Տնտեսական մրցակցության համակարգը շուկայական էկոնոմիկայում

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ

Ա.Հ.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԱՐՇԱԿՅԱՆ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅՈՒՄ

(ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ)

«Տնտեսագետ» ԵՐԵՎԱՆ

ԴՏՀ

ԳՄԴ 65 Ա 921

Հոատարակությանէ ներկայացրել ԵրՊԺՏԻ «Միկրոէկոնոմիկային ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպման» ամբիոնը

Գրախոսներ

տ.գ.թ., տ.գ.թ.,

խճբագիր Մասնագետ

տ.գ.թ.

դոցեստ Պ.Ա. Քալանթարյան դոցենտ Հ.Ա. Բագրատունյան պրոֆեսոր

Ի.Ե.

Խլղաթյան

Վրատարակվումէ հեղինակի միջոցներով:

Արշակյան Ա.Հ. Ա 921 Տնտեսական մրցակցության համակարգը շուկայական

էկոնոմիկայում (Դասախոսություն) Եր.: Տնտեսագետ,1997: -

Շարադրված են «Միկրոէկոնոմիկա» առարկայի «Տնտեսական մրցակցության համակարգը շուկայական էկոնոմիկայում» թեմայի հիմնահարցերը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձված շուկայական տնտեսության կենսագործունեության մեխանիզմի բացահայտմանը: մրցակհետնանքների ցության, նրա տեսակների, մեթոդների ու լուսաբանմանը: Մեծ տեղ է հատկացված ֆիրմաների մրցակցային ռազմավարության գնահատմանը: Նախատեսված է «Միկրոէկոնոմիկա» առարկան ուսումնասիրող ուսանողների ն ասպիրանտներիհամար:

ՀՊՏՀ գրադարան |Ռ վ.2501000000

նն

Ա.Հ.,1997 կրշակյան

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

ն Շուկայական բնութագիրը հիճռական էկոնոմիկայի

մեխանիզմը կենսագործունեության

առաջացման պատճառները նէությունը: Շուկայի: 1.Շուկայի ֆունկցիաները... ԱԱ նաաակննա Լ...

ե...

3. 4.

ԳԼՈՒԽ 1.

Յ.

ւ...

էությռւնը ո...

մ...

Հ...

ԳԼՈՒԽ

ՂԱ

ւ...

ԱԱ

ՎԱ

Լ...

ն դրսնորման առանձնահատկութՄրցակցության յուննեդըւԼ.Լ... Ա Ան ննԱ ն 58 ն Մրցակցությանձները դրանց փոխադարձկապը................... 59 Մոնոպոլացումը ն դրա հատկանիշները ժամանակակից պայմաններում. ու... կԱնակԱնան Ապամոնոպոլացումըորպես ազատ մրցակցության ապահովմանպայմանմ.. ԱԱԱՎԱ Աննան ու...

ւ...

Աննան

սա

նանն

շուկայական եՎ

Ֆիրմաների մրցապայքարիռազմավարությունը ն գնահատումըշուկայական էկոնոմիկայում

Դրա

Ֆիրմաների մրցակցության մոդելը ն դրա ձեավորման մեխանիզմիվերլուծությունը............................................... Ֆիրմաների մրցունակության էությՈւնը ն այն որոշող գործոններիվերլուծությունը... Լ... . Ֆիրմաների մրցունակության ռազմավարության ապահովմանմեխանիզմը ն դրա գնահատումը..................... Շուկայի կառուցվածքի ուսումնասիրմանհիմնահարցերը....... Լ.Լ...

Յ.

նաԱ

Մրցակցությունը, նրա ձները, մեթոդները ն հետնեանքները

ւ...

ԼԱ

հիմքերը: Շուկայական էկոնոմիկայի սոցիալ-տնտեսական Շուկաներիդասակարգումըն դրանց հիմնականտարրերը...... 14 Շուկայական էկոնոմիկայիհիմնական մոդելները.................... Շուկայական մեխանիզմիառավելություններն ու թերությՈւնները..Լ.Լ... նԱնԱաաԱ աը

Օգտագործվածգրականությանցանկը....................................

ԳԼՈՒԽ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ

ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

Շուկան մարդկության կողմից ստեղծվածայն հրաշքներից մեկն է, որով սկսվում ն ավարտվում է արտադրությունը, բաշխումը,վերաբաշխումըն սպառումը:

7. ՇՈՒԿԱՅԻ

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

ՇՈՒԿԱՅԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Ապրանքային արտադրության զարգացմանը համընթաց, ձնավորվել ն զարգացել է նան շուկան, որն անցել է երկար ճանապարհ պարզագույն ձներից մինչե ժամանակակից, կազմակերպված, համակարգչային հագեցվածությամբշուկան: Շուկաները միշտ էլ գտնվել են տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնում: Այնպիսի նշանավոր տնտեսագետներ,ինչպիսիք են Ժ.Բ.Սեյը, ՈՒ. Ջնոնսը, Ա. Սմիթը, Կ. Մարքսը, Ջ. Քեյնսը, Ֆ.Խայեկը, Պ.Սամյուելսոնը ն ուրիշներ, տվել են Այսպես, Ադամ Սմիթը շուկայի բազմապիսի բնութագրումներ: առանձնացնումէ շուկայի ծագման երկու նախադրյալ. 1. Աշխատանքիհասարակականբաժանումը, 2. Ռեսուրսների սահմանւասփակությունը: Կարլ Մարքսը «Կապիտալ»-ում հիմնական ուշադրությունը դարձնում է ապրանքարտադրողներիտնտեսապես բաժանվածությանը:Դասակարգման այս նախադրյալներին հետագայում ավելացվեց նան երրորդը արտադրողներիինքնուրույնությունը ե ազատ ձեռնարկատիրության երաշխիքը: Աշխատանքի հասարակական բաժանումը սկսվել է դեռնս հին դարերից: Դա է պատճառը, որ պատմությունը առանձնացնում է աշխատանքի հասարակականբաժանման մի քանի փուլ: Առաջինն այն փուլն է երբ։ անասնապահություն, ։»առանձնացավ հողագործությունից, երկրորդը արհեստի առանձնանալն է հողագործությունից որպես առանձին ինքնուրույն ճյուղ ն երրորդը առնետրականների դասի բաժանվելն է արհեստավորներից: Հետո սկսեցին տրոհվել ճյուղերը, խորանալ առանձին արտադրությունների մասնագիտացման մակարդակները, ն այս գործընթացները շարունակվում. են մինչն այժմ: Դա է աշխատանքի օբյեկտիվ: անհրաժեշտություն է ն արտադրողականությանբարձրացման:

հանգեցնում

աշխատան

ապիտալը,

հողը

ն այլն)

սահմանափակ

են:

Ռեսուրսներիսահմանափակությունըմարդկանցստիպում է կատարել ընտրություն: Օրինակ` պետությունը պետք է ընտրի, թե որտեղ ծախսի եկամուտը գյուղատնտեսության, թե՞ արդյունաբերության զարգացման վրա: Ճիշտ ընտրությունը հնարավորություն է տալիս իրականացնելսահմանափակռեսուրսների արդյունավետ բաշխում: Ռեսուրսների սահմանափակությունը հանգեցնում է արտադրության արդյունքների փոխանակման անհրաժեշտության, իսկ արդյունքում աշխատանքի հասարակականբաժանման: Ռեսուրսների սահմանափակությունըհասարակության առջն դնում է եռամիասնականխնդիր. ի՞նչ արտադրել ն ի՞նչ քանակությամբ, ինչպե՞ս ն ինչպիսի՞ռեսուրսներով արտադրել, ու՞մ համար արտադրել ն ո՞վ է ստանալու արտադրվածայդ արտադրանքնու ծառայությունները: Այս հարցերի պատասխանըկարելի է ստանալ, նախ դիտարկելով, շվեյցարացի տնտեսագետ Լ.Վալրասի (1834-1910թթ.), այնուհետն այլ տնտեսագետներիառաջարկածշուկայի կենսագործմանսխեման: Շուկայական հարաբերությունների ձնավորման երրորդ հատկանիշը (պայմանը) արտադրողների տնտեսական մեկուսազումն (տարանջատումն) է մեկը մյուսից. Ապրանքափոխանակությունը նախատեսումէ համարժեքությանձգտելու անհրաժեշտություն: Ամեն ոք ձգտում է իր ապրանքի դիմաց ստանալ ուրի, ապրանքատեսակի համարժեք քանակություն: Իսկ այդպիսի ձգտում ծագում է տնտեսական սլասհմանափակվածության, շահերի դիֆերենցման հիման վրա: Այս բաժանվածությունը պատմականորենծագում է մասնավոր սեփականության, հետագայում նան կոլեկտիվ սեփականությանհենքի վրա: Շուկայական տնտեսությանարդյունավետ կենսագործմանհամար նքճուրույնության կարնոր նշանակություն ունի նան առտադրողնե, ն ազատ ձեռնարկատիրության երաշխիքը:

ԳԼՈՒԽ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

ԵՎ

Շուկան մարդկությանկողմից ստեղծվածայն հրաշքներից մեկն է, որով սկսվում ե ավարտվում է արտադրությունը, բաշխումը, վերաբաշխումըն սպառումը:

7. ՇՈՒԿԱՅԻ

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

ՇՈՒԿԱՅԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

ԵՎ

ՒՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Ապրանքային արտադրության զարգացմանը համընթաց, ձնավորվել ն զարգացել է նան շուկան, որն անցել է երկար ճանապարհ պարզագույն ձներից մինչն ժամանակակից, կազմակերպված, համակարգչային հագեցվածությամբ շուկան: Շուկաները միշտ էլ գտնվել են տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնում: Այնպիսի նշանավոր տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Ժ.Բ.Սեյը, ՈՒ. Ջնոնսը, Ա. Սմիթը, Կ. Մարքսը, Ջ. Քեյնսը, Ֆ.Խայեկը, Պ.Սամյուելսոնը ն ուրիշներ, տվել են շուկայի բազմապիսի բնութագրումներ: Այսպես, Ադամ Սմիթը առանձնացնում է շուկայի ծագման երկու նախադրյալ. 1. Աշխատանքիհասարակականբաժանումը, 2. Ռեսուրսների սահմանւսփակությունը: Կարլ Մարքսը «Կապիտալ»-ում հիմնական ուշադրությունը դարձնում է ապրանքարտադրողներիտնտեսապեսբաժանվածությանը: Դասակարգման այս նախադրյալներին հետագայում ավելացվեց նան երրորդը արտադրողներիինքնուրույնությունը ե ազատ ձեռնարկատիրության երաշխիքը: Աշխատանքի հասարակական բաժանումը սկսվել է դեռնս հին դարերից: Դա է պատճառը, որ պատմությունը առանձնացնում է աշխատանքի հասարտկականբաժանման մի քանի փուլ: Առաջինն այն փուլն է երբ անասնապահությունը առանձնացավ հողագործությունից, երկրորդը արհեստի առանձնանալն է հողագործությունից որպես առանձին ինքնուրույն ճյուղ ն երրորդը առնենտրականներիդասի բաժանվելն է արհեստավորներից: Հետո սկսեցին տրոհվել ճյուղերը, խորանալ առանձին արտադրությունների մասնագիտացման մակարդակները, ե այս գործընթացները շարունակվում. են մինչե այժմ: Դա օբյեկտիվ: անհրաժեշտություն է ն հանգեցնում է աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման: .

Աշխատանքի բաժանումը իր հերթին պայման է փոխանակման առաջացման համար: Ընդ որում, եթե սկզբում այն գոյություն ուներ միայն.համայնքի ներսում, ապա հետագայում ստացավ հասարակական բնույթ: ն արժեձների փոխանակմանզարգաԱպրանքափոխանակությունը ցումը հանգեցրին փողի ծագմանը, ինչպես նան ապրանքային արտադրության տիրապետությանը, այսինքն այնպիսի արտադրանքների արտադրությանը, որոնք արտադրողներին պետք են ոչ թե սեփական պահանջմունքներըբավարարելու համար, այլ որպես արժեքի կրողներ, որը թույլ է տալիս նրանց դրա փոխարենձեռք բերելու անհրաժեշտ այլ ապրանքներ:Այլ կերպ ասած, ծագեց արտադրություն շուկայի համար ուրիշների պահանջմունքներըբավարարելու նպատակով: Շուկայի առաջացման երկրորդ պատճառը այն է, որ ռեսուրսները (աշխատանքը, կապիտալը, հողը ն այլն) սահմանափակեն: Ռեսուրսներիսահմանափակությունըմարդկանցստիպում է կատարել ընտրություն: Օրինակ` պետությունը պետք է ընտրի, թե որտեղ ծախսի եկամուտը գյուղատնտեսության, թե՞ արդյունաբերության զարգացման վրա: ճիշտ ընտրությունը հնարավորություն է տալիս իրականացնել սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ բաշխում: Ռեսուրսների սահմանափակությունը հանգեցնում է արտադրության արդյունքների փոխանակման անհրաժեշտության, իսկ արդյունքում աշխատանքի հասարակականբաժանման: Ռեսուրսներիսահմանափակությունըհասարակությանառջն դնում է եռամիասնական խնդիր. ի՞նչ արտադրել ն ի՞նչ քանակությամբ, ինչպե՞ս ն ինչպիսի՞ ռեսուրսներով արտադրել, ու՞մ համար արտադրել ն ո՞վ է ստանալու արտադրվածայդ արտադրանքնու ծառայությունները: Այս հարցերի պատասխանըկարելի է ստանալ, նախ դիտարկելով, շվեյցարացի տնտեսագետ Լ.Վալրասի (1834-1910թթ.), այնուհետն այլ տնտեսագետներիառաջարկածշուկայի կենսագործմանսխեման: Շուկայական հարաբերությունների ձեավորման երրորդ հատկանիշը (պայմանը) առտադրողներիտնտեսական մեկուսացումն (տարանջատումն) է մեկը մյուսից. Ապրանքափոխանակությունը նախատեսումէ համարժեքությանձգտելու անհրաժեշտություն: Ամեն ոք ձգտում է իր ապրանքի դիմաց ստանալ ուրիշ ապրանքատեսակի համարժեք քանակություն: Իսկ այդպիսի ձգտում ծագում է տնտեսական սահմանափակվածության,շահերի դիֆերենցման հիման վրա: Այս բաժանվածությունը պատմականորենծագում է մասնավոր սեփականության, հետագայում նան կոլեկտիվ սեփականությանհենքի վրա: Շուկայական տնտեսության արդյունավետ կենսագործման համար կարնոր նշանակություն ունի նան արտադրողներիինքցուրույնության ն ազատ ծեռնարկատիրության երաշխիքը: ւ.

Տնտեսագետները հաճախ շուկան համեմատում են քվեարկության խցիկի հետ, երբ մարդիկ քվեարկում են այս կամ այն քաղաքական գործչի օգտին: Շուկան հնարավորություն է տալիս գնորդներին որնէ ապրանքի կամ ծառայության օգտին «քվեարկելու»: Սպառողների վերաբերմունքըկարող է հանգեցնել տվյալ ֆիրմայի գործունեության կամ ծաղկմանըկամ էլ կործանմանը: Պ.Սամյուելսոնը «էկոնոմիկս»աշխատության մեջ, բացահայտելով շուկայի սխեման, նշում է, որ բիզնեսը ձգտում է կապիտալի կուտայկմանը, սակայն գլխավոր կարգավորիչը հանդիսանում է հասարակուքյունը: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում աշխատում է «դոլարային դեմոկրատիայի» ռեժիմը, ըստ որի սպառողը դուրս է գալիս շուկա իր դոլարով ն քվեարկում որնէ իրի օգտին: Այն արտադրանքը, է ավելի շատ ձայներ, ազդում է արտադրության ապագա որը ստանում շարունակության գործընթացի վրա: Այդ դեպքում ապրանքը տրվում նրան, ով ավելի շատ կվճարի: Արդյունքում գները չափակցում են հասարակական պահանջարկն ու առաջարկը բիզնեսի կողմից ներկայացվածպահանջարկինու առլսջայիկին: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնումշուկան: Շուկայի էությունը փորձել են մեկնաբանելՕ.Ա.Կուրնոն (ֆր.), Ու.Ջնոնսը (անգ.), Լ.Վալրասը (շվ.), Ա.Մարշալը (անգ.) ն ուրիշները: Անգլիացի տնտեսագետ Ու. Ջնոնսը շուկան համարում էր մարդկանց խումբ, որը մտնում է գործարար հարաբերությունների մեջ ն կնքում ապրանքների խոշոր գործարքներ: Ժամանակակից ամերիկյան տնտեսագետ Ֆ.Կոտլերը շուկան բնութագրում է որպես ապրանքի գոյություն ունեցող ն պոտենցիալ գնորդների համախումբ (ընդգծելով. գնորդների կողմից առաջարկված հստակ գները): Բրիտանական հանրագիտարանը շուկան մեկնաբանում է որպես գործարքների համախմբություն, որոնց միջոցով տեղի է ունենում ապրանքների ու ծառայությունների առք ու վաճառք գնորդների ու վաճառողների իրար հետ շփման արդյունքում: Ընդ որում, շփումը կարող է լինել ուղղակի կամ էլ անհատ միջնորդների կամ կազմակերպությունների միջոցով: Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ֆ.Հայեկը շուկան բնութագրում է որպես բարդ, փոխանցող կառույց, որը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջությամբ ն արդյունավետությամբ օգտագործել բազմաթիվ անհատ գործակալներիմիջն ցրված տեղեկատվությունը: Ընդհանուր առմամբ, շուկան տնտեսական հարաբերությունների մի համակարգ է` ձնավորված ապրանքների արտադրության, փոխանակման.ն բաշխման, ինչպես նան դրամական միջոցների շարժի հիման վրա: Շուկան զարգանում է ապրանքային արտադրության զարգաց«

մանը զուգընթաց, փոխանակմանմեջ ներառելով ոչ միայն արտադրված նան աշխատանքի արդյունք չհանդիսացող արտադրանքը այ՝ անտառ ն այլն): Շուկայական հարաբերությունների ապրանքներ (հող, մեջ մարդկանց գերիշխանության պայմաններում հասարակության դրսնորվում են առքի ու վաճառքի միջոցով: բոլոր հարաբերությունները Շուկան բազմաբովանդակհասկացությունէ: Այսպես` Մակկոնելը ն Բրյուն «էկոնոմիկս»-ում տալիս են շուկայի հետնյալ բնորոշումը. «Շուկան մի ինստիտուտ է կամ մեխանիզմ, որն իմի է բերում առանձին ներկաապրանքերի ն ծառայությունների գնորդներին (պահանջարկ յացնողներին) ն վաճառողներին(առաքողներին)» : Ռ. Պինդայկը «Միկրոէկոնոմիկա»դասագրքումնշում է, որ «Շուկան համակցություն, իրենից ներկայացնում է գնորդների ն վաճառողների որի փոխազդեցությունը հանգեցնում է փոխանակման հնարավորության» : Շուկան ապրանքայինարտադրության ն շրջանառության օրենքով գործող կազմակերպվածփոխանակություն է, ապրանքափոխանակության հարաբերությանհամախմբություն: Շուկայի բնութագրման վերաբերյալ եղած բնորոշումները համակարգելով գալիս ենք այն եզրակացության, որ շուկան փոխանակման է, որտեղ իրականացվում են առանձին գործակալների միջն ոլորտ ինքնուրույն ընդունած որոշումները առք ու վաճառքի ձնով, այսինքն իրականացվում է արտադրողների ն սպառողների, արտադրության ն սպառման միջն կապը (գծ. 1.1.1): .

Արտադրանքին ծառայութէ շուկա /

ՕԾ(պահանջարկ)|յունների

Ի՞նչ

Հասարակություն Ինչպե՞ս

Բիզնես

ՈՒ՞մ համար

(առաջարկ)

Գծ.1.1.1.

(առաջարկ)

Արտադրության գործոններիշուկա| ԾՕ (պահանջարկ)

Շուկայի կենսագործունեությանսխեման

Ւ.թ., Երօ Ը.ՄԼ-" 3.օԽՕԽՈՍՒՇ"

Աճաւօտւծտ Ուորոճո Ի, "խՈչքօջճօմօրտււճ", Խ1. աօ

1,1. Քոն

1992. օիդուճ,

ուռ,1992, 67.

օո.

21.

61.

Շուկան կարելի է դիտել որպես արտադրողների ն սպառողների փոխներգործության ոլորտ: Ընդ որում, դրանցից յուրաքանչյուրը, որոշումներ ընդունելիս ն գործողություններ կատարելիս, ինքնուրույն է: Այդ դեպքում պարտադիր չէ լինել գնվող կամ վաճառվող ապրանքների սեփականատեր, կարելի է գործել նան ըստ հանձնարարության: Գնորդները կարող են լինել անհատ քաղաքացիներ, ընտանիքներ, ֆիրմաներ, միջնորդներ` ապրանք ձեռք բերելու ն հետագայում վաճառելու նպատակով (մեծածախ ն մանրածախ առնտրային ֆիրմաներ), պետական կազմակերպություններ նայլն: Շուկայական համակարգը ամբողջությամբ էկոնոմիկան կապող բոլոր շուկաներն են Ա դրանց միջե գործող կապերը: Այդ իսկ պատճառով այն շատ բարդ համակարգ է: Կասկածիցվեր է, որ շուկայի ամեն մի տարր ունի իր ինքնուրույն նշանակությունը, սակայն միայն իրար հետ սերտ փոխազդեցությունն է հանգեցնում շուկայական ամբողջ համակարգի արգասաբեր կենսա-

գործունեության: Շուկայի զարգացման մակարդակը բնորոշում են նան նրա մասշտաբները, չափերը: Սկզբում, պարզ ապրանքային տնտեսության պայմաններում, շուկան համեմատաբար նեղ է, որտեղ մեծ մասամբ իրացվում են սպառման ապրանքներ: Հետագայում, հատկապես կապիտալիզմին անցնելիս, ապրանքաշրջանառությանոլորտը անհամեմատ ընդլայնվում է: Ստեղծվում ե սկսում է զարգանալ շուկաների համակարգ, որտեղ գնվում ն վաճառվում են սպառման ապրանքներ ն արտադրության գործոններ: Ժամանակի ընթացքում, հատկապես 20-րդ դարի սկզբում, արտաքին տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանը զուգընթաց, ապրանքը դուրս է գալիս մի երկրի սահմաններից, ձեռք է բերում միջազգային ճանաչում, որի հիման վրա էլ ձնավորվում է միջազգային շուկան` գործնականում իր մեջ ներառելով հողագնդի բոլոր երկրների

շուկաները:

Վասարակությանմեջ արմատավորվող շուկայական հարաբերությունները մեծ ազդեցություն են թողնում տնտեսական կյանքի բոլոր բնագավառների վրա` իրականացնելով մի շարք էական ֆունկցիաներ (տես գծ.1.1.2): Շուկան ինքնակարգավորվող համակարգ է: Եթե մի ապրանքի գինը, աշխատողների աշխատավարձը կամ ֆիրմաների շահույթը են շուկայական համընդհանուր մակարդակից, ապա շեղվում մրցակցությունը ստիպում է դրանց վերադառնալ իրենց տեղը: Զարմանալի պարադոքս. շուկան, որը տնտեսության ազատության գագաքնակետն է, դառնում է տնտեսության ամենախիստվերակացուն: Շուկան՛ոչ մի Միշտ էլ հնարավոր է դիմել թագավորին որնէ խնդրագրով: Տ

գործում է որոշակի գործակալների չի ընդունում:Շուկան. խնդրանք (սուբյեկտների) միջոցով: Շուկայի սուբյեկտ են հանդիսանում արտադրողներն ու սպառողները կամ վաճառողներն ու գնորդները: Որպես վաճառողներ ն գնորդներ հանդես են գալիս:ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք, ն

պետությունը:

են տարբերակՇուկայի սուբյեկտները իրարից.պայմանականորեն մի հատվածում վաճառողը մեկ այլ վում, որովհետն շուկայի հատվածումհանդես է գալիս գնորդի դերում: Ասենք, արտադրողը շուկա է բերել որնէ ապրանք վաճառելու համար: Եթե դա նրա վերջին ապրանքը չէ, եթե նա դեռնսշարունակելուէ տվյալ արտադրանքից արտադրել, ապա այդ արտադրողը շուկայի մեկ այլ հատվածում վաճառքից ձեռք բերած գումարի հաշվին կգնի արտադրության գործոններ (ԱԳ) տվյալ արտադրանքի արտադրությունը շարունակելու համար: Նշանակում է, որ վաճառողը հանդիսանում:է նան գնորդ: Այս դեպքում արտադրողը վաճառողից դառնում է գնորդ-արտադրող: Իսկ ԱԳ վաճառողը իր ստացած ֆինանսական ռեսուրսների (միջոցների) հաշվին պետք է շարունակի ԱԳ գնել ն ձեռք բերել անհրաժեշտ .այն արտադրանքը, որի կպրիքը ՛զգում է: Ուրեմն ռեսուրսներ արտադրողը նս հանդես է գալիս որպես գնորդ: Այսինքն, ժամանակի ընթացքում, աիտադրողը հանդես է գալիս ն որպես գնորդ,ն որպես վաճառող: ն փողը: ապրանքը Որպես Շուկայի օբյեկտ են համարվում են ապրանք հանդես գալիս ոչ միայն արտադրված արտադրանքն ու ծառայությունները այլե արտադրության` գործոնները (հողը, աշխատանքը, կապիտալը): Փողի դերում հանդես են գալիս բոլոր ֆինանսական միջոցները, որոնցից ամենակարնորը հանդիսանում է ինքը` փողը: Շուկան, որպես ինքնուրույն միավորում, ներառում է երեք հիմնական տարր. ապրանքների ն ծառայությունների շուկա, աշխատաշուկա,կապիտալի շուկա: Այս երեք շուկաներն էլ օրգանապես կապված են մեկը մյուսի հետ ն փոխազդում են իրար վրա: Շուկայի ն շուկայական հարաբերությունների զարգացումը կախված է նրա բոլոր բաղկացուցիչ մասերի, տյսպես կոչված նրա ենթակառուցվածքի զարգացումից: Շուկայական ենթակառուզվածքը` փոխադարձորեն կապված. ն միննույն շուկայում գործող այն (ազմակերպությունների համակարգն է որոնք սպասարկում են ապրանքների, ժառալությունների, փողի, արժեթղթերի ն ԱԳ հոսքերը: Այսպես, ապրանքների ու ծառայությունների շուկայում գործում են ապրանքային բորսաները, մեծածախ ն մանրածախառնտրի կազմակերպություններիհամակարգը, առետրա՞

ՌոբերտՀագլբրոունկ.Տնտեսագիտություն բոլորի համար,«Ապոլոն»,Երնան 1994թ.էջ 32:

յին հիմքով գործող ֆիրմաներ, որոնք մրցակից մասնակիցներինապահովում են համապատասխան տեղեկատվությամբ, մարքետինգային ծառայություններովն այլն: Ապրանքային շուկաների ենթակառուցվածքը զբաղեցնում է արտադրողներից մինչն սպառողները ներառող որոշակի հասարակական տնտեսական միջակայք: Ստանալով ապրանքը, նա կազմակերպում է առաքման համաձայնագրերի կնքումը, նպաստելով ապրանքների հոսքի առաջացմանը ըստ տարածաշրջանների, է իրացումը ն ապրանքների սպասարկումը: Շուկայի գոյության ն կենսագործունեության համար անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ, որոնցից առավել կարնորներն են. շուկայի սուբյեկտների թվի անսահմանափակությունը,նրանց շուվա ազատ մուտք ն ելքի առկայությունը: Դա նշանակում է,. որ յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի զբաղվել ձեռներեցությամբ ն իր հայեցողությամբ ցանկացած ժամանակ դադարեցնել այն: Ընդ որում, վաճառող (արտադրող) կոչվող մարդկանց խումբը կարող է ընտրել օրենքով չարգելված գործունեության ցանկացած ձն (ձեռնարկատիրություն, ֆոնդային օպերացիաներ, բանկային գործունեություն, ն այլն): Իր հերթին, գնորդները հողագործություն կարող են գնել այն, ինչ հնարավոր Ւ ն հարմար իրենց համար, շուկայական առանձին սուբյեկտների միջե իրավահավասարություն, տնտեսական ռեսուրսների շարժունակություն: Հեն այս հատկանիշն է, որը ֆիրմանեոին կամ առանձին ձեռներեցներին հնարավորություն է տալիս տնտեսական ռեսուրսների ազատ բաշխման կամ վերաբաշխմանմիջոցով հասնել առավելագույն եկամուտների, շուկայական առանձին սուբյեկտների մոտ պահանջարկի, առաջարկի, գների, շահույթի նորմայի ն այլ ցուցանիշների մասին ճշգրիտ ու լրիվ տեղեկությունների առկայություն: Այս հատկանիշի բացակայությունը հնարավորություն չի տա շուկայական սուբյեկտներին ճիշտ կողմնորոշվել առք ու վաճառի,գործընթացը արդյունավետ իրականացնելու համար, արտադրողի մենաշնորհային իշխանության բացակայություն, արտադրականռեսուրսների որոշակի ռեզերվ ֆիրմայի հետագա շարժունակությունն ապահովելու համար: Եթե արտադրական կարողությունները օգտագործվում են 10096-ով, ապա ֆիրման զրկվում է այդ հնարավորությունից, ի վիճակի չի լինում ճկուն կերպով արձագանքել պահանջարկի փոփոխություններին, դատապարտվածէ ապրանքային դեֆիցիտի ն ռեսուրսների վերաբաշխման համապատասխան մեթոդներին անցնելուն ն ստիպվածէ մեծ միջոօներ ծախսել: Այսպես, ո՛չ տեսության մեջ, ոչ էլ պրակտիկայում հայտնի չէ շուկայական էկոնոմիկա

կարգավորում

(սպառողները)

» »

10056 -անոց զբաղվածությամբ: էկոնոմիկան ոչ միայն կորուստներ է կրում անչափ մեծ գործազրկությանմասշտաբներից ն. տնողությունից, ռեզերվները չափից ավելի այլ նան այն ժամանակ, երբ աշխատանքի քիչ են: Շուկաներն իրենց կենսագործունեությունն իրականացնում են որոշակի ֆունկցիաներիմիջոցով: Դրանք են ապագա հավանական սպառողների շրջանակիմասին տալիս են որոշակի տեղեկատվություն, իրար հետ կապում են արտադրությունը ն սպառումը, խթանում են ծախքերիկրճատումը, որակի բարձրացումը, ԳՏԱ -ն, մրցակցության շնորհիվ կատարում: են ապրանքարտադրողների բնականընտրություն, սահմանում են գները պահանջարկին ն առաջարկին համապատասխան: Շուկայի ֆունկցիաների կազմը, կառուցվածքը ն դրանց փոխադարձկապԱ'ուկախվածությունընեկայացվածէ գծանկարում: »

Տեղեկատվական

Հ.

Միջնորդ

2-7

Շուկայի ֆունկցիակերը

Գնագոյացման

Կարգավորող

Առողջացճող Գծ.1.12

Շուկայի ֆունկցիաները

Ինչպես երնում է գծանկարից,շուկայի հիմնականֆունկցիաներից մեկը ապագա հավանականսպառողներիշրջանակի վերաբերյալ որոշակի տեղեկատվությունտալն է: Տարերայնորեն ընթացող գործընթացները շուկան դարձնում են իր ազդեցության ոլորտի վերաբերյալ ճշգրիտ տեղեկատվության հավաքագրման ն մշակման խոշորագույն համակարգիչ:Դա յուրաքանչյուր ձեռնարկությանըհնարավորություն է տալիս մշտապես համեմատելու իր սեփական 0՛արտադրության ցուցանիշները շուկայական փոփոխվողպայսանների հետ: Շուկան կարնոր դեր է կատարում արտադրությունը ն սպառումը իրար հետ կապելու գործընթացում:Այն խթանում է ծախքերիկրճատ11

մանը, թողարկվող արտադրանքի ն կատարվող ծառայությունների որակի բարձրացմանը, նպաստում ԳՏԱ-ի զարգացմանը ն դրա արդյունքներիպրակտիկ կիրառմանը:Այլ խոսքով, շուկան կատարում է միջնորդի ֆունկզիա: Դա բացատրվում է նրանով, որ աշխատանքի հասարակական բաժանման ն ապրանքարտադրողներիտնտեսապես մեկուսացման պայմաններում,նրանք պետք է գտնեն իրար ն փոխանակեն իրենց աշխատանքիարդյունքները: Առանց շուկայի, գործնականում անհնարին է որոշել, թե ինչքանո՞վ են փոխադարձ հարմարավետ ն տնտեսական կապերը համարվում այս կամ այն տեխնոլոգիական հասարակական արտադրության կոնկրետ մասնակիցների միջն: Նորմալ շուկայական էկոնոմիկայում սպառողը հնարավորություն ունի. օգնել առաքողին արտադրանքի որակի, նրա գների, մատակարարման ժամկետի, շահագործման ն այլ չափանիշների ընտրության առումով: է տրվում ընտրել իր Միննույն ժամանակ, վաճառողինհնարավորություն գնորդին: Գնագոլազման ֆունկզիան կարնոր նշանակություն ունի շուկայական հարաբերությունների համակարգում: Չէ՞ որ շուկա է առաքվում տարբեր արտադրողների կողմից արտադրված միննույն արդյունքը, սակայն տարբեր արտադրության ծախքերով: Այնինչ, շուկան ընդունում է միայն հասարակականորեն անհրաժեշտ ծախքերը: Գնորդը միայն դրան համապատասխան է վճարում: Հետնաբար,այստեղ ձնավորվում է հասարակականարժեքը, որի մեծությունը դժվար թե կարողանա որոշել ցանկացածժամանակակիցհաշվիչ մեքենա: Դրա շնորհիվ սահմանվում է շարժուն կապ արժեքի ն գնի միջե հստակ արձագանքելով արտադրության, պահանջմունքների, կոնյունկտուրայի մեջ տեղի ունեցող փոփոխություններին: ֆունկզիա այսինքն Շուկան կատարում է նան ճարգավորման ապահովում է մրցակցությունը: առաջ քաշած, Շուկան հստակ տալիս է Փ.Սամյուելսոնի իսկ հետագայում է.Դոլլանի կողմից հիմնավորված հասարակական ընտրությունների վերաբերյա՝։ հարցապնդումների պատասխանը: Մրցակցության միջավայրի Շուկան անիմաստ է առանց մրցակցության: պահպանումը, նրա խթանումն ու -զարգացումը հանդիսանում են ցանկացածզարգացածշուկայական համակարգ ունեցող տնտեսության պետականկարգավորմանկարնորագույնխնդիրները: Շուկայի կարգավորման գործում կարնոր նշանակություն ունի պահանջարկին առաջարկի հարաբերակցությունը: է ոչ Ժամանակակից պայմաններում էկոնոմիկան կառավարվում միայն շուկայի օգնությամբ, այլե պետական լծակներով: Սակայն շուկայի կարգավորող դերը շարունակում է պահպանվել, մեծ մասամբ

կողմից

ապահովելով ժողովրդական տնտեսության հավասարակշռվածությունը: Ինչպես երնում է գծանկարից, շուկայի կարնոր ֆունկցիաներից Շուկայական մեկռ էլ հանդիսանում է նրա առշոդջազնող ֆուննցիան: բարեգործականհամակարգ չէ: Այն ոչ միայնկոշտ է, այլն մեխանիզմը դաժան: Խրան հատուկ են սոցիալականշերտավորումը, թույլերի նկատմամբ անգութ վերաբերմունքը: Մրցակցության միջոցով: շուկան հասարակականարտադրությունը մաքրում է տնտեսապես ոչ կայուն ն կանաչ լույս տալով առավել ոչ կեռսունակ տնտեսական միջավայրից, ձեռներեց ն արդյունավետ կենսագործող տնտեսական:միավորներին: Փ.Սամյուելսոնի վկայությամբ, բոլոր մանրածախխանութների 1/3-ից մինչե 0.5-ը իոենց գործունեությունը դադարեցնում են ստեղծման օրվանից առաջին երեք տարվա ընթացքում, իսկ փոքր բիզնեսիկյանքի տնոռության միջին ցիկլը չի գերազանցում 6 տարվան: Սակայն նորաստեղծ ձեռնարկություններիթիվը մշտապես գերազանցում է իրենց գործունեությունը դադարեցնողների թվին: Մրցակցության պայքարում պարտվում են նան խոշոր ֆիրմաները: Բնական է, որ արտադրությանն կապիտալի համակենտրոնացման պայմաններում, մոնոպոլացումը դեֆորմացնում է շուկայի առողջացնող մեխանիզմը: ոչ մի տեղ Այնուհանդերձ, կապիտալիստական աշխարհում մոնոպոլացումը չի ճնշում մրցակցությունը այնպես ն այնքան, որպեսզի ընդհատվի «բնական ընտրությունը»: Ամփոփելով, կարող ենք նշել, որ շուկայական համակարգի առկայությունը երկրի էկոնոմիկայի զարգացման տարբեր ւուլերում արդարացված է: Իսկ ի՞նչ է ապասվում շուկային ապագայում: Նա կկարողանա՞դիմակայել ն հնարավորություն ունենալ առավելագույնս բավարարելու հասարակությանանդամներիհարաճուն պահանջմունքները նույնքան հաջող ն նույնքան արդյունավետ, ինչպես այն կատարել է մինչն այժմ, պատմականժամանակահատվածի այս պահին:

Ամենադրամատիկդեպքը, թե շուկաներն ինչպես կարող են սոցիալական անհավասարությունստեղծել, պատահեց1848-1849 թթ, երբ Վիկտորիաթագուհու «Լեսե ֆեյ» կառավարությանթողտվությամբմիլիոնավոր հոլանդացի երեխաներ, կանայք ն տղամարդիկսովամահեղան մեծ սովի ժամանակ,երբ սնկային հիվանդությունըհանկարծակի կարտոֆիլիբերքը:(Սամյուելսոն,«Մակրոտնտեսագիտություն», էջ 77): ոչնչացրեց ||,Երնան, 1997թ., 102-103 "Փ.Սամյուելսոն, Վ.Նորդհաուս,Տնտեսագիտություն, էջ:

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԻՄՔԵՐԸ:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԻՍՆԱԿԱՆ

ՏԱՐՐԵՐԸ

Շուկայական էկոնոմիկանայնպիսի տնտեսավարմանհամակարգէ, որի դեպքում շուկայական սուբյեկտների փոխներգործությաշարդյունէ քում տրվում տնտեսութան հիմնական ընտրությունների պատասխանքերը՝ի՞նչ, ինչպե՞ս ն ո՞վ: Շուկայական էկոնոմիկաննախ ն առաջ ապրանքային արտադրություն է, այսինքն տնտեսության կազմակերպման այնպիսի ձն, երբ արտադրանքն արտադրվում է վաճառքի. կամ փոխանակման համար: Ապրանքային արտադրոչթյունը միաժամանակնշանակում է, որ մարդիկ ու առք վաճառքի միջոցով տոխանակում են իրենց աշխստտանքի

արդյունքը: 'Արտադրությունը ինքնանպատակ տեղի ունենալ չի կարող: Այն օրգանապես կապված է սպառման հետ: Սակայն մինչն պատրաստի արտադրանքը առք ու վաճառքի միջոցով արտադրողից սպառողին հասցնելը, անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ՝ 1. աշխատանքի հասարավականբաժանման զարգացման բարձր մակարդակ, 2. արտադրողներին իրարից տնտեսապես (մեկուսացնելը): Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր արտադրող ն յուրաքանչյուր ֆիրմա ինքն է տնօրինում իր արտադրության գործոններին, ինքն է որոշում թե ին՞չ, ինչքա՞ն ն ու՞մ համար արտադրի: Այս պայմանին է մասնավոր սեփականությունը: ամենալավը հառձապատասխանում Շուկայական էկոնոմիկայի երկրորդ սոցիալ-տնտեսական հիմքը հանդիսացող պայմանը սեփականությունն է, որը մարդկանց կողմից նյութական բարիքների յուրացման պատմականորեն որոշակի ձեն է արտադրության, փոխանակմանն սպառսան գործընթացում: Սեւիականությունը կարող է հանդես գալ տարբեր ձներով: ենք խմբային, կոոպերատիվ պետական ն մասնավոր, բաժնետիրական, սեփականություն: Վետնաբար, շուկայական էկոնոմիկան ներկայացվում է սեփականության տարբեր ձների առկայությամբ: Հատկապես դա է հնարավորություն տալիս յուրաքանչյուր մարդուն ազատ կերպով դրսնորելու իր ուժն ու ունակությունները, որոնք առավել կհամապատասխանեն նրա բնավորությանը, ունակություններին, կեցվածքին: Պետությունը պետք է պահպանի սեփականության բոլոր ձները, պաշտպանը նրա բոլոր սուբյեկտների շահերը` տնտեսական, վարչական ն իրավական լծակների միջոցով նրանց համար ստեղծելով տնտեսավարմանհավասար պայմաններ:

բաժանելը

Տարբերում

Շուկայական էկոնոմիկայիհիմնական տարրերից մեկը շահույթի «հետնից վազելն է», որը ն շուկայական սուբյեկտներին ստիպում է այն կենսագործել հնարավոր նվազագույն ծախքերով: Եվ վերջապես, շուկայական էկոնոմիկայի տնտեսական հիմքերից մեկն էլ ազատ ձեռներեցության ապահովումնէ: Շուկայական էկոնոմիկայի գոյության երրորդ պայմանը մրցակցություն է:

Տնտեսավարող սուբյեկտը ն տնտեսական ակտիվությունը Միկրոէկոնոմիկայիտեսանկյունից՝ ինչը՞, ինչպե՞ս,ու՞մ համար արտադրել հարցերը լուծելու համար կան երեք հիմնական մոտեցումներ. համապատասխանռեսուրսների առկայության պայմաններում արտադրել այն, հնչը բերում է պատշաճ եկամուտ, օգտագործել այնպիսի տեխնոլոգիա, որը կապիտալի նվազագույն ծախսերով ապահովում է առավելագույն քանակությամբ արտադոանք, արտադրել կամ ծառայություն մատուցել նրանց համար, ովքեր հայտ են ներկայացնում վճարունակ պահանջարկիմիջոցով: Այս հարցերր պատասխանները միշտ տալիս է տնտեսավարող սուբյեկտը, օբյեկտին ուղղված ակտիվության աղբյուրը ճանաչողը կամ պրակտհկ առարկայական գործունեություն կրողը: Տնտեսավարող սուբյեկտը տնտեսականբարիքների արտադրության, բաշխման, փոխանակման ն սպառմանտնտեսականհարաբերությունների մասնակիցն է: Տնտեսավարող սուբլեստը պրակտիկ տնտեսական գործունեուքյուն իրականացնող անձ է, որի գործունեությունն ուղղված է արտադրանքի թողարկմանը կամ ծառայությունների մատուցմանը, արտադրառքի բաշխմանը ն կոում է տնտեսավարման լրիվ ռիսկը, իր բարեկեցությունը ուղիղ համեմատական կախվածությանմեջ դնելով տնտեսական գործունեության վերջնակակ արդյունքից, ապահովում է հասարակական ն անհատականկապիտալիշարժը: Տնտեսագիտության տեսության մեջ տնտեսավարող սուբյեկտներ եմ համարվում տնային տնտեսությունները, ֆիրձեռնարկատիրական մաները, պետականկառավարման ինստիտուտները : Տնային տնտեւությունները ինքնուրույն տնտեսական միավորներ են: Ունեն արտադրության գործոնների սեփականություն ն նրանց գործունեությունըուղղված է պահանջմունքներիառավելագույն բավարարմանը ծախսերը նվազագույնի հասցնելու միջոցով, կամ դրան ձգտելով: Այժմ զարգացում են ստացել դասական լիբերալիզմի »

Խնշհտմ 81».

Թօետո Օօմրո «1

ՕՅՀՈՓՐոՒՀ"155 օ«ԽԼօոտ Իժսհչր «օոօոուօ

Քճո.

1981 րր. 9-10.

սկզբունքները, ըստ որոնց, որպես միակ ռեալ տնտեսականզարգացող սուբյեկտ, ճանաչվում է անհատը: Բոլոր մնացած գործակալներընրա նկատմամբ դիտարկվում են որպես ածանցյալներ:Ֆիրման հանդես է գալիս որպես իրավաբանական անձ, իսկ պետությունը որպես սեփականությանպահպանող ն կարգավորող գործակալություն: Տնայինտնտեսությունըկարող է հանդես գալ մեկ մարդու, ընտանիքի կամ առանձինգյուղատնտեսական տնտեսության ձնով: Այն հանդիսանում է գույքի սեփականատերըն տնօրինում իր եկամուտը: Ընդ որում, տնային տնտեսության եկամուտը ձնավորվում է աշխատավարձի, հողային ռենտայի, կաւպիտալի խնայողությունների տոկոսի, ինչպես նան շահույթի ձնով: Սակայն, եթե տնային տնտեսությունը վարում է կայուն ձեռնարկատիրական գործունեություն, ՁԺ ապա այն կարող է ստանալ միայն ձեռնարկատիրական շահույթ: Գործնականում տնային տնտեսությանեկամտի հիմնական աղբյուրը աշխատավարձծ է: Եկամտի օգտագործմանհիմնական ուղղություններն են. անձնականսպառումը, հարկերի մուծումը, խնայողությունները: Տնային տնտեսությունն իրականացնում է փոխադարձ կապեր այլ տնտեսականսուբյեկտների հետ երեք տարբեր շուկաներում վերջնական արտադրանքի ն ծառայությունների շուկայում (ապրանքաշուկա), արտադրության գործոններիշուկայում, ֆինանսական շուկայում (դրամական կապիտալի շուկա): Սպառողականշուկայում ապրանքի գները ձնավորվում են դրանց արտադրությունից հետո: Դրա համար գործունեությանռիսկն իր վրա է վերցնում ձեռնարեատիրական ֆիրման: Տնային տնտեսությունների հետ չի կարելի համաձայնագրեր կնքել սպառման վերաբերյալ: Այդ պատճառով էլ նրանց տնտեսական գործունեությունը բարելավելու ն արդյունավետ կազմակերպելու համար առաջնային նշանակություն է ձեռք բերում մարքեթինգը: Տնային տնտեսությունը ապրանքը առաքելով՝ կորցնում է դրա նկատմամբսեփականությանիրաւլունքը: Տնային տնտեսությունները տնօրինում են արտադրության հիմնական գործոնները, ըստ էության, ձեռնարկատիրական ֆիրմաներն այդ գործոնները չեն վաճառում, այլ տալիս են վարձակալության: Արդյունքում ձնավորվում են տնային տնտեսությունների համախառը ծախսերի ն եկամուտների հոսքերը: Ձեռնարկատիրական գործունեության ազատությունը սահմանափակվում է արտադրության գործոնների նկատմամբ տնայինտնտեսուքյան սեփականությամբ: Հիմնական արտադրության գործոնը, որին տնօրինումէ տնային տնտեսությունը` աշխատանքնէ: » » »

Նախ նշենք, որ տնային տնտեսությունը սպառողական.ապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբ ներկայացնում է պահանջարկ միաժամանակհանղես գալով -որպես տնտեսական ռեսուրսների առաքիչ կամ մատակարար:Ֆիրմաները պահանջարկ են ներկայացնում ռեսուրսների, ինչպես նան սպառողական ապրանքների ն ծառայուքյունների նկատմամբ:Հիմնական տնտեսական գործակալների վարքագիծը ներկայացվածէ 1.2.2 գծագրում:

Ապրանքներ,.ծառայություններ -թ| |

խնայողություններ Տնային տնտեսություններ `

տոկոսներ

սուբսիդիաներ, թոշակներ

ն այլկ

հարկեր

Ապրանքների ն ծառպյությունների շուկա Ֆինանսական շուկա

Կառավարություն

Ռեսուրսներ (հող,աշխատանք,կապիտալ), |Արտադրության գործոններիշուկա Եկամուտ(աշխատավարձ,ռենտա )

տնտեսության գործարարակտիվության գծ.1.2.1.Տնային ընդհանուր սխեման

Ինչպես երնում է գծագրից, տնային տնտեսությունների պահանջարկն արտահայտվումէ սպառողականապրանքների ն ծառայությունների շուկայում իրականացվողծախսերի միջոցով. Այդ ապրանքների ն ծառայությունների վաճառքից գոյանում է ֆիրմաների հասույթը: Ֆիրմայի կողմից գնվող ռեսուրսները ձնավորում են ֆիրմայի ծախքերը: Տնային տնտեսությունները,շուկա առաքելով անհրաժեշտ ռեսուրսներ (կապիտալ, աշխատանք, հող, ձեռնարկատիրականունակություններ), ստանում են դրամական եկամուտներ աշխատավարձի, ռենտայի, տոկոսի, շահույթի ձնով: Այսպիսով, տնտեսական բարիքների ռեալ հոսքը լրացվում է եկամուտներին ծախսերիհանդեաաաանաց հոսքերով: դրամական

պահանջարկիհոսքերը |

Ապրանքներին ծառայությունների շուկա

առաջարկի

հոսքերը

Տնային

Ֆիրմաներ

տնտեսություններ

առաջարկի հոսքերը

Ռեսուրսների շուկաներ

պահանջարկիհոսքերը

գծ.

1.2.2.

Պահանջարկի

առաջարկի պտույտը:

Այսինքն տնային տնտեսությունները կարելի է դիտարկել ինչպես եկամուտ ստայցողների,այնպեսէլ որպես սպառողների խումբ: Գոյություն ունեն եկամուտների բաշխման պրոբլեմի ուսումնասիրման երկու փոխադարձաբարկապվածճոտեցումներ. ա) Եկամտիֆունկզիոնալ բաշխում. Կապված է այն ենթադրության հետ, ըստ որի, հասարանության դրամական եկամուտը բաժանվում է աշխատավարձի, ռենտայի, տոկոսի ն շահույթի: Համախառն եկամուտը այստեղ բաշխվում է ըստ այն ֆունկցիայի, որը կատարում է եկամուտ ստացողը: Աշխատավարձըվճարվում է աշխատանքիդիմաց, ռենտան ն տոկոսը մեկի սեփականությունը հանդիսացող ռեսուրսների դիմաց, շահույթը բաժին է ընկնում կորպորացիաներինն ձեռնարկություններին իրենց կատարած տնտեսական գործունեության դիմաց: Ներքոհիշյալ աղյուսակում ամփոփված են եկամտի ֆունկցիոնալ բաշխման կազմը ն կառուցվածքըԱՄՆ-ում 1993թ.-ին: .

ուսակ

1.2.1

Մուտքերըըստ աղբյուրնեոի ե

Բ) Ենամուտների անձնական բաշխումը ըստ որի եկամուտը բաշխվում է առանձին տնային տնտեսությունների միջն: Եկամուտների ինչպես ֆունկցիոնալ, այնպես էլ անձնական (անհատական) բաշխումը

շուկայական էկոնոմիկայում համարվում է տնային տնտեսությունների Դերիգնահսյտման կարնոր մոմենտ: Աղյուսակում ներկայացված է տնային տնտեսությունների միջն համախառնեկամտի բաշխումը: Ընտանիքները բաշխված են 5 խմբերի, տրվածեն յուրաքանչյուր խմբին ընկնող հիմնական եկամուտները: 1.2.2

ուսակ

Խմբերը

40-6046

60-8006

80-10096

16.9 43.6

Տնային տնտեսությունները, ինչպես նշեցինք վերնում, համարվում

եռ նան սպառող խումբ: Նրանց եկամուտների մի մասը հարկերի ձնով մուծվում է պետությանը, իսկ մնացած մասը բաժանվում է 2 մասո: Մի

մասը ուղղվում է անձնական սպառմանը, իսկ մյուսը անձնական խնայողություններին: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ զարգացած շուվայական տնտեսություններով կենսագործող տնտեսական համակարգերում տնային տնտեսությունները ստացած եկամտի շուրջ 1596-ը վճարում են պետությանը որպես հարկ, անձնական սպառման համար ծախսում են շուրջ 8026-ը ն որպես առձնական կուտակում մնում է շուրջ 5օ6-ը: Եկամուտների ոչ հավասար բաշխումը պայմանավորվածէ մարդկային կապիտալի տարբերությամբ, ռասսայական, գույքային, արտոնագրային, մեկնարկային գումարի, թանկարժեք ուսուցման, սոցիալակաճ-ավանդույթային խոչընդոտներով, որոնք որոշ անհատների համար ստեղծում հն ավելի բարձր եկամտի «սպառում», քան նրանց արտադրողականությունըթույլ կտար լայնարձակ շուկայում: Սակայն հաոռոկէ նշել, որ շուկայական էկոնոմիկայում եկամտի բաշխումը հաճախ հետնանք է տեխնոլոգիական կամ ժառանգական պատահականությունների: Օ։»Ենթադրեն, ԳՏԱ-ի արմատավորման արդյունքում աշխատանքի արտադրողականությունը նոր տեխնիկայի ներդրման հետնանքով կտրուկ բարձրանում է, առաջացնելով աշխատուժի առաջարկիգնի անկում նպաստելով աշխատավարձի (եկամտի) նվազմանը, իսկ գործարաններին բերելով հսկայական եկամուտ: Արդյո՞քդա արդար է: Իհարկե ոչ: "

.Տ.Յսոօոս

1994.

օքԸչոչստ.

Խ/օՈ6)1ոօօուծ ճոմ թօղ)

ՍՏ, 1993. ՇսոՀու

բժքս/ոնօոԱրո.

Օ«1լթիչր

համարվում են շուկայական էկոնոմիկայի երկրորդ հիմնական գործակալը կամ տնտեսավարող սուբյեկտը: Ֆիրմաներն ինքնուրույն արտադրական միավորներ են, որոնք արտադրանք են արտադրում կամ ծառայություն են մատուցում ոչ թե իրենց սեփական սպառումը բավարարելու համար, այլ ուրիշների: են կատարած Նրանք համադրում ծախքերը ստացածհասույթի հետ ն ձգտում են առավելագույնի հասցնելիրենց շահույթը: Բնականաբար, ռեալ իրականության մեջ սխեման ավելի բարդ է: Հարկավոր է հաշվի առնել միջանկյալ շուկաները, դրանց առնչման մակարդակը: Ապրանքի հոսքը չափվում է յուրաքանչյուր առանձին ապրանքի համար միավոր ժամանակում: Այն արտահայտում է տնային տնտեսությունների ն "պետական ինստիտուտների կողմից ձնավորվող ծախսերիհոսքերը: Գործարարության (բիզնեսի) եկամուտը կազմված է համախառն եկամտից ն համախառն ներդրումներից:Ներմուծման գործառնությունները ազգային գործարարությանհամար եկամտի ուղղակի կորուստ են, քանզի այստեղ, լավագույն դեպքում, այն կարող.է հանդես գալ որպես Ֆիրմաները

միջնորդ:

(ձեռնարկություննարը)

համախառն եկամուտ

Ապրանքներին ծառայությունների շուկա

վերջնական արդյունք

Ձեռնարկատիրական՝ ֆիրմա ի

ներդրումներ տոկոսներ

»|

սուբսիդիաներ »|

հարկեր կապիտալ) Ռեսուրսները (հող, աշխատանք ւ

Եկամուտ (աշխատավարձ, ռենտա, տոկոս)

գծ.

1.2.3.

Ֆինանսական

շուկա

Կառավարություն գոր|Արտադրության ծոնների շուկա

Ձեռնարկության (ֆիրմայի) գործարարակտիվության ընդհանուր սխեման

Ինչպես երնում է 1.2.3 գծանկարից,ձեռնարկություններն, իհարկե, ռեսուրսի պահանջարկ են ներկայացնում, քանի դեռ կատարումեն որնէ

ծառայություն, կամ թողարկում են արտադրանք: ԱԳ-երի վրա հսկայական ազդեցություն ունի պահանջարկի.ն առաջարկի փոխներգործությունը, որն էլ սահմանում է դրանցից յուրաքանչյուրիգինը: Մուծումները, որոնք կատարում են ձեռնարկությունները՝ «տնային տնտեսություններից գնելով ռեսուրսներ, իրենցից ներկայացնում են այդ դրանք միաժամանակ առաձեռնարկությունների ծախսերը, սակայն ն շահույթի հոսքեր: են ռենտայի, տոկոսի ջացնում աշխատավարձի, է Շրջապտույտի ցիկլում կարնոր տեղ գրավում նան ապրանքաշուկան: Դրամականեկամուտը, որը տնային- տնտեսությունները ստանում են ռեսուրսների վաճառքից, որպես այդպիսին չունի ռեալ արժեք: ոչ ուտել ն ոչ էլ հագնել այդ թղթադրամները: Սպառողներըչեն կարող Այդ պատճառով դրամականեկամտի ծախսմանգործընթացիժամանակ տնային տնտեսություններն իրենց պահանջարկը ուղղում են ների ն. ծառայությունների անթիվ բազմությանը: Միաժամանակ, համադրում են՛ձեռք բերած ռեսուրսները նույն ձեռնարկությունները շուկաներում ապրանքների ն ծառայությունների արտադրմանը առաջարկին: Պետք է նկատել նան, որ ապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբ սպառողական ծախսերի հոսքը ստեղծում է եկամուտ կամ շահույթ այդ ապրանքի ն ծառայություններիիրացումից:

ապրանք-

Ապրանքներ, ծառայություններ

Ապրանքաշուկա

Դրամական ծախսեր Կառավարություն (կառավարման ինստիտուտ)

սուբսիդիաներ

Տնային տնտեսություն

հարկեր սուբսիդիաներ

հարկեր փոխառություն »|

տոկոս

Ձեռնարկատիրակա ֆիրմա Ֆինանսական շուկա

գծ.1.2.4. Կառավարությանգործարարակտիվության ընդհանուր սխեման

««

ով 'նմսդեԵ ռզ ատսդստն մղենսստոո ողոմս 'մմզդդւս(41սողտդտ ռվ/ոռտ -ռղ-ուսիոյնփ մմղժմվն Ծցոմդ ողսրողյսՀ վմզդց4ռոմոր :մկմոծ -տստ օռզ նյսդծոտրողմղդդճցվորտ 'նսստջտի դզ ուսգտովնցով 'մզդ -Ատմտկտտոք ղ մղդնսդվմօդտվմղդոմ:յսողսողոմս 'մմզդդոս(Թյսողտդտ դմցվորտ 'մղդնմսդԵ դվրոցտ կով 'մղմտձգցտստո դղ ըուսդծոտքողմղըդ ըյսրողյսՀժ վմղզդոմյողյ ըւսոռտովնըդտվԱմղզդդւսԹյսդկմոտցսղօ ոդ

օ՛2՝| ՛0Ե մյզնսը ցոսԵետԵմոփո վստոստփոուճԱմՉ

մղոռ|ոց

Ագդտոսըոկղցոկտցոմն

մղցողյսՀ

սզդոմսողս վմղդոմսոՂՍ

մղդդսցմսԵ ցո/41սմնտոտմո ՖԻ

մղդդ1ս/(8սողտդտ օվ/ոռՏ

մղցոոմվգ չ

դղս141սմոս մցոմոտ | ողյսշ վմզդդյս(Թ:ս(/

-տջ թ

-ոսոտց ղ վմղդմդոմ

ՀՈսոով

-ոտ

Հոմտոց Ղ

դ1ս/41մ1 Ճցտմոտ աւա... ու

ի-ա

դոկոտնսսոփրոր

մմզողիոտօ ցոտկոնսսոթո

ըյսմզցտղոսՀ դտկոցովվ Հսդմղ ովլտԵ ռզ ողնցով (մմզռոռմվֆ) Ամղցդւս(Ասկմոցսղվ6 Ղ 'մմզդուսԹյսողտդտտ դվրոդտ Ղ մս. 'ցվդոմ որտ 1ղզդօմտնդ1ս(2սմնտշս 1 մտղկ, :ըսուսկովը վմղդծոժցմօմսԵ ռո սղդոսօմսԵ ցտկտողտցտ Ղ ցտոդւսնըմ վմզցուսծսմս օտիծկոտոտկ -ռսփ ՛նմտմ Վ ըոյւսդծտրոկմղդծվդղմվ դյղնոն վտոստուտձճմՉ իսղօ վլ.զնսը ցոսետեմոհ վտոստոտճմՀ 0յս-6"2-լ-օԵ 1 օտիծուրողմղզդ նսծոտծտստ 'տղվ վոտ Ղձվը վմղզդտորմվմՂ վմզդդնս(Թսոզտդտ ցվրոցտ վմղդտղզ Ասո Հսկմզ նսմտիտողտցտ օտիտ 'մբչսմսծտտմո վմղզոտհկվովոնր :օմտնտկով 1լ ողոդրտ 'նվնյս ողզրոչցվ1զդմ1 օղ նսմող մմզոտկ նող :իսղօ օտիմսիոնմսդծվը 1 ոզոդ/տ 'ցզմսվղվոննւս ողոչռվ վումը մհզը օղ օջտիոտկ մոտմոջմտնողխփ 'դղմստոտփ 'Ամղցտհղզասո նսմոիտողտցտ նաոյմտոկվըսդռսկ՝ ցգտհոտրոհյսԶ :։Ամզցտսրողղ դոկոոոմն ցղ ոյսոլշոմոմզի '0յղսծգստոտն վմղդդյսԱ(սրոստք, Ղ դոս յսմնտտմտ վմցտմոտ ցտղկողոմոոուվ ըյսիճոռոկոսվ 'Ամղկմով օղ ուսիմտիտվ իսծսձվը դո սմտիոսոդ Ավ ՈԵԵտոով Ղչվը ծվռցտկտնկտօտոհո 'մորուլ Հսմմզց6ոտցտկոմվ իսմզդկտնմոտկտըմզամտտ դցատրմսիտեմոկ վրոկվըսդսկ ցվրտծեո դմղդովծհոյսՓ դտբմտիտսող ցողտտղտ վմկմղ ռղ մզդղմտցքվվ ռվլտտ -զճսԱ ԺՈսվտՀշդո մտմոտմսիսոմմզդտյսստվտոռվդտոմոիոսող

ձեռնարկությունները վաճառող: Այլ խոսքով, շուկայական սուբյենտները միաժամանակ ն՛ գնորդ են, ն՛ վաճառող: Եկամտի սահմանափակ քանակությունը, ակնհայտ է, թույլ չի տալիս ձեռք բերել այն բոլոր ապրանքները ն ծառայությունները, որոնք սպառողը ցանկանում է գնել: Ռեսուրսների սղության պատճառով ապրանքների արտադրությունը ն ծառայությունները մատուցումը նույնպես դառնում են սահմանափակ: Չնայած շրջապտույտի պարզագույն մոդելը դարձել է զարգացած տնտեսագիտության տեսության կարնորաշուկայական էկոնոմիկայում գույն պրոբլեմներից մեկի պահանջարկի ն առաջարկի շրջապտույտի վերաբերյալմոդել,` այնուամենայնիվ, այն զերծ չէ թերություններից: Բանն այնէ, որ այս մոդելը չի արտահայտում տնտեսական բարիքների ն դոամանանմիջոցների կուտակումները շուկայական էկոնոմիկայի տարբեր սուբյեկտների մոտ, այլ ենթադրում է, որ բոլոր արտադրված բարիքները սպառվում են, ընդ որում այնպես, որ այդ համակարգում միշտ պահպանվի շուկայական հավասարակշռությունը:Այս մոդելը նան ռեսուրսների ֆիզիկական ու բարոյական հաշվի չի առնում մաշման հանգամանքը ն ընդունվում է, որ այդ ռեսուրսները. նույն չափով կատարում են բազմաթիմպտույտներ: Այստեղ անտեսվել է ինչպես վարկային ինստիտուտների, այնպես էլ պետության դերը: Սակայն բոլորին հայտնի է, թե րրքան բազմաբնույթ է պետության դերը ժամանակակիցաշխարհում, քանզի այն ազդում է ինչպես շուկայականէկոնոմիկայի գործակալների, սյյնպես էլ բոլոր շուկաների վրա, անկախ այն հանգամանքից, թե դրանք ինչպիսի շուկաներ են (ապրանքային, դրամական, վարկային ն այլն) ն ինչ մոդելով են կենսագործում: Շրջապտույտի վերոհհշյալ մոդելներն իրականում այդպես առանձին-առանձին չեն վարող գոյատնել: Պարզապես մենք դրանք իրարից անջատել ենք յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի կենսագործունեությունը առավել համապարփակ ներկայացնելու ն մեկնաբանելու համար: Տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտները գործնականում փոխադարձ ուղիղ ու հակադարձ բազմաթիվ բարդ կապերով կապված են իրար ն գործում են համատեղ: Այդ է վկայում տնտեսական սուբյեկտների միջն եղած փոխադարձկապի արտացոլման 1.2.6 սխեման: Ըստ սխեմայի, արտադրվածարտադրանքըվերաբաշխմանպրոցեսում բաղդատվում է երեք մասի. (Շ) սպառման, () պետական ծախսերի ն (1) ներդրումների: Ազգային արդյունքը (") (վերջնական արտադրանքը)հավասար է (Շ) սպառման, (Շ) պետական ծախսերին (7) ներդրումների գումարին. -

ՀՇԳՕԳԻԼ

Միաժամանակ, ՝-ը բոլոր սպառողների (բնակչության, պետության ներդրողների) ծախսերն են: Տնային տնտեսություններիծախքերը

Տնային տնտե-

խնայողություններ

աարի

ներդրումներ

Բանկեր

ներ

Գնված դիմաց)

եկամուտներ

Հրո) ա)

ԱԳ

հարկեր, անդամավճարներ

-Ե------------------Փֆ|

վճարներ, հասարակական

Պետութուն

տարբեր մուծումներ

սուբսիդիաներ,տրանսֆերտներ, աշխատավարձ,սոց. ապահովման վճարներ

հարկեր, մուծումներ,

ի.---------

անդամավճարներ՝ '

վճարներապրանքներիձեռք բերմանհամար,սուբսիդիաներ, տրանսֆերտներ,դոտացիա

Ճ. "հարկեր,մուծումներ, "հասարակականվճարումներ, "հարկերին պարտքերիմարում, "տարբերվճարումներ

գծ.1.2.6. Տնտեսական սուբյեկտների միջն եղած փոխադարձկապը Այստեղ տնային տնտեսությունները սպառման վրա ծախսում են ոչ թե իրենց ամբողջ եկամուտը, այլ դրա մի մասը նրանք կուտակում են Տ խնայողությունների ձնով: Այն խնայողությունները, որը ներդնում են տնտեսական գործունեությունը շարունակելու (ընդլայնելու) կամ նորը սկսելու համար, անվանվում է ներդրումներ: Խնայողությունների վերաբաշխումը ն դրանց ներդնելը տեղի է ունենում միջնորդի դեր կատարող բանկերի ն այլ վարկային կազմակերպություններիմասնակցությամբ: Սխեմայում ցույց է տրված, որ պետությունը տնային տնտեսություններից, ֆիրմաներից (ձեռնարկություններից), բնակչությունից հարկեր է գանձում ն ձնավորում իր բյուջեի եկամտային մասը: Ինչ վերաբերում է պետբյուջեի ծախսային մասին, ապա այն ուղղվում է հասարակական արտադրանքի ձեռք բերմանը, տրանսֆերտների (թոշակ, նպաստ ն այլն) վճարմանը:

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Հարկ է նշել, որ մաքուր շուկայական հարաբերություններ գոյուքյուն չունեն: Բացի այդ, շուկան անընդհատ զարգանում ն ձնափոխվում է: Ժամանակակից պայմաններում շուկան բնութագրվում է բարդ կառուցվածքով:Այն կարելի է դասակարգել տարբեր հատկանիշներով: Օրինակ, ժամանակակից մրցակցային շուկա, որի կենսագործունեություն, պահանջում է տարբեր սեփականության ձների (մասնավոր, պետական, կոլեկտիվ ն այլն) ն շուկայական ենթակառուցվածքի առկայություն, որը ներառում է հետնյալ տարբեր շուկաները. "Ապրանքներին ծառայությունների շուկա, որոնք արտադրական սպառման (արտադրության միջոցների շուկա) ե անձնական սպառման (սպառմանապրանքներիշուկա) ապրանքներիշուկաներն են, ԱԳ-երըր նամ արտադրության միջոզների շուկա ճյուղային կտրվածքով,որն իր հերթին բաժանվում է. » վառելիքի ն՛հանքային հումքի, գյուղատնտեսական հումքի, սննդի ն անտառային ապրանքների, արդյունաբերության,շինարարության օբյեկտների, սարքավորումների, գիտատեխնիկականգիտելիքների շուկաների: Մեքենաները ն սարքավորումների շուկա, որին բնորոշ է բավականին մոնոպոլացված արտադրություն (սահմանափակ քանակությամբ ֆիրմա-արտադրողներ) ն դրանց համաշխարհային իրացման ոլորտը: Այդ շուկայում մրցունակ պայմաններ են հանդիսանում արտադրանքի նորացման արագացումը ն վաճառքից հետո դրա տեխնիկական սպասարկումը, որը պահպանում է մեքենաների ն սարքավորումների նկատմամբբարձր պահանջարկ՝կոնյունկտուրայի անկման դեպքում: Գետատեխնիկականգիտելիքների շուկա, որն ընդգրկում է գնվող ն վաճառվող գիտատեխնիկականգաղափարները, հայտնագործությունները, նորարարությունները,գիտելիքների փորձը, նոու-հաունն ինտելեկտուալ սեփականությունը(հեղինակային իրավունքը), որոնք պահպանվում են օրենսդրությամբ: Դրա համար առնտրականգործարքները կատարվում են գործակալների, հեղինակային վկայականների, լիցենզիաներիհիման վրա: Սպառման ապրանքներիշուկա, որը բաժանվում է երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ ապրանքների շուկաների: սպառման ն ինֆորմացիանես ապրանք են, ապա Քանի որ ծառայությունները շուկաները միավորվում են ապրանքի շուկաների "

» » » »

հաճապատասխան տ:

Ծառայությունների շուկան առողջապահության, կրթության ծառայությունների գնումն ու վաճառքնէ:

ն այլ

Ինֆորմացիոն չուկան ծագել է արդյունաբերական զարգացած երկրներում 50-ական թվականներին: Սկզբնական շրջանում ինֆորմացիա առաջարկողները ակադեմիական ն գիտատեխնիկականընկերուքյունները, պետական կաճմակերպություններն ու ուսումնական հաստատություններն էին, հսկ հետագայում այդ նպատակի համար ստեղծվեցին նոր կոմերցիոն կազմակերպություններ: Իննսունական թվականներին համաշխարհային ինֆորմացիոս շուկայում ինֆորմացիայի իրացման ծավալը գնահատվում էր շուրջ 55 մլրդ դոլար, որի մեծ մասի գնորդը ԱՄՆ-ն էր (շուրջ 8095), Ճապոնիան օգտագործել է համաշխարհային ինֆորմացիայի շուրջ 7926-ը,մնացած երկրներին բաժիճ է հասել համաշխարհայինինֆորմացիայի մնացած 13404-ը: Ֆեննանսականշչուլա կամ փողային շուկա, որն արտացոլում է ֆինանսական միջոցների (փող, արժեթուղթ ն այլն) շարժը: Շուկայի դասակարգման համար որպես հիմք կարող են ծառայել հետնյալ հատկանիշները՝ ա) տարածքայինմասշտաբը, բ) ապրանքի տեղը հասարակական վերարտադրության պրոցեսում,

գ) ապրանքի նյութաիրային ձնը: Համաշխարհային շուկան այս կամ այն երկրի հաճար համարվում է արտաքին շուկա: Իսկ յուրաքանչյուր պետություն ունի իր ներքին շուկան՝ իր բոլոո առանձնահատկություններով: Վասարակական վերարտադրության պրոցեսում ապրանքների շուկան բաժանվումէ 2 խմբի՝ արտադրության միջոցների շուկա ն ժողովրդական սպառման ապրանքներիշուկա: Վերջին շուկայում ավարտդուրս են վում է արտադրության պրոցեսը, արտադրվածապրանքները մտնում ն անձնական սպառման ոլորտ: գալիս շրջանառությունից Ըստ արտադրանքինյութաիրային էության, դրա սպառողականարդասակարգման,համապատասխանշուկան ժեքի, ապրանքագիտական է բաժանվում հագուստեղենի, հացաբուլկեղենի են այլ տարատեսակների: Տնտեսագիտականգրականության մեջ առանձնացվում են շուկայի այլ դասակարգումներ նս: Այսպես` ըստ իրացվող օբյեկտների տնտեսական նշանակության կամ ըստ շուկայականփոխանակմանօբյեկտի շուկաները կարող են լինել` ապրանքային ն փողային, » սպառողականապրանքերին ծառայությունների, արդյունաբերականապրանքների, աշխատանքի, արժեթղթերի, նոու-հաուի, ստվերային ն այլն: »

» »

սեփականության ձների տարբերվում են մասնավոր, կոոպերատիվ, կոլտնտեսային, պետականշուկաներ: Ըստ մրցակցությանզարգացման աստիճանի: կամ ըստ մրցակցուքթյան ձների տարբերվումեն՝ մրցակցային, ոչ մրցակցային շուկաներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հերթին բաժանվում է ըստ առանձին մրցակցության մոդելների: Այսպես, մրցակցային շուկաներն իրենցհերթին կարող են լինել կատարյալ մրցակցային, ոչ կատարյալ մրցակցային (մոնոպոլ մրցակցային): Ոչ մրցակցային շուկաները բաժանվում են մաքուր մենաշնորհային, օլիգոպոլային շուկաների: Ըստ տնտեսությանառանձին ճյուղերի տարբերվում են նավթային, » ավտոմոբիլային, համակարգչայինն այլն շուկաներ: Ըստ ապրանքների շուկայական փոխանակման կազմակերպման ձնի, տարբերվում են` մեծածախ,մանրածախ,ֆյուչերսային, արտահանման, ներմուծմանշուկաներ: Ըստ աշխատանքի հասարակական բաժանման կամ աշխարհագրական դիրքի. գոյություն ունեն տեղական, ազգային, միջազգային շուկաներ: Ըստ գործունեութան առանձնահատկությունների, շուկաները դասակարգվում են կարգավորվողին չկարգավորվողի: Կարգավոովողներըկոչվում են նան պլանավորվող: Կարգավորվող շուկաները բնորոշ են սոցիալիստական ուղղվածություն ունեցող երկրներին: Սոցիալիստական կարգավորվող շուկան ունի մի շարք էական առանձնահատկություններ տնտեսությունը զարգանում Էէպլանային ձնով, համամասնորեն, որպես մեկ միասնական համակարգ: Տնտեսական բոլոր գործընթացները կարգավորվում են կենտրոնացվածկարգով, մրցակցությունը իսպառ բացակայում է, գնագոյացման գործում է շուկայից դուրս, մինչն ապրանքի շուկա մտնելը, Ըստ »

» «

« .

» »

մեխանիզմը

տնտեսավարողսուբյեկտը տնտեսական ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործման ն վատ արդյունք ստանալու չի պատճառով դադարում գոյություն ունենալուց, »

տնտեսական ռեսուրսները բաշխվում են մեկ միասնական կենտրոնից,որը շատ հաճախ ոչ արդարացիբնույթ է կրում, բացակայում է տնտեսավարողսուբյեկտների ձեռներեցությունըն նրանց խնդիրը սահմանափակվում է միայն վերադաս մարմինների կողմից սահմանվողպլանային առաջադրանքներիկատարմամբ: Կարգավորվող շուկայական էկոնոմիկայում որպես կարնոր կառուցվածքայինտարր հանդես են գալիս կազմակերպվածշուկաները: Դրանց թվին են դասվում սակարկությունները,աճուրդները ն բորսաները: Բորսան, որպես կարգավորվող շուկայի տարր, խիստ կարնոր տեղ է զբաղեցնում շուկայական էկոնոմիկայի ենթակառուցվածքում, համարվելով միջնադարյան մեծածախառնտրի ինստիտուտ: Դրա հետ մեկտեղ, բորսան հանդիսանում է քաղաքակիրթ շուկայական հարաբերությունների հայտանիշ: Բորսան իրենից ներկայացնում է շուկայի կազմակերպման այնպիսի ձն, որն ունի կառավարող մարմինների իր համակարգը ն առնտրի իրականացման իր հատուկ կանոնները: Որպես բորսայի ապրանքներ հանդես է գալիս որակական բնութագրիչների համադրուքյուններով, դրանց առանձին խմբերի փոխադարձ փոխարինելության ունակությամբ օժտված մասսայական արտադրության արտադրանքը: Այդ հատկանիշները հնարավորություն են տալիս առնտրի իրականացմանը առանց արտադրանքինմուշի կամ խմբաքանակի առկայության: Բորսայական վաճառքի հիմնական օբյեկտ են հանդիսանում գյուղատնտեսականարտադրանքը,հանքային հումքը, ինչպես նան դրանց մշակման հիման վրա ստացված արտադրանքը: Բորսաները կարող են լինել բաց, երբ գործարքներին մասնակցում են ոչ միայն նրա անդամները, այլե նրա անդամ չհանդիսացող ձեռներեցները, ն փակ, երբ գործարքներինդրսից ոչ մեկին չի թույլատրվում մասնակցել: Ապրանքային բորսաներում իրականացվում է 2 հիմնական գործարք` ռեալ ապրանքների վաճառք (Տքօէ) ն ժամկետային գործարքներ (Խէս6Տ): Առաջինի դեպքում վաճառողները ն գնորդները գործ ունեն գոյություն ունեցող ռեալ ապրանքների հետ, իսկ երկրորդ ֆյուչերսային գործարքի դեպքում, շուկայական սուբյեկտները գործ ունեն ոչ ռեալ ապրանքների հետ: Հենց ֆյուչերսային գործարքներն են մեծապես բնութագրում շուկայական հարաբերությունների զարգացման մակարդակը: Ապրանքայինբորսաները մյուս կազմակերպվածշուկաների համեմատությամբ ունեն մեծ առավելություն: Այն ավելի լավ է կազմակերպում ըստ ժամանակի ն տարածության ապրանքային տարողունակ »

(ազգային շուկան:

միջազգային), հաջողությամբ կազմակերպումն ն կատարում է գների հավասարեցմանֆունկցիա, հարթեցնում այն զերծ պահում արագ փոփոխություններիցարագացնելովապրանքան

շրջանառությունը:

Սակարկություններումիրականացվումեն եզակի ն բարդ մեքենաների ու սարքավորումներիհետ կապվածգործարքներ,որոնք պահանջում են բազմաբնույթ համաձայնություն`դրանց տեխնիկա-տնտեսական բնութագրերի, շահագործմանպայմանների, պայմանագրերի,առնտրային պայմանների ն այլնի մասին: Բորսաներում ն աճուրդներում որպես փոխանակման մեթոդ է կիրառվում անուղղակի մեթոդը, որը նախատեսում է առնտրա-միջնորդֆիրմաների միջոցով կնքվող գործարքներ: Բորսաները, աճուրդները ն սակարկությունները, կախվածմասնակիցների թվից ն կազմակերպիչներից, կարող են լինել տեղական, ազգային ն միջազգային: Միջազգային բորսան նպաստում է համաշխարհային միասնական է համաշխարհային միասնաշուկայի կազմակերպմանը`ն սահմանում `

կան գին: Չկարգավորվող շուկա է զուտ մրցակցային շուկան, ինչպես նան մենաշնորհային շուկաները, որոնք կարող են գործել ինչպես կարգավորվող, այնպես էլ չկարգավորվող շուկաներ ունեցող երկրներում: մեծ թվով վաճաԶուտ մրցակցային շուկայում գոյություն ունեն ռողներ ն գնորդներ: Դրա համար ոչ մի վաճառող ն գնորդ, առանձին վերցրած, չի կարող ազդել գնի վրա: Գյուղատնտեսական շուկաների մեծ մասը համարվում են զուտ մրցակցային շուկաներ: Օրինակ հազարավոր ֆերմերներ աճեցնում են ցորեն, որոնք գնում են հազարավոր գնորդներ: Արդյունքում ոչ մի ֆերմեր ն ոչ մի ցորենի գնորդ չեն կարող էապես ազդել ցորենի գնի վրա: Շատ այլ շուկաներ բավականաչափ մրցակցային չեն, որպեսզի դիտարկվեն որպես զուտ մրցակցային շուկաներ: Օրինակ պղնձի համաշխարհային շուկան ունի մի քանի հիմնական առաքողներ: Դա բավական է, որպեսզի դրանցից մեկի խաղից դուրս գալու դեպքում պղնձի գնի վրա ազդեցությունը էական լինի: Շատ շուկաներ էլ ոչ շատ քանակի մատակարարներովընդունվում են որպես կատարյալ մրցակցային՝ ելնելով միայն վերլուծության հարմարության տեսանկյունից: Օրինակ ԱՄՆ-ում ավիացիոն փոխադրումներն իրականացնում են մի քանի տասնյակ ընկերություններ, սակայն դրանց հիմնականմասըբաժին է ընկնում մի քանի ընկերություններին: Այնուամենայնիվ, դրանց միջն մրցակցությունը (բայց ոչ միշտ) խիստ դաժան է, ն դրա համար որոշ դեպքերում շուկան համարվում է մրցակցային: :

Վերջապես, մի շարք շուկաներ, չնայած ունեն շատ սպառողներ ն մատակարարներ, այնուամենայնիվ համարվում են ոչ մրցակցային: Բանն այն է, որ այստեղ առանձին ֆիրմաներ կարող են ազդել արտադրանքի գնի վրա: Օրինակ նավթի համաշխարհայինշուկայում, սկսած 1970 թվականից, տիրապետողէ ՕՊԵԿ կարտելը: Չկարգավորվող շուկայի մոդել է նան օլիգոպոլ շուկան, որը մի քանի ֆիրմաների համագործակցությանյուրահատուկ ձն է: Տվյալ դեպքում, ֆիրմաներն իրար հետ վարում են համաձայնեցվածռազմավարություն միննույն տեսակի արտադրանք արտադրելու ն իրացնելու գործում: Օրինակ՝ նավթամթերքներիարտադրությունը ն իրացումը: Մոնոպոլշուկաները հատուկ են հատկապեսփոքր երկրներին: Ըստ տարածքային չափանիշի, տարբերակվում են համաշխարհային շուկա, միջազգային շուկա ն առանձին երկրների (պետությունների) ներքին շուկաներ: Շուկաները դասակարգվում են. 1. Ըստ ապրանքի (որպես փոխանակման օբյեկտի) ճյուղային պատկանելության Այդպիսի շուկաները կոչվում են ապրանքային ն կարող են ընդգրկել որնէ կոնկրետ ապրանք կամ ապրանքախումբ, որոնք իրար հետ կապված են արտադրական բնույթի որոշակի հատկանիշներով կամ էլ միննույն ապահանջմունքներինուղղված (օրինակ Լոշիկի շուկա, սն մետաղների շուկա, ավտոմեքենայի շուկա, հանքային ապրանքներիշուկա) ապրանքներ: 2. Ըստ փոխանակման օբյեկտի ն նրա ընդգրկմանսահմանների: Այսպիսի շուկաները կոչվում են եռկրի ապրանքաշուկա կամ տարածքային ապրանքաշուկա, որոնք կարող են ընդգրկել առանձին կոնկրետ ապրանքներ, ապրանքախմբեր կամ էլ երկրի որոշակի ճյուղի կամ տարածքի ապրանքներ (օրինակ իտալական կոշիկի շուկա, ճապոնական կենցաղային էլեկտրոնիկայի շուկա, արնմտյան երկրների ավտոշուկան այլն): 3. Ըստ միջագային ապրանքասփոխանակության ոլորտի ս փոխանակման օբյեկտի ճյուղային պատկանելության Այսպիսի շուկաները կոչվում են միջազգային ապրանքային շուկաներ, որոնց համար որպես օբյեկտ կարող են ծառայել առանձին կոնկրետ ապրանքներ, կամ ապրանքախմբեր: Միջազգային ապրանքային շուկաները իրենցից ն նրանց ներկայացնում են ազգային շուկաների համախմբություն մասնակիցների միջե տնտեսական հարաբերության հիմքում ընկած է աշխատանքի միջազգային բաժանումը (օրինակ ցորենի համաշխարհայինշուկա, կապիտալշինարարության օբյեկտների համաշխարհայրն շուկա ն այլն): ձ. Ըստ փոխանակմանոլորտի ազգային սահմանները տարբերում ենք ներքին (տեղական) ն արտաքին (արտասահմանյան) շուկաներ: Ներքին շուկան ընդգրկում է միայն մի կոնկրետ երկրի սահմանռերով

Նրա մասնակիցոլորտը: սահմանափակվածապրանքափոխանակման ները կարող են լինել ինչպես տեղական ձեռներեցները, այնպես էլ ուրիշ երկրների ֆիրմաներ ն կազմակերպություններ: Արտաքին շուկան ընդգրկում է ապրանքաշրջանառության այն ամբողջ ոլորտը, որը դուրս է գալիս տվյալ կոնկրետ երկրի ազգային սահմաններից: Միջազգայինշուկան, այլ երերնեոի շուկաները, համարվում են արտաքին (արտասահմանյան), միայն տվյալ երկրի համար: Ապրանքափոխանանմանմասնակիցների միջե տնտեսական հարաբերությունները նախատեսում են մասնակիցների տարբեր ազգային երկրների ազգային մաքսային պատկանելություն ն համապատասխան սահմանները հատող փոխանակմանօբյեկտներ: 5. Ըստ ապրանքափոխանալկության օբյեկտի բնույթի շուկաները լինում են ապրանքների ն ծառայությունների շուկաներ, կապխւոալիշուկա, աշխաւոուժի, արժեթղթերի շուկա նայլն: 6. ԸՍԱւտմիջազգային շուկայում առաջարկի ն այահաջարկը դակի ն բնույթի տարբերվում են վաճառողի շուկա ն գնորդի շուկա: Այն

միջազգա

ուկան,

որտե

շուկա վաճառողի։

ահանջա

երազանցում

առաջարկին,

Մանա ումն

կո

ընդհակառակը, երբ առաջարկն է գերազանցում պահանջարկը գնորդի շուկա: Վաճառողի շուկան բնութագրվում է ապրանքային տեսականու ն ապրանքների քանակական առաջարկի սահմանափակությամբ, որը հարկադրում է գնորդին ձեռք բերել այն, ինչը առաջարկում է վաճառողը, առանց որոշակի հատուկ պահանջներ ներկայացնելու ապրանքի որակին ն տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշներին: Գնորոի շուկան բնութագրվում է առանձին արտադրողներիկողմից արտադովածապրանքների լայն տեսականիով, որն առաջացնում է միննույն կամ համանման պահանջմունքներ բավարարողապրանքների մրցակցություն: Ճնորդի շուկան թույլ է տալիս գնորդին ընտրել իր համար ընդունելի այնպիսի ապրանք, որը նա գնահատում է ըստ վաճառքի գնի ն շահագործման ցուցանիշների կամ արտադրության պրոցեսում դրա օգտագործման արդյունավետության: Արդյունաբերապես զարգացած ժամանակակիցմիջազգային շուկաները ն ապրանքաշուկաները բնութագրվում են որպես գնորդների շուկա, որտեղ գոյություն ունի սուր մոնոպոլիստականմրցակցություն, պայքար սպառողի համար, ենթադրում են շուկա մտնող արտադրանքի ինտենսիվ նորացում, որը խթանում է նրա որակի տեխնիկական մակարդակի ն գնումից հետո նրա շահագործմանմակարդակիբարձրացումը: 7. Ըստ

սպառո

զության բնույթի շուկաներ.

նորդնե

տարբերվում

են

վաճառողների

ազատ,

միջն

փակ ն

փոխազդե-

կարգավորվող

ազատ (բաց) շուկաներում կոմերցիոն գործարքների կնքման սահմանափակումներչկան: Ազատ շուկաների տեսակարար կշիռը առետրում հավասար չէ: Օրինակ. համաշխարհայիննավթային շուկայում այն կազմում է շուրջ 7096, երկաթի հանքաքարի համաշխարհային շուկայում՝ 3046, շաքարի շուկայում 3092 ն այլն: ներփակ (փակ) շուկաներ ասելով պետք է հասկանալ ներքին կորպորացիոն առաքումները, որոնք կազմում են միջազգային ապրանքաշրջանառությանշուրջ 4004-ը: կարգավորվող շուկաները ենթարկվում են միջազգային ապրանքային համաձայնագրերին՝ուղղված նրանց կայունացմանը(կաուչուկի, շաքարի, անագի, սուրճի ն այլ շուկաներ): 8. Ըստ ապրանքափոխանակմանօբյեկտի տարբերվում են միջազգային միջնորդ շուկաներ, ապրանքային բորսաներ (ցորենի, գունավոր մետաղների, սուրճի, կակառի ն այլն) ն աճուրդներ, որտեղ իրականացվում են այնպիսի ապրանքների գործարքներ, որոնք ունեն անհատական հատկանիշներ(թեյ, բանջարեղեն,մորթի, ձուկ, անասուն ն այլն): Գոյություն ունեն նան շուկաների դասակարգման բազմաքիվ այլ հատկանիշներ: Սակայն շուկաների դասակարգումը ըստ առանձին խմբերի, ենթախմբերի, տեսակների, մոդելների ն կառուցվածքի, պայմանական բնույթ ունի, քանզի իրական կյանքում միննույն շուկան կարող է ունենալ տարբեր հատկանիշներ: Այսպես` տեղական շուկան միաժամանակ կարող է լինել մեծածախ ն մանրածախ, մասնավոր, կոոպերատիվկամ պետական,մրցակցային, ոչ մրցակցային ն այլն: Շուկաները հանդիսանում են տնտեսական գործունեության կենտրոն, ն շատ ավելի կարեոր տնտեսական պրոբլեմներ կապվածեն շուկայի կենսագործունեության հետ: Օրինակ ինչու՞ մի շուկայում հսկում են մի քանի ընկերություններ, իսկ մեկ այլ շուկայում ներկայացվում են բազմաթիվ ընկերություններ: Անհրաժե՞շտ է կառավարության միջամտությունը, երբ շուկան տնօրինում են ընդամենը մի քանի ֆիրմաներ: Ինչու՞ մի շուկայում գները բարձրանում են ն արագ իջնում, այնինչ ուրիշներում այն կարող է գործնականում անփոփոխ մնալ տնական ժամանակ: Ո՞ր շուկաներում են նոր գործ սկսող ձեռնարկատիրոջը ավելի լավ պայմաններու հնարավորություններ խոստանում: »

1995, օք. 24-25. Խ0ԽՈԼՇքՎՇՇԽՕՇ 8610. էՕոոլօ, հ1օՇատՅ, Ջ.ԷԼԸՀքՎՅ5օ88, 1Շթգ`ուոքԸ,

3. ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

Շուկայական էկոնոմիկան գործում է մրցակցային շուկայի հիման վրա: Սակայն շուկայական մեխանիզմը շուկայական տնտեսության բոլոր հրատապ պրոբլեմները չի լուծում: Շատ սոցիալ-տնտեսական պրոբլեմների լուծումը շուկայի «ուժերից» վեր է: Ոչ մի տնտեսական համակարգ չի հիմնվում միայն շուկաների վրա: Դրանով զբաղվում է նան պետությունը: Այնպես որ, շուկայական էկոնոմիկայի հիմնահարցերը ւուսաբանելիս, մենք միշտ առնչվելու ենք երկու հիմնական շուկայականկառուցվածքների հետ: Տնտեսություն, որտեղ տիրապետում են զուտ (ազատ): շուկայական հարաբերություններ ն տնտեսություն առանց շուկայի կամ մասնակիշուկայական հարաբերություններով: Երկրորդ դեպքում հնարավորէ կամ շուկայական պայմանների գրեթե լրիվ անտեսում (խոսքը տվյալ դեպքում վերաբերում է տնտեսության անտեսում (երբ խոսքը հրամայականհամակարգին), կամ էլ մասնավոր խառը տնտեսականհամակարգի մասին է): Ազատ (կատարյալ) շուկան, ի դեմս կարգավորվող շուկայի, ունի որոշակի առավելություններ,որոնք նան դրա հիմնական հատկանիշներն են: 1) Գործարքի մեջ մտնող մարդկանց (շուկայական հարաբերության սուբյեկտների անսահման քանակության առկայությունը, շուկպ մտնելու ն դուրս գալու անարգելությունը(ազատությունը): 2) Արտադրությանգործոններիբացարձակմոբիլությունը: 3 Միատիպ ապրանքների համասեռությունը (առնտրական մակնիշների բացակայությունը): 4) Տեղեկատվության միանշանակմատչելիությունը շուկայի բոլոր '

սուբյեկտներիհամար: 5) Մենաշնորհային իշխանության (մոնոպոլիայի) բացակայությունը ն շուկայականգներիմակարդակիվրա ազդելու անհնարինությունը: Ստացվում է այնպես, որ ազատ շուկայում պետության դերը այնքան է նվազում, որ այն երբեմն կարելի է անտեսել: Իզուր չէ, որ որոշ տնտեսագետներկատակով պնդումեն, թե ազատ շուկայական պայմաններում պետությունը լավագույն դեպքում շուկայի համար կարող է գիշերային պահակի դեր կատարել: Սակայն դա չի վերաբերվում տնտեսությանբոլոր բնագավառներին: Ազատ շուկայական տնտեսության պայմաններում ռեսուրսների բաշխման վերաբերյալ բոլոր որոշումները ընդունում են տնային տնտեսություններըն ֆիրմաները՝ շուկայում իրենց փոխներգործության գործընթացում,առանց պետությլսն միջամտության:Սակայն, կարող է թյուր կարծիք առաջանալ, թե տնտեսական համակարգում, որտեղ շուկայական ամեն մի կոնկրետ սուբյեկտ իրականացնում է որոշակի `

գործունեություն իր բացառիկ շահերի տեսանկյունից, առանց պետության միջնորդությանկամ «խորհրդի», կրում է քաոսային բնույթ Կ իրա200 կանացվում է ոչ արդյունավետ: Սակայն շուրջ տարի առաջ ն շոտլանդացի փիլիսոփա տնտեսագետ Ադամ Սմիթը 1776 թվականին

գրած «Հետազոտություն ժողովուրդների հարստության բնույթի ն պատճառների մասին» աշխատության մեջ հերքում է այն, հիմնավորելով, որ ազատ շուկայական տնտեսության պայմաններում առանձին անհատներ, առաջնորդվելով իրենց սեփական շահերով ն հետաքրքրություններով, կարծես թե «անտեսանելի ձեռքով» կողմնորոշվում են դեպի այլ մարդկանց ն հասարակության շահերը իրականացնելուն: «Յուրաքանչյուր անհատ ձգտում է իր հիմնական միջոցներն օգտագործել այնպես, որ ստացված արդյունքը հնարավորին չափ մեծ լինի: Նա հիմնականում ոչ ձգտում է մեծացնել հասարակության շահույթը, ոչ էլ գիտակցում, թե որքանէ այն մեծանում: Նա հոգում է միայն իր ապահովության, իր հարստանալու մասին: Այստեղ նրան առաջնորդում է մի անտեսանելի ձեռք մղելով նրան այնպիսի արդյունքի, որի մասին նա չի էլ մտածում: Հետնելով իր շահին, նա է ավելի արդյունավետորեն, հաճախ հասարակության շահն ապահովում քան եթե իրապեսձգտեր դրան» : Եվ իրոք, ձեռնարակատիրոջը առաջին հերթին ավելի շատ հետաքրքրում է իր ֆիրմայի շահույթը, այլ ոչ թե հասարակության տնտեսական ռեսուրսներից իր տրամադրության տակ եղածի արղյունավետ օգտագործումը: Առաջնորդվելով իր սեփական շահերով նտ ձգտում է ամեն կերպ կրճատել արտադրանքի արտադրության վրա կատարվողծախքերը ն միաժամանակորոշել, թե ինչպես թողարկի այդ արտադրանքը՝ թույլ չտալով ռեսուրսների ավելորդ ծախս: Եվ եթե նա գտնում է արտադրության ծավալի կամ արտադրական ծրագրի օպտիմալ տարբերակ, որի արդյունքում ավելանում են նրա արտադրական կարողությունները, ապա կրճատելով արտադրանքի միջին ծախքերը, մեծացնում է իր շահույթը, միաժամանակ մեծացնելով շուկայում իր արտադրանքի առաջարկը: Ստացվում է, որ այս գործընթացում արտադրանքի գինը կարնոր շարժիչ ուժ է հանդիսանում ն հիմնական մեկնակետ՝ ձեռնարկատիրոջ գործունեությանը ն՛ ուժ, ն ուղղություն, ն նպատակ հաղորդելու համար: Հետնապես, գները ազատ շուկայական էկոնոմիկայում որոշում են ոչ միայն որքան արտադրել, ինչպես արտադրել, այլն` ում համար արտադրել: Մարդիկ, ովքեր տնօրինում են իրենց նախնիներից ժառանգած թանկարժեք ռեսուրսները, կամ դրանք ձեռք են բերել երկար տարիների ընթացքում տիտանական աշխատանքի շնորհիվ, կամ, ինչու ոչ, նան "ՇԽոյր/. ՇՇոօրօ8ուոօ

ոքճքօրօ

ոքճՎզտւ:

60210184

Աճրօրօթ. Է/. 1962.

պատեհ առիթներով, կամ երջանիկ պատահականությամբ, հասարակական համախառն արդյունքից շատ փայաբաժին պետք է ստանան, քան նրանք, ովքեր մեկնարկի ժամանակ ավելի քիչ են չարչարվել, ավելի քիչ են լարված աշխատել: Այնուամենայնիվ, բացարձակ ազատ Պետությունը շուկայական տնտեսական համակարգ գոյություն չունի: միշտ խառնվում է շուկաների գործընթացին: Այժմ շուկան հանդես է գալիս. որպես պետական կարգավորման օբյեկտ: Թերենսդա է պատճառը, որ ժամանակակից շուկայական էկոնոմիկան կոչվում է խառն էկոնոմիկա` պետության կողմից տարբեր լծակէկոնոմիկա: ների ն գործիքներիմիջոցով կարգավորվողշուկայական Ի պատասխան շուկայականմեխանիզմիթերությունների, կառավարությունը շուկայի անտեսանելի ձեռքին զուգահեռ կիրառում է իշխանության տեսանելի ձեռքը: Պետությունը որոշ չափով փոխարինում է շուկաներին, տիրապետելով ն գործի դնելով որոշ ձեռնարկուէ դրանց աշխատանքը: Պետությունը միջոցներ թյուններ, կարգավորում է ծախսում տիեզերակյանհետազոտություններ կատարելու ն ԳՏԱ իրականացնելու համար, գանձում է հարկեր ն վերաբաշխում կատարում, է տնտեֆինանսական ն դրամական կարողությունները: օգտագործում սական: աճին նպաստելու ն գործարարության պարբերաշրջանների ձախողումները մեղմելու համար: Պետությունը միշտ կարնոր դեր է խաղացել ն խաղալու է շուկայական էկոնոմիկայի զարգացման գործում անկախ շուկայական կառուցվածքից կամ մոդելից: Նույնիսկ ազատ մրցակցության պայմաններում շուկան չի կարող գոյատնել առանց պետության, որն իր վրա է վերցնում դրամական շրջանառության կարգավորումը, շուկայական էկոնոմիկայի իրավական հիմքի ապահովումը ն այլ առաքելություններ: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում պետությունն իր ֆունկցիաներն իրականացնումէ երկու հիմնական ուղղություններով 1/ շուկայական մեխանիզմիկենսագործունեությանպահպանմանն թեթնացման, 2/ շուկայական համակարգի ուժեղացման ն մոդիֆիկացման զարգացման պայմաններիփոփոխությանըհամապատասխան: Պետության ֆունկցիաները, կապված շուկայական մեխանիզմի պահպանմանհետ, հետնյալնեն. ա/ շուկայական էկոնոմիկայիիրավական հիմքի ն հասարակական մթնոլորտի ապահովում (սեփականության,ձեռնարկատիրությանհարկում, վարկային համակարգի իրավունքների պահպանում), որոնք ապահովում են շուկայական համակարգի արդյունավետ գործունեությունը, բ/ մրցակցությանապահովում (հակամենաշնորհայինգործունեություն, սպառողներիիրավունքներիպաշտպանում)ն այլն:

Պետության ֆունկցիաները շուկայական մեխանիզմի ուժեղացման գործում իրականացվում են հետնյալ միջոցառումների փաթեթի

միջոցով. ա/

վերաբաշխմանքաղաքականության(եկամուտներ, տրանսֆեր-

տային վճարումներ) ն գների մոդիֆիկացման (ֆերմերներին երաշխավորված գներ, նվազագույն աշխատավարձ ն այլն), բնապահպանական հասարակական -բարիքների արտադրության զարգացման միջոցով (դպրոցների, հիվանդանոցներիկառուցում) ն այլն, բ/ տնտեսության աճի կարգավորում այն մակրոտնտեսական կայունացնելու նպատակով, Ն գ/ արդյունավետ արտաքինքաղաքականության իրականացում: Թվարկած ֆունկցիաների շարքում շունայական էկոնոմիկարնորը կայում իրավական հիմքի ն հասարակականմթնոլորտի ապահովումն էԻրավական անհրաժեշտ բազան (հիմքը) իր մեջ ներառում է այնպիսի կարնոր միջոցառումներ, ինչպիսիք են մասնավոր ֆիրմաների (ձեռնարկությունների) անհրաժեշտ իրավականկարգավիճակի ապահովումը, մասնավոր սեփականությանիրավունքի որոշումը, ինչպես նան կնքված պայմանագրերի պահպանման ապահովումը: Կառավարության պարտականությունների մեջ իրենց ուրույն տեղն ունեն նան:-ձեռնարկությունների, ֆիրմաների, ռեսուրսների մատակարարների ն սպառողների միջն փոխհարաբերություններիկարգավորման վերաբերյալ իրավական ակտերի ն նորմատիվների սահմանումը: Իրավական դաշտի ապահովման տեսանկյունից կարնոր դեր են խաղում պետական հակամենաշնորհային օրենսդրությունը մտավոր սեփականության, բնակարանային ոլորտի ն տնտեսության այլ բնագավառների պաշտպանվածուքյան ու կարգավորմանօրենքներըն այլն: Կառավարությունը մշակում է վարքի այնպիսի կանոններ, որով պետք է տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս ղեկավարվեն է համապաարտադրողներն ու սպառողները, մշակում ն սահմանում տասխանստանդարտներ ու տեխնիկական պայմաններարտադրանքի արտադրության ն շահագործման համար, չափի ն կշռի պահպանման, արտադրանքիորակի, դրամականհամակարգի ստեղծմանուղղությամբ ն այլն: .

Պետության

երկրորդ

հիմնարար

դերը մրզանկցության

ապահովման

բնագավառն էե քանզի մրցակցությունը շուկայական էկոնոմիկայի հիմնական կարգավորողմեխանիզմն է: Մրցակցություննայն ուժն է, որը ռեսուրսների սպառողներին ն մատակարարներին հարկադրում է ենթարկվել գնորդի թելադրանքին: Մրցակցության պրոցեսում առաջարկի ն պահանջարկի մասին վճիռ կայացնում են շուկայական գները: Դա նշանակում է, որ ռեսուրսների անհատ` գնորդներն ու վաճառողները կարող են լոկ հարմարվել գնորդների ցանկություններին:

Մրցակցությանպայմաններումգնորդները տեր են, շուկան նրանց գործակալը, իսկ ֆիրմաները (ձեռնարկությունները) նրանց ծառան: Այնինչ, մոնոպոլիայի աճը խախտում է այս իրավիճակը, քանի որ այս դեպքում արդեն վաճառողները կարող են ազդել շուկայի վրա,կամ էլ ձեռնածություն կատարել, գնելով իրենց սեփական շահերի համար ի վնաս հասարակության ն նրա առանձին սոցիալական խմբերի: Մոնոպոլիստները կարող են կարգավորել ընդհանուր առաջարկի ծավալը, արհեստականորեն սահմանափակելով արտադրանքի արտադրության քանակը ն դրանով իսկ սահմանել ավելի բարձր գին նպաստելով շահույթի ավելացմանը: Արդյունքում ռեսուրսները կբաշխվեն ոչ ռացիոնալ ձնով: Հենց այս շարժառիթներից ելնելով պետությունը ժամանակ առ ժամանակ վերանայում է իր իսկ վերաբերմունքը շուկայի մոնոպոլացման հանդեպ ն »համապատասխան վճիռների միջոցով զսպում այդ գործընթացը`հօգուտ հասարակության: Շուկայական համակարգն իրենից ներկայացնում է դիմազրկված մի մեխանիզմ, որի կենսագործունեության միջոցով ստեղծված շահույթը, բաշխվելով որպես եկամուտ, կարող է առաջացնել մեծ անհավասարություն, քան ցանկալի է հասարակությանը: Շուկայական մեխանիզմը մեծ եկամուտ է բերում նրանց, ովքեր բարձր վարձատրվող աշխատանք ունեն (բարձր մարդկային կապիտալ կամ բնածին խելք), նրանց հավասար, ովքեր ունեն խոշոր կապիտալ, մեծ հողատարածություններ, որոնք ձեռք են բերվել տքնաջան աշխատանքով կամ ժառանգություն են ստացվել: Սակայն հասարակության անդամներիմեծ մասը ավելի քիչ է վարձատրվում, քանի որ նրանք հարստություն չեն կուտակել, ժառանգություն կամ էլ կրթություն չեն ստացել ու արհեստ չեն սովորել: Շուկայական համակարգի շրջանակներում կան նան որոշակի սոցիալական խմբեր թոշակառուներ, ի ծնե հիվանդներ, հաշմանդամներ, գործազուրկներ, որոնք գտնվելով պետության խնամակալության տակ, գրեթե ոչինչ չեն վաստակում: Այնպես որ շուկայական համակարգն իր հետ բերում է դրամական եկամտի Ուստի պետությունն այս պայմաններում անհավասարաչափ: բաշխում: իր վրա է վերցնում եկամտի բաշխման այս անհավասարակշռության համահարթումը: Օրինակ, տրանսֆերտ մուծումների ձնով շուկայական հարաբերություններին միջամտելով, այսինքն շուկայական ուժերի կողմիցսահմանվածգների մոդիֆիկացման, տարբեր տեսակի հարկերի սահմանման ճանապարհներով: Պետական կառավարմանօրգանները կատարում են տրանսֆերտ վճարումներ սոցիալական ապահովման նպաստներ, առանձին քաղաքացիների անաշխատունակությանդիմաց վճարներ, վճարումներ ծերերին, հաշմանդամներին,բազմազավակ ընտանիքներին օգնության "ոճաօուատ

Ք.թ.

րք.

1992, օը. 95. ԺԽՈՈ:Ը"",

ձնով, ինչպես նան գործազուրկներին`գործազրկությաննպաստի ձնով ն այլն: Ապահովության այս «ցանցը» երբեմն ներառում է ցածր եկամուտ ունեցող սոցիալական խմբերին կառավարության կողմից դրամով տրվող (սննդամթերքների կտրոնների, էժան կամ վճարումները ձրի բժշկական ծառայության, բնակարանների հատկացում ն այլն): Ստորնե բերված աղյուսակումներկայացված են ԱՄՆ պետական 1989թ.: ծախսերի Աղյուսակ 3.1.1.. Տեղական Ընդամենը Ծախսերի Նահանգ-

կառուցվածքը

Ընդամենը

Բատկացումները Ֆեդերալ ներ 60.3

Ազգայինպաշտպանությանն միջ-

19.1

իշխանություններ 20.6

հարաբերություններ 20.0

ազգային Կրթություն

Առողջապահություն

0.8

1.3

0.5

1.5

0.2

թոշակներե

մարում Պարտքերի Այլ ծախսեր ԱՍՆ

1.0

13.5 4.0

3.5 14`

6.0

10.0

42. `

21.0

200.

8.5

ապահովություն,

Սոց.

այլն

0.8

Տրանսպորտ Ոստիկանություն

1.5

28.5

1.0

0.5

0.6

10.0

20.6

ցվածքը 1989թ.(26-ներով) կառու

պետականծախսերի

8.5.

աղյուսակից,

պետության կողմից կատարվող Ինչպես երնում է. են հանձնառու վճարումները, գլխավորում ծախսերի ցուցակը բոլոր որոնք կազմում են ըքդհանուր.ծախսերիշուրջ 1/3-ը: Պետության

կարնոր միջամտությունը

շուկայականհամակա,

նեգատիվ երնույթները համահարթելու գործում նան տնտեսական ռեսուրսների վերաբաշխմանկարգավորումնէՏնտեսագետներին հայտնի է շուկայի կենսագործունեության կտրուկ խախտումների երկու դեպք, այսինքն իրավիճակներ, որոնց ընթացքում մրցակցայինշուկայական համակարգը կամ 1/ արտադրել է «ոչ այն»` քանակությամբ որոշակի արտադրանք կամ ծառայություն, կամ էլ 2/ հնարավորությունչի ունեցել տնտեսապես արդարացվածորնէ արտադրանքի արտադրությանկամ ծառայությանմատուցման համար ռեսուրս հատկացնել: Առաջին դեպքում պետությունը կարգ է. սահմանում ն խոչընդոտը հարթում է ռեսուրսների ներհոսքի իրականացման կամ երկրորդական. էֆեկտների ստեղծմանը նպաստելու միջոցով օդային, ընդունելով որոշակի օրենսդրական որոշումներ (օրինակ ջրային,. ինչպես նան ավազանների աղտոտությանարգելման կամ օրենսդրության ընդունման,հատուկ հարկերի կրճատմաննպատակով սահմանման նայլն), կամ էլ պետությունը հանդես է գալիս արտադրողի :

Քաջ ոմ ԲլքսոՀՏ օո

Օօնօրոոոծոէ

ԻԼոճոօօ,1995.

Երկրորդ դեպքը կապված է հասակամ սպառողի կարգավիճակով: րակական բարիքների ն ծառայությունների արտադրության ծավալի մեծացման հետ: Իհարկե, պետությունն այդ ակտը ուղղակիորեն չի կարող կատարել. նա ի վիճակի չէ տնտեսական ռեսուրսները մասնավոր ձեռնարկությունից հանել ն ուդղել հասարակական բարիքների արտադրությանը:Սակայն դա-կատարում է հարկային ճիշտ քաղաքականության իրականացմանմիջոցով,որի արդյունքում հարկերը կարող են խթանել կարճաժամկետանհատական օգտագործմանապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբ պահանջարկը (օրինակ բենզինի, ավտոմեքենաների), որը իր հերթին կկրճատի ռեսուրսների նկատմամբ մասնավոր պահանջարկըն ավելացված ռեսուրսները կուղղվեն տանկ, հրթիռ, տիեզերանավ պատրաստելու, փողոցներ, ճանապարհներ, կամուրջներ կառուցելու, առողջապահությունը, գիտությունը զարգացնելու համար: երրորդ ֆունկցիան ամփոփվում է Կառավարությանամենակարնոր՝ էկոնոմիկայի կայունացմանն ուղղված միջոցառումների իրականացման մեջ, որը ն անվանվում է կառավարության կայունացմանֆունկցիա: Չնայած մինչն այժմ չկա մի տնտեսագետ, որը իրոք պնդի կառավարությանայս ֆունկցիայիբացարձակ իրագործմանփաստը, քանզի ն արժեզրկումը: նա չի կարող անտեսել գործազրկությունը Պետության չորրորդ ֆունկցիան կապված է շուկայական էկոնոմիկայի ցիկլային զարգացման հետ ն նպատակ ունի համահարթել տնտեսականցիկլի թռիչքներն ու անկումները, կասեցնել գործազրկությունը ն արժեզրկումը,նպաստել ու օժանդակել տնտեսականաճին: Այլ կերպ, դա պետության կայունացման ֆունկցիան է, այսինքն օգնել մասնավոր հատվածինապահովելու ինչպես աշխատանքային ռեսուրսների ընդհանուր զբաղվածություն, այնպես էլ գների մակարդակի կայունություն, վերահսկել տնտեսական ցիկլի թռիչքներն ու անկումները: Պետությունն իր այս նպատակները իրագործում է հետնյալ երկու անբարենպաստիրավիճակներիհնարավորկարգավորմանմիջոցով. ա/ Գործազրկություն - Ժամանակ առ ժամանակ երկրի էկոնոմիկայում ստեղծվում է այնպիսի իրավիճակ, երբ արտադրական կարողությունների գերբեռնվածությունըլայնորեն ծավալվում է. առկա են ազատ բանվորներ,լրիվ կարողություններով չաշխատող ֆաբրիկաներ, չօգտագործվող հողակտորներ: Այդ դեպքում կառավարությունը պարտավոր է այնպես լրացնել մասնավոր ծախսերը, որ ընդհանուր ծախսերը (մասնավոր ն պետական) բավարար լինեն լրիվ զբաղվածության ստեղծման ու ապահովման համար: Դրան հասնելու համար կառավարությունըմեծացնում է սեփական ծախսերը հասարակական ապրանքներիու ծառայությունների վրա, իսկ մյուս կողմից կրճատում հարկերը մասնավորսեկտորում ներդրումներըխթանելու նպատակով, :

Բ/ Արժեզրկում- Այսպիսի իրավիճակ կարող է ստեղծվել, երբ հասարակությունը փորձում է ծախսել ավելի շատ, քան հնարավորություն են տալիս էկոնոմիկայի արտադրական կարողությունները, երբ համախառն ծախսերըլրիվ զբաղվածությանպայմաններում գերազանցում են ն իրացման ծախսերին, իսկ լրացուցիչ արտադրանքի արտադրության են ծախսերըառաջ բերում գների բարձրացում: Վամախառնծախսերի անչափ մեծացումը կրում է արժեզրկման բնույթ, որի դեմ կառավարությունը պարտավոր է միջոցներ ձեռնարկել: Սակայն, այստեղ պետությունը կանգնում է երկընտրանքի առջն՝ վերացնել արժեզրկումը արմատական միջոցառումների միջոցով, թե հարմարվել դրան: Առանձին երկրներ տարբեր մոտեցումներ են ցուցաբերում: ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ճապոնիայի կառավարությունները ակտիվորեն պայքարում են դրա դեմ գործազրկության նվազեցման, եկամուտների պետական քաղաքականության մշակման, գների կայունացման ն լրիվ զբաղվածության միջե փոխզիջման բացասական" հետնանքների կրճատման, հարկային քաղաքականության (հարկերի բարձրացումը մասնավոր սեկտորում ծախսերի կրճատման նպատակով) ն այլ միջոցառումների միջոցով: Մյուս պետությունները ինդեքսավորման միջոցով համալիրծրագրեր են՝ մշակում արժեզրկմանը հարմարվելու համար: Կախված այն հանգամանքից, թե պետության վերոհիշյալ ֆունկցիաներից որն ինչ ուժգնությամբ ն արդյունավետությամբ է գործում տվյալ տնտեսական համակարգում, շուկայական էկոնոմիկան կկոչվի կամ հրամայական, կամ խառը: Հրամայական էկոնոմիկայի պայմաններում արտադրության բաշխման, վերաբաշխման ն սպառման վերաբերյալ բոլոր որոշումները մշակվում ն ընդունվում են պետության կողմից, ներառյալ սահմանափակռեսուրսների բաշխման ն վերաբաշխման ֆունկցիան առանց դրանց գնի վրա փոքր-ինչ ուշադրություն դարձնելու: շուկայաԱրդյունաբերական զարգացածերկրների ժամանակակից կան էկոնոմիկան խառն էկոնոմիկա է: Այդպիսի էկոնոմիկայի կենսագործման պարզագույն մոդելը կարող է ընդունել գծ. 1.3.1-ում ներկայացվածտեսքը: Գծանկարը ցույց է տալիս, թե պետությունը եկամուտներն ու ծախսերը ինչպես են ներգրավվում շրջապտույտի մեջ: Պետությունը ռեսուրսների շուկայի մասնակից է արտադրական ռեսուրսներ գնելու համար: Նա վարկերի շուկաներից վերցնում է միջոցներ, երբ նրա ծախսերը գերազանցում են հասույթին: Պետությունը գործում է նան ապրանքայինշուկաներում գործարար ֆիրմաներից արտադրանքձեռք բերելու համար: Նա գնում է այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են թուղթը, ինքնաթիռը, մեքենաները, շինարարական Հֆիրմաներին

պատվերներէ տալիս ճանապարհներ, կամուրջներ կառուցելու համար: Գծանկարում վեր բարձրացող սլաքները ցույց են տալիս, թե պետությունն ինչպես է մասնակցումշուկաներում ռենտաներիսեփականատերերի ն ձեռնարկատիրական ֆիրմաներիեկամտի ապահովման գործընթացին:

Ապրանքներիշուկա

ապրանքների ն ծառայությունների

արտադր.

սպառողական ծախսեր

Տնային տնտե-| սություններ

առաջարկում

ծախսեր

սրւբսիդիաներ10

հարկեր

հարկեր 11.

պետական

ծառայություններ

շահույթ)

Ֆիրմաներ

պետական

(ծախսեր)

տոկոս, ռենտա,

ծառայություններ

վճարումներ

եկամուտներ ռեսուրսներ (աշխատավարձ,

| եկամուտ(հասույթ)

| Պետություն| --------»

գնում

եկամուտներ9

ն ծառ.

ծախսեր

(վճարումների ձնով)

ռեսուրսներիառաջարկ: »

Ռեսուրսների | շուկա

կապիտալ, Աշխատանք, ամական միջոզնե

|2 .

բնականռեսուրսներ ն ձեռներեցություն

գծ. 1.3.1. Խառը էկոնոմիկայիկենսագործմանմոդելը Հորիզոնական սլաքները ցույց են տալիս, թե ինչպես է պետությունը հարկում տնային տնտեսություններին ն ֆիրմաներին, որպեսզի գնի (ձեռք բերի) ռեսուրսներ ենարտադրանք: Վերջիններս պետությանն անհրաժեշտ են տնային տնտեսություններին ն ֆիրմաներին հարկավոր կամ օգտակար արտադրանք կամծառայություն առաջարկելուհամար: ՊետությունըՑ նան ապահովում է ազգային անվտանգությունը ն պաշտպանությունը, որոշ չափով` կրթությունը, առողջապահությունը ն շատ այլ ծառայություններ առանց դրանց դիմաց ուղղակի վճարման: Մեծ մասամբ պետականարտադրանքն ու ծառայություններըշուկայում մանրածախվաճառքի չեն ենթարկվում: Դրա փոխարեն պետությունը լավագույն դեպքում կարող է սահմանել որոշակի չափանիշ այդ

ապրանքներն ու ծառայությունները առանձին քաղաքացիներին տրամադրելու համար (օրինակ. թոշակ վետերաններին, զեղչեր աղքատներին, անչափահասներին, աշխատողներին անաշխատունակության վճարումներն այլն): Վերջապես, պետությունը ֆիրմաներինտալիս է սուբսիդիաներ (այդ թվում նան ֆերմերներին դոտացիաներ նրանց արտադրանքի ցածր գները պահպանելու համար), ինչպես նան արտոնություններ վարկեր ստանալու համար: «Պետությունը այդ գործընթացները ֆինանսավորելու համար դրամական միջոցներ է ստանում ֆիրմաներին ն տնային տնտեսություններին հարկելով. ինչպես նան վարկային շուկաներից վարկեր վերցնելով: Ինչպես երնում է գծանկարից,5-րդ ն 8-րդ հոսքերը ցույց են տալիս, որ պետությունը գնումներ է կատարում ինչպես ռեսուրսների, այնպես էլ ապրանքների շուկաներից: 5-րդ ն 6-րդ հոսքերը ցույց են տալիս,. որ պետությունը գնումներ է կատարումմասնավոր ձեռնարկություններից, իսկ 7-րդ ն 8-րդ հոսքերը արտահայտում են ռեսուրսների պետական գնումները: Պետությունը առաջարկում է հասարակական բարիքներ ն ծառայություններինչպես տնային տնտեսություններին, այնպես էլ ֆիրմաներին (ձեռնարկություններին), որն արտահայտված է 9-րդ ն 10-րդ ձնով: Վասարակականբարիքների ֆինանսավորումը պահանհոսքերի ջում է հարկային մուծումներ տնային տնտեսություններից ն ձեռնարկություններից, որը պատկերվածէ՛11 ն 12-րդ հոսքերի տեսքով: Վերջին հոսքերը մենք կանվանենք մաքուր հարկեր, քանի որ դրանք ներառում են նան «հարկերընդհակառակն». այսինքն վճարումներ տնային տնտեսություններին՝ տրանսֆերտմուծումների ն ֆիրմաներին (ձեռնարկուք(սուբսիդիաների) ձնով: յուններին)` դրամականօժանդակության Ստացվում է, որ խառը էկոնոմիկան այնպիսի շուկայական էկոնոմիկա է, որտեղ պետությունը միայն դատավորի դերով (կարգ ու կանոնի, սեփականության իրավունքի պահպանում, պայմանագրերի պաշտպանություն) չի սահմանափակվում, այլ ինքն է հանդես գալիս որպես տնտեսական պրոցեսների ակտիվ մասնակիցներից մեկը: Վետնապես, խառը էկոնոմիկան իրենից ներկայացնում է սոցիալական կողմնորոշվածէկոնոմիկա, որն իրականացվում է շուկայի ն պետության կողմից: Շուկայի որպես տնտեսավարման մեխանիզմի, սոցիալական կողմնորոշումը արտահայտվումէ հետնյալում. Դ) շուկան արտադրությանըկողմնորոշում է դեպի մարդկանց աճող ն անընդհատ փոփոխվող պահանջմունքները, իսկ տնտեսական ցուցանիշների բարելավումը համարվում է բնակչության սպառողական կարիքներիբավարարմանմիջոց, `

շուկայական տնտեսության սոցիալական կողմնորոշման ուժեղացումը նպաստում է մարդկային պոտենցիալի զարգացմանը, Յ շուկայական տնտեսության նոցիալական կողմնորոշումը սեփականության հարաբերությունների արտահայտվում է նան

բնույթով:

Պետության սոցիալական կողմնորոշումըարտահայտվումէ նրանում, որ` 1) նա շուկայական էկոնոմիկայում հանդիսանում է մարդկանց ն հավասարությանսոցիալական երաշխիք, պաշտպանության 2) բավարարվումեն հասարակության բոլոր անդամների համատեղ պահանջմունքները (անվտանգությունը, սոցիալական պաշտպանվածությունը, շրջակա միջավայրի պահպանումը նայլն), 3) երաշխավորումէ քաղաքացիականխաղաղությունը ն հասարակության միասնությունը: Սոցիալականուղղվածությամբ էկոնոմիկայի պետական կարգավորումը սերտորեն կապված է հասարակության կազմակերպման դեմոկրատականձնի հետ: Տարբերում են խառը էկոնոմիկայի երեք հիմնական մոդել 1. Արեմտաեվրոպական "

Ամերիկյան ճապոնական:

Ստորն բերված աղյուսակում

ցույց

է տրված պետության մասնակ-

ցությունըխառն էկոնոմիկայիտարբերմոդելներիպայմաններում: Ցուցանիշները Պետականհատվածում զբաղվածներիտեսակարար

ԱրեմտյանԵվրոպա Շվեյցարիա|Գերմանիա| Անգլիա

կշիռը

ա,

Գ.

Տրանսֆերտներ

ԱՍՆ

ճապոնիա

15.5

8.1

46.8

41.2

36.3

31.6

2.4

2.6

5.5

4.3

4.1

6.9

6.5 12.7

59.8

թվում ռազմականծախսեր կրթության ծախսեր առողջապահություն

այդ բ.

15.6

31.8

պետության ծախսերիբաժինը՝ ՀԱԱ-ում

Աղյուսակ 3.1.2

26.8

5.9

0.9

4.8

4.6

3.5

5.0

0.9

4.9

11.7

14.4

12.8

պետությանմիջամտությանաստիճանը198Ս0մոդելներում

էկոնոմիկայիտարբեր

7990թթ.25-ներու/

Ինչպես երնում է աղյուսակից, արնմտաեվրոպական մոդելներին բնորոշ են պետականմեծ մասշտաբի ձեռնարկատիրությանն բյուջեի միջոցով ՀԱԱ-ի բաշխման բարձր մակարդակ (շուրջ 5096). իսկ ամերիկյան մոդելի համար պետական հատվածի ոչ մեծ ծավալ,

ճապոնական մոդելի համար պետական ձեռներեցության ոչ բարձր մակարդակ: Ընդ որում, այդ կառուցվածքը դինամիկ բնույթ ունի ն կախված ժամանակից կարող է ենթարկվել որոշակի փոփոխությունների: Ժամանակակից շուկայական էկոնոմիկայում կատարվող փոփոխությունները վկայում են այն մասին, որ նրանում անորոշության ն տարերայնության տարրերը գնալով կրճատվում են, իսկ տնտեսական պրոցեսների վրա գիտակցված ազդեցության գործոնը աճում է ընդ որում, ինչպես առանձին ֆիրմայի, այնպես էլ ամբողջ պետության մասշտաբով: Այդ պայմաններում տնտեսական զարգացման ամբողջ ընթացքը կախված է ոչ միայն ինքնակարգավորումից, այլ նան տնտեսական վերլուծությանորակից, ընդունվածորոշումների մեխանիզմից նայլն:

Վ.ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ

ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ՈՒ

ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Շուկայի ազդեցությունն տնտեսական համակարգի վրա շատ բազմակողմանի ն հակասական է: Այնպես որ, այն կատարումէ ինչպես մեխանիզմի դրական, այնպես էլ բացասական դեր: Շուկայական դրական դերը վերլուծելիս հարկավոր է նախ ն առաջ նշել, որ կախված շուկայական կառուցվածքի (մոդելի) ձնից, փոփոխվում են նրա վարքագծի դրական բնորոշ գծերը: Այսպես, մրցակցային շուկան իրականացնում է բաշխմանն խթանման ֆունկցիա: Նա նպաստում է դրանք ուղղելով այն ռեսուրսների արդյունավետ բաշխմանը ապրանքների արտադրությանը ն ծառայությունների մատուցմանը, որոնց նկատմամբ տվյալ պահին հասարակությունը ավելի շատ կարիք ունի: Ֆ.Ղայեկը մրցակցությունը բնութագրում է որպես գործողություն որը բացահայտում է այնպիսի ԱԳ, որոնք կմնային անհայտ կամ չօգտագործվող, հետնաբար չէին մտնի շրջանառության մեջ: Արտադրության ծավալի ն կառուցվածքի վրա շուկան ազդում է գների միջոցով՝ դրանք հարմարեցնելովգնողունակ պահանջարկին: Շուկան առողջացնում է էկոնոմիկան նրան ազատելովվնասաբեր ն ոչ մրցունակ ձեռնարկություններից: Շուկան սպառողին ստիպում է ընտրել իր եկամտին: ն գներին համապատասխանսպառմանռացիոնալ կառուցվածք: Շուկայական գները հանդես են գալիս որպես տնտեսական տեղեկատվության կրողներ, հաղորդելով ապրանքի առկայության կամ դրա քանակի ն որակի, արտադրության ծախքերի, բացակայության, սպառման օգտակարությանմասին ն այլն: »

Շուկան խթանումէ նոր արտադրանքիու տեխնիկայի, առաջավոր արտադրության կազմակերպման առաջավոր ձների ն տեխնոլոգիայի, մեթոդների արմատավորմանըիր տնօրինության տակ եղած արտա"դրության գործոնների առավելագույն օգտագործման շնորհիվ, որով է առավելագույն հնարավոր տնտեսական տարերայնորենապահովվում »

արդյունավետություն: Շուկան իր կենսագործունեությամի շուկայական սուբյեկտներին »

հնարավորություն է տալիս ազատ գործել ն խթանել ստեղծագործական ունակությունների զարգացմանը գիտա-տեխնիկական նվաճումների հիման վրա արտադրանքիորակի բարձրացմանն նորացման ուղղությամբ: Միայն շուկայական համակարգն է ի վիճակի կոորդինացնելու տնտեսական գործունեությունը, առանց հարկադրանքի իրականացնել ազատ ձեռներեցություն ն ընտրություն: Ձեռնարկատերերը ն բանվորները շուկայական համակարգի պայմաններում ազատ կարող են հասնել իրենցեկամուտների մեծացմանը, հաշվի առնելով,իհարկե, այն ու են իրենք- շուկայական պարգններն պատիժները, որոնք ստանում համակարգից: Քանի պահպանվում է փոխանակմանազատությունը, տնտեսականգործունեության շուկայական համակարգը թույլ չի տալիս մի անձին խառնվել մյուս անձիգործունեությանը:Սպառողըազատվում է վաճառողի հարկադրանքից, քանի որ կան շատ վաճառողներ ն նա իրեն հարկավոր ապրանքը կարող է գնել մյուսից: Վաճառողը ապահովված է գնորդի հարկադրանքից,քանի որ կան բազմաթիվ այլ գնորդներ: Վարձու աշխատողը պաշտպանվածէ աշխատանք տվողից, քանի որ կան այլ ձեռնարկատերեր, որոնց մոտ կարող է նա աշխատանք գտնել ն այլն: Իսկ շուկան "այս բոլորն իրականացնում է անդեմ, առանց ինքնուրույն կենտրոնացվածմարմնի, բնական ճանապարհով, առանց հրամանների ու կարգադրությունների, իրար է միացնում արտադրողների ն : սպառողների շահերը Շուկան նյութապես շահագրգռում է արտադրողներին այնպիսի պահանջմունքներիբավարարման գործում, որոնք արտահայտվում են պահանջարկիմիջոցով: Շուկայական ուժերի ազդեցության տակ տեղի է ունենում այն ապրանքարտադրողների անողոք խոտանում, որոնք ի վիճակիչեն արդյունավետ կատարել իրենց գործը, վաճառել ապրանքը հավասարակշռվածգնին համապատասխան: Շուկան էկոնոմիկան ազատում է ապրանքների ն ծառայությունների դեֆիցիտից, քանի որ դա հակասում է բոլոր մասնակիցների տնտեսական շահերին: Իհարկե, նույնիսկ ամենազարգացած շուկայական էկոնոմիկայում, ժամանակի առումով պահանջմունքների ծագման ն դրանց բավարարման միջն առաջանում են անհամապատաս»

Խնլօո

քոմոոռո. Ըորոճհշուճոճ Իրօժօյո, Շիյօճքօ.՛Լհօ

ՍՈԽ«ՐՎԾ/

օ1Ըի/օճքօԻՐՀՏ.

1962. ը. 14 -15.

խանություններ, սակայն այդ պրոցեսը համեմատաբար երկարատն չէ ն պայմանավորվածէ տնտեսական մեխանիզմի ինքնաշարժումից, ուստի ժամանակակից մարքեթինգի մակարդակի պայմաններում այդ ժամաանշեղորեն կրճատվում են: Մյուս տնտեսական նակահատվածները համակարգերի նկատմամբ այն առավել արդյունավետ է (օրինակ կենտրոնացված պլանավորման) լուծում էկոնոձիկայի հիմնական պրոբլեմները (արտադրության կառուցվածքն ու պրդյունավետությունը, արտադրանքի որակը ն այլն): Շուկայական մեխանիզմը բարձր լուծում է սպառողներին անհրաժեշտ ապրանքների ու ծառայությունների արտադրության պրոբլեմը: Շուկայի միջոցով է արտադրության կառուցվածքն ու ծավալը տարերայնորեն հարմարվում հասարակական պահանջմունքների ծավալին ու կառուցվածքին, տարբեր ճյուղերի միջն ԱԳ բաշխմանը, այսինքն որոշվում է թե ի՞նչ քանակությամբ ն ինչ արտադրել: Շուկայական մեխանիզմը ձգտում է իր տրամադրության տակ եղած ռեսուրսներն առավել արդյունավետ օգտագործել: Արտադրողը դաժան մրցակցության պայմաններում կարող է ամրացնել իր դիրքը, ընդլայնել իրացման շրջանակները, ավելացնել սպասվելիք շահույթը գլխավորապես ծախքերի կրճատման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, արտադրության տեխնիկական մակարդակի բարձրացման կատարելագործման ճանապարհով: Օգտագործելով գիտության ն տեխնիկայի նորագույն նվաճումները, արտադրողը ձեռք է բերում, չնայած ժամանակավոր, սակայն ակնառու առավելություններ մրցապայքարում անհատական ծախքերի կրճատման ն քվազիռենտայի ստացմանշնորհիվ: Այսպիսով, շուկայական մեխանիզմը ստեղծում է արտադրության արդյունավետության բարձրացման համար մշտական գործունակ մեխանիզմ: Լինելով աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման հիմնական խթաններից մեկը` շուկայական մեխանիզմն ունի այն առավելութսպառողին անհրաժեշտ յունը, որ սահմանում է հատուկ կախվածություն ն ստացված եկամտի միջն: ստեղծելու իրական.ավանդի արտադրանք Շուկան բավականաչափպարգնատրում է նրանց, ովքեր աշխատում են ինտենսիվ ն արդյունավետ, խիստ դիֆերենցում է յուրաքանչյուրի եկամուտը ն դրանով իսկ, մշտապես պահպանում աշխատանքի նկատմամբգործող խթանները: Հարկավոր է հստակորեն նշել, որ շուկայական էկոնոմիկայում արտադրության գոյություն չունի: Շուկայի արտադրություն հանուն կենտրոնում կանգնածէ սպառողը, ն նրանով մշտապես կողմնորոշվում է արտադրողը: Յուրաքանչյուր ապրանքարտադրողի հիմնական խնդիրը շուկայում իր արտադրանքը ցանկացող սպառողին գտնելը ն »

արդյունավետությամբ

ապրանք վաճառելն է: Որքանով հաջող է ՛լուծվում այդ խնդիրը, այդքանով էլ որոշվում է արտադրողի բարեկեցությունը: Դրա համար սպառողը, օգտագործելով իր ձեռքի տակ եղած փողը, ի վերջո որոշակի ազդեցություն է թողնում այն բանի վրա, թե ի՞նչ է արտադրվում ն ու՞ր են գնում արտադրվածապրանքները: » Շուկայական մեխանիզմն իր ֆունկցիաներն առավել արդյունավետ է իրականացնում տնտեսական ազատության պայմաններում, որը նախատեսում:է ազատ ձեռներեցություն,տարբեր ուղղություններով օգտագործվող ռեսուրսների ազատ տեղափոխություն, արտադրողների ն սպառողների ազատ ընտրություն, գնագոյացման ազատություն: Դա նշանակում է, որ շուկայական էկոնոմիկայի կարնոր առավելությունն այն է, որ շուկան ինքնակարգավորվող համակարգ է ն ի վիճակի է արդյունավետ կենսագործել առանց պետության ուղղակի միջամտուքյան: Այդ համակարգն ունի որոշակի ներքին: կարգ ու կանոն ն ենթարկվում է որոշակի օրինաչափության: Ապրանքների միլիոնավոր տարատեսակներ արտադրվում են միլիոնավոր մարդկանց կողմից առանց կենտրոնական ղեկավարման ապահովելով պահանջարկի ն

առաջարկիհաշվեկշռվածությունը: Վերջապես, շուկայական էկոնոմիկայի օգտին է խոսում այն փաստը, որ այն արհեստականորեն կառուցված ն հարկադրանքով կիրառվող ինչ-որ մտահայեցողական համակարգչէ: Շուկան, ծնվելով մի քանի հազարամյակներ առաջ, զարգացել է բնականոն ճանապարհով, անցել է զարգացման բարդ ճանապարհ, փոփոխվելով, հարմարվելով փոփոխվող երերուն պայմաններին ապացուցելով իր կենսունակությունը: Այդ իմաստով, շուկայական էկոնոմիկան կարելի է դիտարկել որպես մինչն այժմ գոյություն ունեցող հասարակական արտադրության կազմակերպման բոլոր ձներից առավել հայտնին: Առավել նս, փաստը ոչ միայն շուկայական տնտեսության գոյության ն կենսագործունեությանբազմադարյա վկայությունն է, այլն մեր օրերում 'երկրագնդիմեծ մասի պետություններում շուկայական հարաբերությունների տիրապետության առկայությունը ն շուկայական հարաբերությունների նորմալ բնականոնությունը մարդու բնույթին նրա համապատասխանության տեսանկյունից (ծայրահեղ դեպքում քանի դեռ մարդնայնպիսին է, ինչպիսին որ նա առայժմ գոյություն ունի): Սակայն, արդյո՞ք շատ պահանջներ չենք ներկայացնում շուկային: Արդյո՞ք օբյեկտիվ է մեր այդ հարցադրումը շուկայի նկատմամբ: Չէ՞ որ շուկան սոցիալապես մի չեզոք մեխանիզմ է, որը կոչված է լուծելու սահմանափակ ռեսուրսների բաշխման տնտեսական պրոբլեմները: Եթե միայն սա է, ապա նա իր պարտականությունները կատարում է բավարար արդյունավետությամբ, ն այդ տնտեմական մեխանիզմին սոցիալական պրոբլեմների լուծման հիմնախքդիրչի կարելի ներկայացնել, դա առ

այնքան էլ իրավացի չէ: Ուստի այս ֆունկցիան իր վրա պետք է վերցնի պետությունը ն իրականացնի ակտիվ սոցիալական քաղաքականություն: Շուկայական էկոնոմիկան իր շարժիչի սպառման միջոցով, արտադրությունը շրջում է դեպի սպառողը, ստեղծում է նրա բնական շահագրգռվածություն շուկայի բոլոր սուբյեկտների մոտ իրենց պահանջմունքների բավարարման գործում: Շուկան բացահայտում է ապրանքների ն արտադրության հասարակականնշանակությունը, իրացնում է ազգային համախառն արտադրանքը ազատում է էկոնոմիկան ապրանքների ն ծառայությունների դեֆիցիտից ն ավելցուկից: Շուկաները հանդիսանում են տնտեսության գործունեության կենտրոնը, ն շատ ու շատ կարնոր տնտեսական պրոբլեմներ կապված են շուկայի կենսագործունեությանհետ: Շուկան իր սուբյեկտներին հնարավորություն է տալիս ն պայմաններ ստեղծում փոփոխվող իրավիճակի պայմաններում արագ հարմարվելու: Ինչպես երնում շուկայական մեխանիզմի դրական դերի մեծ շրջանակ է ընդգրկում: Դրա վերլուծությունից, «այն հետ մեկտեղ, սխալ կլինի կարծել, որ շուկան իդեալական մեխանիզմ է, անթերի է ու զուրկ հականսություններից: Շուկայական մեխանիզմի անսահման հնարավորությունները չեն: Դրական դերի հետ մեկտեղ, շուկայական մեխանիզմը յուրաքանչյուր տնտեսական համակարգում կատարում է նան իր Բազասականդերը, որը ամփոփվում է հետնյալում: Նախ ֆիրմաների թվի կրճատումը հօգուտ նրանց չափերի ն առաջացմանը մեծացման,անխուսափելիորեն տանում է մոնոպոլիայի շուկայի մոնոպոլացմանը: Երկրորդ, մոնոպոլացման է հանգեցնումհենց մրցակցության զարգացման տրամաբանությունը, որի ընթացքում արտադրողների մի մասը ամրացնում են իրենց տեղը շուկայում, մյուսները սնանկանում են: Առավել ուժեղները իրենց են ենթարկում թույլերին: Այդպես տեղի. է ունենում կապիտալի ն արտադրության կենտրոնացում, որն էլ իր հերթին բարենպաստպայմաններ է ստեղծում շուկայի մոնոպոլացման, կամ այսպես ասած՝ շուկայի համակենտրոնացմանհամար: Այսպիսով, շուկան անխուսափելիորեն ծնում է մոնոպոլիա, մոնոպոլիան իշխելով շուկայում, իր ձեռքում է կենտրոնացնում տնտեսահմանելու սական իշխանությունը հնարավորություն մոնոպոլ գներ ն կորզել մոնոպոլ գերշահույթ: Ճիշտ է, շուկայական մեխանիզմը անբողջությամբ արդյունավետ է բաշխում սահմանափակռեսուրսները, սակայն շուկան մի մեխանիզմ է, որն իր գործունեությամբ հիմնավորված է արժեքայինցուցանիշների վրա, ուստի բաշխմանարդյունավետության կարող է հասնել լոկ այն

նամականին .

իսկ

ստանալով`

դեպքում, երբ այս կամ այն բարիքի արտադրությամբ ու սպառմամբ ծնված բոլոր արդյունքները (եկամուտներ ն ծախքեր) լինեն շուկայի կողմից հաշվառված, այսինքն արտացոլված շուկայական գների համակարգում: Դրա հետ մեկտեղ, մի շարք դեպքերում շուկայական մեխանզմը (համակարգը) առնչվում է, այսպես կոչված արտաքին էֆեկտների Այդ էֆեկտները շուկայում չեն գտնում (էքստերնալների) հետ: համարժեք դրամականգնահատում, քանզի ուղղված են երրորդ անձին ն, հետնաբար, ոչ մի կերպ չեն արտահայտվում այդ բարիքի գնի մեջ: արտաքին դրական ն. բացասական էֆեկտներ: Գոյություն ունեն Բացասական էֆեկտները (էքստերնալներ) ծագում են այն դեպքում, երբ որնէ բարիքի արտադրությունը կամ սպառումը ստեղծում են երրորդ կողմի կողմից չփոխհատուցվող ծախքեր: Օրինակ, շրջակա ձիջավայրի Այս դեպքում գնի մեջ հաշվառված արտադրողի փաստացի աղտոտումը: ծախքերը դառնում են լրիվ ծախքերիցավելի քիչ: Այնպես որ շուկան չի որսում բացասական արտաքին էֆեկտները, դրա համար էլ տվյալ արտադրանքի արտադրությանը ուղղում է չափից ավելի ռեսուրսներ: Շուկան առնչվում է նան արտաքին դրական էֆեկտների հետ,երբ ինչ-որ բարիքի արտադրությունը կամ բաշխումը երրորդ կողմի մոտ առաջացնում է չփոխհատուցվածօգուտներ: Օրինակ, առողջապահությունը կամ կրթությունը օգուտ են բերում ոչ միայն այն մարդուն, որը դա է, այլե հասարակությանը անմիջականորեն ընդունում է, ստանում առհասարակ: Իսկ դա նշանակում է, որ այդ բարիքի իրական սահմանային Ծգտակարությունը հասարակության տեսանկյունից բարձր է. քան այն անհատի տեսանկյունից, որը վճարում է դրա համար: Այլ կերպ շուկան դրամական ձնով կարծես թե լրիվ չի գնահատում այդ բարիքի օգտակարությունը ն, հետնաբար, դրա փոխարեն լրացուցիչ չի վճարում: Ուստի ստացվում է այնպես, որ արտաքին դրական էֆեկտի դեպքում շուկան այդ բարիքի արտադրությանը բավարար քանակությամբ (մեծությամբ) ռեսուրսներ չի ուղղում: Ուստի արտաքին էֆեկտների առկայության դեպքում շուկան ռեսուրսների բաշխման իր ֆունկցիան կատարում է ոչ բավարարարդյունավետությամբ,քանի որ հավասարակշռությանսահմանման միտումը իր ճանապարհըհարթում է հավասարակշռության մշտական խախտման միջոցով: Ընդ որում, խոսքը ոչ թե առանձին շուկաների հավասարակշռման, այլ ընդհանրական առաջարկի ն ընդհանրական պահանջարկի միջն ընդհանուր հավասարակշռությանմասին է: Այլ կերպ ասած, չնայած շուկայական -

են արտադրանքիարտադրության "Դրանքայն ծախքերնու օգուտներնեն, որոնք կապված

(կամ ծառայության կաւոարման)կամ սպառմանհետ, սակայն փոխհատուցվումն բաժին են այնմարդկանց,որոնք այդ շուկայական մասնակիցներ չեն:

հասնում

Գործարքի

ոնոմիկան

համարվում

նամ

սակայն

ոչ

բավարա

այուն

համակարգ է: Շուկայական էկոնոմիկայի այս մակրոտնտեսական անկայունություննունի մի շարք դրսնորումներ. տնտեսական աճի ոչ հաստատուն տեմպերը ն զարգացման ցիկլային բնույթը, ռեսուրսների ոչ լրիվ օգտագործումը ն ոչ լրիվ զբաղվածությունը, գների ն արժեզրկման ընդհանուր . մակարդակի անկայունությունը: Հարկ է նշել, որ չնայած ինքնակարգավորման շուկայական մեխանիզմները յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում ի վիճակի են հաղթահարել էկոնոմիկայում ճգնաժամային միտումները, սակայն, ընդհանուր առմամբ, շուկայական համակարգի համար բնորոշ են ազգային արդյունքի, զբաղվածությանն գնի (ծավալի :պարբերական տատանումները: Ընդ որում, այդ տատանումները ոչ միայն արտաքին գործոնների, այլն շուկայական էկոնոմիկայիանկատարությանհետնանք են համարվում : Ինչպես արդեն նշել ենք, շուկայական էկոնոմիկայի «գլխավոր, անհրաժեշտ տարրերից մեկը, նրա շարժիչ ուժը, մրցակցությունն է: Սակայն շուկայական համակարգի ներսում տեղի են ունենում պրոցեսներ, որոնք կարող են էապես թուլացնել հենց իրեն մրցակցությանը: Նախ, հասարակության տեսանկյունից, մրցակցությունն: առավելքան ցանկալի է: Յուրաքանչյուր առանձին ձեռնարկատեր ձգտում է ազատվել այն խիստ սահմանափակումներից, որոնք դրվում են նրա վրա: Դա ծնում է միտումներ, որոնք նպաստում են արտադրողների գաղտնի համաձայնությունների առաջացմանը ն պետության օգտագործմանը իրենց շահերի համար: Երկրորդ, շուկայական մեխանիզմը, մշտական շատ (խթանելով տեխնիկական առաջադիմությունը ճյուղերում պահանջում է արտադրության մասշտաբների խոշորացում, այսինքն արտադրությանհամակենտրոնացում: Շուկայական համակարգի բացասական հատկանիշների մասին խոսելիս չի կարելի անտեսել որոշակի սոցիալական հիմնահարցեր: Իրականում շուկան առաջացնում է եկամուտների էական տարբերակում ն տեղիք տալիս հասարակության անդամների էական գույքային շերտավորման: Սակայն այնքանով, որքանով բարիքները շուկայում ուղղվում են այնտեղ, որտեղ առկա է փողի առավել մեծ քանակ: Ուստի շուկան եկամուտների անբավարարությանպատճառով որոշ մարդկանց դատապարտում է քաղցի, իսկ մյուսներին հնարավորություն տալիս ստանալու մեծ եկամուտներ ն լողալ պերճանքի ու հաճույքների մեջ: Բացի այդ, շուկան միննույն խիստ պահանջներն է ներկայացնում բոլոր արտադրողներին ն սպառողներին, սակայն տարբեր մարդիկ գտնվում են տարբեր սոցիալական վիճակում: Չէ որ ցանկացածհասարակության մեջ գոյություն ունեն մեծ թվով սոցիալական խոցելի շերտեր հիվանդ"Մակրոտնտեսական անկայունությանհարցերիմանրամասնքննարկումը տես '"87րօ

ՏԽԵՕԱՕԽՈՎՇՇՃՕՄ

Պօօքա",ՉԽօԽօԻՌՈւՅ,1995Ր.

օք.277-465.

ներ, հաշմանդամներ, որբեր ն այլն, որոնք օբյեկտիվորեն չեն կարող մասնակցել մրցապայքարին: Շուկայական համակարգն ինքը պետք է հոգա այդ մարդկանց մասին, սակայն կարող է նրանց թողնել առանց կենսամիջոցների:Հարկավոր է նշել, որ մրցակցային շուկան չի ապահոհիմնահարցերի լուծում, որոնցից բոլոր սոցիալ-տնտեսական վում կարնոր են արժեզրկումը ն գործազրկությունը: Շուկան չի ապահովում աշխատանքի իրավունք նրանց, ովքեր կարող են ն ցանկանում են աշխատել: Շուկան նան չի ապահովում ստանդարտ կենսամակարդակ, առանց որի դեմոկրատական հասարակություն գոյություն չունի: Ընտանիքները շուկայում մեկը մյուսից խիստ տարբերվում են իրենց պահանջմունքները ըստ ընդունակությունների բավարարման գործընթացում: Հարուստները տնօրինում են դրամական միավորի հաշվով ձայնի ավելի մեծ քանակության, քան աղքատները: Մասնավոր հատվածում հարուստներն ունեն ավելի շատ ձայն, քան կունենան աղքատները: Պետական հատվածումյուրաքանչյուր անձ տնօրինում է, ծայրահեղ դեպքում, տեսականորեն մեկ ձայնի: Բացի այդ, մասնավոր հատվածում «քվեարկող» երեխաները ծամոն գնելով (ելնելով իրենց հասակից), զրկված են սոցիալական որոշումներ ընդունելուն մասնակցելու իրավունքից : Այստեղից կարելի է անել մի հետաքրքիր եզրակացություն. շուկայական համակարգում ռեսուրսներն ուղղվում են հարուստներին ընտրովի պերճանքի առարկաներ, աղքատներին առաջինանհրաժեշտության ապրանքներարտադրելու ն ձեռք բերելու համար: «Հարուստ մարդու կատուն,- նշել է Սամյուելսոնը,- կարող է սնվել կաթով, մինչդեռ, այն անհրաժեշտ է աղքատ երեխային առողջ լինելու համար: Արդյո՞քսա տեղի ունի շուկայի ձախողման պատճառով:Բոլորովին ոչ, քանի որ շուկայական մեխանիզմը իր աշխատանքը կատարում է ապրանքներըառաջին հերթին դնելով այն ձեռքերի մեջ, որոնք ունեն «դրամի քվեներ»: Եթե ինչ-որ երկիր ավելի շատ է ծախսում սիրված կենդանիներիկերի վրա, քան նպաստում աղքատին քոլեջ հաճախելու համար,ապա դա եկամտի բաշխման արատն է, այլ ոչ թե շուկայի »: Այն երկիրը, որը «փողեր է ծախսում շամպայնի վրա, երբ դեռնս կաթով չի ապահովել իր երեխաներին, դա վատ կառավարվող, ոչ խելամիտ, ունայն, տգետ երկիր է» : Մրցակցության պայմաններում ստացված.ցանկացած եկամուտ համարվում է արդարացի,հետնաբար առաջանում է-անհավասարությունեկամուտներում: Չէ՞ որ եկամուտների այդ բաշխումը շրջանցում է հիմնարարգիտությամբ զբաղվողներին, Բ.թ, 1, 1992 րք. "3.08 ՕԽԱՍՇ'" "Մոժօօաաւ ս

«յք.

100.

1995, էջ 77 «.Փ-Սամյուելսոն,Մակրոտնտեսագիտություն, ԽԼչժօսան Խ.Է. Խ րք. "2:01օԽու6՝1, 1992, «յթ. 89. "1

պետական ապարատում աշխատողներին, երեխաներին, ծերերին. հաշմանդամներին: Դրա համար շուկայական համակարգի կարնորագույն հիմնահարց է եկամուտների անհավասարությունը, դրա կոլեկտիվ սպառմանհաշվառմանանհնարինությունը : Թերենսդա է պատճառը, որ շուկան չի խթանում հիմնարար գիտության զարգացմանը, ինչպես նան հասարակական ապրանքների արտադրությանը: Շուկայական էկոնոմիկայի որոշ քննադատներ պնդում են, որ նրա կենսագործման հիմնական արդյունքները չեն կարող բարձր գնահատվել նրանում եկամուտների բաշխման բնույթից ելնելով, եթե նույնիսկ շուկայական փոփոխությունների արդյունքները լինեն բավականին

արդյունավետ:

Աղքատության պարադոքսը, երկրի հարուստ լինելու . պայմաններում, համարվում է կապիտալիստական էկոնոմիկայի կենսագործունեության քննադատության գլխավոր կռվանը: Բնական է, հասարակության տեսանկյունից մրցակցությունը ցանկալի երնույթ է, սակայն ձեռնարկատերերը շահույթի «հետնից ընկնելով» ն իրենց դիրքերի ամրապնդմանմոլուցքով տարված, ձգտում են ամեն կերպ ազատվել մրցակցությունը չսահմանափակող ճանապարհներից ու լծակներից: Ֆիրմաների ձուլումը, գաղտնի համաձայնությունները ն այլն, նպաստում են մրցակցության թուլացմանը ն շեղում նրան իր գլխավոր կարգավորողազդեցությունից: Միննույն ճյուղի ներկայացուցիչները, ինչպես նշել է Ա.Սմիթը, շատ հազվադեպ են հանդիպում միմյանց, սակայն երբ այդպիսի հանդիպում տեղի է ունենում, նրանց միջն զրույցն ավարտվում է հասարակության արտադրանքի ն` ծառայությունների. գների բարձրացման վերաբերյալ դաշնագրի կնքմամբ: Մրցակցությանակտիվության թուլացման պակաս կարնոր ուղի չէ նան տեխնիկական առաջադիմությունը: Բնական է, որ նորագույն առատեխնիկայի ն տեխնոլոգիայիներդրման հաշվին արտադրության վելագույն արդյունավետության հասնելու համար հաճախ պահանջվում է ոչ մեծ քանակությամբ խոշոր ֆիրմաների փոխադարձ աջակցություն, այլ ոչ թե համեմատաբար մեծ թվով մանր ու միջին ֆիրմաներիներուժի միավորում:Ուստի, հենց այդ նպատակով էլ, խոշոր ֆիրմաներն իրար

ԱՄՆ-ում բաժին է ընկնում էկոնոմիկայի ամենահարուստ 20օծ բնակչությանը եկամուտներիհամարյա կեսը: Իսկ 2096 ամենաաղքատընտանիքներինշուրջ 42-ը: Ըստ 1990թ. գնահատականների ԱՄՆ-ի-բնակչությանշուրջ 1346-ը չուներ դրամականբավարար եկամուտներ իր կյանքի մինիմա՝'։ մակարդակն ։ասպպահովելուապրանքներ ն ծառայություններձեռք բերելու համար: Դրա ապացույցը նան Ջինիի բարձր գործակիցն է, որը կազմում է շուրջ 0.15 միավոր: Իսկ որքան այդ գործակիցը ձգտում է մեկի, այնքան տվյալ տնտեսականհամակարգումմեծ է սոցիալականանհավասարությունը:

հարցում տարբեր համաձայնությունների են գալիս երբեմն շուկայից դուրս մղելով մնացած մրցակիցներին: զուգընՍտացվում է, որ մրցակցության շրջանակների նեղացմանը թաց, թուլանում է նան շուկայական համակարգի դերը, որպես ռեսուրսների արդյունավետ բաշխման մեխանիզմի: Ռեսուրսներ արտադրողները ե առաքողները դառնում են սպառողների կամքին ավելի քիչ ենթակա, արտադրողների ն ռեսուրսների սեփականատերերիանկախությունը հարցականի տակ է դրվում ն խաթարվում է սպառողների անկախությունը: Աներնույթ ձեռքի միջոցով անհատական ն հասարակական շահերի միասնականացմանգործընթացը սկսում է կորցնել իր ուժը: Դրա հետ մեկտեղ, հարկադրանքից պաշտպանող շուկայական համակարգը, զարգացող մրցակցության դեպքում ապահովում է տնտեսականիշխանության լայն ապակենտրոնացում: Իսկ տնտեսականիշխանության համակենտրոնացումը,որը խթանում է մրցակցության թուլացումը, այդ իշխանության տնօրինողներին հնարավորություն է տալիս իրականացնել հարկադրանքի միջոցառումներ: Շուկայական համակարգի հիմնական ն կարնորագույն թերություններից մեկն էլ ոչ արդյունավետ ն շռայլաբար .արտադրության իրականացումն է: Դրա վառ ապացույցներից մեկը, թերես, վերը լուսաբանված այն դրույթնէր, որ հարցականի տակ է դնում շուկայական էկոնոմիկայի այն բարեմասնություններից մեկը, որ նա հասարակությանը ապահովում է այն արտադրատեսակներով, որոնք նա ավելի շատ է ցանկանում: Այսինքն, մրցակցության թուլացումը խախտում է սպառողի ինքնուրույնությունը, կորցնելով ըստ սպառողներիպահանջներին համապատասխան տնտեսականռեսուրսների բաշխման իր առաքելությունը: Մրցակցության կարգավորող մեխանիզմը ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար թուլանում է, նպաստելով մոնոպոլիայի առաջացմանն ու զարգացմանը: Դա էլ իր հերթին տեղիք է տալիս արտադրական ն սոցիալական էֆեկտների կորուստների ն, ի վերջո, տանում էկոնոմիկայի արդյունավետության իջեցմանը: Այդ իմաստով տեղին է Մ.Շումպետերի դիպուկ արտահայտությունը, ըստ որի շուկայական համակարգը իրենիցներկայացնում է «ստեղծագործականավերածության» գործընթաց : Շուկայական մեխանիզմի բացասական լինելու դրդապատճառներից մեկն էլ այդ մեխանիզմի խախտման արտաքին ն ներքին գործոններն են: Այս իմաստով կարելի է փաստարկել երկու հիմնական դրդապատճառներ: Նախ, շուկայական համակարգը չի կարող լրիվ հաշվառել ապրանքների արտադրության ն իրացման վրա կատարվող բոլոր արտաքին ծախքերը: Չէ՞ որ: սպառողը գնած այս կամ այն հետ

"լ.

այս

11ոօյօթ. "Ղ-օթացՉԷՕԱՉԵԱՎԸՇՇԽՕՐՕ

թուոց

'', հ1, 1982.

«ո.

Տ3

արտադրանքն օգտագործում է կոնկրետ իր կամ իր ընտանիքի անհատական (կոլեկտիվ) պահանջմունքները բավարարելու համար: Սակայն ինչ ծախքեր են անհրաժեշտ գիտության, առողջապահության զարգացման, երկրի պաշտպանության ամրապնդման համար, որոնք բավարարում են հասարակության բոլոր սպառողների պահանջմունքները միասին վերցրած, մնում են առանց հաշվառման: Վասարակական արտադրանքը (շրջակա միջավայրի, ազգային պաշտպանության, ազգային անվտանգության, ոստիկանության, հրշեջ ծառայության) հնարավոր չէ շուկայում վաճառել մաս-մաս: Երբեք չի կարելի գնել առավել լավ ազգային պաշտպանության համակարգ, այնպես, ինչպես հացի շուկայում այլընտրանքային պայմաններում կարելի է գնել այս կամ այն որակի, ձնի ու քանակի հաց: Այդ իսկ պատճառով, հաճախ նկատում ենք, որ այդպիսի -ծառայությունները, թերես, ավելի հարմար է, որ առաջարկի պետությունը: Ընդ որում, այդ բարիքների քանակի, կամ դրանց ֆինանսսյվորման հարցերը կորոշվեն ոչ թե պահանջարկի ն առաջարկի օրենքով, այլ ընտրողների քաղաքական համակարգիմիջոցով: Նմանապես, արտադրողները նս շահագրգռված են արտադրանք արտադրել հնարավոր նվազագույն ծախսումներով՝ առանց ուշադրություն կամ շահագրգռվածություն ցուցաբերելու շրջակա միջավայրի մաքրությանը: Ստացվում է, որ պահանջարկն ու առաջարկը ճշտորեն չեն արտահայտում բոլոր շահույթները ն արտադրության ծախքերը, այսինքն, որտեղ գոյություն ունեն արտաքին շահույթներ ն ծախքեր, շուկայական համակարգը ի վիճակի չէ ապահովել ռեսուրսների այնպիսի բաշխում, որը առավել լավագույն ձնով բավարարի հասարակության պահանջմունքները: հիմնավորՇուկայական մեխանիզմի խախտման հաջորդ օրինակը ված է նրանով, որ շուկայական համակարգը` հաշվի է առնում միայն անհատական պահանջմունքները:Գոյություն ունեն բազմաթիվ ապրանքատեսակների նկատմամբ պահանջմունքներ, որոնց արտադրությունը չի կարող շուկայի միջնորդությամբ ֆինանսավորվել առանձին անհատների կողմից: Օրինակ ավտոճանապարհները,ջրաբաժանները, ազգային պաշտպանությունը չեն կարող գնվել տնային տնտեսությունների կողմից անհատապես: Շուկայական համակարգըչի կարող հաշվի առնել հասարակականկամ կոլեկտիվ նման պահանջմունքները: Շուկայական մեխանիզմը չի նպաստում չվերարտադրվող ռեսուրսների պահպանմանը,չի ապահովում շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը, չարժեզրկվող արտադրանքիստեղծումը: Եվ վերջապես, շուկայական համակարգը իրենից ներկայացնում է ապահովման ն գների ոչ կատարյալ մեխանիզմ լրիվ զբաղվածության կայուն մակարդակի ապահովման համար:

Շուկայական համակարգըսահմանափակումէ հասարակականբարիքների արտադրության ն ծառայությունների մատուցման հետ կապԴրա համար, ժաված ոլորտների զարգացման հնարավորությունները: մանակակից շուկայական համակարգին բնորոշ. է տնտեսական զարգացման բնագավառում պետության միջամտությունը:Նրա մասշտաբները ն ձները լայնորեն փոփոխության .են ենթարկվում մի երկրից մյուսին անցնելիս: Սակայն շուկայական համակարգում գոյություն ունեն պետության` տնտեսականֆունկցիայի ընդլայնման օբյեկտիվ սահմաններ: Այսպիսով, մի կողմից, շուկան իրենից ներկայացնում է ամենալավ, այսինքն տնտեսական կազմակերպմանամենաարդյունավետ եղանակը (պատմությանընթացքում գոյություն ունեցածներից), իսկ մյուս կողմից, նրանում կան էական թերություններ,որոնք պետք է չեզոքացվեն կամ թուլացվեն տարբեր մեթոդներով պետության միջամտության միջոցով: Դրա համար, որպես նորմալ էկոնոմիկա ընդունվում է կարգավորվող շուկայական էկոնոմիկան. որտեղ ինքնակարգավորվող շուկայական հարաբերությունների համակարգման խնդիրներն առավել հաջող են կարգավորվում սոցիալական գերակայություն ունեցող խնդիրների հետ: Սակայն, շուկայական մեխանիզմի գործունեությունը ճշգրտելով, մեղմելով նրա բացասական կողմերը, պետությունը չպետք է խարխլի շուկայական գնագոյացման ն ազատ մրցակցության հիմքերը: Երբ շուկաները արձագանքում են պահանջարկի կամ առաջարկի փոփոխությանը ապա հաճախ, դրա համար անհրաժեշտ է լինում երկար ժամանակ, նորից հավասարակշռությաան վիճակին վերադառնալու համար: Օրինակ, բարիքների նկատմամբ պահանջարկի տատանումը հանգեցնում է արտադրության գործոնների նկատմամբ պահանջարկի փոփոխության: Արտադրությանգործոնների շուկայական գինը, ավել«ցուկը. կամ դեֆիցիտը վերացնելու համար, ոչ միշտ է արագ փոփոխվում: Ուստի առաջ է գալիս անհամապատասխանություն,որը համահարթվում է միայն տնական ժամանակահատվածում:Լինում են դեպքեր, երբ ընդհակառակը, գները շատ արագ ենթարկվում են անկանխատեսելի փոփոխությունների: Վերջինս կարող է դժվարացնել ապագայի պլանավորումը, իր հերթին (հանգեցնելով գների որոնք էլ ընթացիկ գործընթացի մեջ կարող են առաջ փոփոխության, բերել խառնաշփոթություն: Այսպես, ապագայում գների բարձրացումից վախենալով,սպառողը ստիպված է լինում պաշարներ կուտակել: Դրանով նա ավելի է մեծացնում պահանջարկը այդպիսի բարիքների գնի աճման վրա լրացուցիչ ճնշում գործադրելով: Առաջարկին պահանջարկիտատանումը շուկայական տնտեսությանը հատուկ ն դրանից բխող շուկայական անհավասարաչափության

փուլերը, շուկայական էկոնոմիկային ներհատուկ գների նկատմամբ որոշումների կատարման արդյունք են: Պետությունը հաճախ կարգավորում է շուկան ն ձգտում է ազդել բարիքի նկատմամբպահանջարկին առաջարկի վրա փորձելով կարգավորել ն շուկայական համահարթել անկայունությունը: Տեսականորեն անիմաստ ն գործնականում անհնարին է շուկայական էկոնոմիկայում լուծել լրիվ զբաղվածության հիմնախնդիրը: Արդեն նշել ենք աշխատանքային ռեսուրսների շարժունակության մասին: Այդպիսի շարժունակությունը ինքնաբերաբար նախատեսում է պարբերաբար տարբեր ձների գործազրկություն տեխնոլոգիական (հնացած, ծերացած արտադրության կոծկմանշնորհիվ), կառուցվածքային (էկոնոմիկայի կառուցվածքի վերակառուցմանհետնանքով), ռեգիոնալ (տարբեր ռեգիոնների ոչ հավասարաչափ զարգացման հետնանքով), թաքնված (ֆերմերների մի մասի սնանկացման՝հետնանքով): Պետության դերն այստեղ ոչ թե ամեն գնով լրիվ զբաղվածություն ապահովել0նէ, հանգեցնելով շուկայական մեխանիզմի քայքայմանը, այլ որոշ լծակներով այն կարգավորելը(սահմանելով նվազագույն աշխատավարձ ն այլն): Կան նան: որոշակի հիմնախնդիրներ, որոնք շուկան ի վիճակի չէ լուծել: Դրանք են` խոշոր ներդրումային նախագծերը,որոնք մոտալուտ ժամանակի ընթացքում շահույթ չեն խոստանում ն կապված են մեծ ոչ հավասարաչափ տարածքային զարգացումը, ռիսկերի հետ, ազգային էկոնոմիկայի արժեզրկման ն մոնոպոլացման դեմ պայքարը, որոշ ոլորտների ոչ գրավչությունը, որն էլ դրսնորում է ցածր նորմա ն այլն, ն այլն: Մենք շարադրեցինք շուկայի խաթարման ոչ լրիվ ցուցակը: Բազմաթիվ հիմնահարցեր կարոտ են մանրակրկիտ հետազոտման: «Սիրիր մերձավորիդ, ինչպես ինքդ քեզ» քրիստոնեական սկզբունքը շուկայական հարաբերություններումանընդունելի է ու անգործունակ: Շուկայական ինքնակարգավորման առավել մանրամասն վերլուծության դեպքում անհրաժեշտ է տարբերել երկու կարգի խաթարումնե շուկայական մեխանիզմիբնածինարատները, համարժեք պայմանների բացակայության ն շուկայական մեխանիզմի հետ իր պոտենցիալը մինչն վերջ իրացնելու անհնարինությունը: են Միկրոէկոնոմիկայում շուկայականթերությունները` դրսնորվում իրացման ճգնաժամի միջոցով այսինքն ապրանքակուտակման, մոնոպոլացման պատճառովարտադրության այս կամ այն գործոնի ինֆլյացիոն պրոցեսների միջոցովն այլն: անհասանելիության, մեխանիզմի անկատարությունըմեծապեսկախված է Շուկայական տնտեսավարողսուբյեկտներիճիգերից: Բացառապես միայն առաջարսպասարկող կլասիկ տիպի շուկայակի ու պահանջարկի մեխանիզմը

շահույթի

» »

կան ենթակառուցվածքըկերպափոխվումէ որպես քաղաքակիրթ շուկայական տնտեսություն հարստանալով տնտեսականինքնակառավարման բազում ենթահամակարգերով: Ակտիվ ձնավորվում է մեզոէկոնոմիկան, որպես միկրոէկոնոմիկայի վրա յուրահատուկ կառույց ներկայացվելով որպես միջին մակարդակի ինստիտուտների համախմբություն:

ԳԼՈՒԽ

ՆՐԱ

ՄԲՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՁԵՎԵՐԸ,

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԵՎ

-ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

7. ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱԴԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մրցակցությունը ապրանքային արտադրության հատկանիջն է, շուկայական էկոնոմիկայի անհրաժեշտ տարրերից մեկը, որի խնդիրը հասարակության տնտեսական պրոբլեմների լուծումն է: Այն հանգեցնում է սահմանափակ: ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը: Տնտեսական համակարգում սահմանափակ ռեսուրսների բաշխումն այնպես է իրականացվում, որ դրանք ուղղվեն հատկապես այն ճյուղերը, որոնց աշխատանքի արդյունքն անհրաժեշտ է սպառողներին ու շահույթ է է ապահովում արտադրողին: Մրցակցոծթյունը համարվում շուկայական էկոնոմիկայի հիմնական կարգավորող ուժը: Մրցակցուքյունը ծագում է այն ժամանակ, երբ միննույն շուկայում իրացվում է միննույն տեսակի կամ իրենց սպառողական հատկությունով իրար շատ նման արտադրանք: Դա էլ հենց առաջ է բերում տնտեսագետների այն օբյեկտիվ հարցադրումը, թե ինչպե՞ս է, որ միննույն տնտեսական գործունեության արդյունքն ունեցող ֆիրմաների մի մասը հասնում է լավ արդյունքների, իսկ մյուսները սնանկանում են: Մրցակիցների մի երրորդ մասն էլ, ունենալով համեստ արդյունքներ, շարունակում է իր տնտեսական գործունեությունը բավարարվելով միայն ստացած հասույթով իր կատարածծախսերըծածկելով: Տնտեսական մրզակզությունը, որապեստնտեսական կատեգորիա, արտահայտում է այն արտադրատնտեսական հարաբերությունները, որոնք կապված են հաջողությունների հասնելու, տնտեսական գործուն մրցակիցների նկատնեության արդյունավետությունը բարձրացնելու մամբ շուկայում շահավետ դիրք գրավելու հետ: Այլ կերպ ասած, մրցակցությունը վաճառողների (արտադրողների) միջեն մրցապայքար է առավելագույն շահույթ ստանալու, իսկ սպառողների միջն ապրանքներ գնելու համար: Տնտեսագիտության մեջ ընդունված է առանձնացնել մրցակցության երկու տեսակ. կատարյալ մրցակցություն, ոչ կատարյալ (անկատար) մրցակցություն: Առաջինը՝ կատարյալ (մաքուր, զուտ) մրցակցությունը, բնութագրել է շվեյցարացի տնտեսագետ Լ.Վալրասը (1834-1910), իսկ հետո զարգացրել անգլիացի տնտեսագետ Ու. Ջնոնսը (1835-1882): Ոչ կատարյալ մրցակցության բնութագիրը տրվել է անգլիացի տնտեսա՛

» »

գետ Ջ.Ռոբինսոնի աշխատություններում-(1903-1983), հատկապես նրա ինչպես նան «Ոչ կատարյալ էկոնոմիկա» աշխատությունում, Յ.Շումպետերի (1883-1950) ն այլոց կողմից: Սակայն: «մրցակցություն» տնտեսական կատեգորիան տնտեսագետների կողմից մեկնաբանվում է տարբեր կերպ: Ադամ Սմիթը այն համարում է վարքագծային կատեգորիա, երբ անհատ գործակալները շուկայում մրցում են.ապրանքների ավելի ձեռնտու վաճառքի ն գնմանհամար: Ֆրենկ Նայթը, մրցակցությունը բնութագրելով որպես բազմաթիվ անկախ գնորդների ն վաճառողների մրցություն, նշում է, որ այն անհատներիազատություն է, երբ այս կամ այն անհատը գործ ունի մյուսների հետ` ընտրությունների ամբողջությունից ավելի լավն ընտրեէ, որ, տնտեսության լու միտումով: Յոզեֆ Շումպետերը հաստատում է հնի ն նորի միջն, պայքար աճի տեսանկյունից, մրցակցությունը պահանջմունքների նոր ապրանքների, տեխնոլոգիաների, պայքար բավարարման նոր աղբյուրների, արտադրության կազմակերպման նոր տեսակների ու մեթոդների ստեղծման բնագավառում: Այնպես որ, մրցակցությունը հանգեցնում է արտադրությանծախքերի կրճատման, հասարակական արտադրության արդյունավետության բարձրացման, մրցակցությունը միաժամանակ խթանում է ընդլայնված վերարտադրությունը շահույթի մաքսիմալացմանճանապարհով: Այս իմաստով, մրցակցային շուկան, ի հակադրություն ոչ մրցակցայինի, հանդես է գալիս որպես գործակալների ազատ վարքագծի դրսնորման համար անհրաժեշտ ն բավարար պայմանների ստեղծման ամբողջուբյուն: 2..

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

ԿԱՊԸ

Ինչպես նշեցինք, մրցակցության հիմնախնդիրը տնտեսագիտական գրականության մեջ քննարկվում է որպես շուկայական էկոնոմիկայի գոյատնման պարտադիրպայմաններից մեկը: Ուստի, այն ուսումնասիրող տնտեսագետները երկար ժամանակ, սկսած Ա.Սմիթից ցայսօր, տնտեսական մրցակցության ձների տարբերությունը հիմնավորել են շուկայի կառուցվածքային տեսակներով առանձնացնելով մաքուր մրցակցությունը, զուտ մոնոպոլիան, մոնոպոլ մրցակցությունը ն օլիգոպոլիան: Ինչպես ամեն մի ֆիրմա, այնպես էլ շուկան, զուտ մրցակցության 3 ձնով. մաքուր տեսանկյունից, կարող է հանդես գալ մրցակցության մրցակցություն, կատարյալ մրցակցություն ն արդյունավետ մրցակցութ-

յուն: ներ.

Մաքուր մրցակցությունը բովանդակում է

հիմնական բնութագրիչ5Ս

Շուկայի սեգմենտազում: Պահանջարկի ն առաջարկի վրա ազդում են բազմաթիվ տնտեսական միավորներ, սակայն դրանցից ոչ մեկը շուկայում համապատասխանչափի ն հզորության չի տնօրինում, որպեսզի ֆիրմայի կողմից արտադրված ն շուկայում իրացվող արտադրանքի գնի վրա որնէ ազդեցություն ունենա: Քանի որ շուկայում գործակալների թիվը շատ է, ապա յուրաքանչյուր արտադրողի ն վաճառողի ավանդը արտադրության ն իրացման ընդհանուր ծավալում աննշան է, իսկ գինը, որով նա մտադիր է վաճառել իր արտադրանքը, համարյա չի ազդում շուկայական գնի վրա: Ստացվում է, որ գների ռեալ մակարդակը շատ քիչ է կախված էկոնոմիկայի առանձին սուբյեկտից, նրա ցանկությունից ն սահմանվում է ինչոր «աներնույթ ձեռքի» միջոցով կամ, այսպես կոչված շուկայական մեխանիզմով: Հենց գործակալներին ըստ խմբերի բաղդատելու ն բաշխելու գործընթացը ըստ նրանց կարծիքների, պահանջմունքների ն վարքագծի տարբերության, կոչվում է շուկայի սեգմենտավորում կամ 1.

հատվածավորում:

2. Արտադրանքի համասեռություն: ճյուղի շրջանակներում բոլոր ֆիրմաները շուկա են առաքում այնպիսի ապրանքներ, որոնք գնորդները համարում են համասեռ: Նրանք ոչ մի պատճառ չունեն այս կամ այն ֆիրմայի արտադրանքը գերադասելու մյուսից: Այստեղ գոյություն չունեն առետրականմակնիշներ կամ էլ արտադրանքի որակի առանձնահատուկ այլ բնութագրեր: Առետրական մակնիշի առկայությունը ենթադրումէ վաճառողի առավելություն, մենաշնորհի առկայություն, իսկ դա արդեն ազատ շուկա չէ: Բնականաբար,այստեղ բացակայում են մենաշնորհի բոլոր ձները: 3. Տվյալ ճյուղի շրջանակներում ազատ եյք ու մուտք- Նման պայմաններում, եթե որնէ մեկը ցանկանում է ձեռնարկել այս կամ այն արտադրությունը,ապա հնարավորություն ունի դա անելու առանց որնէ արգելքի, որովհետն ճյուղը ձնավորող ֆիրմաները չեն կարող հակադրվել այդ ճյուղ ներթափանցողֆիրմաներին: Վերջիններսհեշտությամբ կարող են ստանալ իրենց համար անհրաժեշտ արտադրության գործոնները: Այսինքն առկա է տնտեսական ազատություն, երբ յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի զբաղվելու իրեն հարմար ձեռնարկատիրությամբ, կամ զարգացնելու նման գործունեություն գնել բաժնետոմսեր, ավանդներ ներդնել բանկ, կամ անշարժ գույքի ձեռք բերման միջոցով ներդնել կապիտալը: Դրամական եկամուտ ունեցող ցանկացած գործակալ իրավունք ունի ձեռք բերել այն ապրանքներն ու ծառայությունները, որոնք իրեն անհրաժեշտ են: Այսպիսով, մաքուր մրցակցությունը այն ձեն է, երբ շուկայում փոխգործում են մեծ թվով արտադրողներ ն սպառողներ (գնորդներ ն վաճառողներ) ն զբաղված են միատարր, ստանդարտ (այսպես ասած

հոմոգեն) արտադրանքի առք ու վաճառքով: Այդպիսի շուկաներում գոյություն չունի արտադրանքիդիֆերենցում, ն ոչ մեկը, գործելով մեն մենակ.կամ անկախ, չի կարող ազդել շուկայականգների վրա, անկախ է իրացանել մեկ միավոր այն հանգամանքից, թե շուկայում ցանկանում արտադրանք, թե մեկ միլիոն: Մաքուր մրցակցության կոնցեպցիան լավ հասկանալու համար անհրաժեշտ է տարբերել մաքուր մրցակցային ֆիրմա ն մաքուր մրցակցայինշուկա հասկացությունները: Մաքուրմըզակզալինֆիրմայի դասականօրինակ կարող է ծառայել անհատ ֆերմերը: Նա համոզված է, որ իր կողմից իրացվող լրացուցիչ արտադրանքը (լինի ցորեն, միս, կաթ ն այլն) չի կարող ազդել մնացած արտադրանքի շուկայական գնի վրա: Նա հավատացած է, որ, տվյալ գնի պայմաններում, կարող է իրացնել այնքան արտադրանք, որքան ման ընդունում որոշել է իրացնել: Մաքուր մրզակզային արտադրանքի շուկայակաց գինը որպես նախօրոք տրված` անկախ իր ն(ողմիզիրազվողարտադրանքի քանակիզէ այն իրողությունը, որ ֆիրման շուկայում Այստեղարտացոլվում կարող է իր արտադրանքն իրացնել որոշակի շուկայական կամ դրանից ցածր գնով: Շուկայականին թեկուզ աննշան գերազանցող գնով իրացվող արտադրանքի ծավալը ֆերմերի համար կազմում է «զրո» միավոր: Այլապես ֆիրման շուկայում կկորցնի իր բոլոր գնորդներին: Ստացվում է, որ մաքուր մրցակցային ֆիրման դառնում է գին ստացող (8 քոօտ էծեօդ ն շահույթը մաքսիմալացնելու նպատակով իր արտադրության ծավալը որոշելիս սահմանափակվում է նրանով, որ արտադրության ծավալը նրա համար դառնում է հաստատուն մեծություն: Որպես մաքուր մրցակցային ֆիրմայի օրինակ կարող են ծառայել գյուղատնտեսության, ձկնարդյունաբերության, տեքստիլ արդյունաբերության ճյուղերին պատկանողձեռնարկությունները: Շուկան կոչվում է մրզակզային, եթե կան մեծաթիվ վաճառողներ ն գնորդներ, որոնցից յուրաքանչյուրը լավ տեղյակ է շուկայական գներին: Նրանք շատ թույլ են շուկայի վրա ազդելու հարցում ու գործում են իրարից անկախ: Որպես մրցակցային շուկայի օրինակ կարող է ծառայել ֆինանսականշուկան, գյուղմթերքների շուկան, իսկ ավելի կոնկրետ, ասենք ալյուրի շուկան, անձնականխնայողություններիշուկան ն այլն: մրզակցությունը Ժամանակակիցմիկրոէկոնոմիկայում (ատարյալ որոշ չափանիշներուլլ համընկնում է մաքուր մրցակցության հետ, սակայն ունի ավելի լայն իմաստ, քանզի այն մաքուր մրցակցության շուկայական մոդելը (կառուցվածքը) լրացնում է երկու լրացուցիչ բնութագրիչներով: Առաջինն այն է, որ այսպիսի շուկաների ներսում գոյություն ունի նյութական, աշխատանքային, ֆինանսական ն այլ .

ռեսուրսների բացարձակ (կատարյալ) շարժունակություն, Օն այդ ռեսուրսներ ներս բերելու ու դուրս տանելու արգսլքները բացակայում են: Վերջինիս հետնանքով, ինչպես նան տնտեսական ռեսուրսների արագ ձեռք բերման հնարավորությամբ, տվյալ տնտեսական միջավայրը ձեռք է բերում այնպիսի բնութագրիչ հատկություն, որն անվանվում է «շփման բացակայություն»: Երկրորդ լրացումը կապված է վաճառողների ն գնորդներիկողմից տվյալ շուկան ճանաչելու հետ, կամ տվյալ շուկայի իմացության աստիճանի հետ, կամ, այլ կերպ ասած, շուկայի կատարյալ թափանցելիության հետ: Դա նշանակում է, որ շուկայի բոլոր գործակալները տիրապետում են շուկա'ում գոյություն ունեցող բոլոր երնույթների վերաբերյալ եղած տեղեկատվությանը (պահանջարկի, առաջարկի, գների, շահույթի նորմայի ն այլն): Դա կախված է այն հանգամանքից, թե որքանով է վաճառողը կամ գնորդո տնօրինում շուկան բնութագրող ինֆորմացիային, ինչքանով է այդ ինֆորմացիան նրանց հասանելի: Բոլոր դեպքերում, ճիշտ է, ռիսկն ու անորոշությունը որոշակի դոմինանտ դեր ունեն, սակայն` այսպիսի շուկայում ն գնորդները, ն վաճառողները գաղտնիքներ չեն կարող ունենալ: Կամ եթե ունեն էլ, ապա դրանք պահանջարկի ն առաջարկի վրա չեն կարող որոշակի ազդեցություն թողնել: Նույնիսկ տնտեսության մի ճյուղում մաքուր մրցակցություն գոյություն չունի: Սակայն կարելի է նշել մեծ թվով շուկաներ, որոնք այս կամ այն: կերպ բավարարում են կատարյալ մրցակցությանշուկաների բնորոշմանը: Նշենք, թեկուզ, արժեթղթերի շուկան: Այստեղ գործում են բազմաթիվ գնորդներ ու վաճառողներ, որոնց բոլորին էլ հավասարապես հասանելի են ինչպես գների, այնպես էլ գնացուցակների մասին տեղեկությունները: Կախված շուկայական կոնյունկտուրայից, ինվեստորները հնարավորություն ունեն այլընտրանքային մի ներդրումից անցնելու տնտեսապես առավել նպատակահարմարտարբերակի: Իրականում մաքուր մրցակցային շուկայի բնութագիրը բավականին իդեալականացվածէ համարվում ն հանդես է գալիս որպես չափանիշ` շուկայական մնացած կառուցվածքների համեմատական բնութագրման համար: Իզուր չէ, որ երկար ժամկետում մաքուր ն կատարյալ մրցակցության միջն տաբերակում չի արվում: Այնպես որ, չնայած մաքուր մրցակցությունը գործնականում բավականին հազվադեպ է հանդիպում, սակայն դա չի նշանակում, որ այն շուկայի գործունեության վերլուծության ոչ տեղինտրամաբանականվարժություն է: Կան ճյուղեր, որտեղ իրոք գոյություն ունի մաքուրմրցակցություն, շատ նման իսկ երբեմն էլ հանդիպում են ճյուղեր, որոնց կառուցվածքը մաքուր մրցակցության մոդելին: Շուկայական կառուցվածքային այս մոդելը շատ մեկնակետ է հանդիսանում մնացածշուկայական մոդելների պայմաննե-

է3

դեպքերո

րում օպտիմալ շահույթը արտադրության օպտիմալ ծավալի միջոցով որոշելու համար: Վերջապես, մաքուր մրցունակ էկոնոմիկայի գործունեությունը մեզ համար մեկնակետ է իրական էկոնոմիկայի գործելակերպը գնահատելու համար: Արդյունավետ (նամ իրական) մրզակցզությունը ծագում է այն ժամանակ, երբ շուկայական գործակալները իրենց գործունեությունը իրականացնում են իրարից անջատ, անկախ այն հանգամանքից, շուկան համարվում է զուտ, թե կատարյալ մրցակցային: Որպեսզի մրցունակ համակարգը լինի արդյունավետ, անհրաժեշտ է, որ այն լինի բաց ու ազատ, իսկ նրա գործակալները համեմատելի, քանի որ ոչ հավասար գործակալների միջե պայքարը իսկական մրցակցություն համարել չի կարելի Եթե հայտարարում ենք, որ այսինչ շուկայում գնորդների եկամուտներն աճել են 1096-ով ապա դա դեռնս չի նշանակում, թե տվյալ արտադրանքինկատմամբ բոլորի պահանջարկը կաճի միննույն մեծությամբ: Չէ՞ որ թոշակառուի եկամտի 1096-ի բարձրացումը կարող է հավասարազոր լինել 100Ֆ-ի, մինչդեռ միլիոնատիրոջ համար՝ 100 հազարի: Մրցությունը այնքան ավելի շատ է շեղվում մրցակցությունից, որքան շուկայում ավելի քչերն են շառում ի հաշիվ ավելի շատ պարտվողների: Արդյունքը արդյունավետմրցակցությունը արգելակող մրցակցային իրավիճակն է: «Մարդը չի կարող ապրել առանց էկոնոմիկական թեոլոգիայի,- գրել է Ջ.Գելբրայտը, ն այդ բնագավառում մրցակցային մոդելն ունի շատ առավելություններ»: Իրականում, անսահման մրցակցության պայմաններում, տնտեսականհամակարգը կենսագործում է առավել հնարավոր բարձր արդյունավետությամբ: Ոչ մի արտադրող չի կարող ավելացնել շահույթը շուկայում իր արտադրանքի գների բարձրացմամբ: Նա դրան կարող է հասնել միայն իր արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերի կրճատման ճանապարհով: Սպառողի ամեն մի ցանկություն է իրացման գների փոփոխության միջոցով: արտադրողին հասնում Վերջինս արտահայտվում է արտադրության գործոնների գների փոփոխությամբ ն հանգեցնում է տոկոսադրույքի նոր մակարդակի սահմանման, բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով նրանց համար, ովքեր ձգտում են տնտեսման: Բարձր տոկոսը խրախուսում է տնտեսմանը ընթացիկ խնայողության նիշի հիման վրա, ն ստեղծվում են լրացուցիչ միջոցներներդրումներիհամար: Կատարյալ մրցակցության պայմաններում բավարար լուծում է ստանում տնտեսական իշխանության պրոբլեմը: Տնտեսական ոչ մի միավոր այնքան ազդեցություն չի ունենում, որ կարողանա ազդել շուկայի ն գների վրա:Չկա մասնավոր տնտեսական գերակայություն նդրա չարաշահում: Դրանից էլ բխում է պետական -

խության

1. .Օո նուտ, /Ճոշոծոո Ըորքակաո 0.օոժօո, էոոոււօո), 1952.

թ. 76-77.

իշխանության միջամտության բացակայության անհրաժեշտությունը մասնավոր տնտեսական իշխանության սահմանափակման կամ

կանոնակարգման համար:

Կատարյալ մրցակցության մոդելի առավելությունները այնպիսին դրանք ավելի ու ավելի քիչ .են համապատասխանում իրականությանըն օգտագործվել են առավելապեմ իդեալական կամ էտալոնային շուկայական կառուցվածքի գնահատման կամ բնութագրման համար: Որոշ տնտեսագետ տեսաբաններ, ինչպիսիք: են էնրիկո Բարոնեն ն Օսկար Լանգեն, նույնիսկ հաշվում էին, որ կատարյալ մրցակցությունը ն նրա նպատակը հատուկ են սոցիալիստական արտադրահարաբերություններին: Վերջին տասնամյակներում կատարյալ մրցակցության գաղափարը առավել սուր քննադատության ենթարկվեց: Դա էլ թերնս ԿՕպաստեց այն հանգամանքին, որ այժմ ընդունվում ու օգտագործվում. է կատարյալ է մրցակցության մոդելի նորմատիվային ասպեկտը: Այն հիմնավորվում ներկայիս փաստերով, որ փոքրաթիվ ֆիրմաների միջն կլասիկմրցակցությունը, ի տարբերություն անցյալ ժաանակաշրջանի, այժմ իր տեղը զիջում է «նեղ շրջանակով մրցակցությանը»: Գովազդի ներկա փուլի ու զարգացման հեռանկարների վերլուծությունը: ցույց է տալիս, որ այժմ ոչ թե դեպի արտադրվող տնտեսական կյանքում տեղի է ունենում արտադրանքիմիատարրության ձգտում, այլ ընդհակառակը տարատեսակության զարգացում, վերանայելով կատարյալ մրցակցության գոյության անհրաժեշտ ն բավարար պայմաններից մեկի արտադրանքի միատարրության հանգամանքը:Ինչ վերաբերում է շուկայի մուտքի ազատությանը, ապա ներկայումս կարելի է թվարկել մի քանի պայմանների օբյեկտիվ առկայություն, որոնք ամրացնում են կատարյալ մրցակցության գոյության հիմքերը: Դրանք են. պահանջվում է, որ անհրաժեշտ ներդրումները լինեն աննշան,իսկ շուկա մտնող ֆիրմաներն ունենան այդ միջոցները, բոլոր պոտենցիալ նորեկ ֆիրմաները պետք է հնարավորություն ունենան ազատ ձեռք բերելու այն ԱԳ-ները, որոնք չունեն կամ գտնվում են շուկայում եղածֆիրմաների ձեռքում, հարկավոր է, որ ճյուղի արտադրության աճը (նորեկների մուտքի հետնանքով) գների վրա նշանակալի ազդեցություն չունենա ն չվախեցնի նրանց` առաջ բերելու գոյություն ունեցող գնի մակարդակի են, որ

բարձրացում,

պետք է գոյություն չունենան տվյալ ճյուղ ներթափանցելու արհեստականարգելքներ, նորեկները պետք է թողարկեն գոյություն ունեցող ֆիրմաների կողմից արտադրվողարտադրանքիննմանատիպ արտադրանք: »

Մրցակցության դասական հասկացությունը բացառում է առնտրի տարբեր մասնակիցների միջն որնէ «անձնական հարաբերություններ»: Սակայն իրական կյանքում ապրանքների ն ծառայությունների առկայության վերաբերյալ ցանկացած անբավարար տեղեկությունը փոխհատուցվում է արտադրանքն առաքող առանձին անհատների կամ ֆիրմաների հետ փոխհարաբերությունհաստատելով, ն մրցակցությունը որոշ չափով մրցակցություն է «համբավի համար»: Մրցակցության մասին դասական գաղափարը չի թույլատրում սուբյեկտի դերի -ակտիվություն, այլ այն շուկայականՎկոնոմիկայի պասիվորենհարմարվում է գներին: Ֆիրման գործում է ակտիվորեն ն օգտագործում նան հարկադրական միջոցներ ձգտելով մեծացնել իր ապրանքների նկատմամբ պահանջարկը: Նա, ըստ կարողության, ազդում է շրջակա միջավայրի վրա ն իր վրա կրում իրեն չենթարկվող մասի ազդեցությունը: Մրցակցության դասական հասկացությունը անտեսում է նրա վրա ազդող ժամանակավոր,անկայուն գործոններըն ծագող մրցունակ իրավիճակի ն մրցակցության պրոցեսի միջն տարբերություն չի դնում: Մրցակցությանէությունը լուսաբանելիս որպես մեկնակետ ընդունվում է տվյալների ն փոփոխական մեծությունների հարմարվողականության ստատիկ (անփոփոխ) դրությունը, այլ ոչ թե հարմարվողականության եղանակը: Հենց այդ հանգամանքից ելնելով Ֆ.Հայեկը նշում է, որ եթե իրականում գոյություն ունենար համապատասխանիրավիճակ, որից բխեր կատարյալ մրցակցության:տեսությունը, ապա դա ոչ թե կնեղացներ այն դաշտը, որը կոչվում է «մրցակցություն», այլ, ամենայն հավանականությամբ, կդարձներ անհնարին: Ժամանակակից տնտեսական վերլուծությունը ուղղված է մրցակցության առավել բովանդակալից բնորոշում ընտրելուն ն գները ձենավորողտարբեր պայմաններփնտրելուն: Մրցակցության վերաբերյալ ժամանակակիցտեսությունը մշակվում է մեր ժամանակի տնտեսական կյանքին առավել հատուկ երնույթների ուսումնասիրության հիման վրա: Այն բնութագրվում է երեք հատկանիշներով: ա.

Սըզակզությունը

ն մոնոպոլիան

չեն

բազառում

մեկը

մյուսին,

ինչպես սովորաբար ընդունված է համարել: Ռեալ տնտեսական կյանքում մրցակցությունը ն մոնոպոլիան լրացնում են մեկը մյուսին, ն է.Չեմբերլինը, ելնելով այդ հետաքրքիր իրավիճակից, օգտագործում է մի արտահայտություն «մոնոպոլիստական մրցակցություն», որը կարող է տարօրինակ թվալ: Գոյություն չունի մաքուր մոնոպոլիա, այսինքն այնպիսի իրավիճակ, երբ ճյուղը կամ ֆիրման մոնոպոլիայի կողմից չհսկվող ճյուղերի կողմից մրցակցության չենթաբկվի: Հիշենք Է.Չեմբերլինի օրինակը մի Բժ.

1հօ

ԽՏոուռքօԲԸօործնծո - "1ոժմոլժսոնտու Յոմ

Է Հօոօոււօ Օոմծր"

(1,օոժօո). 1949.

ր. 176

խաղողագործի մասին, որը մոնոպոլացրել էր Բորդոյի շրջանի բոլոր սպիտակ գինիների կամ Բորդոյի բոլոր գինիների արտադրությունը: Մոնոպոլիան մաքուր տեսքով կարող է գոյություն ունենալ միայն այնտեղ, որտեղ վերացել է ամեն մի մրցակցություն, այսինքն այնտեղ. որտեղ ամփոփված է բոլոր տնտեսական բարիքների առաջարկը: Նման ձնով, մաքուր մրցակցություն գոյություն կունենար այնտեղ, որտեղ չէր լինի մոնոպոլիայի ոչ մի տարր, այսինքն ապրանքի առաջարկի վրա ոչ մի հսկողություն գոյություն չէր ունենա: Սակայն, եթե վերցնենք թեկուզ ամենապարզագույն օրինակը, ապա վաճառողը կարող է հայտնվել մոնոպոլիստի դերում շնորհիվ տարածքային պայմանների, չնայած շրջապատվածէ մրցակիցներով: է: Այն իրականացվում է ոչ միայն Բ. Սրզանկգզությունը բազմաձն գների, այլե արտադրության կազմակերպման մեթոդների ընտրության, արտադրանքիընտրության, արտադրանքի իրացման տակտիկայի, ԱԳ նկատմամբ վարածքաղաքականության միջոցներով: Այն նախատեսում է ինչպես հարձակողական, այնպես էլ պաշտպանական գործողությունների իրականացում: Վերջապես, վաճառողների միջն մրցակցությունը ուղղված է ոչ միայն սպառողներին, այլ շոշափում է նան միջնորդների շահերը, որոնք ապրանքը վաճառում են վերջնական սպառողներին: "

պետք է գնահատել ոչ այնքան որչվես շուկայագ. Մրզակզությունը նան կառուցվածքի ֆունկզիա լինելու հանգամանքով, որքան նրա արդյունքի տեսանկլյունիզ: Մրգակցությունը կարող է «սահմանափակ-

վել» ոչ միայն ֆիրմաների փոքր թվով, այլն նրանց չափերով ն արտադրության համակենտրոնացմանաստիճանով: Սակայն հարկավոր է իմանալ, թե որքանո՞վ է սպառողին հարմար իրացման գինը, ապրանքի քանակն ու որակը, ն պանպանվու՞մէ, արդյոք, պոտենցիալ մրցակցության վտանգը: Չէ՞ որ մրցակցությունը պետք.է լինի գործուն ն արդյունավետ: Ջոն Մորիս Քլարքը երկար ժամանակ զարգացնում էր արդյունավետ մրցակցության այդ գաղափարը, այն կապելով դինամիկ մրցակցության գաղափարի հետ` ի տարբերություն ավանդական ստատիկ մրցակցային մոդելի: Արդյունավետ մրցակցությունը զարգանում է արտադրության տարբեր ծախքեր ն տարբեր նպատակներ ունեցող, տարբեր մեծուքյունների ֆիրմաների միջն: Այն հանգեցնում է առաջադիմության, այսինքն՝ տնտեսավարմանբարելավմանը, արտադրանքի տեսականու ն որակի տարբերակմանը, նոր արտադրանքի ստեղծմանը: Արդյունավետ մրցակցությունը հնարավորություն է տալիս եկամուտները բաշխել նան ԺՒԼՇՐու. ՛Րօաոոմ 1949). 5. 113

ԸօոօծքԼօք Մ/օՌՀօԵ)Հ օօոքծենօո-«1ոժլմմսճնչոյ Յոժ Քօօոծոուծ

Օժ6ո"

(Նօոմօո.

հաճախորդներինարտադրանքիգների նվազեցման ճանապարհով: Դա շահույթի ոգնորման մեխանիզմ չէ, այլ, Ջ. Քլարքի արտահայտությամբ,: «էրոզիայի ն շահույթի վերականգնման համակարգ»: Այն ֆիրմաների համարապահովում է մրցակցության անհրաժեշտ պայմաններ սահմանափակելովնրանց կամայականգործունեությունը: Նման մրցակցության գաղափարը տեսադաշտից դուրս չի թողնում ֆիրմաների անհավասարությունը ն դոմինանտ ֆիրմաների ասիմետրիկ ազդեցությունը, որը համաձայնեցվում է Ֆ.Պիգուի որոշման հետ, ըստ որի մրցակցությունը դիտվում է որպես պետության քայքայման մշտականվտանգ: Կ.Մարքսը «Կապիտալում» քննարկում է մրցակցության երկու հիմնականձն ներճյուղային, միջճյուղային: Նա նշում է, որ երկուսն էլ ազատ մրցակցության ձներ են, նկատի ունենալով,որ արտադրողական ուժերի զարգացումը, արտադրության ու կապիտալի կենտրոնացումն ու համակենտրոնացումը հանգեցնում են խոշորամասշտաբ արտադրության զարգացման, որը ն մոնոպոլիայի առաջացման նյութական հիմքն է: Ըստ մարքսյան տեսության. մոնոպոլիաներիառաջացումը չի վերացնում մրցակցությունը, այլ դրան նոր լիցք է հաղորդում ն -նոր բովանդակություն տալիս փոխելով. իհարկե, դրա դրսնորման ձները: Ներծլուդայլին մրզակզութլյունը, այսինքն` միննույն ճյուղային պատկանելություն ունեցող ֆիրմաների միջն մրցակցությունը, տարվում է ապրանքներիու ծառայություններիարտադրության ն վաճառահանման առավել շահավետ պայմանների, լրացուցիչ շահույթի ստացման համար: Քանի որ ճյուղի ֆիրմաների տեխնիկական բազան տարբեր է, տարբեր են աշխատանքի արտադրողականությունը, արտադրության արդյունավետությունը, ուստի տարբեր կլինեն նան այդ ֆիրմաներում թողարկվող արտադրանքների անհատական ծախքերը: Սակայն ապրանքն իրացվում է շուկայական գնով, հետնաբար շահում է այն ֆիրման, որը արտադրանքը թողարկում է համեմատաբար քիչ ծախսումներովն ստացած լրացուցիչ շահույթով առավել ամրապնդում շուկայում ունեցած իր դիրքը, մեծացնում իր ազդեցության ոլորտը: Մեջճլուղալին մըզանցությունը տարբեր արտադրանք թողարկող ճյուղերի ն դրանց ֆիրմաների միջն մրցապայքարն է առավելագույն շահույթ ձեռք բերելու համար: Այն արտահայտվում է շահույթի ցածր նորմա ունեցող ճյուղերից դեպի շահույթի բարձր նորմա ունեցող ճյուղերը ԱԳ հոսքով: Այս դեպքում առավելությունն այն է, որ ամեն մի ֆիրմա մանրակրկիտգնահատումէ իր գործունեության արդյունքը: ի

ամենակարնոր հայտանիշը շահույթի նորման է, որը հնարավորություն է տալիս ստացված .արդյունքները համադրել կատարված ծախսերիհետ: Շահույթի նորման տարբեր ճյուղերում տար1995թ. շահույթի նորման սննդի արդյուբեր է: Օրինակ, ԱՄՆ-ում Շաբերությունում կազմում էր 16.396, էներգետիկայում՝ շուրջ 1096: Այն ճյուղերի ֆիրմաները, որոնք.համեմատաբար անհաջող գործունեություն են իրականացնում, նպատակահարմարեն համարում լքել այդ ճյուղը ն կապիտալը ներդնել առավել բարձր շահույթ ապահովող ճյուղում: Մրցակցությունն ընթանում է նան մոնոպոլիաների ներսում, քանի որ դրանք, որպես կանոն, բաժնետիրական ընկերություններ են, իսկ դրանց փայատերերը տարբերվում են իրենց բաժնետիրական կապիտալներով, նրանց միջն պայքարը ընթանում է բաժնետիրական ընկերության կառավարման պաշտոնակարգում համապատասխան տեղ գրավելու, ինչպես նան հսկիչ ծրարը ձեռք բերելու ն, հետնաբար, ավելի մեծ շահույթ ստանալու ակնկալիքով: Այն դեպքում, երբ տվյալ ֆիրման ճյուղը ներկայացնում է ամբողջությամբ, ապա մոնոպոլիայի ներսում ընթացող մրցապայքարը համընկնում է ներճյուղային մրցակցության ձնին: Իսկ եթե կան այդպիսի ֆիրմա-ճյուղեր,ապա դրանցմիջն տեղի ունեցող մրցակցությունը միջճյուղային մրցակցության օրինակ է: Վաճախմրցակցություն է առաջանում նան մոնոպոլ ֆիրմաների ն չմոնոպոլացվածփոքր ֆիրմաների միջն, որի արդյունքում վերջիններս սուլորաբարկամ պարտվում են, կամկուլ գնում: Շատ ֆիրմաները հստակ ճյուղերում գլխավոր ենառաջատար պատկերացնումեն, որ իրենք են շուկայի բավականին մեծ մասի ազդել «տերերը» ն անմիջական: գործունեությամբ կարող են շուկայական գների վրա: Անհեթեթ կլիներ, եթե այդպիսի ֆիրմաները անտեսեին այդ ազդեցությունը ն տպավորություն ստեղծեին, որ իբր գինը իրենց հսկողության տեսադաշտում է ն իրենց պահեին այնպես, ինչպես կպահեին բացարձակ մրցակցային շուկայում: Ուստի, այն շուկաները, որտեղ կամ գնորդը կամ վաճառողը օգտագործում են իրենց իշխանությունը (ունակությունը) շուկայականգնի. վրա ազդելու համար, համարվում են ոչ (ատարլալ մրզակզային: Շատ շուկաներ, ինչպես օրինակ ավտոմոբիլայինը, համարվում են Գնահատման

ոչ

կատարյալմրցակցային:

Անդրադառնանք իրական շուկաների ն կատարյալ մրցակցային ն իրական շուկաների շուկաների գործունեության տարբերություններին ծագման դրդապատճառների-ուսումնասիրությանը, ինչպես նան ոչ մրցակցային շուկաների հիմնական տեսակների բնութագրմանը՝ սկսելով մոնոպոլիաներից:

սովորաբար փոխարինում է կատարՈչ կատարյալ մրցակցությունը յալին: Այս դեպքում արտադրողներիթվաքանակը կրճատվում է: Նրանք ազդելու գնի վրա: Արտադրանքը հնարավորություն են: ստանում (տես աղյուսակ 2.2.1): Զարգացածշուկայադառնումէ դիֆերենցված կան էկոնոմիկայումառանձնացվումեն ոչ կատարյալ մրցակցության երեք տեսակ. մաքուր (լրիվ) մոնոպոլիա, օլիգոպոլիա (դուոպոլիա), մոնոպոլիստալյանմրցակցություն: ու լուսաբանման Մրցակցության այս մոդելի բացահայտման գործում մեծ են տնտեսագետներԱ.Կուռնոյի, է.Չեմբերլինի, Ջ.Ռոբինսոնի, Ջ.Վիքսի, Փ.Սամյուելսոնի ներդրումները: Անկատար մրցակցային շուկայական մոդելին առավել լավ ծանոթանալուն այն կատարյալ-մրցակցային՝ շուկայից հստակ տարբերելու կատարենք շուկայական մոդելների համադրականվերլուճպատակով, ծությունելնելով աղյուսակ 2.2.1-ում ներկայացված դրանց հատկութ»

» »

յուններից:

ժամանակ հազվադեպ է պատահում, Ոչ կատարյալ մրցակցության մոնոպոլիաներ: գոյություն չունենան: Ինչպես նշում է Փ. որ «զուտ» Սամյուելսռնը. «Իրական աշխարհը,ինչպիսին մենք գիտենք ի դեմս Ամերիկայի, Եվրոպայի կամ Ասիայի, հանդես է գալիս մոնոպոլիստների մրցակցության զուգորդված տարրերի անկակողմից առաջարկված Մոնոպոլիա հասկացությունը միանշանակ չէ: Սխալ է տարությամբ»: «մոնո մեկ» ն «պոլիս վաճառում եմ կամ շնորհ» բառարմատների բառացի նշանակությամբ բացատրել այդ հասկացության իմաստը: Շուկայում հնարավոր չէ գտնել ֆիրմա, որի արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկը լինի բացարձակ ոչ ճկուն: Հետնաբար, «մոնոպոլիա», առավել նս «մաքուր մոնոպոլիա» տերմինը միշտ էլ ընդունվում է որոշակի պայմանականությամբ: Իզուր չէ, որ որոշ տնտեսագետներ փորձում են գտնել այդ տերմինին հարմար փոխարինիչներ «անկատար մրցակից» (Փ.Սամյուելսոն), գին փնտրող (Փ.Հեյնե): Շուկայում, ինչպես վաճառողների թվաքանակի, այնպես էլ մյուս կարնոր գործոններիհաշվառման տեսանկյունից, մոնոպոլիան իրենից ներկայացնում է ոչ կատարյալ մրցակցության ամենածայրահեղ տեսակը,վերլուծությանտեսանկյունից` ամենապարզը: Իրականումմոնոպոլիա հասկացությունը հարաբերականէ: Կարելի է հաստատել, որ ամենափոքրիկարտադրամասնէլ կարող է համարվել մոնոպոլիստ,քանի որ չկա համանման մեկ այլ արտադրամաս, որը Ո, 3601 օԽՈրւո, հ1, 1964,

ԸՏԽՖՇՄԵՇՕ//

Ը.

499.

Կատարյալմրցակիցըանվանվումէ գին ստացող: (Ս

միննույն տեխնոլոգիայով ն որակավորումունեցող բանվորներով թողարկի նույն տիպի ու տեսականու արտադրանք: Սակայն, փոքր բիզ-

Աղյուսակ2.2.1 Մրցակցության Մրցակցությանձները որոշող Մրցակցության-հսկման ձները աստիճանը հատկանիշները Տվյալ արտադրանքնարտադրող|Գներիվրա վերահսկողության Կատարյալ ,

բազմաթիվֆիրմաներ բացակայություն Արտադրվողարտադրանքիլրիվ| Ոչ գնային մրցակցության բացակայություն համասեռություն Կապիտալիմիջճյուղայինհոսքի սահմանափակման բացակայություն «Շուկայիգործակալներիկողմից. շուկայի կատարյալ իմացություն

Անկատար

1. Մաքուր մոնոպոլիա

2. ա.

Տվյալ արտադրանքն արտադրվումէ մի ֆիրմայի կողմից(իսկ ճյուղը ներկայացվում է մի ֆիրմայի միջոցով) Արտադրվողարտադրանքը յուրօրինակէ, ոտիկ փոխարինիչներչունի. ճյուղ ներթափանցելը

սահմանափակված է Տվյալ արտադրանքի

Օլիգոպոլիա կատարյալ

վերահսկողության առկայություն

արտադրությունըկենտրոնացված է երկու ֆիրմաներում Արտադրվումէ համասեռ

(դուոպոլիա)

Գնի վրա խիստբարձր

Գների վրա մասնակի վերահսկողության իրականացում

արտադրանք

Գոյությունունեն որոշակի. սահմանափակումներ շուկա. թափանցելուհամար բ. Անկատար Տվյալ տեսակիարտադրանքը թողարկողհամեմատաբարոչ (օլիգոպոլիա) մեծ թվով ֆիրմաներ Թողարկվումէ համասեռ կամ դիֆերենցված արտադրանք Յ. Մոնոպոլիստական| Բազմաթիվարտադրողներ, իրականն մրցակցություն արտադրանքի թվացյալ տարբերություններով Բոլորի համար տեղեկությունների հասանելիություն -

Գներիվրա առավել մասնակի վերահսկողության իրականացում Գներիվրա շատ թույլ՛ու նեղ շրջանակներովհսկողության իրականացում

ծները շուկայականկառուցվածքը(կամ շուկայականմոդելները) Մրցակցության այդպիսի մոտեցումը, որպես կանոն, ընդունելի չէ, քանի որ նեսում ն

արհեստանոցիկողմից թողարկվող արտադրանքի գինը ազդում է այ արտադրամասիթողարկածնմանատիպ այլ արտադրանքի գնի վրա:

Իրականում մոնոպոլիստը նման մրցակիցներ չունի: Քանի որ մոնոպոլիստը համարվում է փոխարինողը չունեցող միակ առաքողը շուկա, ապա այն գինը, որով նա արտադրանքի է վաճառում իր արտադրանքը,որոշվում է նրա արտադրանքի նկատմամբ շուկայական պահանջարկիկորագծով: Այսինքն մոնոպոլիստը ինքն է որոշում ինչպես գինը, այնպես էլ արտադրությանծավալը: Սակայն նա, միաժամանակ,չի կարող հսկել ն արտադրանքի գինը, ն Նա որոշում է կամ գինը, կամ շուկա առաքվող արտադրանքիծավալը: արտադրանքի քանակը, քանի որ պարտավոր է հաշվի առնել պահանջարկի:ռեակցիան: Վետնաբար, երբ մոնոպոլիստը ի վիճակի չէ ի գիտակցաբար բարձրացնել արտադրանքիգինը, ապա այդդեպքում վիճակի չէ նան սահմանել պահանջարկի ծավալը: Եթե «մաքուր» մոնոպոլիստը գրավում է ամբողջ շուկան, ապա նա գիտի, որ արտադրանքի լրացուցիչմիավոր իրացնելու համար, անհրաժեշտաբար է, որ իջեցնի գինը: Այս փաստը մեկ անգամ ես հաստատում պետք է մոնոպոլիստը անընդհատ զգում է մրցակիցների «շնչառությունը»: Մոնոպոլիստի կողմից արտադրված արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկի կորագիծը բացարձակ ոչ ճկուն չի համարվում, ինչպես պնդում ն ձգտում են ապացուցել արնեմտյանորոշ տնտեսագետներ: Վատկապես պետք է առանձնացնել, այսպես կոչված, բնական մոնոպոլիայի իրավիճակը: Այս դեպքում, ինչպես «զուտ» մոնոպոլիայի ժամանակ, ճյուղը բաղկացած է միայն մեկ ֆիրմայից: Սակայն դա պայմանավորվածէ ոչ թե ճյուղ մտնելու արհեստական արգելքներով, այլ ուրիշ պատճառներով, որոնցից գլխավորը մասշտաբի էֆեկտն է: Դա նշանակում է, որ միջին ծախքերը . երկարաժամկետփուլում կլինեն նվազագույնը, եթե ճյուղը ներկայացվածէ որպես մեկ, այլ ոչ թե մի քանի մրցակից ֆիրմաների միջոցով: Այլ կերպ ասած, եթե այդ ճյուղում կգործեն առավել փոքր մի քանի մրցակից ֆիրմաներ, ապա նրանց միջին ծախքերը կլինեն ավելի բարձր, քան միայն մեկ ֆիրմայինը (բնական մոնոպոլիայինը): Բնական մոնոպոլիայի օրինակներըշատ են. էլեկտրաէներգիայի,գազի, ջրի, կապի ն այլն: Այդ ճյուղերում մի հզոր ֆիրմայի արդյունավետ գործունեությունը նպաստում է ռեսուրսների ծախսերի կրճատմանը: Սակայն ԳՏԱ զարգացմանը զուգընթաց, ճյուղում մի ֆիրմայի գործունեությունը ենթարկվում է որոշակի ճշգրտման: Այսպես, հեռավոր հեռախոսակապը, որը միշտ համարվել է բնական մոնոպոլիա, այժմ կարող է լինել այդպիսին, երբ ներդրվում է արբանյակայինկապ: Վաճառողըմենաշնորհային իշխանություն է հաստատում (կամ էլ շուկայի վրա իշխանություն), եթե կարող է բարձրացնել իր արտադրանքի (ծառայության)գինը իր սեփական արտադրանքի արտադրության ծավալիկրճատման ճանապարհով:Որպեսզի ֆիրման ունենա որոշակի -

մենաշնորհային իշխանուբյուն, պարտադիր չէ, որ նա լինի մոնոպոլիստ: Նույնիսկ մանը ապրանքարտադրողը կարող է խոշոր քաղաքում հսկողություն իրականացնել այն գնի վրա, որը նա սահմանել է: Սակայն այդպիսի ֆիրմայի ն, ասենք, «Դե Բիրսի» տարբերությունը նրանում է, թե ով ինչ չափով իշխանություն ունի շուկայի վրա: Ակնհայտ է, որ «Դե Բիրսը» իր արտադրած արտադրանքի գնի վրա հսկողություն սահմանելու մեծ հնարավորություն (իշխանություն) ունի: Ակներն է, որ մոնոպոլիայի հիմնական ն ամենակարնոր հատկանիշը որոշակի տեսականիով ն անվանացանկով ապրանքների արտադրության կամ ծառայությունների մատուցման նշանակալի մասի նկատմամբ վերահսկողության ապահովումն է, որը նրանց հնարավորություն է ւտտալիսարտադրված ապրանքները իրացնել մոնոպոլ բարձր գներով, կամ արտադրության գործոնները ձեռք բերել մոնոպոլ ցածր գներով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ գոյություն չունի պրտադրության որոշակի ծավալ, որը համարվի մենաշնորհային իշխանության չափանիշ: Դա կախվածէ բազմաթիվ հանգամանքներից: Մոնոպոլիայի պայմաններում ճյուղի ն ֆիրմայի միջե սահմանագիծը վերանում է: Այնպես,ինչպես մի վաճառողը կարող է հսկել ինչ-որ արտադրանքի առաջարկը, այնպեսէլ մի գնորդը կարող է հսկել ինչ-որ արտադրանքի պահանջարկը: Այդ դեպքում ասում են, որ առկա է մոնոպսոնիա: Վաճառողը կարող է գործ ունենալ մեծ թվով գնորդների, կամ մեկ գնորդի հետ: Այդ դեպքում. առկա է երկկողմ մոնոպոլիա: Այնպես որ, կարելի է դիտարկել հաջորդականչորս իրավիճակ. պարզ մոնոպոլիայի իրավիճակ, երբ մոնոպոլիստը նշանակում է միայն մեկ գին, -երբ խտրականություն իրականացնող մոնոպոլիայի իրավիճակ, համար, մի տարբեր գնորդների մոնոպոլիստը նշանակում քանի գին է մոնոպսոն իրավիճակ, երկկողմ մոնոպոլիայի իրավիճակ,երբ միակ մոնոպոլիստ-վաճահետ: ռողը գործ ունի միակ գնորդի (մոնոպսոնիստի) Ուրեմն, մոնոպոլիան ծնվում է շուկայից: Դրա գոյությունը կարելի է մեկնաբանելշուկայական մեխանիզմի խարխլումով, ԳՏԱ արգելակմամբ, բարձր գների մակարդակի պահպանմամբ: Սակայն հարկավորէ բոլոր խոշոր ձեռնարկությունները չնույնացնել մոնոպոլիաներիհետ: Մոնոպոլացման միտումներիաղբյուր են միջին ն փոքր. ձեռնարկությունները պետությունը ն այլն: Իհարկե, խոշոր բիզնեսը միշտ ենթադրում է մոնոպոլացման բավականին հզոր ներուժ: Ցանկացած հզոր կորպորացիա օգտվում է արտադրության մեջ ունեցած իր դիրքից, ձգտում է շուկային թելադրել իր պայմանները: Սակայն ժամանակակից »

մեջ պարտադիր չէ, որ այդպիսի հնարավոշուկայական տնտեսության Չնայած շուկանէ ծնում մոնոպոլիան, բությունը դառնա իրականություն: սակայն շուկան նան հակազդումէ մոնոպոլացմանը`արտադրության ն իրացման դիվերսիֆիկացմամբ, համաշխարհային տնտեսության մեջ առանձին երկրների տնտեսական ինտենգրացմամբ, պետության քաղաքականությամբ: Շուկայում հասնելով դոմինանտ դրության, մոնոպոլիան ձգտում է այն ամրապնդել, օգտագործելով մրցակցության տարբեր մեթոդներ, օրինակ, կտրելով մրցակիցներին վարկային ն հումքային աղբյուրօգնության նպատակով ներից, օգտագործելովգնային մրցակցությունը, դիմելով պետությանըն այլն: Դիտարկենքդրանցից մի քանիսը: Գնային մրցակցության իրականացում, որի նպատակն է չկորցնել հաճախորդներին, թույլ չտալ իրացման անկում: Երկարաժամկետ այնպիսի համաձայնագրերի օգտագործում, որոնցում, ժամկետներից կախված, նախատեսվում են արտոնություններ: Օրինակ, որքան տնական է ժամանակը, այնքան ցածր է արբանյակային կապի վարձավճարը: Մոնոպոլիստների ձգտումը մրցակցային իրենց ենթարկել արտոնագրումը, դրանով ապահովելով. պահպանելով շուկայի վրա իրենց վերահսկողությունը: Ազգային շուկայում գնի աճ, որի դեպքում մեծանում է իրենց ապրանքով կամ կապիտալ ներդրումներով այդ շուկան թափանցելու արտասահմանյանֆիրմաների ձգտումը: » հանԱրտադրության համակենտրոնացում, որը աստիճանաբար գեցնում է արտադրության մասշտաբի դրական էֆեկտի կրճատման: Արդյունքում աճում է այդ արտադրության կառավարման բարդության աստրճանը: Վզոր արտադրության կողմից էկոլոգիական ճնշման աճ ն-համապատասխանօրենսդրականսահմանափակումներմտցնելը: Վակամոնոպոլիստականկարգավորման շրջանակներում սահման՛գործող նորմատիվակտերը: նափակումները Հողի, որպես սեփականության օբյեկտ, ն հողի որպես տնտեսավարման օբյեկտ. կապիտալի ներհոսքն ու արտահոսքն արգելակող մոնոպոլ ռենտան: Փոքր բաժնետիրական ընկերությունների՝ դիվիռենդների ցածր մակարդակիդեպքում: Տնտեսության մոնոպոլացման տնտեսական միարժեքորեն չեն գնահատվում, քանի որ դրանք տարբեր են: Եթե գնի բարձրացման ձգտումը ուղեկցվում է նան արտադրության ծայլալի կրճատումով, ապա նշանակում է, որ ռեսուրսները լրիվ չեն օգտագործվում, ապրանքներըսպառողների լայն շրջառակներին չեն հասնում: »

իրավիճակում

-»

կայունությունը

հետնանքներ

կախված է Մոնոպոլիայի գործունեությունը Օամենից առաջ արտադրության դրական էֆեկտից: Մոնոպոլիան ի վիճակի է պահանջավելի ցածր ծախքերով, վող քանակությամբ արտադրանք արտադրել քան՝ փոքր ֆիրմաները: Սակայն կարող է նկատվել նան արտադրության ոչ արդյունավետ գործունեություն, երբ նոր ստեղծված հզոր կարողուքյունները, շուկայի սահմանափակ լինելու պատճառով, չեն կարող լրիվ օգտագործվել: Մրցակիցների կողմից: ազդեցության բացակայությունը հնարավորություն է ընձեռում կորուստները վերագրել: սպառողներին: Մոնոպոլիաներին մեղադրումեն կառավարման ընթացքում անարտադրողական ծախսերի կրճատման էական թերությունների համար Ընդունված է, որ (օրինակ կադրային ոչ ճիշտ քաղաքականությունը): եթե ճյուղում գործում են չորս խոշոր ֆիրմաներ, որոնք արտադրում են ճյուղի արտադրանքի շուրս 6095-ը, ապա. ծախքերի 3095-ը բաժին է ընկնում «մոնոպոլիստականկորուստներին»: Մոնոպոլացված ճյուղ թափանցելը ուղեկցվում է լոբբիզմի ֆինանսավորման, մաճուլի, ն այլ ծախսերով: լրացուցիչ գովազդի Մոնոպոլիաները հսկայական ֆինանսականու նյութական ռեզերվներ ունեն, որոնք կարող են օգտագործվել ԳՏԱ նվաճումները ներդնելու համար, ն կան բազմաթիվ օրինակներ, երբ մոնոպոլիաներըհանդես են գալիս որպես տեխնիկական առաջադիմության շարժիչ, ձգտելով կտրվել մերձակա մրցակիցներից ն ապահովել բարձր շահույթ, տիրանալ նոր իրացման շուկաների: Այս դեպքում շատ մեծ է լճացման վտանգը: Մոնոպոլիայի միջոցով շուկաների քայքայումը բացասաբար ՞ է անդրադառնումէկոնոմիկայի վրա: Սեղմելով տեխնոլոգիական ինովացիաների խթանները, մոնոպոլիստները էկոնոմիկան դարձնում են անչափ մսխողական: Հիմնականում զարգանալով լրացուցիչ ռեսուրսներ արտադրապրոցես ներգրավելու մեթոդով, այն դարձնում են նվազ արդյունավետ: Մրցակիցների բացակայության պայմաններում, շահույթ ստանալու համար, անհրաժեշտություն չկա յուրացնել նորագույն տեխնիկա ու տեխնոլոգիա, իջեցնել ծախքերը ն ընդլայնելիրացումը: է միայն սահմանել մոնոպոլ գներ, Ա դրանք պարտադրել Բավական սպառողներին: Հարկավոր է հաշտվել այն մտքի հետ, որ ապրանքները "արտադրվումեն սահմանափակքանակությամբ, ն որակն էլ, հնարավոր է, գնալով ոչ թե բարձրանա, այլ ընդհակառակը, որոշակի լրացուցիչ ծախքերի կրճատման հետնանքով, աստիճանաբար նվազի: Մոնոպոլացված շուկայում գները թույլ են արձագանքում պահանջարկի ն առաջարկի տատանումներին: Արդյունքում սպառողները երկար ժամաեն նակ իրենց պահանջմունքների հետ մնում միայնակ, առառց ն անհրաժեշտապրանքների ծառայությունների:

Տեսությունը ն պրակտիկան ֆիքսում են ազգային էկոնոմիկայի մոնոպոլացմանորոշակի սահմաններ,որոնցից հատկանշական.են կարելի.է. մոնոպոլացնել որնէ գիտական մշակում, որն, ի վերջո, հավերժական չէ, քանի որ ԳՏԱ-ն առաջարկում է նոր մշակումներ, որոնց գործնականկիրառումը մրցակցություն է առաջացնում, գների աճը նպաստում է փոքր ֆիրմաների առաջ գալուն, որոնց համար արտադրությունը դառնում է եկամտաբեր, '« մոնոպոլացված ապրանքը իր վրա միշտ կրում է փոխարինիչ ապրանքներիճշտապես աճող ազդեցությունը: կարելի է ցույց տալ Ոչ կատարյալ մրցակցությունից կորուստները գրաֆիկով. »

թ ՝

մենաշնորհի մաքուր կորուստը ՝

շահույթը

Ք.

Բշ.

,՛

հասարակությանկորուստները մենաշնորիայինիշխանության հետնանքով

Էշ.

ՄՇ

Էլ

ԽՇՀ-Քլ

Գծ.2.1.1.

Օշ

Գյ

Ոչ կատարյալմրցակցության հետեանքով առաջացած կորուստները

Եթե արտադրանքիշուկայական գինը լիներ Քյ-ը, որը համապատասխանում է սահմանայինծախքերիՌՄՇ կորագծի (որը միաժամանակ հանդես: է գալիս որպես առաջարկի կորագիծ) ն պահանջարկի Օ կորագծի հատման Էլ, կետին, ապա կարելի է ասել, որ տվյալ շուկան մաքուր մրցակցային շուկա է, որտեղ ֆիրմայի արտադրանքի արտադրության սահմանային ծախքերը համընկնում են նրա արտադրանքիշուկայական գնին: Այս պարագայում սպառողական ավելցուկը,ըստ Ա. Մարշալի,կստացվիՏՔ.ԲյՔց եռանկյան մակերեսով:

Ոչ կատարյալ մրցակցության պայմաններում, երբ ճՃոնոպոլիստը բարձրացնում է արտադրության ծավալը մինչե Էշ «օպտիմալ մակարդակ, գները սահմանվում են ավելի բարձր, ենբադրենք, Էշ կետին համապատասխանՔշ-ի չափով (ՔշչՔ.), իսկ դրան համապատասխան արտադրության Օշ ծավալը, ընդհակառակն, ավելի փոքր է, քան կատարյալ մրցակցության ժամանակ Քյ գնով իրացվող լյ արտադրության ծավալը: Սպառողական ավելցուկն այս դեպքում նվազում է ն չափվում ՏՔշԷշԵց եռանկյունաձն մակերեսով: Ինչ վերաբերում է մ՞նոպոլացման հետնանքով առաջացած հասարակության եռանկյան մակերեզուտ կորուստներին, ապա այն կազմում է ՏԷԷլԷշ սով արտահայտվածմեծություն, որը.մենաշնորհային իշխանության տերերին հնարավորություն է տալիս ստանալու ՏԵլՇԲշՔշ ուղղանկյան մակերեսի չափով շահույթ: Այսպիսով, մոնոպոլիան սպառողական ավելցուկը ն արտադրողի ավելցուկը բաժանում է առանձին մասերի:Ընդ որում. այդ մասերից մեկն ինքն է յուրացնում, իսկ մնացածը քամուն է տալիս, դարձնելով այն մեռյալ կորուստ: Փ.յյամյուելսնը պնդում է, որ հաշվարկների հիման վրա ռեսուրսների մենաշնորհային բաշխման հետնանքով, «մեռյալ կորուստը» կազմումէ ԱՄՆ-ի համախառն ազգային եկաձտի 0.5-296-ը : Երբ մոնոպոլիստը ապրանքի գինը բարձրացնում է մինչն Էշ օպտիմալ մակարդակը, սպառողը հօգուտ մոնոպոլիստի կորցնում է իր սպառողական ավելցուկի այն մի մասը, որը սահմանափակված է ՏԵ.ՇԷշբշ ուղղանկյան մակերեսով, ն նրա մոտ մնում է միայն այն մի փոքրմասը,.որը սահմանափակվածէ ՏՔշԷշՔց եռանկյան մակերեսով: Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում ՏՇԲշԷլ -ի հետ: Այն իրենոց նեոկայացնում է մաքուր կորուստ: Այնպես որ, սպառողի կորուստը ավելի. մեծ է, .քան մոնոպոլիստիշահույթը: Տնտեսագետները նշում են մոնոպոլիաները գոյության առնվազն երեք պատճառ: է որոշ թվով բնական մոնոպոլիաների Առաջինըպայմազավորված գոյությամբ, որոնց ծախքերը մինիմալացվում են այն ժամանակ,"երբ արտադրանքիլրիվ թողարկումը իրականացվումէ մի ֆիրմայի կողմից: Երկրորդ պատճառն այն է, որ մոնոպոլիստը կարողէ տնօրինել հումքի աղբյուրին կամ հսկողություն սահմանել տեխնիկական գիտելիքների որոշակի բնագավառի վրա: Երրորդ պատճառն այն է, որ պետությունը մենաշնորհային իրավունք է տալիս միայն մեկ ֆիրմայի (ձեռնարկության): Մոնոպոլիայի առաջացման-պատճառ կարող են դառնալ նույնիսկ մանրըարտադրող սեփականատերերը:Ընդ որում, այլ հավասար պայ'

օոօօո ՇՏ

Ո., ԷԼօքրչո)օ5. ՔՇֆօքո" Կ օ61ւ2 ՉՃՕԽօԽԱՎՇՇՀՔՇէու,

1990: 7,

օք.

113.

մաններում,որքան տարածվածէ դրանցցանցը, այնքան արտադրութ-

մենաշնորհային

է անհրաժեշտ իշխանության յան ավելի փոքր ծավալ առաջացման համար: Մոնոպոլիան բնութագրվում է չորս գլխավոր որը տի1. արտադրության զգալի բաժնի համակենտրոնացմամբ, մեկ կամ մի քանի րապետող դիրք է ապահովում տնտեսության ճյուղերում, 2. որոշակի հնարավոշրւկային գներ րությամբ, Յ. որպես իր տնտեսական իրացմանձն, մոնոպոլ

հատկանիշներ

սահմաններում տիրապետության

թելադրելու

բարձր շահույթի յուրացմամբ, 4. միությունների կազմման կամ մի շարք խոշոր ն միջին ֆիրմաների միջն համաձայնության հասնելու միջոցով: Այսպիսիմիությունների հնարավորությունն աճում է որոշակի. փուլումճյուղում կամ. շուկայում կենսագործողտնտեսական սուբյեկտների կրճատման հաշվին: Մոնոպոլիստական միությունների անհրաժեշտությունը բխում Ւ նրանց գործունեությանկոորդինացման գաղափարից ն մրցապայքարի ծախքերի նվազեցման ձգտումից: Տնտեսության մեջ առանձնացնում են մոնոպոլիայի հինգ տեսակ բնական, կազմակերպական, տեխնոլոգիական, տնտեսական ն արհեստական: Բնական մոնոպոլիան միակ ֆիրման է, որը. ամբողջությամբ սպասարկում է տվյալ շուկան: Դա նրան հաջողվում է արտադրության ծախքերի կրճատման ն բարձր արդյունավետությանհասնելու միջոցով հիմնավորված արտադրության մասշտաբի էֆեկտով: Միաժամանակ, բնական մոնոպոլիան ճյուղ է, որտեղ երկարաժամկետ միջին ծախքերը նվազագույնն են: Շատ դեպքերում (տրանսպորտային համակարգ, գազի, ջրի, էներգամատակարարումներն հասարակության կենսագործունեության այլ համակարգեր), արտադրության համակենտրոնացման սահմանային մակարդակըհիմնավորվում է տեխնոլոգիապես: Բնական մոնոպոլիային են պատկանում նան գիտատեխնիկական առաջադիմության բնագավառիառաջավոր ձեռնարկություննեոը: Դրանք, որպես կանոն, կայուն չեն, ամրագրվածեն միայն արտատնտեսական մեթոդներով, պետությանհովանավորությամբ: Որոշ դեպքերում մոռոպոլիան պայմանավորված է որոշակի գործոններիսահմանափակվածությամբ (եզակիությամբ) ն արտադրության պայմաննեոով(օրինակ ալմաստի արտադրությունը): Կազմակերպականմոնոսլոլիան արտադրական բնույթով միատեսակ գործունեությամբզբաղվող ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միավորում է (ճյուղային նախարարություններ, կոնցեռններ,

Այն պետական կառավարչական ասոցիացիաներ, կորպորացիաներ):

կառուցվածքէ: Տեխնոլոգիական մոնոպոլիա (տեխնիկական, արտադրական) արտադրությունը ն սպառումըհսկող այսինքն` որոշակիարտադրանքի. որոնց արտադրության տեխնոլո(միավորումներ).. ձեռնւարկություններէ արտադրանքի թոպայմանավորված գիայի առանձնահատկությունը ղարկման խոշոր չափերով: Մոնոպոլիայի այս տեսակը բնական մոնոպոլացման տարատեսակ է: Այդպիսի մոնոպոլացմանօբյեկտ կարող են լինել ա/ արտադրանքի արտադրությանմեթոդը, բ/ նեղ առարկայական մասնագիտացումը: են բավարարել մեկ Որոշակի արտադրանքիպահանջարկը կարող` (օրինակ ձեռնարկություններ ծխախոտի ֆիլտրերի կամ մի քանի այլն): էլ հանդես գալ արտադրության ֆաբրիկաները ն կարողեն որպեսմոնոպոլիաներ: Տնտեսական մոնոպոլիա, այսինքն` որոշակի տեսակի արտադրական գործունեության բացարձակհսկողություն: Այն. ծագում: է տարբեր տնտեսական սուբյեկտներիմիջն պայմանավորվածության ն համաձայնության ձեռք բերման ճանապարհով, կամ մրցակցության արդյունքում: Որպես պայմանավորվածության օբյեկտ կարող են հանդես գալ քվոտաները, գները, իրացման շուկաներըն այլն: Արհեստական մոնոպոլիաները ստեղծվում են պետության` կողմից արտադրության համակենտրոնացման ն կենտրոնացման նպատակով: Որպես այդպիսիք երբեմն հանդես են գալիս տնտեսական ն տեխնիկական տեսանկյունից հետամնաց ձեռնարկությունները: Այդ դեպքում պետությունն է օժանդակում սոցիալական խնդիրների լուծմանը, մասնավորապես`աշխատատեղերի պահպանմանը: Կազմակերպական տեսանկյունից տնտեսագիտությունը առանձէ մոնոպոլիայի երկու տեսակ՝ բաց ն փակ: Փակ են՝ կոչվում այն մոնոպոլիաները, որոնք իրավաբանական ակտերով պաշտպանված են մրցակցությունից (արտոնագրերով, հեղինակային իրավունքներով): Բաց են կոչվում այն մոնոպոլիաները, որոնք մրցակցությունից պաշտպանվածչեն ն որոշակի ժամանակահատվածումհամարվում են միակ արտադրողները: Մոնոպոլիաներըպատմականորենզարգացելն այժմ էլ գործում են տարբերձներով: Մոնոպոլիստականմիավորումների նախասկզբնական ձները դրսնորվել են մի քանի ձեռնարկություններիմիջե ապրանքների իրացման միասնական գների սահմանման նպատակով կարճատն կամ ժամանակավորհամաձայնագրերիտեսքով: Դրանցից ավելի տնական են եղել կոնվենցիաները,ռինգերը, քորներները ն այլն: Սակայն հետա-

Դրանք

հացնում

գայում անհրաժեշտություն առաջացավ, որ ֆիրմաները որոշակի պայմանավորվածությանգան ոչ միայն իրացման, այլն` բուն արտադրուքյան, արտադրության գործոններ ձեռք բերելու, արտաքինազդակներին դիմակայելու համար, որն էլ հանգեցրեցկարտելների,սինդիկատների, տրեստների, կոնցեռնների.ն կոնգլոմերատների առաջացմանը: Կարտելը արտադրության: միննույն ճյուղի մի շարք ինքնուրույն ֆիրմաների միավորումն է, երբ մասնակիցներըպահպանումեն արարդյունքի սեփականության ն տադրությանմիջոցներին արտադրված վաճառքի իրավունքը: Կարտելիմասնակիցները համաձայնության են գալիսապրանքների` արտադրության ընդհանուր ծավալների մեջ յուրաքանչյուրիփայաբաժնի(քվոտաների) որոշման, վաճառքի գների սահմանման,- վաճառահանման շուկաների բաշխման, արտոնագրերի փոխանակուբյան, աշխատանքի վարձատրման չափի, կարգի ն այլնի է մասին: Կարտելի ստեղծման նպատակնմեղմացնել ն, եթե հնարավոր է համահարթել որոշակի ապրանքի արտադրության ն իրացման բնագավառում արտադրողների ն վաճառողների միջն գոյություն ունեցող մրցակցությունը: Սենդինատը միատեսակ արտադրանք արտադրող մի շարք ֆիրմաների միավորում է, որի դեպքում պահպանվում է յուրաքանչյուրի իրավական ն արտադրական ինքնուրույնությունը: Պահպանվում է յուրաքանչյուրի սեփականությունը արտադրության միջոցների նկատկամ իսկ ամեն մի անդամի կողմիցարտադրված: մամբ, արտադրանքը մատուցվող ծառայությունը իրացվում է որպես միասնական սինդիկատային սեփականությունայդ նպատակի համար ստեղծված միասնականգրասենյակի միջոցով, որը միաժամանակ զբաղվում է իր անդամների համար ԱԳ ձեռքբերման, ապրանքների ն ծառայությունների գովազդման,ստացվածշահույթի բաշխման ն այլ հարցերով: Սինդիկատները,որպես կանոն, ձնավորվում են այն ճյուղերում, որտեղ իրականացվում է միատեսակ արտադրանքի զանգվածային արտադրություն: Սինդիկատներն ամենամեծ:տարածումն ունեն '

Ֆրանսիայում:

Տռեստները միննույնճյուղում տիրապետող միասնական հզոր բաժնետիրական ընկերություններ են: Դրանում ընդգրկված բոլոր են հանձնում ֆիրմաները միավորման տնօրինությանն իրենց արտադրության միջոցների, տեխնոլոգիաների, արտոնագրերի, ինչպես նան տնտեսական գործունեության արդյունքի արտադրանքի ն ծառայությունների սեփականության իրավունքները: Տրեստների սեփականության ձեավորման ժամանակ յուրաքանչյուր անդամ, իր ստանում է ընկերության մասնակցությանչափին համապատասխան, բաժնետոմսեր, որը հնարավորություն է տալիս մասնակցելու տրեստի կառավարման գործընթացինն հիմք ծառայում շահույթի բաշխման

ընթացքում ստանալու իրեն հասանելիք մասը: Տրեստները լայն տարածում են գտել ԱՄՆ-ում, որտեղ 20-րդ դարի՝առաջին քառորդում սկսվեց դրանց ձնավորման գործընթացը:Տրեստներն, ի տաբերություն սինդիկատների, հաճախ համալրվում են նան տարաբնույթ արտադրանք թողարկող, որնէ հումքի հաջորդական մշակման ինչ-որ փուլ իրականացնող, կամ էլ հատկապես վերջին ժամանակներս մեծ տարածումգտած՝ հումքի համալիր մշակումով զբաղված ֆիրմաներով: Այս Այսպիսի տրեստները ձնավորվում են կոմբինատների տեսակի միավորման առավելություններնեճ. արտադրանքը սպառողին է հասցվում առանցմիջնորդ -սպառում փուլը, հնարամորությունտալով կրճատել արտադրությունհավասարեցվումեն կոնյունկտուրային տարբերությունները ն. ապահովվումշահույթի ավելի մեծ կայունություն, նպաստում է ԳՏԱ արդյունքների, առավել արագ նյութակա.

տոճքոն

օղակի

նացմանը, է արտադրության բարձրացվում »

արդյունավետությունը

նպատա տենակ

նպաստում է սահմանափակռեսուրսների առավել հարմար բաշխմանը ն արդյունավետ, օգտագործմանը: Մոնոպոլիայի դրսնորման.հաջորդ ն. առավել բարդ ձնականորեն ւսնկախ մի շարք ֆիրմաների միավորումն է ,/ոնցեռնր են խոշոր ձնով: Վերջիններս իրենցից ներկայացնում որոնք աստիճանաբար դառնում են արդյունաբեիական միավորումներ, մեջ մտնում են ոչ միայն առաջատար ձն: Դրանց կազմի, մոնոպոլիաների ն տվյալ երկրում գործող տարբեր ճյուղերին պատկանող ֆիրմաներ, այլե աշխարհիշատ երկրներում գտնվող տասնյակն. հարյուրավոր ն տարբեր ճյուղերի ֆիրմաներ,առնտրային: բանկեր,տրանսպորտային ն ֆինանսական ընկերություններ այլն: Կոնցեռնիձնավորման հայրենիքը կարելի է հւսմարել ճապոնիան: Սակայն շուկայական էկոնոմիկան վերացրել է այդ սահմանագծերը,ն այժմ տնտեսապեսզարգացած երկրներում գործում են մոնոպոլիայի՝գրեթե բոլոր հիմնական ձները: Ճիշտ է, կախվածերկրիպատմա-աշխարհագրական արդյունադիրքից, բերության զարգացման տեմպերից ն ուղիներից,կարողէ դոմինանտ լինել մոնոպոլիայի այս կամ այն ձնը, այնուամենաչնիվ,բոլոր մոնոպուիստականմիավորումներն էլ պատմությանն ժամանակի այս կամ այն հատվածում վերածվում են խոշորագույն կոնցեռնների. կոնգլոմերատների: են ձնավորման օբյեկտ տարբեր Կռնգլոմերատների ճյուղերի մանրը ն միջին, - միմյանց հետ արտադրական կամ. այլ ֆունկցիոնալ կապեր չունեցող ֆիրմաները:Այս դեպքումտարբեր գների հիմքում ընկածէ տարբեր սպառողների միենույն արտադրանքի նկատմամբունեցած պահանջարկիտարբեր ճկունությունը: Այնպես որ, »

միջճյուղայի

հանդիսանում

է առավել բարձր գին, երբ պամոնոպոլիստը շուկայում սահմանում հանջարկը նվազ ճկուն է: Մոնոպոլիստը գնային խտրականություն է կիրառում այն ժամանակ, երբ դա բարձր շահույթ ստանալու հնարավորություն Ւ ընձեռում: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ մենաշնորհային իշխանության պայմաններում տեղի են ունենում ինչպես ապրանքի առաջարկիարհեստական սահմանափակում ն գնի բարձրացում, այնպես էլ ծախքերի տեղափոխում սպառողի վրա: Դրա համար պետությունը ընդունում է հակամոնոպոլիստական օրենքներ մոնոպոլ կառուցվածքի բաժինը փոքրացնելու համար: Զարգացած շուկայական ունեցող երկրներում շուկայի ն նկատմամբպատասխանատվությունը դրա արդյունավետ կենսագործունեության համար պայմանների ստեղծմանառաքելությունը իր վրա է վերցրել պետությունը դառնալով շուկայական մցակցության պաշտպան, ազգային կիրառելով հակամոնոպոլ գործուն միջոցներ: Անդրադառնանք մոնոպոլիայի առաջացման գործընթացի ն դրա բնորոշ հատկանիշների,վերլուծությանը առանձին-առանձին: Ինչպես վերը նշեցինք, մոնոպոլիայի արտահայտման ձներից առաջինըա/արզմոնոպոլիան է: Այստեղառավելագույն շահույթ հետապնդողմոնոպոլիստը ձգտում է սահմանել այնպիսի գին ե արտադրության այնպիսի ծավալ, որը այդ ապրանքի նկաւոմամբ պահանջարկիպայմաններիհետ համատեղելի է: Նա պահանջարկը դիտարկումէ որպես գնից խիստ կախված օրինաԱյնպեսոր, եթենա գինը բարձրացնում է, ապա կորցնում է չափություն: մի մասը,իսկ երբ իջեցնում է կարող է վաճառել ավելի հաճախորդների "

համակարգ

էկոնոմիկայում

քանակությամբ արտադրանք: Ա. Կուռնոն, որն առաջիննէ ուսումնասիրել վաճառողների վարքագիծը, ցույց ՛է տվել, որ այդպիսի պայմաններում`ամենահարմար ծավալըն ամենահարմար գինը ձեռք է բերվումայն արտադրության ժամանակ,երբ մոնոպոլիստը թողարկվող լրացուցիչ արտադրանքի վրա կատարումէ այնքանծախս, որքան այդ արտադրանքիիրացումից նրա ստացածեկամուտնէ: շատ

Ինչ վերաբերումէ

մոնոպոլիային, խտրականություն իրականացնող

ապաայն ձնավորվում է. այն ժամանակ, երբ մոնոպոլիստը, ինչ-որ մպառողների առանձին խմբերիռ միննույն ժամանակահատվածում, արտադրանքը առաջարկումէ տարբեր գներով: Ակնհայտէ, որ խտրակարող է իրականացվելլոկ կանություն է

այն ժամանակ,երբ վաճառողը հսկում շուկան: Որպեսզի դա տեղի ունենա, պետք է բացառել մի սպառողի կողմից ապրանքի վաճառքը մյուս սպառողին, այսինքն

բացառել մոնոպոլացված շուկայի տարբեր. միջն կապը: հատվածների Կարելի է առանձնացնել-խտրականությաներեք հիմնական տեսակ. օրինակ, երբ բժիշկը տարբեր անհատական խտրականություն, հաճախորդների համար տարբեր գներ է սահմանում, նյութականխտրականություն,օրինակ՝ տարբեր դրույքաչափերեր է սահմանվում էլեկտրական հոսանքի վրա (անհատ սպառողներ, ֆիրմաներ), խտրականությոշն,օրինակ վաճառողը, հաշվի աշխարհագրական առնելով տարբերքաղաքներիմիջն եղած հեռավորությունը, կարող է միննույն ապրանքի համար` ելնելով ծախսերից, սահմանել տարբեր:գներ: արտադրանքի մի Քիչ չեն այն դեպքերը, երբ շուկայում" առնչվումեն մեկ գնորդի հետ, շուկայում ստեղծելով շարք վաճառողներ մռնոպսոն իրավիճակ:Նման դեպքում գնորդը հնարավորություն ունի այն գնի վրա, ոոով կատարվում է գործարքը: ազդելու գնվող ապրանքի են "տալիս արձանագրել, որ Ուսումնասիրությունները թույլ. են. մոնոպսոնիայիհետնանքներըհետնյալն քանակությունն ավելի քիչ է, քան վաճառվող ապրանքների մրցակցության դեպքումէր,` .. ցածր են, քան մրցակցության վճարվող վաճառողներին դեպքում էր, հաշվով արտադրանքիգնման դեպքում, միավոր. արտադրանքի կամ առաջարկվող գնորդը ստանում է գերշահույթ(միջինարտադրւսնքի արտադրանքիգնի ն միջին եկամտի տարբերությամբ): Երկկողմ մոնոպոլիայի պայմաններում ապրանքի մի վաճառողը գործ ունի այդ ապրանքիմի գնորդիհետ: Այս ռեժիմին հատուկէ աշխաեն հակադրվում՝ տաշուկան, որտեղ աշխատողների արհմիությունները նան տնօրենների արհմիությանը: Այն ծագում է ապրանքաշուկայում, որտեղ միակ գնորդ գրասենյակը` հանդիպում է միակ վաճառող գրասենյակի հետ: ՛Երկկողմ մոնոպոլիայի գնորդն ու վաճառողըձնապայմաններում են կերպում նախնական վերաբե`: Ընդ որում, այդ պատվերը պատվեր րում է ինչպես իրացվող արտադրանքիծավալին, այնպես էլ. դրա շուկայականգնին: Կողմերից յուրաքանչյուրը ձգտում: է սահմանել փոխանակմանայնպիսի պայման, որը նրան ձեռնտու է: Սակայն, եթե պահպնջարկը բարձր: է, յուրաքանչյուր կողմը կզրկվի գործարքից: Բոլոր դեպքերում, պետք է նկատի ունենան, որ նրանց գործարքը գտնվում է «հնարավոր համաձայնագրերի գոտում», որը .»

տրանսպորտային միննույն

գները

գործակալները

46 19166 ժճոտոճւօոո| Ի1օռօքօ|6, քօ17քօ16. Ճբոժի, Լ2Ի(Օեօո ձճոտ իօօօոօոոծ, 18.

1933. Շօքչոհճջսծ,

ք.

Ամեն,

ՕԽօոօոուծէ

վերին, որը գնորդին զրկում է տարանջատվածէ երկու սահմաններով՝ զրկում է հնարավոր վաճառողին հնարավոր շահույթիցն ներքին, որը. շահույթից: Տնտեսագիտության մեջ առանձնացվումեն նան մոնոպոլիստական առանձին փուլերի: Այդ առումով ըստ իրենց գոյատնման միություններ՝ տարբերվումեն երկու տեսակիմոնոպոլիաներ. միություններ, որոնք, ըստ զաժրագույն, այսինքն ժամանակավոր են որոշակի նախագծերի իրականացման պայմանագրերի, հասնում է վերագրել (պուլեր, ռինգեր,կոռներներ ն այլն): Այս տեսակին կարելի սն ցուցակները», նան «արհմիության ակտիվիստների բարձրագույն որոնք հանդես են գալիս կարտելների, սինդիկատների, տրեստների ն կոնցեռններիձնով: Բնական է, որ թվարկված երկու ձների մենաշնորհային միություններից առավել մնայուն են »

բարձրագույն ձնի են:

քանզի դրանք առավել մոնոպոլիաները,

մրցունակ

Արեմտյան զարգագած շուկայական էկոնոմիկայի շատ ճյուղերում ներկայումս հիմնական տնտեսական կառուցվածքը ներկայացվում է Օլիգոպոլիան քչերի իշխանություն օլիգոպոլիական կազմակերպմամբ: է այսինքն, շուկայական կառուցվածքային այնպիսի մոդել: որը ներկայացվում է միատարրկամ բազմատարր արտադրանքարտադրող մի քանի խոշոր ֆիրմաներիիշխանությամբ: Օլիգոպոլիայիմասին առաջին տեսական բանավեճը սկսել է Ա.Կուռնոն, վերլուծելով երկու վաճառողների միջն մրցակցությունը: Հետագայում, երեք-չորս արտադրողների միջն մրցակցության վարքագծի վերլուծության միջոցով, նրա հետնությունները հաստատել. է է.Չեմբերլինը: Սակայն տնտեսագիտության մեջ օլիգոպոլիայի գաղափարը հիմնավորեցին Ջ. Ռոբինսոնը ն Հ. Շտակելբերգը, Վ. Ֆելները ն Մախլուպը: Նրանք ոչ միայն դասակարգեցին օլիգոպոլիան, այլն նկարագրեցին օլոգոպոլիայի վարքագծի հիմնական տեսակները: Օլիգոպոլ շուկայում իշխում են մի քանի խոշոր ֆիրմաներ: Այդ դեպքում, շուկա ներթափանցող մրցունակ ֆիրմաների համար գոյություն ունեն տարբեր արգելքներ: Որպես օրինակ կարող են ծառայել ավտոմոբիլային, համակարգչայինշուկաները: Տնտեսագիտական գրականության մեջ տարբերում են երկու տեսակի օլիգոպոլիա: Առաջին տեսակի օլիգոպոլիան իրենից ներկայացնում է շուկայում մի քանի խոշոր ֆիրմաների համակցություն, որոնք արտադրում են միատեսակ կամ գրեթե նույնատիպ արտադրանք: Սակայն, նրանցից

Խսոոծ. 065 /օօիծրօհ6չ չսր

րոոժյթծւտճծոոքուզսծոմօ

եւ Լիշօուօ մօտ(Հհարւիծչ.

1938.

յուրաքանչյուրի արտադրության ծավալը բավական է, որպեսզի ազդի ամբողջ շուկայի վրա: Երկրորդ տեսակի նախատեսում է մի քանի խոշոր ֆիրմաների առկայություն, որոնք թողարկում են տարբերակված (ոչ նույնատիպ) ապրանքներ: Այս տիպի օլիգոպոլիայի օրինակ կարող է ծառայել պողպատի, ալյումինի արտադրությունը ս այլն: Հետնաբար, օլիգոպոլիստական մրցակցությունը մրցակցության այնպիսի'ձն է, երբ մի քանի ֆիրմաներ արտադրում են ստանդարտ, միատարր կամ քիչ տարբերակվածարտադրանք: Սովորաբար, օլիգոպոլիստական շուկաներում գործում են 2-10 ֆիրմաներ, որոնց բաժին է ընկնում ընդհանուր իրացման կեսը ն ավելին: Օլիգոպոլիայի շրջանակներում «խոշոր արտադրող» հասկացությունը իր մեջ ներառում է ոչ միայն խոշոր ընկերությունները,այլն համեմատաբար փոքր այն արտադրողներին, ովքեր մասնագիտացված շրջանակներումխաղում են գլխավոր դեր: արտադրության Եթե օլիգոպոլիան հսկում է շուկայի 60-80:22-ը, ապա այն անվանում են դոմինանտ օլիգոպոլիա: Օլիգոպոլիայի գոյությունը բացատրվում է ծախքերիկրճատմամբ ն մրցակիցների՝ շուկա մուտք գործելու դժվարություններով, որոնք պայմանավորվածեն մի շարք արգելքներով: Դրանցից են մուտքի բարձր արժեքը կամ անհրաժեշտ կապիտալի առկայությունը, արտոնագրային պաշտպանությունը, ռազմավարականհումքի վրա հսկողությունը,: գովազդիվրա կատարվող հսկայական ծախսերը: Այսպես, ԱՄՆ-ի ավտոմեքենաշինության շուկա մտնելու համար անհրաժեշտ կապիտալը հասնում է մի քանի մլրդ դոլաի: Առաջավոր ճյուղերի. արտադրանքը սովորաբար պաշտպանվածէ արտոնագրով: Հետնաբար, մրցակիցները նորագույն տեխնոլոգիայի օգտագործման իրավունքի հաճար պարտավոր են դրանց սեփականատերերինվճարել: Օլիգոպոլիայի զարգացմանը նպաստող գործոններ են համարվում ֆիրմաների ձուլման ճանապարհով արտադրության ն կապիտալի համակենտրոնացումը,մասշտաբի էֆեկտը, խոշոր ֆիրմաներին բնորոշ արտադրության միջին ցածր ծախսերը, շուկայական իշխանության, շուկայի ն գնի հսկման ունակության տնօրինումը: Ֆիրմաների օ:իգոպոլիստական հաճընդհանուր փոխկապակցվածությանպայմաններում մրցակցող ֆիրմաների արտադրանքիգնի ն արտադրության ծավալի որոշման մանրակրկիտ հաշվառումը կարող է փոփոխվել ոչ միայն պահանջարկի ն առաջարկի տատանումների այլ նան: զուտ սուբյեկտիվ գնահատականներիհետնանքով: Առանձին օլիգոպոլիստներ իրենք են ազդում գնի վրա, (ինչպես մոնոպոլիայի դեպքում էր), բայց գինը որոշվում է (ինչպես կատարյալ մրցակցության ժամանակ) բոլոր վաճառողների ձեռնարկած գործո-

օլիգոպլոլիան

ղություններով: Դա պայմանավորվածէ օլիգոպոլիստների որոշումների բարդությամբ, համեմատած այն ֆիրմաների որոշումների հետ, որոնք գործում են այլ մոդելով շուկաներում: Այս դեպքում յուրաքանչյուր ֆիրմաոչ միայն մտահոգվածէ, թե սպառողը ինչ ձնով կարձագանքի իր այս կամ այն գործողությանը,այլե թե դրան ինչպես կարձագանքեն նույն՝ ճյուղի ..յուս ֆիրմաները, քանի. որ նրանց .պատասխանգործոտվյալ ֆիրմայի ստացված ղություններով է մեծապես պայմանավորված շահույթի մեծությունը: Այսպես, եթե «Ջեներալ .Մոտորս» ֆիրման նպատակ է դրել բարձրացնել իր արտադրանքի գինը, ապա նա պետքէ հաշվի առնի «Ֆորդ», «Կրայսլեր»ֆիրձաների ն մնացած մրցակիցների վերաբերմունքը, որպեսզի հաշվարկի իր վաճառքի ընդհանուր ծավալի գումարային փոփոխությունը: Ենթառորենք,ավտոմոբիլի ննատմամբ պահանջարկի կրճատման դեպքում «Ֆորդը» նպատակահարմար է համարում 10Չ6-ով կրճատել իր ավտոմեքենաների գինը, որպեսզի խթանի պահանջարկը: Սակայն նա պետք է հաշվի առնի, թե դրան ինչպես կարձագանքեն ավտոմոբիլաԿարող է ստեղծվել երկու իրավիճակ: շինության մնացած. հսկաները: Մրցակիցները կարող են արհամարհել «Ֆորդի» գործողությունները կամ, որն ավելի ռեալ է, մոտ 1626-ով կրճատել վաճառքի իրենց գները: Ենթադրենք, «Ֆորդին» պատժելու համար մրցակիցներն իրենց ավտոմեքենաների շուկայական գներն իջեցնում են 1596-ով: Առաջին դեպքում . «Ֆորդը», իր մրցակիցների հաշվին, կարող է բավականին ավելացնել մեքենաների իրացումը, իսկ երկրորդ դեպքում նրանք երեքն էլ կհասնեն արտադրանքիիրացման ծավալի մեծացման, բայց մեծ կորուստի գնով: բնութագրման Արեմտյանտնտեսագիտության մեջ օլիգոպոլիայի միասնական մոտեցումգոյություն չունի, այդ մոդելում մարմնավորված շուկայական իրավիճակների բազմազանության տեսանկյունից ելնելով, տարբերում են կոշտ ե ճապաղ օլիգոպոլիաներ: Առաջինի ռեպքում շունայում տիրապետում են 2-3 ֆիրմաներ, երկրորդի դեպքում շուկայում իշխում են 6-7 ֆիրմանար, որոնց բաժին է ընկնում շուկայի իրաց70-80096-ը: ման Ելնելով օլիգոպոլիայի աստիճանից կարելի է տարբերել. (ոիվ կենտրոնացված օլիգոպոլիա, որի դեպքում ֆիրմաների սինդիկատը իր ձեռքում է կենտրոնացնում վաճառքը կամ էլ օլիգոպոլիստներիմիջն կնքվում է կարտելային համաձայնություն: մասնակի կենտրոնազված օլիգոպոլիա,որը կյսրող է հանդես գալ երկու տարբերակով. ա) երբ ճյուղում գոյություն ունի մեկ առաջնորդ ֆիրմա:, Այդ ֆիրմայի ազդեցությունը բնորոշվում է կամ նրա դոմինանտ բնույթով

շահույթի

կենտրոնացման

ԻՃ

(չափերը ն առտադրությունընրան հնարավորություն են տալիս գործել ուժով առաջացնելով վտանգ կամ վստահություն գնի որոշման բնագավառում), կամ ֆիրմա-բարոմետր՝ ֆիրմայիբնույթով (շուկայական պայմանները լավ իմացող ֆիրմա), կամ էլ նրա նշանակությամբ մյուս ֆիրմաների հետ գաղտնի կամ բացարձակ համաձայնությամբ, բ) երբ օլիգոպոլիստների միջն ի հայտ է գալիս առանց կազմակերպական կառուցվածքի կամավոր համագործակցություն, առաջատարին հետնելով կամ նրա հետ համաձայնելով: (ռանգ կենտրոնացման օլիգոպոլիա: Այս տեսակը ենթադրում է երեք հիմնական իրավիճակ. ա) գնային պատերազմօլիգոպոլիստների միջն, բ) հիպերմրցակցային օլիգոպոլիա, երբ բազմաթիվ, իրարից անկախ ֆիրմաներ արտադրում են գրեթե նույնանման արտադրանք ն իրականացնում են ագրեսիվ առետրական քաղաքականություն, գ) շղթայական օլիգոպոլիա, այսինքն երբ ճյուղերում գոյություն ունեն բազմաթիվ ֆիրմաներ, ն երբ Ճ վաճառողը .Շ-ի ն 8-ի նկատմամբ հանդես է գալիս որպես օլիգոպոլիստ, իսկ 5Ց-ն որպես օլիգոպոլիստ Օի ԿՕՇ-ինկատմամբ ն այլն: Այսպիսով, ամեն մի վաճառող համարվում .է օչիգոպոլային. խմբի անդամ, սակայն ամեն մի ենթախումբ տարբեր ունի, քանզի տարբեր են նրանց «հարնանները»: Ըստ օլիգոպոլիստների միջն գոյություն ունեցող հակասությունների մակարդակի, կարելի է առանձնացնել երեք իրավիճակում գործող օլիգոպոլիաներ՝ կռվի վիճակում գտնվող օլիգոպոլիաներ, դադարի վիճակում գտնվող օլիգոպոլիաներ, խաղաղությանմեջ գտնվող օլիգոպոլիաներ: անհնարին է, իսկ մնացած երկու Առաջինդեպքում կոռրդինացումը օլիգոպոլային վիճակներում կոորդինացում կարող լինել կամ չլինել: Տարբերում են չորս տեսակի օլիգոպոլիստական կարգավիճակ. 1. Կատարյալ կոռրդինազիա կամ կարտել: Այս դեպքում ճյուղի ն յուրաքանչյուր ֆիրմայի արտադրանքը ն գինը ամփոփվածեն կարտելի մեջ ն որոշվում են կարտելի միասնական մարմնի .կողմից խմբի շահույթի մաքսիմալացմանռՇպատակով: 2. Համաձայնություն: Օլիգոպոլիստական ֆիրմաները համաձայնվում են (բացահայտ, գաղտնի կամ լռությամբ) օգտագործել համատեղ շահույթը մաքսիմալացնող գին: Նրանք շուկան բաժանում են համաձայն իրենց արտադրանքի նկատմամբ գնորդների նախասիրությունների աստիճանի ու չափի, ն յուրաքանչյուրն, իրացման չաւին համապատասխան,ստանում է իր բաժին շահույթը: »

կառուցվածք

ն:

3. Դհրեկտիվ գների իրավիճակ: Պետք է ընդգծել մի քանի դեպքեր կախվածայն բանից, թե ֆիրման դոմինանտէ, թե բարոմետր: Ըստ այդմ տարբերում են. զուտ մոնոպոլիայի իրավիճակ, երբ ճյուղում կա խոշոր արտադրող ն մի քանի ավելի փոքր ֆիրմաներ. արտադրանքի առաջարկին վերջիններիս մասնակցությունը բավականին աննշան է ն չի կարող ազդել գսի վրա, քանզի գինը որոշվում է դոմինանտ ֆիրմայի կողմից, միննույն չափով շուկայական սեգմենտին տնօրինող, բայց ֆիրմաներ, արտադրությանտարբեր ծախքերով օլիգոպոլիստական ֆիրմա-բարոմետր: Սա այն ֆիրման է, որը «ստիպում է» մրցակիցներին ընդունել իր գինը լոկ այն պատճառով, որ այն առավել լրիվ է արտացոլում շուկայի պայմանները: Այսպիսի ֆիրմաները պարտադիր չէ, որ լինեն ամենահզորները: 4. Ձնկոորդինացվողօլիգոպոլիստական քբրավիճակ Այս իրավիճակը բնութագրվում է մրցակիցների նկատմամբ օլիգոպոլիաների անվստահությամբ պայմանավորվածությանբացակայության պատճառով: Այս դեպքում նշանակվում է հաստատուն գին: Առհասարակ, ոչ կատարյալ մրցակցության վերլուծության ժամանակ առանձնացնում են օլիգոպոլիստական գործելակերպի երեք կարնորագույն տեսակ օլիգոպոլիա, գաղտնի տիրապետողօլիգոպոլիա, մոնոպոլիստականմրցակցություն: Առաջին դեպքում օլիգոպոլիստները կարող են լիովին համաձայնության գալ կամ ընդունել ի գիտություն, որ իրենց փոխկապվածուքյունը, իրացվող արտադրանքի քանակը ն շուկայական գինը հաստատում են իրենց մենաշնորհայինդիրքը: Այն շուկաներում, որտեղ խոշորագույն ֆիրման տնօրինում է ճյուղի իրացման ծպվալի 60-8056-ը, գոյություն ունեն ռազմավարության մի քանի հնարավոր դրսնորումներ: Առավել ցանկալի է շուկայի մի մասն ուղղակի զիջել մրցակիցներին(մանր ֆիրմաներին), այնուհետն, որպես մենաշնորհատեր,պահել ֆիրմայի կողմից կարգավորվող շուկայի 608006-ը: Այդպիսիշուկան կոչվում է տիրապետող օլիգոպոլիա: Մինչն այժմ վերլուծությունը կատարել ենք ցույց տալով արտադրողի դոմինանտ դերը, որը, որպես մոնոպոլիստ, որոշակի բացառիկ իշխանությունէ ձեռք բերում շուկայական ֆենոմենի գնի նկատմամբ: Սակայն շուկայում որոշակի գնի նկատմամբ հսկողությունը կարող է սահմանվել նան գնորդի կողմից: Եթե մոնոպոլիա տերմինը նշանակում է մեկ վաճառող, ապա «մռնոպսոն» տերմինը, որը գործածության մեջ է »

» »

են

դրել Քեմբրիջիհամալսարանի պրոֆեսոր Լ.Խալվուրդը, նշանակում | մեկ գնորդ: Ինչպես ամեն մի առանձին վաճառող այդ պայմաններում չի կարող ազդել շուկայական գնի վրա, այնպես էլ առանձին գնորդը նույնպես մրցունակ շուկայում անզոր է ազդելու իր կողմից գնվող ապրանքի շուկայսկան գնի վրա: Դա նշանակում է, որ եթե գնորդն ապրանքի համար առաջարկում է շուկայում ձնավորված գնից ցածր գին, ապա նա կմնա առանց գնումների ն շուկայից տուն կվերադառնա ձեռնունայն Իսկ եթե նրա բյուջեն այնքան է, որ կարող է առաջարկել ավելի բարձր գին, քան շուկայականն է, ապա նա կարող է գնել այնքան ապրանք ինչքան որ ցանկանում է, ինչքան որ ներում է նրա բյուջեն: Մոնոպսոն շուկայում մեկ գնորդ կա, ուստի բնական է, որ երբ գնորդը մեկն է, իսլ վաճառողները շատ, ապա մրցապայքարը կգնա վաճառողների միջլ (արտադրողների) ն գինը կսկսի նվազել: Տվյալ դեպքում մոնոպ սոնիստը հնարավորություն ունի թելադրելու իր գինը ն այն սահմանել ավելի ցածր, քան կատարյալ մրցակցության դեպքում էր: Ինչպես հայտնի է, մոնոպոլիստը, գնի վրա իշխանություն ունենալով, կարող է այն սահմանել կատարյալ մրցակցության պայմաններում հավասարակշռվածգնից ավելի բարձր ն արտադրության - ծավալը ավելի քիչ: Սակայն մոնոպսոն մրցակցության դեպքում ամեն ինչ կախված է ճյուղի առաջարկի պայմաններից Կն առաջարկի գնի համա. պատասխան մակարդակից: Առաժարկի այս պայմանն ուսումնա. սիրելուց առաջ պատասխան տանք այն հարցին, թե մոնոպսոնիստի իր կողմից ձեռք բերվող ար. իշխանությունը կախվա՞ծ է, արդյոք, տադրանքի բնույթից: Ակնհայտ է, այո՛: Մոնոպսոնիստի իշխանությանը կարող են դիմադրել այն վաճառողները,. ում ապրանքը ծառայության երկար ժամկետ ունի ն շուտ չի փչանում: Այս դեպքում վաճառողը հնարավորություն ունի մերժելու մոնոպսոնիստիառաջարկածգինը ժամանակը նրան նոր գնորդ գտնելու հնարավորություն է տալիս: Իսկ ի՞նչ անեն, ասենք, շուտ փչացող ապրանք արտադրողները (օրինակ գյուղմթերք արտադրողները): Բնական է, նրանք կախման մեջ կլինեն մոնոպսոնիստի առաջարկածգնից: Սա միակ օրինակը չէ: «Դե Բիրս» մոնոպսոնիստը թելադրում է «շուտ չփչացող» ալմաստի գնման պայմաններ աշխարհի շատ երկրներում: Մոնոպսոնիա հաճախ սահմանվում է նան աշխատաշուկայում: Մոնոպսոնիստը, մաննրելով իր գնման ծավալով, կարող է ազդել գնվող արտադրանքի շուկայական գնի վրա: Դրա համար (մոնոպսոնիստի տեսանկյունից) առաջարկիշուկայա կան գինըարտահայտում է ճյուղի միջին ծախքերի դինամիկան: Սխալ է այն կարծիքը,ըստ որի «մոնոպսոն»սւերմինըգիտականշրջանառությանմեջէ դրվել Ջ. Ռոբինսոնի կողմից: Հեսց ինքը՝Ռոբինսոնը,ընդունում է, որ այդ տերմինընրան հուշել է ԼԼԽալվուրդը: ՝

Մենք, դիտարկեցինք երկու ծայրահեղ տեսակներ կատարյալ մրցակցություն ն մաքուր մոնոպոլիա: Սակայն ռեալ շուկաները չեն տեղավորվումայդ համակարգում: Դրանք շատ բազմազան են: Մոնոպոլիստական մրզակցզությունըշատ տարածվածշուկայական տեսակ է: Գների հսկման հարցում առանձին.ֆիրմայի հնարավորությունը այստեղ աննշան է: (շուկայական.իշխանությունը) Շուկայական իշխանության ուժեղացումը ընթանում է հետնյալ հաջորդականությամբ.

"մաքուր լ

թ|օլիգոպոլիա ,վլմոնոպոլիստական |

մրցակցությունմրցակցություն

մաքուր ձոնոպոլիւս.

Նշենք մոնոպոլիստական մրցակցությունը բնութագրող հիմնական հատկանիշները: Մոնոպոլիստական մրցակցությունը 6առաջանում է սերտորեն կապված, սակայն ոչ նույնատիպ ապրանքների բազմաթիվ վաճառողների առկայության պայմաններում: Այդ կառուցվածքը առաջին անգամ վերլուծել է է.Չեմբերլինը: Կատարյալ մրցակցության այդպիսի շուկաներում մուտքն ու ելքը ազատ են: Այստեղ նս գործում են շատ վաճառողներ ու գնորդներ: Յուրաքանչյուր ֆիրմա անմիջականորեն չի ազդում շուկայի մնացած ֆիրմաների ապրանքների գների վրա: Սակայն մրցակցությանայս մոդելի դեպքում առկա է ապրանքների տարբերակում, որը կրճատում է յուրաքանչյուր վաճառողի առաջարկը: Տարբերակման հակառակորդներըանհրաժեշտեն համարումապրանքի աննշան տարբերվող տարատեսակությունների միօրինականացումը: Տարատեսակման կողմնակիցներըհանդես են գալիս ապրանքների նույնատիպության դեմ հօգուտ.բազմազանության: Մոնոպոլ կառուցվածքով շուկայի փոխարինումը ազատ մրցակցության. շուկայով չի նշանակում մրցակցության անհետացում: Մոնոպոլիան ն մրցակցությունը միշտ դիալեկտիկական միասնության մեջ են: Պարզապես մոնոպոլիաների կազմավորմամբ էապես փոխվում է մրցակցության բնույթը: Մոնոպոլիստական ֆիրմաները արտադրում են դիֆերենցված արտադրանք: Որպես օրինակ կարող են ծառայել ռեստորանները, բենզակայանները,հրատարակչությունները ն այլն: Արտադրանքիդիֆերենցումը համարվում է արտադրանքի վաճառն քի նորացման բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու հիմք: Այդպիսի ճյուղ ֆիրմաների ներթափանցելը համեմատաբար հեշտ է, որը նպաստում է ֆիրմաների միջն մրցակցության ի հայտ գալուն: Մոնոպոլիստականմրցակցությունը բնորոշվում է մի հատկանիշներով, որոնցից հիմնականներնեն.

շաղք

հՍ

յուրաքանչյուր ֆիրմայի կողմից շուկայի համեմատաբար ոչ մեծ մասին տիրելը, շուկայականգնի վրա սահմանափակհսկողությունը, գաղտնի համաձայնության, ֆիրմաների համաձայնեցվածգործողությունների հիման վրա գների արհեստական բարձրացման ն անհնարինությունը, ծավալի սահմանափակման արտադրության ճյուղում ֆիրմաների փոխկապվածության բացակայությունը, ռազմավարությանընտրության հարցում ֆիրմաների ինքնուրույնությունը, մուտքի ն ելքի ազատություն, արտադրանքի դիֆերենցում, այսինքն տվյալ արտադրանքի արտադրություն, առանձնահատկություններ, տարատեսակների դիզայն, աշխատանքիորակ ն այլն: հատուկ նշանա՞`Մոնոպոլիստականմրցակցության պայմաններում կություն են ձեռք բերումայնպիսի ոչ գնային գործոններ, ինչպիսիք են արտադրանքի որակը, գովազդը, առնտրային նշանները, ֆաբրիկային դրոշմները ն այլն: Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ յուրաքանչյուր միասին մի ֆիրմա թողարկում է իր արտադրանքը, .իսկ բոլորը ապրանքախմբի բոլոր տեսակները(կանացի հագուստ, կոշիկ, տարբեր մակնիշների բենզին, ժամացույցներ ն այլն): Լինելով միննույն խմբի ապրանքներ, դրանք իրարից տարբերվում են որակով ն այլն: Դրանց միջն մրցապայքարը կատարվում է ապրանքիդիֆերենցմամբ: Սպառողի համարապրանքների բազմազանությունը կարնոր է. մարդիկ չեն ցանկանում հագնել միայն միագույն վերնաշապիկ ն մուգ կոստյումներ, խմել միայն մի որակի սուրճ ն այլն: Մոնոպոլ մրցակցությունը խթանում է սպառողականպահանջարկը։անկախ գնի բարձրացումից: Մոնոպոլիստականմրցակցության հիմնական ոլորտը մանրածախ առնտուրն է: Ահա թե ինչո՞ւ, զարգացած շուկայական էկոնոմիկայում շուկաները տարբերվում են ապրանքների բազմազանությամբ ն ծառայություններիլայն հավաքածուով: 20-րդ դարի 30-ական թվականներինՋ. Քեյնսի ն նրա հետնորդներ ավանդնայն էր, որ նրանք մշակեցին կորպորացիաներիփոխներգործության՛այնպիսի ձներ,որոնք բազմաթիվ սոցիալական ն. քաղաքական գործոնների համակցության մեջ «կազմակերպական մրցակցություն» կոչվող նոր մոդելի ի հայտ գալ էին նշանակում: Դրան հատուկ է պետության դերի փոփոխությունը, ըստ որի պահանջարկըն առաջարկը կարգավորվում են միկրո ն մակրոմակարդակներում,մասնավորսեփականությանէվոլյուցիան ինչպես իր ձնով, այնպես էլ բովանդակությամբ մոնոպոլիան արգելակող ն դեպի -օլիգոպոլիա անցում կատարող գործընքացէ: »

» »

« »

» »

ժամանակակից շուկայական էկոնոմիկայի մրցակցային բնույթն այն է, որ մի երկրի ազգային շրջանակներում համարյա չկա մի ճյուղ, որտեղ տիրապետող լինի մի կորպորացիա: Առավել մոնոպոլ մրցակցության շուկաներում չորս հզոր ֆիրմաների, որպես կանոն, բաժին է ընկնում ներքին ընդհանուր առաքումների.2576-ը, իսկ ութ ֆիրմաների՝50:6-ից պակաս: Մոնոպոլիստականմրցակցության ֆիրմաների վարքագիծըբավականին տարբերվում է մնացած շուկայական մոդելներում -գործող ֆիրմաների վարքագծից:Պետք է հիշել, որ մոնոպոլ-մրցակիցֆիրման մրցակիցների ռեակցիան գնի սահմանման ն հաշվի չի առնում արտադրանքիիրացման ծավալի հարցում: Ապրանքն իրացնող ֆիրմաների թվի աճը ավելացնում է ունեցած փոխարինիչներիթվաքանակը: Նոր ֆիրմաներ են հայտնվում այնքան ժամանակ, քանի դեռ շահույթ է կորզվում: Մոնոպոլ մրցակցության շուկայում երկարաժամկետ հավասարակշռությունը բնութագրվում է նրանով, որ ոչ մի ֆիրմա նորմայից ավել շահույթ չի ստանում: Իսկ շուկայում, նորեկների թափանցման հետնանքով, նվազում է պահանջարկը ն եկամուտը: Ֆիրմաների շուկա թափանցումը ն շուկան լքելը պայմանավորվումն կարգավորվում են ստացվող շահույթի մեծությամբ: Եթե այն բարձր լինի, ապա ճյուղում ֆիրմաների քանակը կավելանա ն, ընդհակառակը: Պատմականորեն գոյություն. ունեն մոնոպոլ մրցակցության երկու մեթոդներ գնային (գների իջեցում) ն ոչ գնային (հիմնված տեխնիկական նորարարության, արտադրանքի որակի բարձրացման, նոր արտադրանքի թողարկման,իրացման մեթոդների կատարելագործման վրա): Ֆիրմաներում գնային մրցակցությունը իրականացվում է գների մաներման ճանապարհով շուկայական առավել նպաստավոր կոնյունկտուրա ապահովելու համար: Մասնավորապես,գործի հաստատուն լինելուց ն շուկայական իրադրությունից կախված մրցակիցը կարող է օգտագործել մոնոպոլ բարձր գինը (որը կապահովի մոնոպոլ բարձր շահույթ) կամ ժամանակավորապեսսահմանել մոնոպոլցածր գին (համեմատաբար թույլ մրցակցին ասպարեզից դուրս մղելու համար): Ներդրման գինը նախատեսում է գնի ժամանակավոր իջեցում տվյալ ֆիրմայի համար շուկայի այս կամ այն սեգմենտ թափանցելու կամ այդտեղ ամրանալու նպատակով: Ինչ վերաբերում է առաջնորդ ֆիրմայի գնին, ապա այն գոյատնում է այն պայմաններում, երբ մրցակիցներըպայմանավորվումեն կամայականգներով չմաննրել, այլ` հեփնել այն գներին, որ սահմանում է առաջնորդող կամ գլխավորող ֆիրման: Այսպես կոչված` հոգեբանական գները ակնկալում են դրա սահմանումըմի փոքր ցածր մակարդակով,քան՝ ինչ-որ բարձր կլոր գին

(ասենք, ոչ թե 1000, այլ` 999 դոլար): Արդի պայմաններում մոնոպոլիստական մրցակցությունն ավելի բաց է, պահպանվում է ինչպես գնային, էլ ոչ գնային մրցակցություն: Երնան են գալիս մրցապայքարի այնպես միջն գնային մրցակցությունը նոր մեթոդներ: Մրցակցող կոնցեռնների. ներկայումս համեմատաբար հազվագյուտ երնույթ է: Տիրելով տնտեսական ն ֆինանսական վիթխարի հարստության, մոնոպոլիաները մեկը մյուսին չեն կարող շուկայից դուրս մղել առանց իրենց համար քայքայիչ հետնեանքների: Ուստի, պահանջարկի կարճատն տատանումներին նրանք գերադասում են պատասխանել ոչ թե գների փոփոխությամբ, այլ` արտադրական կարողությունների թերբեռնվածությանըդիմելով: Գները համեմատաբար կայուն են մնում նույնիսկ ճգնաժամի ժամանակ ն, որպես կանոն, բարձրանում են տնտեսական վերելքի ժամանակաշրջանում: Մի խոսքով, բոլոր դեպքերում, գնային մրցակցությունը մնում է, բայց կրում է թաքնված բնույթ, դրսնորվելով գների զեղչի (Տօ/Ա6Տ) քաղաքականությամբ: Մոնոպոլիստականմրցակցության մեջ ավելի կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում արտադրանքի որակի բարձրացումը, գնորդներին երաշխիքների ն ծառայությունների տրամադրումը, ընդարձակ գովազդը ն այլն: Դա օբյեկտիվորեն կապված է ԳՏԱ-ի հետ, որի պայմաններում արտադրանքի որակի, հուսալիության ն նորույթի պահանջներըսպառողներիհամար խիստ էական են: Ելնելով տնտեսականմրցակցության վարքագծի վերլուծությունից, գալիս ենք այն համոզման, որ մրցապայքարում կարնոր նշանակություն են ձեռք բերում զակազան նորամուծությունները: Ժամանակակից խոշոր ֆիրմաները (կոնցեռնները) դարձել են կիրառական ԳՂՀՓԿՄ-ի ԳՏԱ-ի տեմպերը կոնցեռնի շրջանակներում վեր են ածվել կենտրոններ: վճռական պայմանի: Ընդ որում, մրցակցությունը գորմրցակցության ծում է ոչ միայն արտադրանքի իրացման ոլորտում, այլե նրա ն արտադրապրոցեսում: Մրցակցությունից շահում են ն` արտադրողը, սպառողը:

Մրցակցության պայմաններում շահույթը մեծացնելու նպատակով. արտադրողները ձգտում են կրճատել արտադրության ծախքերը, բարելավել արտադրանքի որակը, ընդլայնել ն նորացնել արտադրանքի տեսականին: Արդյունքում` բարձրանում է արտադրության արդյունավետությունը, իջնում են գները: Սակայն պետք է նկատի ունենալ նան մրցակցության բացասական հետնանքները(գործազրկության աճ ն ոչ մրցունակ ֆիրմաների սնանկացում): Շուկայական հարաբերությունների պրակտիկայում տարբերում են բարեխիղճն անբարեխիղծ մրցակցություն հասկացությունները: Բարեխիղճ մրցակցությունը այնպիսի մրցակցություն է, որի.դեպքում գործըն-

կերների միջն պահպանվումեն փոխհարաբերություններիիրավական ն էթիկականնորմերը: Անբարեխիղճ մրցակցություն ասելով հասկացվում է արդյունաբերական, տեխնիկական լրտեսություն, մասնագետների գայթակղում, խաբուսիկ, իրականությանըանհամապատասխանգովազդ, ուրիշների ապրանքանիշերի ինքնակամ օգտագործում, արտաքին ձնավորման օգտագործումն այլն: պատճենահանում, ինչպես է Անկախ այն բանից, թե յուրաքանչյուր շուկա պահպանում մրցակցությունը, այնուամենայնիվ, դա դեռնս բավարար չէ հասարակական արտադրության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար: Անհրաժեշտ է նան գնահատել ինչպես դրա բնույթը, այնպես էլ ինտենսիվությունը:

3. ՄՈՆՈՊՈԼԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Հարկավոր է նշել, որ ազգային էկոնոմիկայում հետաքրքրության օբյեկտը ոչ թե մոնոպոլիան է, այլ դրա մենաշնորհային դիրքը շուկայում, այսինքն մոնոպոլացումը (մոնոպոլիզմը): Սոնոպոլացումը տնտեսական հարաբերությունների այնպիսի տեսակ եէերբ տնտեսավարող սուբյեկտը պայմանադիր կողմերն, նրանց ցանկությանը հակառակ, պարտադրում է իրեն ձեռնտու գործողություն ն բարձր շահույթ ստանալու միջոցով իր շահերի համար օգտագործում է շուկայական պահանջարկը: դրսեորմանձներ են գների խիստ բարձրացումը ն Մոնոպոլացման

արտադրությանծավալի կրճատումը, արժեզրկումը, աշխատավարձին պարգնների աճը, շահութաբերության աճը ն գովազդի ծախսերի կրճատումը, մարքեթինգի պարզեցումը, առաքումների պայմանների մեքենայությունները, արտադրանքի որակի իջեցումը: Մոնոպոլացման հիմնական բաղադրամասերնեն. շուկայումտիրապետողդրությունը, համապատասխանտնտեսականառավելության իրականացմանն ուղղված մոնոպոլիստականգործունեությունը: Ուստի, ազգային էկոնոմիկայի մեջ մոնոպոլիզմի հետազոտման ընթացքում անհրաժեշտ է այդ երկու կարնոր բաղադրամասերն էլ ուշադրությամբ վերլուծել: Շուկայում տիրապետողդրության ուսումռնասիրության ընթացքում տնտեսագիտությանմեջ օգտագործումեն տարբեր ցուցանիշներ ֆիքսված թվով ձեռնարկություններիբաժինը, . խիրշմանի ինդեքսը, »

ց3

ակտիվների ձեռք բերման սահմանային թիվը, գումարի «խելամըտությանսկզբունքը» ն այլն: Մոնոպոլացմանբլոկ-սխեման բերված է 2.3.1 գծանկարում: Օրինակ, Գերմանիայում մեկ հզոր՝`ձեռնարկությանըպետք է բաժին ընկնի շուկայի ծավալի ոչ ավելի, քան 1/3 մասը, 2-3 ֆիրմաներին ոչ ավելի, քան շուկայի կեսը, 4 5 ֆիրմաներին շուկայի 2/3-ից ոչ ավելին: Վամաձայն Խիրշմանի ինդեքսի, անվտանգ է այն շուկան, որտեղ գործում են 10 ն ավելի տնտեսականսուբյեկտներ: Նման ցուցանիշների որոշման հիմնահարցը կոնկրետ շուկայի տարողունակության որոշումն է հաշվի առնելով աշխարհագրականն տեխնոլոգիականսահմանները: Դրա համար անհրաժեշտ է ճիշտ հաշվի առնել կարողությունները տարվա ընթացքում դեպի տվյալ արտադրանքի արտադրությունը կողմնորոշվելու համար: »

Մոնոպոլիզմ

Դրսնորման ձները հատուկ

Գործոններ

Լ-վ

Շուկայում դոմինանտ դրությունը նախադրյալներ

կոմերցիոն դրությունը (վիճակը) է

հասարակական Գծ. 2.3.1

տնտեսական

քաղաքական

Մոնոպոլիզմի՝ որպես տնտեսական հարաբերությունների տիպիձնավորման բլոկ-սխեման:

Հարկավոր է նան վերլուծել ոչ միայն վաճառողների, այլ նան գնորդի շուկան, այսինքն երկու բնեռների դրությունը, դրանց փոխազ-

դեցությունը:

Պետք է նշել, որ մոնոպոլացման գործընթացը մրցակցությունը չի բացառում: Մրցակցություն գոյություն ունի նան մոնոպոլիաների ներ-

(գինը, քվոնտան, հսկիչ ծրարը), մոնոպոլիաներիմիջն, մոնոպոլիաների ն աուտսայդերների միջն: Ազգային էկոնոմիկայի տարբեր ճյուղերի մոնոպոլիաներ պայքարում են հումքի աղբյուրների,«գնորդի սում

դոլարի»ն

այլնի համար: Շարժման մեջ է դրվում գիտատեխնիկական վարկի, բեռնափոխադրումների մոնոպոլացումը: ինֆորմացիայի Օգտագործվում են` գովազդը, սպառողների հետ հատուկ. պայմանավորվածությունները,ինչպես նան՝ լոբբիզմը պառլամենտում ն կառավարությունում:

Ծաճառող

Գնո Բ

Մի՛քանի Բ

Սահմանափակ մ

Մոնո

Երկկողմ մոնոպոլիա

Մո

Օլիգոպոլիա Ե

Շուկայի մոնոպոլացմանաստիճանիորոշումը

Իր բոլոր անժխտելի առավելություններով հանդերձ, կատարյալ մրցակցությունն ունի մի էական թերություն: Շուկայական գործընթացների զարգացումը կարող է ընթանալ տնտեսական կյանքի որնէ ոլորտի մոնոպոլացմամբ կատարյալ մրցակցությունը վերափոխելով ոչ կատարյալ մրցակցության: Իսկ դա նշանակում է, որ հարվածի տակ է դրվում տնտեսականդեմոկրատիան, որն էլ, իր հերթին, հանգեցնում է քաղաքական դեմոկրատիայի խարխլմանը: Այդ պատճառով էլ, դեռնս 19-րդ դարի վերջին, արդյունաբերական զարգացած երկրներում ստեղծվեցին որոշակի կառույցներ, որոնք փորձեցին հակազդել մոնոպոլացմանոչ կառուցողական,քայքայիչ ուժերին: Շուկա մոնոպոլացումը դրսնորվում է ֆիրմաների մոնոպոլ կարգավիճակով: Մոնոպոլացման գործընթացը.սկսվել է դեռնս: 19-րդ դարի վերջին, արտադրության մեջ տարբեր կազմակերպական ֆիրմաների ստեղծման միջոցով (օրինակ. կարտելներ, սինդիկատներ, տրեստներ, կոնցեռններ, կոնգլոմերատներ): Այդ գործընթացը շարունակվեց ն առավել խորացավ 20-րդ դարում շուկայական ներուժի համակենտրոնացման ուժեղացման միջոցով: Պետք է ուշադրությունդարձնել այն բանին, որ շատ երկրների ֆիրճաներում 80-ական թվականներին, ինչպես հին, այնպես էլ նոր ձնավորվող ճյուղերում, նկատվեց խոշոր միաձուլման ն կուլ գնալու ալիք: Կապիտալը ներթափանցեց խոշոր ն խոշորագույն բիզնես: Օրինակ «Ֆիլիպ Մորիս» կոնցեռնը 1987 թվականին ձեռք բերեց «Կրաֆտ» սննդի ֆիրման 13 մլրդ դոլարով: Մոնոպոլիան իր ուշադրությունը հիմնականումսնեռեց մեծ շահութաբերություն ունեցող արտադրանքի վրա: Սերտաճման ալիքը դուրս եկավ առանձին երկրներիսահմաններիցն միջազգայինբնույթ ստացավ: Ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները,արտադրության ն կենտրոնացմանճանապարհով մոնոպոլիահամակենտրոնացման ՛

ների առաջացումը ստեղծում է նան տվյալ արդյունաբերական ճյուղերի կամ չմոնոպոլացված ֆիրմաների շուկա ներթափանցելու մեծ դժվարություններ: Մոնոպոլիաների կողմից ստեղծված օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ արգելքների միջոցով այդ գործընթացի զարգացումը գրեթե անհնարին է դառնում, տեղիք տալով մրցակցության խարխլմանըն, ի վերջո, վերացմանը: Այդ արգելքները ծնվում են օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ պատճառներով, իսկ երբեմն էլ ստեղծվում են արհեստականորեն: Առանձին-առանձին ուսումնասիրենք այդ պատճառներն ու դրանց դրդապատճառները: Նախ, որպես կարնոր արգելք կարող է հանդես գալ տեխնոլոգիան կամ դրանից ածանցվող գործոնների խումբը: Բանն այն է, որ որոշ ճյուղերում, օրինակ` քիմիական, մետալուրգիական, էներգետիկականն որոշ բնական մոնոպոլիաներում տեխնոլոգիան ոչ միայն ցանկացած ֆիրմայի, այլն նույնիսկ տեխնոլոգիապես մոտ ֆիրմաներին թույլ չի տալիս ներթափանցել այդ ճյուղերը: Դա, մասնավորապես, բացատրվում է այդ ճյուղերի տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններով, դժվար յուրացվելիությամբ, կապիտալատարությամբ: Դժվար է կռահել մի ֆիրմայի գործունեության ապագան, որը փորձում է ստեղծել այնպիսի տեխնոլոգիա ն թողարկել այնպիսի արտադրանք, ինչպիսին պողպատն է կամ ձգտում է մրցակցել երկաթուղային ընկերության հետ նոր ուղղությամբ,կամ, հնի հետ զուգահեռ, երկաթուղի կառուցելու ճանապարհով: Բացի դրանից, որոշ ճյուղերում, մետալուրգիայում (սն կամ գունավոր), միջին ծախքերը ծածկելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել մասսայական կամ խոշոր սերիական արտադրցթթյուն մասշտաբի էֆեկտը ստանալու ակնկալիքով:Իսկ տվյալ արտադրանքի գծով շուկայական պահանջարկը ի վիճակի են բավարարել մի քանի հզոր ֆիրմաներ: Այնպես որ, որոշ ճյուղերում տեխնոլոգիան բնականորեն ծնում է տեխնոլոգիական բնույթի օլիգոպոլիաներ: Երկրորդ, ճյուղ ներթափանցելու սահմանափակման կամ արգելման բնական պատնեշ են համարվում արտոնագրերը ն լիզենզիաները: Նորարարներն, արտոնագիր ունենալով, որոշակի ժամանակահատվածում դառնում են մոնոպոլ արտադրողներ: Պետությունը լիցենզիաների օգնությամբ սահմանափակում է ճյուղ ներթափանցելը կամ որնէ գործունեությամբ զբաղվելը: Հետնաբար, արտոնագրերի ն լիցենզիաների հիման վրա ստեղծվում են բնական գիտատեխնիկական մոնոպոլիաներ: Երրորդ, բնական արգելք է հանդիսանում աետության մոնոպոլիան մի շարք բնագավառներում Այսպես` փողերի առաջարկի գործընթացի կազմակերպման ու կարգավորման բնագավառի պետական մոնոպոլիան: Այն դրամական շուկային տալիս է առանձնահատուկ բնույթ,

օրինակ

հակադրվում են փողի նկատմամբ որտեղ.մոնոպոլիստ-պետությանը

համակարգի մնացած պահաջարկ ներկայացնող տնտեսական

սուբ-

ինքն է իրականացնում սպառողներին յեկտներըկամ, երբպետությունն հասարակական ապրանքներովկամ ծառայություններով.ապահովելու գործընթացը:Վարվելովայդպես, պետությունըհաճախ որպես մոնոպոլ սպառողի՝ մոնոպոլիստի դերում է հանդեսգալիս որոշ ապրանքների ու -Ժառայությունների գծով (օրինակ, ռազմական տեխնիկա կամ ռազմավարականնշանակությունունեցող այլ ծառայություններ): արգելք կարող է հանդիսանալ մոնոպոլ Չորրորդ, արհեստական. արտադրության

ստ

ընդլայնումը

միածուլումը նորպորազիաների

(համակենտրոնազումը)

կամ մ

(կենտրոնազումը), որը հնարավորությունէ տալիս տիրանալ՛շուկայի մեծ մասին ն դուրս մղել մրցակցին:.Դանշանակումէ, որ կապիտալի ն արտադրության համակենտրոնացմանու կենտրոնացման ճանապարհով ձնավորվում են մոնոպոներկայացնելով շուկայական էկոնոմիկայիհամար: մեծվտանգ լիաներ Ձինգերորդ, որոշակի արտադրանքիարտադրության ծավալի մեծացման համար կարող է արհեստականարգելք հանդիսանալ տնտեսականռեսուրսների մոնոպոլ տնօրինումը (օրինակ, բոքսիտները համար, ալմաստի հանքերը ն այլն): ալյումինի արտադրության ե Վերը .թվարկված արգելքներ դրանցով պայմանավորված մոնոպոլիաները բնորոշ են շուկայական էկոնոմիկային: Սակայն գոյություն ունեն. մոնոպոլիաներ, որոնք, ըստ ուժի ն հզորության, Դա էկոնոմիկայի գերազանցում են բոլոր վերը թվարկվածներին: մեջ պետությանտոտալ մոնոպոլիան է բնորոշ նախկին սոցիալիստական երկրներին, նախկին ԽՍՀՄ-ին: Հարկ է նշել, որ վերը թվարկված մոնոպոլիաների միջն, ըստ ֆունկցիոնալնշանակվածության,կարելի է առանձնացնել բնական մոնոպոլիայի գոտին, որն ընդգրկում է տեխնոլոգիական օլիգոպոն պետականմոնոպոլիաները: Ընդ որում, լիաները,գիտատեխնիկական գոտու այդ սահմանները շարժական են: Այսպես, գիտա-տեխնիկական մոնոպոլիան ունի ժամանակավոր բնույթ, խիստ չեն ֆիքսված նան տեխնոլոգիականօլիգոպոլիայի շրջանակները: Շատ երկրներ,ցանկանալով պահպանելմրցակցությունը, ստեղծել են հակամոնոպոլիստականօրենսդրության համակարգ, որը սահմանափակում է մեկ կամ մի քանի ֆիրմայի կողմից շուկայի մոնոպոլացումը: Զարգացած երկրների վարածհակամոնոպոլիստական քաղաքաէ տալիս եզրակացնել, որ կանության ուսումնասիրությունըթույլ այնտեղ այդ քաղաքականությունը հիմնականում իրականացվում է երկու ուղղությամբ: Առաջինը շուկայի հետնողական ազատականացման կարգավորման ձներն ու մեթոդներն են: Առանց առնչվելու մոնոպոլիայի հետ, քանի

դրանք ուղղված են մոնոպոլ վարքագիծը խոշոր բիզնեսի համար անհարմար դարձնելուն: Դրանք են մաքսային հարկերի իջեցումը, քվոտաների վերացումը,. արտասահմանյան կապիտալ ներդնողների համար ներդրումային պայմանների բարելավումը, փոքր բիզնեսի պահպանումը ն պաշտպանությունը, լիցենզավորման գործընթացի պարզեցումը, այնպիսի արտադրանքի արտադրության խթանումը, որը կարող է մրցել մոնոպոլ ապրանքների հետ ն այլն: Այս մեթոդները իրականագնող ձնավորվում են. որպես հակամոնոպոլ զգուշացում

քաղաքականություն: 6. միավորումմոնոպոլիայիվրա ներգործելու է

մեջ դրվում այն դեպքում, երբ Սրանք. եղանակները: գործողության մեթոդներիհամախումբը արդյունք չի տալիս առաջին ուղղությունը

են

ն ուղղության մոնոպոլիայի ստեղծմանը չի կարող դիմակայել:Այստեղ,՝ մասնավորապես, կարելի է առանձնացնել ֆինանսական այն պատժամիջոցները, որոնք ուղղված են հակամոնոպոլ օրենսդրության խախտման դեպքեոչ րին: Թեկուզ հազվադեպ,սակայն. պատահում է, որ կորպորացիան համար ազնիվ մրցակցության մեթոդներիհաճախակի օգտագործման է ուղղակի դատարանում մերկացվում ն ենթարկվում կազմալուծման: բնուՄոնոպոլ մրցակցային շուկան ունի երկու գլխավոր. թագրիչներ, նախ այստեղ ֆիրմաները մրցակցում են, վաճառելով ունեն դիֆերենցված արտադրանքներ,որոնք մեկը մյուսի նկատմամբ փոխարինման բարձր նորմա, բայց բացարձակ փոխարինելի չեն (այլ խոսքով դրանց նկատմամբ պահանջարկի գնային ճկունությունը խիստ չէ) ն երկրորդը նոր ֆիրմաների շուկա բարձր է, բայց անսահման ներթափանցելը սահմանափակ չէ: Մոնոպոլիստական մրցակցությունն իր մեջ ներառում է ն մոնոպոլիային, ն մրցակցությանը բնորոշող հիմնական գծերը: Ինչպես ն մոնոպոլիայի պայմաններում, յուրաքանչյուր. նորույթ արտադրող ենթադրում է, որ իր արտադրանքը, որակական հատկանիշներով, լավագույնն է մնացած ֆիրմաների արտադրանքի համեմատությամբ: Սակայն այստեղ նս կա մրցակցություն, քանի որ մնացած ֆիրմաներն առաջարկում են այդ արտադրանքին շատ մոտ (բայց ոչ լրիվ փոխարինելի արտադրատեսակներ: Ուստի, ստացվում է, որ մոնոպոլիստական մրցակցությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կատարյալ մրցակցություն, գումարած արտադրանքի տարբերակում: Շուկան բնութագրվում է արտադրանքի տարբերակմամբ, երբ գնորդները մրցակից վաճառողների արտադրանքը դիտարկում են որպես մոտիկ, բայց ոչ փոխարինելի: Արտադրանքիտարբերակումը յուրաքանչյուր մոնոպոլ մրցակցին տալիս է շուկայի նկատմամբ որոշակի իշխանություն, քանի որ յուրաքանչյուրը կարող է փոքր-ինչ բարձրացնել իր արտադրանքի շուկայա8

կան գինը, առանց կորցնելու մշտական գնորդներին: Այնտեղ, որտեղ արտադրանքի տարբերակումհնարավոր չէ, ֆիրմաները պետք է հստակ որոշեն, թե տվյալ արտադրանքից որը պետք է արտադրեն ն որոշակի եզրակացության գան գովազդի հարցում: Արտադրանքի տարբերակման հնարավորությունըառաջ է բերում նան արդյունավետության նոր ն դժվար հիմնահարցեր: Մոնոպոլ մրցակցության, ինչպես ն կատարյալ մրցակցության ժամանակ նոր ֆիրմաների շուկա ներթափանցելու արգելք գոյություն չունի: Խոշոր քաղաքներում հացի փոքր փուռ բացելը դժվար չէ: Սակայն, քանի որ ներթափանցման արգելք գոյություն չունի, ապա մոնոպոլ մրցակիցճյուղերում ֆիրմաները հույս չեն դնում մեծ շահույթի ստացման վրա երակարաժամկետփուլում: Ինչպես մաքուր մոնոպոլիայի, այնպես էլ մոնոպոլ մրցակցության պայմաններումֆիրմաները բախվում են այնպիսի պահանջարկի հետ. որն ունի դեպի ներքն գնացող կորագիծ, բայց, այնուամենայնիվ, այդ ֆիրմաներն ունեն որոշակի մոնոպոլ իշխանություն: Սակայն սա չի նշանակում,որ մոնոպոլ մրցակցության ժամանակ ֆիրմաները ստանում են բարձր շահույթ: Մոնոպոլ մրցակցությունը նման՝ է կատարյալ մրցակցության. Շուկա ազատ ներթափանցելու պայմաններում է ստեղծվում շահույթ ստանալու համար, պոտենցիալ հնարավորություն սակայնայդ նույն հնարավորությունն ունեն նան այլ ֆիրմաներ, որոնց թափանցումը շուկա մրցակից մակնիշի արտադրանքով, շահույթն իջեցնում է մինչն Օ-ական մակարդակ: Կատարյալ մրցակցային շուկան նախատեսում է հասարակության տրամադրությանտակ գտնվող բոլոր ռեսուրսների արդյունավետ ու նպատակահարմար օգտագործում:Մինչդեռ, ոչ.կատարյալ մրցակցային շուկան, որոշ պարամետրերով, շեղվում է կատարյալ մրցակցային շուկայից, հետնաբար շեղվում է նան հասարակության տնտեսական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման մակարդակից: Փաստորեն, հասարակությունը մոնոպոլացման գործընթացի հետնանքով կրում է որոշակի կորուստներ (անկախ այն բանից մոնոպոլացման մակարդակը է, թե ցածր): բարձր Ի. վերջո,. հիմնախնդիրը հանգեցնում է գնի վրա իշխանություն հաստատելու հարցին, այսինքն շուկայական այն առեղծվածին, որի լուծումը, կատարյալ մրցակցության պայմաններում, կախված չէ առանձին ապրանքարտադրողներիգիտակցությունից ն կամքից: Գնի վրա իշխանությունը (իսկ այն միշտ հարաբերական է ն ոչ մի դեպքում հաստատուն բեույթ չունի) մոնոպոլիայի կամ ոչ կատարյալ մրցակցի ձեռքում շատ նուրբ գործիք է: Եթե այդ իշխանությունը միաժամանակհամակցվում է (ընթանում է) արտադրանքի արտադրության ծախքերի իջեցմամբ, մասշտաբի էֆեկտի հետնանքով կամ ԳՏԱ `

մոնոպոլիայի

ՍՍ

զարգացմամբ ն այլն, ապա անկատար մրցակցությունը նս հասարակբերի: Տվյալ դեպքում այն կությանը բավականին մեծ օգուտ ընդունել: Մանավանդ ամեն մի կատարյալ հարկավոր է ուրախությամբ մրցակցություն իր մեջ պարունակում է՝ ոչ կատարյալ մրցակցության սաղմեր: Սակայն այդ սաղմերի հասունացումը ն ոչ կատարյալ մրցակցության ձնավորման ժամանակը հարկավոր է լավ նախապատրաստել ու, հնարավորության դեպքում, կարգավորել: հասԱյս գործընթացընման է բնության վրա մարդու իշխանության տատմանը: Այսպես, երբ. հողագործին չի բավարարումհողի բերրիությունը, ապա, հողին պարարտանյութ տալով (ազդելով բնության վրա), նա բարձր բերք է ապահովում: Սակայն, եթե միանգամիցշատ է տալիս, այսինքն`անցնում է պարարտացման գիտապարարտանյութ սահմանը, հողը դառնում է անբերրի: Նույն այդ կանորենհիմնավորված սկզբունքով պետք է մոտենալ մոնոպոլացմանը:Եթե գների հսկման որոշակի սահմանը խախտվի, ապա դա. բացասաբար կանդրադառնա հասարակության հարստության աճի վրա ն տեղիք կտա արտադրության ու տնտեսության լճացման: Գների մասին գաղտնի. համաձայնությունները, արհեստականդեֆիցիտ առաջացնելը մոնոպոլացման են: վտանգավոր դրսնորումներ ..

ՈՐՊԵՍ

ԱՊԱՄՈՆՈՊՈԼԱՑՈՒՄԸ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ

ԱԶԱՏ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆ

պետությանը Մոնոպոլիաները հաստատելով գերիշխանություն, դրդում են կիրառել հակամոնոպոլ քաղաքականություն, որի նպատակն

է.

նվազագույնի հասցնել մրցակիցների: ճյուղ ներթափանցելու արգելքների համակարգը, 2. խոշոր ֆիրմաների բաժանումը մանրերի, 3. միջազգային մրցակցության խրախուսումը, 4. գնորդներին տարբեր միությունների մեջ միավորելու միջոցով սպառման խթանումը: ` օրենսդրուԳոյությունունի երկու տիպի հակամոնոպոլիստական թյուն. (ԱՄՆ, Կանադա), որը համարվում է առավել մշակված: Ամերիկյան Այն հենված է երեք հիմնական օրենսդրական ակտերի վրա (Շերմանի, Քլեյթոնի ն Ռոբինսոն-Պատմանի): Արեմտաեվրոպական(ԱրեմտյանԵվրոպա,Ճապոնիա): Ամերիկյան օրենսդրությունը մերժում է ցանկացած տիպի մոնոպոլ միություն: Արեձտաեվրոպականըցանկացածմոնոպոլիայի դեմ հանդես չի գալիս, այլ միայն նրանց, որոնք էապես արգելում են մրցակցությունը 1.

շուկայում: Առաջին օրենսդիր ակտը (Շերմանի օրենքը` 1890թ., ԱՄՆում) վերաբերել է առնետուրնու արդյունաբերությունը ոչ օրինական մոնոպոլ սահմանափակումներիցպաշտպանելուն: ԱՄՆ-ում հակամոնոպոլ կարգավորման նպատակովմշակվել է ես երեք հիմնական օրենք Քլեյքոնի օրենքը (1914թ.), Ռոբինսոն-Պատմանի օրենքը (1963թ.), պետական առնտրական հանձնաժողովի օրենքը (1914թ.) ն ՍելլերԿեֆովերի (1950թ. օրենքը: Ըստ յուրաքանչյուր օրենքի, խախտման համար նախատեսվումեն տարբեր տեսակի ն չափի պատիժներ: Շերմանի օրենքը, որը հաճախ անվանում են Շերմանի հակամոնոպոլ օրենք, ԱՄՆ-ի տնտեսական կյանքում հակատրեստային քաղաքականության միջուկն է կազմում: Այն, առաջին ընթերցմամբ, 1890թ-ին ընդունվեց ԱՄՆ-ի ՛կոնգրեսի կողմից: Հակատրեստային անվանումը կապված է 20-րդ դարի ձեռնարկատերերի այն փորձերի հետ, որոնցով նրանք ձգտում էին օգտագործել օրենքով թույլատրելի տրեստային համաձայնագրերը մրցակցությունը կանխելու նպատակով: Օրենքի համապարփակ բնույթից ելնելով այն անվանվեց մրցակցային համակարգի սահմանադրություն: Ըստ այդ օրենքի, անօրինական են համարվում բոլոր տեսակի միավորումները, համաձայնագրերը, ինչպես նան գաղտնի համաձայնությունները ուղղված նահանգների միջե կամ արտասահմանյան երկրների հետ առնտրի կրճատմանը: Այդ օրենքի համաձայն, ԱՄՆ-ի ֆեդերալ կառավարությունը կարող է հայց ներկայացնել ցանկացած ֆիրմայի կամ գործարար ձեռնարկությունների նկատմամբ նրանց դատական պատասխանատվության ենթարկելու համար: Եվ եթե մասնավոր անձը կամ ֆեդերալ կառավարությունը շահում են այդ դատը, ապա օրենքը խախտողները պետք է փոխհատուցեն հայցագրով ներկայացված վնասը ավելի քան եռակի անգամ: Սակայն հետագայում, այդ օրենքի կիրառման ժամանակ, նկատվեցին շատ բացթողումներ: Բանն այն է, որ այդտեղ ոչ մի խոսք չիր ասվում այն մոնոպոլիաների կարգավիճակի մասին, որոնք ստեղծվում էին միաձուլման ուղով: Բացի դրանից, ազատ շուկայում մրցակցությունը սահմանափակողգործունեության շատ ձներ օրենքում աղոտ ն երկիմաստ էին մեկնաբանված: Իրականում օրենքն այնքան դեկլարատիվ էր, որ հենց դա էլ կանխորոշեց կիրառման սահմանափակությունը: Ի վերջո, ցանկացած երկու գործընկերների որոշումը որնէ տնտեսական գործի համատեղ իրականացման բնագավառում, կարելի էր համարել. օրենքի խախտում, որպես մտադրություն իրենց մնացած մրցակիցների համար առնտրական գործընթացըդժվարացնելու ն այդ ճանապարհով շուկայում առնտրի ավելի մեծ սեգմենտի տիրանալու փորձ: Ուստի, նահանգային դատավորները վճռեցին, որ մոնոպոլիա

ստեղծելու նպատակով միավորումըկամ դրա այլ փորձըկարող է, ըստ Շերմանի օրենքի, արգելվել միայն այն դեպքում, եթե այն հասարաԱյս կության բարեկեցության համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում: հարցում դատավորներին օգնելու նպատակով կոնգրեսը ընդունեց լրացուցիչ օրենքներ Շերմանի օրենքը ավելի իրականդարձնելու օրենքն էր, որի համար: Դա 1914 թվականին ընդունված հիմնական դրույթներն էին 1. գնային քաղաքականության մեջ արգելվումէր ցանկացած գնային խտրականություն, ու 2. սահմանափակվում էր պարտադիր տեսականու իրացումն վաճառքը, 3. արգելվում էր ֆիրմաների միաձուլումը մրցակցի ձեռք բերման միջոցով, եթե այդպիսի գործողությունները նվազեցնում էին մրցակցային պայքարը, 4. արգելվում էր համատեղել տնօրեններիխորհրդի պաշտոնները տարբեր ֆիրմաներում (ձեռնարկություններում): Քլեյթոնի օրենքի (հետագա ուղղումներով) գլխավոր դրույթը ցանկացած միաձուլումների արգելումն էր, որոնք կարող էին էապես թուլացնել մրցակցությունը: Սակայն այս դեպքում մի շարք բարդ ու կարնոր հարցեր մնում էին չլուծված: Մասնավորապես,լուծված չէր այն հարցը, թե որ դեպքերում են միաձուլումները էապես թուլացնում մրցակցությունը (կարող են միաձուլումները ուժեղացնել` մրցակցությունը): Այսպես, ենթադրենք՝ երկու պողպատաձուլականֆիրմաներ ցանկանումեն միանալ: Դա, սովորաբար, անվանում են` հորիզոնական ձուլումԱռաջին հայացքից թվում է, թե այդ.ակտը կհանգեցնի շուկայում մրցակցության թուլացման, քանի որ, առանց այդ էլ, նման ֆիրմաների թիվը շուկայում սահմանափակ էր: Սակայն հաշվի չէիր առնվում մի շարք հանգամանքներոր այդ ֆիրմաները գործում են տարբեր տնտեսական տարածքներում կամ ունեն արտադրության տարբեր տեխնոլոգիաներ, կամմասնագիտանում են դետալային կամ տեխնոլոգիական ուղղություններով, կամ առանձին-առանձին իրականացնում են ոչ շահութաբեր արտադրություն, իսկ դրանց միաձուլումըխոստանում է որոշակի շահութաբերություն: Ինչպե՞ս է գործում այդ օրենքը ուղղահալաց միաձուլման դեպքում, այսինքն, երբ իրար են միանում մինչ այդ կոոպերացված սերտ կապերով գործող ֆիրմաները, նույնպես չի մեկնաբանվում: Այդ օրենքով արգելվում է նան անազնիվ ճանապարհով առետրի իրականացումը: Իսկ ինչպե՞ս են որոշվում ազնիվ ն անազնիվ առնտրի սահմանները: Եթե, ասենք, սերտ կոռպերացված կապերով գործող մի ՝

Քլեյթոնի

բաժնետոմս ռր

"ո. օտաշ,

"Դ.օաօնաՎօՕում

ԽՆ. 1991, օք. օ6ք83 Ելոողծմւոց",

295.

չ01 ՂԵՏ 59961

ԹՈՌԾԱՎ(, 131568.)

11.

վմզդժդղզմօ օտցնղտո վմղցտղետիտմվ 1զտոն լ նսմող :Սհոցոտրոք դլովո մս 'ռղ տոՀ դոժց(ո ցմղընսկ դոկտոտծոմ Ղ դտկոմն վմղդմժդղմօ նտ դրոկտղ :դս(Ժսդտկտմտո| վմղզցե Ղ ըոյսոսջտվը 'ըյսոժվժ վմզցԵ Ամզդդյս(4սննս դտկոցոըվվ Հղմղ դցզուս դմղզդըյսստծսձվը դտղվտտովսխոսդսոտկով օտսոմվկ վմղզդցվոմոր ոմղնղգ Ղ մմզտհտ դվրտիվտտոմսըդ'մմղցետդվմօ յս դմզդժդղմօ մտսմ ոտետտղւ :ՍԾոժդմօմսԵդոտրոսջովը ԾՈո/ովոնն՛ցս վմղդտոմվգ նսծղոդ ւս ցկհտջվիտծմտկ դՈսդ նտ ծղկտոփոդորբվտո մըյստմեՀշք վմղիսՓզո-մվզոզՂտհոտ 'մԾոժդմցմսեդտոոսջտվը ռտղոդ -սԵվմսվ վմղդորմվգ մսչսո| մլ ըւսիհտփոցտովտո իսժմդղմօվդսց/ղ12 ՂԺՎ :մբյսրսջտվբ վմզդտրմվՓ իսվմոոտցոջ դտրդե վմղցիվտկո ծղի Վղեմտ 'ց0/(ոջտրով դորտմեչց նքո 'ոզտողը :մդսմ(8սծոոռտվ վմղզդո՞ս| -սջովը նսոտհով 6ղիծղկտտով 'վմդզմօ վմղիսՓղո-մՂոզղ տոց ոտդ -վտկփտմո օտիծմոկտդսցո ցոտրոսօտվըվմղզդտվյսոսդսը վնմսմկմղ տոմ ղով 'մմզժտփ վմզդըոսստծսձվը վմոմրոհ ողն դոք41սդողոմտոլ դվրոդԵ ձղը դտ/(սդտղտմտնոմ դտբծտխետդԵ.ծղիծոտնղդքս Ղ մցվքտմ նմսմկմղ 6զիղկմոձդղցոռտմեչջ 'վդվձոստ տոյ (9096 մդզմօ ըստմեչջ վմզիսՓՂո-մղողզՈ Ղ ՛մցջ6. ԺոՂմօ վռորբտոտլա-դսոդվմսՍ) Հսհմղ 6ղիմտտող ըյսմռղմօ վդսձճղ1Ժնսիսոմվղ 6վռոտղկտիժ ջֆլճլ :01սԹսցտկոժոնոմծ դո/(41սցոկոմտոլ|դվ/ոցԵ 1ղդծոգոտկոմվ մյ Օտիլզեմտ դվմղդտոմվժ Ասչսո| վեցտմ 'մղդԵ մօմտմ 1զիոտստ մս 1Շ :Ամղվդդս/ժսկմտդսզօ.ցտկոմտղստ դզ ողսմտջի մմղզդցնսստտո մսչսո| դտժ 'իսմղցԵ մջմտմ 1զիտստ մմդտմնտտմտ ծդռղմվ դռղ մմսփ դ/տ զ ըսռտովտո ըւսստջտի մգսմս '0վմզցոտրմվգդռտկոմտողստ ըոսժողն որիտ մդյս(4սմնոդղմօ 1ստսցսրտկով մս 'ճվռոմ դտ 1 տդիտդւս/նմոդոտ ցդոս(8սկոմտոռվ ճո՛յսվոՀ1՛3ռ,վ 'ց0ժռվողղ -:ըսօմսԵ -

ՊՂնտո ծ6ցոտստ'դոտո Հսմս 6յոտմն մս 'ցվցտմ դրտ օտրոդ: տտՀ 1 օտիննյս դժդղմօ'վիծղճվ '"մդտոդռոտհտվոփ վմղդդւս(41սդմոցսղօ դդվե վմցտմոտ վնսստտո տյսեօվ ղոռտոլսՓ : «մցտրղտփտդոնվոո ցո սկոտծմբ դվծղտոտտոդ Ամղզդկմտծտստոսը վմդղմօ Ղ տն» 1 բոսշդ մցոյզւսմբոր-Փ մվղզցփտն. վղտռտծմը ռտՈղմսղ 'ցվծմով որո 1ղցտոլոտտոխ իսղօմսՓ::ուսդտհոտՀտախմլ ցմզվտՀ ըս Ղ Ամցզմօ նո օտինն:ս մլ բզն ըս 'ցրոզմ:Մ:րսԺողն վմզցոտոմվգցտկոմտղգտ մմսփ ԱՀ մսիտմտդվ մս 'ցտմ վո '/ովլտտ ցվլ.ցյսԹԺյսմսիտմոդվ1սմմզմտտող Հնղծ վմղդծ դվմռո|վմղդնմսըԵ վղոշսմս մցսմս 'ըզն վմզցոտկյսՀմսեվ Ղ վմզդծժսդտո| ոյոջոմդոռ մսեվ (տ մլ ցտիննոս'ցո/ժյսգ տոմ '04դղմօ վդոտնտով,-ցսոցվմս յ նսզեմտ մդւսմ(ժսդտիկտմտո|դվրտցե 'հոդռվմՕ :ցղժ մղծմով ցոկտողտ 'ցոկտվոզնոտղկոտոյսԵ մմղծմով մսխմ որդ Ղզմոոով Ժմոօմսե իվլծտցո 1 1 բսձդտվտտԾվոյսքբդտրմվժ մ.սլնմո 'մզդուսծվե վղոտՀսմս փզմող

տո

ճշտությունը: Չէ՞ որ մինչն այժմ մնացել են շատ անորոշ հարցեր, որոնցից կարելի է նշել հետնյալները՝ 1. Ի՞նչ պայմաններում է միաձուլումը թուլացնում մրցակցությունը: ը

Կարո՞ղէ, արդյոք, միաձուլումն ուժեղացնել,ճձրցակցությունը: 2. Վանգեցնու՞մէ, արդյոք, միաձուլումը մենակոկնգլոմերատային ցանկալի չէ, շնորհային մրցակցության սահմանափակման, թե՞ դա անկախ մրցակցությանվրա ունեցածազդեցությունից: 3. Ինչպե՞ս վերաբերվել ուղղահայաց միաձուլմանը, երբ միաձուլվում են երկու այնպիսի ֆիրմաներ, որոնք մինչ այդ իրար նկատմամբ ն գնորդ էին, ն առաքող: Դա ամենից առաջ կհանգեցնի արդյունավետության բարձրացմանը, չնայած ակնհայտ է դառնում մրցակցության թուլացումը: 4. Ի՞նչ հասկանալ օրենքով արգելված ոչ մաքուր առնտրի մեթոդներ ասելով: Եթե խոշոր ֆիրմանիր մատակարարներից պահանջում է որոշակի զիջում, կդիտվի` դա, արդյոք, ոչ մաքուր գործարք: Եթե մի գնորդի նկատմամբ զեղչէ կատարվում, իսկ մյուսի նկատմամբ` ոչ, դա մաքու՞րգործարք է, թե ոչ մաքուր: Այս ն նմանատիպ այլ հարցադրումներառ այսօր անպատասխան են մնացել ն, մեր կարծիքով, կարիք ունեն մեկնաբանման: Վակամոնոպոլ օրենսդրության օգտագործման գործընթացի արդյունավետության բարձրացման նպատակով ֆեդերալ առնետրական հանձնաժողովի մասին 1914թ.-ին ընդունվեց հատուկ օրենք: Այս օրենքի նպատակն էր լրացնել այն բացթողումները, որոնք կային Քլեյթոնի օրենքում: Այսպես, այդ օրենքի 5-րդ բաժնում անօրինական էին հայտարարվում «մրցակցության անարդարացի մեթոդները»: Սակայն հանձնաժողովն իր տեսանկյունից պետք է ինքնուրույն որոշեր, թե կոնկրետ ո՞ր մեթոդներն են անարդարացի:Անարդարացի մրցակցության էությունը, ինչպես նշվեց, ընդգրկում է գների ֆիքսումը, բոյկոտը գնային 0խտրականությունը, միաձուլումը կաշառքը, արդյունաբերական լրտեսությունը, մրցակցի մասին կեղծ տեղեկուքյունների տարածումը, մրցակցության կասեցումը կամ զսպումը արտոնագրերի միջոցով, մրցակցի ծառայողներինիր կողմը գրավելը ն այլն: Փաստորեն այդ օրենքով ԱՄՆ-ում հիմնականում ավարտվեց հակատրեստային օրենսդրության ընդունումը: Ապագայում այն մասամբ ենթարկվում էր լրացման ն ճշգրտումների օրենքից բխող բացատրությունների ճանապարհով: Ժամանակի ընթացքում, հւսկատրեստային օրենսդրությունը կիրառելիս, ընդունվեցին որոշակի բացառություններ: Այսպես, Քլեյքոնի օրենքի 6-րդ բաժինը բացառում էր արհմիությունների ն գյուղատնտեսական նման կազմակերպությունների գործունեությունը: Գյուղատնտե։

Բեպպերսական կոոպերատիվների գների ֆիքսումը թույլատրվեց Վոլստեդիօրենքով (1922թ.): Անհրաժեշտ է նշել, որ հակամոնոպոլ օրենսդրությունը միայն ԱՄՆին չէ հատուկ: Արդյունաբերական զարգացած մյուս երկրները նս մտահոգված են այս գործընթացների ճիշտ իրականացմամբ: Սակայն տարբերությունն այն է, որ մյուս երկրներում այդ օրենքներն ավելի մեղմ են ն պահպանողական: Վերջին տարիներին Եվրամիությունը իր կազմի մեջ մտնող երկրների շրջանակներում, հակամոնոպոլ օրենսդրության հարցում հասել.է բավականին լուրջ հաջողությունների: Դա հատկապես վերաբերում է այն երկրներին, որոնք մինչ այդ հակամոնոպոլիստական պայքարի գործընթացինգրեթե ուշադրություն չէին դարձնում, դրանով իսկ կրճատելով հակամոնոպոլիստական պայքարի գործում եղած տարբերությունները«հին» ն «նոր» երկրներում: Եվրոպական երկրներում գտնում էին, որ արտադրության համակենտրոնացման ն կենտրոնացմանմակարդակնիրենց մոտ ավելի ցածր է քան ԱՄՆ-ում, ուստի համակենտրոնացման գործընթացը ն կարտելների ձնավորումը ոչ թե օրենքով արգելվում էր:կամ հետապնդվում, այլ ընդհակառակը խրախուսվում: Միայն երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո եվրոպական որոշ երկրներում մշակվեցին հակատրեստայինօրենքներ: Այդ հարցում որոշակի հաջողություններ է ձեռք բերել Մեծ Բրիտանիան: Դեռնես 50-ական թվականներին Բրիտանական պառլամենտը վավերացրեց «Սահմանափակ առնտրական պրակտիկայի» մասին օրենքը: Ըստ այդ օրենքի, մրցակից ֆիրմաների միջն բոլոր համաձայնությունները պետք է գրանցվեին պրակտիկայի սահմանափակության գրասենյակում: Այդ գրասենյակն շիրավասու էր հասարակական շահերին հակասող ցանկացած համաձայնության մասին կասկած հայտնելու ն պատասխանպահանջելու: Օրենքի հիման վրա ստեղծվեց հատուկ դատարան, որտեղ քննվում էր այդ գրասենյակի կողմից կասկածվողհամաձայնություններիիսկությունը: Գերմանիայում հակատրեստային գլխավոր օրենքն ընդունվել է 1957 թվականին: Այդ օրենքի համաձայն, անօինական էին համարվում գների ֆիքսման վերաբերյալ բոլոր համաձայնությունները, սակայն բազմաթիվբացառություններով: Դրանց մեծ մասն ուղղված էր որոշակի ճյուղերի զարգացմանը, արտադրության ծախքերի կրճատման նպատակով համատեղ գիտահետազոտականն փորձնա-կոնստրուկտորական աշխատանքներիկատարմանը, արտադրության մասնագիտացմանը ն մարքեթինգիիրականացմանըն այլն: -

Ֆրանսիայում 1986 թվականին օրենքով սլոեղծվեց մրցակցության խորհուրդ կարտելային համաձայնությունները չեղյալ համարելու ն ակտերը խախտելու հետնանքով մինչն1 հակամոնոպոլ օրենսդրական մլն ֆրանկ տուգանելուիրավունքով: Ինչ վերաբերում է Ճապոնիային, ապա այնտեղ օրենսդրորեն առհասարակ արգելվում է մասնավոր մոնոպոլիաների գործունեությունը: Որնէ մեկը իրավունք չունի երկու ն ավելի ընկերություններում ավել բաժնետոմսեր, եթե դա միաժամանակ ձեռք բերելու 1046-ից սահմանափակում է մրցակցությունը: կապված մոնոպոլացման Սակայն, Ճապոնիայում կան գործընթացիհետ, որոնց վրա կառավարությունն, այսպես ասած, աչք է փակում, մինչդեռ: նման երնույթներն ԱՄՆ-ում համարվում են խիստ դատապարտելի: Ճապոնական ընկերությունները կոռպերացման ոլորտում ավելի են: Կառավարությունը հատկապեսխրախուսում է կոռպերաազատ ցումը փորձնակոնստրուկտորականաշխատանքների, արտադրության գիտատեխնիկականն տեխնոլոգիական նախապատրպստման,ինչպես նան արտաքին առնտրի զարգացման բնագավառներում: Ամերիկյան արտադրողները բազմիցս բողոքել ն ԱՄՆ-ի կառավարության ուշադրությունը հրավիրել են այն բանի վրա, որ գործող հակամոնոպոլ օրենքների անկատարության պատճառով ստեղծվում են ոչ հավասար մրցապայքար ն անհավասար պայմաններ համաշխարհային շուկայում: Այդ հայտարարություններում ն հիշեցումներում բազմիցս նշվել է, որ գործող օրենսդրությունը խախտելու մտավախությունը նրանց ստիպում է հրաժարվել գիտատեխնիկական առաջադիմության մի շարք առաջավոր ուղղություններում իրար հետ համագործակցելուց: Մինչդեռ Ճապոնիայում ն եվրոպական երկրներում ստեղծվում են համատեղ ձեռնարկությունների նախագծեր առանց քաղաքական ն տնտեսական հետապնդումներիմտավախության: Մոնոպոլացման փաստի արձանագրման նպատակով տնտեսագիտության պրակտիկայում օգտագործվում է մաթեմատիկական ն, ընդհանրապես, ոչ կատարյալ մրցակցության կոնցեպցիայի ամբողջ տեսական զինանոցը (է.Չեմբերլինի, Ջ.Ռոբինսոնի, Վ.Պարետոյի ն մյուս տնտեսագետներիկողմից մշակված): Գործադիր իշխանության մարմինները իրականացնում են ոչ միայն պատժիչ միջոցներ, այլ նան կանխարգելիչ աշխատանք մոնոպոլ գործունեության սահմանափակումների ուղղությամբ: Օրինակ ԱՄՆ-ի արդարադատության նախարարության կողմից հրատարակվում են տեղեկություններ ընկերությունների :

երնույթներ,

ԲոՅՇօՅՔՎ 1Օ.Ք.

ԸՆ Թռրոօտօտ

3ԵօԱՕԻՌՈւՅ Եօօատ:

Չֆֆծաե

Առլորօեօեւ. հ/.

1995,

Ը:ք.

48-49.

Այսպես, հետաքրքիր է այն հայտամիաձուլման, կուլ գնալու մասին՛: է նիշը, ըստ որի եզրակացություն կատարվում շուկայում ֆիրմաների ունեցած մոնոպոլ գերիշխանության վերաբերյալ մեկ ֆիրմայի համար 3306, երկուսի համար 50976,երեքի համար 6674 ն այլն: Գերմանիայում մեկ ֆիրման իրավունք չունի որնէ շուկայում հսկել նրա 1/3-ը, երկու-երեք ֆիրմաներ. շուկայի կեսից ավելին, իսկ 4-5 ֆիրմաներ 2/3-ից ավելին: Ըստ կարտելների մասին օրենքի (վերջին կարտելային համաձայնություն խմբագրությունը եղել է 1980թ), թույլատրվում է միայն կարտելների ֆեդերալ գերատեսչության (վարչության) կողմից: Պետական ծառայությունները, որոնց խնդիրը հակամոնոպոլ օրենսդրությունը գործնականում կիրառելն է, կարող են ղեկավարվել երկու սկզբունքով. հստակ հետնել օրենքի տառին, ուղղորդվել «իրատեսության սկզբունքով»: Թվարկածայս հիմնախնդիրներըցույց են տալիս, թե որքան դժվար է գործնականում կիրառել «հակամոնոպոլ» օրենքները: Պետությունը պետք է հավասարակշռություն պահպանի անցնելով քայքայվող մոնոպոլիզմի ն մրցակցության սահմանափակման վտանգավոր ճանապարհով (իսկ պետության ցանկացած . միջամտությունը, նույնիսկ մրցակէ մրցակիցների ցության պահպանման նպատակով, սահմանափակում հնարավորությունները): Գակամոնոպոլիստականպրակտիկանպետք է պահպանի մրցակցությունը, այլ ոչ թե սահմանափակի այն առանձին արտադրողների(սպառողների) խմբերին արտոնություններ տալով Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ հակամոնոպոլ օրենսդրությունը ուղղված է ոչ թե հզոր կորպորացիաների դեմ, քանզի հզոր ընկերությունները դեռնս հիմք չեն տալիս համարել դրանց մոնոպոլիա, այլ մրցակցությունը քայքայող գործարարպրակտիկայի դեմ: արդյունավետ Սպասվում է, որ համաշխարհային էկոնոմիկայի ինտեգրացմանը զուգընթաց ամերիկյան արտադրողների շահերը կստիպեն վերանայել հակատրեստային օրենսդրությունը, որը կծառայի համաշխարհային արտադրությանկազմակերպման նպատակին: Ի վերջո, ազատ առնտուրը ն համաշխարհային շուկաները կարող են գնորդների համար ստեղծել բավարար պաշտպանվածություն ն փոխհատուցել հակամոնոպոլ միջոցառումների գործողությունները թուլացնելու հետնանքով առաջացածկամ նրանց իրավունքի ն շահերի .

Յակամոնոպոլկարգավորմանպրակտիկայիմասինմանրամասնտես

325011011816ՈԵՇ /ՃԱԹՈթ60106ՇԽ06 ո

աքՉ601105011:8:

811183

Լ. 1991,

ԽԵԼՍԼԱՈԸՈՔՑ"",

Կոչթոռ

ող

10,

180ԸԼՈ4.

ԱքԽԽՀմմ

Խ1.էլ., ԹոՀՇո6տ Բ./Ն Էք

Խ13

աՇ",11

ՉԽ

Բո.

հ/Օ 1990, Վ 2., Ճոխ 12. Բ Ճօնոօ 1. "76.

.110Խ01466Խ08 7շօրմն,

էմո,

ԽՎՇ«

1995, թ.

"Ը

Քո:տուս

11.

օծքօխողո րք օ6քով 194.

սահմանափակմամբ պայմանավորված թեկուզ նվազագույն կորուստները: Պետության կողմից իրականացվող հակատրեստայինօրենսդրության անսխալականության վերաբերյալ կան բազմաթիվ աշխատուքյուններ: Օրինակ, Փ.Հեյնեն այն միտքն է արտահայտում, որ հակատրեստային կարգավորումը պաշտպանում է ոչ թե ազատ մրցակցությունը, այլ որոշակի մրցակիցների խմբերին: «Պետք է հիշել,- գրում է Փ.Հեյնեն,- պետության քաղաքականության վրա առավել էական ճնշում են գործում ոչ թե սպառողները, այլ արտադրողները: Եվ շատ հաճախ այդ քաղաքականությունը ձնավորվումէ արտադրողների մրցակցային կյանքի դաժան օրենքից իրենց պաշտպանելու ձգտման հետնանքով»: Փ.Հեյնեն այս եզրահանգումը անում է ելնելով այն հանգամանքից, որ են, թե «հակամոնոպոլ» կան տնտեսագետներ, ովքեր մտածում օրենսդրության ամբողջ համակարգը ամենից առաջ սահմանափակում է, այլ ոչ թե պահպանում մրցակցությունը: Մինչդեռ, շատ տնտեսաեն այն թեզը, որ գետներ, մանավանդ ժամանակակից, պաշտպանում Շերմանի օրենքը ն Քլեյթոնի միաձուլմանը հակազդող օրենքը մեծ դեր են խաղացել մրցակցային էկոնոմիկան պահպանելու գործում: Մենք հստակ համոզված չենք, թե այդ տնտեսագետներից ովքեր են ճիշտ: Անկասկած,հակատրեստայինքաղաքականությունը հարուստ է հակասական իրավիճակներով, որտեղ աջ ձեռքը չգիտի, թե ի՞նչ է անում ձախը: Պետական օրենքներն ավելի հաճախ արտահայտում են արտադրողներիշահերը, պաշտպանելով մրցակիցներին, քան՝ մրցակցությունը: Լիովին ընդունելով Շերմանի օրենքը ն Քլեյթոնի հիմնադրույթները, թվում է ճանճին նայելով, հաճախ չի նկատվում փիղը: Ամերիկյան տնտեսագետ Ջորջ Ստիգլերը ասել է. «Սենատոր Շերմանի ուրվականը համարվում է յուրաքանչյուր հզոր ֆիրմայի տնօրենների խորհրդի ոչ պաշտոնական անդամը»:

Հաշ

"ՉԽՕԽՕԽՈՒՎՇՇԻԼՔօ6ք23 ԽԵւողծուտՐ`, ԿԼ 1991, օդթ. 206.

ԳԼՈՒԽ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄՐՑԱՊԱՅՔԱՐԻ

ՖԻՐՄԱՆԵՐԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅՈՒՄ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԴՐԱ

Ֆիրմաների մրցակցության մոդելը ն դրա ծձնավորման մեխանիզմի վերլուծությունը.

Մրցակցայինմիջավայրի ձնավորումը,վերլուծությունն ու գնահատումը: բ/ Ֆիրմաների շուկայական ռազմավարությունը, իրականացման մեթոդներին դրանց միջն գոյությունունեցող կապերի վերլուծությունը: գ/ Ֆիրմաների մրցակցության մոդելը ն դրա ձնավորման գործոնների վերլուծությունն ու գնահատումը: ա/

ա/ Սրզակզալին

միջավայրը ձնավորումը,

գնահատումը

վերլուծությունն

ու

Մրցակցային միջավայր ասելով հասկանում՝ ենք այն բոլոր պայմաններն ու չափանիշները, որոնք բնութագրում են մրցակցությունը շուկայում կամ ճյուղում: Մրցակցային միջավայրը շատ լայն հասկացություն է, ուստի դրա համալիր ուսումնասիրությունն ու վերլուծությունը բարդ, բազմափուլային ն աշխատատարգործընթացէ: Մրցակցայինմիջավայրի գոյությունը պայմանավորվածէ. տվյալ շուկայում մրցակիցների ռազմավարության համակարգվածուսումնասիրությամբ, շուկայում գործող սուբյեկտների թվով, շուկա մուտք գործելու ն դուրս գալու ազատության աստիճանով, շուկայի մենաշնորհային մակարդակով, շուկայական գների տեսակարար կշռով (ըստ շուկայական »

» »

գործող մոդելների),

մրցակցության հինգ ուժերի առկայությամբ ն դրանց միջն փոխադարձ կապերով ու կախվածությամբ, ձեռնարկատիրականռիսկի մակարդակով ն այլն: Մրցակցային միջավայրի վերլուծությունը հիմնականում տալիս է այն հարցերի պատասխանները, որոնք անհրաժեշտ են ֆիրմային շուկայում որոշակի մրցունակության մակարդակի հասնելու ն այն տնական ժամանակում պահպանելու համար: Այդ հարցերն են. տվալ ժամանակահատվածում ի՞նչ ռազմավարություն է կիրառում մրցակից ֆիրման, շուկայում ի՞նչ ռազմավարությամբնա հանդես կգա ապագայում, մրցակցային հինգ ուժերից ո՞րն է դոմինանտ դեր կատարում այդ շուկայում, »

1Ս9

որոնք

են

մրցակցի խոցելի կողմերը:

Մրցակից-ֆիրմաներիռազմավարության վերաբերյալ ամբողջական պատկերացումկազմելու համար բավական է, որ ֆիրման պարզի հետնյալը. նրա նպատակները(հատկապես ապագայում), ն հիմնական ուղղութապագա զարգացման նախադրյալները յունները, » »

ռազմավարությունը, կիրառվող

մրցակցային պոտենցիալը ն հնարավորությունները: Մրցակից ֆիրմայի նպատակների վերլուծությամբ կարելի է պարզել, թե գո՞հ է, արդյոք, մրցակիցը իր կիրառածմրցակցային ռազմավարությունից. ի՞նչ գործողություններ է նա մտադիր իրականացնել ի պատասխանմրցակցի կողմից կիրառվող ռազմավարության: Նպատակների վերլուծությունը պետք է կատարվի ինչպես արտադրական մակարդակով: Վերլուծության ֆիրմաներում, այնպես էլ կորպորատիվ ընթացքում պետք է ուսումնասիրել. շահույթ: (կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ փուլում շահույթի ստացման ի՞նչ ռազմավարությունէ կիրառվում), մրցակից ֆիրմաների հավանական,ռիսկը, շուկայում առաջատարությանձգտումը, մրցակից ֆիրմայի արտադրական կառուցվածքը, արտադրանքի որակի հսկման համակարգը, որոշումների ու վճիռների մշակման ն ընդունմանհամակարգը, կառավարմանհամակարգում աշխատողների մակարդակը, տնօրենների խորհրդի մակարդակով փոխհամաձայնության »

» .

» »

հասնելը,

գործունեության ի՞նչ հիմնական նպատակունի կորպորացիան ինչպես- տվյալ պահին, այնպես էլ (եթե հնարավոր է պարզել) ապա»

գայում:

Մրցակցին առավել լավ ու համակողմանի ճանաչելու երկրորդ կարնոր պայմանը, ինչպես նշեցինք, տվյալ ֆիրմայի զարգացման հեռանկարների պարզաբանումն է: Այդ հեռանկարային զարգացման վերաբերյալ որոշակի պատկերացում կազմելու համար կարնոր գործոններ կարող են լինել` գործարարտնօրենի հատուկ պատրաստվածությանմակարդակը (հատկապես կարծիքների վերլուծության ու համախմբման, համակարգման հարցում), » անցյալում հաջողություն ապահոված ռազմավարության տարբե»

րակները, գործարար տնօրենի՝ անցյալում »

կիրառածխաղի կանոնները, ՆԱ

ֆիրմայի խորհրդատուների կազմը, կրթական մակարդակը, գործարարակտիվությունըն այլն: Այս ն նման գործոնների ուսումնասիրման հիման վրա ֆիրման անցնում է իր ն մրցակից ֆիրմայի կոդմից կիրառվող ռազմավարության ուսումնասիրման փուլին: Որոշակի հարցերի ուսումնասիրման միջոցով պարզումէ մրցակցի ն իր կողմից տարվող ռազմավարության ուժեղ ն թույլ կողմերը, այսինքն՝ առավել պրոֆեսիոնալ, որքանո՞վէ մրցակիցը որքա՞նհետնողականէ նա, ինչպե՞սկփոփոխվեննրա հնարավորություններն ապագայում, է նրա ռեակցիան, ինչպիսի՞ն « ՇՕյուղիցնրա դուրս գալու «խոչընդոտները»: Այս հարցերի պատասխանները համակարգելուց հետո, ֆիրման արդեն կարող է որոշակիընդհանրացում կատարել մրցակցային միջավայրի, իր մրցակից ֆիրմաների ապագա գործունեության մասին: Եթե ֆիրման պարզում է, որ մրցակիցը գոհ չէ իր վիճակից,ապա ֆիրման պետք է կանխատեսի մրցակցի հետագա քայլերը, որոշի մրցակցի խոցելի կողմերը ն նրա ռեակցիան՝հնարավոր հարձակմանդեպքում: Այսպիսով, մրցակցայինմիջավայրի.համակողմանիվերլուծությամբ կարելի է պարզել շուկայում սպասվող հնարավոր փոփոխությունների միայն մի մասը: Անտարակույս, ֆիրմայի հիմնական զենքը նրա մենեջերների տաղանդն ու ինտելեկտն է: Ռազմավարական կառավարման գծով ճապոնական առաջատար խորհրդատու Կ.Օխմայեն մի առիթով ասել է. «Ռազմավարությունն ի վիճակի է շահույթ բերել ոչ թե այն ժամանակ, երբ նպատակաուղղվածէ մրցակիցների դեմ պայքարին, այլ այն ժամանակ, երբ օգնում է առավել լավագույն ձնով ապրանքն առաջարկել սպառողին» : »

» »

իրականազման Բ/ Ֆիրմաների շուկայական ռազմավարությունը, ն մեքոդները դրանզ միջն եդաժ կապերի վերլուծությունը Յուրաքանչյուր ֆիրմա շուկայում իր տեղն ունենալու ն մրցակցային միջավայրին հարմարվելու համար պարտավոր է գործել որոշակի մշակված ռազմավարությամբ: Շուկայական ռազմավարությունը խիստ կարնոր է ֆիրմաների համար, քանի որ այն հայտնաբերում է ն ցույց

տալիս. »

շուկա, » »

"ՇհՈ

ի՛նչ արտադրանքով (տեսականիով) է ֆիրման

դուրս

գալիս

շուկայի ո՞ր հատվածի ուղղությամբ է ֆիրման կողմնորոշվելու,

գործողությանի՞նչ ձն է ընտրելու:

Ռօաոոո

-՛՛իօ

ԹՏճօոօօ օԷՏԱուօք/օ ԽճոճբաոծոԼ.Խա

օւ.

ԵոշոնօՀ էլած

1990. ը 61.

Ռազմավարությունը կարելի է ընտրել հիմք ընդունելով սեփական փորձն ու հմտությունը: Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան, միշտ չէ, որ ֆիրմայի փորձն ու հմտությունը բավական են լինում ցանկալի արդյունք ստանալու համար: Բանն այն է, որ ռազմավարություն` պահանջում է բազմակողմանի գործընթացի իրականացում, հաճախ հիմնավորվում է բարդ ֆորմալիզացվող մեթոդներով, որն իհարկե, չի բացառում ձեռնարկատերերի առողջ մտահղացումները, ներըմբռնման ն ինքնատիպ փնտրտուկներիօգտագործումը: Շուկայական ռազմավարության մշակման ժամանակ օգտագործվում են տարբեր ցուցանիշներ, որոնցից հատկանշական են «ապրանքշուկա», «տեսականի-շուկա», «շուկա-աճ» ն այլ մատրիցներ: «Ապրանք-շուկա» ռազմավարությունը գործարար միջավայրի, ֆիրմայի ու մրցակցային միջավայրի ն ֆիրմայի-գործունեության դաշտի ընտրության ռազմավարություն է: Գոյություն ունեն «ապրանք-շուկա» ռազմավարության չորս ոլորտներ: Այդ ռազմավարություննեը փոխադարձաբար լրացնում են միմյանց, սակայն որոշակի սահմանից այն կողմ դառնում են անկախ ն ռեսուրսների նկատմամբ մրցակից: «Ապրանք-շուկա» ռազմավարությունն ուժեղ ազդեցություն է թողնում ֆիրմաների գործունեության վրա: Երբ ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը կրճատվում է, ֆիրմայի զարգացումը դառնում է անհնարին: «Ապրանք-շուկա» ռազմավարությունը լուծում է եռակի խնդիր. բնութագրում է ֆիրմայի ռազմավարությունը ն պարզաբանում ֆիրմայի առջն դրված հիմնահարցը, հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել ն ի հայտ բերել դրա ազդեցությունը ֆիրմայի գործունեության արդյունքների վրա, հնարավորություն է ընձեռում բացահայտել ռազմավարությունու դրսնորման հատկանիշները: ների առանձնահատկություններն «Ապրանք-շուկա» մատրիցն իր մեջ ներառում է ֆիրմայի ռազմավարության ամենաքիչը չորս տարբերակներիհամակցում: Պարզագույն քառավանդակ այդպիսի մատրիցը կարելի է պատկերել. հետնյալ տեսքով: Կոորդինատային առանցքների կամ, ինչպես այստեղ անվանում ենք, մատրիցի առանցքների վրա տեղադրվում են երկու խմբի (տեսականու, անվանացանկի, նոր տեսակի, հին ն նոր տեսակի) ապրանքներ ն երկու տիպի շուկաներ («հին» ն «նոր» կամ յուրացված ն ն չյուրացված այլն): Նրանց համակցությունը արտացոլում է ռազմավարական չորս դաշտեր, որոնցից յուրաքանչյուրն իրենից ներկայացնում է ֆիրմայի շուկայական ռազմավարության հնարավոր տարբերակներից մեկը: »

ՊՈՎ |

------լ

Ֆիրմա

Արտադրականգործոնների ծախսիձնավորման

պայմաններ

Ֆլ

՛՛

(4)

Արտասահմանյան

Արտադրանք

մասնաճյուղ

ստանալու պայմաններ

Երկրորդական միջավայր (1) (2) (3) (4)

Արտասահման

արտադրանքիանվանացանկի ռազմավարություն, ուղղահայաց ինտեգրացում, արտասահմանյան մասնաճյուղերի կառավարում, մրցակցության ռազմավարություն: Գծ. 3.1.1.

«Ապրանք-շուկա»-ի չորս ռազմավարությունները ն դրանց փոխադարձ կապը Աղյուսակ 3.1.1 մատրից «Ապրանք-շուկա» քառավանդակ Ապրանքները

Շուկաները

Ավանդական Վիմնականում | Առավել խորը յուրացված| ուրացված

Նոր

Եուկայի

|ընդլայնում

1/1

Նոր Մշակում

սահմանների Դիվերսիֆիկացում ի/

Ուսումնասիրենք, թե ինչ ռազմավարություններ է արտացոլում այս մատրիցը: / վանդակ. Ֆիրման գործում է յուրացված շուկայում իր համար ավանդական արտադրանքով: Սա ֆիրմայի համար ամենաանհուսալի ռազմավարության տարբերակն է, քանզի կարող է ընդհարվել մրցակիցների հետ ն կորցնել իր ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը: Ընտրելով մրցակցության պյս ռազմավարությունը ֆիրման դժվար թե կարողանա երկարաժամկետշահութաբերությանհույս ակնկալել: // վանդակ. Գոյություն ունեցող ապրանքների պայմաններում շուկայի ընդլայնում կամ էլ մրցակցության էքստենսիվ ռազմավարություն: ռազմավարությունը պահանջում է գովազդային էական

աեր ախսեր:

վանդակ Նոր արտադրանքի մշակման ռազմավարություն արդեն հայտնի շուկայում: Վաճախ այս ռազմավարությունն անվանվում է նան ինովացիոն ռազմավարություն: // վանդակ. Այս վանդակը նախատեսում է նոր արտադրանքի մշակում նոր շուկայի համար: Սա առավել արդյունավետ ռազմավարություն է երկարաժամկետփուլի համար, սակայն պահանջվում են մեծ ծախսումներ ինչպես նոր արտադրանքի մշակման, այնպես էլ գովազդման ն այն շուկա մտցնելու համար: Եթե ֆիրման արդեն կատարել է իր ռազմավարության ընտրությունը վերոհիշյալ մատրիցի այս կամ այն վանդակին համապատասխան, ապա իրականացման համար ընտրում է նան հատուկ դրա ռազմավարություն: Այսպես, ֆիրման || վանդակին համապատասխան, որպես մրցակցային ռազմավարություն կարող է ընտրել «նոր կամ մոդիֆիկացված արտադրանքի շուկայի այս կամ. այն հատված» ռազմավարությունը: Այս ռազմավարությունը կարելի է ներկայացնել մի «ապրանք-շուկա» մատրիցի միջոցով, որի առանցքները հենց այդ պարամետրերնեն: Այդ մատրիցը մոտավորապես կարելի է պատկերել հետնյալ տեսքով: Աղյուսակ 3.1.2 Շուկայի հատվածը Ապրանքի մոդիֆիկացիան Մեկ Մի քանի Մասսայական Բացակայում է Կենտրոնացված //

կամ հնա-

Գոյություն ունի րավոր է դրա գոյությունը | |

իրացում

Դիֆերենցված

Ըստ այս մատրիցի. / վանդակը բնութագրում է

իրացում

|Խ

իրացում

Վատվածավորում

ստանդարտացվածկամ մի տեսակի արտադրանքի կենտրոնացված իրացումը շուկայի միայն մեկ հատվածում: Այսպիսի ռազմավարությունը ստացել է «համակենտրոնացված իրացում» անվանումը: Այն ապահովում է արդյունավետ արտադրության իրականացում, քանի որ չի պահանջում լրացուցիչ ծախսեր արտադրությանմոդիֆիկացման, շուկայում նոր հատվածներ գրավելու համար ն այլն: Սակայն այս ռազմավարությամբ. գործող ֆիրմաները դիմում են մեծ ռիսկի, քանի որ չունեն մաներելու հնարավորություն շուկայական մրցակցության իրավիճակի փոփոխությանդեպքում: / վանդակը բնութագրում է ֆիրմաների մրցակցային այնպիսի ռազմավարություն, ըստ որի նրանք պետք է թողարկեն մեկ տեսակի արտադրանք կամ միատիպ տեսականիով ստանդարտացված արտադրանք ոչ մեծ փոփոխությամբ (ասենք գույնի փոփոխություն ն

այլն): Ֆիրման պատրաստ է դիֆերենցել ն կազմակերպելիրացումը տարբեր սպառողներիհամար, նույնիսկ մեկ սեգմենտի շրջանակներում: Այսպիսի ռազմավարությունը ստացել է դիֆերենցվածիրացում անվանումը ն պահանջում է համեմատաբարմեծ ծախսեր: Ռազմավարության իրականացման հաջողությունը մեծապես կախված է ֆիրմայի կողմից տարվող գովազդից: // վանդակը արտահայտում է ֆիրմայի մեկ տեսակի կամ միանման արտադրանքիիրացման ռազմավարությունը շուկաստանդարտացված յի բազմաթիվ հատվածներում:Այսպիսի իրացումը ընդունված է անվանել «մասսայական իրացում»: Նման ռազմավարությունը հատուկ է խոհատկապես դրսնորվում շոր ընկերություններին, որոնց առավելությունը է միատեսակ մասսայականարտադրության կազմակերպման դեպքում: // վանդակը բնութագրում է ֆիրմայի կողմից իրականացվող մրցակցային այնպիսի ռազմավարություն, որը կիրառվում է հատուկ (մոդիֆիկացված) արտադրանքի շուկայի յուրաքանչյուր առանձին հատվածիհամար: Սակայն սա մեծ ծախսերպահանջող ռազմավարություն է, քանի որ նախատեսում է հսկայական գումարներ ինչպես գովազդի իրականացման, այնպես էլ տարբեր տեսակի արտադրանք արտադրելու համար:

Գնորդների հիմնահարցեր

Արտադրանքներ |

Շուկայական ոլորտներ

հայտնաբերված

նոր

պոտենցիալ նոր

նոր

մոդիֆիկացված

հայտնի

գոյատնող

Ֆիրմայի պոտենցիալը Գծ. 3.1.2.

Տարածաշրջաններ

Շուկայականմրցակցայինռազմավարությունըձնավորող գործոնները

Ֆիրման ռազմավարության ընտրությունը՝ Օ:պետք է կատարի ելնելով որոշակի գործոններից:Դրանք են. արտադրանքը(նորացված, մոդիֆիկացված,ավանդական), շուկաները (յուրացված, յուրացված շուկաներին մոտիկ կամ լրիվ նոր հատվածներ), գնորդների պահանջմունքները (բացահայտված ն չբացա»

հայտված), ֆիրմաների պոտենցիալը (գոյություն ունեցող, նորացված ն այլն), տարբեր տարածքային շուկաներ, ուր ֆիրման ի վիճակի է թափանցել: Հարկ է նշել, որ ֆիրմաները մեծ հնարավորություն ունեն ընտրելու մրցակցության այս կամ այն ռազմավարությունը: Ինչպես երնում է 3.1.2 հետ կարող է գծանկարից, մի գործոնի համակցումը մյուսնեի ներկայացնել մրցակցության առանձին ռազմավարություն: Ըստ գծանկարի, շուկայական մրցակցային ռազմավարությունը ձնավորող 5 խմբի գործոնների միջոցով կարող են առաջ գալ ռազմավարության 405 տարբերակներ(3 ֆիրմայի պոտենցիալ շ« 3 գնորդների հիմնահարցեր շ 3 արտադրանք շ 3 շուկայի ոլորտ 4 5 տարածաշրջան): Ընդ որում, ռազմավարության տարբերակները կարող են ավելի շատ լինել, երբ շուկան նան հատվածավորվի: Այսպես, եթե մի շուկան բաժանվի թեկուզ 2 հատվածների,ապա մրցակցության ռազմավարության տարբերակները նս կկրկնապատկվեն ն կհասնեն 810-ի: Այս բազմաթիվ ռազմավարություններից ֆիրման պետք է ընտրի առավել կարնորները,վերլուծի դրանք ն կիրառի ամենաօպտիմալ տարբերակը: »

գ/Ֆիրմաների մրցակցության մոդելը ն դրա ձեավորման գորժոններիվերլուծությունն ու գնահատումը Չնայած այն հանգամանքին, որ յուրաքանչյուր շուկա, անկախ գործունեությանձնից ու մոդելից,ունի իր առանձնահատկությունները, այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն որոշակի ընդհանրություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշել մրցակցության ինտենսիվության բնույթը ն գնահատել նրա մակարդակը: Ֆիրմաների մրցապայքարի ռազմավարությունն ուղղված է շուկայում ունեցած դիրքի պահպանմանն ու բարելավմանը ն արտահայտվում է (կամ գնահատվում է) ֆիրմաների կողմից շուկայում իրացված արտադրանքիգնահատմանցուցանիշների համակարգով, անկախ այն հանգամանքիցայդ արտադրանքն իրացվում է մի քանի տարիների ընթացքում, թե շուկա է մտել ու իրացվում է առաջին անգամ: Համաձայն ամերիկացի տնտեսագետ, մրցակցության ռազմավարության ժամանակակից լավագույն գիտակներից մեկի Մայքլ

Պորտերի, ցանկացած շուկայում, անկախ նրա կառուցվածքային այսպես ասած, մոդելից, մրցակցության վիճակը կարելի է բկութագրել, փոխադարձաբար իրար հետ կապված մրցակցության հինգ ուժերը ներկայացնողմի մոդելի միջոցով, որի բլոկ-սխեման ներկայացվում է հետնյալկերպ. ՛| |

Պոտենգիալ մրցակիցներ

Նոր մրցակիցներիհայտնվելու հետնանքով ծագող մրցակից ուժեր կամ նոր մրցակիցների հայտնվելուվտանգ

Գնորդներ

ՄատակարարողներՄրցապայքարի Ս աայքր

Իրենցպայմանները թելա- թ մատակարարների

թատերաբեմ միհնարավորությունների ջոցով մրցադըրող

առաջացող

կից ուժեր

Փոխարինիչներ

ունների

Փոխարինիչապրանքների ր ն Աոա հայտնվելուվտանգծնող մրցակիցուժեր Գծ. 3.1.3.

Իրենցպայմաններըթելադըրող գնորդներիհնարավորություններիմիջոցով առաջացող մրցակից ուժեր

Մրգակիցների

միջն

պայքարը

Յուրաքանչյուր ֆիրմա հետնումէ իր ռազմավարությանը մրցակցայինառաօգուտ քաղելու ն ջատարությունից շուկայում լավագույն դիրք գրավելու համար

Շուկայում մրցակցությունը ձնավորող ուժերը ն դրանց փոխադարձ կապը:

Ինչպես երնում է գծանկարից,այդ ուժերն են. 1. մրցակցություն մրցակից վաճառողների(առաքողների) միջն, 2. մրցակցություն փոխարինիչ ապրանքների ն հիմնական ապրանքների, ինչպես նան միմյանց միջն: Մրցակցություն ապրանքների, ինչպես նան դրանց փոխարինիչներիմիջն գների տեսանկյունից, Յ. տվյալ շուկա մտնող նոր մրցակիցներիվտանգ, 4. սպառողների գնողունակությունըն նրանց տնտեսականհնարավորություններիհիման վրա առաջ եկող մրցակից ուժեր, 5. մատակարարների առենտրականունակությունները ն նրանց տնտեսականհնարավորություններիմիջոցով ծնվող մրցակիցուժեր: Մրցակիցուժերի նշված համակարգըհնարավորությունէ տալիս ոչ միայն բնութագրելու, այլե քանակապեսգնահատելու այդ համակարգը ն ներկայացնող յուրաքանչյուր մրցակից ուժի ուղղությունը `

պոտենցիալը: Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր ուժ որոշվում՛է ճյուղի կառուցվածքով, տնտեսական ն այլ բնութագրերով: Ուստի, մրցակուժերը առաջին հերթին դրսնորվում են ճյուղում, ցային այդ ձնավորելով նրա մրցակցայինկոնյունկտուրան: Ինչպես երնում է գծանկարից, մրցակցության «թատերաբեմը» համարվում է. մոդելի ամենակարնոր ն ակտիվ մասը ն ներկայացնում է ֆիրմայում միննույն արտադրանքիկամ ծառայության տարբերակային արտադրությունը:Այն ուժը ն հզորությունը, որի դեմ պայքարում են ճյուղում ապրանք արտադրողներն ու իրացնողները շուկայում բարենպաստ դիրք գրավելու կամ առհասարակ մրցակցության ընթացքում առավելություն ձեռք բերելու համար, հավանաբար մրցակցության «զարկերակի» լավագույն ինդիկատորն է: ռազմավարությունը շուկաԸնդունված է ֆիրմաների մրցակցային յում հաջողության հասնելու ուղղությունները մատնանշող փաթեթ համարել, որը հնարավորություն է տալիս մնացած ֆիրմաներինկատմամբ մրցակցային առավելություն ձեռք բերելու ճանապարհով շուկայում հաստատուն տեղ ունենալ: Առավելագույն շահույթ ստանալու ձգտումը, մրցակիցներին դրդում է զարգացնել իրենց ռազմավարությունը փոխներգործության ցանցի ստեղծման միջոցով: Այդ փոխներգործությունը դրսնորվում է տարբեր ձներով: Բանն այն է, որ ֆիրմաները պայքարում են շուկայում առավել հարմար հատված գրավելու համար: Պայքարի ձները տարբեր մրցակից ֆիրմաներ կարող են տարբեր կերպ դրսնորել: Ընդ որում, նույնիսկ միննույն ճյուղի միննույն արտադրանքն արտադրող ֆիրմաների մրցակցային ռազմավարությունը ն այն գործնականում իրականացնելու ուղիները կարող են ոչ միայն չհամընկնել, այլե իրարից արմատապես տարբեր լինել: Դա բացատրվում է մրցակից ֆիրմաների տնտեսական տարբեր պոտենցիալների առկայությամբ, աշխատանքային ռեսուրսների կազմի, կառուցվածքի, աշխատուժի. տարբերությամբ, շուկայում

գործելու հնարավորություններով: Հարկ է նշել, որ շուկա նոր թափանցածֆիրմաների ռազմավարութ յունը ժամանակ առ ժամանակ կարող է մրցակից ֆիրմաներիկողմից օգտագործվել որպես զենք հենց այդ ֆիրմաների դեմ պայքարելու համար: Ռազմավարության փոփոխումը կամ վերանայումը բացատրվում է շուկայում ֆիրմայի ունեցած հաջողությամբ կամ անհաջողությամբ: Երբ ֆիրման զգում է, որ մրցակից ֆիրմաները արդեն տեղյակ են իր ռազմավարությանը, ձեռնամուխ է լինում նոր ռազմավարության մշակման: Երբ դա ֆիրմայի ուժերից վեր է լինում, ապա նա ստիպված

լքում է այդ շուկան:Չէ՞ որ միջֆիրմային մրցապայքարում բոլոր ֆիրմաները չեն կարող հաղթող դառնալ: Սակայն, ասվածից չի բխում, որ մրցակից ֆիրմաները, իրենց ռազմավարության «թատերաբեմ» ընտրելով շուկան, անկախ են շուկայական ուժերի ազդեցությունից: Այդ ուժերը ոչ միայն կարող են նպաստել կամ հակազդել ֆիրմաների ռազմավարության ընթացքին, այլն ուժեղանալ կամ թուլանալ` կախվածռազմավարության ազդեցության ուղղությունից ու պոտենցիալից: Ստացվում է, որ մրցակից ֆիրմաները ընտրում են. յուրօրինակ խաղաոճ ղեկավարվելով որոշակի կանոններով, շարունակում իրենց մրցապայքարը հատուկ մշակված ռազմավարությամբ ն ձգտում մրցակցի նկատմամբ հասնել. հաջողության: Այստեղ պակաս կարնոր չէ նան, թե ի՞նչ հաջողությամբեն կիրառում իրենց ռազմավարությունները մրցակիցները: Ուսումնասիրություններից պարզվում է, որ մրցապայքարի ռազմավարությունը դրսնորվում է գնային կամ ոչ գնային մեթոդներով: Ընտրությունը կախվածէ կառավարող օբյեկտի (օղակի) այն մեկնակետից, թե ո՞ր գործողություններն են հանգեցնում առավել մեծ արդյունքի, երբ հայտնի են շուկայական մրցակցային միջավայրի պայմանները ն մրցակից ֆիրմաների կողմից կիրառվող ռազմավարությունը կամ մրցակից ֆիրմաների վրա նախաձեռնողֆիրմայի ճնշման կամ ազդեցության ուժի պոտենցիալը: Երբեմն նան կարնոր նշանակություն ունի այն հանգամանքը,թե նախաձեռնո՞ղէ համարվում արդյոք. շուկայում որոշակի ազդեցություն ունեցող դոմինանտ ֆիրման, » որոշակի ժամանակ «ստվերում» գտնվող միջանկյալ ֆիրման, ֆինանսական դժվարություն կրող, հուսահատ փորձերի ու ճիգերի վրա հիմնված ռազմավարություն իրականացնող ֆիրման: Ինչ վերաբերում է մրցակցության դինամիկային, ապա դրա բնութագրման ամենակարնոր ցուցանիշներից են՝ գինը, նոր կամ բարեփոխված արտադրանքը, ընդլայնված տեսականին, տեխնիկականնորամուծությունը, արտադրության կազմակերպման նորագույն մեթոդները, սպառողի խթանումը,արտադրության ծախքերիկրճատումը ն այլն: Միջֆիրմային մրցապայքարն արտահայտվում է տարբեր ինտենսիվությամբ: Ֆիրմաների մրցապայքարի ժամանակակից ռազմավարութ»

Շատ դեպքերումֆիրման ընտրում է այնպիսիռազմավարություն,որը հայտնիէ մրցակից ֆիրմաներին,սակայնվերջիններսչեն կարող արձագանքել դրան: Այսպես,ֆիրմանշուկա է առաքում շատ բարդ արտադրանք,որը հեշտությամբ կամ նվազագույն ծախսումներով չէ կրկնօրինակել,դրանովիսկ ապահովելովգերշահույթ: հնարավոր Օրինակ, եթե ֆիրմայի գերիշխանության ռազմավարությունըհիմնված է ցածր գների միջոցով արագ շուկա ներթափանցելուվրա, ապա պարզ է, որ մրցակիցները,համոզված լինելով այդ ռազմավարությանկարճատնությանմեջ, մշակում են դրան դիմագրավող

ռազմավարություն:

գործընթացների յունը արտահայտումէ տվյալ ճյուղում իրականացվող էությունը: Այդ դեպքում շուկան ն մրցապայքարը ազդում են ֆիրմաների ն ռազմավարությանվրա, իսկ վերջինս էլ, իր հերթին, ազդում է շուկայի մրցակցայինպայքարի վրա: Ինչ վերաբերում է նոր ֆիրմաների շուկա ապա ներթափանցելուն մրցապայքարինմասնակցելու գործընթացին, նրանց մրցունակ դառնալու փորձերը ստեղծում են հետաքրքիր ռազմավարականշարժունակություն ն ձնավորվում՛են մասնակիցների մրցապայքարի պայմանադրույթների հիման վրա: Այնպես որ, մրցապայքարիինտենսիվությանն ձների ու մեթոդների փոփոխությունը օրինաչափություն հիմնված որոշակի ոչ թե բացառություն է, այլ համակարգի վրա: Ամփոփելով ասվածը կարող ենք նշել, որ շուկայում ֆիրմաների միջե մրցապայքարն առավել սրվում է հետնյալ պայմանների առկայությամբ.

մրցակից ֆիրմաների թվի ավելացում, դրանց չափերի ն պոտենցիալիաստիճանականհավասարեցում, 2. տվյալ արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկի դանդաղ, բայց կայուն աճ, 3. ճյուղում (շուկայում) ձնավորվող այնպիսի իրավիճակ, որի պայմաններում մրցող ֆիրմաները ստիպվածեն կտրուկ իջեցնել գինը կամ օգտագործել մարքեթինգային այլ քաղաքականություն իրացման ծավալն ավելացնելու նպատակով, 4. ճյուղում (շուկայում) ձեավորված իրավիճակ, երբ արտադրվող ապրանքը կամ ծառայությունները համարվում են այնքան կարնոր, որ գնորդի վերջնական ընտրությունը որոշում են ցածր գները, 5. երբ ֆիրմայի համար ճյուղ-կամ շուկան լքելը ավելի մեծ գումարների հետ է կապված, քան տեղում գործունեության շարունակումն ու հետագա մրցապայքարին մասնակցելը, 6. որքան մրցակից ֆիրմաներն ավելի տարաբնույթ են իրենց ընտրած ռազմավարությամբ, որքան շատ ռեսուրսներ են (այդ թվում նան մարդկային) ընդգրկվածմրցապայքարում, որքան ավելի մեծ թվով պետություններ են մասնակցում, այնքան ավելի դաժան ու անկանխատեսելի է մրցապայքարը, 7. այլ ճյուղերում գործող հզոր ընկերությունները ձեռք են բերում այդ ճյուղի ոչ շահութաբեր ֆիրմաներ նպատակ ունենալով շուկայում վերջիններիս ակտիվ ու հիմնական մրցակից դարձնել: Միշտ չէ, որ շուկայում այս կամ այն արտադրանքը կարող է երկար ժամանակ ապահովել իր գերակշռությունը: Հնարավոր են դեպքեր, երբ (ընդ որում, գրեթե միշտ էլ այդպես է) տվյալ ապրանքաշուկա է թափանցում այդ արտադրանքի փոխարինիչը (իհարկե. եթե այն կա), նպաստելով մրոզակցային նոր ուժի ստեղծմանը: Օրինակ գարեջուր 1.

Օտռղոդւս 1 մտղոտո մռտմդ մորով տմն կով :բյսրոհյսշ նրո մռվք -ոմոտցոտըՂ մնղտ դտոլոտտոոտբով ծդղմվ 1զիսկտոտ դտցտնսմող 1 ճտղիո մորով Հսմմզծգտփոժմզդ տոհւսշ մմզդտոմվժ 6վղտծմը մսՂ իսըւսստցո սԾղոծմը

ղոծորողմղըդ ծյոտ Ղոց 1 ըոսիծտմ) իսփոչ

Հմ1 ոզ Հսմս

նսմո

դսմս

մեմտհորով

՛"իսմղթյԱ

վովոցոռ

վմգքյս 6վղոծմո

:Ամղոռ|ոցօտիոող

տղվ 1սյզմղմ մսղզօմղոտրոտողվտտողող ոզոշդվ 'ցտբմսիոտկոմսոմզղի վբետկոդցդո նսկմտոռփո թ վմղզցյսչոնօ Ղոգ 1/ո 'մմզժոլոց 1ս1ղդ6դտ ցվում, 6վչշչվդկտըվը դրովը յս վցստ վիչոտով1 Ժտղիո 'ձճտստ 6:ս1 -զդծտրող ըյսչսմս յսյզդ6դոտդցդոտրօմսետտեօ վմղցսվժոցմճդվվչվցկտը յտ 'մդյս/(սմզղդմտվիտ նսծզդւս սվմտդմցվ վշվցկտը վը դրովը հոտ դո(մ4սմնտքոտոմտ մվ 'ղոցվմՕ :(մմզժոլոց ցոտոծռտդվ:չվդվմտոլսփ 6վմդտմոտո տղմդդսկ դմգվորտ) «մմղճորլոց ռտողմտռխփ վնսսոհո» 1 ըՂսմետժյսդմ Ամս 'Հվցոծսծ վը ըոյսնտոռ| 1 մղզնչվշսմս նզտողղ տտ դոս ժսիտոոոոլոդ դվմցոմնոտտմո մս մնմսցԵ ղմ 'մԺդտորտեդովցրտ Ղոդ 1զդստ վիշչով 1 ՁԺտղն, :մցվԵ 1զդծղծվիսկմտոոդոռ ռտրտոցմղ վմղմոյւտց ցտրծոտոմվՂ դտ ասմնտտմտ 1 ոտ մհոմս վմցոտմնոտմո 1զդծոմօմոմ 1 1զինսձով կովռՈսդ զծղ 'տմի վկփոնմողոր վգՈսվոՀ Ղ վտիոտօ ցտոծոմվ վմցտմնտտմո վրոոմվգ 1ոդստնոմնդո մոմտոտծոմ 1 նսմոհ մդյս(81սրողստ վչվցվմոովսփ 'ըյսմզժողն շսմս 'մս վցտմ 'վցծտցտկտմվ դյս(ԹյսնսկովկդոտհտտՀը1 Ժտղո ըյսրողյսշ ռտոմվփ 'մմսանո վմցոմոտ :վդցվմտռխփիստցտով 'մս ողզոդղը :մդւսԹյսօղը վժՈսվտՀ

նսիծճտտոՂոդ 'մեմտղորով վմղդշվդոտծյս:Ցնսմետձյսդմ մղոնմոկոը ցոռդՈոյնցմ վմզդդոս(81սնսմող ցոկոմնտտմո վմզդորմվգ նսմնոտմո Պ ողոռրո 'վյ/տիտցցոոծոմվ ողոչռվ ովլտե դղ ողնդով ըոյսրողյսՀ'մզդ -Հվցտփոչ վմռւսքնմո ս. ցո ստրովտտմոտո դղստոոծ վղտջվիռտմվնո ողիմլ :իսծսձվք վմղդչվդվմտոլյսփմըյսշռջ վԱղքյս 6վղտծմը լ իվոդղտռվ փղիտ դոտժըց ո 'մղտմս վմդտմնտտմտ դոտկտցովվ1 մօմոմ դոտմմս 'մդվե վմցդտմոտ վդվմտոլսփ 'Ամզոռիոց ցտրօմսետվտչ ոխտմղդ դռքյ 1զմտգմո|ոդդղ նսմոդ 1 մօոծ դտժմս 'ըյսմս նդ :մզդչվռվմողիսփ մմղդնմսդԵ դրոտր :Ժդոմոտ վղոմս մօմոմ փղզիտ1ղմոստ տդյսշ մոտ 'իսղմռտետցմո դտմրը -ստշղվ դռղ նսմտկ մմզդնսմնտտմոմգոմոտ ԱռյսԹյսօզը վժՈսվոչ նսիստտո իսզմսիտտվով) իսծսձծվը վըռտովտո նտ կոցտբտք դոսդղվը 'մցտքտոտտոտվվդտբկտո դվմզի վմղդե մոբով վմզընսմնտտմո իսլզնմն 6դոմդ 'մոմղկոյղցմսծվմղցնսստջտի ոյս(ոհյսՀ ցզ ոոսոսփսփ դվժմզվ ցվճոստ մմղքյս Ծվկտծմը օոծոձոստ իսսմտոտդոց նդ :չտզվ վմղդնսմնտտմտ մզդծՀվոո| 1/տ դվրուսվսհ)ո 'մզդվդվե 1Ոսժ 'Ջմյսո 'ձտհկ ռզ ըյսծմը ըոյսրոհյսշ Ամղզդնսմնոտմո 3ս

համապատասխան արտադրական կարողություններ: Թե որքանով է լուրջ նոր մրցակիցների շուկա մտնելու վտանգը, կախված է մի շարք գործոններից,որոնք կարելի է բաժանել 2 հիմնական խմբերի. շուկա մտնելու գործոններ, որոնք -կապված են ֆիրմաների արգելքների հետ պայմանավորվածտնտեսական ն այլ պատճառներով (ոչ շահավետ դրությունը, ոչ մատչելի գները, բարձր ծախքերը նայլն). են մուտքն արգելող գործոններ, որոնք. «հին» ֆիրմաների ռեակցիայով: Դրա հետ կապված անհրաժեշտ է շուկա մուտք : Մուտքային արգելքը, գործելու սահմանափակումների կատեգորիան է «նորեկ» ֆիրմայի ճյուղ ըստ Ջ.Բեյնի, մի պայման է, որը դժվարացնում են «ծեր» ֆիրմաները: Արգելքկամ շուկա մտնելը, որտեղ տնօրինում ները բավականին շատ են, սակայն ունեն որոշակի նմանություններ ու է դասակարգել դրանք տարբերություններ, ինչն էլ հենց թույլ տալիս ըստ տարբեր հատկանիշների. 7. Պետական քաղաքականությունն ու միջոզառումները` Պետության տնտեսական քաղաքականությունը կարող է նպաստել .կամ արգելակել շուկա ներթափանցող ֆիրմաների գործընթացին`լիարժեք գործունեության համար (լիցենզապայմաններ ապահովելով որոշակի` վորման կամ հատուկ թույլտվությունների, սահմանափակումների, անվտանգության կանոնների, բնապահպանության ապահովմանն ուղղված նորմատիվների սահմանման միջոցով): Այս բնույթի շատ արգելքներ կապվածեն բնական մոնոպոլիաների գործունեությանհետ: Սպառողների նախասիրությունները: Սովորաբար գնորդներն ունեն ոչ միայն իրենց նախընտրածապրանքները, այլն շուկան: Ուստի, շուկա ներթափանցողֆիրման պետք է հաշվի առնի հետնյալը. ապրանքների ներկայացման ն հաճախորդներ ձեռք բերելու համար կպահանջվեն գովազդային մեծ ծախսեր, արտադրանքի դիֆերենցումը կարող է ավելացնել գնորդների ծախսերը, երբ նրանք անցնում են ուրիշ ապրանքատեսակի սպառման: Ուստի, շուկա նոր մուտք գործած ֆիրման պետք է կարողանահամոզել գնորդին, որ լրացուցիչ ծախսերն արդարացվում են: Հաջողության ապահովման համար շուկա նոր մուտք գործած ֆիրման, ըստ անհրաժեշտության, համեմատաբարցածր գներով կամ սպասարկման բարձր որակով պետք է իրացնի իր ապրանքը, բնականաբար, սկզբնականշրջանում ստանալով ցածր շահույթ: Պահանջվող կապիտալը: Այն հակադարձ համեմատական է ցանկություն ունեցող ֆիրմաների թվին: տվյալ շուկա ներթափանցելու »

պայմանավորված բնութագրել

Վիմնահարցնառաջինանգամ դիտարկվելէ ամերիկացիժամանակակիցտնտեսագետ Ճ.Բեյնի (ծն. 1912թ.)կողմից: ՞

Այս օրինաչափությունը բացատրվում է նրլսնով, որ շուկայում գործող ֆիրմաները տեղյակ են ավելի էժան հումքայինաղբյուրների, կարող են համեմատաբար էժան գնով ապատենտներ, եզակի տեխնոլոգիա, արտադրությանկազմակերպմանառաջավոր փորձ ձեռք բերել: ուղիների հասանելիությունը: 4. Բաշխման Շուկայում ապրանքի են ու բաշխման ուղիները շատ բազմազան: Սակայն նոր մուտք գործող ամեն մեկի ընտրությունը մեծ ճիգեր կամ ֆիրմայի համար դրանցից է ծախսեր պահանջում: Բաշխողներիմի մասը այնքան էլ գովազդային հաճույքով հանձն չի առնում նոր ֆիրմայի ապրանքի տարածման գործը, քանզի համոզված չի, որ այն հաջող ելք կունենա: Բնական է ապրանքներ վաճառողների որքան փոքր է մեծածախ՝ ու մանրածախ հետ, թիվը Ա որքան ավելի սերտ է նրանց կապը արտադրողների այնքան դժվարանում է նոր ֆիրմաներիմուտքն այդ շուկա : 5. Աոտաղրության արդյունավետմասշտաբը: Սա վերաբերում է շուկա թափանցող հատկապեսփոքր ֆիրմաներին, որոնք պետք է մրցապայքարիմեջ մտնեն ավելի փորձառու, խոշոր ֆիրմաների հետ ն մեծամասամբկուլ են գնում այդ մրցապայքարին: Մասշտաբի էֆեկտը, այսինքն յուրաքանչյուր նոր արտադրանքի միավորիինքնարժեքի իջեցումը մասսայական արտադրության իրականացման ճանապարհով, նպաստում.է արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերի կրճատմանը հնարավորություն տալով արտադրանքի արտադրության` ծավալի. աճին: Ինքնարժեքի իջեցումը, հիմնականում, տվյալ ֆիրմայի կուտակած փորձի օգտագործման արդյունք է: Տվյալ դեպքում, ֆիրմաների առավելությունը ոչ թե խոշորամասշտաբարտադրությանիրականացմանմեջ է, այլ այն բանում, որ նրանք, կուտակելով հսկայական փորձ, երկարաժամկետ փուլի ընթացքում արտադրել են մրցունակ արտադրանք: 6. Աոտադրանքի կլանքի ցիկլի էֆենտը- Այն դրսնորվում է շուկայում նորի նկատմամբ հին արտադրանքի գերիշխանությամբ: Արտադրությանընթացքում ունեցած իր առավել հզոր «Նոու-հաու»-ով, առավել արդյունավետ տարբերակով իրականացվող տեխնոլոգիայով ն այն շահով, որն ստացվում է այդ արտադրանքի արտադրության ն իրացման ժամանակ: -

Զվերականգնվող

նե հազվագլուտ

ռեսուրսնե,

սեփականու-

Թյունը: Դասական օրինակ Բիրս» ընկերության իշխանությունը ալմաստի շուկայում: Այս տեսակի արգելքներին է պատկանում նան մարդկային հազվագյուտ շնորհը (դերասաններ, մարզիկներ ն այլն): է «Դե

Այսպես,նոր ֆիրմայի թափանցումը ավտոմոբիլաշինության շուկա, դժվար է, եթե այն չունի բավականինկապիտալ` խոշորամասշտաբարտադրություն ստեղծելու համար: Բնական մոնոպոլիան, ըստ էության, ծախքերի տնտեսման ծայրահեղ տարբերակ է մասշտաբի երբ ճյուղում գործում է միայնմեկ ֆիրմա: էֆեկտովպայմանավորված,

օժտվածություն ունեցող բոլոր մարդիկ մոնոպոլիստներ են իրենց առանձնահատուկ գործունեության ոլորտում: ծ. Հեղինակային իրավունքներն ու արտոնագրերը: Ֆիրման, որի գործունեությունը պաշտպանվածէ արտոնագրով, ունի լիցենզիան վաճառելու բացառիկ իրավունք, որը նրան տալիս է մենաշնորհային առավելություն: Վաճախ մոնոպոլիայի այդպիսի տեսակը կոչվում է փակ, ի տարբերություն բաց մոնոպոլիայի, որն արտոնագրերի, հեղինակային իրավունքի կամ էլ բնական մոնոպոլիայի առավելությունների միջոցով մրցակցությունից պաշտպանվելու հնարավորություն չունի: Զ ճյուղ (շունա) մուտք գործելուն կարող է խանգարել նան նոր, պոտենցիալ մրցակիցների համար ոչ օրինական միջոցներով պայքարը ընդհուպ մինչն նրանց ֆիզիկական ոչնչացումը (մաֆիոզ կառույցներ): Մուտքային արգելքներն օգնում են ավելի լավ հասկանալ, թե ինչու՞ է տնտեսական գործունեության տարբեր բնագավառներում այնքան .տարբեր համակենտրոնացման մակարդակը, ինչպես նան մրցակցության կատարյալ մոդելից շեղումների պատճառները, երբ գործում են բազմաթիվ ֆիրմաներ: Սակայն, եթե ֆիրման նույնիսկ պատրաստ լինի հաղթահարել վերը թվարկված արգելքները, այնուամենայնիվ, նա տարակուսում է մտնել շուկա, քանի որ հաստատ չգիտի, թե շուկայում գործող ֆիրմաներըի՞նչ ճանապարհով կդիմակայեն իր մուտքը գովազդի ուժեղացման, գների իջեցման, ապրանքների որակի բարձրացման միջոցով, թե՞ պարզապես գոյատնման համար կսահմանափակեն նոր ֆիրմայի գործունեությունը. ծանր, անբարենպաստպայմաններ ստեղծելով: Շուկա մտնող ֆիրմաները, լավագույն դեպքում, կարող են միայն կանխագուշակել իրենց նկատմամբ ռեակցիան ու վերաբերմունքը: Կարող է նան օգտակար լինել մրցակցային փոխհարաբերություններիգնահատումը: Վաճախ կարելի է մրցակից ֆիրմայի մասին տեղեկություն ստանալ կադրերն ուսումնասիրելու միջոցով: Այն կարողէ ներառել. ֆիրմայի հակվածությունը ագրեսիվության կամ պահպանողականության, ֆիրմայի ղեկավար անձնակազմի աշխատանքային փորձն ու հմտությունը, կրթական մակարդակն ու որակավորումը, մրցակից ֆիրմաների վերաբերմունք գիտահետազոտական աշխատանքների կատարման նկատմամբ, մրցակից ֆիրմաների կարնոր հացգուցային գաղափարները, իրենց արտադրանքիվերաբերյալ սպառողների կարծիքը, ֆիրմայի աշխատողների բնութագրերը, ստացած պարգնները ն այլն: Նման

» .

Մատակարարնե տնտեսական ներուժ ունակությունը նս մըգապալքա

ելադրման

ամ

արնո

այմաննե ործոննե

մրցակցային ուժը մեծաճեկն է համարվում:ճյուղի մատակարարների պես կախվածէ այն բանից,թե որքանո՞վէ արդարացվում այդ ծախսը Երբ որոշակի մատակարարների առաքումների վրա գնորդիհամար: ծախսերըընդհանուր ծախսերի մեջ սկսում են շոշափելի կատարված մաս կազմել,. ապա գնորդի համար վտանգավոր իրավիճակ է ։ստեղծվում, քանի որ մատակարարները սակարկելու մեծ հնարավորություն են ստանում ազդելով այդ ճյուղին պատկանող ֆիրմաների վրա: Մատակարող են ավելի ուժեղ կամ առավելությունունենալ կարարները

լինել

հետնյալիրավիճակներում. »

երբ որնէ պատճառով.ծախքերը

խաղում,

համար կարնոր դեր գնորդի

են

երբ մատակարարները շուկայում բավականին ամուր դիրք ունեցող ն ինտենսիվ մրցակցությանչհակված մի քանի ֆիրմաներ են, երբ մատակարարի արտադրանքը դիֆերենցված է (կամ եզակի է), ուստի, գնորդը դժվարանում է մի առաքողից մյուսին անցնել, .» երբ տվյալ արտադրանքիառաքումը կարնոր է սպառողի (գնորդի) համար, երբ գնորդները մատակարար ֆիրմաների համար կարնոր հաճախորդ չեն հանդիսանում, երբ. առաքողները մյուս արտադրողփոխարինիչներ: ների հետ չեն մրցում, երբ մեկ կամ բազմաթիվ մատակարարներիկողմից գնորդ ճյուղի բիզնեսում ուղղակի ինտեգրացման իրական վտանգ գոյությունի ունի (օրինակ, կարող են ինտեգրացվելավելի բարձր ստանալու ակնկալիքով), » երբ գնորդ ֆիրմաները "իրացման ինշուկայում տեգրացման նկատմամբ հակումներչեն ցուցաբերում: Մատակարարների(առաքողների) պոտենցիալը շուկայում կարող է դառնալ կարնոր գործոն, ելնելով այն ազդեցությունից, որ նրանք կարող են թողնել գնորդների վրա: Ուժեղ մատակարարները կարող են կրճատելգնորդների շահույթը արտադրանքի որակի իջեցման միջոցով (որակի վատացումը մեծացնումէ մատակարարների շահույթը սպառողներիշահույթի հաշվին) : »

ճյուղերում |

շահույթ

հակադարձ

եք

Մատակարարներիթվին կարելի է դասել նան այն ֆիրմաները,որոնք շուկա են առաքում բարձրորակծառայություններ, ֆինանսականմիջոցներ ն այլն: Ակնահայտէ, որ այդպիսի ռեսուրսներըավելցուկայինվիճակում հիմնականումչեն գտնվում, ուստի իրենց ծախսերը նվազեցնողֆիրմաները նախընտրումեն կողմնակի ծառայություններից չօգտվել, այլ, ընդլայնելով իրենց ֆինանսական գործունեությունը չօգտագործված սեփական շահույթների հաշվին, ստեղծել մենեջերների հաստիքներ ն ձեռնամուխ լինել աշխատողների ուսուցման կազմակերպմանը:

Գնորդների տնտեսական պոտենզիալը նույնպես կարնոր ուժ է մրցակցային հինգուժանի համակարգում: Մատակարարների նման, գնորդները նս կարող են որոշակի ազդեցություն ունենալ ճյուղի մրցակցային ուժերի վրա: Ապրանք արտադրողներիազդեցության ուժը ն գնորդներիառնտուրանելու ունակությունը մեծ է, երբ. շուկայում սպառողները շատ չեն ն ապրանքը գնում են ճձեծ քանակով: Հաճախ նրանք հասնում են գների զեղչման, պայմանագրերի կնքման ն վաճառքի այլ բարենպաստ պայմանների, սպառման ծավալը մեծ տեսակարար կշիռ է կազմում տվյալ ճյուղի ընդհանուր իրացման մեջ, շուկա ապրանք առաքող ճյուղն իրենից ներկայացնում է մեծ թվով վաճառող, ոչ խոշոր ֆիրմաների համակարգ, տարբեր վաճառողների ներկայացրած ապրանքները: համապատասխանում են համընդհանուր ստանդարտին, ն սպառողները հեշտությամբ կարող են գտնել այլընտրանքային տարբերակներ, եթե տվյալ ապրանքը սպառողի համար կարնոր ձեռքբերումչի համարվում, սպառողների(գնորդների) նահանջելու վտանգ է առաջանում, երբ են, որ հեռանկարում մեծ շահույթ կամ օգուտ նրանք տեսնում ստանալուհույս չկա, վաճառողներին գնորդների ուղղակի ինտեգրացման վտանգի բացակայության պատճառով, գնվող ապրանքները չեն համարվում թողարկվող արտադրանքի բաղադրամասեր, կոմպլեկտավորման գնվող ապրանքը կամ ծառայությունը սպառողի եկամտի ավելացում չի ապահովում, գնորդին ավելի հարմար է ապրանքգնելմի քանի ֆիրմաներից, քան՝ մեկից: Շուկայում մրցակցության պայմաններըն դրանց փոփոխությունը էապես ազդում են շարժիչ ուժերի գործելակերպի վրա: Ակնհայտ է, որ շուկայում մրցակցային իրավիճակը մշտապես զարգացման ու փոփոէ: Հաճախ այդ փոփոխության է ենթարկվում: Այն դինամիկ գործընթաց խությունը բարերար ազդեցություն է ունենում շուկայի սուբյկտների գործունեության ու շարժիչ ուժերի դինամիզմի վրա: Սակայն պրակտիկայում քիչ չեն դեպքերը, երբ շուկայի մրցակցային իրավիճակի փոփոԴա բացատրվում է նրանով, խությունը մեծ լարվածություն է ստեղծում: որ յուրաքանչյուրշուկա միշտ ենթարկվումէ «մակընթացության» ն «տեղատվության»: Իհարկե, շուկան ՛լավ ճանաչելու համար նրա յուրաքանչյուր սուբյեկտը պետք է իմանա, թե կոնկրետ որ ուժերնեն՛ճյուղում բերում մրցակցային իրավիճակի էական կամ շուկայում առաջ Շուկան ն մրցակցային պայմանները մշտապես փոփոխություններ: »

փոփոխվում են, քանի որ այնտեղ գործող ուժերը մշտապեսշարժման մեջ են:"Այդ ուժերից առավել կարնդրներըկոչվում են շարժիչ ուժեր, քանզի դրանք են մնացածների նկատմամբ ապագայում առավել զորավոր ու որոշիչ դառնում: Մնացածները, ապագայում աստիճան դուրս մղվում նաբար թուլանալով, կորցնում են իրենց ազդեցությունը շուկայի շարժիչ ուժերի համակարգից: Այս առումով կարնոր է ծանոթանալ շուկայի շարժիչ ուժերի. տեսակներին , ն չբացահայտել դրանց գործունեությանմեխանիզմը: Մ. Ամերիկացիտնտեսագետ շարժիչ տեսակներից Պորտերը

ուժերի

է. առանձնացնում միտումըապագայում պահանջարկի աճման

նպաստում է նոր ֆիրմաների շուկա թափանցելու.հավանականության մեծացմանը,իսկ նվազմանմիտումը նպաստում է, որ ֆիրմաները լքեն այդ պահանջարկի ճյուղը իրենց կապիտալին համապայւոասխանարդյունավետ ներդրում խոստացող ճյուղում «տեղավորվելու» համար: Այս հանգամանքը համւսրվում է ճյուղի կառուցվածքային փոփոխությանհիմնական գործոններիցմեկը այն պատճառով, որ ազդումէ. ա/ պահանջարկի ն ճյուղային առաջարկի հաշվեկշռի գնողունակ վրա, բ/ շուկայի կառուցվածքիվրա, գ/ ճյուղում ն շուկայումմոցակցության ինտենսիվության վրա: Գնորդների կազմի, կառուցվածքի, ինչպես նան արտադրանքի օգտագործման եղանակների միջե փոփոխությունները սպառողների կողմից գնվող ապրանքինկատմամբ պահանջների փոփոխության ն հետնանք են (վարկերի, տեխնիկական սպասարկման պայմանների կամ եղած այլնի), կապված իրացման նոր ուղիների ուղիների մոդիֆիկացման, մարքեթինգային մարտավարության ն ռազմավարության, ինչպես նան գնորդների սոցիալական խմբերի, հետն այլն: սեռա-հասակային կազմի փոփոխության Արտադրանքիտեսականունորացումընպաստում է շուկայիընդու մրցակիցների միջն դիֆերենցման խթանլայնմանը ն պահանջարկի մանը: Երբ շուկան հայտնի է դառնում նոր կամ բարելավված ապրանքներով, ապա այնտեղ գործող ճյուղի ֆիրմաներիարտադրանքի տեսականունորացումը դառնում է նրա կարնոր շարժիչ ուժերից մեկը: » Ինովացիան արտադրության կազմակերպմաննորագույն մեթոդների, ինչպես նան նոր տեխնիկայի ն առաջավոր տեխնոլոգիայի ներդրումն է, արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախքերի կրճատման իրական գրավականը, ապրանքի կյանքի ցիկլի մեծացման, արտադրության օպտիմալ չափերի ապահովմանմիջոց է ն նպաստում է »

ստեղծման

"ԽԼՔ. Աճքոեր.ԲԼօշրյւոթօրաոց«օուֆքօուո,

Ի1.

1993,«1թ.12

ֆիրմաների չափերի նկատմամբպահանջարկի էական փոփոխությանը, իրացման նոր ուղիների ձեռք բերմանը: Նման ճանապարհով շուկայում ենհայտնվում են (կամ առաջ են շարժվում) նոր ուժեր, փոփոխության թարկելով մրցակցության պայմանները ն մրցակից դիրքերը: Շուկայում խոշոր ֆիրմաներիմուտքն ու ելքը ես նրա շարժիչ ուժերի գործելակերպի փոփոխության կարնոր պայման է: Դա բացատրվում է նրանով, որ խոշոր ֆիրմաները, թափանցելով տվյալ շուկա, մրցապայքարին նոր ուժ ու ինտենսիվություն են հաղորդում: դերերի Արդյունքում կարող է տեղի ունենալ դոմինանտ ֆիրմաների շուկան լքելը վերաբաշխում: Էականուժ ու ներուժ ունեցող ֆիրմաների փոխում է շուկայիկառուցվածքը: Շուկայում առաջատար ֆիրմաների թվի կրճատումը հանգեցնում է մնացած ֆիրմաների միջն մրցապայքարի սրմանը նպաստելով շուկայի շարժիչ ուժերի վորմանը: Տեխնիկական ն տեխնոլոգիականնորամուծությունների տարանս ծումը կարնոր դեր է խաղում շուկայում շարժիչ ուժերի համակարգի լրացման գործում: Եթե նորագույն տեխնիկան, տեխնոլոգիան. կամ արտադրության .կնզմակերպման արդյունավետ ձներն ու մեթոդները տվյալ ֆիրմայի մրցակիցներինհայտնի են դառնում, ապաայդ ֆիրմայի «Նոու-հաուն» դառնում է շուկայում գործող բոլոր ֆիրմաների սեփականությունը: Ուստի, նոր, ավելի առաջավոր «Նոու-հաու»-ով շուկա մտնելը տվյալ ֆիրմայի գործունեությունը շատէ հեշտացնում ն առաքողների ու սպառողների համար ճյուղի ուղղահայաց ինտեգրացման խորացմանկթղ է նախապատրաստում: Արտադրանքիարտադրության ծախքերի ու արդյունավետության մակարդակի փոփոխությունը նս շարժիչ ուժերի դրսնորման մի ձն է, քանի որ արտադրության օպտիմալ ծավալով ու ծախքերով, ինչպես նան արդյունավետ գործող ֆիրմաները առավելություններ են ձեռք բերում ն կարող են մնացած:ֆիրմաներին հարկադրել անցնելու, այսպես կոչված, «աճի հաղթահարման» ռազմավարության: Այս պարագայում աճին ուղղված միտումը հանդես է գալիս որպես մեկ շարժիչ ուժ նս: ԱԳ ձեռք բերելու նպատակով կատարվող արտադրության ծախքերիոչ հիմնավորվածավելացումը կարող է առաջ բերել. 1/ առաքողներիփոփոխություն(առավելհարմար գներով ապրանք առաքողներիառկայության դեպքում), 2/ առավել էժան արտադրանքի որոնում, որը փոփոխություն կմտցնի համապատասխանծախքերիմեջ, 3/ մասսայական սպառման ապրանքների փոխարենապրանքների դիֆերենցմամբ պայմանավորված սպառողական նախասիրությունների առկայություն (կամ հակառակը):

ֆիրմաներ

վերադասա

Հաճախ շուկայում սպառողների թվաքանակի աճը ցույց է տալիս, ցածր գներով մասսայական սպառման ստանդարտ ապրանքները լրիվ բավարարում են նրանց ճաշակն ու Ննախասիրությունները: Սպառողականպահանջարկում այդպիսի շրջադարձը կարող է կոնկրետ. ենթադրենք, մեկ ֆիրմայի հաջողության հետնանք հանդիսանալ (օրինակ, շուկայում համեմատաբարդիֆերենցված, ավելի թանկ ապրանքներ վաճառողների հաճախորդները պատրաստ են կողմնորոշվելու դեպի առավել էժան ապրանքներ վաճառողները) ստեղծելով գնային մեծ մրցակցության նախադրյալներ: Իրավիճակի. այդպիսի փոփոխությունըկարող է այնքան վճռորոշ դառնալ, որ մնացած բոլոր ռազմավարությունների կիրառման հնարավորությունները սահմանափակվեն: Մյուս կողմից (այսինքն, երբ սպառողների ընտրության շրջադարձ է կատարվում դեպի դիֆերենցված ապրանքները), վաճառողները մեծաթիվ գնորդների կարող են համոզել իրենց մշտական հաճախորդը դառնալ բարձր որակի կամ նոր արտադրանքառաջարկելով: Այս պարագայում շարժիչ ուժի փոփոխությունը կապահովվի ներֆիրմային պայքարով: Ընդ որում, այս դեպքում մրցունակ ուժերը զարգանում են տարբեր ձեերով, կախված այն հանգամանքից, թե շուկայական ուժերը որ ուղղությամբ են գործում արտադրանքի դիֆերենցման խորացման, թե որ

թուլացման:

Պետության տնտեսական քաղաքականության ն տնտեսության կատարվող փոփոխությունները: կարգավորման գործընթացում Պետության տնտեսական քաղաքականությունը (օրինակ, հակամենաշնորհային, հարկային, վարկային ն այլն) կարող է ուժեղացնել կամ թուլացնել շուկայում շարժիչ ուժերի վարքագիծը, իսկ որնէ ճյուղի նկատմամբ հովանավորչական քաղաքականությամբ նպաստել նոր ճյուղի զարգացմանը կամ արգելակմանը: Անորոշության ն ռիսկի նվազումը: Շուկայում գործող ֆիրմաների (ճյուղերի) վերաբերյալ տեղեկատվությունը,իվերջո, դառնում է մասնակից բոլոր ֆիրմաների սեփականությունը: Սակայն շուկա թափանցող նոր ֆիրմաներին «ճանաչելու» հնարավորությունները` սահմանափակ են: Նոր, երիտասարդճյուղերը ն ֆիրմաները հաճախ բնութագրվում են շուկայի պոտենցիալ հնարավորությունների, տեխնիկական-տեխնոլոգիական ներուժի, ծախքերի կազմի ն կառուցվածքի, արտադրության զարգացման ուղղության, մրցակիցների ռազմավարության վերաբերյալ անորոշությամբ ն տարաբնույթ ինֆորմացիայով: Ուստի, նրանց անհաջողության ռիսկը կարող է մեծ լինել, չնայած այն հանգամանքին, որ շուկան նրանց նկատմամբ որոշ ժամանակ կարող է զիջող լինել ն հնարավորություն տալ օգտվելու շուկայում իրականացվող ռազմավարություններից Ա գործելակերպից: Սակայն որոշ ժամանակ անց, այդ դիրք գրավելով շուկայու 'Դարվում են ֆիրմաները հաստատուն »

իրենց տրամադրվածպարզ ն ընդհանուր ճանաչում`գտած ռազմավարություններից ն անցնում են իրենց կողմից մշակված ռազմավարությունների կիրառմանը: Այսպիսի բնական զարգացումն, ի վերջո, հանգեցնում է լարված մրցապայքարի: Շուկայի գործունեության մոդելից, ազգային պատկանելությունից, աշխարհագրական դիրքից ն շուկան բնութագրող այլ գործոններից կախված, վերոհիշյալ ուժերը կարող են տարբեր լինել, լրացվել նոր ուժերով, կամ դառնալ սահմանափակ, ընդհարվել իրար հետ, լինել տարբեր աստիճանի.ու մակարդակի թույլ ն ուժեղ: Ցավոք, այսօրվա տնտեսագիտությունը դեռես չունի այնպիսի հստակ մեթոդաբանություն, որպեսզի կարողանա քանակապես ճիշտ գնահատել այդ ուժերի պոտենցիալը: Չնայած, մինչն այժմ տնտեսագիտությանը հայտնի են մրցապայքարի ուժի վրա ազդող բազմաթիվ գործոններ, որոնց ազդեցության ուղղությունն ու պոտենցիալը կարելի է այս կամ այն կերպ գնահատել ու հաշվարկել, սակայն այդ գործոնների համակարգի ձնավորման ու գործունեության մեխանիզմները հստակ չեն: Այսօր մրցապայքարի ուժի վրա ազդում են հետնյալ գործոնները 1. Պայքարը թեժանում է, երբ մրցակից ֆիրմաների թիվն աճում է ն, չափերի ու հնարավորությունների տեսանկյունից, նրանք դառնում են հարաբերականորեն համեմատելի Ֆիրմաների քանակը կարնոր գործոն է համարվում, քանի որ.դրանց մեծ քանակությունը բարձրացնում է նոր ռազմավարական նախաձեռնությունների հավանականությունը ն փոքրացնում որնէ ֆիրմայի ազդեցությունը մնացած բոլորի վրա: Այդ դեպքում որոշ չափով նվազում է ուղղակի բախման հավանականությունը: Տնտեսագետները հակված են ֆիրմաների բազմաթիվությանը, քանի որ դա գնորդներին վաճառողների միջն ընտրություն կատարելու հնարավորություն է տալիս, Արդյունքում նվազում է այն բանի հավանականությունը, որ ինչ-որ ֆիրմա փորձ կանի նվազեցնել շուկայական գինը առավելության հասնելու համար: Եթե ֆիրմաներն ըստ չափերի ն հնարավորությունների համեմատելի են, կարող են մրցել մոտավորապես հավասար պայմաններում, ն եթե մրցակցությունը ինչ-որ ֆիրմայի համար դառնում է ծանր, ապա դա վկայում է դոմինանտ ֆիրմայի ի հայտ գալու մասին: 2. Պայքարը սովորաբար ուժեղանում է այն ժամանակ, երբ ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը դանդաղ է աճում: Արագ ընդլայնվող շուկաներում մրցակցությունը թուլանում է այն պատճառով, որ այստեղ բոլորին տեղը բավարարում է: Իհարկե, ընդլայնվող կամ զարգացող շուկային համընթաց գնալու համար ֆիրմաները հաճախ օգտագործում են իրենց բոլոր ֆինանսական ն կառավարչականռեսուրսները՝ .

են՝ Մ.Է.ՔօՈ6/ "Այդգործոններըշարադրված ՒԼ(ՅՐ/ՅՈՎ8ստյոօտտ Ա6ԿԹԽ. /օԼ

57, Ա 2, 1979.

"ԷԾ

ՇՕոոքօեննօԲ0օՇ6Տ Տհօքօ ՏԱՅԼԹց)/"

է|

մորով ատզիումԵ օուիտով օղը ըս(ողւսՀ 'ց՝տ(մմստշղքոմվդոտ կշստու ծդոտստմմզդդոս(41սմսեվ դծոօզը կովցոսց օգ նսմոհ մմզդոքմվՓիվոզմետ ըոսմղցողոսՀնսցո իսմգորգտ դվձվր,

:օտիմո11 ըւսդստն մղտջվիռտմվոյս(ողյսՀ Ղ 'մոմղզկոյղօմսեԵ վմղզցտորմվմ նմսկտստկոտվ 1զդտշմսԵետոլդող տՀվջ 1 մտիքն ըոսղոջվիտմվ ող :մզցվսմԵ «ցվրոտոկոց» դզ ըյսդծ -ոմզոզԵ մոտ(41սցտկոցտիով օզը մմղդուս(41սմտիտքետսծցոմց 'իսղօ ծվկռոծմըմմղ 'ոզտողը:վլզո վմոժ/ոթոքմը ցզ ուսիմղմմոտ մմղզդոորմվգ -ղտոովցոդցո ս դոքտն վլղիո 1 ուսըգստնմմոժ/ոթ '6ոմդմելւսե մդոը -Ծոմսո| ղ մցործոյղիտ վմղդդս(41սմզմմոտ ղՂձվըվմզցտնմվգ "/ :մղդտոյսմսհ դզմհ բո վՈսվտՀ 3վմ վզիտ դոտդտտո ղովռդոսըդ Ղմղ 'ճղն 6դտքլրվըսմզմոժոոո Ղ ՕՂսՈոհյսՀնո 1Հսմտցըօղ օտիղտվ մմզցտոմվժ դոժռտ '(( հլոձ վզի ցյտԵ ոմյսն 6վրոհյսՀ վրորմվփ ցժռվոքո) մԺզեմտ վճ Վ մջմոմ ցոժմյ :մ1զվիոդւսմոտչմմոճրոոհտծմը ցոժ 'ոյւսգստն 1 ռտ վղզիտ ԱմտԵ ոմյսն Ծվողդեվմ մմղ 'վռյս ըյստվը սյոցոնղքս դմոծողվ, ՛9 Ղտդոտո դոս/ժս1զիտստ դզ նսմոհ 'իսըյսստ վհտցոտրոք մմզդնսդսղՂցօտոո|ոց '01սմթոժճգմ վ/րովծցզիմղտցվռտկոողսՀ -տորմվփՓտոտ մցոտքմսմտիտրետս մսդ վծհտծմը վմդտետօմո ող հոտմտոտվսստՎ ոտիկ դղմդտետջօմոկ նոտնդտն Ամղդծվղվտծմը մս 'Վ ըւսիոտտո Ղժզ :6վոոս(4սԵոմո վրովծղողս 1 օտիոլտկ մ6Ոստով նո ողվոջու :մոտորստմվվ դոլ սմտիտրետս ցզիմսոտմվկ ող մմզդտոմվժ ոյս ո մս 'մդշս(8սցոկտգտիով 1 մօմոմ դոժռ/տ 'մ6Ոստով ռո(81սմտիորԵտս զ օղը դոմմՍ :ժ0տովոտտոհոտոովդցվփոչ վճոստով օոտծտտոծվդռւսմ(4սմտիորԵետս նսծով 1 ուսջո ցմոմ/ոոտծմր ՛օ 1 մմսփ տոՀ Ադյս(ժսիվոդղտդռվ դոԹյսծկտոծմը մս Ղզիշտվ 1 փղզմոտկ 'տդզուս վնղտ ոն զմՎ :ըյսծոժցմցմսԵ ՛սյզց -տոտՀչոտփ ծվմզցծվկոտծմը ցվմղզդնմսդԵմվ դոս(4սմ1զիտստ3վծսծոմ1 1 ոսդտտո ցտրմվգ '(կցոճ 1 ըյսցստն ցվոյս/ր 6վնսսոցտի վո մոյւսծդո վնմսցԵ մմղ) տմի վճոմդմցմսԵ յսհտոդտուսկզը6վմզդծվղվտծմը1զնետ 1 Օոսողո մըւսծդղմզժվն մԱՂ 'ց0Ոողտր:վծսձվրտկով ձմյս1 դտոլոտտոհո -որով յսմզովն 1ղովտո 1 նսմոտղցվծկտծմը մոյսծդզմղժվն վմդոտոմնոտ -մտ մվ 6վընսկ վրտրմվժ ՎղմՍ :մմզդդսԹսկմոծոստ 1ղզիոյղմոմ իսզմնտկմով մմոմրոռ վմղցոոմվգ 1զցծտք՛սո|Հչոովլտտ1 դշս(Թյսմսի -տմոտդվ մըրյսծցղմղգվն վմցոտոմնտտմը:4 օտիծդղմղզգվն մոմտիտմ մմդոտմնտտմովմզդծվղտծմը ղձճղ'1 բշսդտնդքյս դմտճորոծմրՈջ :«Ճցզե» ռվրտոծկոծմը1/ո մորով 1սզդծոօզը մոյւսծտմվ ոտ մղցԵ օտիծղձվ «սյզօմսծԵոտտեօ դղդյս դյս(41սմսիտմոցդվ մմզցոոմվգ 6վկոտծմընզտմս 'նղտցրո զ նզքյս վլղզիտդմոժ/ով, ՛Բ : սզիտմԵ մընսհ 6դզմվ `

դվմզդնմսոյտոջով վմղդծվկոծմը իսյզդօմոն

դյս/ժսմնոշյս վմ փղզիտ

Մրցապայքարն ուժեղանում է, երբ ավելի հզոր ընկերություններն ճյուղերից ձեռք են բերում թույլ ֆիրմաներ ն ձեռնարկում են ագրեսիվ ֆինանսական տեղաշարժեր ուժեղ մրցակիցների շարքում նոր մրցակցին վարկաբեկելու համար: Բերված վերլուծությունն ու ընդհանրացումները հնարավորություն են տալիս որոշակի դատողություններ անել շուկայի, դրա կառուցվածքի ն գործունեության մասին, սակայն հատկապես է իմանալ, հետաքրքիր թե ինչպես կարող է փոխվել հինգուժանի մոդելը ապագայում: Այն. ինչ մենք ունեցել ենք անցյալում ն ունենք այժմ, շուկայի պատկերն է ժամանակի տվյալ պահին: Անհրաժեշտ է մոդելի մեջ դինամիկայի տարր մտցնել: Շարժիչ ուժերի այդպիսի մի դինամիկական մոտեցում 8.

այլ

պատկերված է 3.1.4

գծանկարում:

Աճնապահովումէ

Շուկայիուսումնասիրությունը: ինովացիոնպրոցեսը

շուկա թափանցելը

թափան-

ցելու ծախսերը լքեր »-

իրացման Փոփոխությունը(սպառողների,սեգմենտների, ուղիների, գնորդների թվի) ՛

Լայն սպառմանապրանքները--»

Ներդրում

դիֆերենցված ապրանքները

աճ

անկում. հասունացում

Նորացում (արտադրանքի,արտա- ..-՛ դրապրոցեսի,մարքեթինգի) .՛

մեծության աճ.) | սուբստիտուտ-ապրանքի առաջարկի առաջարկիմեծություն Գ

Փոփոխություն(սուբստիտուտ-ապրանքի

բնութագրերի) Գծ.3.1.4.

սուբստիտուտ-ապրանքներին ծախսեր

անցման

Ք» »

Շարժիչ ուժերի դինամիկան

Ինչպես երնում է գծանկարից մրցապայքարի հինգ ուժերը գտնվում փոխադարձ կապի մեջ: Այնպես որ, դրանցից մեկի փոփոխությունը կարող է ազդել ինչպես մնացած ուժերի, այնպես էլ մրցակցային միջավայրի վրա: են

Եթե որնէ ճյուղում շահույթի մակարդակըբարձր է մյուս ճյուղերում ակնկալվող շահույթի միջին մակարդակից, ապա բոլոր ֆիրմաները կձգտեն ներթափանցել այդ ճյուղը: Սա իր հերթին կնպաստի ավելի դաժան մրցակցության ստեղծմանը: Արդյունքում գնորդների համար առավել լայն ընտրություն կատարելու հնարավորություններ: կստեղծվեն, որն, անտարակույս,կհանգեցնի մրցակցող ֆիրմաների շահերի բախմանը: Այսպիսով, մրցակից ուժերը շուկայում իրոք փոխկապվածության մեջ են` մեկի փոփոխությունը հանգեցնում է մնացածների փոփոխուքյանը: Ընդգծենք մի շատ կարնոր հանգամանք: Յուրաքանչյուր ճյուղի շահութաբերությունը որոշում են ընդամենը մեկ կամ, լավագույն դեպքում երկու ուժեր: Օրինակ, առանձին ճյուղերում գնորդների ուժը: Այլ ճյուղերում շահույթը կարող են որոշել մատակարարները: Այսպիսով, ֆիրմայի ռազմավարությունը որոշելիս անհրաժեշտ է հատկապեսհաշվի առնել որոշիչ մըզակից ուժերը ն փորձել մրցակիցների նկատմամբառավել նպաստավոր դիրք զբաղեցնել:

Ֆիրմաների մրցունակության էությունը ն այն որոշող գործոնների վերլուծությունը մրցակցության ինտենսիվությունը ն դրա գնահատա) ֆիրմաների ման մեխանիզմը, բ) ֆիրմաների մրցունակությունը ն այն ձնավորող գործոնները, գ) ֆիրմաների մրցակցային դիրքի ձեավորման մեխանիզմի վերլուծությունը: 2.

Ֆիրմաների մրցակցության ինտենսիվությունը ն դրա գնահատման մեխանիզմը Յուրաքանչյուր ֆիրմայի գործունեության հաջողությունը կամ սնանկացման պատճառները ճիշտ պատկերացնելու համար անհրաժեշտ է կատարելնրա մրցապայքարի ռազմավարության ճիշտ գնահատում: Այս կարնոր ն խիստ բարդ գործընթացը սկսվում է մրցակցության ինտենսիվության ուսումնասիրությունից ու վերլուծությունից: Մրցակցության ինտենսիվությունը տարբեր ֆիրմաների միջն մրցակցության ուժի քանակական արտահայտությունն է: Այն դիտարկվում է տարբերտեսանկյուններից, որոնցից ներկայումս առանձնացվում են երեքը 1.Մրցակցության կառուցվածքը, 2.Ֆիրմաներիտնտեսական գործունեության վարքագիծը, 3.Մրցակցության իրականացմանանհրաժեշտությունը : Նշվածներից ցանկացածի բացակայությունը կամ ոչ լիարժեքու անբավարար ինֆորմացիան տվյալ ֆիրմային հնարավորություն չի տալիս շուկայում համապատասխան դիրք գրավելու ն այն երկար ժամանակ պահպանելու համար: Ֆիրմայի մրցակցային կառուցվածք ասելով հասկանում են տվյալ որնէ ֆիրմայի փոխհարաբերությունները մյուս ֆիրմաների հետ մոդելով գործող ն որոշակի միջավայր ներկայացնող շուկայում: Մրցակցության կառուցվածքը բնորոշվում է բազմաթիվ տարաբնույթ գործոններով, որոնցից հատկանշական են. միննույն չափի արտադրություն իրականացնող ն մրցապայքարի մեջ մտած ֆիրմաների թվաքանակը, մրցապայքարի մեջ մտած ֆիրմաների միննույն կարգի հաստատուն ծախքերը, արտահանմանմիննույն արգելքները, արտադրանքի միննույն մակարդակի դիՖֆերենցումըն այլն: Առհասարակ, շուկայական տնտեսությունում, հատկապես արտադրության արագ զարգացող ճյուղերում, հանդես են գալիս նոր Ա.

1. 8. Թոռ

1ոմստեոուՕոքոուշոնօռ. ՎՏա օւ,

)օհո

ՆՄԱ». 1968,

քր. 85-86.

ֆիրմաներ` ուժեղացնելով այդ ճյուղում առանց այդ էլ գոյություն սուր մրցակցությունը: ունեցող Մրցակցության ընթացքում որոշ ֆիրմաներ թուլանումեն, մյուսէ շուկայական ներն ուժեղանում: Այս բնականոներնույթն օրինաչափ էկոնոմիկայում գործող բոլոր ճյուղերի համար անկախ շուկայի ազգային առանձնահատկություններից, մրցակցության զարգացման աստիճանիցն կառուցվածքայինմոդելից: Այսպես, օրինակ, Ճապոնիայում 50-ական թվականներին լուսանկարչականապարատների արտադրությանը մասնակցում էին շուրջ 33 խոշոր ընկերություններ, իսկ այժմ այդ ընկերությունների թիվըկրճատվել է շուրջ 5 անգամ: `

արդյունաբերության

3.2.1. Աղյուսակ

Տարբեր երկրների ճյուղերում խոշորագույն ընկերությունների փայաբաժինը:"1965-95թթ. (26-ներով) կողմից թողարկվող արտադրանքի Երեք խոշոր ընկերությունների փայա-| Խոշոր ընկերությունների համեմատական ճյուղերը բաժինըտվյալ ճյուղում (26) ՏՐ. դրությունը վ ճապոնիա "ճապոնիա ԱՄՆ- 15 | ԱՍՆ ՍՈՒՐ

Նավաշինություն ֆոտո, կինո

ապարատների

|52

1980|995

|38

29.

|1966

|980

|1995

րն

1.1

արտադրություն Ժամացույցների

արտադրություն86 Մարդատար ավտոմեքենաների | 100 |

1.4

1.3

3.2

4.1

1.8

1.6

1.4

1.5

1.3

արտադրություն

Գունավոր

հեռուստացույցներ| ի արտադրություն Համակարգիչների

արտադրություն

Պողպատի

գլանվածքի

68.

արտադրություն

2.8

3.1

Կարելի է նկատել, որ այդ ճյուղերում երեք խոշոր ընկերություններին բաժինէ ընկնում իրացման շուրջ 6006-ը, չնայած որոշ ճյուղերում այդ ընկերությունների փայաբաժինըվերջին 15 տարում աննշան չափով նվազել է: Առաջավոր ընկերությունների համեմատական դրությունը դիտարկվող բոլոր ճյուղերում հաշվարկված ըստ առաջին առաջավոր ընկերության իրացման ծավալին մեծությամբհաջորդ առաջավորընկեի

Ղօ)օ 61721,

"օօ

ԿՀ721,

36ՕԽՕԽՈՅԿՇՇԽՔՑ ՇշԲՇՐՕՌՈւ,

ԱՑ6օօրօրղաւ,

0Ի0/ՎՇ«ա

1981,

1996.

րության իրացման ծավալի հարաբերությամբ, արտահայտվում է շուրջ 1.3 գործակցով (բացի` Ճապոնիայում ժամացույցի ն պողպատի, ԱՄՆում համակարգիչներիարտադրությանճյուղերից): Այս տվյալները հաստատում են այն տեսակետը, ըստ որի, ամենաինտենսիվ մրցակցությունն առկա է մոտավորապես միննույն մեծությամբ ընկերությունների միջն: Ըստ մրցակցող ֆիրմաների գործելակերպի, մրցակցությունը կարող է հիմնված լինել. գաղտնի պայմանավորվածության, ոչ լրիվ պայմանավորվածության, անկախ մրցակցության, դաժան մրցակցությանվրա: Շատ երկրներում (օրինակ՝ Ճապոնիա, Թայվան), համաձայն հակամենաշնորհային օրենքների, ֆիրմաճերին չի թույլատրվում միմյանց միջն գաղտնի համաձայնություն կայացնել: Մոնոպոլիաների կառավարման հանձնաժողովը մշտապես հետնում է օրենքների պահպանմանը: Այդ իսկ պատճառով, շատ ֆիրմաներ հստակ կողմնորոշված են դեպի թերնս, այն է, որ որոշ մրցապայքարը: Դրա վառ ապացույցը, երկրներում միննույնճյուղի ֆիրմաների իրար կուլ տալու երնույթը ոչ միայն չի խրախուսվում բիզնեսի բարձրագույն ղեկավարության կողմից, այլե սահմանափակվածէ հակամենաշնորհային օրենսդրությամբ: Օրինակ, Ճապոնիայում յուրաքանչյուր ընկերություն դիտվում է որպես մինչն կյանքի վերջն այնտեղ աշխատող մարդկանց մի կոլեկտիվ, ն մի ընկերության կողմից մյուսի գնումը դրականորեն'չիգնահատվում: Վերջապես, արդյունքի մակարդակի գնահատման տեսանկյունից, մրցակցությունը կարող է գնահատվել որպես արդյունավետ կամ ոչ արդյունավետ: Գնահատման առավել կարնոր չափանիշ է համարվում «ծախքեր-արդյունք» հարաբերությունը: Վերջինս բարելավվում է այն ճյուղերում, որտեղ արտադրվում են երկարաժամկետ օգտագործման սպառողական ապրանքներ: Վերցնենք, օրինակ, ֆոտոխցիկների ն միկրոհաշվիչների արտադրությունը Ճապոնիայում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ այնպիսի բարձրորակ ապրանքների գինը, ինչպիսին «Կոնտակս»-ն էր, համեմատվում էր բնակարանի գնի հետ: Իսկ այժմ ամենաթանկ ե ամենակատարյալ ֆոտոխցիկն արժե մոտ 200ֆ ն համարժեք է Տոկիոյում 0.2 մ բնակտարածության գնին: Նշված ապրանքներիգնի այսպիսի նվազումը հետնանք է դրանք արտադրող ֆիրմաների կողմից իրականացվող ցածր գների քաղաքականության, որն էլ, հետզհետե ընդլայնելով շուկայական պահանջարկը, այնտեղից դուրս է մղել բոլոր այն ֆիրմաներին, որոնք ի »

ճապոնական

Ք.ԸՃՄ6Տ ՃՈՂՇՈՇՅՈԼոմոտն»,ՏԱԿՇԼար:, ԸօոմսօԼ, ՔՀԹոուռոծծ.

ԽՀՆ

761557.5ԼՇուոօօ-էԼ611.

ք. 68-1. 1964.

Դրան վիճակի չեն եղել իրականացնելու մեծածավալ արտադրություն: զուգահեռ, կամաց-կամաց դուրս են մղվել նան այն բոլոր ֆիրմաները, որոնք չեն կարողացել ապահովել արտադրանքի արտադրության նվազագույն ծախքեր: Բ.

Ֆիրմաների մրցունակությունը

գորժոնները

այն ձնավորող

Տնտեսական մրցակցության հիմնահարցի ուսումնասիրման համար կարնոր նշանակություն ունի այն խնդրի լուսաբանումը, թե մրցապայքարի ընթացքում ի՞նչ է անհրաժեշտ ֆիրմաներին շուկայում առավելություն ձեռք բերելու կամ առաջնորդ դառնալու համար, կամ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ֆիրմաների մրցունակությունը ն ինչպե՞ս այն ապահովել: այն Ինչ վերաբերում է ապրանքի մրցունակությանը ապա որոշվում է որպես այդ ապրանքի առավելություն նույն նպատակների համար ծառայող ուրիշ ապրանքների նկատմամբ (գնային, որակական, շահագործողական ն այլն): `Ձեռնարկատիրության կազմակերպմանը նվիրվպծ գրականության մեջ մանրամասն լուսաբանված են արտադրանքի մրցունակության էությունը ե դրա գնահատման հիմնահարցերը ինչպես քանակապես՝անհատական,խմբային, ինտեգրալային ցուցանիշների միջոցով, այնպես էլ որակապես օգտվելով Ս.Նիլսոնի մատրիցից: Ընդհանրացնելով ֆիրմայի մրցունակության եղած մեկնաբանությունները, կարող ենք նշել, որ այն մի ֆիրմայի առավելությունն է տվյալ ճյուղի մնացած ֆիրմաների կամ էլ ֆիրմաների խմբի նկատմամբ: Այսպես, ֆիրմայի մրցունակութունը բնութագրելիս Վարվարդի բիզնեսի դպրոցի պրոֆեսոր Մ.Պորտերը նշում է, որ գոյություն ունեցող ոչ մի ցուցանիշ կամ համակարգ միարժեքորեն չի կարող գնահատել կամ մեկնաբանել ֆիրմայի մրցունակությունը: Այս եզրակացությանը նա հանգել է ելնելով այն հիմնադրույթից, որ մրցունակությունն արտացոլում է ռեսուրսների օգտագդրծմանարդյունավետության մակարդակը Ուստի կարելի է պնդել, որ մրցունակությունը պահպանելու համար ֆիրմաները պետք է միշտ մտահոգված լինեն-իրենց տրամադրության տակ գտնվող կամ ապագա արտադրականնպատակների համար ձեռք բերվող բոլոր տեսակի ռեսուրսների առավել լրիվ ու արդյունավետ օգտագործնամհարցում: Սակայն մրցունակությունը չի համարվում ֆիրմաների իմանենտ (ներունակ) որակը:Ֆիրմայի մրցունակությունը կարող է գնահատվելմի ճյուղի ֆիրմաների խմբի շրջանակներում կամ էլ այնպիսի ֆիրմաների են փոխարինելի արտադրանք: համեմատությամբ, որոնք թողարկում |

Մրցունակությունը կարելի է բնորոշել: համեմատելով այդպիսի ֆիրմաները ինչպես ազգային, այնպես էլ` համաշխարհային շուկաներում: Ֆիրմայի մրցունակությունն, այսպիսով, հարաբերական հասկացություն է: Միննույն ֆիրման տարածաշրջանում կարող է համարվել մրցունակ ֆիրմա, սակայն ազգային կամ համաշխարհային շուկայի շրջանակներում կամ առանձին սեգմենտներում ոչ: Առավել դժվար հարց է ունակության

մրցունակության

մակարդա

առավելության

նահատումը, չա

ամ

այսինքն, բնու

տվյա

մա

ազահայտում

ֆիրմաների նկատմամբ: Այստեղ առաջանում են մի քանի հիմնահարցեր: Առաջին հիմնահարցը կապված է համեմատման համար անհրադերում հանդես է ժեշտ ֆիրմաների ընտրության հետ: Այդպիսի գալիս առաջնորդ կամ էտալոնային ֆիրման: Մի ֆիրմայի մրցունակությունը մյուս ֆիրմայի նկատմամբ կարող է որոշվել միայն այն դեպքում, երբ համեմատվող ֆիրմաների արտադրանքները բավարարում են սպառողների նույնական-պահանջմունքներ: Ընդ որում, պահանջվում է, որ այդ ֆիրմաները գտնվեն կենսացիկլի միննույն փուլում: Հակառակ դեպքում, ստացված համեմատական գնահատականները կարող են չհամապատասխանել իրա-

նորեկ

ֆիրմայի

կանությանը(այսինքն ոչ ադեկվատլինել): Երկրորդ հիմնահարցը ֆիրմայի կողմից օգտագործվող ռեսուրսների սահմանային արդյունքից ստացվող եկամտի չափման միասնական հայտանիշների ընտրութան հետ է առնչվում: Ռեսուրսներից ստացված եկամուտն արդյունք է առավել մեծ հասույթի ն օգտագործվող ռեսուրսների յուրաքանչյուր միավորին ընկնող եկամտի: Արժեքային արտահայտությամբ, դրան միարժեքորեն կարող է փոխարինել ֆիրմայի ըստ արտադրական կապիտալի շահութաբերության ցուցանիշը: Սակայն միշտ չէ, որ ֆիրմաներն իրենց առաջ խնդիր են դնում առավելագույնի հասցնել շահույթը: Նրանք կարող են գործել վնասաբերության կրճատման սկզբունքով: Հենց սա էլ խանգարում է ֆիրմաներին միննույն հարթության վրա դնելու համեմատելու կամ միմյանց հետ չափակցելու նպատակով: Երրորդ հիմնահարցը կապված է շուկայի առողջացման ուղիների որոնման հետ` հատկապես երկրի սահմաններից դուրս: Մրցակիցների վերաբերյալ տեղեկությունների բացակայությունը, երբեմն չհիմնավորված որոշումներ կայացնելու տեղիք է տալիս պատճառ դառնալով ֆիրմայի կայունության խարխլման: Վերոհիշյալ հիմնահարցերն անլուծելի չեն, ն ֆիրմաներիխելացի մենեջերներն օգտագործելով դրանց լուծման պոտենցիալ հնարավորությունները, կարող են պահպանել ն զարգացնել իրենց ֆիրմաների մրցունակությունը՝ հասնելով մրցակցային առավելության:

Ֆիրմայի մրցունակությունը կարելի է ներկայացնելորոշակի գործոնների հնգամակարդակպստիճանակարգի միջոցով, այսպես. շուկայում |այաբաժինը

Զարգացման ունակութ- | Արտադրական ն հնարավորությունը| կարողությունը

յունը

Իրացման կարողությունը

«վպրանք-շուկա» ռազմավարությունը

|Ղեկավար աշխատակազմի ներուժը

|Անցյալժամանակաշրջանի արդյունքները

Ֆիրմայի մրցունակությունը ներկայացնող գործոնների աստիճանակարգը Ինչպես երնում է գծանկարից, այդ աստիճանակարգի երկրորդ մակարդակումմրցունակությունը կարող է ամրագրվել հետնյալ երեք կարնոր գործոններիմիջոցով 1. ֆիրմայի զարգացմանունակությամբ ու հնարավորությամբ, 2. ֆիրմայի արտադրական կարողություններով, 3. ֆիրմայի արտադրանքի իրացման կարողություններով: Աստիճանակարգիերրորդ մակարդակը գնահատվում է «Ապրանքշուկա» ռազմավարությունը ներկայացնող գործոնների միջոցով: Դա իրականացվում է հետնյալ կերպ. ասենք, թե երկրի արդյունաբերությունը դիֆերենցում է իր պրոֆիլային արտադրանքի արտադրությունը նոր տեխնիկայի ներդրման ճանապարհով: Դա կհանգեցնի սիներգիկ էֆեկտի ն կնպաստիարդյունաբերության այդ ճյուղում մրցունակության ուժեղացմանը, ինչպես նան կայունացման ապահովմանը: Աստիճանակարգիչորրորդ սանդղակը գնահատում է ֆիրմայի բարձրագույն ղեկավարության կարողության մակարդակն այնպիսի որոշումների մշակման հարցում, որ ներկայացնում են ֆիրմայի մրցունակության առաջին երեք մակարդակները: Գծ. 3.2.1.

Հինգերորդ մակարդակըբնութագրում է ֆիրմայի գործունեությունը նախորդ ժամանակաշրջանում (անցյալում): Այստեղ կարնոր է ֆիրմայի շահույթի գնահատումը: Ինչքան մեծ է շահույթը, այնքան բարձր է մրցունակությունը ն ընդհակառակը որքան բարձր է ֆիրմայի մրցունակությունը, այնքան մեծ Է նրա շահույթը: Աստիճանակարգիառաջին մակարդակըբնութագրում է մրցապայքարի հիմնական գործոնները: Դրանց ճիշտ ընտրության անհրաժեշտությունը կարելի է հիմնավորել Ճապոնիայի արդյունաբերության օրինակով: Այսպես, ճապոնական արդյունավետ մրցակցող ֆիրմաները զբաղված են արդյունաբերությանայնպիսի ճյուղերում, ինչպիսին են նավաշինությունը ն սարքաշինությունը, մեքենաշինությունը, մետալուր(հատկապես գլանվածքի արտադրությունը): Այս ճյուղերը գիան արդյունավետ մրցակցում են ոչ միայն երկրի ներքին շուկայում, այլն միջազգային: Կան ֆիրմաներ, որոնք հաջող մրցակցում են միջազգային շուկայում, սակայն ներքին շուկայում այս առումով, այնքան էլ մեծ չէ նրանց հաջողությունը Սա բացատրվում է նրանով, որ տվյալ արտադրանքով ն դրա փոխարինիչներհվ հագեցած է ներքին շուկան, այնինչ արտաքին շուկայում նման արտադրանքը կամ բացակայում է, կամ էլ մրցունակ է: Այսպես, օրինակ, ուսումնասիրելով ճապոնական նավաշինությունը համաշխարհային շուկայում մրցունակության կայուն մակարդակիվրա պահող կամ այդ մակարդակն ապահովող գործոնների համակարգը, կարելի է առանձնացնելհետնյալ հանգամանքները. խոշոր նավերի ստեղծումը, ու արտադրությանկազմակերպման նոր մեթոդների արմատավորումը,որն իր հերթին նախատեսում է. ա) արտադրությանՕպտիմալ պլանավորում, բ) մոդուլային արտադրությանհամակարգի օգտագործում, գ) արտադրությանհամալիր մեքենայացում: Կարնոր գործոն է նան արտադրության դիֆերենցումը:-Դա հիմնավորվում է նրանով, որ նավերի նկատմամբ պահանջարկը տարեցտարի փոփոխվում է: Որպեսզի հաշվեկշռվի արտադրության ն իրացման ծավալը (պահանջարկն ու առաջարկը),շահույթը, լավագույն նավաշինական ընկերությունները դիֆերենցում են իրենց արտադրությունը ն ներ են դնում իրար մոտ այնպիսի արտադրություններ ու տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են մետաղակոնստրուկցիաների, խոշոր դետալների ն ջերմափոխարկիչներիարտադրությունը: Այս ամենն իրականացնելու համար կարնոր նշանակություն ունի նան մարդկային գործոնը: Վերջապես, ֆիրմայի մրցունակությունը ներկայացնող բուրգի գագաթին գտնվում են այն գործոնները, որոնք այս կամ այն կերպ .

» »

ստեղծումն

նպաստում են շուկայում իրացման ընդհանուր ծավալի մեջ տվյալ ֆիրմայի իրացման բաժնի մեծացմանը(փայաբաժնի մեծացմանը): Յուրաքանչյուր ֆիրմայի մրցունակության գնահատման. հարցը ուղղակիորեն կապվում է նան տվյալ երկրի մրցակցային դիրքի հետ: Այս ուղղությամբ լուրջ ուսումնասիրությանհեղինակ է ամերիկյան հայտնի տնտեսագետՄայքլ Պորտերը : Շուրջ ութ արդյունաբերականերկրների ավելի քան 100 ճյուղերի գործունեությունը բնութագրող հարուստ տեղեկությունների հիմանվրա նա մշակել է ֆիրմայի, ճյուղի, երկրի մրցակցային առավելության յուրօրինակտեսություն: Նրա հայեցակետիհիմնական թեզը համարվում է, այսպես կոչված, «ազգային ռոմբը», որը բացահայտում է էկոնոմիկայի չորս հիմնական հատկանիշները (դետերմինանտները), որոնք ձնավորում են այն մրցակցայինկոնկրետ միկրոմիջավայրը,որտեղ գործում են տվյալ երկրի ֆիրմաները: Այդ դետերմինանտները փոխկապվածեն ն պարզ պատկերացումեն տալիս մրցակցությանուժի ն ինտենսիվության մասին: Ֆիրմաների ռազմավարությունը, կառուցվածքըն մրցակցությունը

Գործոնների

պարամետրեր

-- |

ն Հարակից ճյուղեր

Գծ.

3.2.2.

Պահանջարկի պարամետրեր

րանր

Երկրի մրցակցային առավելությանդետերմինանտները («ազգային ռոմբը»)

Տես՝ 11օրդօթ ԿԼ, Խօթոյոոթօյուոքէօոաթշութտ.

806.

Խօուքօտութ

ՕթՀՍՅԻՑՈԼԸՇՈՒ:«թոռ.

հ/.

1991.-ր.

Ինչպես երնում է 3.2.2 գծանկարից, «ազգային ռոմբը» փոխադարձ կապի մեջ գտնվող դետերմինանտներիմի համակարգ է, որը ստեղծում է որոշակի մճրցակցայինմիջավայր (բարենպաստկամ անբարենպաստ) երկրի պոտենցիալ մրցակցային առավելությունն իրականացնելու համար: Այդ դետերմինանտներն, ըստ իրենց ազդեցության -ընդհանրության, խմբավորվում են հետնյալ կերպ |

յին)

(իրանյութական

են 1. Գործոնների պարամետրերը ներկայացնում ն ոչ նյութական այն պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են

երկրի

արտահանմամբ կողմնորոշված առաջատար ճյուղերի մրցակցային ամբողջառավելությունըձնավորելու համար: Դիտարկելով արտադրության գործոնների դերը երկրի մրցակցային առավելությունների հարցում, Մ. Պորտերը, ի թիվս ավանդականգործոնների (աշխատանք, կապիտալ, հող, ձեռնարկատիրական գործուինչպիսիք են նեություն), առանձնացնում է նան այնպիսի գործոններ, տվյալ երկրի գիտական պոտենցիալը (ապրանքին ծառայությունների գիտատեխնիկական ն շուկայական մրցունակության վրա ազդող ինֆորմացիան ն այլն), ինչպես նան ենթակառուցվածքը (տրանսպորտային հաղորդակցությունը, առողջապահությունը, կապի համակարգը, բնակչությանը բնակարանային ֆոնդերով ապահովելը ե այլն): Պորտերը կարողացել է տարբերակում մտցնել այդ գործոնների մեջ ելնելով դրանց կիրառման ոլորտից ու շրջանակներից: Այս առումով նա գործոններըբաժանել է երկու խոշոր խմբի. ա. ընդհանուր գործոններ (ավտոճանապարհների ցանցը, գույն կրթությամբ բնակիչների թիվը ն այլն), որոնք ճյուղերի համար ստեղծում են մրցակցայինառավելությանլայն ասպեկտներ, բ. մասնագիտացման գործոններ (նեղ մասնագիտացում ունեցող մարդկանց տեսակարար կշիռը), որոնք, որպես կանոն, օգտագործելի են շատ սահմանափակճյուղերում, կամ նույնիսկ մեկ ճյուղում:

՛բարձրա-

մաների

ռազմավարություննե

առուզվածքը

մրզակ-

գությունը: Ազգային մրցակցության գերակայության ապահովման գործում կարնոր դեր ունեն ֆիրմաների կառուցվածքը ն երկրի ներսում մրցակցային միջավայրը, որը ձնավորվում է ֆիրմաների միջն տեղի ունեցող մրցակցության պայմաններում: Եթե մրցակցային միջավայրը կամ էլ ֆիրմաների միջն մրցակցությունը բացակայում է, եթե ֆիրմայի ռազմավարությունը չի նպաստում մրցակցային պայքարի ծավալմանը, ապա արտաքին շուկայում մրցակցային առավելություն սովորաբար չի ստեղծվում: 3. Պահանջարկի պարամետրերը: Այս պարամետրերը սովորաբար գնահատում են պահանջարկիտարողունակությունը ն ծավալը (մեծությունը), զարգացման դինամիկան ն ինտենսիվությունը, տարբեր տեսականիով արտադրանքի նկատմամբ սպառողների դիֆերենցված

պահանջարկը, նրանց կողմից ունեցած պահանջները: 4.

Ազգային

էկոնոմիկայում

նկատմամբ

արտադրանքի որակի բարձր

զարգացած

հարա

ճյուղերը

առկայությունը` նշանակում է արտահանմամբ կողմնորոշված ֆիրմաներին անհրաժեշտ նյութերով, կիսաֆաբրիկատներով, կոմպլեկտավորող իրերով ն այլ նյութական միջոցներով ու համապատասխան ինֆորմացիայով ապահովող (մատակարարող) ազգային հարակից ճյուղերի գոյություն: Այդպիսիճյուղերի առկայությունն արտաքին շուկա դուրս եկող ֆիրմաների համար մրցակցային առավելության ապահովման ն պահպանման համար համապատասխան պայմանների նախադրյալներէ ստեղծում: Սա

Մրզունակության

պայմաննել

ետերմինանաներըի

շարքում

վերջին տասնամյակներում դիտարկվում է նան պատահական պարամետրերի դերը: Դրանք այս կամ այն կերպ կարող են ազդել կամ հակազդել ֆիրմաների կամ երկրի ձնավորվող մրցունակ առավելության կարգավիճակի վրա: Պատահական պարամետրերը երկրի էկոնոմիկայի զարգացման ընդհանուր պայմանների հետ քիչ ընդհանրություն ունեցող պարամետրեր են, որոնց վրա չեն կարող ազդել ոչ ֆիրմաները ն ոչ էլ երկրի կառավարությունն իր վարածտնտեսական լավ կամ վատ քաղաքականությամբ: Որպես առավել կարեոր պատահական պարամետրեր, կարենան տեխնոլոգիալի է առանձնացնել նոր հայտնագործությունները, կան խոշոր տեղաշարժերը, ռեսուրսների գների կտրուկ փոփոխությունը (օրինակ նավթային շոկը), համաշխարհային ֆինանսական շուկայի վարքագծի կտրուկ փոփոխությունները («սն երկուշաբթին», հարավասիական ֆինանսական շուկայի փլուզումը ն այլն), համաշխարհային կամ ազգային պահանջարկի բռնկումները, երկրի ն արտասահմանյան երկրների կառավարությունների կողմից վարվող տնտեսական քաղան այլ անկանխատեսելի համգամանքքականությունը, պատերազմները ները: Պատահական պարամետրերը կարող են փոփոխել մրցակցող ֆիրմաներիդիրքը շուկայում կամ առանձին սեգմենտներում: Դրանք կարող են ի չիք դարձնել հին մրցակիցների առավելությունները պոտենցիալ ստեղծելով նոր ֆիրմաների համար: Սակայն հարկ է նշել, որ այս կամ այն պատահական պարամետրերի համար ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային շուկաներում անհրաժեշտ են զարգացման բարենպաստպայմաններ: 6. Մրզունակության ձնավորման գործում մեծ է նան կառավարութլան դերը, քանի որ վերջինս ազդում է «ազգային ռոմբի» մնացած դետերմինանտներիվրա: Ընդ որում, այդ ազդեցությունը կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հետնանքներ: Արտադրու143

թյան ն պահանջարկիպարամետրերիվրա կառավարությունն ազդում է դրամա-վարկային,մաքսային, հարկային քաղաքականությամբ: Շատ երկրներում կառավարություննինքն է բանակի, կապի, կրթության ն այլ ճյուղերի համար ապրանքների գնողը: Վակամենաշնորհայինքաղաքականության իրականացմանճանապարհով կառավարությունը նպաստում է օպտիմալ մրցակցությանմիջավայրի ստեղծմանըն առաջավոր ճյուղերում մրցունակության ոլորտներում ու ազգային էկոնոմիկայի ապահովմաննու պահպանմանը: Հարկ է նշել, որ մրցակցային դիրք ապահովող դետերմինանտները փոխադարձ ազդեցությունեն թողնում միմյանց վրա: Դա նշանակումէ, որ արտադրող ֆիրմաները չպետք է պասիվ դիրք գրավեն: Այդ ճյուղի արտադրության գործոնների պարամետրերը կարող են դրականորեն ճյուղերի վրա, նպաստելով նրանց արտադրականպոազդել. հարակից տենցիալի, միաժամանակ նան հիմնական ճյուղերի արտադրական պոտենցիալի զարգացմանը: Այսպիսով. դետերմինանտների փոխադարձ ազդեցություն` պայմաններ է ստեղծում ինչպես առանձին ֆիրմաների (ֆիրմաների խմբերի), այնպես էլ երկրի մրցակցության ապահովմանհամար: Գ.

Ֆիրմաների մրցակցային դիրքի ձնավորման մեխանիզմի վերլուծությունը

Շուկայական մրցակցության պայմաններում իրենց գործունեության հաջող իրականացմանհամար ֆիրմաները պետք է իրացնեն արտադրանքն ավելի ցածր գներով. քան նրանց մրցակիցները(մրցունակ հատկագներ) կամ արտադրանքը թողարկեն այնպիսի որակական նիշներով, որոնք հնարավորություն ընձեռեն ֆիրմային առաջնային դիրք գրավել (արտադրանքի դիֆերենցում), կամ էլ սպառողներինեղ շրջանակի պահանջները բավարարող արտադրանք թողարկել (խորը մասնագիտացում):Ֆիրմայի մրցունակությանձնավորմանպարզագույն սխեման, ելնելով վերոհիշյալ ռազմավարություններից, կարելի է ներկայացնել 3.2.3 գծապատկերի տեսքով: Ֆիրմայի ղեկավարությունը պետք է հանգամանորեն վերլուծի ունեցած մրցակցային առավելությունը ն ընտրի ռազմավարության վերոհիշյալ երեք ձներից որնէ մեկը: Այդ ռազմավարություններիհամատեղման կամ համակցման փորձերը հաջողությամբ չեն ավարտվում ն հանգեցնում են արդյունավետության անկման: Ինչպես երնում է գծանկարից, ֆիրմայի մրցակցային առավելության ձնավորման գործընթացումկարնոր դեր է խաղում ֆիրմայի կողմից իրականացվող գնային ռազմավարությունը, որն առավելապես

արտահայտվումէ կամ գների, կամ էլ արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերիմեջ առաջատար լինելու հանգամանքով: Եթե ֆիրման շուկա է առաքում ստանդարտ որակով ապրանք կամ որոնց արտադրության ն իրացման վրա (հատկապես ծառայություն, արտադրության) կատարվածծախսերն ավելի փոքր են, քան դրանց միջին ծախքերը,ապա պարզ է, որ տվյալ ֆիրմայի ստացած շահույթի չափը կախված կլինի տվյալ արտադրանքի միջին են անհատական ծախքերի(ինքնարժեքի) տարբերությանմեծությունից: Սա հաստատում է ֆիրմաներիմրցակցությանխոշոր գիտակ Պորտերի կողմից մշակված մրցակցությանապահովմանռազմավարությանհայեցակարգը: Մրցակցայինդիրք

Մրցունակություն ըստ

ըստ Մրցունակություն արտադրանքիդիֆերենցմանկամըստ ան-| վանացանկիռազմա-

ծախքերիկամ մրցունակգների

վարության

-Շուկայականհատվածը ընդհանուրէ բոլոր մրցակիցներիհամար «Ստանդարտ որակ Առավել ցածր ծախքեր

մավարության

-Եուկայականհատվածը ընդհանուրէ բոլոր

մրցակիցների

համար

Առավելբարձրորակ Ստանդարտբարձր ծախքեր -

Գծ. 3.2.3.

Մրցունակությունըստ մասնագիտացման | կամ ըստ արտադրանք -շուկա ռազ-

Շուկայականհատածը հատուկ է Հատուկորակական բնութագրեր Ստանդարտբարձր ծախբեր

Ֆիրմայի մրցակցայինդիրքի ձնավորմանպարզագույն սխեմա

1985 թվականինհրատարակվեցՊորտերի «Մրցակցային առավելությունը» մենագրությունը, որտեղ զարգացվեցին դրանից առաջ հրատարակված«Մրցակցությանռազմավարությունը» մենագրության մեջ առաջ քաշված հիմնադրույթները: ճիշտ չէ մրցակցության դեպքում շուկայում ֆիրմայի ստորաբաժանումների կողմից օգտագործվողեղանակներն ընդհանրացնելը: Լավ պետք է կառուցվեն ուժեղ դիրքերի ն հնարավոռազմավարությունները րությունների օգտագործմանհիման վրա: Պորտերի գլխավոր ավանդն այն է, որ նա առաջարկում է ֆիրմայի օպտիմալ գործունեությաներկու ճանապարհ

կամ ֆիրման գործում է տեղում` առավել ցածր միջին ծախքերի մակարդակում, կամ էլ դիֆերենցելովիր արտադրանքը կամ ծառայությունը գնորդների պահանջմունքներին համապատասխան,ապրանքի գինը բարձրացնում է այնքան, որքան պատրաստ է վճարել գնորդը: Ֆիրմաները կարող են ընտրել օգտագործե՞ն ռազմավարությունները լայն շուկայում, թե՞ նրա մի նեղ սեգմենտում, որտեղ ֆոկուսավորվելէ իրենց գործունեությունը: Այս այլընտրանքային հնարավորություններն ընդհանրացվածեն գծանկարում. »

Մրցակցայինառավելություն Առավելցածր միջին "Դիֆերենցում :

ծախքեր

Առաջնությունըստ Դիֆերենցում ՄրցակցությանԳլխավոր նպատակը ծախքերի մասշտաբը Ընթացիկ Ֆոկուսավորված Ֆոկուսավորված : դիֆերենցում նպատակը ծախքեր Գծ.3.2.4. Մրցակցության ապահովման ընդհանուր ռազմավարություն

Անդրադառնանք այս ռազմավարությունների ուսումնասիրությանը առանձին- առանձին: Եթե ֆիրման առաջարկումէ շուկայական միջին գնից համեմատաբար ցածր ծախքերով (ինքնարժեքով) արտադրանք, ապա նա կստանա մեծ շահույթ: Դա է վկայում ստորն բերվածգծանկարը: Միջին գինը

Շահույթի

Շահույթ

Միջին

ծախքեր Միջին

մասնակից Գծ. 3.2.5.

Շահույթ

Միջին ծախքեր

Առաջնորդըստ

ծախքերի

վրա հավելում

Շահույթ Միջին ծախքեր

դիֆերենցիատոր -

Ընդհանուր ռազմավարությունը ն շահութաբերությունը

գործունեության բարելավման այս ռազմավարության "Ֆիրմայի խնդիրներից է գնորդների մեջ վստահություն առաջացնել ապրանքի որակի նկատմամբ, քանի որ, եթե գնորդը ֆիրմայի արտադրանքը համարում է ցածր որակի, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում իջեցնել գինը, որպեսզի իրացվի արտադրանքը: Գնի իջեցմանը զուգընթաց,

առավելությունը միջին ծախքերի գծով դադարում է բերել լրացուցիչ շահույթ: Ասվածն ավելի պատկերավոր դարձնելու համար դիտարկենք հետնյալ գծանկարը

Միջին ծախքեր |Շահույք

Միջին

Շահույթ

Շահույթ Միջին ծախքեր

Միջին

ծախքեր

Միջին

Առաջնորդ ըստ

մասնակից ծախքերի Գծ. 3.2.6.

ՇԾախքերիկրճատում «(գների իջեցում)

Միջին ծախքերի ն գների իջեցումը

Հայտնի է, որ գոյություն ունեն արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերի կրճատման. բազմաթիվ ուղիներ ն ռեզերվներ: Սակայն այդ ծախքերի կրճատման մի քանի եղանակներ կապված են կոլեկտիվի փորձի ն հմտության աճի հետ, երբ այդ աճի տեճպերը առաջ են անցնում մրցակցության ուժեղացման տեմպերից: Ստորն պատկերվածէ փորձի ն հմտության աճի կորագծի օրինակը Միջին.

ծախքեր

Փորձ ն հմտություն

Գծ. 3.2.7. Փորձի կորագիծը

Նկատենք,որ առավել ցածր միջին ծախքերի կարելի է հասնել արտադրության փորձի ն հմտության կուտակմանը զուգընթաց, այսինքն, միննույն արտադրանքից շատ արտադրելը ֆիրմային օգնում է ընտրելու (գտնելու) արտադրության առավել արդյունավետ մեթոդ:

Սակայն հարկավոր է նկատի ունենալ, որ դա նույնը չէ, ինչ որ արտադրության մասշտաբը կամ տնտեսումը ըստ մասշտաբի: Ստորն տնտեսման բերված է արտադրության մասշտաբով պայմանավորված կորագիծըարդյունաբերության մեջ: Ինչպես երնում է գծանկարից,եթե արտադրության ծավալը կո147

է :« կետին. ապա այդ ֆիրման, րագծի վրա համապատասխանում բնական է, զիջում է այն ֆիրմային, որը միջին ծախքերովիրականացնում է 7 կետինհամապատասխան արտադրություն: Միջին

ծախքեր

Արտադրության մասշտաբ Գծ.3.28. Տնտեսում

մասշտաբիհաշվով արտադրության

փորձի

Այդ երկու էֆեկտները (արտադրության կորագծին մասշտւսեն: կորագծի) բի որ իրացման ծավալըհամարհաստատում վում է ցածր միջին ծախքերինհասնելու հիմնականնախադրյալը: Այն հանգամանքը,որ ֆիրմանհանդիսանումէ ցածր միջին ծախքեէ նրան մրցունակության արտադրանք արտադրող,պաշտպանում ուժերի ազդեցությունից: Այդ ֆիրմաները գրավում են առավել գոյատնելու որը` հնարավորություն ընձեռում է. դիրք, տնտեսման

բին

Ա ուժերիժամանակ:

գնայինպատերազմի Գներնիջեցնելու նպատակով գնորդների ճնշումը, ամենայն հավա-՝ նականությամբ, թույլ կլինի, քանզի սպառողները հազիվ թե կարողա-

ստանալ առավել նախընտրելիառաջարկ այն ֆիրմաներից,որոնք են հետ առաջնորդողների միջին մրցակցում շրջանակներում ծախքերի նան

(բնագավառում):

Այն դեպքում, երբ մատակարարներըբարձրացնում են գները, առավել ցածր միջին ծախքերովարտադրանք արտադրող ֆիրմաները չեն դառնաայնքան ուժեղ, որքան առավել բարձր միջին ծախքերով ֆիրմաները:Ցածր միջին ծախքերով ֆիրմաների դիրքը կարող է խոչընդոտել մրցակցի ճյուղ թափանցելուն, հատկապես, եթե մրցակիցը ցանկանումէ մրցել գնի բնագավառում: Ծախքերի գծով առաջնայնությունստանալու համար իրականացվող ռազմավարությանհետ կապված գոյություն ունեն մի քանի տեսակի ռիսկեր, որոնցից հատկանշականեն՝ Ցածր ծախքերովստանդարտ,արտադրանք արտադրողիգնորդների շրջանակը կարող է խիստ նեղանալ,քանի որ մրցակիցներըիրենց »

արտադրանքը կատարելագործում

են

համապատասխան:

ժամանակի

պահանջներին

Լայն սպառման արտադրանք արտադրող ֆիրմաներում ցածր ծախսայինռազմավարություն կիրառելու ռիսկը բավականին բարձր է: Պատճառն այն է, որ այստեղ կարող է լինել միայն մեկ առաջնորդ ըստ ծախքերի: Եթե ֆիրմաները կիրառում են բացառապես գնային մրցակցություն, ապա ըստ ծախքերի երկրորդ կամ երրորդ տեղը գրավող ֆիրմաները կարող են ունենալ միայն ոչ էական առավելություն: Մրցակիցները կարող են հեշտությամբ ընդօրինակել ցածր միջին ծախքերի (կամ ինքնարժեքի) հասնելու բազմաթիվ եղանակները: Հնարավոր է, որ նրանք ստեղծեն ձեռնարկություն (արտադրություն) »

առավել արդյունավետ արտադրության մասշտաբի էֆեկտով ե, ճյուղի հասունացման փուլին անցնելուն զուգընթաց, փորձի էֆեկտի կորագիծըկարող է խիստ նվազել, քանզի ֆիրմաների մեծ մասն արդեն ձեռք է բերել այդ փորձը ու յուրացրել առավելությունները: Բայց առավել մեծ վտանգ է սպասվում այն մրցակիցներից, որոնք ի վիճակի են սահմանել այդ ճյուղում սահմանային ինքնարժեքի մակարդակին համապատասխան գին, քանի որ նրանք ունեն ավելի շահութաբեր արտադրատեսակներ, որոնք կարող են ծածկել արտադրության հաստատագրվածծախքերը: Ծախքերի գծով առաջնայնության հասնելու համար անհրաժեշտ է, նախ ուսումնասիրել,թե տվյալ ֆիրմային կազմակերպմանո՞ր տեսակը կօգնի առավելագույն չափով կրճատելու միջին ծախքերը: Անհրաժեշտ է պարզել նան, թե ինչպիսի՞ փորձ ու հմտություն, արտադրության գործոններ, կազմակերպական համակարգ ու կառուցվածք կիրառել, կազմակերպմանի՞նչ կուլտուրա է համապատասխանում ըստ ծախքերի առաջնայնությանռազմավարությանը: Բերված գծանկարում պատկերված է նման .ռազմավարության իրականացմանգործընթացը: Կուլտուրա, ոճ արժեքներ

Կառուցվածքն համակարգ

Գծ.3.2.9.

ծախքերի առաջնության ռազմավարությու Ըստ

Ռեսուրսներ,փորձ ն հմւոություն

Ծախքերի գծով առաջնայնության ռազմավարություն

Ինչպես երնում է գծանկարից, ծախքերի գծով առաջնայնության ռազմավարությանհաջող իրականացմանգործընթացըկառավարվում է երեք հիմնական գործոններիմիջոցով. ԼՍ

ռեսուրսներ ն հմտություններ, կառուցվածքն համակարգեր, աշխատանքի ոճ, կուլտուրա ն արժեքներ: Արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերի կրճատման կիրառվում են մի քանի եղանակներ, որոնցից հանգուցանպատակով մեծ փորձի ու հմտության յին են համարվում արտադրական կոլեկտիվի պայմաններում արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Վաշվի առնելով այն հանգամանքը թե ֆիրմայի արտադրանքը աշխատատարէ, թե կապիտալատար, առաջին հերթին պետք է միջոցառումներ մշակվեն ուղղված արտադրության այդ գործոնի Օօգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը,դրանով նպաստելով արտադրության ծախքերի կրճատմանը: Չնայած ծախքերի գծով առաջնության ապահովման հիմնական գործոնը արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախքերի կրճատումն է, սակայն պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել նան թողարկվող Չէ՞ արտադրանքի որակի բարելավմանը: որ որակի բարելավումը համարժեք է արտադրանքի ծավալի աճին կամ միննույն ծավալի դեպքում ԱԳ-ի ռացիոնալ օգտագործմանը: Թողարկվող արտադրանքիբնույթը որոշում է ֆիրմայի կառուցվածքը: Եթե ֆիրմային բնորոշ է զանգվածային արտադրությունը, ապա նրա աշխատանքի կազմակերպման արդյունավետ կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ գծանկարիմիջոցով. »

» »

Ռազմավարական մակարդակ

Գործադիր տնօրեն (ավագ կառավարիչներ)

Տեխնոկառուցվածք

որակ :

կոոպերացիա

Օժանդակ անձնակազմ

Միջին մակարդակ մենեջերներ

պլանավորում արտադրանքի մշակում

Գծ.3.2.10.

Օպերացիոն մակարդակ արտադրանքի հիմնակահ արտադրողներ ն իրացնողներ

ինֆորմացիայի մշակում սոցիալական :

ոլորտ

Օժանդակ արտադրություն

Ֆիրմայի.աշխատանքի արդյունավետ կազմակերպման հնգատարր ռազմավարության բլոկ- սխեմա

Ինչպես երնում է գծանկարից, ֆիրմայի աշխատանքի՝ կազմակերպական կառուցվածքում գոյություն ունեն երեք հիմնական մակարդակներ, որոնք, սկսած վերնից (կամ բարձրագույն մակարդակից), մինչն ներքն փոխադարձաբար կապված են միմյանց հետ: Ռազմավարական մակարդակը ներառում է թե բարձրագույն ղեկավարությանը, թե հիմնական արտադրապրոցեսում զբաղված հիմնական բանվորներին: Որպես կապող օղակ այստեղ հանդես է գալիս միջին մակարդակը: Այսպիսով, արտադրանքի զանգվածային արտադրություն ունեցող ֆիրմաները ըստ ծախսերի առաջնություն ձեռք բերելու համար պետքէ ունենան լավ մշակված ն մասնագիտացվածարտադրական կառուցվածք: Իսկ դա, իր հերթին, կապված է արտադրության պլանավորման, որակի կառավարման համակարգի, բյուջետային հսկողության, նոր արտադրանքի մշակման գործընթացի հետ: Ըստ -՛ծախսերի առաջնայնության ռազմավարության իրականացման գործընթացի երկրորդ ուղղությունը վերաբերում է արտադրության կուլտուրային, աշխատանքի ոճին ն արժեքներին: Մասսայական արտադրության ֆիրմաներում, աշխատանքի միապաղաղության հետնանքով, արտադրական կոլեկտիվում առաջանում է հակամարտություն ն խարխլում է ռազմավարական մակարդակի օպերացիոն մակարդակների միջն եղած կապը: Ծախքերի գծով առաջնության հասնելու համար անհրաժեշտ է մշտապես բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը: Այդ պատճառով էլ ֆիրմաները ձգտում են ընդունել կառավարման հստակ, ճիշտ որոշումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս բարձրացնելու թողարկվող արտադրանքի որակը ն արդյունավետությունը: Շրջակա միջավայրի կայունությունը, այսինքն ճկուն պահանջարկի առկայությունը կարեոր հանգամանք է ֆիրմաների հաջողությունն ապահովելու համար, քանզի անկայուն միջավայրը ֆիրմայի արտադրության. արդյունավետության անկման պատճառ կարող է դառնալ ծախքերի արհեստական աճման ճանապարհով: Այսպիսով, ֆիրմայի ըստ ծախքերի առաջնության ռազմավարությունը ապահովվում է առաջին հերթին համապատասխան կազմակերպական կառուցվածքի պայմաններում, երբ այդ կառուցվածքըհիմնված է կայունության ն աշխատողներիթվաքանակի վրա: Դիֆերենցման ռազմավարության դեպքում ոչ միայն հաշվի է առնվում, որ ֆիրմայի թողարկածարտադրանքներըմեկը մյուսից ինչոր ձնով տարբերվում են (օրինակ, գոյություն ունեն 250-ից ավելի գունային գամմայով շրթներկներ), այլ նան այն, որ արտադրանքըպետք է ունենա սպառողիկողմից գնահատվող որոշակի առանձնահատկություն: Եթե սպառողները պատրաստ են ավել վճարել այդ առանձնահատկության համար, ն եթե արտադրանքի միջին ծախքերը կառավա151

րելի են ֆիրմայի կողմից, ապա գնի վրա այդ հավելումը հանգեցնում է ֆիրմայի շահութաբերության մեծացմանը, ինչպես դա պատկերված է գծ. 3.2.5-ում: Արդյունքում ֆիրման իր համար ընտրում է որոշակի գնորդներ, ովքեր ի վիճակի են գնելու դիֆերենցված (կամ դիվերսիֆիկացված) արտադրանք հնարավորություն տալով ֆիրմային դառնալու առավել մրցունակ: Այս ռազմավարության հիմքում ընկած է սպառողների կարիքների ընկալումը: Ֆիրմային անհրաժեշտ է իմանալ, թե ի՞նչն է գնահատում արտադրել պահանջվող հատկանիշներով արտադրանք, ն, սպառողը, նշանակել Դրանով ֆիրման կապահովի բնականաբար, մշտական գինը: ձեռք կբերի, գնորդներ (հաճախորդներ) ն մինի-մոնոպոլիայի կարգավիճակ դրանից բխող բոլոր կարնոր առավելություններով: Ֆիրմայի կողմից իրականացվող արտադրանքի դիֆերենցման ռազմավարությունը նվազեցնում է սուր մրցակցությունը: Սակայն դիֆերենցման ռազմավարությունը նս կապված է ռիսկի հետ: Դա բացատրվում է նրանով, որ՝ եթե տվյալ ֆիրմայի դիֆերենցված արտադրանքը հեշտությամբ պատճենվում է, ապա մյուս ֆիրմաները կարող են արտադրել նույն արտադրանքը դառնալ մրցակիցներ, մրցակցությունը վերածելով գնայինի, լայն դիֆերենցմամբ կողմնորոշվածֆիրմաները կարող են դուրս մղվել այն ֆիրմաների կողմից, որոնք ձգտում են գրավել միայն մեկ որոշակի սեգմենտ, եթե ֆիրման ընտրում է արտադրանքի անընդհատ նորացման ռազմավարություն` մրցակիցներիցմիշտ առաջ անցնելու նպատակով, ապա այդ ֆիրման ռիսկ է անում հայտնվել անբարենպաստ պայմաններում, քանի որ նա արտադրանքինորացման համար կատարում է առավելագույն ծախքեր, այնինչ մյուս ֆիրմաները կարող են իրենց նպատակների համար օգտագործել տվյալ ֆիրմայի արտադրանքի նորացման հետազոտության արդյունքները, եթե ֆիրման անտեսում է դիֆերենցման վրա կատարածծախսերը, ապա գնի բարձրացումը չի նպաստի շահույթի մեծացմանը: Քանի որ գոյություն ունեն մի քանի` «մաքուր ճյուղեր», որոնք արտադրում են «մաքուր արտադրանք», ապա ֆիրմաների մեծ մասը ստիպված է լինում առաջարկել այդ արտադրանքից գոնե չնչին տարբերվող արտադրանք` նույն ճյուղում մնալու համար: Այդպիսի ֆիրմաները դիֆերենցված չեն լինի, եթե չկարողանան սահմանել համեմատաբար բարձր գներ: Այժմ ուսումնասիրենք այնպիսի ֆիրմայի գործելակերպը, որը դիվերսիֆիկացմանռազմավարության օգտագործման ճանապարհով »

ձգտում է հասնել շահույթի բարձր նորմայի: Որպես կարնոր ռազմավարություն, որը ուղղակիորենփոխազդումէ դիֆերենցման ռազմավարուն կառավարմանռազմավաթյան վրա, համարվում է կազմակերպական րությունը, ներկայացվելով, ինչպես գնայինառաջնությանժամանակ էր, ռեսուրսների ն հմտությունների, կառուցվածքին համակարգի, կուլտուտարրերի միջոցով:՝ րայի, ոճի ն արժեքների կազմակերպական Մրցակցային առաջնության ապահովման նպատակով դիֆերենցման ռազմավարության իրականացմանհամար կարնոր նշանակություն ունի ֆիրմայի կառուցվածքը ն ստորաբաժանումների միջն փոխադարձ հինգ տարրերի միջոցով կապը: Գծանկարումնշված կազմակերպական ներկայացվածէ կոնսալտինգայինֆիրման :

քոնն արեր)

հարկեր)

|ցիոն համա- || արգե

Գծ. 32.11.

ֆինանսներ

ԷՀ)

վերլու| կան ծություն

հոս ա հետազոտում

անձնա-

կազմ

կոնսալտինգային ֆիրմայում Դիֆերենցումը

Կազմակերպական այսպիսի կառուցվածքի դեպքում յուրաքանչյուր մասնագետ մասնակցում է տարբեր ռազմավարությունների մշակմանն ու իրականացմանը: Կազմակերպական կառուցվածքը ապակենտրոնացվածէ ն կողմնորոշված է դեպի ֆունկցիոնալ կառուցվածքը, սակայն ամեն մեկի ֆունկցիան հատուկ առանձնացված չէ: Արդյունքում կոլեկտիվուժերով մշակվում է այս կամ այն ռազմավարությունը, որն, ինչ խոսք, առավել ադեկվատլինելով, ապահովում է տվյալ ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնությունըշուկայում: Ֆոկուսավորման ռազմավարությունը նախատեսում է ճյուղում առանձին սեգմենտի կամ սեգմենտների խմբի առանձնացում ն այդ սեգմենտների պահանջմունքների առավել բավարարում, քան դա կարող են անել շուկայի լայն սեգմենտսպասարկողմրցակիցները: Ֆոկուսավորման ռազմավարություն կարողէ կիրառել ինչպես տվյալ սեգմենտըսպասարկող,ըստ ինքնարժեքի առաջնորդ ֆիրման, այնպես էլ շուկայի հատուկ պահանջմունքները բավարարող ն բարձր գին սահմանելու հնարավորություն ունեցող դիֆերենցավորող ֆիրման: Ուստի, ֆիրմաները կարող են մրցակցել լայն ճակատով (այսինքն սպասարկել մի քանի սեգմենտներմիաժամանակ)կամ կենտրոնանալ նեղ ուղղությամբ (նպատակահարմար գործողության): Ֆոկուսավորման երկու՝ ուղղություններն էլ հիմնվում են նպատակայինսեգմենտների ն ճյուղի մնացած սեգմենտներիմիջն եղած տարբերություններիվրա: Այդ Այստեղյուրաքանչյուրվանդակնիրենիցկարողէ ներկայացնելմի ռազմավարություն: Ւ55

տարբերությունները կարելի է համարել սեգմենտի ձեավորման պատորը վատ է սպասարկվում լայնամասշտաբ գործունեություն իրականացնողն տվյալ սեգմենտի առանձնահատուկ պահանջմունքներին հարմարվելու հնարավորություն չունեցող մրցակիցների կողմից: Ֆոկուսավորված ռազմավարությամբ գործող ֆիրման կարող է ձնափոխվել ն կողմնորոշվել դեպի սպառողների լայն շրջանակը, իր հնարավորություններիհաշվին թույլ տալ որոնք չեն գնահատվում տվյալ սեգմենտում: Հաճախ լայն ն ֆոկուսավորված դիֆերենցումները շփոթում են: Դրանց միջն տարբերությունն այն է, որ լայն դիֆերենցումը ստանձնած ֆիրման իր ռազմավարությունըհիմնումէ գնահատման խիստ տարբերակվող հատկանիշների վրա (օրինակ, |8// ֆիրման համակարգիչների արտադրության բնագավառում), բայց, որպես ֆոկուսավորված արտադրող, փնտրում է առանձնահատուկ պահանջմունքներով սեգմենտ ն բավարարում նրանց այդ պահանջմունքները: Ահա, թե ինչ է գրում «Գարդիենն» 1989թ. օգոստոսի 16-ի համարում. «Ապոլոն ընկերության գործունեությունը շուկայում չի տարբերվում այն ֆիրմաների գործունեությունից, որոնք արտադրում են մասսայական ստանդարտացված արտադրանք ուժեղ գնայինմրցակցության պայմաններում: «Ապոլոնը» շաբաթական արտադրում է 80 համակարգ, որոնք կիրառվում են հինգ մոդիֆիկացված հաշվիչ համակարգերում: Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի 200 մոդիֆիկացում ն արժեքը 26.000 էկյու է: Ֆիրման նպատակային սեգմենտավորված շուկաներում առաջարկում է որակյալ ապրանք հմուտ վաճառողների օգնությամբ»: Ֆոկուսավորված ռազմավարությամբ գործող ֆիրմաները մտավախություն ունեն, որ նպատակային սեգմենտը կարող է անհետանալ որոշ պատճառների .հետնանքով (օրինակ, ճաշակի, դեմոգրաֆիկական փոփոխության ն այլն) կամ մեկ ուրիշը կարող է մտնել այդ սեգմենտը ն գրավել գնորդներին: այս կամ Որոշ դեպքերում ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնության այն ռազմավարությունը հանդես է գալիս նույն նպատակին ծառայող այլ ռազմավարության կամ ռազմավարությունների հետ համակցված: Այդ ընթացքում ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնությունը կանխորոշում է այն ռազմավարությունը, որը դոմինանտ դեր է կատարում: Դիտարկենք այն դեպքերը, երբ ֆիրման դիֆերենցման ռազմավարությունից անցում է կատարում մրցակցային առաջնայնության տանող կամ շուկայում (ճյուղում) այն ապահովող, ըստ ծախքերի առաջնայնության ռազմավարությանը: Ենթադրենք, շարքային կոնսալտինգային մի ֆիրմա ձեռքէ բերել որոշակի համբավ որակի վերահսկողության իրականացման գործում: Որոշ ժամանակ անց, իր առաջարկություններիհաջող իրականացման ճառ,

շռայլություններ,

հիման. վրա. շնորհիվ ն նախկին հաճախորդներիառաջարկությունների ստեղծում է նոր կապեր: Բնական է, մեծացող սպառումը բավարարելու համար աշխատակազմիընդլայնման անհրաժեշտություն է առաջանում: Սակայն հին աշխատողները նորերի համեմատությամբ բավականին փորձ ու հմտություն ունեն, ուստի միջոցառումներպետք է ձեռնարկվեն նորերինվերապատրաստելուհամար: Ծառայության ստանդարտացման համար, փաստորեն, ֆիրման վարձում է ոչ թե բարձր որակավորում ունեցող, բարձր աշխատավպրձով աշխատողներ թանկացնելով մատուցվող ծառայության ինքնարժեքը, այլ ընդհակառակը, ինքն է սովորեցնում վարձված բանվորներին, նրանց վճարելով համեմատաբարցածր աշխատավարձ ըստ ծախքերիառաջնայնություն ձեռք բերելու ակնկալիքով: Սակայն այսպիսի ռազմավարության կիրառումը ունի նան բացասական կողմեր: Ընդունելով լրացուցիչ աշխատողներ, ֆիրման դառնում է համեմատաբար ոչ. ճկուն: Ուստի, փոփոխվում է կառուցվածքը, բարձր որակավորում ու փորձ ունեցող անշխատակազմը այլես դոմինանտ դիրք չի ունենում: Աշխատակազմը համալրվում է բարձր որակավորում ունեցողներով ն չունեցողներով: Կազմակերպությունն ապրում է ճկուն կառուցվածքից առավել բյուրոկրատական կառուցվածքի անցման ժամանակաշրջան: Դիտարկենք այն դեպքը, երբ ֆիրման ծախքերի գծով առաջնայնության ռազմավարությունից անցնում է դիֆերենցման ռազմավարության: Ենթադրենք, առաջնայնություն ձեռք բերելու համար, ֆիրման արինքնարժեքը չի կարող իջեցնել, չնայած այդ ուղղությամբ տադրանքի կատարածնրա բազմաթիվ ջանքերին: Ուստի, ֆիրման աստիճանաբար փոխում է իր մրցակցային ռազմավարությունը ն ձգտում մանր մասնագիտացված ֆիրմաների ձեռք բերմանը: Որոշակի ժամանակ անց, այն դառնում է արտադրությամբ միմյանց հետ կապված մի ընկերություն: Այդ ֆիրման արտադրում է առավել լայն սպառողական հատկա-՛ նիշներով արտադրանք, ունենալով բավարար սպառողական բարձր արժեք: Կազմակերպությունն աստիճանաբար հարմարվում է փոփոխություններին ընտրելով նոր ռազմավարություն: Անհրաժեշտություն է առաջանում ընդլայնել կենտրոնական ապարատը ն աշխատակազմը համալրել բարդ արտադրապրոցեսները կառավարող նոր մասնագետներով, կազմակերպականորոշ ֆունկցիաներ բաշխել նան նրանց միջն ն կողմնորոշել դեպի ապակենտրոնացում: Այսինքն, ֆիրման կենտրոնացված կառուցվածքը ձնափոխում է ապակենտրոնացված կառուցվածքի: Այժմ դիտարկենք այն դեպքը, երբ ֆիրման առաջնային դիրքի է հասնում միաժամանակ կիրառելով երկու ռազմավարություն: Ռրպես օրինակ վերցնենք «Տոյոտա» ընկերությունը: Այն մի քանի տասնամ155

յակների ընթացքում ձգտում էր շուկայում առաջնորդ մնալ ի հաշիվ իր արտադրանքի ինքնարժեքի անընդհատ կրճատման: Սակայն այդ ընթացքում ընկերությանը անհրաժեշտ էր իրականացնել նան ինոորը պահանջում էր այ վացիոն գործընթաց, կազմակերպական կառուցվածք: Երկու հակադիր կազմակերպական կառուցվածքներիհամատեղելիության մասին հստակ ձնակերպել է Պորտերը: Նրա կարծիքով, երբ ֆիրման ընտրություն չի կատարում երկու ռազմավարությունների միջն, կարող է մնալ մրցակցության ճանապարհի կեսին: Այդպիսի ֆիրմաները ձգտում են առաջնայնություն ձեռք բերել ինքնարժեքի կրճատման ճանապարհով, միաժամանակ իրականացնելովարտադրության (արտադրանքի անվանացանկի) դիֆերենցում, սակայն, փաստորեն, ոչինչ ձեռք չեն-բերում: Ընդհանուր ռազմավարության հիմնադրույթի գնահատման վերլուծությունը պարզում է, որ առաջնայնության տանող ռազմավարությունների միջե գոյություն ունեն նան ընդհանրական կողմեր: Այսպես, վերոհիշյալ երկու ռազմավարությունների դեպքում էլ ձեռնարկատերերից պահանջվում է ինչպես ապրանքի որակի նկատմամբմեծ ուշադրություն, այնպես էլ առավել ուշադիր վերաբերմունք արտադրության ծախքերի նկատմամբ: Այս առումով, այդ երկու ռազմավարությունները դիտարկենք ոչ որպես իրար փոխադարձաբարբացառող (գծ. 3.2.12): Դիֆերենցում

'Շ

Արդյունավետություն Գծ. 3.2.12. Ճ

Դիֆերենցում ն արդյունավետություն

կետում գտնվող ֆիրման ձգտում է իրականացնել դիֆերենցմանն

ուղղված ռազմավարություն, սպառողներին առաջարկելով առանձնահատուկ հատկանիշներունեցող արտադրանք, հնարավորություն ստա-

նալով սահմանելու առավել բարձր գներ: Այս իրավիճակում ֆիրման չի դարձնում արդյունավետության բարձրացմանը: ուշադրություն Ց դիրքում գտնվող ֆիրման ընտրում է «մաքուր արդյունավետություն» ռազմավարությունը,զարգացնելով արտադրանքի արտադրության բոլոր փուլերում իրականացվող ծախքերի կրճատման քաղաքա156

կանությունը: Այս դեպքում ֆիրման արտադրանքի նորացման վրա հատուկ ուշադրուքյուն չի դարձնում: Շ դիրքում գտնվող ֆիրման չի ընտրում վերոհիշյալ ուղիներից ոչ մեկը, այսինքն, շրջանցում է այդ երկու ռազմավարություններն էլ: Այդպիսի ֆիրմաները ճնշվում են երկու կողմից ե հաջողության չեն

հասնում:

դիրքում գտնվող ֆիրման ունի կայուն կարգավիճակ: Այսպես. դիֆերենցումը հնարավորություն է տալիս ֆիրմային սահմանել առավել բարձի գինն ձեռք բերել առաջնային դիրք: Առավել հետաքրքիր արդյունքների ենք հանգում, երբ վերլուծուքյան ենք ենթարկում արտադրանքի անվանացանկի ն դիֆերենցման ռազմավարությունները: Եթե տարիների ընթացքում նկատմամբ պահանջարկն աճում է, ապա ֆիրման կարող է մասնագիտանալ միայն այդ արտադրանքի արտադրության ուղղությամբ, շարունակելով ընդլայնել արտադրության ծավալը շուկայականպահանջարկին համապատասխան: Եթե ֆիրմայի իրացման ծավալի շուրջ 9596-ը բաժին է ընկնում միայն մի արտադրատեսակին,ապա այդպիսի ֆիրման ընդունված է ֆիրմա (Տ): Օրինակ, անվանել միատարր արտադրանք արտադրող «Տոյոտայի» իրացման ծավալի շուրջ 9595-ը բաժին է ընկնում մարդատար ավտոմեքենաներին, ուստի այն դասվում է միատարր արտադրությամբ ֆիրմաների շարքը: Դոմինանտ արտադրանքով (ք) ֆիրմաները 9596-ի չափով իրացնում են միայն մեկ տիպի արտադրանք, սակայն ավելի քան ընդհանուր իրացման ծավալի 7096-ը: Օրինակ, ճապոնական «Կիրին» ընկերության արտադրության9296-ը գարեջուր է, ոչ ալկոհոլային խմիչքներինը 892, սակայն շուկայում փայաբաժինը կազմում է 6696: Դրա համար նա դասվում է դոմինանտ արտադրանք արտադրող ընկերությունների շարքին: Տեխնոլոգիապես կապակցված արտադրանք արտադրող ֆիրմաների միայն մի տեսակի արտադրանքի գծով իրացման ծավալը կազմում է 7095-ից պակաս, սակայն տեխնոլոգիապես կապակցվածարտադրանքի խմբերին բաժին է ընկնում ընդհանուր իրացման ծավալի 7046-ից ավելին: Իրացմամբկապակցված ֆիրմաների (ՒՍ) մի տեսակի արտադրանքի իրացման ծավալը կազմում է ընդհանուր իրացման ծավալի 7096-ից ավելին: Օրինակ, «Ֆուգզիա» ընկերությունը վաճառում է բիսկվիտներ ն միաժամանակունի ռեստորաններ, որտեղ իրացնում է իր արտադրած բիսկվիտները: Ծ

արտադրանքի

Հարկավոր

է տարբերությունդնել ապրանքինշանակությանն օգտագործմանմիջե: Դրանքբոլորը կապակցվածեն, սակայնիրացմանտեխնոլոգիաները տարբեր են: Տարբեր են նան դրանցօգտագործմանձները: է57

Աղյուսակ 3.2.2 դասակարգումը Արտադրանքի անվանացանկի Նեղ Լայն Կիրառում ք

Տեխնոլոգիա ՄիատարրարՆեղ

Նեղ իրացում ԽՈՐ

Լայն իրացում Ք

Դոմինանտ Իրացմամբն Տեխնոլոգիապես տադրությամբ արտադրան-| տեխնոլոգիապես |կապակցված քով ֆիրմա | կապակցված ֆիրմա արտադրանք

արտադրանք արտադրող

Լայն

արտադրող

ֆիրմալֆիրմա

Բի/

Իրացմամբ Իրարիցն կապակցված անկախ արտադրանք չկապակցված արտադրանք արտադրող ֆիրմա արտադրող ֆիրմա

Տեխնոլոգիապես ն իրացմամբ կապակցված արտադրական ընկերությունները (ԽՄ) բնութագրվում են նրանով, որ մեկ արտադրանքի փայաբաժինը կազմում է 7095-ից պակաս, սակայն տեխնոլոգիայով կամ իրացմամբ կապակցված արտադրանքի ծավալը ընդհանուր ապրանքաշրջանառությանմեջ. 7045-ից ավելին է: Օրինակ, «Քանոնը» բնութագրվում է որպես ԿԽ, քանի որ լուսանկարչական, պատճենահանող սարքերը ն միկրոհաշվիչները փոխադարձաբար կապված են իրացմամբ ն տեխնոլոգիապես, իսկ դրանց ընդհանուր իրացումը կազմում է 7096-ից ցածր: Իրարից անկախ արտադրանք թողարկող ընկերությունները (Ս) թողարկում են (իրացնում են) իրացմամբ կապակցվածարտադրանք 70:2ից պակաս ն տեխնոլոգիապես կապակցված 7096-ից պակաս: Օրինակ, ցեմենտ, պարարտանյութ, պլաստմասսա արտադրող ընկերություն-

ները:

Որպեսզի

որոշենք

թե

երկու

արտադրանքները

կապակցվա՞ծեն իրար հետ, թե ոչ, կարելի ստանդարտայինդասակարգումից (ՏՔե):

օգտվել

իրացմամբ

արտադրա

Եթե ՏՔԵՀ-ի առաջին երկու թվերը համընկնումեն, ապա արտադրանքները համարվում են իրացմամբ կապակցված: Օրինակ, գա07221-ն Է, իսկ ալկոհոլային րեջրի համարը ՏԵԽ-ում խմիչքներինը 0712, ուստի դրանք համարվում են իրացմամբ իրարհետ կապակցված: է, իսկ դեղորայքինը 811-879, Բիսկվիտների համարը ՏՔԵՀ-ում 06481-ն ուրեմն դրանք իրացմամբ-իրար հետ կապակցվածչեն: Ուստի, որոշելու համար, թե երկու ռազմավարությունները տեխնոլոգիապես կապվա՞ծեն իրար հետ, թե ոչ, կարելի է օգտվել ճյուղային ստանդարտացվածդասակարգումից (ՏԱՀ), ըստ որի, եթե արտադրանքի

համարների առաջին երկու թվերը համընկնում են, ուրեմն դրանք տեխնոլոգիապես կապակցված են միմյանց: Այսպես, ըստ ՏՀ-ի պարարտանյութի համարն է 261, իսկ պլաստիկներինը 2637, ուրեմն, դրանք տեխնոլոգիապեսկապակցվածեն: «մեծ արտադրանք» հասկացությունը: Այն Անհրաժեշտ է նան ճշտել կարելի է որոշել, ելնելով ներքոհիշյալ հայտանիշներից Համարը ըստ ՏՔԻՀ-ի: Եթե առաջին երեք թվերը համընկնում են, ապա դրանք միննույն տեսակի արտադրանք են: Օրինակ, կաթը, խտացրածկաթը ն չոր կաթն, ըստ ՏՔԻՀ-ի, ունեն հետնյալ համարները 01221, 01223, 01222: Դրանք համարվում են միննույն տեսակի արտադրանք: Գարեջրի խումբը 07221-ն է, ոչ ալկոհոլային խմիչքներինը 07122, ուրեմն դրանք տարբեր ապրանքներ են: Սուբյեկտիվ գնահատական: Երբ երկու արտադրատեսակներ կարող են փոխարինել մեկը մյուսին (օրինակ, կաթ խտացրած, փոշի, թարմ) ապա ընդունվում են որպես մի տեսակի արտադրանք: Վամակցվող արտադրանք: Բենզինը, մազութը, կերոսինը ն մեքենայական յուղը արտադրվում են հում նավթից: Դրանք. ունեն տարբեր նշանակության օգտագործում, սակայն ընդունվում են որպես մի տեսակի արտադրանք: Անվանացանկի ռազմավարությունը նպատակաուղղվածէ շուկայում ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի պահպանմանը արտադրանքի թողարկման ծավալի արագ աճման ն արտադրանքի ճիշտ տարբերակի ընտրության միջոցով: Արտադրանքի տեսականու փոփոխության միտումը ենթադրում է անցում միատարր արտադրությունից բազմատարր արտադրության: Այդ գործընթացի պարզագույն սխեման, ըստ Բ. Սկոտի, ունի 3.2.3. աղյուսակում բերված տեսքը : Շուկայական տնտեսությունունեցող շատ երկրներում ֆիրմաները առաջնորդվում են այս մոդելով (ԱՄՆ, Ճապոնիա, Ֆրանսիա ն այլն): Այդ են վկայում 3.2.4. աղյուսակում ամփոփված տվյալները, որոնք բնորոշ են մի շարք-երկրների առանձին ֆիրմաների արտադրանքիտեսականու փոփոխությանը վերջին քսան տարիների ընթացքում: Ինչպես երնում է աղյուսակից, այդ ընթացքում մասնագիտացված ֆիրմաների տեսակարարկշիռը կրճատվել է ճապոնիայում (48-ից դարձել է 39): 1970 թվականին ԱՄՆ-ում ն Անգլիայում մասնագիտացված ընկերությունների թիվը (միատարրժդոմինանտ) կազմել է բոլոր ընկերությունների 2/3-ը, սակայն հետագա 20 տարիներին կրճատվել ն հասել է գրեթե 1/3-ի: -

"ր,

ր. Տօն,

"ՏԱքօճօՐԸօղթօուժ2Հաօօթաոչոլ', ՑԻ 998.

110/Խ4ոմ 3ստլուջ5. 1971. թ. 73-75.

Աղյուսակ 3.2.3

Արտադրանքիանվանացանկիդիֆերենցման ն կազմակերպական կառուցվածքիեռաստիճան մոդելը (Բ.Սկոտի պարզագույն մոդելը)

Ֆիրմայի տեսակը

Սիատարր արտադրություն

Դոմինանտ

արտադրանք

Բազմատարրը

արտադրություն

Վետազոտություն

Նոր արտադրանքի արտադրանքին տեխնո-|ուղղությամբ լոգիայի բարելավման |հետազոտություն

Նպատակ

նպատակով Սեփականատերերի |Շուկայում ն ֆիրմաների շա|մասնաբաժինը հերի կոնֆլիկտներ| Ածախքերը

Կազմակերպա- |Թույլձնավորված |Ֆունկցիոնալ կան կառուցվածք

Շուկայում մասնաբաժինը, աճը ն կապիտալ

ներդրումների

դիմաց շահույթը

Արտադրական

Դիտարկվող 3 երկրներում նկատվում է մասնագիտացումից դիֆերենցմանն անցման միտում: Սակայն այս թույլ միտումն, ասենք, Ճապոնիայում, բացատրվում է մրցակցության սրմամբ ե արգելք է հանդիսանում կոնգլոմերատներիառաջացմանը: Մի շարք երկրներում

Աղյուսակ 3.2.4 տեսականու փուրոխությանընթացքը արտադրանքի

Միատարը

Դոմինանտ

արտադրանք

Իրացմամբն տեխնոլոգիայով կապՎԱՈԼ| ված արտադրանք

Տեխնոլոգիապես կապված դրանք

արտա-|

Իրացմամբկապված արտադրանք | Չկապված արտադրանք

ՋԼ

տարիներիընթացքում

ճապոնիա

| 1990 | 1980

ԱՄՆ |1970

|1990

Անգլիա

| 19580|

1970| 1990

. |

Բ/

ԲՕլ|

Պարզ է, որ ֆիրմաների մրցունակությունն ապահովվում է մասնագիտացման խորացմամբ, ուստի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ վերջին 40 տարիներին մրացակցության տեմպերը թուլանում են տնտեսապես զարգացած համարյա բոլոր երկրներում: Սակայն մրցունակությունը ապահովվում է նան արտադրության դիվերսիֆիկացման ն շուկային հարմարվելու միջոցով: դադարում է արդյունավետ գործելուց, կամ երբ Երբ արտադրողը ֆիրման նկատում է արդյունավետության անկում, ապա ձգտում է գործել այլ ոլորտներում պահպանել իր մրցունակությունը ներդնելով մեծաքանակռեսուրսներ: Բազմաթիվ հետազոտությունները վկայում են, որ դիվերսիֆիկացման հիմնական ազդակը արտադրության ծավալի ն շահույթի նորմայի կտրուկ նվազումն է: Այդ է վկայում հետնյալ կորելյացիոն մոդելը ԽՀ

որտեղ Թի/1-

0.0788Շ՛Ւ0.0645Օ՛Լ, դիվերսիֆիկացման մակարդակնէ, 1.8556-

8Շ Է ֆիրմայի արտադրանքիծավալի աճի տեմպն է բազիսային ժամանակահատվածում, ԻՕ՛շահույթը ինվեստացման բազիսում: Այնպես որ, որքան ֆիրմայի արտադրանքի ծավալի աճի տեմպը նվազում է, այնքան բարձրանումէ դիվերսիֆիկացման մակարդակը, ն երբ շահույթի նորման բարձր է, ապա դիվերսիֆիկացման մակարդակը դառնում է ավելի բարձր: Ինչ վերաբերում է շահույթի ն արտադրության դիվերսիֆիկացման կապին, ապա բերված մոդելից երնում է, որ այլ հավասար պայմաններում 1Չ6-ով շահույթի նորմայի աճը հանգեցնում է դիվերսիֆիկացման խորացմանը6.40Չ2-ով:

Ֆիրմաների մրցունակության

ապահովման մեխանիզմը

ն դրա

ռազմավարության գնահատումը

մրցունակության դինամիկան, մակարդակը ն ա) ֆիրմաների գնահատումը

դրա

բ) ֆիրմաների մրցակցային կարգավիճակի մակարդակի գնահա-

տումը

գ) ֆիրմաների մրցունակության ապահովման համակարգը Ա.

Ֆիրմաների մրցունակության դինամիկան, մակարդակըն դրա

գնահատումը

Ֆիրմաների մեծ մասը գոյությունունեցող մրցակցային ռազմավարությունների ռադիկալ փոփոխության կարիք չի զգում: Տվյալ շուկայում ֆիրմայի գործունեության փաստն արդեն վկայում է այն մասին, որ ֆիրման իր մրցակցության ապահովման համար ընտրել է ճիշտ ռազմավարություն: Արդեն վերլուծել ենք շուկայի մրցակցային միջավայրի, մրցակցության կառուցվածքի ն շուկայում ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի պահպանման համար անհրաժեշտ ռազմավարության վերաբերյալ թեզերը: Կարնոր է նան իմանալ, թե ինչպե՞ս բարձրացնել ֆիրմայի մրցունակությունը ն ի՛նչ միջոցներով, հնարքներով ու մեխանիզմով ապահովել նրա կենսունակությունը ապագայում: Նախ քննարկենք, թե ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ֆիրմայի մրցունակության մակարդակը ն ինչպե՞ս է այն փոփոխվում շուկայում: Ընդ որում, ասվածը վերաբերում է ոչ միայն առանձին ֆիրմաներին, այլն նրանց խմբերին (կլաստներին), ճյուղին կամ ազգային էկոնոմիկային ամբողջությամբ: Մրցունակությունը բնութագրվում է ռեսուրսների ն գնահատվում է օգտագործման նյութատարությամբ, այլ տնտեսական սուբյեկտների հետ համեմատելիս: Արդեն խոսել ենք էտալոնային ֆիրմաներին ներկայացվող է համեմատությունը: չափանիշների մասին, որոնց հետ էլ Դրանք են պահանջմունքների ն դրանց բավարարման բնույթի նույնականությունը, - սպառողների «պրոֆիլի» նույնականությունը, » ֆիրմայի գործունեության կենսափուլերի նույնականությունը ն այլն: Եթե պահպանվում են այս պահանջները, ապա ֆիրմայի մրցունակության մակարդակը կարող է գնահատվել մի շարք ցուցանիշների միջոցով:

կատարվում

Այսպես, ֆիրմայի մրցունակության մակարդակը կարելի է գնահատել այդ ֆիրմայի արտադրության շահութաբերության ե առաջնորդֆիրմայի համանման ցուցանիշի հարաբերությամբ. երկարաժամկետ փուլի համար: ճյուղի մրցունակության մակարդակի քանակական գնահատումը բավականինդժվար է, քանի որ բարդ է ճյուղի տարածական սահմանների նշագծումը: Սակայն կարելի է ճյուղում առանձնացնել որոշակի առաջնորդ-ֆիրմաներ, նրանց գործելակերպը ընդունել որպես ճյուղի գործելակերպիէտալոն, օգտվելով ճյուղերի աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշից, գնահատել ճյուղի մրցունակության մակարդակը: Ֆիրմայի, ճյուզի կամ երկրի մրցունակության մակարդակը պահ"պանվումէ այն դեպքում, երբ դրան նպաստող պայմանները մշտապես ընդլայնվում են ու կատարելագործվում: Սակայն մրցակցային առավելությունը պահպանելու համար ոչ միայն անհրաժեշտ է վերլուծել դրան նպաստողգործոնների համակարգը, այլն ուսումնասիրել այն բոլոր երնույթները, որոնք այս կամ այն կերպ թուլացնում են ֆիրմայի մրցակցային մակարդակը շուկայում: Մրցունակության թուլացման հիմնական պատճառներ են համճարվում գործոնային չափանիշների փոփոխությունը (կադրերի որակավորման մակարդակի անկումը, գիտատեխնիկական բազայի թուլացումը, արտադրության ծախսերիմեծացումը, ն այլն), » թերությունների առաջացմանը նպաստող տեխնոլոգիական փոփոխությունը կամ նոր, անհրաժեշտ ճյուղերի բացակայությունը (օրինակ. էներգիայի ոչ ավանդական աղբյուրների որոնման ն օգտագործման անհրաժեշտությունը, արտադրության կոնվերսիայի անհրաժեշտությունը ն այլն), ներդրումային տեմպերը սահմանափակող միջոցառումները փոխհատուցման քաղաքականությունը, (օրինակ ծախսերի արագ եկամտի ժամանակավոր կորուստ չունենալու նպատակով փոփոխություններ չկատարելը), արագ հարմարվելու կարողության կորուստը (ֆիրմայի կառավարման համակարգիհնացում, սարքավորումների բարոյական ն ֆիզիկական մաշվածք, աշխատակազմիգիտելիքների հնացում ն այլն), » ներքին մրցունակության թուլացումը (ձգտումը օլիգոպոլիայի կարգավիճակի,մոնոպոլացման ուժեղացումը, կառավարության կողմից առանձին ֆիրմաների ծժանդակումը նայլն): Մրցունակությանանկումը սկսվում է «ազգային ռոմբի» մեկ կամ մի քանի դետերմինանտների որնէ սկզբնական իմպուլսից։ Օրինակ, մրցակցությանմակարդակիանկումը հանգեցնում է. »

առաքողների ն գնորդների մակարդակի նվազեցմանը, քանզի նվազում է գնորդներհ կողմից ճնշումը, բարձրանում են արտադրական ռեսուրսների գները, դանդաղում է առաքողների (մատակարարների) տեխնոլոգիական զարգացումը կամ արտադրության նորացումը, ընկնում են ներդրումային գործընթացներիտեմպերը: Անկումը տեղի է ունենում դետերմինանտների հակադարձ ուղղութայն ուղղությանը, որում յամբ գործելու հետնանքով, այսինքն հակառակ ձեռք է բերվել մրցակցային առաջնությունը: Փոփոխական հաջողությունների հասնող ֆիրմաների շատ ղեկավարներ ենթադրում են, որ խոշոր փոփոխությունները հետագայում քիչ հավանական են, ն եթե լինեն, ապա` դանդաղորեն: Արդյունքում նրանք կենտրոնացնում են իրենց ուշադրությունը ծախքերի կրճատման վրա: Սակայն որոշ ֆիրմաների ղեկավարներ, ընդհակառակը, գտնում են, որ փոփոխությունները, որոնք պետք է տեղի ունենան, ենթարկվում են որոշակի օրինաչափությունների, որոնք կարելի է նույնիսկ կանխագուշակել: Նրանք ձգտում են ապահովել պահանջվող տեխնոլոգիա ն պահանջվող ժամանակ` դրանով իսկ պահպանելով իրենց դիրքերը շուկայում: Նման ֆիրմաները հիմնվում են մրցունակության դինամիկ հավասարության վրա: Մրցունակությունի միշտ միննույն մակարդակի վրա չի մնում: Այն ժամանակ առ ժամանակ կարող է փոփոխվել, որոշ գործոնների ազդեցությանտակ կարող է նույնիսկ մարել.կամ էլ ուժեղանալ: Սակայն եթե գործոնները չեն փոփոխվում, ի վերջո ֆիրմայի մրցունակությունը մարում է, ն նա շուկայում իր տեղը զիջում է ուրիշին: Ուստի, կարնորվում է ֆիրմայի մրցունակության կյանքի պարբերաշրջան (ՖՄԿՊ) հասկացությունը: Ընդ որում, այս ցուցանիշը ամեն մի կոնկրետ ֆիրմայի համար (թեկուզ նրանք ունեն միննույն ճյուղային պատկանելիություն կամ թողարկում են միննույն սպառողական նշանակություն ունեցող արտադրանք) կարող է տարբեր լինել: Ֆիրմաների մրցունակության կյանքի փուլը պատկերող կորագիծը մոտավորապես միննույնն է շուկայի տվյալ կառուցվածքային մոդելի պայմաններում ն ներկայացնում է Տ տառի տեսքն ունեցող կորագիծ, սակայն թեքվածինչպես վերնից ներքն, այնպես էլ` դեպի ձախ ներքնի մասով: ԱռանձնացնենքՖՄԿՊ-ի ավանդական փուլերը ն դրանց բնորոշող հավանական ֆունկցիաները: Հիմք ընդունելով տեխնոլոգիայի, ապրանքիարտադրության ն դրա նկատմամբ պահանջարկի փուլը, կարող ենք ֆիրմայի մրցունակության կյանքի ավանդական պարբերաշրջանը ներկայացնելհետնյալ գրաֆիկի միջոցով »

"Մ Է64 -

Յ3յ

31.

Յչ

մօ

Աաաա:

Աաաա.

ԷՀ"

: Ց»

Ծնունդ

ել

Եե

Աճիարագացում Աճի դանդաղում.Հասունացում Անկում

Գծ.3.3.1.

Ֆիրմայի մրցունակության կյանքի աւվանդական` պարբերաշրջանը

Ինչպես երնում է գծանկարից,ՖՄԿՊ-ն, ինչպես ժամանակից կախված ամեն մի երնույթ, ունի սկիզբ ն վերջ: Չնայած յուրաքանչյուր ֆիրմայի մրցունակության մակարդակն այդ միջակայքում առանձնահատուկ է դրսնորվում, այնուամենայնիվ, այդ դրսնորումը (ըստ առանձին ժամանակահատվածների) ունի ընդհանրություններ: Դրանք են բոլոր ֆիրմաների մրցունակության պարբերաշրջանը ներկայացնող կորագծերն իրար նման են ն ներկայացվում են Տ-աձն կորագծով, բոլոր ֆիրմաների մրցունակության պարբերաշրջանը որոշվում է հետնյալ բանաձնի միջոցով »

ՒԼ

ՏՖՍԿՊՀ----Է-

1.26."

որտեղ Ւ, 8, Ե -ն հաստատուն գործակիցներ են ն յուրաքանչյուր ֆիրմայի համար կարող են ունենալ տարբեր արժեքներ, է-ն կենսափուլի տնողությունն է: Բնականէ, որ էՀ Լ0,ել) պայմանների դեպքում

ՕՀ ՏՖՍԿՊՀ-/Ճ

Պարբերաշրջանըպատկերող կորագիծըդուրս է գալիս կոորդինատային առանցքների սկզբնակետից ն որոշակիդեգրեսիվ, ռեգրեսիվ ն պրոգրեսիվ աճի մակարդակ ցուցաբերելով, ի վերջո նվազում է ն հասնում անկման Ճ սահմանին: Ինչպես երնում է գծանկարից, ՖՄԿՊ-ն բաղկացած է միմյանցից տարբերվող մի քանի փուլերից, որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրում է ֆիրմայի մրցունակությանմակարդակիկախվածությունըժամանակի

այս կամ այն պահին ծագող պայմաններից: Այդ փուլերն իրարից խիստ տարբերվում են ինչպես տնողությամբ, այնպես էլ ձեով: Ավանդական կորագիծը,ներառում է ծննդի, աճի (դեգրեսիվ, պրոգրեսիվ), հասունացման ն անկման հատուկ ժամանակաշրջանները(փուլերը): ԱնդրադառնանքՖՄԿՊ-ի առանձին փուլերի վերլուծությանը: 1. Ներդնում կամ ծնունդ (8յ): Այս փուլում սկսվում է ֆիրմայի մրցակցային ռազմավարության պոտենցիալի ն ճյուղի բուռն ձնավորումը, երբ մի քանի ֆիրմաներ, ձգտելով առաջնային դիրք գրավել, մրցակցության մեջ են մտնում: Ֆիրմաների ներդրումներն այս փուլում ուղղվում -եննախն առաջ էական նշանակություն ունեցող ռազմավարական պոտենցիալի այնպիսի տարրերի ձեռքբերմանը, որոնք կարճ ժամանակում կարող են հիմք ստեղծել ֆիրմայի մրցակցային առաջնորդության ապահովման համար: Յուրաքանչյուր ֆիրմա ներդրումներ է կատարում ավելի հարմարպայմաններ ստեղծելու կամ ապահովելու նպատակով: Ֆիրմայի մրցունակության կյանքի փուլի այս հատվածը (կամ տնողությունը) տեսականորեն կարելի է գնահատել կոմբինացված էքսպոնենցիալ աստիճանայինֆունկցիայի միջոցով ՎՀԹՅԷԻ Եթե -ներդրման կամ ծնունդի փուլի տնողությունը ՛ընդունենք "որոշակի էՀ Լ0,էլ) ժամանակահատվածը,ապա բնական է, որ այս ժամանակահատվածի սկզբում մրցակցությունը բացակայում է, քանի որ ֆիրման դեռնս նոր է փորձում շուկայում հանդես գալ որպես մրցակից, բայց է -» էլ ժամանակին զուգընթաց, կամաց-կամաց աճում է ֆիրմայի մի մակարդակի, որը մրցունակությունը, ն. ի վերջո, հասնում բնութագրվում է «Հն ել" ֆունկցիայի միջոցով կամ գրաֆիկորեն ներկայացվում է հետնյալ տեսքով |

Յյ

"լ ն Ֆիրմայի մրցունակության ծննդի փուլը ներկայացնող կորագիծը ՛

Գծ.3.3.2.

Ինչպես երնում է գծանկարից, ֆիրմայի մրցունակության մակարդակն այս փուլում աճում է 0-ից, վերջում (էլ ժամկետում) ձեռք է բերում մրցունակության ց մակարդակ ն նպաստում ֆիրմայի մրցունակության մակարդակիհետագա աճին: 2. Ֆիրմայի մրցունակության աճման փուլի վարքագիծը հնարա: վոր չէ միանշանակ գնահատել, քանզի փուլի սկզբնական հատվածում փուլի ավարտը նրա վարքագիծը չի համապատասխանում աճման բնութագրող վարքագծիկորագծին: Դրա համար էլ նպատակահարմարէ ֆիրմայի մրցունակության կյանքի այս փուլը բաժանել երկու մասի ա),ֆիրմայի մրցունակության պրոգրեսիվ աճի փուլ (ճշ), բ) ֆիրմայի մրցունակության դեգրեսիվ աճի փուլ (23): Քանի որ այս ենթափուլերի վարքագծերը իրարից որոշակիորեն տարբերվում են, ուստի ունումնասիրենք դրանք առանձին-առանձին: Զա. Ֆիրմալի մրգունակության պրոգրեսիվ աճի փուլը բնութագրվում է ֆիրմայի մրցունակության ռազմավարական պոտենցիալի շոշափելի ուժեղացմամբ ներդրումային-գործունեությանհաշվին: Ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի առանձին տարրերն, այս ն միահյուսվելով, ֆիրմաներին հնարավորություն փուլում ձնավորվելով են տալիս ձեռք բերել մրցունակությունն ուժեղացնող էֆեկտ: Բացի այդ. ուժեղանում է ճյուղում ֆիրմաների փոխազդեցության մակարդակըն, ի վերջո, հանգեցնում մրցունակության .մակարդակի բարձրացմանը: Հարկ է նշել նան, որ այս ենթափուլում առաջարկը որպես կանոն աճում է, առաջ անցնելով պահանջարկից: Ֆիրմաների մրցունակության կյանքի այս փուլը կարելի է ներկայացնել (ՀՅ ԾԹ կամ աստիճանային ֆունկցիաների միջոցով, որտեղ ԷՏ Լէլ-էշ) ժամանակահատվածն ընդունված է որպես ՖՄԿՊ պրոգրեսիվ աճի ենթափուլի տնողությունը:Իսկ գրաֆիկորեն այն ունի հետնյալ տեսքը. `

Յշ

Է--

Գծ.3.3.3.

ՖՄԿՊ

էշ

պրոգրեսիվ աճի ենթափուլիվարքագիծը

երեում է գծանկարից, այս փուլում ֆիրմայի մրցունաԻնչպես: մոնոտոն աճում կության մակարդակը էՀԼէլչէչ) ժամանակահատվածում է "0-ից, հասնելով /լ մակարդակի: 2բ. Ֆիրմալի մրցունակության դեգրեսիվ աճի փուլը անմիջապես հետնում է պրոգրեսիվ աճի փուլին: Այն բնութագրվում է շուկա կամ ճյուղ առավել ուժեղ մրցունակ ֆիրմաների ներխուժմամբ: Ներխուժող կողմեր հանգեցնում են «հին» ֆիրմաների գործունեության որոշ ֆիրմաների ռազմավարական պոտենցիալի. որոշ տարրերի դադարեցմանը:«Հին» ֆիրման իր մրցակցային ռազմավարական պոտենցիալը պահպանելու ն էլ ավելի ընդլայնելու (կամ ավելացնելու) նպատակով ստիպված է լինում նոր կապիտալ ներդրումներ կատարելու միջոցով նորացնել տեխնիկական բազան, բարելավել տեխնոլոգիայի մակարդակը, կատարելագործելկադրային պոտենցիալը ն այլն: Հիշյալ միջոցառումները, լինելով բավականին կապիտալատար, աստիճանաբար նվազեցնում են ֆիրմայի ,արտադրության շահութաբերության մակարդակը, սակայն ոչ այն չափով, որ ֆիրման զրկվի շուկայում ունեցած իր մրցակցային դիրքից: ՖՄԿՊ-ի այս պարբերաշրջանը կարելի է գնահատել Թորին Քվիստի երկրորդ ֆունկցիայի միջոցով Վ -Յ

է-

է-Ե

են, իսկ ԷՏ. (էշ: ե): որտեղ Ձ,ե,Ե գործակիցները հաստատուն Մրցակցային առաջնության կենսափուլի դեգրեսիվ աճի պարբերաշրջանը գրաֆիկորեն կունենա հետնյալ տեսքը

7/2

ՄՊ

աա

աշաշյաշաշ

աշասաաշաաաարոա

ՁՅ

աշ

Յշ

Գծ.3.3.4.

դեգրեսիվ աճի ենթափուլի կախվածությունը էՇ Լէշ: էչ) ժամանակահատվածից ֆիրմայի գործունեության ՖՄԿՊ

Գծանկարում ֆիրմայի մրցակցային առաջնության հասնելու ընթացքը տվյալ փուլում պատկերված է հիպերբոլով: Սկզբնական

շրջանում աճը բավականին պրոգրեսիվ է, հետագայում այն կայունանում է, որը շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ֆիրման ռազմավարականպոտենցիալի ավելացման ճանապարհով չի հասնում մրցունակությանառավել բարձր մակարդակի: հասունացման փուլ: մըցունակության Այս փուլին են մեծ հասնում ջանքերի շնորհիվ, ուստի ձգտում են անել ֆիրմաները ամեն ինչ, որպեսզի այն լինի տնական: Որոշ մրցակից ֆիրմաներ, կամ չդիմանալով կանխատեսելովշահույթի մոտալուտ անկումը մրցակցությանը, աշխատում են լքել շուկան, այն թողնելով միայն այն ֆիրմաներին, որոնք ունեն իրենց դիրքը ն համապատասխանհատվածը (կամ հատվածները): Ֆիրմայի մրցունակության պարբերաշրջանի կայունացման փուլը կարելի է գնահատել ներքոհիշյալ բանաձնի օգնությամբ -

«Հ

որտեղ՝ 83, Ե,

Շ-ն

էՏ Լելե)

ՅԻ

ԵԷ-օէ,

հաստատուն գործակիցներեն, ժամանակահատվածըՖՄԿՊ-ի հասունացման փուլի

տնողություննէ:

Ֆիրմայի մրցունակության հասունացման փուլը կարողէ պատկերվել հետնյալ կերպ

գրաֆիկորեն

Յգ

ե Գծ.3.3.5.

ՖՄԿՊ-ի հասունացման փուլի գրաֆիկական պատկերն ըստ ժամանակի

Հասունացման փուլը ֆիրմային հնարավորություն է տալիս օգտագործել արտադրության կազմակերպմանոչ ավանդական եղանակները, ավելացնել գովազդի ծախսերը, ընդլայնել այն ն այլն: Աճում են գիտան փորձարարակոնստրուկտորական աշխատանքների հետազոտական վրա կատարվողներդրումները: Կառավարությունը փոխում է վարկային քաղաքականությունը, որը հնարավորություն է տալիս ֆիրմային իր համար նպաստավորպայմաններովվարկ վերցնել ն այն օգտագործել ԱՇ)

ռազմավարական պոտենցիալի կարեոր տարրերը համապատասխան մակարդակի վրա պահելու նպատակով: Արդյունքում ֆիրմայի մրցունակությունը հասնում է ամենաբարձր մակարդակին ն որոշակի ժամանակահատվածումապահովվում է բարձր արտադրողականություն:Դրա հետ միասին, այս փուլի վերջում արդեն նկատվում են որոշ բացասական միտումներ, որոնք վկայում են ֆիրմայի մրցունակության թուլացման մասին: Պատճառն այն է, որ շուկայում կամաց-կամաց դոմինանտ կարգավիճակ են ձեռք բերում համեմատաբար ուժեղ ֆիրմաները: 4. Ֆիրմալի մրցունակության անկման փուլ: Այս փուլը սկսվում է ոչ միայն ֆիրմայի ռեսուրսների ծերացման կամ լարված օգտագործման, այլն հիմնականում մրցող ֆիրմաների առավել ագրեսիվ քաղաքականության իրականացման հետնանքով: Մրցունակության կյանքի երեք փուլերն անցած ֆիրման, չկարողանալովդիմակայել առավել ագրեսիվ ֆիրմաներին, կորցնում է մրցակցային դիրքը: Ֆիրմաների մրցունակության այս փուլը կարելի է գնահատել Հ

Յգ-

ՀՂ/(լ /ՀՅյ

ԵԼ, Գ

ԵԼ

էՍ,

ՇԵ

բանաձների հիման վրա, կախված այն հանգամանքից, թե ինչ արագությամբ է տեղի ունենում ֆիրմայի մրցունակության անկումը: Ֆիրմաների մրցունակության պարբերաշրջանի ավանդական փուլերի տնողության ն այն ներկայացնող ֆունկցիաների ն դրանց կորագծերի միջն կարող են լինել ինչպես նմանություններ, այնպես էլ էական տարբերություններ: Վնարավոր են ֆիրմաների մրցունակության կյանքի պարբերաշրջաններ, որոնք այլ ֆիրմաների համանման պարբերաշրջանների համեմատ շատ կարճ տնեն, կամ` ընդհակառակը: են Հնարավոր՝ դեպքեր, երբ այդ փուլերը գնահատողֆունկցիաները լինեն տարբեր ն ունենան տարբեր գծապատկերներ, ինչպես այն ներկայացվածէ ստորն: 1.

Միջին հզորության ապահովում տնական ժամանակահատվածում 7.

Լո)

ՅԳ

ԵԼու

ԳՎ'խապտույտ հաջողություն (ակնթարթային), հռչակի ձեռք յ

բերում

ՄՀՅՒԵԼՒՇԷ2

Ք»

3. Փոփոխական առաջընթաց, որը կարող է արտահայտվել հաջողությունների ն անհաջողությունների որոշակիշղթայի միջոցով

».

Կայուն

մինչն առավելագույն մակարդակ բարձրացում,

ապա 5. Արագ անկում, /

աճ, մինչն մեծ համբավ ձեռք բերելը

Ուշացած ճանաչում /

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դժվար է կանխատեսել, թե երբ է վերջանում-մ1րցակցային պարբերաշրջանիմեկ փուլը ն ե՞րբ է սկսվելու հաջորդը: Որքա՞ն է տնելու ն ի՞նչ մակարդակի է հասնելու ֆիրմայի մրցունակությունը:Որոշ պահերի կարող է թվալ, որ ֆիրմայի մրցունակությունը հասել է պրոգրեսիվ մեծ աճի, այնինչ, իրականում, այն աճի դեգրեսիվ միայն ժամանակավոր նություն է ձեռք բերել: Ֆիրմաների մրցակցային հասկացությունը բնորոշ է նան ֆիրմաների միավորումով ստեղծվածճյուղին: Վետնաբար, ճյուղի մրցակցային պարբերաշրջան ասելով ճկատի է առնվում այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում դրսնորվում է տվյալ ճյուղի մրցունակությունը: Սակայն ճյուղի մրցակցային պարբերաշրջանը մեծապես տարբերվում է ֆիրմայի մրցակցային պարբեայնպես էլ րաշրջանից ինչպես իր բաղադրամասերով, փուլի տնողությամբ: ճյուղի զարգազման փուլը (կյանքի որոշում է մեծ նրա մրցապայքարի բնույթը: Օրինակ, թվով ֆիրմաներձգտում են թափանցել նոր ստեղծվող ճյուղ, որտեղ պահանջարկը շոշափելի կերպով գերազանցում է առաջարկին, ն անհրաժեշտություն չկա պայքարելու յուրաքանչյուր գնորդի համար: Ֆիրմաները, թափանցելով ճյուղ են խաղի ձնավորում են մրցակցությունը, ուր գրեթե բացակայում կանոնները: ճլուղի. հասունացման փուլին անցնելուն զուգընթաց, ֆիրմաները սկսում են հասկանալ ն ընդունել որոշակի խաղի կանոններ, հաշվի առնել հաճախորդների ցանկություններ կապված որակի հետ, ճյուղում սահմանվում են ստանդարտներ ն այլն: Այս ընթացքում մրցակցությունը դառնում է առավել կոշտ, քանզի ճյուղում ֆիրմաների թվաքանակի արագ աճը դրդում է անել ամեն բան` հաճախորդներին մրցակից ֆիրմաներից շեղելու ն իրենց կողմը գրավելու համար: Կուտակված փորձն այս փուլում այլես չի կարող որոշիչ դեր խաղալ, քանզի բոլոր ֆիրմաներն էլ ունեն այդ փորձը ն դրա շնորհիվ են հասել մրցունակության որոշակի մակարդակի: Այս փուլի առանձնահատկուք-

փուլում

պարբերաշրջան

կայու-

յուրաքանչ պարբերաշրջանը

յունը գնային մրբցակցությանռազմավարության օգտագործման մեջ է, քանի որ առաջարկվող արտադրանքն աստիճանաբար դառնում է առավել համասեռ, իսկ արտադրության փորձերը առավել արժեքավորվում են: Անկում ապրող ճյուղերում առավել փորձառու ֆիրմաները կարող են հասնել շահույթի որոշակի մակարդակի, իսկ մնացածները, որպեսանհաջողակներ, արագ լքում են ճյուղը:` Այն դեպքում, երբ ճյուղից դուրս գալու արգելքները մեծ են, որը ստիպում է վնասով աշխատող ֆիրմաներին մնալ շուկայում, մրցապայքարի մակարդակը բարձրանում: է ն. հանգեցնում արտադրական կարողությունների խրոնիկական ավելցուկի առկայության: ճյուղի մրցունակության փուլի տնողությունը կապված է նախ ն առաջ կառավարմանգործընթացումառաջավոր մեթոդներիօգտագործման, ֆիրմաների գործունեության արդյունավետության բարձրացման, նոր արտադրանքի մշակման արագացման, իրացման ն մարքեթինգի լավ կազմակերպման հետ: Այս հանգամանքը կառավարիչների առջն դնում է մի քանի նոր ն մասշտաբային խնդիրներ: Այսպես, դարասկզբին կառավարիչը կարող էր նկատի ունենալ, որ Յշ կենսափուլը լրիվ բավական է առաջընթաց ապահովելու համար: Արդեն 60-ական թվականներին, ֆիրմայի գործունեության շատ ձների ու մեթոդների հասունացումից հետո, ի վերջո գալիս է մի պահ, որ դրանք սկսում են անկում ապրել: Նման դեպքում, եթե ֆիրման ցանկանում է պահպանել իր ընդլայնումը, պետք է աշխատի լրացնել իր գործունեության համակարգը: Երկրորդ խնդիրըկապվածէ այն բանի հետ, որ ցիկլի զարգացմանը զուգընթաց, փուլից-փուլ մրցակցության ավանդական ռազմավարությունները սովորաբար կորցնում են իրենց արդյունավետությունը: Դա պատկերվածէ 3.3.6 գծանկարում, որից երնում է, թե ինչպե՞ս են փոփոխվում հաջողության գլխավոր գործոնները շուկայում այն դեպքում, երբ ֆիրմայի արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկն անցնում է նոր

փուլ:

Օրինակ, ԱՄՆ-ի ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը 8ո փուլում (30-ական թվականներին) փոփոխվեց. միատարը արտադրանքին ն գնային մրցակցությանը փոխարինելու եկավ արտադրանքի դիֆերենցումը սպառողների պահանջների հաշվով: Ըստ գծանկարի, 8 ն 8շ է ամենամեծ փուլերում ֆիրման հասնում հաջողության կենտրոնացնելով. ուշադրությունը ներքին շուկաների վրա: Սակայն, երբ աճն սկսում է դանդաղել, ապա առավել գերադասելի (հրապուրիչ) են դառնում արտաքին շուկաները: Կառավարիչների առջն ծառացած երկրորդ խնդիրը լուծելու համար պետք է կանխատեսել պահանջարկիկենսափուլերիփոփոխությունըն ընտրել ֆիրմայի ռազմավարությունը փոփոխվողմրցակցության պայմաններին համապատասխան:

«---Ներքին

շուկա

ՅՅ

ԼՈ» Ձյ

Ծնունդ..---

Յգ

Արտաքինշուկա

ճի արագացում | Աճի դանդաղուպ Հասունություն

Ապրանքի(շուԱրհեստական Հաջողության ժամանակին| Համասեռ արտադրանքկայի)դիֆերեն-| ծերացում, գործոնները` սկսած նորացում, յուրացում ամենացածր ցում, սպառողների վարքաշուկայի հատգնով: գծի կանխագու-| վածավորում շակում

Գծ.3.3.6. Բ.

Մրցակցության ռազմավարության տիպային

էվոլյուցիա

Ֆիրմաների մրցակցային կարգավիճակի գնահատումը

Մրցակցային կարգավիճակը շուկայում ֆիրմայի դրությունը գնահամար գոյություն հատող առանձնահատուկ ցուցանիշ է: Գնահատման ունեն տարբեր բնույթի բազմաթիվ մոտեցումներ, որոնցից առավել տարածվածէ, այսպես կոչված, «Մաք Քինզի» ֆիրմայի կողմից մշակված մատրիցների համակարգը, որի միջոցով որոշվում է ֆիրմաների խնդիրհամեմատական մրցակցային դիրքը (ֆիրմայի ռազմավարական ները որոշելու ընթացքում) շուկայում: Այս տիպի մատրիցներըմի քայլ առաջ են Բոստոնի կոնսուլտատիվ խմբի կողմից առաջադրված մատրիցներից, քանի որ մրցակցության տարբեր պայմաններում օգտագործվում են պահանջարկի բոլոր որոնք փուլերի համար: Սակայն այստեղ նս կան սահմանափակումներ, նվազեցնում են այդ մատրիցի օգտագործմանսահմանները : Որոշ տնտեսագետներ ինչ-որ ձնով մրցակցային կարգավիճակը նույնացնում կամ նմանեցնում են մրցունակությանըկամ մրցակցային առաջնայնությանը: Ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակի վերաբերյալ Ի. Անսոֆի մեկնաբանությունը նման է Մ.Պորտերի մրցակցային առաջնայնության մեկնաբանությանը, քանի որ երկուսն էլ գտնում են, որ անհրաժեշտ է որոշել ֆիրմայի ռեսուրսների փաստացի ն բազիսային օգտագործմանարդյունավետությունը, սակայն Մ. Պորտերը չի ճշգըրտում արդյունավետության ցուցանիշը: Ի տարբերություն Պորտերի, մասինմանրամասնտես 11.

ԸրթոՂՇՐՒՎՇՇՔՕՇ

ոքոռոծոուճ, "Այդ սահմանափակումների /աօօֆ,

Հ Յոդ. ՈՇքը.

ԽԼ Չոօոօատաո. 1989, օղը. 109-111

որոշում է որպես ռազմավարական կապիտալ ներդրումների շահութաբերություն. Որպես ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակիցուցանիշ առաջարկվում է՝ Անսոֆն այդ ցուցանիշը

ՖՄԿՀԼ(|ք,ի,

ք, Տբ, Տօ,Շբ, Շօ)

(3.3.1)

ֆունկցիան կամ ՖՄԿՀ կապիտալ ներդրումների մակարդակ « ռազմավարական նորմատիվ « հնարավորությունների պոտենցիալի գնահատման նորմատիվ, որտեղ` Շբ, Շց - համապատասխանաբարֆիրմայի ընթացիկ (առկա) ն օպտիմալ պոտենցիալներն են, ք ֆիրմայի ռազմավարական ներդրումների մակարդակնէ, իշ կապիտալ ներդրումների օպտիմալ ծավալըներկայացնող կրիտիկականկետն է, թ կապիտալ ներդրումների օպտիմալ ծավալն է, որից շեղումը հանգեցնում է եկամտինվազման, Տբ, Տօ հայմապատասխանաբար ֆիրմայի գործող ն օպտիմալ ռազմավարություններն են: է հետնյալ Ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակը ներկայացվում երեք գործոններիփոխազդեցությանհիման վրա 1. Մրցակցային կարգավիճակն ապահովող ն ֆիրմայի գործունեուԲյան մասշտաբի էֆեկտի հիման վրա ֆիրմայի ռազմավարական կապիտալ ներդրումների համեմատականմակարդակը: 2. Մրցակցային ռազմավարությունը, որը հնարավորություն է տալիս սահմանափակել ֆիրմայի ն նրա մրցակիցների դիրքերը, Յ. Ֆիրմաների մոբիլիզացիոն՛հնարավորությունները: Տնտեսագիտությանտեսությունը փաստում է, որ ֆիրմայի շահութաբերությդւնը համեմատական է ներդրված կապիտալին: Ընդ որում, այդ կախվածությունը կարելի է ներկայացնել գծ. 3.3.7-ում պատկերված գրաֆիկի միջոցով: Գրաֆիկում հորիզոնական առանցքի վրա տեղադրված են բոլոր ծախսված ռեսուրսները (ներառյալ նախագծային-կոնստրուկտորական աշխատանքները): Ինչպես երնում է գծանկարից,գոյություն ունի կապիտալ ներդրումների նվազագույն մակարդակ ծավալի կրիտիկական կետ շահույթների ե վնասների սահմանի վրա: Ինչքան էլ կատարյալ մշակված լինի ֆիրմայի ռազմավարությունը, ինչպիսին էլ լինեն մոբիլիզացված հնարավորությունները, միննույն է, ռազմավարական կապիտալ ներդրումները ծավալի կրիտիկական կետից ներքն հատույց չեն տալիս ն ֆիրմայի համար կորուստ են ներկայացնում:

կապիտալ

Ներդրումներին բաժին ընկնող եկամուտ

Կորուստներ

Ծավալի

կրիտիկակետ

կան Գծ.3.3.7.

Ռազմավարական

Օպտիմալ ներդրումներ ծավալի

կետ

Ֆիրմայի մրցակցայինկարգավիճակը ն ռազմավարական ներդրումները

արտացոլված

է նան օպտիմալ ծավալի կետը, այսինքն Գրաֆիկում կապիտալ ներդրումների այն մակարդակը, որը գերազանցելիս հատույցը սկսում է նվազել: Այսպիսով, ֆիրմայի ապագա մրցակցային

կարգավիճակը (ՖՄԿ) այն չափով, ինչ չափով որ հիմնավորվում է ռազմավարական կապիտալ կարելի է գնահատել հետնյալ բանաձնով

ներդրումներով,

ՖՄԿՀ

1շ

անն -

(3.3.2) :

անվանում է

Բանաձնիի աջ Անսոֆն ռազմավարական կապիտալ ներդրումների մակարդակը գնահատող ցուցանիշ, ըստ որի օպտիմալ ռազմավարության ն ֆիրմայի մոբիլիզացված հնարավորությունների դեպքում նոր մրցակցային կարգավիճակը կորոշվի նրա ներդրումների ն այն ներդրումների հարաբերությամբ, որոնք -անհրաժեշտ են օպտիմալ շահութաբերության ապահովման համար: Սակայն, ինչպես արդարացիորեննշում է Անսոֆը, ֆիրմայի ռազմավարությունը ն մոբիլիզացնող հնարավորությունները հաճախ օպտիմալ չեն: Այս դեպքում ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակի բանաձնը հնարավոր է ճշգրտել օ գործակցով,որը, մասնավորապես, կարող է որոշվել ֆիրմայի մրցակցային ռազմավարության միջոցով: Մրցակցային ռազմաէ նկարագրել հետնյալ բնուվարությունը մոտավորապես կարելի թագրիչների օգնությամբ՝ ապրանքային դիֆերենցում, շուկայական դիֆերենցում: Վերոհիշյալ երկու ցուցանիշների գլխավոր հատկանիշը համարվում է ֆիրմայի ն նրա արտադրանքիմասին այն պատկերացումը, որը մասն

» »

ձնավորվում է սպառողների շրջանում: Վաջորդ հատկանիշն այն գործենկատմամբ լաձնն է, որ ֆիրման ապահովում է իր համար մրցակիցների համակարգված առավելություն ստանալու համար: Այդ հատկանիշները են 3.3.1.

աղյուսակում:

դիֆերենցման չորս ռազմավարությունների

Այստեղ բերված են գլխավոր պարամետրեր՝ ընդհանուր տեղեկություն ֆիրմայի մասին, արտադրանքի բնութագրերը, շուկայի փայաբաժինը, ապրանքայիննշանը: »

Աղյուսակ 3.3.1

դիֆերենցման եղանակներըն Ռազմավարությունների

ռազմավարությանբաղադրամասերը

Խմբերը, որոնց

ուղղված է

Շուկայի դիֆերենցում

Արտադրանքի դիֆերենցում

Ֆիրմայի ն նրա արտադրանքի մասին կայուն տեղեկություն

Արտադրանքի

ռազ-

մավարությունը

Սպառողներ

Մրցակիցներ "

Շուկայիփայաբաժինը, Շուկայի նկատմամբ

հսկողությունը

նութագրերը

Առենտրականնշանը, արտոնագիրը

Ռազմավարության դիֆերենցումը շուկայական փայաբաժնի միջոցով համարվում է մեկն այն 4 եղանակներից, որոնց միջոցով կարող է ապահովվել ֆիրմայի առաջնայնությունը մրցակցության մեջ: Մրցակցայինռազմավարության հատկանիշներից է ֆիրմայի կողմից ընտրված, աճ ապահովողեղանակը: Այդ եղանակները շատ են, որոնցից 7-ը բերված են 3.3.8

գծանկարում:

Գծանկարումբերված են նան ինչպես արտադրանքի, այնպես էլ շուկայի դիֆերենցմանբազմաթիվ տարբերակներ: Այս կամ այն մրցակցային ռազմավարության մոդելը կարելի է կառուցել այդ գծանկարի միջոցով, ընտրելով քիչ թե շատ համատեղելի բաղադրամասեր յուրաքանչյուր մասնակի ռազմավարության համար: Գծանկարում առաջին հնարավոր մոդելն ընդգծված է կապի կրկնակի գծերով: Դա հաջողության դասական ռազմավարությունն է: Այն հանգեցնում է շուկայում գերիշխող դիրք գրավելուն ն նվազագույն գներով ոչ դիֆերենցված արտադրանքի առաջարկի հնարավորությանը: Ընդ ռազմավարությունըհաջողությամբ կիրառվում է կենսացիկլի Յշ

այդ նր փուլում:

Աճի քաղաքականություն

իր- Շուկայի Աճելֆհետ մայի

Շուկայականդի-

ֆերենցում

Շուկայի Շուկայի Տվյալ տեսակի Պահանջարկի մասի ընդլայ- հատվա- արտադրանքի խթանում գրավում նում ծավորում լրիվ անվանացանկի յուրացում

Իշխանություն Շուկայի բաժինը շուկայում մրցունակության

Շուկայի ոչ բաժինը

մեծ

ապահովմանհամար

Նվազագույն Մեծ պահանջարկԳնորդըհավա- ֆիրմայի ՆՍպասար- Ապրանքի ունեցող ապրանքներտարիմ է վաճառ- հեղինա- կումը գնու- գինը դիգին քի մակնիշին կությունը մից հետո ֆերենցված է

Ապրանքային ,Ապրանքըդիդիֆերենցում դիֆերենցվածչէ

Նորարարություն -Պատենտային

պաշտպանվածություն

Բարձր որակ

Հուսալիութ"

ՀՀՀ

ՒԻմիտացիա

Ընթացք առաջնորդողի հետեվից Կրիտիկական ծավալների մակարդակը

Հսկողություն ռեսուրսների վրա

ԱրտադրանքիԱշխատանք

լրացուցիչ

բնութագրեր

Ֆիրմայի դասական

ռազմավարությունը

պատվերով

Ֆիրմայի կոնկրետ ռազմավարությունը

Մրցակցային ռազմավարությունը որոշող գործոնների սխեման Ռազմավարության արդյունավետությունըմեծապես կախվածէ այն բանից, թե ինչքանո՞վ են մասնակի ռազմավարությունները փոխկապակցվածն լրացնում միմյանց: Օրինակ, ֆիրման չի կարող շուկայում գերակշիռ դիրք գրավել, եթե ընտրել է աճի պասիվ դեր հետնելով շուկայի ընդհանուր ընդլայնմանը: Ասվածիցելնելով` կարելի է արձանագրել, որ. կապիտալ Ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակը ներդրումների մակարդակ :« ռազմավարականնորմատիվ հնարավորություններինորմատիվ, Գծ. 3.3.8.

այսինքն՝ ՖՄԿ

1 -մլ

յ7-ր-

որտեղ

Ե-Ն ալ Ն.

Ծ» Ը...

Լ. -1..

Տ,

բնութագրումէ

(3.3.3)

Շշ

կապիտալ ներդրումն ֆիրմայի

մակարդակը,

ծհնարավորությունների

գնահատման նորմատիվն է,

պոտենցիալ

ֆիրմայի

ֆիրմայի ռազմավարական նորմատիվն է:

ան

Եթե 3-ից յուրաքանչյուր ցուցանիշը հավասարվում է 1-ի, ապա ֆիրման ապահովում է իր համար բացարձակ ուժեղ մրցակցային կարգավիճակ -ն կլինի այդ շուկայում առւսվել արդյունավետ գործողներից է 0, ապա ֆիրման մեկը: Եթե այդ ցուցանիշներից գոնե մեկը- դառնում ստանա: շահույթ չի Ըստ առաջադրված մեթոդիկայի, Տբ/ Տօ ն Շր/Շց ցուցանիշները են կարող հանդիսանալ որպես միջին թվաբանականմիավորային գնահատականներ:Ընդ որում, եթե ՖՄԿՀ1, ապա ֆիրման կարող է իր համար ապահովել բացառապես ուժեղ մրցակցային կարգավիճակ ն շուկայում դառնալ մրցակից ֆիրմաների մեջ առավել արդյունավետ գործող ֆիրմաներից մեկը: Քանի որ բանաձնը ներկայացվածէ որոշակի ցուցանիշների արտադրյալով, ապա մրցակցային կարգավիճակի սանդղակը |0:1) միջակայքում գծային չէ, ուստի առաջարկվում է ֆիրմայի կարգավիճակըգնահատել. 0.016 թույլ երբ ՖՄԿ ՖՄԿ 0.512 միջին երբ 0.125 լավ երբ ՖՄԿ »-512: Անսոֆը, ավելի պարզեցնելով ՖՄԿ-ի որոշման սանդղակը, է (3:3.3) առաջարկում Հ

աթոՏ

Լեան գծային արտահայտու ՖՄԿՀ-

Տ. Տ.

Ը Ցի

ԻՓՀՎ--

լ,

է բանաձնը, որն սանդղակ: Մնացած բոլոր դեպքերի ն իրավիճակների համար ջարկում է ՖՄԿ-ի հետնյալ դասակարգումը. 0 ՀՖՄԿ 0.4 թույլ դիրք Հ

Յ.3.4

Ի.

Անսոֆն առա-

0.5Հ

ՖՄԿ

0.8Հ

ՖՄԿ -1

միջին դիրք ուժեղ դիրք Թե որքանո՞վ են առաջարկված այդ գործակիցները իրականությանն առավել մոտ, կամ ինչքանո՞վ են դրանք իրական, Անսոֆն այս հարցին չի:պատասխանում: Ասվածը հիմնավորելու համար վերլուծենք մոտեցումը երկու տեսանկյունից. Առաջինը, փորձենք հիմնավորել, թե ֆիրմաների մոտ ե՞րբ կարող է առաջանալ այսպես կոչված 0-ական մրցակցային կարգավիճակ, կամ ո՞ր դեպքում է, որ ֆիրմայի ՖՄԿ-0: Դատելով մրցակցային կարգավիճակը գնահատող վերոհիշյալ բանաձնից, ֆիրման կարող է բնութագրվել մրցակցային զրոյական կարգավիճակով, երբ. ֆիրմայի ռազմավարականկապիտալ ներդրումները համապատասխանում են կրիտիկական կետին, ֆիրմայում բացակայում է այս կամ այն ռազմավարությունը, ֆիրման ոչ մի հնարավորություն չունի կամ, այլ կերպ ասած, նրա հնարավորությունները զրոյական մակարդակի են: Ինչ վերաբերում է առաջին անհավասարությանը, ապա այն հնարավոր տարբերակ է ն բոլոր դեպքերում իրականությանը շատ մոտ: Երկրորդ ն երրորդ առնչությունների վերաբերյալ կարելի է պնդել, որ նույնիսկ ամենավատ, ոչ ռացիոնալ, ոչ արդյունավետ ռազմավարությունով գործող ֆիրման էլ ինչ-որ «խղճուկ» պոտենցիալ կունենա: Երկրորդ ինչպե՞սեն ազդում ՖՄԿ-ի վրա ֆիրմայի նկատմամբ արտաքին գործոնները: Երբ ուսումնասիրում ենք Անսոֆի կողմից ՖՄԿ-ի գնահատմանառաջարկած մոդելը, ապա պարզվում է, որ այդ գործոնների ազդեցությունը չի հաշվառվում, այնինչ Մ. Պորտերը՛ դրանց վրա մեծ ուշադրություն է դարձրել, անվանելով այդ գործոնները որպես «ազգային ռոմբի» դետերմինանտներ: Այս հարցին կան նան այլ մոտեցումներ, ըստ որոնց փորձ է կատարվել միացնել հեղինակների մոտեցումները: Ֆիրմայի մրզակցային կարգավիճակը տնտեսագետների կարծիքով պետք է բնութագրի ֆիրմայի մրցունակության առաջնության մակարդակին հասնելու (ձեռք բերելու)նախադրյալները:Դրանք մի կողմից որոշվում են ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալով (ՖՌՊ), մյուս կողմից այդ մակարդակի ձեռք բերման վրա «ազգային ռոմբի» դետերմինանտների համատեղ ազդեցությամբ: Այլ կերպ ասած, ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակը ՖՄԿ-ն, պետք է պատասխանի մի շարք հարցերի, որոնցից կարնորներն են 1. Ռազմավարական պոտենցիալի տարրերի զարգացումը բավարա՞ր է, այսինքն, ճյուղում առաջնորդի դրությունձեռք բերելու համար արդյո՞ք ֆիրմայի պոտենցիալը (կարողությունը) լրիվ կերպով ապոհովվածէ ռեսուրսների բոլոր ւռոեսակներով: Հ

0.7

». »

Արդյո՞ք ֆիրման իր մրցունակության մակարդակին հասնելու ն այն բարձր պահելու համար բավարար մակարդակովհաշվի է առնում ն օգտագործում արտաքին այն ազդակները, որոնք ձնավորում են «ազգային ռոմբի» դետերմինանտները: Այսպիսով, ֆիրմաներիմրցակցային առաջնայնությունը (ՖՄԱ) կամ մրցունակության մակարդակը (ՖՄՄ) որոշվում է նրա մրցակցային կարգավիճակի միջոցով

Հ ՖՍԱՀ 7 (ՖՄԿ)

(3.3.5) ՖՄԿ-ի որոշման գլխավոր պրոբլեմը կայանում է ֆիրմայի ռազմապոտենցիալի զարգացման բավարարվածությանմակարդավարական կի` Ա ֆիրմայի մրցունակության ստեղծման ն այն բարձր մակարդակի վրա պահելու, այսինքն միջավայրի պայմանների մեջ: Այս պրոբլեմի լուծումը հնարավորություն է տալիս խոսելու ՖՄԿ-ի մակարդակի մասին, որպես ֆիրմայի ՖՄԱ-ի համապատասխանմակարդակի ստեղծման ն պահպանման համար նախադրյալների անհրաժեշտություն ն բավարարության աստիճան: "Այս պրոբլեմի լուծման դժվարությունն այն է, որ ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալիյուրաքանչյուր տարրի. հաշվով անհրաժեշտ է որոշել ֆիրմայի նպատակին հասնելուն նպաստող ռեսուրսների պարամետրերը ՖՄԱ-ի կյանքի այս կամ այն փուլում: Օրինակ, անհրաժեշտ է որոշել, թե հիմնական ն շրջանառու կապիտալների ինչ պարամետրեր (սարքավորումներ, աշխատողների մասնագիտական ն որակական մակարդակ ն այլն), ինֆորմացիայի մշակման ինչ մեթոդներ են հնարավորություններ տալիս ՖՄԱ-ի հասունացման փուլում իրականացնել արտադրության ն իրացման ոլորտի հետ կապված աշխատողներիկողմից առաջ քաշված մրցունակ գաղաւփարները, որպեսզի ֆիրման դիմագրավի մրցակցության ուժեղացման հետնանքով առաջացող մրցունակության կորուստը: Ռեսուրսների համանման բնութագրեր հարկավոր է որոշել նան ռազմավարականպոտենցիալի մյուս տարրերի հաշվով, ուղղորդվելով հետնյալ դրույթներով 1. Ֆիրմայի ռազմավարականպոտենցիալն իրենից ներկայացնում է իրար հետ փոխադարձ կապված արտադրության տարրերի համակարգ, 2. ՖՌՊ-ի յուրաքանչյուր տարրի ռեսուրսներով ապահովման հետ կապված ծախսերն իրենցից ներկայացնում են այդ ռեսուրսների այլընտրանքայինծախսեր: 3. Ֆիրմայի ռազմավարականպոտենցիալի գնահատման կարնոր պայման է հանդիսանում նան այն ձենավորողպայմանների փոփոխությունը: 2.

էյ

Ֆիրմաների ռազմավարական պոտենցիալը ձնավորող պայմանների շարքից, արտաքին միջավայրի պայմանները բնութագրվում են մեծ դինամիկությամբ: Ակնհայտ է, որ ժամանակի ընթացքում «ազգային ռոմբի» յուրաքանչյուր գործոնում տեղի են ունենում փոփոխություններ (հայտնվում են նոր մրցակիցներ, փոփոխության են ենթարկվում պահանջարկի պարամետրերը, ստեղծվում ն վերանում են հարակից ն օժանդակողճյուղեր, փոփոխվում են արտադրության ընդհանուր գործոնները ն այլն), որոնք ընթանում են ինչպես պատահական գործոնների հիման վրա, այնպես էլ օրենսդրական ն այլ նորմատիվային ակտերի փոփոխությամբ: Այսպիսով, ֆիրմայի մրցունակ կարգավիճակի մակարդակի ապահովման ու պահպանման համար անհրաժեշտ նախադրյալները կախված են.ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի «օգտակարության» մակարդակից, ինչպես նան արտաքին միջավայրի պայմանների օգտագործման մակարդակից ու բնույթից: Այն կարելի է ներկայացնել ներքոհիշյալ կախվածությանմիջոցով

ՀՖՍԿՏ Ժ (ՖՌՊ 0)

(8.3.6) Օ որտեղ դետերմինանտներիհամախառն ազդեցությունն է ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակնապահովող կամ որոշող պայմանների վրա: Բնական է, որ ֆիրմայի մրցակցային մակարդակը փոփոխվելու է հիմնականում այս երկու կարնոր գործոնների վարքերի փոփոխության հիման վրա: Ուստի, նրա վարքագիծն անմիջապես փոփոխության է ենթարկվում, կախված այն հանգամանքից, թե ո՞ր ուղղությամբ ն ինչպիսի՞ ուժգնությամբ են փոփոխվում այդ 2 գործոնները: Հնարավոր են դեպքեր, երբ ֆիրմաների առաջնության մակարդակը կայուն մնա: Վերջինս տեղի կունենա միայն այն դեպքում, երբ ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի ն դետերմինանտներիհամախառն ազդեցությունը փոխադարձաբարչեզոքացնեն մեկը մյուսին: Նշված տեսական դրույթները հնարավորություն են տալիս ձնակերպել ֆիրմայի մրցունակային կարգավիճակի մակարդակի քանակական գնահատմանմի քանի սկզբունքներ, որոնցից հատկանշական են գնահատականներըպետք է լինեն դիֆերենցելի ն բխեն ֆիրմայի մրցունակության պարբերաշրջանի համապատասխանփուլերից, պետք է արտահայտեն «ազգային ռոմբի» գնահատականները ամեն մի դետերմինանտի ազդեցության չափը ֆիրմայի մրցունակության պայմաններիձնավորման գործում, գնահատման ընթացքում հարկավոր է հաշվի. առնելն օգտագոր(ՖՌՊ) կառուցվածքը ն ծել ֆիրմաների ռազմավարականպոտենցիալի այդ կառուցվածքնապահովող տարրերը, գնահատող պարամետրերը պետք է հնարավորություն տան վերլուծելու ինչպես ֆիրմայի ներքին ն արտաքին միջավայրի առանձին -

կողմերը(որպես մասնակի ցուցանիշներ), այնպես էլ բոլոր պայմանների համալիր ազդեցությունը մրցունակության համապատասխան մակարդակի նախադրյալների ստեղծման ու պահապանման -վրա (որպես ընդհանրականցուցանիշներ): գնաԲնական է, որ մրցունակության կարգավիճակի մակարդակի՝ հատման գործընթացում բոլոր ցուցանիշները հնարավոր չէ օգտագործել: Սակայն ստացված գնահատականներն իրականությանն այնքան մոտ կլինեն, որքանշատ ցուցանիշներ օգտագործվեննրանց հաշվարկման ընթացքում: Առավել ամփոփ միջին գնահատական կարելի է ստանալ միայն մասնակի ցուցանիշների փաթեթի օգտագործման ճանապարհով: Սրա հետ կապված առաջանում է այնպիսի միջին գնահատականի ընտրության պրոբլեմ, որը, պարզվում: է, այնքան էլ հեշտ իրականացվող գործընթաց չէ: Դա բացատրվում է նրանով, որ միջին գնահատականը նախ պետք է առավելապես համապատասխանիգնահատվող երնույթի տվյալ դեպքում ֆիրմաների մրցունակության բուն էությանը, իսկ այնուհետն պետք է ընտրվի ըստ համապատասխան հետազոտման նպատակի, հաշվի առնելով -ինչպեսերնույթի միջին հատկությունները, այնպես էլ երնույթն ուսումնասիրողի տրամադրության տակ եղած քանակական ն որակական ամբողջ տեղեկությունների վերլուծության `

արդյունքները: Սակայն ֆիրմաների մրցունակության մակարդակը բնութագրող բոլոր պայմանները վիճակագրությամբ չեն բնութագրվում: Նրանց մեծ մասը, որպես կանոն, հիմնվում են փորձագետների սուբյեկտիվ կարծիքների վրա: Իսկ այդպիսի իրավիճակում, որպես գնահատման առավել հավանական ն համարժեք միջին ցուցանիշ, կարելի է օգտագործել ոչ թե դիտարկվածմեծությունների միջին թվաբանականը, որը շատ հաճախ է իրականացվում, այլ երկրաչափականը : Ասվածըհաշվի առնելով, կարելի է առաջարկել ֆիրմաների մրցակցային առաջնության մակարդակի գնահատման պայմանների կամ էլ ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակի գնահատման ցուցանիշների ներքոհիշյալ համակարգը. 1. Առաջինն ամենակարնորպայմանը, որով գոյատնում է ֆիրմայի մրցունակությունը,ամփոփվածէ «ազգային ռոմբի» դետերմինանտների ընդհանրական կամ գումարային ազդեցությամբ որոշվող պայմանով: Այն կարելի է ներկայացնելներքոհիշյալ ցուցանիշների միջոցով 1ա) «ազգային ռոմբի» դետերմինանտներիհամատեղ ազդեցուքյան պայմանը ֆիրմայի մրցունակության կյանքի յուրաքանչյուր առանձին ցիկլի համար. .

"Ս1ՆԹՈու,ԸքՇԱԼԸ

6ոթ.420

8ՇՅԱՎԱՈԵ,

1962,

օ--||Օ:4: է)

(3:3.7)

Է-|

1բ) (ազգային ռոմբի» դետերմինանտների համատեղ ազդեցության պայմանը, հաշվի առած ֆիրմայի մրցունակության պարբերաշրջանի բոլոր փուլերը միասին. Վ

օ-:|1

15:

-։

2-1

ՏՎ)

1ԷԱ119:2: .

(Թ3:38)

2-րդ փուլում որտեղ Զա- ֆիրմայի մրցունակության պարբերաշրջանի Հ-րդ դետերմինանտիմիջոցով ձենավորվողբարենպաստ գործոններին ընդհանուր գործոններիհարաբերությունն է, ՕՀ- ԽՀ-րդգործոնի էականության մակարդակն է ՖՄԿՊ-ի 2-րդ փուլում, 2- ՖՄԿՊ-ի փուլերի թիվն է, «-«ազգային ռոմբի» դետերմինանտների խմբերի քանակն է («Հ1- 4): 2. Ֆիրմայի ռազմավարականպոտենցիալով ձնավորվող պայմաններն արտահայտվում են հետնյալ գնահատող ցուցանիշների միջոցով 2ա). ֆիրմայի մրցունակությունը ձնավորող ռազմավարական պոտենցիալի համապատասխանցուցանիշը, ՖՄԿՊ-ի փուլերը միասին Կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով՝

վերցրած:

: բ: ՖՈՊ-:

(3:3.9)

2-1

որտեղ Ի՛-

ֆիրմայի մրցունակությունը ձնավորող. ռազմավարական պոտենցիալն է` ՖՌՊ, ՖՄԿՊ-ի յուրաքանչյուր2 փուլում: Հաշվի առնելով ֆիրմայի առկա տնտեսական ռեսուրսները,այս ցուցանիշը կարելի է հաշվարկել հետնյալ կերպ' բ՛-

լլլօո:

(3.3.10)

յ-)

որտեղ Շո՛- ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալը ձնավորող )-րդ տեսակի ռեսուրսի համապատասխան ցուցանիշն է ՖՄԿՊ-ի 2-րդ փուլում: Հաշվի առնելով այս առնչությունը, ֆիրմայի մրցունակությունը ձնավորող ռազմավարական պոտենցիալի համապատասխան ցուցանիշը ՖՄԿՊ բոլոր փուլերի համար կորոշվի

ՖՄԱ

ԱԱ Հ

Ո ղօ:

ո.

2-1

Ղ0.25

՛ո

(3:3.11)

յ»)

Ընդհանրացնելովայս 2 հավասարումները, կստանանք ֆիրմայի ընդհանրամրցունակության կարգավիճակիմակարդակիգնահատման կան բանաձն, հաշվի առնելով ռազմավարական պոտենցիալը ներկայացնող տարրերը ն ֆիրմայի կողմից օգտագործվող ռեսուրսների տեսակները: Ուստի, ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնության մակարդակը մրցակցային կյանքի յուրաքանչյուր 2 փուլում, ըստ ֆիրմայի ռեսուրսների առանձին խմբերի, կկազմի Թ.3.12)

կամ

ՖՄԱ՛

ն 1»)

2բ).

Ըստ

կկազմի

յ-1

Ա)

(3.3.13)

ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի տարրերի, այն

ՖՄԱ՛ կամ

1»օո1

ՖՄԱ՛ոո1 ո

յ)

լ:

ե1՛

առի

Եջ

(3:3.14)

Ե՛

|՛ո

(33.15)

Ֆիրմայի մրցակցայինառաջնայնության մակարդակի գնահատման գործընթացըկյանքի ցանկացած2 փուլում ավելի պարզեցնելու նպատակով, հաշվարկման գործընթացն ըստ հերթականության ներկայացնենք աղյուսակ 3.3.2-ի միջոցով: Աղյուսակիվերջին սյան մեջ՝

Ինդեքսներիքանակականմեծությունները վերցված են,ելնելով հետեյալ դատողություններից. «ազգային ռոմբի» դետերմինանտների թիվը Հ4, ՖՄԿՊ-ի փուլերի թիվը5է, պոտենցիալիտարրերիթիվը 16, ֆիրմայի ռեսուրսներիթիվը 7: ռազմավարական ԼՏ

ԲՏՏԵՑՔՅ Է 5-6

ԷՅ

Յ-Ջ-|ՆՀԷՊԷ-: Է ԵՏ ԲԷ ՏՅ թ-2

ՀԲ ԲԻ

՞ջ

ՅԱԱՈՒՒԻ|

ՅՏԾԷՔ Շ

ՁՋՃԲ. -Է-

ԲՔ5»ԹՅԹՀաՅԻԲ|

Ք ՔՊ ԾթԹ.ՅԾՇ

ԹՑՃ 5.

Բա

ԲՔՑՀՅՑ :Ե-2Թ»Ք| Ք'Ք |

ՅԷ

Ե»| Ք

լ»

ՏՏՏԹՅԲ թ

չբ.

Բ5658595956Ք

ՀՔՅԹՀՀՅՅ:5ՃԲ

ՏԵՑ ՅԾ

քՔ

ԽՀՎ

բ ՛

»-

»«

ԲԺ

ԹՎ

Դ» 5-բ

Բ.

Բ Շ

ԿՎ

»Հ Տ

»Հ

ՀՀ

ծ.

Հ.Վ

Է») Շ

Է-2 Պ

Էշ

»«

Յ,

ԾԲ

ԷՅ

.՛

Բ՛

բ Հ

ՀՀ

իթվ-չ-

ծ ե

Ւ՛ Կ

ՅԻ Զ

տ "

Օօ

ՅԷ թՏ ՅԾ Է

Էշ

ՅԾ

Օու'-1.թէ` ո

(3.3.16)

Աղյուսակում բերված տվյալները հնարավորություն են տալիս վերլուծելու ն ստանալու հետնյալհարցերի պատասխանները. ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնության փուլում, կամ ամբողջ կենսափուլի ընթացքում ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի ո՞ր տարրն է անհրաժեշտ առաջնահերթ ապահովել այս կամ այն ռեսուրսատեսակով, ռազմավարական պոտենցիալի ո՞ր տարրի ազդեցությամբ կարելի է ուժեղացնել ֆիրմայի ռազմավարական ամբողջ պոտենցիալը, ռեսուրսների ո՞ր տեսակն է կարիք զգում առաջնահերթ համալրման, ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի ո՞ր տարրի համար է արդյունավետայս կամ այն ռեսուրսի ընդլայնումը: Ինչպես ցույց են տալիս վերլուծության արդյունքները, ֆիրմայի է ինչպես մրցակցային առաջնայնության մակարդակն արտահայտվում ֆիրմայի յուրաքանչյուր ռեսուրսի խմբաքանակի, այնպես էլ ֆիրմայի առաջնայնության մակարդակի փուլերով: Ըստ այդ ցուցանիշների կարելի է տալ հետնյալ հարցերի պատասխանները. (ՖՄԱ) ո՞ր փուլն է լավա. ֆիրմայի մըցակցային առաջնայնության գույն ձնով սպահովվում տնտեսական ռեսուրսներով, ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալը ն դրա միջոցով էլ ՖՄԱ մակարդակը` տնտեսական ռեսուրսների ո՞ր 6լխմբաքանակն է նվազեցնում, ՖՄԱ յուրաքանչյուր փուլում տնտեսական ո՞ր ռեսուրսի խմբաքանակն է նպատակահարմարորտե՞ղն ինչպե՞ս բաշխել: Այս ն նման հարցերի պատասխաններըստանալու համար վերլուծենք ներքոնշյալ աղյուսակը, որտեղ ամփոփվածէ ՖՄՊ-ի ձնավորման մեխանիզմը, որի մեջ որպես ՖՄԱ-ի մակարդակն ապահովող պայմանների հիմնական ցուցանիշներ հանդես են գալիս ինչպես ֆիրմայի տնտեսական ռեսուրսները ըստ առանձին խմբաքանակների, այնպես էլ ՖՄԱ-ի առանձին փուլերը: Ըստ ֆիրմայի տնտեսական ռեսուրսների խմբաքանակի (կամ արտադրական պոտենցիալի) ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնության կյանքի առանձին փուլերի մրցակցային կարգավիճակը ձնավորող մեխանիզմըկարելի է ներկայացնել աղյուսակ 3.3.3-ի տեսքով: Ինչպես երնում է աղյուսակից, ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակի (ՖՄԿ) (կամ մրցակցությանառաջնայնության) մակարդակը, ըստ ռազմավարականպոտենցիալին մրցակցային առաջնայնության պար»

բերաշրջանի, կարելի է գնահատել ներքոհիշյալ երկու բանաձների միջոցով 1. ըստ ֆիրմայի ռազմավարական պոտենցիալի՝ '

(.3.17

(3.3.18) Ինչպես նշվեց, ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակը կարելի է գնահատել նան «արտաքին դետերմինանտների» կամ «ազգային ռոմբի» դետերմինանտների միջոցով: «Ազգային ռոմբի» դետերմինանտներով ֆիրմայի պայմանավորված մրցակցային կարգավիճակի գնահատման մեխանիզմն ինչպես ըստ առանձին դետերմինանտների,այնպես էլ ըստ ֆիրմայի մրցակցային առաջնայնության կյանքի առանձին փուլերի (ինչպես նան ամբողջ պարբերաշրջանիհամար) բերվածէ աղյուսակ 3.3.4-ում: Աղյուսակից ելնելով կարելի է պարզել, թե` ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի ապահովման ն պահպանման համար «ազգային ռոմբի» ո՞ր գործոններն են առաջին հերթին ազդում ն ի՞նչ չափով ու ինտենսիվությամբ, ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի վրա ինչպիսի՛ ընդհանուր ազդեցություն են ունենում «ազգային ռոմբի» բոլոր գործոնները: Ամփոփենքֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակնապահովող բոլոր ե ներքին արտաքին գործոնների գնահատման գործընթացը, համակարգելով այդ ընթացակարգը հետնյալ աղյուսակում Աղյուսակի վերլուծությունը ցույց է տալիս. ինչպիսի՞ն է ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակը մրցակցային պարբերաշրջանի յուրաքանչյուր փուլում, ֆիրմայի մրցակցային կարգավիճակի վրա ի՞նչ ձներով են յուրաքանչյուր փուլում ազդում ֆիրմայի մրցակցային պարբերաշրջանի դրսնորված ներքին ն արտաքին գործոնները, «մրցակցային կարգավիճակի բարձր մակարդակ ապահովելու համար ո՞ր գործոններին(ֆիրմայի ռազմավարականպոտենցիալի, թե ֆիրմայի մրցունակության ներքին ու արտաքին) պետք է ուշադրություն դարձնի ֆիրմայի ղեկավարությունը: »

188.

փուլերը

(2)

|Աճի դանդաղում

72:

են

քա

ԵՑ

)«շ

ւ.

ա.

Ֆիրմայի ռեսուրսների խմբաքանակը(յ) `

Ց:

էներգետիկ|

կան

գիական

եճն

)Շշ

«շ

Շոյ

տեխնիկա- տեխնոլո-

ՖՄԱ-ի պարբերաշրջանի

նն

Ծնունդ

|Կայունացում

Շոշ

Շու

աշխ

Ըստ ֆիրմայի տնտեսականռեսուրսների խմբաքանակի(կամ ֆիրմանե մրցակցայինառաջնայնությանպարբերաշրջանիառանձին փուլերի մր ձնավորմանմեխանիզմը

|ննկում

2 |նճիարագացում

ընդհանրականգնահատականնըստ տնտեսաան ռեսուրսների

աք

ցը գլ:

Ծնունդ Օլ

ՖՍԱ

ան

Օգ՛

Ծո

շաշ

Օ»՞ 057.

ա՝

Շշ՛

արագացում

Օչժ:

Աճի

Կայունա-: Ա

Օ-9-.

Օլ օ՞

Օլ 05

Օշ"օշ-

Օ5`օ3՝

Օ,՝

՝ Գ.

Օչ`

Օա

Օշ՝օչ՝

Օլ

Իւ,

|դանդաղում| զում

դետերմինանտներին ՖՄԿՊ առանձինփուլեր փուլերը մակարդակի պարբերշրջանի

Ֆիրմայի մրցակցայինկարգավիճակիգնահատմանմեխանիզմնըս «Ազգայինռոմբի» դետերմինանտներ

Գործոնների պարամետրերը

Օշ'օշ՝

ռազմավարությունը,

2 Ֆիրմայի |

Օլ

ճյուղերը

Օլ"

Օ: օ::

կառուցվածքըն մրցակցությունը Յ Պահանջարկի | պարամետըերը Հարակից ն ուղղագի

գնահատաԱրդյունքային 'կանն ըստ ՖՄԱ մակարդակի առանձինփուլերի

Աղյուսակ 3.3.5 մակարդակիկամ մրցումրցակցային կարգավիճակի նակության մակարդակի ամփոփ գնահատման մեխանիզմը

Ֆիրմայի

դետերմինանտ-

ԼՈ

Այսպիսով, ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի քանակական գնահատումը հնարավորություն է տալիս նախընտրելի տարբերակներ ընտրել ՖՄԿՊ-ի բոլոր փուլերում, ն երկար ժամանակ ապահովել ֆիրմայի մրցունակության բարձր մակարդակ:

Գ.

մրցունակության Ֆիրմաների

ապահովման համակարգը

Շուկայում արդյունավետ գործունեություն իրականացնող ն մրցունակությունն ապահովող արտադրական ֆիրմաներն օգտագործում են շատ սահմանափակ,ինքնատիպ սկզբունքներ: Յուրաքանչյուր ֆիրմայի հաջողությունը ապահովվում է տառավելիրլհայտնի հիմնարար սկզբունքներ կիրառելու միջոցով: Դրանցից կարելի է առանձնացնել. արտադրության պլանավորումը, խոշորամասշտաբարտադրության իրականացումը, սարքավորումների նորացումն ու ավտոմատացումը, թողարկվող արտադրանքիորակի հսկողության անընդհատ զարգացող մեթոդներիօգտագործումը, արտադրության հետ քիչ առնչություն ունեցող, սակայն ֆիրմամրցունակության ապահովմանընպաստող սկզբունքների կիրա« » » »

ների ռումը,

դեպի մրցակցությունը կողմնորոշված մարքեթինգային համակարգի առկայությունը: Արտադրությասպլանավորումը տարբեր երկրներում իրականացվում է տարբեր սկզբունքներովն մեթոդներով:Այսպես, ԱՄՆ-ում ֆիրմաեն կոռպերացվել ները ձ."""/1 այնպես, որ արտադրություն իրականաց»

նելու համար ունենան դետալների ու հանգույցների բուֆերային պաՃապոնիայում արտադրության պլանավորումը առավել ամբոդջական է: Այստեղ արտադրական պաշարը հասնում է մինիմումի: Փոխադարձ փոխարինելի դետալներն ու հանգույցներն օգտագործվում են լայն մասշտաբներով: Այդ հնարավոր է եղել արտադրության մանրազնին, դետալային մինչն երեք տարվա կտրվածքով, պլանավորման իրականացման, ինչպես նան դետալների մատակարարների նույն ընկերության, այսինքն կվազիինտեգրացման մեջ ընդգրկվելու շնորհիվ: Դետալները, որպես կանոն, նշվում են պատվերներիհամարներով, որոնք միանման են (իդենտիկ) թողարկվող ողջ արտադրանքի զանգվածի համար: Դետալներն արտադրվում են ոչ թե պահեստների համար, այլ ըստ պատվերների: Այնպես որ, պաշարների կառավարման տեսությունն այս համակարգի դեպքում ընդունելի ն կիրառելի չէ: Արտադրության պլանավորումն արդյունավետորեն իրականացնող ֆիրմաներում պլանավորման գործընթացը խիստ դետալացվածէ, իսկ առանձին. ենթահամակարգերը փոխկապակցված: Այդ է վկայում ֆիրմայի հեռանկարային պլանավորման բլոկ- սխեման գծ. 3.3.9: Այսպիսի պլանավորումը լայնորեն օգտագործվում է համաշխարհային պրակտիկայում: Այսպես, Ճապոնիայում այն օգտագործում են խոշոր ընկերությունների 70-8096-ը: Նախադրյալների որոշման փուլում հավաքագրվում է շրջակա միջավայրի վերաբերյալ ինֆորմացիա ն հստակեցվումֆիրմայի ապագա արտադրության ծավալն ու ֆիրմայի կարգավիճակը շուկայում: Անցյալ ժամանակաշրջանում ֆիրմայի տնտեսական գործունեության վերլուծության արդյունքում պարզվում են ֆիրմայի եղած անհարքությունները ն ինֆորմացիա է ներկայացվում ապագա արտադրության իրականացման ընթացքում դրանց վերացման հնարավորությունների մասին: Կանխատեսման փուլում կարնոր է ֆիրմայի հնարավորությունների ն շար:

մրցակիցների հաջողությունների համադրական վերլուծությունը, որը կհայտնաբերի ֆիրմայի արտադրության ուժեղ ն թույլ կողմերը ն կհիմնավորի. նրա մրցունակության ապահովման նպատակով իրականացվող ռազմավարության իրական ու արդյունավետ լինելը: Հիմնահարցի ներկայացման փուլում ի հայտ են բերվում ֆիրմայի հաջող գործունեության նպատակով իրականացվելիք ռազմավարությունները: Ցանկալի ն հնարավոր ռազմավարությունների համադրական վերլուծության միջոցով ընտրվում է «ոսկե միջինը», որը հետագայում հիմնավորվում է ֆիրմայի արտադրական պոտենցիալով: Երկարաժամկետ պլանի հիման վրա ֆիրման մշակում է արտադրության կարճաժամկետ պլան:

Իրավիճակի

վերլուծություն Ֆ

Ընթացիկարդյունքների գնահատումու վերլու-

ծություն

Ընկերությանսկզբունքմրցակցային միջավայրերիկանխատեսում| | ների վերանայում Արտաքինն

Նոր ռազմավարության |

հայտնաբերում

Նպատակներիորոշում Բազայինռազմավարության

ընտրություն

Ընկերությանկզբունքների ընտրություն

էական հաջողությունների կանխատեսում

հիմնահարցերիընտրություն Ռազմավարական

նշագծում (նախագծում) ռազմավարության | »եոր Ը

«Ապրանք-շուկա»նոր

Արտադրության ընդլայնումն ծախքերի կրճատում:Անվանացանկիփոփոխության քաղաքականություն:Քաղաքականություն ֆունկցիոնալ ոլորտում:

ռազմավարության

մշակում "

վերանայում | | Կարնորուղղություններովկանխատեսումների Է

նպատակներ Երկարաժամկետ Երկարաժամկետնախագծեր Երկարաժամկետռազմավարական քաղաքականություն

ալ Միջինժամկետայիննպատակներիհիմնադրույթներ ՒՂ Միջինժամկետայինպլանավորում ըստ նախագծերի պլաններ ՝

Առանձինարտադրատեսակների արտադրությանպլաններ

Ֆիրմայիբիզնես-պլան

ի Կատարում

ի Կարճաժամկետպլանի կատարմանգնահատում

Երկարաժամկետ պլանի կատարմանգնահատում Գծ. 3.3.9.

երկարաժամկետպլանավորմպն իրականացմանբլոկսխեմա

Երբեմն այս պլանը կոնկրետացվում է ամսական կամ տասնօրյա պլաններով: Օրինակ, ճապոնական «Տոյոտա մոտոր ` կորպորեյշնը» կազմում է տարեկան արտադրական պլան, որտեղ ցույց է տրվում, թե ընթացիկ տարում ինչքա՞ն ավտոմեքենա է արտադրվելու ն իրացվելու: Կազմվում են նան ամսական արտադրականպլաններ մշակված երկու փուլերով: Առաջին փուլում, պլանային ժամանակահատվածիցերկու ամիս շուտ, որոշվում են ավտոմեքենաների արտադրության մոդելները, մոդիֆիկացիան ն դրանց ծավալը: Երկրորդ փուլում, մինչ պլանավորման պահը, մեկ ամսվա ընթացքում մշակվում է առավել կոնկրետացված, դիֆերենցված պլան: Ամսական արտադրական պլանների հիման վրա կազմվում են տասնօրա ն օրական արտադրական պլանգրաֆիկներ: Պլանավորման այսպիսի համակարգը արդյունավետ է, ն դրականորեն է ազդում ոչ միայն նյութականռեսուրսների կամ արտադրության ծախքերի տնտեսման, այլն սպառողների տարբեր պահանջմունքները բավարարող՝ լայն տեսականիովարտադրանքի թողարկման վրա: Մրցապայքարում ֆիրմաների կենսունակության ապահովման համար խիստ կարնոր է նան խոշորամասշտաբ արտադրության իրականազումը: Վերջինս ապահովում է մասշտաբի էֆեկտը, որն էլ նպաստում է արտադրության ծախսերի կրճատմանն ու մրցունակության ապահովմանը: Խոշորամասշտաբ արտադրության առավելությունները դրսնորվում են նրանով, որ արտադրության ծավալի մեծացմանը զուգընթաց մեծանում են ֆիրմաների մասնագիտացմանխորացման հնարավորությունները, առավել խոշոր ֆիրմաները կարող են օգտագործել առավել բարձր արտադրողականությունունեցող սարքավորումներ, բարձր են գործունեության դիվերսիֆիկացման հնարավորությունները, կից Ա թափոնների հիման վրա կազմակերպվածարտադրության հնարավորությունները, հիմնական արտադրական թափոնների հիման վրա արտադրության կազմակերպումը: Այս ամենը նպաստում է միջին ծախսերիկրճատմանը: Սակայն այս գործընթացն անընդհատ չէ. արտադրությանորոշակի ծավալի հասնելուց հետո, արտադրությանծավալի հետագա մեծացումը հանգեցնում է, այսպեսկոչված, բացասականէֆեկտի, քանի որ ֆիրմայի մեծացմանըզուգընթաց մեծանում են պլանների կազմման համար անհրաժեշտ ինֆորմացիայի մշակման ն փոխանցման վրա կատարվողծախսերը, նվազում է փոխադարձգործողություններիարդյունավետությունն առանձին ստորաբաժանումների միջն, ֆիրման դառնում է անշրջելի, կորչում է ճկունությունը ն այլն: »

Այսպիսով, արտադրության համակենտրոնացմանը զուգընթաց, երկարաժամկետմիջին ծախքերը մինչն որոշ մակարդակ նվազում են,

տեղի տալով արտադրության նվազագույն արդյունավետ մասշտաբի գոյությանը .(ՄԷՏ), իսկ այդ մակարդակից արտադրության ծավալի հետագա աճի. դեպքում միջին ծախքերը սկսում են մեծանալ կամ լավագույն դեպքում կարող են մնալ հաստատուն: Նվազագույն արդյունավետ արտադրության ծավալի ապահովումը ֆիրմաներին հնարավորություն է տալիս շուկայում մնալ մրցունակ այնքան ժամանակ, քանի չի խախտվել այդ չափը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ԽՄԷՏ-ըն մասշտաբի դրական .էֆեկտը ԱՄՆ-ի արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի ֆիրմաների համար տարբեր են: Այդ են վկայում աղյուսակ 3.3.6-ում բերված տվյալները: Աղյուսակ 3.3.6 նվազագույն արդյունավետ ճյուղեր օ

Սառնարանների

արտադրություն

Ֆիրճաների

չափը արտադրանքի պահանջարկի նկատմամբ 1995թ. (26-ներով)

ավտոմեքենաների, Մարդատար արտադրություն :

Ծխախոտ

էլեկտրաշարժիչներ

15.3 11.1 6.9 16.6

Ինչպեսերնում է աղյուսակից, մասշտաբի էֆեկտի հարաբերական կարնորությունը նույնը չէ տարբեր ճյուղերում: Այն առավել բարձր է էլեկտրաշարժիչների արտադրության ն ամենափոքրը ծխախոտի արտադրության մեջ: Սակայն գոյություն ունեն արդյունաբերության ճյուղեր, որտեղ ԽՄԷՏ-ը համապատասխանում է մեծ ծավալի արտադրուքյան, որը նույնպես բավարարում է շուկայական պահանջարկին: Այդ ճյուղերը բնական մոնոպոլիաներն են, որոնց կողմից թողարկված արտադրանքիմիջին ծախքերն ամենափոքրն են, ինչը ապահովում է նրանց մրցունակությունըշուկայում: Խոշորամասշտաբ արտադրության իրականացումն իր հերթին պահանջում է հիմնական կապիտալի մոդեռնացում ն արտադրական գործընթացի համալիր մեքենալազում ն ավտոմատացում: Զանգվածային արտադրություն կարող են իրականացնել միայն ժամանակակից արտադրականկարողություններ, հիմնականկապիտալ ունեցող ֆիրմաները: Ֆիրմաները շուկայում պահպանելով իրենց մրցունակությունը, ձգտում են ընդլայնել, վերակառուցել ն նորացնել իրենց հիմնական կապիտալը, մեքենայացնելարտադրությունը: Արտադրության համալիր մեքենայացումն ու ավտոմատացումը հանգեցնում է բարձր տնտեսականարդյունավետության: Արագանում ԷՍ5

արտադրական գործընթացները, բարելավվում է արտադրական կարողությունների օգտագործումը, որոնց շնորհիվ ապահովվում է են այլ ուղղություններդրումների տնտեսում ն դրանք օգտագործվում ներով: Որոշ հաշվարկներ ցույց են տալիս, որ հիմնական արտադրության զարգացման շնորհիվ վերջին 50 տարվա ընթացքում սարքավոարրումների միջին հզորությունը մեծացել է 4-5 անգամ,աշխատանքի տադրողականությունը բարձրացել 5-20 անգամ: Այս ամենիհետնանքով կրճատվումեն տեսակարար կապիտալ ներդրումները, արտադրության միջին ծախքերը ն ֆիրմաներին հնարավորություն են տալիս պահպանելու իրենց մրցունակությունը կամ հասնելու դրան ծախսերի ռազմավարության կիրառման միջոցով: նվազեցման Ուսումնասիրության արդյունքները վկայում են, որ զարգացած երկրներում սարքավորումների միջին տարիքը չի անցնում 10 տարուց: Իսկ հիմնական կապիտալի նորացման ն արտադրապրոցեսի մեքենայացման մակարդակի գնահատման կարնոր ցուցանիշներից .մեկի մակարդակը տարբեր է աշխատանքի կապիտալազինվածության շուկայական էկոնոմիկայի տարբեր տնտենականհամակարգերում: Այսպես, Ճապոնական լավագույն կորպորացիաներում աշխատանքի կապիտալազինվածությունը2-ից 5 անգամ բարձր է, քան ԱՄՆում (տես աղյուսակ 3.3.7): Այս երնույթը թերենսբացատրվում է նրանով, որ ճապոնական ֆիրմաներում հիմնական կապիտալի շրջապտույտի ավելի ցածր են: գործակիցըն տեսակարար ծախսերն են

Աղյուսակ 3.3.7

ն հիմնականկապիտալի Աշխատանքիկապիտալազինվածությունը շրջապտույտի գործակիցըԱՄՆ-ի, ճապոնիայի ն Անգլիայիմի քանի խոշոր կորպորացիաներում 71995թվականին

Կորպորացիաները

2. 3. 4.

5. 6. 7. 8. 9.

Նիպպոն Ստիլ Տոյոտա Յու. Ս. Ստիլ Ֆորդ Վիտաչի Ջեներալ Մոտորս Ջեներալ էլեկտրիկ Բրիտիշ Լեյլանդ Ջեկ

ՓօՇոօքՔ,

Մեկ աշխատողի հաշՀիմնական վով հիմնական կա- | կապիտալի շրջապիտալի հաշվեկշռա- | պտույտի գործակիցը յին արժեքը (ֆ) ծավալ/հիմնա(իրացճան կան կապ.Հֆոնդավճար) 98076

1.33

36271

4.51

35138

1.76

13486

4.88

12500

3.29

10638

5.50

3.76

6.14

««ՕՇաօտոշմոծօոքօտտոօրօ188'', '1. Աքօոքօօօ,1987, օթ.

4.23

Ֆիրմաների մրցունակության ապահովմանկարնոր գործոն է, համարվում նան նրանց կողմից թողարկվող արտադրանքի կամ կատարվող ծառայությունների որակը: Նկատի ունենալով այս հանգամանքը, յուրաքանչյուր ֆիրմա ամեն կերպփորձում է համապատասխան միջոցով ուժեղացնելհսկողությունը արտադրանքի ծառայությունների որակին կառավարմանաշխատանքների նկատմամբ: Արտադրանքիորակի վրա հսկողության սահմանման մեթոդներն ու մեծ են տարածում գտել ԱՄՆ-ում, ապա տարածեղանակները առավել վել մնացած երկրների շուկայական տնտեսություններում: Ճիշտ է, այդ մեթոդները «տեղայնացվելով»` ամեն մի երկրում ձեռք են բերել յուրահատուկ առանձնահատկություններ, այնուամենայնիվ, արտադրանքի որակի կառավարմանճկուն համակարգը եղել ն մնում է յուրաքանչյուր ֆիրմայի մրցունակության ապահովման ն շուկայում համապատասխան սեգմենտ ու մասնաբաժին ապահովող գործոններիցմեկը: որակի վրա հսկողությունն իրաԱյսպես, ԱՄՆ-ում արտադրանքի կանացվում է աշխատատեղերում տարբեր վերահսկիչների միջոցով: Երբեմն դա կատարվում է ֆիրմայի առավել փորձ ու հմտություն ունեցող բանվորների կողմից: Ճապոնական ֆիրմաներում ես կան հսկիչներ, սակայն այնտեղարտադրանքի որակի բարձրացման խթանման .համակարգն այնպիսին է, որ հսկողության հարցում առաջին հերթին շահագրգռվածությունեն ցուցաբերում հենց իրենք արտադրող բանվորները, մասնագետներն ու վարպետները: Արտադրանքի որակի ն արտադրության արդյունավետության բարձրացմանկարնոր միջոց է նան առաջարկությունների հաշվառման ն իրականացման համակարգի արմատավորումը: Ֆիրմաներում առաջարկությունները հաշվառվում են ն գնահատվում: Ֆիրմաների յուրաքանչյուր ծառայող (բանվորից մինչե նախագահը) մասնակցում է առաջարկություններիմշակմանն ու առաջադրմանը:Այսպես, Տոյոխիրո Կոնոյի կողմից կատարածհետազոտությունների հիման վրա պարզվել է, որ ճապոնականֆիրմաների ներքին ստորաբաժանումները հավասարապես են մասնակցում առաջարկությունների մշակմանը: Այդ տվյալները ամփոփվածեն 3.3.8 աղյուսակում: Արտադրանքիորակի բարձրացման ն այդ ճանապարհով ֆիրմայի մրցունակության ապահովման համար կարնոր նշանակություն ունի տվյալ արտադրանքիպատրաստմանընթացքում օգտագործվող գնովի կիսաֆաբրիկատներիորակի հսկման ապահովումը: Այս գործընթացն առավել արդյունավետ կազմակերպելու համար ֆիրմաները (օրինակ` Ֆրանսիայում, Սինգապուրում, Կորեայում, ճապոնիայում) կիսաֆաբրիկատների որակի հսկողությունն իրականացնում են «մայր» ֆիրմաներում: Դա ավելի արդյունավետ է, քան առաքված կիսաֆաբրիկատներիորակի ստուգումը գնող ֆիրմաների Է97

կողմից: Գնորդ ֆիրմաները հիմնականում, կոոպերացման պայմա-. նագրեր են կնքում կիսաֆաբրիկատառաքող ֆիրմաների հետ,քանի որ չէ ոչ մի ֆիրմայի համար: ճիշտ չէ մատակարար փոխելը ձեռնտու մատակարարին փոխելը, ելնելով կոնյունկտուրային դատողություններից ն տվյալ պահի շահից: Աղյուսակ 3.3.8: ւնների մ, ոննե ւմ Մ/ ություննե Տեսակարա որ Ո՞վ է մշակում ե ու ում առ օծ

ման

3. Պլան

4. 5.

ան

6. 7.

8.Շ

9. 10.

աննե

Կան նան արտադրական համակարգում չընդգրկված արդյունավետ գործոններ,որոնք նս նպաստում են ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի բարձրացմանը: Դրանցից են. » ֆիրմաների ներսում արտադրահարաբերությունների մթնոլորտը, փոխհարաբերություններըարտադրականկոլեկտիվում, կառավարման միջին օղակումմեծ թվով փորձառու ու հմուտ մասնագետների առկայությունը, » շարքային ինժեներների, ծառայողների, բանվորների մասնագիտական մակարդակի բարձրացումը այն հաշվով, որ նրանք անհրաժեշտության դեպքում միմյանց կարողանան փոխարինել (հոսքային գծերի կարգաբերումը, ավտոմատների, ագրեգատների կարգավորումըն այլն), » արտադրության ընդլայնման, վերակառուցման ն նորացման նպատակովբանկերի կողմից ֆիրմաներին վարկերի տրամադրումը: Մրցունակության ապահովման կարնոր սկզբունք է նան համապատասխան մարքեթինգային համակարգի արմատավորումը: Ակնհայտ է, որ շուկայում տարբեր ֆիրմաներ նույնիսկ միննույն ռազմավարության իրականացման համար կիրառում են տարբեր մարքեթինգային համակարգեր: Սակայն կան գործունեության որոշակի ուղղություններ, որոնք ընդհանուր են բոլոր ֆիրմաների մրցունակության ապահովմանհամար: Դրանցից հատկանշական են »

«Ըզթոօուտ

ս Օքյությըճ Աղյուսակըկազմվելէ ըստ ՛՛օծշաքօ է օոօ Ոքօրքօօօ,1987Ր., օք. 271-ի աղյուսակ84-ի տեղեկությունների:

տոօո

5. ժու ոթօրւթմտոում՝'

1. Կոմերցիոն պլանավորումը ն նոր արտադրանքի մշակման կազմակերպումը: Մրցակցության ապահովման համար ֆիրմաներն անընդհատ պետք է մշակեն նոր տեսակի արտադրանք ն բարեյավեն թողարկվող արտադրանքիտեսականին: Երբեմն ֆիրմաներնիրենց մրցունակության պահպանման համար դիմում են «ցածրորակ արտադրանք` ցածր գներով» սկզբունքին, սակայն այս ռազմավարությունը շատ կարճ է տնում, քանզի միշտ չէ, որ սպառողին հարմար է դա: Սպառողը միշտ ձգտում է ձեռք բերել որակով արտադրանք: Այսպես, «Կոդակ» ֆիրմայի կողմից մշակված էժան ֆոտոխցիկը երկար չապրեց ճապոնական շուկայում, իսկ «(Թայմս» ֆիրմայի կողմից առաջարկված ժամացույցներն առհասարակ չընդունվեցին այստեղ: Որակով արտադրանքի ստեղծումը եղել ն մնում է յուրաքանչյուր ֆիրմայի մրցակցության ռազմավարության կարնոր բնորոշ գծերից մեկը ոչ միայն ազգային ներքին շուկայում, այլն համաշխարհային շուկայում: Դրա համար արտադրող ֆիրմաները իրենց արտադրանքն օժտում են հատուկ սպառողական հատկանիշներով, որպեսզիամրանան արտասահմանյանշուկաներում: Նոր արտադրանքիպլանավորման համարանհրաժեշտ է նան ունենալ, այմպես կոչված, շուկայի նուրբ զգացողություն: Հին «Ֆոլկսվագենը», անտարակույս, գործածության տեսանկյունից լավ մեքենա է եղել, սակայն սարքավորման հարստությամբ զիջում էր «Կարոլային»: ճապոնական այս մոդելն ուներ ձեռքով արգելակման նախազգուշական ազդանշաններ, հետնի ապակու վրա մաքրիչներ ն այլն: Այժմ աշխարհում առավել ընդունելի են անաղմուկ ն փոքրաչափ տնային էլեկտրական սարքավորումները (լվացքի մեքենա, սառնարան, սափրիչ ն այլն): Դա բացատրվում է նրանով, որ մեծ քաղաքներում աստիճանաբար «փոքրանում» են բնակարանները հզոր, պահանջելով ժամանակակից ու գեղեցիկ դիզայնով ձնավորված, փոքր չափերի տնտեսականպարագաներ: Այս ն նման կարգի պահանջները ֆիրմաներին պետք է հայտնի լինեն նոր արտւսդրանքի մշակման ն արտադրության նախապատրաստման ընթացքում: :

ստանալու

քաղաքականությունը

շուկայական

էկոնումիկալում:Հայտնի է երկու տիպի գնային քաղաքականություն. ծախքերգումարածշահույթ ն ազատ մրցակցություն: Ֆիրմաներն արտադրանքիկյանքի առաջին փուլում ղեկավարվում են գնային առաջին քաղաքականությամբ, իսկ առավել ուշ փուլերում երկրորդ: Երբ մրցակցությունը բավարար չափով ինտենսիվ է, ապա շուկայական գնի հիմքում. դրվում են այն ֆիրմայի արտադրության ծախքերը, որը տվյալ շուկայում գերակշռող դիրք ունի: Ի վերջո, գները հիմնվում են արտադրության ծախքերի վրա, թեն միայն դրանցով չեն

պայմանավորված:

Ֆիրմայի մրցունակությունը նույնպես հիմնվումէ արտադրության ծախքերի վրա, որոնք արտացոլում են արտադրության կառավարման կազմակերպման նոր մեթոդների օգտագործմանմակարդակը: Ցանկացած տեսակի մրցակցության պայմաններում գոյություն ունի գնի փոփոխմաներեք տիպ՝ 1. արտադրանքի գինը փոփոխվում է առաջարկի ն պահանջարկի փոփոխության հիման վրա, 2. ապրանքի գինը նվազում է ավելի դանդաղ տեմպերով, քան այդ արտադրանքիդրակի բարձրացման ն տեխնոլոգիայի փոփոխությա համեմատական ծախքերի աճման տեմպերն են, Յ. արտադրանքի գինը փոփոխվում է կապված, արտադրության ծախքերի փոփոխության հետ: Գների քաղաքականության արտացոլման մի օրինակ է նան արտադրությունից մինչն սպառողն ընկած յուրաքանչյուր փուլում արտադրանքի գնի փոփոխությունը: Գների այսպիսի փոփոխության օրինակ է ներկայացվածաղյուսակ3.3.9-ում: Հետաքրքիր է, որ արտադրության ծախքերին բաժին է ընկնում իրացման գնի ընդամենը4476 (կամ 3576)-ը: Դա, առհասարակ, բնորոշէ զարգացած շուկայական էկոնոմիկային: Աղյուսակ 3.3.9 սխեմա Ապրանքիիրացմանյուրաքանչյուր փուլում գների փուփոխության '

Բախշման

(ճապոնիայի ֆիրմաների օրինակով) Դեռուստացույցներ Արդուզարդի իրացման

փուլերը

Մանրածախգին -մանրածախվերադիր -արտադրողի զեղչը մանրածախվաճառողին Մեծածախգին`

(2)

-ճեծածախվերադիր արտադրողիզեղչը մեծածախվաճառողին Մեծածախգին -Ակցիզայինհարկ Մեծածախգինն առանց ակցիզի -Արտադրողիընդհանուր

զեղչը

Արտադրության ծախքերը -Ադմինիստրատիվ

ծախսերը

Արտադրականծախքերը

առարկաներ (76)

) 26

ւ...

) 20

) 35

Արտադրության ծա|նքերի ցածր: փայաբաժինը գնիմեջ, ծնում է ոչ ճիշտ ենթադրություն այն մասին, թե ճապոնական արտադրողներն արտահանում են իրենց արտադրանքը դեմպինգային գնով, քանի որ

արտահանման գինը կազմում է ներքին գնի շուրջ 5496-ը:Ճապոնիայում արտադրողի զեղչի չափը ավելի բարձր է, քան, ասենք, Անգլիայի կամ առհասարակեվրոպականընկերություններինը: Աղյուսակից երնում է, որ այդ զեղչը հեռուստացույցների համար կազմում է 856, իսկ արդուզարդի առարկաների համար 1096: Այդպիսի բարձր զեղչերի պատճառով գինը կարող է նվազել 8-10:6մանրածախ ով (երբեմն մինչն 2056), քանի որ մանրածախ կամ մեծածախ առնտրականները, միննույն է, կարող են շահույթ ստանալ, եթե արտադրողի կողմից ստանում են հատուկ բարձր հավելում: Վերջիններս հաճախ ստանում են նորմալ շահույթին հավասար փայաբաժին, այնպես որ, վերավաճառման գինը համեմատվում է ձեռք բերման գնի հետ: Արագ իրացման համար ֆիրմաները դիմում են իրենց ապրանքների վաճառքի վարկավորմանը:Ընդ որում, որքան ուժեղ է մրցակցությունը, այնքան այդ վարկավորմանտնողությունըմեծ կլինի: Սակայն վաճառքի վարկավորման պայմանը մրցապայքարի իրացմանը զուգընթաց դառնում է առավել ազատ ու դիֆերենցված: Վաճառողը գնորդին կարող է տարվա ցանկացած օրը վճարելու հնարավորություն տալ: Իսկ է, արդեն օգտավաճառքի այնպիսի կանոն, ինչպիսին 2/10/30-ն գործվում է շատ հազվադեպ: Այժմ սովորական է դարձել 6 ամսով ապրանքի պահպանումը առանց որնէ տոկոս մուծելու: Դա շուկայում ապրանքի շարժի արդյունավետ միջոցներից մեկն է: Որքան ուժեղ է մրցակցությունը, այնքան ավելի երկար է լինում ապրանքի իրացման ն դրա դիմաց վճարումների տնողությունը: Վճարման այսպիսի տնական ժամանակի պատճառներից մեկը պարտքային պարտավորությունների լայնածավալ օգտագործումն է: Սա կիրառվում է հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ն գնորդի նկատմամբ անվստահություն չի ներշնչում: Պարտքային պարտավորությունները կարող են դիսկոնտավորվելկամ գնվել ու վճարվել բանկի կողմից մինչն վճարման մուրհակի ժամկետի լրանալը: Դրա համար էլ ֆինանսական ծանրու-

թյունը տեղափոխվումէ բանկերի ուսերին: 3. Իրազման զանցը: Հզոր ն մրցունակ ֆիրմաներն ունեն ուժեղ իրացման բաժիններ կամ իրացման ընկերություններ: Գոյություն ունեն իրացման քաղաքականության երեք մոդելներ բացառապես ւովյալ ֆիրմայի արտադրանքի իրացման համաձայնագրերի օգտագործում, ընտրանքայինիրացում, լայն, ունիվերսալ իրացում: Ամեն մի ֆիրմա կարող է ընտրել վերոհիշյալ մեթոդներից որնէ մեկը: Դրանք նպաստում են արտադրանքիարտադրության ն իրացման »

266-անոցզեղչ

օրվա ընթացքումն վճարման 30-օրյա ժամկետում:

ծախքերի կրճատմանը` ապահովելով տվյալ ֆիրմայի մրցունակության մակարդակիբարձրացում: Իհարկե, գոյություն ունեն նան որոշակի հիմնահարցեր: Իրացման ուղղահայաց ինտեգրացումը չի պակասեցնում արտադրողների միջեն գորեթե յուրաքանչյուր տարածաշրջանում մրցակցության սրությունը, ծում են տարբեր արտադրող ընկերությունների դիլերներ: Սակայն, երբ այս հանգամանքը ինչ-որ ձնով սահմանափակում է մրցակցությունը, ապա այն դառնում է ապամոնոպոլացման հանձնաժողովի ուշադրության առարկան: Մակրածախառնտրի շրջանակներում խոշոր, անկախ որոշակի խանութները քվազիինտեգրացվածների նկատմամբ ունեն ֆիրմաների արքանի որ վաճառում բազմաթիվ առավելություններ, են տադրանք, որը ն սպառողներին հնարավորություն է տալիս միննույն խանութի սահմաններում ունենալ ընտրության լայն հնարավորություն: Սա լուրջ խնդիր է ինտեգրացվող վաճառողների համար, ն նրանք նս կցանկանային ավելացնել առաքող ֆիրմաների թվաքանակը, որպեսզի բարձրացնեն իրենց մրցունակության մակարդակը: 4. Ֆիրմաների մըրգունակությանբարձը մակարդակի ապահովման համար կարնոր նշանակություն ունի մարքեթինգային ռազմավարությունը ն կազմակերպական կառուցվածքը:Այդպիսի գործընթացիտիպային մոդելը ներկայացվածէ 3.3.10 աղյուսակում Տարբեր երկրներումայս մոդելը այլ տարբերակներ կարող է ունենալ: Այսպես, արտադրական բաժնի առանձնացումը իրացման բաժնից (Ճապոնիա, Սինգապուր, ԱՄՆ) կարնոր մտահաղացում է: Դա նշանակում է, որ հիշյալ երկրներում, նույնիսկ բարձր դիֆերենցված ընկերություններում, իրացումն ու արտադրությունը միացած չեն արտադրանքի բաժիններում: Աղյուսակ 3.3.10 Առնտրականֆիրմաների կազմակերպականկառուցվածքի կախվածությունըարտադրող ֆիրմաների դիֆերենցման մակարդակից Մասնագիտացվածընկերություններ

Իրացման Գլխավոր գրասենյակ գրասենյակ ԱրտադրանքիԻրացմանբաժինը

բաժին

բացակայում է

Արտահանում Միջազգային բաժին Տիպային տեղական Տեղական ՝

Դիֆերենցված ընկերություններ Իրացմանբաժինըբացակայում է Առկաէ իրացմանբաժինը

Միջազգայինբաժին կամ

արտադրանքիբաժին Յուրաքանչյուր արտադրանքի բաժնում կա տեղական գրասենյակ

գրասենյակ գրասենյակ Մարքեթինգի բաժնի ֆունկցիոնալ կենտրոնացումը (նույնիսկ դիֆերենցվածընկերություններում) հանգեցնում է շուկայական գործողությունների իրականացման արդյունավետ ձների մշակմանը` նպաս-

տելով մրցունակության մեծացմանը:

4. ՇՈՒԿԱՅԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՀԻՍՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Արդեն գիտենք, որ ցանկացած շուկայական կառուցվածք դրսնորվում է մի շարք շուկայական մոդելներիմիջոցով կատարյալ ն մոնոպոլ մրցակցային շուկաներ, մոնոպոլ (մենաշնորհային) շուկաներ, օլիգոպոլ շուկաներ: Ցավոք, շուկաները չունեն անվանում, որը հնարավորություն տար տվյալ շուկան դասելշուկայական կառուցվածքի այս կամ այն մոդելին: Սակայն գոյություն ունեն որոշակի քանակական ցուցանիշներ, որոնց հաշվարկման արդյունքներիհիման վրա հնարավոր է ուսումնասիրվող այս կամ այն շուկան վերագրել գոյությունունեցող որնէ մոդելի: Առավել կարնորէ ուշադրությունը կենտրոնացնել մենաշնորհային շուկաների ուսումնասիրմանը, քանզի շուկայի այդ մոդելով է մեծապես արտադրության արդյունավետության պայմանավորված հասարակական մակարդակը: Շուկայում մենաշնորհային դիրքի ազդեցության հարցը լուսաբանելիս նախ հարկավոր է որոշել այն սահմանը, որից սկսած ֆիրմաները կամ նրանց խմբերը կարող են էապես ազդել շուկայի վրա կարգավորելով այն իրենց շահերին համապատասխան: Կարնոր է, թե տվյալ ֆիրման կամ ֆիրմաների խումբը, շուկայում ինչ փայաբաժին ունեն, քանզի դրանով է որոշվում ֆիրմաների շուկայական հզորությունը: Այդ փայաբաժնիկոնկրետ արժեքը, որպես կանոն, շուկայական էկոնոմիկա ունեցող տարբեր երկրներում որոշվում է տարբեր մեթոդներով, սակայն միննույն քանակությամբ ֆիրմաների համար արդյունքը գրեթե համընկնում է: Ֆիրմայի շուկայում ունեցած փայաբաժինը որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել նրա տարեկան շրջանառությունը, ինչպես նան տվյալ ժամանակահատվածումշուկայում առկա ընդհանուր շրջանառությունը: Եթե առաջին ցուցանիշը (մեծությունը տրված է նախապես, ապա երկրորդը կախված է նրանից, թե ինչ շրջանակներում կարելի է դիտարկել ուսումնասիրվող շուկան, ինչպիսի սահմաններ նա պետք է ընդգրկի: Արդյունքում միննույն ֆիրմայի փայաբաժինը շուկայում կարող է փոփոխվել բավական լայն շրջանակներում սկսած 1-ից մինչն 100 տոկոս: Ֆիրմայի ռեալ հնարավորության գնահատման գործընթացում ծագում է ուսումնասիրվող շուկայի դիֆերենցման հիմնահարցը: Այս հիմնահարցի լուծման համար սկզբից հարկավոր է պարզել ուսումնասիրվող շուկայի ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ աշխարհագրական սահմանները ն ի՞նչ ցուցանիշներ են հիմք ընդունվելու այդ սահմանները որոշելիս: Շուկայի տրոհումը (դիֆերենցումը) պարզելու համար պետք է հաշվի առնվեն տվյալ ֆիրմայի բոլոր այն հնարավոր '

մրցակիցները, որոնք ձգտում են մոնոպոլ դիրքի: Շուկան, որի տվյալ ֆիրմայի համար ձնավորվում է մրցակցություն ու սահմաններում մոնոպոլիա, արնմտյան տնտեսականգրականության մեջ նշվում է որպես «ռելնանտ» շուկա: Այդպիսի շուկայի գործունեության վերաբերյալ վերջին կես դարում ստեղծվել է բավականին գրականություն: Դրանց վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նման շուկաների սահմանների գործնական որոշման համար ձնավորվել է որոշակի սկզբունք ն ընդհանուր գործընթաց: Որոշակի արտադրանք արտադրող ֆիրմայի մրցակիցներ, առաջին հերթին, համարվում են տվյալ արտադրանքի բոլոր արտադրողները: Կարնոր է հաշվի առնել իրացման ծավալը, չօգտագործված կարողությունները, սեփական կարիքների համար անհրաժեշտ արտադրանքը ն այլն: Սակայն տվյալ արտադրանքի փոխարենսպառողները հաճախ կարող են օգտագործել փոխարինիչներ (օրինակ փայտ-ու պլաստմասսա): Ուստի, այս դեպքում, այդ երկու ապրանքատեսակներ արտադրողները կարող են մրցել միննույն պահանջարկը բավարարելու համար ն. կհայտնվեն միննույն շուկայում: Ժամանակակից արտադրության աճող դիվերսիֆիկացման ն միննույն կարողության պայմաններում, ճկուն ավտոմատացման համակարգերի ներդրման շնորհիվ, կարելի է արտադրել միանգամայն տարբեր արտադրատեսակներ: Արտադրողների համար հնարավորություն է ստեղծվում փոխել մասնագիտացումը անցնելով. .տեխնոլոգիապես նման, բայց այլ սպառողական նշանակություն ունեցող արտադրանքի արտադրությանը: Արդյունքում տեխնոլոգիական նմանություն ունեցող ֆիրմաների միջն առաջանում է մրցակցություն: Այսպիսով, միննույն շուկայում գործում են ձեռնարկություններ, որոնք միանման արտադրամիջոցներով, առանց վերակարգավորման շոշափելի ծախսերի,արտադրում են տարաբնույթ արտադրատեսակներ կամ էլ, սպառողի տեսանկյունից, ցուցադրում են բավականին փոքր փոխարինելիության հնարավորություններ: Այս բանաձնը, ըստ էության, բնութագրում է ռելեանտ շուկաների տեխնոլոգիականսահմանները: Ինչ վերաբերում է շուկայի աշխարհագրական սահմաններին, ապա հարկ է նշել, որ որոշ արտադրատեսակներ արտադրվում են լոկ տեղական շուկայի պահանջները բավարարելու համար (օրինակ շինանյութը), իսկ, օրինակ, ավտոմեքենա արտադրողները ազգային շուկայական պահանջարկըբավարարելու համար: Առհասարակ, որպես կանոն, որքան մեծ է արտադրանքիարժեքը ն բարդ արտադրությունը

բազմաթիվ

բառն է, սակայն այն ունի "Առավելհարմար բառը «համապատասխան» իմաստներ,ուստի երկիմաստությունիցխուսափելուհամար մենք կօգտագործենք «ռելենանտշուկա» տերմինը:

(օրինակ համակարգիչները),այնքան լայն են շուկայի աշխարհագրական սահմանները: Այդ սահմանները նեղանում են, եթե ապրանքը դժվար փոխադրելի է (ցեմենտ, գաջ) կամ արագ փչացող (միրգ, բանջարեղեն): Ռելնանտ շուկայի կարնոր բնութագրիչ է նան այնտեղ ներթափանցելու ն այն լքելու ազատության աստիճանը: Այս երնույթի անտեսումըկարող է հանգեցնել կոպիտ սխալների: Եթե մինչն 60-ական թվականները շուկայի չափերի բնութագրման այս ցուցանիշները բավարար էին, ապա այժմ անհրաժեշտություն է առաջանում մշակելու որոշակի քանակական հայտանիշներ, սակայն արդեն նոր մոտեցումներով ու մակարդակով: Շուկայական էկոնոմիկայի տնտեսական ն իրավական պրակտիկայում միասնականհայտանիշներ դեռնս մշակված չեն: Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն մի շարք սկզբունքներ ն մեթոդներ, որոնք այս կամ այն երկրում օգտագործվումեն շուկայի սահմաններըորոշելու համար: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում մոնոպոլացման հիմնական դրսնորումը համարվում է արտադրողների կողմից գների անհիմն բարձրացումը: Դրա համար, շուկայի սահմանափակման դեպքում, հաշվառվում են, մի կողմից սպառողի ռեակցիան գնի բարձրացման դեպքում, մյուս կողմից ապրանք-փոխարինիչներարտադրող մրցակցող ֆիրմաների հնարավոր գործողությունները: Գործնականում, շուկայի սահմանափակման դեպքում, հաշվի է առնվում ուսումնասիրվող տվյալ արտադրանքը ուրիշ մեկով փոխարինելու կարճաժամկետ հեռանկարը: Հատկապես սպառողի տեսանկյունից, արտադրանքի կարճաժամկետ բարձր փոխարինելիությունը հայտանիշ է ռելնանտ շուկայում պոտենցիալ մրցակիցներիհաշվառման համար: Այսպիսի մեխանիզմը տարբեր երկրներում կարող է տարբեր լինել: ՕրինակԱՄՆ-ում օգտագործվում է, այսպես կոչված, հինգ տոկոսանի թեստը. ուսումնասիրվող շուկայում իրական շրջանառության գումարին ավելացվում է լրացուցիչ շրջանառության գումարը, որը կառաջանար տարվա ընթացքում, ուսումնասիրվող արտադրանքի գնի 5օ6-ի բարձրացման հետնանքով փոխարինիչ-ապրանքներ արտադրող ֆիրմաների ավելի մեծ ծավալով բեռնման-առաքման, ինչպես նան տեխնոլոգիապես մոտ սարքավորումների վերապրոֆիլավորման հաշվին: Սակայն, շատ մասնագետներիկարծիքով, տեսականորեն մշակված այս մեթոդը գործնականում կիրառելիս առաջանում են դժվարություններ, իսկ այդ հիմքի վրա ստացված (հաշվարկված) գնահատականը շատ մոտավոր է: Դրա համար, շատ երկրներում, մասնավորապես Գերմանիայում, ռելեանտ շուկան ընդգրկում է այն ֆիրմաների փաստաօո ոոժ Խքօքթարճ "Տազորօտսու

3-93

Ճոննաչք 1. օ1 Թօօոծօումծ ԻօոճթՀ«Ա ՄՏ.

ԲՌՈՀՀԱԿԵՏ. 1987. Օօ

1.Ջշ.ր

ցի ապրանքաշրջանառությունը,որոնք արտադրում են կարճաժամկետ բարձր փոխարինելիությամբ արտադրանք ն տարվա ընթացքում, նվազագույն ծախսումներով, կարող են վերապրոֆիլավորվել: Միայն այս սկզբունքները հաշվի առնելով է պետք գնահատել շուկայի մեծությունը, սահմանները, որը կարող է հիմք կհանդիսանալ հետագայում յուրաքանչյուր ֆիրմայի շուկայում ունեցած փայաբաժինը ն շուկայական համակենտրոնացմանկամ մոնոպոլացման մակարդակը որոշելու համար: Արդեն 60-ական թվականներին գոյություն ուներ շուկայական հզորության (համակենտրոնացման) գնահատմանցուցանիշների փաթեթ: Մի շարք երկրներում վիճակագրականմարմինները մշտապես հսկում են արդյունաբերության համակենտրոնացման մակարդակը: Շուկայի համակենտրոնացումը պետք է դիտել ե որպես վիճակ, ն որպես գործընթաց: Համակենտրոնացման վիճակը ժամանակի որոշակի պահին տվյալ ճյուղում կամ շուկայում դրա դրսնորման մակարդակն է. մինչդեռ համակենտրոնացմանգործընթացը արտացոլվում է տարբեր տարիների համակենտրոնացման մակարդակներիդինամիկայի միջոցով: Բացարձակ համակենտրոնացման մակարդակը արտացոլում է տվյալ տարում ֆիրմաների արտադրական հնարավորությունների սահմանը, իսկ հարաբերականհամակենտրոնացման մակարդակը տվյալ ֆիրմայի բաժինը ճյուղում կամ շուկայում: Վամակենտրոնացման ձների ե ուղիների բազմազանությունը պայմանավորում է նան նրա չափման համար օգտագործվող ցուցանիշների բազմությունը: Բավական շատ է շուկայական համակենտրոնացմանկամ մրցակցության ինտենսիվությանմակարդակըգնահատող ն համակենտրոնացման ստատիկ ցուցանիշ հանդիսացող ճյուղում եղած ֆիրմաների քանակը կամ տեսակարար կշիռը ՇՋՔ (Շօոշթուեօո ԹՓ6եօոտ),երբ արտադրանքիդիֆերենցումը, միննույն ճյուղ մտնելու արգելքները բոլոր ֆիրմաների համար միննույնն են: Օրինակ, ըստ մրցակցության սահմանափակման դեմ Գերմանիայում գործող օրենքի, այս ցուցանիշի միջոցով քանակապեսորոշվում է «շուկայում դոմինանտ դրություն» հասկացությունը: Ֆիրմայի կամ ֆիրմաների խմբի դոմինանտ դրություն է հաճարվում այն պահը, երբ մի ֆիրմային բաժին է ընկնում շուկայի ամբողջ շրջանառության 1/3-ը կամ մինչն երեք ֆիրմաներինբաժին է ընկնում շուկայի շրջանառության 1/2ը, կամ մինչե հինգ ֆիրմաներին բաժին է ընկնում շուկայի ամբողջ շրջանառության 2/3-ը: ԱՄՆ-ում երկար ժամանակ օգտագործվում էր չորս խոշորագույն ֆիրմաների փայաբաժնի ցուցանիշը (կամ չորս |

"Օմօոուչշեօ ԽոԼօոծո ք6- Քօօհտօո-ՄՄօոմսոջ Թճժծշո-Թոժօո

Իօոոօչ.

1984. ք. 245.

ֆիրմաների համակենտրոնացմանմակարդակի ցուցանիշը), որն իրենից ներկայացնում է շուկայում ամեն մի ֆիրմայի ունեցած համախառն իրացման տեսակարարկշիռը արժեքային արտահայտությամբ: Սակայն «ֆիքսված թվով ֆիրմաների փայաբաժին» ցուցանիշը ունի մի մեծ թերություն: Այդ ցուցանիշը դիսկրետ է: Այն ոչ թե բնութագրում է շուկայում ֆիրմաների ամբողջ համակցությունը ն նրա կառուցվածքը, այլ միայն խոշորագույն արտադրողների դիրքը: Այս ցուցանիշի մյուս թերությունն այն է, որ ունի կիրառման սահմանափակշրջանակ, քանի որ քանակապես չի որոշում ամեն մի ֆիրմայի «դերը» շուկայի համակենտրոնացման գործում: Եթե, ասենք, շուկայում մի ֆիրմա ապահովում է շրջանառության 7776-ը, իսկ մնացած 2396-ը բաժին է ընկնում տարբեր ֆիրմաների, որոնք ունեն ապրանքաշրջանառության մեկական տոկոսի փայաբաժին ապաայդ ցուցանիշների պարագայում, շուկայի համակենտրոնացման մակարդակը կհամընկնի այն շուկայի համակենտրոնացման մակարդակին, որտեղ գործում են 20 տոկոս հինգ ֆիրմաներ: Վերջին ապրանքաշրջանառություն ունեցող տարիներին մեծ տարածում է ստացել մեկ ուրիշ համալիր ցուցանիշ Այն որոշվում է ըստ շուկայում Վարֆինդել Հիրշմանի ինդեքսը (օժ: յուրաքանչյուր ֆիրմայիիրացման բաժնի տոկոսներով արտահայտված (կամ ըստ արտադրության,զբաղվածության,արժեքի ն այլն): Այդ ցուցանիշը ցույց է տալիս որքան մեծ է տվյալ ֆիրմայի փայաբաժինը շուկայում, այնքան մեծ է այդ ֆիրմայի չափը տվյալ շուկայում ն այնքան բարձր է նրա համակենտրոնացմանմակարդակը կամ մրցակցության ինտենսիվությունն ու մրցակցության մակարդակը: Օլիգոպոլ շուկայական կառուցվածքիվերլուծության դեպքում նշված ինդեքսը օգտագործվում է հետնյալ տեսքով

Սօ-Ֆ՝

(34.1)

որտեղ 7-ը ֆիրմայի փայաբաժինն է շուկայի ընդհանուր ապրանքաշրջանառության մեջ տոկոսներով արտահայտված, ո-ը շուկայում գործող ֆիրմաներիընդհանուրթվաքանակնէ, անկախ նրանց չափերից: (3.4.1) բանաձնը կարող է հանդես գալ նան բացարձակ մեծությամբ, հետնյալ տեսքով ո

ա:

ՔՀ),Կ

շո )

Պ......

Հ---

2.ի

Կ-ջ

(34.2)

Եթե (3.4.2) բանաձնի մեջ յուրաքանչյուր ֆիրմայի փայաբաժինը արտահայտենքտոկոսներով,կստանանք (3.4.1) հավասարումը

100:2"2Ը ՀԱՏԸ 2".

Ք.100

ՀՏ որտեղ

-ն

շուկայի ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունն է

կամ, այսպես ասած, շուկայի

իրացման ծավալը: Այս բանաձներում7-ը

ֆիրմայի չափի ցուցանիշն է, իսկ 74

/»՝ Ճ1-ն

շուկայում տվյալ ֆիրմայի

փայաբաժինը: (3.4.1) բանաձնով հաշվարկվող համակենտրոնացման ցուցանիշը համարվում է միջին աններդաշնակ ճեծություն, որի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս ընդհանրացնել բոլոր ֆիրմաների իրացման գործընթացի դերի կամ էլ առանձնացված ֆիրմաների բոլոր խմբերի դերի վերաբերյալ տեղեկատվությունը: Այնինչ, սովորաբար, առանձնացվում է միայն առավել խոշոր ֆիրմաների խմբերի դերը: Բացի այդ, վերոհիշյալ ցուցանիշը արտահայտում է յուրաքանչյուր ֆիրմայի. չափի միջին կշռված մեծությունը դիտարկվող ֆիրմաների համակցության մեջ, հաշվի առնելով ինչպես յուրաքանչյուր ֆիրմայի չափը, այնպես էլ նրա փայաբաժինը շուկայական ընդհանուր ապրանքաշրջանառության մեջ, արտահայտված միննույն չափողականությամբ ելակետային ցուցանիշների նկատմամբ: Միննույն ժամանակ, այդ ցուցանիշը ենթադրում է նան բացարձակ համակենտրոնացմանմակարդակը տվյալ շուկայում: Բանաձնից երնում է, որ ինդեքսը իրենից ներկայացնում է տվյալ շուկայում գտնվող բոլոր ֆիրմաների տեսակարար կշիռների քառակուսիների գումարը. ինդեքսի արժեքները գործնականում կարող են փոխվել 0-ից (արտադրության լրիվ ապակենտրոնացումն դրա մասնատում բազմակիմանր ֆիրմաների, այսինքն բացարձակ մրցակցություն), մինչն 10000 (բացարձակ կամ զուտ մոնոպոլիայի դեպքում) արժեքների միջն, այսինքն ՕՀ

Սօ«ՀՂ0000:

Այս ցուցանիշիկիրառումը հնարավորություն է տալիս որոշել շուկայական համակենտրոնացման մակարդակը անկախ շուկայի չափերից ն նրա շառավղի մեծությունից: Բնական:է, որ այս ցուցանիշը չի նշում, թե շուկան պատրաստի արտադրանքի շուկա է, թե տնտեսական ռեսուրսների շուկա: Ընդհանրական այս ցուցանիշը ստատիկ ցուցանիշ է: Դինամիկայում այն վկայում է շուկայական ընդհանուր ապրանքաշրջանառության շրջանակներում յուրաքանչյուր ֆիրմայի բացարձակ համակենտրոնացման մակարդակի ընդհանուր աճի կամ նվազման միտումների մասին, ինչպես տվյալ շուկայում յուրաքանչյուր ֆիրմայի իրացման ծավալի փոփոխության, այնպես էլ յուրաքանչյուր ֆիրմայի

աճի տարբերությանն նրանց թվաքանակիփոփոխությանմասին: Համակենտրոնացմանմակարդակը բնութագրող այս ցուցանիշը փոփոխվումէ միջին պարզ թվաբանական մեծ սահմաններից (այս դեպքում բոլոր դիտվող ֆիրմաները շուկայում ունեն միննույն իրացման ծավալ կամ, այսպես կոչված, չափ) մինչն այն մեծությունը, որը մոտենում է բոլոր ֆիրմաների իրացման ընդհանուր գումարային մեծությանը (երբ ֆիրմաների համակենտրոնացումըներկայացվում է ըստ մեկ ֆիրմայի կամ էլ շուկայում գործող բոլոր ֆիրմաների մեջ ըստ իրացմանծավալի, ապա մեկն է դոմինանտ դեր կատարում, իսկ մնացած բոլոր ֆիրմաները խաղում են աննշան դեր): Շուկայում մեծ թվով ֆիրմաների առկայությունը դեռես մրցակցության մոդելի որոշման անհրաժեշտ ն բավարար պայման չէ: Այսպես,եթե կատարյալ մրցակցային մոդելով գործող ճյուղում կամ շուկայում 100 ֆիրմա ունենան մեկական տոկոս փայաբաժին, ապա Սօ«-17417-..........125100: '

Հ-լա-Ֆ

Մինչդեռ բավական է, որ նրանցից գոնե մեկը ունենա մեկ տոկոսից մեծ փայաբաժին, ասենք 296, ապա համակենտրոնացմանմակարդակը

կաճի`

Սօ4-12417-..........Ի12Ի255103: Հ-գ-»

Հերֆինդելի ինդեքսը, փաստորեն, շատ զգայուն է ն փոփոխվում է նրանց ոչ միայն շուկայում եղած ֆիրմաների թվաքանակի, այլն փայաբաժնի փոփոխության դեպքում: Այսպես, եթե ինդեքսը չօգտագործվի, այլ համակենտրոնացմանմակարդակը որոշվի ելնելով միայն շուկայում գործող ֆիրմաների թվաքանակից, ապա կարելի է ենթադրել, որ ճյուղը, որտեղ գործում են 5 ֆիրմաներ, ավելի համակենտրոնացված է, քան այն ճյուղը, որտեղ գործում են 5-ից ավելի ֆիրմաներ: Սակայն, եթե հաշվի առնենք Սչօ« ցուցանիշը, ենթադրենք վեց ֆիրմա ունեցող ճյուղի հինգ ֆիրմաների փայաբաժինը միասին կազմում է 5096, 6-րդ ապա ֆիրմայինը մնացած

5006-ը, Հ 10:1024102410241024502-7500,

ՒԼ

իսկ երբ ճյուղում գործում ապա

Ւ| Հ

են 5

Հ-Հ-»

ֆիրմաներ՝ 20 տոկոս փայաբաժիններով,

202-207-...........420255 400-2000: Հ--»

Այսինքն վեց ֆիրմա ունեցող ճյուղում մենաշնորհային մակարդակը 3.75 (7500:2000) անգամ ավելի բարձր է, քան հինգ ֆիրմա շուրջ ունեցող ճյուղում, որտեղ դոմինանտ ֆիրմա չկա:

(8.4.2) բանաձնը (միջին կշռված տոկոսների տեսքով) բնութագրում համակենտրոնացմանգործընթացի վրա առանձին ֆիրմաների ունեցած մասնակցության չափի տարբերությունը դինամիկայում: Դրա վրա ազդում է ֆիրմաների թվաքանակի փոփոխությունը կապված շուկայում նրանց ձուլման ն դիվերսիֆիկացման (կամ շուկա թափանցող ն շուկան լքող ֆիրմաների թվաքանակի փոփոխության հետ), ինչպես նան յուրաքանչյուր ֆիրմայի իրացման ծավալի փոփոխության հետ (նոր կարողությունների արմատավորման, եղած կարողությունների փոփոխության ն այլն): Այս ցուցանիշը հնարավորություն է տալիս գնահատել շուկայական հարաբերականհամակենտրոնացումը: Անհրաժեշտ է նշել, որ այն ժամանակ, երբ միջին պարզ թվաբանական մեծությունը, որն օգտագործվում է շուկայական համակենտրոնացման մակարդակը բնութագրելիս, հազվադեպ է փոփոխվում այն դեպքում, երբ հաշվի են առնվում առավել փոքր իրացման ծավալ ունեցող ն հաճախ մեծ թիվ կազմող ֆիրմաները: Շուկայական համակենտրոնացման մակարդակը բնութագրող ընդհանրական ցուցանիշները այդ դեպքում պահպանվում են գրեթե միննույն մակարդակի վրա: Շուկայական համակենտրոնացման մակարդակն ընդհանրացնող ցուցանիշների վրա փոքր ֆիրմաների թույլ ազդեցությունը հնարաէ շուկայական

վորություն է տալիս հաշվարկներում իրականացնել ընդհանրացում (գեներալիզացիա) ի հայտ բերելով խոշոր ֆիրմաների վճռական ազդեցությունը համակենտրոնացմանգործընթացում: Դիտարկենք 10 ֆիրմաներից բաղկացած շինանյութերի շուկան: Վամապատասխանիրացման ծավալները ն փայաբաժինը բերված են Յ.4.1 աղյուսակում: Ինչպես երնում է աղյուսակից, շինանյութերի ընդհանուր իրացումը շուկայում կազմում է 10 մլն Տ: Այս պայմաններում Ք-

5 (3.52:Է2.352Է1.12Ւ0.652Է0.62-0.5240.42Ւ0.352Ժ0.32-

218125

մլնֆ կամ ՀՇՂՑ52538125

ՒԹ2.18125»:100:10Հ-21.8146:

Նույն արդյունքը կստացվի, երբ համակենտրոնացման մակարդակը ամեն մի ֆիրմայի փայաբաժինը օգտագործելով հաշվարկենք ընդհանուր շուկայական իրացման նկատմամբ. ԷՀ

06(35.02Է23.52Է11.0246.5-Ւ6.02Է5.02Է4.02ԷՅ.5ԷՅ.07218 Լ25

Հ21.8146:

Աղյուսակ 3.4.1

հ/հ 1.

3.5

2. 3. 4. 5. 6. 7.

5.5125

1.10

1.21 0.4225 0:36 0.25

0.6

0.5 0.4

35.0

0.3

10.0

551.25

11.0

121.0

6.5

42.25

6.0

36.0

5.0

25.0 16.0

0.1225

3.5

12.25

3.0

0:.625 21.8125,

2.5

62.5

0.25

23.5

4.0

0.16

0.35

9. 10. Ընդամենը

12.25

2.35 0.65

մլն դոլար

Իրազման ծավալը տոկոսներով

100.0

2181.25

Վաշվարկներըպարզելու համար կարելի է օգտագործել ֆիրմաների խմբավորմանեղանակը: Այս դեպքում յուրաքանչյուր ֆիրմայի իրացման փայաբաժնի փոխարեն օգտագործվում է միջին խմբային մեծություն: Նշված եղանակը կարելի է կիրառել միայն այն ֆիրմաների համար, որոնք շուկայում ունեն դոմինանտ դեր: Ռրպես փայաբաժին, միջին խմբային մեծություն կարելի է օգտագործել այդ ֆիրմաների սեփական փայաբաժինը: Մյուս ֆիրմաներին այդ խմբավորման եղանակը օգտավետ կլինի այն դեպքում, երբ նրանցից յուրաքանչյուրի փայաբաժինը գերազանցի ամենամեծ փայաբաժինունեցող ֆիրմայի փայաբաժնի 0.2ին: Շինանյութերի շուկայում գործող ֆիրմաները կարելի է խմբավորել 3.4.2 աղյուսակում ներկայացվածձնով: Շուկայի համակենտրոնացմանմակարդակն, ըստ աղյուսակի միջին խմբային մեծությունների տվյալների, կկազմի. |

մլն (0.275242:0.4172:3Է0.625542:Է1.1741-Է2.925242)-1.9775 ՒՏ-5 Տ:

Աղյուսակ 3.4.2

|Ֆիրմաների Իրացման խմբավորումնըստ|ընդհանուր իրացմանծավալի |ծավալը (մլն ֆ) (մլն ֆ) 1. | 0.101-0.300 0.550

հհ

4. 5.

|Ֆիրմաներիմիջին |14ամակենտրոիրմաերի թիվը իրացմանծավալն |նացման մակարդակը ըստ առանձին

մբերի

0.275

տոկոս) 5.50

| |

0.301-0.500

1.250

0.417

12.50

0.501-1.000

1.250

0.625

12.50

1.001-2000

1.100

2.001-4000

5.850

Ընդհամենը 10.000.

1.100

11.0

2.925

58.50

100.00

Այս մեծությունը 9.3346-ով Վ(2.18125-1.97754) 1 (2.18125)) փոքր է հաշվարկված համակենտրոնացման մակարդակի մեծությունից, որը համարվում է անթույլատրելի, եթե հաշվարկը կատարենք խոշոր ֆիրմաների համար, ըստ անհատականցուցանիշների(տվյալ դեպքում, վերջին ֆիրմաների համար), իսկ մնացած ֆիրմաների համար ընտրենք միջին խմբային ցուցանիշները ապա շուկայի համակենտրոնացման մակարդակի գործակիցըկկազմի լ

Ւ-՞թ(0.2752:2:0.4172:3Է0.6252:241.1741:2.3502«1:Ւ3.5007 -

Հ2.042667 մլն Ֆ: Այս ցուցանիշը անհատական արժեքների հիման վրա նախօրոք հաշվարկված համակենտրոնացման մակարդակից տարբերվում է ընդամենը 6.546-ով ն լրիվ ընդունելի է համարվում տնտեսագիտական հետագա հետազոտությունների ն մեկնաբանությունների համար: Ինչպես երնում է բանաձնից, շուկայի համակենտրոնացմանը զուգընթաց, համակենտրոնացմանգործակիցը նս աճում է: Ուստի այն կարելի է օգտագործել շուկայի այս կամ այն իրավիճակը բնութագրելու համար: Այսպես, երբ շուկայում գործում է ընդամենը մեկ ֆիրմա, է ապա համաայսինքն երբ շուկան բացարձակ մենաշնորհ 10000 Ւ| (100՛): կենտրոնացման գործակիցը կկազմի Սակայն, երբ շուկայում գործում են մեկից ավելի 5000 (507:1-Ւ507:1): ենթադրենք երկու ֆիրմա, ապա այդ դեպքումՒԼ են հարյուր ֆիրմաներ, Եթե շուկան հավասար իրավունքռվ զբաղեցրել ապա Ւ| Հ100, իսկ եթե շուկայում գործում են 10 ֆիրմաներ, ապա ՒՀ1000 ն այլն: Այսպիսով, ֆիրմայի չափերի անհատական ցուցանիշների փոխարինումը միջին խմբայինի, էապես աղավաղում է հաշվարկման արդյունքները: Իսկ բոլոր խմբերի միջին ցուցանիշների հաշվառումը, բացի բարձրագույն խմբի անհատական ցուցանիշներից, տալիս է բավարար ճշտությամբ արդյունք: Հետնաբար, շուկայական համակենտրոնացման մակարդակի գնահատման գործնական հաշվարկները -կատարելիս կարելի է հիմք ընդունել այնպիսի համընդհանուր ցուցանիշ, որը հիմնված լինի ֆիրմաների (անհատական) խմբավորման աղյուսակի տվյալների, ինչպես նան այն ֆիրմաների անհատական ցուցանիշների վրա, որոնց իրացման ծավալը 0.2 կետով մեծ է ամենախոշոր ֆիրմայի ապրանքաշրջանառության ծավալից ն շուկայում դիտարկվող ֆիրմաների միջին խմբայինցուցանիշներից: Պետք է նկատիունենալ, որ յուրաքանչյուր խոշոր ֆիրմայի անհատցուցանիշի օգտագործումըգրեթե չի ավելացնում հաշվարկման ական աշխատանքների ծավալը, քանի որ խոշոր ֆիրմաների խմբում սովորաբարներառվում է ֆիրմաների ընդհանուր թվի միայն 1-3 Չ2-ը:

օր -

ֆիրմաներ

Որպես համակենտրոնացման ցուցանիշ կարելի է վերցնել տվյալ շուկայում ապրանքաշրջանառությանծավալը ինչպես արժեքային, այնպես էլ բնաիրային արտահայտությամբ: Վերջինս առավել ճշգրիտ ցուցանիշ է, քանի որ արժեքային արտահայտությամբ ապրանքաշրջամնւառության ծավալը կարող է-.ձնավորվել ելնելով շուկայական գնից, որը կարող է խիստ փոփոխվել մոնոպոլիստների գնային խտրականության կամ գնային այլ քաղաքականության հետնանքով, որն, ինչ խոսք, կարող է աղավաղել շուկայական համակենտրոնացմանիրական վիճակը: Շուկայական համակենտրոնացման մակարդակի ընդհանրական ցուցանիշը ժամանակիյուրաքանչյուր հատվածում համարվում է փոքր ն խոշոր ֆիրմաների միջն օբյեկտիվ սահման: Ընդ որում, այս սահմանը չափից կախված չէ: խմբավորումիցն յուրաքանչյուր խմբի միջյսկայքերի Այն դինամիկ է, այսինքն շուկայում իրացման ծավալի մեծացմանը զուգընթաց, փոքր Ա խոշոր ֆիրմաների իրացման ծավալների աճման սահմանը տեմպերի տարբերության առկայության դեպքում, այդ նույնպես կփոխվի: Կախվածշուկայի շառավղից, գոյություն ունեն փոքր ու խոշոր ֆիրմաների ուրույն ե առանձնահատուկ սահմաններ: Անհրաժեշտության դեպքում, շուկայում ֆիրմաների բաժանումը խոշոր ն փոքր ֆիրմաների, կարելի է կատարել նույն սկզբունքով: Մոտեցումը նույնն է, երբ որոշվում է շուկայի ապրանքաշրջանառության մեջ յուրաքանչյուր ենթախմբին ընկնող իրացման փայաբաժինը: Սա համարվում է կարնոր, լրացուցիչ ցուցանիշ համեմատական համակենտրոնացման գործընթացը ոչ միայն ստատիկայում, այլն դինամիկայում բնութագրելու համար: Սակայն, քանի որ դիտարկվող սահմանը հատուկ է միայն տվյալ շուկային Ա միայն որնէ ժամանակահատվածում, ապա ֆիրմաների համեմատումը կարող ենք կատարել օգտագործելով ֆիրմաների խմբի փոքր ն խոշոր չափերի դասակարգման միասնական սահման: Շուկաների համակենտրոնացմանմակարդակի գնահատման Ւ| գործակիցը օգտագործվում է միայն այն դեպքում, երբ ֆիրմաների դասակարգումը հնարավոր է կատարել ըստ խմբերի ն ենթախմբերի: |

Ա. Գծ.

3.4.1.Շուկայի համակենտրոնացմանմակարդակի կախվածութ-

յունը ֆիրմաներիխմբերի՝շուկայում ունեցած փայաբաժնից:

ՒԼ

-տեռով նո :(վցՈսետետիդ) վ-ՕՕվտեջի մկոտնմոկոտնդտրծոտցդսմտգզկ -ոբով 'մզցմտիտօմտոտիտովողոտմսիտտսը դտ տսսոդոձծմչոմցոմոտ դզդւս Ժդսմս 'ըյսժողզն դտ(Թսրողստ վմզդտորմվգմսչսո| վցոժ վը հով '(վդոսեուղիտստ) վ-լ, տդզտսող 'վմսի վծդզմսյ տոմ 'ց'ղտնմոկտը դտը -ԵԾոդսմտդզկտոովուսժոզն դո 2ս/ոկստ վմզդտոմվգ մռոռ տոՀ վդոժմ վը Ղ դվճվը զը ըուսրոկւսՀ'հտցվսմՕ:ուսմզդոտկյսժմսյսմ մդոնմողոը դործոցսմտցզդոոով 1զՀսմս 44 մսիտմտոցվիսղվՓոտմԵողը :մղոնմոկոտոը դտրծոդսմտցղկտոով ցտկտտոնղզոտկվդտկոտրողսծ՛ցկրովը 1սզՀսմս ովտտ Վ ցս սմսիտմտցվ մհվժտմԵեԵվծդզմսյ '6վցտմն վծոցյ ւոմի վմզդժգռոսքնմտ ռոտ101սօ0ն1մզի ըյսնԵտ մմս 'ոյսմբռ| վմզդոռմվժ մսՀսո|Ղոդ ոսիձ ն/տ 'մռյս/(ժ1սռխփսփ ոյսմզմրո| օտիմտդմ ըոյստրովտտմտ վչ քյսրոհվոտցվն մղոնմտղոը ռործտցսմտգդղկոքով օտիղմտիչով տմի ցտռվվսվղվՓոմԵ վծդղմսմղմմոտ ցորռմսիոմռող| դղ ուսիթմսԵտտեօմմղՂ :ԱղՂմ/ողտծվը 'ռՂ ուսիռսփսփ ոզոտլ (վղտնմոտն ցռոնծոդսմտցղկտոով) մմզցժոոս|նմո դորկմոիչով ցՈողտՈ:մոտրով1ս116Հսսոհ մփվՓոտմԵ 1զօմսԵտտԵօդրովը մսը Ղ )զմսիտմոո| | փզմոտկմմզդյտիջ :վղզհկտչըմտիքն ծվդյւսդտո -Ղտ ցտղտղվտոոզժտոըղ Վ վղզծսստկ մտիքն մղվգտմե վծդզմսյ 13 փոչոմոոտիով տտիտջ վծտտոտփ դործոմվ օտծղոդւս ըոյսրոդւսՀ վմզդորմվգ մս վցտժ '6վցտկտողտ Վ ըւսինղՀ մմսկ (ցողտմվ ըոհ) վետտոտփ վծդղմսյ ռվքտմոտրոփդոտոնծոմվ ղտողտովը դզոյս ըոյսրողյսՀմմզդտրմվգ մսլմ մմղ 'ղոջվիտմվ ովյտտ 1 6Ոսծ մմսկ (դողտոզտ) դոտկո1յզնվ վծդղմսյ

մմսդ վծռզմս1 ՛2՛ֆ՛ջ

՛օԵ

ոմզհ 1որղտզվիսծսճվը (վմսդ) վոհվՓոմԵ վծդղմսզ 1 ոոսիմտտոտկմուստտվտդե վղտնմողտը դտրծտդսմտդզկտրով վրոհսշ ծվըոնսվ վմղզդտվետողտտտտո :իսճողտ ռո/Յսօոիոլոդ վսչկ մտոմոկտողտվմցոտմնոտտմտ նսիծտմվ ՓԾվընսկ վմրո| Ավրտշսմս վմզցտրմվգ 1զտրոպտտմո 1 փֆմող դղզմսկվՓտմԵե մծվղոօմսԵ դործոդսմտցղկտըրով վ/րողյսԶ

մանքը, բնականաբար,համակենտրոնացմանգործընթացի վերաբերյալ ստեղծում է ոչ ճիշտ պատկերացում: Համակենտրոնացման Ւ| գործակիցն ավելի տարողունակ է. քան համակենտրոնացման մակարդակը բնութագրող սովորական գործակիցը քանի որ դրա միջոցով կարելի է տարբերել նան համակենտրոնացման մակարդակը տարբեր հավասար իրավունք ունեցող ֆիրմաների միջն: Այսպես, եթե շինանյութերի շուկայում գործեին ոչ թե իրացման գրեթե միննույն ծավալի 10 ֆիրմաներ, այլ, ենթադրենք դրանցից մեկին բաժին ընկներ շուկայի ապրանքաշրջանառության 7346այս դեպքում այդ 10 ը, իսկ 9 ֆիրմաներին մնացած 2796-ը, ապա տվյալ շուկայում ֆիրմաների առաջին դեպքում հավասար կլինի 541|0.12(732 այնինչ, Հ9.37)|, համակենտրոնացման Ւ| գործակիցը հավասար կլինի

համակենտրոնացման շմակարդակը ԷՀ

---(732492432)Հ54.156:

լ0015:58)

Այս տարբերությունը հաստատում է տարածված այն կարծիքը. որ միայն մեկ դոմինանտ ֆիրմայի առկայությունը թուլացնում է տվյալ շուկայի մրցունակությունը: Ենթադրվում է, որ այդ ֆիրման կարող է մեծ ազդեցություն գղրըծել արտադրանքիգնի ն որակի վրա, քան մյուսները, թեկուզ, միասին վերցրած:Դա էլ հենց շուկայի մոնոպոլացման կարգավիճակի առկայությանահազանգ է: Թերենս,այդ հանգամանքն են հաշվի առնում, երբ շատ երկրներում այս գործակիցներըօգտագործում են ճյուղի կամ շուկայի համակենտրոնացման մակարդակըորոշելու ն որոշակի օրենսդրական ակտեր մշակելու, շուկայական մոնոպոլացման մակարդակը«փափկացնելու» համար: Այսպես ԱՄՆ-ի արդյունաբերության նախարարության կողմից1984 թվականին ֆիրմաների միաձուլման վերաբերյալ հրատարակած ձեռնարկում նշվում է, որ նախարարությունը հակված է թույլատրելու շուկաներում ֆիրմաների այնպիսի միաձուլում,որոնց համակենտրոնացման գործակիցը 1000 միավորից բարձր չէ: Եթե Ս»»«-ը1800 է, ապա, հավանական է, որ արգելվի ֆիրմաների ամեն մի միաձուլում. քանի որ այդպիսի շուկան համարվում է բարձր համակենտրոնացված: Այն դեպքում, երբ համակենտրոնացման մակարդակը բնութագրող գործակցի արժեքը 1000-ից 1800-ի միջակայքում է. պահանջվում է լրացուցիչ հետազոտություն: Որպեսզի ավելի ակնառու ներկայացվի. թե համակենտրոնացմանմակարդակի գործակցի այս կամ այն արժեքլ) ինչպես է հարաբերակցվում շուկայում ֆիրմաների թվին ն խոշորագույն արտադրողներիփայաբաժնին, կարելի է օգտագործել 3.4.3. աղյուսակը. '

ՏՀորօասթ

93.

ճո

Խո

Հոմ ար«

ումա

Լ 61 Է օօոօու:

ԻժրչքՀ «ՀՀ.ԻՈՌՀԵԼԾՈ, 1987.

4:61 1

Հ2.ր

աի

Խոշորագույն

արտադրողներ

Աղյուսակից երնում է, որ մոնոպոլացման տեսանկյունից անվտանգ շուկան (որի համար Ս:օ« Հ1000), նախատեսում է 10 ն ավելի մրցակցող ֆիրմաների առկայություն: Ընդ որում, նրանցից խոշորագույնի փայաբաժինը չպետք է գերազանցի 3196-ը, երկու խոշորագույն ֆիրմաների փայաբաժինը 4442-ը, երեք ֆիրմաներինը 5496-ը: Ինչ վերաբերում է 4 խոշոր ֆիրմաներին, ապա նրանք շուկայում հանդես կգան որպես մրցունակ ֆիրմաներ, եթե նրանց ընդհանուր փայաբաժինըչի գերազանցում շուկայական ընդհանուր շրջանառության 6346-ը: Բնական է, որ այս տվյալները չի կարելի բացարձակացնել: Դրանցից յուրաքանչյուրի պրակտիկ օգտագործման ժամանակ հարկավոր է հաշվի առնելկոնկրետ շուկայի պայմանները: 3.44 աղյուսակում տրված է ԱՄՆ-ի արդյունաբերության առանձին ճյուղերի 50 ամենախոշորընկերությունների համակենտրոնացման մակարդակի գործակիցը .

ուսակ

հ/հ

Արդյունաբերությանառանձին ճյուղե

Վամակենտրոնացման

ալկոհոլային

յացվածմրգեր ն են

մա

ած

ում 9.

10.

հեստական

1. 1, Խ1., 1992Ր., օը. "ՄԼՀողխոք,

ԸՕՑՏքՇԽՇԼՈՅ8

ԿԱԼԷքօՉԵԺԻՕԽՈՈՀՑ.

3.4.4

98.

Ինչպես երնում է աղյուսակից, համակենտրոնացմանմակարդակի գործակիցը համեմատաբար ցածր է կաթի ն կաթնամթերքներիարտադրության ճյուղերում: Դա նշանակում է, որ այդ ճյուղերում արառանձինֆիրմաների միջն բաշխվածեն տադրականկարողություններն միննույն կամ իրարից շատ չտարբերվող չափերով, մինչդեռ, գարեջրի, ալյումինի, պղնձի, քիմիականմանրաթելերի արտադրության համար Ւ| »

2000-ից:

գործակիցը որոշելու համար, բացի վերը նշված բանաձնից, է օգտագործել.նան մեկ այլ բանաձն, որն արտահայտվում կարելի վարիացիայիգործակցի ն ֆիրմաների ո թվաքանակիմիջոցով Սօ«

10006::07՞- 1)

աաա

(3.4.3)

այս բանաձնի, համակենտրոնացմանմակարդակի հաշվարկգործընթացըկարելի է ներկայացնել հետնյալ աղյուսակի միջոցով.

Ըստ

ման

Աղյուսակ 3.4.5

Միջակայքերֆիրմա1.

|0.101-0.300|

ների իվը

Իրացման |միջին միջա

|կայքը

0.200

|0.301-0.500|

0.400

1.2

|0.501-1.000|

0.750

|1.001-2.000|

|2.001-4000|

Ընդամենը միջին

1.500

3.000

6.0

10,6

| | | | | |

|059|

| 0.7396 | 1.4792 |0.4356 | 1.3068 | 0.0961| 0.1922 | 0.1936 | 0.1936 | 3.7636 | 7.5272 | 10.6990

-0.Ն6Ն6

Հ044

«1.94 -

2510.6:1021.06, թվաբանականը Ժ՞Հ 10.6990:10Հ1.0699,

դիսպերսիան

.-շ

069965 --1,0345:

միջին քառակուսային շեղումը Ժ Հ 1. Այս բանաձնը հնարավորություն է տալիս համակենտրոնացման դինամիկայիգործոնայինվերլուծություննիրականացնել սահմանափակելով շուկայում ֆիրմաների թվաքանակիտատանումները Ա բաշխման անհավասարաչափության ազդեցությունը: Այսպիսի վերլուծությունը է տալիս, որ շուկայական էկոնոմիկայում դիտվում է արդյունացույց ՛

Վարիացիայիգործակիցըկարելի է հաշվարկել՝ելնելով դիսպերսիայիորոշման բանաձնից:Եթե այս արտահայտությունը տեղադրենք(3.4. 1) բանաձնիմեջ ն ընդունենք, 5 ֆիրմաներ, ապա շուկայումգործում են հավասարաչափ ապրանքաշրջանառությամբ

որ

-2000:

բերության մեջ ֆիրմաների թվաքանակի երկարաժամկետ կրճատման միտում ն միաժամանակ՝հարթեցնելու, պահպանելու ն, նույնիսկ, գոյություն ունեցող համակենտրոնացմանմակարդակը թուլացնելու միտում: Կարնոր նշանակություն ունի արդյունաբերության ն շուկայական համակենտրոնացման մակարդակների միջե փոխկապակցվածության հարցը: Այս հարցին շատ տնտեսագետներ են անդրադարձել: Մի շարք հետազոտություններում եզրակացվում է միշտ չէ, որ արդյունաբերության ն շուկայական համակենտրոնացման մակարդակների միջն կա ուղղակի կապ: Սակայն առանձին ֆիրմաների չափերի մեծացումը համարվում է արտադրության շուկայական կենտրոնացման աճի ուղղակի հետնանք ն բնդհակառակը: Իրականում, ճյուղի համակենտրոնացման մակարդակը բարձրանում է ոչ թե առանձին ֆիրմաների թվաքանակի աճման արդյունքում, այլ կախված այն բանից, թե որ ֆիրմաների խոշորների, թե փոքրերի մոտ է տեղի ունենում առաջանցիկ աճ: Առավել նես, որ արտադրանքի շուկայի համակենտրոնացումը կախված է նան այն բանից, թե շուկայի ո՞ր հատվածում (սեգմենտում) է տեղի ունեցել ֆիրմաների թվի աճ: Դրա համար, յուրաքանչյուր հատվածում շուկայական ն ճյուղային համակենտրոնացման գործընթացների միջե պետք է սահմանել փաստացի կախվածություն: Այս նպատակիհամար կարելի է առաջարկել.

Ւ---Հ----,

ք,

2»:

(3.4.4)

Ւկ-ը ն Ւշը համապատասխանաբար շուկայի ն ճյուղի որտեղ համակենտրոնացմանմակարդակներնեն, ոյուրաքանչյուր ֆիրմայի արտադրության ծավալն է ճյուղում, ո- յուրաքանչյուր ճյուղի արտադրության ընդհանուր ծավալը կամ ապրանքաշրջանառություննէ շուկայում: Բացի դրանից, համակենտրոնացման այդ մակարդակների միջն կարելի է սահմանել նան կորելացիոնկախվածություն ՊՀՅԳԻ եչ (3.4.5) հավասարման տեսքով, որտեղ Ւ-ը շուկայական համակենտրոնացմանմակարդակնէ, -ը ճյուղի համակենտրոնացմանմակարդակնէ, 8-ն ն Ե-ն ռեգրեսիոն գործակիցներնեն:

Ինչպե՞ս տարբերել համակենտրոնացմանբարձր մակարդակը շուկայում կամ ճյուղում: Շուկայում ֆիրմաների արտադրանքի իրացման ծավալը կարող է մեծ լինել, քանի որ նրանք արտադրանքը կարող են ցածր միջին ծախսերով: Դա կլիներ բնական թողարկել շատ մոնոպոլիայի կամ օլիգոպոլիայի դեպքում: Այդ ժամանակ սահմանային ծախսեի ն գնի ցանկացած անհամատեղումը կփոխհատուցվեր մասնակիորեն`միջին ցածր ծախսերին հետնաբար, ավելի ցածր գների հաշվին: Եթե ֆիրման կարող է .արտադրանքը,միշտ թողարկել ցածր միջին ծախքերով կամ առաջարկել ավելի բարձր որակով արտադրանք, քան մրցակիցներինն է, ապա նա կգրավի շուկայի ավելի մեծ սեգմենտ: Դա մրցակցության, այլ ոչ թե համակենտրոնացման հետնանքով ստեղծված մոնոպոլացման արդյունքն է: Շուկայում մեծ փայաբաժին ունեցող ֆիրմաները ձգտում են ստանալ տնտեսականշահույթ : Բարձր համակենտրոնացվածշուկան (Ւ| »2000), պարտադիր չէ, որ բնութագրվի առավել բարձր գներով: Շուկայում նոր ֆիրմաների հայտնվելու մշտական վախը կարող է խանգարել ֆիրմաներինիրականացնելու- մոնոպոլ իշխանություն, սահմանային ծախքերից բարձր գների բարձրացման համար: Եթե ֆիրմաները գտնում են, որ բարձր գները կշահագրգռեն նոր ֆիրմաներին մտնելու շուկա, ապա նրանք կարող են այդ ժամանակ զսպել ավելի մեծ շահույթ ստանալու իրենց ցանկությունը: Իսկ եթե դա լինի շարունակական, ապա հնարավոր է, որ ֆիրմաները, շուկայի իրենց ազդեցության ոլորտը պահելու համար, իջեցնեն :Օ արտադրանքի գինը սահմանային ն միջին ծախքերի սահմաններում: Շուկայի համակենտրոնացմանմակարդակի վրա ոչ պակաս ազդեցություն ունի նան արտադրության(արտադրանքի) դիվերսիֆիկացման մակարդակը: Բնական է, որ մասնագիտացվածֆիրմայի փայաբաժինը շուկայում ավելի մեծ է, քանի որ ֆիրմայի մրցունակության մակարդակի գնահատման գործընթացում, նրա մրցունակության շնորհիվ, մասնագիտացումը բարձրանում է: Ինչպես երնում է աղյուսակ 3.4.6-ից, էական ն կարնոր կապ գոյություն ունի արտադրության ձնեդիվերսիֆիկացման րի ն ֆիրմայի շուկայական համակենտրոնացմանմակարդակիմիջն: Ըստ աղյուսակի, տարբեր արտադրանք-շուկա ռազմավարություն կիրառող ֆիրմաների փայաբաժինը շուկայում բավականին տարբեր է: Այդ են վկայում աղյուսակում բերված տարբեր ցուցանիշների միջին քառակուսայինշեղումները:

"րլեհօ. Բոռուրո

Խ1

ՏՁոՂուծղ 1979, ր. 7-33.

1ջոօցմոջ յոօոօրօի Օսճղծքի)օս

օՐ ԲՇօոօուծտ ոդժ 13ս517455. 19.2

3.09

ԽԱԽ 0.65

ՏԷ/Ճ 1.06

ծավալին Բճք

1.72

2.83

0.58

2.61

6.6 7.03

0.64

1.27

5.27

0.62

1.57

1.97

1.26

0.29

0.63

0.69

ՃԱՐ

3.31

ԽՈՄ

5.56 7.25

Դիվերսիֆիկացումըն «արտադրանք-շուկա» ռազմավարո Ֆիրմաները

Նեղ մասնագիտացված միատարր արտադրանքունեզող

Անցյալումմասնագիտացված,դոմինանտ արտադըանքունեցող Իրարհետ ն արտադրությամբ րացմամբ կապված Իրարհետ տեխնոլոգիապես կապված Իրացմանբնագավառում իրար հետ կապ-

ված արտադրանք թողարկող

Իրարիցանկախ(ոչ փոխարինելի)արտադրանք թողարկող Միջին արժեքը

շեղումը

Միջինքառակուսային

Ըստ ճապոնացի տնտեսագետ Տոեխիրո Կոնոյի, շուկայական համակենտրոնացումը(ՏՒՍՃ) ուղղակի կախվածությանմեջ է ֆիրմայի (ԲՒ/1), հետնյալ ձնով. անվանացանկիդիվերսիֆիկացիայից ՏՒԼՃՀ- 0.4248:-0.1112

(3.4.6)

ԲՄԼ:

հավասարման, դիվերսիֆիկացմանմակարդակի մեկ միավորի ավելացումը հանգեցնում է շուկայում տվյալ ֆիրմայի կետով: Այսպես, անվանացանկի փայաբաժնի ավելացմանը0:1112 դիվերսիֆիկացման մակարդակի երկու կետի ՛պայմանում (որը, փաստորեն, ամենաբարձրն է տվյալ պայմանների դեպքում) տվյալ ֆիրմայի փայաբաժինըշուկայում կկազմի 0.6472 (0.4248-Է0.111222): են տալիս եզրակացնել, որ Այսպիսով, հաշվարկները թույլ դիվերսիֆիկացված ֆիրմաների համար շուկայում էական հնարավորություններ կան մեծացնելու իրենց փայբաժինը: Շուկայի փայաբաժինը մեծապես կախված է նան շահութաբերությունից: Ուստի, ֆիրմաների կողմից շուկայի մեծ մասի գրավումը համարվում է նրանց դիվերսիֆիկացման հաջողության գրավականը: Շուկայի արդյունավետ գործունեությամբ են պայմանավորված ոչ միայն ֆիրմայի դիվերսիֆիկացման տեսակը, այլե այն ճյուղի զարգացմանտեմպերը, որտեղ գտնվում է տվյալ ֆիրման : Ֆիրմաների դիվերսիֆիկացման, շուկայում ունեցած փայաբաժնի ն արտադրության արդյունավետության միջն քանակական կախվածությունը որոշելիս, նախ հարկավոր է պարզել ֆիրմայի դիվերսիֆիկացման ազդեցությունը արտադրության արդյունավետության վրա ն ստացված արդյունքները էլիմինացնել արդյունավետության աճով ն ֆիրմայի շուկայական փայաբաժնով: Եվ երկրորդը, ստացված արդյունքները հաշվառելով որոշել աճի ն շուկայի փայաբաժնի ազդեցությունը ֆիրմաների ն շուկայի գործունեությանարդյունավետության վրա: Այս հանգամանքը հաշվի առնելով կարելի է ֆիրմաների գործունեության արդյունավետությունը(ՏՕ) գնահատել

ՏՕՕ Հ ԲՕ1- ՕՔԿ Հ ՕՋ7 Ւ 0.33-ԶՍ

(3.4.7) բանաձնով,որտեղ ԶՕ՛ շահույթն է առանց հարկերի վճարման ներդրումային ն տոկոսներիմարման, ԾԷՄ կամ իրացման - տարեկան ապրանքաշրջանառության ծավալի աճման տեմպն է Ըստ

այդ

Դիվերսիֆիկացման միավորմակարդակը(ԹՒ/Հ1) որոշվում է, ընդունելով ՏՀ1, Ծ-1.3, Ջ՛7Հ2.8, իսկ ՍՀ4 արժեքները: ԲԻ/Հ3, "

պրոբլեմի.

ՋՄ7Հ2,

"Այս օ/ ավելի մանրամասնլուսաքանումըտես՝ Տ.Տօհօ1/5ո օէ |8 /ոոքտօէ

ՏԵՅԷՑց/Շ

Ք/Յոլոց օո Ք/ԾՈՒ Լ6ս/օտ, հ/Յ-Ճք-. 1974. 1975. Ք.0.8սշ26էԲէ Յ| ՄՅուՅէ ՏԻՔ/Ց-Ե6) էօ ՔոօնէռԵլնէ) - ԷԼՅո/. 8ստ. Բ6Կ. "Ընդոր. ՏՕԹ-ն ամենաբարձր արժեքն ստանում է ՋԽՂ- ի խմբիհամար:

Սոուքօե.

ԷԶՍ

սեփական բաժնետիրական կապիտալի հարաբերությունն է ակտիվներիընդհանուր գումարին: Այս մոդելում յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունը ֆիրմայի գործունեության արդյունավետության՝վրակազմում է օգտակարության միավոր, իսկ ԷԶՍ-ն ընդունվել է օգտակարության 1/3-ի -

ափով

չափով:

Ֆիրմայի -շուկայական փայաբաժնի վրա իր ազդեցությունն ունի արտադրանքիանվանացանկն ըստ «աճ-շուկայի փայաբաժին» ռազմավարության: Այս ռազմավարությունը կամ 8ՑՇԾ մոդելը (որը ներկայացվում է «աճ-շուկայի փայաբաժին» մատրիցի միջոցով) արտացոլում է շուկայի փայաբաժնի կապը ֆիրմայի շահույթի ն իրացվելիության ցուցանիշների միջն: Այդ կապի. վերլուծությունից պարզվում է,՝ որ ֆիրմայի բիզնեսի աճի տեմպի ն շուկայի փայաբաժնի փոփոխությունները առավել ազդեցություն են ունենում ֆիրմայի շահույթի ն նրա իրացվելիության ցուցանիշների վրա: Շուկայի փայաբաժինըազդում է ինչպես շահույթի նորմայի, այնպես էլ սեփական բաժնետիրական կապիտալի ն ակտիվների ընդհանուր գումարի հարաբերության վրա: Ընդ որում, որքան մեծ է շուկայում ֆիրմայի փայաբաժինը, այնքան մեծ է այդ հարաբերության արդյունքը: Բիզնեսի աճման տեմպի ազդեցությունը շահույթի նորմայի վրա ավելի ուժեղ է, քան շուկայի փայաբաժնի ազդեցությունը: Այն որոշակի ազդեցություն է ունենում նան սեփական բաժնետիրական կապիտալի ն ակտիվների ընդհանուր գումարի հարաբերության վրա, սակայն այդ ազդեցությունն ավելի թույլ է, քան շուկայի փայաբաժնիազդեցությունը: Շուկայի համակենտրոնացման կամ մոնոպոլացման գնահատման ցուցանիշէ նան շահույթը: Մոնոպոլ իշխանությունը կարող է հանգեցնել այնպիսի գների, որոնք գերազանցում են արտադրության սահմանային ն միջին ծախքերը: Այս պարագայում մոնոպոլ իշխանության գնահատման մի եղանակ էլ սահմանային ծախքերի նկատմամբ մոնոպոլ գնի գերազանցմանմակարդակըբնութագրող ցուցանիշն է: Դեռնս երեսնական թվականներին, անգլիացի. տնտեսագետ, պրոֆեսոր ԱբբաԼեռների կողմից մշակված ինդեքսը հնարավորություն է տալիս որոշելու միավոր գնին բաժին ընկնող շահույթի չափը հետնյալ բանաձնի միջոցով. նան

ԽՄՀ

որտեղ

Ք-Խ/(ԸՇ

թ"

ԽՄ/-մոնոպոլ

(3.4.8)

իշխանության ինդեքսն է,

Ք- արտադրանքի մոնոպոլ գինն է, ԽՇ- արտադրությանսահմանայինծախքերն են:

Բացարձակ մրցակցության պայմաններումայդ ինդեքսը հավասարՄնացած վում է 0-ի, քանի որ մրցակցության պայմաններում ՔՀԽՇ:

դեպքերում Ք-ն սկսում է գերազանցել հ/Շ-ին: Ուստի ն ստացվում է մենաշնորհայինիշխանություն: Բնական է, որ որքան մեծ է Ք-ի ն 1/Շ-ի միջն տարբերությունը, այնքան բարձր է մենաշնորհային իշխանության մակարդակում: Ընդ որում, մակարդակը: Ռ-ը փոփոխվում է ՕՀԲ՛//Հ1 որքան Ւ| »0, այնքան շուկայում մոնոպոլ իշխանությունը ձեռք է բերում Այսպես, 0-ին մոտ արժեք, իսկ մաքուր մենաշնորհի դեպքում Բ -»1: եթե արտադրանքի մոնոպոլ գինը կազմում է 10ֆ, իսկ. սահմանային ծախսերը 5ֆ, ապա բոլոր

Ւ-----

»05կամ

5096,

այսինքն շուկայում մենաշնորհի մակարդակը տվյալ արտադրանքի գծով կազմում է 5096: Վետագայում մենք կուսումնասիրենք արտադրության ծախքերը ն կտեսնենք, որ սահմանային ծախքեր հաշվելը շատ դժվար է, երբեմն անհուսալի, ուստի երկարաժամկետ փուլում, տնտեսական գործունեության վերլուծություն կատարելիս, սահմանային ծախքերը փոխարինում են միջին ծախքերով: Այս պարագայում, եթե Խ՛Շ-ՃՇ-ի, ապա հավասարումը կարող ենք ներկայացնել հետնյալ տեսքով. կ-ջ

ՃՇ

(34.9)

որտեղ Խ՛-ը գնահատվումէ որպես միավոր արտադրանքի գնինբաժին ընկնող շահույթի չափ:Եթե այս հավասարումըբազմապատկենքՕ/ՕՇ հարաբերությամբ, կստանանք

2-4ՃԸ թ

եկամուտ): Հշահույթ/հասույթ (համախառն

Այսինքն մոնոպոլացման մակարդակը կարելի է որոշել միավոր եկամտինկամ հասույթին բաժին ընկնողշահույթի չափով: Ֆիրմայի շուկայական փայաբաժինըէապես ազդում է նան շահույթի մակարդակի վրա: Ֆիրմայի մեծ շուկայաբաժինը կորելացվում է շահույթի բարձր նորմայի հետ: Այդ օրինաչափությունը բազմիցս շոշափվել է ինչպեսամերիկյան, այնպես էլ ճապոնացի մի շարք մասնագետների կողմից: Այս ուղղությամբ Բոստոնի կոնսուլտատիվ խմբի կողմից կատարված հետազոտության որոշ արդյունքնե բերված են աղյուսակում.

"ԹՇ

Է:

-"յժ

Տազ16:. 1933-1934. ը. 157.

Աղյուսակ 3.4.7. բաժանած| Աճման տեմպը ներդրումին

Շահույթը

Ձուցանիշներ Շուկայի փայաբաժինը Վետազոտությանն տեխնոլոգիայի մշակման ծախքերը Ապրանքներիառաջշարժման

0.216

-0.062

0.457

0.209

0.350

0.047

ծախսերը

Շուկայում փայաբաժնիու շահույթի նորմայի ն 102 ֆիրմաների աճման 78 տարիներիընթացքում տեմպերիմիջն կորելացիոնգորժակիցները

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ցանկացած ճյուղում շահույթի նորմայի մակարդակը որոշակի կախվածությանմեջ է գտնվում մակարդակից. շուկայականհամակենտրոնացման Հ (3.4.10) ՅցՒ Յլ«Ւն Ւէ, մակարդակն համակենտրոնացման որտեղ՝ Պ- շահույթի նորմայի մակարդակնէ, Յց ն Յլ ռեգրեսիոն գործակիցներեն: Փաստորեն, որքան բարձր է համակենտրոնացման մակարդակը. այնքան մեծ է շահույթի նորմայի մեծությունը: Սակայն այս մեթոդն ունի էական թերություններ կապված շահույթի վիճակագրությանանհուսալիության հետ: Այնպես որ, ֆիրմաները կարող են արհեստականորեն բարձրացնել արտադրության ծախքերը տարբեր սխեմաներ ն կորուստների օգտագործելով կրճատմանկամ դուրն գրման տարբեր եղանակներ ու մեթոդներ: Այդ պատճառով էլ համակենտրոնացմանմակարդակի գնահատումը այս ցուցանիշով բավականինդժվար է ն ոչ հուսալի: Շահույթի նորման խիստ կորելացվածէ նան տեխնոլոգիայի մշակման ծախսերի ն ապրանքներիտեղ հասցնելու ծախսերի մեծությունից: առնչվում է Այս ամենը վկայում է, որ մրցակցության -

ամորտիզացիայի

ռազմավարությունն

շահութաբերությանհետ: Պարզվում է, որ շուկայում ֆիրմայի փայաբաժինըգրեթե կապված չէ նրա զարգացման տեմպերի հետ: Դա բացատրվում է նրանով, որ մրցակցությունը լինում է այնքանինտեսնսիվ, որ հնարավոր չի լինում փայաբաժնի ավելացմանը ն, միաժամանակ, հասնել շուկայում ֆիրմայի աճման բարձր տեմպեր: Դեռ ավելին, որոշ ֆիրմաների ապահովել աճի պրոցեսում: Այդպիսի փայաբաժինը նվազում է նան արագ աճման ն տեմպի միջն ֆիրմայի ֆիրմաների համար փայաբաժնի 0.062: կորելացիոնգործակիցըկազմումէ նան

Հոոմ

8ստուծ5

Թան

Խո-ճք

1988. )ոո-ԲՀե.

1990.

Փաստորեն կարելի է եզրակացնել, որ շահույթի նորմայի մակարշուկայի մոնոպոլացման դակը բնութագրում է նան.արտադրության.կամ

մակարդակը:

Սակայն մոնոպոլացման մակարդակը բնութագրելու համար շահույթի ցուցանիշը մտածվածպետքէ օգտագործել: Նախ, խնդիր է առաջանում հաշվապահական ն տնտեսական շահույթի հաշվարկման մեթոդների տարբերության հետ կապված: Բանն այն է, որ հաշվապահականշահույթն իր մեջ չի ներառում ֆիրմայի սեփական ռեսուրսների օգտագործման հետ կապված ներթաքույց ծախսերը:Այն ներկայացնում է, այսպես կոչված, նորմալ շահույթը: Ուստի արդյունաբերության մեջ մոնոպոլիստական իշխանությունը գնահատելիս հարկավոր է հաշվապահական շահույթը տարանջատել նորմալ շահույթից, քանի որ արդյունաբերության ճյուղերի հետ կապված նորմալ շահույթը փոփոխվում է: Այն մեծ է այն ճյուղում, որտե՛ղ ֆիրմաների արտադրական ռեսուրսների մեջ զգալի է սեփական ռեսուրսների փայաբաժինը: Խոշոր ֆիրմաների գլխավոր ռեսուրսը կապիտալն է: Այն ճյուղերում, որտեղ արտադրությունները կապիեն, պահանջվում է համեմատաբար մեծ հաշվապահական տալատար շահույթ, որպեսզի ֆիրմաները հնարավորություն ունենան շարունակել իրենց գործունեությունը: Որքան մեծ է բաժնետերերի կողմից ներդրված կապիտալի մեծությունը, այնքան ավելի մեծ է նորմալ շահույթի մեծությունը: Նորմալ շահույթը փոփոխվում է կախված նան արտադրության իրականացման ռիսկի փոփոխությունից:Ռիսկի դիմող ֆիրմաների գործունեությունը կապված է ներդրումների հետ: Նոր ներդրողները կարող են ստանալ բարձր շահույթ կամ կրել լուրջ վնասներ ու կորուստներ: Նա, ով ֆիրմայում ներ է դնում մեծ ռիսկի հետ կապված կապիտալ, սովորաբար պահանջում է իր կապիտալի ներդրումից մեծ շահույթ, որպեսզի փոխհատուցիիր այն ռիսկը, որին ենթարկվում է կապիտալը այդ ճյուղի ֆիրմայում ներդնելիս: Գետնաբար,նորմալ շահույթը այդ ճյուղերում հարաբերականորենավելի բարձր կլինի: Այդ ճյուղերում արհեստականորենկարող է բարձր լինել Խ-ը, որը մոնոպոլացման իշխանությանառկայությանհաստատումն է: Շուկայական համակենտրոնացման մակարդակի ցուցանիշը նես զերծ չէ թերություններից:Ֆիրմաները, լինելով բազմաճյուղային միավորումներ,չունեն հստակ ճյուղային պատկանելություն ն դժվար է դրանցից յուրաքանչյուրի արտադրական ծրագրում առանձնացնել տվյալ ճյուղին պատկանող արտադրանքըըստ տեսականու ն նույնիսկ անվանացանկի:Դժվար է որոշել ճյուղի սահմանները, որին պատկանում է այս կամ այն ֆիրման:

Գների հետազոտություններից ելնելով կարելի է պնդել, որ շուկաները ազգային են: Ուստի չի կարելի հաշվի չառնել, օրինակ, իրացման համակենտրոնացումը լոկալ ն ռեգիոնալ մակարդակներով: Անհրաժեշտ է նան հաշվի առնել ներմուծվող ապրանքների մրցունակությունը: Բնական է որքան բարձր է վերջինիս տեսակարար կշիռը շուկայում, այնքան ցածր է տեղացի արտադրողների շուկայական համակենտրոնացմանմակարդակը: Ուստի ճիշտ է տնտեսագետների այն ստվար խումբը, որոնց կարծիքով վերոհիշյալ գործակիցը բավարար չէ շուկայումմրցակցության մակարդակը կամ ձնը որոշելու համար: Պետքէ հաշվի առնել նան ֆիրմայի շուկայական վարքագիծը, այսինքն` որքանո՞վեն ֆիրմաները տվյալ պարագայում ի վիճակի արգելակել կամ սահմանափակել մրցակից ֆիրմաների ներթափանցումը տվյալ շուկա, կամ. այդ ֆիրմաները գնային մրցակցությու՞նկիրականացնեն, թե՞ կսահամանափակվեն գների նկատմամբ գաղտնի համաձայնագրերով: Գոյություն ունի՞, արդյոք, ոչ գնային մրցակցություն ֆիրմաների միջն տվյալ շուկայում, թե ոչ (Միայն այս ցուցանիշների առկայությամբ ստացված համակենտրոնացմանմակարդակիցուցանիշը կարող է ռեալ լինել: Շուկայի համակենտրոնացման երնույթբի բացատրման միարժեք տեսությունգոյություն չունի: Կան տարբեր վարկածներ, որոնք կապ են հաստատում համակենտրոնացման կախվածության ն մասշտաբի էֆեկտի, շուկա ներթափանցելու արգելքները հաղթահարելու անվերադարձ ծախքերի, շուկայի մրցունակության, ինչպես նան պատահական՝ ազդեցությունների միջն: Շուկայական համակենտրոնացման երկարամյա ուսումնասիրութ(օրինակ Ֆ.Շերեր, Գ.Նատտեր, Վիլյամ յունները որոշ տնտեսագետների Գ. Շեֆերդ) հնարավորություն տվեցին եզրակացնել, որ այն երկար ժամանակի սահմաններում փոփոխվում է փուլային ձնով: Մի որոշ ժամանակայն աճում է, հետագայում սկսում է նվազել: Այդ' երնույթը պայմանավորվածէ տվյալ երկրի ԳՏԱ տեխնոլոգիայի մակարդակով, տրանսպորտիկազմով, կառուցվածքով, շուկայի տարողունակությամբ, կապիտալի կուտակման ինտենսիվությամբ ն այլն: Բացի այդ, վերջին տարիներին. տեղի է ունենում հակամոնոպոլ օրենսդրության չաւիանիշների որոշակի մեղմացում: Այսպես, հակատրեստային գործերի վարման ընթացքում շուկայական համակենտրոէ նացման մակարդակի ցուցանիշների հետ միասին մեծ նշանակություն տրվում միաձուլման օգտին արվող փաստարկումներին: Լայնորեն օգտագործվում է «բանականության կանոնը», ըստ. որի, եթե միաձուլումը հանգեցնում է տվյալ ֆիրմաների տնտեսական գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը, ապա այն: կարելի է թույլատրել նան նույնիսկ ամենաբարձր համակենտրոնացման մակարդակի պայ226

մաններում:Հաշվի է առնվումինչպես պոտենցիալ համակենտրոնացումը հայրենական շուկայում, այնպես էլ ներմուծվող ապրանքների մրցակցությունը: Շուկայում ոչ մեծ բաժին ունեցող ֆիրման կարող է բարգավաճել հատուկ մշակված ն կենտրոնացվածռազմավարության միջոցով: Շուկայում մեծ բաժին ունեցող ֆիրման կարող է հաջողության հասնել տարբերակված ռազմավարության կամ ընդհանուր ծախքերի գծով առավելություն ունենալու շնորհիվ: Սակայն ֆիրման կարող է կործանվել, եթե արդյունավետ ն եզակի արտադրանք կամ ընդհանուր ծախքերիգծով առավելություն չունի: Ոչ մեծ ֆիրման կարող է շահույթ ունենալ կենտրոնանալով մի որնէ մրցակցային սեգմենտում, եթե նույնիսկ դրա ընդհանուր բաժինը շուկայում աննշան է: Լավ ցուցանիշներ ունենալը ուղղակիորեն կապված չէ ֆիրմայի մեծությանհետ:

ՑԱՆԿ

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

1. 2.

ւ աՇ«էօօ7աքճոոշմոծ

.ՃոշօֆֆԷԼ. ԸոՂ Ճուղ.

ԽՈԼ.7Բ080հոԹՅ,

Բ. ՕՇոօտեւ 7 ոօ ԿօոաԹԵՎՀուռՈօք 6 Ճա. քե Լ. Յոմածոո ո Ւ/Լ ԼԼ ԸօԷօ05օԽԽԼ.1Օ1ԱԼՆՆ 1997 Խտ յ:ՕՈՕԽՈՎՇՇԷՕԼ Խալշտտ «"1ծօթոքոօղքթօճտղե«Էօօ ԱՕՇՆԵքՈՒՆ

ՇորՕ68`՝Ի.

5. 6.

8. 9.

ՌՈՇՇԿխո24.

Սոֆքշ-ի/1. 1966

3Ք0Ո0ԽԱԿՀՇԷոՑ

11... 12.

14. 15.

17.

լ9.

հ/.:

Ճօաւք

Փ.

Ճքօ

ՈՕԽԱԿՇՇՒօՌ

Օշոօտեւ պռթածւուճՈՇԱԵՔՕԲՕԱ- Խ/Լ.:11քօրքօօօ

Հաօբոաւմոօյլ թո.

ԽՈՇՇՀՂԵԹՕԱոթօր, Խ/1118/Օ, 1994 Է ԽՃօոօ ՛Ւ. Ըղքոոթրուո օՂքյթ/քճ -

Վսցքառ

մ ոքօրոթաաոն

2սօՅօԷր

քաւ

մշք.

Է.

ԽԼ

Է.

Ճ.

ճւոյ..

12.18ԽՇ6ռ 25. 25. ԸՂքոոՏՐոԱԿՇՇԽՈՒ Խճքածոաու, ոծթ. Շ Փք., ՇՈԵՖ, 1966 հռթուռւ Ճ. Աքոռոռոււ սօյդոոգզօօքօն »ջթօոօխաոհ 1քօ: ԴՕԽՈՎ- ԷԼ: -11քօւքօօօ,1984 ԽՈԷԷօոծու Է. 2. ո րք. ԹՒօոօեուՇ: ոքտոասածլ, մքօճոծել ո ոուաքո, -

օք. Շ Ճորղ. 2-0 ԷԼՇքեսօցոԲ. Ք. Քեուօզոծւծ ՂԾոՐՅ:

Օատ»

մղ.

11օքոօքԼ

Լ. Լոու 1լտոնտ

է..

Քօօոյ/Շոռաշ,1992

մու 1

11Շո2

5:ՕՈՕԿԱԻՃ,

ԷօուՄքՇաղաք ոօղ քան 1Օ. ԷԼ Օշատաօտո.հ: -

Ճօտոնթօոում ոօք. ԽՈ(Տոաոճքօրոճը Խ/1.: Խ1օշարյաճքօրո. օՂոօա. -

Խ1:

օՂոօած

սքշտոթումոճՂՇՈԵՇԻՕԻՕ

թշճշոֆօոծղ

ՔոտլօՎոճտ 35ԷՕԽՕԽԱԻՀ: Ըօճուօօո

Սո.

Խ(.: 1986

ա. /օ06

աու

Ա.

Լ1քօոթծօօ,1987

21.

Ն`

ոօ.

20.

23.

ԸՅԱԷՂ-

ԴՒՕԱԾԵԱ:Յ, 115դօ, 1992

22.

Լքճօ84,

.-ԳնորգյանՄ. Ա.-«Տնտեսագիտության տեսություն», Երնան, 1997թ. Լ Փ. Քռոօո: ԷՅ: տեւո 8 տործքԵլ ոքճինուո ւ ոթոսու, չմլքթյոօք սծթ.

18.

քան

ԽԼ:

ճռու.

2-4

լ6.

Փոքխեւ ոօք. «-Յուո. ոօ

Խ(.: 13.

օՂքոօուտմ

է Փորեաւոօք.

ոօոթոտրժղծու

(11Ե, 1995 ոօՂԵքծ7թո, Խ/.: 10121111, 1997

Եօյառո Ի. ՕՇոՕՑԵԼ օՂթոՂԵՐՈԿՇՇԷՕՐՕԽՇԱՇԱԿՇՈԹ1994

1 Օոոռ 3. ԽԼուքօ»թօոօխու2,ԸՏԱՒ ՒԼ6ՂԵք67քո,

Շ ճու.

10.

ԽԱՏԱՇՈ Տար դ

ԱՇ

ԸՅԱՒԻԱՇԴԵք67թո,

ոուօու

օք

Օք ԼԱՎՀՇԵՕԼօ

թօ6ա

)Լ 3.

/ոօր. Իա 711 ԷԼ. Բոծոթօ

1989-.

Լ.

8 3-4 7ՎՇՇԵԱՒ

Չ:ՕՈՕԿԽԱՎՇՇԵՃՅ

Շ Ճույ.

/մօր քան ք.

հԽառքօտքօոօմուճ-շք.

10ոլ22,

/1Լ.: ԸՕԽՆԱԼՆԽ,

Յու

ԽօոՒ/քՀաւնաՂՇօքոք մօօօտծթուճոոօն

ԸՅխոՅոե«օն11. Զ:օոօոոդ:ո, հ/.: 1992 ՊՕօՇռռու Ճ. Ճ7թը ոքաատքմւտոմ21ՇՈԵՇ184/ -

8ողւ/

ոօղ

քօյ.

8. Ել62աղոճ,

սօք.

Ճոաճո

24.

1ԾՂՃ,

25.

«ուծք

26.

Հ թխոռ

1Լ

հոմչքօ35Օ8ՕԽՈՈՅ, Ըօտքշխօոքոը

ՈՇք. Փ. Ճ.

ԽԼ.: Փոոճոծել, 1992 ւղ, 1օքօոռ Է քոծօտ): Ւ1օոշու ուոթ

/Ճ.

ՕՔՕԱՕԽԻԿՇՇԷՈՇ

Աքօքքօօօ'",

27.

Հաճ:

Աք 4ՇԱ6ու

ԻԼ7,8, 1991

ԽՇտութնե,

ոշք.

Փր.

ծ1 ԽԼ:

2-5

/ՃՕ

Փոոօք ք ոք. Թոօոօռու 2, ԽԼ.: 1993 ՎՀԽՇՇթոււ 3. Ղօօթու ԽՕՔօոՇՀՈԱՒՈՒՇՇՔՕԱ ԽօԱաքօողոո, հ/Լ1.: 1959 ք238տու, ԽԼ.: 1982 ԱոճւօՂ5ք ԷՇօքող5:ՕՈՕԽԱՎՇՇԷԻՕՐՕօ էվանս Թ. Բերման Բ. «մարկետինգ», 1992թ. ՋԷօՕՈՉՈՒՅ- ոօր քօր. Եյոճոօտ4Ճ. Շ. Խ7Լ: 1997 Փօօյօք 3. Օ6ոօտոօռոօ ոքօմ380)1 6188 ոօք. « Ճույ., հ/1.: 11քօղքօօօ1987 մօհո Մ/167, 1966 ԹՅյո Ս. Ե. |/ոմստեՔ| ՕՐցՅուշՁեօո,ԽՅԽ օո, Ք.

/ԽՈԾՈՇՁո

ՇՅՁԽՏ |ոմսՏիո/,Տենօէս6, ՇօոմսՇ, ՔԱԾոոՅոօտ, ՒՇ ՍԹՐՏ6Մ,1964 ԲոՏՕՈ Ւ|, Ս. Շօ՛քօ78էտՏԵՅէ6ց7, 1965 ՏՇՕԼէէ 8. Ք. Տէռցօտ6Ւ Շօրքօ8է ՁՕօԽօ/օքոծոէ8Ք 998, Ւ|(ՇՐ/8ոմ -

28.

29.

30.

31.

32.

33.

Յ5.

36.

ԹսՏ/ՈՇՏՏ, 1971

Ցօսցս6| (ԷՇ՛ոճոմ) 6ոէԾրքՈՏ6Տ,ՕԱՅԼ՛6 էօՏ, 38. ՑօոօրոՅ Լհ. Մ., ՇհՅքօ 37.

Լ'

6էսժտ

36 6'Ժմօո

8. Ք.

Լ6յմոցէօո ԵՕօՕԵՏ,

39. 40. 41.

մ6Տ

ՈՈՅրՇիօտ

1974-1977

- Տօցյոտուոց

էհօ

օս

ՏՇԾՈ/ՇՇ մ6Տ

ԽՅՈԷ, (ոժստեղթ|,

ՒխցսօտԽԼ, Օողօո 8., 8օսմտյոօո Շ. ՏՏցոոՑուեօո 6է հ/քօ/օցլՇ 8օ/ԱՅՏ Խ/ՁոՅցօո6ոէ, 1970

ՔօՌՇՐ Խ/. 6.

Լհտ Շօոոթծէլէխ6 օք ոՅէօո, ԱՇԽ ՝/օոե,.Լիտ ՃԱմԿՄՅոՒՅց6 ԲՈ66 Ք/6ՏՏ, 1990, 885ք. ԽԱՇՐԾ6ՇՕօոօողւՇտ1ԾՒ 8ստլոօտտ Օ6օյտօո, օՅԱ Ծո

ՏՕ|ԵՇոցԷ. Ս.

42.

Տէճէթ ՍոԽ., 1992 /ՃԼհսո /Ճ. ԷՇՕօոօոոՇՏ Յէ էհօ հո: 1հօտքՏտօո 64. 1989

43.

Օյոլ Շ. ԼՅ ԽՄ/64յ/Շ Բ//Յոօ, 1961 -

էհօօո/ Ձոժ քՈՅՇԷՇ6 5էհ -

Արշակյան Ալբերտ Հայկի

Տնտեսական մրցակցության համակարգըշուկայական էկոնոմիկայում(Դասախոսություն)

Պատվեր 500: Տպաքանակ ՛200: Հանձնված է արտադրություն 9.12.1997թ.: Չափսը 60284 1/16: Տպագրություն օֆսեթ: 14.5 պայմանականտպագրական մամուլ:

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն

Երնան,Նալբանդյան