյ 'մդշսժստգիոռմ վրոզմսդ ծղը ցորդտվտտմտ վմզդմցոիցմսԵ ցոիտոռոմտոհոծվմղյզծոմցոր -ցոոէ

բարձրացմաննպատակովլայնորեն օգտագործում են էլեկտրոնիկայի,կենսատեխ-

ները հանգեցնում են սրտի հիվանդությունների,էմֆիզեմայի (թոքերի հիվանդություն), խրոնիկականբրոնխիտի: Հատկապես շատ վնասակարէ բենզոպիրենը,որը կարող է հարուցել քաղցկեղային հիվանդություններ:Նախկին ԽՍՀՄ-ում ջէկ-երը տարեկան մթնոլորտ էին արտանետումավելի քան 100 մլնտ գազանման թունավոր նյութեր Ա մի քանի տասնյակ մլն տ կարծր մասնիկներ:Դրանք հանգեցնում,են

նոլոգիայի ն այլ գիտատար ճյուղերի նվաճումները: Զանգվածայինարտադրանքթողարկողխոշոր ձեռնարկությունների համար կարնորվում է հումքի անխափան. ռիթմիկ մատակարարումը, ուստի դրանք համալիրներ` արդյունաբերականֆիրմաձնավորում են ագրոարդյունաբերական ձեռնարկություններ: գյուղատնտեսական մասնագիւոացված ստեղծելով ներում Սննդի արդյունաբերությանզարգացմանվրա էական ազդեցություն է թողնում հասարակական սննդի համակարգի զարգացումը,որի միջոցով որոշ երկրնե-

րում (օրինակԱՄՆ-ում) իրացվումէ պարենայինապրանքների1/3-ը: վագոնների ն ավտոՍառնարանայիննոր տեխնիչլայի, սառցարան-նավերի, ն շուտ մսի, ձկան էապես բարձրացրեց փչացող մեքենաների լայն օգտագործումը Դա շրջանսպառման նվազեցրեց այլ մթերքների տրանսպորտահարմարությունը: ն ընդլայնեց ե կենտրոններումդրանց տեղաբաշխմաննշանակությունը ներում մշակմանվայրերիընտրությանհնարավորությունները: էական տեղաշարժեր եղան նան ոչ ալկոհոլային խմիչքների տեղաբաշխման մեջ: Սննդային (մրգային) խտանյութերի(փոշի, օշարակ) արտադրությունըսովորաբար կազմակերպվումէ հիմնականում հումքային բազաներում, իսկ բուն խմիչքներիարտադրությունը ն շշալցումը՝ սպառմանվայրերում: Ընդհանուր առմամբ սննդի արդյունաբերությանզարգացման միտումները քույլ զարգացածերկրներում կրկնում են զարգացած երկրների բնորոշ գծերը, թեն այսօր. ի տարբերություն նվազ զարգացած երկրների, զարգացած երկրներում դիրքեր է գրավում սննդի արդյունաբերությանկառուցվածքում առաջատար

արտադրությունը: տարբեր տեսակի կիսաֆաբրիկատների

6.14

Արդյունաբերությունը

ն

շրջակա

միջավայրը

Արդյունաբերությունըշրջակա միջավայրի գլխավոր աղտոտողն է, որը թաղանթիբոլոր ոլորւոների վրա: Առաջինհերթին ներգործում է աշխարհագրական ինչպիսիք են էներգեդա վերաբերումէ այնպիսի «կեղտոտ» արտադրություններին, տիկան, արդյունահանող, մետալուրգիական, քիմիական, թղթի-ցելյուլոզի արդ-

յունաբերությունը:

որոնք աշխարհի երկրներին Կոնդենսացիոնջերմայինէլեկտրակայանները, են մեծ մասում էլեկտրաէներգետիկայի հանդիսանում հիմքը, տարածաշրջանների ամենաբացասականազդեցություն են թողնում մթնոլորտի վրա` արտանետելով այնպիսի վնասակար նյութեր, ինչպիսիք են ծծմբային գազը, ազոտի օքսիդը, ածխածնի օքսիդը ն բենզոպիրենը: Առաջին հերթին դա վերաբերում է ածուխ են օգտագործող ջէկ-երին. որոնք երկու անգամ ավելի շատ ծծմբային գազ ն արտանետում,քան նավթով աշխատող ջէկ-երը, հարյուր անգամ ավելի շատ, քան գազով աշխատող ջէկ-երը: Բացի այդ, ածխով աշխատող ջէկ-երը գոյացնում են աէրոզոլի մեծ քանակություն. փոշու մանը մասնիկներ: Բոլոր այդ արտանետում172

այն ջրամբարներին ջրահոսքերի ջերմային խիստ աղտոտման, որոնց մեջ թափվում են ագրեգատները հովացնելու համար օգտագործվածտաքացածջրերը: `

Ատոմային էլեկտրակայաններիբացասական ազդեցությունը նույնպես առաջին հերթին անդրադառնում է մթնոլորտի վրա: ճիշտ է, աէկ-ի նորմալ աշխատանքի պայճաններում, վթարի հետնանքով շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման հավանականությունը մեծ չէ: Ամերիկյան մասնագետների կողմից 70ական թթ.-ին այն գնահատվել է որպես` միլիոն տարին մեկ անգամ: Սակայն նման կանխատեսումըհազիվ թե կարելի է իրական համարել ն հավատալ, որ հաջորդ Չեռնոբիլը կլինի միլիոն տարի անց: Բացի այդ, տարեցտարիավելի ճգնաժամային ն թանկարժեք է դառնում ռադիոակտիվ թափոնների թաղման խնդիրը: Ավելի հաճախ այդ նպատակիհամար օգտագործվումեն աղային գետնանցքները,որտեղ գրունտային ջրեր չկան: Իսկ օվկիանոսային իջվածքներում դրանց թաղումը բնապահպանական տեսանկյունից,թերնս, ավելի մեծ վտանգ է ներկայացնում, որովհետն ռադիոակտիվթափոններիլրիվ քայքայումը տնում է շատ դարեր: Ինչ վերաբերում է ջրէկ-ներին, ապա մինչե վերջերս դրանց բնապահպանական գնահատման ժամանակ շեշտը դեռնս դրվում էր միայն շրջակա միջավայրիհամար «մաքրության» Ա «անվտանգության»վրա: Քիչ ուշադրություն էր դարձվում հարթավայրային գետերի վրա խոշոր հիդրոհանույցներիկառուցման մի շարք բացասականհետնանքներիվրա: Դրա ամենավառօրինակը նախկին ԽՍՀՄում խոշոր ջրատեխնիկականկառույցներիստեղծումն է: Սովորաբար հպարտորեն գրվում էր այն մասին, որ երկրում ստեղծված է ավելի քան 4 հազար ջրաճբար, ն դրանց թվում խոշորները 234-ն են` յուրաքանչյուրը ավելի քան 100: մլն մ՛

տարողությամբ, սակայն չէր նշվում, որ դրանց կառուցման համար ոչնչացվել են միլիոնավոր հեկտարներ գյուղատնտեսականհողահանդակներ, անտառներն այլ հողատարածքներ,վերացել, տեղափոխվել են տասնյակքաղաքներ, հազարավոր գյուղեր ու ավաններ, վերաբնակեցվելէ մոտ 1.1 մլն բնակիչ: Երկրակեղնի վրա առավել բացասական ազդեցություն է գործում լեռնահանքային արդյունաբերությունը:Նախկին ԽՍՀՄ-ում 80-ական թթ. լեռնարդյունահանողձեռնարկություններիհանքերըզբաղեցնումէին 25 հազար կմշ,իսկ ԱՄՆ-ում` էլ ավելի մեծ տարածք: Միայն նախկին ԽՍՀՄ ածխի արդյունաբերությանմեջ հանքերի հողաշեղջերում Ա հանքահորերում կուտակվել են 20 մլրդ մ3-ից ավել ապարներ: Դրա հետ մեկտեղ, լեռնահանքային արդյունաբերության ճյուղերն աղտոտում են ջրոլորտը Ա մթնոլորտը: Հանքահորայինջրերը, նավթահորերի հորատման լուծույթները, ինչպես նան վթարային արտանետումները, թափանցում են ինչպես ստորերկրյա,այնւպեսէլ մակերնութայինջրերի մեջ: Դատարկ ապարներիտեղափոխումներընույնպես հանույթի շրջաններում խախտում են բնական ջրաբանական

ռեժիմը: Արդեն խոսվել է այն մասին, որ համաշխարհայինօվկիանոսիհամար փոքր վթարները: վտանգ չեն ներկայացնումծովայինհորատման տախտակամածների

համար Մարցեր ինքնաստուգման 1. Արդյունաբերությանճյուղերը դասակարգել ըստ զարգացմանտեմպերի, ճյուղային կառուցվածքի տարբերությունները: 2.Բնութագրել արդյունաբերության տեղաբաշխմանմոդելների էությունը:

տեղաբաշխման Արդյունաբերությանճյուղերը խմբավորելըստ արդյունաբերության

գործոնների:

Միմյանց հետ համեմատելովտնտեսականառումով գնահատել արդյունաբերության տարածքայինկազմակերպման ձները: 4. Բացահայտել արդյունաբերությանկառուցվածքումմշակող ն արդյունասյատճառները: հանող ճյուղերի հարաբերակցությունը, տարբերությունները, 5. Ինչպիսի՞ փոփոխություններ են աշխարհի մշակող տեղի ունենում ն արդյունաբերությանարտադրանքի կառուցվածքուն արդյունաբերականացված խմբերի նոր զարգացող երկրների տիպաբանական ն տարածաշրջանային ն բաժիններիմիջն բացահայտել դրանց պատճառները: 6. Ո՞ր ցուցանիշներն են առավել համակողմանիու լրիվ պատկերացում զարգացմանվերաբերյալ: ձնավորումվառելիքաէներգետիկ արդյունաբերության է 7. Վառելիքաէներգետիկ ինչպիսի՞փ̀ոփոխություններ արդյունաբերության առաջ բերել գտհ-ն: 8. Բնութագրել վառելիքաէներգետիկարդյունաբերության տեղաբաշխման փոփոխություններըու բացահայտելդրանց պատճառները: 9. Բնութագրելէներգետիկականարդյունաբերությանհեռանկարային զարգացմանուրվագիրը: 10. Ինչո՞վ է պայմանավորված նավթարդյունաբերության արագ զարգացումն աշխարհում: 3.

11.

Ռրո՞նք են սն ն գունավոր մետաղաձուլությանտեղաբաշխման փոփոխությունները,ն որո՞նք են դրանցպատճառները: 17. Որո՞նք են մեքենաշինությանկառուցվածքի ն ենթաճյուղերիու արտադրություններիտեղաբաշխմանփոփոխությունների պատճառները: 18. Բացահայտել գտհ ազդեցությամբքիմիական արդյունաբերության կառուցվածքային ն տարածականփոփոխություններըն̀շելով դրանց պատճառները: 19. Որո՞նք են թեթն արդյունաբերությանհումքային կառուցվածքում ե տեղաբաշխմանմեջ տեղի ունեցածփոփոխությունները: 20. Բացահայտել սննդի արդյունաբերությանառանձին ենթաճյուղերիու արտադրություններիտեղաբաշխմանսկզբունքներնու տեղաբաշխմանգործոնները Կ բնութագրե՛լ դրանցփոփոխությունները: 21. Բացահայտել շրջակամիջավայրիվրա արդյունաբերությանառանձին բացասականազդեցությունը ճյուղերի ն նշե՛լ դրա վերացմանուղիները: 16.

'

ն նավթավերամշակման արդյունաբերության Նավթարդյունաբերության

տեղաբաշխմանինչպիսի՞փոփոխություններեն եղել, որո՞նքեն դրանցպատճառները: 12. Ածխահանույթիզարգացման ն տեղաբաշխմանինչպիսի՞փոփոխություններեն տեղի ունենում ն ի՞նչ պատճառով: առանձնահա13. Բացահայտե՛քտնտեսությանմեջ էլեկտրաէներգետիկայի ու տուկ դերը, նշեք դրա կառուցվածքայինփոփոխություններն դրանց պատճառները:

վրա գտհ ազդեցությունը: Ինչպե՞սէ դրսնորվումէլեկտրաէներգետիկայի ն Բնութագրել էներգետիկայի շրջակա միջավայրիմիջն առաջացող էկոլոգիականխնդիրները: 14.

15.

ԳԼՈՒԽ

ՒՆԸ

ԱՇԽԱՐՀԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

7.1 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳԾԵՐԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ու զարգացումն հիմնախնդ

պարենային Գյուղատնտեղության

աարի Ինդուստրիալ երկրներ

-

էայն

-

չությանը մատակարարումէ անհրաժեշտ պարենի մեծ մասը',ինչպես նան թեքե մեջ օգտագործվող հումքի զգալի մասը":Սակայն նշված դերի նշանակությունըժամանակի ընթացքում փոփոխվումէ: տնտեսության Նրա պարենիմատակարարի գործառույթը դեռես հիմնականում պահպանում է իր իսկ երկրորդ գործառույթի նշանակությունը մասամբ բացառիկ կարնորությունը. արդյունաբերության արագ զարգացմանշնորհիվ: նվազել է քիմիական ժամանակի ընթացքում փոփոխվումէ նան առանձին երկրների ազգային մեջ գյուղատնտեսությանունեցած դերը: Սոցիալ-տնտեսական տնտեսության զարմակարդակ ազգային ունեցող երկրների տարբեր տնտեսության մեջ գացման գյուկատարում ղատնտեսությունը է տարբեր դեր:

գյուղա-

Բարձր զարգացած(ինդուստրիալն հետինդուստրիալ) երկրների համախառն ներքինարդյունքում(հնա) գյուղատնտեսությանբաժինը ցածր է, ոչ արտաբարձր զարգացոլորտիճյուղերի ու արդյունաբերությանհամեմատաբար դրական ման

հետեանքով:

ն հետինդուստրիալ երկրներիհնա-ում Ինդուստրիալ գյուղատնտեսության

ծավալները`: տադրության

են

գյուղատնտեսականար-

երկրներում տնտեսության գլխավոր ճյուղի գյուղահնա-ում, ինչպես նան արտահանությանկառուցվածքում բաժինը տնւոեսության Նոր

զարգացող

համեմատաբար ընդհակառակը, մեծէ:

Պարենիմյուս փոքր մասը ստացվումէ համաշխարհայինօվկիանոսից: անհրաժեշտ հումքի մյուս մասը մատակարարում է Թեթնեարդյունաբերությանը արդյունաբերությունը: իմիական 7 տրիլիոնդոլար, որի 1,796-ըբացարձակ ՕրինակԱՄՆ-իհնա-ն կազմում է շուրջ 120 մլրդ դոլար: է թվով կազմում "

|Թալգարգացած ||լ րկրներ

Հ

Նիդերլանդներ

|Ռուսաստան

9.2

|Սոմալի

ճապոնիա Ֆրանսիա

2.1

|Ուկրաինա

14.6

|Տանզանիա

52.0

|Բելառուս

13.7

|Բուրունդի

51.2

ԱՄՆ

1.7

|Ադրբեջան

33.7

|Ուգանդա

48.6

Ուզբեկստան

|Բուրկինա ֆասո

|46.9

|Վայաստան

28.3

|Եքովպիա

46.7

Մեծ

Բրիտանիա

Գերմանիա

62.5

Գյուղատնտեսությունն ըստ էության, այս տիպի երկրների մեծ մասի այն բազան է, որի վրա է հենվում երկրի ինդուստրացումը: Այս նկատառումով էլ նոր զարգացող երկրների մեծ մասն ւսռաջնահերթու ռազմավարականնշանակությունէ տալիս գյուղատնտեսության զարգացմանը: Սակայն, չնայած վերջին տասնամյակներում նոր զարգացող երկրներում գյուղատնտեսության արտադրանքի աճի համեմատաբար բարձր տեմպերին, աշխարհի գյուղատնտեսական արտադրանքիմեծ մասը դեռես բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին: Այսպես, օրինակ, 1980 թ. վերջիններին բաժին էր ընկնում աշխարհիպարենիարտադրանքի85.5, իսկ 1996 թ. 81.196-ը: Աղյուսակ 7.2 Գյուղատնտեսական արտադրության աճի գործակիցը 1992-1996թթ. (1989-1991թթ Հ 100)

ցածր տեսակարար կշիռն ամեննին չի ենթադրում այս բնագավառիթույլ զարգացումը: Նկատի ունենալով այն փաստը, որ զարգացած երկրներում հնա-ն չա-

փազանցմեծ է, կարելիէ պատկերացնել,թե որքանմեծ

..

րկրներ

աշխարհագրության ուսումնասիրությանօբյեկտնե Սոցիալ-տնտեսական ց կարնորությունըպայմանավորված մեծ դերով. րից մեկի գյուղատնտեսության է այդ ճյուղն ընդհանրապես համաշխարհայինտնտեսության ն, որ կատարում տարբեր տիպիառանձին երկրների ազգային տնտեսության մասնավորապես՝ մեջ: է, որ ընդհանուր առմամբ գյուղատնտեսությունն Հայտնի աշխարհի բնակ-

արդյունաբերության

Գյուղատնտեսության բաժինը մի քանի երկրների համախ ներքին արդյունքում (1999թ. օ6-ով)

«-

Բոր ԳԵՐԳՆ ցող րկրներ

-

-

-- 8 Անցումային Յ տնտեսության 8 8 65 5» երկրներ 65 5`

Զարգացած

ԷյԼ, 88

5:վ: ՅՅ.

Ժ»։ա|6Բ

ծ

երկրներ

Տ|5 8 Յ 68 5`

85«|. 58 ծ

`

| աան կոզիներ |զայաստտան ա աան |Թ | վանա |ա ոա |Թ |86

|87

վսՍՆ

Ռուսաստան

|64

|Գերմանիա

|92

|136

վՈւկրաինա

|73

|138

լՈւզբեկստան

|76

|81

Աաաոնիա

|201

Գանա

|146

Նիգերիա

Իրան

|

մեծ

ը

|103

|94

արտադրու-

Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ուղղությունները

7.2

գյուղատնտեսական աշխարհիժամանակակից Այդուհանդերձ պարենիպահանմոլորակի բնակչության բավարարել լիուլի չէ թյունն ի վիճակի է, իսկ մյուս մասն էլ

մի մասը՝դեռես թերսնվում ջարկը, որի հետնանքովմարդկանց Դրա վիճակում: է նույնիսկ սովահարության ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում են: Արդյունաբերական

հետնյալ

գյուղատնտեսականարտաղրությունն արդյունաբերականինման նույնպես զարգանում է փուլերով: Գիտության ու տեխնիկայի նվաճումներիշնորհիվ, տտարածական ընդարձակման,սահմանափակությանպաւոճառովն արդյունավետության բարձրացման նպատակովգյուղատնտեսական արտադրությունը հետզհեւոե դառնում Է ավելի լարված աշխատանքային բնագավառ: Աշխարհում ընդհանուր առմամբ, ինչպես նան որոշ երկրներումզուգակցվում են սական արտադրությաներկու ուղղություններ էքստենսիվն ուինտենսիվը: էքստենսիվ ուղղությունն ավելի հին է Ա ներկայումս բնորոշ է գլխավորապես նոր զարգացող, հատկապես Աֆրիկյան երկրներին: Խիտ բնակեցված երկրներումցանքերի համար պիտանիազատ հողերի սակավության" հետնանքով գյուղատնտեսականարտադրանքիէքստենսիվաճի հնարավորություններըներկայումս արդեն խիստ սահմանափակեն: Ազատ հողատարածություններդեռնս գոյություն ունեն ԱրնադարձայինԱֆրիկային ԼաւոինականԱմերիկայիորոշ երկրներում: Սակայնվերջիններսկապիտալներդրումներիսահմանափակհնարավորությունների պատճառով ձեռնամուխ չեն լինում այդ հողերի յուրացմանը, քանի որ դա, խոպան հողերի հերկումից բացի ներառնում է նան հողերի բարելավման", տրանսպորհետ կապվածն այլ ծախսերը: տի, մարդկանցբնակեցման,ջրամատակարարման Գյուղատնտեսական արտադրության առավել արդյունավետ, փորձված ու է: Այն ներառում է ագրոտեխնիկայի հեռանկարային ուղղությունը ինտենսիվն բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների (թունաքիմիկատների) ն պարարտացմանմիջոցների լայն ներդրում Ա այլ, այնպիսի միջոցառումներ.որոնց շնորհիվ բարձրանում է բույսերի բերքաւովությունը (1 հեկտար հողից ստացվող բերքի ւտարեկանքանակը) ն գյուղաւոնտեսականանասունների մթերատվությունը՝ (մեկ անասունի հաշվով ստացվող մթերքի օրինակ` մսի, ձվի, բրդի, կաթի տարեկան քանակը): Գյուղատնտեսականարտադրությանինտենսիվացմաննէապես նպաստում ու գիտության հետ: է նան նրա ինտեգրացումնարդյունաբերության Դրա շնորհիվ գյուղատնւտեսականարտադրություննաստիճանաբարդառնում է արդյունաբերական արտադրության մի ւոարատեսակ: Նվազում Է միավոր արտադրանքի վրա ծախսվողաշխատաժամանակը(աշխատատարությունը) 1.

երկուսն

գլխավորները բազմաթիվպատճառներից դանդաղ աճը, որը համեմատություտբ արտադրության Տ վերջինիսբնականհիմքի հողային պայմանավորված է աճի կտրումարագացումը թյամբ: Երկրորդ պատճառնաշխարհի իետո ընկած աճը, որո ն արտադրության է գյուղատնտեսակա որ գրական պայթյունը» կլանում հետնանքով աշխարհիառավել նվազ զարգացած իսկ չ մյու թիվը նույնիսկ նվազում կալորիաների օրական ընկնող շնչին աճում է, սակայնչափազանց զարգացող երկրներումթեն

աշխատանք

գյուղատնտեսականի սահմանատազուֆոնդի բնակչության «Ժողովրդաժամանակահատվածում: աշխարհամարտից երկրորդ երկրներում արանՐՆ .

դանդաղորեն":

լուծմանուղիներիորոշման հիմնախնդրի համամոլորակային

Պարենային

գյուղատնտեսության է կենւորոնացնում ուշադրությունը (ԲԲՕ)չ Այն հիմնական կազմակերպությունը ավելացման արտադրության հացահատիկի կուլտուրաների պարենային գլխավոր ագրուռեխնիկական ն է ՄԱԿ-ի Պարենի գործնականքայլերով զբաղվում

ւ

վրա: Այս ուղղությամբզարգացող

իրականացվող երկրներում անվանումէ «կանաչ

ամբողջությունն միջոցառումների սոցիալ-տնտեսական Տնտեսական ու Քարտուղարության ՄԱԿ-ի Զուգահեռաբար է հեղափոխություն»: կենւորոնացնում իր ՍոցիալականՀարցերի Դեպարտամենտն ուշադրությունը ճշտվածտվյալների վրա: Նորագույն նակչության աճի անդաղեցմաննպատակի է ավելիդանդաղ աճը չՇ« դարի վերջին դրա համաձայն երկրագնդիբնակչության համեմատությամբ կանխագուշակածի մեծանում է վերաբերյալտարիներառաջ կատարված համեմաւտաբար է, որ նման իրավիճակում ու

:

հողի

:

պար

հասկանալի Ինքնին Լուծմանհավանականությունը:

ենայինհիճնախնդրի

է շուրջ գնահատվում

,

մլն:

կըգ վողներիք քանակը սովյալներիու թերսնվողների հասակի Քրոնիկական է մինչԱա ան մահանում

ԲՃՕ, օՐ6,

Յուրաքանչյուր տարի սովի պատճառով Յոժ Բգղօսլխո6. Բօօժ ՃԱՏ Ճո օհ ԽԲ:ժ. 1.3 մլն երեխա: (ՕոՑՈՏԾՈՏ պարենային յ 995. են, որ

'

գյուղատ

՝

Աշխարհումչօգտագործվող վարելահողերի բաժինը գնահատվում է շուրջ 506: է հողե ղ րիչ որազում թադր Գողաբարելավու մյոգտ ը ենթադրում րացումը, ոռոգումը, քարազերծումը,

այլն: կրայնացումը հաշվարկել բնակչության իրավիճակը ՄԱ-ի փորձագետները Այսպես,օրինակ, Գերմանիայում աճի դիմաց պարենի թվի համար անհրաժեշտ բնակչության է

բարելավելու ավելացնելմոտ 2.426-ով: տադրությունը Հ Տես

ԷռքօրցիմԸժոթյուծ

ԷԼաօ-Աօք, ՒԱՆ,

ՃՕԱՎԸՇՃՏ

Կոքճ

ո.

ար-

1"

ՍԽՔԻՃ

Փօտ ՕՕՒԼ

Փճոճոոտ

հճքօ՛

`

ի

թ.

մեկ կիլոգրամշաքարի արտադրության

համարմիջին հաշվով ծախսվումէր 58 րոպե իսկ 1990թ. ընդամենը 6 րոպե, մեկ ն կիլոգրամմսի արւոադրության համար, համապատասխանաբար,2 ժամ 40 րոպե ,

։

մուտ 1 ժամ աշխատաժամանակ:

Սակայն զարգացած երկրներում գյուղատնտեսականարտադրության

Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում արդեն սովորական երնույթ ենճ դարձել անասնապահական ապրանքայինխոշոր տնտեսությունների հայտարարությունները հւսմակարգչայինտեխնիկայիմասնագետներիպահանջի վերաբերյալ: Գյուղատնտեսականարտադրությանինտենսիվացմանգործում մեծ է գենետիկա գիտության օրենքների վրա հենված արհեստական սելեկցիայի(ընտրության) դերը: Սելեկցիայի շնորհիվ արտադրությանմեջ ներդրվումեն օգտակար ժառանգական հատկանիշներով օժտված մշակաբույսերի ու անասունների տեսակներ: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում մշակաբույսերիցրտադիմացկունության,չորադիմացկունության, անասունների բարձր մթերատվության ու հիվանդությունների նկատմամբկայունության հատկանիշներին: Աշխարհի որոշ երկրներում ձեավորվել են մասնագիտացված սելեկցիոն տնտեսություններ, որոնք ստեղծել են մշակաբույսերի ու գյուղատնտեսական անասուններինոր՝ տեղական տեսակներ: Օրինակ Մեքսիկայում ստեղծել են կարճացողուն ցորենի՛բարձրարժեք տեսակ. որի սերմերն արտահանվում են աշխարհի շատ երկրներ: Ցորենի այս տեսակի ներդրման շնորհիվ հնարավոր եղավ լուծել Հնդկաստանի բնակչությանը ցորենով բավարարելուխնդիրը: Գյուղատնտեսության,արդյունաբերությանու տրանսպորտիինտեգրացման արդյունքում զարգանում է գյուղատնտեսականարտադրությանըանհրաժեշտ նյութերի մատակարարմանու արտադրանքի իրացման հետ առնչվող գործունեության բնագավառըայսպես կոչված ագրոբիզնեսը: Միաժամանակ այս գործընթացնառաջ է բերում մանր ու միջին մեծության ագարակների սնանկացում,դրանց թվի կրճատում ն ապրանքային տնտեսությունների խոշորացում,այսինքն գյուղատնտեսականարտադրությանհամակենտրոնա-

«ամերիկյան»: Գյուղատնտեսականարտադրության համակենտրոնացմանգործընթացը հին երկրներում(օրինակ Ֆրանսիայում, Գերմանիայում,ճապոնիայում), որոնցում

արտադրության խիստ համակենտրոնացման հնարավորությունները փոքր են, ընթանում է դանդաղորեն ն բարդություններով: Սակավահողությանպատճառով այստեղ արտադրությունը հիմնականումկենտրոնացվածէ միջին ե մանր չափի

տնտեսություններում: Գյուղատնտեսական արտադրությանզարգացման այս ուղին կոչվում է «պրուսական»': Գյուղատնտեսականարտադրության բնութագիրն այլ է նոր զարգացող երկրներում, որոնք չնայած ընդհանուր անվանմանը, աչքիեն ընկնում ոչ միատեսակությամբ: Ի տարբերությունզարգացած երկրների, որոնց գյուղատնտեսական ար-

տադրությունում մենատերեն կապիտատալիստական արտադրականհարաբերու-

թյունները, նոր

Վազարամյակներիընթացքում գյուղատնտեսությանմեջ իրագործվել է բնական սելեկցիա: ՛ Կարճացողուն ցորենի հասկերը ավելի մեծ են, բարձր բերքատու: Կարճ ցողունի շնորհիվ բույսերը գրեթե չեն տուժում քամուց ե անձրնից: Ը0թքոատոութթ ՇԼԱՃ,

արտադրա-

ե, նույնիսկ. խորանում է բնակչությանբնական բարձր աճի հետեանքով:Օրինակ Սոմալիում 1996 թ. մեկ քառ. կմ ցանքատարածությանը միջին հաշվով ընկնում էր մոտ 900 մարդ,Բուբանումմոտ 1300 մարդ,իսկ Եգիպտոսում ավելիքան 2200 մարդ: Զարգացող որոշ երկրների տարածքում գաղութատեր պետություների տնտեսությանթելադրանքովժամանակինձեավորվելեն խոշոր ապրանքային,արտահանման

ուղղվածության տնտեսություններ: Այդ երկրների մեծ մասում ձնավորվել է մենամշակաբուսային (մոնոկուլտուրային) գյուղատնտեսություն,որը հաճախ է տուժում բնության աղետներից(օրինակ՝ երաշտից),ինչպես նան համաշխարհային շուկայի իրավիճակից: Դրա վառ օրինակն է Կուբան աշխարհի շաքարեղեգիերբեմնի խոշորագույն

մշակողնու

'

երկրների գյուղատնտեսությանըբնորոշ է

հետ մեկտեղ գոյություն ունեն շուկայական հարաբերությունների արխայիկ, նույնիսկ բնամթերայինագրարային հարաբերություններ, որոնք խանգարում են գյուղատնտեսական արտադրության աճին, դրա արդյունավետության բարձրացմանը: Բացասականդեր է խաղում նան սակավահողությունը, որը պահպանվում

`

զարգացող

մեծ բազմազանությունը կան հարաբերությունների բազմակացութաձնությունը: Նոր զարգացող երկրներում տնտեսվարմանսաղմնային մակարդակի

ցում: Օրինակ, »օ« դ. սկզբին ԱՄՆ-ում կար 6 ճլն ագարակ, իսկ ներկայումս նրանց թիվը կրճատվել է 3 անգամ: Յուրաքանչյուր ագարակի միջին հաշվով բաժին է ընկնում 200 հա հող, իսկ իրացված արտադրանքիտարեկանծավալը կազմում է գրեթե 70 հազ. դոլար: Սակայն գործնականում ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսականարտադրանքի կեսը է բաժին ընկնում շուրջ 108 հազար խոշոր ագարակների(ընդհանուր թվի մոտ 9:): են գերխոշոր տնտեսությունները(ընդհանուր թվի Դրանց շարքում առանձնանում 1.ՅՉճ-ը), որոնցից յուրաքանչյուրին բաժին է ընկնում միջին հաշվով ավելի քան 1400 հա, իսկ տարեկան իրացվող արտադրանքիծավալն անցնում է 500 հազար

դոլարից՝:

հա-

մակենտրոնացումը տարածական(աշխարհագրական) առումով ոչ համաչափ է ընթանում: Այս գործընթացնավելի արագ է ընթանում համեմատաբար երիտասարդն միաժամանակհողային ռեսուրսներովլավ ապահովվածայնպիսիերկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Կանադան,Ավստրալիան:Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման այսպիսի ուղին տնտեսագիտական գրականությունում անվանվումէ

Խ/., 1983.

շաքար արտադրողը: 1959 թ. սոցիալիստական հեղափոխությունից հետո ԱՄՆ-ը կուբայական արտադրության շաքարի գլխավոր ներկրողը, հրաժար-

վեց (տնտեսականբոյկոտ հայտարարեց)շաքար գնելուց

ն

Կուբան, որպես մոնո-

'

ՊրուսիանԳերմանականպետության,իսկ հետագայումերկրամասիանվանումն էր (մինչն1945թ.):

Գյ ուղատնտեսական տեղաբաշխումը

կուլտուրային երկիր, հայտնվեցծանրագույնվիճակում միլիոնավոր տոննաներով չվաճառված շաքարի առնչությամբ: Համանման վիճակներիցխուսափելով նոր զարգացող երկրներըձգտում են դարձնել բազմաճյուղ, այսինքն բարդացնել դրա

ԿԱ

երկրների գյուղատնտեսականարտադրությանցածր արէ նան դրա մեքենայացմանցածր աստիճապայմանավորված դյունավետությունը նով: Աշխարհի գյուղատնտեսությանմեջ օգտագործվողմեքենաներիավելի քան 2/3-ը բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին: Իսկ նոր զարգացող երկրներում ոչ թե համատարած հսկայամասշտաբ գյուղատնտեսության տեղի է ունենում (ինչպես զարգացածերկրներում),այլ «ընտրովի մեքենայացում»: Մեքենայացվում են գյուղատնտեսական արտադրությանմիայն այն գործողությունները,որոնք ու առանց մեքենաների ժամանակահատվածում է պահանջվող կատարել անհնար շնորհիվ մի որոնց մեքենայացման էլ այն գործողությունները, կիրառության,կամ էլ կրճատվի մյուս չի կողձից է արտադրանք, կողմից կարելի ստանալ ավելի շատ Նոր զարգացող

թիվը: աշխատատեղերի Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը,ինչպես նան նոր զարգացող երկրների աշխատուժիչափազանցէժանությունը,գարգացող երկրների գյուղատնտեսական մեծ մասի կառավարությունները ձեռքի աշխատանքիկիրառման վրա ցածր արդյունավետ արտադրությունըգերադասումեն մեքենայացված. բարձր

ընդամենը1 կգ քիմիականպարարտանյութ: պարենիմեջ վնասակարնյութերի թույլատրելի Վերջին տասնամյակներում, սահմանը չգերազանցելունպատակով,բարձր զարգացածերկրներումկրճատվում քիօգտագործումը:Բույսերի պաշտպանության է քիմիական պարարտանյութերի են միմիական միջոցներինաստիճանաբարփոխարինում կենսատեխնոլոգիական վնասատումիջատներինայժմ ոչնչացնում ջոցները: Օրինակ՝ գյուղատնտեսական օգնությամբ,որոնք խժռում են վնաեն ոչ թե թունաքիմիկատների, այլ միջատների՞ սակար միջատներիձվերը:

Այս գործընթացը,ինչպեսարդենգիտեք, անվանվում դիվերսիֆիկացիա: իԱյս նպատակով: հատուկ կայդոպ լով միջատնե ազմացվում են լաբորատորիաներում ոո է

պատճառում: եովնով Դրանք բույսերին

չեն

այդ

տեղաբաշխումը,հակառակ տարածված արտադրության գյուղատնտեսական կարծիքի.իրականումչափազանցբարդ է այն պատճառով,որ այդ տեղաբաշխման վրա կարելիէ դասակարգել ազդում են բազմաբնույթգործոններ:Դրանքպայմանականորեն Ա սոցիալ-տնտեսական 2 խճբում.բնական գործոններ: Գյուղատնտեսականարտադրությանտեղաբաշխման վերլուծության հիմորոշիչ հետնյալ հարցը. տվյալ տարակամ դրա որեէ րով պայմանավորված: գոր ւնը րսչ գիտն իտնականները գյուղատնտեսականարտադրության տեղաբաշխմանուկատարում են երկու մոտեցմամբ: Առաջինմոտեցմամբվերլուծվում են բնական պայմաններիայն առանձնահատկությունները,որոնք կամ նպաստում կամ էլ խոչընդոտումեն արտադրությանզարգացմաննու գյուղատնտեսականարտադրության իսկ մոտեցմամբ երկրորդ տեղաբաշխմանը, միտումների ու հեռանկարներիլուսաբանմանժամանակհիմնական գարգացման կենտրոնացնումեն սոցիալական,տնտեսական,իսկ երբեմն(անու քաղաքական րաժեշտությանդեպքում) նան հոգեբանական գործոններիվրա:

Տոմ աե իկիխարոնաաետից ր արում Ա էամանավործած նբաճյուղի նե

սումնասիրությունը գյուղատնտեսական

'

հիմնված

արդյունավետարտադրությունից: խանգարողհանգամանք են նան սակավահողերկրներում Մեքենայացմանը անվճարունակությունը: հողակտորներիչնչին չափերը,ինչպես նան գյուղացիների արդյունաարտադրության Նոր զարգացող երկրների գյուղատնտեսական է պարարտանյութերի քիմիական վետությանցածրության կարնոր պատճառներից անբավարարօգտագործումը:Օրինակ` սակավահողն ինտենսիվ գյուղատնտեսաայնպիսի երկրներում,ինչպիսինէ Ճապոնիան, մեկ հա-ի հաշկան արտադրության վով տարեկան օգտագործվումէ 300-ից 500 կգ, հողային ռեսուրսներովապահովված երկրներում 100 կգ, մինչդեռէքստենսիվ,հետամնացագրարայիներկրներում

ն

արտադրությա

`

աղիությունը

իրղական ր մարր ըական Հ յւ աննտ ը բաշխգնահատումը այտՕն երի րի ռեսուրսների պայմա Գ

թյան

ա

ւ

ա

զ

ու

Կան

ե

արտադրությանհիմնական տարբերությունը արդյուգյուղատնտեսությանմեջ հողը ոչ միայն աշխատանքի միջոց է: Քանի որ հողը բնական առարկա, այլ նան արտադրության հիմնական պայմաններիերկարատն,ազդեցությանարդյունք է, ապա այստեղից բխում է, որ գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ու տեղաբաշխման գործում արե այն է, աբերականից

հ

որ

ամա ԱՐԻԱ

ում քում

անին նպայմանների

բնա բնական

հասարակությանն

անրը: իկայի կատարելագործմանընթացԱնի ամեննին չի փոքրանում, բարդանում .

դերը

են

այլ

բնությանկապերը: ն ե րի, ի հատկապեսագրոտեխնիկայի ու Նախկինում: կ ան : տրանսպո հետնանքով գյուղատնտեսությունըմեծ զարգացման րանսպորտի անբավարար կախման մեջ էր բնական պայմաններից:Արտադրողըստիպվածէր սահմանափակվել միայն խիստ անհրաժեշտորոշակի մթերքներիարտադրությամբ, նույնիսկ եթե Միաժամանակնա ստիպշատ ցածր էր": աշխատանքի արտադրողականությունը

արտադրողակա ո

(ցրԽրո, Ճուտ 1Օ.

քաՑԸ ոու.

Իճժոքճֆոտ ումքօ80Ր0

ՇՇՃԵՇՃՕԻՕ

20350104.

ԻՂ.,

ԻՇոՐՀ

ված էր արտադրության տեղաբաշխմանարեալը սահմանափակել միայն այն տեղամասերով, որոնց բնական պայմանները համապատասխանում էին տվյալ արտադրության համար անհրաժեշտպայմաններին":

Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ու տեղաբաշխման վրա տարբեր չափերով ազդում են բնության բոլոր տարրերը ն՝ առանձին-առանձին, ն՝ իրենց միասնությամբ: Թվում է, թե գյուղատնտեսական արտադրության հետ արտաքինից համեմատաբար երկրաբանական կառուցվածբույլ է կապվածտարածքի բը: Սակայն այդ կապն այնքան էլ թույլ չէ, եթե հիշենք, որ տարբեր շրջաններում գտնվում են հանքային հումքի պաշարներ (օրինակ ապատիտներ, ֆոսֆորիտներ, կալիումական ու կերակրի աղեր, ցեոլիտներ) որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ: Երկրակեղնիապարների բա-ղադրությամբպայմանավորված են հողերի տեսակները (հիմնային, թթվային) ն դրանով պայմանավորվածհողաբարելավման (օրինակ՝ կրայնացման, հողալվացման) անհրաժեշտությունը: Ի վերջո, չպետք է մոռանալ նան այն փաստը, որ երկրաբանական կառուցորը գյուղատնտեսականարվածքի արդյունք է մակերնույթը (ռելիեֆը), տադրության զարգացման ու տեղաբաշխման վրա ազդում Է Ա ուղղակիորեն, ն անուղղակիորեն: Այդ ազդեցությունն արտահայտվում է կլիմայով, բուսականությամբ ն հողային ծածկով, ներքին ջրերով ն բնության այլ բաղադրատարրերով. որոնք էլ իրենց հերթին ազդում են գյուղատնտեսական արտադրության վրա: Գյուղաւոնւոեսական արտադրության վրա ռելիեֆի ունեցած ազդեցությունը ցայտուն ծնով արտահայտվածէ Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ճյուղերի տեղաբաշխման ու արտադրության արդյունավետությանբնագավառներում: Ռելիեֆի առանձնահաւոկության քանակական ցուցանիշը տարածքի բաձ ցարձակ

էլ րովէլ որով

ագրոկլիմայական ցուցա-ց գրոկլիմայ ուղղաձիգ բարձրության նվազում է նիշներն դրանց տատանումները: է տեղումների քանակը ն արդյունքում ստեղծվում են ջերմությունը, ավելանում գյուղատնտեսականգոտիականության նախապայմաններ: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության վրա մեծ ազդեցություն ունի ռելիեֆի մասնատվածության աստիճանը, որից էլ հաճախ

այրձրությունն բարձրութ),

ու

է,

պայմանավորված պայ վորվ

են

Ըստ

գյուղատնտեսականմեխանիզացիայիներդրման հնարավորությունը, գյուղատնտեսականհանդակների ուրվագծերն ու չափերը: Մեծ է նան դերը հողը մշակող տեխնիկայիհնարավորության ու արդյունավետության, էրոզիոն պրոցեսներիզարգացման ու հողաբարելավման միջոցառումներիկազմակերպմանտեսակետներից:Որպես կանոն լանջերի թեքության մեծացումը հանգեցնում է տարածքի գյուղատնտեսականյուրացման բարդացման, հողի մշակման նկատելի դժվարացման: Մեծթեքություններիդեպքում հոագործության տանի համա ր պի կեր ստիպված են լինում դիԴւգործութ) ի մակերեսներըյուրացնելիս կախված

են

/անջերի թեքության

`

ԽԼ

1981,

8օոոգ, Ը.

13.

ԷՕ.

ճուուքճոշատք. Ը6ռւքոոջ:

Խաքօ809Ի0

Շ6ՃԵՇԽՕՐՕ

«03416184.

մել դարավանդավորման (հարթակներիստեղծմանը):Դարավանդավորումը լայնորեն կիրառվում է ապոնիայում, Ֆիլիպիններում. Հնդկաստանում,Շրի Լանկայում, Թուրքիայում, այաստանի 3ւսնրապետությունում, Անդյաներկրներումն այլուր: Մեծ

է նան /անջերի դիրքադրության դերը: Հորիզոնի

օդի րավայինկողմնադրության

ԳՈՆ

երբեմն

հասնում

լանջերին է

հյուսիսային ն

հա-

երկրամերձ շերտի ջերմության տարՇ-ի, իսկ հողի մեջ (1 սմ խորության վրա) 5-

6-7

լե

Մի քանի տոկոսով միմյանցից տարբերվում են նան հողի խոնավության պաշարները: Հյուսիսային կիսագնդում լեռների հյուսիսահայաց լանջերի հողն ավելի մեծ խոնավության պաշար ունի, քան հարավային լանջերինը, որի շնորհիվ համապատասխանաբարքիչ ջուր է անհրաժեշտ ոռոգման համար (հարավային

խոնավությունը մեծ կիսագնդում

է լեռան հարավահայացլանջին): Գյուղատնտեսական արտադրության. հատկապես բաց գրունտի վրա բուսաբուծության կազմակերպմանհամար բացառիկ մեծ է կլիմայի դերը: Սգրո-

կլիմայական գնահատման գլխավոր ցուցանիշներից մեկը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ջերմաապահովվածությունն է, որն իր հերթին, պայմանավորված է տվյալ տարածքի ջերմային ռեժիմով: Կարնորագույնագրոկլիմայականցուցանիշը միջին օրական գումարն է տարվա ոչ ցուրտ ժամանակահատ10. վածում (սովորաբար Շ-ից բարձր), որի պայմաններումակտիվանում (ծլարձակում) է բույսի սերմը: Այն կոչվում է ակտիվջերմաստիճաններիտարեկան գումար: տեսակետից երկրագնդի ցամաքի Բույսերի տարածքը բաժանված 4 գոտիների ո 1) ցուրտ (ակտիվջերմաստիճանների տարեկանգումարը 1200՝ Շ-ից պակաս) 2) բարեխառն (1200-40004Շ) 3) տաք (4000-8000"Շ) 4) շոգ ջերմաստիճաններիտարեկանգումարը 8000 ՛Շ-ից ավելի): Տաք ն շոգ գոտիներում բուսաբուծությունը ես անասնապահությաննման

ջերմությունների

ջերմաապահովվածության է

.

(ակտիվ

ի

անընդհատ արտադրական գործընթացէ: Այս գոտիներումհողը գրեթե շուրջ տարին մշակվում է: ժամանակ առ ժամանակ առանձին մշակաբույսերի վեգետացիայի

ժամանակահատվածները փոփոխվում

այն նպատակով, որպեսզի հողում մշտապես վերականգնվի բույսերի աճի համար անհրաժեշտ հանքային աղերի քանակը: Բույսերի մշակման այսպիսի հաջորդականությամբցիկլը անվանվում է են

ցանքաշրջանառություն:

վելի բարձր աշխարհագրականլայնություններում ցուրտ ն բարեխառն գոտիներում. որտեղ բույսերի վեգետացիոն սեզոնը կարճատն է, բուսաբուծության գործընջացը տարվա ընթացքում որոշ ժամանակով ընդհատվում է (ինչպես, օրինակ, այաստանի Հանրապետությունում): Գյուղատնտեսական որոշ մշակաբույսերիվաղահաս ն ուշահաս տեսակներ

ԽԼ,

Մ. ԼԱռդուօ.

ՔՕԽԴԱՎԼԱՎԸՇԽՕԵ

քձոօցտքօոճւբ

ԸՇԸՇԲ,

ԷԼ,

1967.

բնութագրվումեն կենսաբանական ջերմաստիճաններիհետնյալ գումարով. գարնանացան ցորեն 1300-1700:Շ. աշնանացան ցորեն 1450:Շ, գարի 1200-1400"Շ, երկարաթել վուշ 950-1300"Շ,արնածաղիկ՝1600-2300"Շ,բամբակենի 2900-4000"Շ, խաղող` մուտ 2500"Շ. ցիտրուսայիններ`մոտ 3500"Շ, փյունիկյան արմավենի՝ մոտ ,

5000"Շ:

Տարածքի ագրոկլիմայականգնահատմանհամար ջերմային պայմաններից տեղումների քանակն ու ռեժիմը: Տարածքի խոնավաապահովվածության գնահատման համար գոյություն ունեն մի շարք ուղղակի ն անուղղակի ցուցանիշներ, որոնցից են տեղումների տարեկան քանակը, դրանց բաշխումն ըստ տարվա ամիսների ն եղանակների, հողաբուսական ծածկույթի բնույթը: Սակայն տեղումների տարեկան քանակը ոչ ամբողջությամբ է ներկայացնումտարածքի խոնավաապահովվածությունը: Այդ նպատակիհամար օգտագործվումեն կամ /Խոնամացմանգործակիցը կամ էլ /Խռնավացման հաշվեկշիռը: Դրանցից առաջինը տեղումների տարեկան քանակի ն գոլորշունակության հարաբերությունն է, իսկ երկրորդը դրանց տարբերությունը (պակասը կամ ավելցուկը): Կլիմայի ազդեցությունը բույսերի արդյունավետությանվրա բեկված է ողերի միջոցով: Հողերի տիպերի գյուղատնտեսականգնահատումը դժվար է այն պատճառով, որ տարբեր երկրներում գոյություն ունեն հողերի տարբեր դասակարգումներն անվանացուցակներ(նույն հողի տեսակը տարբեր երկրներումկոչվում է տարբեր բացի առաջնակարգ նշանակություն ունեն

անունով):

Ըստ Ս. Մ.

երկրագնդիհողային մակերեսը(ներառյալ գյուղերն Ռյաբչիկովի՝

ագարակները)կազմում է դրա տարածքի1396-ը,խոտաթփուտայինարոտավայրերը ն բնական մարգագետինները1996: Այսպիսովդաշտավարությանն անասնապահությանմեջ ներգրավված ցամաքի մակերեսի3295-ը (մոտ 1/3-ը): Սակայն այդ բաժինը խիստ տարբեր է առանձին աշխարհամասերումու մայրցամաքներում:Հողագործականմակերեսը Եվրոպայում կազմում Է 3296, իսկ արոտավայրերի ն մար21 ն 1596, Աֆմակերեսը` 1996, Ասիայում` համապատասխանաբար գագետինների րիկայում 11 ն 2396, Հյուսիսային Ամերիկայում 12 ն 1895, Հարավային Ամերիկայում 8 ն 1996. (Օ՛վկիանիայում՝5 ն 1596: Այս ցուցանիշները շատ տարբեր են ըստ աշխարհագրականգոտիների. հասարակածային գոտում 8 ն 1296, մերձհասարակածային գոտում` 18 ն 2596, արնադարձայինգոտում` 9 ն 3294, մերձարնադարձային գոտում 17 ն 27965,բարեխառն գոտում 26 ն 1396, մերձարկտիկականն անտարկտիկականգոտիներում0 ն 2 92: Այս ցուցանիշն էլ ավելի մեծ չափով է տարբերվում ըստ առանձին երկրների, օրինակ, Չինաստանում՝12 ն 2796, ԱՄՆ-ում` 18 ն 2396, Ավստրալիայում5 ն 5492, Հնդկաստանում51 ն 790, Կանադայում 5 ն 1292: ու

է

Թանզոաօ8 Ք

ԱՅԿԱԲԱՇԱՔԸ

Ճ. ԽԼ

ԸՇրքտուքճ 1

ՎՇՊՕՑԸԹՕԻՐ

ՃԱ

Խ/., 1972.

Յ 160ՇՓօքել, ՇՇ

6ԸՐՇԸՐՑՅ

ՒԼՕՇքճՅտ ու

Սեծ է

նանբնական բո ւսականության դերը: Հետազոտություն ները ցույց են տալիս, որ ժամանակակից բուսական ասոցիացիաների մեծամասնությունը երկրորդայինէ, այսինքն բնականբուսածածկիվրա հասարակության ազդեցության արդյունք է:

Գյուղատնտեսության մեջ բնականբուսածածկիդերը չի սահմանափակվում միայն անասնապահության կողմից (առաջին հերթին արոտային) օգտագործելով: Բնականծառային բուսածածկըհաճախծառայում է որպես վարագույր, որը կում է արնադարձերում աճող մշակաբույսերը: Անտառներումդրանք են առաջին հարկը (կոկոսյան արմավենի,կակաո, հնեա): Իրականում դժվար է ժեքորեն պատասխանելայն հարցին, թե այս բույսերի բերքահավաքը հավաքչություն է, թե՞արտադրություն:

ծած-

կազմում միար-

Խոսելով գյուղատնտեսության մեջ բնական բուսականությաններկա դերի մասին, չպետք է մոռանալ նան դրա «առաջնային» դերի մասին, հատկապեսայն որ բուսականությունը մարդկությանը տվել է շատ մշակաբույսեր: Ռուս ծագումնաբան Վավիլովը հաշվում էր կուլտուրականբույսերի 1500-1600 տեսակներ (չհաշված գեղազարդային բույսերը) ն գտնում էր, որ դրանց մեծամասնությունըկապված է առաջացմանյոթ հիմնականաշխարհագրական կենտրոնների (արեալներիհետ):

ականավ

Ն.

Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ու տեղաբաշխմանվրա ազդում է նաննվայրի ֆաունան (կենդանական աշխարհը): Ենթադրվումէ,

ընտանի խոզերի նախահայրերը եվրոպական.հնդկական, միջերկրածովյան վարազներնեն. իսկ ոչխարներինըԵվրոպայի(Կորսիկա Սարդինիա)Առաջավոր,Միջին ն Կենտրոնական Ասիայիվայրի ոչխարները րինը բեզոարյանն պտուտակաեղջերավոր այծերը: որ

այծե-

Վայրի կենդանիներըմեծ դեր են կատարում հողի ձնավորման ն բարելավման, գյուղատնտեսականմշակաբույսերի փոշոտման գործում: Միաժամա-

նակ

մեծ

է գյուղատնտեսական բույսերի վնասատու միջատներիազդեցությունը որոնք ՖԱՕ-ի տվյալներով.ոչնչացնում են պարենային համա

մշակաբույսերիշխար-

հային պոտենցիալբերքի 20-2596-ը(առանցտեխնիկական

մշակաբույսերի): Օրի-

կղզի բերած կաշմիր անվանմամբ Մադագասկար նակ, բզեզներն այնքան էին բազ-

մացել, որ իսպառ ոչնչացրելէին կղզու հարավ-արնելյան մասի բուսականությունը: Խաղողիվազին մեծ վնաս են հասցնումորդնալվիճները: Սեծ է նան

գիշատիչն հիվանդություններ տարածող կենդանիների ազդեցությունը (օրինակ`Աֆրիկայիհասարակածային ու մերձհասարակածային գոտիներում ցեցե ճանճի տարածման արեալում, «նագանա» հիվանդությունից ոչնչանում են ընտանիխոշոր եղջերավորանասունները): Աֆրիկայումբերքի վրա երբեմն կործանիչազդեցություն են ունենում մորեխները,կապիկները, փղերը:

Այսպիսով` Փ/ուղատնտեսական արտադրության վրա ազդում են յ Բնության բոլոր բաղադրիչները, որոնք գտնվում են միասնության ն մշտական ու փոխներգործության փոխազդեցությանմեջ:

արտաՏարածքի բնականհամալիրը գնահատվումէ գյուղատնտեսական է բնական դրության պայմաններիտեսակետից: Այն կազմում տարածքի է գյուղատնտեստեղծում որն էլ (ագրոներուժը), ագրոպոտենցիալը

բնականնախադրյալներ: սության զարգացման կազմվում է բնական համալիրի գործնականոԲնականագրոպոտենցիալը որոնք այս կամ այն կերպ գնահատվումեն գյուղարեն բոլոր բաղադրիչներից,

տեսակետից` բարենպաստության տնտեսականարտադրության զարգացմանընԲնական ագրոպոտենցիալը պատմական-տնտեսական թացքում կարող է փոփոխվել հասարակությաններգործությամբպայմանավորված հետնանքով: Այդ փոփոխություններըկարող են հողայինֆոնդի փոփոխությունների է «կանաչ հեղափոխուն դրական:Դրա վառ ապացույցներից Ա բացասական, լինել զարգացող թյան» շնորհիվ հողի պտղաբերությանբարձրացումը

7.5

երկրներում:

Տնտեսական սոցիալականգործոնների ու

ազդեցությունը գյուղատնտեսական ու արտադրության թ) դր ր վրա:

զարգացման

տեղաբաշխման

Նախորդ բաժնի վերլուծությունից եզրակացվեց,որ բնական գործոնների տեղաբաշխմանվրա չափաարտադրության ազդեցությունըգյուղատնտեսական

մեծ է թույլ զարգացածտնտեզանց մեծ է: Ընդ որում այդ ազդեցություննառավել սություն ունեցող երկրներում: ճյուղային կառուցվածքիու տեղաբաշխման Սակայն գյուղատնտեսության ան է տնտեսակ ավելի ամբողջականն ճիշտ բացահայտումըհնարավոր միայն գործոնների վերլուծության հիման վրա: Վերջիններիս ու սոցիալական արտադրության ավելի ցայտուն է երնում. երբ գյուղատնտեսական ազդեցությունն վերլուծությանժամանակ առաջին պլան են մղում զարգացմանն տեղաբաշխման տնտեսական գործոնները,որոնք որոշվում են այս կամ այն խումբ

տեղաբաշխման կարող են երկրների սոցիալականկառուցվածքով:Որպես ասվածի հիմնավորում Հանրապետությունը, ծառայել, օրինակ, Իսրայելը, Ճապոնիան,Վարավաֆրիկյան իր զարգացմանմակարդակով,մասարտադրությունն որոնց գյուղատնտեսական է միատեսակ նագիտացմամբ ն արդունավետությամբէապես տարբերվում պայմաններունեցող հարնաննոր զարգացող երկրներից: բնակլիմայական ու վրա տեղաբաշխման արտադրությանզարգացման Գյուղատնտեսական է նան այն վկայություն դերի վճռորոշ ու գործոնների տնտեսական սոցիալական պայմաններումժամանակի ընթացքում փաստը, որ միննույն բնակլիմայական

Այսպես, արտադրության փոփոխվումէ գյուղատնտեսական մասնագիտացումը: Հանրապետության ց անքատարածության Հայաստանի սկզբին դարի օրինակ, 80-ական թթ. այդ մշակաբույսերին, շուրջ 9095 բաժին էր ընկնումհացահատիկային ու տնտեսականպայմաննեսոցիալական թթ. 90-ական բաժինըհասել էր 1/3-ի, իսկ

րի վատազման հետնանքով, այդ բաժինը կրկին մեծացել է: Ընդ որում հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունն ավելանում է ի հաշիվ այգիների

տարածքի: Մինչն 1965 թ. ՀՀ-ում Արարատյանդաշտում մշակում էին բամբակենի, իսկ դրանից առաջ՝ նան բրինձ: Յուրաքանչյուր, առանձինվերցրած, երկրի գյուղատնտեսականարտադրության ծավալի ու կառուցվածքի վրա մեծ ազդեցություն ունի համաշխարհաչուկան` իր անընդհատ փոփոխվող պահանջարկով: «Ոչխարները կերան յին մարդկանց» հանրահայտ արտահայտությունըդրսնորումնէ այն վիճակի, երբ բրդյա գործվածքների համաշխարհային պահանջը բավարարելու ձգտումով Անգլիայի հողահանդակների մեծ մասը օգտագործվում էր որպես արոտավայր բրդատու ոչխարաբուծությանհամար: Համաշխարհային շուկայի պահանջարկի թելադրանքովշատ երկրներում ձնավորում է մասնագիտացված գյուղաւտնտեսականարտադրություն, որն ունի իր ե դրական, Լ. բացասականկողմերը: Մասնագիտացումըհնարավորություն է տալիս բարձրացնել տվյալ արտադրության արդյունավետությունը ապահովելով լրա-

ցուցիչշահույթ:

Մյուս կողմից մասնագիտացմանհետնանքով երկիրը ստիպված է լինում մասշտաբներովներկրել գյուղատնտեսականայնպիսի մթերքներ, որոնք հաջողությամբ կարելի էր մշակել տեղում: Դրա հետնանքովմեծանում է տարբեր գյուղատնտեսականարտադրանքիհանդիպականփոխադրումներիծավալը: Նման իրավիճակ էր ստեղծվել ԽՍՀՄ-ի միջինասիականորոշ հանրապետություններում, որոնց ցանքատարածությունների ճնշող մեծամասնության վրա մշակվում էր բամբակենի ամբողջ ԽՍՀՄ-ի ն Եվրոպայիսոցիալիստականերկրների պահանջներըբավարարելու համար: Միջինասիական հանրապետություններիցերկաթուղով արտահանում էին մի քանի միլիոն տոնա բամբակ, իսկ հանդիպակած ուղղությամբ ներկրում էին պարենի այնպիսի տեսակներ(օրինակ կարտոֆիլ կամ կաղամբ) որոնք կարելի էր մշակել տեղում: Գյուղատնտեսականարտադրությանզարգացման ու տեղաբաշխման շաւո Դրա շնորհիվ մեծանում է գյուկարնոր գործոն է զարգացած տրանսպորտը: ղատնտեսական հումքի փոխադրմանծավալը, կրճատվում են փոխադրմանժամանակը ն կորուստները,ընդարձակվումէ գյուղատնտեսականարտադրությանարեալը: Տրանսպորտի բարձր զարգացումը հնարավորություն է ընձեռում գյուղատՕտեսական արտադրության մասնագիտացմանն առավել բարենպաստ շրջաններում արտադրությանտարածքային համակենտրոնացմանհամար, որի շնորհիվ ապահովվում է աշխատանքի բարձրագույն արտադրողականություն: Տրանսպորտը նպաստում է աշխատանքի տարածքայինբաժանման խորացմանը. դրա շնորհիվ գյուղատնտեսական մթերքները լայնորեն փոխանակվում են միննույն երկրի շրջանների ն առանձին երկրներիմիջն: Ավելի ցածր տեղական մակարդակով տրանսպորտիազդեցությունը գյուղատնտեսականարտադրականձեռնարկությունների վրա դրսնորվում է վերջինմեծ

րածքում, քանի տահարմար:

'

ներիսչափերի խոշորացմամբ": Գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման ու տեղաբաշխման վրա զարգացածտրանսպորտիազդեցությանբնութագրականդրսնորում է Շրի Լանկայի

օրինակը:

Կղզում արտահանման նպատակովսուրճը սայլերով Կանդիի տնկատափերից Կոլոմբո նավահանգիստ հասցնելու համար 2424 դարի կեսերին պահանջվում էր շուրջ մեկ շաբաթ, իսկ երբ փոխադրմանծավալների աճի պատճառով սայլերի թիվն անչափ մեծացավ (հասավ շուրջ 40 հազարի) ճանապարհներիխցանումների հետնանքով փոխադրմանժամանակնավելացավ 3-4 անգամ: Իրադրություննէապես փոխվեց երկաթուղու կառուցման շնորհիվ. ոչ միայն մեծացավ փոխադրումների ծավալը, այլե կրճատվեց փոխադրմանժամանակըն նվազեց փոխադրմանինք-

նարժեքը:

Գյուղատնտեսականարտադրությանվրա երկաթուղուունեցած մյուս ազդեցությունն էլ այն էր, որ սուրճի տնկատափայինտնտեսությանօպտիմալ չափը

հա-ից հասավ մինչն 320 հա-ի՞: Տրանսպորտի ազդեցության մեկ այլ օրինակ է սառցարան-նավերիկառուցումը, որի շնորհիվ հնարավոր եղավ Ավստրալիայիցտավարիմիսը փոխադրելՄեծ Բրիտանիա: Սրա շնորհիվ Ավստրալիայումխթանվեց նան մսատու արտահանման ուղղվածության անասնապահությունը ն մինչն օրս էլ Ավստրալիան մսի խոշոր արտահանող երկրներիցմեկն է: Գյուղատնտեսական արտադրության տեղաբաշխման վրա ազդում է նույնիսկ այնպիսի հոգնոր գործոն, ինչպիսին է կրոնը: Բավական է դիտել աշխարհի խոզաբուծությանտեղաբաշխման քարտեզը ն հեշտությամբ կնկատվի, որ անասնապահության այս ճյուղը հիմնականումիսլամ դավանողժողովուրդներով բնակեցված երկրներում կամ իսպառ բացակայում է կամ էլ տեղաբաշխվածէ այդ երկրների միայն առանձին, այլ կրոն դավանող ժողովուրդներով բնակեցված

օջախներում: Օրինակ` մինչե 1991թ. Ադրբեջանի խոզաբուծությունը տեղաբաշխվածէր հիմնականումԼեռնային Ղարաբաղում: Մինչն 1960-ական թվականները՝Ֆրանսիայից անկախանալը,Ալժիրը խաղողից պատրաստված գինու խոշորագույնարտադրողներիցմեկն էր աշխարհում, իսկ ներկայումս գինեգործությունըմահմեդական ֆունդամենտալիզմիայդ երկրում վերացել է: Գյուղատնտեսականարտադրությանորոշ ճյուղերի տեղաբաշխմանվճռոէ բնակչության գործոն րոշ կենտրոնացումը, հատկապես տեղաբաշխման խոշոր արեալները: Օրինակ կաթնատու անասնապահությունը,թռչնաբուծությունը, բանջարաբուծությունըմեծ մասամբ տեղաբաշխվումեն բնակչության խոշոր կուտակումների հատկապես քաղաքային ագլոմերացիաներիշրջակա տա'

Որրճթոռը

8.

ճ.

1լքՕԱ6ՇԸԵԼ

Չ.01ՕԽԱՀՕ-ԻԲՕԻքմձաՎՇՇԽՎԸ

ք84381881011534Ը71 Ըռքծո. Հ զել ԷԸ.

Խ/., 1976.

ԸՅՂԵՇԽՕՐ

24034141ԸՐ86

որ

դրանց արտադրանքըշուտ

փչացողէ,

այսինքն ոչ տրանսպոր-

Գյուղատնտեսություննէլ իր հերթին հետադարձմիջճյուղային կապերով ազդում է արդյունաբերությանորոշ ճյուղերի տեղաբաշխմանվրա: Այսպես,գյուղատնտեսական արտադրության առանձին ճյուղերի զարգացած շրջաններում են տեղաբաշխվում դրանց հետ միջճյուղային կապեր ունեցող արդյունաբերական ձեռնարկությունները,որոնք կամ տարբեր տեսակի արդյունաբերական արտադրանք (ֆոսֆորային պարարտանյութ, գյուղատնտեսականմեքենաներ ու տրակտորներ) են ձատակարարումգյուղատնտեսությանճյուղերին, կամ էլ արդյունաբերական մշակման են ենթարկում գյուղատնտեսականարտադրանքը (ձմսակոմբինատներ,պահածոների,գինու, շաքարի գործարաններ): Այսպիսով վերոգրյալ ճյուղերի տեղաբաշխման սկզբունքների վերլուծությամբ կարելի է եզրակացնել, որ չկա գյուղատնտեսական արտադրության տեղաբաշխման միակ` համընդհանուր սկզբունք: Գյուղատնտեսական արտադրության յուրաքանչյուր ճյուղ ունի իրեն հատուկ տեղաբաշխման կոնկրետ սկզբունք: Դրանք շատ բազմաթիվ են ն բազմաբնույթ,որի հետնանքով հաճախ գիտնականներըդժվարությանեն հանդիպում գյուղատնտեսականորնէ կոնկրետ արտադրությանտեղաբաշխմանվերլուծության հարցում: Առաջինանգամ գյուղատնտեսական արտադրությանվրա ազդող գործոնների համակարգման հարցով զբաղվել է Յոհան Հենրիխ Ֆոն Թյունենը (17531850 թթ.) (տես 1 թեման): Թյունենը Գերմանիայի Մեքլենբուրգ' երկրամասի սեփական Թելլով կալվածքի օրինակով ուսումնասիրելով գյուղատնտեսականբազմաթիվ մթերքների ու դրանց փոխադրմանտրանսպորտայինծառայություններիգները, հաշվարկեց, որ ընդարձակ,միապաղաղմակերնույթով,նավարկելիջրանցքներիցզուրկ ն կենտրոնում շուկայական մեկ քաղաք ունեցող ենթադրյալպետությունում, մայրաքաղաքից որոշակի հեռավորությունների վրա, առաջանում են տնտեսական գոտիներ: Դրանցիցյուրաքանչյուրը մասնագիտանում է որոշակի արտադրությամբ: Առաջին գոտում պետք է ծաղկի կաթնատուանասնապահությունը, երկրորդում` անտառային տնտեսությունը, երրորդ, չորրորդ ն հինգերորդգոտիներում բուսաբուծության ն անասնապահությանտարբեր ձները,վեցերորդում արոտային անասնապահությունը, յոթերորդում՝որսորդությունըն այլ, ոչ գյուղատնտեսականգործունեությունը: ՍակայնԹյունենի ստեղծած մոդելը մասնակիհավասարակշռությունարտահայտողէր, որում հաշվի չէին առնվում արտատնտեսականգործոնները,ինչպես նան անտեսվումէր կենտրոնականքաղաքի մարդաշատության տարբերությունները: Սակայնգործնականումմարդիկորոշումներկայացնելիսառաջնորդվումեն ոչ միայնտնտեսականնկատառումներով, այլն հաշվի են առնում սոցիալականն հոգեբանականգործոնները:Այս նկատառումովէլ ստեղծվեցինայսպես կոչված դիֆու'

Ներկայումսայն Գերմանիայի16 երկրամասերիցմեկն է Մեքլենբուրգ-Արնմտյան Պոմերանիա անվանմամբ:

մոդելներ:

վրա հիմնված են այն իրողությունից, որ ելնում Դիֆուզիայի արտադրելու մթերք որնէ գործնականումգյուղատնտեսական վերաբերյալ տեղեկություններըագարակատերերի րության (շահավետության) տարածվում են՝ փոխանցվելովանհատական շփումներիմիջոցով: ելնում են այն իրողությունից, մոդելները տեսության Խաղերի ենթակա է ֆիզիկաորնէ արտադրություն գյուղատնտեսական որ գործնականում

գեգործության: Դաշտավարության ենթաճյուղերն են հւսցահատիկային տնտեսությունը (հւսգահատիկայինմշակաբույսերիաճեցումը) բանջարաբուծությունը.այգեգործությունը (պտղաբուծությունը ն խաղողագործությունը), տեխնիկականկուլտուրաների. կերային կուլտուրաների աճեցումը: Անասնապահությանգլխավոր ճյու-

դրության են ճապոնիայում եղել են տարիներ, որ բրնձի ավելցուկով կերակրել րին: Մեծ Բրիտանիայում1999 թ. բռնկվածսիբիրախտիհամաճարակի կրճատվեցտավարի մսի արտահանությունը: է տալիս Խաղերի տեսության մոդելներն ունեն մատրիցայիտեսք, որը ցույց հավանականեղանակներիպայմաններումհողի օգտագործման յուրաքանչյուր (Ա.Բ.Գ) համակարգի համար պոտենցիալեկամուտները(1.2.3.4):

մշակաբույսերի աշխարհագրուայզացահատիկային Հացահատիկային բույսեր մշակում են աշխարհի ցանքատարածության թյուն: կեսի վրան տարեկան ստանում են ավելի քան 2 մլրդ տոննա համախառնբերք: Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր բնակչի հաշվով արտադրվում է շուրջ 3.4 ց հացահատիկ, որը մի փոքր է ավել նախապատերազմյան ցուցանիշից (3.0 ց): Հ.ացահատիկիհամաշխարհայինշնչաբաժինը գրեթե չի ավելացել, քանի որ 3 անգամ աճը 60 տարվա ընթացքում հացահատիկի համախառն բերքի շուրջ

զիայի

նխաղերի

տեսությունների մոդելները

նպատակահարմամիջե

իրավիճաՕրինակ

կան (օրինակ երաշտ, կարկուտ, ջրհեղեղ) ն տնտեսական (շուկայական են որոշակի ռիսկի: կի) ազդեցությանը ն դրանով հւսնդերձ, ենթակա Եվրոմիության շրջանակներում կաթի պահանջարկիկրճատմանկամ գերարտահետնանքով երբեմն չիրացված կաթը տալիս են հորթերին որպես (եր:

անասուննե-

հետնանքով

ս բ

Գ

Մատրիցայիցպարզ երնում է. որ հարմար

է

Գ

ուղեկցվել է աշխարհիբնակչության նույնաչափաճով: Սակայն հացահատիկի արտադրությանաճը տեղի է ունենում ոչ հավասարաչւսփ: Վերջին տարիներին, շնորհիվ «կանաչ հեղափոխության». հացահատիկի արտադրության ծավալը համեմատաբար արագ է աճում զարգացող երկրներում. որոնք ձգտում են ամենակարճ ժամանակում հասնել հացահատիկի պահանջարկի

ղերն են խոշոր եղջերավոր անասնապահությունը, մանր եղջերավոր անասնապահությունը, խոզաբուծությունը, շերամապահությունը, մեղվաբուծությունը, թռչնաբուծությունը: ՄԱԿ-ի դասակարգմամբգյուղատնտեսության հետ հարակից բնագավառներ են համարվումորսորդությունը,ձկնորսությունըն անտառայինտնտեսությունը:

առավել նպատակահավանականությամբ

ինքնաապահովման: Հացահատիկի համախառն բերքի

անգամվա կորստի տարբերակր. քանի որ նույնիսկ բերքի միավոր փող (Ա-ն էլ ապահովում է առավել բարձր եկամուտ

պայմաններում

2100, Բ-ն 2200 միավոր):

Համախառնբերքը (հազար տ.)

Աշխարհ

ն

անհրաժեշտ տեղեկություն հասցնելու Գործնականումագարատերերին հնարավորին մթերքի արտահանությունը դրա շնորհիվ երկրի գյուղատնտեսական ն ախարարությունը չափ մեծացնելու նպատակով ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսության ստանձնել է համակարգողի գործառույթ: Այն նախնականպայմանավորվածություն հետ տվյալ մթերքի է ձեռք բերում առանձին ագարակատերերի գյուղատնտեսական գների վերաբերյալ: ծավալի ն մթերմաներաշխավորված 7.6

երկու խոշոր ճյուղերն են հողագործությունը Գյուղատնտեսության ն անասնապահությունը: (բուսաբուծությունը) այէ իր Բուսաբուծությունն հերթինստորաբաժանվումդաշտավարության,

Աֆրիկա

Հս. Ամերիկա

Հվ. Ամերիկա Ասիա Եվրոպա

լԼՕվկիանիա

Գյուղատնտեսության ճյուղերի

աշխարհագրություն

աճը1987-2000թթ.

տենք

1987թ.

2000թ.

Աճր 1987-2000թթ. (96-ով)

1770.986

2.049.415

361.134 82.614 763.083

430.378 103.416 987.498

83.216

274.990

20.928

112.405

384.222 31.496

Այդյուման73

115.7

135.1 119.2 125.2 129.4 139.7 150.5

Եթե հացահատիկային տնտեսության զարգացման մակարդակը գնահաբնակչության մեկ շնչի հաշվով արտադրվող տարեկան քանակի, ապա

ըստ

մոտ 1200 կգ, երկրորդում առաջին տեղում կլինի Օվկիանիա աշխարհամասը` մոտ Ամերիկան Հյուսիսային կգ. երրորդում Եվրոպան մուռ 400 կգ. չորրորդում '

Օվկիանիայի կազմում Ավստրալիայիցուցանիշը 1850Կգ է:

Ասիան 260 կգ, հինգերորդում՝Աֆրիկան մոտ 170 կգ ն վեցերորդում Հարավային Ամերիկան140 կգ: վերջին 10 տարում Երկրներիկտրվածքովհացահատիկիարտադրությունը առավել մեծ չափով աճել է Եգիպտոսում,Եթովպիայում,Վիետնամում(ավելի քան «

17095-ով), Իրանում, Հնդկաստանում,Ինդոնեզիայում,Նիգերիայում, ՛Դակիստա-

նում, Մյանմայում(130-150Չ6-ով):

հաԶարգացածերկրներիցբարձր աճ է նկատվում միայն Ավստրալիայում՝ համար շատ մեծ հողային ռեզերվներ ցահատիկայինտնտեսության զարգացման ունեցող երկրում (17496): Մյուս զարգացած երկրներում հացահատիկիարտադրանքի ծավալը մնացել է գրեթե անփոփոխ.իսկ մի քանիսում (օրինակ ճՃապո-

նիայում)` նույնիսկ կրճատվելէ: Հացահատիկի որոշ տեսակներ (ցորեն, բրինձ, եգիպտացորեն)օգտագործվում են որպես պարեն, մյուսները (գարի, վարսակ, եգիպտացորեն)որպես անասնակեր (ֆուրաժ): Սակայն այս բաժանումը բավականինպայմանականէ, է ն՝ որպես պաքանի որ միննույն հացահատիկը.օրինակ, գարին օգտագործվում հարեն, ն՛ որպես անասնակերն՝ որպես հումք սննդի (գարեջրի) արտադրության "մար: Ընդ որում հացահատիկի տեսակներիօգտագործմանուղղություններըտարհամակարգիերկրներումտարբերվումէ միմյանցից:Օրիբեր սոցիալ-տնտեսական

7, նակ զարգացածերկրներումորպես պարեն օգտագործվումէ եգիպտացորենի ն գարու396--ը,մինչդեռ զարգացող երկրներում 61 42-ը, համապատասխանա-

բրինձըբոլոր երկրներումօգտագործվումեն որպեսպարեն: (այդ թվում Յայաստանում), Ցորենն առաջավորԱսիայում, Անդրկովկասում է ն դեռնսՔ.ա. ՄԱ-Լ| հազարեղել ՀարավայինԵվրոպայում Չինաստանումհայտնի տեսակների ներդրմանշնորհիվ այն ամյակում: Ներկայումս նոր, ցրտադիմացկուն են տափաստանամշակում են աշխարհի ավելի շատ երկրներում,որոնք գտնվում գոտիներումու Ավստրալիայիսավաններում: յին, անտառատափաստանային լայնուտարբեր աշխարհագրական Բոլոր բնակեցվածմայրցամաքներում, ն մշակաբույս ն աշնանացան թյուններում,ինչպես նան որպես գարնանացան" որնէ շրջանումհավաքմի աշխարհի ամիսներին բոլոր տարվա շնորհիվ մշակելու բար: Իսկ ցորենն ու

վում է ցորենի բերք: Բարձր զարգացածերկրներում, որպես կանոն, ցորենի արտադրությունն երկրներում այն Արեմտաեվրոպական ինտենսիվէ` շատ բարձր բերքատվությամբ: 14-15 գ/հա: Բացառություն ավելի քան 50 գ/հա է, մինչդեռ աշխարհիմասշտաբով՝

կազմում հողային մեծ ռեսուրսներունեցող ն բազմազան բնակլիմայականպայմաններում գտնվող խոշոր երկրները (օրինակ. ԱՍՆ-ը, Ավստրալիան) որտեղ էքստենսիվէ: առանձինանջրդիտարածքներիվրացորենիարտադրությունն են

ու գարինօգտագործվում Զարգացածերկրներումեգիպտացորենն հիմնականումորպեսանասնակեր: ցորենըմշակում են համեմատաբարցուրտ վայրերում, իսկ Գարնանացան է: աշնանացանըցանում են աշնանը,այն վայրերում,որտեղ ձմեռը մեղմ

են

'

աշխարհիբնակչությանավելի քան կեսի պարենայինհատիկն Հյուսիսային Աֆրիկա, է Հնդկաստան, Այն իր հայրենիքից Չինաստանիցտարածվել ն մերձարնաեն արնադարձային Եվրոպա, Ամերիկա. ՄիջինԱսիա: Բրինձ մշակում ոռոգման շնորհիվ: Նշվածարհեստական դարձայինգոտիներումգերազանցապես տաէ:

Բրինձն

նան մուսսոնային կլիմայի մարզերում, որտեղ 2000 մմ է: Տարվա չոր ժամանակահատվաառնվազն րելլան տեղումների քանակը ոռոգման շնորհիվ ստանում են բրնձի նան երկրորդ բերքը: ցում արհեստական փոքրությանըբրնձի որ չնայած ցանքատարածությունների Սրանովէ բացատրվում, համախառնբերքը գրեթեհավասարվումէ ցորենին: Այս է պրոտեիններ,որոնք մոտ են կենդանականին: Բրինձը պարունակում արեալների բնակչության հանգամանքը չափազանցկարնոր է բրնձամշակման զարգացած չէ: Սակայն գրեթե համար, քանի որ դրանցումանասնապահությունը պարունակությունը. որի է բրինձնունի մի թերի կողմ դրա մեջ փոքր վիտամինների տեսոմասնավորապես տառապում է ավիտամինոզով, հետնանքով բնակչությունը են բարձրորակթուղթ": ծղոտից արտադրում Բրինձի ղությանվատացումով: հայրենիքը ԼատինականԱմերիկան է, որտեղից են ներից բացի բրինձ մշակում

Եգիպտացորենի

դարում բերվել

մ

է

ն Եվրոպա: ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում Արնմտաեվրոպական է որպես անասռառոր, գլխավորապեսօգտագործվում

երկրներումեգիպտացորենը մշակաբույս: Նգիպրու մեծ մասում որպես պարենային իսկ զարգացող երկրների մշակաբույս է, որից արտադրումեն յուղ, օսլա, թուղթ, ցորենընան տեխնիկական մշակաբույս վիսկոզ.դեղորայք:Բացի այդ, որպես բարձր բերքատու սակայն ոչ թե գոտիներում, աճեցնում են նան համեմատաբար գով կլիմայական հասունացման կաթնային հատիկի,այլ կանաչ զանգվածիհամար: Եգիպտացորենը

(աշորան) գարուց էլ սակավ պահանջկոտմշակաբույս Է, որի է բոլոր հացահատիկայինբույսերից առավել հյուսիս: Տարել մշակվում այն շնորհիվ ն հե է ն հնում գարու ցանքերի ուղեկից մոլախոտ, սակա եղել ցորենի կանը ի գայում դարձելէ պարենային հատիկաբույս: Տարեկան մշակում ենԵվրո ո Գե Լեհաստան, Չեխիա, Սլովակիա, սիսայինմարզերում (Ռուսաստան, է եր ն Տարեկանիսննդարարությունը գարուց ավելի : մե փոքր չափերովօգտագործվում է դիետիկհացի արնե Համաշխարհային շուկայում հացահատիկի գլխավոր են. բաժիննարտահանության ընդհանու երկրներն որոնց զարգացած Ֆ րեք անցնում է 4/5-ից: Առաջատար երկրներն են ԱՄՆ-ը առանձնանում Նոր զարգացող երկրներից Ավստրալիան: Տարեկանը

ա հու

մանի

բարձր որիատճա արտադրության

մատակա իի տավա " : Կանադան,

Արգենտինան:

:

ԱՄՆ-ի

համար դարձել արժանիքների նշված բազմակողմանի Եգիպտացորենը է Մեծ Լճերից դեպի արնմուտք մշակվում մշակաբույսը հացահատիկային գլխավոր է «եգիպտացորենի գոտի»: որն անվանվում վրա, տարածքի հսկա մի ձգվող սակավ պանկատմամբ պայմանների Գարին շատհին,հողակլիմայական է

պտղային

էժան մշակր Արմատապալարապտուղները հարաբերականորեն ու բույսեր են, որոնք օգտագործվում են որպես պարեն,անասնակեր,ինչպես մեծ Ջրի ա յլ նյութեր (օրինակ օսլա) դյունաբերական ին նակության պատճառով արմատապալարապտուղներիտրանս

հումք: արտադրելու

եգիպտացորեն

է որպեսանասնակեր: վիճակումօգտագործվում

ն ն

բ) Արմատապալարապտղայի մշակաբույս եր

դրումը տնտեսապեսձեռնտու չէ: Բավական է նշել, որ րի համաշխարհային համախառն բերքի

երկրներ:

ան

րտա փոխ : լարմատապա ոդ

ր փոխա ընդամենը ա

լն

է

ՄՆան ներում ա) բարեխառն, ո)րնադարձային

աո

դրվում

մշակում Արճատապալարապտուղները

այլ

Գորի ՝

վաղահասմշակաբույսէ: Այս պատճառովէլ գարին մշահանջկոտ ն միաժամանակ ավելի հյուսիս, ինչպես ն բրնձիցանքիգոտիներից կում են ցորենի, եգիպտա-ցորենի գտնվող գոտիներում: վրա մեծ ավելի բարձրությունների նան ծովի մակարդակից է 2/3-ն օգտագործվում քան գարու համախառնբերքիավելի Զարգացածերկրներում հումք՞: արտադրության որպեսանասնակեր,իսկ մոտ 1/3-ը որպեսգարեջրի

է:

թղթի գյուտի հայրենիքն Չինաստանը 1153 մլն հեկտոլիտրգարեջուր, որից ԱՄՆ-ում 1998թ. աշխարհումարտադրվելէ 107 մլն, Սեծ Բրիտանիայում 163 մլն, Գերմանիայում ճոտ 240 մլն, Չինաստանում 21 մլն, Լեհաստանում 61 մլն. Իսպանիայում24 մլն, Նիդերլանդներում մլն, հավասար (հեկտոլիտրը հեկտոլիտր է 100 Ավստրիայումն Դանիայում9-ական մլն լիտրի): '

"

Գայտնիէ,

որ

-

Բարեխառնգոտու համեմատաբար զով ու խոնավ կլիմայի պայմաններում լավագույն ձնով աճում է կարտոֆիլը, որի հայրենիքը ՎարավայինԱմերիկանէ: Եվրոպայում այն սկսել են մշակել 2471 դարից, իսկ Ռուսաստանում` (Պետրոս Մեծի 24711) դարից: անձնական նախաձեռնությամբ) էլ այս մշակաբույսը Ռուսաստանից ԽՍՀՄ է տարածվել նախկին հանրապետություններ, այդ թվում ն Հայաստան: Կարտոֆիլիհամախառնբերքովաշխարհիառաջատար երկրներնեն Չինաստանը,Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը,Լեհաստանը,Հնդկաստանը, Ուկրաինան,Գերմանիան:

Արնադարձայինգլխավոր արմատապալարապտուղները տարածված են երկրներում, հատկապեսՉինաստանում: Դրանց բաժին է ընկնում առանձիներկրներիբնակչությանսննդաբաժնիգլխավոր մասը: Բատատը կարտոֆիլիցավելի սննդարարէ ու միաժամանակքաղցր, որի շնորհիվ այն օգտագործում են նան շաքար ն սպիրտ ստանալու նպատակով:Բատատի հայրենիքըԿենտրոնականԱմերիկանու Մեքսիկանեն, սակայններկայումս այդ կուլտուրայի մշակման խոշորագույնշրջանը Արնելյան ն Հարավային Ասիանէ (որտեղ ընդհանուր առմամբ բնակվում է երկրագնդիբնակչությանշուրջ կեսը) ն Արնելյան Աֆրիկան:Դրա մշակմանավելի փոքր շրջանը ՀարավայինԱմերիկան է (Բրազիլիա, Արգենտինա): Վամախառնբերքի ծավալով մյուս արնադարձայինարմա-տապալարապտուղը մանիոկն է', որի ալյուրից պատրաստում են հրուշակեղեն: Մանիոկի հայրենիքըԲրազիլիան է, սակայն այն այժմ մշակում են գրեթե նույն արեալներում, զարգացող

:

ինչ-որ բատատը:

Մրգերը մարդու սննդաբաժնում վիԳգ)Պտղաբուծությունը: տամիններ,դյուրամարսածխաջրերն այլ նյութեր համալրող կարնոր աղբյուր են: Մրգերիարտադրությունը որոշ երկրներիմասնագիտացումն է: Առանձին դեպքերում մասնագիտացման աստի-ճանն այնքանբարձր է, որ նույնիսկ հասնում է մոնոկուլտուրայի մակարդակի:Օրինակ`էկվադոր,Պանամա, Հոնդուրաս երկրների մրգերի արտահանությանկառուցվածքումբանանի բաժինը90-9842 է, իսկ գյուղատնտեսական մթերքներիարտահանության մեջ՝ 40-8092: Մրգերը շատ բազմազան են ն բաժանվում են արնադարձային, ցիտրուսային, բարեխառն գոտու մրգերի խմբերի: Վերջին տասնամյակներումմրգերիհամաշխարհային արտադրությունըբավականինարագ է աճում: Դրանցշարքում առավել արագ աճում է ցիտրուսայինների համախառնբերքը, որը վերջին40 տարվաընթացքումգրեթե կրկնապատկվելէ: Ցիտրուսայիններիհայրենիքը Հարավ-արնելյանԱսիայի խոնավ արնադարձայինանտառներնեն, որտեղիցայն փոխադրվել ն արմատավորվել է միջերկրածովյան ու ԱՄՆ-ում: տարածաշրջանի երկրներում,իսկավելի ուշ ԼատինականԱմերիկայում Թվարկածչորս շրջանից յուրաքանչյուրին այժմ բաժին է ընկնում ցիտրուսայիններիհամաշխարհային բերքի շուրջ 1/4-ը:

Աֆրիկայում այն անվանվումէ կասավա:

Նարնքի համաշխարհայինարտահանության2/3-ը բաժին է ընկնում Իսպանիային, Մարոկոյին, Ալժիրին, Կիպրոսին, Լիբանանին ն Իսրայելին, իսկ Սհտրոնի խոշոր արտահանողներեն Իտալիան,ԱՄՆ-ը, ու Իսպանիան: Բանանն արնադարձային միրգ է, որի հայրենիքը Մալայան է, որտեղից այն

տարածվելէ Աֆրիկաու ԼատինականԱմերիկա: Բանանն իր բարձր կալորիականությանշնորհիվ մասամբ փոխարինում է Բացի այդ կան նան բանանի դեսերտային հագին ն արմնատապալարապտուղներին: (սեղանի) ն կերային տեսակներ: Դեսերտային տեսակների բանանների մշակման տնկատափերնու արտահանությունը գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացվում է ամերիկյան «Յունայթեդ ֆրութ» մենատիրության ձեռքում:

Խաղողագործություն:

Խաղողը

շատ

հին մշակաբույս

է:

Ներկա-

յումս մշակում են խաղողիբազմաթիվտեսակներ: ուղղության առանձնանում են խաղողագորԸստ խաղողի օգտագործման ալկոհոլային ծության 4 ուղղություններ.սեղանի (ուտելու), գինեգործության,ոչ Ն արտադրությանն խաղողի չորացման (չամիչի քիշմիշի) համար

ըմպելիքների տեսակներիմշակում: արտադրանքիշուրջ Խաղողի համաշխարհային

8546-ն

օգտագործվում է

մեջ: գինու արտադրության 30" ն Ներկայումս խաղող մշակում են երկրագնդիհյուսիսայինլայնության 52-ի միջն ընկած գոտում, որտեղ էլ գտնվում է Վայաստանը՝խաղողագործության մեկը: Հյուսիսային գոտում արտադրվումէ խաղողի համաշհայրենիք-օջախներից են խարհային համախառն բերքի 8595-ը: Գլխավոր արտադրողներն Եվրոպայի Հունաստան, Բուլղարիա, Մոլդովա): երկրները (Իտալիա, Ֆրանսիա, Իսպանիա, ԱՄՆ-ում նան ջանքերով): (մեր հայրենակիցների Խաղողագործությունըզարգացել է է հարավային 1595-ն կիսագնդի արտադրվում Խաղողի համախառնբերքի մնացած խաղոԱֆրիկայում Արգենտինայում: 235 ն 406-իմիջն ընկած գոտում, հատկապես հատկապես է երկրներում` ղագործությունըհամեմատաբար զարգա-ցած Մաղրիբի' է թույլ Ալժիրում, ինչպես նան Եգիւվտոսում: Ասիայում խաղողի մշակությունը է: զարգացած:Վամեմատաբար զարգացածերկիրը Թուրքիան ն Խաղողի առավել բարձրհամային հատկանիշներունեցող տեսակներով է Հայաստագինիների ու կոնյակի որակով առանձնանում դրանից պատրաստված բերքի խաղողիհամաշխարհային պատճառով նը: Ոչ տրանսպորւտտահարմարության Կանադա, 242-ն է արտահանվում (գլխավորապեսԵվրոպայիերկրներ,

ընդամենը

Ռուսաստան):

'

արնմուտք՝ՀյուսիսայինԱֆրիկայիարաբականերկրները Մաղրիբ արաբերեն -

դ)տեխնիկական մշակաբույսերտեխնիկական մշակաբույսերի արեալը հացահատիկներիհամեմատությամբզգալիորեն նեղ է: Դա բացատրվում է բնական պայմանների նկատմամբ այդ մշակաբույսերի առանձնահատուկ Այս ապահանջկոտությամբ, ինչպես նան բարձրըապրանքային նշանակությամբ': ռումով տեխնիկականմշակաբույսեր մշակում են միայն առավել բարենպաստ պայմաններովօժտված այն տարածքներում,որոնք ապահովում են բարձր մրցակցություն տվյալ արտադրանքիմիջազգայինշուկայում: Տեխնիկականորոշ մշակաբույսերիմշակությունը շատ աշխատատարէ, որի պատճառով դրանց մշակման արեալները համընկնում են բնակչության բարձր խտության արեալներին: Նույնիսկ ավելին, երբեմն տեխնիկական մշակաբույսերի (շաքարեղեգի,սուրճի) բերքահավաքի ժամանակ այլ շրջաններից ներգրավում են լրացուցիչ աշխատուժ վարծու բանվորներ: Տեխնիկական մշակաբույսերի կենտրոՇացումն առանձին արեալներում պայմանավորված է նան դրանց տրանսպորտահարմարությամբ:Տեխնիկականմշակաբույսերըտալիս են. ա) տրանսպորտահարմարհումք (օրինակ գետնանուշ), բ) տրանսպորտահարմար կիսամթերք, որի արտադրությունը կարելի է կազմակերպելտվյալ տեխնիկականմշակաբույսի մշակության շրջանում (օրինակ բամբակազտմանարտադրությունըբ̀ամբակամշակմանշրջաններում), գ) տրանսպորտահարմարպատրաստիարտադրանք (օրինակ շաքար): Այս բոլորի պատճառովերկրների մեծ մասը մասնագիտանումէ մեկ, երկու կամ հազվադեպ,երեք տեխնիկականմշակաբույսերիմշակության գծով: հիմնականում օգտագործԹելատու մշակաբույսերի բերքը վում են թեթնարդյունաբերությանմեջ որպես հումք: Բամբակենինհնուց մշակվել է Ասիայի, Ամերիկայի, Աֆրիկայիմերձարնադարձային ու արնադարձայինգոտիների երկրներում (Վնդկաստան,Չինաստան, Իրան, Մեքսիկա,Պերու): Բամբակենինջերմասեր բույս է: Այն առավելագույն բարձր բերք է տալիս համապատասխանոռոգման դեպքում: Մեքենայացմանդժվարության պատճառով շատ աշխատատարէ: Առավել արժեքավոր են բամբակենուերկարաթելն նրբաթել տեսակները:

'

հասնում Օրինակ կաուչուկի տնկատափերումապրանքայնությունը

է

10096-ի:

ներկայումստեղաբաշխված է աշխարհի տարբեր Բամբակագործությունը տիպի 80 երկրներում: Բամբակիհամաշխարհայինհամախառն բերքի շուրջ 304:-ը Ասիայի երկրները, 2546-ը ԱՄՆ-ը ն Մեքսիկան, տալիս են Արնելյան Ն Հարավային շուրջ 2096-ը Միջին Ասիայի երկրները, իսկ մնացածը Հարավային Ամերիկան,

այլ

Չինաստանըն Բրազիլիան: Սոյայի հատիկներնօգտագործվումեն յուղ ստանալուհամար,հրուշակեղեիսկ Քուսպը՝ անասնապահության մեջ: նի արտադրության, ու Գետնանուշը մշակում են արեադարձային, մերձարնադարձային բարեխառն գոտիներում: Գլխավոր արտադրողներնեն Հնդկաստանը, Չինաստանը, ու ԿենտրոնականԱֆրիկայիերկրները,ԱՄՆ-ը, Արգենտինան,ԲրազիլիԱրեմտյան ան: Գետնանուշի յուղն օգտագործվում է ձկան պահածոներին հրուշակեղենի

երկրները: Աֆրիկան, Արեմտաասիական 6 երկրում, ընդ որում Բամբակենի մշակվում է զարգացածընդամենը է Հունաստանում, ԱՄՆ-ում, իսկ մնացածը` համախառնբերքի 909»-ն արտադրվում Վանրապետությունումն ԱվստրաԻսպանիայում, Իսրայելում. Հարավաֆրիկյան միասին վերցրած: լիայում,

են Բամբակի գլխավոր արտահանողներն Միջինասիական երկրները, Եվրոպայիերկրներնու ճապոնիան: Հնդկաստանը,իսկ գլխավորներկրողները՝ բամբակիհամախառն բերքը մի կողմից անընդՆոր զարգացող երկրների հատ ավելանում է, իսկ մյուս կողմիցկրճատվումէ արտահանությունը զարգացող մեջ օգտագործելուհետնանքով: ազգային տեքստիլ արդյունաբերության տեսակները մշակում են թել ն յուղ տարբեր Վուչը միամյա: բույս է, որի

մեջ: արտադրության Արնածաղիկըհյուսիսամերիկյանմշակաբույս է,

են են նուրբ վուշաթել, որից պատրաստում Երկարաթել վուշից ստանում ն կոպիտ սպիտակեղենիգործվածք, սեղանի սփռոցներ, սրբիչներ, հագուստ ն տեխնիկականայլ գործվածքներ: են բրեզենտ վուշաթել, որից պատրաստում ի տարբերություն բամաշխարհագրությունն, Երկարաթելվուշի մշակման է Եվրոպայիհյուսիսային զով կենտրոնացված 95-9796-ը է: բակենու, շատ նեղ Դրա ու խոնավ կլիմա ունեցող գոտու երկրներում(Ռուսաստան, Բելառուս, Ուկրաինա,

:

Հնդկաստանն ու

ն

են Չինաստանը, արտահանող գլխավոր

գլխավոր երկրներն արտահանող

մշակող Բանգլադեշը, իսկ ախւտալ

ն

պարենիու սննդի արդյունաբերության Յուղատու մի շարք մշակաբույսերի մշամեջ չափազանցմեծ դեր են կատարում: անասնապահության զարգացմանը:Յուղը կորզելուց նան է կությունը նպաստում համարբարձրսննդարարկեր է: հետո այդ կուլտուրաներիքուսպը անասունների այն դերն առավել մեծ է նոր զարգացող Յուղատու կուլտուրաների Յուղատու

Բ

որ յուղատու

բույսեր, սակայն արդյունաբերականեղանակով շաքար

ստանալու հանար

մշակաբույսերը

քույլ զարգացորտեղ անասնապահության երկրներիբնակչությանսննդաբաժնում, բաժինը: ման հետնանքով աննշան է մսի օգտագործման են միամյա Բուսական յուղ ստանալու նպատակովհիմնականումմշակում նան բազմամյա իսկ փոքր չափով բույսեր (օրինակ գետնանուշ. արնածաղիկ), ն արմավենի): յուղատու բույսեր (օրինակ`ձիթենի, կոկոսյան

առաջատար յուղի արտադրությամբ Արմավի

Քանի

ն ջուտազգիկոպիտ թելատու կուլտուրաներնեն ջուտը Արնադարձային ն Այս կուլտուրանեները (կենաֆ), ագավազգիները(սիսալ, հենեկեն ուրիշներ): են ճոպաններու կոպիտ տեխնիկական պատրաստում թելից րից ստացվող կոպիտ

մշակող

Մարոկոն:

երկիրը Մալայզիանէ: կուլտուրաներիմշակությանգլխավոր նպատակըյուղ տարբերբույսերի սերմերի մեջ տարբերէ, ստանալնէ, իսկ դրա պարունակությունը է օգտագործել ոչ թե դարձնելուհամար համեմատելի նպատակահարմար ուստի ֆիզիկական քաշը, այլ դրանումյուղի պարունակություբույսերիբերքի ընդհանուր նը (Աղյուսակ9.4): կուլտուրաներ: Շաքար պարունակում են շատ Շաքարատու

Բելգիա, Նիդերլանդներ): Ֆրանսիա,

Ջուտ

որը «7

դարում բերվել է համախառնբերքովաշխարհիառաջատար երկրներեն ԱՄՆԵվրոպա:Արնածաղկի Ուկրաինան,ՀարավայինԵվրոպայիերկրները,Թուրքիան, Արգենը, Ռուսաստանը, տինան: Յուղատու վուշ (կտավատ)մշակում են Ռուսաստանում, Ղազախստանում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, Հնդկաստանում: Կանադայում, Ռապս մշակում են գլխավորապես Հնդկաստանում, Չինաստանում, երկրներում,Կանադայում: Արեմտաեվրոպական Ձիթենու մշակմանգլխավորշրջանը Միջերկրականծովի ափերիերկրներն են, հատկապես Իսպանիան, Իտալիան, Հունաստանը, Թուրքիան, Թունիսը,

ստանալու նպատակով:

գործվածքներ,ինչպես նան թուղթ:

Սոյայի հայրենիքնԱրնելյանԱսիանէ, որտեղից այն տարածվել է աշխարհի շրջաններում:Ներկայումս սոյա մշակող առաջատար երկրներն են ԱՄՆ-ը,

Յուղի արտադրութունը2000 Յուղիարտադրանքը

Տարածաշրջաններ լիազարտոննա)| Աշխարհ,այդ թվում.

Ասիա. Հս.

Ամերիկա

Հվ. Ամերիկա

109669

Աղյուսակ74

թ.

Երկրներ ԱՄՆ

Հորը

(հազար տոննա արտարյան

16126

15334 Լ2633 Չինաստան 12387 Մալայզիա 20562 14902 10337 .|

Ինդոնեզիա

`

|Եվրոպա

12931

Աֆրիկա

Օվկիանիւս (ներառյալ Ավստրալիան)

Հնդկաստան

Բրազիլիա

Արգենտինա

(թեյ, սուրճ, կակաո) կուլտուրաներ օգտագործման մշակաբույսերի շնորհիվ բարձրանում է մարդու տոնուսը կենսագործունեության լարվածությունը, վերանում է հոգնածությունը ն կարգավորվում է ներքին օրգանների, օրինակ, սրտամկանի աշխատանքը: Բացի այդ կակաոն լայնորեն օգտագործվում է հրուշակեղենիարտաության կուլտուրանե րը վաղուց աղուց մտել լ են աշխարհի ղովուրդների շխարհի ժողովուրդնե մեջ:Այս կուլտուր

եյտոնուսավորող Տոնուսավորող

ւննդարաժնի մեջ:

Շաքարեղեգը շատ ջերմապահանջբույս է: Դրա աճի համար անհրաժեշտ է տարեկան 5000-6000"Շ ակտիվջերմաստիճաններիգումար, ընդ որում ոչ պակաս

Թեյի հայրենիքը Չինաստանն է, որտեղ այն օգտագործել են դեռես տարի մ.թ.ա.: Թեյը արնադարձայինու մերձարնադարձայինխոնավ կլիմայական գոտիներում աճող մշակաբույս է: Լավագույն են համարվում Հիմալայան լեռնալանջերին, ծովի մակարդակից 2000մ բարձրության վրա, մշակվող Դարջիլինգ, Շրի Լանկայի ն Ասամի շուրջ

Ի185"Շնվազագույն ջերմաստիճան: գոտու շատ Շաքարեղեգն աճում է մերձարնադարձայինն արնադարձային երկրներում, սակայն առավել նպաստավոր պայմաններ կան Ինդոնեզիայում ն Ֆիլիպիններում: Շաքարեղեգը բազմամյաբույս է (15-25 տարի), սակայն տարիքին

զուգընթացնվազում է բերքատվությունը: Շաքարեղեգի առանձնահատկություննայն է. որ հումքը պետք է մշակել անմիջապես բերքահավաքիցհետո, քանի որ շաքարի պարունակությունը հետզհետե նվազում է (առաջին երկու օրվա ընթացքում շաքարայնությունը 3095-ով): Շաքարեղեգի բերքահավաքը նվազում է 8, իսկ չորս օրից հետո պահանջում է մարդկային ռեսուրսների մեծ մոբիլիզացում կամ էլ բերքահավաքի մեքենայացում: Շաքարեղեգիհամախառն բերքը (1.2 մլրդ տ) զգալիորեն գերազանցում է մյուս բոլոր մշակաբույսերից յուրաքանչյուրի համախառնբերքին: Շաքարի ճակնդեղը սակավ ջերմապահանջբույս է, ուստի մշակվում է բարեխառնգոտում: Շաքարեղեգիհամեմատությամբ շաքարի ճակնդեղի հումքը մինչե արդյունաբերական մշակումը, կարելի է պահել ավելի երկար(բայց ոչ ավելի քան կես տարի): Շաքարի ՊՃճակնդեղը շաքարեղեգի համեմատությամբ երիտասարդ է: են Այն սկսել մշակաբույս մշակել 24/11 դարից ն այդ Ժամանակահատվածում ճակնդեղի շաքարայնությունն անընդհատ բարձրացվել է, հասնելով 17-18, իսկ առանձին դեպքերում 2344-ի: Շաքարի համաշխարհային արտադրանքի աճը գերազանցում է մինչ բնակչության թվաքանակի աճին: Նախապատերազմյանժամանակաշրջանից 1998 թ. աշխարհի բնակչության թիվն աճել է անգամ, իսկ շաքարիարտադրանքը անգամ: Աշխարհիյուրւսքանչյուր բնակչին տարեկանմիջին հաշվովընկնում է մոտ են առանձին 20 կգ շաքար, սակայն իրական սպառմանչափերըխիստ տարբերվում

երկրներում":

'

ն Եթովպիայում2, Ռուանդայում 1, Բանգլադեշում 53, Իսլանդիայում 59, Ֆիջիում70 կգ/տարեկան:

51, Կուբայում Ավստրալիայում .

ՀայաստանիՀանրապետությունում այդ ցուցանիշը նվազել է ն ներկայումս կրկին ավելանալով կազմում է շուրջ 18 կգ/տարեկան:

(Ղնդկաստան)տեսակի բեյերը: Սուրճի ծառն արնադարձային բույս է, որի հայրենիքը, ենթադրվում է, որ Եթովպիան է: Սուրճը Եվրոպայում տարածել են արաբները, իսկ ավելի ուշ՝ եվրոպացիներըտարածել են ԼատինականԱմերիկայում: Կանաչ սուրճի համաշխարհային բերքի մեծ մասը տալիս են Լատինական Ամերիկայի ն Աֆրիկայի երկրները (Բրազիլիա. Կոլումբիա, Եթովպիա, Անգոլա, Մադագասկար, Կոտդիվուար): Կակաոյի ծառը խոնավ արնադարձայինկլիմայական պայմաններում ն

'

ծովի մակերնույթից ոչ մեծ բարձրությունների վրա աճող բույս է: Վամընկնում է սուրճի մշակության շրջաններին:Կակաոյի պտուղներիցստանում են փոշին յուղ, որոնք երկուսն էլ օգտագործվում են հրուշակեղենի (շոկոլադի) արտադրությանմեջ: Կւսկառն լատինամերիկյան մշւսկաբույս է, սակայն ներկայումս ավելի լայնորեն արմատավորվելէ Աֆրիկայում(Գանա, Կոտդիվուար,Նիգերիա ն Կամերուն): ծխախոտը հարավամերիկյան (Պերու) կուլտուրա է, որը տարածված է աշխարհի շատ երկրներում: Այն ջերմապահանջ ն միաժամանակ բավականին խոնավապահանջբույս է, որի պատճառով ավելի լավ է հարմարվում բարեխառն սեահողերին ու շագանակագո'ւնհողերին: Լավագույն պայմաններկան ծոգոտու

վափնյագոտիներում, որտեղ էլ աճում են այդ «թույնի լավագույն տեսակները»: Ծխախոտի մշակությունը բարձր աշխատատարէ: Զարգացած երկրներից ծխախոտիխոշոր արտադրողներ են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Հունաստանը, Իտալիան, Ֆրանսիան,զարգացող երկրներից Հնդկաստանը,Թուրքիան, Բրազիլիան,Արգենտինան, Բուլղարիան, Լեհաստանը: կարնոր արդյունաբերականնշանակուԿաուչուկատու բույսերից թյուն ունի հնեյան, որի հայրենիքը Բրազիլիան է: Այն ներկայումս մշակվում է Ասիայի երկրների Մալայզիայի ն Ինդոնեզիայիտնկատափերում, Վարավարնելյան որտեղ այդ բույսի բերքատվությունը զգալիորեն բարձր է քան Բրազիլիայում:

Վերջինումայդ բույսն

աճում

է

վայրի բնության մեջ:

Հնեյայի բնի վրա կատարված կտրվածքներիցհավաքված կաթնանմանհեկիսապատրասէ տեղում կամ էլ դրանից դրանիցստանում են կիապատր ղուկը լատեքսը մշակվում '

տուկ:

Բնականկաուչուկի արտահանության2/3-ը բաժին է ընկնում Մալայզիային

Ինդոնեզիային, իսկ մնացածը Թաիլանդին, Շրի Լանկային, Հնդկաստանին. Նիգերիային ն մի քանի այլ երկրներին: ն

7.7

Անասնապահություն

Անասնապահությունըգյուղատնտեսությանկարնորագույնճյուղը, ծագել է հին ժամանակներում վայրի կենդանիների ընտելացմամբ: Հետագայում մարդը սկսել է զբաղվել նան գյուղատնտեսական կենդանիների բուծմամբ, այն դնելով գիտական հիմքերի վրա: Այլ կերպ ասած ներկայումս տնտեսությունների շրջանակներումանասնապահությունը զուգակցվում է անասնաբուծությանհետ: Անասնապահություննաշխարհի արագ աճող ճյուղերից է, բնակչությանը մատակարարում է կաթնային, մսային ն այլ սնունդ, թեթն արդյունաբերությանը՝ բնական հումքի որոշ տեսակներ (օրինակ: կաշի, բուրդ, մորթի, մետաքս, թել), բուսաբուծությանը օրգանական պարարտանյութեր(գոմաղբ, թռչնաղբ), տրանսպորտին քաշող անասուններ ն նույնիսկ ինքն իրեն սնունդ (օրինակ սերքաշ կաթ մատղաշի հւսմար): Անասնապահության արտադրանքի մեծացմանն ու ինտենսիվացմանը զուգընթաց մեծանում է այս ճյուղի կախումը բուսաբուծությունից անասնակեր մատակարարողճյուղից `: Անասնապահությանգլխավոր ենթաճյուղերնեն խոշոր եղջերավոր, մանր եղջերավոր անասնապահությունը խոզաբուծությունը, ձիաթռչնաբուծությունը, բուծությունը, մեղվաբուծությունը, նայլ բուծումը: շերամապահությունը կենդանիների Անասնապահությանտեղաբաշխումըորոշվում է բնականգործոնների (օրինակ` բնականարոտավայրերիառկայություն) ու սոցիալ-տնտեսականգործոնների զուգակցվածազդեցությամբ: Անասնապահություննառանձին տարածաշրջաններումզարգանում է որոշակի մասնագիտացմանուղղությամբ,որը որոշվում է նրան ներկայացվողմթեքների արտադրության պահանջարկով կամ էլ որնէ մթերքի արտադրությանհամար առավել նպաստավորբնական պայմաններով:Անասնապահության զարգացման է (բուսաբուծության նման): միտումը Լս ինտենսիվացումն շատ

Գլուխ)

Մշխարհիխոշոր այլ

ա

եղջերավոր անասունները (2000թ-

նասունների րի համեմ ե համեմատությամ բ ավելի են հավասարաչափ

բաշխված:

մ

ոն շա

ա

եղջերավոր անասնապահության ժողովրդատնտեսական արոր առաջն բնակչությանը կաթ մատակարարելը բացի աղությունը միս. կաշի Եթե անասնապահության ընդհանուր

րարում

է նան

Ն

է.

այլն:

այդ, այը մատա ,

-

արտա-

աոոաակում Է Փաթնատու (կաթնային)եթե կաթի բաժինը մսի բաժնին գերա: այդպիսիմասնագիտացումն է մոաւու անվանվում

(մսային)

`

Ներկայումս անասնապահության ընդհանուրծավալում բուսաբուծությունից կտրված արոտային անասնապահությանը(օրինակ՝հյուսիսային եղջերվաբուծության) բաժինն աննշան է:

մլրդ

տեղա-

է ակառակ դեպքում՝ մսակաթնատու լ

(մսակաթնային):

Կաթնատու անասնապահությունը զարգանում է կամ խոշոր քաղաքների

թարմ կաթնամթերքիսպառման շուկայի շրջակայքում, կամ էլ այն շրջաններում, որտեղ դրա համար կա անհրաժեշտբնական նախադրյալթարմ. հյութալի խոտի ռեսուրս: Երկրորդ դեպքում կաթից պատրաստվում են պանիր, յուղ, կաթնային են սպառմանխոշոր պահածոներ,որոնք փոխադրվում շրջաններ: Կաթնային ուղղության ինտենսիվ ապրանքային անասնապահություն գլխավորապեսզարգացած է ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրներում: Այս երկրներում կովերի միջին տարեկան կաթնատվությունը 4000-6000 կգ է, իսկ առանձին տնտեսություններում հասնում է նույնիսկ10000 կգ-ի (համեմատությանհամարնշենք. որ մեր հանրապետությունում այդ ցուցանիշները, համապատասխանաբար, կազմում են 1500

կգ ե 4000 կգ): Խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակիմեծությամբ աշխարհում առաջին երկիրը Հնդկաստաննէ: Սակայնխոշոր եղջերավոր անասնապահություն այդ երկրում լիարժեք ապրանքայինարտադրությունչէ այն պատճառով,որ համաձայն հինդուիստական կրոնի, չի կարելի մորթելկովին՝ սուրբ կենդանուն: Երկրում ստեղծվել է մի անհեթեթվիճակ, երբ մի կողմիցմիլիոնավորկովեր թափառում են իրենց համար հատուկ ստեղծված արգելավայրերում,իսկ մյուս կողմից, երկրի բնակչության մեծ մասը չի օգտագործում բավարար քանակությամբմիս: Բնակչության մեծ մասն օգտագործում է միայն կովի կաթը": Խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակովառաջատարը Ասիան է, են Հարավային Ամերիկան, որին հետնում Աֆրիկան, Հյուսիսային Աճերիկան, ն Եվրոպան Օվկիանիան:

Սակայն անասնապահության զարգացման մակարդակըորոշվում է ոչ թե անասունների գլխաքանակով, այլ հարաբերական ցուցանիշներով.կամ 700 բնակչին ընկնող անասունների գլխաքանակով,կամ 700 հւ հողատարածու-թ ընկնող անասուններիգլխաքանակովկամ էլ մեկ կովի կաթնատվությամբ, Աշխարհում100 բնակչին միջին հաշվով ընկնում է 25 խոշոր եղջերավոր անասուն, սակայն Օվկիանիայում այդ ցուցանիշը մեծ է 6 անգամ, Հարավային Ամերիկայում4.5 անգամ, Հյուսիսային Ամերիկայում 2.5 անգամ: Աֆրիկայում այդ ցուցանիշը մի փոքր է գերազանցում համաշխարհայինին,իսկ Ասիայում ն "Եվրոպայում կազմում է կեսից մի փոքր ավելին:

'

Կովերինորպես քարշող ուժ օգտագործելուհետնանքովդրանց կաթնատվությունը շատ գածր է:

Աշխարհիմանր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը2000 թ. 1778 մլն էր, ինչը 30 մլն-ով ավելի է, քան 1993 թ.: Չնայածայս ընդհանուր գլխաքանա աճին, որոշ չափով նվազել է ոչխարներիգլխաքանակը: Նշված կրճատումըտեղի է ունեցել Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում,Հարավային ն

Ամերիկայում Եվրոպա

ում:

Ոչխարաբուծության եկամտիմեջ առանձինմթերքներիբաժնին համապա տասխան առանձնացվումեն բռդատու, մսաճարպատու, մորթատու այդ թվում արակուլային ն դրանք զուգակցող մասնագիտացման Ոչխարաբուծության բռդատու

ուղղություններ,

ուղղության շրջանակումառանձնացվում են

ավելի նեղ մասնագիտացումներ. նրբագեղմ,կիսանրբագեղմ,

կոպտաբուրդ: Նրբագեղմ ոչխարաբուծության խոշորագույնարեալը Ավստրալիայի սավա-

նաներն են: Վերջին տարիներինանընդմեջկրկնվողերաշտների հետնանքով նվազել է յուրաքանչյուր տարի հավաքվողխոտիքանակըն դրա պատճառովէլ ոչխարների գլխաքանակը(1990 թ.՝ 170 մլն, 2000 թ. 116 մլն գլուխ):

Չինաստանում,ընդհակառակը, ոչխարաբուծությունն արագորեն զարգանում է (1990թ. 111 մլն, 2000թ. շուրջ 140 մլն գլուխ): Առաջատարոչխարաբուծական երկրներ են նան

Իրանը, Հարավաֆրիկյան Վանրապետությունը, Սուդանը, Հնդկաստանը,Թուրքիան: Այժերի թիվը 2.5-3 անգամզիջում է ոչխարներիթվին: Առանձնապես արժեքավոր բուրդ են տալիս մոհայր ցեղի այծերը,որոնց բուծման հին շրջանը սահմանափակվումէր Իրանիու Թուրքիայիտարածքով,սակայն նոր շրջան է ձնավորվել '

Հարավային Աֆրիկայում: Հարավային Ամերիկայում,հատկապես Անդյան լեռներում բուծում լամաներ (ուղտայծեր):

են

Աշխարհիոչխարներին այծերի ընդհանուր 280 միլիոնըՉիգլխաքանակից նաստանումէ, 181 միլիոնը Հնդկաստանում, 116 միլիոնը՝Ավստրալիայում, 81 միլիոնը՝ Իրանում: մսատու անասնապահության Խոզաբուծությունը կա-րնորագույն ճյուղնէ, որի բաժինը մսի համաշխարհային արտադրությանմեջ անընդհատաճում է խոզերի գլխաքանակիարագ աճի շնորհիվ (1957թ. 674 մլն. 2000թ. 908 մլն Գլուխ): Խոզաբուծության արագ աճը պայմանավորված է խոզերի բարձր արտադողականհատկություններով. շատ արագ հասունացման, ամենակերության, տարբեր կլիմայական պայմաններինհարմարվելու հատկություններով:

Խոզերի գլխաքանակի մեծ մասը 5992ը կենտրոնացված է Ասիայում, այդ

թվում 4896-ը Չինաստանում: Եվրոպային կենտրոնացվածխոզերի

Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներում է համաշխարհային գլխաքանակի 3396-ը` զարգանում է մսային, Խոզաբուծությունը ն

բեկոնային (խոզապխտային) ուղղություններով:Վերջինս առավ ճարպային ելապեսզարգացած է Դանիայում,

Հունգարիայում, Լեհաստանում, Հարավսլավիայում:

Որպես անասնապահության զարգա

առավել բնութագրականցուցանիշ ընդունել

ճղյուսան75

Մեկ շնչին ընկնողմսի արտադրությունը աշխարհումն ու

առանձին (կգ՛տարեկան), 1998թ.

տարածաշրքաններումերկրներում

|Տարածւսշրջաններ | Մեկշնչին

ընկնող մսի

խար

Մեկշնչին ընկնողմսի

արթ արտադրան,արտադրան

Աշխարհ,այդ թվում Աֆրիկա

Երկրներ

Ն

Հյուսիսւսյին Աճերիկա

Նիգերիա

ՀարավւսյինԱմերիկա

Հնդկաստան

Ասիա

ԱՄՆ

Եվրոպա

Արգենտինա

Օվկիանիա

ճապոնիա

Գերմանիա

Ավստրալիա ԸԸ

ԼԶ

7.8

|

Ձկնորսություն,

Նոր Զելանդիա

ձկնաբուծություն

լ

այլ գԳորժունեություննե ր Ձկնորսությունն ու ձկնաբուծությունը միասին աշխարհիավելի քան 20 մլն մարդու զբաղվածության, ինչպեսնան 100 մլն մարդու կենսամիջոց ապահովողբնագավառն է: նան Ձկնորսությունը բնակչությանը ն սպիտակուցներով վիտամիններով հարուստ ձկան միս մատակարարող բնպգավառ է: Ներկայումսայն ապահովումէ մարդկության օգտագործած կենդանական ծագման պրոտեինի3044-ը:Ձկնորսության դերն անընդհատմեծանում է՝ կապված աշխարհի բնակչության արագ աճի կ անասնապահության ոչ համապան

ՄԱԿ-ի մե ջ մսի տեղեկատվության ընդհանուր է տավարի, խոզի ն գառի միսը. իսկ թռչնի միսը արտադրանքիմեջ ենթադրվում «Սպիտակմիս» անվանմամբ է առանձին: վարկվում հաշ217

էլ արագորեն մեծանում է հետ: Այս պատճառով` տասխանտեմպերով զարգացման 1986-1998 թթ. ընթացքում.ձկան համաշձկան համաշխարհայինորսը: Միայն 117 մլն տ)': Ձկան որսի նշված խարհայինորսն ավելացել է մոտ 2796-ով (92-ից փոտեղաբաշխման նան ունենում դրա աշխարհագրական աճին զուգահեռտեղի է երկրներիդերի փոքրացումնէ ն փոխություն:Դրա գլխավոր ճիտումը զարգացած մինչն 1980 թ. ձկան համաշխարնոր զարգացող երկրներիդերի մեծացումը:Եթե ապա այժմ առաջատարի բաժինը, հային որսի մեջ մեծ էր զարգացածերկրների են նոր զարգացող երկրները: դերը կատարում երկրներումտնտեԱյս երնույթը բացատրվումէ նրանով, որ զարգացած աստիճանաբարանցնում է նախապատվությունն

ոլորտներից սական զարգացման ռոբոտաշինաավիահրթիռաշինական, (էլեկտրոնային, բնագավառներին «էլիտար» թե զարնշանակում չի ն այլ ճյուղերին):Սակայնդա կան, միկրոկենսաբանական սկսում երկրները այդ Պարզապես գացած երկրներումնւլազումէ ձկան սպառումը: նոր զարգացող ներկրել ն ձկնամթերքներ են մեծացող չափերով սառեցրած ձուկ երկրներից:

օվկիանոսիառափնյա ջրեՄյուս կարնոր պատճառնէլ համաշխարհային երկրնեէ մի շարք զարգացած գոտու ընդարձակումն տարածքային

րում երկրների րի նախաձեռնությամբ: ջրերն ընդգրկումէին ծովափին Եթե նախկինումերկրներիտարածքային գոտին ընդգրկումէ 200 մղոնատնտեսական զուգահեռ12 մղոնանոց,ապա այժմ նավերինչի թույլատրվում նոց ափամերձշերտը, որում այլ երկրներիձկնորսական ՛

ձուկ որսալ:

հեռանկարներիմասին պետք է հիշել, զարգացման Խոսելուլ ձկնորսության

որ

չխախտելու

օվկիանոսիռեսուրսներիինքնավերականգնումը համաշխարհային ն

համար կարելի է որսալ նիներ

տարեկանոչ ավելի քան 150

մլն տ ձուկ

ծովայինկենդա-

տեսքով որսի ընդհանուրքանակի3046-ը ձկան ալյուրի Ձկան համաշխարհային մարդհաշվով վերջին անասնակեր,այսինքն է սննդարար օգտագործվում որպես է ոչ անմիջականորեն կանց կողմիցօգտագործվում '

70Չ6-ը տագնապալիվիՆերկայումսաշխարհի ձկնային պաշարների շահագործվող ջրային տաճակում է: Դրանք լրիվ կամ շատ ինտենսիվորեն տարածքները(16925),սպառվածտարածքրածքներնեն (4456), գերշահագործվող մոտ

դանդաղորենվերականգնվողտարածքները(396): Դեղին, Միջերկրական,Հյուսի-սային Արնելա-Չինական, Դրանց ն Ատլանտյան հյուսիսայինմասը: օ վկիանոսի ծոցը ծովերը. Սիամի (ձկների, կակղամորթների, օրգանիզմների խեցջրային Այդ պատճառովէլ ա ճող պահանհամաշխարհային նան բույսերի ջրային ինչպես գետնակերպերի), հուսալի աղբյուր է դարձել աքվակուլտուրան: Այն մարդջարկը բավարարելու է եղել դեռնս 3 հազարամյակառաջ, սակայն արագորենզարգանում

ները (895)

Ա

գերորսից

շարքում են

շատ

Սն,

կանց հայտնի 1990-ական թվականներիկեսին աքվակուլտուէ միայն վերջինտասնամյակներում: հասել էր շուրջ 25 մլն տ: Այն մեծ մասամբ ծավալը (բերքի) րայիարտադրանքի (6346): է Ասիայում (8756), այդ թվում հատկապես Չինաստանում տեղաբաշխված ԱՄՆԻնդոնեզիան, են ճապոնիան, զգալիորենզիջում Վնդկաստանը, Չինաստանին արտադրանքիմեծ աճին, ն այլք: Չնայած գյուղատնտեսական ը, Թաիլանդը են զգալի դեր շարունակում մարդկանցպարենով ապահովելու գործում դեռես ն անտառներիբարիքներիհավաքչությունը որսորդությունը: կատարել անտառներիշուրջ 3400 մլն հա ընդհանուրտարածքը ինտենսիվ Աշխարհի է մոտ 300 000 հա-

հետնանքով յուրաքանչյուրտարի կրճատվում օգտագործման ով: Դրանք առավելապես արնադարձային խոնավ անտառներնեն: փոփոխական

ու

գոտիների մերձիհասարակածային

օգտագորվումեն դեղորայքի Անտառների շուրջ 6000 բուսատեսակներ է մեջ, որի արժեքը 1990-ական թվականներինգնահատվում արտադրության սերմերը, անտառային տարեկան100 մլրդ ԱՍՆ դոլար: Ծառերի տերնները, կեղեը, կարնոր մասը: սննդաբաժնի են գոտու բնակիչների սնկերը կազմում անտառային 1.5 գլխավոր եկամտի մարդու մլն քան Ամազոնիայիավելի Բրազիլական հավաքն նյութերի այլ անտառային ծառից ստացվողլատեքսի աղբյուրը

հնեյա

արմավը Օվկիանիայիկղզիներիհարյուր հազարավորբնակիչեն նան վայրի մեղր: Օրինակ՝ ների գլխավորսնունդն է: Անտառներիցհավաքում 40 հազ.տ վայրի մեղր: է յուրաքանչյուրտարի հավաքվում շուրջ Հնդկաստանում

չություննէ: Սագո

Մեծ

է նան անտառների ու այլ տարածքների կենդանական սննդամթեր հատկապես հեռավոր գյուղերի բնակչության համար: Օրինակ` նշանակությունը,

Պերուական Ամազոնիայի բնակչությունն իր սննդասբաժնիկենդանականծագման 8545-ը համալրում է ի հաշիվ վայրի կենդանիների պրոտեինների որսի: Ընդհանուր հաշվով աշխարհի 62 նոր զարգացող երկրի բնակչ ության սննդաբաժնումկենդանականծագման պրոտեիններիընդհանուր քանակի առնվազն1/5-ը համալրվումէ վայրիկենդանիներիորսի շնորհիվ: Որսորդությունն ու հավաքչությունըդեռնս զգալի մասշտաբներով պահպանվումեն նան որոշ զարգացածերկրներում(Ավստրալիա,Կանադա,Շվեդիա)ու Ռուսաստանում: Օրինակ` Ավստրալիայում տարեկան որսում են միջին հաշվով 5մլն ագեվազ, իսկ դրանց գլխաքանակիմեծացմա ն պատճառով2002 թ. որսվել է նույնիսկ 7 մլն գլուխ ագեվազ: յարցեր ինքնաստուգմանհամար

1. Բնութագրել համաշխարհային տնտեսութ յան,ինչպեսնան զարգացմա տարբեր մակարդակունեցող երկրների ազգային տնտեսությանմեջ գյուղատնտեսության դերի փոփոխությունները, նշել դրանց պատճառները:

2. Բնութագրել ն գնահատելհամաշխարհային Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացումը աշխարհի բնակչության պահանջմունքների բավարարմա տեսակետից: 3. Բնութագրել գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ուղղու"թյունները տարբեր տիպի երկրներիխմբերում: 4. Բնութագրել ն գնահատել գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման ու տեղաբաշխմանբնական ու սոցիալ-տնտեսւասկան պայմաններնու ռեսուրս-

ները:

5. Բնութագրելբուսաբուծության գլխավոր ենթաճյուղերի` հացահատիկային ն տեխնիկականմշակաբույսերիու պտղաբուծդ առանձւթյան տեղաբաշխման

ու գլխավոր նահատկություններն արեալները:

Բնութագրելանասնապահության գլխավոր ենթաճյուղերիխ̀ոշոր եղջերավոր, ժանր եղջերավորանասնապահության ն խոզաբուծության տեղաբաշխման 6.

ու գլխավորարեալները առանձնահատկություններն :

7.

Բնութագրել ձնորսության,որսորդության

ն

անտառայիննյութերիհա-

վաքչության նշանակությունը մարդկանց պարեԾամթերքով ն

այլ

բավարարելու գործում ն նշել դրանց տարածման գլինավորարեալները:

նյութերով

ԳԼՈՒԽ

ՏՐԱՆՍՊՈՐՏ

Տրանսպորտի Տրանսպորտային 8.1

դերը, զարգացմանմիտումները:

ցանցի

խտությունը

տարբերություն արդյունաբերական ու գյուղատնտեսական արտադրության, որոնք անվերապահորեն նյութականարտադրության ճյուղեր են, տրանսպորտը նյութական արտադրությանճյուղ է համարվում որոշ վերապահումով: Տրանսպորտն, ինչպես հայտնի է. կատարում է երկու տարբեր գործառույթ բեռների ու ուղնորների փոխադրում: Բեռների փոխադրումը ցանկացած արտադրական գործընթացիպարտադիրմասն է կամ դրա շարունակությունը շրջանառության ոլորտում: Ձասկանալի է, որ տրանսպորտիշնորհիվ է հումքը հասցվում արտւսդրականձեռնարկություններին, ինչպես նան դրանցում արտադրվածապրանքԻ

Շերը սպառողներին: Չպետք է մոռանւսլ նան այն հանգամանքը,որ տրւսնսպորտը բուն արտադրական որոշ գործընթացներումունի ակտիվմասնակցություն,առանցորի անհնար է այդ գործընթացներիիրականացումը:Օրինակ սն մետաղաձուլականկոմբինատումհալած մետաղըձուլման արտադրամասիցկաղապարմանկամ գլանման արտադրւսմաւերէ փոխադրվումհատուկ տրանսպորտայինմիջոցներով:Ընդհանուր առմամբ միջարտադրամասայինտրանսպորտունեն բոլոր հսկա ձեռնարկությունները: Ինչ վերաբերում է ուղեորատար, հատկապես անձնական օգւտագործման տրանսւվորտին, ապա շատ գիտնականներիկարծիքով այն պետք է դասել ոչ արտադրական ոլորտի ճյուղերի շարքին: Այսպիսով. տրանսպորտում, ընդհանուր առմամբ, նյութական բարիք չի ստեղծվում (ինչպես արդյունաբերականու գյուղատնտեսական արտադրություններում), սակայն նյութական արտադրության գործընթացինբեռնատար տրանսպորտիանմիջական մասնակցությանընթացքում կատարած ներդրումների(տրանսպորտայինծախսերի) հետնանքով բարձրանում է նյութական բարիքի ապրանքի ինքնարժեքը, այսինքն ստեղծվում է նյութական արժեք: Հենց այս հանգամանքը նկատի ունենալով էլ տրանսպորտը, վերքին հաշվով դիտվում է որպես նյութական արտադրության կարնոր յուղ:

Տրանսպորտը, յուրաքանչյուր երկրի ինչպես ազգային տնտեսության. այն-

պես էլ, ամբողջությամբ, համաշխարհայինտնտեսության զարգացման կարնորագույն նւսխադրյալներիցէ: Այն յուրահատուկ դեր ունի երկրների ու շրջանների մասնագիտացմանգործում («Աշխարհի գյուղւստնտեսությունը»բաժնում բերված է Շրի Լանկայի Կանդիի շրջանում սուրճի մասնագիտացվածտնտեսության ձնավորգործում երկաթուղու կատարած մեծ դերի օրինակը): Տրանսպորտի դերի կարնորության մասին շատ պատկերավոր կարծիք Լ արտւսհայտելռուս աշխարհագետՆ. Բարանսկին:Տրանսպորտայինցանցը քաղաքային տարաբնակեցմանհամակարգի հետ միասին նա համարում էր այն հիմքը. ճան

Նա հատուկ ընդգծելէ որի վրա հենված են տնտեսության մյուս բոլոր օղակները': նան մեծ տրանսպորտի առանձնահատուկ դերը աշխատանքի տարածքային բաժանման ու երկրի տարբեր շրջանները մեկ միասնական ժողովրդատնւոեսական համալիրի մեջ ճիավորելու գործում: Սակայն, մյուս կողմից, տրանսպորտիու կապի` ժողովրդական տնտեսության ինքնուրույն ճյուղի վրա ազդում են տնտեսական, բնական, սոցիալական ու

պայմանները,ինչպես նան տեխնիկայիզարգացման մակարդակը:Տրանսպորտի կապի վրա տնտեսական պայմանների ազդեցությունըհիմնականումարտահայտվում է միջազգային տնտեսական իրադրությամբ, փոխադրվող ապրանքների ու հումքի ծավալով, վառելիքի ու տրանսպորտայինմիջոցներիգներով: Համաշխարհայինտնտեսությունը,ելնելով իր զարգացմանմիտումներից,քանակականու որակականպահանջներէ ներկայացնում տրանսպորտինու կապին:Դրանք են առաջադիմությանշնորհիվ: Գտա ազդեցությամբ իրականացվում գիտատեխնիկական ու են տրանսպորտն կապըհագեցվում թանկարժեք,այդ թվում էլեկտրոնայինսարքավորումներ, որի շնորհիվ բարձրանումէ տրանսպորտային համակարգիտնտեսականարե գործունեության դյունավետությունը հուսալիությունը, տրանսպորտային միջոցներըէկոլոգիականառումովշրջակամիջավայրիհամարդառնում են ավելիու ավելի սակավվնասակար: Գտա-ն նպաստում է ոչ միայն տրանսպորտիհին տեսակներիկատարելագործմանը, այլ նան նոր տեսակներիձեավորմանը:Նման իրադրությունումմրցակցությունէ առաջացելտրանսպորտիհին (երկաթուղային, ծովային)ու նոր (ավտոմոբիլային, խողովակաշարային,օդային)տեսակներիմիջն: Այդ մրցակցություննէլ ավելի է սրվում բարձր լարմանէլեկտրահաղորդման գծերի համատարածկառուցմանարդյունքում:Այդ գծերով տնտեսապեսավելի ձեռնորոշակիպայմաններումէլեկտրականէներգիայիփոխադրումը է տուտրանսպորտիայլ տեսակներովվառելիքիփոխադրմանհամեմատությամբ: Գտա ազդեցությամբտրանսպորտի ու կապիզարգացումըժամանակակից փուէ լում բնութագրվում մի շարք միտումներով,որոնցիցառավել նշանավորներըհետնյալներն են. 1. Տրանսպորտային ուղիների ընդհանուր երկարության ածը, որը հասել է շուրջ 35 մլն կմ-ի (առանց ծովային ուղիների): 2. Տրանսպորտի կատարած աշխատանքի ծավալի՝ բեռնաշրքանառության ն ուղնորաշրքանառության արագ աճը: Փոխադրվող բեռների է շուրջ քանակը կազմում մլրդտ, բեռնաշրջանառությունըավելիքան 55տրլն տ.կմ, իսկ ուղեորաշրջանառությունը՝ շուրջ 20 տրլն ուղեոր.կճ: 3. Տրանսպորտային միջոցների շարժման արագության ամը: եթե 20 դարի սկզբին ամենաարագընթացտրանսպորտային միջոցի երկաթուղայինգնացքի արագությունըընդամենըմի քանի տասնյակ կմ/ժ էր, ապա դրա ժամանակակից անալոգներիարագությունը հասնում է 300-500կմ/ժ-ի: Իսկ ինքնաթիռներիարագությունը նույնիսկ 1.5-2 անգամ գերազանցում է ձայնի արագությանը: այլ

ու

'

ԷԼ

3ոօո0ՃՈւթ0-ՐԸԺԻքՅ(ՔԱ6ԸԻՕ0Վ 837Կ6:մ.. ԲՔոքճոշտտը, ՕՅ ո", ԽԼ, 1946, ՎՉ. Ր6ՕբքմՓա

"Ռօռքօճել ՂՅԽ Ը

ԷԼ

ԷՍքօրօծ.

շոլ

ոմտովեռտըվխի

-վնյսմ/որործռչյ ,

:վ-քո Ցջ՝ՕԲ 1 մտոտիտվմփոչոդտս հզր 8/2 1 ոոսդոտվ իսիժով դվծվը'Ադվքոոմ ս վմզողյոց դորփոոժոոդսզմ դորջմոմոողս ըսծջոիծսսոող վմգքմոդժդվդտրմնողխփողդսզմ իսմզցրոսիշով վմղցտզետոզտդՏ ,

ղզիոստ դվրոտմստոդոմՏ :մորտվ դործտեմտե վծդտծ դվնտտմստոդոմտըուսիձ 1ո 'դոքժսչկոդմ 'դո/(44սմզմոդւս(ն 'վժօտիծոսստկոծդղ ցտկոմնոտմո ղո նքո

-Աոտ դրովը չս ըյսիթնզտո դզ մզդդորոո մսիտտոտհոդիվվմսդչ վմզցտոսԵօօտիտ վրովճոմզըսնետ վտղզֆվ դսվթոմզըս Ետ ըւսմզցժօտմոոտվմզդովնոս Եզըմսշսով վկոշսմս ըւսծոդսմտդզկ դո(ուս4 վվմողյշր :ըսմզցժօտմոտ դվրոդզտվնսնհսմտզը -հոդմ ոս ի ըւսդծոծոստ Աըյսծոմզըբսյեռ:դո(Թ4սմզմոդյսքնմո վժգոքղ դողտոզտգտ Ղ վմղցմոնտ: :մրյամսխոդց («,վմզդվնոսմոորտրծում» ըոկ «վմզգձասբուի») «վմզդձճնդոածվը»» դվրոտմստողոմտ մրսծոգցսմտցվի վմզճոսկացոցզց"9 (դռ լ տսը) ցովնզի (դը 2`) դտվոդոսգ '(ց1ը ֆլ) դտվելզց Ղտզվսդոո '(դմըշ տսը) ցտնտդուղ Անմսմմզ «(դլք ջ տսը) Ամզդնդո1 -մզնվղ Անմսմդսզ '(Ազգրզտդսհդ1ք 9 տսը) մզ ցովդտրմզե մմվկմզ դվծոստ վվմոոլ

Հո 40002 դտղզմտտ վմզդուսմնոոսփ դվրոմզց/զտգսկ իստտիոց ՛իսմզդմորիտ. :1 ըուսիմոտտտկ դո(8սմետկտջվի վմզդմկմզ վովոնրո դրովը իսզտոն իվղրոդ -զոո՛յսդքտ դողսետիչով նքո ըուսմզդմկմզ ցվջդոստ դրոտո ՛'մուսստիչով վմզդըյսմն -ոռլսփ 1ոնսոմզծդվ 1զոով վ: վկոնմտկոո տշչգքոմվդո ոՂսզն ըուսվմող|շը դվՈռիսօՂոդ 1 ուսքո մոմոդոռլոոտոխոորու :Ս6դոծ վմզօԵդվ/ոմզդ/զտգսդ :Արղսդովոտմո վժցոմնոտմո դոսմ -զմոտդւսքնմոնսկտՀը վոզն դզ օտիշսմսդընսկժդսմս '«ուսմզդմկմզ օոտիծոդողոմ -ղմողղսքնմո մսդ» վրտվող1զծտտո 1 փոճ օզը ոզոդօդտստ 'մդո(ժսմոտոտոտ -վոտկ օզը տովո|օորող4 'մուսծտմզդղտդսղվտմսոոդտմտ դվ/տիսց մս '1զտոգ 1 մոիքՆ :Ամզցտովեդովոիտդըսվկսջ "ոնովսկսք 'դզոմզիտդը 'Եմսմըու 'Ժմսք -ՀՀԱ(Ղ 'ոզմզծդր-ոսՂ'ցս(/ոսոծ 'դոոյսՓ 'զմսհ դզ ըւսնմսձով իսծմողկդործտիդ «դվհ -ոքնզ ցզը» ո՛ր :մԵդսհգսէՂ (մզդ/զտդսդդ1քջ ծմսժ դոհզմտտ) մմյսոոոծռվո դվծզծ -դոտԵոմզԵե դոմդ դրողոո 'Առոնմզտսլյ մլ ուսցծզնոմԵ մնզտ դվձոստ ոսի ծցոտմն 002 զՅզմԵ վվմոռղվւո դվծզիծսստկ մզոդ ոմզծմզի սզՆ :ըղսԱզցտովեդովտիոտը -վըմզտ դվրոմզց/զտգսհ :դ-ԷԳԵ 'Օովդսոոց 'դովցտտվմժ ՉՈ 'Ա-ՂՈՈ դվզոյս դմզդ -նվըմստ ջզրոռզըտ վմզցմոտոմզդ(զտդսի :մզդմղզդ/զտդսհ դ1ք9-9 դվլ ըյսմհ Ժդսմս 'Ազիտդ վովոնրո ՛Ետվլ ցոժ վյլզիտ դզնմո դվլ ըւսիցուցմսԵ ըյսվմոողվ(ո դվձճմզի դտկտ-08 կով :մնվըմստդվծոստ վմզիտդմոտոմղզդլզտդսհիոհզ դտղմզ ուսմզդ -վնչս դվրտիսքջ վրողվտցոտը դվ/ոովուսդ. դվմզոզղ ՛94 դոտղտ-09:ըս-ՂՈՈ "4 996է Փղիմտտտոտկ Աօմսփ դվծոստ վմզդուսմնտոսփ դվրոմզդլղտդսկ դվրոիսՁ Ղղիոտմեմզդ մղդսզմմյսդովնդԱ տո վմզիտս վ)զիտ ծզողո դտ 6վմեկո դտրծոմզց(զտցսկ ոոտ 'մորով ցորմնտոլսփ վմզդսզմ դվրոօտիեդռոծ ծվլտցստոլ|Ղ վիսդծ1 դվծմզվդվճոստ լ օտիոզտտոլտդ մտմսոոդտմտ դվլտիսթ ուսդվղովոդ զ91 :ըւստմստոդոմտ դվրտիսօծզդյսնդԱ ՑՈսդմ վցտ «դվ/ոդոս(ՅՈոո» ոզոտդօդոստ դրո րոյ :ըրոստմստոդոմտդվրոմճ դվժմղդ 'դվ/ուվմսըստիտ 'դվ/ոնստողմղ 1զտծ 4 դ1ս(8սստմվղ դոտվտոյ :0դոս(8սդտկտոնսմնոտսովծդոտտ -տոլտ 1 ըոսդճոմօմոմ ըտծցտ վդտժ վը մըյսՑտոմզդրղտդսկ տորզրով վմզդծսձվը

ցվվ դորմնտոյսՓ :մդս(8սթտիդովո վմզցսզմ լ ըւսդծոմօոմ 'Սմզդըոսող|ոց վք -.ստտոլճո վցոնդզհ 1 ըստոքմհ 'Աղոդցտըտք «սմզցթոովնզտ ղոդ մոմտղտզվ 'դոը -փոժոցսզմ Ղ դտրցսզմ ծդոմն 1 ցռստտջմկմորով դտըմնտոյսփվմղդսզմ մոսդոով -նցմ դրսջցմսետտԵօվմզցմզդ(զտդսդ :0դոս(սծոկոտվ «դոս(Յսոխփոնզվ դվրոմզդ «զտգսհ» օոիհտհ լ տզվ դոբմնմզց վմս 'Աըյսծոմզդ/զտգսդ իտճզդ:ս դ:ս(8:սծզնետ դոտկտքողովտմի վտմստոդոմտ դվրովմոովշորով ոսդոծմշտմոն ԷՏԵ Սզնդմոդսզմ դտ(ժսդոցոՀդ հւստոով Ղ դսվծովիո ողհոչջդվ'(մզդրղտդսկմզիուսո) մսշսոմզե Ղ փոչոտցդտսՕֆ 'շփոչտցտս

Ղոդ

տմտնդոտո

վմզփոք դգ ըյսդվը :մորով դտրմնտուսփ իսմզդդ:աս84սննոս Ծվօտնն:ս յամս 'նրո ոզ մտքմով ժդոմն վծոչյ :մմզդսզմ զմնտոփ իսվտփոտ դոդ ոգուցվ 'դոքզ մտմտտտրգրով ովիտտ դզ դոսքօոսմսի ՀոմտոդվՀդսմս 'դզ մզնկմտ մսըտ հշստով օտոիտոտմտտիո մորով դոճմնողնփ ցզնզկծսհ'ցզնզտուսԵտվ'մզդտդզժզըստիտ"մզմմտո ռոկոկվգո|լղտտմտկ

րմո

(Ժո

ոիոմն Բոգոնոն

ղ

'մզցճտվեմոկորտով 'տղվգովզտոտուսնզվսվնոս) վմզդժդոմոոո նսիիչտվ իսմզդմսի -տվը դսվվք մսիոմ:սմ(մով 'Ժզքմողցոժ յս մս: Ամզնհմոդսզ-յ 0զ ցԱզդոյւսմնողիխւի իսմզնկմոցսզմ Աղօ օտիօտմտտ Վզիոսո վմղդուսմնոոխփ 1ոնսըմզժդվ «(իսծփոծճ նսիտոոծդովոոդղձզըստիո իսկոոոռծհ-ոովհ '(իսմղդ/զտդսհ) իսնդմոդսղմ'իսոոդզժզըստիտ հոդվմօ) իսծսձվը ցռոկոմնտոխնփ դոսցղվըՂ իսմսիոովը ցՈսդՂվըդվրոցսզմդզ ըոսիմնոոոյսփ դժդվորո դզչ» օտոռ ողոորո 'մմզդ "««ոսիկոՀչը -սզմ հոդորոք 8դսմս 'Ամզդըոսմնոոլսփոդսզմ նսիմոտող իսծսծվը 1սմմզդվմտոխփ իսո Հսբ մզը մմզդդտոզտ դվրոտմսհոդոմտ նսիօմսԵոտԵօ մոոժոնմսծով ըոսիշսդ դզ «հոն -սըմՂժդՎ»:իսդվրմզտ «մզդրոսմնտուսփ Սոնսըմզգդվ»դվԾզիդվմոռխփ ոմղճմզի մոր «Հսմս վիսնաքոդցդով դողտոդտդտ դտկոհոսմիզ որր ժցտմՆ :զ ցմզդըւսմնո՞ո|սւի («օոռիծոդվմըբսկ») «օոիծկորով» Ղ «Աստո» մըղսմսղոմնմսիտդոշցոդզըրո դոռտվը

մսդ 6վղտկոդորուք դործտեմտե վտմսհոցտսՏ :(ցուճոդվգվը»ս) մրսճոոդոոի զովը վմզդրսմախոճմտո դ վմզգվնս վմզդճսծվր ցվրոտմատողոմջ :գսմսԵ մսղմոհ դոբմսիտղջ վմզդդոծմշ ցողտոզտդտՉս դոոոլշոմ -ոնզտ դո(ժսմզմտդոսմքնմտդզ 1զջմտն Ծվծմզի վմոն «54 ողսզն Ադոս(Գսմտը -Աոտվոտտմսհոոդոմտ վմզդժդումոտ ս վժըյսվ Ղ մմզոռյոց ցվլոտմստոցոտմտ :մդտը -ծտտվետդոռըդտղկտողտդտ ցս վմզդմկմզ1 վմզդդոծմշտցտմտտ ըստոտիոց'մըսդ ոտ

-ոքոմ դոկոտմետվմոռքո վմցոտոո|շտ զ ըւսդծոմսոլ մըղսոմզկտըծող դոճմնոոլ -սփ վմզդծցոմոտ Ղղվժըոսվ տմի վմզդդոս(8սմսիտսղվ օզր չ6վ/ոցգստ 005 1 -Եով զծդտ դդոս(տփսօմոմոտցսզմ վմղիտց դոսծտմսշսոլ կով 'վրոցդստմոծով վգոծ վո զ ըյսցոոով որոս(ողմզը տոտ 'մյլ տցդստ մս(մով վդոոծ վը մդոս(8սնսմոտ մսդովնդմ վմզդժծոդե դվրոնոսծոկազզժզ գ օզը թ ըոոծդոտ զժզմե ծվլոմն դրտ ոբոս(ոկմզդ տոտ 'մլ տ 02 Ղչցվը մդյս(սնսմտտոգողմվդսետի դվրոնսժտոկաղ դվմեկո վստն 04 զժգ մրսծոցգր դոտամսիամազկ ցտկոմնոռյափ վմզդծսծվը դվոոտմսյո ոցոմտ դ մյոիտց ցորմնտոյսփ վմզդոազմ ցվլոցոիեգտը -Ե

մատչելի շրջաններում դրանց միջուկ (խոշորագույն) քաղաքների միջն, տրանսպորտային ավելի էժան փոխադրումներիգծերի ուղղությամբ ստեղծվում են բեռնալարված մայրուղիներ տրանսպորտայինկամուրջներ(«միջանցքներ» կամ «բազմամայ-

րուղիներ»):

Դրանք հաճախ անվանվում են նան «ցամաքայինկամուրջներ»: Դրանք շահագործելիս կոնտեյներատար նավերի ն նավ-բալկերներիկիրառումը զուգորդվում է արագընթաց երկաթուղային շարժակազմերին ավտոգնացքներիկիրառման հետ: Ներկայումս առավել լայն ճանաչում են գտել երկու այդպիսի «կամուրջներ». Արեմտյան Եվրոպայի ն ապոնիայի միջն ն ճապոնիայի ու ԱՄՆ-ի արնելյան ափի

միջն:

«Սիբիրյան տրանսպորտայինկամուրջը» սկսեց գործել դեռես 1970 ք.: Դրա ծայրակետերը սովորաբար համարվում են Ռոտերդամըն Յոկոհաման, որոնց միջն հեռավորությունը (Ուկրաինայի Ն Ռուսաստանի երկաթուղիների օգտագործմա դեպքում) կազմում է 13770 կմ: «Սիբիրյան տրանսպորտային կամրջի» օգտագործումը 2022-ով ավելի էժան է նստում, քան բեռների փոխադրումը նույն ուղղությամբ միայն նավով, քանի որ Սուեզի ջրանցքով դրանց փոխադրմանհեռավորությունն աճում է 20.1 հազ. կմ-ով, իսկ Աֆրիկայի շրջանցումով` 26.3 հազ. կմ-ով: Արդեն 80-ական թթ. սկզբին այդ «տրանսպորտային կամրջով» ամեն տարի անցնում է ավելի քան 100 հազ. կոնտեյ-

ներ:

Բարենպաստ տնտեսաաշխարհագրականդիրքի շնորհիվ տրանսպորտային «միջանցքների» երկայնքով ստեղծվում են նոր տնտեսական օբյեկտներ, բնակավայրեր, ավելի են զարգանում քաղաքները: Տրանսպորտային միջանցքները մեծ նշանակություն ունեն առանձին երկրների տնտեսության զարգացման համար: Գիտնականներնու տնտեսական գործիչներն այդ «միջանցքները» դիտում են որպես տնտեսական զարգացմանառանցքներ:Որոշ «բազմամայրուղիներ»աստիճանաբար մասնագիտանում են որոշակի բեռնափոխադրումների բնագավառում:

Տրանսպորտի

կապի գործառութային շրջանակի ընդլայնումը զարգացումը: Կոմունիկացիա (լատիներեն օօո՞բարդացումը՝ կոմունիկացիայի ՈսոՇՅեօ-Շօտոոսուօօդարձնել ընդհանուր, կապել, հաղորդակցվել բառից) ներկա7.

ն

ն

յումս Օգտագործվում է 4 իմաստով. 1) հաղորդակցություն, 2) հաղորդակցման ուղի, 3) հաղորդակցում, 4) փոխադարձ կապ: Լայն իմաստով կոմունիկացիա տերմինն օգտագործվում է տեղեկատվության փոխանակում, տեղեկատվության հաղորդում (ն ընդունում) ու շփումներ իմաստներով:

Կոմունիկացիա բառն օգտագործվում է նան հոգնակի թվով «կոմունիկացիաներ» ձնով, բայց արդեն որպես կապ, կապի (օրինակ հեռախոսային) համակարգ բառերի հոմանիշ:

դրաիո

կիբերնետիկ ր իկ Ն.

Հանրահայտ դեր ցիայի իայի դերը

ր

րելէ կոմունիկացիայիդար:

Հ ի ըաճանակակի ԼՐ աի փուլում,

ւթյանը զարգացմա

Վինները շատ

բարձր է ց

գնահատել ճ

որը

կոմունիկա նա

համա

-

ի

ՍակայնԽորհրդային Միությանտնտեսականաշխարհագրության, ինչպեսնան

ւ

մեջ կոմունիաշխարհագրության հայաստանյանժամանակակիցսոցիալ-տնտեսական Արնեմտյան մինչդեռ օգտագործվում, չի հանիրավի գործնականում ւոերմինը կացիա ն բավականինլայնորեն:Արնմտաէ վաղուց այն օգտագործվում երկրներում Եվրոպայի «կոմունիկացիա»տերմինովհասկանումեն եվրոպականերկրներիաշխարհագետները փոխադրում,հաղորդումների կամ արտադրանքի ինչ-որ բանի մարդկանց, նյութերի. միջոցներիհաղորդումըմի վայրիցմյուսը: ֆինանսական ն Կոմունիկացիայի իրականացմանձներն են կոնվեկցիան, կոնդուկցիան

ռադիացիան:

Կոնվեկցիան մարդկանցու բեռների ֆիզիկականփոխադրումնէ, ինչը մեր է ավանդական«տրանսպորտ» տերմինին: համապատասխանում պատկերացմամբ ու է Կոնդուկցիան ներառում հաղորդումն փոխադրումը,սակայն առանց օբյեկտի ֆիզիկականտեղաշարժման(օրինակ դրամականգումարների փոխադրումներըմի երկրի բանկից մեկ այլ երկրի բանկ): Ռադհացիան ենթադրում է հաղորդումների, տեղեկատվությանն նորաճուծություններիճառագայթաձնտարածում որնէ կենտրոէ նից (Մոնտե Կառլոյի մեթոդի, «Մարկովի շղթաների» մասին նշվել սույն գրքում): է տրանսպորտն ու ներառում Այսպիսով «կոմունիկացիա»հասկացությունը կապը, սակայն չի սպառվումսոսկ դրանցով: Ինչ վերաբերում է տրանսպորտինու կապին, ապա դրանց բաժանումը տրանսպորտիու կապի այժմ պետք է համարել խիստ պայմանական,քանի որ դրանք շատ սերտորեն են փոխկապվածու միահյուսված: Օրինակ փոստային

ն' կապիմիջոցներով: առաքումներնայժմ իրականացվումեն ն: փոստով", է տալիս մասնակի հնարավորություն Կոմունիկացիաների զարգացումը փոստային փոխադրումկրճատել տրանսպորտիտարբեր տեսակներով կատարվող Բանն այն է, որ այժմ, ի տարբերուները, ինչպես նան ուղեորափոխադրումները: շատ հարցեր կարելի է լուծել բնույթի գործարար ժամանակների, թյուն նախկին մարդկանց պարտադիր1Թ5էՅ ա ռանց գործարար հեռահաղորդմանհամակարգերով՝ էէ

հանդիպումներիու շփումների:

Տրանսպորտային խտություն: ցանցի խտությունն առանձին երկրների կամ տարածաշրջաններիհագեցվածությունն է հաղորդակցությանուղիներով: Ընդ որում, ինչպես դժվար չէ կռահել, այն կարելի է որոշել երկու առումով. տարածքի ն բնակչության: Տրանսպորտայինցանցի խտությունըտարածքի հաշվով հաղորդակցության ուղիների երկարությանհարաբերություննէ տարածքին (1000քառ. կ":

Տրանսպորտային

ցանցի

Ակ

`

ե

Գեղարվեստական գրականությունիցու կինոնկարներից աեն 254 դար գնացքներնու վագոնները, ընդամենը յ դարիփոստային կուրիերները: նորագույնհաղորդումըերկրից երկիր հասցնող դիվանագիտական Քանի որ միավոր տարածքի (1 քառ. կմ) հաշվով այդ ցուցանիշը ստացվում է շատ փոքր թիվ, ապա 0-ներից խույս տալով այդ ցուցանիշը հաշվում են 1000. երբեմն

մնացել ցնլ

100 քառ.

կմ-ի հաշվով:

,

ռղ-

Է

առաջին հերթին արտադրանքի զանգվածի մեծությամբ: Այս հանգամանքն առաջինը հաշվի է առել ռուս գիտնական Ուսպենսկին: Այդ գործակիցը կարելի է ներկայացնելհետնյալ տեսքով (Լ. Ի. Վասիլեսկու որոշ փոփոխումով).

որտեղ Շ-ն տրանսպորտային ցանցի խտությունն է, Լ-ը տրանսպորտայինուղիներիերկարությունը, Տ-ը երկրիտարածքը(քառ.կմ):

Տրանսպորտային ցանցի խտությունըբնակչությանհաշվով

Ն.ՆԼ

ՎՏ

հաղորդակցուբնակչի

թյան ուղիների երկարության հարաբերությունն է բնակչությանը (10.000

հաշվով):

՛

է: Ք-ն բնակչության որտեղ թիվն

8.2

Չպետք է մոռանալ նան, որ ճանապարհները ունեն տարբեր թողունակություն: Երկրներիտրանսպորտային որեէ տեսակիուղիների խտության ցուցանիշների համեմատությունից բացի հարկավորէ համեմատել նան տրանսպորտային ընդհանուր ցանցի խտությանցուցանիշները,նկատի ունենալով, որ տրանսպորտի տարբեր տեսակներըորոշակիորենփոխարինումեն միմյանց: Տարբեր են նան հաղորդակցությանտարբերտեսակի ուղիների թողունակությունը (օրինակ ավտոճանապարհիե խողովակաշարիկամ երկաթուղու):Այս հանգամանքը հաշվի առնելով երբեմն հաղորդակցությանբոլոր ուղիների երկյարությունը հատուկ մեթոդովհաշվարկում են տրանսպորտային ճի որնէ տեսակի (ավելի հաճախերկաթուղու)հա-

մարժեքով:

Լ

Հետնաբարհաղորդակցության ուղիներովերկրի ապահովվածության իրամոտ պատկերըկարողեն կանին համեմատաբար արւոահայտելսինթետիկ(համալիրային)ցուցանիշները: Դրանցիցեն էնգելի (Յուճուրո Կատոյի)գործակիցը,որը ցանցի խտությանվերը նշված երկու պարզ ցուցանիշների միջին հանրահաշվականն է: ւլ Հաա

Ա|Վ--'Հ--

Տ

Ե

Լ

Պ/Տ-Ե :

Սակայն հասկանալի է, որ էնգելի ցուցանիշըես կատարյալչէ. քանի որ հաղորդակցության ուղիների երկարությունը է տվյալ երկրի ոչ պայմանավորված տարածքով ու բնակչությանթվով, այլ նան տնտեսական

միայն

հզորությամբ,

Օօ

.:

ՏԵՕ

`

Երկաթուղային

ճյուղերի

տրանսպորտ

Չնայած վերջին տասնամյակներումկրած մեծ փոփոխություններին,երկաթուղային տրանսպորտը շարունակում է մնալ որպես համաշխարհային տրանսպորտայինհամակարգի զանգվածայինբեռների ու ուղնորների ներցամաքային խոշոր փոխադրումներիրականացնողկարնորագույնօղակը:Երկաթուղային տրանսպորտըորոշ չափով կորցրել է իր ունիվերսալ բնույթը: Երկրորդաշխարհամարտի տարիներից սկսած ուղեորների փոխադրման բնագավառում այն իր դիրքերը զիջում է ավտոմոբիլային ու օդային, իսկ բեռների փոխադրման բնագավառում խողովակաշարային ն ավտոմոբիլայինտրանսպորտին: Երկաթուղային տրանսպորտիզարգագմանբնութագրականցուցանիշներից մեկը` երկաթուղիների ընդհանուր երկարություննէ: Այն առավելագույնի է հասել 1937 թվականին, իսկ դրանից հետո սկսել է զգալիորեն նվազել: Երկաթուղիների երկարության նվազման այդ միտումը ոմանց մոտ առաջացրելէ երկաթուղային տորրանսպորտի վերացման մասին կարծիք: Սակայն վերջին տասնամյակներումնոու րացման արդիականացմանշնորհիվ երկաթուղիներիհամաշխարհայինցանցը որոշ չափով կայունացել է ե կարծես թե յուրատեսակ «վերածնունդ» է ապրում: Եր-

տրանսպորտային

Ց

թ

որտեղ Զ-ն արդյունաբերության Ա գյուղատնտեսությանբոլոր միագումարայինարտադրանքի զանգվածն է (տ):

Լ Ծ Հ--:10000 Ե

Քանի որ աշխարհիերկրներիտարածքներնու բնակչության թվերըմիմյանցից տարբերվումեն զգալիորեն, ն բացի այդ, տարածքի ոչ բոլոր մասերը ոչ միատեսակ են յուրացված,ապա տրանսպորտային ցանցիխտության ցուցանիշները(ե տարածքի, ն՝ բնակչությանհաշվով)տրանսպորտային ուղիներովապահովվածության պատկերըներկայացնումեն աղավաղված ձնով:

Լ

կաթուղայինգլխավոր միջանցքներում,քաղաքային ագլոմերացիաներիսահման-

ներում ու խոշոր քաղաքներիմերձակայքումն այնպիսի այլ մայրուղայինտեղամասերում, որտեղ մեծ են երկաթուղայինհոսքերը, բեռներիու ուղեորներիփոխադրության ծավալը, մեծացվում է երկաթուղայինգնացքների արագությունը, էլեկտրիֆիկացվումեն գծերը, ներդրվում են երթնեկությանանվտանգություննապահովող նոր ու հուսալի տեխնիկականհամակարգեր:Դրանհակառակ,տեղականերկաթուղիներիորոշ տեղամասերում, տրանսպորտիավելի էժան ու հարմար տեսակների առաջանցիկ տեմպերով զարգացման հետնանքով երկաթուղիներով կատարվող ծավալը դարձել է աննշան: Այդ պատճառովէլ փոխադրումներից փոխադրումների ստացվողշահույթը նույնիսկ չի ծածկում շահագործման համար անհրաժեշտծախսերը, պետությանկողմից դոտացիա չհատկացնելուպայմանում այդ գծերը ապա231

մոնտաժվում գծերն

Դրանք հիմնականում տեղական նշանակության

են:

ն

մերձատար՝

րթ ՎրԱր էրդրներում Արդյունաբերականացված խոշոր : նվազ կանու. երկաթուղիների որպես հոնիԱԱ կա մնում աոտոփոն իկրներու՝ կամ էլ անցում դրասցու ապամոնտաժման. երկրներում երկաթուղիների արգացած արդյունքում նվազում է երկաթու ռավարման ավտոմատ համակարգերի ծաղային տրանսպորտում զբաղվածներիքանակը": Երկաթուղային տրանսպորտի մնում է ռայությունից օգտվող ուղնորների թիվը զարգացած երկրների մի մասում ին սիք Ավստրիայնպիսի են, օրինակ, իսկ առանձին եթե նույնը, երկրներում, է

կա

ներդրման

|

է: ԱՊՀե Արծ ն ան Աո աճում անին րան աան բ մոլ Գ ե ռ աղի ի րր ծառայությունից ունի որ ի տրանսպորտի Աոա րր րում րկաթուղայի Խե ծավալը նույնիսկ ԱՆԻ բԱւա. ջանառությանը ,

այե Իսր

:

'

ւ

րնելյա

յ

ր

։

'

է Սոն Կանոն ռությու ւ,

երկաթուղիների

դրա

Սաաավ

.

ում

ապա

տեսակարար կշիռը

նվազել է

(

թ.

հն

նա-

թ.

20.4.

ծովային վայի

տրանսպորտ ր պորտը

տրանսպորտըհամաշխարհայինտրանսպորտային համակարգի Ծովային

են:

շ ռ ղիների «վերացման» ն «վերածննդի» տեղամասեր, սակայն ընդհանուր զարգացա է, իսկ փոքրանում ցանցը

ւ

Համաշխարարհայինյի

8.3

կարԼորմասն

է, որն իրականացրելէ ն այժմ էլ իրականացնումէ հիմնականում իրեն

Առւսջինհերթին դա աշխարհի տարածաշրջանների գործառույթներ: յուրահատուկ տնտեսական կյանքի միջազգայնացման(գլոբալացման) առանձին երկրների

ու

բոլոր տեսակների շարքում տրանսպորտի զործընթացում ամենամեծ հաս՛ուկ դերն է:

կատարած

ծովային տրանսպորտի

ու

շնորհիվ է իրականացվում զանգվածայինբեռների տրանսպորտի Ծուլային

հատկապես միջմայրցամաքային փոխադրումը. ինչը մեծ միջտարածաշրջանային,

կոոպերացմանգործում: Ծովային տրանսպորտի կատարումարտադրության համակենտրոնանումառանձին խոշորագույն նավաշնորհիվեն բեռնահոսքերը որոնցում հանգիստներում. էլ ձեավորվում են արդյունաբերական արտադրու-

դեր

է

լ

թյունների(օրինակնավթամշակման)խոշոր համալիրներ: ան

Ծովային

Գ ա Արան արագընթացտեսակների Ար

որը ներկայումս տրանսպորտի վալ փոխադրում,

զար-

զգալիորեն կրճատվել Ներկայումս այն հիմնականում գագմանպայմաններում փոխադրում:Ուղնորաշրջանառությանկառուցվածէ զբոսաշրջիկների կատարում է: .

քում ծովային տրանսպորտի համեմատաբար երկիւ, ա աու 18. ու գերազանցում Ռ ուսաստանին Չինաստանին իր հաջորդներին, ւո իայի պեւոություններում): Հնդկաստանն որն իր կարնորագույն առանձնահատկությունըբեռների անգամ, իսկ ուղեորաշրջանառությամբ տրանսպորտի ովային պայմանավորված այն հանգամանքով, Վերջինս էժանությունն հաջորդներինՃապոնիային Չինաստանին գերազանցում փոխադրման Ա Բոււ, տարբերություն տրանսպորտի տեսալի ուղիներն. բնականծովային գամառային որերկաթուտային փոլում պահանջում բացի ծախսեր չեն ծովային տրանստրամսարրտի, ռը, ների պահպանման. Գնավործան՝ պաշտպանական բեռնամբարձությամբ միջոցներն Արտաղարգ Աո նԵվրոյի պորտային անիՕրինակ Աա րխ աան փոքու անձնակազմիհարաբերական Իսպանիան, Պորտուգալիան տարածքային երկաթուղային համակարգից Աու համաշխարհայինտնւոեսությանզսրգացման ձնավորվել նախկին դերի մասին, 1246):

ոը

ԱՍՆ

Է

:

տար

է

՛Ը,

1.9

նիայի

ր

է

ու

է

է:

մեծ

Ֆինլանդիան: Ավելի լայն աղուրի

են

ն

մնում

երկաթուղիներեն

ԽՍՀՄ

տարածքում:

ու գյուղատնտեսական Փակուղիներումտեղաբաշխվածարդյունաբերական մայրուղիներին միացնող գծերը: ձեռնարկությունները ԲացառությամբԳերմանիայի,Շվեյցարիայի,Իտալիայի, Ֆրանսիայի,Բելգիայի,

մեծ

ու

փոքրությամբ:

:

դուրս

որ

այդ,

,

են

։

կղզեխմբերում գտնվող

Ան

՝

է,

առաջատարը

մեծ է

բաժինը

ու

ծովային տրանսպորտի գործընթացում կազմակերպման

է

պետք հիշել է ազդում տնտեսությունն էլ իր հերթին համաշխարհային նան այն ու տեմպերն դրա ուղղությունները: վրա, որոշում ծովային ւորանսպորտի Ծովային տրանսպորտայինմիջոցները գտհ ազդեցությամբ անընդհատ են, մասնավորապես աճում է նավերի արագությունը: Այժմ կատւսրելագործվում կան համեճաւտաբար արագընթաց ւսյնպիսի նավեր, որոնք եվրոպայի արնմտյան ափ են հասնում ընդամենը3.5 օրում (ինչը անհամեմատ ափից ԱՄՆ-ի արնելյան փաստը, որ

'

Դանիայի:

Նորմալ աղուրի երկաթուղիներիռելսերի միջն եղած լայնությունը 1436 մմ է, լայն գծերինը 4524 մմ (Ֆինլանդիա, Սլովակիա), 1600 մմ (Իռլանդիա, Հյուսիսային Իռլանդիա), 1688 մմ (Իսպանիա, Պորտուգալիա), իսկ նեղ գծերինը 600, 700, 750,

760, 780. 900 ն 1000մմ:

ՀՀ

ԱԱ աաա Հ

ԻՀ-----------

կառուցման,նավարկությանուղենշման աշխաՓարոսների,նավամատույցների արդեն ավարտված են: Հիմնատանքներըգրեթեբոլոր նավահանգիստներում է տարածքիխորացմանաշխաջրային նավահանգիստների կանում շարունակվում նպատակով): մեծ ընդունելու նավեր տանքը(ավելի

'

փոքր ժամանակահատվածէ նախապատերազմյան համեմաժամանակաշրջանի

տությամբ):

Զուգահեռաբար է նան նավերի բեռնամբարձությունը, անվտանգությունը, կատարելագործվում են բեռնաբարձման ու բեռնաթափման մեթոդները: Մասնավորապեսբեռները նորագույն (Ռո-Ռո՝ դասի) նավերի ամբարներ են հասցվում ոչ թե նավի տախտակամածի ամբարձիչկռունկների միջոցով, այլ հորիզոնական ուղղությամբ կողքի կամ դիմացի բացվող դարպասներով:Նավի իրան մուտք գործած ավտոմեքենաների բեռները բեռնաթափվումեն անմիջապես նավաճբարում կամ էլ ընդհակառակը բեռնաբարձվում: Տեխնիկական նմանատիպնորամուծությունները հնարավորությունեն տալիս նավերի ընդհանուրբեռնամբարձության (տոննաժի) համեմատաբար փոքր մեծանում

անան

ու

բեռնաշրջանառությունը (9.5

ն 10.9

անգամ)

Աղյուսակ81

Համաշխարհային ծովային տրանսպորտի

զարգացման ցուցանիշները1950-1999թթ.

Ցուցանիշներ

Նավերի ընդհանու

(մլն հաշվ. տ): ջրատարողությունը բր.

ընդհանուր Աճ

(մլն տ. բեռնամրարձությունը

դեդվեյթ)

Բեռներիզանգվածը(մլրդ տ)

Բեռնաշրջանառությունը (տրլն տ.կմ) հետ

(շուրջ

մլրդ

|

0.55 3.57

իսին)

6.4

|

5.23

3.70

39.00

28.40

Աթ

9.5

աառությ

ի 2000 եե

ԱԻ

Իրերի բեռների ժին էր ԿԻ ր անցում թ.

ց

:

այս

ոա

նավատորմի բ կառուցվածք

համաշխարհայինծովային առնտրական բար մեծացել է աշխարհի չոր բեռնատար նավերի` բալկերների (անգլեր առանց տարայի, բառից)բաժինը: չփաթեթավորված, Մինչն համաշխարհայինէներգետիկճգնաժամը` էժան նավթի արդյունահանման ու փոխադրման եռուզեռի ժամանակաշրջանում առնտրականնավատորմիղիկառուցվածքումբացարձակգերակշռող էր

Ան

1999/1950թթ. (անգամ)

|

Ծ

Կ որա առնտրի ծովափնյա րար հասել

'

զանգվածն

Ի

ն ունեն ծովափնյա,աե Ծովային տրանսպորտիվրա վճռորոշ ազդեցությու ու ռանձնապեսմիջմայրցամաքային առնտրիծավալն ապրանքային Վերջին երեք տասնամյակում Ն է ը ծավալի արագ աճն է երկու անգամ): 1999 թ. տ-ի, իսկ բեռնաշրջ ռեկորդային ծավալի ավելի քան 5 21 մլրդ տ.մղոնի կամ մոտ 39 մլրդ տ.կմ-ի: երի համեմատությամբ » չոր Կարնոր ժյում միտումը նամթի ն 19/0. աճն Է բեռների ծավալի առաջանցիկ տեմպերով նավթի 1.7 : ծավալն առաքման ծավալը աճել է 15, նավթամթերքներինը 1970 թ. աճել է 2.7 անգամ: Փոխադրվող բոլոր բեռների մեջ չոր բ է վերջինին գերազ հավասար էր հում նավթի բաժնին, իսկ

Ա

Մտ

ի վի

լ

նավերի վթարի դեպքում օվկիանոսի աղտոտման հնարավոր մեծ մասշտաբը, ինչպես նան որոշ, ոչ խոր նեղուցներովու ջրանցքներովնավարկելուանհնարինու թյունը, Աս պատճառով գերխոշոր նավրատար նավերը նավթը Ըշանակման նավթի են հասցնում: երբեմնշրջանցելովՄույնիսկ մայրցամաքներ: նավահանգիստ փոխադրման հեռավորությանհարկադրականմեծացմանհետնանքովորոշ չափով նվազումէ այդ նավերի բարձր արդյունավետությունը:Համաշխարհային նավատորմիղը կազմող մյուս տեսակի նավերն են ընդհանուր բեռնատարները շ (ց65Ո6/Թ| ՇՅրո//ոց) Շ8ղցօ), բեռնարկղատար (օօոէՅյոտ ո/ոց) ն այլ՛ նավերը:

(տրանսպորտի տարածքային Աոզյագերպման վարնոր նախադրյալ ինքը երթին վրում1 նախանշա ուղղությու տ

ոթյուններով թա

ազդոգոթյոնը,

Գարգանում

իր

դրա

րով:

/օԱ-օո ՛օ/-օՄ "Անգլերեն ՃոոսՅ| Ցսկթեո օէ

ՍԿ, Վա

բոր

:

.

ՕՈ

վալային միավոր,որը հավասարէ 100 խորանարդոտնաչափի, այսինքն2.83 մ:-ի: Դեդվեյթ մԲոժածլցիլ էԹոտՏ-նավի ընդհանուր բեռնաբարձությունը ներառյալնավի բեռը, վառելիքիու ջրի պաշարները,անձնակազմը տոննաներով, նայլն:

այդ

/ՈՅ/

2001.

Շ6ԲՈ6ԲԿՄՅՁ,

Բրուտո հաշվարկային տոննա ցո-ց/25Տ (6915է6/5մ էօոտ-նավերի տարողության ծա-

Յոմ

Տհլք բառից: ՛11ՅոտքօղՏթկտեօտԾր Էսօք6 Հոմ Խօդհ Ճո6ո62.

»-

տեսակետիցդրանք առավել արդյունավետեն, այսինքն այդ տնտեսական նավթիփոխադրմանինքնարժեքնամենացածրնէ: Իսկ բացասականկողմերից

10.9

ոգի Ի Աունը "7 ճյուղերի հետ միասին) ոչ միայն համաշխարհային տնտեսությանզարգացման ու է, այլ

նվազել

ք. նավերի բաժինը 5596: ճգնաժամից հետո այդ բաժինըսկսեց ո հասնելով 3596-ի: Միաժամանակընթացել է նավթատարլցանավերի տանկերների (անգլերեն էռրհ-ջրավազան, ռեզերվուար)խոշորացում:Այդ տարիներինեն վել աշխարհի խոշորագույն նավթային տանկերները, որոնցից 4-ի բեռնամբար թյունը գերազանցում է 500 հազ.տ. իսկ 6-ինը տատանվում է 450 հազ. 500 հազ. տ-ի միջն: Ամենախոշոր տանկերները (սուպերտանկերները) բնութագրվում են ն՝ դրական, ն՝ բացասականկողմերով: Դրական բնութագիրնայն

տար

Ծ6Ռ6ԿՅ, հի նավերի

օԱՄՀՈՒՊծ

ԱԱ նավթբանյութեր-քիմիական միական նյութեր (շարժիչ նյութեր, քոմ

յլ

/օու

ե

մեջ

Ք

Յոժ

լ

արժաները հեղուկ գազ. ձկնորսականնավերը, հեղուկատար բար ցող) ն այլ փոխադրամիջոցները: ամիջոցները:

չունե

ն

Համաշխարհայինծովայիննավատորձըառ 1 հունվարի 2000 թ. հաշվվումէ նավ (յուրաքանչյուրն ավելի քան 1000տդեդվեյթ բեռնամբարձությամբ)մոտ 800 մլն տ (դեդվեյթ)ընդհանուրբեռնամբարձությամբ: Յուրաքանչյուր տարի այդ նա40 տ դեդվեյթ միագումարային բեռնամբարմլն վատորմիղըհամալրվում է շուրջ փոքրանումէ 15-ից 30 մլն տ դեդձությամբ նոր ջրարկվող նավերով Ա միաժամանակ հանվողնավերով: վեյթ ընդհանուր բեռնամբարձությամբ շահագործումից Ի տարբերություն տրանսպորտիմյուս տեսակների, առանձին երկրների ծովային նավերի քանակն ու միագումարայինբեռնամբարձությունըմիարժեքորեն գնահատելն ւսնհնար է. իսկ մեթոդական առումովնույնիսկ սխալ, քանի որ ոչ բոլոր երկրների ոչ բոլոր նավերն են գրանցված դրանցնավահանգիստներում սեփական իրենց երկրների բարձր հարկեդրոշի ներքո: Զարգացած երկրների նավատերերն երկրների րից խուսափելով նավերը ձնականորեն գրանցում են նոր զարգացող են անհամեմատ ցածր նավերից գանձվող հարկերը նավահանգիսւոներում,որտեղ ն այդ երկրներիքաղաքացիներիցնավի վրա ծառայության վերցրած անձնակազմի 30 344

անդամներին տրվող աշխատավարձը: Օտարերկրյա «էժան ու հարմար» դրոշի ներքո են նավարկում զարգացած որոշ երկրների նավերի մեծ մասը (օրինակ Բելգիայինավերի 98.5Չ5-ը, իսկ Մոնակոյի նույնիսկ բոլոր նավերը) (Վավելվածի 27 աղյուսակը): Ընդհանուր առմամբ

դրոշի ներքո էին նավարկում աշխարհի բոլոր նավերի 46.1:6-ը. որոնց միագումարայինտոննաժը կազմում էր աշխարհի առնտրական նավատորմի 61.696-ը: Այդ բաժիններիհամեմատությունից ակնհայամբողջ բեռնամբարձության հետնում է, որ օտար դրոշի ներքո են լողում համեմատաբար խոշոր նավերը: տորեն համար թույլտվության դիմաց զարգացած Իրենց դրոշի տակ լողալու

թ.

օտար

երկրներինավերից գանձած հարկերը նոր զարգացող որոշ երկրների համար զգալի ելլամտի աղբյուր են: Առանձնապես մեծ եկամուտ են ստանում այսպես կոչված Բերմուդան, Կիպրոսը, Լիբերի«բաց գրւսնցմանգլխավոր երկրները» Բահամները, ան, Մալթան.Պանաման

ն Վանուատուն:

Եթե աշխարհի ծովային առնտրականնավատորմիղնուսումնասիրվիըստ երկրներում գրանցված նավատորմիղների ապա կստացվի իրականից էապես տարբերվող վիճակ (պատկեր): Այսպիսի մոտեցմանդեպքում աշխարհի առաջատար երկրներ են համարվում Պանաման, Լիբերիան,Մալթան, Բահամները, Հունաստանը, Կիպրոսը, Նորվեգիան,Սինգապուրը,ԱՄՆ-ը:

Ընղոանուր հաշվով «բաց գրանցմաներկրների» դրոշի ներքո լողում են մոտ կեսը (48.106-ը) կազմող աշխարհիծովային տրանսպորտիբեռնամբարձության

նավերը՝ Ծովային

նավատորմիղիփոփոխությանգլխավոր միտումը դրանում նոր երկրների տեսակարար կշռի մեծացումն է տարեկան միջին հաշվով զարգացող 0.196-ով, ընդ որում «բաց գրանցման երկրների» բաժինը մեծանում է 0.326-ով: Բնականաբար այդ մեծացումն ընթանում է զարգացածերկրների բաժնի նվազման հաշվին (տարեկան միջին հաշվով 0.342-ով):

տեսանկյունիցծովային փոխադրումներիուսումնասիրԱշխարհագրական առավել կարնոր մասն են համաշխարհայինծովային ուղեգծերը: Լ. Վասիլեսկին ժամանակինիրավացիորենգրել է այն մասին, որ ծովային ծովային տրանսպորտի մանական է: Ի տարբերություն վերգետնյատրանսպորտի, աշխարհագրությունըորոշվում է ոչ թե հաղորդակցությանուղիների ցանցով, այլ ծովային ջրանցքներին նեղուցների,ծովայիննավերիհամար նավահանգիստների, մատչելի էստուարներով ն խոշոր գետերի հոսանքների ցանցով: Աշխատանքի բաժանումը հանգեցրել է այն բանին, որ ծովային ուղեգծերի աշխարհագրական մեծամասնությունը պահպանում է իր կայունությունը շատ տասնամյակների ընթացքում: Սակայն վերջին երկու տասնամյակում համաշխարհայինծովային միջին հեռավորությունը9 հազ. կմ-ից նվազել է մինչն 7 հազ. կմ: փոխադրումների Ժամանակակից ծովային նավագնացությանմեջ գոյություն ունի փոխա-թադրումներիերկու ձն` թրամփային գժային: Թրամպային (անգլերեն են դեպքում նավերն աշխատում փառաշրջիկբառից) նավագնացության տարբեր ուղղություններով`կապված բեռների առկայությանհետ: Փոխադրման գինն այս (ֆրեյթային) դրույքի ձնով: գժայհն դեպքում հանդես է գալիս նավավարձութային նավագնացությանդեպքում նավերնաշխատումեն ժամանումներին մեկնումների նավահանգիստներիմիջն, խիստ որոշակի չվացուցակովբեռնման-բեռնաթափման կանոնավորուղեգծերով: Այս դեպքում փոխադրմանվարձը որոշվումէ սակագնով: Տրամպայիննավերով փոխադրվումեն գլխավորապեսզանգվածային,իսկչվերթային նավերով`ընդհանուր բեռներ: Ուստի փոխադրմանծավալով տրամպայիննազգալիորենգերազանցումէ գծայինին: վագնացությունը Աշխարհագրականմեծ հայտնագործությունների սկսած, ժամանակներից գծային ն տրամպայիննավագնացությանմեջ առաջին տեղը(2/3) համաշխարհային զբաղեցնումէ Ատլանտյանօվիանոսը,ինչը բացատրվում է բնական,պատմական, տնտեսականշատ պատճառներով:Դրանց շարքում կարելի է նշել ծովափերի հատկապեսԵվրոպայումն Հյուսիսաձնաբանությունը,դրանց կտրտվածությունը` "յին Ամերիկայիհյուսիս-արնելքում: Կարելի է նշել ծովափնյաշրջաններիմեծ մասի բնակեցման ն ուրբանիզացման բարձր աստիճանը,ինչը խոսում է տասնյակ զարգացմանմակարդակիմասին: Վերջապես, երկրների սոցիալ-տնտեսական օվկիանոսի ջրերով են ձգվում կին ն Նոր Աշխարհներըմիմյանցհետ Ատլանտյան կապողամենակարճ ծովային ուղիները:Զարմանալիչէ, որ հատկապեսայդ օվկիանոսիափերինեն ձնավորվել աշխարհիծովայիննավահանգիստների շուրջ 2/3-ը: Ատլանտյանօվկիանոսում ձեավորվել են ծովային նավագնացության մի քանի ուղղություններ: Դրանցից գլխավորըհյուսիսատլանտյաննէ, որը Եվրոպան միացնումէ Հյուսիսային Ամերիկայիհետ ն անցնումէ հյուսիսային լայնության40 ն միջն: Այստեղ գերիշխում գծայիննավագնացությունը: է Մյուս կարնոր ուղղությունը հարավատլանտյանն (Եվրոպա-Հարավային ման

ուղեգիծը պայ-

Ն

մռտք

՛

506-ի

է

.

են (Աֆրիկա-Եվրոպա): արեմտաատլանտյանը Ատլանտիկայով Ամերիկա),

նան

ԱսիայիցԵվրոպա

ն ԱՄՆ

նավթին մի

շարք

այլ

անցնում

զանգվածայինբեռների

բեռնահոսքերը:Սակայն, ամբողջությամբվերցրած, Ատլանտյանօվկիանոսի դերը համաշխարհային ծովագնացությանմեջ վերջերս նվազել է:

Առաջին տիպին դասվում

կիանոս:

Ծովային փոխադրումներիծավալով 3-րդ տեղը (ավելի քան 1/10) պատկանում է Հնդկական օվկիանոսին, որի ափերին են գտնվում 30 պետություններ ավելի քան 1.5 մլրդ բնակչությամբ: Առավել հզոր բեռնահոսքերըայդ օվկիանոսում ձնավորվումեն Պարսից ծոցի շրջանում:

նավահանգիստները

Առավել խոշոր նավահանգիստները, որոնք մասնակցումեն ոչ միայն տեղական առափնյա նավագնացությանը,այլն միջազգայինփոխադրումներին,աշխարհում մոտավորապես2.2 հազար են: Դրանցից900-ը Եվրոպայում է, ավելի քան500-

ը՝ Ամերիկայում,մոտ 400-ը` Ասիայում, մնացյալը`աշխարհիմյուս մասերում: Ծովային նավահանգստիաշխատանքիգլխավոր ցուցանիշը նրա բեռնա-

շրջանառություննէ': Տարեկան

մլն տ-ից ավելի բեռնաշրջանառությունունեցող նավահանգիստներիթիվն աշխարհում մի քանի հարյուր է: Սակայնհամաշխարհային ծովային տրանսպորտում «եղանակ» ստեղծում են այն նավահանգիստ-ները, որոնք ունեն տարեկան ավելի քան 10, 20, 30 Ա հատկապեսավելի քան 50 ն 100 մլն տ բեռնաշրջանառություն: Վերջին երկու կատեգորիաներինավահանգիստները կոչվում են «համաշխարհային նավահանգիստներ»,որը բնորոշում է նրանց դերը համաշխարհայինտնտեսության մեջ: Այդպիսի նավահանգիստներնաշխարհում ընդամենըմոտ 30 են: Բոլոր ծովային նավահանգիստները ստորաբաժանվում են երկու հիմնականտիպի:

դիրքիառանձնահատկությունների: տրանսպորտաաշխարհագրական Նկատիունենալովմիկրոդիրքը,որը նախն առաջ հաշվիէ առնում ափերիձնաընդունված բանությունը,նավահանգիստներն է ստորաբաժանելհետնյալ տիպերի. 1.նավահանգիստներ, որոնք տեղադրված են բնական խորը ծովախորշերում ն բաց ծովից պաշտպանված են հրվանդաններով,որոնք կատարում են բնական ալեհատների դեր (Յոկոհամա), որոնք տեղադրվածեն ոչ խորը ծովածոցերում կամ 2.նավահանգիստներ, ն ափային հարթավայրերում, բաց ծովից պաշտպանություննիրականացվում է արհեստական ալեհատներիօգնությամբ(Կասաբլանկա), 3.գետաբերանիցհեռու` նավարկայինգետերի էստուարներում տեղադրված

'

Տրանսպորտայինհանգույցի, տվյալ դեպքում նավահանգստիբեռնաշրջանառությունը միավորժամանակում (սովորաբար 1 տարում) այդ հանգույցի ընդունած ն առաքածբեռներիքանակն է (տ)

ունիվերսալ նավահանգիստները,այսինքն ամենատարբերտեսակի բեռներ` ընդհա-

նրանք, որոնք ընդունում նուր, լցնովի, սորուն, խառնալից: Ունիվերսալ նավահանգիստների«առաջին տասնյակի» կազմում, որին բաբեռնաշրջանառության1/2-ը, այժմ ժին է ընկնում բոլոր ծովային նավահանգիստների կան 6 ասիական նավահանգիստներ,3 եվրոպականն 1 ամերիկյան, ինչն ինքնին է տալիս Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանի աճող դերը: Կամ, ցույց օրինակ, առանձիներկրներիցամենամեծ թվով համաշխարհայիննավահանգիստներ ունի Ճապոնիան(8), նրան հետնում են ԱՄՆ-ը(7) ն Ֆրանսիան(2), այն դեպքում, երբ բոլոր մնացած երկրներն ունեն միայնմեկականայդպիսինավահանգիստ: Երկրորդ տիպին դասվում են մասնագիտացվածնավահանգիստները:Ի տարբերություն ունիվերսալ նավահանգիստների,սրանք կողմնորոշված են, որպես կանոն, դեպի որնէ մի տեսակի զանգվածայինապրանքի բեռնումը, որը հան-դիսանում է տվյալ երկրի արտահանմանառարկան:Մասնագիտացվածնավահանգիստերկրներին: Դրանցից խոշորագույնները ները հատկապես բնորոշ են զարգացող երնան են եկել նավթի արտահանմանհետ կապվածն գտնվում են Պարսից ծոցում: Դրանք են` Ռաս Տանուրան Սաուդյան Արաբիայում,Մինա էլ Ահմադին Քուվեյթում, Խարք կղզին Իրանում: Դրանք ընդունում են ամենախոշոր սուպերտանկերները, իսկ նրանց բեռնաշրջանառությունընավթի առավելագույն հանույթի Ժամանակաշրջանումգերազանցումէր Ռոտտերդամիբեռնաշրջանառությանը: Մասնագիտացվածնավահանգիստներկան նան Արեմուտքի զարգացած երկրներում, որոնք արտաքին շուկա են արտահանում լեռնահանքային արդյունաբերության արտադրանքը: Դրանց մեծ մասը գտնվոմ է Կանադայում, Ավստրալիայում, ՀԱՀ-ում ե ԱՄՆ-ում: Դրանք ածուխ արտահանող խոշորագույն նավահան"գիստներն են` Հեմփթոն Ռոուդզը (ԱՄՆ), Ռիչարդ Բեյը (ՎԱՀ), Նյուքասլը (Ավստրաեն Պորտ լիա), երկաթի հանքաքարարտահանողխոշորագույննավահանգիստներն Վեդլենդը (Ավստրալիա), փայտանյութ արտահանող խոշորագույն նավահանգիստն է Արխաճնգելսկը (ՌԴ): ըստ իրենց Ծովային նավահանգիստները դասակարգվում են նան

օվկիանոսը, երկրորդ ՛տեղը գրավելով ծովային փոխադրումների ծավալով (1/4), առայժմ խիստ հետ է մնում Ատլանտյանից:Սակայն այդ օվկիանոսի պոտենցիալը շատ մեծ է, քանի որ նրա ափերին են գտնվում 30 պետություններ` ավելի քան 2.5 մլրդ մարդ բնակչությամբ:Այստեղեն գտնվում աշխարհի խոշորագույն շատ նավահանգիստներ, ձնավորվում են զանգվածային, վերջերս` նան ընդհանուր շատ բեռնահոսքեր:Դրանք անցնում են Ասիային Ամերիկայիափերիերկայնքով: ԱսիաՀ-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի շատ երկրների, հատկապես «նոր արդյունաբերականացածերկրների» արագ աճը, նրանց ինտեգրացումը առետրիմեջ հանգեցնում են մի շարք կարնորագույնբեռնահոսհամաշխարհային աստիճանական փոխադրման Ատլանտյանօվկիանոսից դեպի Խաղաղ օվՔերի Խաղաղ

ա)Աշխարհի

են

նե մշակում են

նավահանգիստներ (Համբուրգ):

|

Բացի այս, կան նան նավահանգիստներ,որոնք սարքավորված են մակընթացությունների Ժամանակ նավահանգստային ավազաններում ջուրը պահող

ջրարգելակներով (Լոնդոն),ն

այլ

ենքատեսակներ:

Ծովային նավահանգիստներիմասին խոսելիս նախ ն առաջ նկատի են ունենում դրանց հինթերլանդը այն ցամաքային տարածքը, որը տնտեսական առումով «ձգտում»է դեպի նավահանգիստը: Ռոտտերդամիհամար որպես Օրինակ, հինթերլանդեն ծառայում ոչ միայն ամբողջ Նիդերլանդները, այլն ԳՖՀ-ի, Բելգիայի ն Ֆրանսիայի զգալի մասը: Վերջապես, նավահանգստիմակրոդիրքը որոշվում է տարածաշրջանայինե համաշխարհային նշանակության ծովային ուղիների նկատմամբ նրա ունեցած դիրքով: Այդպիսի դիրքից քաղած օգուտների մասին կարելի է դատել աշխարհի երկրորդ խոշոր նավահանգստի՝Սինգապուրիօրինակով:

բ) Միջազգային նեղուցները

ծովային

ջրանցքները

ն

Համաշխարհային ծովային տրանսպորտի աշխարհագրության վրա մեծ ազդեցություն ունեն միջազգայինջրանցքները,հատկապես Սուեզի ն Պանամայի: «2 դարի սկզբին Սուեզի ջրանցքովանցնում էին տարեկան հազ. նավ, իսկ փոխադրվողբեռների ծավալը կազմում էր 20-ից 30 մլն տ: Սա վկայում է այն մասին, որ հատկապես Սուեզի ջրանցքն էր դարձել էր Եվրոպան Ասիայի երկրների հետ միացնող գլխավոր ծովային ուղին: Պարսից օոցի շրջանից Եվրոպա փոխադրվող գլխավոր բեռը նավթն էր, ահա թե ինչու հարավից հյուսիս ուղղությամբ ջրանցքով անցնող բեռնահոսքը 4 անգամ գերազանցումէր հակառակուղղության բեռնահոսքին: երկու Սակայն 50-70-ական թթ. Սուեզի ջրանցքով բեռնափոխադրումները 1956-1957 թթ., երբ Եգիպտոսն ազգայնաանգամ ընդհատվեցին.առաջին անգամ ցրեց Ֆրանսիային ն Մեծ Բրիտանիայինպատկանող«Սուեզի ջրանցքի ընկերությունը», որին հաջորդեց վերջիններիսկողմից ագրեսիան, երկրորդ անգամ` 196775 թթ., արաբա-իսրայելականպատերազմիպատճառով:1975 թ. ջրանցքի վերաբացումից հետո նավաշրջանառությունըն բեռնաշրջանառությունընորից սկսեցին բուռն

կերպով աճել ն 90-ական թթ. սկզբներին հասան 20 հազ. նավի ն շուրջ 360 մլն տ-ի: Դրաննպաստեցջրանցքիվերակառուցումը,որի շնորհիվ այն լայնացավ ն խորացավ մինչե 20 մ ն մատչելի դարձավ ավելի խոշոր նավերի համար: Եվ այնուամենայնիվ. ներկայումս մերձավորարնելյան նավթը փոխադրող սուպերտանկերներըԵվրոպա են հասնում ոչ թե Սուեզի ջրանցքով, այլ շրջանցելով Աֆրիկան: Այդ պատճառով ջրանցքովփոխադրումներիմեջ նավքի բաժինըզգալիորեն իջել է, իսկ դեպի հյուսիս ն հարավ ուղղություններով բեռնճահոսքերն իրենց ծավալներով հավասարվել են: օոԱմբողջությամբվերցրած,Սուեզի ջրանցքը մեր օրերում մնում է համաշխարհային

վային նավագնացությանթերես ամենակարնոր տեղամասը. չէ՞ որ 360 մլն տոննան է կազմում ծովային տրանսպորտովփոխադրվողբեռների1495-ը: Պանամայի ջրանցքը Սուեզի ջրանցքից տարբերվում է նավաշրջանառութան ն բեռնաշրջանառության համեմատաբարփոքր չափերով, ինչպես նան փոխադրվող բեռների կազմով: Բեռների կազմում չկա կոնկրետ գերակշռող մեկ տեսակի բեռ: Բեռների կազմում առաջին տեղը պատկանում է նավթին, հետո հանքանյութերին, ածխին, ֆոսֆորիտին ն այլ զանգվածային բեռներին: Պանամայի ջրանցքը, լինելով միջազգային, առավել մեծ տրանսպորտային նշանակություն ունի ԱՄՆ-ի համար: Պանամայի ջրանցքը կրճատում է հեռավորությունն այդ երկրի արնելյան Ա արնձտյան ափերի միջն, ԱՄՆ-ի արնելյան ափի ն Լատինական Ամերիկայի խաղաղօվկիանոսյան ափի միջն, ինչպես նան ԱՄՆ-ից մինչե Ասիայի ն Ավստրալիայինավահանգիստներնընկած հեռավորությունը:Զարմանալի չէ, որ Պանամայի ջրանցքը կառուցող ԱՄՆ-ը հանդիսանում է նան դրա գլխավոր օգտագործողը: Ատլանտյան օվկիանոսից Խաղաղ օվկիանոս փոխադրվողբոլոր բեռների 7095-ըպատկանումէ ԱՄՆ-ին: Միջազգային երրորդ ջրանցքը Քիլի ջրանցքն է Գերմանիայում, որը միացնում է Բալթիկ ծովի Քիլի ծովախորշըէլբայի ստորին ավազանին, ն առաջինհերթին Քիլ Ա Համբուրգ նավահանգիստները:Կառուցված լինելով 2024 դարի վերջին` այն մեծ նշանակություն ունի եվրոպական շատ, առանձնապես բալթյան երկրների համար: Բալթիկ ծովից դեպի Հյուսիսային ծով բեռնահոսքերի հիմնական մասն անցնում Է այս ջրանցքով, այլ ոչ թե Յուտլանդիաթերակղզինշրջանցող Սկագերակ ն Կատեգատ նեղուցներով:

8.4

ջրային

տրանսպորտ

ը

Ջրային տրանսպորտի մյուս տեսակը ներքին ջրային տրանսպորտնէ, որը ծովային տրանսպորտիցտարբերվում է իր բեռնա-ուղեորաշրջանառությանհամեմատաբարփոքր ծավալով, ինչպիս նան ճրա վրա բնական պայմանների, առաջին հերթին գետային ցանցի ազդեցության ավելի բարձր աստիճանով: Իսկ ծովային տրանսպորտի հետ դրա նմանությունն այն է, որ դա նույնպես տրանսպորտի բավականինձեռնտու տեսակ է: ՄԱԿ-ի կողմից հաստատված չափանիշներով «ճերքին ջոային ուղթ է համարվումծովի մաս չհանդիսացող ջրային այն տարածքը, որով կարող են նավարկելնորմալ բեռնաբարձված, ոչ պակաս քան 50 տ բեռնամբարձությամբ նավերը:Այս տերմինըկիրառվումէ ինչպես նավարկելիգետերի ու լճերի, այնպես էլ

նավարկելի ջրանցքների առնչությամբ»-:

Ճոոսոլ Ցսթկո օք1ռոտքօո ՏեԵնտեօտԾո Էս-օքօ Յոժ օղի Թ6րտսճ. 2001.

Յոժ

Ներքին

/ՃՈ6ՈՇՅ.

Սո, ԱԾ

՝/0Ո«

Սակայն ներքին ջրային տրանսպորտի զարգացումն առաջին հերթին պայմանավորվածէ գետերի նավարկելիությանհամար պիտանիությամբ:Դրանցով կարող են նավարկել համեմատաբարփոքր, ոչ խորանիստ նավեր: Սակայն որոշ գետերով կարող են լողալ նույնիսկ շատ մեծ նավեր: Օրինակ Ամազոնգետով, որի խորությունը տեղ-տեղ հասնում է 100 մ-ի, օվկիանոսային նավերը թափանցումեն ցամաքի խորքը մինչն Մանաուս քաղաքը, որն օվկիանոսիափից 1600 կմ հեռու է: Յանցզի գետով ծովային նավերը կարող են թափանցել մինչե Ուրան քաղաք: Ներքին ջրային տրանսպորտի զարգացումը պայմանավորված է նան նավարկութան պահանջարկով, երկրի հնարավորություններով, տրանսպորտի այլ տեսակներիզարգացմանմակարդակով: Ներքին ջրային ւտտրանսպորտը, որպես կանոն, ավելի զարգացած է այն երկրներում ու շրջաններում, որոնք տնտեսապես զարգացածեն ն խիտ բնակեցված, ինչպես նան այն տարածքներում, որտեղ ներքին ջրային ուղիները միակն են կամ գրեթե միակը: Օրինակ, Ամազոնը (իր վտակներով) մինչե ԱմազոնյանավտոմայրուղուկառուցումըԱմազոնիայիգրեթեմիակ տրանսպորտայինուղին էր: Ներքին ջրային ուղիների երկարությամբաշխարհում առաջատար երկրներն են Չինաստանը (ավելի քան 100 հազ. կմ), Ռուսաստանը(մոտ 85 հազ. կմ), ԱՄՆ-ը (ձոտ 42 հազ. կմ), Բրազիլիան(ավելի քան 30 հազ. կմ): Ներքին ջրային տրանսպորտիբեռնաշրջանառությանծավալով 2000 թ. առաջին տեղում էր ԱՄՆ-ը (431 մլրդ տ.կմ): Գլխավոր նավարկելի ուղիներն են Միսիսիպին,Օհայոն, Մեծ Լճերը ն մի շարք նավարկելիջրանցքներ, որոնք միմյանց են միացնում գետերն ու լճերը (օրինակ Առափնյաջրային ուղին, Մեծ լճեր-Սուրբ Լավրենտիոս,ՄիսիսիպիՄիչիգանլիճ): Ներքին ջրային տրանսպորտի բեռնաշրջանառությանծավալով երկրորդ տեղում է Ֆինլանդիան մոտ 174 մլրդ տ.կմ (1999 թ.): Բեռնաշրջանառությանայդէ Սայմենյանջրանցքովնախկինում ԽՍՀՄ-ի, պիսի մեծ ծավալը պայմանավորված (171 մլրդ տ.կմ), իսկ իսկ այժմ Ռուսաստանիբեռների միջազգայինփոխադրումով՝ ազգային փոխադրումների՛ բեռնաշրջանառությունըընդամենը մլրդ տ.կմ է: առաջատար Ներքին ջրային տրանսպորտի բեռնաշրջանառությաամբ երկրների շարքում է Ռուսաստանը (մոտ 66 մլրդ տ.կմ): Ներքին ջրային կարնոր ուղիներն են Վոլգան (Օկա ն Կամա վտակներով), Ենիսեյը, Օբը (Իրտիշի հետ միասին), Ամուրը, Կասպիցծովը ն Լադոգալիճը, ինչպես նան մի շարք ջրանցքներ (Վոլգա-դոնյան, Վոլգա-Բալթյան ն այլն): Ներքին ջրային տրանսպորտի բեռնաշրջանառությամբառանձնանում են նան Չինաստանը (հատկապես Յանցզի գետով ն ՉինականՄեծ ջրանցքով),Բրազիլիան,Ֆրանսիան,Ավստրիան, Ուկրաինան:

Եվրոպայում կա միջազգայինխոշոր նշանակությաներկու գետ Հռենոսն ու Դանուբը: Հռենոսը ներքինջրային փոխադրումներով սպասարկում է մի հսկայական տարածք, որն ընդգրկում է նրա ջրհավաք ավազանը Ֆրանսիայի,

Շվեյցարիայի, ու Գերմանիայի,Լիխտենշտեյնի Նիդերլանդների տարածքը,այլ ջրանցքներիհամակարգիմիջոցով նան միացածէ Վեզեր ն էլբա գետերին:

Շատ մեծ դեր ունի նան Դանուբ գետը, որը բեռների փոխադրումներէ իրականացնում Ավստրիայի, Բուլղարիայի, Գերմանիայի, Խորվաթիայի. Հունգարիայի,Ռումինիայի, Սլովակիայի,Ուկրաինայիե Սն ավազանի միջն: Այս գեւոով փոխադրվողբեռների ընդհանուր ծավալը 1980 թ. գերազանցել է 90 մլն տ, սակայն գետի ավազանի սոցիալիստական երկրների տնտեսությանն մասնավորապեսարտաքին առնետրիանկման հետնանքով

:

Հարավսլավի ծովի

8.5

լ.

թ.

այն

նվազել դրությամբ է շուրջ 4 անգամ:

Ավտոմոբիլային

տ

րանսպորտ

Համաշխարհային տրանսպորտիառավել դինամիկզարգացող ճյուղերից է ավտոմոբիլայինտրանսպորտը:Ջրային ն երկաթուղային տրանսպորտիհամեմատությամբ նրա առավելություններն են ավելի բարձր շարժունությունը ն ավտոճանապարհների ավելի լայն ցանցը: Վերջինս հնարավորությունէ տալիս ամենատարբերքանակներով բեռներ փոխադրել առաքողների ն սպառողներ միջն, ինչպես ասում են «դռնից դուռ»Ավտոմոբիլայինտրանսպորտիզարգացումը բնութագրողցուցանիշներից են ավտոմոբիլայինպարկի մեծությունը, ավտոճանապարհների. երկարությունը, փոխադրվողբեռներիքանակը ն բեռնաշրջանառությունը: Այդ բոլոր որոշվում են տվյալ երկրի ավտոմոբիլային ճանապարհների վիճակով ն ավտոմոբիլային տրանսպորտի հնարավորությունով: Ավտոճանապարհների ցանցն ու որակը շոշափելի չափով ազդում են տնտեսությանզարգացման ու

ցուցանիշներ

..

արդյունավետու-

թյան վրա: Ավտոմոբիլային ճանապարհների անբավարարցանցի

ն

ցածր որակի

հետնանքով երկրի ազգային եկամուտըերբեմն կարող է նվազել 5-1096-ով": Այս նկատառումուլ էլ աշխարհի երկրների մեծ մասը ձգտում է ընդարձակել ն բարելավելավտոճանապարհային ցանցը: Դրա արդյունքումներկայումսաշխարհի ավտոմոբիլային ցանցի երկարությունը հասել է 24 մլն կմ-ի, որը շատ ավելի մեծ է,

քան տրանսպորտիմյուս տեսակների համապատսխան ցուցանիշը:

Աշխարհի ավտոճանապարհների մեծ մասն ունի պինդ ծածկույթ (ասֆալկատարելագործված՝ բարձր կարգի ավտոճանապարհների բաժինը (աղյուսակ8.2) տապատ կամ բետոնապատ):Դեռես փոքր է

Միջազգայինփոխադրումներնիրականացվումեն ներքին ջրային ուղիներով տարբերերկրներումգտնվողբեռնաբարձմանն բեռնաթափմանկետերի միջն: (նավահանգիստների) Ազգայինփոխադրումներնիրականացվումեն միննույն երկրի բեռնաբարձմանն միջն: բեռնաթափմանկետերի(նավահանգիստների) Ւ

՝

Դրա պատճառներնեն բեռների փոխադրման ժամանակիկորուստները,բեռների կորուստները, ապրանքների փչանալը, ավտոմեքենաների գերնորմատիվային նորոգման ծախսերըն այլն:

Աղյուսակ 8.2 ճանապարհների ընդհանուր, ճանապարհները (առ

ավտոմոբիլային

Աշխարհի մի քանի երկրների

մայրուղիների

ցԱՐԳ)

ն ԲԱ

(կմ)

Ավտոճանապարհների երկարությունը ւ

Երկրներ

Յ

--

-

68 Յ

Յ

Օյ

Նորվեգիա

Շվեղիա Մեծ

Բրիտանիա"

արանի Ռուսաստան Հայաստան

5,

91488

396081

ր 525210

147121

"21998

139056 1484

Բելգիա

ւ

ՔՅ

ի

Յ ԱՋ Դ- ՏՏ 86 Եռ

.

3-6:

Հ5Տ:Յ

Ար

Պոլ

ի

29300

16690

՝

3.2

-

2.0

1.2

թ.

Ավտոճանապարհայինցանցի զարգացումը սովորաբար արտահայտումեն հարաբերական ցուցանիշով ավտոճանապարհներիերկարության ն տարածքի հարաբերությամբ (4000 քառ. կմ հաշվով): Այս ցուցանիշը, որպես կանոն, մեծ է զարգացածերկրներում ն ընդհակառակըփ̀ոքրէ զարգացածերկրներում: Առավել զարգացած ն ամենաթույլ զարգացած երկրների ավտոճանապարհայինցանցի խտության ցուցանիշները միմյանցից տարբերվում են տասնյակ, իսկ առանձին դեպքերում նույնիսկ հարյուրավոր անգամ: Օրինակ` Սուդանում այդցուցանիշը 1000 քառ. կմ-ի հաշվով հավասար է 4, Մավրիտանիայում՝7, Նիգերում՝ 8 կմ-ի, իսկ

Շվեյցարիայում 1720, Բելգիայում կմ-ի:

Սակայն ավտոճանապարհայինցանցի խտությունը նս որպես բնութագրական ցուցանիշ պետք է դիտել որոշ վերապահումով, նկատի ունենալով, որ տեղակաս, տարածաշրջանայինն բարձրակարգ բազմաշարք են: խիստ տարբեր թողունակությունները Աշխարհի ավտոմոբիլային տրանսպորտը բնութագրող մյուս ցուցանիշը

ավտոմոբիլների քանակն է, որն աճում է շատ արագորեն: Մարդատարավտոմեքենաների թիվը մոտեցել է 500 մլն-ի, իսկ բեռնատարներինը՝մուտ 200 մլն-ի: Սակայն ավտոմոբիլայինպարկըտեղաբաշխվածէ խիստ անհավասարաչափորեն: Ավտոմոբիլային պարկը համեմատաբարմեծ է առավել զարգացած երկրներում: Աշխարհի ավտոճոբիլների 2/3-ը կենտրոնացածէ Հյուսիսային Ամերիկայում ն Արնեմտյան Եվրոպայում, իսկ 1/5-ը Ասիայում: Աշխարհիավտոմոբիլայինպարկիզարգացման ու տեղաբաշխմանիրականին ավելի ձոտ պատկերը ստանալու համար պետք է համեմատել տարածաշրջանների ու երկրների հարաբերականցուցանիշները ավտոմոբիլներիթիվը 1000 մարդու հաշվով: Այս ցուցանիշի տարածաշրջանային տարբերություններընս

շատ մեծ են:

Վազար բնակչի հաշվով մարդատարավտոմեքենաներիքանակը պայմանավորված է առաջին հերթին տվյալ երկրի կենսամակարդակով, ինչպես նան բնակչության ապրելակերպով,ավտոմեքենայի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքով: Ուղնորաշրջանառության առումով ավտոմոբիլային տրանսպորտը տրանսպորտի բացարձակ առաջատար տեսակն է: Վամաշխարհային արտաքաղաքային ուղնորաշրջանառության մեջ ավտոտրանսպորտիբաժինը մոտ 8092 է:

Ուղեորաշրջանառությանծավալը պայմանավորվածէ առաջին հերթին երկրի բնակչության թվով, անձնականօգտագործմանավտոմեքենաների ու ավտոբուսների պարկի մեծությամբ, ինչպես նան երկրում տրանսպորտիայլ տեսակների զարգացման մակարդակով` Ուղնորների փոխադրմանմեծ մասն իրականացվումէ առանձին երկրների սահմաններում:Սակայն, օդային տրանսպորտովուղնորների փոխադրմանբարձր արժեքի, մանավանդ դրա բարձրացմանմիտումի պայմաններում աստիճանաբար աճում

է նան

ավտոտրանսպորտովուղնորներիմիջազգայինփոխադրմանծավալը: Այս երԼույթը ցայտուն կերպով արտահայտվում է մեր հանրապետությունում: Ավտոբուսայինհաղորդակցություն է հաստատվել ՀՀ ն նրանից հազարավորկմ հեռավորության քաղաքներիմիջն: Ավտոտրանսպորտիբաժինը համաշխարհայինբեռնաշրջանառության մեջ դեռես փոքր է, սակայն ունի աճման միտում: Բեռնաշրջանառության ծավալը որոշվում է երկրի նյութականարտադրությանծավալով, տարածքի. հետնաբար,բեռների այլ,

փոխադրման հեռավորության մեծությամբ, տրանսպորտի մրցունակ տեսակ-

ների (խողովակաշարային, երկաթուղային,ջրային) զարգացման մակարդակով: Վերջինտասնամյակում բեռնաշրջանառության ծավալի մեծացումըպայմանա-վորված Լ նան բեռնատար ավտոմեքենաներիբեռնամբարձության ն կոնտեյներային պարկի աճով: Խոշոր բեռնատարներով, լրիվ կցասայլակներով կիսասայլակներով, ու ավտոգնացքներով միաժամանակ կարողէ փոխադրվելմի քանի տասնյակ տոննա բեռ, ինչի շնորհիվ նվազումէ փոխադրմանինքնարժեքը,ու դրա շնորհիվ տնտեսական առումով նպատակահարմարդառնում բեռների փոխադրումըմեծ հեռավո-

ավտոճանապարհների

'

ՃոոսՅլ

8սկծնո

Ձոմ ՕՔՈ6ԿՁ.

օք՛112ոտքօոՏանՏեօտ

2001.

Թ

ԲսոօքտՅոժ Խօղի Ճոօղօճ.

Սո, ԱՇԱ `/օդ.

րության վրա:

Գող

Տ| Բ:

ոտով

1Ոսձողգըը

Հ

ՀՎ

ՓԳ Վ

Հ

Փ

Հ

Հ

ՀԱՇԹատտ

ՋԶՋՓՋՋ

Թռ

ՓՕ

Թ

Փ

Վ

.

Փ

ռ

Հ

4ԺՀՎ

Վ

Ժ

Յ

-՛

մզցմհմգ

օո6ծոծմոծ

Յ

Ց -

մգ0-ՎՈՂՓ

վնդմգոնմսմկմզ

«ԱՃ

Տ

Ջ

մդդ-ԳՈՂ -

Փ

Տ.

Օօ

«Հ.

-

ռ

Փ

՞

Հ

Ծ

Զ

Ժ

օՓ

«Հ Ծ

Ծ

Հ

Հ

Փ

Փ

Փ

Ծ

Փ

Փ

Վ

Փ

Վ

ԹՎ

Վ

Վ

«

«.

-

ռ

Յ

զ

մգզրոնց

Յ

ՎԼ. «Ա

5ՏպՎՑ| Ճ-

Հ

Հ

-

»-

|

տ

ՊոսմիզգղՂ

ցոլտողմը | տովոր

ԻԵՓՓՃՓՓ |-

Հ

Տ | պոր դտոզղմը |. Փ լ Փ Յ| դովտիոմու

:

ոհվմզոո

դոկոցվտող

ՏՃՎՊ

Է

Փ

-

ԿՓՊՋԱ

Հ.տռօ Ք

ՀՀ տ

Փ

2)

"ար

մցզոոնըց

ոո

դվ/տովուսդ. տկղվմղոր

ՅՂ

|

Ց

ՋԶԶՑՅՏՏ Ց

օռ

ՅՑ

ՅՅ ՅՋ

գ

Պո

ՑՏՔ| տստփսվբսմիզ ՈԷՈՂ դվհոլոդ

Ղ

Հ

ԾԹ

Հ ԻԷ

Հ ԺՀ

Հ

Հ

Փ

Ջ

.

ԿՎ

ՀՎ

Վ

«5

ԹՀ զ«-

Հ

ռ

ՓՇ

Թռ

Հ

«-

ՀԺ

Փ

ՓԾ

՞

ԿՀ

յ»

օթ

պ

ռ

Օօ

Փ

Ջ

Ջ.Փ

Հ

Փ

-

ՒԻ-

Փ տոսմիզ դոողզղմը

մգգվմոՏ

ՋՓՋՔ

ա

Վ

|25

Յ

ԻԷ

Ք

Փ

Փ

ԹՑՑՇԺԾ

տվգսհոոց՞

Է

Ց

Հ Փ

Ց

աԱԿՎ

ա

Փ.Փ:

Վ -

ՀՁ

ՀՇՀՀՀ

Տ:

Վ

Վ

Հ

Փց ՕԶ ՀԾ-

Ապ ԺԾ Ապ

.Փ

Թ

Թ

Զ

Ք5

5:56

ԺԾ

ՀԺ Վ

Ծ

ԺԹ թ

Վամաշխարհային տրանսպորտը (ԽՏ) 8.6

խողովակաշարային

ԽՏ-ի, ինչպես Ա նավթային արդյունաբերության պատմությունըսկսվում է դարի կեսերից: 1990-ականթթ. սկզբին աշխարհում նավթամուղների ն գազամուղների ընդհանուրերկարությունը գերազանցումէր 1.5 մլն կմ-ը: Դրանք ձգվում են մի քանի երկրների տարածքով,սակայն դրանցից քչերն են կազմում խողովա-

ՃԵ:

կաշարերիխոշոր ցանցեր: Նավթամուղներին գազամուղներիերկարությամբՀյուսիսայինԱմերիկան է մնացածբոլոր երկրներինն գրեթե 2 անգամ գերազանցում տարածաշրջաններին: Խոշոր նավթամուղայինցանցերեն ձնավորվելնախ ն առաջ այն երկրներում, որոնք ունեն նավթի շատ մեծ հանույթ ն սպառում, իսկ երբեմն էլ` դրա արտահանում (ԱՄՆ, ԱՊՀ երկրներ, Կանադա, Չինաստան, Հնդկաստան,Մեծ Բրիտանիա): Նավթամուղներիցանցեր են կառուցվել նան այն երկրներում, որոնք ունեն վառ արտահայտվածարտահանումային (Սաուդյան Արաբիա, Մեքսիկա, Իրան, Ալժիր, Լիբիա, Իրաք, Վենեսուելա)ն սպառողական(Ֆրանսիա) կողմնորոշում: Ամենաերկար մայրուղային նավթամուղներըկառուցված են ԱՊՀ երկրներում, ԱՄՆ-ում, Կանադայումն ՍառւդյանԱրաբիայում: Խոշոր գազամուղներկառուցում են հիմնականումտնտեսապես զարգացած երկրները:Դրա պատճառն այն է, որ նոր զարգացող երկրներըգրեթե չեն օգտագործում իրենց բնական գազը, այլ արտահանում են այն: Իրենց հերթին, զարգացած երկրներիցԱՄՆ-ը, Գերմանիան,Ֆրանսիան, Իտալիան, Լեհաստանը,Չեխիան ունեն վառ արտահայտվածսպառողականներմուծումայինկողմնորոշում,իսկ ԱՊՀ երկրները,Կանադան ն Նիդերլանդներըս̀պառողական-արտահանումային: Ամենաերկարգազամուղներըգործումեն ԱՊՀ երկրներում,Կանադայումն ԱՄՆ-ում: Այլ պատկեր է ստացվում համաշխարհային ԽՏ բեռնաշրջանառությ բնութագրելիս:Այդ բեռնաշրջանառության (մոտ մլրդ տ.կմ) գրեթե 3 մլրդ տ.կմ-ը բաժին է ընկնում ԱՊՀ երկրներին, որտեղ կառուցվելեն աշխարհում ամենահգորների թվին պատկանող«Դրուժբա»,«Պրոգրես», «ՍիյանիեՍներա», «Սոյուզ» նավթամուղներըն գազամուղները:Դրանց շատ մեծ թողունակություննապահովվում է ն բարձր ճնշման: Այսպես, շնորհիվխողովակներիտրամագծի «Սոյուզ» գազամուղը 75 մթն. ճնշմանն 1420 մմ խողովակիտրամագծիհամար: հաշվարկված է ԽՏ-ն ունի զարգացման բարենպաստհեռանկարներ:Միայն Արնմուտքի տնտեսապես զարգացած երկրներումմոտ ժամանակներսնախատեսվումէ կառուցել 63 հազ. կմ նոր խողովակաշարեր: Ռուսաստանի, Բուլղարիային Հունաստանի միջն համաձայնություն է ձեռք բերվել կառուցել Բուրգաս-Ալեքսանդրուպոլիս նավՔամուղը,35-40 մլն տ ռուսական նավթը Բոսֆորի նեղուց արտահանելու համար: Միջազգային կոնսորցիումիկողմից սկսված է ադրբեջանականծովային նավթահանքերից դեպի Միջերկրական ծով ձգվող Բաքու-Ջեհյան Աավթամուղիկառուցումը, որը կավարտվի2005 թ.: ՛"

Օդային տրանսպորտը

8.7

մեծ

Աշխարհի թիվը հասել է մոտ 25 հազարի, օդանավակայանների սակայն դրանցիցմիայն շուրջ հազարնունեն բարձր միջազգային կարգ: Առանձինօդանա-

առավել երիտասարդ տեսակը օդայինն է, որը շնորհիվ իր Տրանսպորտի արագության ն աշխարհի բոլոր ցամաքային ն ջրային առավելությունների

վակայաններ աչքի

առանձնահատկության, համեմատաբարկարճ ժամանատարածքները ընդգրկելու է նան աշխարհի, դարձել ինչպես առանձին զարգացած երկրների կահատվածում

(օրինակ 1

Ավիագծերի համաշխարհային ցանցի

թույլ ուսումնասիրությունը տալիս նկատելօդային փոխադրումների հետնյալգլխավորուղղությունները. 1. ն Հյուսիսային Եվրոպայի Ամերիկայի միջն, 2. ն Հարավային Եվրոպայի Ամերիկայի միջն, Յ. ն Մերձավոր Եվրոպայի Ար'.ելքիմիջն, ն Աֆրիկայի 4. Եվրոպայի միջն, Տ. ԱՍՆ-ի նԱրնելյանու Վարավ-Արնելյան Ասիայիմիջն, 6. ԱՄՆ-ին Հարավային Ամերիկայի միջն, Լ ԱՄՆ-ին Ավստրալիայի միջն: Եվրոպայի Ն ՀյուսիսայինԱմերիկայիմիջ, ընկած ամենալարվա ամեն տարի ավիագծով է 3035 մլն փոխադրվում

օդանավակայանների՞ ցանցը»

մանվում է

կամ

նավակայան»:

«օդա-

է

Փոխադրված ուղնորներիքանակովն ուղնորաշրջանառու-թյամբ աշխարհի առաջատար երկիրը ԱՄՆ-ն է: Նրան զգալիորեն զիջում են երկրորդն երրորդ տեղերնզբաղեցնողճապոնիանն Մեծ Բրիտանիան (Հավելվածի34 աղյուսակ):

վորությունների վրա կատարվող փոխադրումներըն օդային հաղորդակցության երկարությունը: Միայն 1960-1999 թթ. այն աճել է 3 անգամ ուղեգծերի ընդհանուր մոտ 9 մլն կմ): Սակայն ինչպես նշել է Վասիլեսկին «օդային (3 մլն կմ-ից հասել է տրանսպորտի աշխարհագրությանհիմքը ոչ թե հաղորդակցությանուղիներն են. : յլ

թարգ-

1 միավոր թողունակությամբ ժամանակում

զիջում էր Եվրոպային:

Բեռների փոխադրմանոլորտում օդային տրանսպորտիհատվածը նեղ ու սահմանափակէ: Նրանով հիմնականում փոխադրումեն ավիափոստ, շուտ փչացող ու կարիք ունեցող ամենաթանկարժեք բեռներ: Տնւոեսապես շտապ փոխադրման ավելի շահավետ են մեծ հեռավորությանվրա կատարվող բեռների (նան ուղնորԻնքնաթիռի վառելիքի ծախսը առանձնապես մեծ է նրա ների) փոխադրումները: վերելքի փուլում. որից հետո 10-11 կմ բարձրությանվրա, նոսր օդային տարածքում, թռիչքի ծախսը հասնում է նվազագույնի:Այս պատճառովաճում են մեծ հեռա-

բառը

մեծ

Եվրոպայի

ավիացիայի):

(հանգրվան) բառերից կազմված հայերենում հաաա նանայան բառացիորեն «օդակայան», կամ էլ ավանդական ձնով

շատ

խոշորագույն

տրանսպորտն

Ինչպեսգործարար,

ընկնում

օրում կամ 1 տարում) սպասարկած (ընդունած ն ճանապարկամ ուղնորների թվով: Դրանց շարքում առանձնանում է

Չիկագոյի ՕՀեյրա, Լոնդոնի Վիթրոու ն այլ օդանավակայաններ: Աշխարհի 34 խոշորագույնօդանավակայանների գրեթե կեսըգտնվում ԱՄՆ-ում,8-ը` Եվրոպայում, իսկ մյուսները՝ ճապոնիայում, Կանադայում,Սինգապուրում,Հոնկոնգում: Երբեմն քաղաքներն ունենում են մեկից ավելի օդանավակայան (Մոսկվան5̀, Նյու-Յորքը`3, Փարիզը,Լոնդոնըն Տոկիոն`2-ական): Աշխարհիբոլոր օդանավակայանների տարեկան սպասարկած ուղեորների քանակը1999 թ. հասել էր 1 մլրդ 470 մլն-ի (երկրագնդի բնակչության1/4-ին), ինչը 49 անգամ գերազանցումէ 1950 թ. համապատասխան ցուցանիշը: Դրանց մեծամասնությունը (ավելի քան 70426-ը)ներքին,իսկ (մուո 3095-ը) փոքրամասնությունը միջազգայինուղերթներիուղնորներն են: Այդ օդանավակայանների միջն իրականացվողուղնորաշրջանառությունը 1999թ. կազմումէր 2.6 տրլն ուղնոր.կմ: Օդային տրանսպորտի տարածքային կազմակերպմանմեջ մեծ են յուսիսային Ամերիկայի,ԵվրոպայիՆ Ասիայի տեսակարար կշիռները(Հավելվածի 33 աղյուսակ): Աֆրիկան, որը բնակչությանթվով գերազանցումէ փոխադրված ուղնորներիքանակով Ա ուղեորաշրջանառության ծավալով 1999 թ. 11-12 անգամ

է քաղաքացիական ավիացիա (ի տարբերություն ռազմական կերպ անվանվում

այնպես էլ մշակութային,մասնավորապեսզբոսաշրջության

հած)ինքնաթիռների

տեսակ: տրանսպորտիկարնորագույն զարգացման ներկա փուլում օդային տրանսպորտն Քաղաքակրթության առավելագույն չափովէ համապատասխանումտնտեսական ու հասարակական Օդային տրանսպորտը մեծ ներդրում ունի ժողովուրդկյանքի գործունեությանը: զարգացման, հասարակական կյանքի միջազգայնացմանու ների միջն շփումների' գլոբալացման գործում: Աստիճանաբարընդլայնվում են օդային տրանսպորտի աշխատանքի մասշտաբնու գործառնության ոլորտը: Եթե իր զարգացման նախնաիրականացնումէր հիմնականում ուղեորների կան փուլում օդայինտորանսպորւոն փոխադրում, ապա հետագայում դրան ավելացան նան բեռների փոխադրման, գիտական ու հետազոտական աշխատանքներիիրականացման,բնապահպանամոնիթորինգային). հրդեհաշեջման, բարձր շինությունների կան (գլխավորապես մոնտաժման, ոստիկանական,սանիտարաբժշկական,փրկարարականն նման այլ գործառույթները:Ինքնաթիռնու ուղղաթիռը (թեկուզ դանդաղորեն) դառնումեն նան տրանսպորտայինմիջոցներ:Օդային այլ անձնական օգտագործման

'

ժամում,

են

ուղնոր:

Քաղաքացիական ավիացիա

ն արած արգացումն

հիմնական ուղղություններով,

ուղեորա (բեռնա)տարողության ՝

Խա

Ճյ1ք080Ր0

հետագաաճի ուղղություններով: ԽԼ

20318618գ.

արուն վեյ ասին

այժմ

(որի

5. 11 օոոուոծուոաքն, աինՅոՆ Ո:

է

8օղեֆ,

Խ1., 1977.

7.

ՅԱՇԱՈՇՅՇԲԱԱ ՇՕքոխԸ

ւած:

300-400 ուղեոր ն որոքվերցնումեն Առաջինլայնակմախքինքնաթիռները, ( Բ-300 ԱրեմտյանԵվրոպայում 45-20 տ բեռ, ստեղծվելեն ԱՄՆ-ում («Բոինգ-747»: տեղանոց ԽՍՀՄ-ում Սսեց շահագործվել աէրոբուսը) 70-ական թթ.: 1980 թ.-ից Իլ-86 աէրոբուսը:

համար Հարցեր ինքնաստուգման 1.

ճյուղ արտադրության տրանսպորտը:յութական Ինչո՞վէ հիմնավորվում

համարելը: միտումներըգիտատեխ2. Որո՞նքեն տրանսպորտի կապիզագացման ազդեցությամբ: առաջադիմության նիկական բնութագրող ցուցա:

ու

Յ.

զարգացմանմակարդակը Որո՞նքեն տրանսպորտի

նիշները:

տրանսպորտային

9. ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱՃԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մարդկային հասարակությանզարգացումը մշտապեսուղեկցվում է երկրների միջն միջպետական մակարդակովմշակութային, դիվանագիտական,հումանիտար, ռազմատեխնիկական, գիտական, տնտեսական ն բազմաբնույթ այլ հարաբերությունների հաստատումով:Դրանցիցառավել հինն ու կարնորագույնըտնտեսական հարաբերություններնեն, որոնք տնտեսականկյանքի միջազգայնացման,ԱՄԲ խորացման գործընթացների ժամանակակից փուլում դարձել են յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական առաջընթացիանհրաժեշտու գլխավոր պայմանը: Ցանկացած, նույնիսկ նպաստավոր տնտեսաաշխարհագրականդիրք ն բնականպայմաններ,բնական ն աշխատանքայինբավարար ռեսուրսներ ունեցող երկրի մեկուսացված տնտեսական զարգացումն անհեթեթություն է, տնտեսական

ինքնակործանում: Մեկ երկրի սահմաններում «փակ» տնտեսության ստեղծման, այսպես քաղաքականությունը,հակառակակնկալվող տնտեսական կոչված ավտարկիայի', է տնտեսության լճացման կամ անկման: հանգեցնում բարգավաճմանը, Պատմությունիցհայտնի է, որ Չինականմեծ պարիսպըկատարել է ոչ միայն ծովային կարեո ուղիները, նավահանգիստները, 6. Բնութագրե՛լ աշխարհի երկիրն օտարերկրյա նվաճումից պաշտպանող, այլ նան նրա տնտեսությունըարու նեղուցները: ջրանգքներն տաքին տնտեսական կյանքից, հատկապեսդրա առաջադիմությունիցանջրպետող դերը, բնութագրելգետային տրանստրտի 7. Բացահայտելներքին ջրային գործառույթ, որի հետնանքով խիստ դանդաղել էր այդ երկրի տնտեսական զարու լճային կարեորուղիները: գացումը: Դրա հետնանքով Չինաստանը 7Ժ4 դար մուտք գործեց որպես աշխարհի դերը, արագ զարգացման տրանպորտի 8. Բացահայտել տնտեսապես առավել թույլ զարգացած երկիր: Կապիտալիստականհասարակարգումավտարկիայիքաղաքականություննը տեխնիկատնտեսական տրչնսպորտի 9. Բացահայտել կարնոավելի մայրուղային հաճախ դրսնորվում է առետրատնտեսականփակ միավորումներիձնավորմամբ, դրանց անդամ երկրներ օտարերկրյա ապրանքներիներկրման սահմանարագույնխողովակաշարերը: Բնուն առավելությունները: փակմամբ,իսկ առանձին վերցրած մեկ երկրի մակարդակով, այն դրսնորվում է 10. Բացահայտելօդային տրանսպորտի՛երը միայն պատերազմի պայմաններում`«տվյալերկրի ինքնաապահովմամբ:Դրա վառ գծերնու օդանաակայանները: թագրել օդային կարնորագույն օրինակն է Գերմանիայիքաղաքականությունըերկրորդ աշխարհամարտիժամանա-

դերը Բնութագրել երկաթուղայինտրանպորտի ն դրա կրած փոփոխությունները: համակարգում ն ծովայնտրանսպորտը զարգացման 5. Բնութագրել համաշխարհային 4.

միտումները: միջազգային

.

ավտոմոբիլային

պատճառները: խողովակաշարային միտումները: չնութագրել զարգացման առավելությունները,

կահատվածում:

Աշխարհիերկրներիտնտեսականհամընդհանուրզարգացմանըզուգընթաց մշտապես փոփոխվումեն դրանց տնտեսական հարաբերություններիմասշտաբնեու իը, ձեերն աշխարհագրությունը:

9.1

Միջազգային

առնտուրը

առումով Տնտեսական հարաբերություններիառավել հին ն վիճակագրական է միջե երկրների առնտուրն հարմար ձեր միջազգային վերլուծության

բառից: Ավտարկիա հունարեն ՅսէշութՅ -ինքնաբավարարում -

իրականացվող ապրանքափոխանակությունը': ն ներկրման (իմպորտի) ընդհանուր Երկրի արտահանության (էքսպորտի՞) ծավալների հարաբերակցությունը կազմում է առետրականհաշվեկշիռը: Երկրները ձգտում են ունենալ դրական առնտրական հաշվեկշիռ, այսինքն հասնել ներկրման նկատմամբ արտահանության գերազանցության առենտրի դրական սալդոյի: Առետրականհաշվեկշռի դրական սալդոն. երկրի զարգացմանմակարդակնարտահայտող կարնոր ցուցանիշներից է: Կարնոր է նան տվյալ երկրի արտահանվողապրանքների ու ծառայությունների ն ՀՆԱ-ի ծավալների տոկոսայինհարաբերությունը արտահանմանքվոտան: ու Արտահանվող ապրանքների

Արտահանմանքվոտա

ծառայություններիարժեքը

-

ՀՆԱ

1975 թ.

210096

(համադրելիգներով)

Ամբողջ աշխարհի մասշտաբովարտահանմանքվոտան արագորենաճում է: այն 1296 էր, իսկ 1999թ. հասել էր 2496-ի Ա շարունակումէ աճել: Առանձին երկրների արտահանման քվոտայի ցուցանիշն արտահայտում է

դրանց տնտեսության արտահանմանուղղվածությունը, որը պայմանավորվածէոչ միայն տվյալ արտադրանքի ծավալով, այլն բնակչության կենսամակարդակովու ներքին սպառմանշուկայի տարողունակությամբ,որոնք խոչընդոտումեն արտահանության աճին: ԱՄՆ-ում այդ ցուցանիշը 1196 է, Ճապոնիայում 1496, Գերմանիայում

տեսակարար կշիռների փոփոխություննարտահայտում է այդ երկրների մակրոտնտեսականփոփոխությունները: Աշխարհի արտահանությանտարբեր տարիների շրջանաձն դիագրամների համեմատությունիցնկատվում է, որ Արնելյան Եվրոպայի երկրների մասնաբաժնի կտրուկ նվազումն ուղեկցվել է զարգացած երկրների մասնաբաժնիժամանակավոր նվազումով. ապա դրա որոշ բարձրացումով,ինչպես նան նոր զարգացող երկրների մասնաբաժնիընդհանուր բարձրացումով: Այս փոփոխություններիպատճառների սպառիչ բացատրություն կարելի է ստանալ միայն դրանց ավելի ցածր տարածաշրջանային մակարդակովվերլուծուան թյան

շնորհիվ: շնորհիվ

գծապատկեր բաժինն աշխարհի ընդհանուր արտահանությանմեջ (:2-ով) Տարածաշրջանների

1960 թ.

1980 թ. 10246

7.45

23.955

29,096

3396, իսկ Նիդերլանդներում 5992:

Որպես կանոն, բարձր զարգացածերկրների արտաքին առնետրիհաշվեկշռի դրական է, սակայն համաշխարհային շուկայի իրադրության փոփոխուսալդոն: թյունների հետնանքով այն կարող է արագորեն ս կտրուկ փոփոխվել: Օրինակ էներգետիկ ճգնաժամիսկզբնականփուլում (1973-1975 թթ.) նավթ ներկրող զարգացած երկրների առատրականսալդոն դարձավ բացասական, իսկ արտահանողնե-

4996 թ.

41156 լ

րինը դրական:

Երկրի քաղաքական

ու

սոցիալ-տնտեսականփոփոխությունների արդյուն-

քում փոխվում են նան տարածաշրջանայինխմբերի բաժինները: Վամաշխարհային

արտահանությանմեջ զարգացած, նոր զարգացող

ն

Արնելաեվրոպականերկրների

'

մասամբ կատարվում է նան առանց արժույթի, բայց Ապրանքափոխանակությունը չնայած դրան. առնտրի ընդհանուր ծավալում այն հաշվում են դրամական արտա-

հայտությամբ: առանձնահատուկտեսակն է կրկնաարտահանությունը (ռեէքս2.Արտահանության պորտը) արտահանվածապրանքի կրկին արտահանությունը:Օրինակ Կուբայի արտահանվածշաքարը ԽՍՀՄ-ը կրկին արտահանում էր Եվրոպայի սոցիալիստւսկաներկրներ: Ճապոնիայիցբերված ռադիոտեխնիկականսարքերը Միացյալ Արաբական Ամիրայությունները կրկին արտահանում են Հայաստանի Հանրան տարածաշրջանի այլ երկրներ: ն ներկրմանտարբերությունըդրամականարտահայտությամբ: Արտահանության

պետություն

Լ|

Զարգացածերկրներ Նոր զարգացող

լ|

երկրներ

Արնելյան Եվրոպայիերկրներ

՝

Աղյուսակ 9.7

Զարգացած ն նոր զարգացող խմբերիմասնաբաժինների

Աշխարհում Ասիայի արտահանության մասնաբաժնիընդհանուր աճի ֆոնի վրա նկատվում է նրա ենքջատարածաշրջանների արտահանությանմասնաբաժնի

երկրների տարածաշրջանային ն տնտեսական աշխարհի արտահանության մեջ (6ե)' (77)

փոփոխությունն

/950

|

արգացաժ շուկայական

տնտեսության երկրներ

|

|

ԱՐՏԱՅԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

17980

79907596

12000

Ամերիկա

21.0

|196

|18.6

|189

|158

|149

|155

|158

Եվրոպա

|393

|397

Ա57

(19

Աֆրիկա (403 Հարավային

իօ

|08

Ասիա

|67

18.1

Օվկիանիա

իջ

իճ

ի

ի4

8իՌի4 (4

Ամերիկա

12.1

(41

Աֆրիկա

կխշ

է3

կ1

խօ

իծ

ս

15.2

|11.5

|153

|184

|158

|169

|21. 21.8

Եվրոպա ն Օվկիանիա

|07

|03

Ա

7գ

Թ1

զարգացող երկրներ Նոր այլ ն տարածքներ

իգ

ի51

իշի

|30

Ա64

երկրներ Մնագյալ

ի23

|104

|58

|55

Նոր մարգագող

երկրներ

ն

տարածքներ

|

սիա

ւնանող

գլխավոր

.

փոփոխությանհակադիր միտումներ: ԱրեմտյանԱսիայի մասնաբաժինը 70-ական թվականներին սկսած էներգետիկ ճգնաժամի տարիներին, նավթի միջազգային շուկայական գնի 15-20 անգամ աճի հետնանքովկտրուկ աճեց (3.1-ից հասավ 10:476-ի), իսկ հետագա տարիներին,նավթի գնի որոշ իջեցման հետնանքով,այդ

|

| 115

մասնաբաժինըկրկին փոքրացավ: Արեմտյան ն ԿենտրոնականԱսիայից բացի, մնացյալ Ասիայում, 1985 թ. հետո նկատվում է արտահանության մասնաբաժնի կայուն ն զգալի աճ: Դա պայմանավորված է Հարավ-Արնելյանն ԱրնելյանԱսիայի երկրների տնտեսականզարգացման նոր կուրսով` Ճապոնիայի հետ տնտեսական ինտեգրացիայով:Ճապոնիայի բնական ու աշխատանքայինռեսուրսների անբավարարությունը, էկոլոգիական տեսակետից «անմաքուր» արդյունաբերական արտադրության չափազանց կենտրոնացման, աշխատուժի բարձր արժեքի ն այլ պատճառներովաշխատատար ու զանգվածային որոշ արտադրություններ աստիճանաբար «գաղթեցին» Ճապոնիայի հարնան երկրները: Օրինակ` Կորեայի Հանրապետությունը Ճապոնիայի նավաշինականհամալիրիմեջ ներգրավվելով, կարճ ժամանակահատվածում ն արտահանության ծավալով առաջ անցավ աշխարոի ավանդական նավաշինության շատ երկրներից ն գրավեցերկրորդտեղը: ճապոնականռադիոտեխնիկական արդյունաբերականհամալիրի մեջ ներգրավվելով Թայվանը,Մալայզիան,Կորեայի Հանրապետությունը, Սինգապուրնու Թաիլանդըմիասին,ներկայումսարտահանում են աշխարհում արտադրվողհեռուստացույցներիգրեթե4090-ը (զարգացողերկրներիարտահանության 66.69:-ը): Ներկայումս համաշխարհայինարտահանության գծով առավել ծանրակշիռ տնտեսական խմբավորումներն են Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան վան խմբավոր -Խ Ր տնտեսական հա

իշ

իհ.8

|լ ց

Աղյուսակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 1950-1996 թթ. ժամանակահատվածումհամաշխարհային արտահանության աշխարհագրության մեջ տեղի են ունեցել խոշոր փոփոխություններ:Զարգացածշուկայական տնտեսության տարածաշրջանային խմբերից Ամերիկայի,ՀարավայինԱֆրիկայի ն Օվկիանիայի մասնաբաժիններընվազել են, իսկ Եվրոպայի ն Ասիայի մասնաբաժինները, ընդհակառակը,աճել են, ընդ որում Ասիայինըշատ մեծ չափերով (գրեթե6 անգամ): Գրեթե նույն միտումներն են նկատվում նան նոր զարգացող երկրների ու տարածքների արտահանության մասնաբաժիններիփոփոխությանբնագավառում:

Աո ավարի ԱԱ ր

-

մագործակցությունը,ԵվրամիությունըԱե Հյուսիսամերիկյան ազատ

համաձայնա աղյուսակ յնագիրը (աղյ

կ 9.2):92)

առնտրի

Աղյուսակ 9.2

Տնտեսականխմբավորումներիարտահանությունը 1950-1996թթ. (Մլն ԱՄՆ դոլար, քթե') '

Աշխարհըն երկրներիխմբերը

Աշխարհը,ընդամենը

այդ

թվում

Զարգացած շուկայական տնտեսությաներկրներ

|

|

61893

| 129886 | 314614

37857

|

85598

|

224978|

|

|20022400|

3490909

1285284

|

2489035

| 5329657 |593589

/

1թԵ- (56 օո Եօոոժ անգլերեն ազատ է նավի տախտակամածի վրա ապրանքի արժեքը վաճառողի պարտավորությամբ այն նավի տախտակամած հասցնելու -

մահին:

-

'

տե՛ս նախորդէջի տողատակում: Բացատրությունը

նոր երկրներ զարգացող տարածքներ

ն

20393

| 31049

| 586848 |

59335

Ապրանքային արտահանության րանքայի ա ր : Հա կառուցվածքը: մաշխարհային ապրանքային արտահանությանծավալի աննախադեպ մեծ աճը (1950-1996 թթ. 86 անգամ) ուղեկցվում է նան արտահանվող ապրանքային արւուսդրանքի կառուցվածքի փուիոխությամբ:Նախկին գաղութային երկրնե րները,

թ)

11534800

831486

Տարածաշրջանային

տնտեսական խմբավորումներ

քաղաքական անկախությանհետ

միասին, աստիճանաբարձեռք են բերում նան տնտեսական որոշ անկախություն զարգացնելով ազգային տնտեսությունըա̀յդ նպատակովօգտագործելովիրենց հումքայինռեսուրսները: Տնտեսական քաղաքականության այս կուրսի շնորհիվ նոր զարգացող

երկրներ Զարգացած ն

միջտարածաշրջանային

խմբավորումներ

Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական || | 21661

|100749|

41424

համագործակցություն (ոԹԲՇ) Եվրոմիություն (ԷՍ) Ազատ առետրի եվրոպական միավորում (Էք 14)

Հյուսիսամերիկյան ազատ առետրի համաձայնագիր (ԿՃԲՐՃ)

| 128439|

1325873

616557

19022

|

48162

|

|

|

49112

13545

|

26208

|

60808

|

308870

753824

|

|

1496061

Հոու,ալՇան եկամուտը ենաբեր տագուժգիչ ազգային, եկամուտ ապահովում այն Բարձր Գբա երկրները յու.

|2335857

| 2103812

գ9422

|

127051

561932

|

922706

ան

|

|

|

12840|

80862

|

126636

|

աո

Ասիայի նոր ը

լօլ,

|

գլց3

|

|

32437

|

71881

|

3գց943

|

ն

|

| 6310 |

Ծոցի Երկրների

համագործակցություն(ՕՇ)

|

|

|

161075

|

87800

|

115005

Բանգկոկիհամաձայնագիր

|

|

|

27989

|

86724

|

170484

143923

| 340083

պարզ

հումքի

ն

պարենի բաժինը համաշխարհայինապրանքային արտադրանքի կառուցվածքումկազմում էր 5595, ապա 1990-ական թվականների սկզբին շուրջ 2576 (պատրաստիարտադրանքիբաժինը,բնականաբար 7592):

44538

ազգային

-

լիքի. պարենի ն, ընդհակառակը,փոխարենըբարձրանում է երկրորդւսյինհատվածի մշակող արդյունաբերության ճյուղերի, հատկւսպես բարձր տեխնոլոգիական, այսինքն գիտատար արտադրություններիարտադրանքիբաժինները: Այսպես, եթե

232186

զարգացո

ընկերակցություն ԱՏԷրնի

լրացուցիչ

համեմ

Վերը նշված գործընթացներիմիագումարային արդյունքում նվազում է տնտեսության առաջնայինհատվածի(սեկտորի) արտադրանքների հումքի, վւսռե-

աարաժքներ

Հարավ-արնելյանԱսիական

այլ

աշխատանքային ռեսուրսների

ու արտադրության տեխնոլոգիական փուլային մասնագիտացումներով, արտադրության հումքա-նյութաւոարության խիստ կրճատումով:

1950 թ.

|

միայն

(մեքենասարքավորումների ագրեգատային),դետալային

Աֆրիկայի նոր զարգացող երնրներ ն տարածբներ Հարավաֆրիկյանզարգացման համագործակցություն (ՏՃՇՇ)'

ոչ

պատճառով, որ միջազգային շուկայում պատրաստի ապրանքների վաճառքից ստացվում է մի քանի անգամ բարձր շահույթ, քան հումքի վաճառքից: Բացի նշվածից, արտահանվողապրանքայինարտադրանքի կառուցվածքը փոփոխություն է կրում նան ԱՄԲ խորացման ու ԳՏՀ ազդեցությամբ: ԱՄԲ խորացումն, ինչպես հայտնի է, արտահայտվումէ ոչ միայն առարկայական (պատրաստի առարկաներիարտադրության) մակարդակիբարձրացումով,այլ նան հանգուցային

Ամերիկայի նոր զարգացող երկրներ ն տարածքներ ո ( (ԼՃ) գրացիոն միություն

-

..

Որպես կանոն, բարձր զարգագած՝ արդյունաբերականացված երկրների արտադրանքի արտահանության կառուցվածքումփոքր է հումքի ե պարենի տեսակարար կշիռը նե բնականաբարմեծ է պատրաստի արտադրանքիբաժինը: Բացառություն են կազմում հանքային ն հողային մեծ ռեսուրսներ ունեցող որոշ երկրներ Թրինակ Կանադանն. Ավստրալիան): Յուրահատուկ խումբ են կազմում ԱՊՀ անդամ երկրները,այդ թվում ն ՀՀ-ը, որոնց արտահանությանապրանքայինկառուցվածքումխիստ նվազել է պատրաստի ապրանքներիբաժինը:

Գիտատեխնիկական համագործակցությունը միջազգայինտնտեսական հարաբերություններինոր, հատուկ ձն է: Աշխարհի 9.2

'

ՀԱՀ-ը առանձնացվելէ որպես զարգացածերկիր համեմաԾանոթություն. աղյուսակում արտահայտվածեն միայն արտահանության տաբար մեծ ծավալ ունեցող տնտեսական խմբավորումները:

'

Տես

ու գտա-ին մասնագիտացմանն վերաբերվողթեմաները:

25 7

միջե պետությունների

գիտատեխնիկական կապերի

ընդլայնումը համընկնում է ԳՏՀ ժամանակաշրջանին: Գիտատեխնիկական առաջադիմությունը ներկայումս ընթանում է այնպիսի արագ տեմպերով, որ ցանկացած, նույնիսկ ամենաբարձր զարգացած, երկրի տնտեսություն չի կարող երկար ժամանակ համաշխարհային տնտեսությանը համաքայլ զարգանալ` առանց այլ երկրների հետ գիտատեխնիկականտեղեկատվության փոխանակման: Դեռ ավելին, տեղեկատվության համար հասանելիք վճարումից ու գիտահետազոտականու նախագծային կոնստրուկտորականաշխատանքներիվրա կատարվող ծախսերից խուսափելու, բայց տեխնիկայի վերջին նվաճումների վրա հիմնված բարձր արտադրողական, հետնաբար մրցունակ տնտեսություն ապահովելու նպատակով, որոշ խոշոր արտադրական միավորումներ դիմում են մրցակից ֆիրմաների գործունեությանը վերաբերող տեխնիկական բնույթի տեղեկություններ հայթայթելու ոչ լեգալ այնպիսի մեթոդի, ինչպիսին է այսպեսկոչված արդյունաբերականլրտեսությունը: Որոշ երկրներ աստիճանաբարմասնագիտանալովգիտահետազոտականու նախագծայինկոնստրուկտորական աշխատանքներիբնագավառներում,դարձել են լիցենզիաներիու արտոնագրերի(պատենտների)խոշոր արտահանողներ: Վերջին տասնամյակներում արտոնագրերը այդ երկրների տեխնիկականարտադրականառաջադիմությանշարժիչ հանդիսանալուց բացի, դարձել են նան միջազգային փոխանակման՝առք ու վաճառքի օբյեկտ ու արտոնագրեր արտահանող երկրներիազգային բյուջեի համալրմանկարնոր աղբյուր: Արտոնագրեր «ծնվում» հայտագրվումեն աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններում, սակայն դրանց մեծամասնությունը բաժին է ընկնում բարձր կտրուկ

զարգացած երկրներին: Աշխարհի արտոնագրերի տարածքային բաշխման` աշխարհագրության վիճակը կարելի է արտահայտել տվյալ երկրի 1000 բնակչին ընկնող հայտագրված արտոնագրերի թվով: Օրինակ` ԱՄՆ-ում այդ ցուցանիշը մոտ 1 է, Գերմանիայում այդ ճապոնիայում ավելի քան 3, մինչդեռզարգացող ցուցանիշը շատ մոտէ 0-ի: Սակայն արտոնագրերիներդրման աշխարհագրությունը զգալիորեն տարբերվում է դրանց հայտագրման աշխարհագրությունից,արտոնագրերիմիջազգային շուկայում դրանցվերաբաշխմանհետնանքով: Արդյունաբերականերկրներըսեփական արտոնագրերիցբացի օգտագործում են նան արտոնագրերիհամաշխարհային շուկայից գնված պատենտները: Նշվածով է բացատրվում այն փաստը, որ արդյունաբերականացված երկրների տնտեսության բոլոր բնագավառներումօգտագործվող արտոնագրերի թիվը զգալիորեն գերազանցումէ այդ երկրների գրանտի արժանացած(սեփական) արտոնագրերիթվին (օրինակ ճապոնիայում 4 անգամ, Գերմանիայում 6 անգամ, իսկ ԱՄՆ-ում 10 անգամ): Գրանտի արժանացած սեփական արտոնագրերի թվի փոքրության պատճառով նշված հարաբերություննէլ ավելի մեծ է նոր զարգացող երկրներում: Օրինակ Իրանի տնտեսության մեջ 1995 թ. օգտագործվում էր 8500 արտոնագիր, մոտ 2,

մինչդեռ դրանից ընդամենը 166-ն էին «սեփական արտադրության» արտոնագիր, որի հետնանքովառաջինթիվը երկրորդինգերազանցում է ավելի քան 50 անգամ: Մտավոր դեռես մեծ ներուժի շնորհիվ, Հայաստանի Հանրապետությունն ունի արտոնագրերի համաշխարհայինշուկայում հաջողության հասնելու մեծ նա-

խադրյալներ:

դրությամբ

հայտագրված էր 20430 127-ը: գրանտիէր արժանացել ընդամենը 1996թ.

9.3

ՀՀ-ում

Ֆինանսավարկային

արտոնագիր, որից

հարաբերությունները

ջազգայինտնտեսական հարաբերություններիկարնոր ու դինամիկ զարգացող

միձն

երկրների Դրանք տարբեր ուղիներով իրականացվողդրամական հոսքեր է կապիտալի կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ միջն: Ամենատարածվածն ծավարկերի ու փոխառություններիձնով: Դրանց համաշխարհային տրամադրումը վալը 1996 թ. հասել է 334 մլրդ դոլարի, իսկ աշխարհի երկրների արտասահմանյան ՝ ուղղակի դրամական ներդրումների ընդհանուր կուտակումային (կումուլյատիվ) արժեքն աճել է 18 անգամ, հասնելով 1.2 տլրն դոլարի: Կապիտալիհամաշխարհային այդպիսի մեծ հոսքը ինչպես արտահանող,այնպես էլ ներմուծող երկրների տնտեսության զարգացմանըխթանողկարնորագույնգործոններիցէ: են Կապիտալ արտահանող խոշոր երկրները տարեկան ստանում միլիարդների հասնող շահույթ, որի շնորհիվ վերացնում կամ նվազեցնում են արտաքին առնտրի պակասորդը (դեֆիցիտը), իսկ ներկրող երկրներն էլ այդ կապիտալի ներդրման շնորհիվ ընդլայնում են իրենց տնտեսական հզորությունը ստեղծելովարտադրականնոր կարողություններ: Կապիտալի մեծ մասը (շուրջ 8596-ը) ներդրվում է տնտեսության այն ճյուղերում, որոնք ապահովում են ավելի արագ վերադարձ նե համեմատաբար են:

են

բարձր շահույթի նորմա:

երկրների մեծ մասում

Աղյուսակ 9.3 Աշխարհի որոշ տարածաշրջանների ու երկրների արտասահմանյան ուղղակի ներդրումների ներհոսքի ու արտահոսքի մասնաբաժինները՝ 4970 ն 1995 թթ. (55-ով)

Ներհոսք

Տ արածաշրջաններ ծ ններն ն երկրնե երկրներ

Աշխարհը,ընդամենը Զ

ն տնտեսությա տնտե շուկայական

երկրներ ծ

Նոր զարգացող

ն

երկրներ ն տարածքներ

Արնելյան Եվրոպայի երկրներ

Արտահոսք

100.0

|

100.0

|

100.0

|

100.0

|

|

|

19.6

31.8

4.3

0.2

14.7

Հյուսիսային Ամերիկա

18.8

21.0

ԱՄՆ

17.7 55.9 22.4

Եվրոպայի

Տա Մեծ

շուկայական զարգացած

երկրներ

Բրիտանիա

Գերմանիա

Նիդերլանդներ Ասիայի

երկրներ զարգացած շուկայական

ճապոնիա

Ասհայի նոր զարգացող

տարածքներ

երկրներն

37.1

58.3

25.0

13.7

6.8

12.4

10.2

7.1

4.1

7.9

8.8

12.4

2.6

7.0

0.0

0.8

|

(38

0.0

1.4

2.9

0.0

1.4

|

՝

Չինաստան

Կորեայի Հանրապետություն

0.6

Սինգապուր

0.9

.

՛

Կապիտալիհոսքի ծավալն ու ուղղությունը պայմանավորվածեն համաշխարհային տնտեսության զարգացմամբն արտահայտում են վերջինիս միտումները: Ինչպես ցույց է տալիս թիվ 9.3 աղյուսակի տվյալների վերլուծությունը, 19701995 թթ. ժամանակահատվածումզարգացածշուկայական տնտեսությաներկրները դեռես պահպանում են աշխարհի կապիտալի ինչպես արտահոսքի (արտահանության), այնպես էլ ներհոսքի (ներմուծման) մեջ ունեցած գերակշիռ բաժինը: Վերջին տասնամյակներումկապիտալիհամաշխարհայիններմուծմանու արտահանության գլխավոր միտումը դրանց մեջ նոր զարգացող երկրների ու տարածքներիմասնա260

այդ

երկրների տնտեսական զարգացման աշխուժացման

Շուկայական տնտեսությանզարգացման ցիկլային բնույթով պայմանավորված վերջին տասնամյակներումտնտեսական աճի դրական միտումներ են նկատվում ԱՄՆ-ում: Զգալիորեն մեծացել է այդ երկրի «տնտեսական ձգողությունը» աճե լ է կապիտալի ներհոսքի ն նվազել է կապիտալի արտահանությանծավալը, որն ոլղեկցվում է այլ տարածաշրջանների ԱրնեմտյանԵվրոպայի ու ճապոնիայի կապիտալիմիագումարայինարտահոսքի մեծացմամբ(40,496-իցհասել է 51.996-ի): Արեմտյան Եվրոպայի երկրներն իրենց կապիտալներդրումների 2/3-ը, իսկ ճապոնիան`1/3-ը տեղաբաշխում են ԱՄՆ-ում: Միաժամանակ նվազել է կապիտալ ներդրումների միագումարայիններհոսքը դեպի Արեմտյան Եվրոպայի երկրներն ճապոնիա(48,492-ից նվազել է մինչն 37,1:6-ի): Զարգացող երկրներից կապիտալի արտահանության աշխարհագրության բնագավառումմեծ թռիչք են կատարել Չինաստանը,Կորեայի Վանրապետություն ն Սինգապուրը: Օրինակ Չինաստանը մինչն 1985 թ. կապիտալ չի ն արտահանել 1985-1996 թթ. ժամանակահատվածումդրա ծավալն ավելացել է շուրջ 28 անգամՉինաստանըկապիտալի որոշ ներդրում է կատարումնան ՀՀ-ում: Չինաստանը միաժամանակ ակտիվորեն ներգրավում է արտասահմանյան կապիտալը: Այժմ այդ երկրում է տեղաբաշխված համաշխարհային կապիտալ քան 1296-ը: ներդրումների ավելի Կապիտալի զգալի ներդրումներ կատարվում են նան 33-ում, սակայն քաղաքական որոշ ցնցումներն ու ներդրումներըպաշտպանողորոշակի օրենսդրության բացակայությունը հանդիսանում են այդ հոսքը կանխողգործոն: Երկարատնու կարճատնվարկերի, ինչպես նան փոխառությունների զգալի մասն իրականացվում է Զարգացման ու վերակառուցմանմիջազգային բանկի ն Արժույթիմիջազգային հիմնադրամի(ԱՄՀ) մասնակցությամբ: Բացի այդ, գործնականում, արտասահմանյան ուղղակի կապիտալներդրումներ կատարում են ԱԱԿները, որի հետնանքով հաճախ են նկատվում երկու երկրների կտրվածքով կապիտալի փոխադարձներդրումներ: -

։

0.3

բաժնի մեծացումն է, որն արտահայտություննէ:

9.4

տարբեր

կումը: Ավանդաբարայդ

տեսակի

ծառայությունների

փոխանա-

ծառայություններիգլխավոր տեսակը եղել են տրանսպորտային ծառայությունները: Մի քանի երկրներ մասնագիտացելեն ծովային փոխադրումների մեջ, դրանց անվանում են «ծովային կառապաններ»:Ստեղծելովմեծ առնտրականնավատորմ՝այնպիսի երկրները, ինչպիսիք են, օրինակ, Հունաստանն ու Նորվեգիաննավավարձույթով(ֆրախտով) փոխադրումներից ստանում են մեծ եկամուտ: Այլ տեսակների զարգացման հետնանքով ծառայությունների ընդհանուր է մինչն Տրանսպորտային բանուկ ուղիների վրա գտնվող երկրներում մեծ ծավալ են կազմումօտարերկրյա ծովային նավերի ու օդանավերիվառելիքով լիցքավորման ու նորոգման աշխատանքները: մեջ տրանսպորտայինծառայությունների մասնաբաժինն այժմ իջել ծավալի

1/4-ի:

Արագորեն աճում է նան ապահովագրական, տեղեկատվության մշակման ու հաղորդման, գովազդի, տեխնիկականու ինժեներական-նախագծային, տարբեր բնույթի խորհրդատվականն հաղորդակցության ծառայությունները, որոնց միասին բաժին է ընկնում ծառայությունների կեսից ավելին: միագումարի Այնքանով, որ նման ծառայություններ իրականացվում են գրեթե բոլոր պետություններիմիջն, ապա դժվար է դրանց աշխարհագրություննայնպիսի որոշակիությամբ արտահայտել,ինչպես, օրինակ. զբոսաշրջությանն ու ֆինանսավարկային հարաբերություններինը:

Կարելի

է

միարժեքորենընդգծել,

որ

այդ

մեծ ծառայությունների

մասը

բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին,իսկ նոր զարգացող երկրներիցհատկապես առանձնանում են Հնդկաստաննու Մեքսիկան:

9.5

Զանգվածային զբոսաշրջիկություն

(ռեկրեացիա)

Զբոսաշրջության

ն

հանգիստ

էությունը:

Մարդկայինհասարակության զարգացումն այնպես է ընթացել. որ միայն դարի երկրորդկեսին են նպաստավոր պայմաններստեղծվել իրագործելումարդկանց վաղեմի ձգտումը փոխել իրենց մշտական, ամենօրյա կենսական իրադրությունը, նոր տպավորություններ ձեռք բերել այլ երկրներինծանոթանալով, գեղագիտորեն հարստանալ, ազատ ժամանակհանգստանալով վերականգնելուժերը: Որպեսհանգիստ բառի հոմանիշօգտագործվումէ ռեկրեացիա

տերմինը':

Զանգվածային զբոսաշրջությունը նոր, դինամիկ զարգացող գործունեություն է, որն անընդհատ փոփոխվում է հարստանալովնոր տարրերով: Որպես

հոմանիշ

է

զբոսաշրջություն բառի օգտագործվում տուրիզմ տերմինը»: Պետք է նշել, որ սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրությունը հանդեպզբոսաշրջությաննունի երկումոտեցում.ա) որպեսհանգստիձն. բ) որպեստեղափոխության ձն:

Արտաքինիցշատ ւպպարզունակ թվացող «տուրիզմ» հասկացություննիրականում անհամեմատ բարդ է ու խճճված, որի պատճառով տուրիստներինվերաբերվող տվյալներն ընկալվում են տարբեր իմաստներով:Այդ հասկացությունը սահմանելու առաջին փորձը կատարելեն ԱզգերիԼիգայի փորձագետները: Նրանց սահմանումուլ «տուրիստ» էին համարվում. ա) այն անձինք, որոնք այցելում են իրենց ազգակիցներին կամ ճանապարհորդում են ժամանակավորապես բուժվելու համար. բ) այլ երկրներումկազմակերպված գիտաժողովներիու խորհրդակցությունների մասնակիցները, ու մարզիկները, դիվանագետներն վարչականաշխատողները. գ) առետրի նպատակովճանապահորդողները, անգլերեն756/6Ձեօո-

հանգիստ,ուժերի վերականգնում,զվարճանք Ծսք-ճանապարհորդություն, որն ավարտվումէ ելակետ վերադարձով

շրրանսերեն ,

դ) այն անձինք, որոնք ուղեորանավերով ճանապարհորդելիսօտարերկրյա նավահանգիստ-քաղաքումմնում են ավելի քան մեկ օր: Կարելի է նկատել, որ սույն սահմանումն ամբողջական, հստակ ու համակողմանի չէր: Սիաժամանակ պետք է հիշել, ինչպես արդեն նշվեց, որ զբոսաշրջությունը շարժուն, արագ փոփոխվողգործունեություն է: Մեր օրերում հանգստի կամ ճանաչողական նպատակներովայլ երկրում հայտնված զբոսաշրջիկը, երբեմն, հանգամանքներիազդեցությամբ, փոխում է իր մտադրությունը զբաղվելով դրամ վաստակելով(կամ էլ ընդհակառակը): Այսն նման այլ հանգամանքներըհաշվի առնելով 1963թ. Հռոմում կայացած զբոսաշրջությանմիջազգային գիտաժողովում որոշվեց գործածության մեջ դնել «այցելու» («ԿՄՏԱԾս՛»-ֆրանսերեն, «ԿՏԱ» - անգլերեն) տերմինը: «Այցելու» է համարվում այն ճանապարհորդը,որը տվյալ շրջան է եկել որոշակի ժամանակով ն

աշխատանքով: չի զբաղվումմասնագիտական Սակայն այս սահմանումը ես զերծ չէ թերություններից:Այսպես, օրինակ, Չեխական Հանրապետությանսահմանը 1996 թ. հատել ն երկրում մեկ օրից ավել ժամանակ են անցկացրել 110 մլն այցելու, որից բառիս բուն իմաստով երկարատն զբոսաշրջությաննպատակով (առնվազն մեկ շաբաթ ժամանակով) ժամանածների այդ ցուցանիշները, համաթիվն ընդամենը 17մլն էր, իսկ Լեհաստանում պատասխանաբար.եղել են 89 ն 19 մլն մարդ: Այսպիսով «զբոսաշրջություն» տերմինըլրիվ չի արտահայտում ժամանակակից զանգվածային զբոսաշրջությունը ն, ընդհանուր առմամբ, այն ավելի նեղ հասկացություն է. քան «ռեկրեացիան»: Այս նկատառումով էլ որոշ գիտնականներ" անվանել ռեկրեացիոն առաջարկումեն զբոսաշրջության աշխարհագրությունն

աշխարհագրություն:

զարգացման ա)յ)Զանգվածային հանգստի դրանց դրյալներըն գնահատումը

նախա-

Հանգիստը ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական(հասարակական) աշխարհաՍՈգրության, այլ նան մի շարք գիտությունների,հատկապեստնտեսագիտության" ցիոլոգիայի, հոգեբանության, բժշկության, ճարտարագիտությանուսումնասիրության օբյեկտ է: Արտադրողականուժերի Ա արտադրականհարաբերություններիզարգացման արդյունքումփոփոխվումեն զանգվածայինհանգստի կազմակերպման նախադրյալներն ու ռեկրեացիոն շրջագայություններիպահանջարկըձնավորվող պատ-

ճառները:

Այսպես,եթե նախկինում զբոսաշրջությունըգրեթե բացառապեսպայմանավորված էր շրջակա միջավայրըփոփոխելումարդկանցբնազդային ձգտումով.

:

ՕրինակՎ.Ս Պրեոբրաժենսկինու

Յու.Ա

Վեդենինը:

տնտեսագիայս բաժինը կոչվում է «զբոսաշրջության Տնտեսագիտության տուբյուն»:

ապա ներկայումս դրան ավելացել են մի շարք նոր ազդակներ: Դրանցիցեն, օրինակ, աշխատանքի ն կենցաղի պայմաններիբարդացումը, աշխատանքի ինտենսիվացման ու ինտելեկտուալացման հետնանքովմարդկանցներվային լարվածության բարձրացումը,խոշոր քաղաքային ագլոմերացիաներում մարդկանցֆիզիկական ու հոգեորուժերի վերականգնման

աղբյուրներով առողջարանայինկենտրոննեն ձյունածածկը, գեղատեսիլ, րը, օբյեկտներ ԱԱ հնեաբանականարժեքները, հին ժամանակներից պահծ հնագույն դղյակները, հին քաղաքների կենտրոնները, մենասնքերը,( ինչպես օրինակ, Գառնիիհեջանոսական տաճամեծ մասի ձգտման օբյեկտՐ ւն նան ճանաչում ունեցող` համերգասրահները,թատրոն` ներն են նան համաշխար Յ ս «Կարնեգի հոլ» համերգասրահը,Փարիզի ները, օպերանորը, կ Լ օպերան. Մոսկվայի «Մեծ թատրոնը»): ոդ ապա այստեղ զբոսաշրջուեն ներկայացնումլիցենզավորվածորսորդության ու ան Ե) ն այգիներն համար հատկացված տարածքները,ազգային այգիներու արգելան ոտիները, գոտիները կլիմայովծովափնյա

հնարավորությունների բացակայությունը:

Նման

տւսք

ԱԱ Հոատակը ան Որսի արահատվում բարոր տեխնիկան պանվա տանները, որանքը): Կարո զբոսաշրջիկների համաշխարհային լճերի

ու

'

պայմաններում մարդու ֆիզիկական վիճակը ն բարելավում օրգանիզմի վրա բարերարազդեցությունէ թողնում ակտիվ հանգիստը,անի որ հանգստիշնորհիվվերացվումեն լարված աշխատանքիժամանակու միապաղաղ կենցաղումմարդկանցմոտ առաջացած ստրեսներնու հոգնածությունը:

են

աի մ արգ Սկալա» րից նախադրյալնե- Արեւմ ղական տարածքներին, կենսամակարդակի մեծացել շրջագայության եծ տե նախկինի համարանհրաժեշտֆինանսական, արժեք կետից ինչպես տրանսպորտային միջոցներունեցող մարդկանցբաժինը, մարդկանց ձկնորսության ժամանակի բյուջեն, հյուրանոցային տեղերիթիվը այլն: ԱԱՐԻկարճատնե հանգստի կազմակերպման համար կարնոր գործոնը Զանգվածային զբոսաշրջության զարգացման կարնորագույն նախադրյալը ոյամիոն տեսուրսներն բնական հանգստի վայրի ունեցած հեռավորությունն տեխնածին այն գործընթացներն ճրնույթները, որոնց շնորհիվ եմ՝ հ կարնորագույն գործոնը հանգստյան գատ բավարարվում Ա կարատե բնակչության պահանջմունքկազմակերպքան է

Զանգվածային զբոսաշրջության բուռն զարգացման կարնոր բնակչության բարձրացումը:Ներկայումս

համեմատ

է

նան

ազատ

ն

` ե

ու

է, ապա

ու

են

ագ

ները ն նորմալ գործում են տնտեսության այն ճյուղերը, որոնք մասնագիտացել են հանգստի ապրանքներիու ժառայություններիգժով: Այս առիթովնշենք, որ վերջին տասնամյակներում զգալիորեն բարդացել է հանգստիպահանջարկը (Պ) որոշող ցուցանիշների

Թ),

որը

սլովակ

ու տարաշխարհիկությունն են: հակադրութ) օբյեկտիշրջակա միջավայրիհակադրություններն

Գ) բո ությունը Ձբոսա

զդ

ֆունկցիոնալկախվածությունը

աշխարհա-գրագետ Կ.Իվանիչկան արտահայտել է հետնյալ

բանաձնով. որտ եղ` րտեղ

Բ-ն

բնակ չ ությա

ուր -

Ն

Ու»

նիո

ժո

ՈՒ

Պ-ՖԲ.ՖԸ. ՈՒ

ն

Է

թիվն ,

ր

ը

Դ Դ,

ժամ. Ռ)

մակ արդակը,

րգացման

`

համար

պայ-

Ամառային,ձմեռայինն շուրջտարյա հանգստյանու մարզական ավելի քան գործունեությանձներըգնահատվում են բալային համակարգով: Ղանգստիկազմակերպման տեսակետիցառավել մեծ արժեք են ներկայացնում տաք ու արնոտ եղանակայինպայմանները,ջրամբարները, մաքուր օդը, տաք

Դ. ԲԹՅԱՔՎԵՑ.

բաոր

նան Խր աոին յար արիք քի

ՇՕԱԽՀՃՊԵՈՉ-ՅԽՉԱՕՀՈՒՎՇԸՔՅՏ

ԸՇՕբքճֆուց.Ի1., 1987.

քայքայվում

Ռեկրեացիոն առավել ռեսուրսներն

թյունը:

միկ օգտագործվելու հետնանքովռեկրեացիոն ռեսուրսները ժամանակիընթացքում քայքայվում ու կրճատվում են: Ուրբանիզացված տարածքներում զբոսաշրջային գոտիների որոշ տեղամասեր օտարվում են շինարարականնպատակներովօգտագործելու համար կամ էլ աղտոտվումեն տարբեր տեսակի ներով,տրորվում ու վերանում է բուսականությունը, վերանում են րի տեսակները:Երբեմն էլ դրանց փոխարեն առաջանում են նորերը կառուցվածպատմաճարտարապետական հուշարձանները (օրինակ Աթ Ակրոպոլիսը) քայքայվում են այսպես կոչված թթվային անձրեների հետնանքով: :

սեկ Ռ-նտության հագին աքականությունը: քա բ)Զբոսաշրջության զա մանների գնահատումը:

շրջակա

կ րեաց իայ ի միջա վայրի վրա

.

'

քաղաք

ռե

-

Կա

րեացիոն

նն

:

ժն ազատ ծու թյունը, Նոազ ժամանակի " ո ուն պետությ

շրջությա

հր

են մեծ չափով միջավայրի գերազանցելու (այցելուների ծանրաբեռնվածությունը' թույլատրվող ռեկրեացիոն մեծ չափազանց թվի) հետնանքով: արաի տիների լան Աի կարող է պահպանվելորոշակի սահմաններում: Այդ գոտիների լանդկշռությունը

անը '

ՕրինակՍ̀եանա

լճի ֆաունայից գրեթե վերացել է իշխան ձուկը, բայց

դրա

փո-

պայմաննե խեցգետինը: տարվա տարածքի մարդածին ծանրաբեռնվածությունը Ռեկրեացիոն որոշու արգե: հաշվով տարածքի «աշխույժ» ժամանակահատվածում առավել խարենարագորեն բազմանում են հսկողության բացակայության նոր, «խորթ» տեսակները ծածան ձուկը ն լիճներմուծված լողների րի մ միջինթվով:

1հա

ւ.

օր

ե)Զբոսաշրջության պումը

շաֆտի կայունության պահպանումը ենթադրումէ դրա սահմաններում օպտիմալորեն զուգակցել երկու` մարդու աշխատունակության վերականգնման ու բնության

ինքնամաքրմանու ինքնակարգավորմանպահանջմունքները:

դ)Զբոսաշրջության

տնտեսական

նշանակությունը

Աճի աննախադեպբարձր տեմպերի շնորհիվ զբոսաշրջությունը 2704դարի երկրորդ կեսում դարձել է համաշխարհային տնտեսության ոչ արտադրական ոլորտի կարնոր ճյուղ: 1950 թ. աշխարհումմիջազգայինզբոսաշրջիկներիընդհանուր թիվը 25 մլն էր, իսկ 1999 թ. այն հասավ 650 մլն-ի, այսինքն աճեց 26 անգամ: Ընդսմին, այդ աճի մեծ մասը եղել է վերջին երկու ւտասնամյակներում:Զբոսաշրջիկների թվի միջին տարեկանաճը 1991-1999 թթ. կազմել է մուտ 576: Նշված աճին զուգընթացմեծացելէ նան զբոսաշրջությունից ստացվող եկամուտը, որն իր ծավալով ներկայումս համեմատելի է դարձել մեքենաշինությունից ու արտաքինառնտրիցստացվող եկամտիծավալներին: Զբոսաշրջությանհարաբերականնշանակությունը (տեսակարար կշիռը) մեծ է առանձին, թույլ զարգացած երկրների տնտեսության կառուցվածքում (օրինակ Դնդկական ու Խաղաղ օվկիանոսների կղզային պետություններում), որւոեղ այն երբեմն երկրի տնտեսությաննույնիսկառաջատար ճյուղն է: Ինչ վերաբերում է բարձը զարգացած մեծ պետություններին, ապա զբոսաշրջության բաժինն այդ երկրների ՀՆԱ կառուցվածքումտատանվում է2-446-ի սահմաններում, չնայած այն բանին, որ զբոսաշրջությունից ստտացվող եկամուտը մեծ է (հասնում է (բացարձակ` դրամական արտահայտությամբ) անհամեմատ տասնյակ միլիարդավոր դոլարների): Զբոսաշրջությունիցստացվողեկամւոի ծավալի աճը, զբոսաշրջիկների թվի աճից բացի, պայմանավորվածէ նան զբոսաշրջությանսպասարկմանորակի բարձրացումով, որի արդյունքում, բնականաբար, աճում է մեկ զբոսաշրջիկի հաշվով ստացվող եկամուտը: Այսպես, աշխարհի մասշտաբով այդ ցուցանիշը 19921999 թթ. ժամանակահատվածում824-ից հասել է 700 ԱՄՆ դոլարի: Նշվածի շնորհիվ էլ ավելի է մեծանում զբոսաշրջության դերը առանձին երկրների ու, հատկապես, զանգվածային զբոսաշրջության տարածաշրջաններիերկրների տնտեսության մեջ: Զանգվածային զբոսաշրջությանսեզոնում մեծանում են այդ երկրների ու տարածաշրջանների բնակչության ընդհանուր գնողունակությունը, առնտրի, արտադրության ու շինարարության ծավալ ները, բարձրանումէ բնակչության զբաղվածության մակարդակը,արւտադրանքիորակն ու սպասարկմանկուլտուրան, բարելավհետ առնչվողայլ ծառայությունները: վում են տրանսպորտայինհաղորդակցության Այլ կերպ ասած, զբոսաշրջությունը որնէ երկրի ու դրա ւտարածաշրջանի տնտեսականզարգացմանվրա ունի այսպես կոչված մուլտիպլիկացիայի' էֆեկւո: '

Գիտնականներիմուոավոր հաշվումներով, զբոսաշրջությանընդհանուր ծախսերի կառուցվածքում զբոսաշրջության ուղղակի ծախսերը (բնակվելու, տրանսպորտի.

`

տարածական

կազմակեր-

Զբոսաշրջությունը որպես տնտեսության նոր ն արագ զարգացող ճյուղ անհավասարաչափ է տեղաբաշխված աշխարհում: Դրա գլխավոր պատճառներից են այս ճյուղի զարգացմանվաղեմությունը, աշխարհիտարբերտարածաշրջանների բնակչության կենսամակարդակիտարբերություններըն ռեկրեացիոն ռեսուրսների անհավասարաչափ տեղաբաշխումը: Կարնոր դեր են կատարում նան գովազդը, զբոսաշրջությանօջախ-երկրիքաղաքական կայունությունը: Միջազգային զբոսաշրջության ամենակարնոր գիծը դրանում Եվրոպայի՝ բնակչության ամենաբարձրկենսամակարդակունեցող աշխարհամասի գերակշիռ թթ. 58.196դերի պահպանումն է (թեկուզ Եվրոպայի տեսակարարկշիռը 1992-1999 է է մինչն 56.596-ի): Փոխարենը մեծացել Ամերիկայի տեսակարար ից նվազել կշիռը: Զբոսաշրջիկների թվով (նան մասնաբաժնով)երկրորդն ու երրորդը Հյուսիսային Ամերիկանու Ասիանեն: Սակայն, ինքնին հասկանալի է, որ զբոսաշրջիկների թվերը որպես տարածաշրջանի զբոսաշրջության զարգացման մակարդակարտահայտող բնութագրական ցուցանիշ չեն կարող ծառայել: Որպես այդպիսի գործակից կարող է ծառայել տվյալ տարածաշրջան ժանամած զբոսաշրջիկների Ա տվյալ ւտռարածաշրջանի բնակչության ընդհանուր թվերի հարաբերությունը: Աշխարհում, միջին հաշվով",միջազգային զբոսաշրջիկ է 9 բնակչից մեկը, Եվրոպայում 2-ից մեկը, Հս. Ամերիկայում` 5-ից մեկը ու Օվկիանայում 3-ից մեկը (աղյուսակ 9.4): Զբոսաշրջությունը դեռես միջինից 3 անգամ թույլ է զարգացած Լատինական Ամերիկայում,Ասիայում ու Աֆրիկայում: Զբոսաշրջության զարգացման մակարդակի գործակցի տատանումներն ավելի մեծ են երկրներիկտրվածքով:Այսպես,օրինակ, Վնդկաստանումու Զինաստանում միջազգային զբոսաշրջիկների թիվն այդ երկրների բնակչության թվին զին Իտալիայում այդ թվերն իրար հավասար ջում է 40-ից 90 անգամ, Հունաստանում են, իսկ Ֆրանսիա ն Իսպանիա ժամանած զբոսաշրջիկներիթիվը նույնիսկ գերազանցում է այդ երկրների բնակչությանթվին: ՛

.

սննդին այլն) կազմում են շուրջ 8096, իսկ անուղղակի ծախսերը (լուսանկարչական ապրանքներ,նորաձն հագուստ ն այլն) 20:96: ու մարզական

Կլորացված թվերով:

Աղյուսակ 9.4

ԳրԲԱԼԱՑՈՒՄԸ

ՈՒԽ

ն թվի Զբոսաշրջիկների թիվը, մասնաբաժինը հարաբերությունը

ընդհանուրբնակչությանը(1999թ.)

Աշխարհ

Գրոտների Աա)

Աֆրիկա

1000:

կԱ ար ների

Տարածաշոօան

ոսա

1:23

Լատինական54

2.3

1:9

Ամերիկա

Դյուսիսային

Ամերիկա

Ասիա

Եվրոպա

Օվկիանիա

ց

'

18.6

56.5

`

ման:

(5 '

1:30

1:2

`

Հետաքրքրականփաստ է, որ նման հաշվառման մեթոդի դեպքում աշխարորի սահմաննեէ համարվիՍան Մարինոպետությունըշ, րը 1999թ. հատել են 3.1 մլն զբոսաշրջիկներ, ներառյալիտալացիներնու Իտալիա ժամանած զբոսաշրջիկները:Այս թիվը 11 անգամ գերազանցում է Սան Մարինոյի հի «ռեկորդակիրը»պետք

բնակչությանը:

Զբոսաշրջությանտարածական կազմակերպման մյուս բնորոշ գիծը տվյալ տարածաշրջանի միջազգային զբոսաշրջիկների ընդհանուր թվի մեջ այդ տարածաշրջանի երկրների զբոսաշրջիկների գերակշռություննէ: բաժնի Ընդսմին այդ բաժինն առավել մեծ է ԵվրոպայումԱ Ամերիկայիերկրներում (80-9046), իսկ Ասիայիերկրներումայդ բաժինըհամեմատաբար փոքր է (60-7092): Աշխարհիտարածաշրջաններում տեղական զբոսաշրջիկներիբաժնիցհետո համեմատաբար մեծէ Եվրոպայիցեկած զբոսաշրջիկներիբաժինը:

Ջ

ՄԻՋԱԶԳԱՅՆԱՑՈՒՄԸ,

ընթացքումփոփոխվումէ, ձեռք է բերում նոր գծեր ու ավելի է խորանում: Այս գործընթացըհանգեցնում է տնտեսության (տնտեսական կյանքի) միջազգայնաց-

1:9

4.8

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

Աշխատանքիմիջազգային բաժանմանանընդհատգործընթացըժամանակի

-

բնակչությանընդհանուրթվին

Ր

Տնտեսության միջազգայնացմանառաջին միտումներընկատվել են դեռես զարգացման ցածր ազատ մրցակցության,առետրի ազատության. կապիտալիզմի համաշխարհային շուկայի ձեավորմանփուլում: 2«0« դարի վերջին, 22« դարի սկզբին ազատ մրցակցության փուլին փոխարինեցկապիտալի Ա արտադրության գերհախոշոր արտադրության էլ ավելի խոշորացման, տնտեսական մակենտրոնացման, հարաբերություններիմիջազգայնացման, արտադրական մենատիրությունների ձնավորման փուլը: Վերջիններս աստիճանաբարդարձան կապիտալիստական երկրների տնտեսական զարգացման, ինչպես նան քաղաքականության ուղղություններըորոշող վճռական ուժը: 224 դարի վերջերինարտադրությանն կապիտալի համակենտրոնացման գործընթացներնայնպիսի մեծ մասշտաբներիեն հասել, որ են նան ազգային սահմաններիցդուրս գտնվող նորանոր տարածքներ: ընդգրկել Ազգային տնտեսության առանձին արտադրություններ, բացառիկ նպաստավոր տնտեսական պայմաններում. հասնում են շատ մեծ ծավալների ու դուրս գալով երկրի սահմաններից,տարածվում աշխարհիտարբերերկրներում, ստեղծելով ապրանքների արտադրության ն իրացմանզարգացած ցանց: Ազգայինտնտեսության այսպիսի հսկա արտադրականմիավորներնանվանվում են անդրազգայինկորպորացիաներ(աակ): էժան աշխատուժի Ա հումքի, ցածր հարկերի ու այլ նպաստավորհանգամանքներիպայմաններումաշխարհիամենատարբերտարածաշրջաններումարտաշնորհիվ աակ-ները հասդրական ձեռնարկություններիշահեկան տեղաբաշխման նում են արտադրությանընդհանուր ծախսերինվազեցման: Ստեղծվում է «աշխարհագրականորեն» առավել շահութաբեր արտադրության համակարգ: Օրինակ՝ ամերիկյան«Ֆորդ մոթորս» ավտոմոբիլայինհսկա կոնցեռնը ԱՄՆ-ի սահմաններիցդուրս` աշխարհիտարբեր մասերիբազմաթիվերկրներում ունի շուրջ 8 տասնյակ իսկ այսօր դժվար թե լինի մի երկիր. որտեղչգործի Ամերիկյան«Պեպսիկո» ընկերությանթեկուզ մեկ ձեռնարկություն: Տնտեսականկյանքի միջազգայնացմանգործընթացը 224 դարի վերջին տասնամյակներին ուղեկցվում է նոր երնույքով. ինչպես ազգային, այնպես էլ միջագային

գործարաններ:",

մենատիրական կազմակերպությունները,կապիտալի հսկայամասշտաբ համաոլորտից բացի կենտրոնացման շնորհիվ, հիմնական ավանդականարտադրության '

՝

,

է

Թվերը կլորացնելու հետնաքնով գումարը մի փոքրտարբերվում 100-ից: Սան Մարինոնգտնվում է Իտալիայի տարածքում:

ավտոհանգույցներից Դրանքմեծ մասամբԱՄՆ-ի գործարաններում արտադրված ձեռնարկություններ ավտոհավաքման տեխնոլոգիականգործընթացիրականացնող

են:

սկսել են իրենց ձեռքերում կենտրոնացնելնան դրանց հետ կապ չունեցող արտադրություններ ու ծառայություններ: Օրինակ Իտալիայում ձնավորվել է «ԻՐԻ» մենատիրականխումբը, որը ավանդականմետաղաձուլությունից բացի իր ձեռքերում է կենտրոնացնել նան երկրի նավաշինական ձեռնարկություններնու նավագնացային ընկերությունները:Ճապոնիայի արտադրության հսկա կոնցեռներն աստիճանաբար սկսել են զբաղվել նան մատակարարման, ինչպես նան իրացման բնագավառներով,որի արդյունքում ձնավորվել է «Կեյրեցու» անվանումն ստացած

գերմիավորումը: ԱԱԿ-ների տնտեսության

ազդեցությունը տեղաբաշխման

համաշխարհային վրա:

Աակ-ների զարգացման գործընթացն ուղեկցվում է համաշխարհային տնտեսության տարածականմեծ տեղաշարժերով:Սեփականերկրում հանդիպելով արտադրությանհետագա ընդլայնմանը խոչընդոտող անհաղթահարելի մեծ արգելքների, աակ-ներն աստիճանաբարիրենց տնտեսականգործունեության ոլորտը փոխադրումեն զարգացող երկրներ, որտեղ արտադրությանտեղաբաշխման պայմանները դեռես անհամեմատ նպաստավորեն, քան զարգացած երկրներում: Վերջիններում արտադրության հետագա ընդլայնմանգլխավոր խոչընդոտըարտադրության խիստ համակենտրոնացմանհետնանքով ստեղծված էկոլոգիական լարված իրադրությունն է: Այսպես համաշխարհային տնտեսության երեք կենտրոնների՝ ԱՄՆ-ի, ԱրեմտյանԵվրոպայի ու Ճապոնիայիտեսակարար կշիռը աշխարհի բնակչության մեջ կազմում է մոտ 1096, արդյունաբերական համախառն արտադրանքի մեջ 7026 ն բնական միջավայր արտազատվող վնասակար նյութերի ծավալի մեջ' ավելի քան 6092: Զարգացած երկրներում էկոլոգիական ճգնաժամի հետնանքով աճում են բնական միջավայրի պահպանմանու վերականգնման վրա աակ-ների կատարած ծախսերը, ն հետնաբար, նվազում է նրանց շահույթը: Արտադրականգործունեության վրա էկոլոգիական հսկողության ուժեղացման պայմաններում աակ-ների շրջակա միջավայրն աղտոտող արտադրականձեռնարկություններըզարգացող երկրներում են տեղաբաշխվում առանց որնէ էկոլոգիականմաքրման համակարգերի. որի հետնանքով զարգացող երկրներում տեղաբաշխված արտադրական ձեռնարկություններըմիջին հաշվով 1,5 անգամ շատ վնասակարնյութեր են արտազատում, քան զարգացած երկրների համանման ձեռնարկությունները:Այս հանգամանքը նկատի ունենալով Ճապոնիայի արդյունաբերության նախարարությունը 1976թ. արգելել է երկրում նավթամշակմաննոր ձեռնարկություններիկառուցումը, որի հետնանքով այդպիսի ձեռնարկություններըտեղաբաշխվելեն Սինգապուր, Ջակարտա, Պորտ Դիքսոն քաղաքներում: ՄասնավորապեսՍինգապուրն,իր տարածքում տեղաբաշխված (հիմնականում Օտարերկրյա աակ-ներին պատկանող)նավթամշակմանձեռնարկությունների միագումարայինկարողությամբաշխարհում զիջում է միայն Ռոտերդամ (Նիդերլանդներ)ն Հյուսթոն (ԱՄԵ)քաղաքներին:

ն հիմնական Աակ-ներինպատկանողսն ու գունավոր մետաղաձուլության Սագոտում, են Թաիլանդի ծովափնյա քիմիայիգործարաններըտեղաբաշխված ն Ֆիլիպինյան կղզիներում, Սումատրա լակկաթերակղզում,Ճավա, Սուլավեսի, ու բերվող հումքով: Արնելքից Մերձավոր են Ավստրալիայից որոնք աշխատում են ամերիկյան տեղաբաշխված երկրներում Նույն կերպ Կարիբյանծովի ավազանի ն մետաղականալյումինի կավահողի՝ աակ-ներինավթամշակման, ու կանադական կառուցված է կղզիներում Օրինակ Վիրգինյան ձուլման խոշոր կարողություններ: (աշխարգործարան տարեկան36 մլն տ բերովի նավթի մշակմանկարողությամբ ընդամենը մեկը), մինչդեռ նշված երկրի բնակչությունը

հում

խոշորագույններից

մարդ է: հազար

երկրների աակ-ները է, Երրորդ կարնոր հանգամանքնայն որ զարգացած Առաեն սեփականհումքը փոխադրում զարգացող երկրներ: նպատակով մշակման էկոլոնոր միտումը նս պայմանավորված ջին հայացքից անբնականթվացող այս արդյունաերկրում աակ-ը «Պեշինե» գիականգործոնով: Օրինակ ֆրանսիական փոխադրումէ հեռավոր Կամերունի էդեա քաղաքի ալյումինի

է

հանված բոքսիտը

կրկին փոխադրվումէ ձուլման գործարան,որտեղից մետաղական ալյումինը մկնդեղի արտակարգ Ֆրանսիա:Ամերիկյան«Ասերկո» աակ-ը. նույն գործելաձնով, տարածքում: Մեքսիկայի կառուցել ձեռնարկությունը է թունավորարտադրության ու դուստր կազմաՆոր զարգացող երկրներումաակ-ների, մասնաճյուղերի 1990թ. դրանց թիվն արդեն հասնում է տասնյակ հազարների:

կերպությունների

Հանրապետու(առանց Հարավաֆրիկյան էին Աֆրիկայում 4654-ը տեղաբաշխված թյան): առանձին շրջաններում Որոշ նոր զարգացող երկրներում կամ էլ դրանց Արդեն գրանցվել իրադրություն: նախաճգնաժամային արդեն առկա է էկոլոգիական քաղաքում Բհոպալ Հնդկաստանի են մի շարք էկոլոգիականաղետներ: Օրինակ: արտակարգ ունեցած տ եղի «Յունիոն Քարբայդ» աակ-ի քիմիականգործարանում Տոկանտինս իսկ Բրազիլիայի մեծ պայթյունիհետեանքովզոհվեց2.5 հազար մարդ. հեթաղման գետի ավազանում«Դոու քեմիքլ» կոնցեռնիթունավորթափոնների տնանքով (1984 թ.) մահացավ 7 հազար մարդ: արդյունԶարգացող երկրներում աակ-ների տարածականընդարձակման մեծանում է: արագորեն հավանականությունն աղետների քում նման էկոլոգիական :

10.1Տնտեսական

ինտեգրացիա ձեր տնտե-

նոր ն բարձրագույն Տնտեսական կյանքի միջազգայնացման անխուսաուժերի զարգացման սական ինտեգրացիան է արտադրողական փելիգործընթացը:

'

Ալյումինի կիսապատրաստուկ:

ու միջին մեծության արդյունաբերականձեռնարկություններ,ջրատեխնիկակառույցներ: կան Աշխարհի առավել հին ն գործող ինտեգրացիոն միավորումը Եվրոմիուտնտեէ թյունն (ՔՍ): Այն սկզբնապես(1957թ.) հիմնավերվեց որպես Եվրոպական է եվրոպական որպես (ԷԷՇ), սակայն ավելի հայտնի սական համագործակցություն ներգրավ«Ընդհանուրշուկա»: Նրա հետ ասոցացված երկրների կարգավիճակով ված են տասնյակ նոր զարգացող երկրներ: Եվրոմիություննայսօր էլ աշխարհիամենախոշորտնտեսական ինտեգրա1980-1997 թթ. ժամանակահատվածում աշխարհի ցիոն միավորումն է. չնայած, որ տեսակարար նրա հ ամախառն մեջ արտադրանքի մշակող արդյունաբերության է կշիռը 34.8 95-ից նվազել է 2996-ի: Նշված երնույթը բացատրվում ինտեգրացիոն

հաՏնտեսական ինտեգրացիան միատեսակ տնտեսական րաբերություններուվ երկու կամ ավելի երկրների ազգային տնտեսությունները աստիճանաբար միավորումնէ մեկընդհանուր տնտեսական համալիրի մեջ: Տնտեսական ինտեգրացիայիգործընթացնիրականացվումէ առաջին հերթին միմյանց հետ միավորվածերկրների տարածքներումտնտեսական արգելքների վերացումով: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր երկիր իրագործում է ազգային տնտեսության շահերի պաշտպանության` խնամակալության թույլ կամ ուժեղ արտահայտված քաղաքականություն: Սակայն միավորված (ինտեգրագված) երկրների տարածքներում առաջին հերթին ստեղծվում են ապրանքների, աշխատուժի ն կապիտալի ազատ շարժման պայմաններ: Ինտեգրացիոնորոշ միավորումներում

մտցվում է ընդհանուր արժույթ (օրինակ եվրամիությունում եվրոն): Նշվածից բացի, ինտեգրացվածերկրները մշակում են միասնական, փոխհամաձայնեցված տնտեսականքաղաքականություն, որն ունի երկու ուղղվածություն.այն մի կողմից ուղղված է ինտեգրացվածերկրների տնտեսական զարգացման արագացմաննու տնտեսության արդյունավետությանբարձրացմանը,իսկ մյուս կողմից տնտեսական մրցակցության միջազգային մասշտաբի այլ կենտրոններիու միավորումների դեմ: Օրինակ ինտեգրացված երկրներր շուկա այ միավորումների ապրանքների ներկրումը սահմանափակելունպատակովհաստատվում են բարձր մաքսեր, իսկ աշխարհի այլ տարածաշրջանների շուկաներից մրցակիցներինդուրս մղելու նպատակով իջեցնում են ապրանքների գները նույնիսկ ժամանակավորապեսկրելով տնտեսական որոշ վնաս: Սակայն, միասնական արտաքին տնտեսական քաղաքականությանհետ միաժաճանակ, տնտեսական ինտեգրացիայի մեջ մտած երկրների միջն առաջանում են տնտեսականշահերի բախումներ,որոնք հաճախ կրում են սուր բնույթ: Դրանք առաջանում են սովորաբար միատեսակարտադրանքարտադրող երկրների միջն: Օրինակ Ֆրանսիայի Ն Իտալիայի միջն մրցակցական լարվածություն գոյություն ունի խաղողի գինու իրացմանհարցում: Ֆրանսիան մինչե 1971թ. առարկում էր ԵՏՀ-ին Մեծ Բրիտանիայի անդամագրվելուն,վերջինիս դիտելով որպես հացահատիկի արտադրությանգծով խոշոր մրցակից: Տնտեսական ինտեգրացիոնմիավորումներ ստեղծվել են կապիտալիստական զարգացած երկրների, զարգացող երկրների ն սոցիալիստականերկրների

խմբերում:

Սոցիալիստական եիկրների առաջին տնտեսական միավորումը`«Տնտեսական փոխօգնության խորհուրդը» ստեղծվել է 1949 թ. ն գոյատնել մինչն 1991 թ.. մեծ դեր կատարելով տնտեսապես թույլ զարգացած սոցիալիստականերկրների ազգային տնտեսության վերելքի գործում: Դրանցում կառուցվել են հարյուրավոր

Եվրամիություն: Ներկայումս կ վրաճիությ

խոշոր

`

ավելի դինամիկզարգացումով այլմիավորումների :

Մշակող արդյունաբերությանարտադրանքիաճը որը գտնվում է անցումայինտնտեսուՑայաստանի Հանրապետությունը, թյան երկրներին բնորոշ տնտեսականծանր կացության մեջ, այդ վիճակից դուրս ընձեռած գալու համար պետք է փորձիօգտագործելտնտեսականինտեգրացիայի `

զարգացմանլրացուցիչ խթանը:Որպես ձնավորվող տնտեհնարավորությունները. սականինտեգրացիոնմիավորում առայժմ կարող է ծառայել Անկախ Պետությունծայրահեղ դեպքում դրա կազմիմեջ մտնող երկրների ների Վամագործակցությունը, ն նեղ շրջանակը առաջինհերթին Ռուսաստանը: Շուկայական հարաբերություններիըստ ամենայնի զարգացման, ժոգործընթացներիարդյունքում ապագայում հնարավոր կլինի ղովրդավարացման նան նրա ինտեգրացումն այլ, մասնավորապես զարգացած երկրներիհետ: 10.2

Գլոբալացում

գործընթացի արդյունքում 20-րդ դարի Տնտեսության միջազգայնացման տեսակետներիհիման վերջում անհրաժեշտությունառաջացավաշխարհագրական ու դրա հրատապ հիմնաբացահայտելմեր մոլորակն վրա ու գիտականորեն մտածողությունն Դա նշանակումէ, որ աշխարհագրական ավանդական խնդիրները: է մտածողության: Այն գլոբալ աշխարհագրական աստիճանաբար վերափոխվում փոփոխուկլիմայի երկրագնդի սկզբնապեսձնավորվեցկենսաբազմազանության,

ն բնապահպանական բնագավառում, այլ հիմնախնդիրների թյան, անապատացման

բնույթի այնսակայն շուտով այն ընդլայնվեց`տարածելով նան հասարակական վրա, ինչպիսիք են պիսի բնագավառների

տնտեսությունը քաղաքականո

տեխնոլոգիաները: մտածողության հիմքում մեզ շրջապատող աչԳլոբալ աշխարհագրական ըմբռումնէ, որն իր հերթին որոշվումէ շրջակա միջախարհիամբողջականության

վայրի հետ բարդ փոխազդեցությանմեջ գտնվող մարդու բոլոր ոլորտներիմիւազգայնացումով:

ն

մարդկության կյանքի

Գլոբալ աշխարհագրական մտածողության կարնորությունն ու անհրաժեշտությունը պայմանավորված են մարդկության զարգացման արդի փուլում նրա առջն ծառայող տնտեսական, քաղաքական, ազգային, բնապահպանական ն այլ, մեծ մասամբ ճգնաժամայինբնույթի հիմնախնդիրների զուգակցությամբ: Այս հիմնախնդիրների լուծման ուղիների մշակումը մի շարք գիտությունների միավորման արդյունքում ձնավորվող գլոբալիստիկայի խնդիրն է: Գլոբալիստիկայի բաղադրիչներից է նրա ինքնուրույն գիտական ուղղությունը` գլոբալ աշխարհագրությունը, որն ուսումնասիրում է համամոլարակային գործընթացներիու երնույթների տարածականդրսնորումները: համաշխարհայինզարգացման գլոբալացումը բարդ, բազմապլանային,ու բազմաշերտգործընթաց է: Այն մեր մոլորակի բոլոր երկրներին ու բնակիչներին միավորողկենսակերպիհամամոլորակային սկղբունքներ ձնավորող անխուսափելիգործընթացէ: Գլոբալացումըայդպիսի միավորմանը պետք է ուղղված լինի հանուն ժողովուրդների մշակույթների, շփման ու փոխանակության: քաղաքակրթությունների հաստատ ու միասնական կարծիք չի ստեղծված գլոբալացՍակայն դեռես ման գործընթացի ավարտունությանկամ շարունակական, ինչպես նան մարդկությանը դրա տված «պտուղների» գնահատման հարցում: Ոմանք գլոբալացման պտուղները գնահատում են որպես բարիք, իսկ ոմանք էլ, ընդհակառակը` որպես աղետ: Գլոբալացման այդպիսի հակասական գործընթացի վեց հիմնական

ուղղություններն են. ազատականժողովրդավարության տարածումըամբողջ մոլորակում տնտեսությունում շուկայական ուժերի ակտիվ, վճռական գործողությունը,տնտեսությանարդյունավետությանմշտականբարձրացումը տեղեկատվությանմիջոցների բնագավառումն համաշխարհային տնտեսությանբազմակողմանիինտերգրացմանը(տնտեսականգլո.

»

Միջազգայինառնտրի տարածաշրջանային մասնաբաժինների ինչպիսի՞ են եղել վերջին տասնամյակում, ն որո՞նքեն փոփոխություններ դրանցպատճառնե2-

րը:

Բնութագրեքգիտատեխնիկական կապերը,որպես երկրների տեխնիկական առաջադիմությանշարժիչ ն միջազգայինփոխանակման Նշեք տնտեսության մեջ արտոնագրերիներդրմանգլխավորերկրները: Յ.

օբյեկւո:

4.

Բնութագրեքֆինանսավարկային հարաբերությունները, որպես երկրների

գլխավոր ձները, ինչպիսի՞ն է դրանցաշխարհագրությունը: Բնութագրելմիջազգայինզբոսաշրջությունըորպես տնտեսության զարգացող ժամանակակիցճյուղ: Բնութագրել տնտեսական զարգացման կարնոր գործոն: Նշեք կապիտալի հոսքի ու դրանց ուղղություններն փոփոխությունները: 5. Որո՞նք են միջազգայինայլ տեսակիծառայությունների 6.

զբոսաշրջության

արագ

Ն

հանգստի

զարգացմաննախադրյալները, մակարդակը, հիմնական արեալներնոլ 7. Որո՞նք են տնտեսության միջազգայնացմանպայմանները ու դրյալները:

երկրները:

նախա-

Բացահայտեքանդրազգային կորպորացիաների էությունըէ, դրանց ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսությանտեղաբաշխմանվրա: 8.

9.

Բացահայտեք տնտեսական ինտեգրացիայիէությունը կ նշել դրա իրագործմանուղիները՝ Եվրամիությանօրինակով: 10 ժամանակակից աշխարհի ճանաչման ն վերափոխմանգործում ո՞րն է գլոբալ աշխարհագրական մտածողության անհրաժեշտությունը: 11. Գլոբալացումն ի՞նչու է դիտվում որպես շատ բարդ կ գործընթաց:

հակասական

»

բալացումը) »

» »

արտադրությանն աշխատուժի շուկայի գիտատեխնիկականվերափոխումը տեխնոլոգիականարագ նորացումը հեղաշրջումը զանգվածայինտեղեկատվությանմիջոցների բնագաթելադրանքը վառում ն սպառողականության գաղափարախոսության

Դարցերինքնաստուգման համար Բացահայտեք միջազգայինտնտեսականհարաբերություններիէությունը հիմնավորեքդրանք, որպես երկրներիտնտեսականառաջընթացիանհրաժեշտ ու գլխավոր պայման: 1.

ն

Յ

Յ

Տ

Հ-

ՏՅ

ԷԷ

ՅՀՔ

«-Ֆ

օՋ

ՏՃ

Ժ.--

Ց

ՏՅ

-

Հ

|ոժստեճ|

Թ մսդ '6գը ցտրսոուծմզդ: -ովնդմ մցվքոժ վմգգկտո վժվյզստի |-զտգտկտոնդտիտ

դվծիոոցԵդ լ ճգքմոորոով

Բրիտանիա

Մեծ

Իրաք

|

|

ւ

.

)

Ծ

Հ

Գ

Փ .

:

Գ

)

Վ4ԺՓԺ

'

'

Շ

'

-

.

ՓԺՀ

Հ -

.

'

ՓՎ.«Շ

ՎՓԶՓ

»

ՍԱԱ

Ք

|

Բրիտանիա

Մեծ

Նորվեգիա

Մեքսիկա

Չինաստան

Վենեսուելա

Իրան

'

:

:-

օՓՓՃՓՓՀՓԺՓ

ՀՓՎԶՔՎԺՓՓԺ

-

-

ՀԺՀ

63.6

ՓՑՓՑԶՓՑԶԴԶ,ԳՓՓՔՉԳՉՓՀԴՀ-ՀՓՎՀՋՀՊ,Ջ օժ

ՄՓՓՓՓ

Է

ա.

օո.

Ռուսաստան ԱՍՆ

Աղյուսակ2

'

-2000թթ. (մլն տ)

Սաուդյան Արաբիա

երկիրը

| 71.5լ

ՏէՅԱՏԱՇՏ `"(68ղ5օօր, ՍԽ, Խտ

| 84.0Լ

ԹՇՏՏՏՏՅՑՏԾԵՏՅՏԹԳՏՋ.

Շօոոօժե/

ՂՈՈ) իսոովեմոգւ Դ օտիմնոտմո յյ

(մոնն '0ժզքմո վրՂ

Պոեմդըլ

Վենեսուելա ՄԱէԷ

Մեքսիկա

Չինաստան

Իրան

Արաբիա

Սաուդյան

ԱՍՆ

ԽՍՀՄ

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում,:2

Նիգերիա

Կանադա

(92) որո Այսցտվնցմդտոստփո դվոմոոո (գ) Աոյսդուլտտմո՝ Ղ (-) մը Հսմղմզդ մչսժտը վոովեմզդ:

ն

Ռումինիա

| 842 |

Իրաք

Իրաք

Քուվեյթ

Մեքսիկա

Ինդդնեզիա

Արաբիա

Սաուդյան

Իրան

Լիբիա

Վենեսուելա

ԽՍՀՄ

ԱՍՆ

ծավալով աշխարհի առաջատար

Քուվեյթ

Արաբիա

Իրան Սաուդյան

Յ8

ԽՍՀՄ

Վենեսուելա

ԱՍՆ

Նավթի արդյունահանման

Բնական գազի արդյունահանման ծավալով աշխարհի

ԱՄՆ

ԽՍՀՄ

ԽՍՀՄ

Ռումինիա

Յ

Կանադա

Մեքսիկա

Վենեսուելա

0.8

Արգենտինա

0.8

Իտալիա

0.5

ն

Ռումինիա

Կանադա

Նիդերլանդներ

ԳՖՀ

Բրիտանիա

Մեծ

ԱՄՆ

Կանադա

Ինդոնեզիա

Իրան

րիր

Մեքսիկա

Նորվեգիա

Ռումինիա

Բրիտանիա

Բրիտանիա

Մեծ

Ինդոնեզիա

Մեծ

Նիդերլանդներ 78

Ալժիր

Ռուսաստան 595

ԱՄՆ

Իտալիա

0.5

Տոբագո

Նիդերլանդներ|

ԽՍՀՄ

Կանադա

Ինդոնեզիա

Տրինիդադ

ԱՄՆ

Աղյուսակ 3 երկիրը 1950-1999թթ. (մլրդ մ»)

առաջատար

Ալժիր

Ուզբեկստան

Սաուդյան

Արաբիա

Իրան

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում, 96

| ՃԱ8608

11. 8.,

Ճօքճ8

| 94.7Լ

|

5.

Շ.

Զ:Շո0ՕոՕՎՇ6ԸոՅՑ

|80.5 |

ՇՕԱՈՅՊԴԵՒԼՅՆ

Ածխի արդյունահանման ծավալով աշխարհի ԱՄՆ Մեծ

Բրիտանիա

ԱՄՆ

219.5

ԽՍՀՄ

185.0

ԽՍՀՄ

Մեծ

Բրիտանիա

Չինաստան|

432.7

147.1

1950-2000թթ. (մլն երկիրը

|

|

1080.0

Չինաստան

863.0

ԱՍՆ

Չինաստան 354.0

149.0

ԳՖՀ

550.4

ԽՍՀՄ

|

225.0

ՀԱՀ 175.7 | Լեհաստան 140.1 ԳՖՀ Ֆրանսիա 50.8 | Ավստրալիա| 159.0 Չինաստան 429 | Վնդկաստան| 73.7 Լեհաստան 147.7

Դ՝նդկաստան | Բելգիա

32.8

ՀԱՀ

54.8

Մեծ

Բրիտանիա

Ավստրալիա45.2

27.3

ճապոնիա

39.7

ԳՖՀ ԿԺԴՀ

68.0

|

Ավստրալիա|

Ռուսաստան

ՀԱՀ

Լեհաստան

Ուկրաինա

Ղազախստան

90.0

Դ`նդկաստան338

474.0

| Հոդկաստան|

ԱՍՆ

Լեհաստան 78.0

ճապոնիա Յ8.5

օ63օք). Խ1., 2001

Ի60ՐքճՓոը (Օատ

առաջատար

505.3

76.2

ԿԺԴՀ

Առաջատար10 երկրի բաժինն աշխարհում, 96

|

|

| 91.0 |

|93.5 |

|/ոմստեղՅ|Շօոտոօժէ/ Տէռնտեօտ "/68-Եօօի, ՍԿ, ԱՇԽ `/օոչ. 2003

78.0

Աղյուսակ 4 տ)

էլեկտրաէներգիայի արտադրության ծավալով աշխարհի

Մեծ

ԱՄՆ

ԱՄՆ

ԽՍՀՄ

ԽՍՀՄ

Բրիտանիա| Կանադա

ճապոնիա ԳՖՀ

Ֆրանսիա

Իտալիա

Ֆրանսիա Իտալիա

Ֆրանսիա

Մեծ Բրիտանիա

Շվեդիա

Չինաստան

ԳԴՀ

Առաջատար

1ոժստեոճ|

Շօոօժե/

ՏէՅԱՏԱՇՏ /68եօօի,

ԽՍՀՄ

Ֆրանսիա Շվեդիա Մեծ

Բրիտանիա ԳՖՀ

ԽՍՀՄ

ԱՄՆ

Կանադա

Ավստրալիա

Բրազիլիա Չինաստան

Յ

Հնդկաստան

Կանադա Չիլի Ավստրալիա

Շվեդիա

Հնդկաստան Ֆրանսիա

շ

Առաջատար

| "

Չինաստան ԱՍՆ

Շօտտօժե/

Վնդկաստան 54 Կանադա

Յ6

ՀԱՅ

Յ0

Աղյուսակ երկիրը 1950-2001թթ."

Վենեսուելա Շվեդիա

Բրազիլիա

Ավստրալիա

Չինաստան Գնդկաստան Ռուսաստան

Ուկրաինա

ԱՄՆ

Կանադա

ՀԱՀ

Շվեդիա

երկրի բաժինն աշխարհում

| 80.0 |

Ապրանքայինհանքաքարը

20011ոժստտՁ|

62.8

Բրազիլիա 152" ԽԱՅՀՄ Ավստրալիա 112

| 80.5 |

|

Լիբերիա

ՍՎ, ՍՅՃ 7/0դ., 2003

Ֆրանսիա `նդկաստան | Մեծ Բրիտանիա| Բրազիլիա

| 73.6 |

Երկաթաքարի արդյունահանման ծավալով աշխարհի առաջատար (մլն տ երկաթի պարունակությամբ)

ԱՄՆ

Գերմանիա

երկրի բաժինն աշխարհում 96

| 78.5|

|

Հնդկաստան Բրազիլիա

Չինաստան ճապոնիա Ռուսաստան Կանադա

ԳՖՀ

ԱՄՆ

Կանադա

ճապոնիա Չինաստան Կանադա

Աղյուսակ 5 երկիրը 1950-2000թթ. (մլրդ կվտ.ժ)

ԽԱՀՄ

ԳՖՀ

ԳԴՀ

|

Բրիտանիա|

Մեծ

ԱՄՆ

ճապոնիա

առաջատար

Տանտեօտ /68/ԵօՕԽ, ՍՒ

ԿՇԿ `/0Ո., 2003

617479

Պողպատի ձուլման ծավալով աշխարհի առաջատար ԱՄՆ

ԽՍՀՄ

ԽՍՀՄ

Ֆրանսիա

8.7

Ճապոնիա

4.8

Մեծ

Չեխոսլովակիա

Չինաստան 66.3 38.4

ԳՖՀ

25.5

Իտալիա

23.8

Իտալիա

Յ.1

12.6

Լեհաստան

23.՛

Բրազիլիա 20.6 Ֆրանսիա 19.0

17.3

Բելգիա

2.5

Լյուքսեմբուրգ

88.9

1478 Խա Չինաստան

3.1

Կանադա

110.0

ԱՄՆ

28.3

Բրիտանիա

Ֆրանսիա

Բելգիա

ճապոնիա

45.0

ԳՖՀ

14.0

ԳՖՀ

154.9

ԽՍՀՄ

ճապոնիա 93.3

16.6

Բրիտանիա`

Մեծ

119.3 115.9

ԱՄՆ

երկիրը 1950-2001թթ. (մլնտ)

| Մեծ

Բրիտանիա|

Չինաստան

Ռուսաստան

ճապոնիա 102 ԱՄՆ

Կորեայի Հան-

րապետություն

Ուկրաինա

Բրազիլիա

Իտալիա Հնդկաօտան

Լոժստեղո|

Շօտօժի/

ՏԹեՏեօտ

՝/68Ւեօօե, ՍԽ, Ա6տ `/օու, 2003

Առաջնային ալյումինի ձուլման ծավալով աշխարհի ԱՄՆ

Կանադա ԽՍՀՄ

ԽՍՀՄ

Ֆրանսիա

ճապոնիա

Նորվեգիա

Նորվեգիա

Ֆրանսիա

Բրիտանիա ԳՖՀ

ճապոնիա Շվեյցարիա

ԳՖՀ

Առաջատար10

|ոմստեոճէ

Շօոտօ2ի/

ԽՍՀՄ

երկիրը

Նորվեգիա

ԳՖՀ

Չինաստան

Ռուսաստան 3300 Կանադա

Ավստրալիա Բրազիլիա

Նորվեգիա

Ճապոնիա

Վենեսուելա 590 Հնդկաստան 430 երկրի բաժինն աշխարհում, Չ2

ՍԿ, ԱՇԽ `/օո«, 2003

ԱՄՆ

ՏեաեՏտեՇտ"/68-Եօօի,

հազ

|84.1 |

1950-2001 թթ.

Կանադա Ավստրալիա 1234 Բրազիլիա Չինաստան 854

Հնդկաստան Իտալիա Չինաստան

| 95.8 |

ԱՄՆ

Կանադա

Մեծ

ԱՄՆ

Իտալիա

առաջատար

77.0

73.3

|81.1 |

Ֆրանսիա

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում, «2

|90.8 |

Աղյուսակ7

| 77.5 |

Իտալիա ՀԱՀ

72.9

Մեքենաշինության

Աղյուսակ 9 արտադրատեսակների արտադրությունն աշխարհում 1950-2001թթ.

որոշ

Սեքենաշինության

ծՅ

ճյուղերի արտադրանքը

.

այդ թվում

մարդաւոար

Ծովային վայիառետրական րակ

մլն

հատ

.

Փ

խթ)

Ավտոմոբիլներ մլն հատ

.

.

.

Ց|Ք/|ՑՋ|/ՑԱՑ|ԱՑ|ԼՑՏ

Հ Փ

-

Փ

Փ

-

-

|

|10.5 16.5

|8.2

12.8

Է» Փ

Փ

-

-

.

Եր Փ

-

.

Ծ Զ

Վ

|29.3

|393

(497

|526

22.5

|29.4

(349

|35.4

|36.2

|139

|29.2

նավեր

Բր հաշվ.

35-84

Ռադիոընդունիչներ

մլն

|21.0 |52.0

|123.0 |186.0| 136.0

|129.4 191.5

Հեռուստացույցներ

մլն հատ

|8.0

21.0

(45.0

|72.0

|129.0

|1310

11182

Սառնարաններ

մլն

հատ

|2.3

|10.0 28.6

|39.7

52.7

|6839

73.7

Լվացքի մեքենաներ

մլն

հատ

|2.5

9.0

|30.0

|46.0

|45.3Յ |59.5

Փոշեկուլներ

մլն հատ

|/31.6

մլն Է

բր.

տ.

հատ

1...

24.6

|ոժստիոճ|ՇՕոՌօԺԵ/ Տէճետնօտ "/68ւԵօօն, ՍԱ, ԱՇ

`/օդ., 2003

|28.2

Ծովային նավերի արտադրության ծավալով աշխարհի առաջատար (մլն բրուտտո հաշվարկային տ )

Մեծ

Բրիտանիա|

ԱՍՆ

0.4

ճապոնիա

0.3

Շվեդիա

0.3

|

Նիդերլանդներ 0.2 Ֆրանսիա 0.2 ԳՖՀ 0.2 Դանիա 0.1 Իտալիա 0.1 Բելգիա

0.1

1.5

Շվեդիա ԳՖՀ

1.0

Իսպանիա

0.9

Նորվեգիա

0.7

| Նիդերլանդներ

20001

Կորեայի

0.6 0.5 0.5

6.6

Հան-

րապետություն ԳՖՀ

ճապոնիա Կորեայի

(Զին. Հանր.)

11.2

Հան-

4.4

րապետություն Գերմանիա

0.9

Թայվան

1.2

Ֆրանսիա

Իտալիա Դանիա

ճապոնիա

1.4

Բրիտանիա |

Մեծ

Աղյուսակ 17 երկիրը 1950-2001թթ.

ճապոնիա 10.0

1.3

1.0

Իտալիա

0.6

0.5 Չինաստան Հարավսլավիա 0.5 Դանիա 0.4 Իսպանիա 0.4 0.4 Իտալիա Լեհաստան 0.2

Լեհաստան

0.5

Չինաստան Ֆինլանդիա

0.4 0.4

Դանիա

0.4

Ֆրանսիա

0.3

Իսպանիա

0.2

Առաջատար10 երկրի բաժիննաշխարհում 9

|95.1|

(ոժստեոՅ|

|84.3|

94.7

| 92.6 | ՍՎ, ԱՅ:

ՇօոոՂօժէե/ Տեճետեօտ /68Եօօե,

/օՈ., 2003

«Ծ «Լ

«ԾՇԼ

Բ

Ց

Ը

ՔՔ Յ Յ

Ճ

Հ

Փ Փ

ՓՕ՝ «Է

Ծ

ՀՄ

ա

Շ

Ծ

|ՔՏՏՏՑ`ՀՏՅԷ

68:

ՏՅ Հ

օյ

Ժ

ՏՏՅՅԾԹՏ55

Է ք բ

ք

Է

ԷՉ

Փ

Շ

Ք

ԲՏՅՅ|

«:

Տ Է

|

Բ

բ

-

-

Է

-

Ջ

Ց օթ

ԲԾՅ Ք

՞Փ

ՓԾ՞Յ3

-

-«

օրՑ

Բ

Ջ

Ք

Ց

:

Ծ

Շ :

Տ

ՓԵ

-

ռ ՓՕ Ե՞Շ 2-8

շ

Հ

-Հ -

Իշ

՛-

ԷՋ Զ

ԷՔԷ

--

Բբ Բ5

ռ

Է

Յ|

ա

ռ

Ս Օր

ՓԺ

Ք

Հ

Տ

տ

Ք Ք

Վ

Ա. տ Ժ

Փ Փ

Փ

ԺԵ

Հ

Հ

Տ -

Բյ

-

--.մ-

ԲՇք

ԷՅ:

.-

ԲԺ

Է Տ

ՏՏ

-

Է «ՎՃ

Սինթետիկ կաուչուկի արտադրության ծավալով աշխարհի ԱՄՆ

0.5

ԽՍՀՄ

Կանադա

0.06

ԳԴՀ

0.04

2.2

ԽՍՀՄ

ւ.

ք

ճապոնիա

-

-

2.4

ԱՄՆ

2.1

ԳՖՀ

0.3

Ֆրանսիա

0.5

Ֆրանսիա Նիդերլանդներ

0.3

Չինաստան Իտալիա

0.3

0.2

Կանադա

0.2

Իտալիա

0.2

-

ԳԴՀ

-

0.1

Առաջատար10 երկրի բաժինն աշխարհում

|

(ոմստոՅ|

|

ւ

|

|

ա

Տեռետեօտ /6ՅՒԵօօե, ՍՎ,

ՇՕՈՌՕօՎԵ/

1948/49-1952/53 136.5

1969/71

|ԱՄՆ

Ֆրանսիա

0.6

Գերմանիա

0.5

Բրիտանիա| Բրազիլիա

0.4

Մեծ

0.3

0.4

Բելգիա

0.2

0.3

82.7

|

առաջատար

երկիրը1948-1999թթ.

1989/91

210.0

0.7

րապետություն

Հացահատիկի համախառն բերքի ծավալով աշխարհի ԱՄՆ

0.7

|

ԱՇԽ օդ,

0.7

Կորեայի Հան-

0.3

Բրազիլիա Նիդերլանդներ

1.6

Չինաստան

0.3

Բրիտանիա

Մեծ

ճապոնիա Ռուսաստան

0.5

0.3

2.4

ԱՍՆ

1.4

Բրիտանիա

Մեծ

-

ԽՍՀՄ

Ճապոնիա

0.7

ԳՖՀ

-

Աղյուսակ 13 երկիրը 1950-1999թթ. (մլն տ)

ԱՄՆ

առաջատար

Անա

| Չինաստան

389.0

Չինաստան

456.6

Չինաստան ԽՍՀՄ Հնդկաստան ճապոնիա Պակիստան

Չինաստան

196.5

|նՄՆ

292.1

ԱՄՆ

336.0

|ԽՍՀՄ

169.3

|Վնոդկաստան

195.5

|3նդկաստան

229.2

38.7

|1նդկաստան

111.1

|ԽՍՀՄ

Ֆրանսիա

61.4

|Կանադա

|Ֆրանսիա

57.7

|Ինդոնեզիա

58.7

Ֆրանսիա

|Կանադա

|Ռուսաստան

53.8

Լեհաստան

|Բրազիլիա

Ինդոնեզիա

51.3

|Կանադա

53.8

Կանադա

11.1

|Ինդոնեզիա

|ԳՖՀ

|Բրազիլիա

Իտալիա

11.1

|Արգենտինա

20.2

Բրազիլիա

37.7

|Գերմանիա

44.4

Ինդոնեզիա

/ԳՖՀ

(Թուրքիա

28.3

| Արգենտինա

33.4

"

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում,

| 61.4 |

(ոժստէոՅ|

Շօոոօժե/

| 68.1 | ՏէՅԱտէօտ "/68՛Եօօե, ՍԱ, Աա

|67.3 6.7 ՝/օու, 2001

66.7

՛

Եգիպտացորենի համախառն բերքի ծավալով աշխարհի

1949/51

ԱՄՆ

Միջին հաշվով,

1969/71 122.6

:

|ԱՄՆ

Աղյուսակ 15

երկիրը 1949-1995թթ. (մլնտ)

առաջատար

տարեկան

1989/91

1993/95

194.2

ԱՄՆ

201.6

Չինաստան Բրազիլիա

91.8

Չինաստան

105.0

23.8

Բրազիլիա

33.0 17.5

ԱՄՆ

Չինաստան

Չինաստան

32.4

ԽՍՀՄ

6.6

Բրազիլիա

13.7

ԽՍՀՄ

10.0

Մեքսիկա

13.3

Մեքսիկա

6.1

Բրազիլիա Հարավսլավիա

|Մեքսիկա

9.0

Ֆրանսիա

11.9

Ֆրանսիա

13.5

Մեքսիկա

3.1

Արգենտինա

8.7

ԽՍՀՄ

11.7

Արգենտինա

10.9

ՀԱՅ

2.4

Հարավսլավիա

ՀԱՀ

9.6

Հնդկաստան

9.6

Ինդոնեզիա

|Ֆրանսիա

ՀԱՀ

9.3

Իտալիա Հնդկաստան

|Ռումինիա

7.4

9.2

Ռումինիա

9.1

ՀԱՀ

6.7

Իսպանիա Հարավսլավիա Հնդկաստան

9.3

8.9

Իտալիա

Յ3

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում, Չ6

79.5

829 | ճՃՃ89608 11. 8.,

Ճօքճտ

5.

Ը.

2.0

1ԹԵԱԿՎՇԸԻԹՅՏ

79.7

օղա

նԵոՅՑ

1969/71

| Չինաստան

31.3

|ԽՍՀՄ

ԱՍՆ

28.6

|ԱՄՆ

40.0

Չինաստան

21.0

29.7

Կանադա

12.6

|Հնդկաստան |Ֆրանսիա

Ֆրանսիա Իտալիա Վնդկաստան Ավստրալիա

|Հնդկաստան

|Ֆրանսիա

14.1

Աղյուսակ երկիրը 1949-1995թթ. (մլնտ)

1989/91

ԽՍՀՄ

|Չինաստան

է

Է6օՐքճֆոը (Օծուոռ օ63օք). Ի1.,

Ցորենի համախառն բերքի ծավալով աշխարհի առաջատար

1949/51

81.5

|

1993/95

Չինաստան

102.6

/ԽՍՀՄ

|ԱՄՍՆ

62.6

|ԱՍՆ

|Վնդկաստան

59.8

|Ռուսաստան

35.2

|Ֆրանսիա

30.2

| Կանադա

|Կանադա

29.6

|Կանադա

25.2

6.2

|Թուրքիա

|Թուրքիա

Թուրքիա

18.8

5.0

(Իտալիա

|ԳՖՀ

|Ուկրաինա

17.3

Արգենտինա

Ավստրալիա

14.4

(Գերմանիա

16.7

Պակիստան

4.1

|Պակիստան

6.8

14.1

|Պակիստան

16.1

| Պակիստան

Առաջատար 10 երկրի բաժինն աշխարհում, 976

| 75.8|

|73.9| ՃղՔԸՕՑ

ԷԼ

8.,

ճՕքճտ

Ք.

Ը.

Թ.ՕԵԸԱՎԲԸԾՅՑ

| 75.4 | ՇՕոտճոթոով

ԻճՕրքճֆոտ (Օճւաոո

| 70.6 օ63օք). ԽԼ,

Բրնձի համախառն բերքի ծավալով աշխարհի առաջատար

1949)51

Չինաստան ՝Վնդկաստան Պակիստան ապոնիա

1969/71

Չինաստան

Սդյուսակ երկիրը 1949-1995թթ. (մլնտ)

1989/91

1993/95

|Չինաստան

186.7

/1նդկաստան

121.0

48.2

| Չինաստան

181.7

|Հնդկաստան

Հնդկաստան

111.3

||Ինդոնեզիա

19.1

|Ինդոնեզիա

|Ինդոնեզիա

|Բանգլադեշ"

16.5

/Բանգլադեշ

|Բանգլադեշ

25.7

Ինդոնեզիա

| Քապոնիա

Թաիլանդ

Վիետնամ

23.4

Թաիլանդ

(Թաիլանդ

|Վիետնամ

(աիլանդ

20.2

Բիրմա

|Վիետնամ""

/(Մյանմա"""

13.7

|Մյանմա

18.4

3.1

Բիրմա

8.1

ճապոնիա

|ճապոնիա

12.5

/Բրազիլիա

6.8

Ֆիլիպիններ

Բրազիլիա

10.6

5.6

|Բրազիլիա

Ֆիլիպիններ

10.3

Բրազիլիա Կորեայի

Հան-

րապետություն

Ֆիլիպիններ

Կորեայի Հան-

2.7

րապետություն Առաջատար

"

""

|886 |

երկրի բաժինն աշխարհում, օ6

|86.6 |

ԷԼ

8., Ճօքճո Ք. Ը. ԽԵՕԵՕԽԱՎԲԸՇԻՅ:

ՇՕԱՅՅՃԵՒՑՑ

Բամբակի բերքի ծավալով աշխարհի առաջատար

1949/51

ԽՍՀՄ

1969/71

160րքճֆոտ (ՕՇուտմ օ63օք). Է1.,

Սդյուսակ 18

երկիրը 1949-1999թթ. (մլնտ)

1989/91

|Զինաստան

4.7

|Չինաստան

4.3

|Զինաստան

2.2

|ԱՄՆ

|ԱՍՆ

3.9

0.6

|ԽՍՀՄ

2.1

|ԽՍՀՄ

2.6

|Վնդկաստան

2.3

0.5

|ԼՂնդկաստան

1.1

|Պակիստան

|Պակիստան

1.6

0.4

|Բրազիլիա

0.6

|Վնդկաստան

|Ուզբեկստան

1.3

|ԱՄՆ

ԱՍՆ

Յ0

Հնդկաստան Չինաստան Բրազիլիա Եգիպտոս Պակիստան

0.4 0.3

Մեքսիկա

0.3

Արգենտինա

0.1 0.1

Թուրքիա

Պակիստան

0.6

Բրազիլիա

0.6

|Թուրքիա

0.7

|Եգիպտոս

0.5

|Թուրքիա

0.6

(Բրազիլիա

Թուրքիա

0.4

|Ավստրալիա

Թուրքմենստան

0.5 0.4

(Մեքսիկա

0.4

|Եգիպտոս

0.3

|Վունաստան

0.4

Արգենտինա

|Ավստրալիա

0.3

0.2

|Սուդան Առաջատար

(Օք68 5. Շ.

երկրի բաժինն աշխարհում,:6

|85.2 |

| 94.8 Ւ|. 8.,

2.2

Ճոսօ08

`|

|87.5 |

Նախորդ տարիներին կազմում էր Պակիստանի մասը Սիավորում է Հյուսիսային ե ՀարավայինՎիետնամները Մինչն 1989թ. Բիրմա

ճՃ8-208

ԶԿՕԽՕԽԱԿԾՇԵՅՑ

ս

ՇՕԼԱՅՃԵՒԿՅՑ

| 87.2|

|900

6օՐքճՓստ (Օծուսճօ63օք). հմ., 2001

Աղյուսակ Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակով աշխարհի 10 երկիրը 1950-1999թթ. (մլն գլուխ) առաջատար

մ

Հնդկաստան |133.8|4նդկաստան |182.5|/3նդկաստան |194.7|4նդկաստան307.0 ԱՄՆ

82.0

|ԽՍՀՄ

115.1|Բրազիլիա

|165.,5|Բրազիլիա

ԽՍՀՄ

58.1

|ԱՍՆ

1112|ԱՄՆ

102.8/Չինաստան

Բրազիլիա

|Բրազիլիա

|91.0

Չինաստան

|48.1

Արգենտինա |55.8 |Արգենտինա|53.5

Արգենտինա

|45.0

Պակիստան

Եթովպիա

| Չինաստան

Չինաստան

165.2 124.2 98.5

|100.8|/ԱՄՆ

|Արգենտինա

|55.0

/Ռուսաստան

|Պակիստան

|Բանգլադեշ33.0.

|Մեքսիկա

|Եթուլպիա

36.0

19.2

|Մեքսիկա

31.1

|ԵՔովպիա

Ֆրանսիա

|Եթովպիա

|260

|Ավստրալիա |26.2

Ռուսաստան

|28.7

Կոլումբիա

|Կոլումբիա

|23.5

Կոլումբիա

|Կոլումբիա

28.5

|52.5

26.0

|Մեքսիկա

30.3

Առաջատար 10 երկրի բաժիննաշխարհում, 96

70 |

բ |

թշ |

Խոզերի գլխաքանակով աշխարհի առաջատար 1999թթ. գլու թթ. (մլն (մլն գլուխ)

Աղյուսակ

երկիրը

Չինաստան 64.0 |Չինաստան |325.1|)Չինաստան ./424.7|Չինաստան 429 1 60.5 ԽՍՀՄ 60.0 |ԱՍՆ |ԱՍՆ ԱՍՆ 62.2 67.4 35.4 27.4 Բրազիլիա 26.1 |ԱՄՆ |Բրազիլիա |Բրազիլիա 22.2 ԽՍՀՄ 36.5 24.7 /ԳՖՀ |Գերմանիա 26.3 |Բրազիլիա | ԳՖՀ |ԳՖՀ 22.4 Ռուսաստա 22.6 | |Լեհաստան 22.0 |Լեհաստան

Ֆրանսիա

Մեքսիկա

13.2

Մեքսիկա

|ԳԴՀ

Իսպանիա

5.7

|Ֆրանսիա

|րումինիա

ԳԴ՝

|

|

21.3

|Լեհաստան

20.4

ԼԻսպանիա

|Իսպանիա

18.3

Մեքսիկա

801Ֆրանիա

11.4

|Ֆրանսիա

14.6

Նիդերլանդներ|44.1

|Ռուսաստան

|Մեքսիկա

'

|

16.4 .|162

13.4 ԼՆիդերլանդներ|

Առաջատար10 երկրի բաժինն աշխարհում, 96

|72.3|

Լոմստեոթ)

|5|

Շօոտօժի/ ՏԵԹհտեշտ /68՛Եօօե,

|72.6| ՍԽ, ԽՏս ՝/օու, 2001

2000թթ. (մլն Գլուխ)

Ավստրալիա Ա25

ԽԱՄ

ԽՍՀՄ

|նվստրալիա

Աղյուսակ

երկիրը

|Չինաստան

Չինաստան2795 18059 138.0 Հնդկաստան 102.6 Ավստրալիա

Նոր Զելանդիա

|68.8

Իրան

Չինաստան

Հնդկաստան

Նոր Ձելանդիա

Թուրքիա

Սուդան

80.6

ՀԱՀ

|Յնղկաստան

Պակիստան

|Իրան

Նոր Զելանդիա

46.0

ԱՍՆ

:

Իսպանիա

Թուրքիա

Մեծ

|Մեծ Բրիտանիա |32.4

|Արգենտինա

Ուրուզվայ

6.9

Լեհաստան 94

Ոչխարների գլխաքանակով աշխարհի առաջատար

իտակիստան

32.0

26.2

Բրիտանիա

Թուրքիա

32.0

Եթովպիա

1999 Լոմստեղ| ՇՕոտօժե/ Տէռետեօտ `/6ողԵօօե, ՍԽ, Բա `/օղւ, 2001 2000թ տվյալները ներառում են նան այծերի գլխաքանակը:Տէռհտիծք) ՍԽ., Սօտ `/օՌ., 2002

Ձկան որսի ծավալով աշխարհի առաջատար

38.0

ն Շապո ապոնիա

Հնդկաստան

5.2

Ռ Իմամ

:

.

ը

.

Ինդոնեզիա

Պերո րո

-

իլի ն աիլանդ

ե Նորվեգիա

Բաժիննաշխարհում, Չօ

68.5

Չ

Թ

ՏԵՋԱՏԱՇՅ|

"/685օօէ. Սո. ՅԱՏԱՇՅ|168/960

.

:

ԽՏԽ ինեխիլ

`/օու,2001.

55.1

`/68/Եօօե,

Աղյուսակ 22 երկիրը 1998թ. (մլն տ)

Չինաստան

Մ ՍՍՆ

.

Մսի արտադրության ծավալով աշխարհի առաջատար

1969/71

`1949/57

երկիրը 1949-2001թթ. (մլնտ)

1989/91

Ադյուսակ23

|Չինաստան

|Չինաստան

62.4

|Չինաստան

14.1

|ԱՄՆ

ԱՄՆ

/ԽՍՀՄ

|ԽՍՀՄ

Բրազիլիա

15.2

|Ֆրանսիա

4.1

Բրազիլիա

Ֆրանսիա

6.5

Բրազիլիա

|ԳՖՀ

|/ԳՖՀ

(Գերմանիա

6.4

Արգենտինա

1.1 1.1

Արգենտինա

3Յ2

Ֆրանսիա

|Ղնդկաստան

5.6

Բրազիլիա

Ավստրալիա

1.0

(Մեծ

Կանադա

Իտալիա

0.7

(Ավստրալիա

ԱՄՆ

ԱՄՆ

ԽՍՀՄ

Ֆրանսիա

ԳՖՀ

Մեծ

Բրիտանիա

Հնդկաստան

71.7

|/ոժստեՁ|

Բրիտանիա

Իտալիա

|Իսպանիա

5.4

2.7

|Ղնդկաստան

Յ.7

Ռուսաստան

4.5

|Իսպանիա

|Իտալիա

4.1

|Արգենտինա

2.1 Արգենտինա 66.4

65.5

3.8 63.5

ՇօՈՌՈօԺԻ/ ՏՋՕետեօտ՝/68/Եօօն, ՍՎ, ԱՇԽ ՝/օո«, 2001

Տարածաշրջանների

Աղյուսակ 24 բաժինը շաքարի համաշխարհային արտադրության մեջ 1950-2001թթ.

Տարածաշրջաններ

ԵՎրոպա

33.0

29.0

22.4

Ասիա

14.0

30.0

34.8

Հյուսիսային Ամերիկա

14.0

10.0

14.3

Հարավային Ամերիկա

34.0

24.0

18.0

Աֆրիկա

6.9

Օվկիանիա

2.0

3.0

Աշխարհի ն առաջ

Աղյուսակ 26

ատար10 երկրի մսի արտադրության կառուցվածքն հումքատեսակների, 2001թ.

ըստ

:

.

.Զ

`

Տ

Էշ

Երկրներ

Փ

Չինաստան ԷԶ

տ

հազ.տ

|

|

| | | | | |

Բրազիլիա| | Գերմանիա Ֆրանսիա| Իսպանիա| || | || հազ.տ

հազ.տ

հազ.տ

Հոդկաստտան ռուսաստան

5|88|

ճշ Շ:

օ.

Թ

| | | | | | | | | | |

հազ.տ

"ազտ

հազտ

|

իտալիա | | Արգենտինա հազ.տ

հազ.տ

Աշխարհը,հազ.տ| ընդամենը 92 2001 |ոժստիոշ| Շօոօժի/

59330

ՏԵԱՏԱՇՏ

429/6

||

|

| 30 | | 66 | | 16 | | 59 | 15 | 11589 | | 49 | /68Եօօե,

-

Ձ

8.4

11983

Ք

Յ

Յ

հազ.տ

Տ|

Ց5.

Հ

ք

Շ Ց

Օյ

|

12866

| 197 | | 16813 | | | | | | 422 | | 860 | | :34 | | 2215 | | 339 | | 1349 | | 251 |

|

|

`/0ո,

65263

||

|

ՍՎ, ԱՇ

Շյ

--

| 199 | | 1334 | | 274 | | 99 | 261 | 91499 | 71699 | | 300 |

զ

| | | | | | | | | | |

37811

15167

| | |

| 1000 | 4141 | 1000 110. | 3840 | 1000

|238702

|

Աղյուսակ

Աշխարհի ծովային նավատորմ ունեցող 35 առաջատար 1-ի դրությամբ) (2000թ. հունվարի

երկիր

Նավերի քանակը

մեմեր

Աաաա

.|5

Տ

-

ա

|ք

Լո. ԵՇ

5 | 6. :: . 2 ւ: Ց ՀՏ|աՔ| |«Ք|ԵՔ|13|Թ5|89 ՏՀՏ|Տ8|

Ց

Հունաստան

ճապոնիա Նորվեգիա

ԱՍՆ

Չինաստան

158|85884|

Հ

| |

| | | |

| 926 | 14281 |

|

Հանա) տություն |

Մեծ

Բրիտանիա

Սինգապուր Դանիա Ռուսաստան Շվեդիա

Իտալիա Հնդկաստան ՍաուդյանԱրաբիա

Թուրքիա Բրազիլիա Բելգիա Մալայզիա Իրան

Շվեյցարիա

Նիդերլանդներ

| | 143 | 54 |

| |

|

|

| | 187 |

|

|

|489|754

| 395 | 1315)

|

|

|

792|

|

252|715|

11361355 |121|

110|

|

|

|

|189

|315|

|1985|

|165|165|09

| 13 | | 882 | | 442 |

Ինդոնեզիա

Իսպանիա

Քուվեյթ

||

|

|

|

|

| |

|

"

|

Կանադա

Մոնակո Թաիլանդ Ռումինիա.

Է

|

3.

|

| | | |

|

|

| |

122|122|

| |

|

|

|

»» «.

տար

|

| |

-

|

|

|

04138

| | |

|

53.9

ՏՕՍսՐՇԲ: ՍԽՊՏ՛ԼՃՕ Տ6Շ6ԹոՅԼ

/ո(Թւոոճնօո ՏՑՐ/Շ6Տ

օո

(Լօոժօո)

13985

| հռ

46.1

|

|

|

|

|

|

|

|

|690.0| 62.5 |100.0

|30344 | | | 11000 100.0 38.4 | | | 281.5

օՒ Օռա

451.1

| |

|| | | | 32 1348| | 32 | 532. 132| 753 | | 30 |1000|

14074

16359

| 49 | ||45 |

|12893 |26967| 258.7 | 431.2 բաժինն աշխարհում,» | 522 | 478 | 100.0| 37.5 | 62.5

երկրի նավերը, ընդամենը

95-ով

|

| 197 | 614 | 27 11911190) 623 | 26 | ||383 | 26 89 | 161| 553 | 22 1160| 466 | 22 |152| 898 | 21

Ֆիլիպիններ

Աշխարհը, ընդամենը

| | | 01 | 75 29.| 54 | 11 | 60 | 008| 13 | 203 | 216 | 07 | 54 | 548 | 202 | 750 | 34 | 27 |

| | | |

| 346 | 5099 | 76 | 405 | 454 | 859 | 72 | | 277 | 736 | 116 | | 297 | 715 | 72 | | 348 | 24901 85 | | 222 | 396 | 16 | | 142 | 631 | 88 | 372 | 59 | 431 | 108 |

| 896 |

| 223 |

|182

| || || || |

13341695

120369

132 | 424 | 556 | (Չինաստան) Գերմանիա | 1445 | 1943|

3 |ա»

ծ

Ծ

| 2495 | 3247 | 40.7 | 927

Հոնկոնգ

Թայվան(Չինաստան)

այէ,

Ծ

682455

Ֆրանսիա

732.5

Տսքքի6ժ ԵմԼ/օ/ժ:5

Խռոեոծ լ

|

|

| 94.2

Աղյուսակ28 Աշխարհիծովային առւտրական նավատորմն ըստ գրանցման դրոշի, երկրների խմբերի ու նավերի տեսակներիառ 1 հունվարի 2000թ.

(դեդվեյթ)

Ս

Ը|ՑՏ|

ՏՏՅՏ|

:ՑԱՅՅՈՈՏ|5

ՅՏՅՅ0ՕԸՅ|Յ5Յ3|35 55 : ՅԱՏՅ|Յ Յ|ՏՏ| 55 ՀՅ|Յ:| 2|ՏՅ|

Շ) ւ5

Նավերի բաց գրանցմաներկրներ

Արնելյան Եվրոպա ն նախկին ԽՍՀՄ Ասիայիսոցիալիստականերկրներ Զարգացող երկրներ Այլ երկրներ

Ն

|

|

|

|

Յ

/

|

Աշխարհը,ընդամենը

Գ"

|

|

|

տրանսպորտի բեռնաշրջանառութ թ.) 01-20

Ըս

Բարձր զարգացած երկրներ

Աղյուսակ 30

Աշխարհի մի քանի երկրների ներքին նավարկելի ջրային ուղիների (առ երկարությունն ու

|

104||

|

|

|

3Յ

'

0.6

|

Նավարկելի ուղի- | Ներքին ջրային ների երկարությու-| պորտի բեռնաշրջանա-

Երկրներ

տրան

(կմ) նը

41843

ԱՄՆ

ռությունը (:լն տ.կմ)

Ավստրիա

Բելգիա

430570

Գերմանիա

Իտալիա

Լեհաստան

ա

Նիդերլանդներ

40714

Ֆինլանդիա1245

123500

Տոթ

Ռուսաստան

65643

84605

Ուկրաինա

Ֆրանսիա

Աղյուսակ 29

10երկիրը աշխարհի առաջատար Սենոր կրնամբարձությամբ ԳԱՑ Երկրներ,տարածքներ

Պանամա

Բեռնամբարձությունը

Լիբերիա

Մալթա

Բահամներ

Հունաստան

Կիպրոս

Աշխարհի մի քանի

Մճոտքօղ Տանտնօտ (0 ԲսոօքճՅոժ ԽօդԻհ Ճո6ո68.

ԱրԱն0 կԱ19992

Աղյուսակ 31

:

Երկիր

ՍաուդյանԱրաբիա

ն

Վենեսուելա Մալի

Նորվեգիա

Եթովպիա

0.6

Սինգապուր

Իրան

1.4

Մեծ

ԱՄՆ

4.6

Շվեյցարիա

70.3

Չինաստան

Ավստրալիա Թուրքիա

Գերմանիա

105.1

|բելգիա

Առաջատար10 երկիրը

Բաժինն աշխարհում

67.1

ՏՕօսոտտ:Լ/0/մՏ ԽԱռեծ

էոմօոոճեօո Տ6ՈՄ/Շ6Տ

(Լօոժօո)

ԽՅտ

ցանցի խտությունը

,

երկիր

ՍԻ.

անըխւյուն

ԱՍՆ

16.8

/Վնդկաստան

19.3

0.5

ճապոնիա Ֆրանսիա

53.6

Բրիտանիա

57.5 69.9

Երկաթուղային փոխադրումների ծավալով աշխարհի երկիրը 1999թ.

Աղյուսակ 32 առաջատար

Ուղնորաշրջանառություն,մլն ուղնոր.կմ |Բեռնաշրջանառություն, մլն տ.կմ

Հնդկաստան

|ԱՍՆ

22377

391.1

Չինաստան

1231.2

|Ռուսաստան

Ռուսաստան

|Կանադա

Գերմանիա

|Վնդկաստան

1205.0 308.5 281.5

Ավստրալիա

ճապոնիա

Չինաստան

Ֆրանսիա Եգիպտոս

64.1

Իտալիա Ուկրաինա Մեծ

Բրիտանիա

127.2 102.8

|Ղազախստան

Գերմանիա

38.3

Լեհաստան

55.5

99.4

Աղյուսակ 54 Քաղաքացիական ց ավիացիայի ծառայությունից օգտված ուղնեորների 10 երկիրը 1995-1998թթ. քանակով աշխարհի առաջատար

Երկիր ԱՄՆ

ճապոնիա Բրիտանիա

Մեծ

Ավիացիայիծառայու-

ողա Տարածաշրջաններ հունից գոված Աշխարհը,ընդամենը այդ

2248215

|

2627056

թվում

Աֆրիկա

Հյուսիսային Ամերիկա

5/8

Հարավային Ամերիկա

Ասիա

Եվրոպա

Օվկիանիա

ՏէնտեՇալ `/6ձ0օօի,

ՍՎ. Վտ

՝/օո., 2001.

49922

55736

937107

1086197

72379

91204

556656 539424 92726

62807

669007 103104

Տ

ո

Գերմանիա

Ֆրանսիա

Իսպանիա

Ավստրալիա

Իտալիա

Կորեայի Հանրապետություն

Կանադա

ՏԵնտեշալ "68Եօօն, թն

Աղյուսակ 33 Աշխարհի քաղաքացիական ավիացիայի փոխադրումներն ըստ տարածաշրջանների,1995-1998թթ.

Ուղնորների քանակը լմլն)

ՍԻ.

Խճ

`/օդ., 200 մ

Գծապատկեր 1.

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ԵՎՐՈՊԼ/

Հողի մշակվող Ա ընդհանուր ռեզերվային տարածքները

Աղյուսակ 55

ԽՄԲԵՐԻ ԿԱԶՄԸ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

Բալթյան երկրներ

Զարգացող երկրների մշակվող ն գյուղատնտեսական բույսերիմշակմանհամարպիատանիհողերը

Էստոնիա Լատվիա

1.

2.

3.

Լիտվա

1. 2.

Ազատ առնտրի եվրոպական Միավորում (ԲԵԼՃ)

Իսլանիա Նորվեգիա

Յ.

Շվեյցարիա

եմրոմիություն (ԷՍ)

.

.

(84

՛

՝

Աֆրիկա

Ը--Լ7

Հյուսիային Աֆրիկա ս Մերձավոր

'

՛

ձարավային Ասիա

Արնելք

--Վ

1.

Յ.

'

'

Լատինական Արնելան Ասիա (առանց Ամերիկան

Չինաստանի) Ան ավազ

Ավստրիա Բելգիա Գերմանիա

2.

ատոնհա

Դանիա

4.

5. 6.

Իռլանդիա Իտալիա Իսպանիա Լատվիա

7. 8.

բույսերի մշակմանհամար Գյուղատնտեսական հողեր (առանցարդեն մշակվող հողերի) պիատանհ

9.

ԱՄշակվողհողեր

11.

10. Լեհաստան 12.

13.

ՏՕՍՈՇՑ: ՕլոՓ6ոտլօոՏտօԷ Ա66ժ. Ճո ՃԱՅՏ ՕՒ Բօօժ ճոմ

Ճցոօս|Խ6 ԷՅօ, Ջօտծ,

Լիտվա Լյուքսեմբուրգ

Կիպրոս

14.Վունաստան

15..Հունգարիա 16.Մալթա

իդերլանորեր 19.Չեխիա 17.Մեծ 18 Ս

Բրիտան

20.Շվեդիա

21.Պորտուգալիա

22.Սլովակիա 23. Սլովենիա 24. Ֆինլանդիա

25. Ֆրանսիա

ԱՄԵՐԻԿԱ

Անդյան խումբ 1.

2.

3.

Բոլիվիա էկվադոր Կոլումբիա

4. 5.

Պերու Վենեսուելա

Կենտրոնական Ամերիկայիընդհանուր շուկա (ՇՂՕՌ/) 1.

Գվատեմալա

2.Կոստա

Ռիկա

3Յ.Հոնդուրաս

4.Նիկարագուա 5.Սալվադոր

Աղյուսակ36 ԱՇԽԱՐՀԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Անտիգուան Բարբուդա

.

Բարբադոս Բելիզ Բահամնե

-

.

Գայանա

:

:

Գրենադա Դոմինիկա

.

-

Մեժ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ռիբյ

Կարիբյան

(«ԱՖՐԻԿԱ

( (Շ4ԽՇՕԽ,

12.

13.

ուսիա

Արնելյան ն Հարավային Աֆրիկայի ընդհանուր շուկա (ՇՕՌԲՏ) 4.

դիններ Սուրինամ Տրինիդադ Տոբագո ն

5.

7. 8.

Լատինաամերիկյան ինտեգրացիոն միություն (Լ/Վ) ԱՄՆ-իՎիրգինյանկզիներ

ւ:

2.

.

2.

8. Մոնտսերատ 9. Ճամայկա Սեր 11. Սենտ Վինսենտն Գրենա-

10.

8.

Բրազիլիա

9.

Կոլումբիա

11.

էկվադոր

10.

Պերու

Վենեսուելա Ուրուգվայ

Մեքսիկա

Հարավային .

ւ

Ամերիկայի ընդհանուր շուկա (ՄԲԱՇՕՏՍԹ)

Արգենտինա Բրազիլիա

3. 4.

Պարագվայ Ուրուգվայ |

ճրնելակարիբյան պետություններիկազմակերպություն (ՕԷՇՏ) 1. շ.

Յ 4.

5. 6. 7.

րբ ն Բարբուդա

Արարա Անտիգուա

Դոմինիկա Մոնտսերատ Սենտ Լուսիա Սենտ Կիտս ն Ննիս Սենտ Վինսենտ ն Գրենադիններ

"

էրիտրեա

Կոմորներ Կոնգոյի Դեմոկրատական

12.

Հանրապետություն Մադագասկար Մալավի

Մավրիկիոս

15. Մոզամբիկ զառբ

ի ումա Սուրինամ

18.

19. 20.

Սվազիլենդ Սուդան

ՏանզանիայիՄիացյալ Յանրապետություն Ուգանդա

21. 22.

23.

Քենիա

ԿենտրոնականԱֆրիկյան պետությունների տնտեսական համագորժակցություն(ՔՇՇՊՏ)

Չիլի

Պարագվայ

Զիմբաբվե

10.

ԿենտրոնականԱմերիկայի ընդհանուր շուկա Արգենտինա Բոլիվիա

14.

Լեսոտո

11.

Անտիգուա ն Բարբուդա

Անգոլա Բուրունդի Զամբի

9.

13.

7.

Բուրունդի Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն Ռուանդա

)

լճերի երկրների տնտեսական համագործակցություն

(ԸՇԲԲՔՇԼ)

Բուրունդի Գաբոն Կամերուն

1.

2.

3.

Կենտրոնաաֆրիկյան

4.

Յանրապետություն

5.

Կոնգո

Բենին Բուրկինա Ֆասո `Գամբիա

1.

3.

:՝ Գվենիեա գվենի Գվենիա Բիսաու :`

6.

7. 9.

7. 8.

9. 10.

ԿոնգոյիԴեմոկրաւոական

րյ Հանրապետություն ՀասարակածայինԳվինեա Չադ Ռուանդա Սան Տոմե ն Պրինսիպի

Արեմտաաֆրիկյանպետություններիտնտեսական համագործակցություն(ԵՇՕՄ/4Տ)

2.

8.

6.

.

Լիբերիա Կւսպե Վերդե Կուոդիվուար

10. 11. 12.

13. 14. 15. 16.

17.

Գաբոն Մալի Մավրիտանիա Նիգեր Նիգե իգերիա Սենեգալ Սիերա Լեոնե Տոգո

1. 2.

Մանո գետի միություն (Խ/ՏՍ) Յ. Սիերա Լեոնե

Գվինեա ` Լիբերիա

Կենտրոնաաֆրիկյան մաքսային

(ՄԹՔ4Տ)

1.

2. Յ

.

Գաբոն Կամերուն

ն

տնտեսական միություն

Չարավարնելյան Ասիական երկրների ընկերակցություն (4ՏԵՃԻ/) Բրունեյ Դարուսալամ Թաիլանդ Ինդոնեզիա Մալայզիա

1. 2.

Յ.

Կոնգո

ձ. 5.

Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն

ԱՍԻԱ

6.

Գվինեա . Վասարակածային Չադ

ձ4.

Բանգլադեշ Լաոսի ժողովրդական

9.

1.

2. Յ. 4.

Բենին Բուրկանո Ֆասո .. Կոտդիվուար Մալի

ն.

Նիգեր Սենեգալ Տոգո

5. 7.

Յ.

ԱրաբականՄադրիբյան միություն (ՄՈՒՎ) 1.

Յ:. 6.

Ալժիր ԼԶունիս Լիբիա

4. 5.

.

Մարոկկո

Մավրիտանիա

Հարավաֆրիկյան Զարգացման Համագործակցություն (Տ4ՕՇ)

2. Յ 4. 5.

6.

. Անգոլա

Բոտսվանա Զամբիա Զիմբաբվե Լեսոտո

`Վարավաֆրիկյան Հանրապետություն

7.

8. 9. 10. 11.

.

Մալավի Մոզամբիկ Նամիբիա Սվազիլենդ ՏանզանիայիՄիացյալ Հանրապետություն

7.

8.

Մյանմա Սինգապուր Վիետնամ

Ֆիլիպիններ

11. 12.

13.

Հնդկաստան Կորեայի ԳԴանրապետություն Շրի Լանկա

Տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն (ԷՇՕ) 2.

2.

Դեմոկրատական

Հանրապետություն

դրամական միություն (ՍԷիՕ4) 6.

6.

Բանգկոկի Համածայնագիր 10.

տնտեսական Արնեմտատաֆրիկյան

5.

4. 5.

.

Ադրբեջան

6. 7.

Թուրքիա

8.

Աֆղանստան Իսլամական Իրանի Հանրապետություն (Թուրքմենստան

9.

Ղազախստան Ղրղզստան `Պակիստան

կստան

`Տաջիկստան

10. Նա

ծոցի երկրներիհամագործակցություն (ՇՇՇ) 12.

Բահրեյն ՄիացիալԱրաբակւսն

13.

ՍտուդյանԱրաբիա

11.

14.

15.

ամիրաթներ

16.

Քաթար Քուվեյթ Օման

Տարածաշրջանային համագործակցության Հարավասիական Ընկերակցություն (ՏՆձՋՇ) Բանգլադեշ Բութան Հնդկաստան

17. 18.

19.

21. 22.

23.

Մալդիվներ

20.

Նեպալ

Շրիլանկա Պակիստան

Միջտարածաշրջանայինխմբավորումներ Ասիա Խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցություն (1ՔՔՇ)

Հ 4.

6.

7.

8. 9.

10.

ԱՍՆ

1.

2.

. .

Ավստրալիա ԲրունեյԴարուսալամ Թաիլանդ Թայվան(Չինաստանիմարզ) Ինդոնեզիա

11.

..ԿորեւյիՀանրապետություն Հոնկոնգ(Չինաստանի տարածաշրջան)

17.

12. 13. 14. 15. 16.

Կանադա

18.

ճապոնիա Մալայզիա Մեքսիկա Նոր Զելանդիա Չիլի Չինաստան Նոր Գվինեա Պապուա Սինգապուր Ֆիլիպիններ

Անկախ պետություններիհամագործակցություն(ԸՇ/Տ) 1.

2. Յ. 4.

5. 6.

Ադրբեջան

7.

(Օուրքմենստան Հայաստան Ղազախստան Ղրղզստան

Բնլառուս

ազատ 3յուսիսամերիկյան 1.

Ամերիկայի Միացյալ

Նահանգներ

ՄոլդովայիՎանրապետություն

9.

10. 11. 12.

ՌուսաստանիԴաշնություն Վրաստան

Տաջիկստան

Ուզբեկստան Ուկրաինա

առնտրի համաձայնագիր(ՃՒ 74) 2.

Կանադա

18.

Գրականություն

1թթյու Ց

Ճ.

ՃՈ868

թ.

Չ.,. ՇՕամձներւՕ-ԽՕԵՕԿՊԱՎԸԸԿՅՑ .ՐՇօոքմֆաը. 1108:91121810-1ԲքԻՐ ԸռՕԲձքե, Խ1., 1983 Ը.

ԼԵՕՃՕՐՒԼՎԲՇՃՔՔ

ԷԼ, ԽՂ6ՂՕոտ«ձոքճոօճճԲճում լ 55:ՕԷՕԱՎՇՇՖԵպքմուշաաւմ ԽՕ ՐԲօրքձֆոառ., Խ1., 1960. էՕ.. Լոօոքճաաւ ոււռքօ80Ր0 8օճեֆ ԽԼ, փոքրն 2032147ԸՇ184.Խ1., 1981

ՇԲՃԵՇԽՕՐՕ

ՃինորքճՑԸ ոյք

9.

ԽԶԸ

ոքօ:ոճոմոլ

ՇՂքՅԻԼ. /ճ., 1978 10. 1188881Վ:8 Խ.,

ԽԼ., 19877.

11. ՃճԲԱԼ Ճ.

Շ

)Օ.,

Փո

3:

`

14. 15.

ՎՅՇՂՏՀ,

Խ(օՃ6ՊՔ

քրոմ

Ր,

Օ114125Շ8

Օատամեօ-ՅՒՕԻՕԻԱՎԲԸՇԽՅՑ 1ՇՕՐքմոտ.

Ը 203818Շ188

ԻՂ., 1959

(16ք.

Լ.

Շ. Ե... ԼՇօոքոԱնթւճք «0341621842, ԽԼ, 1999Ր. 8. 11, ԼՇօՐքճֆասԲԸՑՅ: ոճթոաւմ ճւմքձ,

ո.

ՐՇօրքմֆոմ. ԸՇօքոաո: ԸՐճՐԲ1 Ոօո քճճճաուտբք Երսձքոճ Վօքոռ Ք 111րԲքճՃՅԵՐՇՆՅ. Խ1., 1971 :1.. Է ոքօոօոճԸօոճԲ 6 աքձ (1994-2003 ՐօՃԵ) Փօաղւ ՕՕ

16.

ԱՇՐԱՎՇԸԽԵ:

Լատքոճտտ8. Ճ..

ոտքօո0րօ

Խ(2:ՇՅՅՕՑԸՅԱՆ

13.

«Ճոն

ԼՇօՐքմճֆովճՇՅՕԲքմճՅ:ԼԱ6Է

ՅԷՐՃ.), 11,

12. ճճոճղ

ո,

1Օ., Դճտքօ8 Շ., Թ.»Օ1ՕԿաաՕ-ՏաՕՊՕՐԱՎՇԸ-

ՕՇոՅՇՂԱ

112:

Է

8քօոօ088Շ6"ԸԷՈԼՅ,

ա68Շատ8 8.

Շրքծք. Յ1քՄ7Շ6»ա 8., Ք ԵՐ:

17. ԱՇադաամճ8Շ ՕՎԲքյր.,

(1995-2003). Բ.օ-Մ1օքտ

ՐԲօրքճՓոը

ԲՅՇԲԴԲԵ

ՄՇ71

Է13ր-Իօ ԿՂԵԼԸՊԵ" Խ՛., 1978 "

ԷՅՇՇՃԸՇՒԱԼԼ

ՒՂ, 197117,

ՐՇօրքճՓոյ: ՛16Շօքճղ. Ը.

20. 21. 22.

Խ/., ԱՕաատւոճ8Ը Ց

8., ԾօրեՓ Խ/Լ.,8ՅՇՔՃԸԲԸ::Լ

ոսոմքօ80Ր0

20388

ՇՕԼԱՈՅՃԵԼՕ-Չ:Օ1:ՕՒՈՎՎԸՇԽՑՎ

ՐՇՕոքոֆոտ

Ի1., 1979 Ր. 285116" 11.,

Խ/

քու

Ա1քօօրքճուշ186ի տեքՈՅ

ՐՇօՐքոֆաո.116ք6807:,Ը 8:ՐՆՈԼԸՅօՐօ. Ճ.. Լ60Րքմֆտտ դքօոեւսոճոոօօմ

7բյոծթ

Ը188. Խ/.,

34ք70625 11010

ԻՈԼք8, 110ռ. քճր. 8. 8. ԹՇոԵԸ»ՕՐՕ. Ի1., 1998. ՃՅԼՐՇԸ 11, ԼՇօՐքճփատչ: ՇաւորճՅ

ՇՕ8ք6ԱՇԷԱԼԵր:

ոՕ7

23.

քճՅ82աՑ8Ծու4612

ՇօՕտքօաթոում: Է6Օրքմտտ

1977.

,

Ել Չ.օՕուՕուտւօ-ԻԸՕՐքմգաՎ6Շ:աՇ դքօՕլԲՇՇ

ՕՅՎՈԸՒՑԸ

Ը.

19. ՔօՅու

Մելքումյան Ս. Ընդհանուր տնտեսական աշխարհագրություն Երնան 2004 թ Ս, Մելքումյան Տնտեսական աշխարհագրություն, Երնան, 2001 թ. Վալեսյան Լ. Աշխարհագրականգիտությունների մեթոդաբանականն տեսականհիմունքներ: Երնան, 2004թ Վալեսյան Լ, Հասարակական աշխարհագրության ներածություն,Երնան, 1999 թ. Մուրադյան Յ., Արտասահմանյաներկրների տնտեսական ն սոցիալական աշխարհագրություն, հ. 1, Երնան,

8.,

ԸՇՃԵՇՒՕԻ

3ոճատա.

Չ6ՕՑՕԽԵՀՎՇՇ-

Խ/., 1968 ՇՇԸՔ,

Ր.

բ.

ԽԼ,

24. Ճ162«ՅՈԺ6: Ս. Յոմ ՕԵՏօո Ճ., ԲօօոօոՇ Շ6օցրճքհիյ.67 Ս6ՐՏՔՄ,1979. 25. ճոոսՁ| Ցսկ6էո օք ճոտքօո ՏԵ եՏեօտ 15 Էս-օք6 Յոժ խօղհ ՃՈՅՈՇՅ. ՍԽ, ԱԾ: `/0Ո« Ձոմ ՕՏՈ6ԿՁ, 2001. 26. Ճո ՍՐԵշուշոց Պ/օղմ. ՍԿ Շուտ 16- Ւսոճո ՏԹէԱՇո6ոէ (ԻԲեւաէ).Օ»մ6-մ ՍոխտոտԼի/ Ք:6ՏՏ. 1966. 27. Ձ6ոօցոոքհլօ`/օ8ՒԵօօե. ՍԽ. կ6տ 2001. 28.

օէ,

`/օու,

| Շօտոտօժհ/Տահտիօտ /08ՒԵօօե,

|ոժստեոճ 2003.

(1994-1999) /ութոճեօոտ| `/6ՒԵօօն օք )ոմստեոյ Խ6։ `/ՕԼե. 1995-2000 7/62/Տ. 30. Ռ6ՈՇԽ օՒ ԽՁոնոծ 1ղռոտքօղ2000. ՍԿ. Խտ Շ6ՈՔԿՅ, 2000. 29.

ՍԽ, Խոտ

ՏԵՅԵՏԱՇՏ,

ՕՈ

Յո

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախաբւսն

Յ

Գլուխ 1 Սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրությանառարկան, խնդիրները, հետազոտության մեթոդները Արտադրողական ուժերի տեղաբաշխմանօրինաչամփությունները, սկզբունքներն ու գործոնները Աշխարհիքաղաքական քարտեզը Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորումը ն դրա ձնավորման փուլերը: Երկրների խմբավորումը դիրք Աշխարհագրական Գլուխ 2 Բնական պայմաններն բնական ռեսուրսներ 2.1 Բնական միջավայրըորպես հասարակությաններգործության օբյեկտ Բնական պայմաններ ն բնական ռեսուրսներիտնտեսական

գնահատումը

Տարածքի բնական (բնառեսուրսային)պոտենցիալը Բնական ռեսուրսներիդասակարգումը ն բնական միջավայրիփոխազդեցությունը, ԴՊասարակության բնության օգտագործման (բնօգտագործման)հիմնահարցերըն

ուղղությունները

Երկրորդային հումքային ռեսուրսների կրկնՕգտագործումը` ուտիլացումը որպես բնական ռեսուրսներիխնայողաբար օգտագործմանմիջոցառում

3.1

3Յ8

աշխարհագրությունը:Ընդհանուր . մեթոդաբանականդրույթները Աշխարհիբնակչությանթվաքանակնու դրա շարժը Բնակչության արագ աճի հետեանքով առաջացած

Բնակչությունըն

4Յ

Գլուխ 5

5.3

5.4

ն երկրների մասնագիտացումը Աշխատանքի տարածքայինբաժանումը ն դրա ռացիոնալացումը Երկրների տնտեսականմասնագիտացումը Արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների դերը տնտեսությանտեղաբաշխմանգործում ԳՏՀ ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսության տեղաբաշխմանվրա Տեղաբաշխման«Կենտրոն-ծայրամաս»մոդելը

Տ5

Գլուխ

6.2

6.7 6.8

ռեսուրսները

ա/

փոփոխությունները

էներգետիկայիզարգացմանհեռանկարը -Վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերությանճյուղերի զարգացումն

ու

տեղաբաշխումը

նավթաարդյունաբերություն

ե/

ԳՏՅՀ ն

զ

էներգետիկանն շրջակա միջավայրիւպահաանությունը

ա/

սն

6.8

միտումները

Արդյունաբերությանտեղաբաշխմանմոդելները Արդյունաբերությանտեղաբաշխմանգործոնները ՆԱրդյունաբերության ճյուղային կառուցվածքիփոփոխությունները "Վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերություն -Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերության տեղաբաշխման

բ/ գազարդյունաբերություն գ/ ածխարդյունաբերություն դ/ էլեկտրաէներգետիկան

:

Աշխարհիարդյունաբերությունը 6.1 ն դրա ենթաճյուղերիդերն ու զարգացման ՆԱրդյունաբերության

հիմնախնդիրները

Աշխարհիբնակչությանռասայականկազմը ազգային կազմը Աշխարհիբնակչության Աշխարհիբնակչությանկրոնականկազմը Աշխարհիքաղաքակրթությունները Բնակչությանտարաբնակեցումը ընդհանուրդրույթներ Բնակչությանգաղթերը (միգրացիաները) գործընթացի էությունը Ուրբանիզացիայի Ուրբանիզացիա: Ուրբանիզացիայիմիտումները

Համաշխարհայինտնտեսությանճյուղային կառուցվածքը -ԳՏՀ ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսության աճի տեմպերի ու ճյուղային կառուցվածքի վրա

`

5.1

Բնակչությանտարիքայինկառուցվածքը: Աշխատանքային

միտումները

Գլուխ Աշխարհի բնանչությունը

Գլուխ 4 Համաշխարհային տնտեսությանաշխարհագրություն 4.1 Համաշխարհայինտնտեսություն.ձնավորումն ու զարգացման

միջազգային բաժանումը Աշխատանքի

'

Ուրբանիզացիան, գիտատեխնիկականառաջադիմությունը ն քաղաքների էկոլոգիայի հարցերը

էլեկտրաէներգետիկան

Մեաղուրգիա

տալուրգիա

ը մե. ն տալուրգիա քննաշիսությու

15՛

6.10

6.11 6.12 ա/ 6.13 6.14

Գլուխ ՛

Քիմիական արդյունաբերություն Անտառային ն փայտաճշակմանարդյունաբերություն Թեթն արդյունաբերություն տեքստիլ արդյունաբերություն Սննդի արդյունաբերություն Արդյունաբերությունըն շրջակա միջավայրը

՛ 68

Աշխարհիգյուղատնտեսությունը 7.1 Գյուղատնտեսականարտադրությանզարգացմանընդհանուր գծերը: Գյուղատնտեսությանզարգացումնու պարենայինհիմնախնդիրը 176 Գյուղատնտեսականարտադրությանզարգացմանուղղությունները 179 արտադրությանտեղաբաշխումը Գյուղատնտեսական արտադրությանզարգացմանն տեղաբաշխման Գյուղատնտեսական բնական պայմաններիու ռեսուրսներիգնահատումը Տնտեսական ու սոցիալական գործոններիազդեցությունը զարգացմանու գյուղատնտեսականարտադրության տեղաբաշխմանվրա Գյուղատնտեսությանճյուղերի աշխարհագրություն ա/ Հացահատիկայինմշակաբույսերի աշխարհագրություն բ/ արմատապալարապտուղայինմշակաբույսեր գ «պտղաբուծություն դ/ տեխնիկականմշակաբույսեր ե/ տոնուսավորող մշակաբույսեր Անասնապահություն Ձկնորսություն, ձկնաբուծություն ն այլ գործունեություններ

գլուխ

Տրանսպորտ

Տրանսպորտիդերը, զարգացմանմիտումները: Տրանսպորտային ցանցի խտությունը Երկաթուղայինտրանսպորտ Համաշխարհային ծովային տրանսպորտը ա/ աշխարհի նավահանգիստները բ/ Միջազգային ծովայինջրանցքներըն նեղուցները Ներքին ջրային տրանսպորտ Ավտոմոբիլային տրանսպորտ Համաշխարհայինխողովակաշարայինտրանսպորտ Օդային տրանսպորտ

համոջո րոսաշրջության Քուն (ռեկրեացիա)

Զան

ն

Զանգվածային հանգստիզարգացման նախ ն դրանց ադրյալները

բ/ գ

Զ

գնահատումը

գնահատումը26: նռեկրեացիայի Զբոսաշրջության ամանների ազո շրջակա բոսաշրջության

զարգացմանհ

9.1

Միջազգայինտնտեսական հարաբերություններ ՆՄիջազգային առնտուրը Գիտատեխնիկական համագործակցություն Ֆինանսավարկային հարաբերություններ Տարբեր տեսակի ծառայությունների փոխանակումը

ը

վրա զիջավայրի բոսաշրջության

ո

7»

տարածական Մառակությունը զմակերպումը Գլուխ Գլոբալացումը 10.Տնտեսական Աա Գայնացումը, 27Գլոբալացում տնտեսական ն

ե/

Զբոսաշրջության

Տնտեսության

մ

ց

102.

Հավելվածներ

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆՌ. Գ.

ՄԱՆԱՍՅԱՆՄ.

Գ

'

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐ

ՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական ձեռնարկ ՄԱՍ 1

8.1

Գլուխ 9

հանգիստ

ա/

Ս. Ս.Ա Խմբագիր` րմաղանյան

է տպագրու Ստորագրված Թուղթ՝ օֆսեթ:

60»:84 Չափսը`

ՀՅԱ2ԹՏպագրություն Տպաքանակ՝ 1/16:

-

300:

Երեանի

համալսարանի ա ի ի հրատարակչություն, Երեան, Ալ. Մանուկյան, 1

Երնանի համալսարանի տպարան,

Եերնան,Աբովյան, 52