Տնտեսական ինտեգրման տարածաշրջանային ասպեկտները

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ

ԴԻԱՆԱ

ԳԱԼՈՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ

Երնան Հեղինակայինհրատարակություն

ՀՏԴ

Հրատարակվում է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ

339.9

ԳՄԴ

65.68

Գ 194

Մասնագիտականխմբագիր` Ա. Խ. Մարկոսյան տնտեսագիտությանդոկտոր, պրոֆեսոր

Գրախոսներ`

Բոստանջյան տնտեսագիտությանդոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Բ.

Բայադյան տնտեսագիտությանդոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Հ.

Դ. Ն.

Հախվերդյան տնտեսագիտությանդոկտոր, դոցենտ

000002190 Գ194

ԳալոյանԴիանա Տնտեսական ինտեգրման տարածաշրջանայինասպեկտները/ Դիանա Գալոյան, Մասն. խմբ.` Աշոտ Մարկոսյան, Եր.: Հեղ. հրատ., 2014,- 294 էջ:

Աշխատանքում ուսումնասիրվում են տնտեսական ինտեգրման տեսական հիմնադրույթները, վերլուծվում են դրանց առանձնահատկությունները ն տնտեսական էֆեկտները, բացահայտվում են զարգացող ն ծովային ելք չունեցող երկրների տարածաշրջանային համագործակցությանմարտահրավերները, իրականացվում է Հայաստան-Եվրամիություն տնտեսական հարաբերությունների իրավական բազայի, Եվրամիության ընդլայնման քաղաքականության երկրների ժողովրդագրականն սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների համեմատական վերլուծություն, ինչպես նան Հայաստան-Եվրամիությունարտաքին առնտրային հարաբերություններիքննարկմամբ նախանշվում են դրանց զարգացման հեռանկարները: Եվրասիական տնտեսական ընկերակցության անդամ երկրների տնտեսությունների ուսումնասիրության Կ մի շարք ցուցանիշների հիման վրա գնահատվում են ՀՀ տնտեսության վրա Մաքսային միությանն անդամակցելու հետնանքները, ինչպես նան Հայաստան-հարնան երկրներ փոխհարաբերությունների զարգացմանհեռանկարները: Աշխատությունը նախատեսված է ուսանողների, ասպիրանտների, դասախոսների, պետական մարմինների, առենտրայինկազմակերպությունների աշխատողների, ինչպես նան բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացներովն դրանցում ՀՀ մասնակցության հիմնախնդիրներով: -

21504-Ղ0|7

ԼՏ Թ

978-9939-0-1033-5

Գալոյան Դ.,

Հե

ՆԻԶՄ

2: ԳՄԴ

65.68

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ 1. Ինտեգրմանգործընթացները արդիհամաշխարհային մոտեցումներ տնտեսությունում.հայեցակարգային 1.1. ն Գլոբալացման տարածաշրջայնացմանգործընթացների համակցմանհիմնախնդիրները........................................... 8 1.2. Տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրման նախադրյալներիքննական վերլուծություն........................ 21 1.3. Տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրման էֆեկտների տեսական վերլուծություն

Գլուխ 2. Ինտեգրմանգործընթացների դրսնորումները զարգացող երկրներում 2.1. Տնտեսական ինտեգրմանդերը զարգացող երկրներում..57 2.2. Ծովային ելք չունեցող երկրների տարածաշրջանային համագործակցությանմարտահրավերները

Գլուխ 3. ՀայաստանիՀանրապետության տնտեսական համագործակցությունը Եվրամիության երկրներիհետ 3.1. Հայաստան-Եվրամիությունտնտեսական հարաբերություններըն դրանց իրավական բազան.......... 88 3.2. Եվրամիությանընդլայնմանքաղաքականության երկրների ժողովրդագրականն սոցիալ-տնտեսական պատկերը ուո աաա աան անան 3.3. Հայաստան-Եվրամիությունարտաքին առետրային հարաբերությունների զարգացման հեռանկարները Լե...

Գլուխ 4. Տարածաշրջանայինինտեգրացիոնխմբավորումներըն ՀայաստանիՀանրապետությունը 4.1. Տնտեսական համագործակցությանբազմամակարդակ մոդելը` որպես Անկախ պետությունների համագործակցությանինտեգրման բնորոշ գիծ................. 4.2. Ծվրասիական տնտեսական ընկերակցության անդամերկրների տնտեսությունները տարածաշրջանայինինտեգրման համատեքստում 43. շՀայաստանիՀանրապետությանտնտեսությանվրա Եվրասիական տնտեսական ընկերակցության շրջանակներում գործող Մաքսային միությանն անդամակցելու հետնանքներիգնահատակաը...............

Գլուխ 5. ՀայաստանիՀանրապետության տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրմանհեռանկարները՝ հարցականիտակ 5.1. Հայաստանի տնտեսական կապերիզարգացման ուղիները Վրաստանի հետ ան, 216 5.2. հետ Իրանի Իսլամական Հանրապետության Հայաստանի Հանրապետությանտնտեսական համագործակցությանորոշ ասպեկտներ........................... 229 5.3. ՀայաստանիՀանրապետությանտնտեսական համագործակցության հիմնախնդիրներըԱդրբեջանին Ծեմտտ Թուրքիայի Լ.Լ... եո...

Նոա

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Լ...

Լ.Լ...

աաա

աա

աաա ասացաւ

ամա,

աաա

ՆԱԽԱԲԱՆ

Միջազգայինտնտեսական բազմաբնույթ հարաբերությունների, երկրների միջե տնտեսական կապերի զարգացումը 704 դարի կեսերից սկսած այնպիսի աննախադեպքանակական ու որակական առաջընթացապրեց, որ անկախ ժամանակ առ ժամանակ կրկնվող տնտեսական ճգնաժամերից, շարունակում է պահպանվել որպես կայուն երնույթ: Դրանում իր էական դերակատարումն ունեցավ առաջատար երկրներինախաձեռնությամբգլոբալ ն տարածաշրջանային համագործակցությաննոր ուղիների որոնումը, որի նպատակը Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո ոչ միայն պատերազմողերկրների քայքայված տնտեսություններիվերականգնումն էր, այլե միջազգային տնտեսական հարաբերություններըկարգավորողմիասնականմարմիններիձնավորումը: Համաշխարհային շուկայում անընդհատ սրվող մրցակցային պայքարը ներկայում ուղեկցվում է ոչ միայն այս կամ այն տարածաշրջանում աշխարհի առաջատար երկրների տնտեսական ազդեցության ամրապնդմամբ, այլն այդ երկրների շահերի հաճախակի բախումով, որոնք պայքարում են տարածաշրջանային առաջնություն ունենալու, սեփական դիրքերն ամրապնդելու համար: Մրցակցային պայքարի թատերաբեմ են դառնում զարգացող երկրները, որոնք տնտեսականզարգացմանանբավարարմակարդակի, համաշխարհային շուկայից հումքային կախվածության, տեխնոլոգիականհետամնացությանպատճառով փորձում են տարածաշրջանի երկրների հետ ինտեգրման ճանապարհով դիմակայել աշխարհի հզորների մրցակցությանը: Թեն զարգացող երկրների շրջանակներում տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման փորձերը մեծավ մասամբ ակնհայտ հաջողություններ չեն արձանագրում,այնուհանդերձ,դրանց շարունակականությունը չի սահմանափակվում: ԽորհրդայինՄիությանկենտրոնացվածպլանայինհամակարգի փլուզումը, դրան հաջորդող կառուցվածքային բարեփոխումների ոչ հետնողական իրականացումն ամբողջովին քայքայեցին նախկին տնտեսական կապերը: Սակայն ներքին ռեսուրսների անբավարարությունը, կառավարմանփորձի պակասը նախկին տնտե-

սական կապերի վերարտադրության մտադրությունները մղեցին առաջին պլան: Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) ձնավորումը դարձավ արդի տնտեսական զարգացումները որդեգրելու ուղիներից մեկը: Սակայն ԱՊՀ անդամ երկրների տարածաշրջանային գործուն ն արդյունավետ ինտեգրացիոն խմբավորում ձնավորելու փորձերը չպսակվեցին հաջողությամբ, ն այդ երկրներն անցում կատարեցին բազմամակարդակինտեգրման հարաբերությունների զարգացմանը: Այնուամենայնիվ, դրանցից միակը, որը կարող է գնալ միասնական տնտեսական տարածքի ստեղծման ճանապարհով, Ռուսաստանի, Բելառուսի ն Ղազախստանի միջն ձեավորված Մաքսային միությունն է: Այն կարնորագույն աշխարհաքաղաքական ձեռքբերում է ն անդամ երկրների տնտեսականզարգացման նոր հեռանկարներ կբացի, թեն վստահ չենք, որ նորանկախ հանրապետությունների տնտեսական նոր միավորումը կկարողանա պահպանել գործընկերության իրավահավասարությանսկզբունքը, որը բնորոշ է զարգացման բարձր մակարդակ ն ժողովրդավարական անշրջելի ուղի որդեգրած երկրներին: Ամեն դեպքում, Ռուսաստանի Դաշնությունը, լինելով այդ միության լոկոմոտիվը, միաժամանակ ՀՀ ռազմավարական, առնտրատնտեսականգլխավոր գործընկերն է, ուստի Մաքսային միությանն անդամակցելը ապագայում կնպաստի Ռուսաստանի միջոցով նոր գործընկերությանփոխշահավետ համագործակցությանը: Աշխարհագրականփոքրըտարածք զբաղեցնող, անբավարար տնտեսական ներուժ ունեցող, ծովային ելք չունեցող ն մասամբ շրջափակման մեջ գտնվող Հայաստանի Հանրապետության համար տարածաշրջանային ինտեգրման նախաձեռնություններին միանալը հնարավորությունկտա տնտեսական կապերի ազատականացմանն ու ամրապնդմանը զուգահեռ, առանց ցնցումների հաղթահարել ինչպես սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները, այնպես էլ տարածաշրջակայինքաղաքական հակասությունները, որոնք այսօր մեր երկրի տնտեսական առաջընթացի գլխավոր խոչընդոտներն են: Կարնորելով Մաքսային միության երկրների հետ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը, Եվրամիության երկրների հետ տնտեսական համագործակցությանընդլայնումն ու ամրապնդումը` միաժամանակ անհետաձգելի կարելի է համարել հարնան երկրների հետ տնտեսական համաձայնագրերի

հիման վրա համագործակցությանէլ ավելի խորացումը, իսկ առավել հեռանկարային ու հուսալի գործընկերների հետ` տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրմանգործընթացներիզարգացումը: Եթե ներկայում ՀՀ տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրումը պայմանավորված է աստիճանական,սակայն կայուն զարգացման անհրաժեշտությամբ,ապա ապագայում տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման արդյունքների վերաբաշխումը հնարավորություն կտա աշխատանքի տարածաշրջանային, իսկ դրա արդյունքում` ներճյուղային բաժանմանշնորհիվ հաղթահարել ոչ միայն ներքին շուկայի սահմանափակվածությունը,այլն կազմել համաշխարհայինմրցունակ շուկայի անբաժանելի մասը: Տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրումը պարունակում է այդ ներուժը: Երկրների տնտեսական զարգացումը, հատկապես փոքր երկրների, այդ առումով այլընտրանքներչունի:

ԳԼՈՒԽ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ԱՐԴԻ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ.

| ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ

1 | ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

1.1

լ մ

Գլոբալացմանն տարածաշրջայնացման գործընթացներիհամակցման հիմնախնդիրները

դարի վերջին ն 724 դարի սկիզբին տեղի ունեցան տնտեսական զարգացման վեկտորների որակական այնպիսի փոփոխություններ, որոնք առաջ քաշեցին նոր «գլոբալ ճարտարապետության» հարցը: Այս համատեքստում հիմնական խնդիրն այն է, թե ինչպես են միմյանց կապված գլոբալացման ն տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացները, որոնք արդի ն ապագա տնտեսական զարգացման մոդելներն են: Երկու գործընթացներն էլ, արտադրողական ուժերի միջազգայնացման ազդեցությամբ պայմանավորված, հասարակության արդիականացման յուրահատուկ դրսնորումներ են: Գլոբալացումն ունի մի շարք ընդհանրություններ «տնտեսական կյանքի միջազգայնացում» հասկացության հետ: Սակայն միջազգայնացումը ոչ միայն տնտեսական, այլն համընդհանուր գործընթաց է, որը շոշափում է հասարակականկյանքի բոլոր կողմերը: Հենվելով արտադրողական ուժերի զարգացման որակականփոփոխություններիվրա` միջազգայնացումը տանում է ազգերի մերձեցմանը, արգելակող բազմաբնույթ պատնեշների վերացմանը, դրանց տնտեսական, գիտական, հասարակական ն այլ կապերի զարգացմանը, ազգային տնտեսություններիփոխկապվածության աճին ն տնտեսական հարաբերությունների վերաճմանը միջազգային երնույթի: Տնտեսական կյանքի միջազգայնացման արմատները հասնում են մինչե կապիտալի նախասկզբնականկուտակման դարաշրջան: Ապրանքադրամայինհարաբերությունների զարգացումը, փոխանակության ն արտաքին առնետրիաշխարհագրականգոտիների ընդլայնումը հանդիսացան տնտեսական կյանքի միջազգայնացման իրական գործոններ: 72«Մ/-2424 դարերի արդյունաբերական հեղաշրջումը ն ապրանքայինարտադրության աճը կտրուկ մեծացրին ապրանքային շուկայի ն արտաքին առնտրի նշանակությունը: շօ«

Կապիտալիստական արտադրությունը, զարգանալով «խորությամբ» ն քայքայելով բնատնտեսությունը,զարգացավ նան «լայնությամբ»` ընդգրկելով նոր աշխարհագրականվայրեր` Եվրոպա, Ամերիկա, Ասիա, Աֆրիկա: Ազգային արդյունքների ավելի մեծ քանակությունը, դուրս գալով արտաքին շուկաներ, միաժամանակ տեղիք տվեց արտասահմանյանապրանքներիներթափանցմանը ներքին շուկա: Երկրների միջն տնտեսական հարաբերությունների խորացումը մեծ չափերով պայմանավորվեցնան արդյունաբերական հեղաշրջմամբ, որի շնորհիվ աշխատանքիընդհանուր միջազգային բաժանումը դուրս մղվեց աշխատանքիդետալային, մասնակի բաժանման կողմից` զարկ տալով երկրների միջն արտադրության մասնագիտացման ու կոոպերացման խորացմանը: Ազատ մրցակցությանկապիտալիզմինփոխարինելու եկավ մենաշնորհային կապիտալիզմը, որն իր կնիքը դրեց տնտեսական կյանքի միջազգայնացմանվրա: Ածխի ն պողպատի եվրոպական միավորումը, Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը, Ազատ առնետրիեվրոպական ասոցիացիան, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը, Սակագների ն առնտրի գլխավոր համաձայնագիրը, Զարգացման ն վերակառուցման միջազգային բանկը պետական մենաշնորհային կապիտալիզմի այն փուլի արգասիքն են, որը տնտեսագիտությանմեջ կոչվում է «միջպետական կապիտալիզմ»: Տնտեսական կյանքի միջազգայնացումն այսօր ընդունում է լայն, համապարփակբնույթ: Տնտեսությունների փոխկապվածությունն ավելի զգալի է դառնում. փոխկապվումեն արտադրության, կրթությանն գիտության, արտադրական ռեսուրսների օգտագործման, կադրերի պատրաստման, արժութայինհարաբերությունների կարգավորման, բնապահպանականհիմնախնդիրներիհամատեղ լուծման ոլորտները: Ժամանակակիցտեխնոլոգիական հեղափոխությունը, վերազգայինկորպորացիաների(ՎԱԿ) գործունեության մասշտաբների աճը, ավելի են ուժեղացնում տնտեսական կյանքի փոխկապվածությանգործոնի ազդեցություննամբողջ աշխարհում: Գիտատեխնիկականհեղափոխությունը տնտեսական կյանքի միջազգայնացումըհասցնում է էլ ավելի բարձր մակարդակի:Միջազգայնացվում է արտադրությունը, հաստատվում են սերտ տնտեսական փոխհարաբերություններտարածաշրջանի մակարդակով, ստեղծվում են տնտեսական համակարգեր,որոնցում մեծանում է ազգային տնտեսությունների փոխկապվածությունը:

Տնտեսական ավանդական կապերի կողքին ծնունդ են առնում գիտատեխնիկական համագործակցությանը, համատեղ տեխնոլոգիական ծրագրերի իրագործմանը, բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծմանը, աշխատուժի միգրացիայի տնտեսական կարգավորմանն ուղղված համագործակցության նոր ոլորտներ: Այսպիսին է ինտեգրմանգործընթացներիպատմական ն տրամաբանական շղթան: Հանդիսանալով տնտեսականկապերի միջազգայնացման բարձրագույն ն ժամանակակից փուլ` ինտեգրումը բնութագրվում է գլոբալացման ն տարածաշրջայնացմանգործընթացներով: Գլոբալացումը ինտեգրման գործընթացների զարգացման այն մակարդակն է, որի դեպքում համաշխարհայինտնտեսությունն աստիճանաբար դառնում է միասնական տնտեսական օրգանիզմ ՝: Գլոբալացման սահմանների ն արդյունքների մասին տնտեսագետների, քաղաքագետների, հասարակությանայլ խավերի կարծիքներն այսօր բավականինհակասականենշ: Սակայն դրանք միասնական են գլոբալացման շարժառիթների գնահատման առումով, որոնց հիմքում տեղեկատվական-հեռահաղորդակցականտեխնոլոգիաների զարգացումը, ֆինանսական գործառնությունների մասշտաբայնությունը, միջազգային առնտրի ծավալների ինտենսիվ աճը, կապիտալի արագընթացհոսքերն են: Գլոբալացումը, ի վերջո, գնահատվում է ազգային տնտեսություններիփոխկապվածության,փոխսերտաճմանանընդհատ խորացող գործընթացներով: Ինտեգրումն այս մակարդակում միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների կարգավորման ձն է, որի նպատակն ազգային տնտեսություններիմերձեցումն ու տնտեսական հիմնախնդիրների համատեղ լուծման ապահովումն է: Ինտեգրումը, այսպես կոչված, երեք գործող «անձանց»` մոնոպոլիաների, պետությունների ն սոցիալ-քաղաքական ուժերի ւփոխներգործությանարդյունք է ն իրականացվում է երեք մակարդակներով` մասնավոր կապիտալիստական, պետական-մենաշնորհայինն սոցիալ-քաղաքական: Վերջիններիս զարգացումը հավասարաչափ ն զուգահեռ չէ. դրանք 1 /ՅԷՅԼՕՑ 8., Վ7օ

մ ԽՅՀԱ/ԻՅքօՈՒԵՇ

ԼՅօ6 Լոօ6ՅուՅՅւա/87 // Մտքօ888 ՅԵՕԻՕԽՄԵՁ (ոճոօ6 ԽՄՅոԻ/Օ),Ի2,1998, օք. 12-24. 118046 |ՏՏս6Տ ՕՇՅթօյո 0Օ.,Փ(ԾԵՅՈ2Յեօո Յոժ ԽօՈՄ ՄՅժ6 օՐց8ոշՅեօո // |ոջոոՅնօո| Յոժ Ճոո6ո ՇօոէԹ/6ոօ6 ՔսԵկտհլոց,2005, (/ոէտղոճնօոշ| Խ/ՅԼ6ՈՅյՏ),"՛Լոէտտմցօէ'

ՕՂԵՕԼ/ՑԻՄՑ

քՅց6օ 193-198.

խաչվում են ն հեռանում, համաձայնվում ն ընդհարվում: Մասնավոր կապիտալիստականինտեգրումըիրականացվում է ՎԱԿ-երի կողմից, տարբեր երկրներում ստեղծված դուստր ընկերությունների ն մասնաճյուղերիմիջոցով, պետականմենաշնորհայինը` պետության կողմից տնտեսական միավորումներիստեղծման, ազգային տնտեսական քաղաքականության համաձայնեցման ճանապարհով: Մի շարք կուսակցությունների,արհմիությունների, մշակութային, կրոնական ն այլ կազմակերպություններիգործունեությունն էլ ավելի է նպաստում ինտեգրման գործընթացներիկարգավորմանը: Վերջիններս արնմտյանգրականությանմեջ ստացել են «անտեսանելի» ն «հասարակական» անվանումները:Ինտեգրման գործընթացներիայս մակարդակներըհզոր ազդակ են հաղորդում երկրների համագործակցությանը,օգնում են` պահպանելու ազգային տնտեսություններիտնտեսական ն քաղաքական կայունությունը, ավելի քիչ կորուստներով անցնելու տնտեսականցնցումների ն ճգնաժամերի միջով: Միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարգավորումն իրականացվում է ինչպես երկկողմ, այնպես էլ բազմակողմ հիմքի վրա: Երկկողմ կարգավորումն ընդգրկում է բազմաթիվհարցեր, սակայն դրա հնարավորությունները սահմանափակեն ն չեն համապատասխանում արտադրության ն կապիտալի միջազգայնացման ձնավորված մակարդակին: էական ազդեցություն միջազգային տնտեսականհարաբերությունների վրա թողնում է բազմակողմ կարգավորումը:Սակայն միջպետականգլոբալ կարգավորումը (ԱՀԿ, ԱՄՀ) մինչ օրս շոշափել է միջազգային տնտեսականհարաբերություններիորնէ մեկ կողմը` արտաքին առնտուր, արժութային հարաբերություններ: Այդպիսիկարգավորման անհամապատասխանությունը կապիտալի ն արտադրության միջազգայնացման նվաճված մակարդակիննույնպես ակնհայտ է. հնարավոր չէ կարգավորել այդ հարաբերություններիորնէ տարրը, առանց առնչվելու մյուսներին, քանի որ միջազգային տնտեսական հարաբերություններըմիասնականեն: Ուստի տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրումն այդ առումով ունի ավելի ակնհայտ առավելություններ, քանի որ ինտեգրվում են հիմնախնդիրներիընդհանրություններ ունեցող երկրները, որոնք ընթանումեն տնտեսական փոխհարաբերություններիաստիճանական կարգավորման ուղի11

ով` հետզհետե ընդլայնելով տնտեսական փոխհամաձայնեցված

գործողություններիշրջանակները: Այնուամենայնիվ, գլոբալացումն իր զարգացման ընթացքում անցնում է մի քանի փուլ: Առաջին ն, կարելի է ասել, արդի փուլում տեղի է ունենում համաշխարհայինապրանքային, ծառայությունների, կապիտալի, աշխատուժի ն տեխնոլոգիաներիշուկաներից ազգային տնտեսությունների կախվածության մակարդակի ավելացում այնպես, որ ազգային տնտեսություններիզարգացումն այլես անհնար է դառնում, առանց համաշխարհային տնտեսությանհետ սերտ համագործակցության:Երկրորդ փուլում, որին այսօր աշխարհը շատ մոտ է կանգնած, լուծվում է տնտեսավարմանտնտեսաիրավական պայմանների հարթեցման խնդիրը, ն իրականացվում է պետությունների տնտեսական ն ֆինանսական քաղաքականություններիհամակարգում: Կարելի է ենթադրել, որ նման հարթեցում ե համակարգում տեղի կունենա տարածաշրջանայինինտեգրման զարգացման միջոցով: Հաջորդ փուլում, ինչպիսին այն ուրվագծվում է այսօր, տեղի կունենա միասնականհամաշխարհային տնտեսությանձնավորում. մակրոմակարդակում`տնտեսական գործընթացների միասնական կառավարմամբ, իսկ միկրոմակարդակում` «միասնական կանոնների»ձնավորմամբ: Գլոբալ զարգացմանգործընթացներըսկզբունքորեն փոխում են ազգային տնտեսությունների զարգացման ներքին ն արտաքին գործոնների հարաբերակցությունը` հօգուտ երկրորդների: Ոչ մի երկիր ի վիճակի չէ ձնավորել ն իրականացնել ռացիոնալ տնտեսական քաղաքականություն` առանց հաշվի առնելու գլոբալացող համաշխարհային տնտեսության պահանջները ն դրա հիմնական «խաղացողների» վարքագծի նորմերը: Փաստորեն, համաշխարհային տնտեսության աճող փոխկապվածությունը նշանակում է ազգային տնտեսությունների աճող խոցելիություն: Սրանք էլ հենց ներկայացնում են «գլոբալացման մարտահրավերը»: Գլոբալ տնտեսությանֆենոմենի կողմից խորհրդանշվող միասնականացմաննոր դրսնորումը կտրուկ ուժեղացնում Է իր դիալեկտիկական հակասական բնույթը` աշխարհի տարածաշրջայնացումը: Առաջին հայացքից սա պարադոքսային բնույթ ունի, քանի որ տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբավորումներն ունեն երկակի բնույթ: Մի կողմից` դրանք եղել ն մնում են գլոբալացման յուրօրինակ մարմնավորում, իրենց ակտիվ սուբյեկտներով, որոնք

հսկայականէմերջենտ էֆեկտ են հաղորդում տարբեր պետությունների Ա ՎԱԿ-երի նախաձեռնություններին,մյուս կողմից` ստանձնում են միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների «ընդեն ն ստեղծել գլոբալացման ներփորձում դիմախոսների» դերը փակ գոտիներ: Սակայն այստեղ ոչ մի պարադոքս չկա, քանի որ երկու գործընթացներիհիմքում էլ արտաքինտնտեսականգործունեության ազատականացման գաղափարն է: Պետք է հասկանալ, որ տարածաշրջանային տնտեսական համալիրները կարելի է դիտարկել որպես գլոբալ զարգացման տարրեր, այլ ոչ որպես գլոբալ գործընթացներիսեգմենտավորմանհիմք: Այնուամենայնիվ,այսօր դժվար է պատասխանելայն հարցին, թե ինչը ավելի նախընտրելիկլինի` գլոբալացո՞ւմը,թե՞ տարածաշրջայնացումը: Ինչպիսի՞ինտեգրումը կստանա ավելի ընդունելի ն տարածված բնույթ` բաց տարածաշրջանայի՞նը, թե՞ կորպորատիվը: Անցած 724 դարն այս հարցերին միանշանակպատասխանչի տվել, սակայն724) դարի առաջին տասնամյակըորոշակի պատկերացումներ հաղորդում է ապագա համաշխարհային տնտեսության կառուցվածքի հիմնական միտումների վերաբերյալ: Մինչ դրանց անդրադառնալը,փորձենք այդ հարցերի պատասխաններըգտնել միջազգային տնտեսագիտությանտեսաբանների թողած հարուստ տնտեսագիտական աշխատություններում, որոնց տեսական հիմնադրույթներիվերլուծությունը թույլ է տվել որոշակիությունմտցնել ինտեգրմանգործընթացներիէության, դրսնորման մակարդակների ն իրականացմանմեխանիզմներիգնահատմանմեջ: Տնտեսական ինտեգրման տեսական հիմնադրույթներիհետաեն մի շարք զոտություններում առանձնանում ուղղություններ, ն են որոնք նախ առաջ տարբերվում ինտեգրմանմեխանիզմների գնահատականներով: Անցյալ դարի 50-ական թվականներին ֆրանսիացի տնտեսագետ Մ. Ալենը տնտեսական ինտեգրման ներքո հասկանում էր մի քանի երկրների մակարդակով միասնական շուկայի ստեղծումը, որտեղ գործում են ազատ մրցակցությունն ու շուկայական տարերային ուժերը` անկախ` պետությունների տնտեսական քաղաքականությունից ն գոյություն ունեցող ազգային ն միջազգային օրենսդրական ակտերից: Նրա կարծիքով` պետության միջամտությունը միջազգային տնտեսական հա-

րաբերություններին ծնում է մի շարք բացասական հետնանքներ, ամենից առաջ` արժեզրկում ն գործազրկություն:: Սակայն միջազգային տնտեսական ինտեգրման հաջողությունները, երկրների ակտիվ մասնակցությամբ, միջպետական ն տարածաշրջանային համագործակցությանխորացումն ապացուցեցին վերոհիշյալ հեղինակի հայացքների սահմանափակությունը: Ավելի ուշ ամերիկացի տնտեսագետ Բ. Բալասսան վերանայեց ինտեգրման հիմնախնդիրը` երկրների տնտեսական ակտիվության բարձրացմանհարթությունում:Նա ինտեգրումը գնահատում Է որպես «միջպետական տնտեսական կապերի զարգացում` տնտեսական ն քաղաքական գործընթացների փոխհամաձայնեցման էվոլյուցիայի միջոցով»՞: 1960-ականների կեսերին ամերիկացի տնտեսագետ Ռ. Պոմֆրեթը ինտեգրումը ներկայացրեց որպես ՎԱԿ-երի միջոցով իրականացվողգործընթացն կարծում էր, որ միայն դրանք են ի վիճակի ապահովել ինչպես տարածաշրջանայինինտեգրումը, այնպես էլ երկրների հավասարակշռված զարգացումը: Այդ ուղղությունը միջազգային տնտեսագիտությանմեջ բնութագրվեց որպես կորպորացիոնալիզմ:: Շվեդ տնտեսագետ Գ. Մյուրդալը ինտեգրումը դիէ տարկում որպես ինտեգրվող երկրների տնտեսությունում ձնավորված կառուցվածքային գործընթաց, որի արդյունքում առաջանում է որակապես նոր ինտեգրման տարածություն` ավելի կատարյալ տնտեսական օրգանիզմ, իսկ ինտեգրման զարգացման բնեռները, ըստ նրա, խոշոր ֆիրմաներն են, արդյունաբերական ձեռնարկություններն ու արդյունաբերական ճյուղերը: Մյուրդալը քննադատում է ինտեգրման գործընթացներում աշխատուժի ն կապիտալի, ապրանքների շարժի համընդհանուր ազատականացումը ն կարծում է, որ «շուկայական ազատ մեխանիզմըկարող է տանել արտադրության անհամամասնականզարգացմանը ն ստացվող շահույթների անհավասարաչափ բաշխմանը»":

Ճյօո

ԽԼ, ՏԾՇԵԽ Խ/ռո6է5, ՏօօսղեօՏտ Յոժ |ոսօտետծոէ |ՏՏԱՅՏ // ԱՕԿՅ ՏՕՓՈՇԹ

ՔսԵԼՏի6ոՏ |ոՇ,2007, քճց6 40-48.

ՔՅԹՏՏՅ 8., հ

// Ւ|օ6աօօժ. Լհ6օոյ/ օք ՔՇօոօոոօ |ուԹցոՅէօո ՔօոՈ ծէ Ք., Լհ» ՔՇօոօոՇտ օք ԲՅց/օոՁ|1184/ոց/՛Յոց6Ո6ՈՒՏ Սոխ67Տ18/Ք/6ՏՏ, 1998, քՅց6 105.

|ոոո, 1961, քոց6 20.

// Ա6Խ "/0Ռո: Օ»մօ67ժ

Ղքօտւիա մտ8., ՓօքխԵլՅ6ՕՒՕԽՄԿԾԸՇԵՕՄ ՄԷ16-քՅալտտ (օՇՄՈՅքՇ18-Մ/ՎՅՇՈՎ/ՈՒՕՑ

ԷԾՅՅՑ/Շ/ԿԵԽՀ«

(ՕՕ/ԱՅքօ18 // //3ո876ՈԵՇՐՑօ ՇՅԷԿՎ-/1616ք6յ/քրօոօօ

Շօղքթո66188 ՄԻ/Ց6ք617638

2008, օք.

20.

1970-ական թվականներինՍ. Կուպերը ն Բ. Մասելը հրատարակեցին հոդված «Նոր հայացք մաքսային միությանտեսությանը» վերնագրով, որտեղ անդրադառնալովմիջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներին`որպես համագործակցությանառաջադիմականձնի, դրա խնդիրը համարեցին ինտեգրվող երկրների շահերի պաշտպանությունըսահմանափակումներիցն միաժամանակ յուրաքանչյուր երկրի ազատությանառավելագույնպահպանան միջազգային ինտեգրման զարնումը: Նրանք ձենակերպեցին գացման երկու հնարավոր տարբերակ. 1. ազգային ազատությանկորստի ճանապարհով տնտեսական ն քաղաքական նպատակներիպարտադիրհամաձայնեցում, 2. ինտեգրում` հնարավորինս բարձր ազգային ինքնավարությանպահպանմամբ: Հաշվի առնելով, որ այս տարբերակներիցն ոչ մեկը չի կարող իրականանալ,նրանք առաջարկեցինինտեգրվող կողմերի ներքին նե արտաքին տնտեսական քաղաքականությանօպտիմալ համաձայնեցման տարբերակը՛: Միջազգային տնտեսագիտությանմեջ հետագայում տարածում ստացած տեսությունները ինտեգրման գործընթացների իրականացման մեխանիզմի վերլուծությունը կառուցում էին ինտեգրվող երկրների մշակած տնտեսական քաղաքականության, սոցիալական օրենսդրության համաձայնեցման, վարկային, բյուջետային ն գյուղատնտեսական քաղաքականության համակարգման, երրորդ երկրների հետ արտոնյալ առնտրային համաձայնագրերիշրջանակներում համագործակցությանիրականացման,միջպետական կարգավորող մարմիններիձեավորմանվրա: Տնտեսագետ տեսաբանները համաշխարհայինտնտեսության մեջ տեղի ունեցող ինտեգրման գործընթացներիգործնական փորձի հիման վրա անդրադարձելեն նան ինտեգրման բնորոշմանն ու տնտեսական գնահատմանը: Այսպես, միջազգային տնտեսագիտության տեսաբաններՋ. Վիները, Ռ. Լիպսին, Դ. Սալվատորը, Ջ. Քանթվելը, Ա. Կիրենը ն այլոք միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներին տրված իրենց գնահատականներում

Շօօք6" Շ., ԽՅՏՏօ| 75 (300), 1965, քճց6

8., Ճ

ՈՅ

|00/( ՅէՇԱՏԼԾՈՏ

742-747.

սոլօո

1օօր/

// ԷՇօոօոՇ

ՍօսոոՅ|

միասնականեն այն խնդրում, որ տնտեսականինտեգրումը ազգային տնտեսությունների միջե աշխատանքի միջազգային բաժանմամբ պայմանավորված ւիոխազդեցության խորը ն կայուն կապերն են": Որոշ հեղինակներ դրանով էլ ավարտում են միջազգային տնտեսական ինտեգրման բնորոշումը: Ի. Սպիրիդոնովըինտեգրումը ներկայացնում է մոտավորապես նույն բնորոշմամբ, սակայն ավելացնում է, որ «տնտեսությունների փոխազդեցությունը իրականացվում է տարբեր մակարդակներում»:: Ավելի սպառիչ բնորոշում այդ երնույթին տվել է Յու. Շերբանինը. «Միջազգային տնտեսական ինտեգրումը ազգային տնտեսությունների փոխհամաձայնեցումն է, որը դրանք ներառում է միջազգային մասշտաբով միասնականվերարտադրողականգործընթացների մեջ»": Միջազգային ինտեգրման գործընթացներինշված բնորոշումները երկրների համագործակցությունըբխեցնում են հատկապես աշխատանքի միջազգային բաժանումից: Այս միտումը որոշակիորեն ընդգծված է Ա. Դարբինյանի «Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներում»մենագրությանմեջ կատարված տեսական վերլուծություններում:Նա գրում է. «Տնտեսական ինտեգրումը աշխատանքի միջազգային բաժանման վրա հիմնված տնտեսություններիմիավորման գործընթաց է, որի զարգացումն ապահովվում է տնտեսություններիբացության ն դրանց ': կառավարման համակարգերի ներդաշնակության միջոցով»: Իրոք, աշխատանքի միջազգայինբաժանումն այն հիմքն է, առանց

որ

Ս., հօ

Շստօոտտ Սոյօո

|Տտսօ // ԿԽ

(օդչ

էհտ

ՇՅրտօցծ Էոժմօտոծու

Ք6Յօ6, 1953, ք8ցօ 10-12. Սքտ/ Բ., Քոոռք|6Տ օէ ԲօօոօոուօՏ, // Օ»ժօ67ՎմՍոխ6րՏ/ Ք-ՏՏ, /ուճյոնօո8|

ուոհ

օՎլեօո, 1999,

քՅց6 15. // Տօօօոմ 6օժեօո, ԱՅՆ "084 Լօոժօո, 1987, ՏՅՁԽՅԷՕԼ6 Ծ., |ոէթղոՁեօոտ| ԷՇօոօուօՏ քՅց6 250. // Տ6/6օէթմ ՇՅոխԽ6Ա )., հօ ԹՅօոցճուշՅնօո օք Բսոօքօճո |ոմստեղօՏ ՁՈՐ |ութցոՅեօո օք Շօտտօո մօսՅլ օո էհօ ԹՕ|Ւ օք ԽՄալոճնօոճ| Բուօ՛քոտթ ՃՇեխեօտ ՔՊզոօօ Խլոէ 1987, քոցտ 127-151. Տսխճ/ԹՏ,ՄԺ. 2ՉԺՄ, 2, Օօ. ճտքօ6ՑՃ., ԽՈՅՅԱՆ/ԻՁ1998, օք. 361.

ՅԿՕԻՕԽՈԵՒՁ, ԿՅՁՇՈԵ 1, ՇՇԵՅՅ, Մ6Ա/ԻՅքօՈՒԵԼԹ օ7կՕաՑԻ

քօրՅՔ ,

ց .

ՇուտքտղծՒօ8|՛., ԽՈ/քօ888ՅԲՕԻՕՈԴՈՒՅ

Լլտք6ՅոտիէՕ.տ

ԻՅքՕՈՒԵԼԹ

ոք., Մոտ ԽՄ. 1997, օք. 16. Դարբինյան Ա.Վ. «Հայաստանը

ՕԻԼՈՂ,

// //օՇ:8Յ,

/Ւ/ՓՔԲ,

ՅԵՕԻՕԵԱԿԾՇԵ/Ց

տք

1999, օք.

ՕՊՎՕԼԹՑԻ/Ց,

66.

1ԵՐՇՐՔՅԼԱՈՔ

միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներում»Երնան, Պետական ծառայություն, 2000, էջ 23:

որի ազգային տնտեսությունների տնտեսական կապերի խորացումն ու փոխկապվածությունըհնարավոր չէ պատկերացնել: Երկրների միջե տնտեսական փոխհարաբերությունների էվոլյուցիան ցույց է տալիս, որ ապրանքների միջազգային շարժի ակտիվացումն է խթանում արտադրությանմիջազգայնացմանգործընթացներիզարգացումը, որի արդյունքում ձնավորվում են միջազգային տնտեսական հարաբերություններինոր ոլորտներ` կապիտալի ն աշխատուժի, արժութայինենֆինանսական, տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանցումների համաշխարհային շուկաները: Ամեննին չժխտելով աշխատանքի միջազգային բաժանման դերը միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներում, այնուամենայնիվ, փաստենք, որ դրա դերը տնտեսական ինտեգրման տարբեր մակարդակներում դրսնորվում է պատճառահետնանքային կապերի հակադարձ ուղղություններով: Ասվածը հիմնավորելու նպատակով անհրաժեշտ ենք համարում տարանջատել միջազգային տնտեսական ինտեգրման տարբեր մակարդակները, որոնց միասնականացումը տնտեսագիտական գրականության մեջ հաճախ տեղիք է տալիս ոչ օբյեկտիվ գնահատականների: Ինչպես արդեն նշել ենք, միջազգային տնտեսական ինտեգրումն իրականացվում է բազմակողմ հիմքի վրա` ց/ոբայ ն տարածաշրջանային մակարդակներով: Գլոբալ ինտեգրման բնորոշ գիծն այն է, որ երկրների միջե տնտեսական կապերի ձնավորումը սահմաններչի ճանաչում, այն թափանցումէ յուրաքանչյուր երկիր` կախված դրանց համագործակցության համար առկա համեմա-

տական առավելություններից:Երկրների համեմատականառավելություններն էլ այն իրական հիմքն են, որոնց վրա ձնավորվում ն զարգանում են աշխատանքի միջազգային բաժանման գործընթացները: Աշխատանքի միջազգային բաժանումը դինամիկ է ն կրում է գիտատեխնիկական առաջընթացիազդեցությունը: Միաձուլման, սերտաճման առավել գործնական, արդյունավետ զարգացման անսահմանափակ հնարավորություններ ընձեռում է տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը: Ան անդամ երկրների համագործակցության աստիճանական խորացման գործընթաց է, որն սկսվում Է երկրների միջե ապրանքների ն ծառայությունների շարժի ազատականացումից, ընթանում արտադրության գործոնների բացարձակ շարժունակության, արժութավարկային, բյուջետային, սոցիալական միասնական համակարգի

ԴՆԵՑ

ձնավորման, գյուղատնտեսական ն արտաքին տնտեսական փոխհամաձայնեցված քաղաքականության իրականացման ուղիով: Երկրների տարածաշրջանային ինտեգրման մասին որոշումը բխում է մի շարք հիմնախնդիրներիլուծման անհրաժեշտությունից, հիմնախնդիրներ, որոնք չեն կարող լուծվել երկրների ջանքերի տարրալուծման ն աշխատանքի միջազգային բաժանման գոյություն ունեցող համակարգիպայմաններում:Ինտեգրվող երկրների համար համագործակցության շարժիչ ուժը յուրաքանչյուր երկրի արդյունավետ զարգացման անհրաժեշտության ն այդ նպատակի իրականացումը կասեցնող տնտեսական սահմանափակ ռեսուրսների միջե, անհամապատասխանություննէ: Ինտեգրվող երկրների միջն համագործակցություննընթանում է աստիճանաբար, քայլ առ քայլ` արտադրության գործոնների ազատ տեղաշարժի համար պայմանների ձնավորման ուղիով: Սկզբում ձնավորվում են արտոնյալ առնետրայինհամաձայնագրերը, որոնք նպաստավոր, փոխշահավետ պայմաններ են ստեղծում համագործակցող երկրների ապրանքային հոսքերի ակտիվացման համար, հետո միայն միասնական տնտեսական տարածքի ձնավորումը թույլ է տալիս զարգացնել աշխատանքի տարածաշրջանայինբաժանումը: Այսպիսով,ի տարբերությունգլոբալ տնտեսականինտեգրման, որը ձնավորվում ն զարգանում է աշխատանքի միջազգային բաժանման հիման վրա, տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը նպաստում է աշխատանքի միջազգային բաժանման խորացմանը: Այլ խոսքով, աշխաւտտանքի բաժանումը տարածաշրջանային ինտեգրման դեպքում ֆունկցիա է վերջինից: Անշուշտ, աշխատանքի տարածաշրջանայինբաժանումը աշխատանքի միջազգային բաժանմանըչի հակադրվում, դրանք միասնականեն, տարբեր են միայն դրանց ընդգրկման սահմանները: Աշխատանքի տարածքային բաժանման առանձնահատկություննայն է, որ այն հաճախ տանում է ինտեգրվող երկրների որոշակի արտադրությունների միաձուլմանը, որը մասշտաբի էֆեկտի շնորհիվ թույլ է տալիս ինտեգրացված շուկայում արտադրվածապրանքըդարձնել առավել մրցունակհամաշխարհայինշուկայականսեգմենտ: Աշխատանքի տարածքային բաժանումը, ինտեգրման տեսությունների կողմից, հատկապես մաքսային միության առումով, մեկնաբանվում է որպես ապրանքայինհոսքերի ձեավորման, առնտրի դիվերսիֆիկացմանգործընթաց:Այս մոտեցման տրամաբանությու18

նը, ինտեգրվող երկրների մասնագիտացման շնորհիվ, ավելի թանկ ապրանքներիարտադրությունիցհրաժարումն ու համեմատական առավելությունների հիման վրա յուրաքանչյուր համագործակցող երկրի կողմից ավելի էժան ապրանքների արտադրությունն է: Դա հետագայում հնարավորությունէ տալիս հրաժարվել նան երրորդ երկրներից ներմուծվող ապրանքներից`ներմուծմանը փոխարինող ապրանքային հոսքերի ձնավորմանշնորհիվ: Ի վերջո, ինտեգրվող երկրներում ձնավորվում է ապրանքների դիվերսիֆիկացված շուկա: Տարածաշրջանային ինտեգրմանարդյունքները ցուցադրում են իրենց առավելություններն ու նպաստում ինտեգրման գործընթացներիծավալմանը համաշխարհային տնտեսության այլ տարածքներում: Միջազգային տնտեսականինտեգրմանայս երկու մակարդակների սահմանազատումըթույլ է տալիս որոշակիություն մտցնել ինտեգրման գործընթացների տեսական մեկնաբանություններում: Դրանց մի մասը ուղղակիորեն բնորոշում է գլոբալ տնտեսական ինտեգրումը (այդ թվում` վերնում ներկայացված հեղինակները), մյուսները սահմանում են տարածաշրջանայինտնտեսականինտեգրումը: Տեսակետների խառնաշփոթը,մեր կարծիքով, առաջանում է ինտեգրմաննշված մակարդակներիոչ հստակ սահմանազատումից: Այդ առումով Ջ. Պինդերը,Ֆ. Հոլսմանը, Ա. էլ-Ագրան, Մ.Կ. Բեվերլին, Կ.Գ. Պրադիպը ն ուրիշները, ներկայացնելով տնտեսական ինտեգրումը, որպես միանման բոլոր ապրանքների ն արտադրության գործոնների տարբեր տարածաշրջաններումգների հավասարեցման, ազգային տնտեսությունների միջն ավելի բաց համակարգի ձնավորճան, մասնակիցպետություններիմիջն առետրի բոլոր խտրական արգելքների վերացման ն համակարգման տարրերի հաստատման գործընթացներ'շ, նկատի ունեն հենց տարածաշրջանային ինտեգրումը: Մեկ այլ տնտեսագետ Յու. Շիշկովը, տալով տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման գնահատականը,գրում Է. «Երկրների արտադրատեխնիկական,տնտեսական, իրավաքաղաքական շ

ԴարբինյանԱ. Վ., Հայաստանը միջազգայինտնտեսականինտեգրացման գործընթացում // Երեան, Պետականծառայություն,2000, էջ 13-15:

ոՕԾՅՈԵՒՅՑ տմ ք6Ր4օԻՅՈԵՒՁՑ Լօք՛Օ80-3ԿՕԵՕԽԱՎՇՇԵՅՔ

Մա 16Բք8պտք: Շոյ/քեօ Է.8., // //3ղ876ՈԵՇ18օ: հ'Օքճղ/ԿՇՇԽՃՑ Լք

ՅՓՓԺ:ՄՅԻԵՕՇԼԵ

ոք88080Ւ0 քօո/Ո/քՕ8ՅՒ/Տ օէ Ոքծօօ, 2004 ո., օք. 18-36.

փոխկապվածությունը վերածվում է ազգային վերարտադրողական գործընթացների փոխթափանցմանն սերտաճման: Դրա արդյունքում ձեավորվում են տնտեսական օրգանիզմներ` տարածաշրջանային ինտեգրացիոն համալիրները» "3: Ի տարբերություն գլոբալ ինտեգրման` տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացներիհնարավորություններնավելի լայն են ու դինամիկ: Կա կարծիք, որ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը կարող է վերաճել քաղաքական միության: Սակայն դա դեռնս ապագա զարգացումների խնդիր է, մինչդեռ, այսօր աշխարհում միայն Եվրոպական Միությունն է ընթանումքաղաքական ալյանս ձնավորելու ուղիով: Այսպիսով, տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբավորումների նպատակը համագործակցությանանդամ երկրների համար առավել բարենպաստ տնտեսական պայմանների ձնավորումն է, մաքսատուրքերի վերացման Ճանապարհով ազգային ապրանքների գների նվազեցումը, որն ի վերջո հանգեցնում է բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը: Եթե գլոբալ տնտեսական ինտեգրումը միասնականացնում է համաշխարահայինտնտեսական կառուցվածքը ապա տարածաշրջանայինը հանգեցնում է դրա մասնատմանը` առանձին տնտեսական խմբավորումների: Նպատակ ունենալով հստակ սահմանազատել գլոբալ ն տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացները` կփորձենք բնորոշել նան դրանց էությունները: Գյոբայ տնտեսական ինտեգրումը միջազգային տնտեսական կազմակերսյություններիգործունեությանընդլայնման, ինչպես նան ԿՎԱԿ-երիկողմից համաշխարհային տնտեսության մենաշնորհեցման նպատակով աշխատանքի միջազգային բաժանման խորացման ցործընթաց է, որը հանգեցնում է երկրների տնտեսական կապերի փոյխլրացմաննու փոխկասյվածությանը ն համաշխարհային տնտեսությանվերաճմանը միասնական տնտեսական օրգանիզմի: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը միջպետական համաձայնություններիմիջոցով ամրագրված, անդամ երկրների միջե տնտեսական կապերի խորացմանն ու ազատականացմանը Ց

Ց. 5., Սաոոյոճքօրեռտ ՅԿՕԵՕԽԱՎՏՇԵՅՔ

8 օՕԹքՓԽԹԻԽԵՇ: ԽաԽՄԹԻՐ)608

Մէ6քքուլճճ // Մ/ԿՏ6:ԽՕ6 ՈօՇօ6ծ6, ՄՅոՅ-ԾՈԵՇ18օ: էՕԽտոտ-ՈՅԻԹ,

քօ0341Շ186ԻԻԵՏԸ օԻՕՆԹԾԻՄՏ»4

Օք.

ուղղված համագործակցությունէ, որն իրականացվում ն վերահսկվում է միջպետական մարմինների կողմից` տարածաշրջանային մրցունակշուկայի ձեավորմաննպատակով"

1.2

| Տարածաշրջանայինտնտեսական

ինտեգրմաննախադրյալներիքննական վերլուծություն

պատմականորեն,թե՛ ինտեգրման գործընթացներիշարունակական, գործնական արդյունքների դրսնորման առումով տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման դասական օրինակը Եվրամիությունն է: Ինտեգրման արնմտաեվրոպականմոդելը արտադրության ն կապիտալի միջազգային խաչաձնման, ազգային տնտեսությունների փոխլրացման, աշխատանքի տարածաշրջանային բաժանման գործընթացներիհամակարգման,տնտեսական հարաբերություններըկարգավորող վերպետականինստիտուտների ձեավորման, տնտեսական զարգացման ռազմավարական քաղաքականությանմշակման եզակի դրսնորում է: Եվրամիությանձնավորումից ի վեր` մասնակից պետությունների տնտեսական հաջողություններըչէին կարող դուրս մնալ մյուս երկրների ուշադրությունից: Անցյալ դարի 60-ական թվականներին Լատինական Ամերիկայում,Հարավարնելյան Ասիայում ն Մերձավոր Արնելքում սկիզբ առած ինտեգրման գործընթացները մինչն առնտայսօր դուրս չեն եկել մաքսային միություններին ե ազատ րային գոտիներին բնորոշ գործունեությանշրջանակներից: Տարածաշրջանային ինտեգրման աշխարհագրությունն ավելի ընդլայնվեց 1990-ականներինսոցիալիստականհամակարգիփլուզումից ն այդ համակարգի երկրների շուկայական կողմնորոշմանվերադիրքավորումից հետո: Ներկայում գոյություն չունի որնէ սմտարածաշրջան, որտեղ հարնան երկրների միջե տնտեսական համագործակցությունը չընթանա ինտեգրման ռազմավարության տրամաբանությամբ: Այնուհանդերձ, դրանց գերակշռող մասի համագործակցություննառայժմ սահմանափակվումԷ համաձայնագրիկողմերի ամենամյա հանդիպումներով,որոնց ընթացքում քննարկվում են ապագա գործողություններիծրագրերը, սակայն մասնակիցպեԹե՛

տությունները ինտեգրման շոշափելի արդյունքներ դեռնս չեն գրանցում: Ներկայում տարածաշրջանային ինտեգրումը կարող է որոշ չափով փոխհատուցել առնտրային բանակցությունների «Ուրուգվայական ռաունդի» արդյունքների իրականացման գործում ոչ բավարար առաջադիմությունը": Եվրամիության տնտեսական համագործակցության հաջողությունների գործնական արդյունքների գնահատումը միջազգային տնտեսագիտությանտեսաբաններին թույլ է տվել ուսումնասիրել ն ներկայացնել նախադրյալներիայն ամբողջությունը, առանց որոնց ինտեգրումը ոչ միայն չի տա շոշափելի փոխշահավետ արդյունքներ, այլն, ինչպես ցույց կտան զարգացող երկրների տնտեսական ինտեգրման առնչությամբ կատարված մեր հետազոտությունները, այդ նախադրյալների անտեսումը միանգամից կասկածի տակ կդնի ցանկացած համագործակցության կայացումը: Միջազգային տնտեսագիտությանտեսաբանների կողմից տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման նախադրյալներիգործնական գնահատումը թույլ է տալիս դրանց բազմազանությունըպայմանականորեն ներկայացնել ակնհայտ ն թաքնված խմբերում: Ակնհայտ կարող ենք համարել տարածաշրջանային ինտեգրման այն նախադրյալները, որոնք ենթակա են քանակական ն որակականգնահատականների, ն որոնք հիմնականում շոշափում են երկրի տնտեսական ոլորտները: Թաքնված ինտեգրման նախադրյալները որնէ գնահատականի ենթակա չեն. դրանք էական ազդեցություն ունեն տնտեսական գործոնների վրա, բայց միննույն ժամանակ, ինտեգրման գործընթացներում ունեն ինքնավար դերակատարություն:Խոսքը պայմանականորեն ձնավորված ավանդույթների,սովորույթների,մշակույթի, կրոնի ն լեզվի մասին է: Ակնհայտ նախադրյալները, որոնք հահետնմակարգել ն ներկայացրել է ռուս գիտնական Ա. Կիրենը'5, յալներն են. 1. ինտեգրվող երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակների մերձություննու շուկայական հարաբերությունների հասունությանաստիճանը,

ԹքԿՈՒԾՑՅ17.Ւ|.,ՄԹԱ ԻԾքՕՈՒԵԼԹ ՅԵՕԽՕԽ/ՎՑՇԽ/6

2000, օք. 206.

"ՀՇԵՇՅՈՒԾՅՒԻԵՔ"

// ՎՅՇՆԵ

/ք668 /., ՄԹո/ՒՅքօոՒՅՔ ՅԵՕԽՕԻՆՒՅ

ՕՈԱՕԱԹԻԵՄՋ,

1998, օք.

362.

օքՅԵ/ՅՅԼլՈ:

// ՄՕՇԲՅՅ ՃՕ

1, ՄՕՇԵՑՅ, ԽՄՅՀԱՆ/ԻՅքՕԱՒԵԹ

ինտեգրվող երկրների աշխարհագրականմերձությունը, մի շարք դեպքերում (Մաքսային միության) նան ընդհանուր սահմանի առկայությունը ն պատմականորեն ձնավորված տնտեսականկապերը, Յ. երկրների առջն ծառացած տնտեսական ն այլ հիմնախնդիրների ընդհանրությունը`տնտեսական զարգացմանն տնտեսական հարաբերություններիկարգավորման, ֆինանսավորման,քաղաքական համագործակցության ն այլ ոլորտներում: Ինտեգրման նախադրյալներիշարքում նշվում են նան, այսպես կոչված, «ցուցադրման ն դոմինոյի էֆեկտները»: Ըստ «ցուցադրման էֆեկտի»` ինտեգրված երկրներում տեղ գտած տնտեսական հաջողությունները որոշակի հոգեբանական ազդեցություն են թողնում այդ գործընթացներից դուրս մնացած երկրների վրա, որոնք ձգտում են անդամագրվելայդ համաձայնագրերին:Նմանատիպ մեկնաբանությունԷ տրվում «դոմինոյի էֆեկտին», ըստ որի՝ աութսայդեր երկրները հայտնվում են որոշակի դժվարությունների առջն` կապված ինտեգրացիոն խմբավորմանը անդամագրվող երկրների տնտեսական կապերի վերակողմնորոշման հետ ն կորցնում են նախկին տնտեսական կապերը: Ուստի, չունենալով անգամ ցանկություն, շահագրգռություն են ցուցաբերում` մուտք գործելու այս կամ այն խմբավորմանմեջ: Սակայն վերջին երկուսը` «ցուցադրման ն դոմինոյի էֆեկտները», չի կարելի համարել տարածաշրջանայինտնտեսականինտեգրման նախադրյալ,քանի որ արդեն ինտեգրված երկրների տնտեսական հաջողությունների վերագնահատման հիման վրա համագործակցությանցանկությունը կարող է կոչվել միայն «ինտեգրման շարժառիթ»: Ինտեգրվող երկրների տնտեսական մակարդակներիմերձությանու շուկայական հասունության աստիճանը, որպես մտոտարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրմաննախադրյալնշելիս, անհրաժեշտ է շեշտը դնել երկրների տնտեսական զարգացման բարձր մակարդակի վրա: Ուսումնասիրելովզարգացող երկրների տնտեսականինտեգրման արդի ձեռքբերումները,միանշանակ կարող ենք պնդել, որ ինտեգրացիոն գործընթացների համար հասունացել են զարգացած, այլ ոչ թե զարգացող երկրները: Ընդհանրապես, արտահանման հումքային ուղղվածություն ունեցող երկրների ինտեգրումը ազգային տնտեսություններիփոխ2.

լրացման բավարար հիմքեր չունի: Ժամանակակիցգիտատեխնիկական առաջադիմությանպայմաններում, արտահանման կառուցվածքում պատրաստի ապրանքների բաժնեմասի ավելացումն է միայն պայմանավորումազգային շուկաների փոխլրացմանբարձր մակարդակը, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է բնակչության կենսամակարդակների(բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ) ն երկրների տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակներիփոխկապվածությանը: Որքան բնակչության կենսամակարդակըբարձր է, այնքան ավելի մեծ է պահանջարկը բարձրորակ ապրանքների նկատմամբ: Հետնությունն այն է, որ միայն զարգացած երկրների համագործակցությունը կարող է ապահովել բարձրորակ ապրանքների փոխադարձ առնտրի ընդլայնում: Ինչպես տեսնում ենք, «շուկայական հասունությանաստիճանը» ունի ճշգրտման կարիք, ն տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման նախադրյալներիցառաջինը կարելի է վերաձնակերպել այսպես. ինտեգրվող երկրները պետք է ունենան տնտեսական զարգացման բարձր մակարդակն հասուն շուկայական հարաբերություններ 5: Ինչ վերաբերում է ինտեգրվող երկրների աշխարհագրական մերձությանը, ապա այն կարելի է համարել տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ելակետային նախադրյալը, առանց որի ազատ առնտրային գոտիների ձնավորման գործընթացը պակաս արդյունավետ կլինի, այն դեպքում երբ երկրների տնտեսական ինտեգրման հետագա ռազմավարական քայլերը կառուցվում են ազատ առնտրայինգոտու հաջողություններիվրա: Եվ վերջապես, երկրների առջե ծառացած տնտեսական ն այլ բնույթի հիմնախնդիրներիընդհանրությունը, մեր կարծիքով, որոշակի նշանակություն է ձեռք բերում, երբ ինտեգրման գործընթացները թնակոխում են ընդհանուր շուկայի փուլ` անցնելով ազատ առնետրայինգոտիների ն մաքսային միությանձնավորման ճանապարհը: Եթե ինտեգրվող երկրները դրանով դադարեցնում են ինտեգրման գործընթացները, ապա տնտեսական այլ հիմնախնդիրների ընդհանրությանհարց չի ծագում (միասնական արժութային, հարկային, ֆիսկալ քաղաքականությանիրականացում):

Լ. Բ. 15օքտո/Կ6օա/մՁԵՅՈՄՅ

քօՈ/ՕԻՅՈԵԵՕՄ3«ՕԻՕԽ/ՎՇՇԽՕՄ

ոքտղոօօեւոօ

Շ8Ջ367 տ ոքճՑՈՇՎԿՇԻԵՄՑ

ՄՒՈ6ԼՔՅԼՆՈ Մ// ՈՈքօ6ՈՏԽԵ:

քճՅ8տ 2 ՅԵՓԱՒՏՅԵՕԵՕԽԵ/ՎՇՇԵ/

ՄԻՑՇՇՈ/ւկ/

ՄԱԷՕՇՐՔՅԻՒԵՏԸ

7: քտոժօէՅՈԵՒԵՍՅՁՇոծա՛, ՇՇօքեմ: 18167, ԱՇԻՅԼյո2014, էջ 79-82:

(րօ

Ինտեգրման գործընթացների դինամիկ զարգացումը պայմանավորում են նան համակարգայինորոշ գործոններ: Դրանք են. 1. երկրների փոխկապվածությանխորացման օբյեկտիվ գործընթացը, տնտեսական կյանքի միջազգայնացմանինտենսիվացումը, աշխատանքի միջազգային բաժանումը, 2. համաշխարհային տնտեսության գլոբալացումը ն գլոբալ մրցակցությունը, Յ. ԳՏԱ-ն ն տեղեկատվական ու տեխնոլոգիական հեղափոխությունը, 4. տնտեսությանազատականացմանգործընթացներըն տնտեսության բացությանմակարդակիավելացումը, 5. երկրների ազգային պետական շահերի ընդհանրությունը՝ ազգային անվտանգությանտեսանկյունից, 6. աշխարհաքաղաքականշահերը: Արդի պայմաններում երկրների ն հատկապես դրանց ֆիրմաների միջենաշխատանքի միջազգայինբաժանմանհիման վրա կայուն տնտեսական կապերի զարգացումը ընդունել Է գլոբալ բնույթ: Տնտեսության բացությունը, ՎԱԿ-երի գործունեությունը, միջազգային առնետուրը,կապիտալի միգրացիան, տրանսպորտի, կապի ն տեղեկատվությանարդի համակարգերը տնտեսական կյանքի միջազգայնացումը դրեցին այնպիսի հիմքի վրա, որ առաջացավ երկրների փոխկապվածության գլոբալ համակարգ: Սակայն տնտեսականկյանքի գլոբալացման գործընթացն առավել ինտենսիվ է ընթանումտարածաշրջանայինմակարդակով,քանի որ ֆիրմաների մեծ մասը սերտ փոխհարաբերություններունի հարնան երկրների ֆիրմաների հետ: Միննույն ժամանակ, միջֆիրմային ն միջպետական մրցակցության խորացումը պատճառ է դառնում տարբեր երկրների ֆիրմաների միջն ֆինանսական ն արտադրական կոոպերացիայիզարգացման համար, ինչը թույլ է ստալիսգլոբալացող տնտեսությունում գրավել կայուն մրցակցայինդիրք: Արդյունքում համընկնում են ոչ միայն ազգային, այլ նան տարածաշրջանային շահերը: Տնտեսականինտեգրմանհամաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ համագործակցությանիրական արդյունքների ստացումը կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են ինտեգրվող երկրների կամքն ու վճռականությունը (Նորվեգիայում բնակչությունը հանրաքվեովմերժեց Եվրամիությանըանդամակցելու առա25

ջարկը) ն քաղաքական կողմնորոշումը (Շվեյցարիա): Ինտեգրվող երկրների տնտեսական հաջողություններիհիմքում ընկած են նան, ինչպես վերը նշեցինք, թաքնված գործոնները` ավանդույթները, սովորույթները, մշակութային, լեզվական ն կրոնական ընդհանրությունները: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներում վերջիններիս կարելի է վերագրել ոչ պակաս կարնոր դեր, համենայն դեպս, այսօր այն տարածաշրջաններում, որտեղ անտեսված է նշված գործոնների դերը, ինտեգրման յուրաքանչյուր փորձ մատնվում է անհաջողության(ԱՊՀ, ՍԾՏՀ): Պակաս կարնոր չէ նան ինտեգրման ցանկություն հայտնող երկրների թիվը` համաձայնագրիստորագրման սկզբնական փուլում: Քանի որ տնտեսական զարգացման բարձր մակարդակ միանգամից ձեռք չի բերվում, ուստի ինտեգրման նախընտրելի ուղին երկկողմ (լավագույն դեպքում եռակողմ) առնտրային արտոնյալ պայմանագրերի կնքումից, երկրների տնտեսական զարգացմանը, արտաքին առնտրի անվանացանկի ն կառուցվածքի ընդլայնմանը զուգահեռ, աստիճանական անցումն է բազմակողմ ինտեգրմանը (այս պարագայում ամենացայտուն օրինակը կարող է հանդիսանալ Ինտեգրման լատինամերիկյան ասոցիացիան` ԼՃ)-ն, որը սկզբնապես կնքվեց 11 երկրների միջն, իսկ ինտեգրման գործընթացների անհաջող ընթացքը ստիպեց անդամ երկրներին` կնքել երկկողմ ն եռակողմ մի քանի համաձայնագրեր): Միջազգային տնտեսագիտությանմեջ տնտեսությանբացությունը, որպես տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման կարնորագույն նախադրյալ, ընդհանրապեսչի քննարկվում: Սակայն, տնտեսությանբացությունը, որն ուղղակիորենկախված է երկրների արտահանման խթանմանքաղաքականությունիցն պետության արտաքին տնտեսական կողմնորոշումից, չի կարող անմիջական ազդեցություն չունենալ երկրների տնտեսական ինտեգրման նախաձեռնությանն դրա հետագա հաջողություններիվրա: Տնտեսության բացությունը արտացոլում է ոչ միայն երկրի տնտեսական իրավիճակն ու ներդաշնակ զարգացումը, այլն թույլ է տալիս գնահատել համաշխարհային տնտեսության մեջ թափանցելու մասշտաբներն ու համագործակցության փոխլրացման հնարավորությունները: Ուստի նպատակահարմարենք համարում տնտեսության բացությանը, որպես տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման նախադրյալի, անդրադառնալավելի մանրամասնորեն,

քանի որ տնտեսությանբացությունը նան երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակի չափանիշն է: Ավելին, տնտեսության բացության մակարդակիգնահատումը ինտեգրման մտադրություն ունեցող երկրներին թույլ կտա սկզբնապես կողմնորոշվել, թե ինչպիսինկլինի համագործակցությանապագան: Տնտեսությանբացությունը տնտեսագիտական գրականության մեջ բնորոշվում է որպես «այնպիսիտնտեսություն, որտեղ տնտեսական հարաբերությունների բոլոր սուբյեկտները կարող են, առանց սահմանափակումների, ապրանքների ն կապիտալի համաշխարհային շուկայում իրականացնել գործառույթներ»"՛ կամ «բաց տնտեսությունըարտաքին առնտրի մենաշնորհի վերացումն է (մի շարք դեպքերում` պետական վերահսկողության պահպանման պայմանով), աշխատանքի միջազգայինբաժանման մեջ համեմատական առավելությունների արդյունավետ օգտագործումը, համատեղ ձեռնարկատիրությանտարբեր ձների ակտիվ օգտագործումը, ազատ ձեռնարկատիրականգոտիների կազմակերպումը»5: Տնտեսության բացության մեկ այլ սահմանում է տրված Ժամանակակիցտնտեսագիտականբառարանում, որտեղ այն ներկայացված է որպես այնպիսի իրավիճակ, որի դեպքում երկիրը հնարավորություն ունի ոչ միայն ազատ արտահանելու իր ապրանքները, այլն բաց են երկրի սահմանները օտարերկրյակապիտալի ն ապրանքների առջն"": ԱմերիկացիտնտեսագետներՋ. Սաքսըն Է. Ուորները տնտեսությանբացության չափանիշների թվում կարնորում են արտահանման ն ներմուծման ոչ բարձր մաքսային սահմանափակումները,ազգային արժույթի խելամիտ փոխարկելիությունը, բարենպաստներդրումային մթնոլորտը ե տնտեսության կառուցվածքում բազիսայինճյուղերի տեսակարարկշիռը":Միանգամայն ընդունելի է նան Վ. Ի. Ֆոմիչնի պնդումն այն մասին, որ «տնտեսության բացության աստիճանը կախված է նան ազգային տնտեսությանճյուղային կառուցվածքից: Որքան մեծ է բազիսային ճյուղերի տեսակարարկշիռը (մետալուրգիա,էներգետիկա ն այլն),

Բ.տ բք.,

ԱԾԽՈՏՑ

// /3ղ

5.ԲՅըօժյաի Շ1ք. 17.

Ստքօ838 ՅԵՕԽՕԽՄւՅ

ԽԹԱ

էՅքօրիելթ

ՅԿՕԵՕԽ/ՎԾԾԿԱՈ6

"ՓՅԽՄԵՇ,,Քօ6108-ԻՅ-ՈՇԻ, 1997, օք. 30.

Է.Փ., ԽԹ /ԻՁՅքօղխելծ ՅԿՕԻԵՕԽՈԿՑՇԽՈՑ

օ1ԵՕածի

ՅԵԾԵՕԽՆՈԿՅՕ:/7 ՇՈՕՔՅթԵ // /ԴհՓքճ-ի/, 1997, օթ. ՕՕԹքծի/ծէլելմ

Բ.Փ., ՄԹԱ ԻՅքօոՒԵլԹ 3«ՕՒՕԽՀՈՎԾՇՀՈ/Թ ՕՐԱՕԱԹԻԵՈՋ

ԲՅրօ/ատի օթ.

19.

ՕՌՀ-

// Խ10ՇԵՑՅ, 1999,

321. // //ՕՇԵՑՅ, 1999,

այնքան փոքր է աշխատանքի միջազգայինբաժանման մեջ երկրի մասնակցությանաստիճանը, այսինքն` դրա բացության աստիճանը: Եվ հակառակը,վերամշակող արդյունաբերությանհատկապես այնպիսի ճյուղերը, ինչպիսիք են մեքենաշինությունը, էլեկտրոնիկան, քիմիան ն այլն, ենթադրում են ավելի խորը առարկայական մասնագիտացում, որի շնորհիվ տեղի է ունենում երկրների տեխ-

տնտենոլոգիականփոխլրացմանաճ ն համապատասխանաբար` աճ»՞": սության բացության բնույթի Տնտեսության բացությունը բնութագրող վերոհիշյալ մոտեցումները ոչ թե առանձին-առանձին, այլ բոլորը միասին են արտահայտում միջազգային տնտեսագիտությանտեսանկյունից այդ կարնորագույն կատեգորիայի բովանդակությունը:Տնտեսության բացությունը կոնկրետ երկրում ձեավորվածայն քաղաքական, տնտեսական, իրավաօրենսդրական,բարոյահոգեբանականմիջավայրն է, որը նպաստավոր է ոչ միայն համաշխարհայինտնտեսական կապերի ակտիվացումից փոխադարձ օգուտներ քաղելու, այլ նան տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացների զարգացման առումով: Տնտեսագիտական գրականության մեջ առաջարկվում են երկրների տնտեսության բացության մակարդակը բնութագրող մի շարք ցուցանիշներ, որոնք միաժամանակնան արտացոլում են աշխատանքի միջազգային բաժանմանը երկրների մասնակցության աստիճանըՉ2: Սակայն դրանք (արտահանման բաժնեմաս, ներմուծման բաժնեմաս, արտաքին առնետրային շրջանառությանբաժնեմաս) թույ չեն տալիս իրականում պատկերացում կազմել երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակների մասին, հատկապես` ինտեգրվող երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակներըգնահատելու տեսանկյունից:Նշված ցուցանիշները չեն արտացոլում արտաքին առնտրայինկապերին մասնակցության տեխնոլոգիատարությունը,որն անվերապահորենտնտեսական զարգացման բարձր մակարդակիկրողն է: Միջազգայինտնտեսագիտությանմեջ, սկսած 1990-ական թվականներից, շահարկվում է այն մոտեցումը, որ տնտեսությանբա24

ՓՕԽՄՎՅՑ 8./., Շ1ք. 43.

ՄԵՕՈՕՅՅ Է.

ՕԱՕԼԹԻՈՋ

ք 1օքոօՑոտ

ՄԹ Իճքօղի

փ ոք., Մոքօ888 // /3Յղ "ՓՏԻՄԵՇ,

ՅԻ

// /Վ66Իտե, ԽՕՇԵՑՅ /Է(ՓՔՃ-Ի/,

ԾԽԵՅԽՅՉԱԱ/ԻՅՔՕՈՒԵԼՑ

Քօ6Շ108-ԻՅ-ԱՇԾՒՑ/,1997, օք. 30.

ՅՒՕԻՕԽՈՎՇՇԵ/Ծ

2000,

ցության բարձր մակարդակունեցող երկրներում արտաքին առնետրային շրջանառության բաժնեմասը գերազանցում է 4596-ը, իսկ եթե այն փոքր է 2746-ից, ապա տնտեսությանբացության մակարդակը գնահատվում է ցածր: Արտաքին առնետրայինշրջանառության բաժնեմասի ցուցանիշը, ըստ առանձին երկրների, հաշվարկվում Է որպես արտահանման ն ներմուծման գումարի հարաբերություն ՀՆԱ-ի նկատմամբ: Արտաքին առնտրային շրջանառության բաժնեմասը չի կարելի համարել տնտեսության բացությունը բնութագրող լիարժեք ցուցանիշ, քանի որ երկրի արտահանումն արտացոլում է մնացած աշխարհի հետ տնտեսականկապերի որակն ու քանակը, իսկ ներմուծումը աշխարհի մնացած երկրներից, տվյալ երկիր մուտք գործող ապրանքների քանակական ն որակական բնութագրիչն է: Եվ այդ երկու ցուցանիշներիգումարի հարաբերությունը երկրի ՀՆԱ-ին, պատկերացումկարող է տալ միայն աշխատանքի միջազգայինբաժանմանըմասնակցությանմակարդակի կամ լավագույն դեպքում` երկրի ապրանքային ապահովվածության մասին: Տնտեսության բացությունը բնութագրող քիչ թե շատ հիմնավոր ցուցանիշ է համաշխարհայինարտահանմանմեջ տվյալ երկրի արտահանման տեսակարար կշիռը (Օչ), որը փաստորեն արտացոլում է երկրի Աեհամաշխարհային տնտեսությանփոխկապվածության աստիճանը: Այն հաշվարկվում է որպես առանձիներկրի արտահանման հարաբերություն՝ համաշխարհայինարտահանմանը՞՞՝

ՕՀ որտեղ` Օ-ն

շ:

10094.

տնտեսությանբացության մակարդակըբնութագրողցուցանիշն է,

Էչ -ն երկրի արտահանման ծավալն է,

Բ, -ն համաշխարհայինարտահանման ծավալն է:

Համաշխարհայինարտահանման մեջ որքան մեծ է երկրի արտեսակարար կշիռը, այնքան այդ երկրի մասնագիտացման մակարդակըբարձր է, ն մեծ Է այդ երկրի արտադրանքի տահանման

Է.Փ., Ս6ո/ոՅքօՈՒԵԼՐԹ36ՕՒՕԽԱՎՇՇԿՀ

ՃՅՈՕո/ատի

Օք. 18-19.

/ԽօՈԺՅՅ Է.

ՓՄԱԵՕԼՏԻՄՏՑ

ոք., Մոքօ888 // 1997, Շ՛ք. 30.

ՅԿՕԽՕԽԽԵՅ

ՕՐԻՕԼլՇԻ/Ք

Խ6յԱ/ԱՅքօղՒԵ)Ց

// խՕՇոՅՅ

ՅԿՕՒՕԽԱՎԾՇ/Ց

1999,

նկատմամբ համաշխարհային պահանջարկը: Սակայն տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման տեսանկյունից այս ցուցանիշը բավարար պատկերացում չի կարող տալ այն մասին, թե ինչպիսին է արտահանման կառուցվածքը, ն ինչ հաջողություններկունենան երկրներն այլ երկրների հետ համագործակցությունից:Հարնան երկրների տնտեսական ինտեգրման համար կարնոր է այն, թե որքանով են զարգացած այդ երկրների ազգային շուկաները, ն ինչ կարող են առաջարկել դրանք համագործակցությաներկրներին: Հումքային ապրանքների կամ էներգետիկ ռեսուրսների առետրի համեմատական առավելությունները ինտեգրման ցանկություն հայտնող երկրին կախմանմեջ կդնեն մի կողմից` տեխնոլոգիական առավելություններ ունեցող երկրից, մյուս կողմից էլ` համաշխարհային շուկայում այդ ապրանքների գների տատանումներից: Եթե ինտեգրվող երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակը բնութագրվում է հումքային ն էներգետիկ կողմնորոշվածությամբ, ապա այդ համագործակցությունիցսպասումներըկլինեն շատ աննշան, որը, ի վերջո, երկիրը կարող է ձեռք բերել` օգտագործելով միջազգային առնտրի իր համեմատական առավելությունները: Ուստի փոխշահավետ համագործակցության անհրաժեշտ նախադրյալը երկրների արտահանման տեխնոլոգիական հագեցվածությունն է: Որքան երկրի արտահանման մեջ մեծ է պատրաստի, տեխնիկական առաջադիմությաննյութական կրողներ հանդիսացող ապրանքների տեսակարար կշիռը, այնքան ինտեգրման անհրաժեշտությունըհիմնավորված է: Արտահանման կառուցվածքում գիտատար, բարձր տեխնոլոգիական ապրանքների մեծ տեսակարար կշիռն արտացոլում է երկրների փոխլրացման, արտաքին շուկաներում ազգային արդյունքների նկատմամբ ձնավորված պահանջարկի բավարարմանհնարավորությունը: Հետնաբար, որպես տնտեսության բացության մակարդակն արտացոլող ցուցանիշ, առաջարկում ենք, այսպես կոչված, «արտահանման տեխնոլոգիատարությանբաժնեմասը»`Օբ, որը ցույց է ստալիս երկրի համախառն արտահանմանմեջ տեխնոլոգիատարապրանքների տեսակարարկշիռը"5.

Թադնոսյան Զ., Գալոյան Դ., Միջազգային տնտեսական ինտեգրացիա// Հեղինակային հրատարակություն, Երնան, 2006, էջ 28:

Օբ

Չոչ

10094,

որտեղ` Օբ: -ն արտահանմանտեխնոլոգիատարությանբաժնեմասն է, Օբ: -ն երկրի արտահանման մեջ տեխնոլոգիատարապրանքներիծավալն է, Օչ, -ն երկրի արտահանման ծավալն է:

Տնտեսագիտական գրականությանմեջ առնտրի տեխնոլոգիատարությունը չափվում է «առանձին ճյուղերում ապրանքների արտադրության ն առնտրի ծավալում հետազոտությունների ն մշաԱռնտկումների վրա կատարված ծախսումների բաժնեմասով»": րի տեխնոլոգիատարության ցուցանիշը հաշվարկվում է` ըստ երկրների առանձինճյուղերի ն տարբեր ապրանքների, այնուհետն սահմանվում է միջին ցուցանիշը, որի նկատմամբ էլ որոշվում է առնտրիտեխնոլոգիատարությանբարձր կամցածր լինելը: Առնտգնահատման համար օգտագործվում րի տեխնոլոգիատարության է Արտաքին առնտրի ստանդարտ դասակարգումը (Տ)7Շ), որի 7րդ ենթախմբումներառվածապրանքներըհամարվում են տեխնոլոգիատար: Միննույն ժամանակ, ապրանքների տեխնոլոգիատարությունըդասակարգվումէ հետնյալ կերպ. ՛. Բարձր տեխնոլոգիատարէ համարվում տիեզերական սարքավորումների(ապրանքի արտադրականծախսերի22.7462-ը բաժին է ընկնում ԳՀՓԿՄ-ին), գրասենյակայինսարքավորումների (17.596), էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների, էլեկտրատեխնիկականապրանքներ ն դրանց մասերի (10.496), դեղորայքի (8.76), էլեկտրասարքավորումների ն գործիքների (4.896) առնտուրը: ՛ Միջին տեխնոլոգիատար է համարվում ավտոմեքենաների (2.7462),քիմիական արդյունաբերության(2.396), այլ արդյունաբերական ապրանքների(1.846), ոչ էլեկտրական սարքավորումների (1.6465),ռետինի ն պլաստմասսայի (1.296), գունավոր մետաղների(1.06) առետուրը: ՛ Ցածր տեխնոլոգիատար է համարվում քարերի, կավի, ապակու (0.906), սննդամթերքի,խմիչքի ն ծխախոտի (0.842),

լ/քԹ68 Բ.,

ԽԹ /ԿՅքօՈՒՅՑ

ՕՂԵՕԼՍԹԻՈՏՑ, օք.

352.

ՅԵՕԽՕԽՈՒՅ

// ՎՅՇ7ԵՂ,հ/ՕՇԵՑՁ, 1998,

19 ԱՄԻՁՅքօղՒԵլԹ

նավերի (0.692), նավթի (0.692), սն մետաղների (0.696), մետաղներից պատրաստված իրերի (0.496), թղթի ն պաստառների (0.396), փայտի ն կահույքի (0.3965),տեքստիլ արտադրանքի, հագուստի ն կոշիկի (0.296) առնետուրը: Եթե վերը բերված ցուցանիշները միջինացնենք,ապա կարելի է ասել, որ բարձրտեխնոլոգիականապրանքներիտեխնոլոգիատա1,792, րությունը կազմում է 11,496, միջին տեխնոլոգիականներինը` .596: իսկ ցածր տեխնոլոգիականներինը` Առետրի տեխնոլոգիատարության դասակարգումն ունի բավական մոտավոր բնույթ, քանի որ, օրինակ, «Մ/ՕԽօ» ավտոմեքենայի արտադրական ծախսերի 6.596-ը, ամերիկյան ավտոմեքենաներիարտադրական ծախսերի 4.2465-ը,գերմանական ն ֆրանսիական ավտոմեքենաների արտադրական ծախսերի 3.546-ը, իսկ ռուսական ավտոմեքենաների արտադրականծախսերի 1962-ը բաժին են ընկնում ԳՀՓԿՄ-ին՛՛: Մեր կողմից առաջարկվող արտահանման տեխնոլոգիատարության ցուցանիշը տեյխնոլոգիահագեցված ճյուղերի կողմից արտադրված նոր կամ շուկայում արդեն հայտնի, սակայն տեխնոլոգիապեսկատարելագործված,վերջնականսպառմանանձնականն արտադրողականնշանակությանապրանքներիարտահանմանտեսակարար(շիշն է երկրիարտահանմանընդհանուրծավալումԱռնետրիհամաշխարհայինկազմակերպության2012 թ. վիճակագրական տվյալների հիման վրա մեր կողմից վերլուծվել են աշխարհի մի շարք երկրների` տնտեսության բացության մակարդակը բնութագրողցուցանիշները (աղյուսակ 1): Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակում բերված տվյալները, համաշխարհային արտահանման մեջ Եվրամիության 28 երկրներին ն ԱՄՆ-ին բաժին է ընկնում համախառն արտահանման 4096-ը: Բարձր են նան Կանադայի, Մեքսիկայի ն Ռուսաստանի ցուցանիշները: Մյուս երկրների արտահանման տեսակարար կշռի ցուցանիշները չեն հատում 1965-իսահմանը: ՀՀ հարնան երկրներից ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Թուրքիայում, այնուհետն Իրանում: Արտահանման տեսակարար կշռի ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է ՀՀ-ում, քանի որ վերջինս նան արտահանմանծավալի

ՕՑԿՈՒԻՈՒԾՅ

ՅԿՕԻՕԽՄՒՄ

8., ՐՈօ6ՅՈԵՒՅՋՑ ԿՕՒԷրՑ/քԹեւլ/Ց 8 ՅՈՕ)0/ ԽՄՒՕՐՕՄԿՈՅՈԱՒՕՔ

/ԽՃճղջոտՑ/ՇՇՈՏՈՕՑՅՒՍՈՄ

ՇԼքՁՅՑՈՊՄ,ԽՍՅԱՄԻՅՁքՕՈՒՅՋ

ՅԵՕՒՕԽՈՎԿԾՇԽՀԾՀ

ՄԽՇՈՂԻ/Ւ

6յոպ6ՐՕ, հ. 2011, օք.

62.

բացարձակ ցուցանիշով է հետ մնում աղյուսակում ընդգրկված երկրներիհամապատասխանցուցանիշներից: բացությանմակարդակը Աղյուսակ1 ) //ռոշ երկրներիտնտեմության բնութագրողցուցանիշներըհ̀աշվարկված2072 թ.

Լ տվյալներով՞"

Երկիրը

ՀՆԱ

(ճրդ

Եվրամիություն

` ԱՍՆ | Կանադա '

դոլար) ,

16673

162458. `

Մեքսիկա

|Արտահանման|Արտահանման| Արտահանման ծավալ տեսակարարկշռի բաժնեմաս (25) (զրդ դոլար) ցուցանիշ(26)

5690.

3799.

` Ղազախստան 203 |

` Բելառուս Լ Ուկրանա

Թուրիա ԷԻսն

.՛Ձ``.

Վրաստան

68581

ՂՏ.

6:67.

1925|

Վ. Հարատան Յ168

Ադրբջն

524.8 92.3 461|

78.

8.5

453.4

1477)

Ռուսաստան

15456

8Թ37 24.

14. 23:38:

31.5

Լ. 45. 3Յ9 Ձ 1Ղ94 52. | 4. |

0.05

06.

34.1

0ՑՏՔՑ

Վ 01.

Ինչ վերաբերում է արտահանման բաժնեմասի ցուցանիշին, ապա զարգացող երկրներում այն ունի աճի միտում. այսպես, դրանց բաժինը 1980 թ. 23.326-ից 2000 թ. հասել է 32.246-ի, ընդ որում, այդ աճը տեղի է ունեցել համաշխարհայինարտահանման մեջ Արնելյան Եվրոպայի երկրների բաժնեմասի նվազման հաշվին": Սակայն 2012 թ. տվյալներով` մեր կողմից դիտարկվող զարգացող երկրներից միայն 4-ում արտահանման բաժնեմասիցուցանիշը գերազանցում է 32.296-ի մակարդակը: Հետաքրքրական է նան արտահանման բաժնեմասի ն արտահանման տեսակարար կշռի ցուցանիշների համադրությունը: Եթե Եվրամիությանն ԱՄՆ-ի դեպքում այդ ցուցանիշները գրեթե նույն մակարդակի վրա են, ապա մնացած երկրների պարագայում դրանք միմյանցից էապես տարբերվում են: Առավել ուշագրավ է Բելառուսի ցուցանիշների վերլուծությունը: Վերջինս ար26

ԱՍօՈԺ օօրոոօժլէ/ ք/օՈ)6Տ16 2012, ՄՄՕ, ՕՏՈՅԿՅ Օօէօեօ: 2013, քճցԹ 1-5. ԹադնոսյանԶ., Գալոյան Դ., Միջազգայինտնտեսական ինտեգրացիա // Հեղինակային հրատարակություն, Երնան, 2006, էջ 29:

բաժնեմասի ցուցանիշի 73.196-ն Է` պայմանավորված ՀՆԱ-ի նկատմամբ արտահանման ծավալների մեծությամբ: Սակայն արտահանման տեսակարար կշռի ցուցանիշը գտնվում է զարգացող այլ երկրների ցուցանիշների հետ համադրելի մակարդակի վրա` 0.2626: Հարավային Կովկասի երկրներից արտահանման բաժնեմասիամենամեծ ցուցանիշը գրանցվել է Ադրբեջանում՝ 3596, քանի որ Ադրբեջանի արտահանմանծավալները գերազանցում են Հայաստանի ն Վրաստանի արտահանման ծավալները համապատասխանաբար` 17 ն 10 անգամ: Ամեն դեպքում, հարկ ենք համարում փաստել, որ 2012 թ. Ադրբեջանից արտահանվող 23.8 մլրդ դոլար արժողությամբ ապրանքների 93.39Չ6-ըբաժին էր ընկնում նավթին ե նավթամթերքին: Նմանատիպ իրավիճակ է գրանցվել նան Իրանում, որը չնայած արտահանմանբաժնեմասի միջին մակարդակին` 15.226, Ադրբեջանին համանման, ունի արտահանման կառուցվածքի համակենտրոնացման ապրանքային քանի ակնհայտ խնդիրներ, որ դրա 82.396-ը բաժին է ընկնում արն տահանվող նավթին նավթամթերքին:Այս տեսանկյունից էլ ավելի է կարնեորվումարտահանման տեխնոլոգիատարությանցուցանիշի հաշվարկը, քանի որ այն թույլ կտա բացության մակարդակը քննարկել ոչ միայն քանակական, այլ նան որակական չափանիշների առումով: Միջազգային պաշտոնական վիճակագրական աղբյուրներում ներկայացված տվյալների հիման վրա մեր կողմից հաշվարկվել են աշխարհի մի շարք երկրների ն տարածաշրջանայինինտեգրացիոն խմբավորումների արտահանման տեխնոլոգիատարության բաժնեմասերը (աղյուսակ 2), որը թույլ կտա ճիշտ գնահատել երկրների տնտեսական ինտեգրման անհրաժեշտությունն ու հնարավորությունները: Այդ նպատակով արտաքին առնտրի ստանդարտ դասակարգման միջոցով արտահանման կառուցվածքում առանձնացվել են տեխնոլոգիատար ապրանքախմբերը: Դրանք են` (30) դեղագործական մթերքներ, (84) միջուկային ռեակտորներ, կաթսաներ, սարքավորումներ ե մեխանիկական մասեր, (85) էլեկտրական մեքենաներ Ա սարքավորումներ, ձայնագրող ապարատներ ն դրանց մասեր, (86) լոկոմոտիվներ, տրամվայներ ն դրանց մասեր, (88) թռչող ապարատներ,տիեզերական ապարատներ ն դրանց մասեր, (90) օպտիկական, լուսանկարչականչափիչ, բժշկական կամ վիրաբուժական սարքեր ն ապարատներ, դրանց մասեր ն հարմարանքներ: տահանման

բաժնեմասը` տեխնոլոգիատարության Աղյուսակ2 : Արւտահանման ըստ առանձիներկրներին ինտեգրացիոն խմբավորումների 2012թ.57

Երկրներիխմբեր

Հայաստան Ռուսաստան Բելառուս Ղազախստան Ուկրաինա

Վրաստան

Ադրբեջան Թուրքիա Իրան ԱՄՆ

ԷՐ

ՕԲ:

(մլրդ դոլար)

524.8 46.1 92.3 68.7

20.1

1.4

0.054 4.4

2.4

23.8 152.5 83.7

Մեքսիկա

ԵՄ 28 ԽճԲ1Ճ ՃԲԷՇ

ԲՏԷՃԽԱ Լ/)

779.9

ԱՊՀ

ԵվրԱզէՍ ՍՕԲՃՇ

1.2

0.23

9.6

| |

0.177

0.7

23.4

15.3

1929.8 823.2 455.1

181.4

38.7 25.6

0.49

9.5 18.2

3.8

12.5

608.6 69.4

453.4 370.9 5690.1 2369.8

Կանադա

3.8

1.13

0.264

1545.6

ՕՁԷՐ (տոկոսներով) `

0.3

39.2 15.3

39.1 34.7 37.6 36.0

3.9 1.2

առանձին ինտեգրացիոն խմբավորումների արտեխնոլոգիատարությանցուցանիշի հաշվարկը ցույց է տալիս, որ տնտեսության բացության ամենաբարձր մակարդակ ունեն Եվրամիության 28 երկրները` 3496, Հյուսիսամերիկյան ազատ առնտրի համագործակցության(ԽՃԲ՛Ճ) երկրները` 34.722 ն Հարավարնելյան Ասիայի երկրների ասոցիացիայի (ՃՏՔԲՃԱ) պետությունները` 36.096: Բացության միջին մակարդակ է գրանցվել Լատինամերիկյանինտեգրացիոն ասոցիացիայի երկրների շրջանակներում (Լ/Ճ1/)`17.790, իսկ մնացած տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբավորումներում բացությանմակարդակըչի հասնում նույնիսկ 109--ի: Այսպես,

ըստ

տահանման

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից ՍԱՇԼՃՕ-ի պաշտոնական կայքում առկատվյալների հիման վրա |էլեկտրոնայինռեսուրս)

հէք://սոօամտաէ.սոօէճմ.օոց/Թ6քօՌԲՕ|0675/Ւ6քօՂԲօ|06:5.8Տք»«:

Իհարկե, միջտարածաշրջանայինինտեգրացիոն խմբավորում հանդիսացող Ասիա-խաղաղօվկիանոսյանտնտեսականհամագործակցության (ՃՔԷՇ) շրջանակներում տնտեսության բացության ցուցանիշը բավականին բարձր է` 37.696, սակայն դա չի կարելի համարել տնտեսականինտեգրման մակարդակիչափանիշ, քանի որ այս տարածաշրջանում համագործակցությունըհեռու է տարածաշրջանային ինտեգրում կոչվելուց, հետնաբար տնտեսության բացության ցուցանիշը գլոբալ ինտեգրման վկայություն Է: Այսպես, ՃՔԲԷՇ-իմեջ մտնում են 21 երկրներ, այդ թվում` արդյունաբերական զարգացած (ԱՄՆ, Կանադա, Ճապոնիա), նոր ինդուստրիալ երկրները, Չինաստանը ն Ռուսաստանը, ուստի խոսքը չափազանց ընդգրկուն շուկայի մասին է, որտեղ արտաքին առետրային շրջանառությանծավալները փոքր լինել չեն կարող: Միննույն ժամանակ, ՃՔԷՇ-ի մեջ ներառվում է նան ԿԽՃԲԼՃ-ի ն ՃՏԲՃԱ-ի առետրային շրջանառությունը: Հատկանշական է, որ տեխնոլոգիատարության ցուցանիշով ԱՊՀ երկրները (596) առաջ են անցնում ԵվրԱզէՍ-ի երկրներից (3.996), սակայն երկու խմբավորումներում էլ արտահանման տեխնոլոգիատարությունը դեռնս գտնվում է ցածր մակարդակի վրա: Ուստի երկրների փոխլրացման բավարար մակարդակի մասին խոսելն առայժմ վաղ է: Ինչպես ն կարելի էր կանխատեսել, արտահանման տեխնոլոգիատարության ամենացածր մակարդակն ունի Կենտրոնական Աֆրիկայի երկրների տնտեսական համայնքը (ՍՕԲՃՇ)՝ 1.296: Ինչ վերաբերում է տեխնոլոգիատարությանցուցանիշին, հաշվարկված ըստ առանձին երկրների, ապա դրանց բարձր արժեքներով աչքի են ընկնում ԱՄՆ-ը (839.295), Մեքսիկան (39.176), Ուկրաինան (18.296), Կանադան (15.396) ն Թուրքիան (15.396): Զարմանալի է, որ Մեքսիկայի արտահանմանտեխնոլոգիատարության ցուցանիշը գերազանցում Էէ Կանադայի համապատասխան ցուցանիշը, սակայն մյուս կողմից դա կարելի է բացատրել այն հանգամանքով, որ Մեքսիկան, ի հաշիվ երկրում առկա էժան աշխատուժի, բավական մեծ կապիտալ ներդրումներ է ներգրավում ԱՄՆ-ից, որը որակավորում ունեցող կադրերի բարձրըաշխատավարձի պատճառով տեխնոլոգիատար արտադրությունները տեղափոխում է Մեքսիկա` մրցունակ ապրանք արտադրելու նպատակով: Ասվածը մեկ անգամ նս ապացուցում է արտահանման

տեխնոլոգիատարությանցուցանիշի` երկրների համագործակցության մակարդակըբնութագրելու ունակությունը: Ինչ վերաբերում է մեր տարածաշրջանի երկրներին, ապա դրանք տնտեսությանբացության բարձր մակարդակով աչքի չեն ընկնում: Միննույն ժամանակ, ինչպես ն կանխատեսվում էր, Ադրբեջանը (0.7465),Իրանը (0.395) Ա Ղազախստանը (1.2962),որպես նավթ արդյունահանողերկրներ, ունեն արտահանմանտեխնոլոգիատարության ամենացածր մակարդակը: Ցածր է նան Ռուսաստանի արտահանմանտեխնոլոգիատարությանցուցանիշը` 3.82, այն հետ է մնում Ուկրաինայի ն Բելառուսի ցուցանիշներից համապատասխանաբար4.8 ն 2.5 անգամ: ՀՀ արտահանման տեխնոլոգիատարությանցուցանիշը, կարծես թե, համադրելի է տարածաշրջանի այլ երկրների ցուցանիշների հետ, թեն հարնան Վրաստանի բացության մակարդակը 2.5 անգամ գերազանցում է ՀՀ ցուցանիշը: Հարկ է փաստել, որ ՀՀ արտահանման տեխնոլոգիատարությունը 1999 թ. կազմել է 5.4965, իսկ 2000 թ. բավականինբարձրանալով` հասել է 8.246-ի, իսկ երկու տարի անց նվազել մինչն 3.092--ի մակարդակը՝': Փաստորեն, ցուցանիշի դիտարկումը դինամիկայի է մեջ թույլ տալիս եզրակացնել, որ ՀՀ արտահանման տեխնոլոգիատարությունը վերջին 10 տարիների ընթացքում էական փոփոխությանչի ենթարկվել` աճելով ընդամենը 0.896-ով: Արտահանման տեխնոլոգիատարությանբաժնեմասի ցուցանիշի միջոցով երկրի տնտեսությանբացությանգնահատումը միաժամանակ նան պատկերացում է տալիս աշխատանքի միջազգային բաժանման մեջ երկրի արտահանման որակական պարամետրերի մասին: Ըստ առանձին ինտեգրացիոն խմբավորումների առաջարկված բաժնեմասի ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ Եվրամիությանշրջանակներում այդ ցուցանիշը բարձր է ն գերազանցում է 3096-ի մակարդակը: Դա նշանակում է, որ այդ երկրները համաշխարհային շուկայի հետ կապված են բարձր տեխնոլոգիականապրանքների արտահանմամբ,իսկ ինտեգրման գործընթացներըգտնվում են զարգացման բարձրագույն փուլում: Բարձր է նան ինտեգրման մակարդակը ԽՃԲԼՃ-ի (1994 թ.) ն 3:

Հաշվարկը կատարվել է «ՀՀ արտաքին առնտուրը 2002 թ.» Վիճ. ժողովածուի տվյալների հիման վրա, ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայություն,ԾԵրնան, 2003, էջ 25-28:

ՃՏԷՃՈ-ի (1967 թ.) շրջանակներում, իսկ ԱՊՀ-ն, ԵվրԱզէՍ-ը, ԼՃԷին (1980 թ.) ե ՍԶՔՃՇ-ը ունեն արտահանման տեխնոլոգիատարությանայնպիսի մակարդակ, որը դեռես բավարար չէ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման հաջորդ փուլին անցում կատարելու համար: Այսպիսով, տարբեր ինտեգրացիոն խմբավորումներիփոխադարձ առնտրի ծավալների մեջ տեխնոլոգիատարապրանքների բաժնեմասի վերլուծությունից կարելի է եզրակացնել, որ եթե արտահանման տեխնոլոգիատարությունըբարձր է 3096-ից, ապա համագործակցող երկրները համաշխարհային շուկայի հետ կապված են բարձր տեխնոլոգիականապրանքների արտահանմամբ, իսկ ինտեգրման գործընթացներն անշրջելի են: Եթե ինտեգրման ցանկություն հայտնող երկրներում արտահանման մեծ ծավալներին համապատասխանում է արտահանման տեխնոլոգիատարության ՛15-2046-ի հասնող բաժնեմաս, ապա տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրմանգործընթացներիցսպասումները կլինեն առավել իրական ն երկարաժամկետ: Արտահանման տեխնոլոգիատարությանցածր մակարդակըվկայում է տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրման ոչ իրատեսականլինելու մասին:

1.3

| Տարածաշրջանայինտնտեսական

ինտեգրմանէֆեկտներիտեսական վերլուծություն

Ներկայում աշխարհում կան մոտ 60 տարածաշրջանայինինտեգրացիոն խմբավորումներ,որոնց թիվը հետզհետե մեծանում է: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ռազմավարությունը համակարգելն ներկայացրել է Պրիստոնի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆ. Մաքհլուպը՝՛: Այն կարելի է ներկայացնելգծապատկեր 1-ի միջոցով:

խլՅօհխքԲ.,

ՒՍՏէօոյօէ՛հօսցհէ

օո

Բօօոօոուօ

Ք/ԹՏՏ, 1977, քՅց6 40.

|ոթցոոկօո// Շօ/ստԵլճ

Սոխոտմի/

Սզատառեւտրիգուղի աառաաաչ.

Երկրները վերացնում են բոլոր մաքսայինարգելքները` պահպանելով | ինքնուրույն մաքսային քաղաքականությունիրականացնելու իրավունքը: -

Սաքմայինմիություն

Համաձալնությունէ ձեռք բերվում նան երրորդ երկրների նկատմամբ միասնականմաքսատուրքեր կիրառելու համար:

Ընդհանուր դհա

շուկա

Ազատականացվումէ արտադրության գործոնների` կապիտալի ն Աշխատուժի տեղաշարժը, ն տեղի է ունենում տնտեսական քաղաքականությանհամաձայնեցում:

«ւււ

Տնտե՛' ն մլմիությու տեսական

Տնտեսական կյանքի բոլոր ոլորտների գործունեության համաձայնեցում:

«ո

մրիվտնտեսականն Քաղաքական օակինտեգրում

«Փ-Վ

Միասնականտնտեսական ն արժութաֆինանսական քաղաքականությանիրականացում:

Գծապատկեր1: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրմանփուլերը

Ինտեգրմանտեսական վերլուծությունների ավանդական հիմք Վիների հայեցակարգը` մաքսային միության կամ ազատ առնետրի գոտու մասնակիցերկրներիբնակչությանբարեկեցության Ջ. Վիներն իր մասնաբարձրացման կամ իջեցման վերաբերյալ5: է Ջ.

/., հօ Շստլօտտ Սոօո Խ.-7/., 1950, քոց6 102-167.

/Ո6-

|ՏՏսծ //

ՇՅրոԹց6 Բոմօտոծոլ

է6բ |ուօ/ՈՁԱՕՈՅ|Ք686Ց.

կի հավասարակշռության մոդելով առաջ է քաշում «առնետրի ստեղծման» ն «առնտրի շեղման» էֆեկտներ հասկացությունները: Ըստ «առնտրի ստեղծման» էֆեկտի` երկրները ներքին արտադրությունը փոխարինում են մաքսային միության անդամ երկրներից ավելի էժան ապրանքների ներմուծմամբ, իսկ «առետրի շեղման» էֆեկտը ենթադրում է, որ երկիրը հրաժարվում է երրորդ երկրից ավելի էժան ներմուծելուց ն ներմուծում է ավելի թանկ, սակայն մաքսային միությանանդամ երկրից: Ըստ Վիների` «առնտրի շեղումը» բացասական է անդրադառնում երկրի բարեկեցության վրա, քանի որ այն գլոբալ մակարդակով նվազեցնում Էէազատ առնտրի արդյունավետությունը, իսկ «առնետրիստեղծումը» դրական երնույթ է, քանի որ հանգեցնում է աշխատանքի մասնագիտացման խորացմանը` կապված ազատ առնտրի գոտու ստեղծման հետ: Ուստի երկու երնույթների միասնական ազդեցությունը կարող է լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական:Դա կարելի է ցույց տալ փոքր ն մեծ երկրների ինտեգրման արդյունքների դիտարկմամբ(գծապատկեր 2): ձ

Տ,

Բր

Ձ.

Օշ

Գ» Օ.

Հց

Տ. ՝ո

"Չ

Գծապատկեր 2 | Մեծ երկրիհետ առնտրումմաքսայինարգելքների վերացմանազդեցությունըփոքր երկրի կենսամակարդակի վրա

Գծապատկերում ներկայացված են Երկիր 2-ի կամայական 74 ապրանքի առաջարկի (Տշ) ն պահանջարկի (Օշ) կորերը, ինչպես նան լրիվ ճկուն համաշխարհային առաջարկի Տա կորը, որտեղ փոքր երկիրը կարող է ձեռք բերել տվյալ ապրանքի ցանկացած քանակություն Քր գնով: Երկիր 1-ի արտաքին առետրի առաջարկի կորը (Տչ.), որի հետ Երկիր 2-ը ձնավորում է ինտեգրացիոն խմբավորում, շնորհիվ իր մեծ չափերի` նս բացարձակճկուն է ն ընկած է համաշխարհային գներից մի փոքր բարձր, սակայն Երկիր 2-ում ձնավորված գներից ցածր: Մինչն ինտեգրվելը Երկիր 2-ը սահմանել է մաքսատուրք՝ 1, ըստ որի` համաշխարհային շուկայի առաջարկի կորը տեղաշարժվել է դեպի Տր մակարդակը: Դրա արՒԼ մակարդակը, ն դյունքում գները կբարձրանան մինչն Քշ-Քայ Երկիր 2-ի արտադրությունը կարտացոլվի Ճ կետում, իսկ սպառումը` Ց կետում: Երրորդ երկրներից ներմուծման ծավալը համաշխարհային շուկայի գներով կկազմի ԶշՁյ, մաքսային հասույթը՝ ԶշՕ»»-1: Երկիր 1-ի հետ առնտուրը տեղի չի ունենա դրա անարդյունավետությանպատճառով: Երկիր 1-ի հետ ինտեգրվելուց հետո մաքսատուրքերի վերացումը թույլ կտա Երկիր 2-ին` ներմուծել տվյալ ապրանքը ավելի էժան (Թ.), քան համաշխարհային շուկայի գներն են: Սպառումը կտեղաշարժվի դեպի Օ կետ, արտադրությունը` Շ կետ, ն երրորդ երկրներից ներմուծելու փոխարեն Երկիր 2-ը տվյալ ապրանքը կներկրի Երկիր 1-ից` Ձ.Զգ ծավալով: Այդ դեպքում «առնտրի շեղման» էֆեկտը կկազմի ՕՕ: (էժան ներմուծման փոխարինում ավելի թանկով), իսկ «առնտրի ստեղծման» էֆեկտը՝ Զ.ԶշԺՕԶ:Օ (արտադրության փոխարինում ներմուծման ընդլայնմամբ): Սակայն, կապված ինտեգրացիոն խմբավորման ներսում առանց մաքսատուրքերի առնտրի հետ, երկիրը մաքսային եկամուտներ չի ստանա: Կենսամակարդակիվրա ազդեցությունը կորոշվի հետնյալ կերպ. սպառողի օգուտը, որը կազմում է

Քշ80Ք.ՀՅՀԵՀՇԺմ,

արտադրության ավելցուկի .:կրճատումը՝ ՔշճՇՔ.ՀՅ չափով, մաքսային եկամուտների կորուստը` Ճ8ԲԲՀՇՀ6 չափով: Գումարային էֆեկտը կկազմի (8ՅՀԵՀՒՇՀԺ)-8-(6Ի6)ՀԵՀԺ-6: Այսպիսով, ինտեգրման դրական կամ բացասական լինելը կախված կլինի Ե ն ժմ եռանկյունիներին 6 ուղղանկյան մակերեսների հարաբերակցությունից:Դժվար չէ նկատել, որ որքան մեծ է ՁշՁ» «առետրի շեղման» մեծությունը,այնքան 6 ուղղանկյունըմեծ է, որը է անդրադառնում կենսամակարդակի բացասաբար վրա` մաքսա41

յին եկամուտների չփոխհատուցվող կորուստների չափով: Եվ որքան ավելի մեծ է ՕլՕշՒՁ»ՕՁլ «առետրի ստեղծման» մեծությունը, այնքան մեծ է Ե ն 4 եռանկյունիներիմակերեսը, որն էլ ցույց է տտալիս սպառողների զուտ օգուտները: Կենսամակարդակի վրա ազդող մեկ այլ կարնոր պարամետր այս մոդելում գների շեղման մակարդակն է, որը կսահմանվի ազատ առետուր անող երկրների շրջանակներում՝ ելնելով Քյ-Ք, միջին համաշխարհայինգներից: Եթե սույն մոդելում դիտարկենք միայն երկու երկրների «առետրի շեղման» ն «առետրի ստեղծման» էֆեկտների հարաբերակցությունը, ապա բավարար է ցույց տալու համար ողջ ինտեգրացիոն խմբավորման բարեկեցության փոփոխությունը: Միննույն ժամանակ, եթե ինտեգրացիոն խմբավորման բարեկեցությունը բարձրանում է, դա չի նշանակում, որ ինտեգրումից շահել են խմբավորման անդամ բոլոր երկրները, քանի որ առնտրի ազատականացումը կարող է օգուտ բերել մի երկրի, իսկ մյուս երկրում հնարավոր է` «առետրի շեղման» էֆեկտները գերազանցեն «առնետրիստեղծման» էֆեկտներին: Նման դեպքերի բացառումը պահանջում է վերպետականկառույցներիձնավորում` առնտրի ազատականացման դրական էֆեկտների վերաբաշխմաննպատակով: Ջ. Վիների տեսությունը պնդում է, որ եթե ինտեգրացիոն միավորման անդամ են դառնում երկու երկրներ, որոնցից մեկը համաշխարհային տնտեսության մասշտաբով ունի արտահանման մասնագիտացման համեմատաբար ավելի արդյունավետ, իսկ մյուսը՝ ոչ արդյունավետ ոլորտ, ապա վերջինս շահում է ինտեգրացիոն խմբավորման անդամակցությունիցավելի շատ, քան արդյունավետ արտադրություն ունեցողը: Դա բացատրվում է նրանով, որ արդյունավետ արտադրողները միշտ չէ, որ բարձրացնում են իրենց բարեկեցությունը,քանի որ «առնտրի ստեղծման» արդյունքում երկրի տնտեսական աճը հաճախ հետ է մնում «առնտրի շեղման» կորուստներից: Ինտեգրացիոն բլոկը ձեռնտու կլինի բոլոր անդամների համար միայն այն դեպքում, երբ բոլոր երկրները

ապահովենբարձր արտադրողականություն: Ջ. Վիների մոտեցման հիման վրա 1960-90-ական թվականնեինտեգրացիոն համաձայնարին մի շարք ստտաարրածաշրջանային գրերի տրվեցին քանակական գնահատականներ, որոնք ցույց տվեցին, որ ինտեգրացիոն բլոկերի գերակշիռ մասի նետտո արդյունքը «առնտրի ստեղծումն» է: Սակայն Ջ. Վիների տեսությունը

հիմնվում է մաքսային միության ստեղծման գործընթացում արտադրության ծախքերի կառուցվածքի անփոփոխ լինելու (կայուն գին) գաղափարի ն այն ենթադրությանվրա, որ մաքսային միության ձնավորումը չի կարող փոփոխել արտաքին առնտրի պայմանները (համաշխարհային շուկայի գները): Վերացարկմանէ ենթարկված նան ինտեգրման ազդեցությունը առաջարկի կառուցվածքի վրա: Այս գործոնները սկսեցին հաշվի առնվել ավելի ուշ՝ ինտեգրման նորդասական տեսություններում, որոնք մասնակի հավասարակշռությանփոխարեն դիտարկեցին ընդհանուր հավասարակշռության մոդելը: Տարածաշրջանային ինտեգրման ստատիկ տեսություններին նման լրացումները հանգեցրին երրորդ երկրների տնտեսությունների վրա տարածաշրջանային ինտեգրման էֆեկտների քննարկմանը (այսպես կոչված` «սփիլովերի» էֆեկտ): Ընդհանուր հավասարակշռությանմոդելի համար ճշգրիտ են նան Լիպսի-Գերելսի ն Մելվին-Բխագվատիի փաստարկները. որոշակի պայմաններումսպառմանն արտադրությանկառուցվածքի փոփոխություններիցստացվող էֆեկտները համապատասխանաբար կարող են ծածկել «առնտրի շեղման» կորուստները"": Մեկ այլ տեսաբան` Ջ. Միդը, փորձում էր հրաժարվել արտադրության կայուն ծախքերի գաղափարիցն մատնանշում էր հարաբերական գների փոփոխություններըհաշվի առնելու անհրաժեշԸստ նրա` ընդհանուր հավասարակշռությանհամատությունը:»: կարգում ինտեգրացիոն խմբավորմանը անդամակցող փոքր երկրներում, որոնք չեն կարողանումմիայնակփոփոխել սեփական «առնտրի պայմանները», արտադրականծախքերի աճը կհանգեցնի ինտեգրացիոն միավորման բարեկեցության աճին միայն այն դեպքում, երբ ինտեգրացիոն խմբավորումը ավելացնի երրորդ երկրներից ներմուծումը: Դրա համար անդամ երկրները պետք է միաժամանակ կրճատեն երրորդ երկրների հետ առնետրումներմուծման մաքսատուրքերը, հակառակ դեպքում, որոշ երկրներ կկրեն վնասներ: Ընդհանուր հավասարակշռությանն վճարային հաշվեկշռի հավասարակշռությանապահովման վրա հարաբերական ներքին ն Մ

// ՉոՕԽՕոո/Շ1,

Ո/86ուլ6տ Ւ|. ՒԼ, ՄԹ /ոՅքՕՈՒՅՔՑ ՅոՕԽՕԽՈՎԾՇԵՁՔ

ՄՒ6ՒքՅւլ/Ք ի/օՇ6ՅՅՁ,2006, օք. 28. Էլ-Բց/Թ2 Բ. հլ, հտ Էս/օքօՅո Սոլօո: ԷՇօոօոոՇտ Ձոժ ՔՕԱՇ/6Տ // ՇՅտԵղժցտ Ք-ՇՏՏ, ոյոօէհ 6..մօո, 2011, քճց6 25-30. ՍոԽ6ՐՏ|է/

ն Մ. միջազգայինգների ազդեցությունը դիտարկվել է Դ. Վանեկի՞" աշխատություններում: Առավել մեծ ուշադրություն նրանք Կեմպի՞՛ դարձնում էին երկրի տարածքային մեծության ազդեցությանը` ինտեգրացիոն խմբավորման բարեկեցության վրա: Այսպես, նրանք կարծում էին, որ խոշոր ինտեգրացիոնխմբավորումները կունենան ավելի մեծ շահույթ, եթե դրանց միանան փոքր տնտեսություններ, քանի որ միացման արդյունքում ինտեգրացիոնխմբավորմաններքին գները չեն փոփոխվի, ն այն կբարձրացնի բարեկեցության աստիճանը: Խոշոր տնտեսության հետ ինտեգրվելիս ինտեգրացիոն խմբավորումը չի կարողանա գործող գներով ավելացնել ապրանքների արտադրությանծավալները ն մատակարարել նոր անդամակցող երկրին, որի արդյունքում կնկատվի ինտեգրացիոն խմբավորման բարեկեցության աստիճանի նվազում: Սակայն բարեկեցության աստիճանի բարձրացման հարցը սույն մոտեցմամբ դիտարկված է միայն ինտեգրացիոնխմբավորմանդիրքերից, իսկ առանձին ազգային տնտեսությանբարեկեցությանհարցը դուրս է մնացել հեղինակների ուշադրությունից: Եթե մեծ խմբավորմանը ինտեգրվում է փոքր երկիր, ապա վերջինս չի կարող իր համեմատական առավելություններով օժտված ճյուղերի արտադրողականությունը բարձրացնել այնքան, որ կարողանա մատակարարել մեծ ինտեգրացիոն խմբավորման շուկան, ուստի ներքին գները կբարձրանան, ն բարեկեցությանաստիճանը կնվազի: Ինչ վերաբերում է այն պայմաններին, որոնք կարող են նպաստել ինտեգրացիոն խմբավորման բարեկեցության աստիճանի բարձրացմանը, ապա այս առումով լայն տարածում է ստացել, այսպես կոչված, «բնական» առնտրային գործընկերների հայեցակարգը, որը ենթադրում է, որ մինչե ինտեգրման գործընթացները, երկրների միջն առետրի մեծ ծավալները, ինտեգրման կայացումից հետո կհանգեցնեն աննկատ «առնտրի շեղման»: Այսպիսով, որպեսզի ինտեգրումըդրականորենազդի անդամ երկրների բարեկեցության վրա, դրանք պետք է ունենան հետնյալ բնութագրիչները. 1. արտադրության գործոնների ապահովվածության փոխադարձ լրացնող բնույթ,

Լհօ Շ1ՅՏՏ օՒ ՇստլօոՏ

ՄՅՈՑԽ 1., ՇՏՈ/Յ|

ԲզահեատօՒ /ութոճեօոտ| Օ15օոլոտնօո. Սուօոտ. Շատեղժցծ, ԽՃ: Է|ՃՐ/8Ւմ Սոխ6ոՏ1է/ՔՈ6ՏՏ, 1965, քՅցտ 160-185. Խ., Շօոշթլոց էհօ ԲՕՄոճնօո օք ՇստլօոՏ ճոԲթոօոթո/ Քոօքօտլեօո «6ոք ՍուօոՏ

// ՍօսՈՅ| օք |ուտՈՁեօոՁ|

ԲՇօոօուօՏ

6:1, 1976,

քոցօ 95-98.

անդամ երկրների մերձություն (կամ ընդհանուր սահմանի առկայություն),ինչը թույլ կտա նվազեցնել տրանսպորտային ծախսերը ն ավելացնել փոխադարձառնտուրը, Յ. մինչն ինտեգրվելը փոխադարձ առնտրում բարձր մաքսատուրքերի, իսկ երրորդ երկրների հետ առնտրում ցածր մաքսատուրքերի առկայություն: Ինտեգրման տեսությունների հաջորդ խումբն ուսումնասիրում է, այսպես կոչված, ինտեգրման «դինամիկ էֆեկտները», որի ներքո հասկացվում է «շուկայի չափսերի ընդլայնման արդյունքում տնտեսական աճի տեմպերի փոփոխությունը, որն ուղեկցվում է արտադրական ռեսուրսների ավելացմամբ` կապված դրանց կումուլյատիվ բնույթի հետ»3:: Նման էֆեկտների առաջացումը պայմանավորված է նորամուծությունների, արտադրողականության աճի ն կուտակման գործընթացների հետ: Նույնիսկ եթե ստատիկ էֆեկտները մեծ են, տնտեսական աճի աննշան փոփոխությունները ժամանակիընթացքում կարող են հանգեցնել շատ ավելի մեծ արդյունքների: Նոր ներդրումների ներգրավմանը զուգընթաց՝ պետք է տեղի ունենա արդյունաբերության վերափոխում, ինչը կախված է ինտեգրման արդյունավետության հանդեպ ներդրողների ունեցած վստահությունից: Այսպիսի էֆեկտները ավելի շոշափելի են, քան ռեսուրսների վերաբաշխմանէֆեկտները, որոնք հետնողական տեսություններում ներկայացվում են` որպես միակ հնարավոր: Նման տեսության օրինակ է Լ. Ռիվերա-Բեյթիզի ն Պ. Ռոմերի տեսությունը,որը վերլուծում է տարածաշրջանայինինտեգրման ազդեցությունը էնդոգեն տնտեսական աճի վրա:::Նրանց մոդելում գիտատեխնիկականառաջընթացըներկայացվում է որպես նոր տիպի ներդրումայինապրանքների հայտնագործում: Այս դեպքում ինտեգրումը հանգեցնում է ինչպես գիտելիքների ավելի ազատ փոխանակմանը,այնպես էլ տնտեսական աճի տեմպերի արագացմանը` կապված այն հանգամանքի հետ, որ գիտահետազոտական ն փորձակոնստրուկտորականաշխատանքների վրա ծախսեր երկրները կատարում են միայն մեկ անգամ: 2.

Ջո

Խ. ք., Օո հօ Ծյ/ոշո/Շ ԷՌՑՇէՏ օք Յ ՇստէօտՏ Սուօո // հօ ՍօսոոՁ| օ( Քօ/868| ԷՇօոօոո). 1964 Ճքոլ/օԼ 72 8 2, քճցտ 193-195. ԲխՑՈՅ-ՔՅ0շ Լ. Ճ., Բօոծ Ք. Խ/., Բօօոօոո/Շ /լԹց/8էօո Յոժ Փոժօց6ՈօսՏցՕտդհ// ԶսՅՈՑՈ) ՍօԱ/ոՁ| օէ ՔՇօոօո/օՏ. 1991. Ն/01. 106, քՅց6 533-555.

Ինչ վերաբերում է ինտեգրմանհաջորդ փուլին` ընդհանուր շուկային, ապա վերջինիս ստեղծման ժամանակ տեղի է ունենում արտադրությանգործոնների ազատ տեղաշարժի արգելքների վերացում ն ինտեգրացիոնխմբավորման ներսում արտադրության գործոնների ընդհանուր շուկայի կազմավորում (գծապատկեր3): Կապիտալիսահմանային

Կապիտալիսահմանային արտադրողականությունը

արտադրողականությունը

Ճճ

Մթ

Էբո

ԽհՓփԽ Կապիտալի

ծավալ

Բազիսայիներկիր (Է)

զ»

Կապիտալի ծավալ

Գործընկերերկիր(Բ)

շուկայի

Մինչն ընդհանուր ձնավորումը ՒԼ երկրի կապիտալի արտադրողականությունը նշանակված է Բաշ, իսկ Ք երկրինը` քբ:: Ինտեգրվելուց հետո` Բթ'ՀԲո',կապիտալի փոխադարձհոսքերը` ԽԽ/-ՕԹ:

Գծապատկեր3| Ընդհանուրշուկայի ձնավորմանազդեցությունը ինտեգրվողերկրներիկապիտալիսահմանային վրա արտադրողականության

Սրա հետնանքով առաջ եկող արդյունքների քննարկման համար անհրաժեշտ է դիտարկել արտադրությանգործոնների իրական տեղաշարժի գործընթացը: Գծապատկեր 3-ը ցույց է տալիս ընդհանուրշուկայի ստեղծման ազդեցությունըկապիտալի սահմանային արտադրողականության փոփոխությունների վրա: Գծապատկերում ներկայացված են երկու գործընկեր երկրների արտադրական պայմանները: Խլ ն ԽՄուղիղները ցույց են տալիս երկու երկրներում կապիտալի պաշարների առկայության ն դրա

սահմանային արտադրողականությանկապը աշխատուժ-արտադրություն գործոնի հետ: Ինտեգրմանգործընթացներիզարգացման սկզբնական փուլում բազիսային Ւ| երկրում կապիտալի ծավալը կազմում է ԽՄ,իսկ գործընկերՔ երկրում` Օ: Մինչե ընդհանուր շուկայի ձնավորումը, երբ կապիտալը համարվում է ոչ շարժունակ գործոն, դրա ամբողջ ծավալը պատկանում է այն երկրին, որտեղ վերջինս գտնվում է: Մոդելի Ճշգրտման նպատակով ընդունենք, որ կապիտալը չի հարկվում, իսկ մրցակցության առկայության պայմաններումկապիտալի մեկ միավորից ստացվող եկամուտը հավասար է դրա սահմանային արտադրողականությանը: Հետնաբար, Ւ| երկրի ընդհանուր շահույթը հավասար կլինի զէ, արտադրության ընհանուր ծավալը` քԻզԻՈՒՏՀէ,իսկ աշխատուժի բաժինը` քՀոՒՏ: Ք երկրում շահույթը կազմում է 22, իսկ աշխատուժի բաժինը` : Թեն գործում է մաքսային միություն, այնուհանդերձ, տարբեր երկրներում կապիտալից ստացվող եկամուտները տարբեր կլինեն, սակայն այն ավելի բարձր կլինի Ք

երկրում: Այժմ ենթադրենք, թե երկու երկրները որոշում են ընդունել ստեղծելու ընդհանուր շուկա: Կապիտալի ընդհանուր ծավալը երկու երկրների միջե կմնա անփոփոխ` կապված օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքի հանդեպէկզոգեն վերահսկողությանհետ: Ընդհանուր շուկայի ստեղծման հետ մեկտեղ, կապիտալը կսկսի տեղաշարժվել երկիր Ւ-ից դեպի երկիր Ք, ն նոր հավասարակշռությունը կհաստատվիայնպես, որ կապիտալի սահմանայինօգտակարությունը կհավասարակշռվի.երկիր Է-ում կապիտալի ծավալը կկազմի Խ, իսկ երկիր Ք-ում` Խ մեծություն: Արդյունքում ներդրումների արդյունավետությունը կբարձրանա, իսկ ստեղծված ընդհանուր շուկան երկու երկրների վրա, ընդհանուր առմամբ, կունենա դրական ազդեցություն (ասվածը չի վերաբերում բոլոր գործոններին): Երկիր ՒՒի ՀՆԱ-ն կկրճատվի մինչն քչզՏ մակարդակը, սակայն նրա ազգային եկամուտը, որը կներառի նան Ք երկրում ներդրվածկապիտալիցստացված եկամուտները`սս, կավելանա միայն Կ մեծությանչափով, ն եթե ԽՄն Մթ ուղիներն ունենան նմանատիպթեքություն,ապա կկազմի` տ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ արտաքին առետրի նորդասական տեսություններըենթադրում են, որ ապրանքային առետուրը փոխարինում է արտադրությանգործոնների միջազգային շարժին, -

իսկ արտադրությանգործոնների գների հավասարեցման տեսությունը պնդում է, որ ինչ-որ պահի տեղի է ունենում դրանց գների հավասարեցում, նույնիսկ, եթե խոսքը ոչ շարժունակ գործոնների մասին է (իհարկե, սույն տեսությունը առնտուրը դիտարկում է կատարյալ մրցակցության,տրանսակցիոնծախսերի բացակայության, տեխնոլոգիաների միասնականությանն այլ պայմաններիառկայությամբ): Իսկ գործոնային շուկաների ինտեգրումը հանգեցնում է գների հավասարեցմանը միայն այն դեպքում, երբ նորդասական տեսության ավանդական պայմանները չեն գործում: Այդ պատճառով արտադրությանգործոնների միասնական շուկայի ձնավորումը դիտարկվում է որպես արտադրության գործոնների շարժունակության ավելացում, այլ ոչ որպես դրանց տեղաշարժմանը խոչընդոտող արգելքների վերացման գործընթաց: Իսկ եթե մինչն ընդհանուր շուկայի ձեավորումը երկրների միջն արտադրության գործոնները որոշակիորեն տեղաշարժվում են, ապա այդ շարժն արդեն իսկ բավականին ինտենսիվ է դառնում նույնիսկ ազատ առնտրային համաձայնագրիկամ մաքսային միուԺամանակ:Առաջին անգամ այս հարցի քննարկթյան ձեանավորման մանը, Օտարերկրա ուղղակի ներդրումների (ՕՈՒՆ) օրինակի հիման վրա, անդրադարձել է Չ. Քինդելբերգերը, ով Ջ. Վիների մոտեցմանը համանման, առաջարկել է դիտարկել «ներդրումների ստեղծման» ն «ներդրումների շեղման» էֆեկտները, որպես ֆիրմաների արձագանք տարածաշրջանային ինտեգրմանը": «Ներդրումների ստեղծման» էֆեկտի ներքո նա հասկանում է «առնտրի շեղման» հետնանքով առաջ եկող ՕՈՒՆ-երի աճ (երրորդ երկրների կողմից ինտեգրացիոն խմբավորման շրջանակներում ձնավորում են նոր ֆիրմաներ` արտահանման կրճատումից կրած վնասները փոխհատուցելու նպատակով): «Ներդրումների շեղման» էֆեկտը, ըստ Չ. Քինդելբերգերի, «առետրի ստեղծման» հետնանք է, երբ ֆիրմաները արտադրություն են կազմակերպում ինտեգրացիոն խմբավորման շրջանակներում` հենվելով տարածաշրջանայինարտադրականմասնագիտացմանառավելություններիվրա: Մյուս կողմից, եթե դիտարկենք ինտեգրացիոն խմբավորման ներսում արտադրության գործոնների տեղաշարժի արգելքների ՊԱ

Յոժ «ոզ6|Ե6ոց6: Շ. Ք., Բս՛օքթՅո |ոէթցոՅեօո

ՇօխոԵՁ

ՍօսոոՅ| օք Մ/ՕՈՎ ՑսՏլոօՏՏ.

1966.

էհԹ |ոլթղոճնօո|

ՄՕԼ 1, քճց6 65-73.

Շօոքօոռեօո//

վերացման խնդիրները, ապա կարելի է առանձնացնել չորս տիպի ներդրումներ,որոնք առաջ են գալիս դրա հետնանքով"՛. 1. Ներմուծման փոխարինման հովանավորականներդրումներ, որոնք «առնտրի շեղման» հետնանք են ն փոխարինում են այն ապրանքներին, որոնց ներմուծումից հրաժարվել է երկիրը: 2. Ներդրումներ, որոնք կապված են արտադրությանվերաձնաՍրանք պայմանավորված են «առնտրի վորման հետ: ստեղծման» արդյունքում մրցակցայինպայքարի սրմամբ: Յ. Ներդրումներ, որոնք կապված են արտադրությանռացիոնալացման հետ ն պայմանավորված են արգելքների վերացման հետեանքով արտադրական ծախքերի տարբերություններով: Սա ստեղծում է նոր ն ավելի օպտիմալ ներդրումային տարածություններֆիրմաների համար: 4. Հարձակվողականներդրումներ,որոնք արտահանման կողմնորոշում ունեցող ներդրումներ են ն ուղղված են դեպի նոր շուկաների (ինտեգրացիոն միավորման սահմաններից դուրս) բացահայտում: Սակայն սույն դասակարգումը չի կարելի համարել ամբողջական, քանի որ այն հաշվի չի առնում ինտեգրման ազդեցությունը ֆիրմաների ռազմավարության վրա, այն է` մրցակիցների դուրս մղումը, արտադրականկարողություններիավելացումը ն այլն: Կապիտալի շուկային համանման, ինտեգրման նմանատիպազդեցություններ կարող են առաջ գալ նան աշխատուժի շուկայում: Քանի որ իրականում նորդասական տեսության նախադրյալները չեն իրագործվում, ապա աշխատուժի տեղաշարժի արգելքների վերացման հետնանքները կարող են լինել բավականին բարդ ն անսպասելի:Այսպես, 1. Աշխատուժի շուկային բնորոշ աղավաղումները (մշակութային ե լեզվական տարբերությունները, տեղեկատվական ասիմետրիան, ուսուցման գործընթացը, անհավասարակշռությունը) աշխատուժի ազատ տեղաշարժի հետնանքով կարող են հանգեցնել ոչ թե արտադրությանգործոններիգնե4:

էհօ ԲԿ/ՄՅոՇ6 Օ., Բօ/6յցո Օ1ոօօէ |/ոսօՏեոծոէ Յոժ Բս՛օքԹո |ոլԹցոռնօո: 7/Թոոօքօս/օՏ օտ էծ ԲօոոՅնսծ )/62/Տ օք էհօ Էս՛օքօՅո Շօոտսո)ի/ // Ս)օսոոՅ)|օԲՇօՈոտօո հ/Յուծէ ՏԽ/ԹՏ.

1990 Մ0|. 28, քՅցօ 235-259.

Յ.

րի հավասարեցմանը, այլ ընդհակառակը, դրանց միջն մեծ տարբերություններիառաջացմանը: Աշխատանքային ավելի բարենպաստ պայմաններտրամադրող երկիրը կարող է դառնալ աշխատուժի ձգողության կենտրոն` ներգրավելով ավելի երիտասարդ ն որակյալ աշխատուժ, ինչը կուղղորդի դոնոր երկրում աշխատանքի ար-

տադրողականությաննվազեցմանը: Պ. Կրուգմանը իր հոդվածում, որը սկիզբ դրեց, այսպես կոչված, «նոր տնտեսական աշխարհագրությանը», դիտարկում է «մասշտաբի էֆեկտի» ազդեցությունը տնտեսական գործունեության աշխարհագրական տեղաբաշխման վրա՞շ:Նա ուսումնասիրում է մի մոդել, որտեղ գոյություն ունեն երկու արտադրող երկիր («կենտրոն», որն ունի ավելի խոշոր շուն կա «ծայրամաս») ն երկու ճյուղ` «մասշտաբի էֆեկտ» ունեցող արդյունաբերությունն գյուղատնտեսություն:«Մասշտաբի էֆեկտը» հանգեցնում է արդյունաբերությանհամակենտրոնացմանը` ստիպելով ֆիրմաներին հիմնվել այնպիսի տեղանքում, որն առավել հարմարավետ կլինի երկու երկրների շուկաները սպասարկելու համար: Տեղանքը, որին կտրվի նախընտրությունը կգտնվի «կենտրոնում», քանի որ դա առավել խոշոր շուկա է, որը կվերածվի արդյունաբերական տարածաշրջանի: Տրանսպորտային ծախքերի առկայությունը կհանգեցնի համակենտրոնացմանգործընթացի դադարեցմանը, ն արտադրությանմի մասը կմնա «ծայրամասում»` ոչ շարժունակ գյուղատնտեսական գործոնների պահանջարկի բավարարմանհամար: Միննույն ժամանակ այդ ծախքերը կնպաստեն համակենտրոնացման գործընթացներին, քանի որ դրանց գոյությունը նշանակում է, որ աշխատողները կգերադասենապրել այն երկրում, որտեղ կան մեծ քանակությամբ ֆիրմաներ, այսինքն` «կենտրոնում»: Այս պայմաններում գործոնների տեղաշարժի ազատականացումը կհանգեցնի համակենտրոնացմանգործընթացներիինտենսիվացմանը ն «կենտրոն-ծայրամաս» ճեղքվածքի մեծացմանը: Տնտեսական ինտեգրումն այս պահին կվերածվի քաղաքա-

ՋտխոոՏ Յոմ ԲօօոօուՇ «սցոճո Ք., |Ոօաոտլոց ԲՇօոօր. 1991 Ա 99(3), քճցծ 483-499.

Օ6օցոտքհյ//

մօսոոՁ| օք ՔօհնօՅ|

կան հարցի, դրան դեմ կլինեն արտադրության ոչ շարժունակ գործոնները, որոնք մնում են «ծայրամասում» ն մրցակցում են «կենտրոնի» հետ: Առավել խոշոր շուկա ունեցող երկրներում աշխատավարձի մակարդակը ավելի բարձր կլինի, ուստի միգրացիան ավելի կմեծացնիերկրների միջն ճեղքվածքը: Արդյունքում շարժունակ արտադրությանգործոնների մեծ մասը կհամախմբվի «կենտրոնում»: Ընդհանուր շուկայի ձնավորումնիր ազդեցություննէ թողնում ոչ միայն արտադրության գործոնների սեփականատերերիբարեկեցության վրա, այլ նան փոփոխության է ենթարկում պետության հարկային եկամուտները: Ընդհանուր շուկայի ձեավորման ազդեցությունը հարկայինհամակարգիվրա ուսումնասիրվել է Տ. Պերսսոնի ն Գ. Տաբելլինիի կողմից":: Նրանք հանգեցին այն եզրակացության, որ արտադրությանգործոնների ազատ տեղաշարժը մեծացնում է դրանց զգայունությունը հարկերի նկատմամբ, բարձրացնում է հարկային մրցակցությունը ն իջեցնում հարկերը: Սակայն Ռ. Լուդեման ն Ջ. Վութոնը իրենց աշխատությանմեջ, հենվելով Պ. Կրուգմանի տեսակետներիվրա, ցույց տվեցին, որ ասվածը ճշմարտացի է միայն այն դեպքում, երբ ընդհանուր շուկայի ձնավորման արդյունքում առաջ չի գալիս «կենտրոն-ծայրամաս»կառուցվածքը: Հակառակ դեպքում, արտադրությանգործոնների համակենտրոնացմանմիտումների առկայության պատճառով, շարժունակ արտադրության գործոնների զգայունությունը հարկերի նկատմամբ նվազում է, ն հարկերըբարձրանումեն՞՞:

Մինչ ինտեգրման հաջորդ փուլի` տնտեսական ն արժութային միությանձեավորմանդրական ն բացասականէֆեկտների քննարկումը, անդրադառնանքտերմինաբանությանը,որը հաճախ սխալ նե արեզրահանգումների տեղիք է տալիս: Այսպես, մոնւտեսական Յոժ Ժույշային միույյունը (Փօօոօտ)Շ ոոօոծէՅո/սուօո) ենթադրում է միասնականարժույթի գոյություն ն միասնականարժութավարկային քաղաքականությանիրականացում`դրանով իսկ ապահովելով փողի շուկայի ինտեգրումը: Սրանով տնտեսական ն արժութային

/ուօցոՅ-

կին

Թա

միությունը տարբերվում է ն՛ արժութային միությունից (ՇսՄ6ոՇյ/ սուօո), որի դեպքում երկրների խումբը փոխադարձաբար ամրագրում է արժույթների փոխարժեքները, ն՛ արժութային գոտուց (Շսո6ոծ/) 8-68), որտեղ գործում Է միասնականարժույթը: Մոնետար ինտեգրումը պահանջում է փոխարժեքների լիրվ ամրագրում Ա խմբավորման անդամ երկրների արժույթների լրիվ փոխարկելիություն: Սակայն փոխարկելիության անընդհատությունը երաշխավորելու համար անհրաժեշտ է ինչպես միասնական դրամավարկայինքաղաքականության, այնպես էլ արժութային քաղաքականության իրականացում ն դրանց համակարգում` մեկ միասնականկենտրոնից: Այդպիսիկենտրոն կարող է հանդիսանալ ազգային որնէ մարմին, որը բացի վերահսկողությունից,կստանձնի նան արժութային պաշարների բաշխման պարտականությունը:Դա կարող է հանգեցնել նրան, որ երկրները ստիպված լինեն վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը ծածկել կապիտալի շուկայում, քանի որ չեն ունենա մոնետար վարկեր վերցնելու հնարավորություն: Եթե այս պայմանները առկա են, ապա միասնական արժույթը կարելի է դնել շրջանառության մեջ: Եթե երկրներն ամրագրում են փոխարժեքները ն հասնում են 10096 փոխարկելիության, սակայն քաղաքականությանինտեգրում տեղի չի ունենում, ապա ռեժիմի փոփոխությանռիսկը մշտապես առկա է: Մ. Կորդենը առաջարկեց այդպիսի միությունները անվանել «կեղծ միություններ» (պսնդոմիություն),որոնք սակայն կարնոր

տնտեսական ն արժութային միության ստեղծման ճանապարհին"5: Տնտեսական ն արժութայինմիության ստեղծումը ն փողի շուկաների միասնականացումըավելի զգալի են դարձնում նախորդ փուլերի էֆեկտների ազդեցությունը: Մասնավորապես, դրանք նպաստում են ապրանքայինն արտադրությանգործոնների շուկաների ավելի արդյունավետ գործունեությանը, տնտեսական ակտիվության աշխարհագրական ռացիոնալ տեղաբաշխմանը, քանի որ միության անդամ դարձած երկրների շուկաները դառնում են ավելի ինտեգրված: Տնտեսական ն արժութայինմիությանստեղծումը հանգեցնում է հետնյալ տնտեսականօգուտներին, որոնք կապված են. քայլ

են

// ԲՏՏՅ)Տ ո |ոլթ՛ոՅեօոՅ| Բլոռոօ. հ/., ԽՄՍօոօէռո/ Լոէտցոռեօո ՍՈԽ6Ր515/,1972. քՁցօ 10-15.

ՇօՐգ6ո

Ի) 93, Քոոօօէօո

Յ.

Արժութայինփոխարժեքներիփոխադարձամրագրմանհետ. ա) Փոխադարձառնետրիժամանակ արժութայինռիսկերի չեզոքացում: Ընդ որում, ռիսկայնությաննույնիսկ աննշան իջեցումը, ինչպես ցույց տվեց Ռ. Բոլդվինը, հանգեցնում է տնտեսական աճի արագացմանը": բ) Մրցունակությանբարձրացումնե հակաարժեզրկմանքաղաքականության իրականացման հնարավորությունների ավելացում: Միության շրջանակներում կարելի է հասնել ավելի մեծ տնտեսական կայունության, քանի որ մեծ զանգվածն ունի մեծ իներցիա, ուստի ավելի քիչ է հակված արձագանքել արժութայինշուկայի փոփոխականությանը: Միասնականարժույթիներդրմանհետ. ա) Միջազգային գործառնականծախսերի կրճատում` կապված տրանսակցիոնծախսերի ն միասնական արժույթի ներդրման հետնանքով արժույթների փոխանակությանծախսերի կրճատման հետ: Տնտեսական ն արժութային միության շրջանակներում կարելի է հասնել հարաբերական գների ավելի մեծ թափանցիկության: բ) Ֆինանսական շուկայում «մասշտաբի էֆեկտի» առկայություն, որը նպաստում է ֆինանսական միջնորդության վրա կատարվողհասարակականծախսերի կրճատմանը ն խնայողությունների փոխակերպմանըներդրումների, ինչպես նան ֆինանսականգործիքների շրջանակների ընդլայնմանը,ինչը թույլ է տալիս ֆիրմաներին օպտիմալացնել ֆինանսավորումը: գ) Երրորդ երկրների հետ վճարահաշվարկային հարաբերություններում անցումը միասնական արժութային միավորին: Տնտեսական ն արժութային միության կենտրոնական բանկը նս կարող է օգուտ քաղել, եթե երրորդ երկրները իրենց պահուստները արտահայտենմիությանարժույթով: Դրամավարկայինքաղաքականության միասնականացման հետ.

ա) Տնտեսական ն արժութային միության կենտրոնական բանկի հանդեպ վստահությանավելացումը, հատկապես եթե

Թոլմո/ո

Ք., Մ//քՕ52 Շ., հօ Բօօոօողւօտ օ( Էս՛օքօՁո |ոէօցոՅէօո// Մ/ՇՇ/ՅԽ-ՒԼԱ ԲժսօՅէօո: 4 6Ժ/օո, 2012. քմցօ 285-287. ՒՍցհիօ/

բանկի ձնավորմանը մասնակցում են միության այն անդամները, որոնք ունեն բարձր հեղինակություն (իհարկե, բարձր հեղինակություն ունեցող երկրների համար դա ավելորդ ռիսկ է): Այս դեպքում տնտեսական ն արժութային միությունն ամբողջությամբ կշահի, եթե նրան հաջողվի ձեռք բերել ցածր գնաճի մակարդակունեցող տարածաշրջանիհեղիայդ

նակություն: բ) Միասնական արժութային պահուստների ստեղծումը, որը կրճատվում է միասնականարժույթի ներդրմանարդյունքում, քանի որ փոխադարձ առնտրում չեզոքացված են ռիսկերը (շոկերի փոխադարձ փոխհատուցումը չի պահանջում փոխարկելություն), ինչը հանգեցնում Էէազատ դրամական միջոցների առաջացմանը: Տնտեսական ն արժութային միության ձենավորումըկապված է նան որոշ ծախսերի հետ: Այն կարող է հանգեցնել տոկոսադրույքների ն ֆիրմաների շահույթի իջեցմանը:Սակայնհիմնական «ծախսերը» կապված են քաղաքականության կարնորագույն գործիքի կորստի հետ: Ինչպես հայտնի է, որոշ տնտեսականնպատակների հասնելու համար, անհրաժեշտ է օգտագործել առնվազն նույն թվով գործիքներ: Մակրոտնտեսագիտության տեսանկյունից տնտեսական հավասարակջռությունըհաստատվում է ներքին (հավասարակջռությունգործազրկության ն գնաճի մակարդակների միջե) ն արտաքին (վճարային հաշվեկշռի հավասարակշռություն) արդյունքում` հարկաբյուջեհավասարակշռությանհաստատման տային ն դրամավարկայինքաղաքականություններիիրականացման միջոցով: Դրամավարկայինքաղաքականությանիրականացման գործառույթի փոխանցումը վերազգային մարմնին, հանգեցնում է որոշակի հիմնախնդիրների, որոնք քեյնսյան, մոնետարիստական ն նորդասական տեսություններում ստացել են որոշ առանձնահատկություններ: Իհարկե, այս ծախսերի մեծությունը կախված է այնպիսիցուցանիշներից, ինչպիսիք են արտադրությանգործոնների շարժունակության աստիճանը, տնտեսականշոկերի բնույթը, գների ն աշխատավարձի ճկունությունը, ինչպես նան մակրոտնտեսականկայուհամար իրականացվող հարկաբյուջետային նության հաստատման քաղաքականությունը:Եթե արտադրությանգործոնների, մասնավորապես` աշխատուժի, շարժունակությունը բարձր է, ապա այն

կհանգեցնի անհավասարակշռությանվերացման լրացուցիչ մեխանիզմների ներդրմանը:Ռ. Մանդելը, ով «օպտիմալ արժութային գոտիների» տեսության հիմնադիրն է, կարծում է, որ արտադրության գործոններիազատ տեղաշարժն անչափ կարնոր է օպտիմալ արժութային գոտիների ստեղծման գործում, քանի որ դրանք թույլ են տալիս ծածկել շոկերը, առանց գնային ն եկամտային փոփոխու-

թյունների՞՞:

Եթե շոկերի բնույթն այնպիսին է, որ պահանջում է արժութային փոխարժեքի աննշան փոփոխություն`հավասարակշռությանհաստատման նպատակով, ապա դա նվազագույնի կհասցնի «կորուստները»: Պ. Քենենը պնդում է, որ արժութայինմիության շրջանակներում ասիմետրիկ շոկերը միմյանց չեզոքացնում են, ուստի ինտեգրվող երկրների տնտեսություններիտարբերակվածությունը ձեռնտու է բոլոր անդամ երկրներին": Ռ. Մանդելի կողմից առաջ քաշված տեսության հիմքում այն է, որ արժութային միությանընդլայնումը ավելացնում է դրա արդյունավետությունը,սակայն նվազեցնում է արժութային քաղաքականությանհնարավորություններըն թույլ չի տալիս արձագանքելտեղի ունեցող շոկերին: Եթե գները հարաբերականորեն ճկուն են, ապա դա թույլ է տալիս արագ հաղթահարել ստեղծված դժվարությունները: Ռ. Մաքկինոնը այս տեսանկյունից արդարացիորենկարնորում է տնտեսությանբացությանաստիճանը, որը թույլ է տալիս որոշել համաշխարհայինն տեղական գների փոխկապվածության Սակայն բաց տնտեսության պարագայում լողացող աստիճանը":: փոխարժեքը արժութային քաղաքականության հարաբերականորեն ոչ արդյունավետ գործիք է, քանի որ հանգեցնում է ներքին գների ապակայունացմանը: Ինչ վերաբերում է տնտեսական ն արժութայինմիության կողմից իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականությանը, ապա ակնհայտ է, որ որքան ավելի քիչ լինեն դրա սահմանափակումները, այդքան ավելի արդյունավետ ձնով երկրներըկչեզոքաց7

0/ ԽՇժգոռօոԲ.,

Օքեռսո Շսոծոծյ

//6ՅՏ

// Ճոօոշշո

53, քՅցծ 717-734.

Բօօոօտ)Շ

Ջ6ԿՑՊ.

1963. Մ.

շոկերը: Սակայն, քանի որ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը միակ գործիքն է, որն ունի պետությունը, ապա, կարծում ենք, որ այն պետք է լինի ինքնուրույն ն ճկուն, որպեսզի երկրները կարողանան իրենց խնդիրները լուծել անհատապես: Իսկ եթե տնտեսական ն արժութային միության կենտրոնական բանկը արդյունավետ ձնով կառավարում է գնաճը, ապա հարկային սահմանափակումները միայն վնասելու են այդ գործընթացին: Ամեն դեպքում, տեսական հետազոտությունները չեն կարողանում հստակ պատասխան տալ այն հարցերին, թե արտադրության արդյունավետության տեսանկյունից ո՞ր պահին ն ո՞ր դեպքում է նպատակահարմարանդամակցել արժութային միությանը: Վերոնշյալ բոլոր չափանիշները, իհարկե, կարնոր, սակայն ոչ բավարար պայման են տնտեսական ն արժութային միության անդամակցության արդյունավետության ապահովման տեսանկյունից: Արժութային միություններն ավելի արդյունավետ կլինեն փոքր բաց տնտեսությունների համար, որոնք արտահանում են տեղական արտադրության շոշափելի մասը, մինչդեռ, լողացող փոխարժեքներն ավելի ձեռնտու են մեծ նե ինքնապահովմանբարձր մակարդակ ունեցող երկրներին: նեն

Բօօոօտ/օ օք Խ/օոծէոո/|ութցոռեօո// Ճոծոօճո ՕօրոծսՏօհ Թ., Բ1ՏՇՅ| ՃՏքօՇէտ ՔՅՊ6Խ. ՔՁքօրտՅոժ Ք/օՇ66Ժ/ոց5Տ.1997. 'օ|. 878 2, քոցտ 221-223.

ԳԼՈՒԽ

| .

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՂ

ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

։ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

2.1

|Տնտեսական ինտեգրմանդերը զարգացող

կ երկրներում

Զարգացող երկրների շրջանակներում տարածաշրջանայինհամագործակցության գաղափարը ծագել է արեմտաեվրոպական տնտեսականինտեգրմանհաջողություններիհիման վրա: Սակայն, եթե 3ԱրնեմտյանԵվրոպայի երկրների համագործակցությունը տնտեսական աճի բարձր տեմպեր ունեցող երկրների փոխլրացման համաձայնությունէ, ապա զարգացող երկրների համար ինտեգրումը արտադրողական ուժերի զարգացման ցածր մակարդակը հաղթահարելու, ներքին շուկայում զարգացած երկրների մրցակցությանը դիմակայելու, համաշխարհային շուկայում իրենց դիրքերը ամրապնդելու ձգտում է: Զարգացող երկրների տնտեսական ինտեգրումը չի կարելի համարել երկրների միջե անընդհատ խորացող տնտեսական կապերի օրենսդրական, հարկային, սոցիալական ոլորտների միջպետական համակարգման գործընթաց: Այսօր զարգացող երկրների տնտեսական համագործակցությունը կարելի է գնահատել որպես ինտեգրման գործընթացների նախապատրաստական աստիճան: Համագործակցության շարժիչ ուժը ազգային տնտեսական ներուժի կոնկրետ առավելությունների միավորման օգտագործումն է, տնտեսական կյանքի միջազգայնացումն ու կապերի ինտենսիվացումը, իսկ վերջնական նպատակը՝ լայնածավալ տնտեսական տարածքի ձնավորման պայմաններում հետամնաց տնտեսությունների արդիականացումը: Միննույն ժամանակ, զարգացող երկրների համագործակցությաննպատակը աճի տնտեսական համար բարենպաստ պայմանների ձնավորումն է (ավելի տարողունակ ներքին շուկան տնտեսության արդիականացման ու կառուցվածքայինվերափոխումների հաջողությանկարնոր պայման է), որին կարելի է հասնել համատեղ գործելու դեպքում: Զուտ ձնական առումով, զարգացող երկրների շրջանակներում գործող ինտեգրացիոն միավորումներըհանդես են գալիս հետնյալ

ձներով` մաքսային միություն, ընդհանուր շուկա, ազատ առնտրի, բնական ռեսուրսների յուրացման, տարածաշրջանային ն ենթատարածաշրջանային միավորումներ, արժութաֆինանսականմիություններ: Ըստ էության, զարգացող երկրներում ինտեգրման գործընթացները (ես բավականաչափ պայմանականորեն) բաժանվում են մի քանի տիպերի. 1. Ներտարածաշրջանային կապերի առավելագույն ազատականացում, միասնական մաքսային պաշտպանության պայմաններում (լատինամերիկան ն որոշ աֆրիկյան խմբավորումներ): 2. Սկզբունքորեն համագործակցությաննույն ձնն է, ինչ առաջինը, սակայն ուժեղացված արտադրական կոոպերացիայի ն մասնագիտացման ճյուղային ծրագրերով, որը հաշվարկված է ներքին շուկայի համար: Յ. Զարգացող երկրների միջն նախկինում ստեղծված քաղաքական միությունը տնտեսականի վերածելու փորձեր (Հարավարնելյան Ասիայիասոցիացիա, ԱՊՀ): Խմբավորումների մեծ մասում օրենսդրաիրավական բազայի մշակումը, միջկառավարականհամաձայնությունների կնքումն ու նմանատիպ այլ գործողությունները համագործակցող երկրների միջն իրական տնտեսական կապերից առաջ են անցնում: Զարգացող երկրների ինտեգրումը ավելի շուտ մասնակիցպետությունների տնտեսական քաղաքականության համաձայնեցում է, քան տնտեսական փոխկապվածության ն փոխլրացմանօբյեկտիվ գործընթաց: Այսպես, ներտարածաշրջանայինառնտրի ազատականացումը ն լայնածավալ տնտեսական տարածքի ստեղծումը, որն արտաքին մրցակցությունիցպաշտպանված էր միասնական մաքսային պատնեշով, սկզբնական շրջանում խթանեցին մասնակից պետությունների ներմուծումը, փոխարինող արտադրությունների զարգացումը ու արդյունաբերական ձեռնարկությունների թվի ապվելացումը:Այդ ճանապարհով բացառապես բավարարվում էին ներքին շուկայի պահանջմունքները,որի շնորհիվ էլ ներտարածաշրջանայինապրանքաշրջանառությունըբավականին աճեց: Ինչ վերաբերում է տնտեսական միություններին, ապա դրանց մեծ մասն անցան այն փուլը, որի ժամանակ փոխադարձ առնտրի տեսակարար կշիռը գերազանցում էր սեփականապրանքաշրջանառության ծավալը: Սակայն, քանի որ նման ինտեգրումից

օգտվում էին առավել զարգացած մասնակիցպետությունները, դա տնտեսապես հետամնաց գործընկեր երկրի կողմից հանդիպում էր դիմադրության ն դժգոհության: Տարածաշրջանային միություններում հենց վերջիններս էին տուժում ինտեգրմանեկամուտների անհավասարաչափ բաշխումից, որն ի վերջո հանգեցնում էր կա՛մ միությանփլուզմանը, կա՛մ լճացմանը: Եկամուտների հավասարաչափ վերաբաշխման, երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակների համահարթեցման ցանկացած փորձ, ի վերջո, մատնվում Է անհաջողության: Որոշ ժամանականց ներքին մաքսային արգելակների այս կամ այն ձնով վերականգնմամբ ներտարածաշրջանային առնտրի ծավալները կրճատվում են, ինտեգրմանգործընթացները`կտրուկ դանդաղում: Հենց այս ձենովընթացան լատինամերիկյան մի շարք երկրների տնտեսական ինտեգրման գործընթացները 1970-ական թվականների կեսերին ն 1980-ականներիսկզբներին: 1990-ականթվականներին զարգացող երկրների ինտեգրացիոն հիմնական խմբավորումների փոխադարձ առնտրիբաժինը 1980 թ. համեմատությամբ կա՛մ չփոխվեց, կա՛մ նույնիսկ նվազեց, որը հիմք տվեց խոսելու Երրորդ աշխարհում ինտեգրմանճգնաժամի մասին: Խոսելով զարգացող երկրների համագործակցությանմասին` պետք է հաշվի առնել, որ Երրորդ աշխարհի առանձին տարածաշրջաններում ընթացող ինտեգրմանգործընթացներըտարբերվում են ինչպես իրենց բնույթով, այնպես էլ շարժման գործոններով ն զարգացման տեմպերով: Լատինամերիկյան ինտեգրումը շատ գծերով տարբերվում է աֆրիկյանից, իսկ սրանք միասին ասիախաղաօվկիանոսյանտարածաշրջանիկամ արաբական երկրների ինտեգրմանփորձերից: Այսպես, ԼՃԲ՛1Ճ-ն:' սկզբում բազմաթիվպետությունների համագործակցություն էր, որոնց հիմնական նպատակներն էին փոխադարձ առնտրի ազատականացումը, ներտարածաշրջանայինշուկայի պաշտպանությունը`հովանավորչական մաքսային պատնեշների միջոցով ե փոխադարձապրանքաշրջանառությանխթանումը: ԼՃԲ7Ճ-ի ներսում (որը հետագայում վերանվանվեց «Ինտե5

ձնավորվել է 1980 թ. օգոստոսի2-ին: Անդամներնեն Արգենտինա, Բրազիլիա,Մեքսիկա,Պարագվայ,Պերու, Չիլի, Կոլումբիա, Էկվադոր, Վենեսուելա,Բոլիվիա, Պանամա, Կուբա, Ուրուգվայ:

Լ/յ-ն

գրացիայի լատինամերիկյան ասոցիացիա» (ԼՃ)) 3ձնավորվեց Անդյան պակտի խումբը:(հետագայում վերանվանվեց «Անդյան համայնք»), որի շրջանակներում մշակվեցին արդյունաբերական համագործակցությանզանազան ճյուղային ծրագրեր: Սակայն փոխադարձ առնտրային կապերի նշանակալից ակտիվացման շրջանից հետո խմբավորմաններսում սկսվեց անկում, սրվեցին հակասությունները: ճյուղային ծրագրերը չիրականացվեցին, որը կասկածի տակ դրեց ընդհանրապես ինտեգրման ողջ գործընթացի դրական ելքը: 1980-ականների ճգնաժամը հանգեցրեց նան բազմաթիվ մասնակիցների շահերի անհամատեղելիությանը,որի արդյունքում ձենավորվեցինավելի փոքրաթիվ խմբավորումներ` եռյակներ (Վենեսուելա, Կոլումբիա, Մեքսիկա), քառյակներ, ինչպես նան տարածաշրջանային ինտեգրման այլընտրանքային տարբերակներ: Լատինամերիկյան ինտեգրման ժամանակակից մոդելն ավելի լայն է ն ճկուն: Այն կողմնորոշված է դեպի համաշխարհային տնտեսության մեջ ավելի մեծ մասնակցությունն ու ավելի սերտ կապերը զարգացած երկրների հետ: Ներկայում Լատինական Ամերիկայում տնտեսական ինտեգրման հետնողականությունը պահպանում են Հարավամերիկյանընդհանուր շուկայի (ՄԲԲՇՕՏՍԹ)5 երկրները, որոնք իրենց միավորված շուկայի պաշտպանությունը թուլացնում են աստիճանաբար, իսկ ներտարածաշրջանային տնտեսական կապերիազատականացմանգործընթացներն առաջ

մղվում բավական արագ: Կենտրոնական Ամերիկայի ընդհանուր շուկայի (ՇՃՇԽ) երկրները, որոնց գործունեությունը,կապված ինտեգրման գործընթացներիխորացման հետ, չնայած նոր անդամների համալրմանը, վերջին տարիներինպասսիվացել է` անդամ երկրների միջն խորը տնտեսական ն քաղաքական հակասությունների պատճառով, են

Անդյանհամայնքը ձնավորվել է 1969 թ.: Սկզբնապես անդամակցում էին 6 երկիր` Բոլիվիա, Վենեսուելա, Կոլումբիա, Պերու, Էկվադոր, Չիլի: 1976 թ. Չիլին, իսկ 2006 թ. Վենեսուելան հայտարարեցինԱնդյան համայնքից դուրս գալու մասին` դրա անդամներիթիվը հասցնելով 4-ի: ՈԲԲՇՕՏՍՔ-ը ձնավորվել Է 1991 թ.: Անդամներնեն` Արգենտինա,Բրազիլիա, Պարագվայ,Ուրուգվայ, Չիլի: ՇՃՇի/-ը ձնավորվել է 1993 թ.: Անդամներնեն` Կոստա Ռիկա, Սալվադոր, Գվատեմալա, Հոնդուրաս, Նիկարագուա, Պանամա, 2000թ.-ից` Բելիզ, 2013թ.ից` ԴոմինիկյանՀանրապետություն:

ծրագրել են իրենց տնտեսությունների վերականգնմանըմասնակից դարձնել ԽՃք՛Ճ-ին` Մեքսիկայի միջոցով: Այդ ծրագրի հիմքում «ասիմետրիկ փոխադարձության» սկզբունքն է, որի դեպքում, նախ` մեքսիկական շուկայում բարենպաստ պայմաններ կստեղծվեն Կենտրոնական Ամերիկայիընդհանուր շուկայի երկրների համար, իսկ այնուհետն մեքսիկականի համար` ՇՃՇի/ երկրներում: Այսպիսով, կարող ենք պնդել, որ լատինամերիկյան ինտեգրմանը բնորոշ է խառը համագործակցությունը, որի դեպքում միննույն երկրները հանդիսանում են տարբեր ինտեգրացիոն միավորումների անդամներ, իսկ խմբավորումներիարտահանման ն ներմուծման քանակական բնութագրիչները արտացոլում են, որ դրանք վերջին տարիներինարձանագրել են առնտրի աճ (աղյուսակ 3): Աղյուսակ3

լՑուցանիշներ

ինտեգրացիոնխմբավորումների |մատինամերիկյան արտայքինառետրիքանակականբնութագրիչները |2072թ.55

Արտահանում (մլրդ) Լ Ներմուծում (մլրդ) Արտաքինառնտրային հաշվեկշիռ (մլրդ) |Արտահանմանբաժինը արտահանման մեջ (96) Ներմուծման բաժինը համաշխարհային ներմուծման մեջ (96) Արտահանման աճը 2008-2012 թթ. (96) Ներմուծման աճը 2008-2012 թթ. (26)

ԼՒՃ 1.024

| ԽժԱՇՕՏՍՋ|

1.038 -137.

378.5 46.1 2.4

. համաշխարհային

` `

5.7

| |

5.7

ՇճՇիր/

424.6

2.1

34.5 60.2 -25.7

| , |

115.106

10.8

7.8

Ինչպես տեսնում ենք աղյուսակից, լատինամերիկյան ինտեգրացիոն խմբավորումները2008-2012 թթ. թե՛ արտահանման, թե՛ ներմուծման առումով գրանցել են բավական տպավորիչ աճ: Սակայն դրանցիցմիայն Լ/)-ին է, որ համաշխարհայինարտահանման ն ներմուծման մեջ ունի ծանրակշիռ դիրք՝ 696: ԽՄՔՃՇՕՏՍՔ-ն էլ աչքի է ընկնում արտաքին առնտրի դրական հաշվեկշռով, իսկ ՇՃՇի/-ը, ինչպես արդեն նշել ենք, առնտրային հարաբերությունների զարգացմանառումով էական հաջողություններչի գրանցում: Սակայն ՇՃՇԻ/-ի անդամներիցերկուսը` Նիկարագուան ն Հոնդու5

Հաշվարկներըկատարվել են հեղինակիկողմից հմք://8խ.ՄՁեռյոտ.ՇՕՌՈՅԼՐՅՈՓՈՇՅո-1846-48է8/ կայքում տեղադրվածտվյալների հիման վրա:

2011-2012

արտահանման գծով բավական մեծ աճ են գրանցել: Մասնավորապես, Նիկարագուայի արտահանման աճը կազմել է 1892, իսկ Հոնդուրասինը` 459655: Աֆրիկյան երկրների տնտեսական ինտեգրումը միանգամայն այլ բնույթի համագործակցություն է: Սա հետամնաց, միմյանց հետ գործնականում ոչ մի տնտեսական կապ չունեցող երկրների միջն արդյունաբերությանզարգացման համար բարենպաստ պայմանների ստեղծում է, որի նպատակը ներքին շուկայի պահանջների բավարարումն է: Այդ նպատակները հրապարակվեցին այնպիսի միությունների ստեղծման ժամանակ, ինչպիսիք են` Արնմտյան Աֆրիկայի տնտեսական երկրնեի :համագործակցությունը (ՔՇՕՄ//Տ)5՛,ԿենտրոնականԱֆրիկայի մաքսային ն տնտեսական Արնելյան ն Հարավային Աֆրիկայի ընդհա(ՍԾԲՃՇ)"", միությունը նուր շուկան (ՇՕԽՔՏՈՏ:):Այս միությունները պլանավորել էին, րասը

թթ.

նպատակաուղղված պետական քաղաքականությանհիման վրա զարգացնել փոխադարձտնտեսականկապերը` ներքին տարողունակ շուկա ստեղծելու համար: Ինտեգրումն այստեղ դիտվում է որպես զարգացմանայլընտրանքային ուղի կամ ավելի շուտ «սեփական ուժերի հենարան»: «Սեմական ուժերի վրա հենվելու» հայեցակարգը ենթադրում է, որ տնտեսությանկառուցվածքայինբարեփոխումները կարող են ձեռք բերվել ամենից առաջ տեղական ռեսուրսների օգտագործման, զարգացման ներքին գործոնների հնարավորինս կենտրոնացման ճանապարհով` բնակչության հիմնական կարիքների բավարարման նպատակով: Այդ միության հեռահար պլանների մեջ մտնում է մինչն 2025 թ. Աֆրիկյան տնտեսական համագործակցության ստեղծումը: Սակայն առայժմ այդ

Ց.

Նույն աղբյուրը: ՔՇՕՄ/ԲՏ-ը ձնավորվել է 1975 թ: Անդամներնեն` Բենին, Բուրկինա Ֆասո, Կապո Վերդե,Կոտդիվուար, Գամբիա, Գանա, Գվինեա, Գվինեա-Բիսաու, Լիբերիա, Մալի, Նիգեր, Նիգերիա, Սենեգալ, Սերա Լեոնե, Տոգո: ՍԶՔԲՃՇ-ըձնավորվել է 1964 թ.: Անդամներնեն` Կոնգո, Կամերուն, Գաբոն, ԿենտրոնականԱֆրիկայիՀանրապետություն,էկվադորյան Գվինեա: են` Եգիպտոս, Կոմորոս,

ՇՕԽՔՏՈ-ն

ձնավորվել է 1994 թ.: Անդամճներն Սվազիլանդ, Երիթեա, Սեյչելես, Բուրունդի, Ռուանդա, Մալավի, Մադագասկար, Դժիբութի, Կոնգո, Մավրիտանիա, Ուգանդա, Զիմբաբվե, Սուդան, Զամբիա, Եթովպիա,Քենյա, Լիբիա: ՋՏքօո օո Ճ/ոօո 2013, Խ/մոց էհտ Խ/օՏէ օք Ճ/ոօ2'5 Շօտօ4/է65: |ոժստեոնշյոց167 ԾՈօՊհ, ՍօԵՏ ձոմ ԷՇօոօուօ 118ոտթթօոոճնօո // Սոյէօմ 70-72. ԷՇօոօոտ/Շ ՇօոոՏՏօո 1Ծ/ 1168, ԷէհլօքլՃ2013, քոց

ԲՇօոօոլՇ

ԱՅեօոտ

միություններըգործունակ չեն, դրանց նպատակները միայն «բարի ցանկություններ» են: Իրականումհավանականչէ, որ այդքան աղքատ ն հետամնաց երկրների տնտեսական համագործակցությունն ինչ-որ շոշափելի արդյունք կտա: Այնուամենայնիվ, մի շարք աՖֆրիկյան ղեկավարներ դեռես փակուղուց դուրս գալու միակ ելքը համարում են առանձին խմբավորումներիշրջանակներում ինտեգրման գործընթացներիզարգացումը: Այդ գաղափարները հատկապես զարգացան դրսից, ավանդականկերպով` աֆրիկյան պետություններինցույց տրվող ֆինանսականօգնության կրճատման, արտաքին պարտքի աճի հետնանքով: Աֆրիկյան ընդհանուր շուկայի գաղափարը, չնայած անհաջողություններին,շարունակում է մնալ շատ հրատապ խնդիր: Սակայն այդ աշխարհամասիերկրների տնտեսական համագործակցությանճանապարհինկան այնպիսի արգելքներ, ինչպիսիք են նեղ ներքին շուկաները, արտահանման միատիպ հումքային մասնագիտացումը,ազգային տնտեսական համալիրներիթույլ փոխլրացվելիությունը:Նույն պատճառաբանությամբ էլ բացատրվում է մերձարնադարձային Աֆրիկայի երկրներում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների կրճատումը, որը շատ անհրաժեշտ է տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի իրականացման համար: Պատահական չէ, որ այս ինտեգրացիոն խմբավորումների արտահանման ն ներմուծման բաժինը համաշխարհային արտահանման ն ներմուծման մեջ չի հասնում նույնիսկ 1976-ի (գծապատկեր 1): Այնուամենայնիվ,2008-2012 թթ. այս երեք ինտեգրացիոնխմբավորումներն էլ գրանցել են արտահանման ն ներմուծմանաճ: Մասնավորապես, ՇՕԽԷՏՃ-ի արտահանման աճն ուսումնասիրվող ժամանակահատվածումկազմել է 1396, իսկ ներմուծմանը` 18.446, ԷՇՕՄ/ՃՏ-ի արտահանմանաճը` 21.120, ներմուծմանը` 11.596, իսկ ՍԶՔՃՇ-ի արտահանմանաճը՝ 796, ներմուծմանը` 8.596: Այսպիսով, 217-րդ դարում Աֆրիկան դեռես համաշխարհային համագործակցությանմարգինալ է, խտրականացված մաս, որը չունի առաջընթացիշոշափելի հնարավորություններն «հավատարիմ է» իր գաղութայինժառանգականությանը:

ՇՕՀՃԵՏՃ «

ՍՇՕՒՃՇ

Արտահանում

ՀՇ

Ներմուծում

Հաշվեկ:իռ

Գծապատկեր1 | Աֆրիկյանինտեգրացիոնխմբավորումների արտահանմանն ներմուծմանծավալները2012

թ.

Այլ ճակատագիր ունեն զարգացող երկրների այն ինտեգրացիոն խմբավորումները, որոնք սկզբնապես ձնավորվել են զուտ քաղաքական շարժառիթներով: Այսպես, 1967 թվականից գոյություն ունեցող Հարավարնելյան Ասիայի երկրների ասոցիացիան՝ ԲՏՔՃԱ-ը,2մինչն վերջին ժամանակները փոխադարձ տնտեսական կապերի զարգացմամբ առանձնապես աչքի չէր ընկնում: ՃՏԷՃՈ-ի երկրների համար երկար տարիներ, որպես համախմբող գործոն, հանդես էր գալիս Կամբոջայի հիմնախնդիրըն Վիետնամին դիմակայելու անհրաժեշտությունը: Տնտեսական համագործակցությունը արգելակվում էր առանձին երկրների անհամաչափ զարգացման, անհրաժեշտ ենթակառուցվածքի բացակայության, այդ երկրների տնտեսությունների աննշան փոխկապվածության պատճառով: ԲՏԷՃԽԱ-ի, որպես տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբահետնյալներնեն. վորման, առանձնահատկությունները

Հաշվարկները կարտավել են հեղինակի կողմից ԲօօոօոուՇ մ6ս6ԹԾքոծո ո /1ոՇ8, Է806: ՏօՇօ7 Ժ/ոճուտո // ՍուլԹժ սոլօՇԽոց քոՈԿՅԱՑ Թօքօ՛է 2013: |ոՁ-ՃՈՇՅո ՍԻ| 2013. էջ 15-20 տվյալների ԽՅնօոտ ՇՕո/ԹրԲո66 օո ՅԱՅ Ձոմ Ժ6Կ6|օՕքոծոէ, հիման վրա: ԲՏԲԲիԻ| ձնավորվել է 1967թ.: Անդամներըեն` Սինգապուր, Մալայզիա, Թաիլանդ, Ֆիլիպիններ, Ինդոնեզիա, Բրունեյ, Վիետնամ, Բուրմա, Կամբոջիա, Լաոս:

տարբերությունխաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանի մի ունի այլ ինտեգրացիոն խմբավորումների` ՃՏԷՃԱ-ն ու հաճյուղավորված կառավարմանապակենտրոնացված տնտեսամակարգ: Այդ պատճառով էլ առանձին երկրների կան զարգացման հաջողություններըկարելի է համարել ողջ հետնանք: խմբավորմանհամագործակցության 2. է ՃՏԷՃԱ-ը միավորում միայն ասիականերկրները: Յ. Քաղաքական հիմքի վրա համագործակցություն, ինչի արդյունքում միայն 285 տարի անց խմբավորումը աչքի ընկավ տնտեսականծրագրերի իրականացմամբ: Սակայն ներկայում քաղաքական գործոնների դերը նշանակալիորեն թուլացել է, իսկ (Թաիլանդի,Մալայզիայի, Ինդոնեզիայի ն Բրունեյի տնտեսություններում կառուցվածքային տեղաշարժերը հանգեցրել են դրանց տնտեսական զարգացման մակարդակների միջն տարբերությունների կրճատմանը ն տնտեսական կապերի ակտիվացմանը՝Ց:: Ստեղծվել են առավել բարենպաստ պայմաններ` աշխատանքի ներտարածաշրջանայինբաժանման զարգացման ն խմբավորման ներսում դրական տեղաշարժերի համար: Դրա վառ ապացույցը արտահանման ն ներմուծման քանակական ցուցանիշներն են (աղյուսակ 4): 1.

շարք

Աղյուսակ4 չ /4Տ4:-թ արտաքին տմութագրիչները

Քանակական առետրի

22122"

լ 1.263 (մլրդ) Արտահանում Ներմուծում (մլրդ) (մլրդ) Արտաքինառետրային:հաշվեկշիռ. լ 25.3 Արտահանմանբաժինըհամաշխարհայինարտահանման մեջ(96): Օ60Օ6ՏՕ|ՏՕՏ|ՏՑ6Տ6ճուցանիներ՝` Տ

4ՏԵ4Ո

ՏՍ

ՏՈՅ»

ներմուծմանմեջ (42) Ներմուծմանբաժինըհամաշխարհային

Արտահանման աճը 2008-2012 թթ. (262) աճը 2008-2012 թթ. (26) Ներմուծման

ՊՏԲՈխ

Բոոսո|

Բքօղ

2012-2013:

ՍՏ

Օո էՅՇե էօ ՃՏՔՃԿ

ՏՅՇ/6էՅՈՅՒ, ՍՁեճոտ 2013, քճց6 20-28.

Հաշվարկները կարտավել են հեղինակիկողմից

ՍՏ

օօտոսոլ/

11.2

2015 // ՃՏԲՃՎ

հէք:/Մո/ո/.ՅՏԿՅո.Օց/ՈԾԽՏ/ԼԹՈՂ/6246՛ՈՅ)-է՛846-ՏէՅԱՏԱՇՏ կայքում տեղադրված տվյալների հիման վրա:

Ինչպես տեսնում ենք, ՃՏԷՃԱ-ի արտաքին առնտրի շրջանառությունը 2012 թ. հասել է 2.501 մլրդ-ի` կազմելով համաշխահային առնտրի 6.9Չ6-ը: 2008-2012 թթ. թե՛ արտահանման, թե՛ ներմուծման գծով խմբավորումը գրանցել է աճ, համապատասխանաբար՝ 11.446 ն 11.296: Այնուամենայնիվ, ՃՏԷՃԱ-ի շրջանակներում առաջատար երկիրը եղել ն մնում է Սինգապուրը, որին բաժին է ընկնում ՃՏՔՃԱ-ի համախառն արտահանման32.396-ը, իսկ ներմուծման` 30.626-ը. Տպավորիչ են նան Թաիլանդի (արտահանման` 18.296, ներմուծման` 20965)ու Մալայզիայի (արտահանման` 1892, ներմուծման` 15.996) ցուցանիշները, սակայն դրանք բավականին հետ են մնում Սինգապուրի ցուցանիշներից: Իսկ չորս երկրների` Բրունեյի, Բուրմայի, Կամբոջիայի ն Լաոսի համախառն արտահանումն ու ներմուծումը կազմում են ՃՏԵՃԻ-ի արտահանման 2.696ը, իսկ ներմուծման` 2.596-ը (գծապատկեր 2): Ինչ վերաբերում է այնպիսի տնտեսական կազմակերպություններին, ինչպիսիք են Արաբականերկրների լիգան, Պարսից ծոցի երկրների համագործակցությանխորհուրդը, ԱրաբականՄագրիբի խորհուրդը, որտեղ գլխավոր դերը պատկանում է քաղաքական գործոններին, տնտեսական ինտեգրում գործնականում տեղի չի ունենում: Արաբական ընդհանուր շուկայի ձնավորման փորձերը նույնիսկ ինչ-որ չափով լուրջ չեն ընդունվում, քանի որ արաբական երկրների մեծ մասը փոխադարձտնտեսական կապերի զարգացմանը ոչ մի նշանակություն չի տալիս, բացի Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության (ՕՔՔՇ) շրջանակներում իրականացվող համագործակցությունից: 1989 թ. Արաբական Մագրիբի երկրները (Մավրիտանիա, Մարոկկո, Ալժիր, (Թունիս,Լիբիա) փորձեցին ձնավորել ընդհանուր շուկա` Եվրամիությանըհամանման: Սակայն այսօր Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածաշրջանն իրենից ներկայացնում է ազգայինտնտեսությանշրջանակներում ներփակված, միմյանցիցկտրված հինգ շուկաներ: Այսպիսով, զարգացող երկրների ինտեգրմանգործընթացները, միջպետականմիավորումների, խմբավորումների,միությունների ձնավորման ճանապարհով, ընթանում են շատ բարդ, հակասաբոլոր չական ն ոչ հետնողական: Տնտեսական ինտեգրումը դեռնաս րիքների դեմ այնպիսի համադարմանչէ, ինչպիսին համարվում էր 1960-ական թվականներին,երբ այն նոր էր ձեավորվել: Այնուամենայնիվ, ինտեգրումն աստիճանաբար թափ է հավաքում ն, դա66

տելով երկրների տնտեսական կապերի քանակական աճից, կարելի է ենթադրել, որ Եվրամիության«վերարտադրությունը»կդառնա ինտեգրման ուղեկիցը բոլոր այն տարածաշրջաններում, որտեղ երկրներիզարգացումը դինամիկ է:

Արտաձանում .շ

«Սինաւաքար«Թարատ, "

Չ.28

1.02 06.06

Ինդոնեզիա Վիետնամ

Սաադի

ֆիլիոիններ« Բրանն)

Բուքմա

«Կամբօջիա

«Լուսս

Ներմուծում

Սինգապուր Թաիլանդ Ֆիլիպինչեր6 Բր ունե:

12.06

Սալպգիա "Լաւրմա

Ինդոնեզիա Վյւետնամ "

Կամվբոթիտ «

Լաոս

2 | 4ՏՔ4/-հ երկրներիարտահանման ն Գծապատկեր ներմուծմանբաժինըխմբավորման համախառն ն ներմուծման արտահանման մեջ 2012 թ. (357

Նույն աղբյուրը:

Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանային համագործակցությունը (ՃՔՔՇ), Անկախ պետությունների համագործակցությունը ն Սնծովյան տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունը, ի ստարբերությունտարածաշրջանային այլ ինտեգրացիոն խմբավորումների, ներառում են տարբեր աշխարհամասերում տեղաբաշխված երկրներ, հետնաբարդրանք կարելի է անվանել «միջտարածաշրջանային խմբավորումներ»Ինչպես արդեն նշել ենք, ՃՔԷՇ-ի մեջ մտնում են 21 երկրներ, որոնք գտնվում են տնտեսական զարգացման տարբեր մակարդակների վրա, այդ թվում` արդյունաբերական այնպիսի հսկաներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան ն Կանադան: Ուստի տնտեսական զարգացման տարբեր մակարդակների վրա գտնվող երկրների համագործակցությունից գործնականում սպասումները կլինեն շատ աննշան: Բացի դրանից, դրանք տեղաբաշխված են տարբեր աշխարհամասերում, ուստի շրջանցվում են տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման բոլոր նախադրյալները: Այն, որ այդ խմբավորման համագործակցությունըսահմանափակվում է միայն անդամ երկրների մասնակցությամբձնավորված կառույցների գործունեությամբկամ երկրների ղեկավարների հանդիպումներով, արդեն վկայում է այն մասին, որ դասական ինտեգրման գործընթացները խեղաթյուրված են: Նույնիսկ ազատ առնտրային գոտու ձնավորումը տարբերակված է` ըստ երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակների: ՃՔԷՇ-ը, որպես միջտարածաշրջանային ինտեգրացիոնխմբավորում, դրսնորում է որոշ առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշ են միայն այդ խմբավորմանը. ՛ .. տեղի է ունենում տնտեսության միջազգայնացմանգործընթացի խորացում` ապրանքների Աեկապիտալի ներտարածաշրջանայինհոսքերի ակտիվացմանհիման վրա, ՛ անդամ երկրների տնտեսական մակարդակների տարբերությունների պահպանումը հանգեցնում է ներտարածաշրջանային ինտեգրման խորացմանը` զարգացմանմոտավորապես հավասարմակարդակունեցող երկրների միջն: 1996 թ. Մանիլայում տեղի ունեցավ ՃՔԷՇ-ի անդամ երկրների համաժողովը, որտեղ որոշակիացվեցին առնտրային ն ներդրումային ազատականացման ն ընդլայնման հիմնական նպատակները: Մանիլայի համաժողովը ներառեց 3 հիմնական ուղղություն.

յուրաքանչյուր անդամ երկրի առանձնահատուկգործողություններիպլան, 2. ՃՔՔՇ-ի միասնականգործողություններիպլան, Յ. տնտեսական ն տեխնիկական համագործակցությանզարգացման ընդհանուր նախագծերիմշակում: Առաջինը ենթադրում է առնտրի ն ներդրումների ազատականացման իրականացում 15 ուղղություններով, որոնցից առավել կարնորներն են` մաքսատուրքերը, ոչ սակագնային արգելքները, ծառայությունները, ներդրումները, մրցակցային քաղաքականությունը, պետական գնումները, պահանջարկի կարգավորումը, ձեռնարկատերերի միգրացիան, ազգային ստանդարտները, Ուրուգվայի ռաունդի արդյունքների արագ իրականացումը, ծագման կանոնների պահպանումը: Միասնական գործողությունների պլանն ուղղված էր առնետրին ներդրումների խթանմանը,բարենպաստ ներդրումային մթնոլորտի ձնավորմանը, մտավոր սեփականությանիրավունքի պաշտպանությանը, մաքսազերծման գործընթացի դյուրացմանը: Մանիլայի ծրագիրը հետապնդում է նան այնպիսի երկարաժամկետ նպատակներ, ինչպիսիք են` մինչե 2020 թ. մաքսատուրքերի իջեցում մինչե 0-596-ի մակարդակը ն ոչ սակագնային արգելքների, առնտրայինսահմանափակումներիվերացում նայլն: Ինչ վերաբերում է երրորդ ուղղությանը, ապա դրա հիմնական նպատակը անդամ երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակների, բնակչության մեկ շնչին ընկնող եկամուտների, տեխնոլոգիական ն արդյունաբերական ներուժի տարբերությունների նվազեցումն է: Այդ նպատակներին հասնելու համար իրականացվում է մարդկային ռեսուրսների զարգացում, ապագայի տեխնոլոգիաների զարգացում, կայուն ե տնտեսական կապիտալի շուկաների զարգացում, բնակչության կյանքի որակի բարձրացում: Այնուամենայնիվ, արտաքին առնտրի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՃՔՔՇ-ի երկրները համաշխարհային առետրում ունեն բավականծանրակշիռ դեր: Դրանց բաժին է ընկնում համաշխարհայինառետրի 49.3465-ը (գծապատկեր3): Այսպես, 2008-2012 թթ. ՃՔԷՇ-ի համախառն արտահանման ն ներմուծման դինամիկանցույց է տալիս, որ այս երկրների առնտրի ծավալներն աճում են բավական արագ տեմպերով:Բացառություն է կազմում Ճգնաժամային2009 թվականը,երբ արտահանումն ան1.

կում ապրեց 20.126-ով, իսկ ներմուծումը` 22.596-ով, սակայն 2012 թվականին 2008-ի համեմատ արտահանումը աճեց 2495-ով, իսկ ներմուծումը` 23.29--ով: Այնուամենայնիվ,մոտ ապագայում դժվար է սպասել, որ ՃՔԷՇ-ը կդառնա վերազգային կարգավորման մեխանիզմ ունեցող տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբավորում` հաշվի առնելով ինչպես աշխարհագրական,այնպես էլ տնտեսական ու քաղաքական գործոնների հակազդեցությունը:

աաա»

Հաւա

26008

8.804

9.151 Թբ

8.751

ՀԸ

ՀԱրատախաոն ամ

201:

Նեջաուծում

ն ներմուծման Գծապատկեր3| 4ԶՔՇ-հիառտահանման ծավալները 2008-2012թթ. (մլրդ դոլար)բ"

Այսպիսով, զարգացող երկրներում տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրումը դեռես գտնվում Է ձնավորման փուլում: Այստեղ տեղ գտած գործընթացներըկարելի է որակել որպես ինտեգրման ջանքեր, քանի որ այդ երկրները դեռես չեն հասել զարգացման այնպիսի մակարդակի, որոնց դեպքում վերարտադրողական գործընթացների միավորումը կենսական անհրաժեշտություն է: Գիտա- ն տեխնոլոգիատար ապրանքներիներմուծման առումով զարգացած երկրներից կախվածությունն ամբողջովին ջլատում է Երրորդ աշխարհի երկրների տնտեսական ներուժը: էժան հումքա6

էհօ ՃՔԷՇ ՄԾՈՎՏ ո ՛ոմ6 Բ/ոճոօօ Յօ/0ՏՏ Թ6ցյօո /ո 2013 // |ՏՏՍԲՏ ՃՔԷՇ ՔՕօՒՇ7 Տսքքօ Սոյէ, ՕՇէօԵՏ/ 2013, քճցԹ 10-15.

ՔՃՔՔՔ

Խօ. 4

յին ապրանքների ն թանկարժեքբարձր տեխնոլոգիաների փոխանակությունը հանգեցնււմ է զարգացող երկրների ռեսուրսների թալանին, որը հեռանկարում վերջիններիս համար պարունակում է տնտեսական զարգացման հնարավորությունների անվերարտադրելի կորուստ: Զարգացող երկրների ձգտումը, տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ճանապարհով հասնել կայուն ն արդյունավետ զարգացման, արդարացված է: Սակայն ինտեգրման արդյունքների արդարացի բաշխումը համագործակցող բոլոր երկրների միջն հնարավոր Է միայն որոշակի տնտեսական վերելքի դեպքում: Դա արտացոլվում է արտահանմանտեխնոլոգիատարությանցուցանիշի մեջ:

2.2

| Ծովային ելք չունեցող երկրների

տարածաշրջանայինհամագործակցության մարտահրավերները

Դեռես

Սմիթը նկատել Է, որ Աֆրիկայի ն Ասիայի ծովային ելք չունեցող երկրները աշխարհի ամենաթույլ զարգացած երկրներն են ն այդ խնդիրը մինչ այժմ մնում է արդիական` հատկապես Մարդկային զարգացման ինդեքսի (ՄԶԻ) տեսնակյունից: ԱշխարհումամենացածրՄարդկայինզարգացման ինդեքս ունեցող 20 երկրներից12-ը ծովային ելք չունեցող երկրներ են: Ծովային ելք չունեցող պետություններիհամար ապրանքներիարտահանման ն ներմուծման նպատակով դեպի մոտակա նավահանգիստհասնելն ինքնին հանգեցնում է քաղաքական նե տնտեսական անբարենպաստ պայմանների: Այդ պատճառով ծովային ելք չունեցող երկրները հիմնականումաղքատ պետություններեն, որոնց համար արդյունավետ տարանցիկ համակարգի զարգացումը կարնոր խնդիր է՞՛: Առաջին հայացքից թվում է, թե ծովային ելք չունեցող երկրների խնդիրները կապված են աշխատանքի միջազգային բաժանման առավելություններիցօգտվելու անհնարինությանհետ: Սակայն մյուս կողմից այս երկրների համար ամենամեծըտրանսպորտային

թ. Ա.

Նազարյան Գ., Արտաքին տնտեսականգործունեությանտրանսպորտային ապահովում // Տնտեսագետ, Երնան 2010, էջ 37:

հիմնախնդիրնէ, որը, չնայած ժամանակակիցգիտատեխնիկական առաջընթացիահռելի ձեռքբերումներին, շարունակում է մնալ արդիական: Տրանսպորտային մեծ ծախսերը նվազեցնում են ծովային ելք չունեցող երկրների մրցունակությունը` համեմատած այդպիսի ելք ունեցող հարնան երկրների հետ: Այնուամենայնիվ, միայն հեռավորությունը չի կարող բացատրել այն հանգամանքը, որ ծովային ելք չունեցող երկրները գտնվում են ավելի ոչ շահեկան դիրքերում, քան մեծ երկրների ներքին տարածաշրջանները, որոնք ծովային ելքից ունեն նույն հեռավորությունը: Օրինակ` Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ռուսաստանի որոշ տարածքներ ծովային ելքից ավելի հեռու են, քան ծովային ելք չունեցող Ադրբեջանը կամ Մոլդովան: Խնդիրն այն է, որ ծովային ելք չունեցող երկրները, ի տարբերություն նշված տարածքների, բացի տրանսպորտի ու հեռավորութան հետ կապված ծախսերից, կանգնում են նան այլ երկրների սահմանը հատելու խնդրի առջն: Փաստորեն, ծովային ելք չունեցող երկրները ոչ միայն առերեսում են հեռավորության, այլ նան տարանցիկ երկրներից կախվածության մարտահրավերները: Խոսքն այն երկրների մասին է, որոնց տարածքով ծովային ելք չունեցող երկրները պետք է դուրս գան համաշխարհային շուկա: Եթե նման կախվածությունը Սմիթի ժամանակաշրջանում վերաբերում էր միայն գետային տրանսպորտին (քանի որ այդ ժամանակաշրջանում դա առետրի ամենատարածված տրանսպորտային ապահովման ձենն էր), ապա այսօր այդ կախվածությունը հավասարապես վերաբերում է ավելի ժամանակակից տրանսպորտային ձներին` ավտոմոբիլային ն երկաթուղային: Դեպի ծով ելք չունեցող պետությունները49 են (այդ թվում` 3 չճանաչված` Մերձդնեստրը, Ազավադը (Աֆրիկայում), Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը,2 մասնակիորենճանաչված` Հարավային Օսեթիան ն Կոսովոն): Այս երկրներից 34-ը զարգացող երկրներ են, որոնք կանգնած են գլոբալ շուկաներ դուրս գալու կառուցվածքային մարտահրավերների առջն: Սակայն տնտեսական աճի ցածր տեմպերը ն տրանսպորտայինհիմնախնդիրները տարբեր կերպ են ազդում ծովային ելք չունեցող երկրների ն տարածաշրջանների տնտեսական զարգացման վրա: Այդ տարբերու6

Մարկոսյան Ա., ԱվագյանԲ., Անբարենպաստ աշխարհագրականդիրքը ն դեպի ծով ելք ունենալու պետությանիրավունքը (ՀՀ օրինակով) // Բանբեր ՀՊՏՀ, Երնան 2012 |4), էջ 41-52:

թյունները երնան հանելու նպատակով ուսումնասիրենք ծովային ելք չունեցող երկրների Մարդկային զարգացման ինդեքսները, տրանսպորտայինծախքերը, բնակչության մեկ շնչին ընկնող արտահանման ծավալները, ինչպես նան արտահանման ու ներմուծման համակենտրոնացմանինդեքսները: Մարդկայինզարգացմանինդեքս Աշխարհի մի շարք երկրներիՄարդկայինզարգացմանինդեքսները ներկայացված են աղյուսակ 5-ում (ծովային ելք չունեցող են): երկրներն

ընդգծված Աշխարհիմի |զարգացման ինդեքսները

Աղյուսակ5

շարք զարգացող

(Ջ

|Տ

Երկիրը

երկրներիՄարդկային բաղադրիչները2012 թ.՞"

ն դրա

ՄԶԻ

Կյանքի

Մեկ շնչին Կրթությունը

սպասվող (սովորելուընկնող ՀԱԵ տնողությունը

եովորելու '

(56

՞64`

"70

Բարձր ՄԶԻ ունեցողերկրներ

Բահրեյն

| Բելառուս

| |

Ռուսաստան

0.788

Ռումինիա Բուլղարիա

0.786

0.749

0.740

Իրան Մակեդոնիա Ուկրաինա

Հայաստան

69.1

| Թունիս

|Տոնգա

73.9

0,734 0.729

0.722

Ւլսոշո

ԾԽ/Տ6

11.4

7.822

13.2

5.005

75.0

13.4

9.377

70.9 74.4

11.7

8.153

74.7

225.1 73.7

0.699

14.8

6.428

5.540

12.2 լ

` 445

65.2

86.9

68,8

Օ6սօթօքոծո Ջ6քօ՛լ

2013 // Լհտ Բ/Տ56 օ էհտ Տօսէհ Խ'/ 2013, քոց 144-148.

9.533 10.451

10.695

0.712

0.675

Մ/օղմ, ՍՒՕՔ,

15.3

12.947

742.

102 | Թուրքմենստան | 0.698 108 Բոլիվիա 109 | Մոնղոլիա 0.675

11.474

Սիջին ՄԶԻ ունեցող երկրներ

՛ 101|Չինաստան

14.461

13.6

68.8

0,740

Թուրքիա

77.1

13.385 14.461

13.7

74.7

0.742

Ադրբեջան

14.3

67.4

0.745

14.3 14.0

77.1

Սերբիա 10.769 0,754 Ղազախստան

19.154

69.1 73.6

0.775

| պբանիա | Վրաստան

13.4

70.6

0.782

| Մեքսիկա |

75.2

0.796

0.793.

11.7

12.6

13.5 14.3 Ւ/սոՅո

1370. 8.103

:43537.945 7.782

4.444 4.245

ՔրՕցո6ՏՏյո

0.327

50.7

առանձին տարածաշրջանների` ծովային ելք չունեցող երկրների ՄԶԻ դիտարկումը ցույց է տալիս, որ դրանք միմյանցից կարող են էապես տարբերվել, հատկապես, երբ խոսքը Հարավային Աֆրիկայի երկրների մասին է: Միննույն ժամանակ, Հարավային Աֆրիկայի այն երկրները, որոնք սահմանակից են Հարավաֆրիկյան Հանրապետությանը,ունեն շատ ավելի բարձր ՄԶԻ ցուցանիշ: Միակ երկու երկրները Հարավային Աֆրիկայի տարածաշրջանում, Ըստ

որոնք ունեն ՄԶԻ միջին մակարդակ, Սվազիլանդն ու Բոթսվանան են: Այս երկրները կարելի է բացառությունհամարել տվյալ տարածաշրջանում, քանի որ դրանցից առաջինը շահեկան դիրքերում հայտնվել է Մոզամբիկի ն Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նավահանգիստներից ունեցած ոչ մեծ հեռաւլորության հաշվին (մինչդեռ, Մոզամբիկը, ունենալով ծովային ելք, վարկանիշավորվող երկրներիշարքում գրավում է նախավերջին տեղը), իսկ երկրորդը մեծ շահույթներ է ստանում ադամանդիառնտրից: Ընդհանրապեսծովային ելք չունեցող երկրների արտահանման ծավալում տրանսպորտային ն ապահովագրականծախսերի մասնաբաժինը միջինում 926-ով գերազանցում է ծովային ելք ունեցող երկրների համապատասխան ցուցանիշը: Սակայն ստարածաշրջանների մի մասում նշված տարբերությունը կարող է հասնել մոտ 20095-ի՛": Բարձր տրանսպորտային ծախսերի պատճառով ծովային ելք չունեցող երկրներում բնակչությանմեկ շնչին ընկնող արտահանմանծավալները մշտապես հետ են մնում զարգացման նույն մակարդակիվրա գտնվող, սակայն ծովային ելք ունեցող հարնան երկրների ցուցանիշներից (աղյուսակ 6): Աղյուսակ 6-ում ներկայացվածԱրնելյան Եվրոպայի ն Կենտրոնական Ասիայի 17 երկրներից ծովային ելք չունեցող են 10, սակայն դրանց` բնակչության մեկ շնչին ընկնող արտահանմանծավալները կազմում են տվյալ տարածաշրջանիծովային ելք ունեցող երկրների բնակչության մեկ շնչին ընկնող արտահանման ծավալների միայն 7095»-ը:Վիճակն ավելի անմխիթարէ Արնելյան Աֆրիկային Հարավարնելյան Ասիայի տարածաշրջաններում, որտեղ նշված ցուցանիշները համապատասխանաբարկազմում են 2596 ն 19.196: Ընդհանուր առմամբ, ծովային ելք չունեցող զարգացող երկրներին բաժին է ընկնում համաշխարհային արտահանման ընդամենը 1.196-ը, որից 0.526-ը` միայն Ղազախստանին:Այսինքն, մնացած 33 զարգացող երկրներինբաժին է հասնում համաշխարհայինարտահանման

0.696-ը՛՞:

Ձոժ

Աղյուսակ6

2 Աշխարհիմի շարք

զարգացող երկրներիբնակչության մեկշնչին ընկնող արտահանմանծավալները2072թ.

5.Յ8

Երկիրը 553

Երկիրը

Թուրքիա

Ղազախստան|

Գ-58

ԷՒՒԷ Է|

Ուրուգվայ Բրազիլիա

Բոլիվիա

1060.

Պարագվայ

Զիմբաբվե Վրաստան 533 | Լեսուոո 68131: Զաձճբիա "731 Մուդովա Ուզբեկստան183 | Մալավ | Բոթսվանալ Տաջիկստան | Մոզամբիկ Հայաստան 466 Ղրդզստան Նամիբիա 18866

Ասիա Թաիլանդ Բիութան՝ Կամբոջիա

| Նեպալ |

Աֆղանստան

ՒՒԷ

ՎԵՑՅ

Հարավարնելյան

14.5

| |

55.Յ

Երկիրը

ԼԵՅՏ

Ռուսաստան 3671 | Բելառուս

ձատինական Ամերիկա 4717 | | Չիլի

ԱրնելյանԵվրոպան ԿենտրոնականԱսիա 37/50

| 553

35Տ3 ՎԵՅՏ Բուլղարիա

3.8

Լաոս

լ...

նեյյանԱ Աֆրիկա Արնելյան

Քենյա Սուդան Ուգանդա Ռուանդա

Եթուվպիա

Բուրունդի

Սոմալի Տանզանիալ| Լիբերիա

86.8

46. 12,5

Ծովային ելք չունեցող երկրների տարածաշրջանային համագործակցությանտեսանկյունից կարնորվում է նան դրանց արտան ներմուծման համակենտրոնացման աստիճանի հաշհանման վարկը: Մեր կարծիքով, շուկայի համակենտրոնացմանաստիճանը լավագույն ինդեքսներից է Հերֆինդայլ-Հիրշմանի ինարտացոլող դեքսը, որն օգտագործվումէ` գնահատելու համար տվյալ ոլորտի մենաշնորհեցմանաստիճանը": Դ

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից ն հէք://6ո.ոմքօժ2.օց ԿՄԼՏէօէ Շօսուլօտ Ե քօքսաեօո կայքերի տվյալների հիման հէք:///մ.ՁԱՅՈՅՁք.օ-ց/Շօսոէ:յ ՏՔ/ՔՒԾժսՇէ.ՅՏք»« վրա: ԽՁոոոՏ-Թ6Ա Ս., Շ(ՇԵՅ| ԼօցլտեօտՏԱՅԼ6ց/6Տ: ՕօԼԽ»ղոց էհօ 6ՕՕ05 // է(Օցո, 2013, քՅցօ 98-99.

Այն հաշվարկվում է որպես ոլորտում գործող ֆիրմաների իրականացրած վաճառքների ծավալների քառակուսիների գումար: Սակայն սույն ինդեքսի միջոցով հնարավոր է հաշվարկել նան երկրի արտահանման ու ներմուծման համակենտրոնացման աստիճանը, որպես` արտահանվող կամ ներմուծվող ապրանքների ծավալների քառակուսիների գումար: Ճ

1Հ-

2-1

որտեղ` Ւ-ը

Տ -ը

Խ-ը

Հերֆինդայլ-Հիրշմանի ինդեքսն է, | ապրանքի բաժինն է արտահանման/ներմուծման ծավալում, արտահանվող/ներմուծվողապրանքների քանակն է:

Եթե սույն ինդեքսը փոքր է 0.01-ից, ապա արտահանման/ներկառուցվածքը խիստ տարբերակված է: Եթե այն 0.010.15-ի միջակայքում է, ապա առնտրի կառուցվածքն ունի միջին համակենտրոնացում, 0.15-0.25-ի միջակայքում չափավոր համակենտրոնացված է, իսկ 0.25-ից ավելի լինելու դեպքում` բարձր համակենտրոնացված:Ծովային ելք չունեցող երկրների արտահանման ու ներմուծման համակենտրոնացմանՀերֆինդայլ-Հիրշմանի ինդեքսները ներկայացված են աղյուսակ 7-ում: Ինչպես վկայում են ներկայացված 31 երկրների արտահանման/ներմուծման համակենտրոնացմանինդեքսները, ծովային ելք չունեցող երկրներում արտահանման համակենտրոնացումնավելի բարձր է, քան ներմուծմանը:Միննույն ժամանակ, ուսումնասիրվող ն ոչ մի երկիր չունի արտահանման կամ ներմուծման կառուցվածքի խիստ տարբերակվածություն, այսինքն` ինդեքսը փոքր չէ 0.01-ից: Արտահանման համակենտրոնացման միջին մակարդակ գրանցվել է ուսումնասիրվող 10 երկրներում (0.01-ից 0.15 միջակայք): Մեր տարածաշրջանում արտահանման միջին համակենտրոնացում ունեն Հայաստանը, Ղազախստանը,Ադրբեջանը ն Մոլդովան: Համեմատության համար նշենք, որ ԱՊՀ երկրների շարքում արտահանման համակենտրոնացման ինդեքսի ամենացածր է` 0.04: Արտահանմանբարձր համամակարդակը Ռուսաստանում կենտրոնացմանմակարդակով (մեծ է 0.25-ով) ծովային ելք չունեցող երկրների շարքում աչքի են ընկնում 10 երկրներ, որոնցից ամենաբարձրհամակենտրոնացումունեն Մոնղոլիան ու Բհութա0.78 ն 0.77 տոկոսայինկետ: նը` համապատասխանաբար մուծման

Աղյուսակ7 չ Ծռվայինելք չունեցող երկրներիարտահանմանու ներմուծմանհամակենտրոնացման ՀերֆինդաքՀիրշմանմի ինդեքսները"

Ո9ՀՅ 355353 -ֆ-ԷՀ

ՀՅՅ|

Յ3

Երկիրը ԷԷ ԷԷ ՀՏՈՏՀՅՏ Ց83.5833

0.09 Հայաստան Ղազախստան 0.09 Թուրքմենստան 0.67

Ուզբեկստան

0.18

Տաջիկստան Ղրղզստան

0.18

Մոլդովա

0.14

0.2

| Ադրբեջան

0.09

Մոնղոլիա ` Աֆղանստան ` Մակեդոնիա Լ Պարագվալ Բոլիվիա Բհութան

0.78

Նեպալ Լաոս

0.25

0.13 0.18 0.16

0.77

| |

| | | |

0.12 0.26 0.18

0.08

0.22 0.05 0.17

0.34

0.28

0.4

0.29

0.49

35413: -Ի-Թ-3-ԻՅ

Երկիրը 333| Հ38|

ՏՏՀՅՏՅՅ83

Սվազիլանդ

0.09 0.19

0.04

| Զիմբաբվե | Լեսուտտո

0.43

Զամբիա

Ուգանդա Ռուանդա Եթովպիա

Մալի Չադ Նիգեր Բուրկինա Ֆասո

| | | |

Բուրունդի

| Կենտրոնական | ԱֆրիկայիՀանը.

0.1

0.5

| Մալավի | Բոթսվանա |

ՅՅ

ՀՅՅ

0.05

0.22

0.39

| |

0.15

0.09 0.43

0.21

0.22

0.08 .

0.7

0.23

0.09 0.07 0.09

0.69

0.11

0.18

0.46 0.25

0.07

0.05 0.1

Ներմուծման համակենտրոնացմանինդեքսն առավել բարվոք վիճակում է, քանի որ ուսումնասիրվող20 երկրներում, այդ թվում ն Հայաստանում, այն գտնվում է միջին մակարդակի վրա: ԱՊՀ երկրների շրջանակներում ներմուծման համակենտրոնացման առումով ես Ռուսաստանն ունի ամենացածր ցուցանիշը` 0.06: Բարձր համակենտրոնացմանինդեքս, ներմուծման առումով, ունեն ընդամենը 4 երկրներ, որոնցից ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Լաոսում ն Բոթսվանայում, համապատասխանաբար՝ 0.49 ն 0.43 տոկոսային կետ: Մեր տարածաշրջանում ներմուծման

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից` առանձին երկրների արտահանման ն ներմուծմանծավալների ն ապրանքայինկառուցվածքի տվյալների հիման վրա, որոնք վերցվել են համապատասխան երկրների վիճակագրական ծառայությունների էլեկտրոնային կայքերից(օրինակ` Բելառուս հէթք://Ե5:|ՏՋՃեցօս.ԵՄ/հօո6քՈնՈոմՇՅէօրՏ/ոՁյո.քհք):

ցուցանիշները տատանվում են ամենացածհամակենտրոնացման րը` 0.09-ից (Հայաստան) մինչն 0.26 (Տաջիկստան): Ինչպես տեսնում ենք, ծովային ելք չունեցող երկրների մակրոտնտեսական ցուցանիշները, որպես կանոն, գտնվում են ավելի վատթար վիճակում, քան տարածաշրջանի այլ երկրների ցուցանիշները: Դրա պատճառը առաջին հերթին ծովային ելք չունեցող երկրի կախվածություննէ համաշխարհայինշուկա դուրս եկող տարանցիկ ճանապարհներից: Այդ կախվածությունըկարելի է բաժանել առնվազն 3 ուղղության. 1. կախվածություն տարանցիկ երկրի ենթակառուցվածքներից, կախվածություն հարնան երկրների հետ ունեցած քաղաքական հարաբերություններից, Յ. կախվածություն տարանցիկ բեռնափոխադրման վարչական գործընթացներից: Նշված մարտահրավերներիազդեցությունը տարբեր երկրներում կարող Է տարբեր լինել: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է հաշվի առնել յուրաքանչյուրի ազդեցությունըերկրի տնտեսական կառուցվածքի վրա, որպեսզի հասկանալի լինի, թե ինչպես է ծովային ելքի բացակայությունըազդում երկրի տնտեսական զարգացման վրա: Այդ նպատակով առանձնացնենք նշված տեսանկյուններից առավել ն պակաս խոցելի ծովային ելք չունեցող երկրները: Կախվածությունըտարանցիկերկրի ենթջակառուցվածքից Ծովային ելք չունեցող երկրները ամբողջովին կախված են հարնան երկրների տրանսպորտայինենթակառուցվածքներիզարգացման մակարդակից` իրենց ապրանքները մինչե նավահանգիստ հասցնելու առումով: Այս ենթակառուցվածքներըկարող են թույլ զարգացած լինել տարբեր պատճառներով. ռեսուրսների բացակայություն,ոչ ճիշտ կառավարում, հակամարտություններ,բնական աղետներ ն այլն: Անկախ նրանից, թե նշված պատճառներից որն է տեղ գտել տարանցիկ երկրում, թույլ զարգացած ենթակառուցվածներնուղղակիորեն ազդում են տարանցիկ ճանապարհով անցնող ապրանքներիգնի վրա` դրանք համաշխարհայինշուկայում դարձնելով պակաս մրցունակ: Ամեն դեպքում, թույլ զարգացած ենթակառուցվածքներիառկայությունն ավելի զգալի է թույլ զարգացող (հետամնաց) երկրներում, որոնք արտահանում են հիմնականում հումքային ն փոքր ավելացված արժեք պարունակող 2.

ապրանքներ: Այս տեսնակյունից, ծովային ելք չունեցող երկրների շարքում առավել խոցելի են Արնելյան Աֆրիկայի երկրները (գծապատկեր 4): Այսպես, Բուրունդիից ամենամոտ ծովային ելքը, այսպես կոչված, Կենտրոնական միջանցքն է` Տանզանիայի միջոցով: Սակայն այստեղ ենթակառուցվածքներն այնքան թույլ են զարգացած (Տանզանիան, ըստ Գլոբալ մրցունակության զեկույցի 20132014 թթ. տվյալների, վարկանիշավորվող 148 երկրների շարքում գրավում է 134-րդ տեղը` 2.30 միավորով), որ Բուրունդիից ապրանքները տեղափոխվում են Հյուսիսային միջանցքով, որը մի քանի անգամ ավելի հեռու է: Նմանատիպ խնդիր առկա է նան ԿենտրոնականԱֆրիկայի Հանրապետությունում: ձ

Ղազախստան(4.17) Ադրբեջան (4.06) Հայասլոան (3.81) Մակեդոնիա (3.63) Մոլդովա (3.57)

Մոնղոլիա (2.90) Ղրղզսվոան(2.68)

0 ԱրնելյանԵվրոպան

Գծապատկեր4

(2.98) Բոլիսպիա

Պարագվայ (2.66)

Նեպալ (1.93)

ԿենտրոնականԱսիա

Բոթսվանա (3.43) Սվազիլանդ (3.34) Ռուանդա (3.20) Մալի (3:05) Զամբիա (2.76) Լեսոտտո (2.56) Ուգանդա (2.31) Մալավի (2.21) Բուրկինա Ֆասո (2.13)

Լաոս (3.66) Բհութան (3.61)

հօ Օ|ՇԵՅ| 18-19.

Բուրունդի (1.92) Չադ (1.71)

ԼատինականԱմերիկա Ասիա .39Հարվարնելյան

Աֆրիկա

Ծովային ելքչունեցող երկրների զարգացմանմակարդակը՛" ենթակառուցվածքների

Ջ»քօղ 2013-2014, Շօտքօնենտոօտտ

/մօոմ

ԲՇօոօուօ

Բօատ

Մնացած ծովային ելք չունեցող երկրները վարկանիշավորվածչեն:

2013, քճց6

Թույլ զարգացած ենթակառուցվածքներիցառավել քիչ կախվածություն ունեն այն երկրները, որոնց արտահանման կառուցվածքում գերակշռում են մեծ ավելացված արժեք պարունակող ապրանքները կամ այն ապրանքները, որոնց բեռնափոխադրումը չի պահանջում ծովային ելքի առկայություն: Այս առումով արդեն բերվել է Բոթսվանայիօրինակը, որի արտահանման 8446-ը կապված է ադամանդի հետ: Ծովային ելք չունենալու խնդիրն այդքան մեծ չէ նան Լառսում, որը ենթակառուցվածքներիզարգացման առումով աշխարհում գրավում է 84-րդ տեղը` 3.66 միավորով, սակայն, ընդհանուր սահման ունենալով Թաիլանդի հետ (որը 47-րդ տեղում է 4.53 միավորով), կարողանում է օգտվել վերջինիս զարգացած ենթակառուցվածքներից: Այդ առումով բավական շահեկան դիրքում է նան Հայաստանը (վարկանիշավորվող երկրների շարքում գրավում է 80-րդ տեղը 3.81 միավորով): ՀՀ բոլոր հարնան երկրները ենթակառուցվածքների զարգացման առումով գրավում են ավելի բարձր դիրքեր, մասնավորապես, Թուրքիան 49-րդն է (4.45), Վրաստանը` 56-րդը (4.31), Իրանը` 65-րդը (4.14), իսկ Ադրբեջանը` 69-րդը (4.06): Ուստի տարանցիկ երկրների ենթակառուցվածքների զարգացման առումով ՀՀ-ն, որպես ծովային ելք չունեցող երկիր, ունի բավական բարենպաստ պայմաններ: Սակայն, քանի որ երկու հարնան երկրների հետ ՀՀ-ն ունի փակ սահման, դա ինքնին սահմանափակումէ տարանցիկ երկրների ենթակառուցվածքներիցօգտվելու մեր երկրի հնարավորությունները: Կախվածությունըհարնան երկրների հետ ունեցած քաղաքականհարաբերություններից Ծովային ելք չունեցող երկրների տնտեսական զարգացման տեմպերը մեծապես կախված են տարանցիկ երկրների հետ ունեցած քաղաքական հարաբերություններից:Եթե այդ հարաբերությունները լարված են թե՛ հակամարտությանառկայության,թե՛ դիվանագիտական հարաբերություններիբացակայությանպատճառով, ապա տարանցիկ երկիրը կարող է շրջափակման մեջ պահել ծովային ելք չունեցող երկրին կամ կիրառել առնտրի նորմատիվայինխոչընդոտներ:Թեն գոյություն ունի ծովային ելք չունեցող երկրների տարանցիկ ճանապարհներունենալու իրավունքի Ծո-

7 միավորը ցույց է տալիս ենթակառուցվածքներիզարգացման առավելագույն աստիճանը,իսկ 0-ն` նվազագույնը:

վային օրենքի ՄԱԿ-ի կոնվենցիան՛ճ (հոդված 125 (1)), այնուամենայնիվ, գործնականում այս իրավունքը պետք է համաձայնեցնել տարանցիկ երկրի հետ (հոդված 125 (2) ն (3)): Այս առումով ծովային ելք չունեցող երկրների շարքում առավել խոցելի են Հարավային Կովկասիերկրները: Ծովային ելք չունեցող երկու երկրների` Հայաստանի ն Ադրբեջանի միջն չլուծված տարածքային խնդիրները հանգեցրել են ոչ միայն հայ-ադրբեջանական,այլ նան հայթուրքական սահմանի փակմանը` ավելի ուժեղացնելով ՀՀ կախվածությունը Վրաստանից ն Իրանից: Ամեն դեպքում, ՀՀ արտահանման ն ներմուծման ծավալում հարնան երկրների բաժինը բավական ցածր է: Մասնավորապես, 2005 թ. արտահանմանբաժինը կազմել է 996, ներմուծման բաժինը` 13.396, իսկ 2012 թ.` համապատասխանաբար 10.346 ն 13.196: Սա պրոֆեսոր Ա. Մարկոսյանն անվանել է «վատ հարնանի» էֆեկտ՛՛: Ռազմական հակամարտություններառկա են եղել նան Եթովպիայի, Երիթրեայի, Մալավիի, Մոզամբիկի, Անգոլայի ն ալլ երկրների միջն: Միայն մի քանի ծովային ելք չունեցող երկրներ չեն ներքաշվել իրենց հարնան երկրների հետ հակամարտությունների մեջ: Այդ առումով հաջողակ են Պարագվայը, Բոլիվիան ն Հարավարնելյան Ասիայի երկրները՞՞: Կախվածությունըտարանցիկ բեռնափոխադրման վարչական գործընթացներից Ծովային ելք չունեցող երկրները հաճախ նան ընկնում են տակազմակերպմանգործընրանցիկերկրներում բեռնափոխադրման թացների վարչական ծախսերի ծանրության տակ: Այդ վճարների մի մասն իրականացվում է կանխավճարիձնով, մյուս մասը` ճանապարհին:Այնուամենայնիվ,ուղղակի ծախսերը կազմում են տարանցիկ ծախսերի միայն շատ փոքր մասը, քանի որ միջազգային տարանցիկ բեռնափոխադրումներիկազմակերպումը պահանջում է նան մի շարք փաստաթղթեր,բյուրոկրատականգործընթացներ, որոնք բավականինթանկ արժեն: »

տ.

Սոտժ

ԽՅԱՕՈՏ

10 Ձ6Շ6ՌՈԵ6"

(1982)

ՍուլԹմ

ԽՅեօոտ Շօոսօոէօո

օո

էհտ ԼՅա/ օ| էհօ Տ6Յ

1982.

(ՍԿՇԼՕՏ),

Մարկոսյան Ա., Ավագյան Բ., Դեպի ծով ելք չունեցող երկրների տնտեսությունների զարգացմանհեռանկարները// Բանբեր ՀՊՏՀ, Երնան 2012 |2), էջ 37:

Շ|ՇԺԱՏՇԻ,Կ., Մ/ԱԹՈՏԷԹ6ո Ք., Ճոոօմ Շօող օէ 1946-2001: օ( Ք6ՅՇ6 ՄՏՏՓ6Ձոշի Ժ 39(5), 2002, քճց6 615-637.

Ճ 67

ԾՅէՅՏԹէ // Սօսոոճ|

կապված են նան ԺաՄիջսահմանայինբեռնամփոխադրումները հետ: Գործարարները հաճախ նշում են, որ մանակային գործոնի տարանցիկճանապարհներինժամանակայինուշացումներն ավելի մեծ խնդիր են, քան ուղղակի ծախսերի առկայությունը՛": Վարչական ծախսերի ծանրության առումով ծովային ելք չունեցող երկրների շրջանում կարելի է առանձնացնելԱրնմտյանԱֆրիկայի երկրները, որտեղ այդ ծախսերը կազմում են ընդհանուր ծախսերի մոտ 2096-ը: Վարչական ծախսերից բացի, այս տարածաշրջանում մեծ է նան բեռնափոխադրման ժամանակի կորուստը: Օրինակ, Կենտրոնական Աֆրիկայի Հանրապետությանն Կամերունի սահմանի վրա վարչական ձնակերպումները կարող են տնել 2 շաո: Ի տարբերություն Աֆրիկյանտարածաշրջանի`Կենտրոնաբաթ: կան Ասիայում ն Հարավային Կովկասում վարչական ծախսերն այդքան մեծ չեն, սակայն բարդություններստեղծվում են միջսահմանային հարաբերություններիկանոնակարգվածչլինելու պատճառով: Միննույն Ժամանակ,Հայաստանի արտաքին առետրի մեծ մասն իրականացվում է Վրաստանի Ճանապարհով, որը կոպտորեն խախտելով ԱՀԿ կանոնները, տարանցիկ մաքսատուրքեր է գանձում ծովային ելք չունեցող ն շրջափակման մեջ գտնվող Հայաստանից:': Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում տարանցիկ վարչական ծախսերը ավելանում են նան կոռուպցիայի բարձր մակարդակի պատճառով: Այսպիսով, ամփոփելով ծովային ելք չունեցող երկրների` տարածաշրջանային համագործակցությանմարտահրավերները ու դժվարությունները,ներկայացնենքորոշ քանակականգնահատականներ (Լոգիստիկայի արդյունավետության ինդեքսը (ԼԱԻ)), որոնք թույլ կտան գնահատել այդ երկրների` ծովային ելքից հեռավորությանն միջազգային առետրի ապրանքայինկառուցվածքի համակենտրոնացմանաստիճանի միջն կախվածությունը(աղյուսակ 8): Աղյուսակ7-ի ն աղյուսակ 8-ի տվյալների համադրությունըցույց է տալիս, որ որքան երկրները հեռու են ծովային ելքից Ա ունեն Ց.

Ց"

ԽՁօէ«Օ)Թր Լ., Բօօոօտ/օ Օ6ԽՑ/օքոծոէՔոօԵ)ՑոՏ օք ԼՅոց/օՇե6ժ ՔՇօոօոո)ՇՏ ՏՕՈՕՏ Իյօ. 14, մռոսՅո/2000, քճց6 3. Նույն աղբյուրը էջ 8:

ՇօսուոօՏ

///՛18ոտյեօո

մ ԲՔՃ3ՉՇ:

ՍԹԵՅՇ6քՋի1., ՈքոօօօոժԹԻտ6Ճքխ6ոտտ/ Խո տ քօռուս // ԷՕՓ 2013, հէք://Մոո/ն./օՈԿՁոՅՏ.օոց/2013/05/03/քՈՏօ64/ոՑուԹ-ՅոոծոՒ-Խ«ԻԷ(ԾքՅՑՅԻա»

ՑՄ/820Տ-ՈՂՒՒ--1Թ21յ/,

լոգիստիկայի արդյունավետության ցածր մակարդակ, այնքան առնտրի կառուցվածքն ունի ավելի բարձր համակենտրոնացման աստիճան: Այս առումով բացառություն կարելի է համարել թերես միայն Ղազախստանը, որը, ծովային ելքից ունենալով մեծ հեռավորություն, այնուամենայնիվ, թե՛ արտահանման համակենտրոնացման, թե՛ լոգիստիկայի զարգացման ցուցանիշներով գրավում է բավական բարենպաստ դիրքեր: Աղյուսակ8

| Ծովայինելք չունեցող երկրներիԼոգիստիկայի ինդեքսըի՛ արդյունավետության 5.

Տ| Յ

Երկիրը

Տ|

ՅՅ

Հայաստան

Ղազախստան

Ուզբեկստան

| Թուրքմենստան Տաջիկստան Ղրղզստան Ադրբեջան Լ Մոլդովա | Մոնղոլիա

Աֆղանստան Պարագվայ Բոլիվիա Բհութան

Նեպալ

Լաոս

Ք-

ԱԱՀ). Յ

5'Յ

|ԲԲՅ |Ք99

2.56

| | |

228.

593140

2.35

2.33 2.25

| |

2.30

2.52

| |

2.61

Լեսուտտո

Զամբիա Մալավի

Բոթսվանա Ուգանդա

Ռուանդա

Զիմբաբվե

| |

5 5 -

| |

Մալի Չադ

Բուրկինա

Ֆասո

Կենտրոնական| 98 Աֆրիկայի

| |

2.84

2.7

| |

1.61

2.03

2.57

Նիգեր

ՅՅ

Եթովպիա

Բուրունդի

|Բ6Յ

ՔՅ35ՅՑ |53Յ

Սվազիլանդ

| |

250|

ծրփրը

|259

5 58»

Ձ՝

Տ.

յաթ «99

Հանրապետ.

Կենտրոնական Ասիայի ն Արնելյան Եվրոպայի մյուս երկրները նշված ցուցանիշների դրական արդյունքներով աչքի չեն ընկնում:

Շօոոօօնոց լոթ՛ոճեօոճլ քՅցօ 36-50.

էօ

ՇօոքօէԹ 2012: ՛՛Յժտ

ՑՁու

1Ծ- ՋՇօօոտՏեսՇեօո

Լօց/Տեօտլո էհ» Օ/օԵՅ| ԲՇօոօոոյ // հօ ԻԻ/ 2012, Մ/օոմ Ցու, ձոմ Օ6Խօ|օքտծոՄԼհօ

Այն երկրները, որոնց տվյալները բացակայումեն, վարկանիշավորմանըչեն մասնակցել:

պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ԽՍՀՄ կազմում ն Ուկրաինա էին մատակարարում այս երկրները Ռուսաստան ն գյուղմթերք (բամբակ, ռեսուրսներ (նավթ, մետաղներ) բնական ցորեն): Հետնաբար տրանսպորտային միջանցքները, որոնք հիմնականում կառուցվեցին ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում, ավելի շատ կապում էին առանձին երկրներին Ռուսաստանի ն Ուկրաինայի, քան հարնան երկրների հետ: Ի վերջո, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այս տարածաշրջաններիծովային ելք չունեցող երկրները կանգնեցին հեւոնյալ խնդիրներիառջն. նախ` այս միջանցքները կառուցվել էին շատ ավելի վաղ, քան ուրվագծվեցին այժմյան միջազգային սահմանները, որի հետնանքով այսօր ամենակարնոր տրանսպորտային երակներն անցնում են հարնան երկրների տարածքով, ինչն ավելորդ ծախսեր է պահանջում: Ուստի երկրները սկսում են կառուցել նոր ծախսատար ճանապարհներ` այս խնդիրները մեղմելու համար: Երկրորդ` Չինաստանի, Իրանի ն Աֆղանստանի հետ այս երկրների տնտեսական կապերը սահմանափակ են ն թույլ են զարգացած: Կախվածությունը ռուսական ն ուկրաինական տրանսպորտայինմիջանցքներից դառնում է այդ երկրների համար քաղաքական շահարկումների առիթ: Եվ վերջապես` Խորհրդային Միության շրջանակներում ամեն մի առանձին տարածաշրջանին հատկացրած ուրույն դերը հանգեցրել է այս երկրների արտահանման/ներմուծմանհամակենտրոնացմանբարձր աստիճանին: Թեն Մոլդովան աշխարհագրորենհեռու է գտնվում Կենտրոնական Ասիայիերկրներից, այնուամենայնիվ,այն նս բախվում է նման խնդիրների հետ: Ծովային ելք չունեցող երկրների շարքում, ունենալով ամենամոտ հեռավորությունըՍն ծովից (170 կմ), Մոլդովան նս պայքարում է ներքին ն արտաքին լարված իրավիճակների դեմ: Ենթակառուցվածքներըայս երկրում նս հիմնված են Խորհրդային Միության` Ռուսաստանի հետ կապող ցանցի վրա, ինչն էլ սահմանափակում է երկրի արտահանման հնարավորությունները:Այնուամենայնիվ, արտահանման ն ներմուծման համակենտրոնացման ինդեքսով Մոլդովան գտնվում է ավելի բարենպաստդիրքում, քան ԿենտրոնականԱսիայի երկրները: Հարավային Կովկասի երկու ծովային ելք չունեցող երկրները` Հայաստանըն Ադրբեջանը, գտնվում են Արնելյան Ասիան ն Եվրոպան կապող «Մետաքսի ճանապարհի» վրա, որից երկու երկրները կարող են մեծ օգուտներ քաղել: «Մետաքսի ճանապարհի», որՍա

պես տրանսպորտային միջանցքի խոշոր ցանցի, պլանավորվող «վերածնունդը» կարող է օգնել մեր երկրներին դառնալ Արնելքը ն Արնեմուտքըկապող կենսական անհրաժեշտ տարանցիկ ճանապարհ: Սակայն այսօրվա կարգավիճակումերկու երկրների տնտեսական զարգացման վրա էլ մեծ ազդեցություն է թողնում ծովային ելք չունենալու հանգամանքը: Միննույն ժամանակ,չլուծված սահմանային խնդիրները, էթնիկական հակասությունները բացառում են տնտեսական ինտեգրման որնէ լուրջ փորձ: Հայաստանը ն Ադրբեջանըզգալի կորուստներ ունեցան նան տարածաշրջանիայլ հակամարտություններիբռնկման պատճառով, որոնք սահմանափակում են տարանցիկ միջանցքների օգտագործման հնարավորությունները (ռուս-վրացական, ռուս-չեչենական հակամարտություններ): Արտացոլելով տարածաշրջանի թույլ զարգացած քաղաքական ինստիտուտները` կոռուպցիան նս մեր տարածաշրջանում լուրջ անհանգստությանտեղիք է տալիս: Ընդ որում, ապրանք արտահանողներն այս խնդրի հետ բախվում են թե՛ սեփական երկրում, ն թե՛ հարնան երկրներում: Միջազգային«Թրանսփերենսի» կազմակերպությանվարկանիշավորման համաձայն` 176 երկրների շարքում Հայաստանը Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսով գրավում է 105-րդ տեղը, Ադրբեջանը` 139-րդ, Վրաստանը` 51-րդ, իսկ Իրանը ն Ղազախստանը կիսում են 133-րդ տեղը:::Իրադրությունն ավելի են բարդացնում պայթունավտանգ իրավիճակը, քաղաքական անկայունությունը ն տրանսպորտայինենթակառուցվածքներիզարգացման ցածր մակարդակը: Ըստ Համաշխարհային բանկի տվյալների` չնայած թ. գրանցած էական առաջընթացին, Հայաստանի ճանապարհների5096-ը2013թ. դրությամբունի վերանորոգման կարիք": Այսպիսով, կարելի է առանձնացնել տնտեսական քաղաքականության ռազմավարությանհետնյալ չորս առաջնահերթությունները, որոնք թույլ կտան հաղթահարելծովային ելք չունեցող երկրների առջն ծառացած այն մարտահրավերները,որոնք սահմանափակում են արտաքին առնետրինմասնակցելու,առետրիապրանքային

Շօոսքեօո Ք6:Շ6քէօոՏ

|ոժծշ« 2012

քՅց6 4-6. Մ/օՈՎ ԹՅՁոե Տսքքօոտ Բսղիտո

8-օՇհսոտ //

՛՛ճոտքՅոտոօյ|ոէթոոճեօոտլ 2012,

|ոքոօսօտծոէօք Ճոոծոլ'Տ

Քսո|

ԱօՅԺՏ Խ6եխօու

հէք://ՄորոմԽՕՈԺԵՁՈՒ.ՕօՐց/Տո/ՈԹԽՏ/քԼ6ՏՏ-ԼԹ/|ԹՅՏ6/2013/01/31/ԽօՈՄ-ԵՅոխ-ՏսքքօՈՏ Խղհօ-կոք/օԿ6ՈՔՈՒՅՈՈՌՑՈՒՅ-ՆՐՅԷՐՕՅՁԱՏ-ոԹիխՕՌԿ.

կառուցվածքը դիվերսիֆիկացնելու ն մարդկային կապիտալում ներդրումներ կատարելու այդ երկրների ներուժը: Առաջին հերթին ծովային ելք չունեցող երկրները պետք է առանձնահատուկուշադրություն դարձնեն իրենց ճեռքոն տրանսպորտայինենթակառուցմածքների զարգացմանը. Արտաքին առնտրի վրա տրանսպորտային ծախսերն ունեն մեծ ազդեցություն,իսկ ներդրումները երկաթուղային ն ավտոմոբիլային ճանապարհների կառուցման ն պահպանման վրա որոշիչ դեր ունեն տրանսպորտայինծախսերի կրճատման առումով: Երկրորդ, տարածաշրջանային տրանսպորտային ենթակառուցվածքներիինտեգրումն անհրաժեշտ է ակտիվ առնտրային ճանապարհների ստեղծման ն տարածաշրջանային շուկայում ծովային ելք չունեցող երկրների մուտքի ընդլայնման տեսանկյունից: Երրորդ, ինչը խիստ կապված է նախորդ կետի հետ, տարածաշրջանայինինտեգրման ռազմավարությունը պետք է ուղղված լինի (/արչական գործընթացներիհամակարգմանը Մի շարք տարածաշրջաններ գրանցել են էական առաջընթաց այս առումով, սակայն տարածաշրջանների մեծ մասը դեռ ունի խոշոր ներդրումների կարիք՝ սահմանային վերահսկողության գործընթացների ստանդարտացման ն տրանսպորտային ծախսերի կրճատման առումով: Չորրորդ, ծովային ելք չունեցող երկրները պետք է հնարավորիս մեժ ներդրումներ կատարեն այն արդյունաբերական ճյուղերում, որոնք քիչ են կախված տրանսպորտային ծախսերից: Սա նշանակում է` անցում կատարել հումքային ապրանքների արտահանումից(որոնց գները համաշխարհայինշուկայում մշտապես տատանվում են, ն որոնք մեծ ծավալում պարունակում են փոքր արժեք) դեպի այն ապրանքների արտահանումը, որոնք փոքր ծավալում ունեն մեծ արժեք ն հեշտ են տեղափոխվում: Ասվածը վերաբերում Է ծառայություններիոլորտին, նորարարություններին, գիտատեխնիկականմշակումներին Է արտահանմանն ուղղված արդյունաբերությանզարգացմանը:

ԳԼՈՒԽ

3 | ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

լ լ .

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ԵՎՐԱՄԻՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏ

տնտեսական Հայաստան-Եվրամիություն հարաբերություններըն դրանց իրավական բազան

Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությունը միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներին, որը վերջին մի քանի տարիների ընթացքում դրսնորում է էլ ավելի ակտիվացման միտում, շուկայական տնտեսության ձեավորման ն ազգային տնտեսության արդյունավետ զարգացման նախապայմաններիցմեկն է: Սակայն մեր երկրի ոչ բավարար մասնակցությունն այդ գործընթացներին բացասաբար է ազդում տեղական ապրանքների մրցունակության վրա ն մեծ խոչընդոտ է տարածաշրջանային հեռանկարային շուկաներ մուտք գործելու տեսանկյունից: Ասվածը մասնավորապես վերաբերում է Եվրամիության երկրների հետ համագործակցությանը: Հայաստանի Հանրապետության համար Եվրամիությունն այլ է ինտեգրման ն ինտեգրացիոն խմբավորումներից առանձնանում արտաքին տնտեսական կապերի նշանակության տեսանկյունից: Եվրամիությունն աշխարհի միակ ինտեգրացիոն կառույցն է, որը հասել է ինտեգրման բարձրագույն աստիճանին` տնտեսական ն արժութային միության ձնավորմանը: Ոչ մի այ ինտեգրացիոն խմբավորում դեռնս չունի տնտեսական ու արժութային միության ձնավորման նախադրյալներ ն չի հետապնդում նման նպատակներ: ԵՄ-ն ինտեգրման գործընթացների կատալիզատոր է եվրոպական տարածաշրջանում ն արդեն հիմա, ունենալով իր կազմում 28 երկիր, փաստորեն, ներկայացնում է գրեթե բոլոր եվրոպական պետությունները` ընդհուպ մինչն Ռուսաստանի, Ուկրաինայի ն Բելառուսի արնմտյան սահմանները: ԵՄ-ի ընդունած բոլոր որոշումները, հատկապես տնտեսության ոլորտում, որտեղ այն ունի ամենամեծ իրավասություններ,առնչվում են աշխարհի բոլոր երկրների շահերին:

ՀՀ-ԵՄ տնտեսական հարաբերություններիզարգացումն իրականացվում է բավական տպավորիչ իրավական բազայի հիման վրա: ՀՀ-ԵՄ պաշտոնական հարաբերություններիսկիզբը դրվեց 1991 թ. ԽՍՀՄ փլուզումից հետո` ԼՃՇՏ (16օհոլօ8| ՃՏտՏեոօօ էօ ՇՏ) ծրագրի շրջանակում: 1ՃՇՏ-ը ԱՊՀ երկրներին ուղղված ԵՄ տեխնիկականաջակցության հիմնական գործիքն էր, որն օգնում էր այդ երկրներին` շուկայական տնտեսություն կառուցելու ն ժողովրդավարություննամրապնդելու, օրենքի գերակայությունն ապահովելու ն կառավարմանկարողություններըզարգացնելու գործում: ԼՃՇ|Տ ծրագիրը հիմնականումգործում էր երկկողմանի համագործակցությանհիման վրա5:ԼՃՇՒՏ ծրագիրն ուներ չորս կա-

նոնակարգ:5:

Առաջին կանոնակարգով (1991-1992 թթ.) ԼՃՇԷՏ-ն ուներ կոնկրետ նպատակ` աջակցել տնտեսական բարեփոխումներին ն օժանդակել ԱՊՀ երկրներին` անցում կատարելու շուկայական տնտեսությանը:Համագործակցությանոլորտները բավական սահմանափակ էին` կառավարմանն վարչարարությանուսուցում, ֆինանսական ծառայություններիարդյունավետությանբարելավում, համագործակցություն էներգետիկայի, տրանսպորտի ն սննդամթերքի բաշխման ոլորտներում: Առաջին փուլում խոսքը ոչ թե ֆինանսական,այլ զուտ տեխնիկականաջակցության մասին էր: ԼՃՇԼՏՏ-ի երկրորդ կանոնակարգը (1993-1995 թթ.) միտված էր ԵՄ-ի արտաքին ֆինանսականքաղաքականությանկարնորագույն խնդիրներիլուծմանը` արնելյան տարածաշրջանում: Նախ տեխնիկական աջակցությունն ուղղվում է ոչ միայն շահառու երկրների տնտեսական զարգացմանը, այլ նան տարածաշրջանում ԵՄ քաղաքականության նպատակների իրականացմանը: Մյուս կողմից, տեխնիկական աջակցությունը Օ։:վերածելովբարեփոխումների աջակցման` ԵՄ-ն պայման էր դնում ԱՊՀ երկրների առջն այն առումով, որ հատկացվող ֆինանսավորման ծավալը ն ինտենսի95

Թորոսյան Թ., Գալոյան Դ., Հայրապետյան Գ. ն այլք, Հայաստանի ն Ծվրամիության միջն առատրատնտեսականկապերի կատարելագործումը// ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակություն, Երնան 2010, էջ 20: Բ/թոշ Բ. հօ 2006: Ճ ՏսօՇօտտ Քս/օքօՅո Շօտո)տՏօո'Տ Ք/օցոռտտծ 1991 ՏԼօո/ // ՔՇ 2008, քոց 7 ն ԲարխուդարյանԼ, Գալոյան Դ., Հայրապետյան Գ., Դանիելյան Կ., Հայաստան-ԵՄ տնտեսական հարաբերություններ.ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանիառետրային կապերի վրա // Եվրոպական հետազոտությունների կենտրոն, Ծրնան 2012, էջ 135-138: --

վությունն ուղղակիորեն կախված էին երկրների շուկայական բարեփոխումներիառաջընթացից: Երրորդ կանոնակարգով (1996-1999 թթ.) ծրագրի իրավական կանոնակարգման հիմնական փոփոխությունները դարձան այն դրույթները, որոնք ԵՄ-ին հնարավորություն էին տալիս աջակցություն տրամադրել` ելնելով առանձին երկրներիպահանջներից:Այսինքն, աջակցությունն ուղղվում էր այն ոլորտներին ու շրջաններին, որտեղ շահառու պետությունն արդեն հստակ քայլեր էր ձեռնարկելբարեւիոխումների իրականացմանհամար: ԼՃՇԵՏ-ի չորրորդ ն վերջին կանոնակարգումարտացոլված էր նոր նպատակ` օրինական պետության ամրապնդումը: Ժողովրդավարության ն մարդու իրավունքների պաշտպանությանպայմանի մասին կետը դարձավ ծրագրի դրույթների մի մասը, որը շահառու պետությունըպարտավորվում էր պաշտպանել: Առանձնացվելէին աշխարհագրականտարբերմակարդակներ. համագործակցության համագործակցություն միջպետական, տարածաշրջանային (Հյուսիսային հարթությունում ն Համագործակցությունսեծովյան տարածաշրջանում), միջտարածաշրջանայինն սահմանայինմակարդակ-

ներում: Հետագայում ԱՊՀ-ի հետ եվրոպական երկրների հարաբերությունների զարգացումը ամրագրվեց նան Գործընկերության ն համագործակցությանհամաձայնագրերի(ԳՀՀ) կնքմամբ: ՀՀ ն ԵՄ հարաբերությունները, այդ թվում` առետրատնտեսական, 1996 թ. ապրիլի 22-ից կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության ն Եվրոպական համայնքների ու դրանց անդամ պետությունների միջն կնքված ն 1999 թ. հուլիսի 1-ին ուժի մեջ մտած ԳՀՀ համա-

ձայնագրով՛.

ԳՀՀ-ի հիմնական նպատակներն են` ՛ ապահովել համապատասխանհենք կողմերի միջն քաղաքական երկխոսությանհամար` նպատակ ունենալով զարգացնել քաղաքական կապերը,

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանպաշտոնական կայք՝ էլեկտրոնային ռեսուրս|

հէք:/ոտմ.Ո/ՈՇՇՕոօոՄ.ՅՁՈ/ՁՈՈ/43/ցօՈՏՅոա».հէտ|: Սույն ենթագլխումներկայացված Հայաստան-Եվրամիությունհարաբերությունների իրավական բազայի վերաբերյալ տեղեկատվությանաղբյուրը նույնն է:

աջակցել Հայաստանին` երկրում ժողովրդավարությունն ամրապնդելու, տնտեսությունըզարգացնելու ն ավարտելու համար անցումը շուկայականտնտեսությանը, . ամրապնդել օրենքի իշխանությունը` ներառյալ իրավական համակարգիբարեփոխումները, ՛ նպաստել կողմերի միջն առնտրին, ներդրումներին ն ներդաշնակ տնտեսականկապերին, նպաստել մտավոր, արդյունաբերական ն առետրայինսեփականությանպաշտպանությանը, ՛ հիմք ստեղծել օրենսդրական, տնտեսական,սոցիալական, ֆինանսական, գիտական, տեխնոլոգիական ն մշակութային համագործակցությանհամար: ԳՀՀ-ն ընդգրկում է համագործակցությանբոլոր ոլորտները, բացի պաշտպանությունից:ԳՀՀ շրջանակներում գործում են ՀՀ-ԵՄ համագործակցության խորհուրդը, ՀՀ-ԵՄ համագործակցության կոմիտեն ն ՀՀ-ԵՄ առնտրի, տնտեսական ն համապատասխան իրավական հարցերով համագործակցությանենթակոմիտեն: 2010 թ. սեպտեմբերի17-ին Բրյուսելում կայացած ՀՀ-ԵՄ համագործակցության կոմիտեի նիստի ընթացքում որոշում ընդունվեց ստեղծել նս 3 ենթակոմիտե` ՛. արդարադատության,ազատություններին անվտանգությանհարցերի, ՛. էներգետիկայի, միջուկային անվտանգության, բնապահպանությանն տրանսպորտիհարցերի, ՛. զբաղվածությանն սոցիալականհարցերի, առողջապահության, վերապատրաստմանն կրթության,տեղեկատվական հասարակության ն աուդիովիզուալ քաղաքականության, գիտության ն տեխնոլոգիաների, մշակույթի, երիւտտասարդության հարցերի: ԳՀՀ-ն էապես ընդլայնեց ՀՀ ն ԵՄ միջն համաձայնագրերիիրավական դաշտը: Այն հիմնված էր իրավահավասարությանսկզբունքի վրա, մերժում էր խտրականությունըգործընկերներիմիջն, ինչպես նան ենթադրում էր արտաքին քաղաքականությանմշտական երկխոսության հետ զուգահեռ` առետրատնտեսականու մշակութայինսերտ համագործակցություն: Համաձայնագրումկենտրոնականտեղ էին զբաղեցնում առնտրատնտեսականհամագործակցությանխնդիրները, մասնավորա՛

պես, ՀՀ շուկայական տնտեսությանն անցում կատարելու խնդիրները ն երկրի ավելի խորը ինտեգրումը Եվրոպական համայնքին: Այնուամենայնիվ,ԳՀՀ տնտեսական համագործակցությաններուժը երկրների կողմից ամբողջությամբ չօգտագործվեց: Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին ԵՄ-ն տարածաշրջա-

չիրականացրեց ոչ մի քաղաքական ամբողջական գործունեություն: Միայն 1994 թվականին էր, որ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը քննարկեց Հարավային Կովկասի երեք երկրների հետ համագործակցությանհեռանկարները, իսկ 1995 թ. Եվրոպական խորհուրդը Հարավային Կովկասի այդ երկրների վերաբերյալ ընդունեց «ընդհանուր դիրքորոշման» մասին նախագիծ, որում ընդգծվում էր Անդրկովկասիհանրապետություններին ժողովրդավարական ինստիտուտների կառուցման գործում բազմակողմանիաջակցությանանհրաժեշտությունը"": 2004 թ. հունիսին Հայաստանը,Վրաստանը ն Ադրբեջանը ընդգրկվեցին Եվրոպական հարնանությանքաղաքականության(ԵՀՔ) մեջ: 2005 թ. մարտին Եվրոպական հանձնաժողովը Եվրոպական խորհրդին ներկայացրեց վերջիններիս մասին զեկույցները: Եվրոպական Միության նախաձեռնությամբ Հայաստանի ընդգրկումը Եվրոպական հարնանությանքաղաքականությանշրջանակներում ՀՀ-ԵՄ հարաբերությունները տեղափոխեց որակական նոր մակարդակ: Գործընկեր ն համագործակցող կարգավիճակ ունեցող երկրից Հայաստանը դարձավ ԵՄ հարնան երկիր: ԵՀՔ-ն մասնակից երկրներին առաջարկում էր քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային հարաբերություններհաստատել ԵՄի հետ, ամրապնդել ն խորացնել տարածաշրջանային ն միջսահմանային համագործակցությունը, ինչպես նան պատասխանատվություն ստանձնել հակամարտություններիկանխարգելման ն կարգավորմանհարցում: ԵՀՔ հիմնական սկզբունքներն էին. 1. անվտանգություն, 2. կայունություն, Յ. բարեկեցություն: նում

Բարխուդարյան Լ, Գալոյան Դ. ն այլք, Հայաստան-ԵՄ տնտեսական հարաբերություններ. ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանի առենտրայինկապերի վրա // Եվրոպական հետազոտություններիկենտրոն, Երնան 2012, էջ138: ց2

ԵՀՔ անվտանգությանձնաչափը ն խորությունըառաջ

է քաշվել դեկտեմբերինԵվրոպական խորհրդի ընդունած Եվրոպական անվտանգությանռազմավարությանկողմից, ըստ որի` Եվրոպայի շահերից է բխում, որ նրա սահմաններումգտնվող երկրները ունենան լավ կառավարում: Այն հարնան երկրները, որոնք ներառված են որնէ հակամարտությանմեջ, թույլ պետությունները,որտեղ կազմակերպվածհանցավորությունըմեծ չափերի է հասնում ն առկա են չկառավարվող հասարակություններ, խնդիրներ են ստեղծում Եվրոպայի համար: Անվտանգությաննպատակը բխում է կայունություն ձեռք բերելու խնդրից:Կայունությանհամար անհարժեշտ է, հարնան պետությունների միջն ն սահմանների շուրջ կայունությանապահովում ն տնտեսական ու սոցիալականզարգացում: Բարեկեցությունը, որպես ԵՀՔ նպատակ, հստակորենկապված է տնտեսական բարեփոխումների հետ` անցում շուկայական ն ԵՄ տնտեսության տնտեսական ինտեգրում: շահերից է բխում բարեկեցությանբարձրացումը,քանի որ վերջինս մեծացնում է կայունությունը ն օգնում ձնավորելու «առողջ շուկա» ԵՄ ապրանքների ն ծառայություններիհամար: Վերը նշվածից պարզ է դառնում, որ ԵՀՔ գլխավոր նպատակներն են հարնանների հետ սերտ գործակցության միջոցով ԵՄ-ի սահմանների շուրջ անվտանգությանու բարեկեցությանգոտու ն «բարեկամականերկրների օղակի» ստեղծումը, ընդլայնված Եվրոպայի ն նրա հարնաններիմիջն նոր բաժանարար գծերի առաջացման բացառումը` դրանց տալով առավել սերտ ն ընդգրկուն քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային համագործակցության հնարավորություն: Բնականաբար, ԵՀՔ-ն չէր ենթադրում ԵՄ-ին անդամակցությանհնարավորություն:Այն առաջարկում էր արտոնյալ հարաբերություններ`հիմնված ընդհանուր արժեքների` մարդու իրավունքների հարգանքի, իրավունքի գերակայության,արդյունավետ կառավարման,շուկայականտնտեսությանն կայուն զարգացման սկզբունքների վրա: Այլ կերպ ասած, ԵՀՔ-ն դիտարկվում է որպես ԵՄ անդամակցությանայլընտրանք:Այս հանգամանքը հաստատել է նան Եվրոպական հանձնաժողովի արտաքին հարաբերությունների տնօրեն Է. Լանդաբուրուն` նշելով. «...ԵՀՔ-ի հիմնական նպատակը ԵՄ ընդլայնման այլընտրանքն է, ն չի ենթադ2003

թ.

րում անդամակցությաննախնական քայլ կամ փուլ»: Սակայն, մյուս կողմից, բացառելով անդամակցությանհնարավորությունը, Եվրոպական հարնանությանքաղաքականությունը հակասում էր Ամստերդամի համաձայնագրին,ըստ որի` ԵՄ անդամակցությունը բաց է բոլոր եվրոպական երկրների համար, որոնք բավարարում են Կոպենհագենիչափանիշները: 2006 թ. նոյեմբերի 14-ին Բրյուսելում հաստատվեց ն ստորագրվեց ՀՀ-ԵՄ համատեղ գործողությունների ծրագիրը (ԳԾ):":Գործողության ծրագրերը քաղաքական փաստաթղթերեն, որոնք նախատեսված են 3-5 տարվա համար: ԳԾ-ն պետք է լինի հստակ ն պարզ, որտեղ պետք է նշվեն ծրագրեր` որոշակի ոլորտներում համագործակցելու համար: Սակայն կարնոր է մեկ փաստ նս. ԳԾ-ների համար հիմք են ծառայում գործընկեր երկրների առանձին պայմանագրայինհարաբերություններըԵՄ-ի հետ` կա՛մ Գործընկերության ն համագործակցությանհամաձայնագիր,կա՛մ Ասոցացման համաձայնագիր:Գործողությանծրագրերն ուղղված են այս առկա համաձայնագրերիամբողջական իրագործմանը ն յուրաքանչյուր են հստակ բարեփոխումների առաջերկրի համար սահմանում ԳԾ-ն ունի անհատական բնույթ, այսինքն` նահերթություններ: տարբերակված են (ԵՀՔ գլխավոր գործոններից է տարբերակումը Ա արտամասնակից երկրների միջն` էհ» քոոցք|Թօք ԺԽԾՈՅոՒՅՁեօո) են հետ ցոլում յուրաքանչյուր երկրի առկա հարաբերությունների վիճակը, ունակություններն ու հնարավորությունները, ընդհանուր շահերը: Այսինքն, տարբերակման հիմնական բնույթը, հիմնված ԵՀՔ նպատակների վրա, Գործողության ծրագրերի կնքումն ու առաջնայնություններիհամաձայնեցումն է` կախված` երկրներում կոնկրետ հանգամանքներից: ԳԾ-ն պարունակում է մի քանի առաջնայնություններ:Դրանք են` « քաղաքական երկխոսությունը, որը ներառում է արտաքին ն անվտանգությանքաղաքականությանխնդիրները, մասնավորապես` տարածաշրջանայինն միջազգային հարցե5.

Լաոցտեսոս

Բոօո ԽՊօոլցհեօսդօօժէԹօ |ութցլանօոՔօկօյ: Յտ էհօ» Շօոօքէթ ԷսՕքծ" 8րսՏտտօյՏ, 6ոլՅրցծոո6ոէ՛// ՇԲՔՏ ՇօոէԹ/6ոՇ6 "Ջ6ԿԱԱԱՏյոց մՁոսՁո/,2006, քՅց6 3, լէլեկտրոնային ռեսուրս) հէթք://66.ԹԱՐՕքՅ.ՏսրԽօոՈժ/Թոք/քժմ1/060223. ՓԼՇօքՏօո.քժքէ.

ԷՍ / ՋԽԲԻԱՃ

ԲՇ(ՕԽ ՔԼՃԱ, |էլեկտրոնայինռեսուրս) հէք://66.6սղօք8.սհսօՈժ/Թոք/քմԱՅՇԱօո քաճոտ/8ոտտու. 6ոք.8քհոլ 6ո.քժէ

Է.,

ՅԱՏրՈՅԱԿ6Տ էօ

հակամարտությունների կանխարգելումն ու ճգնաժամերի հաղթահարումը,անվտանգությանընդհանուր սպառնալիքները, ՛. սոցիալ-տնտեսական զարգացման քաղաքականությունը, որը ենթադրում է զարգացած առնտրային հարաբերություններ, ֆինանսատեխնիկականաջակցության ընդլայնում, նորմատիվ-իրավականհենքի մերձեցման հիման վրա գործընկերներին հնարավորություն է տալիս մուտք գործել ԵՄ ներքին շուկա, ՛ արդարադատությանն ներքին գործերի ոլորտը, ներառյալ` գործակցությունը քաղաքական ապաստանի տրամադրման, ահաբեկչության, կազմակերպված հանցավորության, թմրանյութերի ն զենքի ապօրինի շրջանառության, տնտեսական ն ֆինանսական հանցագործություններիդեմ պայքարի, դատական համակարգիզարգացման ն դատական ու ոստիկանականմարմիններիգործակցությանընդլայնման ոլորտներում, ՛ մարդ-մարդ հարաբերությունները, որոնք ներառում են կրթությունը, հետազոտությունը, մշակույթը, քաղաքացիական հասարակությունը: Իսկ ինչ վերաբերում Է Հայաստանին, ապա ՀՀ ԳԾ-ում ամրագրված են Հայաստանի ն ԵՄ համագործակցությանռազմավարական նպատակները, առաջնայնությունները:Այդ առաջնայնությունները8-ն են"՝ րը,

ժողովրդավարականկառույցների,իրավունքի գերակայության ամրապնդում` ներառյալ խարդախությանն կոռուպցիայի դեմ պայքարը, մարդու իրավունքների ե հիմնարար ազատությունների ամրապնդում`առավելապես խոսքի ազատության բնագավառում,

5.Հաշվետվություն ՀՀ-ի

ն Եվրահանձնաժողովի միջն «Եվրոպականհարնանության քաղաքականության» շրջանակներում կնքված Գործողությունների ծրագրով տարածաշրջանայինհամագործակցությանոլորտում նախատեսված միջոցառումներիմոնիթորինգիվերաբերյալ,էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք:///ոոխ.ՅրոօմՅ.Յտ/2826հօոՀՕՇԹոոՅոՔոօյօօնտիՅէ-ՏհօԽճԺՀ2670655524ԹոցՀ Ձոո:

Յ.

4. 5.

հետագա տնտեսական զարգացում, աղքատության կրճատում, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, գործարար շրջանակների բարելավում ն հանրային հատվածի արդիականացում, հարկային ն մաքսային կառավարման ն օրենսդրական բա-

րեփոխումներ, էներգետիկ ռազմավարությանզարգացում` ներառյալ Մեծամորի ատոմակայանիշուտափույթ փակումը, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանխաղաղ կարգավորում, 8. ջանքերի համատեղում` տարածաշրջանային խորացված համագործակցությանն կայուն զարգացման ոլորտում : Հաշվի առնելով ներկայիս քաղաքական, տնտեսական ն ինստիտուցիոնալ համատեքստը` պետք է նշել, որ ԳԾ իրականացումը նշանակալիորեն կնպաստեր ՀՀ օրենսդրության, իրավական նորմերի Ա ստանդարտներիներդաշնակեցմանըԵՄ չափանիշներին: Այս պարագայում ամուր հիմքեր կստեղծվեին հետագա տնտեսական ինտեգրման համար` հիմնվելով տնտեսության ն առնտրի բնագավառում այնպիսի կանոնների ն դրույթների ընդունման ն կիրառման վրա, որոնք կխթանեին առնտուրը, ներդրումները ե տնտեսական աճը: Ծրագիրը կօգներ մշակել ն իրականացնել այնպիսի քաղաքականությունն միջոցառումներ, որոնք ուղղված կլինեին տնտեսական աճին, սոցիալական ներդաշնակեցմանը, աղքատության նվազեցմանը ն շրջակա միջավայրի պահպանությանը` խթանելով երկարաժամկետ կայուն տնտեսական զարգացումը: Այնուամենայնիվ,ՀՀ-ն ավարտին է հասցրել ՀՀԵՄ Գործողությունների ծրագրի կատարումն ապահովող 20092011 թթ., 2012-2013 թթ. միջոցառումները,սակայն հատկապես Ժոհաստատման, ղովրդավարության կոռուպցիայի դեմ պայքարի, մարդու իրավունքների ն հիմնարար ազատությունների ամրապնդման, աղքատությանկրճատման ն այլ ոլորտներում անելիքնեեն: րը դեռ շատ ՀՀ-ԵՄ տնտեսական հարաբերությունների զարգացման հաջորդ քայլը 2010 թ. հուլիսի 19-ին Երնանում պաշտոնապես մեկնարկած ՀՀ-ԵՄ ասոցացման համաձայնագրի ստորագրման բանակցություններն էին: Համաձայնագիրը պետք է փոխարիներ Գործընկերության ն համագործակցության մասին համաձայնա6.

գրին: Ասոցացման համաձայնագրի մաս պետք է կազմեին նան ԵՄ-ի հետ Խորը ն համապարփակ ազատ առնտրի համաձայնագրի (ԽՀԱԱՀ) ստեղծման վերաբերյալ դրույթները: Համաձայնագիրը պետք է նախաստորագրվեր2013 թ. նոյեմբերին Վիլնյուսում կայանալիքգագաթնաժողովիընթացքում: 2012 թ. փետրվարի 17-ին կայացած նիստում ԵՄ առնտրային քաղաքականությանհանձնաժողովըորոշում ընդունեց Հայաստանի հետ ԽՀԱԱՀ շուրջ բանակցություններիմեկնարկի վերաբերյալ: Բանակցություններիմեկնարկի վերաբերյալ Եվրոպական հանձնաժողովի դրական որոշումն արձագանքն էր Հայաստանի կողմից գերակա ոլորտներում մեծածավալ բարեփոխումներիիրականացմանը, որոնք հատկապես նպատակաուղղված են ինստիտուցիոնալ, օրենսդրական ն օրենսդրության կիրարկման բարելավման ոլորտներին: Վիլնյուսի գագաթնաժողովը շատերը համարում էին տարվա ամենաինտրիգային աշխարհաքաղաքական միջոցառումը, որը հավակնում էր փոխել ուժերի հավասարակջշռությունըԱրնելյան Եվրոպայում: Արնելյան գործընկերության ծրագիրն ամփոփում էր իր արդյունքները, ե տարիներ տնած աշխատանքների ու միլիոնավոր եվրոների հասնող (1991 թ. մինչն 2010 թ. ընկած Ժամանակահատվածում Հայաստանին հատկացված եվրոպական աջակցությունը կազմել է 500 մլն եվրո, ընդ որում, 2003 թ. ավարտված մարդասիրականօգնությունը կազմել է մոտ 120 մլն եվրո) ներդրումների վերջնականարդյունքը պետք է հանդիսանարնախկին խորհրդային մի շարք հանրապետությունների ավելի մերձեցումը ԵՄ-ին: Դժվար է ասել, որ ծրագիրն ամբողջությամբ ձախողվեց, բայց փաստ է, որ նպատակադրումները մասնակիորեն իրականացվեցին: Ծրագրի տրամաբանությունն այն էր, որ Հայաստանը, Վրաստանը, Մոլդովան ն Ուկրաինան նախաստորագրեին ու ստորագրեին ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագիրը,որը ներառում էր նան տնտեսական կարնոր մաս` ԽՀԱԱՀ, իսկ Ադրբեջաննու Բելառուսը, որտեղ ի սկզբանե մեծ վերապահումներովէին վերաբերվում ասոցացմանը,գոնե որոշ չափով ավելի մերձեցնեին իրենց

Բարխուդարյան Լ, Գալոյան Դ. ն այլոք Հայաստան-ԵՄ տնտեսական հարաբերություններ. ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանի առնտրային կապերի վրա // Եվրոպականհետազոտություններիկենտրոն, Երնան 2012, էջ139:

տնտեսական ու քաղաքական կուրսը ԵՄ-ին: Ի սկզբանե պարզ էր, առանցքային մասնակիցը Ուկրաինան է` իր 40 միլիոնանոց շուկայով, հարուստ ռեսուրսներով ն հսկայական աշխարհաքաղաքական նշանակությամբ:Սակայն գագաթնաժողովին նախորդող երեք ամիսների բուռն զարգացումների արդյունքում սկզբում Հայաստանը հայտարարեց Եվրասիական տնտեսական ընկերակցության (ԵվրԱզէՍ) շրջանակներումգործող Մաքսային միությանն (ՄՄ) անդամակցելու իր ցանկությանմասին, իսկ հետո էլ Ուկրաինան սառեցրեց Ասոցացման համաձայնագրիստորագրման գործընթացը: Առիթից օգտվեց նան Ադրբեջանը ն հայտարարեց, որ պատրաստ չէ նախաստորագրել Ասոցացման պայմանագիրնայն տեսքով, որով առաջարկվում է ե պատրաստվում է առաջարկներով հանդես գալ, որոնք, ըստ էության, հանգում էին անցագրային ռեժիմի դյուրացմանն ու էներգակիրների ոլորտին: Որպես հետնանք, օրակարգում մնացին միայն Վրաստանն ու Մոլդովան, որոնք էլ նախաստորագրեցինհամաձայնագիրը, ու եթե Վրաստանի պարագայում դա զարմանք չի հարուցում ու հետագա բարդացումներ չի խոստանում, ապա Մոլդովայում ամեն ինչ ավելի բարդ է, որովհետն դրա առանձին մասեր կտրականապեսդեմ են, իսկ Գագաուզիայի Ինքնավար Հանրապետությունը սպառնում է հանրաքվե անցկացնել` Մոլդովայից անկախանալու ու ԵվրԱզէՍին անդամակցելու համար: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա, դատելով ԵՄ-ՀՀ համատեղ հայտարարությունից, կարելի է ասել, որ տեղի ունեցավ «քաղաքակիրթ ապահարզան»` հետագայում վերամիավորվելու հավանականությամբ:Համենայն դեպս, կողմերի համատեղ հայտարարության մեջ նշվում է, որ Հայաստանը եվրոպական մոդելով պետություն դառնալուն այլընտրանք չունի, ու թեն Հայաստանը չի ստորագրել ոչ մի փաստաթուղթ` այլ հանձնառություններ ստանձնելու պատճառով, այնուամենայնիվ, օրակարգում է նոր մոտեցումների մշակումը, որոնք թույլ կտան Հայաստանին ու ԵՄ-ին էլ ավելի սերտացնելու ն խորացնելու համագործակցությունը: Այսքանով հանդերձ, չի կարելի ասել, որ սա ձախողում էր կողմերից որնէ մեկի համար: Օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառներով ասոցացումը մոտ ապագայում տեղի չի ունենա, բայց, համենայն դեպս, դեկլարատիվ մակարդակում կա քաղաքական կամք՝ նմանօրինակ խորը համագործակցությաննոր եզրեր փնտրելու համար: որ

3.2

|:Եվրամիությանընդլայնման

քաղաքականությաներկրների ժողովրդագրականն սոցիալ-տնտեսական պատկերը

Եվրամիությանանդամներիթիվը 2013 թ. հասավ 28-ի, սակայն ընդլայնման գործընթացը դեռես շարունակվում է: Ընդլայնման գործընթացում ներգրավված երկրները գտնվում են տնտեսական զարգացման ն առաջընթացի տարբեր մակարդակներում, ուստի դրանք կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. անդամակցության թեկնածու երկրներ, հավանական թեկնածուներ ն ասոցացվող երկրներ: 2005 թ. հոկտեմերին ԵՄ-ն սկսեց Խորվաթիայի ն Թուրքիայի, իսկ 2010 թ. հունիսին` Իսլանդիայիանդամակցությանգործընթացները: 2013 թ. հուլիսի 1-ին Խորվաթիան դարձավ ԵՄ լիիրավ անդամ, իսկ Թուրքիայի ն Իսլանդիայի անդամակցությանհարցը դեռ բանակցային փուլում է: Սակայն, եթե Իսլանդիայի անդամակցության առումով էական խոչընդոտներ առկա չեն, ապա Թուրքիայի անդամակցությանհարցն ուսումնասիրելիս միանգամայնպարզ է դառնում, որ այսօր ԵՄ կառավարությանանդամներըհայտնվել են բավական բարդ իրադրության առջն: Անդամակցության բանակցություններն արդեն սկսվել են ու թեն վերլուծաբանների կարծիքով կարող են տնել 10-15 տարի, այնուամենայնիվ,այսօր արդեն եվրոպականմի շարք երկրներում արթնացելեն հակաթուրքական տրամադրություններ, հատկապես, Թուրքիայի` մուսուլմանական պետություն լինելու հետ կապված: Այսպես,եթե 2003 թ. ֆրանսիական «Ֆիգարո» թերթում հրապարակվածհանրային կարծիքի հետազոտման տվյալները վկայում էին, որ ֆրանսիացիների5692-ը դեմ է (Թուրքիայիանդամակցությանը,իսկ այդ հարցում քրիստոնեության ինքնության պաշտպանության փաստարկը դրվում էր միայն երրորդ տեղում (ըստ նրանց` իրական վտանգը ներգաղթողների զանգվածայիններհոսքիհեռանկարնէր), ապա 2005 թ. հարցումները փաստում էին, որ հասարակության8096-ն է դեմ, իսկ կրոնական տարբերության փաստարկն արդեն առաջին տեղում

էր»: Սա բնական է, քանի որ աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում ձենավորվածբազմաթիվ ինտեգրացիոն խմբավորումներից ն ոչ մեկը կրոնական «խառնուրդներ»չի պարունակում, ընդհակառակը` մահմեդական աշխարհն այսօր հակված է հենց կրոնական հիմքի վրա միավորվելուն (օրինակ` Իսլամական պետությունների միությունը): Այուամենայնիվ, ԵՄ անդամակցության թեկնածուները 5-ն են՝ Իսլանդիա, Մակեդոնիա, Սերբիա, Չեռնոգորիա ն Թուրքիա: Հավանական թեկնածուներն են Ալբանիան, Բոսնիա-Հերցեգովինան, Կոսովոն, իսկ ասոցացվող երկրներն են Մոլդովան ն Վրաստանը: Չնայած Հայաստանն ու Ուկրաինան հրաժարվել են Ասոցացման համաձայնագրի ստորագրումից, այնուամենայնիվ, անդամակցության թեկնածու երկրների ժողովրդագրական ն սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների համեմատական վերլուծությունը թույլ կտա վերհանել քաղաքական ն տնտեսական այն զարգացումները, որոնք տեղ են գտել նշված երկրներում` ԵՄ արժեքների որդեգրման ճանապարհին: Այսօր, երբ ԵՄ-ն կանգնած է գլոբալ մարտահրավերների ն անորոշության առջն, տնտեսական, ֆինանսական ն քաղաքական ինտեգրումը մեծ թափ է հաղորդում, քանի որ ԵՄ ընդլայնման քաղաքականությունը շարունակում է նւպաստել աշխարհի խաղաղությանը,անվտանգությանը ն բարգավաճմանը: Խորվաթիայի անդամակցությունը, Չեռնոգորիայի հետ անդամակցության բանակցությունների սկիզբը, Սերբիային թեկնածու երկրի կարգավիճակ շնորհելը ուժգին ազդանշան էին առ այն, որ ընդլայնման քաղաքականությունն ունի միայն կես սերունդ առաջ պատերազմից տրոհված տարածքները վերամիավորելու ներուժ: Ընդլայնումը դեպի հարավարնելյան Եվրոպա օգնում է ԵՄ-ին՝ խուսափել անկայունությանհետնանքների բարձր գին վճարել: ԵՄ ընդլայնման քաղաքականությունը ներդրում է ժողովրդավարության զարգացման մեջ ն ցուցադրում է, որ ԵՄ-ն շարունակում է հանդես գալ որպես գլոբալ «խաղացող»: Հայտնի է, որ ԵՄ-ն ընդլայնման քաղաքականությանհիմքում խարսխում է արդար պայմանականությանսկզբունքը, որի էություՑ

նը հեռանկարում ԵՄ-ին անդամակցող երկրների քաղաքական ն տնտեսական բարեփոխումների իրականացման, քաղաքացիական հասարակության ձնավորման, երկրներում օրենքի գերական սեփական քաղաքացիների ու բիզնեսի յության հաստատման համար նոր հնարավորությունների ստեղծման ձգտումն է: Գլոբալ տնտեսական ճգնաժամին հաջորդած այսօրվա տնտեսական լճացման ժամանակաշրջանում, այս բարեփոխումներըկդյուրացնեն անդամակցող երկրներում ճգնաժամի հետնանքների հաղթահարման գործընթացը: ԵՄ ընդլայնումն աստիճանական գործընթաց է, որը հիմնված է համապատասխաներկրների կողմից կայուն բարեփոխումների իրականացման վրա: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներում տնտեսական առաջընթացի ապահովումը գերակա է, իսկ ԵՄ-ն շարունակում է աջակցել այդ երկրներին` խորհրդատվություն ն ֆինանսական օգնություն տրամադրելով: Ընդլայնման քաղաքականության երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակը, բնականաբար, հետադարձ ազդեցություն կունենա ԵՄ կողմից նախանշված նպատակների իրականացման, այդ քաղաքականությանարդյունավետության բարձրացման առումով: Ուստի հետաքրքրական է նան ընդլայնման քաղաքականության երկրների տնտեսական զարգացման մի շարք ցուցանիշների համեմատականվերլուծությունը:

Ժողովոդագրություն 2001-2012 թթ. ԵՄ բնակչությունն անշեղորեն աճել է (տարեկան 0.3962),թեն ԵՄ անդամ պետությունների ներդրումն այդ աճի մեջ միատարր չի եղել: Իսկ թեկնածու երկրներում 2001-2012 թթ. բնակչության նվազման բարձր տեմպեր գրանցվել է Ուկրաինայում (-6.746), Մոլդովայում (-2.09465),Ալբանիայում (-7.5462),Սերբիայում (-3.8596), Կոսովոյում (-9.3 96), Հայաստանում (-6.0596): Բնակչության աճի ցածր տեմպ նույն ժամանակահատվածումգրանցվել է Չեռնոգորիայում` 0.99965,Մակեդոնիայում` 1.4326, Բոսնիա-Հերցեգովինայում` 1.3296, Վրաստանում` 1.5496: Իսկ բարձր աճի տեմպերով աչքի են ընկել Իսլանդիան ու Թուրքիան` 12.396 ն 15.596 (գծապատկեր4):

-0,19

Անոր մար աա '

ՄոԹԺր թ

աւնմ

89898314 Վրաստան

ՍԽ-

Բոսնիա-Հեր գեգովինա

ԹՅՑՏՑ

Թ-ուրբիւս

-ՕՏՏՑԱԱԱՅՈՒՄ

Մ ակեղոնիա 888913 ԻպանդիաԹՅՈՒՆ: Չեռնոգորիա 38809

88812888481

ԵՄ-28

-0,5

1,5

Գծապատկեր4 | Բնակչությանտարեկանմիջինաճի տեմպը ԵՄ ընդլայնմանքաղաքականությաներկրներում 2001-2012:թթ. (56):

Եվրամիությունն ունի ավելի քան 500 մլն բնակչություն, իսկ ուսումնասիրվող անդամության թեկնածու երկրների բնակչության թվաքանակը կազմում է ԵՄ բնակչության մոտ 3096-ը: Թուրքիան բնակչության թվաքանակով ամենամեծն է անդամակցող ն ասոցացվող երկրների շարքում (ԵՄ բնակչության 1546-ը), իսկ Իսլանդիան ամենափոքրնէ` 318 հզր (աղյուսակ 9):

Ջ(

օօսոՒդ»Տ Գծապատկերը կազմվել է Է(Թյ/Ռցս՛ՏՏ օո էհօ 6ո|ՅրցօՑՈՒ Քօօի6էԵօօիՏ, 2013 օ4եօո, էջ 19 ||լեկտրոնային ռեսուրս|

հէք://6քք.ԹսրօտՕէ.6Շ.ՋԱՐԾքՅ.Ա/ՇՅՇիծ/ՒՐ/. ՕԲԲՔՍՑ/«Տ-ՇՕ-13-001/ԷԽՈ«Տ-ՇՕ13-001-ԷԿՎ.ՔՁք, ՈՄ6ուռատտոՕգ/Խ6ԻՆՕՑ (օ6/ոՅքօ86Ի 07 ՇՈյ»ԾԵյ ՇՐՅՆՈՇՆՈ Մ ՄՔՅՈՒԵԼլէլեկտրոնայինռեսուրս)հէք://սԽտՏեաէ.օրց/օքօրՁեմ/Ո6ոս/Ո6ոս. ՄճՏ.հեո, /62-Եօօե օՒ հօ Ջ6քսԵկՇօէ հ/օ|0042 2012, էջ 44-48, ՏէւնտեՇճ| ՄօՅՐԵօՕԽ Շ6օոցի82012, էջ 18-22 ե Հայաստանիժողովրդագրականժողովածու 2013, էջ 42-45 տվյալների հիման վրա: ժողովրդագրականցուցանիշներիառնչությամբկատարվածբոլոր վերլուծություններիաղբյուրը նույնն է:

ՏԵՃեՏեՇՁ|

օՒ

երկրների Աղյուսակ9 | ԵԼ ընդյայնմանքաղաքականության |բնակչությանթվաքանակը2001-2072 թթ. (հզր մարդ)

Երկիրը ԵՄ-28 Չեռնոգորիա Իսլանդիա '

Մակեդոնիա Սերբիա

Թուրքիա

պբանիա

Բոսնիա-

Հերցեգովինա `

488234

Կոսովո

Հայաստան

64693

497653

505546

504122

72561

74724

699811

71517

. |

Վրաստան 4401 Ուկրաինա 48923 46930 46144 45779 `

Մոլդովա

504630

45634

Ինչպես ԵՄ-28, այնպես էլ ընդլայնման քաղաքականության բոերկրներում, աշխատունակ տարիքի բնակչությունը կազմում Է ընդհանուր բնակչության մոտ երկու երրորդը: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներում աշխատունակ տարիքի բնակչության բաժինն ընդհանուր առմամբ նույնանման է, սակայն աշխատունակ տարիքից փոքր ն մեծ բնակչության տեսակարար կշիռներն այս երկրներում միմյանցից էապես տարբերվում են: Այսպես, եթե ԵՄ28 երկրներում, Սերբիայում, Մոլդովայում, Ուկրաինայում ն Վրաստանում 0-15 տարեկան բնակչությունը կազմում Է 15-1896 տեսակարար կշիռ, ապա Ալբանիայում, Թուրքիայում ն Հայաստանում այս տարիքայինխմբի տեսակարարկշիռը հասնում է 2696-ի: Դրան հակառակ, եթե 64 ն ավելի տարեկան բնակչության տեսակարար կշիռը ԵՄ-28 երկրներում, Սերբիայում, Ուկրաինայում տատանվում է 15-1796 շրջանակներում, ապա Թուրքիայում ն Ալբանիայում այս տարիքային խմբի տեսակարար կշիռը չի գերազանցում 796-իմակարդակը:Փաստորեն,վերջին երկրները ամենաերիտասարդն են ԵՄ ընդլայնման քաղաքականության երկրների շրջանակներում, քանի որ ըստ ՄԱԿ-ի ժողովրդագրական ծերացման սանդղակի, եթե 65 ն բարձր տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչությանընդհանուր թվաքանակում7965-ից բարձր լոր

է, ապա այդպիսի բնակչությունը համարվում է 2013 թ. այդ ցուցանիշը կազմել է 10.590:

ՀՀ-ում ծերացած"`:

թթ. Ուսումնասիրվող երկրների շրջանակներում 2001-2012 Թուրքիան արձանագրել է աշխատունակ տարիքի բնակչության ամենաբարձրտարեկան աճը` 19.696, մինչդեռ, ԵՄ-28 երկրներում այդ աճը կազմել է 3.496: Սերբիան, Բոսնիա-Հերցեգովինանմիակ երկրներն են, որտեղ ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանումտեղի է ունեցել աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշռի նվազում: Իսկ միայն Իսլանդիայում գրանցվել է մինչն 15 տարեկան բնակչության թվաքանակի ավելացում 1.196-ով: Մնացած բոլոր երկրներն արձանագրել են այս տարիքային խմբի տեսակարար կշռի նվազում, որը հաճախ գերազանցել է նույնիսկ ԵՄ-28 երկրների արձանագրած 4.896 նվազումը: Մինչդեռ, 64 ն բարձր տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռն ուսումնասիրվող բոլոր երկրներում, բացի Վրաստանից (նվազել է 0.626-ով), աճել է: Այս ցուցանիշով Թուրքիան ռեկորդային աճ է արձանագրել` 45.396` ի հաշիվ ֆերտիլության ցածր տեմպի ն բնակչության կյանքի տնողության սպասվող աճի: Այսպիսով, 1970-ական թվականներին զարգացած ն անցումային տնտեսությամբ երկրներում սկիզբ առած ժողովրդագրական ճգնաժամը շարունակվում է մինչ այժմ: Ե՛վ ԵՄ անդամ երկրներում, նե՛ ընդլայնմանքաղաքականությաներկրներում այս ճգնաժամը պայմանավորված է բնակչության աճի տեմպերի կտրուկ կրճատմամբ ու ժողովրդագրական ծերացմամբ: ժողովրդագրական կայուն իրավիճակ ուսումնասիրվող երկրների շրջանակներում գրանցվել է միայն Թուրքիայում, որը սակայն նս ունի բնակչության մեծածավալ արտագաղթիհիմնախնդիր:Կարելի է ենթադրել, որ բնակչության արտագաղթը դեպի Եվրոպա, ցանկալի է, քանի է որ այսօր վերջինս կանգնած ժողովրդագրական հիմնախնդրի առջն: Մասնավորապես, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Շվեդիայում նորածինների 1096-ը բաժին է ընկնում ներգաղթողներիընտանիքներին, Շվեյցարիայում այդ թիվը հասնում է 2496-ի, իսկ Լյուք-

Գալոյան Դ., Համաշխարհային տնտեսության ժողովրդագրական հիմնախնդիրը ն ՀայաստանիՀանրապետությունը, Բանբեր ՀՊՏՀ-ի, Երնան 2013 |4), էջ 38-45:

սեմբուրգում` մինչն 3896-ի 5: Այնուամենայնիվ, քանի որ բնակչության (հատկապես` աշխատուժի) զանգվածային արտագաղթն ունի նան մի շարք բացասական հետնանքներ, այն Է` հասարակության մեջ ավելանում են սոցիալական լարվածության տարրերը ն ազգային անհանդուրժողականությունը, ուստի հատկապես մահմեդականությանը դավանող բնակչության ներգաղթը կարող է դիտվել որպես խիստ բացասականերնույթ: Բնակչության տարիքային բաշխվածության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ թե՛ ԵՄ-28 երկրներում, թե՛ ընդլայնման քաղաքականության երկրների մեծ մասում առկա է ժողովրդագրական ծերացման հիմնախնդիր, որն այդ երկրների հասարակությանը սոցիալ-տնտեսական լուրջ խնդիրներ է առաջադրում: Ամենից ցայտուն դրանք դրսնորվում են զբաղված բնակչության տնտեսական ծանրաբեռնվածությանմեծացման, սպառման մակարդակի ն կառուցվածքի փոփոխության,կենսաթոշակային հիմնադրամների բեռի ավելացման ն առողջապահությանառումով: Կենսամակարդակ Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ընդլայնման քաղաքականության երկրների շրջանակներում ամենաբարձր միջին ամսական աշխատավարձը, արտահայտված եվրոյով, Իսլանդիայում է (2012 թ.` 2984 եվրո): Նշված ցուցանիշով երկրորդ տեղում Թուրքիան է` 557 եվրո, իսկ մնացած երկրներում միջին ամսական անվանական աշխատավարձը տատանվում է 195-ից 504 եվրոյի միջակայքում: Սակայն, եթե ընդլայնման քաղաքականությանբոլոր երկրներում միջին ամսական անվանական աշխատավարձը 20062012 թթ. ընթացքում աճել է, ապա Իսլանդիայումայդ նույն Ժամանակահատվածում այն կրճատվել է 26965-ով`պայմանավորված 2008-2009 թթ. համաշխարհայինֆինանսատնտեսականճգնաժամով: Չեռնոգորիայում ն «Վրաստանում աշխատավարձը 20062012 թթ. կրկնապատկվել է, Մակեդոնիայումաճել է 5096-ով, Ուկրաինայում` 7096օ-ով,Հայաստանում` 8096-ով, Մոլդովայում` 9092-ով: Իրական աշխատավարձի ինդեքսների (հաշվարկված եվրոյով կամ ազգային արժույթներով) ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, Ց

Բս՛օքօո Օօոօցոռքհ)

1օոստ 2013// էլեկտրոնային ռեսուրս) հԼք://96.6սղօք8.6ս/ՏօօՅ/ոՁյո.յտք2|ոց|ժՀ6ոճՇՅԱՄՀ88846Կ6ՈԼ51Ժ58784/ԽՈհ6/ԷԿԽ6ո

155/6Տ.

երկրներում, որոնց տվյալները հասանելի էին, գրանցվել է իրական աշխատավարձիինդեքսների աճ (աղյուսակ 10): որ բոլոր

Աղյուսակ10 ։ ԵՄ ընդլայնմանքաղաքականությաներկրների բնակչությանմիջին ամսականաշխատավարձը:

Շրկիրը

"104

Բացառություն են կազմում Հայաստանը ն Իսլանդիան, որտեղ 2012 թ. 2006-ի համեմատ տեղի է ունեցել իրական աշխատավարձի ինդեքսի նվազում 1496-ով Ա 1796-ով»:Ամենամեծ աճն այս ցուցա-նիշով գրանցվել է Չեռնոգորիայում ն Վրաստանում` 10196 ն 13096: Բնակչության եկամուտների բաշխվածության անհավասարաչափությունըկարելի է գնահատել նան` հարաբերելով բնակչութան ընդհանուր թվաքանակում ամենաբարձր եկամուտներ ստացող 2096 բնակչության եկամուտները 2096 ամենացածր եկամուտներ ստացող բնակչությանեկամուտներին: Ստացված տվյալ57

ՇօսոՒղ6Տ Աղյուսակը կազմվել է «6 8ցս՛6Տ օո էհօ օոլՅոցտոոծոէ 2013 6Վնօո, էջ 41-42 |էլեկտրոնայինռեսուրս)

// ՔօՇԿ6էԵօՕ)Տ,

հէք://6քք.6ս-օՏէՅէ.66.6Արօք8.Յս/ՇՅօհ6/Ո/ ՕԲԲՔՍՑ/ԿՏ-ՇՕ-13-001/ԷԱ/«Տ-ՇՕ-

Ք.

13-001-ԷԿՆ.ՔՇԷ, ՈՄ6ուտեճւլոտ

ՈՕԹ/ԽՇԻՐՕՑ (ՕՇՄոճքօրԲ6ԻԵօ7ՇՈԿԾԵլ ՇՐՅՈՇՆՈԳ/

3ոՔՅ/ԽԵ լէլեկտրոնային ռեսուրս) հէք://սեոտէռէ.օոց/օք61ՅեԽ/ոծոս/ոծոս. Մ/ՅՏ.հեո, ՏաեՏեօՁ| 768-ԵօօԷ օք էհօ Ջ6քսԵկՇօք հ/0|ԺօԿՁ 2012, էջ 106-113, Տեռնտեօ2| 7681ԵօօԷօք Շ6օոց/Ք 2012, էջ 43 ն Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013, էջ 92 տվյալների հիման վրա: Կենսամակարդակիցուցանիշների առնչությամբ կատարված բոլոր վերլուծությունների աղբյուրը նույնն է: Աշխատանքի շուկան Հայաստանի Հանրապետությունում 2008-2012 // վիճակագրականժողովածու, Երնան 2013, էջ 161:

ներն ունեն հետնյալ պատկերը. ԵՄ-28 երկրներում ամենաբարձր եկամուտներ ստացող բնակչությանեկամուտները 5 անգամ գերազանցում են ամենացածր եկամուտներստացող բնակչության եկամուտներին: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներից Թուրքիայում այդ հարաբերակցությունըկազմել է 8, սակայն 2001 թ. այն 11 էր: Սերբիայում նս եկամուտների անհավասար բաշխվածությաննվազում է նկատվել: Եկամուտների անհավասարբաշխվածությանմեկ այլ ցուցանիշ է Ջինիի գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե բաշխված եկամուտները կամ սպառմանծախսերը անհատների միջն որքանով են շեղվում եկամուտների կատարյալ հավասար բաշխված իրավիճակից: Որքան Ջինիի գործակիցը ձգտում է 0-ի, այնքան եկամուտներն անհատների միջն ավելի հավասարաչափ են բաշխված, իսկ որքան այն ձգտում է 100-ի, այնքան եկամուտներիբաշխվածությունն ավելի անհավասարաչափ է: Ընդլայնման քաղաքականության երկրների բնակչության եկամուտների բաշխվածության Ջինիի գործակիցները ներկայացվածեն գծապատկեր5-ում: Ինչպես տեսնում ենք, ուսումնասիրվող երկրներում բնակչության եկամուտներըառավել անհավասարաչափ են բաշխված Մակեդոնիայում ն Վրաստանում, որտեղ Ջինիի գործակիցը գերազանցում է 4025-ի մակարդակը: Առավել հավասարաչափ եկամուտների բաշխվածությամբ աչքի են ընկնում Ուկրաինան ն Չեռն 28.5896: Հայաստանում 2008-2012 նոգորիան` 26.626 թթ., ըստ սպառմանն ամբողջականեկամուտներիցուցանիշների,անհավասարությունն աճել է: Ջինիի գործակցի միջոցով գնահատված անհավասարության ցուցանիշները վկայում են, որ Հայաստանում բնակչության բնեռացումը, ըստ եկամուտների ցուցանիշի, ավելի խորն է սպառմանցուցանիշի համեմատ: 2012 թ. սպառման անհավասարությունը, որը չափվում է Ջինիի գործակցով, ավելացել է` կազմելով 27Չ62` 2008-ի 2495-ի համեմատ: Ըստ ամբողջականեկամուտների` անհավասարությունն ավելացել է` 2012 թ. կազմելով 3796` 2010-ի 3196-ի համեմատ: Նմանատիպ պատկեր է գրանցվել նան Վրաստանում, որտեղ 2012 թ. սպառման անհավասարությունը կազմել է 4646-` 2010-ի 4296-ի համեմատ:

2».

Հայաստանիսոցիալականպատկերը ն աղքատությունը, 2033 Վիճակագրական վերլուծական զեկույց, Երնան,2013, էջ 59: -

Բոսնիա-Հերցեգռվինա"

արտոն

Ալբանիաչ

ՈՒնրսինա

մրաազրուաաաանկնրաաաաաաուկ աաա

Չեռնոգորիա Սերբիա

Հապատուսն

արոր

Մոլդովա

երրոր

Թուրքիո Վրառտան

քրո

Արնա

տ...

Գծապատկեր5| Ընդլայնմանքաղաքականությաներկրների քնակչությանեկամուտներիբաշխվածության Ջինիի գործակիցները 2010թ."

Այսպիսով, թեն ընդլայնման քաղաքականության երկրներում միջին ամսական աշխատավարձը բարձր չէ, այնուհանդերձ, երկրների մեծ մասում այն ունի ավելանալու միտում: Միննույն Ժամանակ, բնակչությանեկամուտների բաշխվածության ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ եկամուտների անհավասարությունը ոչ մի երկրում, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, առավել մեծ չափերի չի հասնում: Անհավասարությանայն մակարդակը,որն այժմ առկա է ուսումնասիրվողերկրներում, առավել ցածր եկամուտներ ունեցող բնակչության շրջանում չի կարող առաջացնել սոցիալտնտեսական չկայացածության զգացում: Ընդհակառակը,երբ հասարակության լայն զանգվածները եկամուտների անհավասարաչափ բաշխվածության մեջ տեսնում են սեփական դրությունը բարելավելու հնարավորություն, որը կախված է միայն իրենց ջանքերից, ապա անհավասարությունըդրական է ազդում հոգեբանական մթնոլորտի վրա, խթանում է սոցիալական ուժերի կառուցողական լարվածությունը:Որքան մեծ է աշխատավարձերիանհավասարու16

Գծապատկերը կազմվել Է Մ/օՈՎ Օօսօօքոծոէ |ոժ՛ՇՅէօոՏ, ՕՇէօԵՏ/ 2013, Մմօղժ 2013 վիճակագրական տեղեկագրի տվյալների հիման վրա |էլեկտրոնային ռեսուրս) հէէք://«ոօօՈՅ.ԽՈՄՑՄ0165ԾԲ2013ՕՇՄԽօՈՎ-46Կ6/օքո6ուՎո«ՇՁէօՐՏ-ԽԱՑու,

օօէօԵ6--2013 "

Ալբանիայի, Բոսնիա-Հերցեգովինայի տվյալները 2008 թվականի են:

թյունը (այլ հավասար պայմաններում`արդարության, բիզնեսի համար բարենպաստ միջավայրի, սեփականության անձեռնմխելիության), այնքան մեծ է անհատի սուբյեկտիվ հակվածությունը դեպի ինտենսիվ աշխատանքը ն բարձրարտադրողականությունը:

Զբայվածություն «Եվրոպա-2020» ռազմավարությունը, աշխատանքի շուկայի հիմնախնդիրներիլուծման նպատակով, սահմանում է երեք, մեկը մյուսով պայմանավորվող առաջնահերթություն. կրթվածություն, կայունություն ն ընդգրկուն աճ: Զբաղվածության քաղաքականությունը, այս երեք առաջնահերթություններըկյանքի կոչելու գործում պետք է ունենա առանցքային դեր: Այս տեսանկյունիցԵՄ-ն նպատակ է հետապնդում ապահովել 7596 զբաղվածություն` 20-64 տարեկան բնակչության շրջանում: Ընդլայնման քաղաքականության երկրները նս պետք է ձգտեն իրագործել ռազմավարության3 նպատակները: Այսպես, գլոբալ ֆինանսական շուկաներում տեղ գտած ճգնաժամը հանգեցրեց ծանր տնտեսական անկման` էապես ազդելով ԵՄ աշխատաշուկայի վրա: Ու թեն ընդլայնմանքաղաքականության երկրների աշխատաշուկաները նս անմասն չմնացին ճգնաժամի ազդեցություններից, այնուամենայնիվ, դրանք ավելի թեթն էին: Ճգնաժամի ազդեցությունը ԵՄ-28 ն ընդլայնման քաղաքականության երկրների աշխատանքային շուկաներում 2008 թ. համեմատաբար սահմանափակ էր, սակայն 2009 թ. դարձավ ավելի ակնհայտ: Հետագա տարիներին այս երկրները փորձում էին հակաճգնաժամայինմիջոցառումներ ձեռնարկել, սակայն 2012 թ. ո՛չ տնտեսականցուցանիշները, ո՛չ էլ աշխատանքի շու-կայի ցուցանիշները չեն հասել մինչճգնաժամայինմակարդակին: ԵՄ-28 երկրներում տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռն ընդհանուր բնակչության թվաքանակում 71.296 է: Բացի Իսլանդիայից ն Վրաստանից, ընդլայնման քաղաքականության մյուս երկրներում այս ցուցանիշը շատ ավելի ցածր է. ստատանվում է 35.396-ից (Մոլդովա) մինչն 64.696 (Ուկրաինա) (աղյուսակ 11): 2012 թ. տնտեսապես ակտիվ բնակչության զբաղվածության մակարդակըԵՄ-28 երկրներում 64.396 էր: Այս ցուցանիշը մի փոքր ավելի բարձր է, քան 2010 թ. գրանցած 64.196 զբաղվածության մակարդակը, սակայն բավականին հետ է մնում 2008 թ. 65.895 մակարդակից,որը դարասկզբիցմինչ այժմ գրանցված ամենաբարձր ցուցանիշն է: 2006 թ. համեմատությամբ2012 թ. զբաղ109

վածության աճ գրանցվել է Չեռնոգորիայում, Մակեդոնիայում, Թուրքիայում, Հայաստանում ն Վրաստանում: Զբաղվածության աճի ամենաբարձր մակարդակը նշված ժամանակահատվածում գրանցվել է Չեռնոգորիայում` 4.946, սակայն նույն Ժամանակաշրջանում այստեղ 1.196-ով կրճատվել է տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարարկշիռը: Մնացած երկրներում զբաղվածության մակարդակնանկում է ապրել, իսկ ամենամեծ անկումը, տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշռի անկման հեւո մեկտեղ, տեղ է գտել Իսլանդիայում՝6.1 96: Աղյուսակ 11

|ԵՍ-28

ընդլայնմանքաղաքականության երկրների տնտեսապեսակտիվբնակչության ն նրա |զբաղվածությանմակարդակը(55):

Երկիրը ԵՄ-28

Չեռնոգորիա

Իսլանդիա

Տնտեսապեսակտիվ բնակչություն

70.2 58.4

87.1

Մակեդոնիա 62.2 Սերբիա 63.6

Թուրքիա

Բոսնիա-

49.0 65.2 56.4

Կոսովո

52.3

անիա

Հերցեգովինա

Հայաստան

Վրաստան . Ուկրաինա : Մոլդովա

55.9

67.3

62.2 37.8

Զբաղվածություն

71.2

64.6

64.3

57.3

84.5

64.2 59.4 53.2 62.0 54.7

41.0 84.6

49.8

45.9

78.5 45.4

44.6 56.4 40.1

48.4

28.7

26.1

53.4 39.6

48.1 52.7 69.3

51.7

51.9

86.4

84.9

Յ5.3

42.9

Յ9.4

64.6

կղյուսակը կազմվել է է«6/ Ոցսոօտօո էհ» ոլՅոցթոոծոէ օօսուղ6Տ էջ 51-52 |էլեկտրոնային ռեսուրս)

59.7

ՔՕՇԵէԵօօ15,

2013 64եօո,

հէք://6քք.օսոօՏէԹէ.56.5սղօք8.6ս/ՇՅ8օհ6/ 1. ՕԲԲՔՍՑ/«Տ-6Օ-13-001/Է/«Տ-ՇՕ13-001-ԷԿՆ.ՔՇԷ, ՈՄ6ուտառւլտտ

ՈՕՀՑ/Խ6ԵՐՕՉՑԼօՇ/ՈՅքօ186ԻԻօ7Շոյ(ԾԵյ ՇԼՅՈՇՆԱՑ4

ՄեՔՅՈՒԵ |էլեկտրոնայինռեսուրս) հէք://սեՏՋԹէօոց/օքօ:Յեմ/Ոո6ոս/Ոծոս. Ո/զՏ.հէտ, /68-ԵօօԽ օք էհօ ԱօքսԵկՇօք Խ/օ0140Կ2 2012, էջ 65-95, ՏԵնՏեՇՅ) /68ԵօօԽ 2012, էջ 39-47 ն Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013, էջ 53-70 տվյալների հիման վրա: Զբաղվածությանցուցանիշներիառնչությամբկատարված բոլոր վերլուծությունների աղբյուրը նույնն է:

ՏԵնՏԱՇՁ|

օք Շ6օցճ

Փաստորեն, ընդլայնմանքաղաքականությաներկրներում զբաղվածության մակարդակը հիմնականում տատանվում է 4096-ից 6096-ի սահմանում: Բացառությունեն կազմում Վրաստանը` 84.992, Իսլանդիան` 78.542, որոնք ունեն զբաղվածության ամենաբարձր մակարդակը ն Կոսովոն` 26.196, որն ունի զբաղվածության ամենացածրմակարդակը: Առանձինտնտեսական ոլորտների զբաղվածության մակարդաոր ընդլայնման քաղաքականուկի դիտարկումը ցույց է ստտալիս, թյան երկրներում գրանցվել է ԵՄ-28 երկրներից էապես տարբերվող պատկեր: Այսպես, ԵՄ-28 երկրներում զբաղված բնակչության 7046-ն աշխատում է ծառայությունների ոլորտում: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներից այս ցուցանիշը գերազանցում են միայն Իսլանդիան` 76.326 ն Չեռնոգորիան` 75.526: Մնացած երկրներում ծառայության ոլորտում զբաղվածների տեսակարար կշիռն ավելի ցածր է. ամենացածր ցուցանիշը, այնուամենայնիվ, Հայաստանում ն Ալբանիայում է` 45.296 ն 36.046: Գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղվածների տեսակարար կշիռը ԵՄ-28 երկրներում չի գերազանցում 5426-իմակարդակը, մինչդեռ, Ալբանիայում, Հայաստանում, Մոլդովայում ն Թուրքիայում դրանց տեսակարար կշիռը համապատասխանաբար44.196, 37.296, 27.596 ն 24.006 է: ԵՄ-28 երկրներում շինարարությանն արդյունաբերության ոլորտներում զբաղվածների տեսակարար կշիռը 2596 է, իսկ ընդլայնման քաղաքականությաներկրներում այն տատանվում է 17.696-ից (Հայաստան) մինչն 28.996 (Բոսնիա-Հերցեգովինա): Ինչ վերաբերում է գործազրկության մակարդակին, ապա ն՛ ԵՄ-28 երկրներում, ն՛ ընդլայնման քաղաքականության երկրների գերակշիռ մասում մինչճգնաժամային ժամանակաշրջանում այն դրսնորել է կայուն նվազման միտում (աղյուսակ 12): Սակայն 2008 թ. գործազրկությանմակարդակըկրկին աճել է. ԵՄ-28 երկրներում 2009 թ. կազմել է 9.096, իսկ 2012 թ.` 10.592: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներից 2008-2010 թթ. միայն Կոսովոյում ն Վրաստանում է գրանցվել գործազրկությանմակարդակի անկում` 2.2:6 ն 0.296: Մյուս բոլոր երկրներում այդ ժամանակահատվածում գործազրկությունն էապես ավելացել է, իսկ ամենամեծ աճը գրանցվել է Սերբիայում (5.69) ն Իսլանդիայում (4,746):

Աղյուսակ 12

ԵՄ-28

Չեռնոգորիա

12.84 | 153 19՝.28 .

Սերբիա

Թուրքիա

Աբանիա

| Բոսնիա|

Կոսովո Հայաստան

Վրատան Ուկրանա . Մոլդովա

83.

)70

105.

|15. 54

76»`6:

13.6

975108

13.8 31.1

| 2012

52010

30.

103.

|լ

20086

8223)

Հերցեգովինա

| Իսլանդիա Մակեդոնիա

ընդլայնմանքաղաքականությաներկրների բնակչության գործազրկությանմակարդակի դինամիկան2007-2072 թթ. (26) ն

2001.

աը `

ԵՍ-28

4/5,

64681

43.74.

7.4

ՏՍ

967.

Իսլանդիայում գործազրկության մակարդակն այդ ընթացքում աճել էր 2.6 անգամ` ֆինանսականշուկայի փլուզման պատճառով, սակայն նույնիսկ այս դեպքում այն շարունակում էր մնալ 2462-ով ավելի ցածր, քան ԵՄ-28 երկրներում: 2010-2012 թթ. գործազրկության մակարդակը ուսումնասիրվող երկրների մեծ մասում նվազել է` բացառությամբ Չեռնոգորիայի` :Է3.296, Սերբիայի` -0.996, Բոսնիա-Հերցեգովինայի` -0.895: Գործազրկության մակարդակի է կտրուկ նվազում գրանցվել Կոսովոյում` 14.496, սակայն այն շարունակում է մնալ ամենաբարձրը ուսումնասիրվող երկրների շրջանակներում` 30.996: Երկարաժամկետ գործազրկության մակարդակը մեծ հիմնախնդիր է նան Մակեդոնիայում` 28.796, Սերբիայում` 20.145 ն Հայաստանում` 17.396: Ի դեպ` ասոցացման երկրների շարքում ՀՀ գործազրկության մակարդակը ամենաբարձրն է, որը գերազանցում է Վրաստանի համապատասխան ցուցանիշը 2.296-ով, Ուկրաինայինը` 2.3, իսկ Մոլդովայինը` 2.5 անգամ: Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ 2008 թ. համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը հետզհետե իր տեղը զիջում է համաշխարհային գործազրկության ճգնաժամին: Իսկ գործազրկության ճգնաժամը բավական արագ ճանապարհ կհարթի քաղաքական

ճգնաժամի համար: Իհարկե, առանձիներկրների գործազրկության մակարդակիուսումնասիրությունըցույց է ւ՛տալիս,որ դրա ինտենսիվության մակարդակը տարբեր երկրներում տարբեր է, սակայն գործազրկությունը շուտով կարող է վերածվել ֆինանսական համակարգի կայունացման կենտրոնական հիմնախնդրի: Դժվար է նույնիսկ հասկանալ, թե նման պայմաններում ինչպես կարելի է խուսափել մեկ այլ ֆինանսական ճգնաժամից, քանի որ քաղաքական կամքը դժվարություններինդիմակայելու առումով, կարծես թե, կոտրված է: Այս պահին դժվար է պատկերացնել նան գործազրկության դեմ պայքարի միասնական եվրոպական տնտեսական քաղաքականություն,որը կնպաստի նան ընդլայման քաղաքականության երկրներում գործազրկությանմակարդակիանկմանը, քանի որ գործազրկության տեմպերը, ըստ առանձին երկրների, էապես տարբեր են: Ուստի միանգամայն պարզ է, որ գործազրկության ճգնաժամն այսօր արդեն կարելի է համարել քաղաքական ճգնաժամ, որը խարխլել է բոլոր այն ինստիտուտները, որոնք Եվրոպան այդքան ջանասիրաբար կառուցում էր: Այսինքն, Եվրոպայի ներկայիս մղձավանջը ոչ թե արտաքին պարտքի հիմնախնդիրն է, այլ այն, թե արդյո՞քկարող Է ԵՄ-ն խուսափել այն հին ու վատ ավանդույթներից, որոնք արմատացած են գործազրկության բարձր մակարդակիմեջ: Ազգային հաշիվների համակարգ 2001-2008 թվականները կարելի է բնութագրել որպես համաշխարհային տնտեսության մակրոտնտեսական կայունության ն տնտեսականաննախադեպաճի տարիներ:Բարգավաճմանն հարաբերական կայունության այս ոսկե ժամանակաշրջանըմի շարք նպաստող գործոնների միաժամանակյաառկայության արդյունք էր, ընդ որում, ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակ 13-ում բերված տվյալները, ընդլայնման քաղաքականությաներկրներն այս շրջանում ավելի արագ էին զարգանում, քան ԵՄ-28 զարգացած երկրները:

Աղյուսակ13 | ՇՄ-28 ն ընդլայնմանքաղաքականության երկրների իրական ՀՆԱ աճը 2001-2012 թթ. (նախորդտարվա համեմատ,

Երկիրը

ԵՄ-28

Չեռնոգորիա

Իսլանդիա

1.1

Բոսնիա-

2.4

Հերցեգովինա

Կոսովո Հայաստան

Վրաստան

Ուկրաինա

Մոլդովա

5.7

0.3

6.9

8.6

3.9

Սերբիա Թուրքիա

Ալբանիա

2.1

Մակեդոնիա 45

94)

4.7

1.2

6.9

6.0

0.7

7.2 6.9

2.3

-0.9 -3.5 -4.8 -2.9

3.4

9.2 6.1

-6.6

5.6

13.3

2.3

-5.7

1.2

3.3

4.8

20099

Յ.5 -14.1 -3.8

-14.8

-6.0

-0.4

2.5 -4.0

-0.3

9.2

1.4 -1.7

1.6

0.7

3.2

2.7

2.2

6.3.

4.1 7.3

0.2 -0.8

Սակայն 2008 թ. վրա հասած ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը ուսումնասիրվող բոլոր երկրներում կրկին արել է իր սն գործը, բացառությամբԿոսովոյի ն Ալբանիայի, գրանցելով տնտեսական անկում: Ընդ որում, այդ անկումը, տնտեսականզարգացման միննույն մակարդակի վիա գտնվող երկրների համատեքստում, աննախադեպէր Հայաստանում (-14.196) ն Ուկրաինայում (-14.896)"53: Սակայն ընդլայնման քաղաքականության մնացած երկրներում տնտեսական անկման տեմպերը տարբեր էին` տատանվելով

Աղյուսակը կազմվել է է(«6յ/Ռցսոթտօո էհօ օոլՅոցօոո6ոէՇօսուղօՏ // ՔՕՇի6էԵօՕէՏ, 6Վեօո, էջ 62-64 լէլեկտրոնային ռեսուրս) հէք://5քք.ՏսՕՏէՅէ.6Շ.ՔսղօքՁ.6ս/ՇՁՇիծ/ՒՐ/ՕԲԲՔՍՑ/«Տ-ՇՕ-13-001/ԷԽ/Ո«Տ-ՇՕՄՊ 13-001-ԷՎ.ՔՇԲ, Շու ռվտք ՈՕգ/ՈՑԻԼՕՑ (օօ/ՈՅքօր86ԻԻօ7 ՇՈՌԵԾԵԼՇԼՅո/ՇՆ ՖՑՔՅՈՒԵԼ|լլեկտրոնային ռեսուրս) հէք:/սԽՏՁԼ.օոց/օքօ/Ձեմ/Ո6ոԱ/ո6ոս ՈՄԺՏ.հհո, ՏԵՃեՏԵՇՁ| 768-ԵօօԲ օք էհ ՋԶճքսեկՇօՒ ԽՈօ/մօս 2012, էջ 255-265, Տեռնտեիօք| 6ՁրԵօօխ օք Օ6օղց|Ձ2012, էջ 108-115 ե Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, էջ 227-250 տվյալների հիման վրա: 2001թ. ն 2012թ. տվյալները վերցված են Համաշխարհային բանկի պաշտոնական կայքից |էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք://4Յէռ.տ7օԱԺԵՁոՆ.օԲցոո

մՇՅօՄՆ.ՓԾՔ.ԽԱՀ1ԼՔԵՀ0Օ.26

(ազգային հաշիվների ցուցանիշների առնչությամբկատարված բոլոր վերլուծությունների աղբյուրը նույնն է) Գալոյան Դ., Համաշխարհային տնտեսականճգնաժամի ազդեցությունը անցումային տնտեսություններիվրա // ՀՀ Ա ՌԴ տնտեսությունների նորաստեղծական զարգացման հիմնախնդիրները, Միջազգային գիտաժողովի նյութեր, ԵրնանԴոնի Ռոստով 2011, 28-30 հունիսի, էջ 402-406:

ամենացածրը -0.996-ից (Մակեդոնիա) մինչն -6.696 (Իսլանդիա): Գլոբալ ճգնաժամի առաջին շոկի հետնանքով բոլոր այն բարենպաստ պայմանները,որոնք ստեղծվել էին երկրների տնտեսական զարգացումն ապահովելու համար, անհետացան, իսկ որոշ դեպքերում նան սկսեցին ունենալ հակառակ ազդեցություն: Ազգայինարժույթների լիկվիդայնությունը պակասեց, վարկային միջոցները էապես կրճատվեցին, կապիտալը սկսեց հետ հոսել դեպի հիմնական ֆինանսական կենտրոններ, շատ ազգային արժույթներ արժեզրկվեցին: Որոշ երկրներ, հատկապես Իսլանդիան, խնդիրներ ունեցան նան բանկային համակարգիհետ: Իրական հատվածում արտահանված ապրանքների ն աշխատուժի հանդեպ արտաքին պահանջարկը սկսեց նվազել: Այն երկրներում, որոնք ավելի ինտեգրված էին գլոբալ շուկային, գրանցվեցին տնտեսական անկման առավել բարձր տեմպեր: Դրանց թվում են Իսլանդիան, Սերբիան, Թուրքիան, Ուկրաինան ն Հայաստանը (ներմուծումից կախվածության առումով): 2010 թ. ընդլայնման քաղաքականության բոլոր երկրներում, բացառությամբԻսլանդիայի, նկատվեց ՀՆԱ աճի միտում: Տպավորիչ է (Թուրքիայի` 9.206, Մոլդովայի` 7.36 Ա Վրաստանի` 6.36 ՀՆԱ աճը, որն այս երկրները գրանցեցինանմիջապես հետճգնաժամայինտարում: Մնացած երկրներում ՀՆԱ աճի տեմպերը տատանվում էին 0.796-ից (Բոսնիա-Հերցեգովինա) մինչն 4.196-ի (Ուկրաինա) շրջանակներում: Հատկանշական է, որ բոլոր երկրներում ՀՆԱ աճի տեմպերը դրական էին նան 2011 թ., սակայն 2012 թ. Ճգնաժամային երնույթները կրկին զգացնել տվեցին: Այս համատեքստում աննախադեպ է 2012 թ. Հայաստանում ն Վրաստանում գրանցված տնտեսական աճը` 7.296 ն 6.045: Մնացած երկրներում, այդ թվում ն ԵՄ-28 երկրներում, ՀՆԱ աճը կա՛մ աննշան է եղել` չգերազանցելով 2.796-ը, կա՛մ գրանցվել է անկում: Առավելհետաքրքիր է ընդլայնման քաղաքականության երկրների բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշների համեմատությունը` ԵՄ-28 երկրների համանման ցուցանիշի հետ: Այսպես, ԵՄ-28 երկրների բնակչությանմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 2012 թ. կազմել է 32.518 դոլար: Ընդլայնման քաղաքականությանբոլոր երկրներում այն շատ ավելի ցածր է եղել: Բացառությունէ կազմում Իսլանդիան, որտեղ այս ցուցանիշը գերազանցումԷ ԵՄ-28 երկրների համապատասխանցուցանիշը 3196-ով: Ընդլայնման քաղաքականությաներկրներից բնակչությանմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ բարձր

ցուցանիշներով աչքի է ընկնում միայն Թուրքիան, որտեղ այն կազմել է 10526 դոլար (ԵՄ-28 երկրների ցուցանիշի 3296-ը): Մնացած երկրներում այդ ցուցանիշը չի գերազանցում ԵՄ-28 երկրների ցուցանիշի 2146-ը Ընդ որում, ընդլայնման քաղաքականության երկրների շարքում բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշով վերջին տեղերում են «Հայաստանը ն Մոլդովան` ԵՄ-28 երկրների ցուցանիշի 10.396 ն 696-ը: ֆինանսներ ն գներ 1992 թ. ստորագրված Մաաստրիխտյան պայմանագրով ԵՄ երկրները պարտավորվում էին սահմանափակելբյուջետային պակասուրդի (չպետք է գերազանցի ՀՆԱ 346-ը), պետական պարտքի (չպետք է գերազանցի ՀՆԱ 60Չ76-ը)ու գնաճի մակարդակը(չպետք է գերազանցի ԵՄ անդամ 3 ամենացածր գնաճի մակարդակ ունեցող երկրների միջին ցուցանիշը ավելի քան 1.5965-ով):Սակայն այս պայմաններից շատերը ԵՄ երկրները չեն կատարում ն ԵՄ-ն մշտապես միջոցառումներ է ձեռնարկում` դրությունը շտկելու նպատակով: Ի վերջո, բյուջեի պակասուրդը ն արտաքին պարտքը որոշակի սահմանից ներքն պահելու պահանջը ԵՄ տնտեսական ու արժութային միությանն անդամակցելու հիմնական նախապայմաններից են: Գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում ԵՄ երկրների ֆինանսական ցուցանիշները հայտնվեցին վատթար վիճակում, ն մինչ օրս երկրները պայքարում են ճգնաժամի հետնանքները վերացնելու համար: Հատկապես մեծ հիմնախնդիր է ԵՄ պարտքային ճգնաժամը, որը զարգացավ մի քանի բարդ գործոնների միաժամանակյա առաջացման հետնանքով: Այդ գործոնների թվին են պատկանում ֆինանսական շուկայի գլոբալացումը, 2007--2009 թթ. համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը, մի շարք երկրների վճարային ու առնտրային հաշվեկշիռների պակասուրդը, պետական եկամուտների ու ծախսերի կարգավորման հարկաբյուջետային միջոցառումներիձախողումը ն այլն: 2007 թ. ֆիքսված տոկոսադրույքով պարտքային պարտավորություններիհամաշխարհային ֆոնդի ծավալը հասավ 70 տրիլիոն դոլարի: Դրամականայս հսկայական ֆոնդի աճի պատճառը զարգացող երկրներից կապիտալ ներդրողների մուտքն էր համաշխարհայինշուկա: Ցանկանալով ներգրավել այդ ներդրումային միջոցները` շատ երկրներ դադարեցրին պահպանել կապիտալի շուկաների կարգավորմաննոր116

մերը ն ներքին տնտեսական քաղաքականությանկանոնները, ինչը հանգեցրեցաշխարհով մեկ շուկայական «պղպջակների» աճին": Ճգնաժամի մեջ հայտնված եվրոպական երկրների կառավարությունները փոխառու միջոցները ներգրավել ն օգտագործել են տարբեր ձներով: Իռլանդիայում, օրինակ, շինարարների ստացած բանկային զգալի վարկերը նպաստեցին անշարժ գույքի շուկայում հսկայական«պղպջակի» աճին: Երբ այն պայթեց, Իռլանդիայիկառավարությունը իր վրա վերցրեց պարտքերի վճարման պարտավորությունը: Հունաստանի կառավարությունը ներգրաված միջոցներն ուղղում էր պետական ծառայողների չափազանց բարձր աշխատավարձերիու կենսաթոշակներիվճարմանը: Ֆինանսական գլոբալ համակարգի շրջանակներում երկրների փոխկապվածությանհետնանքով որնէ երկիր չի կատարում վճարման իր պարտավորությունները, հետնաբար պարտատեր երկրի բանկայինհամակարգըկրում է մեծ վնասներ: Այս երնույթը կոչվում է «ֆինանսականշղթայականռեակցիա»: Ֆինանսականշուկաների փոխկապվածությանը նպաստեց նան վարկային ռիսկից պաշտպանվելու պայմանագրերի կնքումը, որոնց պայմանների համաձայն` պետք է վճարումներ կատարվեն որոշակի տեսակի արժեթղթերով պարտավորություններըչկատարելու դեպքում: Մի քանի խոշոր բանկերի մշակած արժեթղթերիածանցյալների օգտագործման շնորհիվ Հունաստանին հաջողվեց թաքցնել իր պետական պարտքի աճը ն մոլորության մեջ գցել ԵՄ պատասխանատուներին: Թեն եվրոպական պարտքային ճգնաժամը հասունանում էր բավական տնական ժամանակ, այնուհանդերձ,ֆինանսական որոշ կազմակերպություններ ստացան զգալի եկամուտներ` Հունաստանի կառավարության պարտքային պարտավորությունների աճի հաշվին""5: Մի շարք երկրներ, ներառյալ Հունաստանը ն Իտալիան, կարողացան շրջանցել կանոնները ն արժութային ու արժեթղթերիվարկային ածանցյալներովկատարվող բարդ գործարքների միջոցով թաքցնել դեֆիցիտի ն պարտքերի մակարդակը: Բոլոր դեպքերում, ամբողջ եվրոգոտու պարտքային «

75.

Գալոյան Դ., Եվրոգոտու երկրների պարտքայինճգնաժամի առաջացման պատճառները// Կրթությանմիջազգայինակադեմիա,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան 2013, էջ 39-43: // ԹսՋոօտտՈՋԽՏՏ 88Շ, 22.12.10, «ոլցիէ Լ., ԷսթքօՏ ԷՅՏԹոո Քտղքիթո/ լէլեկտրոնային ռեսուրս)Պոմ.ԵԵՇ.ՇՕ.սս/ոօտտ/Ծստ/ոօՏՏտ-12040913.

ճգնաժամի առաջացումը չի կարելի բացատրել պարտքի բարձր մակարդակունեցող միայն մեկ երկրով: Ըստ «էկոնոմիստ» վերլուծական գործակալության` եվրոգոտու երկրների տնտեսական ն Մեծ Բրիտանիայում: դրությունն ավելի լավ է, քան ԱՄՆ-ում Եվրոգոտու բյուջետային դեֆիցիտն ընդհանուր առմամբ շատ ավելի ցածր է, քան ԱՄՆ-ում, իսկ պետական պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ին 2012 թ. կազմում էր 84.746, այսինքն` գտնվում էր մոտավորապես նույն մակարդակիվրա, ինչ ԱՄՆ-ում: Բացի դրանից, եվրոգոտում մասնավոր հատվածի պարտքերի մակարդակըզգալի ցածր է, քան փոխառու կապիտալի բարձր մակարդակ ունեցող անգլո-սաքսոնականաշխարհի երկրներում": ԵՄ անդամ երկրների ն ընդլայնման քաղաքականության երկրների ֆինանսական ցուցանիշների համադրությունը ցույց է տալիս, որ այսօր ընդլայնման քաղաքականության երկրները գտնվում են ավելի շահեկան դիրքերում, քան ԵՄ անդամ զարգացած երկրները: Այսպես, ԵՄ-28 երկրների համախառն բյուջեի դեֆիցիտը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2001-2006 թթ. չէր գերազանցում 1.Ք96-ի սահմանը, այսինքն` Մաաստրիխտի պայմանագրով սահմանված մակարդակը: Սակայն 2010 թ. այն հասավ մինչն -6.596 (աղյուսակ 14): Նույն տարում ԵՄ-28 երկրների բյուջեի պակասուրդի այդ մակարդակը գերազանցվեց ուսումնասիրվող երկրներից միայն Իսլանդիայի, Վրաստանի ն Մոլդովայի կողմից, իսկ Մակեդոնիան, Թուրքիան, Ալբանիան, Բոսնիա-Հերցեգովինանշարունակում էին մնալ անվտանգ գոտում` մինչն 3465-իմակարդակ: Բյուջեի պակասուրդի միջին մակարդակունեին Չեռնոգորիան, Սերբիան, Հայաստանը ն Ուկրաինան: Հարկ է նշել, որ 2010 թ. Հայաստանն ուներ բյուջեի պակասուրդիամենաբարձրմակարդակը`ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում:2012 թ. 2010-ի համեմատ գրեթե բոլոր երկրները կարողացել են կրճատել բյուջեի պակասուրդը, իսկ այն երկրներում որտեղ չի հաջողվել, պակասուրդիաճը եղել է աննշան: ԵՄ-28 երկրների համախառնբյուջեի պակասուրդը նվազել է 2.195-ով, սակայն շարունակում է պահպանվել բարձր սահԲյուջեի պակասուրդի էական մանված մակարդակի համեմատ: -

Տե»

օՒ հօ

սոլօո: ԷՍ

Սու, |/ութլիցճոօտ

Շառ էհօ

6սղօ

շօոթ

ՏքՔՇլՅ|ոթքօրէ2011,

Տսո/Խտ քՅցօ

10-22.

ՎտեԼ օոտտ7 /

ԲՇօոօոուտէ

նվազում այս ժամանակահատվածումգրանցվել է Իսլանդիայում (5.796), Վրաստանում (5.796), Մոլդովայում (496) ե Հայաստանում (3.596): երկրների Աղյուսակ14 | ՇՄ-28 ն ընդլայնմանքաղաքականության 2001-2012 բյուջեի պակասուրդը/հավելուրդը թթ. (25 ՀՆԱ-ի նկատմամբ)"

Երկիրը ԵՄ-28

-1.5

Չեռնոգորիա

-2.4

2.9

-0.7

Մակեդոնիա

0.4

6.3

Իսլանդիա

Սերբիա

Թուրքիա

-23.9

Աբանիա

-6.9

Հալաստան Վրաստան

-4.9

Բոսնիա-Հերցեգովինա

Ուկրաինա Մոլդովա

0.7

0.5

-3.3

-4.9

-10.1

-4.4 -5.4 -4.4 -2.6

-1.6

-4.7

-5.0

-3.3

-2.9

0.8 2.8 -1.9

-2.3

1.5

-6.5

-2.4

-0.1

-3.2

-2.6 -2.5

-5.0 -6.7

-1.1

-2.5 -1.3 -1.5

-4.1

-1.8

-6.3

-2.3

Պակաս հուսադրող են ուսումնասիրվող երկրների արտաքին պարտքի ցուցանիշները (գծապատկեր 6): 2001-2008 թթ. ԵՄ-28 երկրների համախառն արտաքին պարտքը տատանվում էր 61.061.696-ի սահմաններում,այսինքն` Մաաստրիխտի պայմանագրով սահմանված ցուցանիշը գերազանցում էր առավելագույնը 1.696ով: Սկսած 2009 թվականից, երբ պարտքը գերազանցեց ՀՆԱ-ի 74.596-ը, վիճակը կտրուկ փոխվեց: 2012 թ. ԵՄ-28-ի համախառն արտաքին պարտքը հասավ 84. 706-ի,իսկ 2013 թ. երկրորդ քառորդում արդեն` 86.896-ի, իսկ եվրոգոտու երկրների արտաքին պարտքը` 93.446Փ-ի:Ընդ որում, ԵՄ անդամ առանձին երկրների արտաքին պարտքը հաճախ գերազանցում է ՀՆԱ-ի 10092-ը:

Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք 2002 (էջ 409-430), Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2007 (էջ 353-364), Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք 2013 (էջ 383-395): Մնացածերկրների տվյալները վերցված են Համաշխարհային բանկի պաշտոնական կայքից |էլեկտրոնայինռեսուրս) : հմք://Յե2.ԽօՈԺԵՅոՒ.օրց/օօսու) Ֆինանսական ցուցանիշների ն գնաճի մակարդակի առնչությամբ կատարված բոլոր վերլուծություններիաղբյուրը նույնն է:

ԵԿ-28

Չշեռնռգորիա

Իսլանդիա

ՀՏ

Սերբիա

Թարքիա

՛պքասհիա

Հայուն

Վրւստան

ՈՒկրարհս:

Մոլդով

Գծապատկեր6 |

Մակեղոհիա

ոսնիա-Հերցեզովիւա

ԵՄ-28 ն ընդլայնմանքաղաքականությաներկրների արտաքինպարտքը 2001-2012 թթ. (26ՀՆԱի նկատմամբ)

Մասնավորապես2013 թ. դրությամբ Մեծ ԲրիտանիայիպարտՔը հասել էր ՀՆԱ 40646--ի, Նիդեռլանդներինը` 30996-ի, Բելգիայինը` 2666-ի: Այս տեսանկյունից առավել շահեկան դիրքերում են ընդլայնման քաղաքականության երկրները, որտեղ արտաքին պարտքի ցուցանիշը 2010-2012 թթ. եղել է 6096-ից ցածր, բացառությամբ Իսլանդիայի, որտեղ 2011 թ. այն հասավ ՀՆԱ-ի 102.796-ի՝ թ. կրճատվելով մինչե 99.196-ի մակարդակը: Մնացած երկրները կարելի է համարել միջին պարտքային բեռ ունեցող ն եզրակացնել, որ արտասահմանից ներգրավված միջոցներն այս երկրներում ունեն օգտագործման բարձր արդյունավետություն: Սակայն, եթե հաշվի առնենք, օրինակ, ՀՀ տնտեսության այն առանձնահատկությունը,որ արտահանման մեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունի վերաարտահանումը, որն էլ ներկայացվում է ընդամենը 1-2 ապրանքատեսակներով,ապա արտաքին պարտքի բեռը բնութագրող ցուցանիշները, հաշվարկված արտահանման նկատմամբ, կարող են կտրուկ փոփոխությունների ենթարկվել: Փաստորեն, գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամը երկրների ուշադրությունը սնեռում է վարկերի օգտագործման արդյունավետությանխնդիրների վրա: Այս պարագայումգերխնդրի է վերածվում աշխարհում վարկերի նկատմամբաճող պահանջարկիսպասարկմանզուգակցումն առավել մեծ կայունության, կանխատեսելիությանն ճգնաժամերից խուսափելու երաշխիքների հետ: Առանձին երկրների, այդ թվում`

ՀՀ-ի համար անչափ կարնոր է առանձնացնել տնտեսության այն հատվածները, որտեղ վարկերի պակասը կարող է զսպել տնտեսական աճը": Անհերքելի համարելով վարկերի դերը տնտեսական զարգացման պարբերաշրջանում` ոչ պակաս կարնոր է նան վարկերի ներգրավման մեխանիզմներիձնավորումն այն ոլորտներում, որտեղ դրանք անհրաժեշտ են տնտեսականաճը խթանելու համար: Հակառակ դեպքում, արտաքին պարտքի ավելացումը միայն վճարային հաշվեկշռի պակասուրդիծածկման նպատակով, երկիրը կարող է վերածել «պարտքկեր» երկրի: Հետաքրքրական են նան ընդլայնման քաղաքականության երկրների գնաճի տեմպերը, որոնք գնահատվել են սպառողական գների ինդեքսով: Դրանք ընդլայնման քաղաքականությաներկրների շրջանակներում 2001-2006 թթ. ցուցաբերել են բավական խառը պատկեր (աղյուսակ 15): Աղյուսակ15 |

` Շրնիրը ԵՄ-28

ՇՄ-28 ն

ընդլայնմանքաղաքականության երկրների 2001-2012 թթ. (26) գնաճի տեմպերը |

3.2 23.0

Չեռնոգորիա

Իսլանդիա

6.6

Մակեդոնիա

5.5 93.3 56.8

Սերբիա

Թուրքիա

լպբանիա 3.5 Բոսնիա-Հերցեգովինա3.1 Հայաստան ` 3.1 Վրաստան

` Ուկրաինա Մոլդովա

12.0 9.6

23.21

2.3

0.5

4.2 4.6

177.655

9.3 2.5

5.2

61.21 30909582 922. | 94

12721747

3.6

7.5

` `

ԱղաջանյանԼ., Արտասահմանյանվարկերի ներգրավմանհիմնախնդիրները(ՀՀ օրինակով) // Ը00.086 «Համաշխարհայինտնտեսագիտություն» մասնագիտությամբտնտեսագիտությանթեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսությանսեղմագիր, Երնան, 2013, էջ 17-18: ՍարգսյանՀ., ՄարկոյանԱ., ՄաթնոսյանԷ., ՀՀ վճարայինհաշվեկշռի բարելավման հիմնախնդիրները// Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան, 2013, էջ 46: -

գնաճի տեմպերը Սերբիայում, Թուրքիայում ն Չեռնոգորիայում բավականին բարձր էին, որին հետնեց կտրուկ անկումը: Մասնավորապես Սերբիայում 2006 թ. 2001-ի համեմատ գնաճի տեմպերը կրճատվեցին8, Թուրքիայում՝ 6, իսկ Չեռնոգորիայում` 5 անգամ: Մնացած երկրներում 2001 թ. գնաճը գտնվում էր թույլատրելի մակարդակիվրա` տատանվելով ամենացածըը`3.1Չ6-ից

թ.

(Հայաստան, Բոսնիա-Հերցեգովինա),մինչն ամենաբարձրը`12.096 (Ուկրաինա): Գլոբալ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը բավական զսպեց գնաճի տեմպերը, ն գրեթե բոլոր երկրներումնկատվեց գնաճի տեմպերի նվազում: Իսլանդիայում, Ալբանիայում, Հայաստանում ն Ուկրաինայում, որտեղ 2010 թ. գնաճի բարձր տեմպերը հիմնականում պայմանավորված էին ազգային արժույթների արժեզրկմամբ, սպառողական ապրանքները տեղական շուկայում թանկացան: 2012 թ. 2010-ի համեմատ ԵՄ-28 երկրներում կրկին դիտվեց գնաճ` Հ0.296, սակայն ընդլայնման քաղաքականության երկրներից ԵՄ-28 երկրների ցուցանիշը ավելի քան 1.596-ով գերազանցում են միայն Իսլանդիան, Սերբիան ն Թուրքիան: Այսպիսով, 2009 թ. կեսերից գրանցված տնտեսական աճը բավականին թույլ էր, ն ինչպես ցույց տվեց 2012 թ., հնարավոր են նոր մակրոտնտեսական ու ֆինանսական տատանումներ: Մոտ ապագայում ֆինանսական միջոցները դեռ կմնան սուղ` համեմատած մինչՃգնաժամայինժամանակաշրջանիհետ, վարկերը կշարունակեն լինել թանկ ն ոչ հասու թե՛ մասնավոր հատվածի, ն. թե՛ որոշ անկախ վարկառուներիհամար: Ասվածը վկայում է այն մասին, որ տնտեսական աճի վերոնշյալ ոսկեդարը մոտ ժամանակներսչի վերադառնա: Ցածր եկամուտ ունեցող ընդլայնման քաղաքականության երկրների տնտեսությունների վերականգնման նե տնտեսական աճի գրանցման հեռանկարները հնարավոր են, սակայն դա կպահանջի տնտեսական բարեփոխումների նոր ժամանակաշրջան ն՛ առանձին երկրների, ն՛ ողջ եվրոպական տարածաշրջանի մակարդակով: Ազգային տնտեսության մակարդակով իրականացվող տնտեսական բարեփոխումներըկախված են տվյալ երկրում տիրող տնտեսական իրավիճակից, սակայն գոյություն ունեն որոշ մարտահրավերներ, որոնք ընդհանուր են երկրների մի մեծ խմբի համար: Առաջին հերթին արտաքին պարտքի արագ աճը պետք է կանգնեցնելորքան հնարավոր է շուտ: Սա պահանջում է ֆիսկալ կարգավորում, որն անհնարին կլինի իրականացնել ա122

ռանց հիմնականծախքերի ծրագրի վերանայման, հատկապեսսոցիալական ապահովությանոլորտում: Անհրաժեշտ է նան բարելավել բիզնես միջավայրը` ներդրումներ ներգրավելու նպատակով: Քանի որ գլոբալ ճգնաժամը ցույց տվեց, թե որքան փոխկապված են ազգային տնւտեսությունները, ուստի բարեփոխումներըպետք է իրականացվեն նան վերազգային մակարդակով: Առաջին հերթին սա վերաբերում է միջազգայինֆինանսականշուկաներին ն ինստիտուտներին, որոնք պետք է իրականացնեն վերահսկողություն ազգային ն գլոբալ մակարդակով:Նույնը վերաբերում է ԵՄ-28 ն ընդլայնման քաղաքականության երկրների մակրոտնտեսական քաղաքականություններիհամակարգմանը:Արդի ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի ամենամեծ դասը, որ կարելի է քաղել, այն է, որ պետք է ունենալ լավ համակարգված տնտեսականքաղաքականություն ն բարեփոխումներ:Ոչ մի երկիր չի կարող զերծ մնալ գլոբալ ն տարածաշրջանայինշոկերից: Տնտեսականքաղաքականությունը ազգային տնտեսությանմակարդակովունի մեծ նշանակություն, սակայն այն պետք է լավ համակարգվածլինի գլոբալ ն տարածաշրջանային մակարդակներով: Ազգային տնտեսության մակարդակով ցանկացած միջոցառում ձեռնարկելուց առաջ պետք է գնահատել դրա ազդեցությունը արտաքին աշխարհի վրա: Սա վերաբերում Է այն միջոցառումներին, որոնք ուղղակիորենազդում

երկրների մրցունակությանվրա: Այդպիսիք են առետուրը, ներդրումները, ազգային արժույթի արժեզրկումը, «հարնանին սնանկացնելու» ն այլ տիպի քաղաքականությունները:Հնարավոր է, որ կարճաժամկետհատվածում այս արտաքին ազդեցությունները կարելի է հաշվի չառնել, բայց երկարաժամկետհատվածում դրանց հետնանքները «բումերանգի» կանոնով վերադառնում են իրենց հեղինակներին: Տնտեսականն քաղաքական ազատությանցուցանիշներ Առանձիներկրներում տնտեսականազատությանցուցանիշների ուսումնասիրություննիրականացվում է Համաշխարհայինբանկի Ծօյոց 8ստլոօտտտվարկանիշավորողկազմակերպության կողմից, որը վարկանիշավորումէ աշխարհի երկրներումբիզնեսիկազմակերպմանդյուրինությունը:Ըստ այդ վարկանիշավորմանը̀նդլայնման քաղաքականությաներկրները միմյանցից էապես տարբերվում են (աղյուսակ 16): են այլ

Աղյուսակ 16 | ԵՍ-28 ն ընդլայնմանքաղաքականությաներկրներում բիզնեվհ կազմակերպմանդյուրինությանվարկանիշը

2013թ.77

-օ-

Տ|ՏՔ |5

583535 8|5 41144

Յ 131318

ՏՋ|ՔԱՅՏՏ

:ԱՅ|Յ 85|5138651313815 |5 |45:5|43 Յ

1:13 25

|լ93

1186 137

|5 | 62

Ուսումնասիրվող երկրների շրջանակներում բիզնեսի կազմակերպման դյուրինությամբառաջին տեղում Վրաստանն է, որը նան 8-րդն է աշխարհի 189 երկրների շարքում: Համեմատությանհամար նշենք, որ ԵՄ-28 երկրներից այս ցուցանիշով առաջին տեղում է Դանիան, որը 5-րդն է աշխարհում: Փաստորեն, Վրաստանը բիզնեսի կազմակերպման բավական բարենպաստ պայմաններ ունի ոչ միայն ընդլայնման քաղաքականության երկրների, այլ նան մի Բիզնեսի կազմակերպմանպայշարք ԵՄ անդամների համեմատ: են նան Իսլանդիայում ն Մակեդոնիայում, մանները բարենպաստ որոնց վարկանիշը մոտ է Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Նիդեռլանդների վարկանիշին: ԵՄ-28 երկրների միջինացված ցուցանիշին բիզնեսի կազմակերպմանվարկով մոտ են Չեռնոգորիան (-3) Ա Հայաստանը (44), իսկ մնացած երկրները հետ են մնում վերջիններից: Ընդլայնման քաղաքականության երկրներում, քաղաքացիական հասարակությանձնավորման ու ժողովրդավարությանհաստատման առումով, կարնորվում է նան ԷՐԹ6մօո Է/Շստթ վարկանիշավորող կազմակերպության կողմից տրված գնահատականների ուսումնասիրությունը, որոնք արտացոլում են աշխարհի երկրներում քաղաքացիական ազատությունների, քաղաքական իրավունքների ն մամուլի ազատությանվիճակը (աղյուսակ 17):

1/6

Համաշխարհայինբանկի Օօյոց Ցստյոօտ կազմակերպությանպաշտոնական կայք` լէլեկտրոնայինռեսուրս) հէք:/տմ.ԱՕԼոցեստլո6ՏՏ.օ19//ՁոխոցՏ:

Աղյուսակ17 | Բնդլայնմանքաղաքականության երկրներիազատության |

Երկիրը Չեռնոգորիա

Ազատ Ազատ

Մասնակի

Սերբիա

Ազատ

Ապբանիա Բոսնիա-

Հերցեգովինա |

Կոսովո

թ.'''

Կարգավի-| Ազատության |Քաղաքացիա-|Քաղայքականազական իթաձճակք վարկանիշը տությունները վունքները

Իսլանդիա Մակեդոնիա Թուրքիա

վարկանիշը

ազատ

Մասնակի ազատ

2.0

Յ.5

Մասնակի

3.0

ազատ

Մասնակի 4.5

Հայաստան Մասնակի

4.5

Վրաստան Մասնակի

3.0

Մասնակի

3.5

ազատ

Ուկրաինա

Մոլդովա

ազատ ազատ

Մասնակի ազատ

Յ.0

3.0

ազատ

1.0

Մասնակի ազատ

2.5

3.0

Ծանոթություն. ծթե ազատության վարկանիշը» 1-ի` երկիրն ազատ է, իսկ եթե ազատության վարկանիշը»7-ի` երկիրը ոչ ազատ է:

Այս առումով վարկանիշավորվող երկրներից առավել բարենպաստ դիրքերում են Իսլանդիան, Չեռնոգորիան ն Սերբիան, որոնք ազատ երկրներ են: Մնացած երկրները մասնակի ազատ են, իսկ վարկանիշը տատանվում է 3.0-4.5 սահմաններում, ընդ որում, 4.5 վարկանիշ, ուսումնասիրվող երկրներից, ունեն միայն Հայաստանը ն Կոսովոն: Ինչ վերաբերում է ԵՄ-28 երկրներին, ապա Բ՛66ժօող Ւ|օստօ-իկողմից այս ինտեգրացիոնխմբավորման միասնականվարկանիշը չի ուսումնասիրվում,սակայն ՛տարածաշրջանների ուսումնասիրության արդյունքները փաստում են, որ եվրոպական տարածաշրջանի 44 երկրները 8696-ով ազատ են ն "Ի

Բ/Թ6օտ Ւ|Լօստօկազմակերպությանպաշտոնական կայք՝ ռեսուրս) հէք://Խմտմ.Ո9900հօսՏտօ.0Րց/:

էլեկտրոնային

ունեն

ազատ

մամուլի 6646 ազատություն, իսկ ԵՄ անդամ բոլոր երկրները են:

Հարկ է նշել նան, որ 2012թ. համեմատ որոշ երկրներ բարելավել են իրենց ցուցանիշները, իսկ մյուսները կորցրել են դիրքերը: Այսպես, Թուրքիայի քաղաքացիական ազատությունների գնահատականը, 2012թ. համեմատ, նվազել է 3-ից մինչն 4` հազարավոր քուրդ ակտիվիստների, լրագրողների, ուսանողների ն զինվորականների քաղաքական շարժառիթներովձերբակալելու պատճառով: Ուկրաինայում նս հետընթաց է գրանցվել` «վատ որակի» խորհրդարանական ընտրություններ անցկացնելու, կառավարության կողմից ընդդիմությանվրա մեծ ճնշում գործադրելու ն քաղաքական բանտարկյալներունենալու պատճառով: Ի հակադրություն այս երկու երկրների` Բոսնիա-Հերցեգովինայում, Հայաստանում ու Վրաստանում քաղաքական իրավունքների գնահատականըբարելավվել է: Բոսնիա-Հերցեգովինայումդրա 4-ից 3-ի առաջընթացըգրանցվել է ներքին գործերի կարգավորման մեջ միջազգային հանրության դերի նվազման արդյունքում: Հայաստանի քաղաքական իրավունքների գնահատականը բարելավվել 6-ից մինչն 5՝ հետընտրական բռնություններիբացակայության ն Ազգայինժողովում ընդդիմադիրկուսակցություններիմեծաթիվ ներկայության շնորհիվ: Վրաստանի քաղաքական իրավունքների գնահատականի բարելավվումը 4-ից մինչն 3, պայմանավորված է նրանով, որ առաջին անգամ խաղաղ ձնով իշխանությունը հանձնվեցընդդիմությանը: Ինչպես տեսնում ենք, ընդլայնմանքաղաքականությաներկրները քաղաքական իրավունքների ն քաղաքացիականազատությունների առումով ունեն միջին մակարդակ:Մինչդեռ, դրանցից մի քան եվրոնիսը պայքարում են ժողովրդավարությանհաստատման ԵՄ ընդլայնպական արժեքներ որդեգրելու համար: Այս առումով ման քաղաքականությունը հզոր խթան է` այդ պայքարը ամրապնդելու, մարդու հիմնարարիրավունքները հաստատելու, մամուլի ազատություննն օրենքի գերակայությունըապահովելուհամար:

3.3

| Հայաստան-Եվրամիությունարտաքին առետրայինհարաբերությունների զարգացմանհեռանկարները

արտաքին տնտեսական քաղաքականության նախաձեռնությունների ընտրության Ժամանակ պետք է խելամտորեն հաշվի առնել ոչ միայն տնտեսական, այլե աշխարհաքաղաքականկողմը, որը ներառում է քաղաքականշահերի առկայությունը,տրանսպորտային կառուցվածքիզարգացումը, ընդհանուր քաղաքական գործոնները ն այլն: Ու թեն տարածաշրջանայինինտեգրման գործընթացներում ՀՀ-ի ներգրավման հիմնական ուղղություններից մեկը ԵվրԱզէՍ ինտեգրացիոն կառույցի մաքսային միությանն անդամակցելու հեռանկարն է, այնուամենայնիվ,Հայաստանի ն Եվրամիության միջե տնտեսական հարաբերությունների խորացումն ու ամրապնդումն ունի առաջնային կարնորություն,քանի որ ԵՄ անդամ երկրները ՀՀ հիմնական առնետրայինգործընկերներն են: Այս տեսանկյունից կարնորում ենք երկու կողմերի միջե առնտրային հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, ինչն արդիական խնդիր է հատկապես Հայաստանի համար, քանզի համագործակցությունը ԵՄ-ի նման զարգացած ինտեգրացիոն կառույցի հետ, ներդրումների աճի, գիտելիքների ու տեխնոլոգիաներիձեռք բերման հետ մեկտեղ, հնարավորություն կտա յուրացնել այն արժեքները, բիզնեսիիրականացմանու կազմակերպմանձները, մրցակցային բարոյականություննու կազմակերպվածությունը, որոնք յուրահատուկ են եվրոպականքաղաքակրթությանը: Այսպես, 1990-ականթվականներինՀՀ արտաքին տնտեսական կապերում տեղի ունեցան էական տեղաշարժեր, որոնք դարձան նոր տիպի գործընկերային հարաբերություններիհիմնական խթանը: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո խզվեցին նախկին տնտեսական կապերը, բազմաթիվ արդյունաբերականձեռնարկություններկազմալուծվեցին` վերջնական արտադրանք թողարկելու հնարավորությունների բացակայությանպատճառով: Ռազմական գործողությունները ԼՂՀ տարածքում, շրջափակումը ն էներգետիկճգնաժամը անկախացման առաջին տարիներին կրճատեցին արտաքին առնտրային շրջանառությունըավելի քան 16 անգամ: Սկսած 1995 թվականից` ՀՀ տնտեսության կայունացումը որոշակի դրական ՀՀ

ազդեցություն թողեց արտաքին առնտրային հարաբերությունների վրա` ընդլայնելով դրա ինչպես աշխարհագրական,այնպես էլ ապրանքային կառուցվածքը: 2001-2007 թթ. ՀՀ ՀՆԱ միջին տարեկան 1396 աճն ուղեկցվեց արտաքին առնետրայինշրջանառության 2096 աճով: Արտահանման ն ներմուծման միջին տարեկան աճն այդ նույն ժամանակամիջոցում համապատասխանաբար կազմեց 13.496 ն 2996: Սակայն 2009 թ., տնտեսական ճգնաժամի հետնանքով, ՀՀ արտաքին առնետուրը 2008-ի համեմատ կրճատվեց 27.396-ով, ու թեն 2010 թ. գրանցվեց 17.596 աճ, միննույն է չվերականգնեց 2008 թ. արտաքին առնետրայինշրջանառությանմակարդակը: Այնուամենայնիվ, 2012 թ. ՀՀ արտաքին առետրային շրջանառության ծավալը նախորդ տարվա համեմատությամբ աճելով 5.546-ով` հասավ 5.7 մլրդ դոլարի, որը 0.2 մլրդ դոլարով ավելին է, քան 2008 թ. մինչճգնաժամայինմակարդակը:Սակայն ներմուծման աճի առաջանցիկտեմպերը արտահանմանաճի տեմպերի նկատմամբ վկայում են այն մասին, որ ՀՀ-ն ուսումնասիրվող ողջ ժամանակահատվածում ունեցել է արտաքին առնտրային հաշվեկշռի բացասականմնացորդ (գծապատկեր 7): Ինչպես փաստում են գծապատկերի տվյալները, 2001-2012 թթ. ընթացքում ՀՀ արտաքին ապրանքաշրջանառությունըավելացել է մոտ 4.6 անգամ, այդ թվում` ներմուծումը` 4.8, իսկ արտահանումը` 4.1 անգամ: Միննույն ժամանակ, եթե 2001 թ. արտահանումը կազմում էր ընդհանուր ապրանքաշրջանառության27.996-ը, իսկ ներմուծումը` 72.126, ապա 2012 թ.` 24.5 ն 75.526: Փաստորեն, 10 տարիների ընթացքում արտահանման ն ներմուծման տեսակարար կշիռները ապրանքաշրջանառության մեջ էական փուփոխությունների չեն ենթարկվել, ավելին` ներմուծման դերը տարիների ընթացքում դարձել է առավել ակնհայտ: Սա իր բացասական ազդեցությունն է թողել նան հանրապետությանարտաքին առնտրային հաշվեկշռի պակասուրդի վրա, որն ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ավելացել է 5.3 անգամ` հասնելով գրեթե 3 մլրդ դոլարի:

27:

2-3.

-Օ.54

2333:

ՅՅՏ

ոշ

.08

-2.6:

.271

.292

.2-288

2Ներւուծում

Մրուացինայոույի շրշանարությունԱռտաջքն արեանն

հտշվեկշիթ

Գծապատկեր| ՀՀ-արւոայքինառնտրիդինամիկան2001-2011 '՛ (մլրդ դոլար)"

թթ.

Արտաքին առնետրայինհաշվեկշռի վիճակն էապես կախված է արտահանման ապրանքային ն աշխարհագրական կառուցվածքի համակենտրոնացման աստիճանից: Ինչպես գիտենք, առնտրի համակենտրոնացումը արտահանման/ներմուծման կենտրոնացումն է ապրանքների (կամ արտահանող/ներմուծողգործընկեր երկրների) նեղ շրջանակի վրա: Արդյունքում տվյալ ճյուղում կամ գործընկեր երկրներում տեղ գտած տատանումներն ազդում են հաշերկրի արտահանման,հետնաբար ն արտաքին առնետրային է վեկշռի վրա: Այս առումով հետաքրքրական ուսումնասիրել նան ՀՀ արտաքինառնտրիապրանքայինկառուցվածքը:Այսպես,2012 թ. ՀՀ արտահանմանմեջ հիմնական տեղը զբաղեցրել են հետնյալ արտադրատեսակները` ոչ թանկարժեք մետաղներ ն դրանցից պատրաստված իրեր` 23.295, հանքահումքային արտադրանք՝ 20.296, ոգելից ն ոչ ոգելից խմիչքներ` 13.596, թանկարժեքքարեր ն մետաղներ` 12.596'3: Փաստորեն, ՀՀ արտահանմանմոտ 7096-ը բաժին է ընկնումվերոնշյալ չորս ապրանքախմբերին:

Գծապատկերըկազմվել է Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2004 (էջ 460), Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2008 (էջ 427), Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013 (էջ 427) տվյալների հիման վրա: Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2013, էջ 469-477

Արտահանման համեմատ ավելի բարվոք վիճակում է ներմուծկառուցվածքը, որտեղ կարելի է նկատել հարաբերական տարբերակվածություն,սակայն անհանգստացնողէ, որ ՀՀ արտահանման ն ներմուծման կառուցվածքում առկա են նույնանուն ապրանքների հակադիր հոսքեր: Այսպես, ներմուծման կառուցվածքում ամենամեծ տեսակարարկշիռն ունեն վառելանյութերը2̀1.296 ն էլեկտրականմեքենաներն ու այլ սարքավորումները` 14.296, երրորդ տեղում են վերգետնյա տրանսպորտային միջոցները` 8.092, իսկ չորրորդ` ոչ թանկարժեք մետաղները ն դրանցից պատրաստված իրերը` 6.5462, որոնց տեսակարար կշիռը արտահանման կառուցվածքում նս շոշափելի է: Այլ ապրանքախմբերից կարելի է առանձնացնել նան թանկարժեքքարերն ու մետաղները` 4.22: Բարձր է համակենտրոնացմանաստիճանը նան ՀՀ արտաքին առնտրի աշխարհագրական կառուցվածքի առումով, սակայն կարելի է ասել, որ այստեղ վիճակն ավելի հուսադրող է: Այսպես,վերջին մի քանի տարիներին ՀՀ հիմնական առնտրային գործընկերներն են համարվում Եվրամիության ն ԱՊՀ երկրները: 2012 թ. դրանց բաժին է ընկել ՀՀ արտաքին առնետրի55.846-ը: Կայուն առնետրայինգործընկերների կարգավիճակ ունեն նան հարնան Իրանը ն Վրաստանը: Վերջին տարիներին ներմուծման գործընկերիներիշարքում մեծացել է նան Չինաստանի դերը, որին բաժին է ընկնում ՀՀ ներմուծման 9.446-ը: ԱՄՆ-ի դերը ե՛ արտահանման, ն՛ ներմուծման կառուցվածքում բավականին կայուն է. 2010-2012 թթ. այն արտահանման գործընկերների շարքում գրավել է 6-րդ տեղը, իսկ ներմուծման` 8-րդ տեղը (գծապատկեր 8, 9)""": Այնուամենայնիվ,ԵՄ-ն ՀՀ առետրային հիմնական գործընկերն է (ն տեսանելի հեռանկարում կշարունակի մնալ): 2004 թ., երբ ԵՄ անդամների թիվը հասավ 25-ի, առատրատնտեսականհամագործակցությունն ակնհայտորեն մեծացավ. եթե 2003 թ. ԵՄ 15 երկրներինբաժին էր ընկնում ՀՀ առնտրի 3326-ը, ապա 2004 թ. ԵՄ 25 երկրներինբաժին ընկավ ՀՀ արտաքին առնտրի 3696-ը: '5:ՄինԵՄ երկրների հետ չն 2009 թ. ֆինանսատնտեսականճգնաժամը ՀՀ առնտրային հարաբերություններըշարունակ աճում էին, իսկ 2012 թ. հասան 1.635 մլն դոլարի կամ ՀՀ արտաքին ապրանքաման

Նույն աղբյուրը, էջ 481-484: Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2005, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2005, էջ 487:

Ուստի, այս առումով ուշագրավ են շրջանառության 35.296-ի'՛6: Եվրամիության հետ ՀՀ ունեցած առնտրաշրջանառությանծավալների դիտարկումը ն դրա հիման վրա ՀՀ-ԵՄ տնտեսական համագործակցությանհիմնական օրինաչափությունների սահմանումը, առանձնացումը:

Գծապատկեր8 Հիմնականգործընկեր երկրներիտեսակարարկշիռը ՀՀարտահանման մեջ 2072թ.

Գծապատկեր9 Հիմնականգործընկերերկրների տեսակարարկշիռը ՀՀ ներմուծմանմեջ 2012թ.

Այսպես, 2000-2012 թթ. Եվրամիության երկրների բաժինը ՀՀ արտաքին առնետրաշրջանառության մեջ տատանվել է 25-38.696-ի շրջանակներում: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ մինչն 2000 թ. ՀՀ-ԵՄ առետրաշրջանառության տարեկան միջին հավելաճը կազմել է մոտ 20.196: Սակայն 2001 թ. գրանցվել է 16.996 անկում, իսկ դրան հաջորդող տարիներին աճի տեմպերը որոշ տարիների կտրվածքով հասել են մինչն 5096: Միննույն ժամանակ, 1998-2012 թթ. ՀՀ-ԵՄ առնտրաշրջանառությունն աճել է մոտ 4,9 անգամ, այդ թվում` արտահանումը` 6.7, իսկ ներմուծումը 4.3 անգամ (գծապատկեր10):

Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013, ԱՎԾ, Երնան, 2013, էջ 478:

Հերտաանանոչը :Ներմածում

Գծապատկեր10

ԱՈոԿՋին առետրայինչրջանաաարւան

ՀՀ-ԵՄ արտաքինառնետրային շրջանառությունը

1998-2012թթ.(մլն ԱՄՆ դոլար)"

Դիտարկվող ժամանակահատվածում ԵՄ-ի հետ արտաքին առնետրաշրջանառությաննման աշխուժացումը կարելի է բացատրել այն փաստով, որ 2003 թ. սկզբին Հայաստանի անդամակցությունը Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությանը (ԱՀԿ) ԵՄ երկրների շուկաները ավելի հասանելի ն շահավետ դարձրեց հայկական ապրանքների համար` միննույն ժամանակ հասանելի ն շահավետ դարձնելով հայկական շուկան եվրոպական ապրանքների համար: Մյուս կողմից, հարկ է նշել, որ ԵՄ երկրների հետ արտաքին ապրանքաշրջանառությանավելացումը նան կրել է ինքնավար բնույթ: Այսինքն, ԵՄ երկրների հետ արտաքին առնտրի ծավալների ավելացում գրանցվել է նան մինչե Հայաստանի ԱՀԿ անդամակցությունը,իսկ անդամակցումը լրացուցիչ խթան հանդիսացավ այդ գործընթացիհամար: 2001-2012 թթ. դիտվել է ԵՄ-ի հետ ՀՀ ապրանքաշրջանառության ծավալի կայուն աճ` բացառությամբճգնաժանային2009 թվականի, երբ նախորդ տարվա համեմատ առնտուրը նվազեց 37.546-ով (արտահանումը կրճատվեց 4696-ով, իսկ ներմուծումը՝ 3496-ով) ն 2012 թ., երբ նախորդ տարվա համեմատ առետուրը նվազեց 7.895-ով (արտահանումը կրճատվեց 15.896-ով, իսկ ներ17

Գծապատկերը կազմվել է Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2002 (էջ 511), Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2005 (էջ 487), Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2008 (էջ 457), Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013 (էջ 478) տվյալների հիման վրա:

մուծումը` 3.796-ով): 2008 թ. ՀՀ-ԵՄ արտաքին առնտրային շրջանառությունը հասել էր ռեկորդային մակարդակի` 1.9 մլրդ դոլարի, սակայն թե՛ արտահանման, թե՛ ներմուծման աճի տեմպերը էապես նվազել էին նախորդ տարիների համեմատ: Այսպես, եթե արտահանման ծավալները 2007 թ. 2006-ի համեմատությամբաճել էին 18.896-ով, իսկներմուծմանծավալները՝52.296-ով,ապա 2008 թ. այդ աճը համապատասխանաբար կազմել է 1.826 ն 19.896: Արժեքային արտահայտությամբ ապրանքաշրջանառության ծավալի ամենամեծ աճը դիտվել է 2010 թ., երբ նախորդտարվա համեմատ առնտուրը ԵՄ-ի հետ աճեց 320 մլն դոլարով (այդ թվում արտահանումը աճեց 61.546-ով, իսկ ներմուծումը` 14.496-ով): Թեն 20102011 թթ. վերականգնվեցին նան արտահանման ու ներմուծման աճի նախկինում գրանցված տեմպերը, սակայն մինչ այժմ ԵՄ-ի հետ առնտուրը արժեքային արտահայտությամբհետ է մնում մինչճգնաժամայինմակարդակից` 15.496-ով: Հիմնական գործընկերների հետ արտաքին առնտրի կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տտալիս, որ այն շարունակում է մնալ ն խիստ սահմանափակ ունի համակենտրոնացմանբարձր աստիճան թե՛ ապրանքային, թե՛ աշխարհագրական կառուցվածքի առումով (աղյուսակ 18): Աղյուսակ18 | ՀՀարտաքին առնտուրըԵՄ-28 հիմնականգործընկեր | երկրների

հետ

2012թ.

8|/8|8/8 Յ

15138

)/38

|38 ք

13.2

6.8

5.3

5.4

4.8

3.8

1.5

1.6

3.1

1.4

դոտ

31381285 -

104.4 | 1293 | 797 | 1272) 06 | 7 7 30.1 Արտահանում (ներմուծում 265.2 | 8648 | 378 | 738 38 | 878 | 1688 | 484 Անդրա)

ԲաժինըՀՀ-ԵՄ

ապրանքաշ.

մեջ (22)

ԲաժինըՀՀ համախառնապրանքաշ. մեջ (26)

ԵՄ-ի հետ ՀՀ արտաքին առնտրի աշխարհագրականհամակենտրոնացվածությունը բացատրվում է այն հանգամանքով, որ թ. ԵՄ-28 երկրներից Հայաստանի գլխավոր առնտրային գործընկեր երկրներն էին Գերմանիան, որին բաժին էր ընկնում ԵՄ-ի հեւո ընդհանուր ապրանքաշրջանառության 22.396-ը, Բուլղարիան` 13.296-ը, Նիդեռլանդները` 6.896-ը, Ռումինիան` 5.496-ը, Բելգիան` 5.396-ը, Իտալիան ն Իսպանիան` 4.896-ը: Ընդհանուր առմամբ, նշված 7 երկրներին բաժին է ընկնում ԵՄ-28 երկրների հետ ՀՀ արտաքին առնտրի ավելի քան 68.996-ը: Համեմատության համար նշենք, որ մինչճգնաժամային 2008թ., երբ գրանցվեց ԵՄ երկրների հետ առնտրի ամենաբարձրմակարդակը, առնետրիաշխարհագրականկառուցվածքի համակենտրոնացմանաստիճանը, ըստ վերոնշյալ յոթ երկրների, կազմում էր 66.696: Չնայած ԵՄ բոլոր երկրների հետ արտաքին առետրի ծավալների ն ապրանքային կառուցվածիընդլայնմանը,ՀՀ արտաքինառնետրային հաշվեկշիռն այս երկրների հետ շարունակում է մնալ բացասական: ԵՄ-28 երկրների շարքում բացառություն են կազմում հինգ երկրներ, որոնց հետ առնտրային հաշվեկշիռը 2012 թ. գրանցել է դրական արժեք: Դրանք են` Բելգիան («53.4 մլն դոլար), Նիդեռլանդները (-41.9), Բուլղարիան (42.8), Կիպրոսը (5.9), Լատվիան (40.4): Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնումնան ԵՄ երկրների հետ առետրի ապրանքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը (աղյուսակ 19): ՀՀ ն ԵՄ միջե արտաքին առնտրի ապրանքային կառուցվածքում հիմնականում գերակշռում են մետաղները (մասնավորապեսսն մետաղները,պղինձը ն այլ ոչ թանկարժեքմետաղներ), թանկարժեք քարերը ն մետաղները, տրանսպորտային միջոցները, մեքենաները ն սարքավորումները,տրիկոտաժե հագուստը, էլեկտրական սարքավորումները, դեղագործական մթերքը, ոգելից ն ոչ ոգելից խմիչքները:

Ոգելիցնոչ ոգե- | միչքներ Հանքահումքային | արտադրանք

1.2

16.3

1.6

0.01 | Դեղագործական

21.9

0.05

0.2

13.8

24.4

| 25.5 |

6.1

մթերք Տրիկոտաժ

Թանկարժեք քա-

րեր ն մետաղներ Սն մետաղներ ն դրանիցպատր. իրեր

26.0

13.1

|113.5|209.4|

|121.6|140.6|

85.1

50.7

| 117|

53.2

13.0

81.7

| 90.7 | 24.4

0,2

6,8

54,7

0.2

84,9 | 39.6

|117,0| 18,4

47.5

| 65.1 | 21 | 623 |

95,9

| 08

թանկար-|

| 130 | 110|

1.1

40.8

7.9

|132.2| 4.5

|106.8|

5,8

85,3

2.6

2.1

56.2

|186.0| 2.1

0,4

0.2

Ալ,

ոչ

իրեր

ժեք մետաղներ մե- | էլեկտրական քենաներն սար-

|քավորումներ

Վերգետնյա

տրանսպորտային

84.0

0.1

|674.2

19.0

62.5

|107.2| 2.3

Պղինձն դրանից|

պատր.

| 200

|153.6|181,5|201,3|190.9|

69.1

|217.7| 45.9

|210.3| 236

|211.1| 17.3

|1048|

| 189 | |

64.9

|152.7

միջոցներ

Ինչպես երնում է աղյուսակ 19-ում, ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առնտրի ապրանքային կառուցվածքում զգալի կենտրոնացումէ նկատվում: Այսպես, 2005 թ. ՀՀ-ից արտահանվող վերոհիշյալ ապրանքախմբերին բաժին էր ընկել արտահանման 98.396-ը, իսկ ներմուծման` 58.796-ը: Ընդ որում` թանկարժեք ն ոչ թանկարժեք մետաղների արտահանման բաժինը ՀՀ-ԵՄ համախառն արտահանմանմեջ կազմում էր 87.996: Ուսումնասիրություններն ընդգրկել են մինչճգնաժամային,ճգնաժամայինն հետճգնաժամային տարիները, որպեսզի կարողանանք գնահատել ճգնա118

Աղյուսակը կազմվել է ՀՀ արտաքին առնտուրը2005 թ. (էջ 58-60), ՀՀ արտաքին առետուրը 2008 թ. (էջ 79-82), ՀՀ արտաքին առնտուրը 2010 թ. (էջ 73-76), ՀՀ արտաքինառնտուրը 2012 թ. (էջ 72-75) տվյալների հիման վրա:

ժամի ազդեցությունըՀՀ-ԵՄ առնտրի ապրանքային կառուցվածքի վրա: Սակայն աղյուսակում բերված տվյալները հստակ ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում համակենտրոնացման աստիճանն էական փոփոխություններիչի ենթարկվել: Այսպես, եթե 2008 թ. արտահանման 93.996-ը, իսկ ներմուծման 64.296-ը բաժին էր ընկնում վերոնշյալ ապրանքներին, ապա 2009 թ. դրանց բաժինը համապատասխանաբարկազմում էր 94.846 ն 59.596, իսկ 2012 թ.` 94.296 ն 88.796: Հարկ է նշել, որ 2012 թ. ՀՀ-ԵՄ առնետուրըկրճատվել էր 896Փ-ով,ինչը հանգեցրել է ներմուծման աստիճանի ավելացկառուցվածքոի, համակենտրոնացվածության մանը: Այժմ անդրադառնանք առնտրի ապրանքային կառուցվածքի ուսումնասիրությանը` ըստ առանձին երկրների: Այսպես, ՀՀ-ից ԵՄ 2012 թ. արտահանվող թանկարժեք քարերի ն մետաղների 9706-ն ուղղված էր դեպի Բելգիա (2010 թ.` 97.896-ը), իսկ ներմուծմանը բաժին էր ընկնում 74.696-ը (2010 թ.` 58.796-ը): Հայաստանից Բելգիա արտահանման կառուցվածքում մեծ է նան պղնձի Ա դրանից պատրաստված իրերի` 6496, հանքահումքային արտադրանքի` 10.596, ապրանքախմբերի տեսակարար կշիռը: Միննույն Ժամանակ, Բելգիա ընդհանրապես չի արտահանվում սն մետաղ, իսկ դրանից պատրաստված իրերի արտահանման տեսակարար կշիռը շատ փոքր է: Սն մետաղների արտահանման տեսանկյունից մեծ համակենտրոնացում է նկատվում Գերմանիայի ն Նիդեռլանդների հետ առնտրում. նրանց բաժին է ընկնում այդ ապրանքախմբի արտահանման համապատասխանաբար44.490-ը ն 55.1Չ6-ը: Սե մետաղների արտահանման տեսակարար կշիռը մի քանի անգամ գերազանցում է դրանցից պատրաստված իրերի արտահանման կշռին, իսկ վերջինիս ներմուծման բաժինը բավականին մեծ է: Սա նշանակում է, որ սն մետաղները ՀՀ-ից արտահանվում են հումքային տեսքով ն վերադառնում են ՀՀ` որպես պատրաստի արտադրանք, որի ավելացված արժեքը ավելի մեծ է: Դրա արդյունքում սն մետաղներիառետրից ավելի մեծ օգուտներ ստանում է ԵՄ-ն:

Գերմանիային է բաժին ընկնում ՀՀ-ից ԵՄ արտահանվող «Այլ Արտահանոչ ոգելից խմիչքների (36.796), պղնձի ն դրանից պատրաստվածիրերի (2642) ոչ թանկարժեք մետաղներ» ապրանքախմբի 1009օ-ը: ման մեջ մեծ է նան տրիկոտաժի (3896) ն ոգելից ու

ապրանքախմբերիբաժինը: Իսկ ներմուծման մեջ առավել աչքի են ընկնում վերգետնյատրանսպորտայինմիջոցների (77.596), էլեկտրական մեքենաների ն սարքավորումների (19.726) ն դեղագործական մթերքի (2.096) ապրանքախմբերը: Ինչ վերաբերում է այլ երկրներին, ապա ՀՀ-ից հանքահումքային արտադրանքիարտահանմանմեջ մեծ է Իսպանիայի(13.696) ն Բուլղարիայի (6796) բաժինը, որոնց, Բելգիայի հետ միասին, բաժին է ընկնում հանքահումքի արտահանման 91.196-ը: Բուլղարիայից ն Ռումինիայից ներմուծվող ապրանքների կառուցվածքում մեծ է նան հանքային վառելանյութերի ապրանքախմբի տեսակարար 5: Ներմուծման գծով հարաբերականտարկշիռը` 42.996 ն 19.796: է Գերմանիայի, Իտալիայի, Մեծ Բրիւտաառկա բերակվածություն ն հետ նիայի Ֆրանսիայի արտաքին առնտրում: Եվ ընդհանրապես, ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտահանման թե՛ աշխարհագրական,թե՛ ապրանքայինկառուցվածքը խիստ համակենտրոնացված է, իսկ ներմուծման կտրվածքով առկա է տարբերակում: Խոսելով գլոբալ ֆինանսատնտեսականճգնաժամի ազդեցությունների մասին` անհրաժեշտ է նշել, որ 2009 թ. ՀՀ-ԵՄ արտաքին առետրի էական կրճատումը առաջին հերթին պայմանավորվածէր այն հանգամանքով, որ ՀՀ-ից ԵՄ հիմնականում արտահանվում էին հումքային ապրանքներ, իսկ գլոբալ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի առաջին ալիքը մեծ վնասներ հասցրեց հենց հանքահումքային արդյունաբերությանը,որի հետնանքով համաշխարհային տնտեսության մեջ զգալի նվազեցին հանքահումքային ապրանքների միջազգային գները: ՀՀ-ԵՄ երկրներ արտահանման վրա ճգնաժամի բացասական ազդեցությունը հնարավորինս փոքր կլիներ, եթե արտահանվող ապրանքային կառուցվածքը լիներ տարբերակված ն դրանում գերակշռեր ոչ թե հանքահումքային, այլ պատրաստի վերջնական արտադրանքը: Ասվածը ճշմարտացի է նան ընդհանրապեսՀՀ-ից արտահանման համար: Այսինքն, տվյալ իրավիճակից արագ դուրս գալու ն հետագայում նման իրավիճակներում չհայտնվելու համար պետք է նախապայմաններստեղծել տեղական տարբերակվածարդյունաբերությանզարգացման հա'»

Թադնոսյան Ձ., Գալոյան Դ., ՀՀ ն Կենտրոնական ու Արնելյան Եվրոպայի երկրների միջն առենտրայինկապերի օրինաչափություններն ու դրանց ընդլայնման հիմնական խոչընդոտները // ՌԱՀՀԿ-ն` 15 տարեկան. նոր գաղափարների ուժը, Երնան, 2009, էՉ 183-204:

մար: Ինչ վերաբերում է ներմուծման կրճատման պատճառներին, ապա սա բնակչության գնողունակության անկման հետնանք էր` պայմանավորվածարտասահմանիցհանրապետություն փոխանցվող մասնավոր տրանսֆերտերի կրճատմամբ: Տվյալ իրավիճակում կրկին տեղական տարբերակված արդյունաբերությանզարգացումը մասամբ կկրճատի ներմուծվող ապրանքների պահանջարկը, քանի որ դրանց մի մասը կփոխարինվի տեղական արտադրությամբ համանման կամ փոխարինողապրանքներով: Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում նան ՀՀ-ԵՄ արտաքին առնետրիմաքսային կարգավորման գործընթացների վերլուծությունը: Այսպես, Հարավային Կովկասի երկրների (Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան) ն ԵՄ միջն առնտրային հարաբերությունները կարգավորվում են ԳՀՀ շրջանակներում ն ներառում են հետնյալ դրույթները. «Ոչ խտրական առետուր, ըստ որի` պայմանագրի կողմերին արգելվում է կիրառել խտրական մաքսային սակագներ միմյանց հետ առնտրի Ժամանակկամ որնէ կերպ սահմանափակել ներմուծվող ու արտահանվող ապրանքներիքանակը: ՛ Գործընկեր երկրների առնտրային օրենսդրություններին ընթացակարգերիներդաշնակեցում ԵՄ օրենքներին, որի նպատակն է էլ ավելի խորացնել առնտրային հարաբերությունները ն տնտեսական ինտեգրմանհնարավորությունները: Հայաստանը ԵՄ-ի հետ առնտրի խթանման առումով էապես շահեց նան 2006-2008 թթ. ԵՄ կողմից կիրառվող Նախընտրությունների ընդհանրացված համակարգի` ՇՏՔ-ի կիրառման շնորհիվ: Ըստ դրա` 3300 անուն հայկական ապրանքներ ԵՄ շուկա ներմուծելիս հարկվում էին զրոյական մաքսատուրքերով, իսկ 3900 անուն ապրանքներ` ցածր մաքսատուրքերով: ՇՏՔ-ն առնտրային ԵՄ-ն համաձայնագիր է, որով զարգացող երկրների տրամադրում է բարենպաստ առնտրային ռեժիմ, ըստ որի` ԵՄ շուկա մուտք գործող ապրանքների համար կա՛մ չեն կիրառվում մաքսատուրքեր, կա՛մ դրանք նվազագույն են: Միննույն Ժամանակ,ԵՄ-ն զարգացող երկրների առջն չի դնում փոխհատուցման որնէ պահանջ: Համակարգը կիրառվում է Յ տարի ժամկետով ն ներառում է երեք տարբեր արտոնյալ ռեժիմներ. ՛6400 անուն ներմուծվող ապրանքների գծով մաքսատուրքերի նվազեցում` 176 զարգացող երկրների համար:

՛՛ Կայուն տնտեսական զարգացմանն արդյունավետկառավար-

հատուկ պայմանագիրը, որը հայտնի է ՕՏՔՀ անվանմամբ: Սա հնարավորություն է տալիս խոցելի զարգացող երկրների հետ առնտրում ավելի կրճատել մաքսատուքերը: ՕՇՏՔ-Հ-իհամաձայն` 2009 թ. հունվարի 1-ից մինչն 2011 թ. դեկտեմբերի 31-ը (2014 թ. հունվարի մեկից Ժամկետը երկարացվեց նս Յ տարով) արտոնությունների այս ռեժիմից պետք է օգտվեն 16 երկրներ, այդ թվում` հարավկովկասյան երեք երկրները: ՛ «Ամեն ինչ, բացի զենքից» պայմանագիրը,որով թույլատրվում է 50 հետամնաց երկրներից, առանց մաքսատուրքերի, ԵՄ ներմուծել 7200 անուն ապրանք: ՇՏՔ-Հ ծրագիրը կարնոր խթան է զարգացող երկրների համար` վավերացնելու ն կիրառելու մի շարք միջազգային ստանդարտներ, որոնք վերաբերում են մարդու իրավունքներին, կայուն զարգացմանը ն արդյունավետ կառավարմանը:Փորձը ցույց է տալիս, որ իրականում ՕՏԵՀ-ը կարնոր գործիք է, քանի որ երկրները գործադրում են բոլոր ջանքերը ԵՄ-ի կողմից ներկայացվածպահանջներին համապատասխանելուհամար: 2009 թ., երբ ՇՏՔՀ-ը մտավ ուժի մեջ, զարգացող երկրները ստացան 4.7 մլրդ եվրոյի հասնող օգուտ (համեմատած ստանդարտ ՕՏՔ սակագներիհետ), որի արդյունքում ԵՄ մաքսային եկամուտները կրճատվեցին ավելի քան 357 մլն եվրոյով: Մաքսատուրքերի կրճատումը վերաբերում էր ծխախոտին (մինչն 5276), ոչ ոգելից խմիչքին(մինչն 3096), մրգերին (մինչն 20965),բանջարեղենին(մինչն 1496), ձկնեղենին(մինչն 2096): Ինչ վերաբերում է ՀՀ-ից ԵՄ թանկարժեքն ոչ թանկարժեքմետաղների արտահանմանը,ապա դրանք ԵՄ-ում մաքսային հարկման չեն ենթարկվում (այսինքն` հարկվում են զրոյական մաքսատուրքերով), քանի որ բորսայականապրանքներ են"": ՀՀ-ԵՄ արտաքին առնետրին հատկապես հայրենական արտադրանքի արտահանման խթանմանըկարող էր նպաստել նան այդ կառույցի հետ ԽՀԱԱՀ կնքումը: Առանց մաքսատուրքերիտեղական ապրանքների արտահանումը ԵՄ երկրներ հնարավորուման

ԲարխուդարյանԼ, Գալոյան Դ., ՀայրապետյանԳ., ԴանիելյանԿ. Հայաստան-ԵՄ տնտեսականհարաբերություններ.ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանի առետրայինկապերիվրա, Եվրոպականհետազոտություններիկենտրոն, Երնան, 2012, էջ 128-129:

թյուն կտար բարձրացնել դրանց մրցունակությունը այդ շուկաներում ն կտաներ ներմուծված եվրոպական արտադրանքի էժանացմանը ՀՀ շուկայում, ինչն էլ իր հերթին կհանգեցներ սպառողական շուկայի ընդլայնմանը: Դա կուրվագծեր նան հետագայում ԵՄ երկրների հետ մաքսային միության ստեղծման հնարավորությունները: Մինչն ԵվրԱզէՍ մաքսային միությանըՀՀ անդամակցության ցանկությանմասին հայտարարությունը, ԽՀԱԱՀ-ին ՀՀ միանալու դրական ն բացասական հետնանքները լայնորեն քննարկվում էին հայ ն եվրոպացի մասնագետների կողմից: Ընդհանուր առմամբ, բոլոր աշխատանքները նպատակ ունեին վիճակագրականտվյալների վերլուծության հիման վրա մատնանշել ՀՀ-ԵՄ առնտրի ազատականացման առավել դրական ն բացասական հետնանքները: Այդ առումով բավական ուշագրավ ենք համարում «ՀայաստանԵՄ տնտեսական հարաբերություններ. ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանի առնենտրայինկապերի վրա» աշխատության մեջ տրված գնահատականները:Այսպես, աշխատանքում, հիմնվելով ընդհանուր հավասարակշռության մոդելի վրա, բացահայտվել է, որ ՀՀ ն ԵՄ միջն հնարավոր ազատ առնտրի գոտու հաստատումն էական ազդեցություն չի ունենա ՀՀ տնտեսության վրա ինչպես դրական, այնպես էլ բացասականիմաստներով: Դրա պատճառն այն է, որ ՀՀ ն ԵՄ միջե արտաքին առետրում մաքսատուրքերն արդեն իսկ գտնվում են բավական ցածր մակարդակի վրա: Ուստի առնտրի ազատականացումը կարող է ապահովել լրացուցիչ օգուտներ միայն հեռանկարում` կապված ԵՄ ստանդարտների ն մաքսային վարչարարությանբարելավմանհետ": հաստատման

կնքումից թույլ դրական էֆեկտ էր կանխատեսվել Վարշավայի տնտեսական ն սոցիալական հետազոտությունների կենտրոնի կողմից կատարված ուսումնասիրությունում, որտեղ մասնավորապես նշվում է, որ առետրի ազատականացման հետնանքով ավելի հավանական է «առնետրիշեղման» էֆեկտի գերազանցում «առնտրի ստեղծման» էֆեկտին: Ուստի ավելի մեծ դրական էֆեկտներ կարելի է սպասել միայն ավելի խորը ինտեգրման հարաբերություններից"՞՞: ՀՀ-ԵՄ

ԽՀԱԱՀ

նան

'2'

Նույն աղբյուրը, էջ 172-173:

ԲՇօոօո|Շ Բ6ՅՏԵԼԱԵ/Օ6Ո6ՈՅ|

ԵՓԵԽ66ո էհօ ԲՍ Ձոմ Ճոո6ոտ

Բօօոօոօ // ՇՅՏՑ

|ոքոօէ Յոժ /ոքիօոնօոտօք էհտ Բ՛ԼՃ Ա6քօՈՏ Իի|օ.80/2008, քճցծ 188.

ԻՅԻԽօՐ

«Հայաստան ն մաքսային միություն. ինտեգրման տնտեսական էֆեկտի գնահատականը» աշխատության մեջ, որտեղ հեղինակները փորձել են զուգահեռներ անցկացնել ՀՀ-ԵՄ ն ՀՀ-Մաքսային միություն ինտեգրման գործընթացների միջն, նշվում է, որ ո՛չ ԵվրամիությունիցՀայաստան կատարվող տրանսֆերտները, ո'չ էլ հանքահումքայինարտադրանքի առնտրի ծավալների մեծացումը Ի հակադրություն վերէապես չեն ազդում ՀՀ ՀՆԱ-ի աճի վրա՞23: ջին տեսակետի` Հայաստանում Լեհաստանի Հանրապետության արտակարգն լիազոր դեսպան Զդիսլավ Ռաչինսկին, վկայակոչելով լեհ ւիորձագետներիհաշվարկները,հայտարարելԷ, որ ԽՀԱԱՀկուը ստորագրելով Հայաստանը տարեկան 150 մլն եվրո օգուտ նենար, ինչը ՀՀ ՀՆԱ-ն կհանգեցներտարեկան 2,396 աճի՛՞՞: Փաստորեն, նշված աշխատությունների հեղինակները հիմնականում համակարծիք են այն հարցում, որ ՀՀ-ԵՄ առնտրի ազատականացման կարճաժամկետ հետնանքները էական դրական ազդեցությունչեն թողնի առետրի ծավալների մեծացմանկամ ՀՆԱ աճի վրա: Ուստի ինտեգրմանօգուտները շոշափելի կլինեին միայն երկարաժամկետ հեռանկարում, երբ առնտրի ազատականացումից անցում կատարվեր տնտեսական միության ձնավորմանը: Այնուամենայնիվ, Եվրամիության հետ ազատ առնետրայինհարաբերությունների մեջ մտնելու համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ սկսելու հնարավորությանձեռք բերումն ինքնին մեծ քայլ էր Հայաստանի համար` ԵՄ-ի հետ տնտեսական ինտեգրման դաշտ ստեղծելու առումով: Համաձայնագրի ստորագրումը մեծ հնարավորություններկբացեր Հայաստանի տնտեսության առջն՝ արտաքին առնտրաշրջանառությանմասով: Այն մի կողմից երկրի տնտեսավարող սուբյեկտներին թույլ կտար առավել դյուրին պայմաններով դուրս գալ մոտ 500 մլն սպառող ունեցող Եվրոպական միասնական շուկա, որն էլ իր հերթին կխթաներհայրենական արտադրությունը, ինչը դրականորեն կանդրադառնարզբաղվածության ն արտագաղթիցուցանիշների վրա: Այս ամենին պետք է գու13.

ճքխ6ետք Մ ԼՅԽՕԽԻԻԵԼԸ

60:03:

ՕԼՏԻԽՅ

3ՓՓՓԽՅՅՔՄԻԼՑՈՔՅւլու //

Աօոտող Վ 20, Շա-Ո676ք6ծյք,

ՅԿՕԻՕԽԱԿՎՇՕԵ0ՐՕ

ԷՔԲ, Լլթուք տատօքքՁԱՄՕԻԻԵՏ /օօոծոօՑՅԻՄՑ, 2013, էջ 29.

Ինչպես Հայաստանըկորցրեց տարեկան 150 միլիոն դոլար ստանալու հնարավորությունը// էլեկտրոնային ռեսուրս) -

հմթ://168.8/2013/10/10/286573.հնո|:

մարել նան ապրանքների ու ծառայությունների որակի խնդիրը: Բնական է, որ ԵՄ շուկաներ չեն կարող դուրս գալ ԵՄ որակական չափանիշներինչհամապատասխանողապրանքներ: Մյուս կողմից, ԽՀԱԱՀ-ը կմեծացներ եվրոպական արտադրության ապրանքների մուտքը Հայաստան` առավել մատչելի մաքսադրույքներով ն առանց լրացուցիչ վարչական խոչընդոտների: Դա ենթադրում էր ներկրվող ապրանքների գների անկում ն մրցակցային դաշտի աշխուժացում հայկական տնտեսությունում: Ներկրվող ապրանքների ցածր գները չէին կարող ուղղակիորեն չանդրադառնալ ներքին շուկայի գների վրա: Փաստորեն, բանակցությունների ձախողումը ն ՀՀ հրաժարումը Ասոցացման համաձայնագրի ստորագրումից արգելակեց Հայաստանի համար բարեփոխումների մի մեծ շրջան, մասնավորապես` հարկային, օրենսդրական, մաքսային ն ժողովրդավարությանհաստատման ոլորտներում: Այնուհանդերձ, նախ` աշխարհի զարգացած տարածաշրջաններից մեկի հետ առնետրայինհարաբերություններիինստիտուցիոնալացման խնդրի առնչությամբ միանշանակ գնահատական տալը կնշանակի հաշվի չնստել տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրման մոդելի առանցքային մեխանիզմներիհետ, որը ամփոփվում է դրա պատմականորեն ն գործնականում քննություն բռնած նախադրյալների մեջ: Երկրորդ` ւտտարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման արդի գործընթացների օբյեկտիվ պահանջը այս կամ այն ինտեգրացիոն խմբավորման մեջ որոշակի ն կայուն տեղ զբաղեցնելն է: Ասոցացման համաձայնագիրը,ինչպես փաստվեց վերնում, Հայաստանին տալու էր, եթե կարելի է այդպես ասել, առետրային կցորդի անորոշ կարգավիճակ, որը ո՛չ ներկայում, ն ո՛չ էլ ապագայում տարածաշրջանայինառկա քաղաքական հիմնախնդիրներիլուծման որնէ երաշխիք չի պարունակում: Ավելին, լինելով ասոցացվող անդամ, ՀՀ-ն կկորցներ նան ԵվրԱզէՍ-ի մաքսայինմիությանըանդամակցելու հնարավորությունը: Ամեն դեպքում, ԵՄ երկրները շարունակում են մնալ ՀՀ գլխավոր առնտրային գործընկերները, ուստի դրանց գնահատականները նս այս հետազոտության շրջանակներում որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում: Այսպես, ՀՀ ն ԵՄ արտաքին առնետրային շրջանառության վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ եվրոպական առետրին մեր երկրի մասնակցությանմասշտաբները կախված են ներքին շուկայի ապրանքային հագեցվածության մա142

կարդակից: Ներմուծման հաշվին ներքին շուկայի պահանջների բավարարումը տանում է արտաքին աշխարհից կախվածության մեծացմանը, որն ի վերջո սպառնում է երկրի տնտեսական անվտանգությանը: Ներմուծման փոխարինման քաղաքականության արմատավորումնու արտահանման խթանումը, համաշխարհային շուկայի պահանջներինհամապատասխանողապրանքների առաջարկի ձեավորման ճանապարհով, ՀՀ տնտեսական աճի ն ԵՄ-ի հետ առավելագույնս արդյունավետ առնետրայինհարաբերություններ ծավալելու նախընտրելի ուղին է: Սակայն, առանց էական պետական աջակցության, այսօրվա պայմաններում ՀՀ արտահանումը դեպի ԵՄ ն՛ իր ծավալներով, ն՛ կառուցվածքով ոչ միայն չի կարող բավարարել այդ երկրների հետ փոխշահավետ համագործակցության զարգացման պահանջները, այլն տեղի կունենա ներմուծման վճարման համար անհրաժեշտ արժութային միջոցների շարունակական արտահոսք: Արտահանմանխթանումըթույլ կտա ավելացնել ներմուծումը վճարելու համար անհրաժեշտ արժութային մուտքերը: Այդ տեսանկյունից ՀՀ տնտեսական աճի ապահովման համարավելի նախընտրելի է ավելացված մեծ արժեք պարունակող արտադրություններիզարգացումը: Ներկայում ՀՀ-ԵՄ արտաքին առնետրիզարգացման համար գոյություն ունեն մի շարք լուրջ խոչընդոտներ, որոնց վերացումը պահանջում է մեծ ջանքեր ն որոշ ժամանակ: ԵՄ-ն, որը տարածաշրջանայինհամագործակցությանն հակամարտություններիխաղաղ կարգավորմանջատագով է, խիստ կարնորում է տարածաշրջանայինհակամարտություններիկարգավորման անհրաժեշտությունը:Նման կարգավորումըհնարավորություն է տալիս զարգացնել համագործակցություննայլ բնագավառներում: Ահա թե ինչու «Եվրոպայի նախկին ոխերիմ թշնամիներն այժմ միասին նստում են սեղանի շուրջ որպես գործընկերներ` ի նպաստ բոլոր կողմերի»'՛5: Այդ իսկ պատճառով Ղարաբաղյան հակամարտությանլուծումը բխում է ընդհանուրշահերից, քանի որ դրանով, մի կողմից` հնարավորություն է ընձեռվում առավելագույնս զարգացնել Հայաստանի հարաբերություններըԵՄ-ի հետ,

Ֆերերո-Վալդեր Բ., Հարավային Կովկասը ն եվրոպականհարնանությանքաղաքականությունը// Հայաստանի Հանրապետություն օրաթերթ, 15.02.2006թ., 27(3883), էջ 4:

մյուս կողմից` ԵՄ-ն դառնում է ավելի ապահով` ունենալով միմյանց հետ հակամարտություններչունեցող հարնաններ: ՀՀ-ԵՄ արտաքին առնտրի խթանման հիմնական խոչընդոտներից է նան տրանսպորտայինգործոնը` տրանսպորտայինհամակարգի, հաղորդակցության միջոցների ե ենթակառուցվածքների

ծախսատարությունը:Վերջին տարիներինտրանսպորտայինգործոնը դարձել է մեր երկրի արտահանման ապրանքային կառուցվածքի ձնավորման համար ամենաորոշիչը: Դրանով է բացատրվում Արնմտյան Եվրոպայի հետ առնտրում թանկարժեք ապրանքատեսակների տեսակարար կշռի աճը, որոնց արտահանման տնտեսական արդյունավետությունը պայմանավորված է գործարքների արժեքում տրանսպորտային փոքր ծախսումներով: Հետնաբար միանգամայն կարնոր Է` խրախուսել արտահանելի այնպիսի ապրանքներիարտադրությունը,որոնք գիտատար են, ունեն բարձրարժեք ն փոքր ծավալներ: ՀՀ ն ԵՄ առնտրայինհարաբերություններիզարգացմանհամար էական դեր կարող է խաղալ, այսպես կոչված, «ռազմավարական առնետրայինքաղաքականության իրականացումը», որն ընկած է արտահանմանն ուղղված քաղաքականության հայեցակարգի հիմքում: Դրա էությունն այն է, որ պետությունն իր վրա է վերցնում այն ճյուղերի խթանումը, որոնք կարող են երկրի համար ապահովել համեմատական առավելություններապագայում ն ոչ միայն արտացոլել արտաքին առնետրիընթացիկ վիճակը: Դրանք են. Առկա կարողությունների մասշտաբայնացում. ընդգրկում է աճի ներուժ ունեցող այն ոլորտները կամ ճյուղերը, որոնք վերջին տարիներին ունեցել են ամենամեծ արտահանմանծավալները` ադամանդագործություն, ոսկերչություն, ժամացույցների արտադրություն, թեթն արդյունաբերություն, կոնյակագործություն: ՛ Ձնավորվող կարողություններ. ընդգրկում է այն ճյուղերը կամ ոլորտները, որոնք վերջին տարիներին ունեցել են դինամիկ աճ, սակայն ծավալային առումով դեռես չեն գերազանցում 10 մլն դոլարը` դեղագործություն ն բիոտեխնոլոգիաներ,պահածոների արտադրություն, գինեգործություն, հանքային ջրերի ն հյութերի արտադրություն: Աճի նոր շարժիչներ. ընդգրկում է գիտատար ն տեխնոլոգիատար ճյուղերը: Այս ոլորտներում անհրաժեշտ կլինի առավել

ընդգրկուն քաղաքականություն` տեխնոլոգիաների փոխանցման ն նորարարություններիխրախուսմանշեշտադրումով 25: առնտրային համար քաղաքակաՄեր երկրի ռազմավարական Օությաննպատակը պետք է լինի հենց տեղեկատվական ն բարձր տեխնոլոգիաներիզարգացումը, որը պահանջում է չափավոր լրավճարների տրամադրմանմիջոցով գիտահետազոտական ն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների իրականացմանն աջակցում: Գիտատար ապրանքների արտադրության խթանման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ նրանց արտադրական բազան համարվում է ոչ թե հումքային տնտեսությունը, որի առումով Հայաստանը չունի մեծ մրցունակություն, ն որի արտահանմանհամար անհրաժեշտ են տրանսպորտայինզարգացած ենթահամակարգեր,այլ գիտելիքահենք տնտեսությունը, որի ներուժը մեր հանրապետությունում բավականին բարձր է ն համարվում է կայունտնտեսականզարգացմանգերակայություն: ՀՀ արտահանումն իր ապրանքային կառուցվածքով մոտ է տնտեսապես թույլ զարգացած երկրներին, ուստի պետք է առավել մեծ ուշադրություն դարձնել արտահանման կառուցվածքի օպտիմալացմանը ն ավելացնել արդյունաբերական ապրանքների արտահանումը: Արտահանմանխթանմանանհրաժեշտությանհիմնախնդրի սրության աստիճանը մեծապես կապված է նան արժութային փոխարժեքի քաղաքականությունից, ԳՏԱ մակարդակից, փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացումից: Իրական արժութայինփոխարժեքի հաստատումըշատ կարնորբաղկացուցիչ է արտահանման խթանման քաղաքականության շրջանակներում: Մյուս կողմից` գիտատեխնիկական առաջընթացը թույլ է տալիս կտրուկ կերպով ընդլայնել արդյունաբերականն գյուղատնտեսական արտադրությանծավալները, տրանսպորտի, կապի հնարանան արտաքին առնտվորությունները ն համապատասխանաբար րային գործունեությունից ստացվող շահույթը, ուստի այն կարնորագույն ուղղություններից է դառնում արտահանման խթանման համար: Իսկ արտահանմանարագ աճը մեծացնում է վերջինիսդերը ազգային տնտեսությանմեջ` խթանելով ընդհանուրտնտեսությանզարգացումը:

ՌազմավարությունՀՀ արտահանմաննուղղված արդյունաբերականքաղաքականության// էլեկտրոնային ռեսրուրս) էջ 22: հէք://Խոոխ.Ո/ո6Շօոօոոյ.Յտ/սք/1/ԹՏ/ԹՅ2ՈՅԿՅաէյսո. 8/Ժ/սոՅետրսհյ/սո-65.քժէ

ԳԼՈՒԽ 4

| ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

: ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

ԻՆՏԵԳՐԱՑԻՈՆ

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսական համագործակցության վ բազմամակարդակմոդելը՝ որպես ԱՊՀ է ինտեգրմանբնորոշ գիծ կազմալուծումից հետո ՀՀ-ում սկսված տնտեսական բարեփոխումները չտվեցին ակնկալված արդյունքները, որոնց պատճառները մի կողմից` 1988 թ. երկրաշարժի չվերացված սոցիալտնտեսական հետնանքներն էին, մյուս կողմից այն, որ Հայաստանն անմիջապեսկորցրեց իր շուկաների մեծ մասը, որոնց հետ ուներ ինտեգրման խորը կապեր` մասնագիտացմանն կոռպերացման մակարդակով: Այդ ամենին գումարվեց հակամարտությունը Ադրբեջանի հետ, որի հետնանքով ծագեցին խնդիրներ նան Թուրքիայի հետ: Մեկ այլ պատճառ էլ կարելի է համարել անցումային շրջանի տնտեսական ռազմավարությունը,որում առաջնայիննշանակություն տրվեց «շոկային թերապիային»:Այդ բարեփոխումների նպատակն արտադրությանկառուցվածքային փոփոխությունների հաշվին տնտեսությանկայունացումն էր, տնտեսական աճը ն ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Ճիշտ է, 1995 թվականից հետո որոշ չափով հաջողվեց արժեզրկման տեմպերը զսպել, սակայն դա չուղեկցվեց արտադրությանծավալների աճով, բնակչության եկամուտները նվազեցին, ու տնտեսությունը հայտնվեց ծանր իրավիճակում: Նման պայմաններումանհնարին էր սոցիալտնտեսական հիմնախնդիրների լուծումը, որն արգելակվում էր նան ներդրումային դաշտի թույլ զարգացածությամբ` պայմանավորված օտարերկրյա ներդրումների հոսքերի կրճատմամբ: Արդյունաբերականզարգացած ն նոր ինդուստրիալ երկրներիփորձը վկայում է, որ կայուն ու դինամիկ տնտեսական զարգացման համար օտարերկրյա կապիտալ ներդրումների բաժինը ՀՆԱ-ի մեջ պետք է հասնի 25-3096-ի, մինչդեռ, ՀՀ-ում այդ ցուցանիշը 2017 թ. չի գերազանցել 7465-իմակարդակը: Մյուս կողմից էլ, շատ ցածր Է ԽՍՀՄ

ՀՀ.

տնտեսությունում կատարված կապիտալ ներդրումների

դյունավետությունը"՛՛:

ար-

Անցումային շրջանի առաջին հինգ տարիներն ամենադժվարն էին Հայաստանի համար. հինգ տարի անընդհատարժեզրկման աճ ն չորս տարի ՀՆԱ-ի կտրուկ նվազում: 1992 թ. Հայաստանը թնակոխեց հիպերարժեզրկմանշրջան, ն 1994 թ. արժեզրկման տեմ1995 թվականըտնտեսականբապերը հասան մինչն 527396-ի'75: րեփոխումների պատմությանմեջ մտավ որպես տնտեսական աճի տեմպերի ավելացման ն շարունակական կայունացման շրջան, որի կարեոր նախապայմանն էին մի կողմից` կոշտ դրամավարկային ն բյուջետային քաղաքականությունը,մյուս կողմից` միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններիվարկերը: Հաճախ ստեղծվում է այնպիսի տպավորություն, որ երկրները, ֆինանսական կազմակերպություններիօգնությունների հաշվին հասնելով կայունացման,դառնում են վերջիններիս «գերին» ն նրանց հետագա զարգացումն ու կայունացմանպահպանումն անմիջականորեն կախված է լինում ֆինանսական հոսքերի չափից ու հաճախականությունից: Այս պնդումը հատկապեսճիշտ է Հայաստանի համար: Տնտեսական ն ֆինանսական կայունացմանը, սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին, ներդրումային դաշտի աշխուժացմանը, արտաքին առնտրիմասշտաբներիավելացմանըզուգընթաց` ՀՀ-ն բռնեց տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրման ուղին: Անշուշտ, տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման դեպքում երկրները պետք է կանգնած լինեն զարգացման ու առաջընթացի ուղու վրա, սակայն այս կամ այն երկրի կամ երկրների խմբի հետ ինտեգրմանձգտումն ինքնին կանխորոշում է դեպի տնտեսական աճի բավարար պայմաններիձնավորման կողմը: «Արտաքին աշխարհի ցանկացած երկրի հետ ուղղակի տնտեսական կապերի հաստատումը, դրանց հետագա ծավալումը Հայաստանում նախ պետք է իրականացնելնախկինումքննություն բռնած կապերընոր հիմունքներով, փոխշահավետության սկզբունքներով վերահաս127

7»

ԹադնոսյանԶ., Կապիտալի ն աշխատուժի միջազգայինմիգրացիայիփոոխազդեցության հիմնախնդիրները(ՀՀ նյութերով) // Ը.00.06 «Համաշխարհային տնտեսագիտություն» մասնագիտությամբտնտեսագիտության դոկտորի գիտական աստիճանի հայցմանատենախոսություն,Երնան, 2007, էջ 149: 10 ոօ,

1/ՎՇՇԽՎՄ

ՇԻԼ

1991-2000

ԽՕԽԾ7

օՅո/ՇՈ/Կ6Օաաք

ՇԾՕքԻաոե, ԽԹմօօոճքօՑՇԻ

ՇԻՐ, Խ(օ6Շ.88 2001, Շ՛թ. 200.

ԵՔ

ՇԼՅՈ6-

տատելու, հարնաններին աշխարհի շատ երկրների հետ նոր սերտ կապեր ձնավորելու հիման վրա` բացառելով ինտեգրվող կողմերից մեկի թելադրող, մյուսի` ակամա կամակատար իրավիճակում հանդես գալու դերը»-55: Այս առումով, Հայաստանն արդեն այլընտրանքների առկայությանպայմաններումկատարել է իր ընտու-թյունը` կողմնորոշվելով դեպի ԽորհրդայինՄիության նախկին անդամ երկրների հետ ինտեգրումը: Իսկ թե որքանով կբացառվի ինտեգրվող կողմերից մեկի, մասնավորապես` Ռուսաստանի` թելադրողի կարգավիճակը, ցույց կտա ժամանակը: Բազմակողմ տեսական ն գործնական տնտեսական գնահատականների, վերլուծությունների միջոցով պարզաբանենք ՀՀ-ի համար տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման առավել հեռանկարայինմոդելը: Թվում է, թե ԱՊՀ երկրների հետ ՀՀ ինտեգրումը պետք է ընթանար բավական հարթ, քանզի մինչն անկախացումը Հայաստանը ԽՍՀՄ երկրների հետ հասել էր ինտեգրման բարձրագույն մակարդակին:Տնտեսական, ֆինանսական,սոցիալմշակութային ինտեգրումից բացի, առկա էր նան քաղաքական միություն (անվտանգության միասնական համակարգ, ընդհանուր բանակ, ընդհուպ մինչն միասնական քաղաքական սահման): Այդ երկրների գերակշռող մասն այսօր ԱՊՀ անդամ է: Ուստի տնտեսական ինտեգրման դասական նախադրյալներիցերկուսը` ինտեգրվող երկրների աշխարհագրական մերձությունը ն պատմականորեն ձնավորված տնտեսական կապերը, այս տարածաշրջանի երկրներում առկա են: Սակայն ԱՊՀ ձնավորմանը հաջորդող տարիների ընթացքում համագործակցությանանդամ երկրներն անհաջող փորձեր էին անում ինտեգրումն իրական, գործնական ուղի փոխադրելու համար, որոնք, ցավոք, ավարտվում էին ակնհայտ անհաջողությամբ: ԱՊՀ-ն ձնավորվեց 1991 թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկում` Ռուսաստանի, Բելառուսի ն Ուկրաինայի կողմից կնքված համաձայնագրի հիման վրա՞՞ո: Նույն թվականի դեկտեմբերի 21-ին համաձայնագրի կանոնակարգիհամաձայն` միացան նան Հայաստանը, Ադրբեջանը, Թուրքմենստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը,Տա125

Մարկոսյան Ա. Խ., «Տնտեսագիտություն բոլորի համար», Երնան, 2001, էջ 299: ԱՊՀ պաշտոնականկայք՝ էլեկտրոնային ռեսուրս) հէլք://ոտխ.Շ1Տ.ՈԼոՏե.Եյ/քՅց6.քհք714-1 76:

ջիկստանը, Ուզբեկստանը ն Մոլդովան, իսկ 1993 թ.` նան Վրաստանը՝3՛:1992-1993 թթ. ընթացքումձնավորվեց համագործակցության կազմակերպականկառուցվածքը` պետության ն կառավարության ղեկավարների խորհուրդները: ԱՊՀ-ի գոյության տարիների ընթացքումկնքվեցին մի քանի հարյուր երկկողմ ն բազմակողմ համաձայնագրեր,որոնք որոշակիացնում էին անդամ երկրների տնտեսական, սոցիալական ն ազգային անվտանգության ոլորտներում փոխադարձհամագործակցությանսկզբունքներն ու ուղղությունները: Կարելի է պնդել, որ սկզբնապես, ՃՏՔԲՃԱ-ինհամանման, ԱՊՀ-ն ձնավորվեց քաղաքական նպատակով, այն Է` նախկին խորհրդային երկրների «քաղաքակիրթ ապահարզան»: Եվ միայն 1993 թ. կնքվեց «Տնտեսական միության ստեղծման մասին» պայմանագիրը""՛,որով սկիզբ դրվեց անդամ երկրների փոխհարաբերությունների միջն որակական նոր շրջանի: Տնտեսական միությունը հետապնդում էր ինտեգրման հեռանկարային նպատակներ` ազատ առնտրի իրականացում (1994 թ. կնքվեց «Ազատ առնտրի գոտու ստեղծման մասին» համաձայնագիրը),ընդհանուր շուկայի ստեղծում` ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի ն աշխատուժի ազատ տեղաշարժի ապահովման նպատակով: Թեն ԱՊՀ ինտեգրումը հիմնականում ձնական բնույթ ուներ, այնուհանդերձ, դրա ստեղծումից 20 տարի անց կարող ենք փաստել, որ ԱՊՀ-ն նախանշեց ԽՍՀՄ նախկին անդամ երկրների կողմնորոշումը` հետագա համագործակցությանխորացման առումով: Այս երկրների կողմից տնտեսական համագործակցության ամրապնդման ձգտումը, մեր կարծիքով, ունի մի շարք օբյեկտիվ պատճառներ ն նախադրյալներ: Օբյեկտիվ պատճառները կարող ենք ներկայացնելայսպես. 1. Քանի որ նախկին ԽՍՀՄ երկրները կախված էին միջհանրապետական կապերից, հատկապես հումքի մատակարարման առումով, ուստի, կանգնելով սոցիալ-տնտեսա131

թ.

Վրաստանինախագահըհայտարարեցայն մասին, որ Վրասւոանըդուրս

է գալիս ԱՊՀ կազմից` մեղադրելով Ռուսաստանիննվաճողականվարքազծի ն

Վրաստանի տարածքներիմի մասըզավթելու մեջ:

ըտյտՅքՅա/8ՒՈՁՑ (0ՇՄ/ՈՅքօ18-/ՎՅՇՂԻՈՈՕ08 Օ6 ՕՇԵՇԹԵԵՍ:

Շօղք)Թ:66788Է|Թ388/Շ7/Եյ« | օօ/ՈՅքօ18:"Շօղք/:6618օ,

ԻՅոքՅՑՈՑԻՈՑ)4

ք838/718

/հՓօքաՅատօիԽԵւ:

86ՇՇՐԻՄՀ ՇՕ8678 ՈՅՑ

ՐՈՅՑ ոքՅՑ/ւՑՈԵօ78 ՇԻՐ", Ա 1(31), Ոօ0օ/ղՅքօ78 / Շ08678 1999, |էլեկտրոնայինռեսուրս)` հէք://ո/ոո.Շ(5.Ո/ոտի.Եյ//ոՓԽՏ.քհք՛7/951792:

կան դժվարությունների առջն, երկրները վերջնականապես հասկացան, որ միայն քաղաքական անկախությունը բավարար չէ կայուն զարգացման համար. առկա հիմնախնդիրները բացառապեսսեփական ուժերով լուծելը զուտ պատրանք է: 2. Տնտեսական կապերի քայքայման հետնանքով վատթարացավ համագործակցությանանդամ երկրների տնտեսական դրությունը:Նման իրավիճակում,հասկանալով իր անվիճելի տնտեսական հզորությունն ու համագործակցության նախկին անդամ երկրների համար որպես գերակա գործընկեր երկիր իր դերակատարությունը,Ռուսաստանը փորձեց դա ցուցադրել կոնկրետ գործողությունների միջոցով: Իբրն թե սեփական շուկան պաշտպանելու նպատակով` Ռուսաստանը սահմանեց բարձր մաքսատուրքեր, հատկապես էներգետիկ ռեսուրսների ն կարնոր հումքային ապրանքների վրա, որը բարձրացրեց այս ապրանքների գները` հասցնելով դրանք համաշխարհային մակարդակի: Համագործակցության անդամների համար ստեղծվեցին լրացուցիչ բարդություններ, քանի որ ռուսական լայն սպառողական շուկան ոչ միայն գրավիչ, այլ նան այլընտրանք չունեցող շուկա էր: Յ. ԱՊՀ երկրները սկսեցին ավելի սթափ գնահատել նան արդյունաբերական զարգացած երկրների ն միջազգային տնտեսական խմբավորումներիկողմիցտրվող օգնությունների դերն ու հետնանքները: 4. Կարելի է պնդել, որ այսօր երբեմնի գոյություն ունեցող միասնական տնտեսական տարածքը դեռ չի կորցրել իր կենսունակությունը: ԱՊՀ երկրները շարունակում են պահպանել արտադրության գործոնների ազատ տեղաշարժի բավական բարձր մակարդակ: Իսկ այն նախադրյալները, որոնք առկա են ԱՊՀ երկրների շըրջանակներում տնտեսականինտեգրման գործընթացներնառավել արդյունավետիրականացնելուառումով, հանգում են նրան, որ. 1. Նախ՝ այդ երկրները տնօրինում են նշանակալից բնական ռեսուրսների ե գիտատեխնիկականներուժի, բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների, կապված են միասնական տրանսպորտայինցանցով, ունեն միասնական էներ150

գետիկ համակարգ,նավթա-, գազամուղ ձնավորելու ն շահագործելու փորձ: 2. ԱՊՀ երկրներն ունեն միասնական պատմական երկարատն անցյալ, որը չունեն աշխարհում գոյություն ունեցող ինտեգրացիոնխմբավորումների մեծ մասը, որում հաղթահարվել են լեզվական արգելքները, առկա է ընդհանուր արժեքային համակարգ, էթնիկական,մշակութային,ազգային նույնականացում: Յ. ԱՊՀ երկրներն ունեին նան արտադրական տեխնոլոգիաների, տեխնիկական ստանդարտների, հեռահաղորդակցական հանգույցների ն այլ ընդհանրություններ: 4. Եվ վերջապես, ԱՊՀ երկրների փոխադարձ ապրանքաշրջանառության ծավալների ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ չնայած երրորդ երկրների հետ ապրանքաշրջանառության աճի տեմպերի արագացմանը, գրեթե բոլոր երկրների համար ԱՊՀ անդամներիհետ առնտրի դերը շարունակում է մնալ գերակա: Վերջինի առումով մեր հետազոտությունները կլինեն ավելի խորքային: Այսպես, արտահանման ու ներմուծման ծավալում ԱՊՀ երկրների հետ առնտրի տեսակարար կշիռը բավական մեծ է Բելառուսում, ն չնայած 2012 թ., բազիսային տարվա համեմատ տեսակարարկշիռը նվազել է, այնուամենայնիվ, շարունակում է մնալ 5096-իցավելի (աղյուսակ20): Մեծ է նան ԱՊՀ երկրներիբաժինը Ղրղզստանի արտահանման ու ներմուծման ծավալում, սակայն, եթե դեպի ԱՊՀ արտահանման տեսակարարկշիռը 2012 թ., բազիսայինտարվա համեմատ, աճել է 17.126-ով, ապա ներմուծման տեսակարար կշիռը կրճատվել է 596-ով: ՈւսումնասիրվողժամանակաշրջանումՌուսաստանի, Ղազախստանի, Ադրբեջանի ն Մոլդովայի համախառնառետրում ԱՊՀ երկրների տեսակարար կշիռը նվազել է: Սակայն, եթե Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը ուսումնասիրվող երկրների շարքում ամենաքիչն են կապված ԱՊՀ երկրների առետրի հետ, ապա նույնը չի կարելի ասել Մոլդովայի ու Ղազախստանի մասին: Մոլդովայի արտահանման43.8496-ը,իսկ ներմուծամ 31.296-ը կապված է ԱՊՀ երկրների հետ: Ուստի մեզ համար անհասկանալի է Մոլդովայի կողմնորոշումըդեպի Եվրամիությաներկրներ:

Աղյուսակ20

երկրներիտեսակարարկշիռն այդ : ՄԱՊՀառանձին չ

Շրկիրը

երկրներիհամախառնարտահանմանն ներմուծման

2001-2012 ծավալում

թթ.

(56)55

Արտ. |Ներ ԱրտՍեր | Արտ. Ներ. |Արտ | Ներ. |Արտ. |Ներ. |

լ | | 162 149 137 | 123 | 139 լ 117 Ռուսաստան 64.9 60.3 44.1 65.9 Բելառուս | | | | | | | Ուկրաինա 28.5 | 558 | 33 | 448 | 356 | 39.3 | 37.5 | 442 | 376 | 409 30.7 Ղազախստան | 514 | 146 | 46.7 | 156 | 46.2 | 105 | 32.9 | 13.7 499 35.4 | 55 | 47.7 | 57.7 | 478 | 53.7 | 348 | 53.2 | 525 Ղրղզստան 11.6 38.3 40.5 Տաջիկստան | | | | | | | | | 35 | 224 Թուրքմենստան | 71.6 | 13.7 | 60.7 | 18.9 | 51.7 | 26.5 | 45 | 234 Ուզբեկստան 35.1 | 26.3 | 38.3 | 40.1 | 40.5 | 46.7 | 193 | 36.4 | 318 392 Մոլդովա | 38.1 | 403 | 37.9 | 392 355 | 413 | 326 | 438 312 25.1 լ Հաաստան | 245 | 19.7 | 316 | 311 | 312 | 237 | 313 | 278 /323 9.6 Ադրբեջան | 31.1 | 146 | 398 | 34 լ 32.7| 113 |319 |)76 14.5

26.7

են Ուկրաինան, Հայաստանը ն Ուզբեկստանը առանձնանում հետ ԱՊՀ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում երկրների արտահանման ու ներմուծման բավական կայուն տեսակարար կշիռով՝ առանց էական վայրիվերումների: Հակառակ պատկեր է գրանցվել Թուրքմենստանում. 2010 թ. ԱՊՀ երկրներին բաժին է ընկել Թուրքմենստանի համախառն արտահանման 4.596-ը, մինչդեռ, 2008 թ. այդ ցուցանիշը կազմել է 51.776: Սա հիմնականում պայմանավորվածէ այն հանգամանքով, որ այդ նույն տարիներին Թուրքմենստանի արտահանումը կրճատվել է 4696-ով: Թեն 2012 թ. արտահանման ծավալները կրկին ավելացել են, այնուհանդերձ, ԱՊՀ երկրների բաժինը շարունակել է կրճատվել: Այնուամենայնիվ, ԱՊՀ երկրների արտահանման ու ներմուծման բաժինը համաշխարհայինարտահանման ու ներմուծման մեջ դիտարկվող ժամանակաշրջանումաճում է (գծապատկեր 11):

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից կայքի տվյալների հիման հնք://սոշեճժՏէՅէ.սոՇէռժ.օ8ց/18Ե/ՏՄ/6Խ6ՈՅԵԼԹՆՄՈԾՆ.ՁՏք»« վրա:

26»

ատանում

Ննրմութում

Գծապատկեր11 | ԱՊՀերկրներիտեսակարարկշիռը ն ներմուծման համաշխարհային արտահանման մեջ 2001-2012:թթ.(26)

Միայն 2010 թ., գլոբալ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետնանքով, ԱՊՀ բաժինը համաշխարհային արտահանման մեջ, 2008 թ. համեմատ կրճատվել է 0.696-ով, իսկ ներմուծումը՝ 0.496-ով, սակայն հետագա տարիներին աճի տեմպերը վերականգնվել են: ԱՊՀ երկրների արտահանման ապրանքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունըցույց է տտալիս,որ դրանում գերակշռում են հումքային ապրանքներն ու ոչ թանկարժեք մետաղները (գծապատկեր 12): Ընդ որում, արտահանման կառուցվածքում դրանց բաժինը2012 թ., բազիսայինտարվա համեմատ, աճել է:

34Նույնաղբյուրը:

ՀՅ

ՀԺ

լոտոս

ան

Հեքենանեւ

Աւ ապո

աներ

Գծապատկեր12. | ԱՊՀ երկրներիարտահանման ապրանքային կառուցվածքը2001-2012:թթ.57

Հատկապես խոսքը վերաբերում է հանքային վառելանյութերի, նավթի, նավթամթերքիապրանքախմբին, որը 2012 թ. կազմել է ԱՊՀ արտահանման62.496-ը` բազիսային տարվա համեմատ աճելով 17.296-ով: Արտահանմանկառուցվածքում մեծ է նան ոչ թանկարժեք մետաղների` սն մետաղների,ալյումինի, պղնձիարտահանման բաժինը, որը 2012 թ. կազմել է ԱՊՀ արտահանման8.590-ը: Իսկ էլեկտրական մեքենաների,սարքավորումների ն տրանսպորտային միջոցների արտահանման տեսակարար կշիռը բավականին ցածր է` 4.596: Այստեղից հասկանալի է, որ արտահանման տեխնոլոգիատարությունը,որը համարում ենք տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրման նախադրյալը, չի կարող բավարարել Բարձր է նան ԱՊՀ արտամեր կողմից սահմանվածչափանիշը:55: հանման ապրանքային կառուցվածքի համակենտրոնացմանՀերֆինդայլ-Հիրշմանի ինդեքսը` 0.3496:57- Հակառակ պատկեր է

հէք://սոՇեժՏաէսոօէԹց.օոցՈՅԵԹՄՈԹԽ6ՄԹԵ|ԹՎՈՈ6Մ.ՅՏք2Թ6քօժ-24397 ԱՊՀ շրջանակներում արտահանման տեխնոլոգիատարությանբաժնեմասը կազմում է 496, տե՛ս Աղյուսակ 2: ԱՊՀ արտահանման ն ներմուծմանապրանքայինկառուցվածքի ՀերֆինդայլՀիրշմանի ինդեքսներըհաշվարկվել են հեղինակի կողմից:

գրանցվել ներմուծման կառուցվածքում (գծապատկեր 13), որտեղ ապրանքային վերոհիշյալ ինդեքսը միջին մակարդակի վրա է` 0.0696: Ներմուծման կառուցվածքում մեծ է տեխնոլոգիական ապրանքներիբաժինը, մասնավորապես`միջուկային ռեակտորներին սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, էլեկտրական մեքենաների, ապարատների ու սարքավորումների,ն դեղագործական մթերքների ներմուծումը կազմում Է համախառն ներմուծման 42.376-ը:

Գծապատկեր13 | ԱՊՀ երկրներիներմուծմանապրանքային 2007-2012 թթ. կառուցվածքը

Փաստորեն, ԱՊՀ շրջանակներում առնտրի ապրանքային կառուցվածքը մոտավորապես համապատասխանումէ զարգացող երկրներիշրջանակներումգործող տարածաշրջանայինինտեգրացիոն խմբավորումների ապրանքաշրջանառությանկառուցվածքին: Նմանօրինակապրանքաշրջանառությանկառուցվածքընվազեցնում է ԱՊՀ անդամ պետություններիտնտեսություններիփոխլրացման մակարդակը, նվազեցնում է նան միմյանց նկատմամբ տնտեսականհետաքրքրությունը, իսկ հաճախ նույնիսկ դարձնում հակառակորդներ`նույնատիպ ապրանքային շուկաների համար

պայքարում: Համագործակցության երկրների ապրանքաշրջանառության կառուցվածքային հիմնախնդիրները դրանց տեխնիկատնտեսական զարգացման ոչ բարձր մակարդակի հետնանք են, ինչն էլ հանգեցնում է այդ երկրների մրցունակության մակարդակի նվազմանը համաշխարհային շուկայում: Դա են վկայում նան համաշխարհայինմրցունակության զեկույցի տվյալները: Այսպես, ԱՊՀ երկրները 2012 թ. գլոբալ մրցունակությանինդեքսով զբաղեցնում են միջինում 78-րդ տեղը, ինչն ավելի ցածր է, քան համաշխարհային միջին ցուցանիշը` 74, քանի որ վարկանիշային աղյուսակում գնահատված են 148 երկրներ: Ամենալավ դիրքերը ԱՊՀ երկրների շրջանակներում գրավում են Ադրբեջանը (39-րդ տեղը աշխարհում), Ղազախստանը (50-րդ) ն Ռուսաստանը (64-րդ), որոնց ցուցանիշները գերազանցում են վարկանիշային համաշխարհային միջինը: Մնացած բոլոր ԱՊՀ երկրները զբաղեցնում են վարկանիշային միջինից ցածր դիրքեր. Հայաստան` 79, Ուկրաինա` 84, Մոլդովա` 89, Տաջիկստան` 100, Ղրղզստան` 121 (աղյուսակ 21): Մրցունակության հենասյուների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ԱՊՀ երկրներն ունեն աշխատուժի շուկայի հարաբերական բարձր արդյունավետություն, բավական զարգացած են բարձրագույն կրթությունը ե մասնագիտական փորձառությունը, ինչպես նան նկատվում է մակրոտնտեսականկայունություն ն ենթակառուցվածքների զարգացում: Այս ցուցանիշների առումով ԱՊՀ երկրները համադրելի են համաշխարհայինմիջին ցուցանիշների հետ, սակայն ինստիտուտների զարգացման մակարդակով, ապրանքային շուկայի արդյունավետությամբ, ընկերություններիմրցունակությամբն այլ ցուցանիշներով այս երկրները հետ են մնում համաշխարհային առաջատարներից: Մի կողմից` ԱՊՀ ստարածաշրջանի երկրները առանձին ցուցանիշների գծով գրավում են բավական բարենպաստ դիրքեր (Ռուսաստանն ու Ուկրաինան շուկայի չափսերի առումով համապատասխանաբարգրավում են 7րդ ն 38-րդ տեղերը, Ադրբեջանըմակրոտնտեսականկայունության ցուցանիշով 8-րդն է ն այլն), իսկ մյուս կողմից` որոշ երկրներ (Տաջիկստան ն Ղրղզստան) գլոբալ մրցունակությանբոլոր հիմնական ցուցանիշների առումով գտնվում են ամենացածր մակարդակի վրա:

ոմգնցվ

ՀԻԲ ցոյթսյ/ոցյսածմր Հ

Սոմմ1ե

թթ

ՏԻ

ԱՎԱ «ՀԽ

Հե

ռ հոնմոոհ,

Հ|

յորում. րճ Եմ

վլո/յյաՀ

եե պ

ԱՎ

ԷՀ -

«26

«Եթ

ՕԶՋ

Աաաա ցվրոճցոմ/ոլ) ր

օմսփ

անր յածմկտեր

Հ|

ոո շոհումոտ ՄՍԹյաժ/

նա:

ԱՀ

ու

ոթ»

ՀԵ ՇաբԲ ՀՔ

Առ Տ

|»

լթ

յարն ակտ/ո/ոծնսծյը«ՔՔ

հաաա ցմ

Մո

Թյսցոան

4 թոխսակոծըՕ ր

«Թ Հ Ց

Հ :

մզցտո ստվտոցւ

ոբ ՀՔ

սԹ/

ՐՏՒ

աաագիոյանմթ վճցոտոտոյշը «ԵՆ աճի

Յ| Է

«2:

ՏԵՁՏԵ ՏՏՔ

ցոդովեանցոնտ -. ՉԱ: Աարե ւթ Յ բ : լք

"ի ր

ԱԷ

մզոփ/ոտ վրոի:սշ 5 Հ

Վ/Ծ

Հպ

Ց -

յսծմր Եջ ք ՍցոաԹիսմզից Մ ռ

«աե Հ

«26258յԵ

Ք)սմզը ցսվծոխսցվ եա 1 ահը

Հ Ջ

Հք

ԱՏԵ :

թաք

Տ:

«Թ Փ

ԱԱ. ՋՏՋ5» տատ

Հ 5

ՎԻ 3:

Հի տե

ՀՔթԱԷ Վ

տաթ

12233:

է:

Հռբ օ

«Վ |Ջ

«թր

եց Ձ 6ՔԵԹԵ2Յ28 Ե) ԷԷ

փիլ յ

է: `

թ: են

1 : :15331:Է :

երկրների միջն նկատելի է նան մակրոտնտեսական կայունության ն շուկայի չափսերի ցուցանիշների տարբերակվածության բարձր աստիճան, ինչը պայմանավորված է այդ երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն ժողովրդագրական առանձնահատկություններով:2007-2014 թթ. ընթացքում ԱՊՀ երկրները մրցունակության ցուցանիշները բարելավել են 6 կետով, սակայն եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ այդ տարիների ընթացքում վարկանիշավորվող երկրների թիվը ավելացել է, ապա կարելի է ասել, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ԱՊՀ երկրների մրցունակությանցուցանիշը ավելի շատ է բարելավվել: Այս ընթացքում իրենց ցուցանիշները առավելապես բարելավել են Ադրբեջանը (27), Տաջիկստանը (ՒԷ17), Հայաստանը (14), Ղազախստանը (չՒԷ11),իսկ ամենամեծ հետընթացը գրանցվել է Ուկրաինայում (-11) ն Ռուսաստանում (-6): Այնուամենայնիվ,ՀՀ գրանցած առաջընթացի արդյունավետությունը ավելի բարձր կլիներ, եթե վերափոխումներընպատակամղվածլինեին կայուն, հնարավորինս բարձրըտնտեսական աճի ապահովմանը, քանի որ 19912012 թթ. մեկ շնչի հաշվով ՀՀ ՀՆԱ-ն զգալիորեն զիջում է ԱՊՀ երկրների մեծ մասի համապատասխանցուցանիշի միջին մակարԱՊՀ

դակը'3::

Մեկ այլ` «ՒԹուռցծ Բօսոժճեօո» կազմակերպությանվարկանիշավորման համաձայն` ԱՊՀ երկրները տնտեսականազատության միջին ինդեքսով դասվում են «առավելապես անազատ» երկրների շարքին: Դրանցից միայն Հայաստանն ու Ղազախստանն են համարվում «մասնակիազատ», իսկ Բելառուսը, Ուկրաինան ն Թուրքմենստանը «լրիվ անազատ» են (աղյուսակ 22): Տնտեսական ազատության հիմնական ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ԱՊՀ տարածաշրջանում առավելապես լավ է զարգացած ֆիսկալ ն առնտրի ազատությունը, ինչպես նան դրական է գնահատվում դրամավարկային քաղաքականությունը ն աշխատանքային ազատությունը: Պակաս ազատական են պաշտպանվածությունը կոռուպցիայից, սեփականության իրավունքները ն ներդրումների ազատությունը, ինչը բացասաբար է ազդում ԱՊՀ երկրների տնտեսական ազատությանինդեքսի վրա:

Դավոյան Ս., Երկրների բազմաբնույթ վերափոխումներիգնահատումը` ընդհանրական համաթվի միջոցով // Ազգային տնտեսությանմրցունակության բարձրացման հիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան, 2012, էջ 45:

Փ)ՀՍՓՕԾ/Հ/Ց|Թ/)Ծ/Փ/Հ|Ծ/Հ ցսԹոռստտետՓա Շ|)ա|Հ|Թ/Թ|Հ/Փ/Թ/ԹԻՀ ցվլոժցոտոտո)/ (ր ՒԷ-|Օ/Թ/)ՓԹ|/Հ|Թ|ՓՔ|Ի-ՀԻ-|Ծ|Դ՞|Ծ

6վլովթ/ուսօսհցս Հաջտիցոյոտծոլ, Է--իաթսցոատ

-Հո/ո վճցսիտմվ նանա ը

ծմտկտրով

ցոկտոցոցվգ:

Զ|Ծ|Ծ|Ծ|Օ|)Օ|Ծ|Օ)Ծ|Ծ)Ծ ՓՓՀ Փ|Թ|Շ|ՇԹ|Փ)Փ/Ծ/|Կ

ՇՎԱՇ/ՎԳ|ԸԿ/ՎԱ/ՎՎԸՈ-|/-

Ջ/Օ|Օ|ՕԾ|Օ)Օ|Ց/|Ջ/|ՏԾ/)Ծ/Ծ/Հ Ջ)Թ|Թ)Թ|Ծ|Թ|տ)Թ|տ|Թ|Ծ|՞

Փ|Հ|ԼՇԼԿ|Հ|Կ|Կ«|/ՎՏՀ-|-/(Հ|պ

Ջ/)|ՕԹ)|Ծլ|Օ)Օ)Ծ|Օ|Ծ|Ծ|Ծ|տ

ՀԷԹԱԱՒՌԹԷԵԵԽԵԵՀՉԻԷ:

ՕՀ|/աՋ|Վ|Ժ|-|Հ|(Հ|Ժ|Ծ

ՑՏ|Տ|Տ|ՑՏ|ՏՑՏ)5|օ)օ)Ց

ցսմԹնստոետ

Թ|Թ|Թտ|Թ|Թ/տ|Ծ Փ

ցվրորոսմնմգղ ԷՀՎԷԱԻԶԻՉԷՉԷՀԷՎԷՀԵԶԵԶԷ

ԵՏՏ

ՀՇՀ-ՀԻ»2ԹԺԿՎՀՎՀՀ-Փ

ՀՀՑԳՏԱՏՋԻ»

ցԲսցոկոտմոնոժ ցվկմոխորոմ,

ՒՀՎԷՎՎԱԻՎԻԶԱՀԵՀԻՎԻՐՀՏԵ

ծգրցո Թոսոգտցտ Փ)Վ/ՀԱՓ/|Հ/Թ։ՓԾԾյՓյլտ| Հ|ռ|2|ԹՓ9յացտաացՀՀՎՀՎՉ/՝ մմզն ցո/Թրստգն, ՒԻՀ|ԹՕ|ՓյՕ|Դ՞|Հ|Հ՝`|221Թ/ՓԹ|Ծ

Հատտետ

Հստտետ

ցո

ցս

|ոկովգ՝

ԱԱ

Տ»2

ՈՑՀՏՀՀԻՏՑ

999535

ԷԻ ի

ցս/Ժ/ ՍԱԱԽԻ

Թ|Ծ|-Հ| |Չ/|Թ|Վ/ՓՋ/|ՕյՓ|Զ)/)Թ|

վմտղօը Փ/ՀԽԻՓՕ/ԻՉՀԹՕՓ)Ջ/Փ/|ՓՈՀԻՀ

ֆղիվր

Հ«|Թ|/Փ|Հ|3|Թ|6|Թ|Փ ս Բստտերո Փ.Փ/ԾՓ|Հ|Թ|Շ|Թ|Հ-|ԷՀ|Հ|Թ/Փ ԹյսնցմգցծգՇ

ՀԱՅՔ .Վ-Վ-

ՀՏՀ 9, մշվց/ոծա6վոժզնցվ 3852222280232 ցորրստոտերը Հ Լ

մնլտ

«ԱԶ

825»Թ88322588

ՏՎ.Դորմախոշվցոդմոի՝

Տ Տ

ել Սել: 3158518888

դինամիկան ցույց է տալիս, որ ԱՊՀ երկրները տնտեսական ազատության ինդեքսի ցուցանիշով իրենց տեղը կորցրել են 246-ով` զիջելով դիրքերը 19 կետով, ինչը վկայում է տարածաշրջանի երկրների անարդյունավետ տնտեսական քաղաքականության մասին: Այս ժամանակահատվածումիրենց ցուցանիշները բարելավել են Ադրբեջանը, Ղազախստանը,Տաջիկստանը, Բելառուսը: Մյուս երկրները կա՛մ չեն գրանցել էական փոփոխություններ (Ռուսաստան` -0.6962), կա՛մ տնտեսական ազատության առումով հետընթացեն ապրել (Հայաստան` -1.596): Այսպիսով, ԱՊՀ երկրների մրցունակության տարբեր գնահատականների վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ այդ երկրներն ունեն համեմատական առավելություններ հետնյալ 2008-2012

թթ.

ոլորտներում

աշխատանքի շուկայի բարձր արդյունավետություն, բարձրագույն կրթության ն մասնագիտական փորձառությանբարձր մակարդակ, «՛ մակրոտնտեսականկայունություն, « արտահանման ն ներմուծման ազատականություն, հարաբերականորենհաշվեկշռված դրամավարկային քաղաքականություն, որն ուղղված է գնային կայունության ապահովմանը: Թույլ կողմերն են. ՛. ֆինանսական շուկայի զարգացմանցածր մակարդակ, . պետականկառավարմանցածր արդյունավետություն, ՛ ապրանքների ն. ծառայությունների շուկաների անարդյունավետություն, ՛ ցածր մրցունակություն միկրոմակարդակում (ձեռնարկություններ), ՛ կոռուպցիան ն սեփականության իրավունքի անպաշտպանվածության բարձր մակարդակ, անարդյունավետ ներդրումային քաղաքականություն: Մրցունակության վարկանիշավորման ընդհանուր դիրքին համապատասխան, ԱՊՀ բոլոր երկրները, համաշխարհային ֆոնի ՛

Գալոյան Դ., ԱՊՀ երկրների տնտեսությունների մրցունակության համեմատական վերլուծությունը // Ազգային տնտեսության մրցունակության բարձրացման հիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան 2012, էջ 75-79:

վրա, ըստ մրցունակության մակարդակի,կարելի է դասակարգել3 հիմնականխմբերում (գծապատկեր 5): ԱՊՀ | Մրցունակության միմիՄրցունակության Մրցունակության || ջին ցուցանիշից բարձրմակարդակում ջին ցուցանիշից 7-2094 հետ մնացող| | 35-6576 հետ մնացող գտնվող երկրներ երկրներ երկրներ

Լ.

Ադրբեջան

2. Ռուսաստան

Ղազախստան

Գծապատկեր5

Ուկրաինա Հայաստան Մոլդովա

1. 2.

Տաջիկստան Ղրղզստան

| ԱՊՀերկրներիդասակարգումըը̀ստ ցուցանիշի'՞՛ մրցունակության

Այսպիսով, ԱՊՀ երկրները 5.446-ով հետ են մնում մրցունակության համաշխարհայինմիջին ցուցանիշից: Տարածաշրջանի առավել մրցունակ երկրներն են Ադրբեջանը, Ռուսաստանը ն Ղազախստանը, որոնց մրցունակության ինդեքսը գերազանցել է համաշխարհային միջին ցուցանիշը: Ուկրաինան, Հայաստանը ն Մոլդովան մոտենում են համաշխարհայինմիջինին` հետ մնալով այդ ցուցանիշից 7-20926-ով,իսկ Տաջիկստանն ու Ղրղզստանը հետ են մնում էապես` 35-6546-ով: Բելառուսին, Ուզբեկստանին ն Թուրքմենստանին, որոնց ամբողջական տվյալները բացակայում են, այնուամենայնիվ, կարելի է այս խմբերում դասակարգել հետնյալ կերպ. թեն. Բելառուսը ն Թուրքմենստանը լրիվ անազատ տնտեսություն ունեցող երկրների կարգավիճակումեն, այնուհանդերձ, այստեղ բավականինբարձր է բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը: Ուստի այս երկրներըկարելի է դասել մրցունակության երկրորդ խմբում, իսկ Ուզբեկստանը, որտեղ մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն չի գերազանցում1717 դոլարը` երրորդ խմբում:

Գծապատկերըկազմվել է հեղինակի կողմիցկատարվածհաշվարկներիհիման

վրա:

Այսպիսով, ԱՊՀ երկրները մի շարք ցուցանիշներով խիստ տարբերակված են, այդ թվում` տնտեսությունների մրցունակությամբ: Դա պայմանավորված է տարբեր երկրներում արդյունաբերական զարգացման ն շուկայական բարեփոխումների տարբեր մակարդակներով: Որոշ ԱՊՀ երկրներ ունեն զարգացած արդյունաբերություն, տրանսպորտայինն հեռահաղորդակցմանզարգացած ենթակառուցվածքներու որակավորված աշխատուժ: Մյուս երկրները կարելի է բնութագրելորպես առավելապեսագրարայինն հումքային ուղղվածություն ունեցող տնտեսություններ: Հենց այս երկրների խումբն է համաշխարհային շուկայում համարվում պակաս մրցունակ: Սակայն, եթե ՀարավայինԿովկասի երկրներըվերջին ժամանակներս աչքի են ընկնում մրցունակությանդիրքի ամրապնդմամբ, ապա Կենտրոնական Ասիայի երկրները շարունակում են մնալ մրցունակությանցածր մակարդակի վրա: ԱՊՀ երկրների մրցունակությանբարձրացմանհամար անհրաժեշտ է զարգացնել ֆինանսական շուկաները, բարելավել նորամուծական ն տեխնոլոգիական մակարդակը, ավելի արդյունավետ դարձնել պետական կառավարման համակարգը: ԱՊՀ երկրները գտնվում են մրցունակ տնտեսություն կառուցելու ճանապարհի սկզբին, իսկ հետճգնաժամային պայմաններում մրցունակության բարձրացմանհարցերը ավելի են կարնորվում: Արդյունավետ կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացումը ե տարածաշրջանում փոխշահավետ առենտրատնտեսական համագործակցության խորացումը կարող է նպաստել համաշխարհայինտնտեսության մեջ ԱՊՀ երկրների մրցունակությանբարձրացմանը: Այս համատեքստում առանձնացնենք ԱՊՀ տարածաշրջանի ապաինտեգրմանգործոնները, որոնք մշտապես առկա են եղել ինտեգրման նախադրյալներինզուգահեռ: Դրանք են. 1. ԱՊՀ երկրները դեռ շուկայականտնտեսությաննանցման ն տնտեսական բարեփոխումներիփուլում են, սակայն տարբեր են երկրներում իրականացվող տնտեսական ու քաղաքական բարեփոխումներիուղղություններըն տեմպերը, տարբեր են նան երկրների արտաքին տնտեսականն քաղաքական կողմնորոշումները, իսկ առկա հակամարտությունները (Հայաստան-Ադրբեջան, Ռուսաստան-Վրաստան, Ռուսաստան-Ուկրաինա) խոչընդոտում են ԱՊՀ

տնտեսական ինտեգրման բարենպաստ մթնոլորտի ձնավորմանը: 2. ԱՊՀ երկրները գտնվում են սոցիալ-տնտեսականզարգացման, շուկայական հարաբերությունների հասունության տարբեր մակարդակներիվրա ն ունեն տնտեսության կառուցվածքային տարբերություններ, ազգային տնտեսությանմրցունակությանտարբեր մակարդակներ: Յ. ԱՊՀ երկրների փոխադարձ առնտրի ապրանքային կառուցվածքը չունի փոխլրացման բավարար մակարդակ, քանի որ գրեթե բոլոր երկրներն ունեն առնտրայինհաշվեկշռի խրոնիկ պակասուրդ, արտահանման կառուցվածքի հումքային ուղղվածություն ն աճի ցածր տեմպեր: Ուստի ԱՊՀ երկրները փորձում են գտնել այլ, ավելի զարգացած առետրայինգործընկերներ: 4. Այս տարածաշրջանայինինտեգրացիոն կառույցի կայացմանը խոչընդոտում է նան ԱՊՀ հստակ քաղաքական ն իրավականկարգավիճակիբացակայությունը: Տպավորություննայնպիսինէ, որ Համագործակցությաներկրները այդպես էլ չեն կարողանում ձնավորել գիտականորեն հիմնավորված հայեցակարգեր,միասնականծրագիր` տարածաշրջանային գործուն ինտեգրացիոն խմբավորում ստեղծելու համար: Համագործակցող երկրները չեն գնահատում իրենց հնարավորություններն ու առկա տնտեսական իրավիճակը, չեն արժնորում այն նախադրյալները,որոնց բացակայություննարդեն սկսված գործընթացները կվերածի շարունակական դեգերումների օղակի: Եթե խախտվում է տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ռազմավարության տրամաբանությունը, ապա համագործակցությունը մատնվում է անհաջողության:Հաստատապեսայդպես է, ն դրա մասին է վկայում տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրման համաշխարհայինփորձը: Ավելին, եթե ինտեգրվում են զարգացման տարբեր, ընդ որում` ցածր մակարդակներիվրա գտնվող երկրները, անհեռանկարայինէ դառնում նույնիսկ ազատ առնտրային գոտու ձնավորումը:Անհրաժեշտ է նան մշակել ւիոխադարձ համագործակցությանմիասնականծրագիր, որը թույլ կտա փոխհատուցել ինտեգրումից ստացվող եկամուտների տարբերությունները: Մի շարք զարգացող երկրներում տնտեսական միությունների անհաջող փորձը ցույց է տալիս, որ այդ հիմնախնդրիլուծումը

է ն միջպետական ձնական համաձայնագրերի մակարդակով գործնականում անիրագործելի: Հասկանալի է, որ

բավականին

բարդ

ինտեգրման խոչընդոտների վերացումը երկրներից կպահանջի ջանքեր, հաստատուն կամք ն երկար ժամանակ: Սա է ԱՊՀ պատճառը, որ շրջանակներում ձնավորվեցին տարբերի տիպի տարածաշրջանային ինտեգրացիոն խմբավորումներ, որոնց անդամները ունեին ընդհանուր շահեր ն կարող էին զարգացնել հարաբերություններըփոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող ոլորտներում: Փաստորեն, ԱՊՀ-ն, ԼՃԲԼՃ-ին համանման, անցում կատարեց բազմամակարդակինտեգրմամբ հարաբերությունների զարգացմանը, քանի որ «որքան ԱՊՀ քաղաքական ն ռազմական տարածաշրջանում ավելանում են ճեղքերը, այնքան ուժգնանում է տնտեսական տարածքի վերաինտեգրմանցանկությունը»'"3: Դրա ԱՊՀ շրջանակներում ձնավորված ւտնտեսական մի ապացույցը քանի խմբավորումների ու տարածաշրջանային միավորումների գործունեությանանհաջող փորձերն են: Այսպես, 1994 թ. ապրիլի 30-ին Չոլպոն-Ատա քաղաքում ստորագրվեց համաձայնագիր Ղազախստանի, Ղրղզստանի ն Ուզբեկստանի միջն` միասնականտնտեսական տարածք ձնավորելու վերաբերյալ: 1998 թ. համաձայնագրինմիացավ նան Տաջիկստանը, ե նույն թվականին խմբավորմանը տրվեց «Կենտրոնական 2004 թ. Ասիայի տնտեսական ընկերակցություն» անվանումը""՞: խմբավորմանըմիացավ նան Ռուսաստանը: Այս ընկերակցության ստեղծման հիմնական նպատակներնէին'"5. կապիտալի ն աշխատուժի ազատ տեղաշարժի համար իրավական, տնտեսական ն կազմակերպչական անհրաժեշտ պայմանների ձնավորում, ՛ մրցակցային բարեխիղճ պայմանների ձնավորում, որը պետք է ներառեր նան ընդհանուր հակամենաշնորհային քաղաքականությանիրականացում, ԱՊՀ

մեծ

լո

ւյ(օ8էՕ., ՄԷ

6ԲքՅւ

Շ1քՅԻԵ

ՄՒՂԾՐք/քՆ

ԱՕԻԻԵԼՑոքօԼլ6օՇԵլ ՇՒՐ7

// Խ.: Ո

ԻՃ Ոօքօր6 5Օ4| 86ետ.

ՈՕԿՇյ ԻՇ

"11 :.ՇՋԿ6Ո6166", 2001, օք. 416.

««ՄԱՅԵՕՑՅԷԼ. ԼլԹոտքՅՈԵԽՕՅՅ/Յ1ՇՅօ6

Շօ-քՄ/ՈՒՄԿՇՇ180օ: ԻճոքճՅՈՓԻՆ Ց

// ԼլքՅՈԵՒՅՑ

Ճ3/2 Մ ՀՅ8աՁՅ, 2003, ԻՔՅ, օք. 144. 1քռհոօֆօքոռատտ Շօլք/ոՒՄԿՇՇԼՑօ (ԼլճՇ) լէլեկտրոնային ՕքոՅատՅուլտտ

Լ|ԾԻՆՔՁՈԵԽՉ-ՃՅ/Ձ1Շ6օ6

ռեսուրս) հէք://Բոտմ.ՇՈՒՁՏԹ.Ն/Շոէշ.քհքշտէ-1083320274.

արտադրականկոոպերացման համար բարենպաստ պայմանների ստեղծում, «՛ մաքսայինարարողակարգիդյուրինացում, . մաքսային օրենսդրությանմոտարկում մաքսային վիճակագրության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի միասնականացմանը: Այնուամենայնիվ, նպատակադրումներըչիրականացվեցին, ն 2005 թ. Սանկտ Պետերբուրգում կայացած համաժողովի ընթացքում որոշում ընդունվեց խմբավորումըմիացնել ԵվրԱզէՍ-ին: 1997 թ. հոկտեմբերի 10-ին ֆրանսիական Ստրասբուրգ քաղաքում Ուկրաինայի, Վրաստանի, Ադրբեջանի ն Մոլդովայի նախագահների հանդիպման ժամանակ որոշում ընդունվեց այդ երկրների միջն ոչ ֆորմալ միություն ստեղծելու մասին: 1999 թ. նրանց միացավ նան Ուզբեկստանը: Միությունը ստացավ «ԳՈՒՈՒԱՄ» անվանումը (մասնակից երկրների անվանումների առաջին տառերի հապավումն է) Ա հստակեցրեց հիմնական համագործակցության ոլորտները: Դրանք են` քաղաքական ոլորտ, պայքար ահաբեկչության ու անջատողականության դեմ, ինտեգրում եվրոպական կառույցներին, համագործակցությունՆԱՏՕ-ի հետ: Սակայն այս ամենի հետ մեկտեղ, մասնակիցների ուշադրությունից դուրս չէր մնում նան տնտեսական համագործակցությանխնդիրը: Բանն այն է, որ մասնակիցերկրները նպատակ էին դնում ստեղծել հսկայական հեռահաղորդակցական համակարգ, որը պետք է ապահովեր «Մետաքսի ճանապարհի» վերածնունդը""5: Սակայն նման միջանցքի ստեղծումը, որը թույլ կտար կասպյան նավթը ն այլ ապրանքներ դուրս բերել Կենտրոնական Ասիայից,կթուլացներ Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքականդերակատարումը ն ազդեցությունը այս տարածաշրջանում: Հենց այդ հանգամանքն էլ խոչընդոտեց միության կայացմանը, ն 2009 թ. խմբավորմանանդամ երկրները հայտարարեցին, որ ԳՈՒՈՒԱՄ-ը, որպես ինտեգրացիոն կառույց, անհեռանկարային է ն դադարեցրին համագործակցություննայդ ուղղությամբ'՞՛: «

կա

Ո6ք/ՅԿ6Ց8. Ճ., ՄԹ ԱՅքօրիԵԼՑ 2005, օ7ք. 202-205.

36ՕՒՕԽ/ՎԾՇԽ/Ծ

հէք:/Մոյա.(6ցոստ. /Խ/ոՓտՏ/1116535.հնոո|.

օ7ԻՕԱՅԽԵՈՏ

// ԷՕՒԼՈ՛Լ1/, Մ/օՇԵՅՅ

ԱՊՀ շրջանակներում ինտեգրման առաջին իրական քայլը, որը կարող է հանգեցնել միասնական տնտեսական տարածքի ձնավորմանը, 1995 թ. Ռուսաստանի, Բելառուսի ն Ղազախստանի միջն կնքված Մաքսային միության ձեավորմանմասին համաձայնագիրն է: 1996 թ. խմբավորմանըմիացավ Ղրղզստանը, իսկ 1999 թ.` Տաջիկստանը: Համաձայնագրի կնքման առաջին իսկ շրջանում այն բարենպաստ ազդեցությունթողեց անդամ երկրների արտաքին առնտրի ծավալների ավելացման վրա, սակայն Մաքսային միությանկայացմանը խոչընդոտում էին այնպիսիգործոններ, ինչպիսիք են երկրների միջն հեռավորությունը, թույլ զարգացած ենթակառուցվածքները,ինչպես նան մաքսային սակագների էական տարբերությունները: Ռրոշ ապրանքների գծով միության անդամ երկրները ազատականացնում էին առնտուրը մեկը մյուսի հանդեպ` Մաքսային միության «դրոշի» ներքո, սակայն առանց միասնական մաքսային քաղաքականությանիրականացման: Դա հանգեցնում էր անդամ երկրների ներքին շուկաների ձեախեղման:Այսպես, թեն 1997 թ. անդամ երկրները գրեթե 10095-ով միասնականացրեցին մաքսային սակագները, սակայն 1998-1999 թթ. ճգնաժամի պատճառով մաքսային սակագների տարբերությունները հասան մինչն 3096-ի: Ռուսաստանը սկսեց նավթի արտահանման վրա կիրառելարտահանմանմաքսատուրքեր, իսկ Բելառուսը հրաժարվեց դա անել: Արդյունքում ռուսական նավթի մեծ մասը հոսեց դեպի Բելառուս, իսկ այնտեղից էլ Մերձբալթյաներկրներ ն Եվրոպա: Փաստորեն, Բելառուսը, որն ուներ նավթի աննշան պաշարներ, դարձավ նավթ արտահանող խոշոր երկիր, իսկ Ռուսաստանը սկսեց կորցնել այն եկամուտները, որոնք կարող էր ստանալ դեպի երրորդ երկրներ նավթի չմիջնորդավորված արտահանումից: Այնուամենայնիվ,2000 թ. հոկտեմբերի 10-ին Աստանա քաղաքում հնգյակի Մաքսային միությունը վերանվանվեց «Եվրասիական տնտեսական ընկերակցություն»` ԵվրԱզէՍ, որի հիմնական նպատակնէր հինգ երկրների շրջանակներումմիասնականտնտեսական տարածքի ձնավորումը: 2001-2003 թթ. ընթացքումխմբավորման անդամներըձնավորեցին դրա ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը. նախ ստեղծվեց ԵվրԱզէՍ-ի միջպետական խորհուրդը, այնուհետն ինտեգրացիոն կոմիտեն, իսկ 2003 թ. հաստատվեց դատարանիպաշտոնականկարգավիճակը:

ԵվրԱզէԷՍինտեգրացիոն խմբավորումն իր առջն դնում էր հետնյալ նպատակները" « խմբավորման անդամների միջն առնետրիլրիվ ազատականացում, միասնական մաքսային սակագնի ներդրում, միջազգային նորմերի համաձայնեցում ազգային ստանդարտներին, ոչ սակագնայինսահմանափակումների լրիվ վերացում, «՛ ընդհանուր շուկայի ձնավորում, որը կապահովի կապիտալի ն աշխատուժի ազատ տեղաշարժ, « միասնական արժութային համակարգի ստեղծման սկըզբունքների ն պայմաններիհամաձայնեցում, ՛ արտադրական ն ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացման համարհավասար պայմաններիձնավորում, «. միասնականէներգետիկ շուկայի ձնավորում, « սոցիալական քաղաքականության համաձայնեցում` սոցիալական պետությունների ընկերակցության ստեղծման նպատակով, ՛ ԵվրազէՍ-ի անդամ պետությունների ազգային օրենսդրություններիմոտարկում: Ընկերակցությաննպատակներինհամապատասխան`Ռուսաստանը, Բելառուսը Ա Ղազախստանը 2007 թ. հոկտեմբերի 6-ին ստորագրեցին Մաքսային միության ստեղծման մասին համաձայնագիրը: Միասնական մաքսային օրենսգիրքը պետք է ուժի մեջ մտներ 2010 թ. հուլիսի 1-ին, սակայն նույն թվականի գարնանը երկրների միջն սրվեցին հակասությունները,ն Ռուսաստանի նախագահը հայտարարեց, որ Մաքսային միությունը կձնավորվի առանց Բելառուսի մասնակցության:Սակայն հուլիս 6-ին Բելառուսը նես հայտարարեց Մաքսային միությանն անդամակցելու մասին, ն 2011 թ. Ռուսաստանի, Բելառուսի ն Ղազախստանի ընդհանուր սահմանների վրա վերացվեց մաքսային զննումը: Ստեղծվեցին նան ԵվրԱզէՍ-ի կառավարմանբարձրագույնմարմինները`Եվրասիական տնտեսական կոմիտեն ն Եվրասիական տնտեսական գերագույն խորհուրդը, ինչը լուրջ քայլ էր Մաքսային միությունը

ԵվրԱզէՍ --ի պաշտոնականկայք էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք:////յ.071220Տ.6օՌ/ՅԵՕԱՍԻԼՏԼՕՈյ/:

միասնական տնտեսական տարածքի վերածելու ն եվրասիական միություն ստեղծելու համար: Ինչ վերաբերում է Մաքսային միության ն երրորդ երկրների հարաբերություններին,ապա անդամ երկրները մի քանի անգամ հայտարարել են, որ միությունը բաց է բոլոր երկրների համար: ԵվրԱզէՍ-ի անդամ հանդիսացող Տաջիկստանը ն Ղրղզստանը ստեղծել են աշխատանքային խմբեր ն իրականացնում են մաքսային օրենսդրության վերլուծություն ու մուտարկում: Մոտ ապագայում սպասվում է, որ Ղրղզստանը ի վերջո կանդամակցի միությանը, իսկ Տաջիկստանը անդամակցության նպատակահարմաէ միայն Ղրղզստանի անդամակցության պարությունը տեսնում րագայում: Ուզբեկստանը, որն անդամակցել էր ԵվրԱզէՍ-ին 2006 թ., 2008-ին հրաժարվեց անդամակցությունից` պատճառաբանելով, որ կասկածում է այդ կառույցի գործունեության արդյունավետության վրա: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, Մոլդովային ն Ուկրաինային, ապա վերջիններս ունեն ԵվրԱզէՍ-ի դիտորդի կարգավիճակ: Եվ եթե Մոլդովայի հարցը բավականին հստակ է, այն առումով, որ վերջինս ԵՄ-ի հետ ստորագրեց Ասոցացման համաձայնագիրը, ապա խնդիրը ավելի բարդ է Ուկրաինայի ն Հայաստանի պարագայում: Այսպես, 2011 թ. Ուկրաինայի նախագահըհայտարարել էր, է Մաքսային միության գործունեությանը, սակայն որ հետնում Ուկրաինայիհամար առաջնային է ԵՄ-ի հետ համագործակցություէ համագործակցել նը, իսկ Մաքսային միության հետ պատրաստ ճյուղային համաձայնագրերի մակարդակով :"5: Սակայն Ռուսասնման առաջարկը, որից տանի վարչապետը մերժեց Ուկրաինայի հետո 2013 թ. սեպտեմբերինՈւկրաինան հայտարարեց Ասոցաց-

համաձայնագրի ստորագրումից հրաժարման ն Մաքսային միության հետ համագործակցելու որոշման մասին: Մինչդեռ, ուկրաինական Ռադայում ներկայացված բոլոր կուսակցությունները, ինչպես նան քաղաքացիական հասարակությանտարբեր խավեր դեմ էին երկրի մասնակցությանըՄաքսային միությանը` պնդելով, որ Ուկրաինան այդ քայլին գնում է քաղաքական ճնշման ներքո: ման

Ե: ՅՅոճը ճում Թօ6ոօեը // |էլեկտրոնայինռեսուրս) (ՕՌՕԽՈԹԼլ8., ԹՅչօքեւ 3/'քտի հէթք://ք5ՐՏօոՁ-.քէջսճ/սԵդՇՏ/6ԵօոօուՅ-քօ/8881/Խ62ԹօՌ/-սիԽոՁոյ/-28ք84-1-ԿՕՏՀԾԽ.

Քաղաքական ճնշման ազդեցությամբ ձնավորված տնտեսական ինտեգրումը չի կարող ապագայում որնէ հաջողություն ունենալ: Ավելին, Ուկրաինայի փորձի վրա կարելի է համոզվել, որ քաղաքական հետնանքներն այդ պարագայում շատ ավելի լուրջ են լինում, քան տնտեսականը: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա թեն 2011 թ. ՀՀ վարչապետը հայտարարեց,որ «տնտեսական առումով ՀՀ անդամակցությունը Մաքսային միությանըանիմաստ է, քանի որ համաշխարհային պրակտիկայում չկա այնպիսի փորձ, որի համաձայն` երկիրը, չունենալով ընդհանուր սահման մաքսային միության հետ, անդամակցի դրան, ուստի Հայաստանը կփնտրի այդ երկրների հետ համագործակցության այլ ուղիներ»"5:, այնուամենայնիվ, 2013 թ. 3-ին սեպտեմբերի Հայաստանը հայտարարեց Մաքսային միությանն անդամակցելու որոշման մասին: Նույն տարվա նոյեմբերի 6-ին Հայաստանի նախագահը ստորագրեց հուշագիր, որը սկիզբ դրեց ՀՀ-ի` Մաքսային միությանը անդամակցելու գործընթացին, իսկ արդեն դեկտեմբերի 24-ին Մաքսային միության անդամ երկրների մակարդակով Մոսկվայում կայացած Եվրասիական տնտեսական գերագույն խորհրդի նիստի շրջանակներում հաստատվեց Մաքսային միությանը ն Միասնական տնտեսական տարածքին Հայաստանի անդամակցության «ճանապարհային քարտեզը»: ՌԴ նախագահ Վ. Պուտինը հայտարարեց, որ համաձայնագրի տեքստը պատրաստ կլինի 2014-ի մայիսի 1-ին, որից հետո այն կուղղվի ազգային խորհրդարաններ`վավերացման, որպեսզի լիակատար ձնաչափով սկսի աշխատել 2015 թ. հունվարի 1-ից: Այսպիսով, կարելի է պնդել, որ այս պահին ԵվրԱզէՍ-ի Մաքսային միությունը միակ կազմակերպությունն է ԱՊՀ տարածքում, որ որոշակի քայլեր է կատարում տնտեսական համագործակցության խորացման ուղղությամբ: Տասնյակ տարիներ ԱՊՀ երկրների միջե տնտեսական կապերի քայքայման ն խեղաթյուրման համատեքստում, տարածաշրջանային Մաքսային միության ի հայտ գալը կարնորագույն աշխարհաքաղաքական ձեռքբերում է, որը անդամ երկրներինկարող է տալ կոնկրետ առավելություններ:Բոլոր այն նպատակները, որոնք ԵվրԱզէՍ-ի անդամները դրել էին

հէք://8ոոօոք6ՏՏ.Յո/Յոո/ոծաՏ/671297/48-Շի8քօէո-ՅոլՈՁՏԷ6Ց-հճտոՅւս 6Մ/8226Տ-Լ-ՈՅզՏՅյ/ո.հետ|.

իրենց առջն, աստիճանաբար իրագործվում են. գործում Է Մաքսային միությունը, դրվել է Յ երկրների միջն միասնականտնտեսական տարածքի ձնավորման սկիզբը, ձնավորված է միության ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը, ընթանում են բանակցություններ նոր անդամների ներգրավման ուղղությամբ: Ուստի Մաքսային միության անդամ երկրների ն ՀՀ մակրոտնտեսական,ժողովրդագրական, ֆինանսական ցուցանիշները, տնտեսականու քաղաքական ազատության, ինչպես նան առնետրայինկապերի վերլուծությունը, թույլ կտան բացահայտել Մաքսային միությանըՀայաստանի անդամակցությանդրական ն բացասական ասպեկտները` այսօր ն ապագայում: 4.2

| Եվրասիականտնտեսական

ընկերակցությանանդամ երկրների տնտեսությունները`տարածաշրջանային ինտեգրմանհամատեքստում

ԵվրԱզէԷՍ-իշրջանակներում տնտեսական ինտեգրմանգործընթացների հետագա խորացումը անդամ երկրների տնտեսական զարգացման քաղաքականության մի մասն է, որը ոչ հեռավոր ապագայում համագործակցող երկրներին թույլ կտա դուրս գալ հումքային «թակարդից» ն ընթանալնորարարականու գիտելիքահենք տնտեսության ձնավորմանճանապարհով: Այդ քաղաքականությունը ենթադրում է պահպանվածգիտաարտադրականներուժի ակտիվացում, բարձր տեխնոլոգիական ն բարձր ավելացված արժեք ունեցող ապրանքների արտադրության վերականգնում ն զարգացում` միջազգային արտադրական մասնագիտացման ն կոոպերացման հիման վրա: Տեխնոլոգիական ն նորարարական հենքի վրա տնտեսական համագործակցությանզարգացումն ու ընդլայնումը Ժամանակակից տեղեկատվական հասարակության ձնավորման օբյեկտիվ պահանջն է: Ավելին, երկրների տնտեսական ինտեգրմանհաջող ելքը կանխորոշող կարնորագույնգործոնը ինտեգրացիոն խմբավորման անդամ երկրների արտահանման տեխնոլոգիատարության ցանկալի մակարդակն է: Այս հանգաէ ԵվրԱզէՍ-ի երկրների տնտեսական մանքն ինքնին հաստատում քաղաքականությաննպատակի հրատապությունը:

Սակայն անցումային ժամանակաշրջանում ԱՊՀ գրեթե բոլոր երկրներում տնտեսական բարեփոխումների իրականացման մի շարք ձախողումներն ուղեկցվեցին նախկինումկուտակված տեխնոլոգիական ներուժի կորստով: Ասվածը վերաբերում է թե՛ գիտաարտադրականհամալիրների քայքայմանը,թե՛ մարդկայինկապիտալի կորստին: Ուստի Հայաստանի համար կարնորվում է այն, թե ինչպե՞ս ն ի՛նչ արագությամբէ հնարավոր ապահովել զարգացման նման ուղղվածությունը: Միայն գիտելիքահենք տնտեսության կառույցների ն միջավայրի ձնավորմամբ դա հնարավոր չի լինի անել, նույնիսկ եթե առկա է բավական պատկառելի մարդկային կապիտալ: Պահանջվում է դրա արդյունավետ կիրառում` համաԱյդ նպատապատասխան ռազմավարության իրագործմամբ՞5-: կով մեր խնդիրն է նախ վերհանել այն մարտահրավերները,որոնց առջն այսօր կանգնած են ԵվրԱզէՍ-ի երկրները ն ծանոթանալայն խնդիրներին,որոնց լուծումները թույլ կտան օգտագործել ինտեգրման համաձայնագրիտեխնոլոգիականողջ ներուժը: Երկրների տեխնոլոգիական հիմքի վրա զարգացման առկա պատկերի ն իրական ներուժի գնահատականը հնարավոր է տալ ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների ն ՀՀ տնտեսական զարգացման ցուցանիշների համեմատականվերլուծության հիման վրա: Ժողովոդագրություն 2001-2012 թթ. ԵվրԱզէԷՍ-իանդամ երկրներում բնակչությունը է աճել 0.246-ով, սակայն ի հաշիվ ԿենտրոնականԱսիայի երկրների բնակչության աճի: Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում Ռուսաստանի բնակչությունընվազել է 3 մլն-ով կամ 2.0596-ով, իսկ Բելառուսի բնակչությունը` 5.296-ով (515 հզր մարդ): Մինչդեռ, Ղրղզստանում, Ղազախստանում ն Տաջիկստանում գրանցվել է բնակչության աճ, համապատասխանաբար9̀.506-ով, 11.896-ով ն 27.4:6-ով: Հիշեցնենք, որ ՀՀ բնակչությունն այդ նույն ժամանակահատվածում նվազել է 6.05:6-ով: ԵվրԱզէՍ-ի 5 երկրների բնակչությունը 2012 թ. դրությամբ կազմել է 182 մլն մարդ, ինչը ԵՄ-28 երկրների բնակչության36.409--ն է: Իհարկե, բնակչության թվաքանակում առյուծի բաժինը Ռուսաս151

ՎարդանյանԳ.Ի., Գիտելիքահենք տնտեսություն: Հնարավորություններն մարտահրավերներ // ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն,Երնան, 2008, էջ

320-327:

տանինն է` 7996, երկրորդ տեղում Ղազախստանն է` 8.996, իսկ ՀՀ բնակչությունը կազմում է ԵվրԱզէՍ-ի բնակչության ընդամենը 1.796-ը: Աղյուսակ23 |

ՈՍՏ Երկիրը

ԵվրԱզԷԱ-իանդամերկրներին

ՀՀ բնակչության թվաքանակըու միջինտարեկանաճի տեմպը 2001-2012 թթ. (մլն մարդ, 45)"

|Ռուսաստան

146.170

Բելառուս

9.920

Ղազախստան |14.559

|Ղրղզստան 5.003 Տաջիկստան 6.289 Հայաստան 3.215

143.933 9.620 15.227

143.677

| 15.568 :

143.618 9.91

15.921

5.197

5.334

6.955

7.25

7.627

3.219

3.238

3.250

|143.170

16271.

Միջին

| տտարեկան աճի տեմպը

1.07

5.474

0.86

8.009

2.49

3.027

-0.6

Ինչ վերաբերում է ըստ տարիքային կազմի բնակչության կառուցվածքի ուսումնասիրությանը, ապա ԵվրԱզէՍ-ի երկրները մեկը մյուսից այդ առումով էապես չեն տարբերվում. աշխատունակ տարիքի բնակչությունը կազմում է ընդհանուր բնակչության մոտ 6546-ը, 0-15 տարեկանները` 1596-ը, իսկ 65 ն ավելի տարիքի մարդիկ` 2096-ը: Հասկանալի է, որ այս տարածաշրջանում նս առկա է բնակչությանծերացմանհիմնախնդիր: Հետաքրքիր է նան ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրներում բնակչության կյանքի միջին տնողության ուսումնասիրությունը: Այսպես, կյանքի տնողության ամենաբարձր մակարդակը Բելառուսում է` 65.3 միջինում 69.0 տարեկան, իսկ ամենացածրը`Ռուսաստանում` համեմատ տարեկան: Սակայն ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների բարձր է կյանքի միջին տնողության ցուցանիշը ՀՀ-ում` 72.9 տարեկան: Այսպիսով, բերված տվյալները վկայում են, որ այսօր կարելի է խոսել ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրներում արդյունաբերական ն հե152

Տվյալները վերցված են ԱՊՀ պաշտոնական վիճակագրական կայքից լէլեկտրոնային ռեսուրս) հԱք://ՈԽ.ԸԼՏՏԵԱԼ.ՇՕՈՂ/: ժողովրդագրականցուցանիշների առնչությամբ կատարվածբոլոր վերլուծությունների աղբյուրը նույնն է:

տարդյունաբերականերկրներին բնորոշ Ժողովրդագրականճգնաժամի մասին: Սակայն, եթե ԵՄ անդամ երկրներում այս ճգնաժամը պայմանավորված է միայն բնակչության աճի տեմպերի կրճատմամբ ու ժողովրդագրական ծերացմամբ, ապա ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում, բացի նշվածից, կարնորագույն խնդիրներից է նան բնակչության արտագաղթը: Այսպես, ԵվրԱզԷՍ-ի բոլոր երկրները աշխատուժ արտահանող երկրներ են, որտեղ միգրացիայի տեմպերը բավական բարձր են: Իհարկե, 2013 թ. դրությամբ Ռուսաստանը երկրորդ ամենամեծ աշխատուժ ընդունող երկիրն է աշխարհում` 11 մլն միգրանտ, սակայն այն ոչ միայն աշխատուժ ընդունող, այլ նան արտահանող խոշոր երկիր է, որտեղ 2005-2011 թթ. զուտ միգրացիան կազմել է 1.136 հզր մարդ:53: Իսկ մնացած երկրներում զուտ միգրացիայի արդյունքը նույն ժամանակահատվածում բացասական է. Ղազախստան` -7 հզր, Ղրղզստան` -132 հզր, Բելառուս՝ -50 հզր, Տաջիկստան` -296 հզր: Ընդ որում, բավականինմեծ է Ռուսաստանից ն Ղազախստանիցբարձր որակավորում ունեցող աշխատուժի էմիգրացիայի տեսակարար կշիռը, ինչը հանգեցրել է այդ երկրների գիտական ն տեխնոլոգիականներուժի էլ ավելի թուլացմանը: Մասնավորապես, 2010-2011 թթ. Ռուսաստանից ն Ղազախստանից արտագաղթածների 33.896-ը ն 14.396-ը բարձր որակավորում ունեցող միգրանտներ են՛55: Ավելին, ըստ Գլոբալ ինովացիոն ինդեքսի` 2013 թ. Ռուսաստանը մարդկային կապիտալի ն հետազոտությունների վարկանիշով 33-րդն է աշխարհի 142 վարկանիշավորվող երկրների շարքում` առաջ թողնելով ԵՄ-ին, այդ թվում` Կենտրոնական ու Արնելյան Եվրոպայի մի շարք երկրների, Ճապոնիային, ԱՄՆ-ին: Իսկ ԵվրԱզէՍ-ի երկրները ու Հայաստանը վերոհիշյալ ինդեքսով գրավում են էլ ավելի ցածր դիրքեր. Բելառուս` 43-րդ տեղ, Ղազախստան` 64-րդ տեղ, Հայաստան` 71-րդ տեղ, Ղրղզստան` 85-րդ տեղ, Տաջիկստան` 109-րդ տեղ'55: Այնուէ ամենայնիվ, արդարացի լինելու համար պետք նշել, որ այս տարածաշրջանում 21-րդ դարի առաջին տասնամյակում ժողովրդա355

օժ 99.

Զօսօ|օքտծոէ|ոժ/621օ-5

// ոթ

Մմօոմ Թռոււ,

2013, Մ/Յտհ(ոցէօո

բոց

/իհ8օՅ Յոժ ԲօոէռլոտԵ/6Յս, 2013, ք8ց6 130-271.

գրական հիմնախնդիրը, կարծես թե, փոքր-ինչ մեղմացել է, ն այն այլնս չի կարելի որակել որպես դեպոպուլյացիա: Սակայն խնդրի սրությունը ակնհայտ է, ու դրա հիմնական պատճառները կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. 1. Տնտեսական ն ժողովրդագրականպատճառներ. ծնելիության մակարդակիանկում` որպես ժողովրդագրականշարժառիթների նվազման նե զբաղվածության կառուցվածքի փոփոխությանհետնանք: 2. Սոցիոտնտեսական գործոններ. կապված են բնակչության կենսամակարդակիանկման, ընտանիքը պահելու հնարավորությունների նվազման, անցման շրջանի դժվարությունների հետ: 3Յ. Սոցիալ-էթնիկականգործոններ. կապված են հասարակության սոցիալական կառուցվածքի կտրուկ ձնախեղման հետ, որը հանգեցրել է ընտանիքի ինստիտուտի ճգնաժամին: Վերոհիշյալ խնդիրների լուծման համար ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների ղեկավարություններըպետք է իրականացնենմահացության մակարդակի նվազեցման, ծնելիության մակարդակի բարձրացման, ընտանիքի ինստիտուտի վերաարժնորման ն ռեէմիգրացիայի խթանմանքաղաքականություն: Կենսամակարդակ Վերջին տասնամյակում ԵվրԱզէՍ-ի երկրների տնտեսական ն սոցիալական ոլորտներում տեղ գտած փոփոխությունները պահանջում են համապատասխան վերափոխումներ` սոցիալ-տնտեսական գործընթացների կառավարման համակարգում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 2012 թ. ԵվրԱզէՍ-ի երկրների շրջանակներում ամենաբարձր միջին ամսական աշխատավարձը, է` 871.3 դոլար: Նշված արտահայտված դոլարով, Ռուսաստանում ցուցանիշով երկրորդ տեղում է Ղազախստանը` 684.5 դոլար, իսկ երրորդում` Բելառուսը` 449 դոլար: Ամենացածր միջին ամսական անվանական աշխատավարձը Տաջիկստանում է` 119.4 դոլար, իսկ ՀՀ միջին ամսական աշխատավարձը գերազանցում է Ղրղզստանի ն Տաջիկստանի համապատասխան ցուցանիշը 21.896-ով ն 136.296-ով (աղյուսակ 24): Սակայն, եթե ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում 2008-2012 թթ. միջին ամսական անվանական աշխատավարձը, դոլարով արտահայտված, աճել է, ապա Հայաստա174

այն նվազել է 1.496-ով` ՀՀ դրամի արժեզրկման հետնանքով (մինչդեռ, ՀՀ դրամով արտահայտվածաշխատավարձը աճել է 1.5 անգամ): Բելառուսում 2008-2012 թթ. միջին ամսական աշխատաարտահայտված ազգային վարձը, արժույթով, աճել է 4.2 անգամ, 1.1 իսկ դոլարով արտահայտված` անգամ, քանի որ ազգային արժույթը դոլարի նկատմամբ արժեզրկվել է 3.9 անգամ: Ինչ վերաբերում է իրական աշխատավարձի ինդեքսին, ապա Մաքսային միության անդամ երկրներում գրանցվել է իրական աշխատավարձի ինդեքսի աճ, իսկ Հայաստանում ու Ղրղզստանում՝ նվազում: նում

Աղյուսակ24 |Եր ԱզԷՍ-ի անդամերկրների ն ՀՀբնակչության միջին ամսականաշխատավարծը'""6 |

Միջինամսականանվանական աշխատավարձը (ԱՄՆ դոլար)

Երկիրը .

Ռուսաստան

Բելառուս 0. Ղազախստան Ղրղզստտն

Տաջիկստան

Հաաստա

0...

41443

506.4

լ.

1448:1

684.5

71.5

28650

119.4 |

լ 2".

Իրական աշխատավարձի ինդեքսը(46)

102...

Եկամուտների բաշխվածութան անհավասարաչափությունը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում ամենաբարձր ն ամենացածր եկամուտներ ստացողների հարաբերակցությամբուսումնասիրելիս, համոզվում ենք, որ եկամուտներն առավել անհավասարաչափ են բաշխված Ռուսաստանում, որտեղ ամենացածր եկամուտներ ստացող ընտանիքների 1026-ին բաժին է ընկնում համախառն եկամուտների 2.896-ը, իսկ ամենաբարձրեկամուտներ ստացող 1096 ընտանիքներին`համախառնեկամուտների 3296-ը:

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից` ԱՊՀ պաշտոնական վիճակագրական կայքում տեղադրված ԵվրԱզէՍ-ի երկրների ազգային արժույթներով արտահայտվածմիջին ամսականաշխատավարձիտվյալների ն ՄԱԿ-ի առնտրի ու զարգացմանկազմակերպությանպաշտոնականկայքում

ԹՅՈ ՒԹԹԵԼԹՄԹՄ.ՅՏք»|

(ինք://սոՇեժՏէԹէ.սոՇէճմ.օոց/1 տեղադրված ազգային ՅՁԵ/ՑԿ արժույթներիփոխարժեքներիտվյալների հիման վրա:

Մնացած երկրներում ձեավորված իրավիճակը քիչ թե շատ համադրելի է. ամենացածրեկամուտներ ստացող ընտանիքների 1096-ին բաժին է ընկնում համախառնեկամուտների 3.296--ից(Ղրղզստան) 4.096-ը (Ղազախստան), իսկ ամենաբարձր եկամուտներ ստացող 1096 ընտանիքներին` 21.496-ից (Բելառուս) մինչն 26.496-ը (Հայաստան, Ղրղզստան): Ըստ Ջինիի գործակցի ն աղքատության ցուցանիշների բնակչության կենսամակարդակի գնահատումը ցույց է տալիս, որ Ջինիի գործակիցը գերազանցում է 4095-ի մակարդակը միայն Ռուսաստանում, իսկ մնացած երկրներում տատանվում է 26.546-ից (Բելառուս) մինչն 33.426 (Ղրղզստան), (գծապատկեր 14, 15): Այլ է աղքատության մակարդակիհիմնախնդիրը: Դեռ մինչն անկախանալը, Տաջիկստանը համարվում էր ԽՍՀՄ ամենաաղքատ երկիրը ն բյուջեի եկամուտների 4096--ը, որպես սուբսիդիա, ստանում էր Մոսկվայից: Սակայն այդ Ժամանակ երկրի արդյունաբերական ձեռնարկություններըքիչ թե շատ գործում էին, ինչը չի կարելի ասել անկախացումից հետո ընկած ժամանակաշրջանի վերաբերյալ: Հայոռատն Տաջիկստան Ղրոզստան

Ղազախատան Բելառույ

«ՏԱՐ

ՑՈԱԱ ՐՈ

ՅՈԴ

Ռուռաստան

Գծապատկեր14

| ԵվոԱզէՍ-իերկրներիբնակչության

եկամուտներիբաշխվածությանՋինիի 2010 թ."7 գործակիցները

Գծապատկերներըկազմվել են Համաշխարհայինբանկի պաշտոնականկայքի տվյալների հիման վրա |էլեկտրոնայինռեսուրս) հէք:/42Ե.ԽօՈՎԵՁՈոՒ.օրց/Շօսոէո/:

դրւատրան

Գծապատկեր15

72222142

| ԵվրԱզէՍ-իերկրներիբնակչության աղքատությանմակարդակը2072 թ.

Այսպես, 1999 թ. Տաջիկստանում աղքատության մակարդակը հասավ 96.0Չ6-ի, Աեչնայած աղքատության դեմ տարվող միջոցառումները տվել են դրական արդյունք, այնուամենայնիվ, աղքատության մակարդակն այս երկրում շարունակում է մնալ խիստ բարձր` 46.746: Գծապատկեր 15-ից երնում է, որ Ռուսաստանը, Բելառուսը ն Ղազախստանըաղքատության ամենացածր մակարդակ ունեցող երկրներն են: Ի դեպ, ասվածը վերաբերում է ոչ միայն ԵվրԱզէՍ-ի շրջանակներին, այլե ԱՊՀ-ին: Աղքատության մակարդակի շեմը ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում ունիֆիկացված չէ. ամեն երկիր սահմանում է իր` «խորամանկ» աղքատության շեմը: Այսպես, Ղազախստանում աղքատության մակարդակը 7.796-ով ավելի ցածր է, քան Ռուսաստանում, սակայն սա տեղին համադրություն չէ, քանի որ Ռուսաստանում սահմանված աղքատության շեմի չափանիշը մի քանի անգամ գերազանցում է Ղազախստանի համապատասխանցուցանիշը: Այնուամենայնիվ,ԵվրԱզէՍ-ի անդամ բոլոր երկրներում 2012 թ. 2001-ի համեմատ աղքատության մակարդակընվազել Է, իսկ Հայաստանում ավելացել է 7.496-ով: Զբաղվածություն ԵվրԱզէՍ-ի երկրների հասարակության զարգացման ներկա փուլի ամենաարդիականխնդիրներիցմեկը գործազրկություննէ: Ուստի այս երկրներում բնակչությանարդյունավետսոցիալական պաշտպանվածությանապահովմաննուղղված հակաճգնաժամային միջոցառումներիցամենաառանցքայինը պետք է դառնա բնակ177

չության զբաղվածության ապահովման մեխանիզմներիկատարելագործումը'"": Այսպես, ԵՄ երկրներին համանման, ԵվրԱզէՍ-ի երկրների գործազրկության արդի վիճակի վրա էական ազդեցություն է ունեցել 2008 թ. տնտեսականճգնաժամը, որի հետնանքով գործարանատերերը, ծախսերի խնայման նպատակով, առաջին հերթին իրականացնում էին աշխատատեղերի կրճատումներ (գծապատկեր 16):

ՀէՕԼ

200»

Ռուսաստան

Բելառուս

1Դագախատոան

"երզստան

Հաշիկսսսան

Հար աստան

Գծապատկեր16 | ՇվրԱզէՍ-ի անդամերկրներին ՀՀ գործազրկության մակարդակը

2001-2012:թթ.(26)5

Բերված տվյալները վկայում են, որ ԵվրԱզէՍ-ի անդամ բոլոր երկրներում գործազրկության մակարդակը 2001-2008 թթ. կայուն կրճատվում էր, սակայն 2009 թ. թեն աննշան, սակայն աճել է. Ռուսաստանում` 2.146-ով, Բելառուսում` 0.196-ով, Ղրղզստանում՝ 0.296-ով, իսկ Տաջիկստանում ն Ղազախստանումմնացել է անփոԱթոյանԿ.

Լ., Տնսմտեսական քաղաքականությանգերակայություններըհետճգնաժամային ժամանակահատվածում // Ազգային տնտեսության մրցունակության բարձրացմանհիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան, 2012, էջ 9: Տվյալները վերցված են ԱՊՀ պաշտոնականվիճակագրականկայքից էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք:////ՐՄ.Շ(ՏՏԵԹՁԵՇՕՊ/: Զբաղվածությանցուցանիշներիառնչությամբ կատարվածբոլոր վերլուծություններիաղբյուրը նույնն է:

փոխ: Հայաստանը ուսումնասիրվող երկրների շարքում ունի գործազրկության ամենաբարձր մակարդակը, որը գերազանցում է Բելառուսի ցուցանիշը 34.6 անգամ: Ի դեպ, 2012 թ. Բելառուսում գրանցվել է գործազրկությանռեկորդայինցածր մակարդակ` 0.596: Ինչ վերաբերում է Տաջիկստանին, ապա ըստ պաշտոնական վիճակագրության, այս երկրում գործազրկությունըբնական մակարդակի վրա է: Սակայն, դատելով աղքատությանբարձր մակարդակի ն ահռելի չափերի հասնող արտագաղթի տվյալների համաձայն, կարելի է պնդել, որ պաշտոնական տվյալները խեղաթյուրված են: Ավելին, թեն Տաջիկստանը տնտեսական ու սոցիալական զարգացման տվյալների տրամադրման տեսնակյունից բավական ժլատ է, այնուամենայնիվ,սոցիոլոգիական հարցումներով` Տաջիկստանում գործազրկությանմակարդակը30-4896 է՞՞՞: Ինչնեէ,հետճգնաժամայինտարիներին ԵվրԱզէՍ-ի անդամները զարմանալի արագությամբվերականգնեցինգործազրկությանմակարդակի կրճատման նախկին տեմպերը. մասնավորապես Ռուսաստանում 2012 թ. գործազրկությանմակարդակը2009-ի համեմատ կրճատվեց 2.996-ով` հասնելով 5.596-ի, ինչը վերջին տասը տարիների ամենացածր ցուցանիշն է: Մեր առջե դրված նպատակով է պայմանավորված նան ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների բնակչության զբաղվածության մակարդակի քանակական ն որակական բնութագրիչների ուսումնասիրությունը (աղյուսակ 25): 2001-2012 թթ. ուսումնասիրվողերկրներից զբաղված բնակչության թվաքանակի անկում գրանցվել է Բելառուսում` -4.496 ն Հայաստանում՝ -1.046: Իսկ զբաղված բնակչության թվաքանակիամենամեծ աճը Տաջիկստանում է` 24.496: Ռուսաստանում նս զբաղված բնակչությանթվաքանակը աճել է, սակայն, դրան զուգահեռ, աճել է նան տնտեսապես ակտիվ բնակչությանթվաքանակը: Ինչ վերաբերում է գյուղատնտեսական ոլորտում զբաղված բնակչության տեսակարարկշռին, ապա ագրարային երկրների տնտեսական կառուցվածքինհամանման, Տաջիկստանում ն Ղրղզստանում այդ ցուցանիշը կազմում է 26.296 ն 19.796: Մնացած երկրներում ցուցանիշը տատանվում է ամենացածրը 7.596-ից (Ռուսաստան) 76.

ր 2888

ՕՈՅ/ՇՆ/ւՅ.

էՅյօ8 ԲՇՈԺՒԻԵԼԸ Մքօ086ԽԵ 663թ86ՕՈլլել 8 ԼՅրջգ4ա61867 // (էլեկտրոնայինռեսուրս) հԱք://ԽԽա.ՇՑՈՒՅՏ8.լն/ոօտՏճ.քհք՛Տ(-1051247580.

մինչն 13.396-ի շրջանակներում (Ղազախստան): Սակայն բոլոր երկրներում գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղվածների թվաքանակն ունի նվազման միտում: Աղյուսակ25

ՇվրԱզԷՍ-իանդամ երկրներին ՀՀընդհանուր ու գյուղատնտեսությանոլորտում զբաղվածբնակչության Թվաքանակը2001-2012 թթ., (հզր մարդ)

Երկիրը 2001 2006 . 2008 72311 74661 76421 76185 76.123 Ռուսաստան | | | |. Գյուղ. ոլորտ 7.505 6.684 6.525 6.251 5.944 Բելառուս 4741 4.64 4.559 4.530

Գյուղ. ոլորտ

8.094 8.374 8.625 1.209 1.210 1.192 |Ղրղզստան | | 2.476 Գյուղ. ոլորտ 5.12 Տաջիկստան 2.401 2.591 2716 2.847 Ղազախստան Գյուղ. ոլորտ

Գյուղ. ոլորտ

1.298

1.168 2.562

2.987

1.481

1.423

1.398

1.438

1.466

Հայաստան Գյուղ. ոլորտ

8.790

Ազգայինհաշիվների համակարգ Փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսական կարնորագույն խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ է ապահովել ՀՆԱ աճ: Տնտեսական աճի ցածր տեմպերի պայմաններում հնարավոր չէ բարձրացնել բնակչությանեկամուտները, թողարկել մրցունակ արտադրանք: Այդ պատճառով ստագնացիան, նույնիսկ կարճաժամկետում, նշանակում է անխուսափելի տնտեսական ն սոցիալական ճգնաժամ: Այսպես, ԵվրԱզէՍ-ի երկրների ՀՆԱ աճր ցուցանիշների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 2001-2008 թթ. այս երկրների տնտեսական զարգացման ցուցանիշները շարունակ աճել են (աղյուսակ 26):

Աղյուսակ26

| ԵվրԱզէ Ս-իերկրներիիրականՀՆԱ 2001-2012

Երկիրը Ռուսաստան 5.1 4.7 Բելառուս Ղազախստան 13.5 5.3 Ղրղզստան 10.2 Տաջիկստան

թթ.

աճը

(նախորդտարվանկատմամբ, 95)

8.2

5.2

-Մ8

4.5

3.4

10.2

0.2

7.7

1.5

10.7

3.3

1.2

7.3

3.1

8.4

2.9

-0.9

8.0

3.5

-0.5 6.5

7.0

Սակայն տնտեսական աճի որակական ցուցանիշները հուսադրող չեն ն խոսում են այն մասին, որ այդ աճի մեջ արդյունաբերության մասնակցությունը եղել է աննշան, ն որ այն հիմնականում ապահովվել է ի հաշիվ հումքային առնտրի ծավալների աճի ն օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքի Այնուամենայնիվ, դարասկզբին ԵվրԱզէՍ-ի երկրները արձանագրել են ՀՆԱ աճ, ընդ որում` աճի տեմպերը բավական բարձր են եղել բոլոր երկրներում: Ի տարբերություն Եվրամիության ն ընդլայման քաղաքականության երկրների, որոնք 2008 թ. վրա հասած ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետնանքով գրանցեցին շոշափելի տնտեսական անկում, ԵվրԱզէԷՍ-իերկրներում ճգնաժամը զգացվեց տնտեսական աճի տեմպերի նվազման ձնով: Բացառություն է կազմում միայն Ռուսաստակը, որտեղ 2009 թ. գրանցվեց 7.86 տնտեսական անկում, որը սակայն 1.8 անգամ պակաս է, քան նույն տարում ՀՀ գրանցած ՀՆԱ անկումը: Հետագա տարիներին այս երկրներում տնտեսական աճի տեմպերը կրկին վերականգնվեցին: Բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշների վերլուծությունը ակնհայտորեն ընդգծում է ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների, ինչպես նան Հայաստանի տնտեսական զարգացման մակարդակներիտարբերությունը (գծապատկեր17):

Աղյուսակըկազմվել է Համաշխարհայինբանկի պաշտոնականկայքիտվյալների հիման վրա լէլեկտրոնայինռեսուրս)հէք://մ82.ԽօՈԺԵՅոՒ.օոց/6օսոՒոյ/: Ազգայինհաշիվների ցուցանիշներիառնչությամբ կատարվածբոլոր վերլուծություններիաղբյուրը նույնն է:

ՇԱ:

«2012

Գծապատկեր17 | ԵվրԱզէՍ-իերկրներըն ՀՀ բնակչությանմեկշնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը2001թ. ն 2072թ. (դոլար)

Այսպես, բնակչութան մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշով է, ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների շարքում առաջինը Ռուսաստանն 6.7 անէ որը տարիների ընթացքումբարելավել իր ցուցանիշը գամ` հասցնելով այն 14.1 հզր դոլարի: Երկրորդ տեղում է Ղազախստանը, որտեղ ցուցանիշը 2001-2012 թթ. աճել է 8.9 անգամ` 12.1 մինչն հզր դոլար: Այս երկու երկրները կարելի է դասել զարգացող երկրների երկրորդ մակարդակում, որտեղ նավթային ռեսուրսներով հարուստ երկրներն են: Դրանցից են Իրանը, որտեղ բնակչությանմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը 10.8 հզր դոլար է, Վենեսուելան` 12.7 հզր դոլար, Լիբիան` 10.5 հզր դոլար: Տնտեսական զարգացման մակարդակով մոտավորապես համադրելի են Բելառուսը ն Հայաստանը, թեն Բելառուսի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը 2 անգամ գերազանցում է ՀՀ ցուցանիշը: Այնուամենայնիվ, այս երկրները կարելի է դասել զարգացող երկրների երրորդ մակարդակին,որոնց բնորոշ է զարգացման միջին մակարդակ:Այս խմբի երկրներնավելի մեծաթիվեն, ներառում են հիմնականումԱսիայի ն Լատինական Ամերիկայիայն երկրները, որոնց տնտեսությունում պահպանվումեն ֆեռդալական տնտեսակարգի մնացուկները, տնտեսության բազմակացութաձնությունը

բավականին ընդգծված է, ունեն բնաաշխարհագրականներուժ, սակայն արտադրությանցածր տեմպերը ն բնակչությանմեկ շնչին ընկնող եկամուտների ցածր մակարդակը արգելակում են այդ երկրների սոցիալ-տնտեսականզարգացումը: Դրանցից են Կոլումբիան` 7748 դոլար, Գվատեմալան` 3331 դոլար, Թունիսը` 4237 դոլար ն ալլն: Զարգացող երկրների ստորին` չորրորդ մակարդակում,ներառված են պակաս զարգացած, աշխարհի շուրջ 49 աղքատ (հետամնաց) երկրները, որոնք գոյատնում են հիմնականումդրսից ստացվող օգնությունների հաշվին ն նույնիսկ չեն կարողանում բավարարել իրենց երկրի բնակչության պահանջմունքներն առաջին անհրաժեշտությանպարենամթերքով:Դրանց մի մասը չունեն ելք դեպի ծով ն արտաքին աշխարհի հետ շատ թույլ են կապված: Ահա այս երկրների շարքին կարելի է դասել Տաջիկստանն ու Ղրղզստանը, քանի որ այս երկրներում բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը կազմում է համապատասխանաբար8̀71 ն 1160 դոլար: Տվյալ խմբին պատկանող այլ երկրներից կարելի է առանձնացնել Աֆղանստանը` 687 դոլար, Չադը՝ 1035 դոլար, Կոտ Դիվուարը՝ 1244 դոլար: Մի կողմից ակնհայտ է, որ Ճգնաժամային հիմնական երնույթները ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում հաղթահարված են (բացառությամբ Ղրղզստանի), 2010 թ. ավարտվել է ռեցեսիան ն ներկա դրությամբ շարունակվում է մակրոտնտեսական վերելքը: Ընդ որում, տնտեսական աճի տեմպերն արդեն դուրս են գալիս զուտ «վերականգնողական» լինելու բնորոշումից: Մյուս կողմից` նույնպես ակնհայտ է, որ դեռ առկա չէ անցում հետճգնաժամայինզարգացման նոր որակի: Ազգային տնտեսությունները աճ են գրանցում, սակայն հիմնականում այն գործոնների հաշվին, որոնք առկա էին մինչճգնաժամայինժամանակահատվածում: Ընդ որում, այդ գործոններից ստացվող օգուտները ներկա պայմաններումշատ ավելի փոքր են: 2010-2012 թթ. գրանցած աճի տեմպերը շատ ավելի են, ցածր քան մինչճգնաժամայինհամապատասխանցուցանիշները: Այս աճը համապատասխանումԷ մինչճգնաժամային աճի տեմպերին, որոնք աբստրահված են հումքի համաշխարհայինգների աճի ն օտարերկրյա կապիտալի մեծ հոսքերի ազդեցությունից: Հետճգնաժամային ժամանակահատվածումԵվրԱզէՍ-ի երկրներում, տնտեսությանկտրուկ թռիչք, որը թույլ կտար հասնել մինչ183

ճգնաժամային աճի տեմպերին, տեղի չունեցավ: Վերականգնման գործընթացը կավարտվի 2014-2015 թթ., իսկ առայժմ պահպանվում է տնտեսական աճի գործոնների պակասուրդը, զարգացումը կրում է ոչ կայուն ն հակասական բնույթ: Ուստի ԵվրազէՍ-ի երկրներում ՀՆԱ աճի ապահովման համար ինստիտուցիոնալ վերափոխումներն անհրաժեշտ է զուգակցել զարգացման ծրագրային մոտեցումների հետ: Այսինքն, կարնորը ոչ այնքան աճի տեմպերն են, որքան աճի հետճգնաժամային մեխանիզմիձնավորումը: Ֆինանսներ ն գներ ԵվրԱզէՍ-ի երկրների տնտեսական ինտեգրման հիմնախնդիրներից մեկն էլ փոխադարձ հաշվարկների իրականացումն է: Այս հիմնախնդրի լուծումը Եվրասիական տնտեսական միության ձնավորման անհրաժեշտ նախադրյալն է: Տարածաշրջանի համար ընդունելի դրամահաշվարկային մոդելի փնտրտուքը վաղուց է ընթանում: 1991 թ. չէր բացառվում հատուկ տիպի ռուբլու գոտու ձնավորումը, որը ենթադրում էր ազգային արժույթներիօգտագործում հանրապետություններիներսում ն ռուբլու, որպես պահուստային արժույթի, օգտագործում երկրների միջն՝ անկանխիկ հաշվարկներ իրականացնելիս:Արժութային հարաբերություններիայդ մոդելը տեղ գտավ նան Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտաքին տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտի 1992 թ. արված առաջարկություններում:Ռուբլու գոտու ձնավորման համաձայնագիրը, որը կնքվեց 1993 թ. սեպտեմբերի 7ին'"2վեց երկրների` Ռուսաստանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Տաջիկստանի ն Ղրղզստանի միջն, որում հայտարարվեց միասնական դրամական համակարգ ունենալու ձգտման մասին, մեկ տարի անց տապալվեց: Վճարայինմիությանձնավորման մասին համաձայնագրիտապալման պատճառներից մեկն այն էր, որ Համագործակցությունը փաստորեն կտրված էր տնտեսական ն քաղաքական արագընթաց վերափոխումների այն իրողություններից, որոնք տեղ էին գտել նախկին Խորհրդային Միության երկրներում, երկրորդ` համաձայնագիրըժամանակինչամրագրվեց անհրաժեշտ իրավականհիմքերով, ն երրորդ` վճարային միությու-

162ՇՕօԼՈՅԱՑ6Է6

Օօ ՇՕՅՈՅԻՄՆՈ

ՒՕԽԱՎՏՇԵՕՐՕ

1օօՄԱՅքօ18

ԽԹ

ՅԿՕԻՕԽՆ:ԿՎՓՇԵՕՐՕ

ՕՕՄՈՅքՇՐՑԲԻՒԻԹՕՐՕ

ԿՕԽՆ6ԼՁ

"ՇօողքԹԵ66180,(ԴՒՓՓօքխոատՕԻ լեւ մ 85օՐԷՄԻ ՇՕ867Յ ԼՈՅՑ ՇՕ8618 ԼՈՅՑ ոքճՑտ6ՈԵՇՑ ՇԻՐ", ԱՅ(16)1994, լէլեկտրոնային

ՇՕԷ038,

ռեսուրս). հմք://ոտմ.2ՈՁՈՕՄՁՐ.ԼԱ/ց0ՏՄ2/ՏՕց|ՔՏհՔութՕ Տօշմ8ու

ՅեՕ-

Խ/6շհցօտս.հեո|.

նը չէր կարող կայանալ այն դեպքում, երբ ապրանքների ն կապիտալի շուկան բավականաչափ ազատականացված չէր: Փաստորեն, միասնական տնտեսականն արժութայինմիության ստեղծման համար ԵՄ կողմից երկրների հանդեպ առաջադրվող չափանիշները միանգամայն արդարացված են: Ուստի փորձենք հասկանալ, թե որքանով են այսօր ԵվրԱզէՍ-ի երկրները պատրաստ անցում կատարելու միասնական վճարային համակարգի ձնավորմանը` համադրելով դրանց բյուջեի պակասուրդի, գնաճի տեմպերի ն արտաքին պարտքի ցուցանիշները` Մաաստրիխտի համաձայնագրով սահմանվածչափանիշների հետ: Բյուջեի պակասուդի ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց է տտալիս, որ այսօր ԵվրԱզէՍ-ի երկրները գտնվում են ավելի շահեկան դիրքերում, քան ԵՄ-28 երկրները (աղյուսակ 27):

ԵմրԱզքէ Ս-իերկրներիբյուջեի 2001-2072 պակասուրդը/հավելուրդը (26 ՀՆԱ-ի նկատմամբ)" 5"

Աղյուսակ27,

Երկիրը Ռուսաստան 7.03 -0.83 ` Բելառուս |

Ղազախստան

Ղրղզստան

Տաջիկստան |

թթ.

-1.91

0.4

14.

-15.0

0.5

-4.80

-2.5

-0.70

-0.04

-4.85

-5.07

1.2

1.6

-0.5

Այսպես, Ռուսաստանը, ուսումնասիրվող ողջ ժամանակահատվածում բյուջեի պակասուրդ գրանցել է միայն 2010 թ. ՀՆԱ 1.9196-ի չափով, որը չի գերազանցում մաաստրիխտյան չափանիշը: Բելառուսը, ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում,մի քանի անգամ ունեցել է բյուջեի պակասուրդ, սակայն այն եղել է աննշան: Ղազախստանում բյուջեի կատարման հետ խնդիրներ ծագեցին միայն համաշխարհային ճգնաժամից հետո, սակայն 2012 թ. '8

Աղյուսակըկազմվել է Համաշխարհայինբանկի պաշտոնական կայքի տվյալների հիման վրա |էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք:/ժՅա.ԽօՈՎԵՅոՒ.օոց/Շօսուռ/: Ֆինանսական ցուցանիշների առնչությամբ կատարված բոլոր վերլուծությունների աղբյուրը նույնն է: Ղազախստանի վերջին տվյալը 2011թ.-ի է, իսկ Տաջիկստանը 2006 թ. ն 2008 թ. տվյալներ չի տրամադրում:

գրանցված ողջ ժամանակաշրջանիհամար պակասուրդի ռեկորդային բարձր մակարդակը կրկին չի գերազանցումՄաաստրիխտի չափանիշը: Տաջիկստանը, որը ոչ բոլոր տարիների ցուցանիշներն է տրամադրում, վերջին տարիներին չի ունեցել պակասուրդի խնդիր: Միակ երկիրը, որի բյուջեի պակասուրդը գերազանցում է մաաստրիխտյանչափանիշը, Ղրղզստանն է, ընդ որում` վերջինս ունի բյուջեի աճող պակասուրդի հիմնախնդիր:Ինչ վերաբերում է ՀՀ-ին, ապա վերջինս, ի ստտարբերություն ԵվրԱզէՍ-ի երկրների, ուսումնասիրվող ողջ Ժամանակահատվածում ունեցել է բյուջեի խրոնիկ պակասուրդ, որը սակայն 2012 թ. չի գերազանցել մաաստրիխտյանչափանիշը: Արտաքին պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ, եթե նույնիսկ որոշ ուսումնասիրվող երկրներ դարասկզբին ունեին մեծ արտաքին պարտքի հիմնախնդիր, ապա 2012 թ. ն ոչ մի երկրում արտաքինպարտքը չի գերազանցումՀՆԱ 6096ի մակարդակը(գծապատկեր 18):

22561 ՏՅ

Ռուսաստան

263: "

Բելառուս

Գծապատկեր18 |

«Ղազախատան

Ղրոգսսոս:

Տաշինստան

ՇվոԱզէ Ա-իերկրներիարտաքինպարտքը

2007-2072

թթ.

(76 ՀՆԱ-ի նկատմամբ)

Ավելին, ի տարբերությունՀայաստանին Բելառուսի, ԵվրԱզէՍ-

ի անդամ մյուս երկրներում արտաքին պարտքը 2001-2012 թթ. ՂաՌուսատանում` է. կրճատվել 35.196-ով, մասնավորապես` զախստանում` 5.246-ով, Ղրղզստանում` 58.496-ով, Տաջիկստանում` 70.996-ով: Բելառուսը 2001 թ. արտաքին պարտք/ՀՆԱ ցու186

ցանիշի վերաբերյալ տեղեկատվությունչի տրամադրում, սակայն, եթե համեմատենք 2006-2012 թթ. տվյալները, ապա կնկատենք, որ Բելառուսի արտաքին պարտքն ավելացել է 30.895-ով, իսկ Հայաստանինը` 18.726-ով: Ինչ վերաբերում է ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում գրանցված գնաճի տեմպերին, ապա եթե 2001 թ. Ռուսաստանում, Բելառուսում ն Տաջիկստանում գներն աճում էին երկնիշ թվերով, ապա հետագա տարիներին գնաճը զսպվել է: Բացառություն է կազմում Բելառուսը, որտեղ 2011 թ., այսինքն` Մաքսային միությանն անդամակցելուց անմիջապես հետո, սկիզբ առավ ֆինանսական խորը ճգնաժամ` վճարային հաշվեկշռի երկարաժամկետ պակասուրդի պատճառով: ճգնաժամը դրսնորվեց օտարերկրյա արժույթների նկատմամբ բարձր պահանջարկի, ներմուծման շահութաբերության, բնակչության սպառողական հնարավորությունների անկման ն քառատրոփ գնաճի ձնով: Արդյունքում մեկ տարվա ընթացքումբելառուսական ռուբլին արժեզրկվեց 5026-ով, իսկ գնաճը կազմեց 59.246 (աղյուսակ 28):

: ՇմրԱզԷՍ-իերկրներիգնաճի տեմպերը

Աղյուսակ28

2007-2072

Երկիրը

Ռուսաստան

Բելառուս

Ղազախստան Ղրղզստան Տաջիկստան .

21.5 36.

թթ. (25)

9.7

65.

5.1

Անխոս, մաասւորիխտյանչափանիշները ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում ուղղակիորեն կիրառելն անհնար կլինի, քանի որ այդ երկրների միջն դեռ ամրագրվածչեն արժութայինփոխարժեքներիփոխասահմանները: Սակայն գնաճի տեմպերի վերդարձ տատանման որ 2012 թ. անդամ բոլոր երկրներում, լուծությունը ցույց է ստտալիս, բացի Ղրղզստանից(ինչպես նան Հայաստանից), գնաճի տեմպերը գերազանցել են ԵՄ-28 երկրներում արձանագրվածգնաճի միջին մակարդակը ավելի քան 1.5962-ով:Իսկ Բելառուսում ձենավորված իրավիճակնէլ ավելի է բարդացնումարժութայինմիությանստեղծման հեռանկարներիվերաբերյալ ստույգ կանխատեսումներանե187

գործընթացը: ԵվրԱզէԷՍ-իերկրների ֆինանսական ցուցանիշների նման տարբերություններն առայժմ անխուսափելի են, քանի որ երկրներն ընթանում են տնտեսական զարգացման տարբեր տեմպերով: Ուստի ընդհանուր արժույթի կիրառման մասին խոսելը դեռ վաղ է: Տնտեսական ն քաղաքականազատությանցուցանիշներ ԵվրԱզէՍ-ի երկրների մրցունակությանզարգացման հետ մեկտեղ, նորարարությանխթանմանկարնոր պայման է նոր ընկերությունների ի հայտ գալը: Այս առումով, պետական ծրագրերի կարնորագույն նպատակներից պետք է համարվի նոր ընկերությունների համար շուկա մուտք գործելու պայմանների մեղմացումը, որից անմիջականորենկախված է նորարարական ներուժը ն ՀՀ արտահանմանու տնտեսությանտարբերակվածությանխնդրի լու55: Այսպես, բիզնեսի կազմակերպման դյուրինության վարծումը կանիշը ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում, բացառությամբ Տաջիկստանի, գերազանցում է համաշխարհայինմիջին ճակարդակը'55: Այդ ցուցանիշով առաջին տեղում, ուսումնասիրվող երկրների շրջանակներում, Ղազախստանն է, որը 50-րդն է աշխարհի 189 երկրների շարքում, երկրորդը Բելառուսն Է` 63-րդ տեղ, իսկ երրորդը` Ղրղզստանը՝ 68-րդ տեղ: Համեմատության համար նշենք, որ ԵՄ-28 երկրների միջինացված ցուցանիշը 41-ն է: Ռուսաստանը, որը վարկանիշավորվող երկրների շարքում 92-րդն է, ունի խնդիրներ` կապված շինարարության համար թույլտվություն ստանալու (178) ե արտաքին առնտուր իրականացնելու հետ (157): Ի դեպ, ԵվրԱզէՍ-ի անդամ բոլոր երկրների արտաքին առնտրի իրականացմանդյուրինությանցուցանիշը շատ ցածր է: Այդ առումով ամենավատ պայմաններն առկա են Տաջիկստանում (188 տեղ), իսկ ամենաբարվոքը` Բելառուսում (149): Մինչդեռ, Հայաստանը, որն ունի փակ սահման երկու հարնան երկրների հետ, այս ցուցանիշով 117-րդն է: Ավելի անհանգստացնող է ԵվրԱզէՍ-ի երկրներում քաղաքացիական ազատությունների ու ժողովրդավարությանհաստատման գնահատականներիո̀ւսումնավարկանիշը:Ըստ Բ664օո ԷօՇստօ-ի լու

ՀախվերդյանԴ., ՀՀ տնտեսությունը կարգավորող ինստիտուտները գլոբալացպայմաններում,հեղինակայինհրատարակություն, Երնան 2013, էջ 207: Համաշխարհայինբանկի Ծօ/ոց 8ստլոթտ կազմակերպությանպաշտոնական կայք` էլեկտրոնային ռեսուրս|հէք:///Խ.ՄՕԼՈցԵսՏ(ո6ՏՏ.օՒց/(Յուոց5:

ման

սիրվող երկրներից միայն Ղրղզստանն ունի մասնակի ազատ երկրի կարգավիճակ:Մնացած երկրները ոչ ազատ են (աղյուսակ 29): Աղյուսակ29

| |

| | | Լ

ԼԼ

ԵմոԱզԷՍ-իերկրներիազատության վարկանիշը

2013թ.

Ոչ Բելառուս Ոչ Ղազախստան | Ոչ Ռուսաստան

Ղրղզստան Տաջիկստան

ազատ

5.5

թյունները

ները

6.5

Մասնակի

5.0

Ոչ

5.5

ազատ ազատ

ազատ

5.5

Ավելին` 2013 թ. ուսումնասիրվող ոչ ազատ բոլոր երկրները, նախորդ տարվա համեմատությամբ, կորցրել են իրենց դիրքերը: Այսպես, Բելառուսի վարկանիշի վատթարացումը պառլամենտական ցածրորակ ընտրությունների անցկացման ն այնտեղ ընդդիմության ներկայացված չլինելու հետնանք է: Թեն Բելառուսում ազատ արձակվեցիներկու քաղաքական բանտարկյալներ, այնուամենայնիվ,տասնյակները շարունակում են մնալ անազատության մեջ: Այս երկրում խիստ վերահսկվում է նան մամուլը` հարվածելով խոսքի ազատության կայացմանը:Ռուսաստանի ցածր վարկանիշը կապված է չարտոնված հանրահավաքներինմասնակցողխաղաղ ցուցարարների նկատմամբ բիրտ պատժամիջոցներիկիրառման հետ: Տաջիկստանում քաղաքացիական ազատությունների վարկանիշը վատթարացել է` կապված այն հանգամանքի հետ, որ երկիրն արգելում է ուսանողներին` մասնակցել միջազգայինսեմինարների ն համաժողովների: Ինչ վերաբերում է Ղազախստանին, ապա 2012 թ. հունվարին Ղազախստանի նավթագործներիշրջանում սկսվեց գործադուլ, որը հանգեցրեցվերջիններիս ն ոստիկանության միջն բախումների. զոհվեց 16 մարդ, այդ դեպքերը լուսաբանող ընդդիմադիր զանգվածային լրատվական միջոցները փակվեցին, ինչն ազդեց երկրի ազատության վարկանիշի վրա: Եթե Հայաստանը ազատությանվարկանիշով ԵՄ-28 ն ընդլայնման

Բրօ0մօ ՒԷ|ԼօսՏօկազմակերպությանպաշտոնական կայք՝ |էլեկտրոնային ռեսուրս) հԱք:/Մոոմ.(0090ՈհօսՏ.0Րց/:

քաղաքականության երկրների շարքում ուներ վատագույն ցուցանիշը` 4.5, ապա ԵվրԱզէՍ-ի երկրների համեմատ այդ ցուցանիշը լավագույնն է: Այսպիսով, ԵվրԱզէՍ-ի երկրների տնտեսական ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այսօր ձնավորված Մաքսային միությունը, Ռուսաստանի, Ղազախստանի ն Բելառուսի միջն, ունի հետնյալ տնտեսական հիմնավորվածությունը. այս երկրները գտնվում են տնտեսական զարգացման գրեթե նույն մակարդակի վրա: Մինչդեռ, ՀՀ ն ԵվրԱզէՍ-ի երկրների տնտեսական ցուցանիշների համադրությանարդյունքները վկայում են, որ Հայաստանում ժողովրդագրական ծերացման, աղքատության մակարդակի ավելացման, գործազրկությանբարձր մակարդակի առկայության, 1 շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի, բյուջեի պակասուրդի ն արտաքին պարտքի ավելացման ցուցանիշներն ավելի վատ վիճակում են, քան Մաքսային միության անդամ երկրներում: Այս ցուցանիշներով Հայաստանը առաջ է անցնում միայն Ղրղզստանիցն Տաջիկստանից, որոնց մենք պայմանականորեն դասել էինք հետամնաց երկրների շարքին: Մյուս կողմից, ԵվրԱզԷՍ-ի երկրների քաղաքական ազատության վարկանիշի ուսումնասիրությունըցույց տվեց, որ դրանք ամեննին չեն շտապում բռնել ժողովրդավարությանհաստատման ն այսպես կոչված «եվրոպական արժեքները» որդեգրելու ուղին: Մեր խորին համոզմամբ, տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը ենթադրում է ոչ միայն տնտեսական հարաբերությունների ազատականացում ն խորացում, այլ նան տվյալ տարածաշրջանում արմատացած արժեհամակարգիորդեգրում: Բավական է բերել Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրների օրինակը, որոնցից շատերը մինչն ԵՄ-ին անդամակցելը ունեին «մասնակի ազատ» երկրի կարգավիճակ, իսկ անդամակցությունից հետո լիարժեք քաղաքացիականազատությունների ն քաղաքական իրավունքների հաստատման արդյունքում դասվեցին «ազատ» երկրների շարքին: Ուստի հավատացած ենք, որ այդ առումով ԵվրԱզէՍ-ի երկրների հետ ինտեգրումը կարող է վտանգի տակ դնել ՀՀ առանց այն էլ փխրուն քաղաքական ազատությունները: Կասկածից վեր է, որ ԵվրԱզէՍ-ի շրջանակներում ինտեգրման գործընթացներիծավալման համար վճռական դերը պատկանում է Ռուսաստանին: Վերջինս համագործակցության երկրներից տարբերվում է տնտեսական զարգացման տեմպերով, համաշխարհա190

յին տնտեսության մեջ ունեցած ազդեցությամբ, տարածքային մեծությամբ, բնական ռեսուրսներով ապահովվածությամբ,ուստի համագործակցությանապագան կախված է հենց Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման տեմպերից ե աշխարհաքաղաքական դիրքորոշումից: Սակայն այսօրվա տնտեսական զարգացման մակարդակով այն տնտեսական, մշակութային ն տեղեկատվական ձգողության կենտրոն չէ: Ռուսաստանն այսօր չի կարող ստանձնել նունիսկ եթե ոչ բարձր, ապա արդյունավետ տեխնոլոգիաներմատակարարողիդերը, որի կարիքն ունեն համագործակցությանանդամ բոլոր երկրները: Որքան էլ մեծ լինի Ռուսաստանի ձգտումը` չկորցնել նախկին տնտեսական կապերն ու պահպանել առաջատարի իր դիրքերը, այնուամենայնիվ, միասնական տնտեսական տարածքի ձնավորման` որպես ռազմավարականխնդրի լուծման հիմքում պետք է դրվի անդամ պետությունների միջե տնտեսավարման պայմաններիհամահարթեցումն ու հավասար պայմանների տրամադրումը: ԵվրԱզէՍ-ի երկրների ինտեգրմանտեմպերը կախված կլինեն տնտեսություններում շուկայական բարեփոխումների որակից ն ամենակարնորը` ժողովրդավարության հաստատումից: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման առումով ԵվրԱզէՍ-ի ցանկացած երկրի ազգային տնտեսությանկայացումն անհրաժեշտություն է: Սակայն զարգացած շուկայական տնտեսության ձնավորումը միանգամից տեղի չի ունենում, այն երկարաժամկետ գործընթացԷ, ուստի միասնականտնտեսական տարածքի անհրաժեշտ նախադրյալներիձնավորումը կախված է նան աշխարհաքաղաքական հստակ կողմնորոշումից: Երբ փլուզվում է կայսրությունը, բնական է, որ կսկսվի կոշտ պայքար աշխարհաքաղաքական ժառանգությանհամար: Այդ առումով բացառությունչէր նան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, որից հետո հետկոմունիստականՌուսաստանը ենթարկվում է ավելի մեծ աշխարհաքաղաքականճնշման: Տնտեսական աճի ներկա երեք հիմնական կենտրոնների` Հյուսիսային Ամերիկա, Արեմտյան Եվրոպա, Արնելյան Ասիա, առկայությամբ, Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորը պետք է ուղղվի դեպի Եվրոպա: Սակայն Ռուսաստանի ն Եվրոպայի երկխոսությունը, չնայած տարածաշրջանային ն գլոբալ խնդիրների հանդեպ ունեցած փոխադարձհետաքրքրություններին,մինչ այժմ արդյունավետ չէ: Միննույն Ժամանակ, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանի ռազմավարականդերի թուլացման հակակշիռը չի

ու եղել Եվրոպայի դերի բարձրացումը: Եվ որքան Ռուսաստանն են Եվրոպան քաղաքականապես հակադրվում են, այնքան ավելի կորցնում աշխարհաքաղաքականկենտրոններ դառնալու իրենց հնարավորությունները: Եվրասիայի ն Եվրոպայի իրական միասնությանը կարող է նպաստել միայն այնպիսի մնայուն արժեքների ճանաչումը, ինչպիսիք են մշակույթը, կրոնը ե աշխարհաքաղաքական շահերը: Բայց դրա համար պետք է համաձայնվել այն իրողության հետ, որ Ռուսաստանի ն Եվրոպայի վերածումը աշխարհաքաղաքական կենտրոնների, հնարավոր է միայն միասնաբար գործելու դեպքում:

: Հայաստանի Հանրապետության

տնտեսությանվրա Եվրասիական տնտեսականընկերակցության շրջանակներումգործող Մաքսային միությաննանդամակցելուհետնանքների գնահատականը

Ցանկացած մաքսային միության ձեավորման հիմքը համագործակցող երկրների միջե փոխադարձ դիվերսիֆիկացված ապրանքաշրջանառության մեծ ծավալն է: Ուստի, թե որքանով է ելակետում Մաքսային միությանն անդամակցելու Հայաստանի որոշումն արդարացված ն հրատապ, կփորձենք պարզաբանել այդ երկրների արտաքին առնտրային կապերի, դինամիկայի, ապրանքային կառուցվածքի ուսումնասիրությանհիման վրա, որը մեզ թույլ կտա նան գնահատել առետրի ազատականացմանառաջիկա ազդեցությունները ՀՀ տնտեսության վրա: Այսպես, 2012 թ. 2001-ի համեմատ ՀՀ ապրանքաշրջանառությանծավալները Մաքսային միության անդամ երկրների հետ աճել են 5.8 անգամ, ընդ որում` ներմուծումը` 6.3 անգամ, իսկ արտահանումը` 4.6 անգամ (գծապատկեր 19): ԱՃ գրանցվել է գրեթե բոլոր տարիներիկտրվածքով, բացառություն է կազմում միայն ճգնաժամային 2009 թվականը, երբ արտահանմանծավալները, նախորդ տարվա համեմատ, կրճատվեցին 8.796-ով, իսկ ներմուծման ծավալները` 46.672-ով: Եվ եթե 2010 թ. այս երկրներին չհաջողվեց արտահանման ն ներմուծման

ծավալները հասցնել մինչճգնաժամայինմակարդակին,ապա 2011 թ. արտահանումը գերազանցեց մինչճգնաժամային մակարդակը 5.396-ով, իսկ ներմուծումը` 8.796-ով: 2012 թ. այդ աճը պահպանվեց: Սակայն ներմուծման ծավալների առաջանցիկ աճը արտահանման ծավալների նկատմամբհանգեցրել է Մաքսային միության երկրների հետ առնտրային հաշվեկշռի մշտական բացասական արժեքին, որն ուսումնասիրվողԺամանակահատվածումավելացել է 7.2 անգամ: 1:25)

-684.1

շԱրտանաոմ

-705.6

2ղներմածամ

23»

-713.2

-810,2

Առնտրապինեա»վեկշիոռ

Գծապատկեր19 | Հարտահանումը, ներմուծումըն առնտրային հաշվեկշիռըՄաքսայինմիությանանդամերկրների հետ 2001-2012 թթ. (մլն դոլար)"

Չնայած Հայաստանի ն Մաքսային միությաներկրների փոխադարձ առնետրաշրջանառության աճին, ՀՀ առնտրիգերակշիռ մասը կապված է Ռուսաստանիհետ, որին 2012 թ. բաժին է ընկել Մաքսային միության անդամ երկրների արտահանման 96.396-ը, իսկ ներմուծման` 96.126-ը: Բելառուսի ն Ղազախստանիբաժինները արտահանման ն ներմուծման մեջ համապատասխանաբար կազմել են 2.396 ն 1.496, 3.296 ն 0.796: Սա որոշ չափով հնարավոր է

Գծապատկերըկազմվել է Հայաստանի վիճակազրական տարեգիրք 2002, էջ 511, Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2009, էջ 457 ն Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013, էջ 478-ի տվյալների հիման վրա:

բացատրել այդ երկրների շուկաների հետ ՀՀ արտահանման ներուժի թույլ ինտեգրմամբ, որի պատճառներից են փոխադարձ առնտրի համապատասխան անվանացանկի բացակայությունը, ինչպես նան այդ երկրների հեռավորությունըն բեռնափոխադրումների ժամանակկիրառվող սակագները: Ընդհանուր առմամբ, Մաքսային միության երկրներին բաժին է ընկնում ՀՀ համախառն արտահանման 2196-ը, իսկ ներմուծման 25.896-ը (գծապատկեր20):

սենքեւնելի Մր

Գծապատկեր20

: Մաքսայինմիությաներկրներիբաժինը ն ՀՀհամախառնարտահանման ներմուծմանմեջ (26)/55

Արտահանմանն ներմուծմանմեջ բավական ծանրակշիռ է Ռուսաստանիբաժինը: Ընդ որում, եթե 2005 թ. Ռուսաստանին բաժին էր ընկնում ՀՀ արտահանման 12.296-ը, իսկ ներմուծման 13.596-ը, ապա թ. արդեն ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմել են 19.596 ն 24.746-ը: Նույնը չի կարելի ասել ԵվրԱզէԷՍ-իայլ անդամների մասին: Այսպես, Բելառուսի բաժինը ՀՀ ներմուծման մեջ 2005 թ. 0.796 էր, իսկ 2012 թ.` 0.86, արտահանումը` 2005 թ. 0.206 էր, իսկ 2012 թ.` 0.546: Ղազախստանիբաժինն այդ ընթացքում ներմուծման մեջ աճել է 0.196-ից մինչն 0.296, իսկ արտահանման մեջ` 0.0296-ից մինչն 0.396: Տաջիկստանի ն Ղրղզստանի արտաքին առնտրաշրջանառությունըինտեգրված է Հայաստանի շուկային ընդամենը0.00196-ի չափով: Նույն պատկերը տեղ է գտել 358.

Նույն աղբյուրը:

Մաքսային միության անդամ երկրների փոխադարձ առնտհարում: Դրանք աչքի են ընկնում Ռուսաստանի հետ առնետրային րաբերություններիմեծ, իսկ փոխադարձառետրի` աննշան ծավալներով: Այսպես, 2012 թ. Ռուսաստանի արտահանման ն ներմուծման 4.196-ը բաժին է ընկել Բելառուսին, իսկ 396-ը` Ղազախստանին: Մինչդեռ, Բելառուսի արտահանման 35.196-ը, իսկ ներմուծման 5996-ը կապված է Ռուսաստանի հետ: Իսկ Ղազախստանին պատկանում է Բելառուսի ներմուծման 0.396-ը ու արտահանման 1.796-ը: Միննույն ժամանակ, Ղազախստանիներմուծման38.496-ը, իսկ արտահանման7.396-ը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին, իսկ Բելառուսին` 1.596-ը ն 0.146-ը: Մաքսային միության երկրների հետ ՀՀ արտաքին առնետրայինշրջանառությանկառուցվածքային փոփոխությունները ն առնետրի ազատականացման հետնանքները գնահատելու նպատակով կարնորել ենք նան Հայաստան-Մաքսային միության անդամ երկրներ արտահանման ն ներմուծման ապրանքայինկառուցվածքիուսումնասիրությունը(հավելված 1): Այսպես, 2012 թ. ՀՀ-ից Մաքսային միության երկրներ արտահանվող ապրանքների 49.296-ը բաժին է ընկել ալկոհոլային խմիչքներին, իսկ ներմուծման 39.396-ը` նավթային գազերին ն գազանման այլ ածխաջրածիններին: Արտահանման կառուցվածքում մեծ է նան ադամանդեքարերի (8.396), մրգերի (7.9262)ն ձկնեղենի (5.9965)արտահանման բաժինը: Իսկ ներմուծման կառուցվածքում գերաեն կշռում «Ցորեն ն մեսլին» (11.846), «Նավթ ն նավթամթերք» (7.9465),«Ալյումին չմշակված» (5.896) ապրանքախմբերը:Ընդհանուր առմամբ, Մաքսային միության երկրների հետ առնետուրնունի բարձր համակենտրոնացում: Ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկիքառանիշ դասակարգման` ներմուծվող 12 ապրանքախմբերինբաժին է ընկնում ներմուծման 76.796-ը, իսկ արտահանման` 7892-ը: Մաքսային միության համագործակցությանառանձնահատուկ ոլորտ է նան ագրոարդյունաբերականհամալիրը: ԵվրԱզէՍ-ի անդամ երկրների բնաշխարհագրականպայմաններըթույլ են տալիս առավելագույնսօգտագործել ինչպես գյուղատնտեսականոլորտի մասնագիտացման համեմատական առավելությունները, այնպես էլ իրականացնել ագրարային շուկայի ինտեգրման գործընթացներն արտացոլող փոխշահավետ առնետուր:Արտաքին առնտրի հնարավորություններնառաջին հերթին որոշվում են գյուղատնտենան

սական մթերքի արտադրության ն ներքին սպառման մակարդակների հարաբերակցությամբ:Հավելված 2-ում բերված են Մաքսային միության անդամ երկրների ն Հայաստանի կողմից արտադրվող գյուղատնտեսական հիմնական մթերքների արտադրության ծավալները 2012 թ.: Որպես միտում ընդգծենք, որ Մաքսային միության անդամ մյուս երկրների համեմատ Հայաստանում գյուղա-

տնտեսական արտադրանքի արտադրողականությունն ավելի ցածր է, քանի որ, եթե Ռուսաստանում գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղվում է բյուջեի եկամուտների 8.396--ը, Բելառուսում 1196-ը, Ղազախստանում 2.996-ը ապա Հայաստանում` միայն 1,996-ը'69: Փաստորեն, ի սկզբանե ձնավորված են տնտեսական քաղաքականության ե տնտեսական զարգացման անհամադրելի գերակայություններ, ինչը բնականաբար նվազեցնում է հայկական ապրանքների մրցունակությունըայդ երկրների շուկաներում: Այնուամենայնիվ, հավելվածում բերված բացարձակ ցուցանիշներն ամբողջությամբչեն արտացոլում ուսումնասիրվող երկրի դերը Մաքսային միությանգյուղատնտեսականմթերքի արտադրության ընդհանուր ծավալում ն չեն բացահայտում պարենային ապրանքի արտադրությանինքնապահովմանմակարդակը:Համապատասխան որակական գնահատականներ կարելի է ստանալ` ուսումնասիրելով այնպիսի հարաբերականցուցանիշներ, ինչպիսիք են` գյուղատնտեսական արտադրատեսակաների արտադրության ինդեքսը, պարենային ապրանքների արտադրության ինդեքսը ն անասնամթերքիարտադրությանինդեքսը: Բոլոր ինդեքսները հաշվարկված են տվյալ տարվա համար` բազիսային ժամանակաշրջանի համեմատությամբ (2004-2006 թթ.-100): Գյուղատնտեսական արտադրատեսակների արտադրությանինդեքսը ներառում է բոլոր ցանովի մշակաբույսերը, բացառությամբ` կերային մշակաբույսերի: Պարենայինապրանքների արտադրության ինդեքսը հաշվարկվում է բոլոր այն ուտելի պարենային ապրանքների համար, որոնք ունեն սնուցիչներ (այդ պատճառով թեյը ն սուրճը ներառված չեն ինդեքսի հաշվարկում) ն անասնամթերքի արտադրության ինդեքսը, որը ներառում է միսը, կաթնամթերքիբոլոր տեսակները,

Տվյալները վերցված են ԱՊՀ վիճակագրականպաշտոնական կայքից |էլեկւորոնային ռեսուրս|` հէք:// Մ Խ.ՇՏՏԵԼՇօո/ ն Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2013, էջ 391-393 վիճակագրականժողովածուից:

պանիրը, ձուն: Այս ինդեքսների միջինացված արժեքը թույլ է տվել վարկանիշավորել ուսումնասիրվող երկրները` ըստ գյուղատնտեսական արտադրանքի ներքին արտադրության ապահովության մակարդակի(աղյուսակ 30): Աղյուսակ30 | Մաքսայինմիությաներկրներիվարկանիշը բնակչությանմեկշնչի հաշվարկով`հիմնական գյուղատնտեսականմթերքիարտադրության 2012թ.7 գծով

Ինդեքս

Ռումաստան

| Բելառուս|ՂազախստանՀայաստան

Գյուղատնտեսական

մթերքիարտադրությանինդեքսը Պարենայինապ`. րանքներիարտադրությանինդեքսը Անասնամթեբքի

Միջին արժեք Վարկանիշը

144.2

116.3

17347

117.5

120.8

արտադրության

ինդեքսըՀՎ

1255.

ցք-լ. 125

ՐԸ

166.7 ԵԱԼ

,.1188 Յ

Բերված տվյալները վկայում են, որ գյուղմթերքի արտադրության ինդեքսների միջինացվածցուցանիշով Հայաստանը կիսում է 3-րդ տեղը Ռուսաստանի հետ: Առաջին տեղը պատկանում է Ղազախստանի ագրոարդյունաբերականհամալիրին, որը, բացի պարենային ապրանքների արտադրությունից, մյուս երկու ցուցանիշներով առաջինն է: Ղազախստանի գյուղատնտեսականմթերքի արտադրության ինդեքսների միջինը 20.296-ով գերազանցում է Ռուսաստանի ու Հայաստանի, իսկ 16.676-ով` Բելառուսի ցուցանիշը: Միննույն ժամանակ, արտադրությանծավալները կանխորոշում են արտահանմանհնարավորությունները:Փոխադարձ առնտրի զարգացումը ն արդյունավետ արտադրական շղթաների ձնավորումը` հիմնված ներտարածաշրջանայինարտադրական մասնագիտացմանվրա, թույլ կտան բարձրացնելՄաքսային միության Հ.

Տվյալները վերցված են Համաշխարհային բանկի պաշտոնական կայքից Ռլեկտրոնայինռեսուրս|՝հէք:/ժ2ա.ԽօՈԺԵՅոՒ.օցիո լՇՅէօոՃՇ.ՔՅՕ.ՇՋՕԲՔ.:0:

անդամ երկրների մրցունակությունըն գյուղմթերքի արտահանման ներուժը'՛':Սակայն վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ այդ ոլորտում համեմատական առավելություններից բխող առնտուր ՀՀ-ն ունի միայն Ռուսաստանի հետ, քանի որ այնպիսի արտադրատեսակներ, որոնց արտադրության գծով ՀՀ-ում բարձր է մասնագիտացմանմակարդակը, մեծ քանակությամբ արտահանվում են միայն Ռուսաստան: Մասնավորապես,խոսքը վերաբերում է «Ձուկ ն խեցգետինավորներ», «Բանջարեղեն», «Մրգեր» ապրանքախմբերին, որոնց արտահանման ծավալները Ռուսաստանի հետ առնտրում գերազանցում են ներմուծման ծավալները: Սակայն Բելառուսի հետ նշված ապրանքախմբերի առնտրային հաշվեկշիռն ունի բացասական մնացորդ (բացառությամբ` «Մրգեր» ապրանքախմբի), իսկ Ղազախստանի հետ առնտրում այդ ապրանքախմբերն աննշան ծավալներ ունեն: Փաստորեն, այս տարածաշրջանի պարենային շուկայում Հայաստանից արտահանվող մրգերը ն բանջարեղենը բավարար մրցունակ են, որոնք սակայն մեծ քանակությամբչեն արտահանվում Բելառուս ն Ղազախստան`

կապվածապրանքալոգիստիկբարդ համակարգիհետ: Գյուղատնտեսական արտադրատեսակների արտահանման գծով Հայաստանի ներուժը ցածր է, ուստի ներկայիս հնարավորություններով մենք ի վիճակի չենք բավարարել Մաքսային միության շուկայի ընդհանուր պահանջարկը, հատկապես որ այդ ոլորտում առկա են նան հիմնախնդիրներ`կապված տեխնիկատեխնոլոգիական ոլորտի հետամնացության հաղթահարման,աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման, ապրանքների ոչ բավարար մրցունակությանհետ: Միննույն ժամանակ, առնտրի ազատականացումըկարող է հանգեցնել մեծ քանակությամբ գյուղմթերքի արտահանմանը դեպի Մաքսային միության երկրներ, ինչն էլ կհանգեցնի ՀՀ ներքին շուկայում գյուղմթերքի գների աճին: Օրինակ, այն բանից հետո, երբ Մաքսային միությունում զրոյացվեցին մաքսատուրքերը, շատ ղազախական ապրանքներ, ռուսական ապրանքների համեմատ, էժանացան: Սակայն, երբ Ռուսաստանում դրանց նկատմամբ պահանջարկը մեծացավ, Ղազախստանում գները բարձրացան. խոսքը հատկապես վերաբերում է

ՉԵՕԽՕԽԱՈՎՑՇԵՕԹ

832/ԽԲՕՈՅՄՇՈՑ/Ց8 ՅՒքՕոքՕհԵւԼՈՓԻԻԾԽ «ՕխոՈծոՇ6 ԾՅԻԽ ք838/Ո/8, Օ-ՔՅՇՈՑՑօՔ օ63օք, հ/ճք-, 2010, օք.

ԷԲքՅՅՈՄՇ

օՀՔՅԻ ՇԷԼ

10.

սննդամթերքինն բենզինին"՛7: Այս հիմնախնդիրըլայն քննարկման առարկա է դարձել նան Հայաստանում: Ըստ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալների` ընդհանուր առմամբ, 11 553 անուն ապրանքների6046-ի դեպքում Մաքսային միությունում գործում են ավելի բարձր մաքսային դրույքաչափեր, քան Հայաստանում, 14.596-ի դեպքում դրանք ավելի ցածր են, իսկ 1796-ի դեպքում նույնն են (հավելված 3): Իսկ ՀՀ միջինացված մաքսատուրքը 4.196-ով ցածր է Մաքսային միության միջինացված մաքսատուրՔերից՛3:Օրինակ, ՀՀ-ում բենզինի ն ցորենի մաքսատուրքը զրոյական է, Մաքսային միությունում` 5946: Դեղորայքի ներմուծման գծով գործում է զրոյական մաքսատուրք, իսկ Մաքսային միությունում այն 8-12.596 է: Քանի որ դեղորայքի մեծ մասը ներկրվում Է ոչ Մաքսային միության երկրներից, ապա դժվար չէ ենթադրել, որ դրանց գները կարող են նվազագույնը 896-ով աճել: Շաքարավազի ներմուծման գծով Հայաստանում մաքսատուրքը 1096 է, ինչը 1 տոննայի համար կազմում է 60-65 դոլար: Մաքսային միությունում շաքարավազի 1 տոննայի համար գանձվում է միջինը 250 դոլար մաքսատուրք: Մաքսային միությունում ավտոմեքենաների ներմուծման մաքսատուրքը նվազագույնը 2596 է, Հայաստանում արտասահմանյան մեքենաների համար գանձվում է 1096 մաքսատուրք: Հատկանշական է, որ 2012 թ. Հայաստան է ներմուծվել 32 000 հատ մարդատար մեքենա, որոնցից ռուսական են ընդամենը 2000-ը"77: Փաստորեն ակնհայտ է, որ մաքսատուրքերի մակարդակի բարձրացումըկհանգեցնիերրորդ երկրներիցՀՀ ներմուծվող մի շարք ապրանքների թանկացմանը: Կարնորում ենք նան Հայաստանի Հանրապետության`Մաքսային միությանն անդամակցելու նպատակահարմարությանն հետնանքների գնահատականը: Այդ նպատակով մեր կողմից իրականացվել է քանակական ն որակական վերլուծություն, որը հա72

Միացյալ մաքսային միություն մուտք գործելու դեպքում պետք է խստորեն պաշտպանել հայրենական ապրանքները. հարցազրույց // էլեկտրոնային ռեսուրս|`հէք://ոՓԽՏ.ՅՈ/Յոտ/ոԹՓտՏ/171361.հետ): 3ՅֆՓՑՈՅ Մա6ղթՅւվու //

հքխ6ԻմտԲ ԼՁԱՕԿԹԵՒԵԼԸ 60103: ՕԱՑԵՐՅ ՅԿՕԿՕԽԱԿՎՑՇԿՕՕ

ԷՔՔ, Լլթուք տՄե6քՅԱՄԾԻԿՎԵՐ: 7օՇՈծՈՕՑՅԻՔՄ,ՇՅՒսմ-Ո616ք6յքք, Ոօատող Ի 20,

2013, օ7ք. 19. Թունյան Բ., Ո՞ր ապրանքները որքանո՞վկթանկանանՀայաստանում Մաքսա-

յին միությաննանդամակցությունիցհետո հէթ://168.8տ/2014/02/01/324861.հետ|:

|էլեկտրոնայինռեսուրս|՝

մադրվել է նան ներճյուղային առնտրի հետազոտությունների ն որոշ շրջանառվող փորձագիտական գնահատականների հետ: Նման մոտեցմամբ հնարավորություն կունենանք գնահատականներ տալու` ոչ թե հենվելով որնէ մեկ մեթոդաբանությամբ կատարված վերլուծության արդյունքների, այլե առնետրի ազատականացման բոլոր փոխկապված ասպեկտների վերլուծության ն համադրության վրա: Այդ խնդիրն առավել արդյունավետ լուծելու ճանապարհներից մեկը Ջ. Վիների Մասնակի հավասարակշռության մոդելն է: Ըստ Ջ. Վիների` արտաքին առետրի ազատականացման ն մաքսային միության ձեավորման ազդեցությունը անդամակցող երկրների տնտեսություններիվրա կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. ՛. առնտրի ստեղծում, ՛. առնտրի շեղում:

Աշետրիստեղծում «Առնտրի ստեղծման» ազդեցությունը կախված է գործընկեր երկրների արտադրական կառուցվածքների համընկնման աստիճանից ն արտադրության հարաբերական ծախսերի տարբերություններից: Որքան շատ են համընկնում երկրների արտադրական կառուցվածքները, ն որքան բարձր է առաջարկի առաձգականությունը, այնքան մեծ է «առնետրիստեղծման» հավանականությունը, քանի որ երկիրը հնարավորություն է ստանում տվյալ ապրանքը ներմուծել ավելի արդյունավետ արտադրողից: 5: Հակառակ դեպքում, մեծանում է «առնետրիշեղման» հավանականությունը: «Առնտրի ստեղծման» հնարավորությանքանակական գնահատականը, գործընկեր երկրների արտադրական կամ արտաքին առնետրիկառուցվածքի համընկնումների միջոցով, կարելի է տալ Ֆինգեր-Կրեինին (ՖԿ) գործակցի միջոցով'՛":Ենթադրենք, գոյություն ունեն ո քանակի ապրանքախմբեր, որոնց շուրջ առնետուրէ անում երկիրը, ն որոնք ինդեքսավորված են /Հ1.....,ո: Ուստի հնարավոր է համադրել Ձ ն Ե երկրներից արտահանվող/ներմուծվող ապրանքներիհամամասնությունները.

Օ2ՏԹԲՅե հլ., Է(օ/ո6Տ Բ., Թօելոտօո Տ., Թօ/օ ). ճոմ Տհլոց81, /., 2006, ՁսոկռեԿօ ՃՈՁի/Տ/ՏօքՅ ՔօէտոնՁ| ԲԼ66 11846 Ճցո66ո6ոէ ԵՑԽԽ6օո էհօ ԷսքօքօՁո Սոլօո Յոժ Յէ Տստտ)չօ,քճց6 48-52. |ոժԹ // ՇՏու՛6 1Թ էհտ ՃոՅի/ՏՏ Օք Ջ6ց/ՕՈՅ||ոէթցոՅեօո // ԲՏՏՅչՏ |ո ԷԼՕոօր օք )«ո6յոլո Քսոոո6ո ԽԼ. ԲոքոօՅ1 Խ/Ծքհօ4Տ |ո |ութղոեօոՅ) Խ., Բժ Է|ց28ՔսԵկտհւոց,ՍԲ 2004, քճց6 21-25.

տոայ-

որտեղ` 24»-ն

թ -8յ

երկրի | ապրանքախմբիարտահանման/ներմուծմանծավալն է,

2«-ն Ե երկրի | ապրանքախմբիարտահանման/ներմուծմանծավալն է:

Տվյալ գումարի բոլոր տարրերը դրական արժեք ունեցող կոտորակներ են: Ուստի Ֆե Թ/0:7/ (կամ |0:100), եթե արտահայտվածէ տոկոսներով), եթե այն հավասարվում Է 1-ի, ապա երկու երկրների առնետրիկառուցվածքը լրիվ նույնական է, եթե հավասարվում է 0ի, ապա կառուցվածքը լրիվ տարբեր է: Իդեալական տարբերակում այս գործակիցը հաշվարկվում է արտադրականկառուցվածքի տվյալների հիման վրա, բայց քանի որ այդ տվյալները մատչելի չեն ուսումնասիրվող բոլոր երկրների կտրվածքով, ուստի հաշվարկներն իրականացվել են երկրների արտահանման ն ներմուծման ապրանքային անվանացանկի քառանիշ դասակարգմանհիման վրա (հավելված 4, 5)` Հայաստանի, Մաքսային միության անդամ երկրների, ինչպես նան հարնան երկրների կտրվածքով: ՖԿ գործակիցներիհաշվարկը թույլ է տվել գնահատել «առնտրի ստեղծման» էֆեկտի հավանականությունը (աղյուսակ 31): Աղյուսակ31 | Փոճնցեր-Կրերնին գործակիցը2072 թ.` ըստ ապրաճքայինանվանացանկիքառանիշ

դասակարգման'77

Խ/Մ 1.

2. Յ.

Շրկիր Ռուսաստան Բելառուս Ղազախստան

Հայաստանի

ՖԿ արտահանման

Հայաստանի ներմուծմանՖԿ գործակիցը

0.08

0.46

0.07

0.52

0.10

0.52

գործակիցը

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակիկողմից Միջազգայինառետրի կենտրոնիպաշտոնականկայքի |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝ ՏՑ/Ք/օժսՇէՇօսուդ/.ՅՏթ՛շոսքոՀ1|051||||1ՕԲԼյլ| հմք:///մմ.Մ82մ6Ո8ք.օՐց/Շօսոէո/ 21111|1|1|12|| կայքի տվյալների հիմանվրա (տե՛ս Հավելված 4):

Ինչպես տեսնում ենք աղյուսակ 31-ում, ՖԿ ներմուծման գործակիցը Հայաստանի ն գործընկերների առետրում ավելի բարձր է, քան արտահանման գործակիցը: Սա ցույց է տալիս, որ Հայաստանի ն գործընկեր երկրների առետրի ազատականացման արդյունքում ավելի մեծ «առետրի ստեղծման» հնարավորություն կա մեր երկրում, քան գործընկեր երկրներում: ԼՄաքսային միության երկրներից ՀՀ «առնտրի ստեղծման» հնարավորությունը Բելառուսի ն Ղազախստանի հետ միննույն մակարդակի վրա է` 0.52, իսկ Ռուսաստանի հետ ավելի ցածր է` 0.46: Արտահանման գործակցով առաջին տեղում Ղազախստանն է, այնուհետն Բելառուսը ն Ռուսաստանը: Երկրների ներմուծման կառուցվածքում մեծ թվով համընկնումների առկայությունը կիսաֆաբրիկատների ն պատրաստի արտադրանքի նկատմամբ, Մաքսային միության անդամ երկրների բնակչության բարձր պահանջարկիարդյունք է:

Աշետրիշեղում

Մաքսային միության համաձայնագրիկնքման արդյունքում երրորդ երկրներից ներմուծումը կարող է փոխարինվել համաձայնագրի անդամ երկրներից ներմուծմամբ՝ մաքսատուրքերի վերացման պատճառով: Ներմուծման նկատմամբ պահանջարկի` ըստ գնի առաձգականության գործակցի միջոցով կարելի է գնահատել ՀՀ մաքսատուրքերիբարձրացմանազդեցությունը երրորդ երկրներից ներմուծվող ապրանքներիծավալի վրա հետնյալ բանաձնով. -4:71.-

որտեղ` Բ"-ն

ձը» է.

ներմուծման նկատմամբ պահանջարկի առաձգականությանմիջինաց-

ՀՀ

ված գործակիցն է` ըստ գնի` 1.51916"", Ճ-ն

ներմուծման ծավալների փոփոխությունն է մաքսատուրքերի բարձրա-

ցումից հետո, Ճ1Լ-նը ՀՀ

միջին մաքսատուրքերի փոփոխությունն է` Մաքսային միությանը

անդամակցելու պարագայում՝ 4.196, հ-

Վ-ն

ն ՀՀ

ՀՀ՝

մաքսատուրքերի միջինացված դրույքաչափն է` 3.596,

երրորդ երկրներից ներմուծման ծավալն է` 3161331

հզր դոլար:

Ծանոթություն. ՀՀ ներմուծման նկատմամբ պահանջարկի առաձգականության միջինացվածգործակիցը հաշվարկվել է հեղինակի կողմից հէք://ոտո.սոօէճժ.յոէԾ/6ո/1(846-ՃոՅՈ/Տ։Տ-8:8ոշհ/ՕՅԹ-Ճոժ-ՏԹՅՏեՇՏ/ՕէհօրՕԾՅէճԵՅՏօՏ/ կայքի տվյալների հիման վրա:

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ՀՀ մաքսատուրքերիմիջինացված դրույքաչափերի 4.196-ով բարձրացման արդյունքում ՀՀ ներմուծման ծավալը երրորդ երկրներից կնզավի 2296-ով: Օրինակ, ԱՀԿ-ին Ռուսաստանի անդամակցման հետնանքների շուրջ սեմինարներից մեկի ժամանակ գերմանացի կազմակերպիչները ապշել էին` տեսնելով, թե արժեքի ու քանակի տեսակետիցորքան է կրճատվել գերմանականավտոմեքենաների ներկրումը Միջին Ասիայի երկրներ'":Այսինքն, մաքսատուրքերի բարձրացման հետնանքով տեղի է ունենում «առետրի շեղում», քանի որ այժմ ներմուծողները նախընտրում են ապրանքները ներմուծել Մաքսային միությանանդամներից`արհամարհելով առենտրիհամեմատական առավելություններիօրենքը: Ընդհանրապես, ըստ ընդհանուր հավասարակշռությանտեսության դասական մոտեցման, Հայաստանում, որպես Մաքսային միությանն անդամակցող փոքր երկրում, արտադրական ծախքերի աճը կարող է հանգեցնել Մաքսային միությանբարեկեցությանաճին միայն այն դեպքում, եթե վերջինս ավելացնի երրորդ երկրներից ներմուծումը: Դրա համար անդամ երկրները պետք է միաժամանակ կրճատեն երրորդ երկրների հետ առնտրումներմուծմանմաքսատուրքերը,հակառակ դեպքում, մեր երկիրը, որն այժմ ունի առավել ազատական մաքսային քաղաքականություն երրորդ երկրների հանդեպ, կկրի լուրջ վնասներ: Իհարկե, 2296 ներմուծման կրճատումը փորձագիտականգնահատականներիարդյունք է ն չի կարող տալ ապագայումՄաքսածավալներիփոյին միության շրջանակներումարտաքին առնետրի ենք հիմնավորել կարող գնահատականը: Ասվածը փոխության այսպես. 1. Մեր գնահատականիշրջանակներում,ներմուծման կառուցվածքի որակական փոփոխությանուսումնասիրություն,ներկա դրությամբ իրականացնելնանհնարինէ: Թե ներմուծվող ապրանքներիծավալների կրճատումը ըստ ո՞ր ապրանքախմբերի տեղի կունենա, կարող ենք դատել մաքսատուրքերի մակարդակով,սակայն չենք կարող պնդել, թե կփոխվի այդ ապրանքներիսպառողականպահանջարկը:Եթե դրանք փո12

Միացյալ մաքսային միություն մուտք գործելու դեպքում պետք է խստորեն պաշտպանել հայրենական ապրանքները. հարցազրույց // լէլեկտրոնայինռեսուրս|՝ հնք://ՈՇԽՑ.Յո/Յոո/ոօտՏ/171361.հեոԼ

խադարձ փոխարինելի ապրանքներ են, ապա տեղական կամ Մաքսային միության երկրների արտադրությունը կգա լրացնելու պակաս պահանջարկը, ն երրորդ երկրներից ներմուծումն իրոք կկրճատվի: 2. Հավանական է, որ ներմուծման փոխարինմանքաղաքականությունն իրականացնել հնարավոր չլինի հենց տնտեսական ռեսուրսների սղության պատճառով, ն մեր գնահատականը իրականում հաստատվի: Հարկ է նշել, որ ՀՀ արտահանման ն ներմուծման գները 20082012 թթ. ԱՊՀ երկրների հետ առնետրումաճել են ավելի արագ, քան ոչ ԱՊՀ երկրների հետ", ինչը տարել է ՀՀ առենտրային պայմանների վատթարացմանը:Առնտրի պայմանները որոշակի ապրանքների, ամբողջությամբերկրի կամ երկրներիխմբի արտահանման ն ներմուծմանգների հարաբերակցություննեն: Գների հարա-

բերակցությունը կարող է արտահայտվել որոշակի ապրանքների արտահանման ն ներմուծմանգների միջոցով, եթե հետաքրքրություն է ներկայացնում միայն տվյալ ապրանքը կամ ամբողջությամբ արտահանմանն ներմուծմանգների ինդեքսի միջոցով, եթե ուսումնասիրվում Է բոլոր ապրանքների արտաքին առնտուրը":': Քանի ՀՀ որ Մաքսային միությանն անդամակցելու պարագայում մաքսատուրքերի ավելացումը կհանգեցնի երրորդ երկրներից ներմուծման գների ավելացմանը, ապա կարելի է ենթադրել, որ ՀՀ առնտրային պայմաններըկվատթարանան:Առետրի պայմաններիվատթարացումն էլ կարող է հանգեցնել բնակչությանբարեկեցության անկման: Գլոբալացման պայմաններում աճող մրցակցությունը ստիպում է երկրներին` ընթանալ ինտեգրման ճանապարհով` մասնագիտացման ն կոոպերացմանգործընթացներիխորացման միջոցով: Աշխատանքի միջազգային բաժանման այս երկու ձների համադրությունն է կանխորոշում երկրների համեմատական առավելություններիիրականացումը,հետնաբար ն արտադրականծախքերի կրճատման հնարավորությունը:Միջազգայինկոոպերացումն ընդլայնում ե ամրապնդում է երկրների գիտատեխնիկականառաջ9

Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2013, էջ 437-

(քօօ6Բ.,

ՅԵՕԵՕաՄԵՅ

ՍԹԿՈՄՒՅքօրեՅտ

Խ/ՕՇԻՅՅ 1998, Շք.

135-142.

ՄԹՀԱ/ՒՅբօՈՒԵԹօԼԵՇԱՒԱՑ,

ՎՅՇՀԵ

ընթացի նյութական բազան, կրճատում է դրա հետ կապված ծախսերը ն ի վերջը նպաստում գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացմանը: Մասնակցությունը միջազգային կոոպերացման գործընթացներին, երկրներն ապահովում է լրացուցիչ տնտեսական արդյունավետությամբ,տնտեսական զարգացման ընդհանուր գործոնների մեջ նվազեցնում է ռեսուրսների սահմանափակվածության գործոնի նշանակությունը: Այս տեսանկյունից կարնոր ենք համարում գնահատել նան Մաքսային միության երկրների ն Հայաստանի միջե արտադրական կոոպերացման հնարավորությունները: Այդ նպատակով նախ հաշվարկել ենք համագործակցող երկրների Բացահայտ համեմատական առավելությունները(ԲՀԱ), քանի որ եթե գործընկեր երկրներն ունեն համեմատականառավելությունների էական տարբերություններ, ապա առետրի ազատականացման պարագայում դա կարող է բերել շոշափելի օգուտներ, քանի որ տարբեր արտադրական արդյունավետություն ունեցող երկրների առետրի ազատականացումը հանգեցնում է «առնտրի ստեղծման»` ավելի արդյունավետ ն էժան արտադրող երկրից ապրանք ներմուծելու հնարավորություններիընդլայնման միջոցով: Այլ խոսքով, առետրի ազատականացմանարդյունքում մեծանում է երկրների մասնագիտացման խորացման հնարավորությունն այն ապրանքների արտադրության գծով, որոնց համար նրանք տնօրինում են համեմատականառավելությունների: Որքան մեծ են համեմատական առավելությունների տարբերությունները, այնքան մեծ է «առնտրի ստեղծման» հնարավորությունը ն առնետրի ազատականացումից սպասվող օգուտը: Համեմատական առավելությունների գնահատման համար կարելի է օգտվել Բացահայտ համեմատական առավելությունների ինդեքսից, որը հաշվարկվում է որպես երկրի համախառն արտահանման մեջ տվյալ ապրանքի արտահանման տեսակարար կշռի ն համաշխարհայինարտահանման մեջ տվյալ ապրանքատեսակիարտահանման կշռի հարաբերակցություն'5: Եթե սույն ինդեքսը 1-ից մեծ Էէ,ապա երկիրն ունի այդ ապրանքը արտադրելու համեմատականառավելություն, եթե փոքր է 1-ից` չունի:

92. Ծս/06 16 1896 2010, ՄՄՅՏԻ/ոցէօո

Յէ

քՅցօ

ՃՈՁՈյՏ:Տ//

Մմօոմ ԹՅոէ

12-14.

/ուԹոոՅէօոՅ| 1846

ՕՅքՅոոծոէ

որտեղ` Կ. -ն | երկրի Բ ապրանքախմբիարտահանմանծավալն է,

ո-ն

ապրանքախմբիհամաշխարհայինարտահանման ծավալն է:

Վերլուծությանհամար մեր կողմից հաշվարկվել են Հայաստանի, Մաքսային միության ն հարնան երկրների համեմատական առավելությունները` ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի քառանիշ դասակարգման (հավելված 6-9), այնուհետն համեմատվել են ՀՀ արտահանման կառուցվածքի ամենամեծ ապրանքախմբերի տեսակարար կշիռները դրանց համեմատականառավելությունների հետ` պարզելու համար թե արդյո՞ք այդ երկրները արտահանում են այն ապրանքները, որոնց արտադրության համար ունեն բացահայտ համեմատական առավելություն: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ Հայաստանի, Ռուսաստանի ն Բելառուսի արտահանմանկառուցվածքը խիստ համակենտրոնացվածէ: ՀՀ-ից արտահանվող 15 ապրանքախմբերին 2012 թ. բաժին է ընկել արտահանման77.896-ը, իսկ 5 այս ցուցանիշապրանքախմբերին` մուտ 5096-ը: Ռուսաստանում ները համապատասխանաբար կազմում են 8096 ն 71.496, իսկ Բելառուսում` 63.296 ն 5096: Արտահանմանկառուցվածքի հարաբերական տարբերակվածություն նկատվում է Ղազախստանում, որտեղ արտահանվող ամենամեծ 15 ապրանքներին բաժին է ընկնում արտահանման 64.890-ը, իսկ 5 ապրանքախմբերին`21.496-ը: Ընդ որում, ՀՀ-ից արտահանվող ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող 285 ապրանքախմբերից բոլորի գծով Հայաստանն ունի համեմատական առավելություն:Բացառություն է կազմում «Ավտոմատ հաշվիչ մեքենաներ, բլոկներ» ապրանքախումբը,որի ԲՀԱ-ն փոքր է 1-ից: Սակայն նշված ապրանքախմբերիցմիայն 7-ի գծով են համեմատական առավելություններըշատ բարձր: Մաքսային միության երկրներ ՀՀ-ից արտահանվող ապրանքների շարքում մեծ համեմատականառավելություններ ունի միայն երկու ապրանքախումբ: Մնացած ապրանքախմբերը կա՛մ չունեն ԲՀԱ, կա՛մ ցածր են: Ռուսաստանիցարտահանվող 15 ամենամեծ ապրանքախմբերից երկիրն ունի Բացահայտ համեմատականառավելություն բոլոր ապրանքախմբերի գծով, բացի անմշակ ոսկուց: Սակայն

համեմատականառավելություններըդրսնորված են 3 ապրանքախմբերի գծով, որոնք հումքային են` չմշակված նավթ, նավթ ն նավթամթերք, հանքային պարարտանյութեր: Նույն միտումն առկա է նան Բելառուսի ե Ղազախստանի արտահանման կառուցվածքում: Փաստորեն, կարելի է եզրակացնել, որ Մաքսային միությաներկրներիարտահանումնու համեմատականառավելությունները ունեն զուտ հումքային ուղղվածություն,ինչը փոխադարձ ապրանքաշրջանառությանառումով չի կարող բերել շոշափելի օգուտներ: Մեր կողմից համեմատվել են նան ՀՀ ն գործընկեր երկրների առետրի կառուցվածքն ու համեմատականառավելությունները ն պարզվել է, որ դրանց միջն համընկնումները բավականինքիչ են: Ավելին, ցածր է նան Հայաստանի ն գործընկեր երկրների ԲՀԱ երկԷ կողմ կորելացիայի գործակիցը, որը նս մեկ անգամ հաստատում այն հանգամանքը,որ երկրների միջենարտահանմանկառուցվածքի ԲՀԱ ընդհանրություններնաննշան են (աղյուսակ 32): ամենամեծ

Աղյուսակ32

|ԲՀԱ

կորելացիայիգործակիցը՝ ըստ արտաքին տնտեսականգործունեության ապրանքային անվանացանկի քառանիշդասակարգման,2012թ.

|Ռուսաստան |Բելառուս |Հայաստան |Ղազախստամ

Հաատան ՈՂ Ռուսաստան.)7).70391 Քղառա. Ղազախտան |

ԱԶպե

007 |

ԱԼԼԱ

ՀԶ

«ռւագ-.--

Լա

028.

0.14.

Ինչպես արդեն նշել ենք, ԲՀԱ-ի տտարբերակվածությունը արտադրական միննույն կառուցվածքի առկայությանպայմաններում, հանգեցնում է առնտուրը ազատականացնողգործընկերների միջն «առնտրի ստեղծման» ն կոոպերացմանհնարավորություններիշոշափելի ընդլայնման:Սակայն Հայաստանի ն Մաքսային միության անդամ երկրների միջն խորը արտադրականկոոպերացման հնարավորությունների քանակական գնահատականը անհրաժեշտ է տալ` համադրելով ԲՀԱ ցուցանիշներըՆերճյուղային առետրի գործակցի հետ (ՆՃԱ):

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակիկողմից` Հավելված 4-7-ի տվյալների հիման վրա:

Ներճյուղային առնտուր ասելով հասկանում ենք գործընկերների միջն ապրանքափոխանակության հետնյալ ձները. 1. նույնատիպ ապրանքներիփոխանակություն, որոնք ունեն գրեթե նույն որակը ն գները, 2. նույնատիպ ապրանքների փոխանակություն,որոնք ունեն տարբեր որակ ն գներ, Յ. առնտրի դասակարգմանայնպիսի ապրանքների փոխանակություն, որը ներկայացնում է ուղղահայաց ինտեգրման մատակարարմանշղթա (պատրաստի արտադրանքի մասերի արտահանում): Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես Է տնտեսական ինտեգրումը խթանում այս ապրանքախմբերիցյուրաքանչյուրի արտադրության մասնագիտացումը, արտադրական կոռպերացման հնարավորությունը ե ավելացնում արտադրական օգուտները: Այս օգուտներն էլ հենց ներկայացնում են խորը ինտեգրման առավելությունները, որոնք կարող են փոխհատուցել «առնտրի շեղումից» առաջ եկող Ներճյուղային առնտրի մակարդակը գործընկեր վնասները'"՞: երկրների միջն կարելի է գնահատել Գրուբել-Լլոյդ գործակցի միջոցով: Ենթադրենք` ազգային տնտեսություննունի ո քանակությամբ արդյունաբերական ճյուղեր, որոնք ինդեքսավորված են )ՀԴ,...,ո, ն որ արտահանված ու ներմուծված բոլոր ապրանքները կարող են տեղաբաշխվել` ըստ արդյունաբերությանճյուղերի՞՞5: ՆՃԱ-

որտեղ`

շորը Հոու), Ինը: ան ՕռրԷՒՑ)«(ԲԷ.) ւ

24-ը արդյունաբերության| ճյուղի համախառն արտահանմանծավալն է. ի/, -ը արդյունաբերության| ճյուղի համախառններմուծմանծավալն է: ՆՃԱ Ք /0:1չը եթե հավասարվում է 0-ի, ապա երկրների միջն ներճյուղային առնտուրը բացակայում է, եթե հավասարվում է 1-ի, կապես ներճյուղային է:

ապա

առնտուրը բացարձա-

Տ., Քօկօ ). ոմ Տհոց81, Ճ., 2006, ՕսՅիեճենԹ /Ճց166Ո6ոէ ԵօխԽ66ո էհ Էս՛օքօճո Սուօո Ձոժ ոճ Յ // ՇՏու՛Ց 1Ծ- էհօ ՃՈՅԻ/ՏՏ օՒ ԱՏցօոՅ| |ութցոՅեօոՅէ Տստտտ)«,քՅց6 48-52. Թ5 Լ|օ)Վ Ք. Ս., ՇՕոէրՕԿ6ՈՏ16Տ Շօոօօոոլոց ԼոհՁ-/ոժսՏէր/1՛Յզ6 // Բոօոմ6-Տ օք Թ6Տ6ՅոՇհ նօ ո ո՛ռ-|/ոժստլո/11846, 8ՅՏԼոցՏէՕետ: ԽՄՁՅօույռո,քՁ8ցթՔ13-30. ՔՅԱԹցո օՒ |ոՄՁ-/ոմստո/146 // ԾրսԵՔ| ԷԼ. Փ., ԼԹՇմ Ք. մ., Լհջ ԲոքյոօՅլ ԽԹատսոոու

ՕՅՏ|ԹՈԹ: հ.,

օԷ

ՃՈՅՁՈ/ՏԼՏ

ԷՇօոօոՇ

ԷԼՕ/ո6Տ

ՔօէտոեՁ|

Ք., Բօելոտօո Էլ66

11Յմ6

Թ6ՇօՐմ, 1971, քճց6 494-517.

Հայաստանի ն Մաքսային միության ու հարնան երկրների փոխադարձառնետրիմեր կողմից հաշվարկված ՆՃԱ գործակիցները, ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի քառանիշ դասակարգման, ներկայացված են հավելված 13-ում ն աղյուսակ 33-ում: Բերված ցուցանիշները վկայում են, որ ՀՀ ն Մաքսային միությանանդամ երկրների միջն ամենաբարձր ՆՃԱ գործակիցը ՀՀ ն Ռուսաստանի առետրում է` 8926: ՆՃԱ գործակցի ցածր մակարդակը ՀՀ ն գործընկեր երկրների միջն մեկ է, որ Հայաստան-Մաքսային միություն անգամ նս հաստատում առնետրիազատականացման արդյունքում «առնտրի ստեղծման», հետնաբար ն արտադրական կոոպերացման հնարավորությունները փոքր են: Դա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նշված երկրներում արդյունաբերական կառուցվածքների մեծ մասը քայքայվեց, իսկ դրա վերականգնումը դեռ կպահանջիերկար ժամանակ: Այնուամենայնիվ,համագործակցող երկրների արտաքին առնտրի ԲՀԱ կորելացիայիցածր գործակիցը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ լրացուցիչ համեմատականառավելությունների ներուժը կբացահայտվի միայն այս երկրների խորը ինտեգրմանպարագայում: Աղյուսակ33

ՆՃԱ | ՕԳոուբել-(լոյդ

գործակիցը2012թ.` ըմտտ ապրանքայինանվանացանկիքառանիշ

դասակարգման" Խո `

Շրկիր

Հաատա

ԼՐ

Ն լ ՈՌոսստտՑՁԷԷ 22... | Բելաոսա ՅՅ. Ղազլախսստն

0002.

Ինչ վերաբերում է ներդրումներին,ապա քանի որ Հայաստանի Մաքսային միության անդամ երկրների միջե կապիտալի ն աշխատուժի տեղաշարժը արդեն իսկ բավականին ազատ է, կարելի է ենթադրել,որ ՀՀ-ի` Մաքսայինմիությաննանդամակցելու պարագայում այն ավելի ինտենսիվ կդառնա: Քանի որ կատարն

"2.

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից

ՏՓ|ՔՈՕժսօէՇօսոլո/.ՅՏք»«7ոսքոՀ1|051||/1Օ7ԲԼյ|| հէք://Մոոմ./246/ոք.օրց/Շօսուոյ/. կայքի տվյալների հիման վրա (տե՛ս Հավելված 13): 2|111|1|1|2||

ված վերլուծությունները ցույց տվեցին, որ Հայաստանի ն Մաքսային միության անդամ երկրների միջե առետրի ազատականացման արդյունքում տեղի կունենա որոշակի «առնտրի շեղում», դա կարող է հանգեցնել «ներդրումների ստեղծման», այսինքն` երրորդ երկրների կողմից Հայաստանում կկատարվեն ներդրումներ` արտահանման կրճատումից կրած վնասները փոխհատուցելու նպատակով: Սակայն, քանի որ առկա է նան «առնտրի ստեղծման» հնարավորություն,ուստի դա կհանգեցնի կապիտալի արտահոսքի. այսինքն` ՀՀ արտադրողներըիրենց կապիտալը կարտահանեն Մաքսային միության երկրներ` ավելի արդյունավետ արտադրություն կազմակերպելու ակնկալիքով: Ըստ որոշ փորձագիտական գնահատականների արդյունքների, որոնք ես վելրուծել են ՀՀ-ի՝ Մաքսայինմիությաննանդամակցելու հետնանքները, ՀՀ անդամակցություննայդ միությանը կարճաժամկետում կհանգեցնի 496 տնտեսական աճի, կլուծի ՀՀ տրանսպորտայինհիմնախնդիրըն կավելացնի ներդրումներիներհոսքը: Իսկ ՀՀ անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական տարածքին, կխթանի աշխատուժի միգրացիան ն կավելացնի տրանսֆերտների ներհոսքը""՛: Սակայն տրանսպորտայինհիմնատեսնում են միայն այն դեպքում, եթե խնդրի լուծումը հեղինակները ն բացվեն Իրան-Հայաստան Հայաստան-Վրաստան-Ռուսաստան երկաթգծերը:Եթե նշված երկաթգծերըբաց լինեին, ապա ՀՀ տարածաշրջանային ինտեգրման հնարավորություններըմիանգամայն այլ կլինեին, իսկ ընդհանուր մաքսային սահմանի բացակայության հիմնախնդիրըքիչ թե շատ կմեղմվեր: Ինչ վերաբերում է տրանսֆերտներին, ապա չթերագնահատելով դրանց ազդեցությունը ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնական պարամետրերի վրա, պետք է նշել, որ աշխատուժի արտահոսքի պայմաններում տրանսֆերտների տնտեսական էֆեկտի գնահատականը միանշանակ դրական լինել չի կարող, քանի որ միգրացիանունի այնպիսի անցանկալի հետնանք, ինչպիսին մարդկային կապիտալի կորուստն է: Մյուս կողմից էլ, 2014 թ. հունվարի 1-ին Ռուսաստանն ընդունեց օրենք, ըստ որի օտարերկրյա միգրանտներըիրավունք Ւ

ՃքԽ6ԻՄՑ 7 ԼՅՄՕԿԾԱԻԵԼՍՔ

ԲճՔՔ, Լլթոք 2013, 27-29.

ՇՕօ3:

ՕԱՅԻԵՅ

ՅԵՕԵՕԽՈՎԾՇԿՕՐՕ

օՓՓՓԵՅ

/ՇՇՈճԱՕՅՅԻԵՈՔ,ՇՅԵ։-ՈՑ76ք67/ք՛,

ԲքՁԱՄԾԻԻԽԵՇ:

ՄՒՈՔՅԼլՈՒ

ղօւտճղ Ի 20,

գտնվել երկրում` 180 օրվա ընթացում միայն 90 օր": Սա էմիգրաբավականին կբարդացնի Հայաստանից Ռուսաստան կրճատմանը: Ուստի ցիան, ինչն էլ կհանգեցնիտրանսֆերտների մեծ դրականէֆեկտներիհեռանկարըդեռնս շատ մշուշոտ է: Վերոհիշյալ աշխատության մեջ հեղինակներըՀՀ-ի` Մաքսային միությանն անդամակցելու ն տնտեսական աճի ապահովման տեսանկյունից կարնորում են նան մեր երկրում արտահանմանխթանման քաղաքականության որդեգրման հարցը, սակայն փաստարկված վերլուծության տրամաբանությունըպահանջում է, որպեսզի գնահատվի նան այն թե որքա՞նպետք է մեծացնել արտահանումը, որպեսզի ոչ միայն վերացվի առետրայինհաշվեկշռի պակասուրդը, այլն եկամուտների աճի համեմատ կասեցվի ներմուծման սահմանային հակվածությունը կամ կանգնեցվի անխուսափելիորեն աճող ներմուծումը: Այս հարցի քանակական գնահատականը տրվել է մեր կողմից: Այսպես, 2012 թ. դրությամբՀՀ-ն ունի առնտրային հաշվեկշռի պակասուրդ` -2.8 մլրդ դոլարի չափով, որն անհրաժեշտ է լիկվիդացնել, որպեսզի փոքրանա ներքին խնայողություններիվրա ճնշումը: Եթե 2001-2012 թթ. ՀՀ ՀՆԱ միջին աճը՝ Ճ4/-0.7 մլրդ դոլար, նույն ժամանակաշրջանումհանգեցրել է ներմուծման /Ճ//-0.3 մլրդ դոլար միջին աճիշ, ապա ներմուծման սահմանային հակվածությունը հավասար կլինի` 1ոՀի//8/Հ 0.3/0.7Հ0.4: Առնտրային հաշվեկշռի հավասարակշռության հասնելու համար անհրաժեշտ է կա՛մ կրճատել ներմուծումը, կա՛մ ավելացնել արտահանումը:Ներմուծման -2.8 մլրդ դոլար կրճատման հնարավոր է հասնել ՀՆԱ` ՃՀ-2.8/0.4--7մլրդ դոլար կրճատման դեպքում: Պակասուրդի կարգավորումը զուտ արտահանման կրճատմանչափով` -2.8 մլրդ, հնարավոր չէ, քանի որ բաց տնտեսության բազմարկիչի` հ'Հ1.25 արժեքի դեպքում արտահանման նման աճը կհանգեցնիեկամուտների աճին` Ճ՝/Հ2.82:1.25-3.5 մլրդ դոլարի չափով: Եկամուտների այդ աճը խթանում է ներմուծման աճը` Ճ/ի/Հ3.5240.4-1.4 մլրդ դոլար: Սա բավարար չէ զրոյական սալդո ապահովելու համար, քանի որ դրա արդյունքում առնտրաունեն

Շքօյ ոքօծԵյԹՅԻ

ԽՄՐքՅՒՈ088 ՔՕՇՇտ 663 8/3Ել

6:/Ո6- ՕրՔՅԻԹԿՓԻ // |էլեկտրոնատտ յին ռեսուրս)` հէէք:///սՏՏ|Յո.Ղ.օօտ/8116/8/20349. Բոլոր հաշվարկներըկատարվելեն հեղինակի կողմից` ՀՀ ազգային վիճակագրականծառայությանպաշտոնականկայքի վիճակագրականժողովածուների տվյալների հիման վրա` հԼք://2ոոտաեՅտ

յին հաշվեկշռի սալդոն կբարելավվի ընդամենը շ»-ՂՈ/Հ2.81.451.4 մլրդ դոլարի չափով: Եթե ներդրումները համարենք անփոփոխ, ապա պակասուրդը կարող է ֆինանսավորվել միայն ի հաշիվ ներքին խնայողություններիաճի` ՃՏՀ2.8 մլրդի հաշվին: 20012012 թթ. ՀՀ-ում խնայողություններիմիջին աճը, դոլարային արտամլրդ, խնայողություններիսահմահայտությամբ,կազմել է ՃՏ-0.29 նային հակվածությունը` ՏՀՃՏ/Ճ՝"/Հ0.29/0.7Հ0.4, իսկ սպառման Այստեղից հեսահմանային հակվածությունը` Շ-Ղ1-Տ-1-0.4-0.6: տնում է, որ խնայողություններիգոյություն ունեցող հակվածության աճ կարող է տեղի պայմաններում, խնայողություններիՃՏՀ2.8 ունենալ այն դեպքում, երբ եկամտի ընդհանուր աճը կազմի ՃՀ2.8/0.427 մլրդ դոլար: Բաց տնտեսության բազմապատկիչը՝ Ը ՀՏՀՈՀ 1/0.4-0.4-1.25-ի: Եկամտի աճի Ճ/Հ7 մլրդ դոլար մակարդակն ապահովելու համար արտահանման աճը պետք է կազմի Ճ2Հ7/1.2ՔՀ5.6 մլրդ դոլար: Արտահանման նման աճը կապահովի առնտրային հաշվեկշռի պակասուրդի զրոյացումը, քանի որ եկամտի աճով խթանված ներմուծման աճը կկազմի միայն ճՃ|ի(-0.427Հ2.8: Եվ քանի որ առնտրային հաշվեկշռի աճը կկազմի ՛Խ«-ճ|ի/ՀՏ.6-2.8-2.8, ապա թույլ կտա լիովին ծածկել առնետրային հաշվեկշռի սկզբնապես գոյություն ունեցող բացասականարժեքը ն դրա հաշվին ապահովել տնտեսական աճ: Փաստորեն, ներքին խնայողություններիհաշվին առնտրային հաշվեկշռի պակասուրդի ծածկման համար, որը եկամուտների աճին զուգընթաց` նան կկասեցնի ներմուծման սահմանային հակվածությունը ն թույլ կտա ապահովել տնտեսական աճ, արտահանումը պետք է ավելանա 4 անգամ: Սակայն այսօր ՀՀ-ում առկա չէ նման ներուժ, քանի որ նախ` գործազրկության 17.396 մակարդակի պայմաններում, ըստ Օուքենի օրենքի, չի արտադրվում ՀՀ պոտենցիալՀՆԱ-ի 30.759--ը, երկրորդ` քայքայված է արդյունաբերականն գյուղատնտեսական համալիրը, ն երրորդ` հարնան երկու երկրների հետ փակ սահմանի առկայությունը արտահանման խթանմանը խոչընդոտող ամենակարնորգործոնն է: Այսպիսով, ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ՀՀ անդամակցությունը Մաքսային միությանը հեռանկարում մեծ օգուտներ չի բերի, քանի որ համագործակցող երկրների ապրանքային շուկաները բավարար ինտեգրված չեն, ուստի ն մաքսատուրքերի վերացումը շահավետ կլինի հիմնականում Ռուսաստանի համար,

իսկ մնացած երկրների դեպքում` միայն Ռուսաստանիհետ առանձին-առանձին համագործակցելու պարագայում: Մյուս կողմից, անդամ երկրների բարեկեցության վրա ինտեգրումը թողնում է դրական ազդեցություն, եթե մինչե ինտեգրվելը փոխադարձ առնտրում առկա են բարձր մաքսատուրքեր:Հայաստանի ն Մաքսային միության անդամ երկրների միջն այսօր էլ առնտուրը բավականինազատական է, ուստի Մաքսային միությանձնավորումը չի կարող հանգեցնել այդ երկրների հետ էական «առետրի ստեղծման» կամ «առնետրիշեղման» էֆեկտի: 2001-2012 թթ. Մաքսային միության երկրների տեսակարար կշռի ավելացումը ՀՀ արտահանման ն ներմուծման մեջ խոսում է այն մասին, որ այս երկրների հետ առնտրում առկա է «առնտրի ստեղծման» հնարավորություն, սակայն երրորդ երկրների արտահանման ն ներմուծման մեծ կարնորությունը ՀՀ առնտրում (արտահանման 7996, ներմուծման 74.296) ցույց է տալիս, որ առկա է «առետրի շեղման» հավանականություն,հատկապես, որ երրորդ երկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ սպասվում է մաքսատուրքերի բարձրացում, ինչն էլ հանգեցնելու է առնտրի պայմաններիվատթարացմանը:Իհարկե, հետագայում Մաքսային միությանն անդամակցությունը կարող է ապահովել լրացուցիչ օգուտներ` կապված ներճյուղայինառնտրի զարգացմանն կոոպերացման գործընթացներիխորացման հետ: Ավելին, երկարաժամկետ հատվածում դա կարող է հանգեցնել ՀՀ մրցակցությանբարձրացմանըն ներդրումներիավելացմանը:Գլխավորն այն է, որ մասնակից երկիրն ինքը ձգտի սեփական զարգացմանը`հույսը չդնելով միայն ինտեգրման վրա: Ինտեգրումը հաջող է զարգանում միավորումներին միայն այն դեպքում, երբ տտարածաշրջանային մեջ են վերելքի մասնակցող ազգային տնտեսությունները

գտնվում"":

Ելնելով ՀՀ-ի՝ Մաքսայինմիությաննանդամակցությանդրական հետնանքներիոչ բավարար մակարդակից,կարելի է ենթադրել,որ այս փուլում անհրաժեշտ է սկսել Մաքսայինմիությանհետ արտոնկնքումից: Արտոնյալհամաձայյալ առնտրայինհամաձայնագրերի նագրերի կնքման նպատակը պետք է լինի երկրների արտաքին "4

ն ինտեգրացիոն գործընթացՀուսաինով Բ., Գլոբալացմանմարտահրավերները ների ուժեղացումը // «21- րդ ԴԱՐ », թիվ 4 (50), 2013, էջ 79:

առնտրային շրջանառությանփոխլրացման ընդլայնումը: Երկրորդ փուլում համագործակցողերկրներն աստիճանականանցում կկատարեն ազատ առնետրային գոտու ձենավորմանը, փոխադարձ ապրանքաշրջանառության ծավալների աճին զուգահեռ` Մաքսային միությանը: Այս երեք փուլերը միասին պետք է տնեն բավական երկար, որի ընթացումկփաղթահարվենտնտեսականմեխանիզմների ն օրենսդրություններիտարբերություններըն կձնավորվեն կարգավորման միասնական համակարգեր, կստեղծվեն նպաստավոր պայմաններ տեխնոլոգիատարապրանքներիարտադրության,արտադրական կոոպերացման խորացման համար, քանի որ համագործակցող երկրների ներքին շուկան պաշտպանված կլինի երրորդ երկրներից, ն դա թույլ կտա բարձրացնելազգային տնտեսական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը: Ի վերջո, նպաստավոր պայմաններ կձեավորվեն արտահանման տեխնոլոգիատարության բարձրացմանհամար, որն էլ մենք, Ժամանակակից գիտատեխնիկականառաջընթացիպայմաններում,համարում ենք տարածաշրջանայինհամագործակցությանգլխավոր խթանը: Եվրասիական տնտեսական տարածքի ձնավորումը կարող է ընթանալ ճիշտ նույն ուղիով, որով ընթացան Եվրամիության երկրները: Այս փուլում ամենակարնորը գոյություն ունեցող հիմնախնդիրների վերանայումն է ե համապատասխանօրենսդրական ակտերի ընդունումը: Այսպես, Եվրամիության երկրներում 1980ական թվականներինպաշտոնապես քննարկվում էր այն հարցը, որ շուրջ 30 տարի գործում էր ընդհանուր շուկա, սակայն ուսումնասիրություններըցույց էին տալիս, որ ընդհանուր շուկա, որպես այդպիսին, դեռնս գոյություն չուներ: Կնքվել էր Մաքսային միության պայմանագիրը,սակայն շարունակվում էր մաքսային զննումը սահմանի վրա, կար քաղաքացիների ազատ տեղաշարժի իրավունք, սակայն շարունակվում էր անձնագրային վերահսկումը ն այլն: Դրա պատճառը համապատասխանօրենսդրական ակտերի բացակայությունն էր, որի հետնանքով անդամ երկրները կրում էին տնտեսական վնասներ: Ուսումնասիրելով հիմնախնդիրը՝ լուր, Եվրամիության ներկայացուցիչներըկազմեցին այն 300 օրենսդրական ակտերի ցանկը, որոնց կիրառումը թույլ տվեց հաստատել չորս ազատություններըԵՄ տարածքում: Մեր խորին համոզմամբ` նմանատիպաշխատանք պետք է կատարել ն ԵվրԱզէՍ-ի շրջանակներում:Ելնելով այն հանգամանքից,

ընդհանուր ներքին շուկայի մի շարք տարրեր դեռ դեֆակտո գոյություն ունեն, կարելի է ասել, որ ընդհանուր շուկան հնարավոր կլինի ձնավորել առավել կարճ ժամանակամիջոցում: Սակայն ընդհանուր ներքին շուկան անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է` տնտեսական միության ստեղծման համար: Տնտեսական միության ձնավորմանընթացքումառաջնահերթ նշանակությունեն ստանում անդամ երկրների կողմից համաձայնեցված մակրոտնտեսական քաղաքականության իրականացումն ու հիմնական տնտեսական ցուցանիշների միննույն մակարդակը: Այս ցուցանիշների մակարդակների մերձությունն էլ արժութատնտեսական ինտեգրման հատկանշական օրինաչափությունէ: որ

ԳԼՈՒԽ

5.1

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ՀԵՏԱՆԿԱՐՆԵՐԸ`

ՏԱԿ

ՀԱՐՑԱԿԱՆԻ

| Հայաստանի տնտեսականկապերի

զարգացմանուղիներըՎրաստանիհետ

տնտեսության կայունացման գործում արտաքին տնտեսական կապերի հատկապես արտաքին առնտրի զարգացումն ունի վճռական դտերակատարություն: Սակայն, ցավոք, ոչ բարենպաստ աշխարհագրականդիրքն ու բնական ռեսուրսների սահմանափակվածությունը մեր երկրում զուգորդվում են արտաքին տնտեսական քաղաքականության անհետնողականությանհետ, որն էլ կարնորում է ոչ միայն զարգացմանարտաքին գործոնների նշանակությունը, այլե փոխշահավետ համագործակցությանչօգտագործված յուրաքանչյուրհնարավորությունավելի է խորացնում ՀՀ տնտեսական կտրվածությունն արտաքին աշխարհից: Գլոբալ տնտեսական համակարգի պայմաններում Հայաստանը չի կարող նան վարել հարնան երկրներից մեկուսանալու քաղաքականություն, ուստի անհրաժեշտ ենք համարում հարնան երկրների հետ ՀՀ տնտեսական համագործակցությունըդիտարկել որպես առաջընթացի այլընտրանքային ուղի, որում կարնորում ենք երկարաժամկետ ն փոխշահավետ տնտեսական կապերի հաստատումը: Սակայն հարնան չորս երկրների հետ ՀՀ վերջին 285 տարիների ընթացքում ձնավորած հարաբերությունների ոչ միանշանակությունը պարտադրում է` նրանց հետ արտաքին տնտեսական քաղաքականությունը ձնավորելիս ոչ միայն հաշվի նստել քաղաքական գործոնների հետ (առնվազն երկու երկրների դեպքում), այլն մոռանալ միասնական տարածաշրջանայինտնտեսական քաղաքականության մասին, փոխել համագործակցությանձնաչափը` հօգուտ երկկողմ տնտեսական կապերի խորացման: Ուստի տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման առումով Հայաստանի համար առավել հեռանկարային, քիչ թե շատ վստահելի գործընկերը Վրաստանն է: Հայաստանի ն Վրաստանի միջն գոյություն չունեն այնպիսի լուրջ տարաձայնություններ,որոնք կարող են սպառնալ ՀՀ

երկու երկրների խաղաղ գոյակցությանը: Ավելին, այս երկու պետություններըկապված են դարավոր բարեկամությամբ,ունեն ընդհանուր թշնամուն համատեղ դիմակայելու ն ազգային տնտեսությունները վերականգնելու միասնական երկարատնպատմություն: Խորն է նան տնտեսական համագործակցությունըերկրների միջն. Վրաստանն ու Հայաստանն ունեն բարձրավոլտ մի քանի էլեկտրագծեր, որոնք միացնում են դրանց էներգահամակարգերը, վրացական տարածքով է անցնում «Հյուսիս-հարավ» գլխավոր գազատարը, որով Ռուսաստանից գազ է մատակարարվում Հայաստան, «արտաքին աշխարհից» Վրաստանի տարածքով դեպի Հայաստան ապրանքաշրջանառություննիրականացվում է գերազանցապես Փոթիի ն Բաթումի նավահանգիստներովն թուրքական ավտոճանապարհով": Մաքսային միության երկրների հետ նս առնետրային կապերը իրականացվումեն Վրաստանի միջոցով: Թվում է, թե ոչինչ չի խանգարում այս երկու երկրների ջանքերի համատեղմանը,երկկողմ հիմքի վրա սոցիալ-տնտեսական, ինչու չէ, նան քաղաքական փոխշահավետ համագործակցությանզարգացմանը, սակայն ներկայում այդ համագործակցությունըդեռնս չի հասել ցանկալի մակարդակի:Դրա պատճառներիցգլխավորը երկու երկրների արտաքին քաղաքական ծայրահեղորեն տարբեր կողմնորոշվածությունն է: Հարավկովկասյան երկրների շրջանակներում Վրաստանն ամենահետաքրքրվածնէ ԵՄ-ի հետ հարաբերությունները խորացնելու հարցում՞2, ինչն արձանագրվեցՎրաստանի կողմից Ասոցացմանհամաձայնագրինախաստորագրմամբ: Միննույն ժամանակ, այն, որ վրացական ղեկավարությունն արնմտյան կառույցների հետ ինտեգրումիցբացի, իր համար ուրիշ այլընտրանք չի տեսնում, բարձրացնում է նրա քաղաքականության 1ԾօՒ ՈՊՕր6") վրա «պայմանականության» (օօոժեօոճիի/, "ոօ սկզբունքի միջոցով ազդեցությանարդյունավետությունը.«որքան շատ բարեփոխումներ, այնքան շատ փող»` հավելյալ միջոցների հատկացմամբ,բայց ն ավելի շատ` փոխադարձհաշվետվողակա-

ՄինասյանՍ., Հայ-վրացական հարաբերություններ, դինամիկան ն արդի վիճակը, 14.02.2012 // լէլեկստտրոնային ռեսուրս|՝ հէք://Խմոխ.ոօր8ԿՅու.Յո/Յոո/816/8Տ/46ե2|.քհքԴԷԼԷԽՔԽԼ |ԾՀ-6305: ԲոՏԹո Քճղոոտհյք Շօտոսոլ) // էլեկտրոնային ռեսուրս) հԱք:////ՈԽ.ԹՁՏԼԹՈՈքՁոԼՈԹոՏԻիլք.օց/քՅոԼո6ո-ՏեՅէ6Տ/ցօօոց)Թ.

193.

Ըստ նությամբ որոշ փորձագետների գնահատականների, որոնք արվել են Ասոցացման համաձայնագրինախապատրաստման փուլում, ԽՀԱԱՀ կնքումը Վրաստանին թույլ կտա ապահովել 6,596 ՀՆԱ աճ. առաջին հինգ տարվա ընթացքում 13,596-ով ավելացնել արտահանման ընդհանուր ծավալը, մասնավորապես՝ տեքստիլ արդյունաբերությանարտադրանքինը` 5596-ով, քիմիական արտադրանքինը` 1996-ով, մետալուրգիայինը` 3096-ով, փայտամշակմանը` 21965-ով, գյուղատնտեսական արտադրանքինը՝ 496-ով: 5":Միննույն Ժամանակ, Հայաստանի վարած քաղաքականությունը կարելի է որակել որպես ընդգծված ռուսամետ քաղաքականություն, հատկապեսայն իրողությունից հետո, երբ մենք, հրաժարվելով շարունակել ԽՀԱԱՀ ստորագրման շուրջ բանակցությունները, հայտարարեցինք Մաքսային միության կազմի մեջ մտնելու ցանկությանմասին: Այնուհանդերձ,Վրաստանը շարունակում է մնալ ՀՀ ռազմավարական գործընկերը: Նախ` Վրաստանը Արնմուտքի ն Հյուսիսի, հատկապես ԵվրԱզէՍ-ի երկրների հետ կապող ծովային ն ցամաքային ուղի է, ն երկրորդ` միակ քրիստոնյա հարնանը, որի հետ տնտեսապես ինտեգրվելու ե միասնական տարածք ձնավորելու խնդիրն օրակարգից դուրս չի կարելի համարել: Հետնաբար մեր առաջնահերթխնդիրըպետք է լինի Վրաստանիհետ տնտեսական կապերն ըստ ամենայնի ընդլայնելն ու ամրապնդելը: Այս համագործակցությանշարժիչ ուժը պետք Է լինի աշխարհաքաղաքական ն աշխարհատնտեսականշահերի զուգակցումը: Վրաստանի հետ տնտեսական ինտեգրման մոդելը կարող է կառուցվել ներկայում գործող ազատ առնետրայինհամաձայնագրի շրջանակներում համագործակցությանխորացման հիմքի վրա", որը թույլ կտա ոչ միայն մեծացնել արտահանման-ներմուծմանծա353

ԹօՕՈՏԱՅ 1., Տիշքօս8/օԽ8 Խ., հօ ԲԲՍՇԷ, 17.05.2010

ԲՍ'5 ԲՅՏէո

Քողոօոտիլք:ՕոՔ 76

ԵՅՕՐԽՅՈԿՏ //

հէք://ոտո1846.օոց/քսԵկՇօՅնօո/764/186-6ս'-Տ-ՕՅՁՏէՅոո-քՅՅո6ոՏիլք:-Օո6-/68Ո-ԵՅՇԵԽՅՐԱՏ. Սարգսյան Ս., Քաղաքականության ն տնտեսության հիմնական միտումները Վրաստանում 2013 թ. Սեպտեմբեր-Նոյեմբեր// «Գլոբուս» վերլուծական հանդես, թիվ 12, 2013 |էլեկտրոնային ռեսուրս|՝ հմք:/Ո/Խ.ՈՕՐՁԿՅու.Ձո/Ձոո/8/ԱՇԹՏ/46181|.քհքշԷԼԲԽԷԱՊԼ |ք-124708Տթհւոտօ1Ժ-33861:

Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության ն Վրասառնտրի մասին, տանի Հանրապետության Կառավարության միջե, ազատ էլեկտրոնային ռեսուրս|՝

հէէք:/տտմ.քՁՈԱՅԹՈՈ6ոՒՅո/ՆԵՐՁո/.քհքշքճցօՀՄօՇստ6ուճԾօ6|ԾՀ7408/8ոցՀՅոո:

վալները, այլն օգտվել համագործակցությանայնպիսի ձներից, ինչպիսիք են համատեղ ձեռնարկություններիստեղծումը, միասնական տնտեսական գիտատեխնիկական ծրագրերի իրականացումը, որոնք կհանգեցնեն երկու երկրների տնտեսական քաղաքականությանարդյունավետությանբարձրացմանը: Վրաստանի հետ տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրումը շատ ավելի շահավետ կլինի երկու երկրների համար, հատկապես, որ նման համագործակցությանխորացմաննախադրյալներնայս դեպքում շատ ավելի բարենպաստեն: Տնտեսական ինտեգրման հիմնախնդրիլուծումը, ինչպես արդեն նշել ենք, պայմանավորված է ինտեգրվող երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակներով, ընդհանուր սահմանի առկայությամբ, ինչպես նան տնտեսական ն այլ հիմնախնդիրների ընդհանրությամբ:Աշխատության 3.2 ենթագլխում Հայաստանի ն Վրաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ցուցանիշների վերլուծությունը, ինչպես նան այդ երկրների բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշները (2012 թ. ՀՀ բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ցուցանիշը 3290 դոլար էր, իսկ Վրաստանում՝ 3490 դոլար՞6) վկայում են, որ այս երկրները գտնվում են տնտեսական զարգացման միննույն մակարդակիվրա: Ուստի կարելի Է պնդել, որ տարածաշրջանայինինտեգրման առաջին նախադրյալն առկա է: Վրաստանի հետ ինտեգրման առկա այլ նախադրյալներից կարնորվում է աշխարհագրականմերձությունըն ընդհանուր սահմանի առկայությունը,տնտեսական նպատակներիընդհանրությունը: Այս դեպքում երկկողմանի համաձայնագրիշրջանակներում համագործակցությունըկդառնա «միասնական առնետրայինտարածքի» ձնավորման մոդելով զարգացման հենակետը, որը թույլ կտա օգտագործել յուրաքանչյուր երկրում առկա համեմատական առավելությունները`արտադրականկրկնություններից խուսափելու, ներճյուղային առնետրիմակարդակը բարձրացնելու նպատակով: Միննույն ժամանակ, հարնան Վրաստանի հետ առնտրում առկա չէ տրանսպորտայինհիմնախնդիր, ինչը Մաքսային միության անդամ երկրների հետ ՀՀ համագործակցությանհիմնական խոչընդոտն է: Ուստի միասնականառետրային տարածքի ձնավո6

Համաշխարհայինբանկի պաշտոնականկայք՝ հէք://մՅեճ.ԽօՈԱՄԵՁՅոՒ.օրցոոժմլօՅօՄԱ7.6ՕԲ.ԲՇՃՔ.ՇԾ:

րումը իրատեսական էր ն թույլ կտար ինչ-որ չափով հաղթահարել «փոքր հանրապետության» կարգավիճակը, որը կընդգրկեր 99.5 հազար քառակուսի մետր տարածք, որտեղ բնակվում է 7.490 հազար մարդ: Սա զուտ վիճակագրությունչէ, դրա միջոցով պարզ է դառնում, որ Հայաստանի ն Վրաստանի համագործակցությունը հնարավորություն կտար հակակշռել նավթային ռեսուրսներով ապահովված, զարգացմանավելի մեծ ներուժ ունեցող հարնանին: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ակնհայտ նախադրյալներին զուգահեռ` Վրաստանի հետ այսօր ունենք նան մի շարք թաքնված, ոչ տնտեսական չափանիշների ընդհանրություն, որոնց թվում հատկապես կարնորվում է ավանդույթների, կրոնի, Վրաստանում հայկական հզոր համայնքի առկայությունը: Այդ հիմնավորմամբ Վրաստանի հետ առնտրային կապերի խորացումը ն ազատ առնետրայինհամաձայնագրի առավելությունները օգտագործելու հնարավորությունը բխում է երկու երկրների շահերից: Փորձենք Հայաստան-Վրաստանառնտրային կապերի վերլուծության հիման վրա գտնել նան այլ տնտեսական հիմնավորումներ այս երկրների համագործակցությանարդյունավետությունը ապացուցելու համար (գծապատկեր 21): Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում Վրաստան-Հայաստանարտաքին առնտրային կապերում դրական միտումները նկատելի են: Այդ տարիներին Վրաստանից Հայաստան ներմուծման ու արտահանման ծավալներն աճել են, սակայն, ինչպես պետք էր սպասել, ճգնաժամային 2009 թ. գրանցվել է անկում, որի ընթացքումարտահանմանծավալները նախորդ կրճատվել են 28.895-ով, իսկ ներմուծման տարվա համեմատ ծավալները` 42.245-ով: Վրաստանից Հայաստան արտահանման կտրուկ անկում գրանցվել է նան 2013 թ.` 46.54օ: Սակայն, ընդհանուր առմամբ, 2001-2013 թթ. Վրաստանի ներմուծումը Հայաստանից աճել է 7, իսկ արտահանումը 11 անգամ: 2013 թ. Հայաստանը Վրաստանի ներմուծման 19-րդ, իսկ արտահանման58-րդգործընկերն է, որին բաժին է ընկնում ներմուծման ու արտահանմանհամապատասխանաբար196-ը ն 7.496-ը: Վրաստանը Հայաստանի արտահանման10-րդ գործընկերն է` 5.126, իսկ ներմուծման` 19-րդ գործընկերը` 1.126 ցուցանիշներով:

2Ե0.9

շա

նրանում

Գծապատկեր21

92:

նրտատիանաւմ

Առնտրադինհաշմեկշա

ն ներմուծման |Վրաստանիարտահանման հետ 2001-2013

ծավալներըՀայաստանի

|(մճդոլար)"՛

թթ.

Վերջին տարիներին Վրաստանի հիմնական առետրային գործընկերներնեն դարձել ՀՀ հարնան Ադրբեջանըն Թուրքիան, որոնց համապատասխանաբարբաժին է ընկնում Վրաստանի արտահանման 12.196-ը ն 9.496-ը, իսկ ներմուծման` 9.496-ը ն 18.996-ը: Ադրբեջանից Վրաստան ներմուծման մեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունեն «Հանքային վառելանյութեր,նավթ ն նավթամթերք,բիտումային միջոցներ, մոմանյութեր» ու «Աղ, ծծումբ, հող ն քար, սվաղման նյութեր, կրաքար ն ցեմենտ» ապրանքախմբերը,իսկ արտահանման մեջ` «Կենդանի կենդանիներ» ն «Սն մետաղներ» ապրանքախմբերը: Սակայն, ցավոք, ունենալով այդ ապրանքախմբի արտահանման համեմատական առավելություն նս, Հայաստանը դուրս Է մնում տարածաշրջանային համագործակցության ներկա գործընթացներից:Վրաստանում կայացած 2013 թ. նախագահական ընտրություններիցհետո, կարծես թե, բարելավվում են նան վրաց-ռուսականառնետրային հարաբերությունները.Ռուսաստանը Վրաստանի ներմուծման ն արտահանման 4-րդ գործընկերն է,

Միջազգայինառետրի կենտրոնիպաշտոնական կայք |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝ հէք://ո/տ.ՄՁժԹՈՅք.0Բց/811Թէ6:81 Տ.ՅՏքԸ

համապատասխանաբար8.29. ն 7.76 բաժնեմասով: Ու թեն մեծ է Վրաստանը Ռուսաստանից ներմուծում քանակությամբ հացահատիկ (ներմուծման 25.696-ը), միննույն ժամանակ, Վրաստանից ՀՀ արտահանման կառուցվածքում նս «Հացահատիկներ» ապրանքախումը առաջին տեղում է, որի ներմուծման ծավալը 2008-2013 թթ. աճել է 17.446-ով (աղյուսակ34): Աղյուսակ34 | ԿռաստանիցՀայաստաններմուծմանու արտահանման ապրանքայինկառուցվածքը2013 թ.:57

Ներմու(ելրանքայխումբը Արտա- Ապրաճքայումբը

Հացահատիկներ

հանում

Պարարտանլութեր 12.5 12.2 | Սննդարդյունաբերության մնացորդներ,պատրաստի

անասնակեր Փայտ ն փայտից իրեր,

11.6

Սն

ծում

Աղ, ծծումբ, հող ն քար, սվաղման նյութեր, կրաքար ն ցեմենտ Ապակի ն դրանից իրեր Պլաստմասսան դրանից իրեր

12.9

3.7

Իրեր քարից, գիպսից, ցեմենտից ն նմանատիպ

5.5

Ծխախոտ ն ծխախոտի արդյունաբերական փոխարինողներ Ոգելից ն ոչ ոգելից ըմպելիքներ ն քացախ Դեղագործականմթերք

Դեղագործական մթերք

5.2

ուոտ ուրճ,

փայտածուխ մետաղներ

նյութերից

Միջուկային ռեակտորներ, կաթսաներ,սարքավորումներ ն մեխանիկական մասեր Անօրգանական քիմիական միացություններ,ռադիոակտիվ էլեմենտներ ն

իզոտոպներ

Ոգելից ն ոչ ոգելից ըմպելիքներ ն քացախ

Նույն

«ե ՄԱՆԵ մատե,

ներ համեմուն

4.9

թեյ,

յլ

Մսից, ձկներիցն այլ ծովային անողնաշարավորներից արտադրանք Հանքային վառելանյութեր, նավթ ն նավթամթերք, բիտումային միջոցներ, մոմանյութեր Ուտելի մրգեր ն ընկույզներ, ցիտրուսայինկամ բոստանային մշակաբույսերի կեղններ

3.8

Յ.4

աղբյուրը:

12.8

9.1

3.5

2.9

2.5 .

2.0

1.9

Վրաստանից Հայաստան արտահանման ծավալում մեծ Է նան պարարտանյութերի,անասնակերի, փայտի, մետաղների արտահանման բաժինը, իսկ ներմուծման ծավալում` աղի, ծծմբի, ապակու, պլաստմասսայի, ծխախոտի ապրանքախմբերի բաժինը: Փաստորեն, Հայաստան-Վրաստան արտաքին առնտրի ապրանքային կառուցվածքում գերակշռում են հումքային ն գյուղատնտեսական ապրանքները: Վրաստանիցդեպի Հայաստանարտահանման կառուցվածքի ամենախոշոր 10 ապրանքախմբերումառկա են տեխնոլոգիատար երկու ապրանքախմբեր` «Դեղագործական մթերքներ», «Միջուկային ռեակտորներ, կաթսաներ, սարքավորումներ ն մեխանիկական մասեր ապրանքներից», որոնց համախառն արտահանման տեսակարար կշիռը 7.296 է: Իսկ ՀՀ-ից Վրաստան ներմուծմանկառուցվածքում ամենախոշոր 10 ապրանքախմբերից տեխնոլոգիատար է միայն «Դեղագործական մթերքներ» ապրանքախումբը` աննշան տեսակարար կշռով` 0.00496: Արտահանմանտեխնոլոգիատարությաննման անբավարար մակարդակը, իհարկե, թուլացնում է երկու երկրների տնտեսական փոխշահավետհամագործակցությանարդյունավետությունը: Այնուամենայնիվ, մեր կողմից հաշվարկված Հայաստան-Վրաստան արտահանման ն ներմուծման Ֆինգեր-Կրեինին գործակիցը ցույց է տալիս, որ Հայաստանը «առնտրի ստեղծման» ամենամեծ հնարավորություննունի հենց Վրաստանի հետ առետրի ազատականացմանպարագայում: Այն գերազանցում է Ռուսաստանի արտահանման համապատասխան գործակիցը 3.3 անգամ, իսկ ներմուծման գործակիցը` 1.4 անգամ: Սակայն, Մաքսային միության երկրներին համանման, Վրաստանիհետ առնտրում նս ավելի մեծ է ներմուծման, քան արտահանմանՖԿ գործակիցը(աղյուսակ 35): Հայաստանի արտահանմանկառուցվածքին համանման, խիստ համակենտրոնացվածԷ նան Վրաստանի արտահանման կառուցվածքը, որտեղ 15 ամենախոշոր ապրանքախմբերին(ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկի քառանիշ դասակարգման) բաժին է ընկնում արտահանման 71.596-ը, իսկ 5 ապրանքախմբերին4̀8.746--ը: Ընդ որում, այդ 15 ապրանքախմբերիգծով էլ Վրաստանն ունի Բացահայտ համեմատական առավելություն, թեն 2012 թ. արտահանման առաջին հորիզոնականը գրավող «Ավտոմեքենաներ» ապրանքախումբը արդյունք է: Ամենամեծ ԲՀԱ ցուցանիշը տեղ է վերաարտահանման

գտել երկաթի, բնական ջրերի, երկաթամիահալվածքի,հանքային պարարտանյութերի, ընկույզի ու պիստակի արտահանման մեջ (հավելված 10): Վրաստանի արտահանման կառուցվածքում ԲՀԱ ունեցող 15 ամենախոշոր ապրանքախմբերիցՀՀ է արտահանվում 12 ապրանքախումբ, որոնք արտահանման ծավալում ունեն բարձր տեսակարարկշիռ: Իսկ ՀՀ-ի 15 ԲՀԱ ունեցող ամենախոշոր ապրանքախմբերիցմիայն 4-ն է արտահանվում Վրաստան, ընդ որում, դրանց բաժինը համախառն արտահանման մեջ փոքր է: Փաստորեն, ՀՀ արտահանումը դեպի Վրաստան չի բխում ՀՀ համեմատականառավելությունների սկզբունքից: Աղյուսակ35 | Հայաստան-հայրնան երկրներարտահանմանն ներմուծմանֆինգեր-Կրեինինգործակիցը2012թ.` ապրանքայինանվանացանկիքառանիշ

Խ/Ո/

1. 2.

դասակարգման""" Հայաստանի Երկիր արտահանմանՖԿ

գործակիցը

Վրաստան

Թուրքիա

Հայաստանի ներմուծմանՖԿ գործակիցը

0.26

0.04

Իրան

0.17

ըստ

0.66

Ի տարբերություն Մաքսային միության երկրների` ՀայաստանՎրաստան առնտրի ԲՀԱ երկկողմ կորելացիայի գործակիցը բավական բարձր է` 0.33, որը վկայում է, որ երկրների միջե արտահանման կառուցվածքի ԲՀԱ ընդհանրությունները բավականին շատ են: Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ փոքր են ՀայաստանՎրաստան արտադրական ներճյուղային կոոպերացման հնարավորությունները: Սակայն Հայաստանի ն Վրաստանի միջն խորը արտադրական կոոպերացման հնարավորությունների քանակական գնահատականը, ներճյուղային առնտրի Գրուբել-Լլոյդ գործակցի միջոցով, ցույց է տալիս, որ Հայաստան-Վրաստաններճյուղային առնտրի հնարավորություններըճիշտ նույն մակարդակի վրա են, ինչ Ռուսաստանի հետ առնտրում(աղյուսակ 36):

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից` ըստ Միջազգային առետրի կենտրոնիպաշտոնականկայքի |էլեկտրոնայինռեսուրս) ՏՑ/ՔՈօժսՇէՇօսուո/.ՁՅՏքշոսքոՀ|051||1Օ՛7ԲԼ||| հէք://տմ.ՈՁԱՅՈՅՁք.օոց/Շօսոէրյ/. 2|11111111||2|| կայքի տվյալներիհիման վրա (տե՛ս Հավելված 5):

երկրներ Գրուբել-ԼլոյդՆՃԱ Աղյուսակ36 | Հայաստան-հարնան գործակիցը2012թ.` ըստ ապրանքային անվանացանկի քառանիշ դասակարգման՞՛" 0.08 0.02 0.01

Չնայած նշված գործակցիցածր մակարդակին`8922,այն գերազանցում է Իրանիցուցանիշը` 4, իսկ Թուրքիայի ցուցանիշը` 8 անգամ: Այսպիսով,Վրաստանի հետ ՀՀ արտաքինառնտրայինկապերի ուսումնասիրությունըթույլ է տալիս եզրակացնել, որ. 1. Չնայած վերջին տասնամյակում երկու երկրների միջն առնետրային կապերի աճին, դրանք դեռ կրում են անկազմակերպ, իրավիճակային բնույթ, չեն բխում համեմատական առավելություններիսկզբունքից ն չեն համապատասխանում փոխշահավետ, կայուն ն երկարաժամկետփոխհարաբերությունների ձենավորման պահանջներին: 2. Երկու երկրներում էլ վերամշակող արդյունաբերությունը, հատկապես դրա տեխնոլոգիատար ճյուղերը` քիմիական

արդյունաբերությունն ու մեքենաշինությունը, գտնվում են զարգացման ցածր մակարդակիվրա, ինչը հանգեցրելէ արտահանման տեխնոլոգիատարության անբավարարմակարդակի: 3. Հայաստան-Վրաստան փոխադարձ ապրանքաշրջանառությունն ունի զարգացող երկրներին բնորոշ հումքային ուղղվածությունն համակենտրոնացմանբարձրաստիճան: 4. Արտաքին առնետրային շրջանառությունըհաճախ ներառում է նույնատիպապրանքների հակադիրհոսքեր: Այսպիսով,հիմք ընդունելով /տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրմանտրամաբանություննու իրականացմանարդիականու-

Հաշվարկներըկատարվել են հեղինակիկողմից` ըստ Միջազգային առետրի կենտրոնի պաշտոնականկայքի |էլեկտրոնայինռեսուրս)

ՏՅ|Ք/օմսօէՇօսուո/.Յտք»շոսքո»Հ1|051|||7Օ՛ԲԼ|լ| հէք://Մոմ.ՄՅՁՄ6ՈոՁք.օՒց/Շօսոէոյ/. 2|1|111|1||2յ| կայքի տվյալների հիման վրա (տե՛ս Հավելված 14):

թյունը հատկապես հարնան, սահմանակից երկրների առումով, կարող ենք պնդել, որ տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրումը մեր երկու երկրների համար տնտեսական անհրաժեշտություն է: Ինտեգրման ելակետային փուլի` ազատ առնետրային գոտու տրամաբանությանը համազոր համագործակցությունը թույլ կտար հասնել նույնատիպ ապրանքների գների աստիճանական հավասարեցմանը, որոշ չափով կնվազեին արտահանման-ներմուծման կրկնությունները, դա էլ իր հերթին ներդրողներին կմղեր ներդրումներ կատարել տնտեսության այն ճյուղերում, որոնք ժամանակակիցգիտատեխնիկականառաջադիմությանկրողներ են ն որոշում են յուրաքանչյուր երկրի տեղը համաշխարհային տնտեսության ն միջազգային մրցակցության մեջ: Մաքսային միության անդամ երկրների հետ էլ Հայաստանն ունի արտաքին առետրային կառուցվածքի հետ կապված նույնատիպ խնդիրներ, սակայն Վրաստանի հետ տնտեսական հարաբերություններիխորացումը ունի շատ կարնոր առավելություն,այն է` տրանսպորտայինգործոնը: Տրանսպորտային մեծ ծախսերի առկայությունը ԵվրԱզէՍ-ի երկրների հետ էապես թուլացնում է համեմատական առավելությունների սկզբունքի իրականացման արդյունավետությունը: Հետնաբար առնվազն ընդունելի չէ, առանց հաշվի նստելու ինտեգրման կարնորագույն նախադրյալների` աշխարհագրական մերձության գործոնի հետ, շրջանցել այն բարենպաստ իրավիճակը, որն առկա է Վրաստանի հետ ն Վրաստանի միջոցով տնտեսական ինտեգրմանհետագա գործընթացներըզարգացնելու ուղղությամբ, ընթանալ, այսպես կոչված, «միջնորդավորված» ինտեգրման ուղիով: Հայաստանի ն Վրաստանի արտաքին առնտրային կապերի վերլուծությունը հաստատում է նան, որ այդ երկրներիցյուրաքանչյուրը հեռու Է նույնիսկ ազգային անվտանգությանպաշտպանության խնդրի իրականացումից,որը ենթադրում է գյուղատնտեսության, արդյունահանող,ինչպես նան վերամշակող արդյունաբերության որոշ ճյուղերի զարգացում, ինչը հնարավոր կլինի երկու երկրների միջն համեմատական առավելություններիհիման վրա մասնագիտացված ն կոոպերացվածկապերիհաստատումով, որի հիմքում ընկած կլինեն միասնականտնտեսականտարածքի դրական արդյունքները: Այսպես, պաշտոնական վիճակագրությունը վկայում է, որ 2012 թ. ՀՀ ՀՆԱ արտադրությանծավալում 20.346-ը

բաժին Է ընկնում գյուղատնտեսությանը, իսկ 2.726-ը` հանքարդյունաբերությանը: Վրաստանում նույն ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմում են 7.695 ն 12962"': Այս պարզ օրինակի վրա ներկա փուլում երկու երկրների համեմատական առավելությունները ակնհայտ են: ՀՀ-ի համար այսօր առավել նպաստավոր է գյուղատնտեսությանզարգացումը, իսկ Վրաստանն ունի արդյունահանող արդյունաբերությանզարգացման ներուժ: Ելնելով նան ՆՃԱ գործակցիոչ բավարար մակարդակից՝ կարելի է հետնություն անել, որ ազատ առնտրային գոտու շրջանակներում համագործակցությունըկարող էր ընթանալ միջճյուղային մասնագիտացման խորացման ճանապարհով: Հայաստանում գյուղատնտեսական ապրանքների արտադրության մասնագիտացման ճանապարհով կարելի էր զարգացնել նան գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման արտադրությունները` ձնավորելով սննդի զարգացած արդյունաբերություն: Գյուղատնտեսության զարգացումը մեր երկրի տնտեսական զարգացման կարնորագույն ոլորտներից է. այն պետք է գտնվի պետական հովանավորությաններքո: ճիշտ է, ԱՀԿ-ին անդամակցություննարգելում է սուբսիդիաների միջոցով գյուղատնտեսությանզարգացումը կամ աջակցությունը,այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր պետություն ունի գյուղացիականտնտեսություններին անհրաժեշտ օգնությունցուցաբերելու բավարար լծակներ` դրանց զարգացումը խթանելու առումով: Այդ լծակները ներառում են արտոնյալ բանկային վարկերը, հարկային արտոնությունները` պետության ուղղորդված քաղաքականությունը խրախուսելու ն ազգային արտադրողներին աջակցելու, արդյունաբերական վերամշակման նպատակով օգտագործվող գյուղատնտեսական հումքը գնելու, գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին պետական գնումների շրջանակներում պատվերներ տալու (բանակի պահանջմունքների բավարարում, սոցիալական տարբեր ծրագրերի կենսագործում)ն այլ ճանապարհներով: Գյուղատնտեսության զարգացմանը կարող է նպաստել նան միջազգային լիզինգային ընկերություններիցվարձակալականհիմունքներով առավել արդիական մեքենասարքավորումներիձեռք 2''

Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2013, էջ 238, Տեռմտնօտ Օ(ՈՇ6 օՐՇ6օոց. ՛ելմՏ|, /98/Եօօէ օք 60ց/8 2012 // Սեօո|

ՏանՏեօ8/

2013, էջ 115:

բերումը: Ընդ որում, լիզինգի համաշխարհային շուկայում հնարավոր է ձեռք բերել առավել բարենպաստ պայմաններով վարձակալության պայմանագրեր, որոնք ապահովագրական ծառայությունների, հումքի Ա նյութերի մատակարարմանը զուգահեռ` իրականացնում են նան մասնագետների պատրաստում ն վերաորակա-

վորում՞"2:

Ամեն դեպքում, տեխնիկական առաջընթացիհիմքի վրա տնտեսության վերակառուցումը պետք է դրվի պետության տնտեսական քաղաքականության ծրագրային գործողությունների հիմքում: Պետությունը տնօրինում է բազմաթիվ մեխանիզմներ,որոնց միջոցով կարող է հանրապետությունումխթանել լիզինգային ընկերությունների ձնավորումը: Այսպես, ֆինանսապեսհզոր ազգային ընկերությունները կարող են ստեղծել լիզինգային «հիմնադրամ», որի միջոցով կձենավորվիարդիականացված մեքենասարքավորումների պարկ` այն ձեռնարկություններըվերագործարկելու նպատակով, որոնց զարգացումը տվյալ ժամանակահատվածումառաջնային է: «Լիզինգային հիմնադրամը» կարող է մի քանի տարի ազատվել շահութահարկից կամ արտադրությանն արտահանման խթանման նկատառումներով, արտադրականհզորությունները առավել արդյունավետ օգտագործելուն համապատասխան, կկրճատվեն

ամորտիզացիոնժամկետները: Ապրանքներիարտադրությանծավալների աճի դեպքում ոչ միայն փոքր կլինեն միավոր արտադրանքին ընկնող ամորտիզացիոն հատկացումները, այլն կկրճատվեն մեքենասարքավորումների վարձակալության ժամկետները, վարձակալ ձեռնարկություններնայնուհետն կկարողանան ավելի կարճ ժամկետներում, մնացորդային արժեքով դրանք գնել լիզինգային հիմնադրամից: Այսպիսով, տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը միանգամից, ամենագրագետ ն մանրակրկիտմշակված համաձայնագրերով չի իրականացվում: Այն կառուցվում է արդեն ձնավորված ն խորացված տնտեսական կապերի վրա: Սակայն ՀՀ տնտեսական զարգացման համար, սուղ արտադրական ռեսուրսների պայմաններում, հարնան երկրների հետ տնտեսական համագործակցությունը առաջնահերթխնդիր է, որը պետք է գտնվի պետու202

«քաշմոմիաՈ. ԷԼ, Թո ՒԽԼՋ

քօր»

// ՄՇՇԵՅՅ «ՓԺՄԻԱՅԵՇԵՍ

տ օ1ՅՈ61Մ:Յ»

88ՈՒԱօ-ՔԾՈ/ՂՎԵԹ

1994, Շ՛ք. 270-280.

ՓՄԻԹԵՇՕՑԵՑՕԵՕԼս6-

թյան ն կառավարության կարնորագույն նշանակության հարցերի շարքում: Երկու երկրներն էլ պարտադրված են ընդունել հարցի կարնորությունը` փոխհամաձայնեցված տնտեսական քաղաքականությանշնորհիվ հասնելու զարգացման այնպիսի մակարդակի, որից հետո իրավունք կունենանք ինտեգրվելու քաղաքակիրթարժեքներով առաջնորդվող հասարակություններին: 5.2

| Իրանի ԻսլամականՀանրապետությանհետ ՀայաստանիՀանրապետության տնտեսականհամագործակցության որոշ ասպեկտներ

Իրանի, որպես ՀՀ ռազմավարականգործընկերոջ, դերը տարածաշրջանայինտնտեսականհամագործակցությանզարգացման գործընթացներում,չենք կարող թերագնահատել:Հարնան երկրների հետ տնտեսական համագործակցությունն անխուսափելի է, առավել նս մի հարնանի, որի հետ ունենք բարիդրացիականհարաբերություններ:Ավելին, Վրաստանից հետո Իրանը աշխարհի հետ կապող մեր երկրորդ ցամաքային ճանապարհնէ: Չնայած այն իրողությանը,որ հազարամյակներշարունակ հայ ն պարսիկ ժողովուրդները ապրել են կողք-կողքի, նրանց միջն սերտ քաղաքական, տնտեսական, գիտամշակութայինհարաբերություններ հաստատվել են միայն վերջին 15-20 տարիներին:Եթե գիտամշակութային հարաբերություններիէլ ավելի խորացման համար խոչընդոտներ չկան, ապա քաղաքական կապերի ընդլայնմանը խանգարում Է արնմուտքի երկրների կողմից Իրանի նկատմամբ պայթունավտանգ դիրքորոշումը, իսկ տնտեսական կապերին (չնայած առնտրային համագործակցությանմի շարք համաձայնագրերին)` իրանական արտադրության ապրանքների ոչ որակյալ

լինելը՞՞՞:

Այն, որ Իրանից արտահանվող ապրանքներըմրցակցայինառավելություններունեն միայն ցածր ինքնարժեքի առումով, ակն-

Համաձայնագիր.Հայաստանի Հանրապետությանն Իրանի Իսլամական Հանրան գիտատեխնիկականհամագործակպետության միջն առատրատնտեսական ռեսուրս|՝ ցության մասին |էլեկտրոնային

հէք://ոոմ.քՅՈՅՈ6ոեճո/ՈԵՐՁՈ//6Ուօյտ/1991-1995/9.քմէ

հայտ դրսնորվեց հայ-իրանական արտաքին առնտրային կապերում: ՀՀ անկախությանհռչակմանը հաջորդող մի քանի տարիների ընթացքում Իրանը դարձավ մեր երկրի արտաքին առնետրային գլխավոր գործընկերներից մեկը: Ներքին շուկան միանգամից ողողվեց իրանականծագման սննդամթերքով,հատկապես գյուղա-

տնտեսականապրանքներով:Սակայն տնտեսականանկման տարիներին սննդամթերքիներքին պահանջմունքներիբավարարման տեսանկյունից դրական այդ երնույթը շատ կարճ ժամանակամիջոցում դրսնորեց նան բացասական հետնանքներ: էժան սննդամթերքի ներմուծումը ոչ միայն վնաս պատճառեց համանման ապրանքների ներքին արտադրությանզարգացմանը, այլն իրանցիների կողմից առենտրականկետերի, խանութների, պահեստների ձեռք բերման ճանապարհով խթանվեցԻրանից աշխատուժի ներհոսքը, այն դեպքում, երբ աշխատատեղեր չլինելու պատճառով մեծաթիվ հայեր աշխատանք էին փնտրում այլ երկրներում: Սկսած 1990-ականներիկեսերից մինչն 2001 թ. Իրանի հետ ՀՀ արտաքին առնտրային շրջանառությանը ավելի բնորոշ էր նվազման միտումը, որը պայմանավորվածէր որոշակի օբյեկտիվ պատճառներով: Նախ` 90-ականների սկզբին, շրջափակման հետնանքով, Իրանը Հայաստանի միակ առնտրային գործընկերն էր: Դրանից հետո հայկական շուկա մուտք գործեցին ռուսական ապրանքներ, որոնք ավելի որակյալ ն «հարազատ» էին Հայաստանի համար: Հետագայում, Հայաստանի շուկա ներկրվեցին եվրոպական ապրանքներ, որոնք ինչ-որ առումով դուրս մղեցին թե՛ պարսկական,ն թե՛ Սակայն սկսած 2001 թվականից հառուսական ապրանքները՞"": մախառն ապրանքաշրջանառությունըաճում է հիմնականում` ի հաշիվ ներմուծմանծավալների ավելացման (գծապատկեր 22):

Թորոսյան Թ., Սարգսյան Լ., Հայաստանի ն Իրանի միջ, առոատրատնտեսական հարաբերությունները// Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն,Երնան, 2013, էջ 209:

«50

:186 գար

115.2

-129.3

-110.5

-110.9

2շմրտահանւմ

2ներձածում

Աոնտրսլինուս«վեկշիո

արտահանումը,ներմուծումըն Գծապատկեր22 | Հայաստան-Իրան առնտրայինհաշվեկշիռը2001-2012:թթ. (410դոլար)"

թվականին 2001-ի համեմատությամբՀՀ-ից Իրան արտահանմանծավալները նվազել են 21.326-ով, սակայն 20092012 թթ. աճել են 3.4 անգամ կամ 22846--ով:Ի տարբերությունարտահանման ծավալների` ներմուծման ծավալներն ուսումնասիրվող ժամանակահատվածումկրճատվել են. միայն ճգնաժամային 2009 թ.` 2096-ով: Սակայն հետագա տարիներին աճի տեմպերը են, իսկ 2012 թ. ներմուծմանծավալները գերազանվերականգնճնվել ցել են մինչճգնաժամայինմակարդակը` 8.196-ով: Ի դեպ, 2012 թ. թե՛ արտահանման, ն թե՛ ներմուծման ծավալները ուսումնասիրվող ժամանակահատվածիամենաբարձրարժեքներն են, որի արդյունքում Իրանը դարձել է ՀՀ արտահանման ն ներմուծման4-րդ գործընկերը`համապատասխանաբար 7.992-ով ն 5.196-ով: Թեն սկսած 2009 թվականից Իրանի հետ արտահանման ծավալները աննախադեպաճել են, այնուհանդերձ,այս երկրի հետ առնտրայինհաշվեկշիռը մշտապես դրսնորել է բացասականարԹեն

Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2002, ՀՀ ԱՎԾ, Ծրնան 2002 (էջ 513), Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք 2008, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2008 (էջ 457), Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2013 (էջ 480):

ժեք: Ընդ որում, 2012 թ., բազիսայինտարվա համեմատ, առետրային հաշվեկշռի բացասական մնացորդը ավելացել է 2.4 անգամ, իսկ ամենամեծ բացասական արժեքը գրանցվել է 2008 թ.` -177.9 մլն, երբ ներմուծման ծավալները արտահանման ծավալները գերազանցեցին8 անգամ: Ամեն դեպքում, սկսած 2009-ից նկատվում է առնտրային հաշվեկշռի բացասական սալդոյի կրճատման միտում:

Ուսումնասիրվող Ժամանակահատվածումհարնան պետության էական տեղաշարժեր են արձանագրվել նան արտաքին առնետրայինշրջանառության ապրանքային կառուցվածքում: Նախ նշենք, որ եթե Իրանից ներմուծումը ներառում է 75-80 ապրանքախմբեր, ապա արտահանվող ապրանքների տեսականին սահմանափակվում է 25-30 ապրանքախմբերիշրջանակներում: Իրանից ներմուծման 51.996-ը, իսկ արտահանման 84.796-ը բաժին է ընկնում արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի երկնիշ դասակարգման«Հանքային վառելանյութեր, նավթ ն նավթամթերք, բիտումային միջոցներ, մոմանյութեր» ապՍակայն ապրանքային անվանացանկիքառանիշ րանքախմբինշ"5: դասակարգման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ներմուծման առումով այդ ապրանքախումբը ընդգրկում է բենզինը, իսկ արտահանմանկտրվածքով` էլեկտրաէներգիան:Իրանից ներմուծման կառուցվածքում մեծ է նան պլաստմասսայի տեսակարար կշիռը` 9.045,։ անօրգանական քիմիական միացություններինը՝ 5.96, սն մետաղներինը` 5.496, պարարտանյութերինը` 4.246 ն սննդամթերիներմուծման բաժինը` 7.7Չ6, որում հատկապես գերակշռում են մրգերը ն բանջարեղենը` 3.996: Արտահանման ապրանքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը ցույց է ։տտալիս, որ էլեկտրաէներգիայիցհետո, արտահանման երկրորդ հորիզոնականը զբաղեցնում է «Կենդանի կենդանիներ» ապրանքախումբը` 6.29 բաժնեմասով, ընդ որում` այն ամբողջությամբներառում Է ոչխարի արտահանումը: Այս ապրանքախմբի բաժինը ՀՀ արտահանմանմեջ սկսել է աճել 2009 թվականից, երբ նախորդ տարվա համեմատ ոչխարի արտահանումը հետ

Վերլուծությունները կատարվել են ՀՀ արտաքին առետուրը 2012 թ. (ըստ տաքին տնտեսականգործունեության ապրանքային անվանացանկի երկնիշ սակարգման), ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2013, էջ 161-164 տվյալների հիման վրա:

ար-

դա-

ավելացավ 11.3 անգամ: ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության տվյալներով` 2009 թ. Հայաստանից Իրան արտահանվել է 146.7, 2010 թ.՝ 181.1, 2012 թ.՝ 41.9, իսկ 2013 թ.` 100.2 հզր գլուխ ոչխար՞՛՛:Ընդ որում, 2004-2008 թթ. արտահանվել է ընդամենը 13 հզր գլուխ ոչխար, որից 2007 թ.` 3500 գլուխ, իսկ 2008 թ.` 9500 գլուխ: Այսինքն` 2004-2006 թթ. ոչխար չի արտահանվել: 2009 թ. ՀՀ-ն առաջին անգամ բախվեց ոչխարի ներմուծման անհրաժեշտությանը, ինչը ւհաստում է, որ ոչխարի պակաս մեր երկրում, այնուամենայնիվ, կա: Եթե 2008 թ. ՀՀ էր ներմուծվել ընդամենը 2 գլուխ ոչխար, ապա 2009 թ.` 1430 գլուխշ25: Փորձագետները նշում են, որ ոչխարի մի մասը ներմուծվել է վերաարտահանմաննպատակով, իսկ մյուս մասն էլ` տեղական շուկայում վաճառելու ն բազմացման համար օգտագործելու նպատակով: Որոշակի վերլուծություններիցպարզ է դառնում, որ տարածաշրջանում ի հայտ է եկել ոչխարի նկատմամբ չբավարարված պահանջարկի բարձր մակարդակ, ինչն էլ հանգեցրել է ոչ միայն ներքին շուկայում ոչխարի գնի աննախադեպբարձրացմանը, այլ նան նոր մաւտակարարներ որոնելու անհրաժեշտությանը: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ մեր երկրից ոչխարի արտահանման աննախադեպ աճն ուղղված է եղել հենց իսլամական երկրներում ոչխարի մսի առաջարկի պակասըլրացնելուն: Սակայն Իրանը 5-րդ խոշորագույն ոչայսինքն, Իրան արխար արտահանող երկիրն է աշխարհում"5, տահանված հայկական ոչխարն իրականում այս երկիր է արտահանվել վերաարտահանման նպատակով: Հայկական ոչխարի նկատմամբ հետաքրքրության աճին նպաստել է նան մսի բարձր որակը` պայմանավորված բնակլիմայական բարենպաստ պայմաններով: Հայաստանից Իրան արտահանվում է նան մեծ քանակությամբ ալյումին ու սն մետաղներ` 6.296: Հատկանշականէ, որ արտահանման կառուցվածքում առկա են տեխնոլոգիատար բոլոր ապրան-

Ավետիսյան Ս., Ավետիսյան Ա., Մալեկի Բ., Գյուղատնտեսությանոլորտում հայիրանական համագործակցության զարգացման հիմնախնդիրները // Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն,Երնան, 2013, էջ 360: .ՀՀ Սաքսային ծառայությանպաշտոնականկայք՝ |էլեկտրոնային ռեսուրս) հէք://ՇսՏէօտՏ.ՅՈ/ՇՕոԼԹոէ.ՅՏք71ՈՀՇՏՇԼԷ«քօՂՏԹԱՏԱՇՏ: ՄԱԿ-ի առնտրի ու զարգացմանկազմակերպությանպաշտոնական կայք (լինք:/սոօեշժտեէ.սոօեՀժ.օց/18Ե)9Մ/6ԽօՄԹԵՒՑՆՄ/ԹՄ.ՁՏք»:

քախմբերը, սակայն դրանց տեսակարար կշիռը համախառն արտահանման մեջ կազմում է ընդամենը 1.296: Ինչ վերաբերում Է առետրի ազատականացման հետնանքներին, ապա Իրան-Հայաստան առնետրիթե՛ արտահանման, ն թե՛ ներմուծման Ֆինգեր-Կրեինին գործակիցը ուսումնասիրվող երկըրների շրջանակներում ամենացածրն է: Արտահանման ՖԿ գործակիցը զիջում է «Վրաստանիհամապատասխան ցուցանիշին 6.5, Թուրքիայի ցուցանիշին` 4.25, իսկ Ռուսաստանի ցուցանիշին 2 անգամ: Ներմուծման ցուցանիշը հետ է մնում նշված երկրների ցուցանիշներից համապատասխանաբար` 1.6, 1.1 ն 1.0 անգամ: Փաստորեն, այս երկրի հետ առնտրի ազատականացումը ո՛չ արտահանման, ն ո՛չ էլ ներմուծման առումով չունի «առնտրի ստեղծման» շոշափելի հնարավորություն: Թեն ուսումնասիրվող բոլոր երկրներն էլ ունեն արտահանման կառուցվածքի բարձր համակենտրոնացմանաստիճան, սակայն այս երնույթն ավելի ցայտուն դրսնորվում Է Իրանում, որտեղ արտահանվող ընդամենը մեկ ապրանքախմբին`«Չմշակված նավթ, յուղեր», բաժին է ընկնում արտահանման 6396-ը (հավելված 11), իսկ 15 ամենախոշոր ապրանքախմբերին`81.596-ը: Ընդ որում, այդ 15 ապրանքախմբերիցբոլորը, առանց բացառության, հումքային կամ գյուղատնտեսական նշանակության ապրանքներ են, որոնցից մեծ մասի գծով Իրանն ունի ԲՀԱ: Ամենամեծ ԲՀԱ ցուցանիշը ու ոչ պարբերական սպիրտի արդրսնորված է ընկույզի, ծծումբի տահանման գծով, իսկ արտահանման մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող երկրորդ ապրանքախմբի` «Նավթ ն նավթամթերքի» առումով Իրանը չունի ԲՀԱ: Իրանի արտահանման կառուցվածքում ԲՀԱ ունեցող 15 ամենախոշոր ապրանքախմբերից ՀՀ է արտահանվում 9 ապրանքախումբ, որոնք արտահանման ծավալում ունեն բարձր տեսակարար կշիռ: Իսկ ՀՀ 15 ԲՀԱ ունեցող ամենախոշոր ապրանքախմբերից Իրան արտահանվում է միայն 1 ապրանքախումբ` էլեկտրաէներգիա:Փաստորեն, արտահանումը դեպի Իրան նս հիմնված չէ ՀՀ արտադրականհամեմատական առավելություններիվրա: Ցածր է նան Իրան-Հայաստանառնտրի ԲՀԱ երկկողմ կորելացիայի գործակիցը` 0.07, ինչը թույլ է տալիս խոսել այս երկրի հետ ներճյուղային առնտրի զարգացման հնարավորություններիմասին: Սակայն Հայաստանի ն Իրանի արտահանման զուտ հումքային

կառուցվածքից, ինչպես նան Գրուբել-Լլոյդ գործակցի շատ ցածր` մակարդակից(աղյուսակ 36, հավելված 14) պարզ է դառնում, որ անհեռանկարայինեն նան ներճյուղային առնտրի հնարավորությունները: Այսպիսով, վերլուծելով Իրան-Հայաստանարտաքին առնտրային փաստացի կապերը, կարելի է եզրակացնել, որ հարնան պետության հետ առնետրայինկապերըբավականաչափակտիվ չեն ն չեն կարող բարենպաստ դեր խաղալ ՀՀ տնտեսության զարգացման համար, քանի որ դրանց կրողները բացառապես հումքային կամ ցածր ինքնարժեք ունեցող իրանական ապրանքներն են, որոնք հաճախ ներքին շուկայում նվազեցնում են նույնատեսակ տեղական ապրանքների մրցունակությունը: Հայաստանից Իրան արտահանվողամենամեծ 10 ապրանքախմբերիշարքում են տեխնոլոգիական մի շարք ապրանքներ, ինչը նշանակում է, որ Իրանում պահանջարկկա այդ ապրանքներինկատմամբ: Սակայն ՀՀ տնտեսականզարգացման ցածր մակարդակըթույլ չի տալիս արտահանել մեծ քանակությամբտեխնիկահագեցված,տեխնոլոգիատար ապրանքներ, որի հետնանքով Հայաստանը կորցնում է հարնան երկրի տարողունակ շուկա մուտք գործելու չափազանց կարնոր ներուժ: Հայ-իրանական արտաքին առնտուրը չի կարելի բնութագրել որպես բացահայտ համեմատականառավելություններով պայմանավորվածփոխշահավետ համագործակցություն,ուստի դրանք տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներիծավալման համար բավարար չեն: Ներմուծվող ապրանքների գերակշռող մասի արտադրությանկազմակերպմանհամար մեր երկիրը հնարավորություններունի: Բացի դրանից, եթե Վրաստանի ն Ռուսաստանի հետ ՀՀ արտահանումը քիչ թե շատ դիվերսիֆիկացված է, ապա նույնը չի կարելի ասել Իրանի հետ առնետրային կապերի մասին: Արտահանման տեսականու սահմանափակվածությունը, սննդամթերքի ն կենցաղային ապրանքների մեծածավալ ներմուծումը, ոչ միայն տանում են Իրանի հետ արտաքին առնտրային հաշվեկշռի սալդոյի ոչնչով չարդարացված ավելացմանը, այլն ռազմավարականկարնոր ճյուղերի զարգացումը մղվում է հետին պլան: Ուստի Իրանի հետ համագործակցությունը անհրաժեշտ է զարգացնել այնպիսի ուղիով, որ պահպանենք դժվարությամբ ձեռք բերված ն մեզ համար չափազանց կարնոր երեք արժեքները` տնտեսականանկախությունը,ժողովրդա296

գրական միատարրությունը ն ազգային անվտանգությունը:Նշենք նան, որ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման գործընթացներում մենք հակված ենք կրոնական ընդհանրությունների հիմքի վրա զարգացող փոխհարաբերություններիկողմը` ամեննին չցանկանալով այս պարագայում ստվեր գցել երկու բարեկամական պետությունների փոխհարաբերություններիվրա: Իրանի ն Հայաստանի միջե առնտրի ազատականացումը դեռնս վաղ է: Ճիշտ կլինի ավելի ուժեղացնել էներգետիկ համագործակցությունը, գյուղատնտեսության, թեթն ն սննդի արդյունաբերությանորոշ ճյուղերի հովանավորությունը, դրա փոխարեն խթանել ներդրումների ներհոսքը` փոքր ու միջին ձեռնարկություններիգործունեության աշխուժացման նպատակով: Միանգամայն ընդունելի է այն, որ «Հայաստանում մասնավոր ձեռներեցությանխողովակով արտահանության համար համապատասխանօրենսդրական դաշտ ապահովելու, դրա նկատմամբպետական հովանավորությունիրականացնելու հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ է ընդլայնել երկկողմանի պետական համաձայնագրերի մակարդակով առնտրական շրջանառությանծավալները, որոնք իրականպայմաններկստեղծեներկու երկրների տնտեսության առանձին ճյուղերի փոխսերտաճման

համար»՛՞":

Ներկայում հարավային հարնանի հետ տնտեսական հարաբերությունները կողմնորոշված են ավելի շատ դեպի էներգետիկայի ոլորտում դրանց խորացմանը: Ինչպես գիտենք, ՀՀ էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարությունը «Գազպրոմ» ԲԲԸ-ի սեփականությաննէ հանձնել «ՀայՌուսգազարդ» ՓԲԸ-ում իր 2096 բաժնեմասը՝ 63,334 մլրդ դրամ արժեքով, այնպես, որ «Գազպրոմ» ԲԲԸ-ին պատկանող «ՀայՌուսգազարդ» փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերը կազմեն «ՀայՌուսգազարդ» փակ բաժնետիրական ընկերութան կանոնադրական (կապիտալի 10095-ըշ7: Կարծիք կա նան, որ այս պայմանագրովՀայաստանը Ռուսաստանին մենաշնորհ է տվել գազի մատակարարման համար: Իրականումխնդիրն այլ է. պայմանագիրըենթադրումէ ոչ թե

24:

ԽոջաբեկյանՎ.Ե., «ԶբաղվածությանհիմնախնդիրներըՀայաստանում անցման շրջանում», Երնան, 1998, էջ 217: Ուրիշից չգնել, չարտահանել, չազգայնացնել. գազային պայմանագրիմանրւամասները// լէլեկտրոնային ռեսուրս)՝ հէք://ՇԽԱոօէՅտ/2013/12/19/8ՈոոօՏց82քոօտ-

Ա6Յ|Ժ6ԱՅԱՏ/:

ռուսական գազի մենաշնորհ Հայաստանի ներքին շուկայում, այլ ռուսական մենաշնորհ Հայաստանի գազատրանսպորտային համակարգում: Համակարգն ու շուկան տարբեր հասկացություններ են, ն դրանք նույնացնել չի կարելի: Հայ-ռուսական պայմանագիրը կարգավորում է համագործակցությունը ենթակառուցվածքի, այլ ոչ թե գազի մատակարարմանաղբյուրների շուրջ: Այս պայմաններում Իրանից Հայաստան գազի ներկրման ծավալների ավելացումը որնէ խոչընդոտ Հայաստանում ունենալ չի կարող. գնորդի առկայության դեպքում, փաստորեն, պետք է օգտագործվի «ՀայՌուսգազարդին» պատկանող Իրան-Հայաստանգազատարը, ինչի համար գնորդը կամ վաճառողը պետք է կատարի համապատասխանտարանցիկ մուծում, ինչը Հայաստանի նման փոքր պետության դեպԻնչ վեքում աննշան կարող է ազդել բնական գազի գնի վրա՞՛7: րաբերում է Հայաստանի համար իրանական գազի հնարավոր գներին, ապա Իրանում ստիպված են իջեցնել արտահանմանսակագները` ծանր սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի պատճառով, որը երկրում ստեղծվել է արտաքին պատժամիջոցներիկիրառման հետնանքով: Հայաստանը երբեք կանխիկ գումարով իրանական գազ չի գնել, այլ մշտապես փոխանակել է էլեկտրաէներգիայի հետ: 1000 խորանարդ մետր գազի դիմաց Իրանը ստանում է 3000 կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա, ինչը դրամային համարժեքով մոտավորապես 230 դոլար է: Եթե Հայաստանը ներքին սպառման համար կանխիկփողով գազ գնի` գները կբարձրանանմինչն 335 դոլար՞՛5: Փոխշահավետհամագործակցություներկու երկրների միջն կարող է ձնավորվել տրանսպորտայինհամագործակցությանուղիների զարգացման ն կատարելագործմանմիջոցով: Իրանն այսօր երկաթգծերի կառուցման ծավալներով աշխարհի առաջատարներից է: Վերջին մի քանի տարիներիընթացքումիրականացվածխոշոր շինարարական նախագծերիշնորհիվ Իրանը ստեղծել է երկաթգծերի մագիստրալային համակարգ, որն ընդհանուր երկաթգծային ցանցի մեջ է ներառում Թուրքիայի, Իրաքի ն Թուրքմենս22

ՍարուխանյանՍ., Իրանականգազի հեռանկարներըՀայաստանում//«Գլոբուս» ռեւուրս| վերլուծական թիվ 1, 2014 էլեկտրոնային )Ժ-33907: |0-1254085քիոտծ

ՅՈԹԹՏ/ՕԾե

հմք/ ո ո

ՈՕԹՆՅՈՒՐ

ՅՈՑ քիքշԷԼ ԲՒ/ԷՒՄԼ Իրանականգազը Հայաստանի համար կարող է փոխարինելռուսականին, բայց ռեւուրմ| այն ավելի թանկէ7/ |լեկտրոնաին հնթ/ԹօնշոԾՅուճոո/2ՈՀմ6Տ/06Ե:4.բհքշԷԼԲԽ/ ԷՄՈ|0-452

հանդես,

տանի երկաթուղիները: Իրանն

այսօր

նախագծում է նան

Իրան-

Աֆղանստան-Տաջիկստան, Իրան-Թուրքմենստան երկաթգծերի շինարարությունը: Եթե դրանք իրականանան, ապա Հայաստանը կարող է կարճ երկաթուղայինճանապարհ ունենալ դեպի Կենտրոնական Ասիա ն Չինաստան: Սրա համար կարնոր է, որ կառուցվի Հայաստան-Իրաներկաթգիծը, որը, իր հերթին, ուղիղ երկաթուղային կապ կստեղծի Չինաստանի ն սնեծովյաննավահանգիստների միջն": Մյուս կողմից, այդ երկաթգիծը լայն հնարավորություններ կբացի Իրանի առջն՝ Հայաստանով մուտք գործելու Վրաստանի ն արնմուտքի մի շարք երկրներիշուկաներ: Այսպիսով, Իրանի հետ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման որոշակի քայլերի ձեռնարկումն այսօր հեռանկարային չէ: Ավելի նախընտրելի է Իրանի հետ տնտեսական լայնածավալ համագործակցությանզարգացումը:

5.3

| ՀայաստանիՀանրապետության

տնտեսականհամագործակցության հիմնախնդիրներըԱդրբեջանին Թուրքիայի հետ

Տարածաշրջանի մյուս հարնան երկրների` Թուրքիայի ն Ադրբեջանի հետ ՀՀ տնտեսական համագործակցությունը նս բախվում է բազմաթիվ հիմնախնդիրների:Դրան ամենից առաջ խոչընդոտում են ոչ թե տնտեսական կամ կրոնական գործոնները, այլ ձնավորված բարդ ու առայժմ անլուծելի քաղաքական իրավիճակը: Սակայն որքան էլ քաղաքական հարաբերություններնայս երկրների հետ լարված լինեն, վաղ թե ուշ դրանք պետք է մղվեն հետին պլան` տնտեսական հարաբերությունների զարգացման ճանապարհով, քանի որ Թուրքիան ն Ադրբեջանը Հայաստանի բնական հարնաններն են: Նշենք նան, որ եթե Թուրքիայի հետ երկխոսություններում նախկինում էլ Հայաստանը բախվել է խոչընդոտների, ապա յոթ տասնամյակ հայ-ադրբեջանականհարաբերությունները Ս., Հայ-իրանական հարաբերություններըն Իրանի տարածա24Սարուխանյան

ռեսուրսի շրջանային էներգետիկ ու տրանսպորտայիննախագծերը // |էլեկտրոնային /|ՔՀ471: հէք:/ոոոմ.ոօքՁԿՅՁոն.Յո/Յոո/ՁՈՒՇ/ԹՏ/461:ՅԼքհքշԷԼԷԽԷԽՎԼ

հասարակականկյանքի բոլոր բնագավառներումեղել են սերտաԽորհրդայինիշխանությանտարիներին Հայաստանիարտաքին առնտրային կապերում, Ռուսաստանից ն Ուկրաինայիցհետո, կարնոր տեղը պատկանում էր Ադրբեջանին: ՀՀ ներմուծվող ապրանքների ընդհանուր ծավալի շուրջ 1596-ը, իսկ նավթամթերքի 8096-ը բաժին էր ընկնում այս երկրին: Հայաստանի վառելիքաէներգետիկտնտեսությանհամար անհրաժեշտ բնական գազը նս ներմուծվում էր Ադրբեջանից: Ներմուծվող ապրանքների մեջ իր ծավալներով նշանակալից էր թեթն ն սննդի արդյունաբերության ապրանքներիբաժինը, ինչպես նան ՀՀ տնտեսությանհամար կարնոր նշանակություն ուներ պողպատյա խողովակների ն թերթավոր պողպատիներմուծումը: Հայաստանըհարնան երկիր էր արտահանում շուրջ 150 տեսակ արդյունաբերական ապրանքներ,որոնք մեծ կիրառություն ունեին նավթային ն քիմիական արդյունաբերության,մեքենաշինությանն գյուղատնտեսությանմեջ: ՀՀ արտահանմանմոտ 409Չ6-ըբաժին էր ընկնում արդյունաբերականարտադրանքին: Արտահանվում էին 60-ից ավելի մեքենաշինական ն էլեկտրատեխնիկականապրանքներ, այդ թվում` գեներատորներ, էլեկտրաշարժիչներ, ճշգրիտ չափիչ գործիքներ, հիդրոպոմպեր, ունիվերսալ բարձր ճշտությամբ ջրահղկող ն ֆրեզերային հաստոցներ: Այս խմբի ապրանքատեսակների արտահանումը կազմում էր համախառն արտահանման ծավալի 3092-ից ավելին՞՛5: Տնտեսության մնացած ոլորտների մեջ նս առկա էր նման փոխկապվածություն: Նախկին տնտեսական կապերի խզումը, Ադրբեջանի կողմից տրանսպորտային շրջափակումը ծանրըհարված հասցրին երկու երկրների ազգային տնտեսություններին: Սակայն նավթային ռեսուրսներով հարուստ Ադրբեջանը շարունակում է մնալ օտարերկրյա ներդրումների համար բավական բարձր գրավչություն ունեցող երկիր: Պատահական չէ, որ 2012 թ. Ադրբեջանում կատարված ՕՈՒՆ-երի ծավալը 10.8 անգամ գերազանցում է ՀՀ տնտեսությունումկատարվածՕՈՒՆ-երի ծավալը: Ընդ որում, եթե 2009-2012 թթ. ՀՀ ներդրումներիներհոսքը շարունակ կրճատվել է (2012 թ. կատարված ներդրումներըկազմում են 2009 թ. կատարճած:

Հայկական սովետականհանրագիտարան,Համագործակցություն,Ծրնան, 1974, էջ 82-83:

ված ներդրումների 63976-ը),ապա Ադրբեջանում դրանք այդ նույն ժամանակահատվածումաճել են 8396-ով՛ 6: Անհամադրելի են նան ն Հայաստանի Ադրբեջանիարտահանման ու ներմուծման ծավալները: Այսպես, անկախացման առաջին 17 տարիների ընթացքում Ադրբեջանում արտաքին առնտրի շրջանառությունը տատանվում էր մոտ 1 մլրդ դոլարի սահմաններում,սակայն 2008 թ. այն կտրուկ աճեց` կազմելով 40.5 մլրդ, որից հետո անկում է ապրում ն ներկայում գտնվում է մոտ 33.5 մլրդ դոլարի սահմաններումշ՛7: Այս մեծ ՀՀ մոտ անէ ցուցանիշը համապատասխանցուցանիշից գամ: Հայաստանի ն Ադրբեջանի միջն առկա չլուծված տարածքային հիմնախնդիրը շարունակում Է պահպանվել, ինչը խոչընդոտում է հարնան երկրի հետ տնտեսական համագործակցությանհնարավոր ուղիների որոնմանը ն այդ համագործակցությունիցստացվող տնտեսական օգուտների վերաբաշխմանը,քանի որ մեր երկրներն ունեն փոխադարձ առնտրատնտեսականհետաքրքրություն ներկայացնող ոլորտներ: Այսպես, մեր կողմից իրականացվել է հայ-ադրբեջանական տնտեսականկապերի վերականգնմանն սահմանի բացման հնարավոր հետնանքների վերլուծություն` հրեա տնտեսագետներ Ա. Արնոնի, Ա. Սպիվակի ն Ջ. Վեյնբլաթթիկողմից առաջ քաշած մեթոդի հիման վրա": Այս մեթոդը նրանք օգտագործել են Իսրայելի ն հարնան արաբական երկրների միջն սահմանների բացման հետնանքները ուսումնասիրելիս: Մեթոդի էությունն այն է, որ նախ դասակարգվում են Հայաստանի արտահանման ն ներմուծման ապրանքախմբերը` խոշորից մինչն փոքր, այնուհետն առանձնացվում է առաջին քսանը: Նույնն իրականացվում է նան Ադրբեջանի արտահանման ն ներմուծման համար: Եթե ՀՀ արտահանման ն Ադրբեջանի ներմուծման դասակարգումներում կան ընդհանրություններ, ապա սահմանի բացման արդյունքում բարձր է հավանականությունը, որ ՀՀ-ն կարտահանիայդ ապրանքներըԱդրբեջանն

Համաշխարհայինբանկի պաշտոնականկայք` հէք://ՎՅէռ.ԽօՈՄԵՅոՒ.օց/ո մՇՅօոԹ24«.ԽԼ71.Ծ/Խ7Մ.ՇՕ.7Ծ: Մարջանյան Ա., ԱդրբեջանականՀանրապետությանսոցիալ-տնտեսական համակարգը// Երնան, Նորավանք, 2013, էջ 177:

Ձե

որոօո Բ., Տքխ Բ., ՄՄՑԼոելոէ Ս., հ» քօէթուտ|16: 1846 ԵծեԽ6Թո 15861, էհօ ՔՀ|ՇՏնուոՏտ Ձոմ ՍօղմՁո, Մ/օԱմ ԷՇօոօոյ:19, 1996, ք8ց6 113-134.

կներմուծի այն ապրանքները, որոնք ընդհանրական կլինեն ՀՀ ներմուծման ն Ադրբեջանիարտահանմանդասակարգմանմեջ: Մեթոդի հեղինակներիպնդմամբ` եթե երկրների արտահանման ն ներմուծման խոշոր քսան խմբերի մեջ 5046-ի համընկնում կա, ապա արտաքին առնտուրը փոխադարձ շահավետ կլինի: Տվյալ դեպքում Ադրբեջանից արտահանվող ն ՀՀ ներմուծվող 20 ապկա 11 համընկնում, այսինքն` 5596: Այդ ապրանրանքախմճբերում քախմբերիցկարելի է հատկապես առանձնացնելհանքային վառելանյութերի, կենդանական ն բուսական յուղերի, շաքարի ապրանքախմբերը, որոնք Ադրբեջանում ունեն նան բարձր ԲՀԱ: Մնացած ապրանքախմբերըթեն բավական մեծ քանակությամբարտահանվում են Ադրբեջանից, սակայն չունեն համեմատականառավելություններ(հավելված 15): ՀՀ-ից արտահանվող ն Ադրբեջան ներմուծվող ապրանքների դասակարգմանմեջ կա ընդամենը 9 համընկնում, այսինքն` մոտ 4546-ի չափով: Սակայն հետաքրքիրնայն է, որ այս 9 ճյուղերից 4-ն առկա են նան Ադրբեջանի հնարավորարտահանմանմեջ: Սա խոսում է այն մասին, որ այս ապրանքախմբերիգծով երկու երկրներն ունեն ներճյուղային առնետրիզարգացման հնարավորություններ (հավելված 16): Խոսելով ՀարավայինԿովկասի տարածաշրջանում առկա վերջին միտումների մասին` կարելի է առանձնացնել այն հանգամանքը, որ ուժեղացել է Ադրբեջանի ինտեգրման աստիճանը Վրաստանի հետ, ն կարելի է կարծել, թե Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերություններիբացակայությունիցառավել շահում է հենց վերջինս: Մինչդեռ, ակնհայտ է, որ Հարավային Կովկասում ծավալված երկարաժամկետլարված իրադրությունըձեռնտու չէ նան Վրաստանին, քանի որ փոխադարձ շահավետ տնտեսական հարաբերությունների բացակայությունըերկու հարնան երկրների միջն, ամբողջ տարածաշրջանումկդառնա վստահության կորստի պատճառ, որն իր հերթին կդանդաղեցնիտարածաշրջանիտնտեսական

զարգացումը»՛"

Մարկոսյան Ա., Սարգսյան Հ., Ավագյան Բ., Հարավկովկասյաներկրների արտաքին առնտրի համեմատական առավելությունների դրսնորման առանձնահատկությունները// Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն,Երնան, 2013, էջ 287: օք ոլԹտե6 7846" ԼՈւթոՅէօոլ «լ օՏէքօլթոեՅլ Լո էհ» Տօսէհ ՕՇՅԱՇՅՏսՏ. /ՃՏտքօօէտ "ՃՋՔՃ Շու, Շուռ օք Ւստոռո Զօսօլքօքտօոէ, Ճոո:ուռ: Ճշ6/ԵՅյոո: հօ ՏԵԼԹց/Շ Մ6ՏՑՅՐօհ |ոտնէսէթ,Շ6օ/ց/8: `(0/Թ6ԽՁո-88ես-ԼԵ|15| 2003, ք8ցօ 182.

Ադրբեջանը արնմուտքի համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող երկիր է ն որքան ապագայում տնտեսապես հզորանա, այնքան մեզ համար ավելի կբարդանա տնտեսական հարաբերությունների վերահաստատումը: Ուստի քաղաքական հակամարտությունները, փոխադարձ մեղադրանքներն ու առճակատումը ավելի են խորացնում տնտեսական հարաբերություններիխզումը: Դա չի բխում տարածաշրջանայինտնտեսականզարգացման` համաշխարհային տնտեսության մեջ ձնավորված առկա պահանջներից: Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա գտնվելով Եվրոպայի ն Ասիայի խաչմերուկում, այն ստիպված է ժամանակ առ ժամանակ վերանայել իր արտաքին քաղաքականության ուղղվածությունը` կողմնորոշվելով կա՛մ դեպի արնմուտք, կա՛մ դեպի արնելք: Եվ քանի որ ավելի քան կես դար է, ինչ Թուրքիայի արտաքին քաղաքականությունը կողմնորոշված է դեպի արնմուտք, այն նան Թուրքիայի առջն է դնում մի շարք ռազմավարական նշանակություն ունեցող խնդիրների լուծման հրամայական ն ստիպում որոշակիացնել երկրի դերը տարածաշրջանում, հատկապես Կովկասում: Այսինքն, կարելի է վստահաբար ասել, որ այսօր Թուրքիան գտնվում է արնմուտքի ն արնելքի միջն ընտրություն կատարելու տարակուսանքի մեջ": Միննույն ժամանակ, Թուրքիան ոչ միայն տարածաշրջանում, այլն համաշխարհայինքաղաքական ն հատկապես տնտեսական արդի զարգացումներում բավականաչափ ազդեցիկ ն կայուն տեղ ունի: Այդ առումով բավականին խոսուն է վիճակագրությունը: Այսպես, 2013 թ. Թուրքիան ներմուծման ծավալներով զբաղեցրել է աշխարում 21-րդ տեղը, արտահանման ծավալներով` 33-րդ տեղը, իսկ համախառն ապրանքաշրջանառության ծավալը գերազանցել է 403 մլրդ դոլարի մակարդակը: Ավելի ծանրակշիռ է Թուրքիայի դերը մեր տարածաշրջանում, այսինքն` ՀՀ Ա հարնան երկրների արտաքին առետրում: Այստեղ դեր, քանի որ նրան է Թուրքիան ունի միանգամայն առաջատար բաժին ընկնում տարածաշրջանիերկրների համախառն ապրանքաշրջանառության59.496-ը: Երկրորդ տեղում Իրանն է, որի ցուցանիշը հետ է մնում Թուրքիայի ցուցանիշից 26.326-ով: Երրորդը 2'

Գալոյան Դ., Թուրքիայի աշխարհաքաղաքականկողմնորոշումըհամաշխարհային տնտեսությանարդի զարգացումներում// Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ ն կառավարում, Երնան, 2006, էջ 273:

Ադրբեջանն է` 5.126, այնուհետն Վրաստանը` 1.596, իսկ վերջին տեղը 0.995-ով զբաղեցնում է ՀայաստանըՉ27: Ակնհայտ է, որ Հայաստանը չունի բավարար մասնակցությունտարածաշրջանային զարգացումներում, ինչն ավելի արդիական է դարձնում հայ-թուրքական հարաբերություններիկարգավորման հիմնախնդիրը: Այս առումով 2008 թ. դարձավ այդ հարաբերությունների նոր փուլի սկզբնավորմանտարի, երբ հայտարարվեցհայ-թուրքականհարաբերությունները խթանելու ուղղությամբ նոր քայլեր ձեռնարկելու մասին: Եվ եթե պաշտոնական Երնանը շարունակում էր պնդել, որ կարգավորման գործընթացըշարժվում է «առանց նախապայմանների», Անկարան սկսել էր խնդրո առնչությամբ երկիմաստ ձնակերպումներով հանդես գալ: Ի վերջո 2009 թ. հոկտեմբերի 10-ին ստորագրվեցին «Հայաստանի Հանրապետության ն Թուրքիայի Հանրապետության միջն երկկողմ հարաբերությունների զարգացման մասին» ն «Հայաստանի Հանրապետության ն Թուրքիայի Հանրապետության միջն դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին»75արձանագրությունները`ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի, Ռուսաստանի ն Շվեյցարիայի արտաքին գերատեսչությունների ղեկավարների ներկայությամբ: Արձանագրությունների ստորագրումից հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց, որի պատճառն էր ադրբեջանական կողմի բարձրացրած աղմուկն ու անհանգստությունը: Պարզ դարձավ, որ Թուրքիայի համար Արցախյանհիմնախնդիրը շարունակում է մնալ որպես նախապայման:Այդ պատճառով 2010 թ. ՀՀ Ազգային ժողովում որոշում ընդունվեց առկախել արձանագրություններիվավերացման ընթացքը, որին էլ հետնեց ՀՀ կողմից արձանագրություններիվավերացմանընթացքիկասեցման մասին հայտարարությունը: Այսպիսով, ավարտվեց մոտ երկու

Հաշվարկները կատարվել են հեղինակի կողմից` Միջազգայինառետրի կենտրոնի պաշտոնական կայքի |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝ ՏՅ/Ք/օժսօէՇօսուոյ/.8Տք»շոսքոՀ1|051|||1Օ7ԲԼլյ| հմք:/ԽԱԽ.1120ՅՈՁք.Օորց/Շօսուո/ 2|1|11111||2յ| կայքի տվյալների հիման վրա: ՀՀ ԱԳՆ պաշտոնական կայք |էլեկտրոնային ռեսուրս|՝ հԱք://ոխ.Ո/2.Յո/հյ/օօսուո/-Ե:-Շօսու//17/:

տարի տնած դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնմանփորձի նս մեկ փուլ՛՞: Հայ-թուրքական հարաբերությունները, ավելի ճիշտ դրանց փաստացի բացակայությունը, կարող է ծառայել որպես «առանց կոնվենցիաներիդիվանագիտության»ցայտուն օրինակ, այսինքն` երկրների միջն երկկողմ տնտեսական կապերի առկայություն` դիվանագիտական հարաբերություններիբացակայությանպայմաններումշ25: Արդեն ձաավորվածտնտեսական իրականությունն այն է, որ չնայած տարբեր մակարդակներովառաջ են քաշվում փաստարկներ Թուրքիայի հետ համագործակցությունը մերժելու համար, տնտեսական սուբյեկտները` իրավաբանական ն ֆիզիկական անձինք, հայկական շուկան հեղեղել են թուրքական ապրանքներով: Հայաստանում վաճառվող ապրանքների` սննդամթերքի, հագուստի, կենցաղային օգտագործման ապրանքների, կաշվե իրերի, ավտոպահեստամասերին այլ բազմատեսակ ապրանքների մեծ մասը ներմուծվում է Թուրքիայից: Բեռների գլխավոր բաժինը Հայաստան է մուտք գործում Վրաստանի տարածքով, մյուս մասն էլ` ինքնաթիռով: Ստացվում է այնպես, որ բոլոր ճանապարհներն էլ տանում են ներկրվող ապրանքների թանկացմանը ն ի վերջո` բնակչությանբարեկեցությանանկմանը: Անկախ երկու երկրների պաշտոնական շրջանակներում փոխադարձ մեղադրանքներից, արտաքին առետրային հարաբերությունները մեր երկրների միջն զարգանում են: Փորձենք գնահատել այն իրավիճակը, որ ձնավորվել Է անցած ժամանակամիջոցում Թուրքիա-Հայաստան առնտրային կապերում: Ըստ պաշտոնական վիճակագրականտվյալների` 2001-2012 թթ. երկու երկրների միջն առնտրականկապերը էական փոփոխություններիչեն ենթարկվել: ՀՀ-ից արտահանումը դեպի Թուրքիա հասել էր իր գագաթնակետին 2006 թ.` 2.4 մլն դոլար, իսկ հետագա տարիներին նվազելով` 2012 թ. կազմել է ընդամենը 0.9 մլն դոլար: Ներմուծման ծավալները ուսումնասիրվող ժամանակահատվածումաճել են 6.3 անգամ՝ 2012 թ. հասնելով մինչն 213.5 մլն դոլարի: Չնայած արտահանման

ԳեղամյանՎ., Հայ-թուրքական հարաբերությունների2008-2010 ամփոփում // |էլեկտրոնայինռեսուրս)՝

թթ. հետահայաց

հէք:/Խոմտմ.ոՕՐՅԿՁու.Յո/ՁոՈ/8ՐԱՇ/ԹՏ/46է2Ա.քհքշԷԼԷԽԷԱ 1 |0-5338: ԱՅԽՕՋԻ Լ., Ո/քւտտ 7 (Յքծճշօամ

ԿօՒՓոտեմ8 ԿՕԽԱԾ 27274-ԻՒՅՎՅՈՅ

// Էքօ8ՅԻ 2006, Շք. 65. ՁԻՅՈՒՅ Մ61օքմեօ-ՇՔքՅՅԻՄՂՇԾՈԵՒԵԼ(

224|

86.08:

անբավարար մակարդակին, Թուրքիան Հայաստանի` արտահանման 21-րդ, իսկ ներմուծման` 10-րդ գործընկերն է: Թուրքիայի հետ ՀՀ արտահանման ն ներմուծման կառուցվածքի ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ ՀՀ-ից Թուրքիա արտահանվում են ընդամենը 20-25 խումբ ապրանքներ,իսկ ներմուծվում են 60-65 ապրանքախմբեր:Ընդ որում, արտահանման8092-ը բաԺին է ընկնում չմշակված մորթու ն կաշվի ապրանքախմբին:Արտահանվում են նան բնական ու արհեստական քարեր ու կիսաթանկարժեք մետաղներ` 8.592, ինչպես նան հեղուկային պումպն մասեր` 5.940: Փաստորեն, այս երեք ապրանքախմբերինբաժին է ընկնում արտահանման 94.496-ը, իսկ մնացած 20 ապրանքախմբերին` 5.696-ը: Ցածր է նան Թուրքիայի ու Հայաստանի արտահանման Ֆինգեր-Կրեինին գործակիցը, որը կազմում է 1726 (աղյուսակ 35, հավելված 5), սակայն գերազանցում է Իրանի ցուցանիշը 4.3 անգամ: Այսինքն, բաց սահմանի պարագայում ՀՀ արտահանման հնարավորություններըդեպի Թուրքիա ավելի մեծ կլինեն, քան դեպի հարնան Իրան: Միննույն ժամանակ, ներմուծման Ֆինգեր-Կրեինին գործակիցը գերազանցում է արտահանմանգործակիցը 2.8 անգամ, ինչը վկայում է «առնտրի ստեղծման» լայն հնարավորությանմասին, որը գրեթե հետ չի մնում Մաքսային միության երկրների համանման ցուցանիշներից: Ներմուծման գործակցի բավարար մակարդակը ներմուծմանկառուցվածքի դիվերսիֆիկացված լինելու հետնանք է, որտեղ ամենամեծ տեսակարար կշիռն ունեն` պլաստմասսան դրանիցիրեր` 10.996, փայտ` 8.36, տրիկոտաժ` 7.496, էլեկտրական մեքենաներ` 695 ապրանքախմբերը: Ծայրահեղ ցածր` 0.01, մակարդակիվրա է նան Հայաստան-Թուրքիա ներճյուղայինառնտրի գործակիցը, ինչը պայմանավորվածէ այն հանգամանքով, որ ՀՀ-ից Թուրքիա արտահանումը չի արտացոլում ՀՀ բացահայտ համեմատական առավելությունները: Մյուս կողմից էլ, Թուրքիայի արտահանմանհամեմատականառաոր երկիրն ունի արստտահանվող վելությունները ցույց են ստտալիս, ԲՀԱ (հավելված 12), իսկ արտահանգրեթե բոլոր ապրանքների է: Արտահանման կառուցվածքը բավականդիվերսիֆիկացված կշիռը համատեսակարար ապրանքների խումբ վող առաջին 37.696 է: Ուստի միանգամայնպարզ է, խառն արտահանման մեջ որ Հայաստանը Թուրքիայի համար ոչ միայն տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման, այլ նույնիսկ արտաքինառնտրի բա245

վարար գործընկեր չէ: Հայկական ներքին շուկան հարնան խոշոր պետության էժան ապրանքներիսպառողն է: Այս երնույթի, կարճաժամկետ առումով, դրական հետնանքները հանգում են հետնյալին. սպառման շուկան ընդլայնվում է, այդ ապրանքներըհասանելի են բնակչության անապահովխավերին, ներկրմանգործընթացներում ներգրավվածիրավաբանականն ֆիզիկական անձինք ստեղծում են աշխատատեղեր ն ապահովվում որոշակի եկամուտներով,պետական բյուջեն նս համալրվում է դրանցից գանձվող անուղղակի հարկերով: Բացասական հետնանքներն ունեն ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ դրսնորումներ: Կարճաժամկետ առումով բացասական դրսնորումներն արտացոլվում են արտաքին առետրի հաշվեկշռում: Հայաստանն արտաքին առնետրից միայն կորցնում է: Արտահանումից ստացվող եկամուտները կարող էին ծառայել ոչ միայն ներմուծման վճարման, այլն արտահանման ճյուղերում ներդրումներիխթանման համար: Այստեղ էլ դրսնորվում Էէարտահանման նկատմամբ ներմուծման առաջանցիկ աճի երկարաժամկետ բացասականանդրադարձը:Այլ երկրներից տնտեսական կախվածությունը թույլ չի տալիս` ներքին ռեսուրսները կենտրոնացնելհայրենականարտադրությանզարգացման վրա: Ուստի ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ Իրանի ն Վրաստանի հետ արդեն ձնավորված տնտեսական կապերը, որոնք վկայում են համագործակցությանխորացման անհրաժեշտության մասին, պետք է համակարգել ն ուղղորդել այնպես, որ դրանք փոխշահավետլինեն բոլոր կողմերիհամար: Հայ-թուրքականսահմանի բացման թեման մշտապես առաջադրում Է գրեթե միննույն հարցերը. 1.Հայ-թուրքական սահմանի բացման ազդեցությունը ՀՀ արտաքին առնտրիվրա: 2.ՀՀ արտաքին առնտրի ծավալների փոփոխությանազդեցությունը Հայաստանի տնտեսության վրա": Վերոնշյալ վիճակագրական տվյալների վերլուծության համատեքստում այս հարցադրումներըկարելի է համարել արդարացված: Սակայն հարցերինառավել հատակպատասխանելուհամար

Սուվարյան Յու., Մելքումյան Մ., Նազարյան Գ., Գրիգորյան Կ., Հայաստանի ն Թուրքիայի առատրատնտեսականհարաբերությունները.հնարավոր զարզացումներ ն միտումներ //Տնտեսագետ, Երնան, 2010, էջ 58:

անհրաժեշտ է համեմատական վերլուծության միջոցով պարզել, թե սահմանի բացման արդյունքում արդյունաբերության ո՞ր ճյուղերը կշահեն, իսկ որոնք կտուժեն՛: Դա հնարավոր է իրականացնել` օգտագործելով ամերիկացի տնտեսագետ Բ. Բալասսայի կողմից առաջարկվող համեմատական առավելությունների մեթոդը՞7:Այս ցուցանիշի հիմնական գաղափարը հանգում է նրան, որ եթե երկիրը տվյալ ապրանքից արտահանում է մեծ քանակությամբ, ապա տիրապետում է տվյալ ապրանքի արտադրության արդյունավետ եղանակների, ունի մասնագիտացման բարձր մակարդակ, հետնաբար` արտադրությանհամեմատականառավելություններ: Հայաստանի ն Թուրքիայի արտադրական ճյուղերի համեմատական առավելությունները հաշվարկելու համար նախ պետք է հաշվարկել. «՛ յուրաքանչյուր ո-րդ ճյուղի արտահանմանծավալը` Բշ, յուրաքանչյուր ո-րդ ճյուղի ներմուծմանծավալը՝ |Խ/ ր, «՛ յուրաքանչյուր ճյուղի համեմատականառավելությունը: -

(1.

(1նր

1Է1ր) Լին)

Ցուցանիշը տատանվում է «1-ի սահմաններում: Եթե ճյուղի համեմատականառավելությունըհավասար է

1-ի,

ապա.

ներմուծումըզրոյական է, երկիրը արտադրում է տվյալ ապրանքը`լրիվ բավարարելով ներքին շուկայի պահանջարկը, Յ. երկիրը ներքին պահանջարկըբավարարելուց հետո արտահանում է տվյալ ապրանքը համաշխարհայինշուկա, 4. երկիրը օժտված է տվյալ ապրանքիարտադրությանհամեմատականառավելություններով: Եթե ճյուղի համեմատական առավելությունը հավասարէ -1-ի, 1.

ապա,

Թորոսյան Թ., Գալոյան Դ., ՀայրապետյանԳ. ն այլոք, Հայաստանը ն Թուրքիան տարածաշրջանայինինտեգրման գործընթացներում//ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն,Երնան, 2012, էջ 173-183: Քլսոոո6ո հ/., Բոքլոօշ| հ/6էհօ45 1ո |ուԹոռնօոՅ1 10806 // ԲՏՏ8յՏ |ո ՒԼՕոօր օք է«ոծ)ոլո Խ., ԲժմՅԺ Ք|ցտղ ՔսԵլտհյոց, Սէ« 2004, քճցծ 26.

երկիրը չունի տվյալ ապրանքի արտահանման լայն հնարավորություններ, 2. երկրում տվյալ ապրանքի պահանջարկը լրիվ կամ մասամբ բավարարվում է ներմուծման հաշվին: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Հայաստանը համեմատական առավելություններունի ընդամենը 11 ապրանքախմբերիարտահանման գծով, ընդ որում, դրանցից չորսի առումով համեմատական առավելությունները շատ բարձր են (հավելված 17): Այդ 11 ապրանքատեսակներիցյոթի արտահանման համեմատական առավելությունների գործակիցը Թուրքիայում ունի բացասականարժեք, իսկ երեքինը` ցածր դրական արժեք: Միակ ճյուղը, որը ն՛ Հայաստանում, ն՛ Թուրքիայում օժտված է բարձր համեմատական առավելություններով «Աղ, ծծումբ, հող, քար, սվաղման նյութեր, կրաքար ն ցեմենտ» ապրանքախումբն է: «Հանքաքար, խարամ, մոխիր» ապրանքախումբը ՀՀ արտահանման ամենաբարձրհամեմատականառավելություն ունեցող ապրանքատեսակնէ` 0.99, որը բավական մեծ քանակությամբ ներմուծում է (Թուրքիան, քանի որ համեմատական առավելությանգործակիցը հավասար է 0.05-ի: Դրական համեմատական առավելություն երկու երկրներն ունեն ոգելից ն ոչ ոգելից ըմպելիքի արտահանման առումով, սակայն ՀՀ գործակիցն ունի ավելի մեծ դրական արժեք, քան Թուրքիայինը, ինչը փաստում է, որ ՀՀ-ն այս ապրանքի առումով նս կունենա արտահանման հնարավորություններ:Այլ ապրանքախմբերիցկարելի է առանձնացնելոչ թանկարժեքմետաղների, ժամացույցների, արճիճի, կենդանի կենդանիների, պղնձի, սն մետաղների ապրանքախմբերը, որոնք հայ-թուրքական սահմանի բացման դեպքում ՀՀ-ն կարող է արտահանել Թուրքիա: Միննույն ժամանակ, Թուրքիայում 36 ապրանքախմբերի արտահանման համեմատական առավելություններիգործակիցըդրական է, որից 32-ի առումով ՀՀ-ում դրսնորվել են համեմատական առավելությանգործակցի բացասականարժեքներ (հավելված 18): Մասնավորապես,Թուրքիայում բարձր համեմատականառավելությունների գործակցի ընդգծված դրական արժեք ունեն բանջարեղենի, մսի, ձավարեղենի, գորգերի, տեքստիլ արտադրանքի, շաքարի ն այլ ապրանքատեսակներ: Փաստորեն, սահմանի բացման դեպքում Թուրքիան հնարավորություն է ունենում այս ապրանքները ներմուծել ՀՀ: Սա կարելի է 1.

համարել դրական կամ ոչ ռիսկային միայն այն դեպքում, եթե ՀՀ-ն չունի այդ ապրանքների արտադրության հնարավորություններ ն դրանք բացառապեսներմուծում Է: Սակայն, եթե այդ ապրանքները արտադրվում են ՀՀ-ում, բայց ոչ այն քանակությամբ,որ ստեղծվեն արտահանման լայն հնարավորություններ,ապա Թուրքիայից ներմուծումը կարող է հանգեցնել հայկական արտադրողներիմրցունակության անկմանը ՀՀ ներքին շուկայում, իսկ որոշ դեպքերում նան՝ սնանկացմանը:Այդպիսիռիսկայինոլորտներ կարելի է հատկապես համարել ծխախոտի, կահույքի արտադրությունը, գյուղատնտեսությունը, որտեղ ՀՀ-ն, ունի բացասական, իսկ Թուրքիան դրական ԲՀԱ, սակայն ՀՀ-ն ունի նան այդ ապրանքներիբավական արագ զարգացող արտադրություն: Այուամենայնիվ, այս պարագայում ես կարելի Է որսալ դրական կողմեր, մասնավորապես. սահմանի բացումը կտանի մրցակցության սրմանը, ինչը դրական երնույթ է, քանի որ այն առողջ է պահում նորարարությանշունչը, խթանում է տեխնիկականառաջընթացըն հանգեցնում ապրանքների գների նվազմանը: Հարկ է նան ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ Թուրքիայում ոչ մի ոլորտի համեմատական առավելություն հավասար չէ -1-ի, մինչդեռ, ՀՀ-ում մոտ 23 ապրանքախումբկարելի է համարել բացառապեսներմուծվող: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ եթե երկու երկրներն էլ տվյալ ոլորտում ունեն բացասականցուցանիշներ, սա դեռ չի նշանակում, որ այդ ապրանքները արտահանման ենթակա չեն: Իրացման նոր հնարավորություններին շուկայի առկայությունը կարող է տանել երկրում արտադրականհնարավորությունների ընդլայնմանըն արտահանման խթանմանը:Իսկ փակ սահմանի պարագայում այս ներուժը կարելի է համարել կորսված: Համեմատականառավելություններիհաշվարկը ցույց է տալիս, որ ՀՀ-ն կարող է շահել նան Թուրքիայի հետ ներճյուղային առնտրի զարգացումից: Այսպես, ՀՀ-ում «Սն մետաղներ» ապրանքախումբն ունի համեմատական առավելություններիդրական գործակից, իսկ Թուրքիայում դրական գործակիցըդրսնորվում է «Իրեր սն մետաղից» ապրանքախմբիգծով: Այսինքն, ՀՀ-ն կարող է սն մետաղը հումքի տեսքով արտահանելԹուրքիա ն ներմուծել դրանից պատրաստված արտադրանք: Իհարկե, այս պարագայումՀՀ օգուտները մեծ չեն լինի, քանի որ հումքի արտահանումը չունի մեծ ավե249

լացված արժեք` ի ւտտարբերություն պատրաստի արտադրանքի, սակայն երկիրը չի կրի նան կորուստներ: Այսօր ՀՀ տնտեսության ամենալուրջ հիմնախնդիրներից մեկը մի շարք արդյունաբերականոլորտների մենաշնորհեցումնէ, հատկապես որոշ ապրանքատեսակների (նավթամթերք, շաքարավազ) ն ծառայություններիներմուծման առումով, որոնք առաջին հերթին օգտվում են այն հանգամանքից,որ ՀՀ-ն ունի արտաքին շուկաներ դուրս գալու սահմանափակ հնարավորություններ:Հարկ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ Թուրքիան, օրինակ, շաքարավազի արտահանմանառումով ունի ընդգծված դրական համեմատական առավելություն, ուստի սահմանի բացումը հնարավորություն կտա նան որոշակիորեն լուծել մրցակցային դաշտի կայացմանհիմնախնդիրը: Այսպիսով, Թուրքիայի հետ առնտրային հարաբերությունների զարգացումը, առաջին հերթին, մեզ է անհրաժեշտ: Առնետուրնայդ երկրի հետ միջնորդավորված ճանապարհներով ընթացել ու ընթանում է բավականաչաւի ակտիվ: Թուրքիան շահում է, իսկ մենք՝ ավելի շատ վճարում` ներկրման չարդարացված ծախսերի պատճառով: Հետնաբար, արտաքին առնտրային ճիշտ քաղաքականության իրականացման գործում երկու երկրների միջե առնտրատնտեսական պայմանները, ձները ն հնարավորությունները անհրաժեշտ է ամրագրել առատրատնտեսականհամապատասխան պայմանագրերիմիջոցով"՞": ՀՀ-ի ն Թուրքիայի արտահանմանն ներմուծման ապրանքային կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երկու երկրներն էլ ունեն արտահանման համեմատական առավելություններ, սակայն երկու երկրների միջն չմիջնորդավորված առետրի հետնանքները միանշանակ դրական կամ բացասականգնահատել հնարավոր չէ: Սահմանի բացման հետնանքով ՀՀ որոշ արդյունաբերական ճյուղեր կտուժեն, իսկ որոշ ճյուղեր կշահեն, բայց միննույն Ժամանակ, շահող ճյուղերը կարող են փոխհատուցել տուժողների 22.

Տտոցօյտո Բ., Խեհռո/Ձո Տ., «Յոռքօե/Յո Է., Տճիճոյ/Ձո Տ., |/ութղոճեօոտ| Բյոճոօլո| /ոլԹցոճնօոՅոժ |էՏ ՕյլՏեոՇէօոՏտ /ո ՛ռոտիեօո ԲՇօոօողթտ // 118ոտլնօո Տ։խմ:6Տ ԹՅԱ, Խ6ԼհոՁոցՏ,

2007, քճց6 418:

Թորոսյան Թ., «Հայաստան-Թուրքիա. առատրատնտեսականկապեր» Ռազմավարական ն ազգային հետազոտություններիհայկական կենտրոն, Երնան, 2001, էջ 68:

կրած վնասները, ինչի արդյունքում երկիրն ընդհանուր առմամբ կշահի: Հայաստանը ն Թուրքիան ունեն նան ներճյուղային առնտրի զարգացմանհնարավորություններ,որոնք կարելի է խթանելերկու տարբերակով. ՛. տարբերակված ապրանքատեսականու արտահանման /Կթանում.այն ճյուղերում, որտեղ երկու երկրներն էլ ունեն արտահանման հնարավորություններ, կարելի է խթանել տարբեր արտադրատեսակներիարտահանումը: ՛ արտահանման աշխարհագրական նախապատվության փոփոխություն. Թուրքիայում արդյունաբերական կենտրոններ կարելի է համարել միայն արնմտյան շրջանները, իսկ արնելյան շրջանները նախ` պակաս զարգացած են, իսկ երկրորդ` աշխարհագրորեն ավելի մոտ են գտնվում ՀՀ-ին:

Գրականություն Աթոյան Կ. Լ., Տնտեսական քաղաքականությանգերակայությունները հետճգնաժամայինժամանակահատվածում// Ազգային տնտեսության

մրցունակությանբարձրացմանհիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան 2012, էջ 9-13: Աղաջանյան Լ., Արտասահմանյան վարկերի ներգրավման հիմնախնդիրները (ՀՀ օրինակով) // Ը.00.06 «Համաշխարհային տնտեսագիտություն» մասնագիտությամբտնտեսագիտության թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսությանսեղմագիր, Երնան 2013, 25 էջ: Ավետիսյան Ս., Ավետիսյան Ա., Մալեկի Բ., Գյուղատնտեսության ոլորտում հայ-իրանական համագործակցությանզարգացման հիմնախնդիրները // Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան -

2013, էջ 356-362:

Բարխուդարյան Լ, Գալոյան Դ., Հայրապետյան Գ., Դանիելյան Կ., Հայաստան-ԵՄ տնտեսական հարաբերություններ. ԽՀԱԱՀ ազդեցությունը երկկողմանի առետրային կապերի վրա

տությունների կենտրոն, Երնան

2012, 180

Եվրոպական հետազո-

էջ:

Գալոյան Դ., Համաշխարհայինտնտեսությանժողովրդագրական հիմ-

նախնդիրը ն Հայաստանի Հանրապետությունը // Բանբեր ՀՊՏՀ-ի, Երնան 2013 |4), էջ 38-45: Գալոյան Դ., Համաշխարհայինտնտեսականճգնաժամի ազդեցությունը անցումայինտնտեսությունների վրա // ՀՀ ն ՌԴ տնտեսությունների նորաստեղծական զարգացման հիմնախնդիրները, Միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Երնան-Դոնի Ռոստով 2011, 28-30 հունիսի, էջ 402-406:

Գալոյան Դ., Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումը հա-

մաշխարհային տնտեսության արդի զարգացումներում // Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ ն կառավարում, Երնան 2006, էջ 273 -280: Գալոյան Դ., Եվրոգոտու երկրներիպարտքայինճգնաժամի առաջացպատճառները // Կրթության միջազգային ակադեմիա, Գիտա-

ման

ժողովի նյութեր, Երնան 2013, էջ 39-43: Գալոյան Դ., ԱՊՀ երկրների տնտեսություններիմրցունակությանհամեմատականվերլուծությունը // Ազգային տնտեսության մրցունակու252

թյան բարձրացման հիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան 2012, էջ 75-79: 10.

11.

12.

13.

14. 15.

16.

17.

18.

19.

Գեղամյան Վ., Հայ-թուրքական հարաբերությունների2008-2010թթ. հետահայաց ամփոփում // էլեկտրոնային ռեսուրս|` հմք:/ Խոմ.ՈՕՐՁԱՅՈՒ.ՁՈ/ՅՌՈ/8ՐԱՇ|6Տ/46է8.քհքշԷԼԷԽՄԷԱԼ |0-5338

Դավոյան Ս., Երկրների բազմաբնույթվերափոխումների գնահատումը ընդհանրական համաթվի միջոցով // Ազգային տնտեսության մրցունակությանբարձրացմանհիմնախնդիրները,Գիտաժողովի նյութեր, Երնան 2012, էջ 36-45: Դարբինյան Ա.Վ., Հայաստանը միջազգայինտնտեսականինտեգրացման գործընթացներում// Երեան, Պետական ծառայություն, 2000, 301 էջ: Թադնոսյան Զ., Կապիտալի ն աշխատուժի միջազգային միգրացիայի փոխազդեցությանհիմնախնդիրները (ՀՀ նյութերով) // Ը.00.06 «Համաշխարհայինտնտեսագիտություն» մասնագիտությամբտնտեսագիտության դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն, Երնան 2007, 313 էջ: Թադնոսյան Զ., Գալոյան Դ., Միջազգային տնտեսական ինտեգրացիա // Հեղինակայինհրատարակություն,Երնան 2006, 180 էջ: Թադնոսյան Զ., Գալոյան Դ. ՀՀ ն կենտրոնական ու Արնելյան Եվրոպայի երկրների միջն առետրային կապերի օրինաչափություններն ու դրանց ընդլայնման հիմնական խոչընդոտները // ՌԱՀՀԿ-ն` 15 տարեկան, նոր գաղափարներիուժը, Երնան 2009, էջ 183-204: Թորոսյան Թ., Գալոյան Դ., ՀայրապետյանԳ. ն այլոք, Հայաստանին Եվրամիության միջն առատրատնտեսականկապերի կատարելագործումը // ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակություն, Երնան 2010, 178 էջ: Թորոսյան Թ., Գալոյան Դ., ՀայրապետյանԳ. ն այլոք, Հայաստանը ն Թուրքիան տարածաշրջանայինինտեգրման գործընթացներում//ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն,Երնան 2012, 239 էջ: Թորոսյան Թ., Սարգսյան Լ., Հայաստանի ն Իրանի միջնառնտրա-

տնտեսականհարաբերությունները// Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երեան2013, էջ 207-213: կապեր // Թորոսյան Թ., Հայաստան-Թուրքիա.առենտրատնտեսական ն հայկական ազգային հետազոտությունների Ռազմավարական կենտրոն, Երնան 2001,

էջ:

20.

Թունյան Բ., Ո՞ր ապրանքները որքանո՞վ կթանկանանՀայաստանում` Մաքսային միությանն անդամակցությունից հետո // լէլեկտրոնային ռեսուրս|՝հէք://168.8/2014/02/01/324861.հնո|

21.

Խոջաբեկյան Վ., Զբաղվածության հիմնախնդիրները Հայաստանում անցման շրջանում // Երնան 1998, 526 էջ: Հախվերդյան Դ., ՀՀ տնտեսությունը կարգավորող ինստիտուտները գլոբալացման պայմաններում // Հեղինակային հրատարակություն, Երնան 2013, 288 էջ: Հուսաինով Բ., Գլոբալացման մարտահրավերները ն ինտեգրացիոն գործընթացներիուժեղացումը, «21- րդ ԴԱՐ », թիվ 4 (50), 2013, 83 էջ: Մարկոսյան Ա. Խ., Տնտեսագիտություն բոլորի համար // Երնան 2001,

22.

23. 24.

էջ:

25.

Մարկոսյան Ա., Նազարյան Գ., Հախվերդյան Գ., Միջազգային տնտեսական հարաբերություններ// Մաս 2, Երնան 2012, 639 էջ:

26.

ՄարկոսյանԱ., Ավագյան Բ., Անբարենպաստաշխարհագրականդիրքը ն դեպի ծով ելք ունենալու պետության իրավունքը (ՀՀ օրինակով) // Բանբեր ՀՊՏՀ-ի, Երնան 2012 |4|,էջ 41-52: Մարկոսյան Ա., Ավագյան Բ., Դեպի ծով ելք չունեցող երկրների տնտեսությունների զարգացման հեռանկարները // Բանբեր ՀՊՏՀ-ի, Երնան 2012 |2),էջ 29-47: Մարկոսյան Ա.,. Սարգսյան Հ. Ավագյան Բ. Հարավկովկասյան երկրների արտաքին առնտրի համեմատական առավելությունների դրսնորման առանձնահատկությունները// Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան 2013, էջ 28-4295: Մարջանյան Ա., Ադրբեջանական Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական համակարգը // Երնան, Նորավանք, 2013, 330 էջ: Մինասյան Ս., Հայ-վրացական հարաբերություններ.դինամիկան ն արդի վիճակը, 14.02.2012 // ||լլեկտրոնայինռեսուրս|՝ հէք:/ԽոՄԽ.ոօլՁԿՁով.ՅՈ/ՅՁՈՈ/ՅՐԱՇ/ԹՏ/46181.քհքշԷԼԷԽՔԱ7 1|ք-6305 Նազարյան Գ., Արտաքին տնտեսական գործունեության տրանսպորտային ապահովում // Տնտեսագետ, Երնան 2010, էջ 454: Սարգսյան Հ., Մարկոսյան Ա., Մաթնոսյանէ., ՀՀ վճարային հաշվեկշռի բարելավման հիմնախնդիրները // Տարեգիրք 2012, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան 2013, էջ 34-53:

27.

28.

29.

30.

31.

Յ2.

ՅՅ.

Սարգսյան Ս., Քաղաքականության

տնտեսության հիմնական մի-

տումները Վրաստանում 2013թ. Սեպտեմբեր-Նոյեմբեր // «Գլոբուս» վերլուծական հանդես, թիվ 12, 2013 |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝ հէք://ոտմ.ոօլ8ԿՁոխ.ՅՈ/ՁՈՈ/8ՐԱ6|6Տ/Ա6ամ.քհքԷԼԷԽՔԷԽԼ |Ք-124708Տ քհՅՏ6

|մ-33861

ՍարուխանյանՍ., Իրանական գազի հեռանկարներըՀայաստանում //«Գլոբուս» վերլուծական հանդես, թիվ 1, 2014 |կեկտրոնային ռետւրոլ

հմ .ՈՕԹԱՈՁՅՈՒՅՈՒՅՈՒՅՈԾԾՏ/Գ6եԼքիքՉԷԼ

ԷԽԷՒԼ|0-1254085քիատօ Թ-Յ3

Յ5.

Սարուխանյան Ս., Հայ-իրանական հարաբերությունները ն Իրանի տարածաշրջանային էներգետիկ ու տրանսպորտային նախագծերը//

էլեկտրոնային ռեսուրս Յ6.

հմք:/տոմ.ոօլՁՄՅոԽ.ՁՈ/ՄՁՅՈՈ/8ՐԱՇ/6Տ/մ6:ա.քհքշՔԼԲԽՔԱՐ |քՀ471

Սուվարյան Յու., Մելքումյան Մ., Նազարյան Գ., Գրիգորյան Կ., Հայաստանի ն Թուրքիայի առետրատնտեսականհարաբերությունները. հնարավոր զարգացումներ ն միտումներ//Տնտեսագետ, Երնան 2010, էջ: Վարդանյան Գ. Ի., Գիտելիքահենք տնտեսություն:Հնարավորություններ են մարտահրավերներ // ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակ103

Յ7.

ՅՑ.

Յ9. 40. 41. 42.

43.

44. 45.

չություն: Երնան, 2008, 401 էջ: Ֆերերո-Վալդեր Բ., Հարավային Կովկասը ն եվրոպական հարնանության քաղաքականությունը//Հայաստանի Հանրապետություն օրաթերթ,15.02.2006թ. 27(3883), էջ 4: Աշխատանքի շուկան Հայաստանի Հանրապետությունում2008-2012, վիճակագրականժողովածու, Երնան 2013, 188 էջ: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2002, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2002, 567 էջ: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2004, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2004, 549 էջ: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2005, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2005, 541 էջ: Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք, 2007, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2007, 549 էջ: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2008, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2008, 589 էջ: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2013, 574 էջ:

47.

48.

49.

50.

51.

Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2013, ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2013, 125 էջ: ՀՀ արտաքին առնտուրը 2005թ. (ըստ արտաքին տնտեսական գոր-

ծունեությանապրանքայինանվանացանկի2-նիշ դասակարգման),ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2006, 219 էջ: ՀՀ արտաքին առետուրը 2008թ. (ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի2-նիշ դասակարգման),ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2009, 323 էջ: ՀՀ արտաքին առնտուրը 2010թ. (ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկի2-նիշ դասակարգման),ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2011, 329 էջ: ՀՀ արտաքին առնտուրը 2012թ. (ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկի2-նիշ դասակարգման), ՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2013, 326 էջ: Հայաստանի սոցիալական պատկերը ն աղքատությունը, 2013 // Վիճակագրական վերլուծականզեկույց, Երնան 2013, 243 էջ: Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Համագործակցություն, Երնան 1974, էջ 82-83: Հաշվետվություն. ՀՀ-ի ն Եվրահանձնաժողովի միջն «Եվրոպական հարնանության քաղաքականության» շրջանակներում կնքված Գործողությունների ծրագրով տարածաշրջանային համագործակցության ոլորտում նախատեսված միջոցառումների մոնիթորինգիվերաբերյալ, -

52.

53.

էլեկտրոնային ռեսուրս|՝

հէք://Մոտմ.ՁՈՈՑԱՅ.Յո/282ՇեօոՀՇՔոոՅծոՔոօյօՇ4ՃեԽիհճէՀՏհօխԽճԱՀ267065 5528.ոցՀՅոո 54.

55.

56.

57.

Ինչպես Հայաստանը կորցրեց տարեկան 150 միլիոն լու հնարավորությունը // էլեկտրոնային ռեսուրս)

դոլար

ստանա-

հմթ://168.8/2013/10/10/286573.հետ| Իրանական գազը Հայաստանի համար կարող է փոխարինել ռուսականին, բայց այն ավելի թանկ է // լէլեկտրոնայինռեսուրս|՝

հմք:յ/599սուն.Հո/ճոո/ճոճրեօՏ/46էո1ԼքհքշԷԼԵՒԼ ԵՒԸ10-452

Միացյալ մաքսային միություն մուտք գործելու դեպքում պետք է խստորեն պաշտպանել հայրենական ապրանքները. հարցազրույց (էլեկտրոնային ռեսուրս)՝ հէք://ՈՏաՏ.Յո/Յոո/ոՔԽՏ/171361.հետ| Ուրիշից չգնել, չարտահանել, չազգայնացնել. գազային պայմանագրի մանրամասները// էլեկտրոնային ռեսուրս|՝ հէք:/օԽմոճեՅո/2013/12/19/8ոուօՏց82քոօՈ-Մ6ՅՁԷՎ6ԵԱՏ/

58.

Ռազմավարություն. ՀՀ արտահանմանն ուղղված արդյունաբերական

քաղաքականության// լէլեկտրոնային ռեսրուրս|՝

հմք:/ԽՈտմ.Ոմոօօօոօոմ.Յո/սք/8/ԹԾՏ/ԹՅՀՈՅԿՁնի/սո, 8ոԺ/սոՅՁԵ6ոսԾ/սո-

65.քժէ 29 էջ: 59.

ՈՒ ԲՅՈՕԹ/Լ

Է.Փ.,

ԽԹ տյ Ձքօղիեթ

Յ3ռՕԻՕԽՈՎԾՇԱԹԾ

օաւԼԽՏՓԻԵՈՑ

Խ/ՕօՇԻՑՁ,

1999, 196 Շ-ք.

60.

Է.

/ՃՃՃՕօՈՕԲՅ

ԿՇՇԵՈՇ

61.

62.

Խոքօ8Յ8

ոք.,

ՉեօէլօԽտեՁ

ԵՅրքՅՈՑՒԼ.,

ՕՇԽՕՑԵԼ

ոք/տոօշե6Է

ԷքօԲՅՒԻ2010, 34 օք.

ՉՅԵՕԷԵՕԽ»Ն/-

ԽՄԾԴԱՄԻՁքօՈՒԵԼ

ւՇ, Քօ6708-ԻՅ-Ա6Ւ/ ,1997, 400 էջ.

// ՓԵ

օ74ՕԼ/ԾԻՄՏ

// ԷԽՕխօխտետ(Մ6ԼՅՅԵՕԵՕԽՆԱՒ/)

Լ60ՅԽՕԻՕԽԱ/ԿՄ

ՔՅրքՅՆՑԻՐ., ՄՅՐՅՅԵՕԵՕԽՄԵՁ

ԼՈՕԾՅՈԵՒԵԼՑ

ոքօԾՈԾՄԵԼ

3ԵՕՒՕԽ։ՄԿԾՇՀՅԾ

ՈՕՇօ616, ՔՃ7, Էքօ8ՅԻ 2013, 249 օք.

//3/Վ6ԾԻօ-Խ67ՕՈՈՌԿԾՇԽՕ6

63.

Ա. Ք., 1օօքճյոԿ6Շատ

ՅՃոօգ

Մէ ՛6ԲքՅԼոի

ՉԵՕԵՕԽԱՈՎՇԾՇԽԻՕՔ

Խ/2«

Շ88365

ք838:17848 Ոքօ6ՈԹտԵլ

ՅոօՏԻ

քտո/օԻՅՈԵՒՕՔ

8ԷԼԹԼԱԻԾՅԵՕԻՕԽ/ԿՇՇ-

8օ/ՒԵՑՓՇՈՈւլ

քօՈ/ՕԻՅՈԵՒԵԼ

ոք/ՅՌԾԿԾԷԵՐՈՑ/ՒՕՇՒՔՅԻԵԻԿԵՇ:

ԴՄ:

ՇԾօքեու 078764, ԼօԽ 1, ԱօԵ6ւյօ2014,

ՈՑ,

64.

ոքօողոօօելտօե

ՁԵառուՅ

Ո. Ք., ՇՕ8քԽ/ՅԻԻԵ:6 ոքօտ8Ո6է

օք.

79-82.

ԲՒՐ6ՐՔՅԼլո/

տ քօո4ՕԷՅՈԵՒՕԱ

ՄՁքոմոօտ Ճոոքօ6ԾՅւլտ, ՇԾօքեհտո ճօՓօքճուոտ "Փոոօոօդոպ տ ԽԹաՆ/ԻՁքօղւօտմԻՁՅՄՎԵՕ-ՈքՁԵՐՈԿԾՇԵօՄ ոքօծոծԽել տ ՈօքՇոժաո/Ցել ք8381/Ո/8",

ՇՕ8քԾհԼ6ԻԵՍԹ

Թ/ՈԵՐ/քօոօրոք: 6-01

քՅՅՑՈՑՅԵՕԼՆԽԵ«ՇԶօ1ՔՅԻԹ»4 //

69-72.

ԽԹՅՁՎաՅՈՅ 2014, օք. 65.

ՐՅոօի

ու,

Ոքօճոթաել քո/ոօԻՁՈԵՒՕՈՕ

ԲԽո6օԱլտ»« 8Եյ(օոմ

Կ.2 66.

(42-2) 2014

ո.

ՐԹքԿՈւօԲՅ Մ.Ի. )ՕԻՄՈ/,1996,

Խօքթօ // ՉոՕԽօԽՈՒՅ

(Մօ|.8 Խօտ. 1-2),

օ1քՅի,

Շօք/ ՈՒՄԿ6ՇՐ8Յ

ոքօրոքտատոՅ-թՈԵՇՆ80,

//օ0668Յ 2014, Օք.

ԽՍՏոտյոնքօուօօ հօխԽԽխքԿՇՇօ6

501 օք.

Ո. 3. ԲՑքՅՅՈՔ8

67.

ՐՈՌՒԹՈՒՅ Շ. Ո., 38/5

68.

2011, 256 օք. Ի|Թ6-օք-46-օքտտ, օօ061166188: Ոո26ք68 Ո.Մ., ԲՑքօոօտօաո6

// ՍօՇ6ՅՅ

69.

ԱԶ

ՍՏՈ /ԻՅքօՈՒԵԹ

օ71Ի0116Խ/Տ,

ՈՕՈՇԵՅ»«

ՒՇ

ԻՔ 1

49-51. ոշոօ

ԽՕօՇ:ՅՁ

ՄՈՑՒՈՈՎԵՕՇՐ/ // ՇՈԾ.:

8 ՈՕօժճշ4

Ի0801

օ7ք8716Ո//

1990, 285 օք.

ոճ Շ0:036

ՁՈԵՒԼԾքԻՅՈ/86 ԷՇ

Ոքուծօք- Ք., ՔՅ3-08օքեյ օ ԲՅքՅՅՈՈՇԽՕԽ 05.07.2012 |լէլեկտրոնային ԱՑԻ Ե // ՒԷտքօրոռտ183678, ԲՕԷՄքոքօո

ռեսուրս|հ̀էք://ոք.Ե)/1ա/158սօ574Ռ. 1Ժ-67228

ՈՅքԾ/ՒՔԻՃ. Ք.,

«ՅՅոռՅ

// (83678.ՅՃՍ,

ՕՈՒՕՅՆԹԻԿԵԼՔ

ՑքօԽ8, 23.04.09

21.04.09.

Ւ/0866

71.

ԱՅքԾՈՒՋԻ/Ճ. Ք.,

ՎԾՇԼ1ՑՅՁ

ԽՄ6շք6Ո/ՈՕՈՅՈԵՒՕՐՕ Շօ1քՄ/ՈՒՄՈ-

18-19

օԼԵՕԼԹԾԻՈՑ»,

էլեկտրոնային ռեսուրս|՝ հԱք:///Մոխ.(Ձս.ՁՅո/1661էօղոմ6յ..քհքշքլմՀ7774ՃՈՀ28:օԼ 1-1 8 «ՕԷԱՅ 2Օ« Ր., Ո/քւտք 7 ՃՅքճ6Յ»«Շաոտ ԱՈՇՄՕՋԻ «ՕՒՓուտաւ 2011,

/Շ71ՕքուՕ-ՇքՅՁՑԻՈՒՑՅՈԵՒԵԼ

86Է08:

ՈՕՇՈԽԾԻՄՑԽ

ԻՕՑԵյՈ

ՇՕքՕՅԻՈԿՓՇՀ`Ը

քօՇՇոտՇոօ-ՅքոՑիՇԽԹ/»«

ՅոքօոՋ

72.

ՁԱՅՈՄՅ

«օտ ԱՏՅքո

ՈՄԱՁքօղիԵտ ԽՈՅ

Ճ.

2ՕՎ

ԻՎՅՈՅ

Էքօ8ՅԻ 2006, 252 էջ.

ՉեօԽՕԽՈՎԾՇԽՈՇ

օաօահտտ

ԼՕԻՈՂՈ, ՍՄ/ՇՇԵՅՁ2005, 367 օք.

74.

ՍՅքեոսօՑմ ՇԻՐ

ՔՅԵ

Մ ոք/ՒՄՅՈՒԵՇ:

ՓՄԻՈՅԵՑԻՐՅՈԵՒԵՍ:

ՅՈԵԽՅԵԹ:

2006, 368 6-ք.

տ ՅՈՇՈՒԿ

75.

ՓօքատքօՑՁատտ ՄաւօքքՁԱՄՕԻԽԵ»

Փ.,

Ւ.

// ՓՈՒՅԵՇՕՑԵԼՄ,88Օ0ՆԿԵԼԶ, ՇՅՒԽՕ8ՇԹ/:

ՅԵՕԵՕԽՄԵՅՁ

էտքօ68 Ճ., ԽԱԾԱՆ/ԻՁքօՈՒՅՋՑ

ՅԵՕԻՕԽՈՒՅ

ԻՅՁքօուտ

Ս/քօ68 Ճ., ՄԱՄ

ՎՁՇԼԵ

1. /Ո/ՕՇԵՑՁ,ԽԼԾԱՆ/ՒԹ-

ԿՅՇԼԵ

2. /Ո/օՇԵՑՅ,Խ/ԾԿՆ/ՒԹ-

1998, 484 օք.

քօՈՒԵ|Թ օ7ՎՕԱ6ԻՄ/Ջ,

77.

Ւ|ԹՄՎԻԵԼԶ

ՓՈՒՁԵՇԵԼ

/ՇՇոճոօՑՅԻտտ,

1998, 415 օք.

քօՈՒԵԼԹ օ1ԱՕԼՑԻՄՋՑ,

716.

օԾԵՏՈՌԻԾԻԵՍՈԶ

ՁՇՈՑԵԼԵԼ.

ԼօՈՕԽՄՈՏԼլՔ. ԹՑժօքեւ 7՛չքՅոլել: ՅՅոճղ

տոտ

8օՇ1օե՛

լէլեկտրոնային

ռեսուրս|՝

հէթք://ք5-ՏօոՅ-ԼԷքթք.սՅ/րխԵղՇտ/6։օոօոտխիՅ-քօ|Ան81/Խ6Խ1օՐ//-սԽՅ/ոյ/».

2ՅքՅԺ-1-ԿՕՏէՕԽ

78.

Ր,

ՍՕԿ6ՈՕՑ Յ.

// ՄՄ/օՇ:ՅՁ

ոքօօքՅԽԵՇՆՑՅ 79.

ՁԿքՅՁՇՑՈՒՁ

ՑԵԼԹ

80.

ՕՇՑՕՑԻՈԾ

ԼԹՕՓԵՕԾԵՕԽ:ՄԽՒՁՅ:

ՒԼ,

ԼՅԻԾԼօՑ

8.,

Վոօ

ԽՓԱՄԻԱՅքՕԱՒԵԹ

81.

ՈՅՑքօՑՇեՋ տ ոօու

82.

ԻՁքօոիելթ ԽՈՅ ԼՁեօօ

ԲԱՅՑ

Է.

0օ-եքօոԵՏ

(ոճոօտ ԽՅ/ՂՄՕ), Ա2,1998, օք.

Մո

8., ՇՔՑՑքՕՅՁԵՅՓՅԹքՔՈՒՁԱՇԵՅՑ

6քաոՑ:

Ւ., ԽԹ

Շ1ՅՅՈՈՇՆՈՒՅ, Բ/0ՇԵՅՅ 1994, 588

ՓՈ

ՁոՇօ-

Շք.

Յեօխօխտաճռ ԼոօծՅոոՅմւտաշ // Խաոքօթմտ

օԼԻՒՕՆԱ6Ի/ՋՑ

ՁՇՈԹԾԵԼ//

ՈՎՇՇԹ/ՈԲ

ԽՒՕԽՄՇԵ,

83.

ՉաՕԻՕԽԱՈԿՇՇԵՕՐՕ

2006, 511 օք.

// Փ/ՈՒՅԵՇԵԼ

օ1ԻՕԼ/ԾԵՈՋ

Խտքօ8010

Ս/օ6ԵՅՁ: ԷՅ,

12-24.

ՉեՕԻՕԽՈՎՇՇՀ/Ո6

1987, 271 Օք.

ՏեՕԻՕԽՈՎԾՇԵՅՑ

ԱՄԻՁքօուք

ՄՒՐ6ՈՔՅԼՈՏ

// Յւօ-

Խ1օՇԵՑՁ 2006, 430 Շ-ք.

., Ոք/տօօօոտլ6Ե:

ԽՈՅԻՅՇՏքՋԻ

6 Ճքո6Էուտէ ԷՔՔՃՅՅՇ:

Ոտքում ԽոտՓֆ

«ՒԼՇքՅԲՑՅՒ»2013, լէլեկտրոնայինռեսուրս|՝ հէլք://ոոոմ./614ՐՅՈՅՏ.089/2013/05/03/քՈՏօ64/ո6ու-ՅՈՌ6ՈՒ-Ե-6ԿՈՅ26Տ-

// ԻՕՓ

ՈՂԷ-ՐԾՁՈՄ

84.

Ւ/ՅԻ/օօ8 8. 5., ԱՄՓոտ/ԻՁքօուտՉեօԵՕԽՈՎՇՇԵՅՁՋ

ՌՒՀ6ՒքՔՅԼԼՈՑ 8 ՇօՑ8ք6ԽՇԻԵԻԽԵՇԸ Խտքօ03846186Ի

ԽԵ: օԼԻՕԼԱՑԻԵՈՑ»4 // /ՎՔԾԻՕ6ՈօՇօ6ծ6, |/ՅոՅ1ՏՈԵՇՆՑ0:

էՕԽոտ-ԱՅԻՁ, 2011

ը, 63 Օք.

85.

ՕՑԿԱՒԵՄԵօՑ

Խօխատաճ

ԱՅԽՍՄՋ

86.

ԿՕՒԷՈՑ/քՅեւլ/Ջ

ՅՈՕ»օ/

67ք81681,

ՅոՕԻՕԽ/ՎՇՇ:ԾԸ

3եօԽԵօՐՕՄԿՈՅՈՒՕԱ

ՄՇ ՁՅքօղւք

/ԽԵՅ-

ՄՇՇՈՈՕՑՅՁԻՄՄ

67ո)ալ6-օ, ԽՄ.2011, 160 էջ.

ՍՏԻ

Ձքօուեյճ

ՉոՕԵՕԽՈՎՇՕԱՀՀՇ

// էՕԽտ-

ՕԼԵՕԼ6ԷՄՈՋ

Ս/0ՇԵՑՁ 2006, 591 օք.

ՇՏ6ԽԹԻԵՕՑ Կ. Ճ.,

Ստ

ել

ԱՅքօղի

1999, 336 օք.

ԹՅ,

88.

ՄալՇո/ո/ Ո

ԲԵ|ՇՅՈՒՅԻ 8. Է.,

ո,

87.

Ց., (ոօՇՅՈԵՒՅՑ

Շծ/քեօ Է., ոօ6ՅոԵՒՅՑ

ՅոօԵՕԽԱՈՎՇՇԿԱՈՇ

քօո/օԻՅոԵՒՅՋՑ

ՅՓՓծաՑիլօ61Ե ոք88080/օ Ոքօօ, 2004 7.,

քւլմ8:

լ|ՕքսոԿՇՇա`/ 7 Լ6հ՛ք ՇԽտյո6ոօ

90.

ՇոմտքմոօՒօ8|1., Սոքօ882

91.

Ղքօտւատ Ց., ՓօքխԵւ

Ե.

1Լօք-Օ080-ՅԵՕՒՕԽԱՎՇՇԵՅՋ

ՄՒ76-

// /3ո816ՈԵՇՑ0:

քո/Ու/քՕԹՅՒԽՑ

297 օք.

խԽ., ԽՈ /ԻՅքօոԵթ

89.

// Խ/օ6ա-

ՕԼԵՕԼԹԻԵԲՋ

օԱՕԼԱԹԻԵՄԶ

ՅեօԻՋՕԽ/ՎՇՇԿԱԹԾ

ՄՒ/ՓՔՃ-Ո, ԽՍ/ՇՇԵՑՁ2009, 527 օք.

ՅոՕԻՕԽՄ/ԱԵՅ

0Շ/ՈՅքօ18-7ՎՅՇՊԻ-

Շօոքյյոօօ182 Ւ(ԹՅՅՑ/ՈՇՈԽԵՐ: (օՇ/ՈՅքօ18 // //3ոՅ76ՈԵՇ18օ ՇՅՒԿ-

սՕ8

7ԷՍՑ6քօտ68, Ո676ք6մՄքոՇեօքօ 92.

էջ.

// Մօօո88, /ՄՒ/ՓՔՃ, 1999, 255

3ոՕԽՕԽԱՄՎՇՇԽՕՔՄԷ ՛6ՐքՅւոտ

Ւ.,

Ֆաօտճ

2008-., 200 օք.

ԼլաքճոծԽխօ

ՂԽՄԿՇՇՑօ:

Շօղք/|

83787Շոօ6

1թՅոօՓօքոռւատ// ԼԼՏԵՄՔՅՈԵՒՅՋՃ3ՅՄՋ տ ԿՅՅաշՅ.

ՒՅոքՑոծԻ

2003.

53.

օք.

144-152. 93.

ՓՕօԽԱՎՇՑ 8. |/., ՍԹ ոՄԻՅքօու

94.

Յօ6յՈօ8

7ԼօքրՕՑՈՑ // /ԿՇԾԵՄԵ, Ս/օՇ6ՑՁ /ՌՒԱՓՔՃ

Խ/|.,2000, 496 օք. ՈՈՎ

Իմո«

ց5,

Լլ/ւյհօտ Խ/

ԻՇ

Ք., ԽՄԵ

ՅքօղւելԹ

)Օ. 8., ՄԵ 6ԲքուտՕԻԻԵԹ /ԵԷՄԾՈքմքյ/օ768

օքՅի

480 օք. 96.

97.

ՇԻՐ

1991-2000

ԽԵԼՄօ18:1/4601/Վ6ՇաԱ7 «Օօ 98.

ոքօւլ6ՇՇԵւ ՇՒԻՈ7 // Խ.:

ԼվՇք6ՅԵՄԻ )Օ. տ ոք., ԽՏ տ/ոՅքօոհեծ // Խ.. ԷԾԻ 117,1997, 128

ՄՒՀԾՐՔՅւաՈՏ

10 ոօ,

ՕՀԱՕԼՍԾԵՍՄՋ

36ՕԽՕԽՈՎՇՇԽՅՇ

ՄՎ6Շ-

Խ/ՕօՇԻՑՅ,

ԾՅեՅՈՁՅՑքօ8, 'Օքճտ՛, 2012, 910 օ7ք. ԻՔ

ՒՂ

Ոօքօր6 2424|86եՅ.

Ե.ՇՏԿՇո6ո/6,

/ՈՕԿ6-

2001,

ՕԵՕԱՏԻՄՋ:

ՅոօԻՕԽԱՈՎՇՕԱՅՇ

օք.

օ187/674Վ6ՇԵ`7

ՇծօքԻտե// 6

օօ/ոճքօ86Ի-

2001, 797 օք.

ՇԻՐ, ՍՄ/օՇոՑՅ,

Ճքխճատտ7 ԼՅԽՕԿՏԹԻԻԵԽՄ .օթօ3:

ՕԱՅԻԽՃ

ՅՏԿՕԵՕԽՈՎԾՇԵօՐօ

Յա

Լլօուք ՔՅուտտ ՈՅ76ք67ք՛, Աօտոո Խ 20, 2013, 49 օք. 99. Ո883/318 107088

Կ ՇՅԽՕՇ108716ՈԵՒՕՔ ՄԷ 76ԲքՅատ 8 ԷՑքՅՅՈ

ՄՇ«օ6

ՉԵՕԽՕԽ:ԱՄՎՇՇՀ«ՕՇ

ՇՕՕ6Լ1լ6618օ |էլեկտրոնային ռեսուրս|՝ ՄԵՆԾ

// ՔՃՔՔ,

Մա 6-թՅԱ/օԻԻԽԵՏ:

ՇՅԽԵ/ՇօոծՈօՑՅԻտա,

հմք:/ոմ.(օցոսոտ.Ն/ոօատ/քօՄ1502285.հնոԻ0222ե7Ւ|50684

100.

ԼՈՅՑ ՈՏոատճքուլտՋ 8:

քՅՅ8/

80,

101.

ՒԼԹՅՅ82ՇՈՄԵշ«

66188

Մե 1/ՒւՓօքխՅԼՈՕԻԽԵԼՍ 86601

ոքՅ8տ6ՈԵՇ1Ց

ԼՈՅՑ

Շօ867182

ումօ6ո

ԼՈՅՑ

1օ67ոքօ8

ՇՕ08678

ՇՒՐ", Է 1(31), 1999,

Մ/

ՃԵւքրելՅօոօմՔճօոյՇուոժ/,

«Օխալօմ

2013, 318 օք.

ՅՅ,

ՀՅոօտ

օՅԱՈՇՈՈՒՅ.

«ՄաՇ1ՅՒԼ6՛

103.

ԻՅոքՅՑՈՑԻտ-

ՕՇԻՕՑԻԵՍՐ«

ԼօՇ/ոճքօ18: "Շօղքեո667-

հմք:/Խոմ.ՕՏ.ոմոտե.Եյ/ոօաՏ.քհք71/51792 ԷԱՅատօքմՓտՎՇՇա/ տ6շօ6-ՕՂՒէմն ՀԵյքՈԵՅՇ:օ7Ք6օո/ծճում 2008-2012ու, օ1ՅՅՈՇՈ/Վ6ՇԵ։մտ

Ւ(ՅատՕԻՅՈԵՒԼԵՍ

102.

օ6

Է0Շ/ոքօ18-7/ՎՅՇԼԵԱ/ԿՕ8

Շօոք

1/8

ՄՇ

Ո/ՒՒԵՍ

6Ծ63ք86օ7Ո/ Ե

/քօ86ԻԵ

ԼՅո-

հէք:/ՌՄմոմ.ՇՔՈՒՁՏՅ.ԼԱ/ՈՇԽՏՃ.քհքշՏէթ-1051247580

Շօւք/ՈՒՄՎՇՇ180(Լլ(ՃՇ)

ԱՋԼԼԹԻՐՔՅՈԵԽՕ-Ճ3/816Շօ6

Օք ՅՅւ

էլեկտրոնային ռեսուրս)՝ հմք://ԽՄՈՄ.Շ6ՈՒՁՏՅ.րս/Շու2.քհք7Տ1էՀ-1083320274 104.

ատ ՈՄճոմա

ոՈՕԺ/ԽՏԻՆՐՕՑ

ՐՕօօ/ոքօ86ԱԻօտ ՇոյոԾեւ

Շո

ՄեքՅՈՒԵ|էլեկտրոնայինռեսուրսի 105.

հմք://սեղտեեօրց/օք6:ՅԱԽ/Ո6ոս/ողծոս. ՄՀՏ.հէո,

(ՇՔոԵՇոՕ6 2034146180,02Օօ18

ՔՕՇՇ,

03846180,

7 02«07ԻՄՎԵՑ

ՈՇՇ080Ա6180

ՔօՇՇՈՈՇՀ/Հ7 օ78714Շ1/ՈՎՇՕԿՈՄ 62(6ՐՕՈՒՄԵԽ, ԵՕՇՇ1ՅԼ, Խ/օՇԵՑՅ.

2013, 717 օ՛ք.. 106.

(ՕՇՇՕՑքծխԽ6Ի Եւմ Չ6ՕԻԵՕԽԽՄՎՇՇա`մՇՈՕՅՅքԵ, ՄելՓք-Խ 1997,

107.

ՇօՈՅածի

ԽօԽՆՐԾԼՅ

ՒԵՍ

ՇԻԼ, 108.

տտ

Օօ

ՇօՅոհտտ

օօ/ՈճքօլՑ6Ի ԽԱՅ

ԹԵօԵՕԽՈՎԾՇԵԽՕՐՕՇՕՏԾՅՁ

Շ08612

866:

ԼՈՅՑ

օք.

321.

ՉՓեՕԻՕԽՄՈԿՇՇԵՕՐՕ

"Շօղքյզ6օ18օ, ՄՒւՓօքաաԱտօԻ-

Լ0օ/ԱՅքօ18

Շ08618

ՈՅՑ

ոքճ8տ6ՈԵՇՐՑ

Ա3(16)1994, |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝

հմք:/ԽՈՄ.2ՈՅՄԱՕՄՁԼ.ն/ցօՏԱ2/Տօց/|ՅՏհծուՕ Տօշմտուհ/6շհցօտս.հէո| 8 ՔօՇօտտ Ծ6Յ 8մՅԵ: -Շքօաոքո6ԵԹՅԻՄՔՑ

Ծ/ո6՛Լ ՕՐՔՅԻՄԿՇԻ,

ԽտԱոքՅէ էլեկտրոնային ռեսուրս)` հէք://Խտտռո.Ղ.ՇօՈ/8:Ա6/6/20349

109.

ՇԼՅՈՈՇՈՈՎՇՇԵՄՄ Փշ«6-ՕՈՒՄԵ

ՊՈԿՇՇԿՂՄ

Ք5օո/ծումմ/ ԵՏոմքյօԵ,

110.

ԵոօոօԽ/ՈՎՏՇԽԵՅՑ ՅՒԷԼԱԽՑՈօՈՅՈ

111.

ԾԵՕԵՕԽԽՄՎՇՇԽՕՇ832/ՄԽՕՈՇՄՇՐՑ/68 ՁքթօոքՕԽԵլԼՈՑԻԻՕԽ

ՕքՅԻ

// Շո

օ-

ԽնճեւՇօ 2013, 578 օք. ՇԾՕքԻտե,

ՇԻՐ //

ՉԿՕՒՕԽԱՄԵՅՁ,1999.

|/13Ո816ՈԵՇՐ8Օ

ԾՅԷս« ք83877/8, ԷտքճՅոտՇատտ

«ՕԽՈՈՇԵՇ6

ՕԼքճշոօ8օմ օ63օք հ/ճքք

2010, 39 էջ: 112.

խԽԱՏԹո ԽՍ. Տեօօր

ԽճոչօէՏ, Տօսոետտ

ՏՕՏոՇօ6 Քսեկտիհտոտ|ոօ., 2007, 200 ք.

Ձոմ

|ոսօտմո6ճու |ՏՏԱՅՏ // օԿԽՅՁ

113.

ՏքԽՁե Բ., Մ/Փոելէ

/Ճմոօո Ճ., |5/86,

էհտ ՔՅ|ԹՏհուռոտ Յոմ

մՍ.,հօ

ՔօէտոնՁ| 16

11Յմ6

Եինօո

Քօօոօո»): 19, 1996, քք.

// /օմ

Սօմճո

113-134. 114.

8Յ|ՅՏտ8 8. Լհօ 1961.

115.

Լհ6օօո/ օք

|ութցոռնօո// ՒԷԼօՈո6աօօգ. |ո/ո,

Բօօոօտ/Շ

318 ք.

Մ/Մք/0Տ2Շ.,

ԹՅխախոոԲ.,

Լհ»

ԲօօոօոՇտ

օք

4" 6Ճեօո, Ւիցհճ/ ԲմսօՁճնեօո:

Խ6ՇՕՐՅՃ-ՒՒ/

Ս., ՏիՁքօս8/օԿՁ

՛Լհօ ԱՎ

Բսոօքճտո|ոլթցոճկօո//

2012.

584 ք.

ԲՅՏտէթոոՔՅղոօոտիլք:Օոճ

116.

8օօոտե

117.

լելեկտրոնային ռեսուրս|՝ հմք:/ԽՈՄԽ1ՈԺՅ.օց/քսԵկօՅեօո/764/16-6ս'-Տ-ԾՅՏէ6ո-քՅոո6ոՏի)ք:ՕՈՇ-76Յ/-ԵՅՇԵՄՁՐԱՏ Յոն օք Քսօքօմո |ոմստոթտ ՅՀՈՅՐ 1., Լհջ ԽԹՓօրցմուշմնեօո ԵՅՇԵԽՁՅ

ԱՏ

քԽԵՇԷ,

ԷՍ'Տ

էհօ ՋՕ/ԹԾօՒ հսնոճնօո|

/ոթցոՅնօո: ՏԾ|6ՇԷ6ժ ԷՊՍԺ6ոօտ օո

ՃՇԱԿԱԾՏ // մօսՈՁ|

118.

119.

օք Շօտտօո

ՏԿՎՏ,

Խ1ՅՈ6է

1987, ք. 127-151. Շ., Խ/1Յտտթյ| 8., Ճ ԱԹտ Լօօե

Շօօք67,

(300), 1965,

Սօս՛ՈՅՁ| 75

ՔՇօոօ)Շ

Բութ

ՄՕօԼ 2201,

Ձէ ՇստօտՏ

ոտ

Ա2, Օ6Շ.

՛հօօո/

Սոյօո

ք. /42-747. ԷԼոճոօծօ. պ

// ԷՏՏՅՏ ո Լու ոՁեօոՁլ հ., Մօոճեո/ 1/ոէօցոՅնօո

Շօրմօո

17.05.2010

1972, 46 ք. 93, ՔՈոօ6էօո Սոխ675Տ|Ծ/, 120.

Զօոեստօհ

ՔՇօոօուՇ

Ք.,

օք ԲՄօոռաո/ |ոլթցոռնօո// ՃտքօօէտՏ

Բ1568|

Քոն.

1997.

Քօօօօժոցտ.

ՔՁՅքօրտՅոմ

Ճոծցոօճո

ՄօԼ.

էլեկտրոնային ռեսուրս|՝

հէք:///Մտմ.)ՏէՕԼ.0ց/41560Կ6//10.2307/29509187ամ-24սԺՀ48ՏՍՄՀ211 03463659297 121.

122.

Բ-ճցոառ Ճ. Խ., Լհօ Բսօքօռո Սոյօո: Բօօոօոտ/օտ Յոմ ՇՅտԵդցցօ ՍոխօՏ)ծ/ Ք՛6ՏՏ: 9 օժմնօո, 2011, 514ք. Էքթոշ Ճ., Լհօ Բսոօքօճո Շօտոոլտտօո'Տ ԼՅօտ Քոօցոա 2006:

123.

/Ճ ՏսՇՇ6ՏՏ

ՕՅթօյտո ք. լուրոեօոճ|

ՏէօՌ/// ԷՇ 2008, 13 ՓՀԹԵոիշճնօո

17ժօ

տոմ

|Տտսօտ Յոժ

Քօիօ6ջտ //

ոտ1991

ք.

/Ճոտոռ

Օպտուշոնօո

ատ

փօոմ

(/ոէթղոճնօոլ

ՇօոլԹյթոօտ

"՛ՈԼԹՏՅց6է՞ՔսԵկտհլոց,2005, քք.193-198. ԽՈԹէԾոՅյ5), 124.

125.

ՕՅ|օյՅո Օ., Ճոտծուռ

էհտ Էս՛ՅՏօօ

օո

ՕՅՏԾՕՐԹե Խ., Է/օ/ոօՏտ Ք., թօեյոտօո ԶստնենեսնտՃՈՅՒ/Տ/5օ1

Քսոօքօո Սուօո ոմ /ոէԹց/ՅէօոՅէ ՏսՏՏօ)ո,

Էօօժ հ/Յդ6է//

Տ., Ջօ/օ

Ս. ոմ

Ծօոօօի

2014.

Տհլոց81, /., 2006,

ՔօէօոմՅ| Բ/Թ6 11806 Ճցղ66տծոէԵՑեԽ66ո էհօ

|ոմլՅ, Շու 93 ք.

1Ծ6Ւհօ

Ճոշիտտ օք Բ6ցլօո|

126.

ԶԱ ԺԱՏօհ, Կ. Ք., ՄՄ/ՁԱՇոՏԼԷԾ6ո Ք. Ճոոօմ

12.

Շոեօ|

ՕՅԹՏ6է

128.

// ՍմօսոոՅ|օէ Ք6ՅՁՇ6 Թ6Տ6ՅոՇհ

Լ/Թ/մ Ք. Ս). հտ

ՒԼ Շ.,

Շօողօէ

1946-2001:

Ճ ԱՍԱ

39(5), 2002, քք. 615-637.

ԲտքլոօՅ|16ՅՏս6Ռ6Ոէ

օէ

|ու՛Յ-|ոմսՏէր/

ՂՈՅՎ6// ԷՇօոօուՇ

Ջ66օո4, 1971, քք. 494-517.

ԽԿ6տք Խ.,

ԷԹոտոթոյ/ Քօքօտլնօո Շօոօտոոլոցէհտ ԲօոոՅեօո

Ճո

ՍՈՒՕՈՏ // Սօս՛ՈՅ| օք |ութոճնօոՁ|

ՇսՏէօոՏ

օ(

ՔԲՇօոօոուծՏ 6:1, 1976,

քք.

95-98. 129.

Լհօօո/ օէ Օքետստ Շսոօծոօյ:

Ք., հտ

Խոտո

ԽՕօոծէռդ/ՔոօԵ|ԹոՏ օէ 130.

Շի/ՇՅցօ Ք:6ՏՏ.

132.

133.

// Շօխոտելճ

Սօս/ոՁ| օէ ՄՄօՈՄ 8ստյոօՏՏ.

1966.

Շօ-

ՄՕԼ 1 ք. 65-73.

ռՃոցհւ Լ., ԲաօքօտԲոտթո ռոքիօո/ // Թստոօտտոօմտ 88Շ, 22.12.10, լէլեկտրոնային ռեսուրս|՝ԽՊՄ.ԵԵՇ.Շօ.սԱՄոՔաՏ/ԵստլոօՏտ-12040913 Խո Խ. Է., Օո էհտ ԶյոճուՇ ԲՈՇՇԵՏ օք 8 Շստաօոտջտ Սուօո // Լհօ օէ ՔօՈԱՇՁ| ԷՇօոօոոՄ.1964 Ճքոլ օէ 72:38 2, քք. 193-195. յօսՐՈՅ| Ք., |ոՇբՅՏլոց ԹօխԽոոՏ Ձոմ ԲՇօոօուՇ Շ6օցոճքհ // ՍօսոոՅ| ԽՃոսցոտծո օէ ՔօինօՁ|

134.

ք. 41-60.

Շ. Ք., Բսոօքօմո |ոէռցոճնօոՁոժ էհտ |ուղոՅեօոճ| էԷԱոմճ|ԵՑոց6:

քօ/8նօո 131.

Է|ԾՇէոՇ Կ/6Խ

Ձո

ԲՇօոօոՄ. ՇԻ/ՇՅցօ: ՍոԽ6ՐՏ|ի/

օէ էհՔ |ութրոճեօո|

ԷՇօոօոՄ. 1991 Է 99(3),

քք. 483-499.

Է., Բոօտ Խճլցհեօհօօմ

ԼՅոժմեսա

էօ

|ոէօցոճեօոՔօիօյ:

ՓոլՅոցօտօծուշ 23 ՍՅոսՅո/ 2006, "ԱՅԿԱՅիտՏոց Էսւօքծ" 8րստտօՏտ,

ՅՁԱՇՈՁԱԽ6Տ

Շօոօք6(Թ

էծ

ՇԷՔՏ

էհօ

(ՇօոլթոոՇտ

էջ լէլեկտրոնային

ռեսուրս|հէք://66.սրՕքՅ.ԹսրխԽօԱմ/6ոք/ք4/060223. 6Լ ՇօքՏ.6ո.քժ

135.

ՏԱՅԼԵց/Շ

լէլետրոնային ռեսուրս|՝ հէք/Խ/ՄՄԽ.0ՈխՏ.օ19/2-Շիխ6Տ/Խուտ:-ԼՈՏԱԱ6-Օսէ-ՕԱ-(6ՅՁՈն6Տ-ՈՓԽՈՏԵՏ-Ձոմ-ՏԱՅՏ9|ՇՎոքիՇՅեօոտ/ Լքտ/ Բ., Քոոցք|ԹՏ օէ ԷՇօոօուծօտ, // Օչմօմ Սոխօտլի/ Քօտտ: 9էհ ԼՏտօ

|է, Լսոչ6յ

|ոտԱ6-Օսէ

ՈոքիՇՅեօՈՏ// ՍՅոսՅո/ 13,

136.

Օմ

Խո ԹԲՅՅինօտ,

ՏԻՏ,

Ձոմ

6Վյլնօո, 1999, 656 ք. 137.

Լ/օ074Ք. Ս., օ/ Բ6Տ6ՅոՇհ

ՇօոՕԿ6Տ|ԹՏ

Շօոօօոլոց

ո |ոէւՁ-|ոմսՏէո/11846,

|ոհՁ-|/ոմստյ171806

// Բոօոն6ոՏ

ԹՅՏ/ոցՏէօէ6: ՔՅ/|Ծցո8Ն6

Խճաօոռո, էջ 13-30: 138.

ԼսմծոոՁ

Թ., Մմօօէօո |., ԲՇօոօոուՇ ՇՕ6օցոՅքհյՅոժ էհօ ԲլՏ68| ԷՌՇՇէՏ օք

Բ6ց/օՕՈՅՁ| |ուօցՅեօո // ՍօսոոՁէ օք |ոէթոՅեօոլ

ԷՇօոօողծ.

2000.

ՄօԼ

52, քք. 331-357. 139.

ԽՈՅՇհխքՒ.,

ՒՈՏԾոյ/օէ Լհօսցհէ

Սոխ6/ՏԵ/ ԵՒՅՏՏ, 1977, 323

ք.

օո

ԲՇօոօոուծ

// |ութցոՅնօո

Շօլստելճ

140.

Խ1Ձօ(«6իռք

141.

Խօց8ո ՔՅց6 2013, 280 ԽԱԳոոօո

143.

Խսոմօյ

ՏՇՈՇՏ

Քօելթոտ

Խօ. 14,

Լռոմ/լօՇօչ6ժ

օք

ՍՅոսո/ 2000, 21 էջ.

Ս., Օ/ԾԵՅ| ԼօցյՏեօշտՏՄՅԼԵց16Տ:Զ6/Խօոոց էհօ ՕՕՕԺՏ //

ԽՈՅոոտՏ-861

142.

ԼԱճմօլօքոճու

ՔօօոօոյՇ

Լ.

//118ոՏտլնօո ԷՇօոօո/ՇՏ

ՇօսոէոծՏ

ք.

մոօոօռո

ՕքեիտստՇսոոօ/

/76Յ8Տ

/7768Տ

ՔԲ., Օքատստ Շսոճոօ

ԷօշօոօուՇ

Ք6ԿԹԾՃ. 1963. ՄՕԼ 53, քք. 717-734.

Ք.,

144.

1Լհճօո/

Ջ6Կ/ԹԽ.

ՔՇօոօր/Շ

1961.

Շ.,

1., ԼռԵռլու

1ՔՏտօո

օէ

էջ

0153, հտ

Քօինօտ

1992:

օէ

Քօնօ/ Յոժ

Բատ

ՏԽխԺԹՏ. 1992.

օք Քօօոօտ/Շ

Քսօքօճո |ուօցոՅէօո// ԱՅ:

// /ո6Ոօոո

657-664. ԿօԼ

59,

քք. 691-701.

145.

Քօոտ6է

օդ, 147.

148.

Լ.

ՕՐՕԽհ

533-555.

ՏՅխԽՋԾօ-6 Օ.

Լօոժօռո, 1987, 149.

Թօտր

ՁսՅղ6դ:/

|ոլթղոճնօոճլ

ԲՏՏՅ)Տ ո

// ԷԹ: Ջ6ց/օոտ|118ժ/ոցՃՈՁՅոց6ոտծուՏ

էջ.

Խ., ԲօօոօուՇ

Ք.

մօսոոՅ| օք

|ոէօցոռեօոոմ

ԷօօոօոոօՏ. ՏՏ

// Տ5օօոմ

ԲՇօոօտօտ

ՄՁոշե

մ, Շո»

Շ/ոՏտ օ1 ՇստէօտՏ

6ժնօո,

ոօ

մ., հօ

Բոմօմոծոէ

152.

օո

Խճ

ք.

Թ6ոԹտ, ԱՇէհՇոՁոժտ 2007, քք. 413-424. 7հօ ԾՏտօոոյոճնօո. Բգտհեոստ օք |ութոճնօոճլ Սոլօոտ. Շոտծոցցծ, հ/ճ: ՒԷ/Յո/ՅԲ մ Սոխ6ՐՏ|է/ՔՈ6ՏՏ,

1965, 234 ք. 151.

Էոժօ-

ՄՕօԼ 106, քք.

1991.

Տտոժօյոո Է., Խհնռո/ռո Տ., ԿՅղռքօե/ռո Է., ՏՅհՅց/Յո Տ. |ոլթղոճեօՅոժ 15 ՕյտեոօնօոՏ յո 1ռոտլնօո ԷՇօոօոոթտ // ոլ Բ/ոճոօլ81 |ութցոռեօո Նոռոտնօո Տխժ/6Տ

150.

օէ

Ք:6ՏՏ, 1998, ՍոխԽ6:51է/

ՔԽ6ԼՅ-ԹՅնշ

ց6ոօսՏ

ԲօօոօոուօՏ

Բ., Լհօ

Օչմօմ

Խ|., ԲժԽՅրմ Է|ց87ՔսԵկտհլոց,Սի« 2004, 34 ք.

Ւ|օոօՐ օք «-Յոյո

146.

/ո |ութղոՅնօոՅ| 11206

/6հօ0Տ հ/., Բոոք/ոՇՁ|

Քիխոոոծո

Շստօտտ

Սուօո

|Տտսօ //

Խտ

օո

1հօ

ՇՅճց6

(Ծո |ոէթղոՅէօՈՁ|Ք68օ6, 1953, 240 ք.

(Յոոօքօս/օՏտՕ., Բօ6յցո Օ1-6օէ /ոսօՏտեոծո Յոժ Բսոօքօճո |ոէօցոռնօո: (հօ ՔԱԱ6ՈՇ6 (օտ էհօ ԲօՌոՅէԿԽ6 768ՒՏ Օ( էհօ Բսոօքօո ՇօտոոսոՒյ // ժօս՛ոՅ| օՒ Շօտտօո

հ/Յու6է ՏԽժ/6Տ.

|ոմԹչ։ օք ԲՇօոօոոՇ

Բ-6ժօռ,

153.

154.

/Ճ ՕսԱ/Ա616 ՛՛ժ6

155.

Զօքողոոծոէ,Մ/ՁՏհ/ոցէօո2010, 19 ք. 2012-2013 ՃՏՔՃԻԱ Ճոոսք| Աքօղ

1990 /0|. 28, ք 235-259.

Ւ/Թուռցօ Բօսոժտեօո

|էլեկտրո-

նայինռեսուրս) հէք://մո/ոս.հ6Ուց6.օրցՈոմ640.52մ:ոոց |ուլթղոճնօոճ|՛8մ6 Զա Ճոոի/ՏՏ // Մ/օոմ Թո

2013, 94 ք.

ՃՏՔՃԽ

Տօօոօաոե

մճհճոճ

2012: Շօոոծօնոց էօ Շօոտքթէտ

156.

// Լիտ

|ուօոճնօոճլ

Յու

ԼօցլՏեօտ/ո

11ռմ6

էօ

ԹՅՇօոտենօշեօո

ԲօօոօոՄ

էհօ Օ/ՇԵՅ|

Հոմ

ՁՕճմճԾքոճոլհճ

Մ/ՕՈԺ ԹՅոե, Ա՝/ 2012, 58 ք. 157.

Շօոսքեօո Ք6ոշռքեօոտ |ոմօ» ոՁեօոՁ|

158.

8օօհսո6,

|ուօ1՛ՁճոտքոոթոօՄ

2012, 8 ք.

լէլեկտրոնային ռեսուրս|՝ հմք:/ոմմ.ՁՏԷԾՈքՔՁՅՈՈ6:Տիյք.օց/քՅղո6/-ՏԵՅԼ6Տ/ց60-ց/8 ԷօՇօոօողՇ Բ6ՅՏԵԼե/ Շ6ոծրՅ| ԷՇօոօուծ /ոքՁօէ Ձոմ հոքիօՁնօոՏօք էհ. ԲԼՃ Ե6Խ/66ո էհօ ԷՍ Յոժ ՃոոծուՅ // ՇՅՏ6 Խ6եԽօՈւ թ6քօոՏ Խօ. Քճղոտոտիք Շօտտսու/,

ԷՁՏէատ

159.

80/2008, 263 ք. /ո Ճրոօռ Ջ6քօղմ 2013: |ոնճ-ԲԲՈօՅո Օճմտ|ՕԾքոծու

ԷօօոօոուՇ

160.

սոլօօխոց ԷՅժ6 Ձոժ 161.

Տօօէօք քոխԽՅեծ

Փ/ոճուտտ

// Սուլմ

ՍԽ 2013, 158 մ6ՄԹ/ՕօՕքոո6ոէ,

Թքօւ

ԷօօոօուՇ

Ճրոօշռճ 2013:

օո

Շօտտոօմիօտ:

1ոմստոիմոց

ԼՈՅոտօողեօո

// Սոււլթմ

ԷօքլԲ Էցհէհ ՃՔՔՇ

ԽՁՅխոց էհտ Խօտէ օէ /Ճքոօռ'Տ օետ

ԷՇօոօուՇ

Խճեօոտ

օո

ք.

օհ,

ԷՄՁժ6:

ԽՅեօոտ ՇօոլԹյ6ոՇՔ

ԷօոօոյՇ

տոմ

107 ԲԱՇՅ,

Շօոտոտտօո

2013, 260 ք.

162.

հ166նոց, Խու,

Խնուտոռ|

1996, մՕլոէ ՏէՀծոծու, 163.

164.

ՃՇՈՕԿՊ

ԷՍԲՕՔԷ

Ճ ՏԱՅ

ՔԼՃՈԻ, |էլեկտրոնայինռեսուրս|՝

հմք://66.6սրօք8.6սխմօՈձ/6ոք/քՎՄՅՇեօո քառոտ/Յոոօուռ օոքձք հոտ 6ո.քժք

ց7 16 ՏոՁղ,

Տստեայոճելթ Յոժ /ոօնտխԽօ ցղօտ1հ

ՇՕԽ/(2010) 2020 հոլ,

Էսոօքօճո Խ6լցհԵօսքհօօժ ՔօհՇյ, Էսօքօծո ՇօոտսոնծՏ,

166.

ԱօԿՈԵ6ո

13 ք.

ԷՍ /ՃԲԲԱԷԽ/

// ՅրՏտՏտ:Տ,3.3.2010 165.

Քոփքքյոօտ,22-23

34 ք.

ց) ՔՅքօո // ՇօոուՏտլօո ՏԵՅԼ:Թ

8սՏՏալՏ, 12.5.2004,

օՒ հօ

35 ք.

// լէլեկտրոնային ռեսուրսվլ՝ հմք://66.6սոօքՅ.ՅԱ/ՏՕՇՅՄոոՅյո.յտքշ|Թոց|Մ-6ոճՇՅԱԺՀՅՑՑՃ6Կ6ՈՒՏ|ՄԺՀ87

Էսոօքօծո ԾԶճոօցոռքհյ քօոռտ

8ՃԽՈհօրԷԿՇՈԼՏՀՄՇՏ

167.

ՒխԽոՅո ք՛օց-6ՏՏ

168.

Օճսօ|քՕքոծուԹ6քօղ /ո

ԶԽ6-Տ6

Խ«6յ հցսոօտջօո

էհտ

// Լհօ

ԽԱՏ5 օք հօ

Տօսհ

Ւխոճո

ՍԿՕՔ, Ա՝/ 2013, 202 ք. ՄՄօղոմ,

Քոլոցօոծոէ

Շօսուղ6տ

ՔօօշեօէԵօօխտ,2013

6Ճնեօո, |էլեկտրոնայինռեսուրս)՝

հմք://6քք.6սոօտեՅէ.6Շ.6սՐօք8.6ս/ՇՅօի6/|1 ՕԲԲՔՍՑ/Հ«Տ-ՇՕ-13001/ԷԽ/«Տ-ՇՕ-13-001-ԷՎ.ՔՔԲ

169.

Լճոմ/օՇճ6մ

Յոժ

Լ6ՁՅՏէ

/ո /2մ6

Լ6ոօ6

Ձոմ

Զ6սօ|օք6ժ: Բոժոց էհ» |5օ/ռեօո // ՍՎ

Ձճսճ|օՕքոծու,|Տտսօտ ո

Ցոճե

Խ 7, Խ/ճոշհ

Շօոէթ-

2011,

լէլլեկտրոնային ռեսուրսլ|՝ 170.

հմք://սոօէճ4.օրց/6ո/Վօ6օտ/քղ6ՏՏ|Ե201147. 6ո.քժէ օք Լօտէ քօէտուՁ|լո էհօ Տօսէհ ՇՁսօՅտստ. /ՃՏքճՇէտ

լու

տՅեօո)

Շ6ուծր

167, Ճ26/ԵՅլո:

Լհտ

1ոէօրՏէՅէԹ 11806.

Օ6Կ/|Օքոծու, Ճոոծութ,

օէ Ւսոճո

Բ6ՏԾՅրՇհ

ՏԱՅԼՏՇց/Շ

ոտն

"ՃԱՔԵԼ

Շ6ո-

Շ60օց18: `"/6:6ԿՁո-

Տ,

8Յես-1Ենտ, 2003, 183 ք. օք էհտ Սուօո:

171.

Տաթ

172.

Տէեռնտնօ2| 768Եօօն

Շո

էհօ

Էս

2օոտ

15 Օօել

Տսոխօ

Շոտլ57

ՔՇօոօողյտէ |ոէ6|ից6ոօճ Սուէ, Բ/Ս Տքճօ8| ՛Թքօղ 2011, 43 ք. Թս6Ձս 173. 174.

Քքսեհօ օք Խօյմօսճ 2012 // ԽՅնօո| Ջ6քսԵկօ օք հ/օ/ժօԿ8, էԱՏհլո6Կ 2012,560 ք.

օք էհօ

օք Տէռնտեօտ օք էհ»

Տեռնտնօ2|

768Եօօխ օք Շ6օոց2 2012

Շ6019/8.

ԼԵԼՏ|, 2013, 270 ք.

հտ

Օ|ԾԵՅ| |/ոոօԽճնօո |ոժ6»« 2013:

հօ

176.

՛Մտոցտ |ո 18ժ6

ՔՃՔԲՔ

օէ

/ոոօԿՅնօո

ՄմօՈժ

Էօօոօտ)Շ

2013, 551 ք. Բլոմոօօ

հյօ. 4 ՃՔԷՇ

177.

Սուէօժ ԽՅեօոտ

178.

Մ/օոժ Թռոբ

ՏՇՅ

Ք/ոճոուօտօք

ՔՇքօղՂ 2013-2014, Շօորքծնեսռոօտատ

175.

քօատ

ԼօՇՅ|

Տաճնտեշտ Օքիօ6

Ձոժ Էօուռյո6ԵլԹՅս, 2013, 392 ք.

// ՇՏՈՇԿՁ, էհճօ8 Օ/7ՇԵՅ/)

հօ

// ԽՅնօոճի

էհօ ՃՔԷՇ

86-0ՏՏ

Թ6ցօո

(1982) Սուլ6մ ԱԽՅեօոտՇՕոսծոնօո

(ՍԽՇԼՕՏ),

ո 2013

// |ՏՏՍՔԲՏ

Քօկօյ Տսքքօղ Սու. ՕՇէծԵ6" 2013, 34 ք. օո

էհօ ԼՅԽ օքհ6

Օ6Շ6Ո ԵՏ: 1982.

Տսքքօոտ Բսղհծո /ոտքոօԿ6թծոլօէ Ճոոծոլռ'Տ Խ6ԽսՕՐե,|էլեկտրոնայինռեսուրս)՝

ՋսքՅ| ՋՕՅՄՏ

հնք://7ոխԽՕՈՎԵՁՈՒ.Օրց/6ո/ո6տՏ/ք6ՏՏ-Ո6/Թ8Տ6/2013/01/31/Խ/օՈ0Եշոխ-Տսքքօղտ-ԽՈՒ6/-/ոքոօԿ6Ո6ՈՒՅՈՌՑՈՒՅ-ԼԱՐՅԷՐՕՅՄՏ-ոՅԽԽՕՌ 179.

Մ/օոմ

Շօոտօճհ/ ՔոԾՈՒՏ

15: 2012, /Մ1Օ, Օ6Ո6ԿՅ

ՕՇէօԵ6-

2013, քք.

1-5. 180.

181.

Ջ6քօղ 2012, Փ6ոժ6 օզսՅին/Յոժ մօսօԾքոծոէ: Օ6սօ|օքոտծու ՕՇ 2012, 425 ք. հօ Մ/օոժ ԹՅոհ ՄՄՅՏհլոցէօո |ոժյ/Շոէօ՛տ 2012, Լհօ մմօղժ Յոն, Մ/օոմ ՔԶ6սօ|օքոտծու Մ/ՅՏհլոցլօո

Մ/օոմ

քՇ 2012, 463 ք. 182.

Մ/օՈՄ Օ6սօ|օքոտու |ոժլՇՅէօ-տՏ,ՕՇէօԵօ/

լէլեկտրոնայինռեսուրս|՝

// Մ/օոմ

Յու,

հմթ://ճոօօոՅ,ԽՈՄՍՑՄ/01ՇԾԲ2013ՕՇՄՊօՈՄ-մ6Կ0ԾքոծոէՎոՎ /ՇՅէօ:Տ-

ԽԺ/Լ-ՕՇԼՕԵ6/-2013

183.

Մ/օՈՎ

ՕօԽօ/օքոծու |ոժ՛ՇՅէօրՏ 2013

2013, 126 184.

Մ/օղմ

// ԼհՏ

Մ/օՈՄ Թու,

Մ/ՅՏհլոցօո

ք.

ԽեցոՅնօոո Բլցսո6Տ// ՕԲՇՕ

ՍԱՕԷՏ/,

ՕօէօԵ6ո 2013, 6

էջ,

էլեկտրոնային ռեսուրս)՝ հէք:/ԽՈՄՄ.Օ6ՇՄ.ՕՐց/ՔՏ/ոցՈՄօՈՄԽԱց/Ձեօո-ո-Բյցս6Տ.քժէ 185.

ԱՊՀ պաշտոնական կայք՝ հէք:/Խո/Խ.ՕՏ.Ո/ոՏե.ԵՄ

186.

ԱՊՀ պաշտոնականվիճակագրականկայք` հէք:///ՄՈԿ.ՇԼՏՏէՅԼՇօտ/

187.

188.

ԵվրԱզէՍ-ի պաշտոնական կայք` հէք:///ՐՄ.6ՄՈՅՀ6Տ.ՇՕՈ Համաշխարհային բանկի պաշտոնական կայք՝ հմք:/Խոմ.ՍՕՈԺԵՁՈՒ.օոց

189.

Համաշխարհային բանկի Օօյոց

Ցստոծտ

կազմակերպության պաշ-

տոնական կայք` հէք://ւմոԽ.ՎՕլոցԵեսՏտլոծՏՏ.օոց 190.

Ղազախստանի վիճակագրականգործակալությանպաշտոնական

191.

Ս.ՏէՅԼԻ2

կայք՝Կ ՄԱԿ-ի առնտրի ու զարգացմանկազմակերպությանպաշտոնական կայք` հմք://սոՇեժտաէ.սոՇէճ4.օոց

192.

Միջազգային առնտրի կենտրոնի պաշտոնական կայք՝

ՄՈՈՄ.ՄՁԱՓՇՈՈՅք.Օոց

193.

մ/.ՇԱՏէՕՈՏ.Յո ՀՀ Մաքսային ծառայության պաշտոնական կայք`Ս

194.

ՀՀ Ազգային ժողովի պաշտոնական կայք` ԽԿՈԽ.քՁՈՈՁՅՈ6ՈՒՁո

պաշտոնական կայք` հէք:/Խոոխ.ՈԹ.Յտ

195.

ՀՀ ԱԳՆ

196.

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանպաշտոնականկայք`

ՊՈՄԿՄ.ՈՂՂՈ6ՇՕոՕՈՄ.ՅՈ/

198.

Սնծովյան հետազոտությունների միջազգային կենտրոնի պաշտոնական կայք` հէք://ՇԵՏՏ.օոց/ ԷԼԹ6մօո Ւ/Շստտ կազմակերպությանպաշտոնական կայք՝

199.

1Լհտ 66

197.

200.

201.

հմք:/ՈՄՄ.11664օՈՒհօսՏօ.օՐց/ 6ոօ/օօքմճ` Աքօմճ.օոց

Ճոոճոքո6ՏՏ լրատվական կայք` ԿՈՈԽ.Յոոծոքք6ՏՏ.Յո

ԱՐ ՍՑՄԾ0/ՇՕԲ2013ՕՇՄԽօՈԱՄ-Մմ6Մ6/օքոծոէՀոժ հէք://Բոօտոճ. /՛ՇՅԼ6օ-ՏԽ/-ՕՇէԾԵ6ո-2013

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Հավելված 1 Հայաստանիարտահանմանն ներմուծմանապրանքայինկառուցվածքըՄաքսային միությանանդամերկրներիհետ 2012թ. (ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկիքառանիշ դասակարգման)"/

ԳՏԻ Տ

Բաժինը Աաաա (ամբի ճերմուժանան |լմանմեջ Տ

|Նավթային գազեր ն

գազանման այլ

Տ|

| էթիլային սպիրտ

| Ցորեն ն մեսլին 2710 | Նավթ ն նավթամթերք

11.8

7.9

(բենզին, մազութ, նավթ, դիզելային վառելիք, յուղ)

| Ալյումինչմշակված

5.8

| Միջուկային

2.1

1.7

ռեակտորներ 2208 | էթիլայինսպիրտ չբնափոխված,սպիրտի 8046-ից պակաս խտությամբըմպելիքներ, լիկյորներ ն ալկոհոլաին այլ խմիչքներ 1806 | Շոկոլադ (կակաո

պարունակող)

| Արնածաղկի,բամբակի

ձեթ 4011 | Ռետինե նոր անվադող

| Սիգարետ ն սիգար | Ավտոմեքենա

| Սարք պինդ հանքանյու-

թի տեսակավորման, լվացման, մանրացման, աղալու, խառնելու Ընդամենը|

49.6

հոլային այլ խմիչքներ

| Ադամանդե քար | Ձուկ (թարմ կամ պա-

ղեցրած), բացառությամբ ձկան սուկին ն 0304 ապրանքային դիրքի ձկների այլ միս | Ծիրան, բալ, դեղձ,

կեռաս, հոն Խաղող, չամիչ

|Ջրեր, բնական կամ

8.3 4.5

4.5 3.4 2.0

արհեստական հանքային ջուր ն ըմպելիք (առանց շաքարի)

1.6

| Այլ կերպ պահածո-

1.7

յացված պտուղ, ընկույզ, հատապտուղ

1.6

| Խեցգետնակերպեր

1.4

1.5

| Այլ բանջարեղենի

1.0

1.1 1.3

բեռնատար

ման մեջ (55)

չբնափոխված,սպիրտի 80465-իցպակաս խտությամբըմպելիքներ, լիկյորներ ն ալկո-

ածխաջրածիններ

Ապրանքային Բաժինը ենթախմբիարտահանաճանուը

պահածո (չսառեցրած` առանցքացախի) 7113 | Ոսկերչական իրեր 2512 | Ինֆուզորային սիլիկատայինհող (լեռնալյուր) 8464 | Քարի, կավի, ասբոցեմենտի մշակման հաստոց

76.7

1.0 0.4

0.2

հէք://սոՇեզտեԼ.սոօէշց.օ70/Թ6քօՈԲՕ|Ա6:Տ/ոօքօՈԲ01Ա6:5.8Տք24

Հավելված 2 Մաքսայինմիությաներկրներիհիմնականգյուղատնտեսականարտադրանքի 2012թ.՞7 արտադրությունը

Արտադրա- | Չափման |

Կոեսակը

հզր

տոննա

70908

75.796

| 9427 | 10.196

13402| 55.606

21101|

79.395

3126|

28.796

3062|

5.996

42007 83.795

| | |

15.596

11.195

3673|

7.79.

22ՀՀ վիճակագրականտարեգիրք, 2013 (էջ 303-312),

Օ:«ՕԼԱՈՎԵՑ

66օրամո«

(03846180,

ՈՑՇՕ80Ռ6180

93656

10096 24086 10096

26593

10066

3.29

10190

10096

2.29.

10096 50184 10096

օ(018 տ ՇՏՈԵՇԽՕ6 03846780,

(էջ 74-99), ՇԼՅՂ/ՈՇՂԱ4ԿՑՇԽՈՑ

322-327) ն ԿոոԽ/.ՏԿԼԻ2:

ՔօՕՇոտմ,2013

ՔՑՇո/6Ուճմ ԵՏՈՅքյօե, 2013 (էջ

| 9.29 |

| 10.796

71.296

11.696

8090|

79.496

12865|

13.755

Հավելված 3 Սաքմայինմիությանորոշ ապրանքախմբերիմաքսատուրքերը` արտաքինտնտեսականգործունեության անվանացանկի տասամիշ դասակարգման"5

ՀՀն ըստ

ապրանքային

Ծածկագիր 0104103000

0201205003 0307191000 0401201101

| | | |

Ապրանքայինենթախմբիանվանումը

Ոչխար (մինչն մեկ ՛տարեկան)

0602101000

0703900000 0812100000 0901220001

Բարձրորակ տավարի միս

Խեցեմորթ ապխտած

Կաթ սովորական փաթեթավորմամբոչ

9.3

ավելի, քան 0,35 0511919011

Մաքսային միություն

«Հ

լ,

մանկականսնունդ

| | | | |

Ձկնամթերք, թառափ

| |

Ցորեն երկարահատիկ

Սունկ

Բույսեր

արմատներ, խաղող

Սոխ Բալ

կեռաս

Սուրճ Արաբիկա

13.3

93, բայցոչ պակաս

քան 0.19 եվրո 1 կգ դիմաց

1006109400 2001905000

14, բայցոչ

պակաս

քան 0.063 եվրո 1 կգ դիմաց

2102103100

3923210000

| |

Չոր դրոժ

20.9

Արտադրանքիփոխադրմանկամ փաթե-|

13.5

Սպասք ճենապակուց

18.3

Խողովակներ, Ճնշման տակ աշխատող

Օպտիկական ապակի

Թռչող ապարատներ,քաղաքացիական

18.6

Կշեռք

12.3

թավորմանհարմարանքներ,էթիլ պոլիմերներից 4421100000 5911200000

| Կախիչ հագուստի համար | Սինթետիկ կտոր պատրաստի կամ ոչ պատրաստի

6914100000 7303001000

8464201100 8802200001 9016001000

| | | | |

հէք://ուոօօօոօոմ.Յո/սք|Թ896Տ5/20143001103746956.քժք հէք://ուոօօօոօոՄ.Յտ/սք|0896Տ/20143001103804709.քժ8

ՇՎ|ՇԳ|`ՇՎՎ|Շ|ՇԳ|ԹԱԶՕ|Օ|ԼԶ|ԹԱՈԶ|ԹՕ|Զ|Զ|Զ|Զ|Զ|Ծ

Ց|Յ|ԿԾ|Յ|Յ|Օ|Ծ|Ց/5)Ջ|Ց|Ջ|Ց|Ց`|Ց|Ց|Ծ|Ց5/Ծ|Ց|Ց|Ց|Ջ|Ծ

|ս

աաաԱՅՑ: Հ Այ

րն

ԹԹ ՑՏՅՅՑՅԹԱՅՅ

ՑԹԳԹՅՆԱՑՑ

ՇՏ Ը|ԹԹ:

ՅՑ ՏՏ

ՏՅ

Թ|Տ|Տ|2

Յա

Է,

Ջ|Ջ|Ջ|Տ|Ջ|Թ|Ը|Օ|8|Ծ|Յ|Ծ|ՅՅ/Յ|ՋՑ|Ց|Տ|Տ|Ց/ՋՏ|Տ|Տ|Տ|

ՀՏ ՀՇ

Տ-

մադ

ԶԱՑ ՑԱՏ Սա ավա «ԱՏ Փ|ԻԷ|թ|տ Հ." |Ց|Ջ աաՏՅՅԹՅ8ՅԱա

|լոտո Թա

83288335 աա

ՀԷՒԷԷՒԷԹԹԱԷՒԷԷԵԷԷԷԷԵԷԵԷԵԷԱԷՆԷ

ՀՀՀ ը ԲՏԱ ՀՏՅոաճով

ՅՑ

ԹԹՅԹՅՅՏ2

ՏՏՀ

Յ ՏՀՅՀՈ( :Տ5|8/Թ(8Թ/85 18/25/5285 Տ 5|8|2/2/2/8/8|/8/8/8)8 Տ|Ծ||Թ|Ծ|Ծ|Թ|Թ|Թ|Ծ|Թ)|Թ|Թ|Թ|Ծ|Թ|Թ|Թ|Ծ|Ծ|Թ|Ծ|Ծ|Թ|Հծ

ՀՀՅԼՈՄ ՅՑ |

ՀԱաՑ|ՋՎԱԿԷՆԷԸ

ԱՏԵ 983328848 88828488 2823 Տ թաոմ Յ

մըսդ|

.|Է|ԺՉ|ատ

ԵՏՅՅՏՏՑՏՏ8895855ՅՅՏՏԾՅՅՅՏՅ

ԵԱԱՒԷԷԵԽԿԻԷԷ

ա 3|8|Գ 22528222585285888288525325 Տ|Տ|Ջ| "| |Ջ|ա| Բ

Հ8885533558Թ88853535585888888

Փ|ՕԾ|ՕԾ|Ծ|Ծ|Ծ|ՕԾ|Օլ|ՕԾ|ԹԾ|ՕԾ|ՕԾ|Ծ|ՕԾ|ՕԾ|Զ|Թ|ԺԾ|Թ|Օ|Զ|Ծ|ՕԾ|Ծ

Գ/

րավ

Ջ|2|6/25/8|8

ԱՆՔ

տ|-

Ծ|Ճ/Ց ՑԻՑՑՅ88859578288835 Ջ

Ջ Տ

Լ)

Օօւռ

ւռ

ռտ

«Վ

ՀՏ

Զ|Է|«|Թ

Փ|Ժ|Ձ|Օ

Լ2)

Փ|Թ|Ծ

Թ|տ|տ

Ք|՝|օ

Ց|Յ|Ծ|Ծ

«Վ

ԻԷ

Ջ|Զ|Օ

չ)5|օ|օ

եվթվ թ)Ջ

ՓԾ

Ջ|Ջ

լով

Տ|Թ|Յ

Է»1

Կ«

աա

«4

ՏՏ

Ց Տ

Տ|5|5|Թ

|ՎԱՇ|ԺԳ|Հ

Լ»

Փ|տ «

ոռ

Ց Օ

Ջ Հ

Հավելված 6 ՀՀարտահանման25 ամենամեծ ապրանքայխմբերը (ըստ արտաքինտնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկի քառանիշդասակարգման,

Ծած-

կագիր

| Պղնձի հանքաքար, խտանյութ | էթիլայինսպիրտ չբնափոխված,սպիրտի 80:2-

| | | |

| | |

7113.

| | | |

| | |

Ապրանքայինենթախմբիանվանումը

| |

ից պակասխտությամբ ըմպելիքներ,լիկյորներ ն ալկոհոլային այլ խմիչքներ Երկաթամիահալվածք Պղինձ չզտված, պղնձե անոդ էլ. զտման համար էլեկտրաէներգիա Ալյումինե փայլաթիթեղՀՕ,24մ Ադամանդե քար Ոսկի անմշակ կամ կիսամշակ, փոշի Թռչող սարքերի ն ապարատների մասեր Սիգարետ ն սիգար Մագնեզիումի հիդրօքսիդ ն պերօքսիդ Մոլիբդեն ն ապրանքներ մոլիբդենից, ներառյալ մնացորդներըն ջարդոնը Ցինկի հանքաքար, խտանյութ Ծիրան, բալ, դեղձ, կեռաս, հոն Ոսկերչական իրեր Ձուկ (թարմ կամ պաղեցրած), բացառությամբ ձկան սուկին ն 0304 ապրանքայինդիրքի ձկների այլ միսը Նավթային գազեր ն գազանման այլ ածխաջրածիններ Սն մետաղի ջարդոն ն թափոն Ապակե շշեր, բանկաներ ն այլ տարաներ Խաղող, չամիչ Ժամացույցիթափք (ձեռքի ն զրպանի), մասեր Պորտլանդցեմենտ,կավահողայինցեմենտ, խարամայինցեմենտ, սուպերսուլֆատային ցեմենտ ն համանման հիդրավլիկ ցեմենտներ, չներկած կամ 0.35 ներկած, պատրաստիկամ 30 թրծած բովախառնուրդիձնով Ավտոմատ հաշվիչ մեքենաներ, բլոկներ Մոլիբդենի հանքաքար, խտանյութ Ջրեր, բնականկամ արհեստականհանքային ջուր ն ըմպելիք (առանցշաքարի)

Տեսակարար| ԲՀԱ

կշիռը արտահանման մեջ (96)

15.9

57.5

7.5

37.5

7.3

6.7

5.7

5.5

3.4

5.4

3.6

2.9

22.3

3.4

հէք://ՄՈ/Ոխ.Յ46Յք.074/Շօսոէո/.

1.3

1.2

0.9

1.5

0.9

11.3

0.87

4.4

0.86 0.7

0.68

13.6

0.67

7.5

0.66

0.35

0.6

0.49

24.6

ՏՑ/ԵՈԶմսօէՇօսոէղ/.8ՅՏք«72ոսքոՀ1|051յլ|լ1074Լ

5.7

1.7

Հավելված 6-12-ի հաշվարկներըկատարվելեն Միջազգայինառնտրի կենտրոնիպաշտոնականկայքի

տվյալներիհիման վրա: 211111111||2||

11.5

ՌԴ

Հավելված7 արտահանման15 ամենամեժ ապրանքայխմբերը (ըստ արտաքինտնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկիքառանիշդասակարգման)

Ծած-

Ապրանքային ենթախմբիանվանումը

կագիր

Տեսակարար| ԲՀԱ կշիռը արտահանման

2709 Չմշակված նավթ,յուղեր 2710 | Նավթ ն նավթամթերք(բենզին, մազութ,

մեջ (96)

34.5 19.8

13.1

6.6

ՅՅ

նավթ, դիզելային վառելիք, յուղ)

Նավթայինգազեր ն գազանմանայլ

ածխաջրածիններ

Քարածուխ

2.5

3.5

Երկաթե ն ածխածնայինպողպատե

1.5

կիսապատրաստուկ

Ալյումինչմշակված

1.1

Ոսկի անմշակ կամ կիսամշակ, փոշի

1.0

0.6

Ադամանդեքար

1.0

1.3

Ցորեն ն

0.9

2.7

Հանքային կամ քիմիական պարարտանյութ

0.8

Լ6

մեսլին

(երկու, երեք տարր պարունակող), որոնց մաքուր զանգվածը Հ10 կգ-ից

Նիկել չմշակված

0.8

Հանքային կամ քիմիականկալիումի

0.8

4.2

0.6

3.2

0.6

2.0

10.1

պարարտանյութ

Հանքային կամ քիմիականազոտի պարարտանյութ

Անտառանյութ`երկայնակիսղոցած կամ ճեղքած

Հարթ գլանվածք երկաթից,ածխածնային

պողպատիցՀՀ600մմ

(տաք գլանված,

չերեսպատված)

Հավելված 8 (ըստ արտաքին Բելառումիարտահանման15 ամենամեծ ապրանքալխմբերը տնտեմականգործունեությանապրանքայինանվանացանկի քառանիշ դասակարգման)

Ծած-

ենթախմբիանվանումը Ապրանքային

կագիր ն

նավթամթերք(բենզին, մազութ,

նավթ, դիզելային վառելիք,

յուղ

)

Բարդ օրգանականլուծիչներ

ԲՀԱ

կշիռը արտահանման

Նավթ

Տեսակարար

Հանքայինկամ քիմիականկալիումի

մեջ (96)

31.5

5.7

6.0

5.8

պարարտանյութ

Ավտոմեքենաբեռնատար

Տրակտոր Չմշակված նավթ, յուղեր

3.5 3.1

Քսանյութ, տեխնիկականքսուք, որոնց

10.3

2.8

0.3

2.2

նավթայինյուղերի պարունակությունը

զանգ.Չ65-ից

Ռետինե նոր անվադող

1.5

Պանիր, կաթնաշոռ

1.3

Այլ ձողեր երկաթից, ածխածնայինպողպա-

1.2

0.8

3.8

0.7

0.4

տից չվերամշակված(տաք գլանված)

Խտացրած կաթ ն սերուցք, կաթիփոշի, շաքար

կամ քաղցրացնողայլ նյութեր

ավելացրած

Խոշոր եղջերավորանասուններիմիս,

թարմ կամ պաղեցրած Բերքահավաքի,կալսելու, հնձելու մեքենա,

մասեր

Երկաթե ն ածխածնայինպողպատե

կիսապատրաստուկ

Ավտոմեքենայիմասեր

Հավելված 9 Դազախստանի արտահանման15 ամենամեծ ապրանքախմբերը(ըստ արտաքին տնտեսականգործունեությանապրանքայինանվանացանկիքառանիշ դասակարգման)

Ծած-

ենթախմբիանվանումը Ապրանքային

կագիր

Տեսակարար

ԲՀԱ

կշիռը արտահանման

մեջ (96)

6.1

6.8

Երկաթամիահալվածք

4.2

26.4

Նավթային գազեր ն գազանման այլ

3.9

1.8

3.7

9.3

3.5

6.4

2.9

2.6

3.7

1.7

5.8

1.1

18.6

Չմշակված նավթ, յուղեր

ածխաջրածիններ

Պղինձ զտված

չմշակված ձուլվածք

(արույր, բրոնզ ն այլն)

Նավթ

նավթամթերք(բենզին, մազութ,

նավթ, դիզելային վառելիք, յուղ)

Ռադիոակտիվ էլեմենտներ, իզոտոպերն դրանց միացություններ,խառնուրդ,

մնացուկ

Երկաթի հանքաքարեր

խտահանքեր,

ներառյալ թրծած երկաթաքարը

1001 Ցորեն ն մեսլին 7901 Չմշակված ցինկ 7106 Արծաթանմշակ կամ կիսամշակ, փոշի 2701 Քարածուխ 7108 Ոսկի անմշակ կամ կիսամշակ,փոշի 2603 Պղնձիհանքաքար, խտանյութ

1.1

5.3

1.0

1.5

0.9

0.6

0.9

2.9

Ալյուր ցորենի կամ ցորենաաշորային

0.7

2.9

Հարթ գլանվածք երկաթից, ածխածնային

0.5

1.8

պողպատից

»600մմ

(երեսպատված)

Հավելված 10 «րաստանիարտահանման15 ամենամեժ ապրանքայնմբերը(ըստ արտաքին տնտեսականգործունեությանասլրանքայինանվանացանկի քառանիշ դասակարգման)

Ծած-

Ապրանքայինենթախմբիանվանումը

կագիր

ՏեսակարարԲՀԱ կշիռը արտահանման

Երկաթամիահալվածք

Հանքային կամ քիմիական ազոտի

մեջ (36)

24.7

Ավտոմեքենամարդատար

6.9

5.8

33.9

պարարտանյութ

Ոսկի անմշակ կամ կիսամշակ,փոշի

3.7

Ընկույզ, պնդուկ, շագանակ, պիստակ

Յ.5

էթիլայինսպիրտ չբնափոխված, սպիրտի

3.4

2.05

2.5

8096-իցպակաս խտությամբըմպելիքներ, լիկյորներն ալկոհոլային այլ խմիչքներ

Խաղողի գինի, շամպայն

2.7

15.2

Ջրեր, բնական կամ արհեստական հանքային

2.5

Պղնձիհանքաքար, խտանյութ

2.3

8.1

Ցորեն ն

2.2

8.1

2.2

1.3

2.15

1.85

6.8

Ավտոմեքենաբեռնատար

1.77

2.6

Պղնձիջարդոն ն

1.68

11.2

ջուր ն

ըմպելիք (առանց շաքարի) մեսլին

Դեղամիջոց,բաղկացածառանձին նյութերից Այլ ձողեր երկաթից,ածխածնայինպողպատից չվերամշակված(տաք գլանված)

Սն

մետաղիջարդոն ն թափոն թափոն

Հավելված 11 հրաճի արտահանման15 ամենամեծ ապրանքախմբերը (ըստ արտաքին տնտեսականգործունեության ապրանքայինանվանացանկի քառանիշ դասակարգման)

Ծածկագիր

Ապրանքային ենթախմբիանվանումը

Տեսակարար կշիռը| ԲՀԱ

արտահանմանմեջ

(2)

| Չմշակված նավթ, յուղեր | Նավթ ն նավթամթերք(բենզին, մազութ, նավթ, դիզելային վառելիք, յուղ

6.8

3.0

0.53

2.9

1.3

2.7

6.8

2.2

3.1

1.95

9.1

1.3

7.5

1.1

3.3

0.9

0.5

3.4

0.48

)

| Նավթային գազեր ն գազանմանայլ ածխաջրած.

| էթիլենիպոլիմերներսկզբնականձներով | Երկաթի հանքաքարեր ն խտահանքեր, ներառյալթրծածերկաթաքարը

| Ոչ պարբերականսպիրտ ն

դրա

ածանցյալներ

Հանքային կամ քիմիական ազոտի պարարտանյութ

Պարբերականածխաջրածին

(ցիկլոհեքսան,քսիլոլ)

| Ընկույզ, պնդուկ, շագանակ, պիստակ | Ոչ պարբերականածխաջրածին Ամոնիակ, անջուր կամ նստվածքային

լուծույթում

| Պղնձի հանքաքար, խտանյութ | պյումին չմշակված | Ծծումբ բոլոր տեսակների, բացի

0.43

1.5

0.38

1.5

0.28

9.3

0.26

0.65

սուբլիմացվածծծմբից

Պղինձզտված ն չմշակված ձուլվածք (արույր, բրոնզ ն այլն)

Հավելված12

Թուրքիայի արտահանման15 ամենամեծ ապրանքախմբերը (ըստ արտաքին տնտեսականգործունեության ապրանքայինանվանացանկի քառանիշ դասակարգման)

Ապրանքայինենթախմբիանվանումը Ծածկագիր 7108 | Ոսկի անմշակ կամ կիսամշակ, փոշի 2710 | Նավթ ն նավթամթերք(բենզին, մազութ,

Տեսակարարկշիռը ար-| ԲՀԱ տահանման 8.7

մեջ (96) 5.87

4.4

0.8

3.9 3.5

1.18

նավթ, դիզելայինվառելիք, յուղ )

| |

Ավտոմեքենա մարդատար Այլ ձողեր երկաթից,ածխածնայինպողպա-

29.5

տից չվերամշակված (տաք գլանված)

2.2

11.7

2.2

Յ.5

9.5

1.7

1.6

2.7

1.4

4.7

1.4

2.5

1.3

5.9

1.2

6.8

1.1

պողպատե կիսապատրաստուկ

Ձեռագործ զորգ բրդից ն այլ քիմիական

թելերից

| Կոստյում, անդրավարտիք, պիջակ (տղ.)

0.97

4.2

Է» Իա |Ց|թ|թ|6|տԶ|Փ|Պ|Պ|ՊԿ|ՕԼ|« |

ռ|Ջ|պ|Փ|Կ|ԶՋ

Ծ|Ծ|ՕԾ

ՀՍՀ

բ|Օ|Փ)|Փ|Ծ)/Օ|Փ|Փ|Փ|Օ|Փ|Փ|օ|Փ|Օ|Օ|օ|օ|օ|օ

Օ|ՕԾ|Ծ

Յ|Ջ|ռ օօ Ջ|Փ|տ|Պ|Կ|«|Կ« քՔ|Ճ|Հ|Ջ|Թ|Թ|Թ|տ Փ

Օ|Օ)Ծ

Ծ|Փ|Փ)Օ|Օ|Օ|օ|Փ 2121212121212

212212

Օ|Օ|Փ

ու

Կալ Աո|տ|«|ա|ո|Հ |ՇՕ|Շ/Ա/Ա Փ|Օ|« ՅՂԹ|ՌՊ|Օ|Ա|Օ|«|(ՃԶ Հ|Հ|`|Ց|Ջ|Ց|Ջ Է|ո|օ

Յ|Ջ|տ|Թ|Ը|տ|Հ|Հ || Է|ա|Փ|Թ|| տ|ա|Ջ|ա|ա|Ց|» ո| տ|լՓ/|Է ՓԱ

|ա|Փ|Ժ|Փ||

ԵՀԻՒՎԷ Հ|ո|Հ Ճ|Հ|Շ|Ջ|Փ|Շ|Ջ|Հ|ա|տ|Թ|Թ|տ|ա|Թ|թ|Թ|Փ|ա|Ծ ||

Թ|ՕՓ|տ|Հ|Փ|ՇԳ

Ջ|Տ|Ջ|Հ|Ձ|Ջ|Ժ

ԷԻ

Փ|Է|Է|ԾԹ|)Ժ/)Վ|ՀՎ

«|Ջ Բ|Փ|ՕՓ|Օ|Կ|Օ|Փ|Փ Փ|Օ|Գ|Պ|ՕԾ|Փ)|օ Փ|ՕԹ|Փ Տ

Զ|Ջ|տ|տ|Թ|Է

Հ|Օ/|Հ

ՔՏՏ|ՏՏԱՏ|Տ)Հ

Տ|Ջ|Ջ|Գ|Ջ|Ջ/Թ Փ/Ի|Է|ՕՑ) ՉՎ|ԱՀՎՀ Ծ

Օ|Հ|ՓԾՓ|Կ|Զ|Փ|ՀՕ

տ|ռ|ա)պ|թ|Թ|ռ|թ|Փ|Փ6|՞

»« Զ/ՓԾ|Փ)Փ|Շ|Օ|Փ|ՓՕՓ|Օ|6|Ջ|Ծ|Օ|Փ|Շ|Փ)Օ|Ծ

Հ|Ա|Զ

ՅՀԷԷ

ՎԷԻ օ/տ|Հ |Պ|Կ

ԻՎԼ»

«Ո|Զ|Հ Փ|տ|Հ ԷՎԵՎԵ

Օ|ՊՈ|Ե Գ

«լ

ԷԼ ԱՈԼ:

ԷՆԵ ՕԶ|Օ|Օ|Օլտ|Ծ

ո|տ

Օ|ՃՁ|Օ|ԶԾ|Ա|Հ|Ծ

Հ|Ռ|Ճ|Հ|Թ|Ժ|Թ/|Ժ|Կ|ՀՎ|Փ «ՀԷԿ

ՕԹ|/Թ|ԶԾ

Յ|Է|Թ|Հ|Թ/|Ց|Շ|Հ տ|Ժ|տ օ|Գ|Թ||Գ|Գ|» ԺԱտ|Ժ|ԻԷ|Գ|Ծ|Դ Ջ|տ|Փ|Ջ|Զ|`|Օ Հ|թ|օ Զ|Ջ|Թ|Ա|տ|տ|տ|6|Օ|Ո|Է|ՕԾ|Փ|Ժ|Թ|Ա|Կ|Ա/Ծ «|Օ|ա|Ջ|Գ|Օ|Զ|Հ տ| Կ|տ| տՌ|Օ|ՕԾ|օ ԹՀ|Ծ/|Ռռ Ծ|Ք|Ա|`||ՕԼՏ Ձ|)Ց|ԹՓյա|տ|տ|Հ

Հ|Հ՝|ռ|

|Վ

Հ|Ջ|թ

«4|Գ|ՕԳ

ՉԷԻ ՒՑԻՉԷ:

տ|ՕԶ|Փ ա|տ|)Հ

Հ|ԱԸ|Օ | |Կ

Բ|Օ|Օ|ՕՓ|Օ|Օ)6|Փ Ջ|Թ|Օ|Ծ|Ջ|Փ|Կ ՕՓ|Օ|/|ՓԾ

ՕԾ|Կ|Փ

Օ|Օ|Ջ Ջ|Ի|Հ

Զ|տ|Փ|Փ|Օ|Հ)|Թ Հ|օ|օ Բ|Զ|Ջ|Թ|ռ/|տ|ՀԺ|տ |Հվօ Հ|Օ|տ|տ|ՕԶ|ՕԶ|» ||

Հ|Ջ|Ց|ՃՋ

Ջ)թ|թ|Փթ|տ|տ|Հ Ժ|Հ|տ|Թ|Ց|Թ|պ|Կ|Կ Գ|Պ|ԻԷ|Ծ|տ|Ժ|Թ|Կ|Կ|Կ|6Փ

Զ|Փ|Փ)ՇԾ|Շ|Շ|Պտ|Շ Ջ|ՕՓ|Շ|ՕԹ|Ջ|Փ|« |Փ|Ծ

տ|Փ|Փ .|)Հ|Հ ՀԱՀ Հ|Կ|Կ

Փ|«|Փ

ու

ՏՋ|Ց|Ա|ՎՏ|Ց|Ց|Ց

ԷԼԷԻԷԷԻԷՀԷ

ՅԷ

/Ջ|Ջ|Տ|Ջ|Թ|Ց|Ց|ա ՎԷԾ ԻՎԷ5/5

ԿԷՀՎԷ Յ|Տ|ՋՏ|Տ|Ջ|Ջ|ՑՋ|Տ/|ատ|Ջ|Տ|Ջ Ց ||ո|ոտ|Գ|Փ|ՓԺՓ|ԻԷ

ԷԼԹ|տ|տ|Փ|Ժ|Թ|Ո|Է

օյ|տ|ա

ՀՎԷԷ

Փ|ԵծՀ

օլալտ

Գ|Օա|Զ|Թ|Զ|Օ|Հ|Կ|Ջ|տ|Թ|Ջ|Օ

«ՎԱՏՏՏՏՏՏԵԹՏԵԱՑՏԹԱՆԱԱԱՆԿԵՑՏ

Ջ|ՏԹ|Փ|տյտ|Չ|ՀՓԱՏԱՉ|Ո|ո|Թ|Թ

ԳԾԱ

ԳԱ ԿԱԸԱՀ|/Ճ

Յ|Տ

8|օ/օ/|6/օ|/օ/օ|օյօ|`|օլօ|օ|պ|օ|"|օ|օ|օ|օ|օ|

Օ|ա|Ջ|Օ|Զ|Ը|՝|Կ|Ջ|տ)|Թ|Ջ|ՕՋ|«

ՀԵՏ

ՅՐ

|Յ

|տ|տ|Գ|ՀՀ|Չ թաթ

|Յ»«

Հ Կ"

օ|օ

ԵՏՏՏՏՏՅՐՏՏՏՏԱՅԱԱՑՏ

Տաթ օ

ԳԱԱ

ՅԱՅՏ ԿԱՀ ՀԻԱՇ/Տ «

ՄԾ|օ|օ/օ|օ|օ|ո|օ|օ|Ց|օ|օ|օ|Ց|օ|"|օ/օ|օյօ|թ|օ|օ|-|օ|5 ու

ՎՓ|/|Փ/Ա|

ԷՒՒԵՒԷԱՒԱԵՒԵԱՒԵՒԵԷՒԷ

ՅՏԳԱՑԱԱՋՅՏԱՋԱԹԱԱԱԹԱԱՎՈՐԸՈԱՑԱՑՅՑԹԱՅԹՎԹ|ԻԸ

ԷԷ

էէէ

ԲՖիէ

ՀՏ

ՎԸ-

|Թ|Թ|Կ|Ջ|Փ|ՀԺ|ո|Թ|Ջ|ա|Փ

ա|Փ|Փ|Թ|Հ|Թ|ո

ԹԱՑ

Պ|Ջ|Ց|Է|ա|ա|տ|«|Փ|ա|Զ|ա|տ|Ջ|օ|թ|ԹՓ|ա|տ|Ժ|օ|Ջ|Հ| ԱԷ/Շ|տ|տ|լայա|տ|Թ|Ջ/Փ|Թ|ապտ/ ՋՈ |Ա)Գ|Օ|աԳԹ) ՎԱՏ Ջ/Ֆ|այտ|ՕԶ|տ|ո|ա|ա|ա|տ|Ժ|Պ|Ջ|ՕԾ|Թ|Օ|Թ

ՀՏ|

Փ|ՇԷ|թ|տ|ԹՈ)|Կ

Ջ|ԶՑ|Թ|թ|թ|տ|տ|տ|Հ՝|Պ|Պ|Կ|Կ|Թ|Ա|Կ|Ա|Կ|Կ|Շ|Կ|Գ|օՇ|

ՀՏՀՅ Տ Հ՝

Օօ

օ|ՕՓ|Զ|Օ|Շ|Օ|Շ|Թ|Շ|Շ|օ)Շ|Շ|Ջ|Փ|օՇ|օ)Օ|օ|Փ|Գ|օ|օ|օ|Փ6 ո

ՏԸ

ՅՅ

ՏՀե

Պ|Ջ|Թ|Է|`|Օ|Ջ|6|Փ|Թ|ԶՋ|ավտ|Հ|Ժ|ա|Ջ/ա|տ|Փ|տ|Ջ|Հ|Կ բ|տ|Ջ|տ|թԹ|տ|տ|ատ|տ|տ|Է|Թ|Թ|Օ|ԱԱԱԱՋ|(|ավՀ|Ա|այ|Ջ|Կ|Ը|Պ

|Յ|Գ|Տ|Տ|ավտ|ԹՉ|տ|ո| |ա Ո|Ժ|Ո|ՀՍՋ|Ջ|Ջ|Ց|Ց|Ց|Շ/|Փ|Պ|Ռ/Ջ Ջ|Ց|Թ|թ|Փ|տ|տ|տ|՝|Թ|Թ|Կ|ԱԿ|Կ|ԱԿ|Ճ|ԱԵ|Շ|Կ|Կ||Կ|Գ|« Խ

ՏՀԱՅ

ՏՏՀ

ՏՏ Տ

Ճ|օՓ|օ|Ց|օ|օ6|օ|օ|ո|Շ|Շ|օ|օ/օ|ռ/օ|օ|օ|6|Փ|օ|-«|օ|Շ օ

ՅԳ Յ մ

Տ Տ

ռլ

աալ այա

ԹՅՏՏՏՏՏՏՏ

ԱՅ8 ՏԻԱՏԱՑ ՈԼՑ ՈԱ28252882 Բ ոլոթ |ոլՏ|ո|ա|Ց|Կ|Յ

Ձա

Օ|ԱԸ(ԸԷ|Օ|ԹՑ|Փ|Փ|Կ|Վ|Օ|Ժ|Թ|Գ|տ|Փ|Ա|Փ

ՅԱԼԵԼՏՈՑԼՏԼԸԱ

ԷԷ

իր

|Հ|ԶԾ|Կ|Է|Շ|ա|Ջ|Փ|Ջ|Ջ|Կ|Է

Ջլ|Տ

ՈՐ"

ջ օ

օօ

Ջ Է

բ|օ|օ|օ|օ|օ|Ջ|օ)օ|օ|Ջ/օ|օ|Ջ|օ|օ|օ|ց|9|5|օ|օ|Ճպ|օ|օ|օ

ԷԷ Էէ

ԽԵԵԷՒԷԵԽԱՀԱԿԷԵԽԵՑԵԽԻ

ԹՉՓ|Չ|ԱԹ|Ո|Գ|Ա|Ը|Օ|Գ|Փ|Ո|Թ|ԸԷ|ԷԼՓ|Է|տ|Պ՝|՝|Պ|Պ Հ

աաա աաոԹ8583585աաթթ

8 ԹՅՈՒՆԸ

7: Ց

ՅԱ

|Հ|Զ|Կ|Է|Հ|ա|Ջ|Ջ/Պ|Զ

ՀՏ

ՐՃ

Փ|Ջ/|Ի|ԻԷ|Է|Փ|տ|Գ|Չ/Պ

օ|օ)օթօյօ|8|6|6օ|6|8|օլ|օ|Ջ|65/օ|օ|Ց|Ջ|Տ| Ձ Փ ծ

Ջ -

ո)

ավտ

ավտ|այթ

ՏԼՏ|Ց|ՏԼՋ|ՖՏԼԱԼՖԼ5|Թ|ԳԼԸԼՑ/(ԸԼԳԼՃ

ՊԼ Հաաա ՅԱ38:9882282888288888

Յ|ֆ|Ց|Բ|ոլՑ|Ձ

Վ)

մվետ|

Փ|Թ|ԻԷՎՕ/ՓԿԹԵԹՕ։ԻԷՎՀՓ/ԹՃԳ|)39ԹԺ«

Թաթ

ՅԱՏՏՋՏԵՏՏԱԵՀՀՏ

ՏԻՑ Յօ

|Փ

Է|

Ց «։պ-Տ Է| ԹԾ|)9ՀՏ|ՍՑ|

9ՁԾՓՀ-ԹՏ

«զ Օ|` 35|

ԵՏ

ՓԾԵՏ|Ծ|Տ|Փ|Ց|Տ/Թ)ՓՋ/Ջ| Ե Է») «-ՀԺ «-|Ժ -ՀՏԱ`ՊՁթ|ԳԵ-|-

Հ)ապօ.

| 9| ՄՏՀ/ՀՀ թթ ՀՀՓ/ՑՑՓջ| Փ Փ

Փ|ԹՓ|Փ|Փ

Փ|ՕԾ|Ծ|Ծ|Ծ|ՓԾ|ՓԾ|Փ)ՕԾ|ՕԾ|ՕԾ|Փ

ՃՀա-ՏՀԽԹՏՀԵԹԵՑԹՑԵՒՑԻ)Ք|

ԻՎԵՀԻՏԸՋ|

Փ|ՓՀ|Հ ՋպՀփՀԸԻ|լ ՓԵՏ)

Թ|

ԻՀ| Հ|

Փ| Է|

Տ|

օթՀէԷ

ՀՎ

լ9Ջ|

ՀռԿՀԹ|ՓՓ/ՀԱայՀԱաԱՀՑԹ/Հ

ՀՓԻ Հ|Շ|Զ|Շ/ԳԱԺՀՎՀԻՒՋ|/ԿՓ|

ԹՀԹ

ՀԱԵՎՓ ՀՊ|Հ

Ի-

Զ։Ք Ծ ճ-

ՁԶ ԶՅ։:| | օ Է:

Յ|ՈԳ Թ

ՅՀՏՑ|

քՅ|9

Ց|

ՉՅ

Ց Տ Տ

21Ծ

Յ|3|3 Զ| .ԲՎ15|13 | ռ|3 տատ» ՏՅ

3/5 ԱՔ Յ|Ք| |

|ՅՀ

Տ|Յ ՇՅ|ՕԸ

ՎՅ

|Ք

Կ Պ

ո» |պՅ| |պ3Յ ՅՋ|

ԷԷ)

Յ5Ց

ՅՅ

«Ծ

ՅՅ օօ

ԱՅՔ|

|ԾՅ ԿԿՔԶՓՇ

|Ց/Յ

|Ք

ՅՅ

|Յ

|Հ |Բ

|Ջտ Տ Ք

|Ք

Էմօղ

Բ|ՅՕԾ Տ| ԾՔ |Մտպ`

/:Յատ Տ|Բյ3

|Ց5|8 թԹյՅ 5

Հ|ՅՅ Թ/95 /ՔՋՏ

Յ|ՏՅ|պտ

Ց|Ց|Ք|

ճ|5|5

Ց|. ԱՅՀՋ5

ԹՅՏՅՅՅՑ Յ 9)5՛Տ, ՀԵ|Հ/Փ 9|)Թ|ԾԹ |ՅաՋ|Շ Աա

|Ջ

|ք Յ

|| յ. 5|5

Յ|Յ|Թ 23/5

ՏՏՑՅՅՀ`ՏՅ

Թա

ՅԹՅՑԾՑՀՅՅ

«ԷԻԷԵԷԷԹԷԷ |ԱՑՑ2»

ՀՅԾԱՑ Է| ԹՑ| ՔՔ

ՏՅՅԵՔ|ՎՀՅՅՑՏՑ

Էշ

Ծ|

|»

ՑՏ2Ձ| ՅՅ|

Է»

|Ք

/Յ

՞ՊՒՋ-ԱՒԹԻ-Է

Յ|Յ ՀՀ

|Ջ

ՅՅ

|5 |Յ

Զկ

Շ 5,

Յ|5

ԷԷ

Օլ

Ջ|Յ ՀՁ ՏՋ2| Է)

ՇԼ թ

ՏՊ

Ը| ՇԾ

Յ||-ԱԹ

3։:պ3ՅՀՅՀ-Յ

893555 Էէ

ռը

ՋՑ|ՅՔԵՀ|Տ|Զ

8. 3Յ.Բ Յ9Յ|Ձ 3/5 5 Ց|2/5|Յ ՅՅՀԹՑ ԼՈՑ Հ ՀՏ:Յ|.Թ|Ց| Յ| ՑՋԱ/)Տ|ՅՆԵՏ5/3

պՋ:աՏՑՏաՁՑՎՅՏՑ

ԹԹ Ց ԶՎՅՑ|3Ց|ՅՑԹ`ե

ՀԵԷ Ի ԷԷ ԷԽԸ ԷԷ Է

ԷԷ ԻԵԷԷԵԵԽԷԵԷՆ

ԷԷԷԻԻԷԷ ԻԷ ԷԷ ՒԷ

ԼՑ

ՅՅ|ՅՔԵՑ|Շ|ԶՔ

ԱՅՏԸ

ԷՒ

Հ/ԾԾ/Թ|Գ|Շ|օ6|3|թ|57|:3/5|4

|ՓԻ-/ԹԳ|ԹԱՎԷՆԱԹԱԱՀ-Թ|Փ|

ՃԿԱԹԹ|Հ|Ծ/ՎԺԹԾՀԻԱԾԵԸԱՀ|

ՅԱ

Փ| ՃԿ|

Հ|

ԻՀ|

ռյթքթ|ռ|Ը

Կ/|Փյջ

ՕՇ|ՀՎԵԻ|Ժ

ՀԱԹԵՏԹՏ»|

Հ|ռ|.տ|Օ|Ցյ6

լջլջվթ|

Ջ|

ՏՏԹԵ

Փ|Գ|Փ|Փ|Փ|Փ|Փ|Գ օաաթ|

Ջ|Ա|2|ՎՑ| ՓՀԾ|Ց Տ|Հ|Հ|Թ|թ|Տ|Ց|5 ՋՓ/ՏՏ|

ՀՐՏ

Հ)թ|Փ|Տ Հ

Ձ|

|Զ

ՍԷ

ՏՐ.)2.9Ջ|

ՅՅ

ԷՔ

Տ|ՎՀ 5)3|8 Զ) Յ53Յ5ՅՏ

(ՀՅ5ՀՅՅՎՈՏ

Շի `ՇՑ

Յ Յ

Բ `

ԱԶ

Յ.

Ա»

ՀԱՔԵՔ|ՀՀՅ|Ց|Ց

«Վ8 ՅՅվ:|«

ՅՅՏՅՅՅ

85/23/85 Յ| 5/5 ՄՀՇ|Յ Յ28Թ:4:4:5ՀՅՅՅ 31232:8 11383» Ը| ԷԷԷ|Է|:

ՏՅՑ|ՅՅՅԵ:ՀԵՑ|

ՔԱՅ|-|Ց

|Յ

Տ Ձ

ՅՅ

3.8

ՅաՅ

Շ|12 ՅԱՑ

ՅՅ

ՀՅՎՅՏՅՅ»

ճ|Հ/ՅՑ|5 :

ՅՏ 5|9|Թ/Յ ՑՀ|» ՀՅ

2Յ Թ

ԺՎ5Թ Տ8|2|2իԱ5| ԷԷԻՒԻՒԷ

51652 ՏՑ|ՅՀՅԽՔՑ Գյ.Ը| Է ՅՅՅ էէր 8|Յ Տ|5|4 9|52Վ5|5|:Ք 3|3 Քամ: ՅՅ ԷԹ

ՀՏ |ՅՅ/9

վՅ Էէ)

թի ՀԷՒ

ԽԹ5

Ջ|

Ը|

աա5895385 | 36 5.Թ ՅԱ

ՏՎՅՅՀՅՅՀՅՅԱՅ

Յա

238235223285

-՛ Ձ

ԲԷ

Ավ

Տ :

85:ՅՅՏ ԵՍՀԱՀ

ՅՅՏ8|-

ՀՅ

ՏՏ»

39Բ| Ց

ՏՅ

Կ" 13

Է)

Յ|

ի Յ

2532թ ՔՎ1ՎՅ Յ «|

5/Յ

Էք

ՅԾ

ՑԵ:

Հ|» Հ

ռ|

Շ-

Ջ..3

Փ/գ

Հ ՀԵ

--ծ

ՅՅ

ԹԱՏ Ծ|Է/Կ Ջ Հ.Հ | ՎՀ

Հ|

ՀՐԵՇ Հ|Շ|տ|տ

ԺԾ

Կ|

ԷԹ:

Ց|Տ)թ|ռ| ԱՓԾ

թԱՀ|Տ|Ց ռ|Փ

ՋԹԵԱՋԼՎՀ-ՏՇՀՏՇԽՏԻՏ

ԹՀ Հ|Թ||-|օլՋ Ջ|

ԵԽ Ց

Ք|

ՋյՏ|

ՀԵ|

Հ/Փ

ԵՏ

Թ|թ|Թ|2 Փաթաթայցթ| Ձ

ՋՓ

6» Ձ.վռ|Վ Ջ|Շ|Ց|ա|Թ| Հ Փ ՏԵ

ԹՀ|

ց|Փ|Ջ|Փ|

Տ Գ|Չ/Փ/Փ/Փ/Գ/Փ|

Ջ| :

ՅՅ

ՏՏ

Չ|Փ/Փ|Գ

ԾՅ

ԷԻ

113121150121221108108825 թԹԹյաՀԵ ՑԵ ԷԷ

13|5|3|5

ԵԷ

Է ԷԵ 5 7|57|5/41|5|5|5|7

ՓԽ:

ՉՏԱՑՔՇ|

ՅԱԼԵԱ-

)39Շ»աթ| Թ

ՋՋ| Ջիտ|

ՅՅ

ՏՏ

ավա

Ա-ք-

ՀՅ

ՁՇԼԻՀԱԿԺՉ»

ՏԾ|Թ|Ց|Ց|Թ|

Փալ Ց |Ց|Թ|Թ|Փ|

ՀՎՓ/Թ|Թ|Թ|Թ| Թ|Թ|Թ|Թ|Թ|Թ|Թ|Թ|Թ)Թ|Թ|Թ|

ծթ»ՕՉՀա)ՓՓ/ՓՀՏԻՎՀԻՀԵԽՄ|

Թ|թ|Փ

ԻԷՎՀաաա|աա|

Փ|աՏլթլալտ|

Փլյտ

Փ|Ց|Թ|Թթ|Թ|Թ|թ|

|»

իթ իյյի

«|

Փ/Թ|Թ

Տ Վ-

առ) աա ՓԱԹ

ՀՎՀՀ

ԾԿ

|ա|ա|Ջ|Փ|ա|Հ|

Փա

ՀԱՋ.Ց|:Ծա|

ԹՀ

Փ|տ|Ջ|Շ|ԹԱԹ|-

ՃՎԹԹԱԹՀԵՀՀ|»|)լԾՀԾ

ԱԹՉ/ԹՀ|

|ԹԻ-|ՓԹի-|ԿՀ|Հա|

ՓԵ

ԹՓԻԷԼ-|-

ՏՎ

ՀԷ

ԱԹԱՅՏԹԹԹՋՈԹՀՅ։ԼՎՈԿՑԵԻԷՄՅՀՎՑ|

ՀԱՉԱՎՑԹՎԵԼՀԹ|Թ| Հ|օ|»

ՋԶ|Գ/» )9-ՀՎԹԹԹՑԹՀԹԵՅՑԱՑԹտ|լթ9ԹտՋ|Թ|Ծ|Թթա|ա| Գ/6|Ջ ա|վտ|Ծյա|Ջ|ԹԱԹԹ|Ջ| ՓՀՊՀԽԹԺՎՋայայթ| ՓիԻ՞Ժ ՀՎ

ՃՎԺՀԹՀՎՎՈԹՈԹՀԻՎԾԻ|-|Թ|

Փ/Թա|թթ|-|Հ| ՀԶ|Ջ|Հ

Է|

Փ|Տ|Ջ|ՑՏԹ|

ԶԹԱԹԹԸ|

ՀՈԹԹԱՋ|Ե|

տ|թ|

Փ|»|Ց

Հ|Հ

ԿԱՀԱԿ|ՑՋ|Թ|

յե Ձվ|Օ

ՎՀ

Տ|Յ |

5: Ց

Ծ|

Բ|ԹՑ| -Ը-վ 13

5|:3

ՀՎ /ՍՋ

24 Ջ.ՀՎ

ՅՀՏՋ

ՀՅ

ՁԲ|

|դ

.-Ց

Զլ

Ը|

ՀԾլ|տՑտ|

ՏՅ

:է

|Ք |Ջ

ծ Ք|Զվ.3 ՅՑ

|Յ։ՏՅ|տՑ| Յ

6|-

ՇԲ

5|3| /5/6|

Ջ|Յ|

Հ|Յ

ԹՎ

ՀՏ

Յ-

|Յ|

Շ. Տ

Ց|5

Էլ

ի:

|Գ

Օ/Յ| ԷԷ Տավ Ց /ՅԹՅ|Զ

ԾԿ:

|8| Յ8ՅՅՀՏՏՅ|

|ք

|55յ5

|Յ:ՀԵՅԵԱՏ|

Ք |ՅՋպԶ

Ջ|Յ Յո.

Բէ 5լ|յԹ)

ԹՅԹ ՅՅ

Է ԱՅ|

ՁՅ

ապՅ ՀՎՋՑ Շ `

/|5|:Վ9| 3|Շ Յ-ԲՎԲ

ՀՎ

|Ծ

ՇԾ

Յ|ՅՑԱԱԱծ|

-Թ-ԱՀ

5|Յ

Յ|ՈՅ 2|5

Թ|

Խ|

ՀՎ

ած

գ|Ց|Հ

ՀԾ|ԿՅ Ք

Է ԹԷ ՅԿ ՅՀՅ»ՏՋՅՅՎՃՁՎՅՅԸ

ԲՒՒԷՒԲ-ԷՅՒՒԻԻԷՐԷԷՒԻԷԷԷՒԷԷԷԱԷ

15 ԷԷԷԷ -«|Զ ԷԷ ԷԷԷԷԷ

ՅԵՐ ԷԹԻ ԷճՕՑ|Յ|

ԷԷ «ՎՇ

ԷլէԷԷԷԷԵԷԷԽԷԵ

Յ Էլ ԷԷԷ

ԷԷԷԻԷՀԷԵ

Յա|5|5 Վ

--ՔԷԷբԷ

Յ|ռ

ԷԷ ՎՏՅՑՅՑՅՅՑՏ

ԷԹԻ ԷԷ

Բ/Ծ

85|3

|Ջպ Ֆլ |Ց Զ

(Հ

Յ -

ԷՀ

Տ.)

2Խ|ՏՏՋՎՅԱԶՏՊՀ

ԹՅթՋպ ՏՅՅՀ ՍՈՒԹ ԷՒ ԷԷԷլ ՀԷԷԹ ԷԷ Յ Է Յ ՑՅԵՔ -8| ք| Ց|Բ| ՀՔԾ

Զյ |Ջ|ՅՏ|Ց

«Վ Յ| 3 -| Ց Լ|ՅԻ-ՎպՊցջ ՅՋՀՅաՀ Ի | Տ|21Յ Յա || |Ց8|5:/2:/Թ/33 | ՅՏ Թ82925523Վ աէ ՐԵՒ

Էէ էէէ13 ԷԷԷԷԷԷՒԷԽԷԹԷ

Յ|Ձ.ԱՅ -Հվ ԶՎԹ|

ՅՑՏ|

13/3 Ջ|

ատր

Թթ

ՅԱԷԷԹԻԷ Ք|

|Յ

ՀՅ -

ՎՇ

|| Տ

"ՈՒ

Յ ԷԷ ՀԻՏ ԻԷ

ՀՎ

|բ

Ժ| |Ծ

Ժա ՏԻ

ՏԹ25ՅՅՃՎ:

ՑՀՅ:ՑառՑ|Յ

ՀՅՑՅՅՑՃՅՏՑՏՑՋՏՑՏՑՅՅՅՏ5(Յ:|.

ԷԷ ԷԷ ԷԷԷԷ 5)

ՀՅՀՏՅՑՀՃՁՏՑՊՅՑՅՅՅՅՅՀՎԱՅՅՑԵՏՏՑՏՅՑՏՅ

ՎՅՅՏՏՋՑՅՅՅՑՋՏՑՀՎՑՀՅՅԺՀՅՁՅԾՅԾՅ

ՔՏՅՊՏՑՑՏ

ԱՅ ՅՅ Զ|Ծ|Յ|ՕլԸ|թ8|7|5|15|Ժ|5|:5|5|5|Թ|3|լ5)ՕԾ

պԾ|ՅԹ|Թ|գ|Ք|Ծ

ՏՅՏՅԱԹՑ

9|Յ|Յ-ՏԹՑ ՀՅՅՅԱՏ5

Էւ|

ՅԾԱ

ԳիԶՔ-|Փ|թ»|

Թ|Թ|Չ|ՎԱԷ|

Փ|Թ|Հ|Փ)Է|Հ|ՉԻ-ՎՀ|ԿԵՉ|Է|

«Հ-ի-չ|թ|Թ)|Թ|Վ|ԹԻ-|Թ|ՀԱԹ|ՁՇ|

Հ|/ա/այա|Ժտ|տ|

ԺԹի»ո|՞Թ|ՀԺ|Ց)|Թ|

Փ|Է|Կ տ|տ|թ

Հ.Ջ|Փ)|Ջ|Ջ)|Ջ|Ջ|Ջ|Ջ|Ջ|

ՏՏՏՏաոթխթՀա

ՅՅ)

Փ|Ջ|Ջ

Չ|Ջ|Ջ|

ՋՏՏԹՏՅՏՀՅՑՅՑԵՅՀՅՅ

ՅՏՅՏ| «խհ

ՏՅՏ| «րխ

«ռր

ՅՅՏՅՑ|ԱՅՅ

«ՀԻխԽԻՀթ»

Հ ՀԱՏ | ա|Փի-|Թ -՞| (Ո'ււ

ԻՎՀԾԼԼՔԻ-|՞/Թ|տի-|Հ

իվ ե'ւ 62

(| /

ՀՏՀ Տ

ՏՎ

»)Ցի-

տ)|Ջ|Հ|օ|Ք|Ջ|Ջ|Փ|6| ՑԹ Փ Փա Ջ|Է|Շ|Ց|ԱԱՋ|Թ|Կ|Փ

«-|Թ|օ Ծ Չ/Թ ՋԱՏՋՏ Ց|Ջ|Ա/Թ

ԹԹ

Ը) ԷԼ

|| ՀԱՅՏ ՅՅՅ Ջ|Յ|Ջ ՅՅ|5 աթ

ՀԱՑ: | ՔԱ -

ՅՅՅՏ Յ

ՅՀՔ

85») Յ|Յ)| ՀԷ ԽԷ Է

բի

Շ)

ՅՀ|5 Տ)

Բ|

3| |

ԷԷ

«(3

Օմ

ՒՀ Յ

Ձյտ|

ԿՎ

ԷԷ

|պ

Թ|8

|»

Զ/Ծ

5|Ը|

Յ ՅՅ, |" :|8

Յիտ

աՓ

ՀՅ ՅԾ

-| 5. 2/3Յ38 Յ Ե|ՅՔՏ| Ջ|5 5|5

պ:

5|Յ

Է)

|5.

ԷՅ ՇՅ

ա`

ԷԷ

«օից|Ց

ԷԷ

ՅՀ-»| Ք`Ց| 3

|Օ

ՏՀՏՏՑՀ Յյ 5

ՅԱՅՋՑՅԱՅՅՅՏ

ԷՀԻԷ:

ՅՅ

ք|

Ց.

9|Ժ Յ

թթ ՅԷ

ՅՋ

3Բ2

ԾԼՏ| |ՋՅ Յ-

ղտ

Բ|Յ ԺՅ

Թ ԹԵ Թյ|| 85/3:ՅՅ | Թա

38| ԵԹՅՅԱ

|Տ | ` Յ ՅՅ

ՁՀՊ

թ ՀՅՅՅ ԷԷ

| 85 |2 ՀՎ Տա 5|Ջ

|Վ

|պ

ԷԷ)5

ՏՅՏՑՅԱՅԶԱԾ

ԹՅՏՅՅՔ «ՅՅ Յ-|8Յ/:ՑՑ7-. Յ

Ձ|ռ

||Ջ

ՏԻ Ց:

ՀՅՏ| ՀՅ

Է|

Յ.Յ

ԺՓՉ

ԶՑՅ

|ծՓ|աԹՅ|պքվ5՛ |

ՅԵՐ

3Յ

Տ|ռ ՅՑ

ՅՑ ՅՍ Յ

ճ|թ|Ջ|8-3 |ՅՎԳ

ՀՔ|

ԷԷ: 3)

Տ|Ե/Թ|ա)Ծ|Թ

ՏՏ

Հվ

Շ Տ

ՕԾ|ա|ԿԻՁԷ|Կ/|Տ

ԷԷ

Է ԷԷ

ԱԷ

ՅՅ

ՒԻԷԷԵԱԷ-"

ՔՑ-Ք|

ՍԷ

լղ

Շ13 .-

Շ| Ծ

39տալԷ|Թ

|Ց|ր

3Յ Ը)

ԷՎՀԹ|

Փ|Հ|թ

ՀԻ

Փ|

Փ|ՀՃ|

ԺԶ ՏԵՔ

Փօ Թ

ՀԷ

օվ

ՅՋ|Տ|

5/3

ՅՅ

Ց|.Ջ|

ՅՀԹԱԷԷԷԹԻ:Է

5 Տ|Տ|Ց 3»

«Տ -

ՀՏ Տ|Յ

18|Յ|

Է Ջ|Յ Ձ.Յ| ԷՋ ԷԷ ԻԼ

Ջ|25|Յ

Վ6

|5|Աթ/

ՅՅՀՏՏՅՅ «Տ ՀԱՆՑԱ 35855955

ՏՅ ՔՅՅԹՑ

Ը3ՅԹԱՏՅՎԱՅԱՅՅ

26355 325835 3Յ

«Վ

Ջ`ՉՋա

աթ տ

«ռ Չջլտ|

5ջշ|

ՀԵՏԿՎ| Ի|Թ

Էյ

ԷՎՅ

ՅՏՏԵՒԻԻԹՀԹ/Տ

Ի|Թ)Թ|Թ|Փ

ՏՏՏԹԹաԹՇ

ԲՇՀՏՏԹԹՏՑ

ՓՓ/ԹԾ|ԹԾԹ)ՓԵՓծծ

այժջա

/Է|Թ|

ՀԷՐ88ՅՅ ՎԻՏՈՆ

ՎՀ

Փ ր

Թռխ

ՀԱՀ|ՎԱԼԹ|յ-

ՀԵՏԵԵՏՏՏ

-Ա|Չ|Փ|Փ|-|5

ՇՎ -

ո Տ

«8/3 ՅՅ

Ք ՅՅ.

.Յ

Յ|5/Յ ՅՎՇ պ |Լ

ԱԷ

ԷԷ ՅՅ

ՅԷՀ, Ը- --ց ՎԷԽԿԽԻ Տ|5|)3ՅԹ5| 5Յ|Հ||.6| Ք)| վ

Է)Է: Է |

ՅՀՋԿՋՊՏԾԵ

Տ|Յ|).-1Ք|Ջ|Ք5|-օ

ԷԷ:

Ց Յ| Յպ

«Լ

|Տ

(ՅՅ

Ջ 8|

|ՅԹ -

|ԹՍԱգ

Ը) Յ|5

ՏՋ|Յ5|8Յ|55 |Ջ3 աաա ՅՋ

ԱՒՎԱԷ

Յ|Ջ Յ

ճՔԱ5 Ջ

|Յ Յ

«Հ

ՑՅ|

|Յ

Ժ|

|Թ|5

Ջ|

ՀՅ

|ՑՋ

ՏՏԱՀԱՀԾՑՔՑԱ

Ց ՅՅ Յ|Յ Ձ|Յ||5|/ՅՏԺՀԾ

ԿՏ

ՎՏ

|Ց

Հ/Թ|Ծ|Է|Շ Փի-ՍՏ

պաթէաաթ

Տարա Ց ՏՏ

ՀԱԿԻՎԱՒՀՀԻ-ՎՀ

6|Թ

ԷԶ

Զէ

||ք Յ

Տ Ց

Փ|ՃԳԼՀ-

86Ք1/|825

Ջ|Տ|» Յ|/Յ|Ք Լ-Թ ՅՏ5 ՅՔ «Է

զ5

ԾՆԹ

ՀԱՏ

ՀՅ

ճ Տ

ՒՆՔ

Օ|ՀԱԵԷՀՆԹ

|Յ

ՏՏԱՏԵՏՏԾՅ

ՆԹ/ԹԾԵՆՏԹԱԾԹԹՑՋ|Տ

ՀԱՅԵ Տա ԵԹՏՀ

ՏՆՏԵ» ՁՎԻ |Հ|Է|Է|Օ ||

Ջ|շ

Թ.

ՒՎԻՎԷՉԷ-

|Թ/թ|Թ|5)Թ|թ|6|թ

|աՀ

ԸԹԱԹԹԵՏԸԷ

ՅՏԹԱ:ՏՏԵՏ

ԷԻ ԷՀՀԻՎԷ:

ՅՏՐՏԱՆՏՏ

ՏԱԵՏԵՏՏԵՏ

»տաՀՉՏՏ

|թ|թօ|6)Թ/|թ/ժօյ

/Յ ծ

|»

Շ)

Թ |8

ՅՁ|

ԽՔ||

| Շ|

5|ԶՎ»

/|5Թ/.| |

Ջ.

5|ք|

Ջ|

ՀԷ |վտյպ

ՏՋՉՅ|

|պՅ ի-1

Տ|Տ

Բ|Յ|Ք ՀՇ|5|Ծ 12582 |3:3Յ| Թ|Ցտ| Թր Տ

|Ջպտ|յ

ՀՅ

|աջ|Յ

ՑՋ|5|)Յ

ԷՅ|3

Յ5

Ը|Ծ ՅՅՅԱ

Յ|Շ Յար |328|5 ՅՀ` ԹԹ 5:ՅՅՀ | ՎՏ| Յ|ԼՔՅ Ց Ց Ժ ՅԾ 3 Յ|ԾԽՀ Ց|Յ 13|5 ց ՀԻ2 Բ| ՋլՔ| (6:65 Ծ

«|Յ|Յ ԷՒ ԷՅ Է ՀԱԷԼԷ/ Ց|Ծ Ք|5|Գ Յ»`|ԱՏԷ|ՏՅԵ`Բ 55/5

Ք Ք

ՅՅ

ԵԷԷՐԻԷԻ «Վ Յ

5Թ|Յ Բ.

ԷԷԻԻԶԷԷլ

ՀԺ.

ԷԷԻԵԻԷԷԼԷԷԵԷԵ

ՅՅՅՅՇ ՏՏ (ՎԱՏՏ

ՋՅՏՁՎՔՎՏ

ՅՅՅՏՀՅՏ

Ջ:ՑՏԱՏՑՏՅԱՑՅՅՅՑ

8252Թ83ՅՅ ՀԱՅՎՏՅՑՅԱՀՏՏՑԹՅԵ

Ց:

ՅԷՅԷԷՐԵԷՆԷԷԵԻԷՔ

ՑՋՏ|Տ|Ց8|5 ԵԱ

ՀԻԵԱՀԷՆԷ

ԷԱԲԽԷԷԵԷԷԷԻ

ՅՅ ||

ՀԱՏՀԵՎԵՀՅԱՑՏՑՑՏՀՅՅԱՏՑՅՑՅ

Ծ-ՀԾ| Ը2 Ջ18||

ՅՏՀՅՅԱՎԵԵՑՑՅՅԱՆՅՅՅԱՅՅՅՅՅՏ

ՀՋՅԱՑՀՎՅՀՑՅՑԹՀՅՅԱՎԵՑՅՑՀՅ

:2|:51-5

Ձ՝

ԷԵԷԷԻԻ Է,

3 1|Ջ)3|Ժ|7|Ժ|7 28ա9-25695658

Ձ|3

Յ|Թ|

ՅՎ

ԷԷՋ|ջ|5|Ժ0|Վ

ԷէԷԷՒԻԵՀԻԷԷԷԻԵԷՒԻԵԷԱԻ

օ|Փ

Փ|Թ/ՎԻՀ|ԾՏՀ

ԲԵՏՀԹԹՀ

|/ԿԸԵԷվՏ|Թ|Չ|Փ|շ

ՉՏԹ/5ԾՉԹ|Ց|Փ

Կ«|թ

Փթ|Փ|՞|Ծ

ՑԹՓՏՑԵԵԹՑ

ԹԷ

|ՇՑՓՀ|Տ|

«ՀՎՀՏՀԱԾՀ

|Ծ|Ծ|-Հ|Թ|ԻԷ|6

«Ը «3

ՇՎ

ԼՅ վ

Ք|

Օ-

Է)

| ||

|ք

Տր)

Տ||

՝ ՞

«Վ |-2

)

ՔՏ|8| վ1:1/1|: Ց Իյ ՅպվՅ Յ ՕլԸ| ՅԱՑ Ց|Ց | օՉ Յ|պ ՀԱԷԷ Յ 15|2|5 Ք Է|Ծ ՅՅ 5|3 «35ՀՎՔ |8||8 ԹԱՅ |(ՀԱՎԺ2|ԿԱՀ| Բ| | |8 Յ|Յ ԹՅԱ

ԹՅՅԱՎԵՅԵՅԱՅՑ

ԱԷ ՅՅ

Ցվ|ՅՅՔՑՀ3Յ:5

Ք|Յ 2|5|8:պՎ- Հ ԷԻ ԷԵ Է Հ :

իա

Ա ծ

վո

Հի

| |

ռյ8

|Ջ5

|Ձ

ՀՏետխ|

355553 ՀԱՅՑ»/5

ԲՐԷԲԷՒԷԷԷՐԷԹԻ

ԽԷ

Տ |Լ: Ձ85|5|5 թ) ճ

ՀԱՏՏՅԱՎԱԵՅՅԱՅՎՅԵՅ

ԱՅՀՀՅԱՑՑՅՑՏՅՅՅ

ՏԱՎՃ: 12958 5|Տ| |3-5/8|3|2|5|Ց Յ|Հ ԷԼ Ց ՀՀՀ» |Յ 53

Յ28542533818:33895 իվ ՅԱՅՏ

ՑԱՅՅԱՅՏ5ՀՅՅՎԱՅՅ5Յ

Յ՞լ8| «ՏՅ

ՀՅՏՏՅՎԱՅՎԱԱՏՅՅՀ

ԵԷՒՒԷԻԻԵԷԷ

ԱՅՑԱ5ՅՅ

ՏԱՅԻՑՏՑՅ:ՑԹՑՅ

8/ՎՅ Հ:ՅՅ ՅՅ

ՀՅՀՀՅՑՏՅՏ

835835 322281 85:35 ՅՏՏՅՅ ՀԻՎԻ

Հ|Ց|-|Ծ|օՑ|Կ|ա|վտ

ՅՑ

Ճ|ԹԾ|Շ|ՅՅ|/Փ|Ը|5 ՀԷՑ

ՅԻԷԷԷ

ԵԱ

ԱՒ

|Փ|Փ|«

18118844122232 8388)

ԹԷ

ԷԷ

2ջ

Ջ|Թ|ՏԱՏ|Փ|Բ

1Օ|65

ՓՏՋՏԵՏԹ|ԱՏԱՑՋԹԹԹԸԱՎՏԾ

ԹՓ/Փց ՑԹՈՓԷԻ ՀԾՀ

ՒՀ |ԻՀ|ԻՀ-

ԳՀՀ

ՑՓՇԱԱՀԹՎՋԹՀԵՇՓՅՑՑՓ

Փ|Ջ|Թ|թ|Ծ

Փ|Է|ՀՑ|ԹՎՀՀԾՋ»Հ

ՇԻՀԱԾ|Ա|Փ|Է|Թ|՝

օծ»

|ԷԻԷԷ

|Կ/Ջ|ջ

|օ)|Թ

-|Փ|Ծ Յ

|Ջ/թյ-

/՝

Յ Շ-

Օյ

Ը| Զ/Ծ

Յ|5 5|3 ՃՑ

Ձ|

8|Յ Օյ|ՀՎ ՅԷ -Զ ԻՋ Թ

Ց5

Ը) Յ

Յ Հ «|

Յ|

Շ|

Ը)

|8լ8

ՅՀ

ՏՅ

օ1-| Ջ|Ց|

Ձլքվ

Բ| 5/թ| Հ.Թ ՅՋ Ջ| Յ|5

ԹԷ. Բլ Տ|Յ

Ք|Յ

ՏՑՋՏ| Յ|Յ ԸԶվԹ|

Ց»

ՕՂ:

5/8

ՅԿ

|8.5

ՏՏՋ|ՏՋ Յ)Թ|

Տ ՅԱ: ՏՑՅՅ5| Յ

|| ը

1Թ/Ց| |6 Տ|Յ|Տ|Յ/ՏՅ| |Ժ

ՅԱՑԵԻՑՅ|

տ Յ|Ց|5|Յ յ Ց

ՎՅՅ/ՅԻՏՑ

|ՔՅ

Թ)

ՀԵ

Ք-

|8|

5)"

ԷԷ

ռլ

|Յ

|5 ւ

ԹՅՔ ՅՑպտ ՅՅ Շ-

ՑՅԹ

ԾԹ Շ

Ձ| |5

ԲՒՔԷ 8|6.8|5| Յ

Յա ՎՑ ՅՅՊՃՅ "պ ՎԹՀ |3Յ35 բ

/ՅՋՑ|

Ը |Թ83Յ38|/5/Թ

ՅՅ | Ք5 Ց|`|Ջ

ՋՋՀՅՀԺԱՅ |5

ԲՅ 8|

Տպ Ծ|ՀՎԾ ՅԷՏՀԻԷ| ԷԷ

ԸԼլ

Ճ|

պ«|Ծ պԿ|Թ|Թ|Հ|Փ|Հ|պ||Փլ/|Կ|Զ|ք|թ «ռ| ռ|Հ|Հ|«Չ|ՀՁ|ՓԹ|Թթ|Փ|Հ|Թլ|՞|Փ)Փ6Հ|Փ

Ի-|Թ|տ ԱԹԿԳԻ-

Հ|այԹ|ա|Է|Փ

ՀԻՇ

|ԹՓ|Ծ|Շ|ԿՀՀՀա|ա|Ծ|

Գծ

/Ծ/ՓԹ|ծ|ծ|Փ)Շ|ծԹ|Փ|Թ|Ժ|Փ|Թ|Թ|Թ|Հ

ՀԷ

/ԻԷ/ա|ա|ա|ա|այալայլա|Ց|Փ|Թ|Թ|Ծ|Փ|Ծ

Հ|'

/է՛ւվ|

Գ Տ

Փ|Կ|Փ

Օ|Հ|Ց|Ց|ԿԱՋ/|Փ|Ծ|Ջ|ա|թ|պ |Ջ|/Ց|ԹԻ-| (Յ|թ|ա|Ծ|Տ|Հ|Տ|Ջ/ՀՎԹԻ-|Թ|ԹԹ/ՀԷ|ՀԺ

ՀԶ

ԱՇՏՑԵՏԵՏԵԾՏԵՑ

«Շի Կ|Վ

Հե

ՀՎՀ-

ԵՏՏ

ԷՒ Տ ՏՏ

|Ժ|Ջ|Շ Խա ՏԸԱԹԱԿ (Ս աա: Գոռ

ՅԿ

ՎՇ-

Փ|Փ

օթ Տ 2|Թօ|Տ|օ|տ|Տ| |Ց|Տ|Տ|Տ Ց Թ ՏՏՀ |Թ|Գ|

ԹԹ ԹՀԵՀԻԵՑԾ

ՉԱՑ

|Կ/Յ|Զ|Զ|Հ|ՕԱԿ/Կ|

|՝/Չ/(ԿԱԵՀՎՀ/Թ|Փ

ՀՅ Յ

| )|ի Տ Յ

5--

ՇԱ

Ջվ -

Ց ՅՅ

Բլ

Էլ

ՕՏ

Ք|3 8| ՇԿՅ|ՏՋ Յ

Տ,Յ։վ 555| Ց

ՅՓ

ՅԾՀՎ.»

ծ |

Է|5 Ց1Ջ| Ը

ՒԷ) Ք|Ծ Չ

Ը/3 թ

Ջ|Ջ 3|3

ՅԱ5 Օ|5 ՀՎՔ Բէ |ա

5»Ջ|Յ

Յ|Զ

Օլ

|Ջ

| ԹԱՑ83

| ԶՎ ՅՑՇվ

ԾԺ

Ծ| Ծ

Թ տ

ծ.

ԶԱ Ք

|38

ԹԻՆՆԽԻԻՀԽՀԱԻՆԻԵԷԵԷ

Յ Օվ Ւ" ռպ.5|3 ՇՀ վ

Ձ«Յ ՃՔՅ|5Ծ

ՎՅՅ Ք5Յա ՅլավՔՅ|ՎՏ|5| պ Ջ.»|Յ Յ|Յ.8|ԳԸ

ՔՀՅԱՎՔ|Ց|

(Թ8|Յ5 Ը

ՏՅՅՀՏԵԱՑՋԵՅ

ԱՀՅՎՅՀՅՑ5

Ց|/Ց|9 ՏՏ ՅՑ

ԱՅՔՑՅՈԱՑ||/ՅԹ

ՅԵԹԱԷՀՒՔԷ ԷԻ

ՁՅ|ՅՏԳ 12Յ:38 Ք|ՅՏ|

ՅՀՅՀՏ|

ՁՅՎՅԵԵՑՅ5

/2/3|Ք. «ՏՏ8.5

219331383 85332552333 ՅԷՌԷԷ ՑՏՀՅԾԹ -

Ի|Ծի-|շ

«ռ ՑԵՆՏՑԸ

ԽԹԱՏՏԾԱՑԹԹՏՆ

ԷՎ-|ա|Փ|Զ|Է|Հ

Թ/ՏՀՏԾ

ԴԻԱՆԱ

ԳԱԼՈՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ

Խմբագիր՝

Ա.Վարդանյան

Համակարգչայինձնավորումը ն

էջադրումը`

Ն.Խչեյանի

Իշ) ԱՍՈՂԻԿ

Տպագրված է «ԱՍՈՂԻԿ» հրատարակչությանտպարանում: Ֆորմատ 602484 1/16, Թուղթ՝ օֆսեթ. Տպաքանակ՝ 200 Ք. Երնան, Սայաթ-Նովա 24, (գրասենյակ) Ավան, Դավիթ Մալյան 45 (տպարան) Հեռ. (374 10) 54 49 82, 62 38 63 Էլ. փոստ` 1ոքօ(0)2Տօջհւէ. Հտ