Ծառայությունների էկոնոմիկա

Ն. Ն.

Խաչատրյան

Կ. Է.

Գասպարյան

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

(ուսումնական ձեռնարկ)

Երնան

�S'l 338.46 (07) CW'l 65.9 g? tu282

�pwmwpw1Jrfw6 t b:pwzluunfapbz «CF.1,P» :pptiwtiuwlJwti wlJWIJbriftwJft qftmw1Jw6}uDplmlJHJI!

LrwuCiwqpmwtiwu Juupwqpp' m.q.I}, UJllll!p. U. UllUJ.IllPJWCi

Juw2wmpJwG 1.,. Ju 282

OwnwJntpJmGGhpp tlJ.nGnutJ.IJ.w: fitumuGwlJ.wG dhnGwptr/ 1.,. luw2wmpJwG. 4. Q.wm4wpJwG; lfwufi. tuup. U. tinlJlntpJwfi.- bp.: bytp "lppGm, 2013.- 176 t2:

Q.pvmu

GhplJ.wJwgtJ.mu

hG

ownwJntpJmfifihpp

n1npuilt

ttrnfinutJ.ltwJlt

wnwGgpwJpG hwpghpJ! zmlJ.WJWIJ.wG uifimhuwtJ.wpuwfi hwuwuihvummu, l,, 11J1WGg wGup2wl�wG wGJ}J1wqwpdJ! <!.<!. mfimhumpJwG 1.{pw: 1.,wfuwmhutlwo t pmhhpp muwGnqGhpp, uum�hunpwqwuwfunuwlJ.wfi hwuwlJ.wqutJ., mfimhuwqp­ mmpJwG n1npmp 4wp2wlJ.wfi wztuwui111J.fihplt, ltGt�hu fiwl,, {!fiphpgnq tWJfi 2p2wGwlJ.Ghpp hwuwp: �S'l 338.46 (07) qLJ'l65.9 g7

ISBN 978-9939-52-683-6

© 1.,. lvw2wuipJwG. 4. <}.wuUJ.WPJWU, 2013

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հեղինակներիկդղմից......ե....եե Գլուխ

| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

եե

աաա աաա արական

ենե.

եեեե

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Ծառայությունների ոլորտի էությունը Ծառայություններիբնութագրիչներըն առանձնահատկությունները 1.3 Ծառայություններիդասակարգումը 1.4 Հանրայինծառայություններիառանձնահատկությունները............. 1.5 Ծառայություններիզարգացմանմիտումները3Դ-ում..................... Գործնականառաջադրանքներ Լ...

1.1

1.2

եե...

Լե...

...եեմեեե.եեեեեելեեեեեԼ

Գլուխ

| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

Ծառայություններիշուկայի բնութագրումը Պետականկարգավորմանուղղությունները ծառայություններիշուկայում............................................................ 46 2.3 Առաջարկըն պահանջարկըծառայությունների .54 շուկայԼմ եւեւ աաաաաաացցաաա 2.4 Գնագոյացումըծառայություններիոլորտում 2.5 Մարքեթինգըծառայություններիշուկայում..................................... 62 Գործնականառաջադրանքներ....ԼեԼ1ԼեԼեեւ.եեեԼեեեեեե... ա... աաա 79

2.1

2.2

Լ.Լ...

աաա

ւ...

Գլուխ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Աշխատանքայինռեսուրսների կառավարումը Պաշարներիկառավարումը... նա,ա, Կապիտալիօգտագործմանարդյունավետության գնահատումը Լ.Լ.եւմեԼեԼեեԼւ նաաաաա 3.4 Ներդրումներիարդյունավետությանգնահատումը.........................133 Գործնականառաջադրանքներ եե... Լամ անա

3.1 3.2 3.3

ե...

ե.

ո...

ե...

ե...

Ղ

Լաց

եւեւ

......եԼ.1եւ.եեեԼեեե.ե

Գլուխ Խ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Որակի կառավարմանէվոլյուցիան Որակիգնահատմանառանձնահատկությունները ծառայություններիոլորտում........................................................... 160 4.3 Ծառայություններիորակի վարկանիշայինսանդղակը..................166 Գործնականառաջադրանքներ.......Լ.ԼԼ.եեԼեեԼեեեեեեե. Լ... աաա, 173

4.1 4.2

Հեղինակների կողմից Ուսումնական ձեռնարկի նպատակը

Ծառայությունների ոլորտը

կազմում է ցանկացած երկրի ազգային

տնտեսությանկարնորագույնօրգանականմասը: Այն մի կողմից լուրջ դերակատարումունի ՀՆԱ-ի ձնավորման գործընթացում, մյուս կողմից, ներդաշնակեցնումէ տնտեսության տարբեր ճյուղերի փոխհամագործակցությունը: Ուստի, ոլորտին հատուկ են տնտեսական կառավարման մի շարք առանձնահատոլկ մոտեցումներ, որոնք իրենց պարզաբանումներեն ստանում ներկայացվող ձեռնարկում: Ուսումնական ձեռնարկում քննարկվում են մատուցվող ծառայությունների տնտեսական բնութագրիչներըն առանձնահատկությունները: Տնտեսական վերլուծության է ենթարկվում ծառայությունների

շուկան, շեշտադրում կատարելովոլորտում ձանավորվող առաջարկի ն պահանջարկի, գնագոյացման առանձնահատկությունների վրա: Նեկայացվում

են

մարքեթինգիկազմակերպման մոտեցումները ծառա-

յությունների շուկայում: Ելնելով ծառայությունների կազմակերպման առանձնահատկու-

թյուններից, ձեռնարկում իրենց մեկնաբանություններն են ստանում ոլորտում ընդգրկվածտնտեսական ռեսուրսների կառավարման մոտե-

ցումները աշխատուժի, պաշարների, կապիտալի օգտագործման արդյունավետության ուղղություններով: Վերլուծվում

են

ներդրումների

կառավարմանսկզբունքները ծառայությունների ռլորտում:

Ուսումնական ձեռնարկումհատուկ ուշադրության

են

արժանացել մատուցվող ծառայությունների որակի կառավարման մեխանիզմի տնտեսագիտականմեկնաբանումները:Որակի կառավարումը հանդիսանալով որպես բարդ գործընթաց, հատկապես դժվար իրագործելի է դառնում ծառայությունների մատուցման գործընթացում`

ելնելով

ոլորտում արդյունքների ձնավորման ն դրանց նկատմամբ սպառողի

սոցիալ-տնտեսական պահանջմունքների առանձնահատկություններից, որն էլ մեկնաբանվումէ ներկայացվողձեռնարկում:

Ծառայությունների ոլորտը ճյուղային դարձ է

բարդ

իր բազմաբնույթ ն հետնաբար, ձեռնարկում անդրա-

առանձնանում

կառուցվածքով,

ն

է

կատարվել ֆինանսական, կրթական, զբոսաշրջային էկոնո4

միկային, ներկայացնելով յուրաքանչյուր ենթաճյուղում կազմակերպվող տնտեսական գործունեության արդյունավետության գնահատման,

ինչպես նան կառավարչականորոշումների կայացման մոտեցումները:

Ինչպե՞ս օգտվել ուսումնամեթոդական ուղեցույցից

Ւ,

Յուրաքանչյուր գլխի սկզբում ամփոփ ներկայացվում

են

քննարկվող հարցադրումներն

ու

դրանց լուծումների բովանդակությունը: Դրանով հնարավորություն է ընձեռվում մինչ գլխի ընթեր-

ցումը պատկերացումկազմել, թե ի՞նչ գիտելիքներ ն

հմտություններ կձնավորվեն ներկայացվող նյու-

թի ուսումնասիրումից րադրանքինպատակն

ու

հետո

ն

հասկանալ

խնդիրները:

Յուրաքանչյուր գլխի վերջում բերվում

-

շա-

են

ինք-

նաստուգման հարցեր, որոնց նպատակը ստացած

գիտելիքների

հմտությունների առանցքային դրույթների ընկալման պարզաբանումն է: Ընթերցողը,

ն

դիմելով ինքնաստուգման հարցերին,

հնա-

րավորություն ունի համեմատելու իր պատասխանը հարցաշարում էջանշված ճիշտ պատասխանի հետ:

Միրելի՛ ըճթերցող` կարդալով ձեռնարկը, հուսով ենք,

որ

կխո-

րացնեք ծառայությունների էկոնոմիկային առնչվող ձեր տեսական

գիտելիքները, ինչպես նան, ձեռք կբերեք դրանց գործնական իրացման հմտություններ: Հաջողություն ենք մաղթում ուսումնական գործընթացում: տնտեսագիտությանթեկնածու, դոցենտ

Ն.Ն.

տնտեսագիտությանթեկնածու

Գասպարյան

Կ .Է.

Խաչատրյան

Գլուխ

| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

հետո »

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից ընթերցողը կարող է.

. մեկնաբանելծառայություններինշանակությունըն զարգացմանհեռանկարները,

»

. ներկայացնել ծառայությունների մատուցման առանձնահատկությունները,

» »

. դասակարգելծառայությունները`ըստ տարբեր հատկանիշների, . բնութագրելհանրայինծառայություններինշանակությունըսոցիալլուծելիս, տնտեսականհիմնախնդիրները

»

մեկնաբանելծառայություններիմատուցմանտնտեսական

»

ՀՀ-ում .պարզաբանել

բնութագրիչները, մատուցվող ծառայությունների կազմակերպման

առաջնայնությունները: բարեփոխումների

1.1

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ծառայությունների ոլորտը

ների համախումբ է,

որը

ՈԼՈՐՏԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

տնտեսականգործունեության տեսակ-

բավարարում է ազգաբնակչության սոցիալ-

բարիքներարտադրելու ն իրացնելու տնտեսականպահանջմունքները՝ ճանապարհով:

Ամբողջ աշխարհում տնտեսության զարգացման կարնորագույն օրինաչափություններիցմեկը տնտեսականաճի

ն

ազգային

տնտեսու-

թյուններում ծառայությունների դերի բարձրացման փոխկապվածությունն է:

Սա

իր արտացոլումն է գտնում ծառայությունների

ոլոր-

կիրառվող աշխատանքային, նյութական, ֆինանսական ռեսուրսների դերի բարձրացման մեջ: Հասարակության զարգացմանը,

տում

արտադրողական ուժերի աճին զուգընթաց տեղի է ունենում

ծա-

ռայությունների ոլորտի որոշակի զարգացում: Այդ ոլորտում նկատվում

ԳԼՈՒԽ

է

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

զբաղվածության աճ, աշխատանքի տեխնիկական զինվածության

բարձրացում, ավելի

ու

ավելի կատարելագործված տեխնոլոգիաների

ներդրում:Չնայած դրան՝ երկար տարիների ընթացքում ծառայությունները լայնածավալ չէին ուսումնասիրվում տնտեսագիտությանկողմից:

Ներկայումս ծառայությունների ոլորտի միջինացված տեսակակշիռը ամբողջական ՀՆԱ-ի ծավալում կազմում է 7072,

րար

որը

նշա-

նակալիորենգերազանցումէ արտադրության ոլորտին ընկնող մասնաբաժինը: Ծառայությունների ոլորտում զբաղված տունակ բնակչության կեսից ավելին:

է

աշխարհի աշխա-

Ծառայություններիհատկանիշներըկայանում են հետնյալում. որպես աշխատանքի արդյունք` ծառայությունը միշտ իրենից »

ներկայացնում է աշխատանքի անհատական, այսինքն` մարդու կողմից յուրացված, ոչ նյութական օգտակարարդյունք, ծառայության իրականացումը անհնար է, եթե նույնիսկ այն իրականացվում առանց արտադրողի է որոշակի

ու

ժամանակի

ն

սպառողի շփման,

տարածության մեջ,

այսինքն` ծա-

ռայության իրական որակը երնում է առավելապեսդրա

օգտա-

գործման պահին, ծառայությունների մատուցումը ընդգրկում է սպառողական բնութագրիչների հավաքածու,

որը

տվյալ ոլորտում կարող է

իրականացվել միայն սուբյեկտի կողմից համապատասխան

անհատականընկալման դեպքում (սրանում էլ հենց կայանում ծառայություններիտարբերությունն այլ բարիքներից):

է

Տնտեսական համակարգումծառայությունները ներկայացվում են որպես մատուցված կամ արտադրված բարիքներ, որոնք չունեն նյութական ձն, չեն կարող պաշարվել թացում հիմնականումպարտադիրէ

ն

դրանց թողարկման գործըն-

սպառողիներկայությունը:

ԳԼՈՒԽ)

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Հանրային բարիքների

Հանրային բարիքների արտադրություն

փոխանակում

Ճ

Հ «թ Հ»

ոլորտ

անվտան-

Ն

Ի հութ աա»(՞: աա» «

սպառում

1.1

առած աա | Հանրային բաիքների

Հանրային բարիքների«...--------

Գծապատկեր

`

միջնորդո թյուն

բաշխում

Ծառայություններիոլորտը ազգային տնտեսությանհամակարգում

Ազգային տնտեսության համակարգում ծառայությունները նշաՆախ ն առաջ, դրանք նյութական

նակալի դերակատարում ունեն:

բարիքների արտադրությանն փոխաճակմանհամակարգում հանդես են

գալիս որպես սպասարկողենթահամակարգեր`կապի, տրանսպոր-

տի, տեղեկատվականտեխնոլոգիաների, ֆինանսաբանկային

ն այլ

կառույցների գործունեության ճանապարհով: Եթե նախորդ դարաշրջանում նյութական բարիքների արտադրության բաշխման ն փոխանակման գործընթացում գերիշխող են ծառայությունների ոլորտից առնտուրը, տրանսպորտը,ապա ներկայումս լայն զարգացում են

տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, ֆինանսականմիջնորդայինծառայություններիմատուցումը: ստանում

հատկապես

ԳԼՈՒԽ

||ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

որպորատի տնտեսություն

Հ

թյուններ

Գծապատկեր 1.2 Ծառայություններիմատուցմամբտնտեսական համակարգիներդաշնակեցմանմեխանիզմը Ծառայությունների մատուցման նյութական բարիքների բաշխման ն

ոլորտը

առավել ընդլայնվում է

սպառմանգործնթացում:Բավա-

րարելով ազգաբնակչությանսոցիալ-տնտեսականպահանջները, ծա-

ռայություններ են մատուցվում պետական անվտանգության, կառավարման, առողջապահության,կրթության, ապահովագրության, կենսպասարկման,զբոսաշրջության ոլորտներում: Հետնաբար, ծառայությունների ոլորտը կոչված է սպասարկելու տնտեսական համակարգի "ռղջ օրգանիզմը",ճպատակ ունենալով

ցաղ

ԳԼՈՒԽՍ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ապահովելու հանրային, ձեռնարկատիրական ն տնտային տնեսությությունների գործունեության անխափան ընթացքը ն զարգացումները

մակարդակներում:Ընդ որում, ծառայությունների մատուցումը ոչ միան բավարարումէ նշված ոլորտների սպառողական պահանջմունքները, այլն ներդաշնակությունէ ապահովում դրանց փոխկապակցված տնտեսական գործունեությանհամակարգում (տես գծապատկեր1.2): Այսպես, ֆինանսաբանկային համակարգը ծառայություններ է մատուցում ինչպես ձեռնարկատիրականոլորտին, այնպես էլ տնային բոլոր

տնտեսություններին,երկուստեք ապահովելով ոչ միայն ֆինանսական

փոխհարաբերություններիներդաշնակեցում, այլն դրամական ռեսուրսների կուտակումն արդյունավետբաշխում: Նույնը վերաբերումէ նան հանրակրթական ծառայությունների մատուցմանը, որով մի կողմից բավարարվումեն հանրային շահերը մարդկային կապիտալի ձնավորման ոլորտում, մյուս կողմից` տնային տնտեսությունների կրթված ընտանիքի անդամներ ունենալու սոցիալական պահանջմունքները: րող

Հետնաբար, մի կողմից ծառայությունների նույն տեսակները կաեն տարաբնույթ թիրախայինուղղություններ ունեռալ տնտեսական

համակարգի (կրթություն, առնտուր, կապ) տարբեր հարթություններում ն

բավարարել տնտեսավարման սպառողական տարբեր պահան-

ջմունքներ, մյուս կողմից փոխկապակցելմի քանի ճյուղեր, ստեղծելով

ներդաշնակ գործող տնտեսական օրգանիզմ: Օրինակ, թյունը,

որը

միտված է

զբոսաշրջու-

մարդկանց սպառողական

անհատ

պա-

հանջմունքների բավարարմանը,տուրօպերատորներիկողմից զբոսաշրջային փաթեթներիձնավորմանընթացքում փոխկապակցում է սպասարկման այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք

են

հասարակական սնունդը,

տրանսպորտը, ապահովագրությունը, մարքեթինգը, հյուրանոցային տնտեսությունը, առողջապահությունըն այլն (տես գծապատկեր 1.1):

ԳԼՈՒԽ

1.2

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գրականության մեջ երկայացվում են «ծառայություն» հասկացության բազում սահմանումներ, բայց

դեռնս չի ընդունվել ծառայության

բոլորի կողմիցընդունված մի սահմանում: Այսպես, Կ.Մարքսը ծառայությունը դիտարկում էր հետնյալ կերպ. «Այդ արտահայտությունընշանակում է

ոչ այլ

տուկ սպառողականարժեք, որը տալիս

քանչյուր

այլ

ինչ, քան առանձնահա-

աշխատանքը, յուրաապրանքի նման, սակայն աշխատանքի առանձնահաէ այդ

տուկ սպառողական արժեքը այստեղ ստացել է յուրահատուկ

ան-

վանում` «ծառայություն», որովհետն աշխատանքըներկայացվումէ

ոչ

թե առարկայացված,այլ գործողության տեսքով»: է ծառայությունը հետնյալ կերպ. Ֆիլիպ Կոտլերը սահմանում «Ծառայությունը ցանկացած միջոցառում է կամ արդյունք, որը մի

կողմը կարող է առաջարկել մյուսին ն, է ն չի

որը

հիմնականում անշոշափելի

հանգեցնում ինչ-որ բանի տիրապետմանը:Ծառայությունները

կարող են արտադրվել կամ մատուցվել»:

Ծառայություններ մատուցելը տնտեսական գործունեությունէ, որն անմիջականորենբավարարում է հասարակությանանդամների,տնային տնտեսությունների անհատական պահանջմունքները, տարբեր

տիպի կազմակերպությունների, միավորումների, ընկերությունների

պահանջմունքները,հասարակական պահանջմունքները, որոնք չեն արտահայտվում նյութաիրային ձնով: Ծառայությունների առնտրի մասին գլխավոր համաձայնությամբ (ՕՃՂՏ) այն ներկայացվում է որպես առնտրային հիմքի վրա

մա-

տուցվող ցանկացած ծառայություն: Որպես կանոն, ծառայությունը արտահայտվում է որոշակի օգտակարությամբ (օգտակարէֆեկտով) ն ոչ

միշտ է արտացոլվումնյութական ապրանքի տեսքով:

Ծառայության մատուցումը գործարք է, որում մի կողմը (հաճախ 2 կողմը) մատուցում է մյուսին այնպիսի բարիք, ինչը չի հանդիսանում սեփականությանառարկա, բայց այս կամ այն պատճառով արժեքավոր է տվյալ կողմի համար: Երբեմն ծառայության մատուցմանժա11

ՈԼՈՐՏԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽՍ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

մանակ այնուամենայնիվ տեղի է ունենում

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

սեփականության

առար-

կաների փոխանակում, ինչպես օրինակ, ծրագրային ապահովումը կարող է ձեռք բերվել էլեկտրոնային կրիչներով:

վերլուծաբանները շարունակ հետազոտողներն ու ծառայության բնորոշման չափորոշիչներ են մշակել: Ծառայությունները որպես տնտեսավարման առանձնահատուկ ոլորտ, հանդես են գալիս ինչպես մատուցման, այնպես էլ արդյունքային յուրահատուկ Տարիներ

սկզբնական փուլում բնութագրիչներով: Ծառայությունների ոլորտը հիմնականում սպասարկում էր տնտեսության իրական հատվածին ն

փաստորեն զարգանում էր վերջինիս ընդլայնմանը զուգընթաց: Այսպես, բանկային գործը, առնտուրը սպասարկում էին նյութական բարիքների արտադրությանն փոխանակման գործընթացներին: Զարգացման այս փուլում ծառայությունների ոլորտի աճի տեմպերը պայմանավորված էին հիմնականում տնտեսական գործոնների ազդեցությամբ, հետին պլան թողնելովսոցիալական գործոնները:

Տնտեսավարման արդի փուլում ծառայությունների մատուցման ծանրության կենտրոնը տնտեսական ոլորտից տեղափոխվում է

սո-

ցիալական ոլորտ (կրթություն, առողջապահություն, զբոսաշրջություն), հետնաբար, լուծելով սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ: Այս առումով,

ծառայությունների միննույն տեսակի

սպասարկման թիրախային

ուղղություններ կարող են հանդես գալ ինչպես տնտեսական գործարարությունը, այնպես էլ ազգաբնակչության պահանջմունքների բավարարումը, ինչպես օրինակ հեռախոսակապը, տրանսպորտը ն այլն: Հետնաբար, ծառայությունների կազմակերպման առնաձնահատկություններից է թիրախայինբազմազանությունը:

Ծառայությունների մատուցման հաջորդ առանձնահատկությունը ձնավորվող

նյութական ակտիվներն

ոչ

են:

Հիմնականում,

ծառա-

յությունների մատուցման արդյունքները ֆիզիկական տեսք չունեն, շոշափելի չեն,

ն

բնականաբար, նյութական չափման չեն ենթարկվում:

Այսպես, ապրանքը ունի նյութական տեսք: Ապրանքին կարող ես դիպչել, շոշափել, համտեսել, եթե այն սնունդ է, իսկ ծառայությունը նյութական օբյեկտ չի հանդիսանում: Ծառայությունների մատուցման արդյունքը հիմնականում չափվում է սպառողի բավարարվածության

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

աստիճանով, որն ինչ-որ տեղ բարդացնում է որակի տնտեսական արժնորումը: Միաժամանակ, իրենց գործնական լայն կիրառումն են

ստանում

ծառայությունների այնպիսի տեսակներ, որոնք միաժամանակ մակցում

են

հա-

նյութական բարիքների ֆիզիկական արտադրությունը ն

ծառայությունների մատուցումը, այսինքն, արտադրություննու

ծառա-

յությունների մատուցումըանբաժանելի են, ինչպես օրինակ հասարա-

կական սննդի ոլորտն է, գիտահետազոտականգործունեությունը,որի արտադրանքը(նորամուծությունները) վաճառահանվումեն:

Որպես կանոն, ծառայությունների թողարկան ու իրացման գործընթացները ժամանակային առումով տարբեր փուլերով չեն իրականցվում: Ուստի սպասարկան ն իրացման գործընթացները նույն պահին

են

կատարվում: Հետնաբար, մատուցվող ծառայությունների

գործընթացի առանձնահատկությունը ձնավորվող արդյուքների,

որ-

պես կանոն, կուտակման ու պաշարելու անհնարինություննէ: Ելնելով վերոնշյալ հանգամանքից, ծառայությունների արդյունքների ստեղծման ն անմիջական իրացման գործընթացինմասնակից է դառնում սպառողը:

Այսպես, եթե նյութական բարիքների թողարկման

իրական հատվածում է մնում

սպառողը հիմնականում իր ներկայությամբ զերծ արտադրական գործընթացներից ն արտադրանքիշուկայում է

բավարարում իր պահանջմունքները,

ապա

ծառայությունների

հատ-

վածի իրացման շուկան, դասական իմաստով չի գործում, քանի

սպասարկմանարդյուքների ձնավորումն

ու

որ

սպառումը կատարվում է

միաժամանակ,որպես կանոն նույն տեղում, առանց պահեստավորման ն

իրացմանշուկա տեղափոխման:

Այս առումով, մատուցվող ծառայությունները բնութագրվում են նրանով, որ այս ոլորտում, ի տարբերություն տնտեսության իրական հատվածի, գնորդների գծով ձնավորվող դեբիտորական պարտքերը

ակտիվներիկազմում ոչ միայն էական տեսակարարկշիռ չեն կազմում, այլն մարմանկարճաժամկետբնույթ

ունեն:

Ծառայությունների ոլորտը բնութագրվում է տնտեսավարման գործընթացում անձնակազմի թվաքանակի համեմատաբար բարձր տեսակարար կշռով ն ստեղծվող արդյունքների աշխատատարությամբ: Ծառայությունների մատուցումը կազմակերպվում է համեմա13

ԳԼՈՒԽ

տաբար

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

աշխատակազմիմեծ թվաքանակով, որն հանգեցնում է

ծառա-

յությունների ինքնարժեքում աշխատանքային ծախսերի էական չափաբաժնի ձնավորմանը:Ավելին, ծառայությունների մատուցման որակի նկատմամբ պահանջների փոփոխությունները առավել դինամիկ բնույթ են կրում, որն իր հերթին հանգեցնում է ոլորտում աշխատուժի

վերապատրաստմանծախսերի համեմատական բարձր տեսակարար կշռի:

Ծառայությունների մատուցման արդյունքների որակական բնութագրիչները սուբյեկտիվ են` ելնելով ազգային, կրոնական, տա-

րածաշրջանային մոտեցումներով պայմանավորված գնորդի անհատական պահանջմունքների առանձնահատկություններից:Հետնաբար, կոնկրետ ծառայության մատուցման արդյունքը կարող է միննույն որակականգնահատումներըչունենալ տարբեր սպառողներիկողմից: Այսպիսով, առանձնացվել են մի քաճի ընդհանուր բնութագրիչներ, որոնք ծառայությունները տարբերում են արտադրությունից: լ.

Ծառայությունները շոշափելի չեն

ն

հիմնականում

ոչ

նյու-

թաիրային են, 3.

անբաժանելի են մատուցման աղբյուրից, չեն պահեստավորվում,

. որակի ընկալումը տարաբնույթ է:

Ցանկացած ծառայություն իրենից ներկայացնում է փոխկապակցված տարրերի համախումբ, որոնք միմյանց հետ փոխհարաբերվում են:

Այդ տարրերը կազմում են

դրանցիցորնէ մեկի բացակայությամբծառայությունըկդադարիայդպիսին լինելուց: համակարգ,

բարդ

ն

Ծառայություններիմատուցմանբաղադրիչներ են. 1.գնորդը,

2.ծառայությանաշխատակիցը, 3.առաքմանհամակարգը, 4.ֆիզիկականմիջավայրը: Գնորդը ծառայության մատուցման կարնորագույն տարրն է, որի վերջնական ճպատակը պահանջմունքներիբավարարումն է: Ծառայության մատուցման որակից է կախված գնորդի լիարժեք բավարարվածությունը, որը ցանկություն կառաջացնի կրկնակի անգամ օգտվելու

դրանից: Գնորդը կարող է մասնակցելծառայության մատուցման

գոր-

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ծընթացին ն իր վարքով ներազդել ծառայության մատուցման

ար-

դյունքի վրա, դրանով իսկ օգնելով ծառայություն մատուցող կազմակերպության աշխատակցին կամ էլ բարդացնելով նրա աշխատանքը: Ծառայության աշխատակիցը ծառայությունների մատուցման երկրորդ կարնոր մասնակիցն է: Հանդիսանալով ֆիրմայի դեմքը, նա միաժամանակ պետքէ գործի` ելնելով

ն

շահերից: Առաքման համակարգը ներառում

կազմակերպության, ն գնորդի է

սարքավորումները, ծառա-

յության մատուցման միջոցները, որոշակի կանոններ

ն

կազմակեր-

պությանմշակույթը: Սպառողիհամար առաքմանհամակարգըծառայություն մատուցելիս պայմանականորենկարելի է բաժանել մասերի՝ տեսանելի ն

ոչ

տեսանելի: Այն մասը, որի

կոնտակտի մեջ է մտնում, մունքներին

ն

ն որը

հետ

գնորդը անմիջական

պետք է իրագործվի գնորդիպահանջ-

ցանկություններին համապատասխան, վերաբերում է

տեսանելի կամ հիմնական հատվածին: Այլ կերպ ասած, այն կոչվում է կոնտակտային զոտի: Այն մասը, որն անվանում

են

օժանդակ,

անտեսանելի է սպառողին ն ապահովում է այն գործընթացները,որոնք

պետք է կատարվենմինչն տեսանելիությանպահը:

Ծառայությունների մատուցման օժանդակ միջոցները չեն կարող նշանակալիորեն ընդգրկվել ֆիզիկական միջավայրի մեջ, քանի որ տեսանելի չեն սպառողին: Ֆիզիկական միջավայրը, որտեղ մատուցվում է ծառայությունը

ն

սպառվում է գնորդի կողմից, կոչվում է

յության մատուցման միջավայր:

ծԺառա-

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ծառայությունները իրենց բնույթով

ոչ

միայն տնտեսական, այլն

զգալի չափով սոցիալական բարիքներ են, որոնք մատուցվում են առող-

ջապահական,կրթության, մշակութային ն այլ ոլորտներում: Ծառայությունների առանձին տեսակներ բովանդակում են միաժամանակ թե տնտեսական, ն թե սոցիալական բարիքներ: Այսպես, գործարար զբոսաշրջությունըկարող է հետապնդել ճանաչողական, մշակութային, հանգստի, ինչպես նան ձեռնարկատիրական նպատակներ: Կրթությունը նս նման բնույթի ծառայություն է, որի հիմնական ճպատակը ազգաբնակչությանսոցիալականպահանջմունքների բավարարումն է, մարդկային կապիտալի արժեհամակարգիձնավորումը, սակայն մյուս

կողմից` մասնագիտականհմտությունների մատուցումը կամ համալսարանների կողմից կրթական ծառայությունների մատուցումը որոշ առումներով գործարարություն է, որն ի վերջո եկամուտների ձնավորմաննէ ուղղված: Ծառայությունների ոլորտում իր նշանակալից տեղն է զբաղեցնում հանրային

ոլորտը,

որտեղ հանրային բարիքներ

ազգաբնակչությանը:Այստեղ ընդգրկված են

են

մատուցվում

երկրի պաշտպանական,

ներքին անվտանգության,սոցիալական պաշտպանվածության համակարգերը,տեղական ինքնակառավարումըն այլն:

Այսպիսով, ծառայությունները սոցիալ-տնտեսական համակարգում լուծելով տարբեր խնդիրներ, դասակարգվում են տարբեր հատկանիշներով (տես գծապատկեր 1.3): Ըստ սոցիալական միտվածու-

թյան, ծառայությունները դասակարգվում

են

հանրային

ն

մասնավոր

հատվածում մատուցվող: Ինչպես վերահսկողության, այնպես էլ արդյուվետության նկատառումներովնպատակահարմարչէ տնտեսության մասնավոր հատվածում այնպիսի ծառայությունների

ցումը, որոնք կամ համընդհանուրպետական շահեր պետական հովանավորության կարիք

են

մատու-

հետապնդում ն

(պաշտպանություն, անվտանգություն, բնապահպանություն,հանրակրթություն ն այլն), կամ էլ շահույթ չեն հետապնդում (տեղական ինքնակառավարում, մշակույթ, առողջապահություն

ն

այլն):

ունեն

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Ազգային տնտեսություն

Իրական հատված

«

Ծառայություններիմատուցման հատված

ՀՈՐՆ

Ռեսուրսների օգտա գործման ն վերամշակման արտադրություն

Ծառայության տնտե-

Ծառայության սոցիալական միտվա-

ծությունը

Հ. --ռ

Յ

Յ Յ

ՅԾ Յ

Յ

Ե. Ց Ց

5:

Ց

ԱՅ

ՏՅ || Յ83 321383

Է

|

ՅՑ

Բ

--

-.Յ

ր Յ

Ց Ջ

Ճ.

«

"

Է

'

Յ

ՅՑ

Ծ

Ց

Բ.

,

Յ

Յ

կան հատկանիշը

.

Հ

ք

Ծառայության արդյունքի ֆիզիկա-

սական միտվածությունը

ՅՑ Էթ-, 2. Ձ.

Վ

Յ

».

Յ

Յ

ռւ

Ց

Յ

-.

Ց

`Ծ

|225 133155 158148 ՏՏ ՏԱՍ) 58 1/3 Ք"

|123

|

Բ.

Յ

Ջ|35/33 ծ5||

|

Ճ. 581158

ՑՅ

՞Յ

Գծապատկեր1.3 Ծառայություններիդասակարգումըտարբեր հատկանիշներով Մյուս կողմից, ծառայությունների որոշ տեսակներիկազմակերպումը հանրային տեսանկյունից հոգածության առարկա չէ

ն այդ

իրականացվում է մասնավոր հատվածում, որպես շահույթ

--

առումով հետա-

ԳԼՈՒԽ|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

պնդող գործարարություն (ազգաբնակչության կենցաղ սպասարկում, զբոսաշրջություն, առնտուր ն այլն): Բնականաբար, տնտեսության մասնավոր

հատվածում մատուցվող ծառայությունները

նանսավորվում պետականբյուջեից

ն

չեն

երբեմն միայն կարող

են

ֆի-

օգնու-

թյան կարգով դրամաշնորհներ ստանալ (օրինակ` մասնագիտական

կրթական ծառայություններ մատուցող մասնավոր բուհերը): Հետնաբար, ծառայությունները` ելնելով տնտեսական նկատառումներից, կարող են դասակարգվել կոմերցիոն շահեր հետապնդող ն

չհետապնդող, ինչպես

նան

հանրային

ն

մասնավոր համակցված

շահեր հետապնդող խմբերի (տես գծապատկեր 1.3): Ներկայումս գործնականում լայն կիրառում է գտնում վերջին խմբում ընդգրկված ծառայությունները, որոնք «խառը''ֆիճանսավորմամբ

են

իրականաց-

վում: Այսպես, հիվանդանոցներումմիննույն առողջապահական ծառայությունները մատուցվում են պետպատվերով ն մասնավոր հիմունքներով, նույնը վերաբերում է պետական բուհերին, որտեղ նառությունը կազմակերպվումէ

ն կրթավճարնճերով

ուսում-

պետպատվերով:

Հանրային հատվածի գործունեությունը ունի մի

շարք

առանձնա-

հատկություններ:Նախ, այս ոլորտում գործունեության ծավալումը հասարակական պահանջ է, ն բխում է ոչ թե անհատի կամ կոլեկտիվի գործարարությանշահերից, այլ պետության ն համազգային պահանջմունքներից: Ելնելով այս հիմնադրույթներից, հասարակական ոլորտի ֆինանսատնտեսականհամակարգում ներգրավված միավորները հույթ չեն հետապնդումն

ոչ

առնտրային բնույթ

ունեն:

շա-

Եվ վերջապես,

հանրային հատվածի տարբեր մակարդակներում (կառավարություն, նախարարություններ, գերատեսչություններ, տեղական ինքակառավարման մարմիններ, պետական ոչ առնետրայինկազմակերպություն-

ներ) եկամուտների ն ծախսերի ձնավորումը կատարվում է տարբեր սկզբունքներով

ն

տարբեր աղբյուրներից, որը

առանձնահատուկ

մոտեցումներ է պահանջում ծառայությունների կազմակերպման

ժա-

մանակ:

Որակի չափանիշների գնահատման, վերահսկողության իրականացման առանձնահատկություններիգնահատման նկատառումերով

ծառայություններըդասակարգվում են նան նյութական ն ոչ նյութական արդյունքների ձնավորման տեսանկյունից: Ծառայությունների մա18

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տուցման ոլորտում առավելապես բարձը տեսակարար կշիռ

են

կազ-

ֆիզիկական առումով ոչ նյութական արդյունքներ ապահովող ծա-

մում

ռայությունները (կրթություն, կապ, ֆինանսաբանկային համակարգ):

Սակայն, դրանց զուգահեռ գործում են ծառայություններ, որոնք միաժամանակ հանդես են գալիս ոչ նյութական ն նյութական ձնավորվող արդյունքներով: Այսպես, հասարակական սննդի ոլորտում առնտուրը համակցվում է պատրաստվող ճաշատեսակների հետ, մշակութային ոլորտում գեղանկարչական պահանջմունքների սպառումը նկարված

կտավներիհետ: Ծառայություններ մատուցվում

են

նան

տնտեսության իրական

հատվածում: Այս առումով, ծառայությունները խմբավորվում են

նան

տնտեսության իրական իրական հատվածի մատուցման հատկանիշների (տես գծապատկեր 1.3): Եթե իրականացվում են ծառայություններտնտեսության ոչ իրական հատվածում, ապա դրանց ն ոչ

ըստ

մի մասի արդյունքները ամբողջությամբ ծառայում են հենց այդ ոլորտի սոցիալ-տնտեսական պահանջմունքների բավարարմանը: Սակայն

գործնականումծառայությունների որոշ տեսակներիթիրախային ուղղությունը հիմնականում տնտեսությանիրական հատվածի սպասարկումն է, ինչպիսիք են օրինակ մեծածախ առնտուրը, տրանսպորտում`

բեռնափոխադրումները,ֆինանսաբանկային համակարգում` լիզինգը,

ֆակտորինգըն այլն: Ծառայությունների միջազգային բնութագրման ժամանակ առաջանում են որոշակի հիմնախնդիրներ: Դա բացատրվում է մեծ քանակությամբ նման դասակարգումներիառկայությամբ,որոնք գրեթե առաջարկվում են ցանկացած միջազգայինկազմակերպությանկողմից:

Ազգային հաշիվների համակարգիվիճակագրությունում բերվում է ծառայությունների հետնյալ դասակարգումը. `

սպառողական(ռեստորաններ,հյուրանոցներ):

՛

սոցիալական(կրթություն, բուժսպասարկումն այլն): արտադրական(կենցաղ-կոմունալային,խորհրդատվական,

ֆինանսավարկային): `

տեղաբաշխման (առնտրային,տրանսպորտային, միջնորդային):

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ|

ԱՍԿ-ի (71Օ)-ի թյունների

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

դասակարգմամբառանձնացվում

տեսակ, որոնք միավորված

են

են

ծառայու-

հիմնական բաժին-

ներում. 1.

Գործնական ծառայություններ:

2.

Կապի ծառայություններ:

3.

Ճարտարագիտականն շինարարական ծառայություններ:

4.

Բաշխիչ ծառայություններ:

5.

Հանրակրթականծառայություններ:

6.

Շրջակա միջավայրի պաշտպանությանծառայություններ:

7.

Ֆինանսական ծառայություններ: Առողջապահությունն սոցիալական ծառայություններ:

8.

10.

Զբոսաշրջություն: Հանգստի,մշակույթի ն սպորտի ծառայություններ:

11.

Տրանսպորտային ծառայություններ:

9.

Այլ ծառայություններ (օրինակ, կենցաղային): Արժույթի միջազգային հիմնադրամըառանձնացնում է ծառայու12.

թյունների 4

ձն.

1) ֆրախտ, 2) տրանսպորտայինծառայություններ, 3) զբոսաշրջություն, 4)

այլ

ծառայություններ:

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի` բոլոր ծառայությունները կարելի է բաժանել նան վաճառահանվող ն չվաճառահանվող Ըստ

ծառայությունների: Առաջին խմբին

են

դասվում այն ծառայություն-

ները, որոնք պիտանիեն՝ միջազգային առնտրային շրջնառության մեջ լայնորեն ներգրավելու համար: Այդպիսի ծառայությունների թվին

են

պատկանում տրանսպորտը (ուղնորային, բեռնային), ճամփորդությունները (գործնական,անձնական), կապը, շիճարարությունը, ապահովագրությունը,ֆինանսականծառայությունները, համակարգչային ն տեղեկատվական ծառայությունները, ռոյալթին,

այլ

բիզնես

յությունները (միջնորդային ծառայությունները, լիզինգ,

նական, պրոֆեսիոնալ

ու

այլ

տեխնիկականծառայությունները),

կան, մշակութային,կառավարչականծառայությունները:

ծառա-

գործանձնա-

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ներկայումս

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ծառայությունների քանակը արտաքին առնտրում

անցնում է 600-ից։ Չվաճառահանվող ծառայությունները իրենց հերթին, որպես կանոն, արտադրվում ն սպառվում գային շրջանակներում

ու

են

բացառապես

ազ-

հինականում չեն օգտագործվում միջազգա-

յին առնտրային շրջանառության մեջ: Չվաճառահանվող ծառայու-

թյունների տիպիկ օրինակ են կոմունալ ծառայությունները: Ր.Բ.

Չեյզը ծառայությունները դասակարգում է հետնյալ ձնով.

մաքուր ծառայություններ/հյուրանոցայինծառայություններ/, խառը ծառայություններ, /հեռախոսների վաճառք Օճոքծ-ի

»

ման

գրասենյակում/, կվազի-արտադրողականծառայություններ /արբանյակային կապի ծառայություններ/, արդյունահանում-արտադրություն/ճավթիարդյունահանում/:

Դասակարգմանհիմքում հաճախորդի հետ ծառայության մատուցգործընթացում կոնտակտի,շփման աստիճանն է /ցածր/բարձր/: Արնմտյան գրականությունում առավել հայտնի է .Քրիստոֆեր

Լավլոկի

1983 թ.

առաջարկած ծառայությունների դասակարգումը,որը

հատկանիշներիհիման վրա. ուղղված ծառայությունը, դրամատուցումը կապված է արդյո՞քշոշափելի

կառուցված է երկու »

»

ռում նինչին է

ն ոչ

շոշափելի

գործողություններիհետ:

Ներկայացնենք այդ դասակարգումըհեղինակային տարբերակով.

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Աղյուսակ

Ծառայություններիմատուցման գործընթացներ Ոչ շոշափելի գործընթացներ Շոշափելի գործընթացներ Ֆիզիկական ներազդում մարդկանց| Ներազդում մարդկանց հոգեվիճակի

վրա

Տրանսպորտայինծառայություններ Սրտի տրանսպլանտացիա

Ֆիզիոթերապիա

Քրեաբանականփորձաքննություն Ակտիվներիմշակում

Վերանորոգում

Չոր քիմ.մաքրում Տնային տնտեսության ծառայություն-| ներ Լանդշաֆտի նախագծում

վրա Զվարճանքներ Կրթություն Համերգներ Հեռուստածրագրեր Ինֆորմացիայի մշակում Ինտերնետ ծառայություններ Բանկային ծառայություններ Ֆինանսական ծառայություններ Ապահովագրություն

Աղյուսակ

Ծառայություններիդասակարգմանհիմքերը Ծառայություններիհիմնական դասերը

Մարդու մարմնինուղղվածշոշափելի

գործողություններ

Ծառայությունների ոլորտները

|

Ապրանքներինն այլ ֆիզիկական օբյեկտներինուղղված շոշափելի գործողություններ Մարդու գիտակցությաննուղղված ոչ շոշափելի գործողություններ

Ոչ շոշափելի գործողություններոչ շոշափելի ակտիվներիհետ

|

Առողապահություն, գեղեցկության սրահներ, ուղեորատրանսպորտ, ռեստորաններ, կաֆեներ, սպորտային կենտրոններ Բեռնափոխադրմանտրանսպորտ, վերանորոգում, պահպանություն, հասարակական կարգի պահպանում,

լվացքատներ, քիմմաքրումներ

Կրթություն, ռադիո ն հեռուստահեռարձակում, տեղեկատվական ծառայություններ, թատրոններ, թանգարաններ Բանկեր, իրավաբանական ն խորհրդատվական ծառայություններ, ապահովագրություն,գործարքներ արժեթղթերիշուկայում:

ԳԼՈՒԽ

1.4

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հանրային ոլորտի զարգացման էվոլյուցիան

պետականհատվածի զուտ ժառանգորդըչէ,

այլ

ցույց

է տալիս, որ այն

վերջինիս որակական

փոխարկումը`ելնելով հասարակության սոցիալական, ժողովրդավարության զարգացման,ազգային անվտանգությանշահերից: Հանրային հատվածը իր մեջ շաղախում

է ոչ

միայն պետական իշխանական

կառույցները, այլն ժողովրդավարական ինստիտուտները,անհրաժեշտություն դարձնելով ներդաշնակություն մտցնելուն պետական ն հասարակական կառույցների գործունեության միջն ն, դրանով իսկ,

արդիական դարձնելով հանրային ծառայությունների համակարգի գոյությունը:

Հանրային ծառայության գործառույթները դասակարգվում են երկու խմբի` հիմնական ն հատուկ: Հիմնական գործառույթները չորսն են`

նպատակադրման, կազմակերպման, շահադրման

ղության: Դրանք բոլոր

ընդհանուրեն

ն

վերահսկո-

հանրային կառավարմանհամակարգի

մարմինների համար: ՞Նպատակադրման գործառույթի իրա-

առանձին տաոլորտների սոցիալ-տնտեսական զարգացման

գործման արդյունքում սահմանվում է երկրի,

րածաշրջանների

ն

դրա

ռազմավարությունը:

Կազմակերպման գործառույթի հիմնական բովանդակությունը երկրի տնտեսության ն սոցիալական ոլորտի, տեղական ինքնակառավարման, ազգային անվտանգության համակարգի կառավարման կազմակերպականկառուցվածքի ձնավորումն է, լիազորությունների պատվիրակումը կառավարմանմարմիններին, օրենսդիր, գործադիր, դատական մարմինների գործառույթների հստակ տարանջատումըն

շրջանակներիսահմանումը: պատասխանատվության Շահադրդմանգործառույթն ուղղված է հանրային կառավարման համակարգում աշխատողների աշխատանքի նյութական ու բարոյական փոխհատուցմանարդյունավետհամակարգիստեղծմանն ու գործադրմանը: Վերահսկողությանգործառույթը միջոց է ապահովելու

ԳԼՈՒԽ)

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ընտրված ռազմավարությանիրագործումը, հանրային գույքի արդյունավետ օգտագործումը: Հատուկ գործառույթները վերաբերում եռ պետական կառատեղական ինքնակառավարմանմարմինների, հասարակական քաղաքական կազմակերպությունների ոլորտային որոշակի գործունեությանը: Մասնավորապես, պետական կառավարման հավարման

ն

տուկ գործառույթները բաժանվում են երկու խմբի` ներքին

ն

ար-

տաքին: Ներքին գործառույթների թվին են դասվում տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, հոգնոր-մշակութային դաստիարակության, բնապահպանականգործառույթները: Արտաքին գործառույթներն են` պաշտպանությունը,արտաքին տնտեսական համագործակցության ապահովումը,համաշխարհայինտնտեսությանը ինտեգրումը, արտաքիններդրումներիներգրավումըն այլն: Որպես երնույթ, հանրային ոլորտին բնորոշ է քաղաքացիական հասարակությունը, որի պայմաններում պետական կառավարումը էվոլյուցիոն զարգացման շնորհիվ վերաճում է հանրային կառավարման: Քաղաքացիական հասարակության պայմաններում իշխանություն ձնավորում

են

այն քաղաքական կազմակերպությունները,

որոնք առավել արդյունավետ կարող

են

բավարարել հասարակության պահանջմունքները: Այսինքն, քաղաքացիական հասարակությունը պահանջում է,

որ

պետական իշխանությունը դրսեորվի որպես

հասա-

րական դաշինքի արդյունք, պետականկառավարումը` հանրային

ծա-

ռայության տեսակ, որը մատուցվում է երկրի բնակչությանը: Սակայն,

պայմաններում փոխվում է իշխանության ձնավորման կառուցվածքը, ընդլայնվում իշխանության կրողների կազմն ու կարնորագույն

այս

որոշումների ընդունմանմեջ հանրության մասնակցության շրջանակը:

Այսպիսով, քաղաքացիական հասարակությունը, ոչ միայն իրավական ժողովրդավարականպետության ն տեղական ինքնակառավարման կայացման, զարգացմանու հանրային կառավարման արդյունավետության բարձրացման կարնորագույն նախադրյալն է, այլն հանրային հատվածի ծառայություններիհիմքն է: Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում հանրային

քա-

ղաքականության ոլորտում տեղի ունեցած ամենահետաքրքիր իրա-

դարձություններից մեկն եղել է բազմաթիվ շահերի, կազմակերպու24

ԳԼՈՒԽ)

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

թյունների ն հաստատություններիմուտքը քաղաքականության գործընթացի մեջ: Եթե կառավարությունն էր հանդիսանում հանրային քաղաքականություն մշակող միակ առաջնային նախաձեռնողը,այսօր այդ

ներգրավվածշատ ավելի մեծ թվով դերակատարխմբեր ն կազմակերպություններ` սկսած տեղական մա-

գործի մեջ

ներ: Շատ

են

կարդակի մանը հասարակական կազմակերպութուններից,մինչն այն-

պիսի խոշոր միջազգային կազմակերպություններ,ինչպիսին Առնտրի միջազգային կազմակերպությունը, դարձել թյունների գործընթացի անբաժանելի մասը:

են Դա

հանրային ծառայուտեղի է ունեցել մի

քանի պատճառներով:Առաջին, շուկայի ավելի անկայուն դարձած

բնույթը

ն

նամանավանդշուկայի գլոբալացումը առաջ

խնդիրներ ն

են

նոր խոչընդոտներ: Երկրորդ, տեղի է ունեցել

բերել նոր

ավանդապես

պետական ծառայություններին վերաբերող պատասխանատվության փոխանցումկառավարության ստորին մակարդակներին ն առնտրային

ու

հասարակականկազմակերպություններին:Երրորդը, տեղեկա-

տվական տեխնոլոգիաների առաջընթացը տեղեկատվությունն ավելի

մատչելի է դարձրելխմբերի ն կազմակերպություններիլայն շրջանակի համար: Կառավարությունն

այս

բնագավառում այլես մենաշնորհ

չունի: Նման

թյան

պայմաններում կառավարության կողմից քաղաքականու-

գործընթացի վերահսկման ավանդական մեթոդները այլնս

արդյունավետ չեն, նույնիսկ կիրառելի չեն: Փոխարենը կատարվել է իշխանության տարաբաժանումքաղաքականության մի

շարք

«ցան-

ցերի»: Այսօր կառավարությունըքաղյսքականության գործընթացիմեջ

ներգրավված` տարբեր առնտրային ձեռնարկություններին, միություններին, հասարակական կազմակերպություններին ն քաղաքացիներիլայն շերտերին զուգահեռ: Տնտեսության հանրային հատվածում ընդգրկված սուբյեկտները իրավաբանականկամ սոցիալական միավորներեն, որոնք ստեղծվում է

են

ծառայությունների մատուցման, ապրանքներիարտադրությանկամ

բաշխման նպատակով,սակայն չեն կարող հանդես մտի, շահույթի կամ

այլ

գալ

որպես եկա-

ֆինանսական հասույթի աղբյուր` հիմնադիր,

վերահսկիչ կամ ֆինանսավորող ինստիտուցիոնալ միավորների համար:

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՀՀ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

սահմանդրություն

Հանրապետականկառավարման մարմիններ

ՀՀ Նախագահ

ՀՀ ազգային ժողով

Դատական իշխանություն

ՀՀ Կենտրոնական

ՀՀ Ազգային

վիճակագրական ծառայություն

ՀՀ Կառավարություն

Տարածքայինկա-

Ֆունցիոնալ նախարարություններն

գերատեսչություններ

ռավարման

նախարարություն

բանկ

Ճյուղային նախարարությունճեր

ն

գերատեսչություններ

Տարածքային կառավարման մարմիններ Մարզպետարաններ

Հասարակականքաղաքականկազմա-

Տեղականինքնակառավարմանմարմիններ

կերպություններ

անգվածայի անգվածային լրատվական միջոցներ

Տնտեսվարողկազմակերպություններ

| Գծապատկեր

1.4 ՀՀ

Բնակչություն

|

հանրային ոլորտի կառավարման համակարգը

ՀՀ հանրային ոլորտի կառավարման համակարգը

գծապատկեր 1.4-ի օգնությամբ:

ներկայացնենք

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Որքան պետական կառավարումը իր էվոլյուցիոն զարգացմամբ վերաճում

է

հանրային կառավաման, այնքան սեղմվում է հանրային

ծառայության տարբեր հարթություններում գործող տնտեսական միավորներին պետբյուջեից տրամադրվող միջոցները, ն փոխարենը ավելանում են սեփականմիջոցներով ֆինանսավորվողաղբյուրների շրջանակը (տես գծապատկեր 1.5), ընդգրկելով դրամաշնորհները,

առն-

տրային նպատակներով տրամադրվող ծառայություններից եկամուտներըն այլն: Օրենսդիրն գործադիր

Պետբյուջեից

իշխանության մարմիններ

ֆինանսավորման

Պետական ոչ առնտրային

կազմակերպություններ Տեղական ինքնակառավարման

մարմիններ |.

Արտաբյուջտաից ֆինանսավորման

տնտեսական Գծապատկեր 1.5 Հանրային ոլորտում գործող միավորների ֆինանսավորման աղբյուրների կառուցվածքը

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ԳԼՈՒԽ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Սոցիալական համակարգը ընդգրկում է այնպիսի ճյուղային համակարգեր, ինչպիսիք են առողջապահությունը, ֆիզիկակածճկուլկրթությունը, մշակույթը, սոցիալական ապատուրան ն սպորտը, հովումը

ն

սոցիալական ապահովագրությունը, կենսաթոշակային ճյուղերը միավորում են հետնյալ հատկա-

ապահովումը: Նշված ճիշները. »

մատուցվում

են

բարիքներ, հիմնականում ծառայությունների

տեսքով, որոնց օբյեկտն

են

մարդիկ

ն

նրանց

առօրյա

կենսագործունեությաան հնարավորությունները Այսպես, է առողջապահությունըզբաղվում մարդկանց հիվանդությունների բուժմամբ ն կանխարգելմամբ, մշակույթի, արվեստի ն ԶԼՄ-ների

գործունեությունը` զգացմունքային ապրումներ

ն

գեղագիտականտպավորություն է պարգնում ն այլն: մատուցվողբարիքների սպառումը ունի նշանակալի արտաքին էֆեկտներ նբանց համար, ում անմիջականորեն ուղղված են այդ բարիքները: Նույն բժշկական օգնությունը ն հիվանդությունների կանխարգելումը դրական ազդեցություն է

թող-

միայն հիվանդ մարդկանց վրա, ովքեր ծառայությունը, այլն մյուս անձանց վրա է ազդում, դրանով իսկ կրճատելով հիվանդությունների տարածման մաասշտաբճում ոչ

ստանում

են այդ

ները ն ռիսկերը: Մշակութային գործունեությունը նպաստում է

սոցիալականարժեքների տարածմանը

ն

յուրացմանը մարդ-

կանց կողմից, որը կոնսոլիդացնումէ հասարակությանը:

նշված ճյուղերի գործունեությունը գտնվում է պետության ն հասարակության կողմից պարբերական գնահատմանթիրախում

Օրինակ, սոցիալական

արդարության տեսակետից

տարբեր սոցիալականխավերի կողմից կրթություն ստանալու,

բժշկական օգնությունից օգտվելու ցանկացած ժամանակակից հասարակությունումհամարվում է գճահատման առարկա: Սոցիալական համակարգը ժամանակակից տնտեսագիտության մաս է կազմում: 20-րդ դարի վերջում զարգացած երկրներում այս ոլորտին ուղղված պետական ծախսերը ՀՆԱ-ում մեջ ճշանակալի կազմել

են

30-45

Չօ:

Սոցիալական ոլորտի առանձնահատկությունը՝

պետության մասնակցության բարձր մասնաբաժինն է տվյալ ոլորտում

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

բարիքների մատուցման

ն

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ֆինանսավորման գործում: Ընդ որում,

պետության ծախսերի մասնաբաժինը սոցիալական ոլորտի ճյուղերի վրա մեծանում

է

տնտեսական աճին համապատասխան ՀՆԱ-ի

նկատմամբ: Սոցիալական ոլորտի տնտեսագիտությունը ղեկավարվում շարք

գործնականում կիրառված

ն

է մի

գիտականորեն հիմնավորրված

ընդհանուրն առանձնահատուկսկզբունքներով: Հումանիզմի սկզբունքը, հիմնարար սկզբունքներիցէ

ն

մարդուն,

նրա արժանապատվությունը,քաղաքացիականիրավունքների պաշտպանությունը,ճանաչում է որպես բարձրագույնարժեք՝ անձին տալով դրսնորվելուհնարավորություններ: բազմակողմանի Սոցիալական արդարության սկզբունքը Սոցիալ-տնտեսական արդարությունըհանդես է գալիս ոչ միայն բացարձակհավասարեցման տեսքով, այլ, նախնառաջ,աշխատանքի արդարացիվարձատրության, փոքր բիզնեսի արդար եկամտի, նվազագույն աշխատավարձի միջինին հասցնելով ն

այլ

խնդիրներիլուծման տեսքով:

Հանրային նպատակահարմարությանսկզբունքը, ըստ որի րակության այն զանգվածը,

հասա-

որը պետության պաշտպանության ներքո պետք է մեկուսացված լինի հասարակության այն

գտնվում է

խմբերից, որոնք լրիվ կամ մասամբ անգործունակ են ն ունակ չեն ինքնաապահովման: Այս սկզբունքի խախտումը թուլացնում է շահաղրդման գործառույթը աշխատանքի նկատմամբ ն աճեցնում

պոր-

տաբույծների բանակը:

Տնտեսական արդյունավետության սկզբունքը արտահայտում է սոցիալականծախսերի

ն

ֆինանսական հատկացումներիչափի

ծա-

վալի հարաբերակցությունը: Սոցիալական ոլորտի ֆինանսավորման

հատկացումներըպետք է հարաբերակցվենբոլոր մակրոտնտեսական

ցուցանիշներիհետ` ՀՆԱ, բնակչության եկամուտներն այլն: Պետության առաջնայնությունները բնակչության սոցիալական պաշտպանության գործում նույնպես սկզբունք է, համաձայն որի հենց պետությունն է հանդես գալիս կյանքի`

սոցիալապես բավարար մակարդակի տնտեսական ապահովվածության երաշխիքը նրանց համար, ովքեր օբյեկտիվ պատճառներովչեն կարող հասնել դրան:

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԻՍ-երիհ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տնտեսական ինքնուրույնության

սկզբունքը,

որը

հանրապետական տեղական ինքնճակառավարմարմինների տնտեսական իրավասությունները: Նվազագույն սոցիալական նպաստներըն այլ վճարումները պետք է երաշխավորվեն պետության կողմից, իսկ հավելավճարները պետք է կատարվեն ՏԻՄն

սահմանազատումէ ման

երի բյուջեից,

որպեսզի համայնքի բնակչությունը

ն

վարչակազմը

շահագրգիռ լինեն համայնքի տնտեսության զարգացմանը

ն

դրա

ինքնաապահովմանը: Գոյություն ունեն փոքր չէ: Դրանք

են`

նան

այլ

սկզբունքներ, որոնց դերակատարումը

աշխատանքի վարձատրության շահադրդման

սկզբունքը, կյանքի որակի բարձրացումը, պահանջմունքների աճը այլն: Թվարկած սկզբունքներիվրա

է

հիմնված բնակչության սոցիալա-

կան պաշտպանության համակարգը, բոլոր

ն

որը

ընդգրկում

է

պետության

մակարդակներըհ̀անրապետականիցմինչն տեղական:

1.5 ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԻՏՈՒՍՆԵՐԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀՀ-ում

ՀՀ պետբյուջեի ծախսերի կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց

տալիս,

որ

վերջին տարիներին առավել

միջոցներ

են

է

ուղղվում

սոցիալական պաշտպանությանոլորտին, ընդ որում, այստեղ անընդհատ աճ է արձանագրվում: Նույն միտումն է արձանագրվում պաշտպանության ն ընդհանուրհանրային ծառայության ոլորտներում, որոնց

ֆինանսավորմանծավալներըգտնվում են համապատասխաներկրորդ ն երրորդ հորիզոնականներում: Սակայն վերջին տարիներին, կրթուդատական համակարգի գործունեության, պահուստային ֆոնդերի ձնավորմանն ուղղված ծախսերը փոքր ինչ կրճատման միտում ունեն (տես գծապատկեր1.6):

թյան,

3Յ0

|

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

300000

250000 200000

.2008

150000

82009

100000

02010

-

50000

ի

ՏՏ ՏՅ

աա

ՏՏ» ՀՏ

ՀՏՆ «2 ՅՅ Տ

«Կ

Հ,

-

Ց

Ւ

ՀՀ

Տ

ց

--

Լ-Պ

ՅպՏ

օո

-

Յ

-

«5

-Տ

ՅՏ

Հ ,»5

Թ»

ըր

5Յ Յ

ճՃ-Տ ՊԶ"Ն

Յ

Է--2

-

Յ

Տ

Հ

Հ -

Յ

Յ

Է-Պ

" ա

--

«5

-

ռտ

--5

՞Ջ

Տ

՛

Ջ»

2» աչ

-

նե

ց

Յ

«5

Տ

3»

-Հ

-՞ Յ

Յ

Գծապատկեր 1.6 ՀՀ պետբյուջեի ծախսերն ըստ գործառնական նշանակման (մլն դրամ)

Համախառն ներքին արդյունքի նկատմամբ հանրային ծառայության ծախսերի դինամիկան ոչ միշտ է նույն պատկերը արձանագրում: Այսպես, վերջին տարիներին փոքր ինչ տատանվել է ՀՆԱում

սոցիալական բնույթի հանրային ծախսերի, անվտանգությանն

ուղղված ֆինանսականռեսուրսների տեսակարար կշիռը (տես գծապատկեր 1.7), սակայն ընդհանուր առմամբ ՀՀ պետբյուջեի ծախսերն

գործառնական նշանակման ՀՆԱ-ում դրսնորումովեն հանդես գալիս: ըստ

կառուցվածքային նույն

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ)

ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Տ

:

:

ՏՏ Տ աու

ՏՅ

ՏՏ

ՅՅ»

.

թ»

-

։5

Տ -

-» Յ

ՀՏ Ց.

«-յՓ

Հ

Տ

բրուտ Յ-«՞ Հն ՅՅ

Տ» Զ

ՅՏ

Գծապատկեր 1.7

որ

Հ

Յ-Ջ

ո»

5-8

Հ»

Ճ-Ց

տտ.

Տ

-

.-

Տ

Տ

Հ

ծ

Յ--Յ

«Տ

"Յ

-

Յ

-Յ

5».

-

Հ

Հ

Յ

Շ

Տ»

-

-»

-5. --

-

»5.. --3-5

-՝

Տ

Յո

-

տ ՅՅ

--

59-«Պ՞-

Յ

ՀՀ հանրային ծառայության ծախսերը ՀՆԱ-ի

նկատմամբ (22)

Հանրային ծառայությունների ֆինանսավորման ոլորտում էակաճ դերակատարում ունեն համայնքային բյուջեները: Սակայն, տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիգործառույթային ծավալները հանրային շահերի պաշտպանության ոլորտում ոչ միշտ են համընկնում պետական գերատեսչական մարմինների գործունեության շրջանակ-

Այսպես, ՀՆԱ-ի նկատմամբ ՀՀ պետբյուջեի ն համայնքային բյուջեների կտրվածով հանրային ծառայության ծախսերի կառուցճերի

հետ:

վածքային համեմատականբնութագիրը վկայում է,

որ

տեղական ինք-

ճակառավարման մարմինները պաշտպանության, անվտանգության, սոցիալական ֆինանսավորման ոլորտներում էապես հետ են ընկնում պետական գերատեսչական մարմիններից, սակայն մյուս

կողմից

գրավում կրթության, շինարարության, հանգստի ն մշակույթի, շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտներում (տես գծապատկեր 1.8): դրանք առաջանցիկ դիրքեր

են

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

համայնքային բյուջե

Ք պետական բյուջե

Գծապատկեր

1.8

Հանրային ծառայության ծախսերի ՀՆԱ-ի նկատմամբ (262)կառուցվածքային համեմատական բնութագիրը՝ ՀՀ պետբյուջեի

ն

համայնքային բյուջե-

ների կտրվածքով ՀՀ-ում որ

մատուցվող ծառայությունների վերլուծությունը վկայում է,

կենտրոնացում է նկատվում մայրաքաղաք Երնանում, այսինքն

դեռնս հանրապետությանմարզերումչի նկատվումծառայությունների

համամասնական բաշխում

ըստ

բնակչության թվաքանակի կամ

տարածքային հատկանիշների:Հանրապետությանմարզերում բնակվող ազգաբնակչությունը մայրաքաղաքի բնակիչների նկատմամբ ներկայումս առավել

մեծ

կարիք ունի պահանջմունքներիսպառման՝

կապված առողջապահության,մասնագիտականկրթության, մշակութային ոլորտի ծառայությունների մատուցման հետ, ռրոնք

ֆինանսական

հիմնախնդիրներով են

ոչ

միայն

պայմանավորված, այլն

հե-

տնանքն են ծառայությունների ենթաոլորտներիանհամաչափ բաշխման

ՀՀ տարածքում: Այս առումով, չնայած վերջին տասնամյակում

մարզերում

հիմնախնդիրներըորոշ չափով լուծվեցին ֆինանսաբանկային, կապի ծառայությունների սպասարկման ոլորտներում, նման

ԳԼՈՒԽ)

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

սակայն ծառայությունների մատուցման շրջանակների ընդլայնման հիմնախնդիրը դեռնս առկա է գյուղական համայքներում (մշակույթ, առողջապահություն, կենցաղ սպասարկում, տրանսպորտ, առնտուր ն այլն):

ՕԶտրանսֆերտներ Օ՛դրամաշնորհներ |

|Զկոմերցիոն գործունեություն

տ.պետբյուջեից ֆինանսավորում

Գծապատկեր

1.9

Ֆինանսականմուտքերի կառուցվածքը ՀՀ հանրային կառավարման տարբեր հարթություններում (22)

ՀՀ հանրային ոլորտի տարբեր հարթություններում գործող տնտե-

սական միավորները ունեն Այսպես, հանրային

ոլորտը

եկամուտների տարբեր կառուցվածքներ: սպասարկող գերատեսչությունները իրենց

գործառույթներն հիմնականում իրականացնում աղբյուրների հիման վրա

ն

են

պետբյուջեի

ռրպես կանոն, չունեն սեփական եկամտա-

յին էական աղբյուրներ: Պետական

ոչ

առնտրային կազմակեր-

պությունները, փոքր ինչ կրճատելով բյուջեից ստացվող եկամուտների ծավալները, որոշակիորեն ձնավորում

են

արտաբյուջետային

ֆի-

նանսավորման դաշտ` դրամաշնորհների, սեփական ծառայությունների մատուցումից ստացվող գումարների տեսքով (տես գծապատկեր 1.9), իսկ

հասարակական կազմակերպությունները

հիմնականում

չունենալով պետական ֆինանսավորման աղբյուրներ, իրենց գործու34

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

նեությունը ծավալում

են

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

սեփական միջոցներով ֆինանսավորման

դաշտում (դրամաշնորհայինեկամուտներ, անդամավճարներ):

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ԵՎ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Գործնական առաջադրանք 1.1 Պահանջվում է խմբավորել ծառայությունների տեսակները ըստ դասակարգման ստորն ներկայացված հատկանիշիների, յուրաքանչյուր

ծառայությանը ամրագրելովմիայն մեկ դասակարգիչ.

հեռուստատեսայինծրագրի հեռարձակում, իրավապահ մարմիններիծառայություն, բարձրագույն մասնագիտականկրթության մատուցում, հասարակականսննունդ, ավիափոխադրումներ,

հանրակրթություն: Հ.

Ե.

հանրայինպետականծառայություն, կռմերցիոնշահեր հետապնդողծառայություն,

Շ.

շահույթ չհետապնդողծառայություն,

ձ.

հանրային

ն

մասնավոր շահերի համակցմամբ

ծառա-

յություն, .

Լ

ճյութականացվածարդյունքներովծառայություն, թողարկման գործընթացում սպառողի ներկայությունը չպահանջողծառայություն:

ԳԼՈՒԽ|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Գործնական առաջադրանք 1.2 Օգտագործելով ՀՀ ԱՎԾ տարեգրքի տեղեկատվությունը` Լորենցի

կորի կիրառմամբ պահանջվում է համեմատել 2005թ. տարածքում

ն

2012թ. ՀՀ

Օ։»բաշխման 0բնեռացվածության

ծառայությունների

աստիճանը ն կատարել համապատասխան առաջարկություններ: Համաչափբաշխման ուղիղ

-ՀՀ՝ Անհամաչափության դաշտ

Լորենցի կորը

Գործնական առաջադրանք 1.3 Օգտվելով ՀՀ ԱՎԾ տարեգրքի տեղեկատվությունից, պահանջվում

ծառայությունների կառուցվածքային փոփոխությունները թվականին` 2000-ի համեմատ ն կատարել համապատասխան ա-

է վերլուծել

ռաջարկություններ:

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1. Ե

Որո՞նք

են

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՀԱՐՑԵՐ ծառայությունների մատուցման

հիմնական շարժառիթները(1.1): 2.

Թվարկե'ք մատուցվող ծառայություններիհիմնա-

կան ոլորտները(1.1): Կ

Ն

3.

Ի՞նչ ենք հասկանում «ծառայությունների ոլորտ»

ասելով (1.2): 4.

Ինչպիսի՞ բնութագրիչներով

են

առանձնանում

մատուցվողծառայությունները(1.2):

5.Որո՞նքեն ծառայությանմատուցման տարրերը(1.2): 6.Ինչպիսի՞մոտեցումներեն ցուցաբերում ծառայություններիդասակարգման

ժամանակՌ.Չեյզը, Ք.Լավլոկը (1.3):

7.Որո՞նք են հանրայինծառայություններիմատուցման սոցիալ-տնտեսական դրդապատճառները(1.3): 8.

Ինչպիսի՞ ֆինանսավորման համակարգ է գործում հանրային

ծառա-

յությունների կազմակերպմանժամանակ(1.4): 9.

Ինչպե՞ս կգնահատեք Հայաստանի Հանրապետությունում ծառայու-

թյունների մատուցման մարզայինբաշխվածությունը(1.5): 10.

Ինչպիսի՞ կառուցվածքային բարեփոխումներ կառաջարկեք ՀՀ-ում

մատուցվողծառայություններիծավալային կազմում (1.5):

Գլուխ

է

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

չ,

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո »

ընթերցողը կարող է. մեկնաբանելծառայություններիշուկայի նշանա-

կությունը ն զարգացման հեռանկարները, »

ներկայացնելծառայությունների շուկայի

կարգավորման առանձնահատկությունները, »

բնութագրելառաջարկին պահանջարկիկառավարման սկզբունքները

»

վերլուծել գնագոյացմանգործընթացըծառայությունների ոլորտում,

ծառայությունների ոլորտում, » »

. մեկնաբանելծառայություններիմատուցմանմարքեթինգիխնդիրները, .-պարզաբանելպետականկարգավորմանառաջնայնությունները ծառայությունների շուկայում:

2.1

ՇՈՒԿԱՅԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

Շուկան կարգավորում է գնորդների ն վաճառնողների միջն

րանքների փոխանակման կամ ծառայությունների մատուցման

ապ-

տնտե-

սական փոխշահավետ հարաբերությունները: Ծառայությունների

շու-

կայի հիմնական մասնակիցներըծառայությունները սպառողներն

ու

ծառայություններըմատուցողկազմակերպություններնեն: Ծառայությունների շուկան ստորաբաժանվումէ բազմաթիվ հատվածների, որոնք միմյանցից տարբերվում են ֆինանսական, սոցիալական, դեմոգրաֆիկ, ազգային

գործոններըհաշվի

առնելով է

ն

այլ

հատկանիշներով: Թվարկած

հնարավորդառնում կատարելու հիմնա-

վորված կանխատեսումներծառայությունների շուկայի պահանջարկի, զարգացման միտումներիվերաբերյալ: Ծառայություններիարժեքը ՀՆԱ-ի կազմում կարնորագույն ցուցիչ է հանդիսանում տնտեսության զարգացման աստիճանը որոշելիս: դրա

ՅՑ

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

Զարգացած երկրներին համեմատ, ՀՀ-ում աճի տեմպերը թեն

հետ

են

ՇՈՒԿԱՆ

ծառայությունների ոլորտի

մնում, այնուամենայնիվ վերջին տարի-

ներին նկատվում է բարձը ակտիվություն տնտեսության Դրա

հետ

ոլորտում:

մեկեղ պետք է նշել,

ոլորտներն գրվում է

այս

կիսում

են

նան

որ ծառայությունների ոչ բոլոր ենթագրանցված աճը: Առավել նս, երբ արձանա-

ծառայությունների տարբեր ոլորտների

ոչ համամասա-

նական զարգացում(տե՛ս գծապատկեր2.1):

այլ

առողջապահու թյուն

հյուրանոցներ

տրանսպորտ

կրթություն

յ

կապ

,

անշարժգույք

244:

կոմունալ

Գծապատկեր2.1 ՀՀ-ում մատուցվող ծառայությունների կառուցվածքը ՀՀ

ծառայությունների շուկան ճերկայումս հանդես է գալիս հետնյալ առանձնահատուկ գծերով, որոնք ոլորտի բարելավման ուղղությամբ տեղիք են տալիս կատարելու մի շարք եզրահանգումներ:

Առաջին, ծառայությունների տարբեր ոլորտներ զարգացվածության էական աստիճաններ ունեն, ուստի ժեշտ

է լուրջ

մոտ

ապագայում անհրա-

ուշադրություն դարձնել ազգային անվտանգության

հա-

մար առաջնահերթություն համարվող այնպիսի ճյուղերի առաջանցիկ

զարգացմանը, ինչպիսիք

են

առողջապահությունը

ն

կրթությունը,

ո-

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

րոնք դեռես որոշ ծառայություններիտեսակների նկատմամբ զարգացման ցածր տեմպեր ունեն: Երկրորդ, համահարթեցման կարիք ունեն մարզերում ն հանրապետության մայրաքաղաքում մատուցվող ծառայությունների ծավալները, քանի

որ

Երնան քաղաքում, որտեղ հանրապետության ազգա-

բնակչության կեսից ավելին չի բնակվում, կննտրոնացած է

մատուց-

վող ծառայություններիերկու երրորդիցավելին:

Երրորդ, հանրապետությունում մատուցվող ծառայությունների կառուցվածքը բարեփոխման կարիք ունի: Ներկայումս, առաջանցիկ զարգացում են ապրում կարճաժամկետ շահութաբերությամբ օժտված

անհատական ծառայությունների տեսակները, այնինչ ժամանակն է լուրջ ուշադրություն դարձնել այնպիսի ոլորտների զարգացմանը, ինչպիսիք են տեղեկատվականհամակարգերը,զբոսաշրջային համակարգը, որոնց զարգացումըխոշոր ներդրումներէ պահանջում, սակայն մյուս կողմից արդարացվումէ երկարաժամկետ հատույցով: Եվ վերջապես, արագ զարգացման կարիք ունի ծառայությունների այն

ոլորտը,

որն առավել գիտատար հենքի վրա է ձնավորվում

մրցունակ է հատկապես միջազգային

շուկայում: Դրանցից

են

ն

կրթա-

կան ծառայությունները, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով սպասարկումները, որոնք անհրաժեշտ որակ ունենալու պարագայում, կա-

նույնիսկ հանրապետությունից արտահանվել ն վաճառահանվել միջազգային շուկայում: Ծառայությունների մատուցման շուկան հաճախ ինտեգրվում է րող

են

տնտեսական իրական հատվածում գործող շուկաների հետ,

նման

ձնով իրացնելով ծառայությունների մատուցման արդյունքը: Այսպես, որպեսզի մասնագիտականկրթության ծառայությունների վերջնական սպառումն իրականացվի, կրթական ծառայությունների ն աշխատանքի շուկաների գործառույթները հատվում են աշխատուժի (շրջանա-

վարտների) առաջարկի

գործատուների կողմից մասնագետների պահանջարկի ոլորտում (տես գծապատկեր 2.2): Հետնաբար, կրթական շուկայում մասնագիտական ծառայությունների մատուցումը ուսանողների ն գործատուների շրջանում երկկողմանի պահանջարկ է ապահովում, որը դառնում է տնտեսագիտական ուսումնասիրման առանձնահատուկոլորտ: ն

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

կրթականշուկա

թյունները

թյունները սպառողներ| մատուցող(ուսանողներ) | ճեր

(քոլեջներ,

բուհեր, ուսումնականկեն-

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

աշխատաքնի շուկա

աշխատուժ վարճողները գործատու-

ներ)

տրոններ)

|աշխատուժ |լառաջարկողճերը

| (ուսումնական հաստատու-

թյունների շրջանավարտները)

Գծապատկեր 2.2 Մանագիտականկրթականշուկայի մասնակիցները

Ծառայությունների շուկայի ուսումնասիրության շրջանակում է գտնվում

նան

կրթական շուկայի ենթակառուցվածքներիգործունե-

ության արդյունքների վերլուծությունը: Շուկայի ենթակառուցվածքի գործունեությանշնորհիվ. »

պարզեցվում է ծառայությունների շուկայի մասնակիցների շահերի իրացման գործընթացը,

»

մեծանում

է

շուկայի սուբյեկտների աշխատանքային ակտի-

վությունը, ապահովվում է շուկայի գործունեության համաչափությունն ու անընդհատությունը:

Այսպես, մասնագիտականկրթական շուկայի ենթակառուցվածքը ծառայությունների մատուցման ն իրացման գործառույթներ ապահովող տարաբնույթ կազմակերպաիրավական օղակների համախումբն է, որտեղ ընդգրկվածեն. »

»

»

կրթական հաստատությունները,

բանկերըն վարկային կազմակերպությունները, մարքեթինգին գովազդայինկազմակերպությունները, կարիերայի ն աշխատանքիտեղավորմանկենտրոնները,

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

աուդիտորական

ն

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

խորհրդատվական կազմակերպություն-

ները,

որակի հավաստմանգործակալությունները, մասնագիտական կրթություն,

խթանող հասարակական

ն

պետական ֆոնդերը:

Ծառայությունների շուկան գործում է ապրանքային շուկային զուգահեռ ն կարգավորվում է մրցակցային միջավայրով, այնուհանդերձ դրան հատուկ

են

մի շարք

առանձնահատկություններ, որոնք

ազդում են շուկայի կարգավորիչ մեխանիզմներիվրա: են զարԱռաջին. շուկայական գործընթացներըառանձնանում գացման դինամիզմիբարձր աստիճանով Ծառայությունների նկատ-

մամբ պահանջարկը համեմատաբար

արագ

փոփոխությունների է

ենթարկվում, որով էլ պայմանավորվումէ շուկայում ճկուն առաջարկների առկայությունը գների, ծառայությունների մատուցման թիրախային ուղղությունների, ժամկետների, որակի առումով: Այսպես, գիտական կրթություն կարելի

է

ստանալ տարբեր կրթավճարներով,

ժամկետներով, նույնիսկ որակական հատկանիշներով, որն կում է

կրթության շուկան

ն

մասնա-

դիմորդին տալիս ընտրության

առաջարմեծ

հնա-

րավորություն: Երկրորդ, ծառայությունների շուկաճ ենթարկվում է տարածքային

սեգմենտավորման: Միննույն ծառայություններ կանց խմբեր ներկայացնում

են

սպառողներ մարդ-

տարբեր պահանջներ, քանակական,

որակական պայմաններ` ելնելով ազգային, կրոնական, տարածաշրջանային առանձնահատկություններից:Այս առումով, տարածքային

(աշխարհագրական)գործոններըծառայությունների շուկայական գործընթացներում որոշիչ դեր են կատարում: Այսպես, հանրակրթության կազմակերպումը մահմեդական տարածաշրջաններում արգելում է տարբեր սեռի աշակերտներով ''նառը" դասարանների ձնավորումը, հատուկ պահանջներ է դնում հագուստի, աշակերտների վարքագծի վերահսկողության վրա, որն էլ որոշիչ դեր է կատարում հանրակրթական ծառայությունների առաջարկի վրա, ինչը չի դրսնորվում այլ տարածաշրջաններում գործող կրթականշուկայում: Երրորդ, ծառայությունների շուկան առանձանանում ածման

է նան

գլոբալացման միտումներով:Հաճախ դժվարանում

է

տա-

շուկայի

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

կոնկրետ տարածաշրջանին կամ աշխարհագրականտարածքին հասցեագրումը, կապված

միայն ծառայությունների մատուցման

ոչ

աշ-

խարհագրական լայն շրջանակի, այլն տարածաշրջանային տարբեր

հատվածներումծառայությունների արդյունքի ձնավորմանհետ: Այսպես, զբոսաշրջային արդյունքը վաճառահանվում է տարբեր տարածաշրջաններում, երբ զբոսաշրջիկը իր բնակության վայրից գնում է

ավիատոմսեր,վճարում

է

ժամանման

ի վերջո գումարներ է ծախսում զանազան

վայրում,

ն

հյուրանոցային ծառայությունների համար

շրջագայություններիհամար մեկ այլ տարածաշրջանում: Չորրորդ, ծառայությունների շուկային բնորոշ կապիտալի պտույտի բարձր արագությունը: Քանի ների արդյունքի առաջարկն տեղի է ունենում

ու

է նան որ

շրջանառու

ծառայություն-

սպառումը շուկայում որպես կանոն,

միաժամանակ, ապա այն պայմանավորումէ

ոլոր-

օգտագործվող ապրանքանյութական պաշարների, դրամական

տում

միջոցների,դեբիտորականպարտքերի պտույտի բարձր արագություն` գնորդներիգծով կրեդիտորականպարտքերի փոքր ծավալների պայմաններում:

Հինգերորդ,ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների ն միջին ձեռնարկություններ են, որոնց հատուկ է ակտիվ շարժունությունը, շուրայական պահանջարկի փոփոխություններին արձագանքման ճկունությունը, որն էլ նպաստում է ծառայությունների գնորդներիպահանջմունքներիանընդհատվերափոխումներին ն շուկայական կառուցվածքայինտեղաշարժերին: էական մասը փոքր

Վեցերորդ, ծառայությունների մատուցման գործընթացիառանձնույնպես որոշիչ դերակատարում ունեն ոլորտի ճնահատկությունները շուկայի կարգավորմանվրա, այն առումով, որ մի կողմից չափազանց սերտ է ծառայության արդյունք առաջարկողի ն այն գնողի շփումը, մյուս կողմից, նմանատիպ կոնտակտները պահանջում

են

ոլորտում

ընդգրկվածաշխատակիցներիբարձր արհեստավարժություն, մասնագիտական էթիկա, ծառայությունների արդյունքի մատուցման անհրաժեշտ մշակույթ:

Յոթերորդ, ծառայություններին հատուկ է մատուցման ուղղությունների դիվերսիֆիկացմանլայն շրջանակը: Ծառայությունների բարդ

կառուցվածքը պահանջում

է

թիրախային ուղղությունների

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

փոխլրացումներ, նոր` ոչ ստանդարտ ծառայությունների տեսակների առաջարկներ, որոնք զարգանում են շուկայական պահանջարկի ընդլայնմանը զուգընթաց: Այսպես, մասնագիտական կրթության մատուցումը ներկայումս իրականացվում է առկա, հեռավար, անհատա-

կան գրաֆիկով ուսումնառության համակցմամբ,

որը բխում է ծառա(ուսանողի) պահանջներից, ժամանակակից զբոյությունը սպառողի սաշրջիկին դուր է գալիս սպորտային, պատմամշակութային, էքստրե-

մալ տուրերի համակցումը

ն

այլն:

Ութերորդ, ելնելով ծառայություններիմատուցման ուղղությունների

դիֆերսիֆիկացմանլայն շրջանակի պահանջներից, ոլորտի շուկան առնձնանում է ճռրամուծություններիվաճառահանման բարձր աստիճանով, երբ կազմակերպություններըռացիոնալիզատորականակտիվ առաջարկներ են կատարում գնորդներին, փորձելով անընդհատ թարմացնել ծառայությունների որակն ու ձները: Հատկապես թացը

այդ գործընդրսնորվում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաներում (բջջային

կապ, համակարգչային ծրագրային սպասարկում):

Իններորդ, ծառայությունների մատուցման սպառողական հանջարկի բավարարման անորոշությունը ներազդում

պա-

է ոլորտում գոր-

ծող շուկայի առաջարկի վրա: Ծառայությունների արդյունքի որակը մեծամասամբ կախված է արտադրողիանհատական հմտություններից ն

կարողություններից,ուստի այն հնարավոր չէ նախապես գնահատել

մինչ գնորդի կողմից վերջնական սպառման պահը: Սկզբնական շրջանում

մատուցվող ծառայությունների որակը կարելի է գնահատել

անուղղակի ճանապարհով, նմանատիպ արդյունքների հիման վրա, սակայն շուկայական գործոնները այս ոլորտում չափազանց զգայուն են

ման

պահանջարկային փոփոխություններինկատմամբ, ուստի պահանջարկի գնահատականը մարքեթինգային լուրջ

տություններ

է

սպառ-

հետազո-

պահանջում: Այսպես, փոփոխելով հասարակական

սննդում գնորդին առաջարկվող ճաշատեսակների մենյուն, ծառայություն մատուցող կազմակերպությունըշուկայում հայտնվում է անորո-

շության գոտում, նախապես ռիսկային համարելով վաճառքից ստացվող հասույթների ներհոսքը: Տասներորդ, ծառայությունների շուկան իր առանձին ուղղություններով աննամաչափ է զարգանում: Կենցաղ սպասարկման, հասարա44

ԳԼՈՒԽ |

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

կական սննդի, առետրի, վերականգնողականզբոսաշրջության,տեղե-

կատվականտեխնոլոգիաներիծառայություններում նկատվում է զարգացման տեմպերի առաջընթաց` մշակութային, առողջապահական, կրթական ոլորտների նկատմամբ, որտեղ շուկայական հարաբերու-

թյունները գերիշխող դիրք չեն գրավում ն փոխարենը` պետական տնտեսական կարգավորիչ լծակներն են գործում: Հետնաբար, ծառայությունների շուկայի կարգավորումը առանձնահատուկ գծերով է հանդես գալիս, իր մեջ ընդգրկելով պետականն

մրցակցային լծակների կիրառման համատեղումը: Այսպես, պետության կողմից մասնագիտականկրթական ծառայություններիշուկայի մրցակցային կարգավորմանը նպաստում են ուսումնական հաստատությունների կողմից սահմանվող գնային քաղաքականությունը,ծա-

ռայությունների առաջարկի ներկայացման ճկունությունը, կրթության որակական հատկանիշները: Ընդ որում, շուկայի պետականկարգավորումը իրականացվում է վարվող հարկային քաղաքականությամբ,

մասնագետներիպատրաստման պետպատվերիինստիտուտիկիրառմամբ, ուսումնական հաստատություններին պետական դրամաշնորհճերի տրամադրմամբ ն այլն:

ԳԼՈՒԽ

2.2

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունը հիմնվելով սեփականության տարբերձների վրա, գործում է երկու ուժերի` շուկայի ինքնակարգավորման,մասամբ ճան պետական կարգավորման սկզբունքով: Կիրառվում են շուկայական տնտեսավարման տարբեր մոդելներ,

որոնք միմյանցից տարբերվում են պետական սեկտորի մասնակցության տեսակարար կշռով, ինչպես նան տնտեսության պետական կարգավորման մոտեցումներով: Մի դեպքում, պետությանը վերագրվում է բավականաչափ համեստ`

ընդամենըկարգ թացքը

ու

«գիշերային պահակի» դեր, որն

կանոն է սահմանում

տնտեսության բնականոն ըն-

ապահովելիս, մյուս դեպքում` պետությունը ակտիվ դերակա-

տարում ունի տնտեսությանկարգավորման համակարգում: Հետնաբար, ցանկացած պարագայում պետության դերակատարումը (ակտիվ կամ պասիվ) տնտեսավարման կարգավորման

համա-

կարգում անհրաժեշտություն է համարվում, որն հիմնականում պայմանավորված է հետնյալ պատճառներով: Առաջին, շուկայական սավարմանը հատուկ չէ լիարժեք կատարելություն, քանի

որ ոչ

տնտե-

միշտ է,

շուկայական մեխանիզմըիր գործունեությամբ բավարարում է հասարակության պահանջմունքները: Երկրորդ, գործող իրական շուկա-

որ

յական մեխանիզմիգործունեությունըհաճախակի տարբերվում է կատարյալ

մրցակցային միջավայրով գործող դասական ազատական

շուկայից: Այսպես, ժամանակակից շուկային հատուկ

են

այնպիսի բա-

ցասական երնույթներ,ինչպիսին են մոնոպոլիզացիան,սղաճը, գործազրկությունը, որոնք սկզբունքորեն չեն դրսնորվում կատարյալ մրցակցության ժամանակ:

Բայց նույնիսկ կատարյալ տնտեսական մրցակցությունը առանց պետական միջամտության չի գործում: Պետությունը իրականացնում է այնպիսի կարգավորիչ գործառույթներ, որը չէր կարող իրականացվել շուկայի կողմից: Այդ գործառույթներըառնվազն չորսն Յ

փողի

էմիսիան ն

են.

տնտեսության ապահովումը դրամի անհրա-

ժեշտ զանգվածով,

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ |

Ե) հասարակության պահանջմունքներիբավարարումը հանրաօ)

յին ծառայություններով ն «բարիքներով», արտաքին «տնտեսական էֆեկտների» կարգավորումը,

ձՓ) շուկայական տնտեսավարմանիրավականդաշտի ստեղծումը:

Շուկայի

գործունեության մեխանիզմը նպատակաուղղված է

սպառողականպահանջների բավարարմանը,հիմնված առաջարկի ն պահանջարկիփոխներգործությանվրա: Սակայն իրականությանմեջ ձնավորվում

են

հանրային սպառմանն ուղղված պահանջմունքներ,

ն շրջանցելով շուորոնք չեն չափվումդրամակառարտահայտությամբ

Հանրային ծառայությունների ոլորտը հնարավոր չէ կարգավորել մասնավոր գործարարությամբն հետնաբար` ֆինանսավորվում է պետության կամ տեղական ինքնակառական, սպառման կարիք

ունեն:

վարմանկառույցների կողմից: Մասնագիտական գրականության մեջ տարբեր մոտեցումներ են

ցուցաբերվումտնտեսության պետական կարգավորմանհարցի շուրջ: Այսպես, ժամանակակից մոնետարիզմի հիմնադիր Միլթոն Ֆրիդմանը ոչ այնքան լավատեսորենէ ներկայացնում երկրի տնտեսականկյանքի կարգավորմանոլորտում պետության միջամտությունը, առաջարկե-

ընդհուպ մինչն հանրակրթությունը: Սակայն տնտեսագետ տեսաբանների գե-

լով կտրուկ նվազեցնել հանրային ծառայությունների ոլորտը, րակշիռ մասը այդ դիրքորոշմանը հակված չեն

օրինակ

է

ն

նրանց կողմից որպես

բերվում բարձրագույն մասնագիտականկրթության կազ-

մակերպումը,որը հիմնված է մասնավորն պետականհամակցված ֆինանսավորմանվրա: Նշանակալից

է պետության դերը

արտաքին (ուղեկցող)

տնտեսա-

կան էֆեկտները կարգավորելիս: Արտաքին էֆեկտները, որոնք լինում են

դրականկամ բացասական, ձնավորվումեն

որոշ

ծառայությունների

տրամադրմանգործընթացումն հատկապես ներազդում են հասարակության այն խավերի վրա, որոնք ներգրավվածչեն դրանում: Այսպես, ժամանակակից զբոսաշրջային տեխնոլոգիաները էական վնաս հասցնում շրջակա

միջավայրին ն այդ

են Մ(ե-

բնապահպանականվնասը րազդում է ազգաբնակչության առողջության վրա, որոնց բուժման

ծախսերը կամ բնապահպանական ռեսուրսների ծախսը դառնում է պետության հոգածության առարկա: Դրանով իսկ ձնավորվում է ար47

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

տադրանքիթողարկման սոցիալական

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ն

ՇՈՒԿԱՆ

մասնավոր ծախսերի

տար-

բերություն: Արտաքին (ուղեկցող) տնտեսական էֆեկտները կարող են լինել նան դրական,ինչպես օրինակ պետության կողմից բարձրագույն մասնագիտական կրթության ֆինանսավորումը, որով ձնավորվում է մարդկային կապիտալ, ռողական

աճում

է

աշխատավարձը, հասարակության

պահանջմունքներըն

սպա-

այլն: Հետնաբար, եթն պետության

կողմից չիրականացվի տնտեսության կարգավորման միջամտություն, ապա

կթողարկվենառավելապես բացասական արտաքինէֆեկտ ունե-

արտադրանքներն կմատուցվեն ծառայություններ, միաժամանակ հետին պլան թողնելով ն չխրախուսելով դրական արտաքին էֆեկտ ցող

ունեցող տնտեսավարմանոլորտները:

Պետության կողմից տնտեսական կարգավորման ժամանակ հիմնականում օգտագործվում է հետնյալ «գործիքակազմը». հարկային խթանիչ (զսպող) լծակները, սուբսիդիաները (որոնցով նպատակային ֆինանսավորումիրականացնելով,խրախուսվում է դրական արտաքին էֆեկտներ առաջացնող տնտեսական գործունեությունը), վարչական մեթոդները: Այսպիսով, հանրային բարիքների սպառման

տնտեսական արտաքին էֆեկտների կարգավորման անհրաժեշտությամբ է պայմանան

վորվում պետության միջամտությունը հասարակության ռեսուրսների շուկայական բաշխման, վերաբաշխման կարգավորման գործընթացում, քանի որ հասարակականարտադրության ոչ

բոլոր

ընդգրկվում շուկայական առաջարկի համակարգում: ծախսերն

են

ու

օգուտներն ու պահանջարկի

Սակայն տնտեսագետներիմեծ մասը գտնում է, որ պետության միջամտությունը տնտեսավարման կարգավորման հարցում պետք է լինի «չափավոր», քանի որ հակառակ պարագայում նվազում է շուկայական տնտեսավարման արդյունավետությունը: Դրա վառ ապացույցն էր տնտեսության պետական ամբողջական կարգավորմանպարագայում գործող տնտեսավարման վարչահրամայական համակար-

տասնամյակ գործնական կիրառում գտավ Խորհրդային Միությունում ն իրեն անարդյունավետչդրսնորեց: գը,

որը

շուրջ

յոթ

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Հասարակական եկամուտների վերաբաշխման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է շուկայի գործող բաշխման մեխանիզմների ոչ

լիարժեքությամբ, որը

դրսնորվում է հատկապես

կապիտալի, հողի,

աշխատաշուկաներում,ինչպես հանրային ծառայությունների մատուցման շուկայում: Հարկային քաղաքականության, տրանսֆերտնենան

րի, սուբսիդիաներիճանապարհով պետությունը եկամուտների վերա-

բաշխում

է

կատարում` տնտեսության շահութաբեր ոլորտներից ֆի-

նանսական միջոցներ ուղորդելով իսկ ձգտելով

ոչ

շահութաբեր ոլորտներ, դրանով

որոշակիորեն համահարթեցնել ձնավորված սոցիալ-

տնտեսականանհավասարությունը:

Միաժամանակ,մասնագիտականգրականության մեջ կարծիք է հայտնվում, որ պետությունը չպետք է ձգտի ամբողջականհամահար-

թեցման, քանի

որ

այն կբերի տնտեսավարման խթանիչ լծակների

գործառույթների թուլացմանը

ն

կնվազեցնի շուկայական

տնտե-

հանդիսացավ սավարման արդյունավետությունը: Դրա ապացույցը տնտեսության պետական կարգավորմանՇվեդական մոդելը, երբ եր-

կար ժամանակահատվածումիշխանության գլուխ կանգնած սոցիալդեմոկրատներըվարելով հարկային «ծանըրբեռի» ձնավորման քաղա1989 թվ. երկրում կազմում էին 56,575) ն հարկատուներինտրամադրելովհանրային թանկար-

քականություն (հարկային մուտքերը ՀՆԱ-ում

ժեք ծառայություններ, արդյունքում կորցրին տնտեսավարմանարդյու-

նավետության ապահովման էական լծակներ

ն

իրենց տեղը զիջեցին

պահպանողականներին: Տնտեսագետները հիմնականում պետության միջամտող գործա-

ռույթները դիտարկում

են

տնտեսության կարգավորման համա-

տեքստում, երբ անհրաժեշտություն է ծագում մեղմելու գործազրկությունը, սղաճը, կանխարգելելու տնտեսական ճգնաժամերը: Նման գլոբալ

հիմնախնդիրներլուծելուց բացի, պետությունը իր կարգավորիչ

գործառույթներն է իրականացնում տարածաշրջանայինտնտեսական

մակարդակների համահարթեցման ոլորտում

ն

անգամ միկրոտնտե-

սական հիմնախնդիրներ է լուծում, երբ կազմակերպություններինֆի-

նաճսավորումէ ռիսկային, սակայն հեռանկարայինբարձր արդյունավետություն ունեցող ծրագրեր:

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

Հետնաբար, պետական կարգավորումը լրացնում է գործող շուկա-

յական տնտեսավարման գործառույթները ն գործում է հետնյալ սկզբունքով. «մրցակցությունն ամենուր, որտեղ հնարավոր է, իսկ կարգավորումը այնտեղ, ուր անհրաժեշտ է»: Դրան զուգահեռ, տնտեսության պետական կարգավորումը կարող է դրսնորվել երեք մակարդակով. միկրո (կազմակերպություններ,կորպորացիաներ),մեզո (միջին

մակարդակ` տնտեսության ճյուղեր), մակրո (համապետական): Որպես կանոն, ուղղակի կարգավորումը նվազագույն ձնով հանդես է գալիս միկրոտնտեսական,առավելագույնը` մակրոտնտեսականմակար-

դակում:

Պետություն,

տնտեսական

կարգավորիչները օգտագործում

է

անուղղակի ճանապարհով: Այսպես, որպես տնտեսության ուղղակի կարգավորմանմիոցառումներ պետությունը օգտագործում է

ուղղակի

ն

սուբսիդավորումը, պետական գնումների հանակարգը, իսկ որպես անուղղակի կարգավորման լծակներ

են

հանդես գալիս պետության

կողմից սահմանվող հարկային արտոնությունները, դրամավարկային

համակարգը,մաքսային իրավահարաբերությունները

ն

այլն:

Բացի տնտեսական կարգավորիչներից, պետությունը շուկայական հարաբերություններինմիջամտում է իրավական

վարչական են Իրավական լծակներով դաշտով սահմանվում շուկայական հարաբերությունների«խաղի կանոնները» ն օրենսդրական հիմքեր են ստեղծվում տնտեսավարման համար, ինչպիսիք

են

ն

սեփականության

իրավունքի պահպանումը, պայմանագրային պարտավորությունների կատարման երաշխիքների ապահովումը,մատակարարների, արտադրողների, սպառողների միջն փոխհարաբերությունների կարգավորումը, գործատուների

հարաբերություններին

վարձու աշխատողների պայմանագրային աշխատանքայինիրավունքների սահմանումը: ն

Շուկայական տնտեսության կարգավորմանվարչական լծակները

պետությունը օգտագործում է խիստ սահմանափակ շրջանակով, երբ անհրաժեշտության դեպքում շուկայում գործող տնտեսավարող սուբյեկտները ուղղակիորեն ենթարկվում են պետական մարմիններին` գների կարգավորման, աշխատանքային յուրահատուկ պայմանների սահմանման,

արժութային

ն

հակամենաշնորհային գործունեության

ուղղություններով: Սակայն շուկայական տնտեսավարման գործընթա50

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ցում վարչական կարգավորիչների կիրառմանը պետք է մոտենալ չափավոր ձնով, հակառակ դեպքում` շուկայական մրցակցությունը իր տեղը կզիջի վարչահրամայական տնտեսությանը:

Այնուամենայնիվ, միջազգային փորձը ցույց է տալիս,

որ

պետու-

թյան մասնակցության չափաբաժինը տնտեսության զարգացման գործընթացում վերջին տասնամյակում զգալիորեն աճել է: Այսպես,

պետականարտադրանքիտեսակարար կշիռը

ԱՄՆ

ազգային եկամ-

Ֆրանսիայում` 22942, Շվեդիայում` 1725: Պետության մասնակցությունըտնտեսության բնա-

տում 2011 թ

կազմել է 3,372»,Ավստրիայում` 3,322,

գավառումպայմանավորվածէ ոչ միայն պաշտպանականոլորտի կայացմամբ կամ գիտատար ու ռիսկային տնտեսականոլորտների զարգացմամբ, այլն արտադրականենթակառուցվածքներիբարելավմամբ ն տնտեսության «թույլ ոլորտների» զարգացմամբ (տես գծապատկեր 2.3):

Այս կապակցությամբ, ժամանակակից տնտեսագիտականմիտքը պետականոլորտ հասկացությունը կապում է

ոչ

այնքան տնտեսության

մեջ` պետական սեփականության տեսակարար կշռի, որքան տադրության, բաշխման,

փոխանակման ն

պետական մասնակցության չափաբաժնի

ար-

սպառման գործընթացում

Այդ չափաբաժինը, փաստորեն, տնտեսության պետական կարգավորման հենակետն է, որով պետությունը իրականացնում է տնտեսավարման իր գործահետ:

ռույթները` պետբյուջեից սուբսիդիաների հատկացումը, տնտեսության ճյուղերի միջն եկամուտների վերաբաշխումը, հանրային նշանակու-

թյան ծառայություններիմատուցումը կամ արտադրատեսակներիթողարկումը ն այլն:

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

Պաշտպանական

ՇՈՒԿԱՆ

Գիտատար

ն

ռիսկային

ներդրումային ոլորտ

ոլորտ

-՛

-.

առ ոռ

առատ

սաա դ

շ7՛.-

Պետականհատվածի գործունեության ոլորտները

-.Օծ սո

ս

առստա սո

-

Հ

լ -՛

Հանրային արտադրության կամ ծառայությունների

Տնտեսականենթակառուցվածքների ներդաշնակեցման

մատուցման ոլորտ

ոլորտ

Գծապատկեր2.3

Տնտեսության համակարգում պետության

մաս-

նակցության հիմնական ոլորտները Հետնաբար, ներկայումս պետական սեկտոր հասկացությունը

ակնկալվումէ

ոչ

միայն պետական մասնակցություն` որպես

վարմանսուբյեկտի, այլ

նան

տնտեսա-

որպես պետության կարգավորիչ ուժ`

կայական հարաբերությունների համատեքստում: Ընդ որում, բանները գտնում են,

որ

շու-

տեսա-

բաշխման հարաբերություններում պետության

դերը պետք է բավականին զգալի լինի, իսկ արտադրական

ն փոխանակման ոլորտներում պետական միջամտությունը պետք է հասցվի

նվազագույնի: Այլապես, պետության գերակշիռ չափաբաժնի առկայությունը շուկայական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում կդեֆորմացնիհենց շուկայական մեխանիզմը: Այս կապակցությամբ, տեսաբանները միշտ էլ միտված

են

եղել

որոշելու տնտեսավարման կարգավորման գործընթացում պետության միջամտության այն սահմանագիծը, որը

արդյունավետ կարգավորիչ

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

դերակատարում կունենա շուկայական մեխանիզմի գործընթացում, առանց խաթարելու տնտեսության շարժիչ ուժի գործառույթները: Այս գործընթացը ներկայումս այնքան ակնառու է դարձել, որ նույնիսկ ձնավորվել է գիտության առանձին բնագավառ` հասարակական

ընտրության տեսություն (քսԵլՇ Շհօ166),հիմնված տնտեսագիտության ն պետականկառավարմանսկզբունքների համատեղման վրա,: միաժամանակ նպատակաուղղվելովվարչական ն տնտեսականմռտիվացիոն համակցությամբ որոշումների կայացմանը: Հասարակական

ընտրության տեսության կողմնակիցները գտնում են,

որ

քաղաքական

որշումների կայացման գործընթացումկիրառելի են գործարար աշխարհի կառավարմանսկզբունքները:

Այսպիսով, հիմնվելով տնտեսության պետական կարգավորման տեսական վերլուծությունների վրա, կարելի է հանգել հետնյալ եզրակացությունների: Առաջին, պետության միջամտությունը տնտեսության կառավարմանը պայմանավորված է մակրոմակարդակումդասական շուկայի կարգավորիչ գործառույթների

մրցակցային միջավայրից

ոչ

դուրս

լիարժեքությամբ, երբ շուկայական մնում հանրային նշանակության

են

ծառայությունների մատուցումը: Երկրորդ, պետության կարգավորիչ գործառույթները

տնտեսու-

թյան ենթակառուցվածքների ներդաշնակեցմանգործընթացում առավել արդյունավետ են գործում, քան դասական շուկայի գործունեության

սկզբունքները,քանի որ պետության կողմից մակրոմակարդակովեկամուտների վերաբաշխումը մոտիվացիոն դաշտ է ստեղծում «տնտեսու-

թյան

թույլ

ենթակառուցվածքների»զարգացման համար, ինչը որպես

կանոն, շրջանցվում է ծառայություններիշուկայի կողմից:

Երրորդ, պետության միջամտությունը տնտեսության կարգավորգործընթացինպետք է լինի օպտիմալսահմանագծում,այնպես, որպեսզիմի կողմից կարգավորմաննվազագույն սահմաններումծախսվող ման

ֆինանսականմիջոցներըչփոշիացվենն պետականծրագրերըհասցվեն ավարտուն տեսքի, իսկ մյուս կողմից, առավելագույն սահմանագծից դուրս

պետականմիջամտությունըչխաթարիծառայություններիշուկայի

գործունեության մեխանիզմի արդյունավետություն ն տնտեսականկառավարմանվարչահրամայականհիմքեր:

չստեղծվեն

ԳԼՈՒԽ

2.3

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸ ԵՎ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ծառայությունների վաճառքիգնագոյացումը բխում Է շահերի երկու բնեռներից`արտադրողը բարձր գինառաջարկելովձգտում է արդյունքիթողարկմանծախսերիփոխհատուցմանն գործարարուծառայության շահույթի ձնավորման: Իր հերթին, սպառողը է թյուններիշուկայում փնտրում ցածրգներ` նպատակունենալով լիարժեք բավարարելնան իր սպառողականպահանջմունքները: Նման իրավիճակումշուկայում ձնավորվում է հավասարակշռված գին, այնպես,ռր երկուստեք գնահատվիգնորդի ն ծառայություն մատուցողի պահանջմունքները:Տնտեսագիտությանմեջ առահիմնված առաջարկի ջարկին պահանջարկիհավասարակշռումը, ն է գնի քանակիվրա՝ներկայացվում այսպես թ

փ»

"

Օ.

Չ

Ծառայություններիշուկայիհատվածարումըկարնոր դերակատարում ունի առաջարկնու պահանջարկըկառավարելիս:Շուկայի հատվածավորումը կատարվումէ տարածաշրջանային,ազգային, սեռատարիքային,վճարունակության,գնողունակության ն այլ սկզբունքներով:

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Այսպես, կոշիկի մանրածախվաճառքովզբաղվողկազմակերպությունը հատվածավորում է շուկան` վաճառահանելով մանկական, տղամարդու ն կանացի կոշիկներ: Մարքեթինգիկառավարչին հանձնարարվում է` ելնելով վաճառքի գնի հավասարակշռմանսկզբունքից,որոշել մանկական կոշկեղենի վաճառքի քանակը(Օ) ն 1 զույգիվաճառքիգինը (թ) եթե հայտնի են հետնյալ տվյալները. 1. մանկականկոշիկի վաճառքիշուկայի աշխարհագրական տարածքում բնակչությունը կազմում է 200 հազ. մարդ, որտեղ80 96-ը` ընտանեկանխմբերեն, 2. ընտանեկանխմբերի 6096-ն ունեն անչափահասերեխաներ, 3. անչափահասերեխաներովընտանիքիանդամներիմիջին կազմը 5 հոգի է, 4. 1 ընտանիքիամսականմիջին եկամուտը կազմում է 180 հազ. դրա, 5. ընտանեկանբյուջեում մանկականկոշիկի ձեռք բերման ծախսը 0,8 Չծօ է, իսկ կոշիկի շուկայից գնումը իրականացվումէ տարին1 անգամ, 6. կոշիկի պաշարների10 96-ը արտահանվումէ միջազգային շուկա, 7. կոշիկի վաճառքիտարեկանշահույթը կազմակերպությունում առնվազնպետքէ կազմի 115 մլն. դրամ,այն դեպքում, երբ 1 զույգ մանկականկոշիկի ինքնարժեքը10.000 դրամ է: ,

Լուծում Լ

ռրոշենք կոշիկի սպառողականպահանջարկը`սեգմենտավորելովշուկան ըստ սպառողներիխմբերի: ա) 200 հազ. բնակչությամբշուկայում ընտանեկանխմբերը կկազմեն. 200.000 80 6 160.000 հոգի բ ընտանեկան խմբերով բնակչության անչափահաս երեխաներիխմբաքանակըկկազմի. 160.000 60 96 96.000 հոգի քայլ

-

"

"

-

-

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

գ) անչափահասերեխաներովընտանիքներիքանակը կկազ-

մի. 96.000/5-

19.200

1ընտանիքիտարեկանբյուջենկկազմի. 2.160.000 12 ամիս" 180.000 Ո. քջայլ- որոշենքմանկականկոշիկի սպառմանպահանջարկը` ելնելով անչափահասերեխաներովընտանիքներիֆինանսական հնարավորություններիցն վաճառող կազմակերպությանկողմիցառաջարկիծավալներից: ե) ընտանեկանբյուջեից մանկական կոշիկի ձեռք բերման ծախսըկկազմի. դ)

Հ

2.160.000

"

0,8 96

Հ

17. 280

զ) վաճառողիկողմիցտեղականշուկայում թողարկված մանկականկոշիկի առաջարկըկկազմի. (10006 է)

լ.

-

96)"Զ"Ք

կոշիկի պահանջարկին առաջարկիհավասարակշռումը` հաշվի առած տեղական սպառողի ֆինանսականհնարավորություններըն վաճառքիշուկայում ներկայացմանծավալները. 17.280 դրամ' 19.200 09"Ք-Օ-Հ քայլ ներկայացնենքկոշիկի վաճառքի ծավալները ն իրացման արժեքը` ելնելով առնտրային կազմակերպության կողմիցմանկականկոշկեղենիվաճառքիտարեկան շահույթիձնավորմաննվազագույնմակարդակից. քանակ միավորզույգիշահույթ 115 մլն. դրամ -

"

Գ՝ (

Մ.

Ք-

-

10.000

)

-

115.000.000

կազմենք 2 անհայտով հավասարումների համակարգ, որպես անհայտներ ներկայացնելովմանկական 1 զույգ կոշիկի վաճառքիգինը(Ե) ն վաճառքիքանակը (Օ) քայլ

-

ֆինանսական կառավարչիպահանջ մարքեթինգի կառավարչիպահանջ

Զ"(Ք-10)-115.000--»

09Զ"Թ»-33176.`

|

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

Գ» 25. 362 զույգ Ե

25 "62

0,9

դրամ

14.564

Հ

"

(

14.564

25.362

"

-

10.000

14.564

-

)

115.000.000

-

331. 766

ն Այսպիսով,մանկականշուկայի վաճառքիսեգմենտավորման առնտրային կազմակերպության առաջարկիֆինանսականարպայմաններումմանդյունքների ձնավորմանռազմավարության 14.564 դրամ, որը ի վիկականկոշիկի վաճառքիգինը կսահմանվի ճակի Է գնելու անչափահասերեխայովընտանիքը` տարին մեկ անգամ: 14.564

2.4

ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Հ

17.280

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ծառայությունների ոլորտում գնագոյացման գործոնները բազմազան են ն առնչվում են սպառողի սոցիալ-տնտեսական պահաջմունքների բավարարման շրջանակի հետ: Ծառայությունների պահանջարկը հիմնականում անհատականբնույթ է կրում ն, ի տարբերություննյութական բարիքների,առավել ընդարձակն բազմակողմանիէ: Մպառողիմոտ ծառայությունների մատուցմանպահանջարկէ ձնավորվումմիաժամանակմի շարք ուղղություններով: Այսպես, աշխատանքիցհետո ազատ ժամանակըտնօրինելիսանհատըօգտվումէ կենցաղսպասարկմանծառայություններից,հաճախումէ գրադարան,համացանցովշփվում է մերձավորներիհետ, դիտումէ հանրայինհեռուստաալիքն այլն: Ծառայությունների մատուցման ն սպառման ժամանակային անջրպետիբացակայությունը,ինչպեսնան սպառողիանմիջական մասնակցությունը արդյունքի ձնավորմանը ներազդում է գնագոյացմանվրա:Այսպես,գյուղականվայրերումկոնկրետծառայության ոչ բարձր պահանջարկի պատճառովհաճախ դրանք մատուցվոմ են կադրային անորակ համալրման, տեխնիկապեսոչ բավարարտեխնոլոգիաներով, որը ի տարբերությունքաղաքային

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

վայրերի,ցածրգներ է սահմանում: Եվ հակառակը, ելնելով ծառայությունների տեղական պայմաններից,առաջարկը կարող է սահմանափակլինել սպառողիհամար (հանքային ջրեր, առողջարանային բնական ռեսուրսներ, պատմաշակութային էկոլոգիապես խիստ վերահսկվողհուշարձաններ ն այլե), որն էլ կհանգեցնեի ծառայություններիհամեմատականբարձր գների: Սոցիալականոլորտումմատուցվողծառայությունների գները կարող են չձնավորվել զուտ շուկայական մեխանիզմներով, այլ ելնելով սոցիալական արդարության սկզբունքից. պետական ուղղակի միջամտությանազդեցությամբենթարկվել տրամադրվող զեղչերի, սուբսիդիաների, դրամաշնորհներիմիջոցով: Հատկապես, այս երնույթները զգալի ազդեցություն են թողնում առողջապահության, մասնագիտականկրթության, մշակույթի ոլորտներում: Ծառայությունների ոլորտում գնագոյացման վրա էական ազդեցություն է թողնում սեզոնայնությունը: Հատկապես գների կտրուկ տատանումներեն նկատվում զբոսաշրջության, առողջարանային, մարդատարավիափոխադրումների ծառայությունների մատուցմանոլորտներում՝ ձմեռայինն ամառայինամիսներին: Ծառայություններիորոշ տեսակներտեղափոխվումեն ինքնասպասարկմանոլորտ, երբ ազգաբնակչությանշրջանում կտրուկ նվազում են եկամուտները:Հատկապես,այս երնույթը նկատելի է բնակչության կենցաղ սպասարկմանոլորտում, երբ ֆինանսատնտեսականճգնաժամիպայմաններում ազգաբնակչությունըդիմում է ինքնասպասարկման,չկարողանալով օգտվել ծառայությունների մատուցմանբարձր գներից, որն էլ իր հերթին նվազեցնումէ պահանջարկըն ազդումէ ոլորտում առաջարկվողգների վրա: Ծառայություններիոլորտին հատուկ է նան "երկաստիճան" գներիսահմանումը,հատկապեսմոնոպոլգործունեության պարագայում, երբ գնորդը իր պահանջմունքների սպառման համար անցնում է ծառայություններիմատուցմանփոխկապակցվածփուլերով ն վճարում երկու ն ավելի անգամ: Այսպես, ատրակցոիններով զբոսայգիներըմուտքավճարեն գանձում վճարային քար58

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

տերիառաջարկիմիջոցով, որը լիցքավորելուցհետո գնորդըհնարավորություն է ունենում օգտվելու ատրակցիոններից:Կամ, առողջարանային համալիրներումգնորդը վճարում է հյուրանոցի համարի համար (մուտքի վճար), ն այնուհետնա̀ռողջության վերականգմանզանազանպրոցեդուրաների համար: Ծառայություններիոլորտում բացի մրցակցայինգներից,գործում են նան սակագներ,որոնքհիմնականումհանրայինոլորտին են վերաբերվում(քաղաքայինտրանսպորտ,ջրամատակարարում, աղբահանումն այլն): Հետնաբար,ծառայություններիոլորտում գործում են ինչպես ազատական,այնպես էլ կարգավորողգներ (բնականմռնոպոլիաներիշրջանակ), սահող ն սեզոնայինգներ, ինչպեսնան զեղչայինառաջարկներ: Որպես կանոն, ծառայություններիոլորտում գնագոյացումը իրականացվումէ արտադրականոլորտինհամահունչմեխանիզմներով,հաշվի առած ծառայությանինքնարժեքը,շահույթը,շուկայի առաջարկին պահանջարկիհավասարակշռումը:Սակայն որոշ դեպքերում (փաստաբանի,ֆինանսականխորհրդատուի,աուդիտորականոլորտի)ծառայություններըկարող են սուբյեկտիվգներ պարտադրելհաճախորդին,կիրառելով գնային կատարյալդիսկրիմինացիա: Մրցակցայինշուկայում գնագոյացումըմի կողմիցնպատակէ հետապնդումմատուցվող ծառայություններիշրջանակիընդլայնմանը, մյուս կողմից,գներիբարձրացմանճանապարհովշ̀ահութաբերության բարձրացմանը:Սակայն, ծառայություններիմատուցմանշուկայում գներիբարձրացումը,ի տարբերությունապրանքայինշուկայի, առավել դժվար իրագործելիէ, քանի որ այն որոշակիորենառնչվումէ ազգաբնակչության սոցիալականխնդիրհետ: ների լուծման Ծառայությունների շուկայում առաջարկին պահանջարկիհավասարակշռմամբ գների ձնավորումըհնարավորէ իրականացնել նան սցենարային ներկայացումներով:

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Սցենար 1. ինչպիսի հավասաՕգտվելով նախորդ խնդրի տվյալներից, րակշռվածգին ն վաճառքիորքա ն քանակ կունենանք, երբ առաջարկը աճի պահանջարկիանփոփոխ պայմաններում: Այսինքն, առնտրայինկազմակերպությունըկորցնի իր մրցակցայինդիրքերը միջազգայինշուկայում ն 1096 արտահանվող մանկական կոշկեղենի քանակըվերաուղղիներքինշուկա: Գ"(Ք-10) - 115.000 10Օ:Ք-331.166 Օ.-21676 թ

-

15.30526

Սցենար2.

հավասարակշռվածգին ն վաճառքի քանակ կսահԻնչպիսի՞

մանվի, եթե անչափահասերեխաներովընտանիքներիամսական միջին եկամուտը աճի 20.000 դրամով, ն դրանից ելնելով, մանկականկոշիկի ձեռք բերմանծախսինընտանեկանբյուջեից հատկացվի ոչ թե 08 96, այլ 0,9 օօ՝ անչափահաս երեխաներով ընտանիքներիթիվը 10 օ6-ովաճ արձանագրելով: ( 180.000 -- 20.000 ) 12 ամիս " 0,009 19200 1,1 456.192.000 "

"

Ձ"(Ք0,9 Զ" Ե

Հ

100)

-

՞

-

115.000

456. 192

Ք»

12,934571

Օ.- 39, 188

Սցենար3.

Ինչպիսի՞ն կլինի հավասարակշռվածգինը ն իրացմանքանա-

կը, եթե 1-ին ն 2-րդ սցենարները միաժամանակ կայանան, այն առաջարկը: սինքն, զուգահեռաբար աճի ն պահանջարկը:

(զ.

-

Չ"(Ք-10)

Ք

-

115.000

456.192

ԳԼՈՒԽ

Ե

Հ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

13,70536

Գ- 34,1192

Սցենար4.

Ինչպիսի՞ն կլինի հավասարակշռվածգինն

իրացմանքանատեղականշուկը, եթեկոշիկ վաճառահանող կազմակերպությունը կայ պահանջարկիանկմանպատճառովարտահանիթողարկման ոջ թե 10` այլ 30 օ6-ը, հետապնդիշահույթիտարեկանոչ թե 115.000. այլ 110.000 մեծություն, ն անչափահասերեխաներովընտանիքների տարեկանբյուջենկրճատվի15 06-ով: Ձ"(Ք-10)0,7 Գ թ

-

ու

110.000

Ք-331.766"

0,85

13,756077

Գ» 29,285871

հիմնաԱյսպիսով,ծառայություններիոլորտումգնագոյացման են կանուղիներ հանդիսանում. "ծառայություններիմիջին ինքնարժեք Հ շահույթ" մոտեցումը, որը գործում է հիմնականում միջնորդայինշուկայում ն պահանջում է վերադիր ծախսեր (մանրածախառնտուր,ֆինանսականծառայություններ), սակագներիսահմանում, որը պետականկարգավորմամբ գործում է սոցիալական,ինչպես նան բնական մռնոպոլիաների ոլորտում, առանձնահատուկպատվերներիգծով գների ձնավորում, որը տեղի է ունենում ոչ մրցակցայինշուկայում ն հիմնականում թելադրվումէ ծառայությունմատուցողիկողմից, մրցակցային գների սահմանում, որոնք ձնավորվում են այնպիսի գործոնների համակցված ազդեցությամբ, ինչպիսիք են շուկայում առկա առաջարկիու պահանջարկի հավասարակշռումը, ծառայության ինքնարժեքը, ինչպես նան մրցակիցների կողմից գնայինառաջարկները: »

ԳԼՈՒԽ

2.5

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Մարքեթինգըկարնորում է շուկայում արտադրանքիպահանջարկի տնողության դիտարկումը ըստ կենսափուլերի: Ավանդաբար այդ տնողությունըվերլուծվում է հետնյալ փուլերով. Լ Փուլ երբ իրականացվումէ ծառայության արդյունքի շուկայականմուտքիփորձարկում:Այս պարագայումարդյունքը դեռնս չի վաճառահանվում,սակայն թեստային առաջարկԷ արվումգնորդին,մեկնարկումէ գովազդարշավ: Լ. Փուլ արդյունքիդիրքավորում ծառայությունների մրցակցային շուկայում: Այս պարագայումիրականացվում է ագրեսիվ գռվազդ,ծառայությունների «ինտերվենցիա»շուկա ն մրցակցայինպայքարիգործընթաց: ԼԱ. Փուլ ծառայությանարդյունքներիլայնածավալ իրացում ն շուկայական առավելագույնպահանջարկի հասունացում: Այդ ժամանակահատվածում գնորդները քաջատեղյակլինելով առաջարկվողծառայություններիսպառողականհատկություններին,իրենց ամբողջականպահանջարկովներկայանում են շուկա, ն դրանով իսկ, ապահովում լիարժեք ու լայնածավալվաճառք: ՒՄ. Փուլ- ծառայությունների«ծերացման»փուլ, երբ երկար ժամանակ շուկայում մատուցվող ծառայությունը աստիճանաբար գնորդներիշրջանում կորցնում է իր գրավչությունը ն սպառողականհատկությունները`նամանավանդ,երբ մրցակիցներիկողմիցկատարվումէ նոր առաջարկ: Մ. Փուլ- շուկայիցմատուցվողծառայության«դուրս մղում»փուլ, երբ բարդանում է արդյունքի իրացման գործընթացը,այն այլնս շուկա չի մատակարարվումն միայն վաճառահանվում են առնտրումառկամնացորդները: -

-

ԳԼՈՒԽ |

ք

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

պահանջարկ առավելագույնվաճառք

փ.

իի.

'

Յփ.

4փ.

Տ

|

2.4 Ծառայություններիշուկայական Գծապատկեր պահանջարկիգրաֆիկըըստ կենսափուլերի յուԵլնելով արտադրանքիսպառման ժամանակահատվածի շուկայագետըպարաքանչյուրփուլի առանձնահատկությունից, հանջարկի մակարդակիառումով պետք է դիմի սպառման ակտիվացմանհետնյալգործիքներիկիրառմանը: 1.Փուլ- փորձարկում. » ակնարկայինգովազդ, » գնռրդինանվճարարտադրանքիթեստայիններկայացման ակցիաներ, պարբերաբար » բանակցություններ վաճառքիկետերիհետ ն արտադրանքի աստիճանաբար գրավիչտեղակայումշուկայում: 2.Փուլ- դիրքավորում. » մատուցմաննորաձնություն, գնորդինարտադրանքի » ագրեսիվգովազդ, » լրացուցիչ ծախսեր, լրացուցիչ որակ ստանալու նկատառումով: Փաստորենմարքեթինգիայս փուլը առավելծախսատարէ: 3. Փուլ լայնածավալ վաճառք. » գ ովազդ, պարբերական » շուկայի սպառման այլընտրանքային շրջանակների որոնում, `»

ԳԼՈՒԽ

մ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

գնորդի սպառողականլրացուցիչ պահանջների հետազոտում, որակականպահանջներ,արտաքինտեսքիպահանջ, էկոլոգիականչափանիշներ,առողջարարականպահանջներ ն այլն: 4.Փուլ- ծերացում. ն պրոպագանդում, » զեղչայինգներիառաջարկում ն » մեծաքանակգնումհատուկ առաջարկներ ակցիաներ` ների պարագայում, » ապառիկ վաճառքի (դեբիտորական պարտքերի) ընդլայ»

նում,

նմանատիպայլ արտադրատեսակի1-ին փուլի մեկնարկում: 5. Փուլ- դուրս մղում. » շուկա առաքման դադարեցում, արտադրանքի » գովազդիդադարեցում, » արտադրանքի շուկայական մնացորդների վաճառք` ինքնարժեքովն անգամվնասով: Այսպիսով, արտադրանքիսպառման պահանջարկի փուլերը ցիկլային են ն ռրպես կանոն, 3-րդ փուլի ավարտին ն 4-րդ փուլի են սկզբին շուկայագետներըփորձում փոխարինողարտադրանքի վաճառքըխրախուսել ն սկսում են վերջինիս 1-ին փուլի աշխատանքները: Արտադրանքիսպառմանկորի վարքագիծըգնահատենքքանակականչափիչներով,յուրաքանչյուր փուլի համար ներկայացնելովֆինանսականհոսքերիդրականն բացասականհաշվեկշիռը: Կաթնամթերք վաճառող կազմակերպությունըունի լայն տեսականի (կաթ, պանիր, թթվասեր, կաթնաշոռ ն այլն): Շուկայագետին հանձնարարվումէ կազմել նոր արտադրվող ն գնորդին անծանոթ«շ» տեսակիպանրի վաճառքի ֆինանսականհոսքերը, ներկայացնելովսպառման յուրաքանչյուր փուլի կանխատեսվող ֆինանսականարդյունքները,այնպես, որ իրացմանկենսափուլի ողջ ընթացքում ձնավորվածկորուստներըչգերազանցենշահույթի 7Գ6-ը: Հայտնիեն հետնյալտվյալները. »

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Գովազդիտարեկանգումարներըկազմում են. ակնարկային՝ 5000 հազ, ագրեսիվ40.000 հազ., պարբերաբար՝ 20.000 հազ.դրամ: Փորձարկվողպանրիվաճառքիթույլատրելիչափաբաժինը 60.000 դր. թողարկման ինքնարժեքը տարեկան 8տ 480.000 դրամ:1-ին փուլի տնողություննէ 1 տարի: Վաճառքի գրավիչ կետերի վարձակալությանտարեկան ծախսը` 15.000 հազ.դրամ է, սռվռրականկետերինը 7 000 հազ. դրամ: վաճառքիարտաքինտեսքին որակիապաԱրտադրանքի հովման լրացուցիչծախսերըմեկ տարվահամարկազմում են 12.000 հազ.դրամ: Նախատեսվողվաճառքը շուկայում մրցակցայինդիրքավորմանփուլում տարեկան50 տ է, իսկ լայնածավալվաճառքի3-րդ փուլում 8096 ավելի: 2-րդ փուլի տնողությունը է 2 տարի,3-րդ փուլը` 4 տարի: նախատեսվում Արտադրանքիվաճառքի գինը 2-րդ ն 3-րդ փուլերում նախատեսվում է 80.000 դրամ: 3-րդ փուլում նոր շուկաների ռրոնման ծախսերընախատեսվում են տարեկան 2000 հազ դրամ, իսկ գնորդի սպառմանպահանջներիհետազոտմանլրացուցիչ ծախսերը 1500 հազ.դրամ: Սպառման«ծերացման»4-րդ փուլում արտադրանքի իրացման գինը կնվազի5 96-ով,վաճառքի3096-ըկիրականացվի ապառիկսկզբունքով,որից 396-ը կնախատեսվիանհուսալի դեբիտորականպարտքերիցկորուստ: Հատուկ առաջարկովկիրականացվիիրացման1596-ը` 7 Չծ գներիզեղչման պայմանով: 4-րդ փուլը նախատեսվումէ 3 տարի` տարեկան 60 տ վաճառքով: 5-րդ փուլի տնողություն՝ նախատեսվում է 1 տարի, վաճառքիքանակը 20տ., ռրի 3096-ը ինքնարժեքով,իսկ 70 1096 ցածրգներով: 96-ըինքնարժեքից ՞

-

՝

10.

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Լուծում

Յուրաքանչյուրփուլի համար հաշվարկենք եկամուտներն ու ծախսերը ն ներկայացնենքվաճառքի ֆինանսական արդյունքը (շահույթ, վնաս) Փուլ.

Լ

(480.000) փորձնականվաճառք 1 տարի՝ 8տ" 60.000 1տ » (5000) ակնարկայինգովազդ » (15.000) վաճառքիկետերիվարձակալություն1տ" 15.000 Առաջինփուլում պանրիփորձեականվաճառքից ձնավորվեց 500.000 հազ.դրամիվնաս: »

-

"

-

Հ

Ա. »

Փուլ. 2 տարի վաճառքիկետերի վարձակալություն`

"

15. 000

-

(30.000) »

»

ագրեսիվգովազդ՝ շտարի "40.000 -(80.000) 2 տարի '50տ" որակի ապահովմանլրացուցիչ ծախսեր՝ 12.000

»

-

(120.000)

շահույթ2 տարի" 50 ' տ

2.000.000

-

(80.000-60.000)

1.310.000

2.000.000

-

690.000

-

Փաստորեն,շուկայում պանրի վաճառքի դիրքավորմանփուլում արդենիսկ ձնավորվեց690.000 շահույթ: 11. » » »

.Փով. 4տ 20.000 80.000 գովազդ(պարբերաբար) 4տ 7000 28.000 վաճառքիկետերիվարձակալություն՝ 4տ այլընտրանքայինշուկաներիորոնման ծախսեր՝ -

"

"

-

»

4տ գնորդների սպառմանպահանջների հետազոտում`

»

-

Հ

վաճառքիցշահույթ

4տ

"

1,8

՛"

տն.

(80.000-60.000)

7.200.000

7.200.000-80.000-28.000-8000-6000-7.078.000

շահույթ

-

ԳԼՈՒԽ |

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Փուլ. գովազդ 0

ԼՄ. »

սովորականվաճառքիկետերիվարձակալություն3տ

»

Հ

(21.000)

դեբիտորական պարտքերիցկորուստ.

»

0,85

3տ

"

"

60 տն.

"( 3տ Հատուկառաջարկ՝ 60տն

2.448.000

--

՞

80.000

3տ

21.000

--

"

80.000

"

"

0,95

"

0,03

"

--

151.200

)

60.000

--

60տն 0.15

104.652

0,95

"

-

104.652)

-

" 0,07 -

"

Հ

2.448.000

80.000

2.171.148

151.200

-

շահույթ

Փուլ. զովազդ սով վաճառքիկետերիվարձ. 1տ՞ 7000 7000 ինքնարժեքովվաճառք1տ" 2շՕտն " 0,3 (60.000 60.000) ինքսարժեքի ցածրվաճառքիցկորուստ.

Մ ՛

Ֆ

-

՛

--

-.

1տ

՞

"

20 տն "0,7 (60.000

--

60.000

"

0,9)

»

-

(84.000)

վնաս Ներկայացնենք արտադրանքի իրացման կենսափուլի ողջ ընթացքումձնավորվածֆինանսականարդյունքներըգրաֆիկորեն. 84 00Ս

Հ

-

91.000

ձ

3 «փ

փ

.

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

Այսպիսով, վաճառքի1-ին ն 5-րդ փուլերում կձնավորվեն բացասականդրամականհոսքեր. 500.000

-

91.000

Իսկ 2-րդ, 3-րդ 690.000

-

591.000

-

ն

4-րդ փուլերում ստացվում են դրականհոսքեր

7.078.000

--

2.171.148

Հ

9.318.148

Հետնաբար, իրացմանկենսափուլի ընթացքում վաճառքի կորուստները շահույթի նկատմամբ կկազմեն ողջ կաթնամթերքի 6.396-ը, որը գործադիրտնօրենըգնահատում է նորմայի սահման-

ներում՝

591.000/9.318.148

"

10096-6,396

ԳովազդըմարքեթինգիառանցքայինգործառույթներիցԷ, որի իրականացումըխոշոր ֆինանսական ն կազմակերպչականռեսուրսներ պահանջելով միաժամանակ կրում Է նախընտրելի արդյունքների ստացման ռիսկեր: Այսպես, հնարավոր Է խոշոր գումարներներդնել գովազդայինգործընթացում,սակայն փոխարենը չստանալվաճառքիպլանավորվածարդյունք, ն պարզապես արձանագրելգումարներիչարդարացվածծախս: Հետնաբար,գովազդայինգործունեության արդյունավետ կազմակերպմանն կառավարման գործընթացումկարնորվում են. ա) գովազդիլսարանիընտրությունը, բ) գովազդայինծախսերիօպտիմալացումը, գ) գովազդարշավիցբխող հետնանքների արձանագրումն ու մշտադիտման(մոնիտորինգի)իրականացումը: Գովազդը իրականացվումԷ մի շարք տեղեկատվականաղբյուրներով(ռադիո,թերթ, հեռուստացույց,փողոցայինպաստառներ), որոնք ծառայություններիտարբեր սակագներ են առաջացնում, ուստի լսարանընտրելիս պետք է կիրառել այնպիսի լրատվամիջոց, որը լինի միաժամանակն՛ էժան, ն՛ թիրախային: Այսպես, առավել տարածականԷ հեռուստացույցով գովազդը, որը ամենաթանկնԷ (հոլովակի պատրաստում, եթեր հեռարձակում), սակայն ընդգրկելովհսկայածավալլսարան, ոչ միշտ է գովազդի այս տեսակըհամարվում թիրախային:Եթե գովազդվումԷ սնունդ, ապա այն հետաքրքիրԷ բոլոր հեռուստադիտողներիհամար, իսկ եթե գովազդվում է մարքեթինգի գծով վերապատրաստման դա68

ԳԼՈՒԽ |

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

սընթաց,ապա հետաքրքրվածհեռուստադիտողիշրջանակըխիստ նեղանում է, ն միգուցե արդեն թանկարժեք հեռուստագովազդը դառնում է անարդյունավետ:Այս դեպքում գովազդատունկդիմի մասնագիտացվածբիզնես ամսագրերին,թերթերին ն ինտերնետ կայքերին: Գովազդայինծախսերըհնարավորէ օպտիմալացնելմի շարք Նախ կիրառվումէ համակցվածգովազդ(թերթ, ճանապարհներով: ռադիո, գովազդայինվահանակն այլն: Բացի այդ, հնարավոր է1 ն վերջագովազդովներկայացվենմի քանիարտադրատեսակներ, նան պես կիրառվի"ագրեսիվ"գովազդ:Ընդ որում, գովազդի"ագրեսիվության" աստիճանըաստիճանաբարմարում է, քանի որ դրանքհիմնականումկատարվումեն շուկա արտադրանքներկայացնելիս: Կարնոր է նան գովազդի արդյունքների մշտադիտարկման իրականացումը,երբ ժամանակայինորոշ հատվածներումհամեմատվում են գովազդի ծախսերը, նրանցից բխող արդյունքների հետ: Եվ եթե գովազդըտնտեսապեսչի արդարացնումիրեն, ապա այն ուղղակի ընդհատվումէ, որովհետն"թանկ հաճույք է": Ուստի գովազդըկառավարելիսպետք է գնահատվիգովազդայինծախսերիարդյունավետությունը: Գովազդըպլանավորելիսհաշվի են առնվումմի շարք հանգամանքներ,ինչպիսիք են` լսարանի ուղղվածությունը,գովազդիհաճախականությունը,գովազդայինծախսերիհետ գնման, մոնիտորինգիիրականացման հնարավորությունը: Գովազդըպլանավորելիսնախ պետք է որոշել գովազդային լսարանի շրջանակը ն տեղեկատվությանհասցեագրմանաստիճանը: Առավել արդյունավետէ այն գովազդը, որը ուղղակիորեն հասցեագրվումէ շահառուներին:Օրինակ, եթե գովազդվումեն գրասենյակայինպիտույքներն օֆիսայինսարքավորումներ,ապա է լսարանի հեռուստատեսային գովազդ ընտրելիս մեծանում շրջանակը,սակայնփոքրանումէ գովազդիհասցեագրման աստիճանը, քանի որ մանուկներին, մեծահասակներինն անգամ ոչ օֆիսային աշխատակիցներին, որոնք հեռուստադիտողեն, չի հետաքրքրում տվյալ տեղեկատվությունը:Եթե գրասենյակայինպի69

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

տույքներին սարքավորումներիգովազդըտրվում Է բիզնես շաբաթաթերթերով կամ ամսագրերով, ապա սեղմվում Է գովազդային լսարանի շրջանակը,սակայն դրան զուգահեռ գովազդային տեղեկատվությունըդառնումէ խիստհասցեագրվածն նպատակային: Այսպես,մարքետինգիկառավարիչըգրասենյակայինպիտույքների գովազդի պլանավորում է իրականացնում` ունենալով հետնյալ տեղեկատվությունը` Հեռուստատեսությամբգովազդելիս տեղեկատվությունը հասանելի կլինի տարածաշրջանիողջ բնակչությանը` թվով 300.000 մարդ, որոնցից20 96 Է առնչվում գրասենյակայինգործունեության հետ:

Րադիոյով գովազդելիս տեղեկատվությունը հասանելի կլինի 150 000 հոգու, որոնցից 30 96 է առնչվում գրասենյակաինգործունեությանհետ: Բիզնես թերթերով գովազդելիս տեղեկատվությունը հասանելի է 50.000 հոգու, որոնցից 70 Չծ Է առնչվում գրասենյակայինգործունեությանը: Ծախսերը մեկ գովազդիգծով ԶԼՄ-ներում ունեն հետնյալ արժեքները. հեռուստատեսություն 60.000 դրամ, րադիո 11.000 դրամ, թերթեր - 10.000 դրամ: Մեկ օրվա ընթացքում «ագրեսիվ»գովազդի հաճախականությանպարագայումկատարվումեն գովազդայինզեղչեր. հեռուստատեսությունումօրական 3 անգամ գովազդելիս՝

2.

3.

-

-

4.

3096,

40 96 զեղչ, րադիոյով10 անգամգովազդելիս՝ 0 96: թերթերը՝ չունեն զեղչայինառաջարկներ` Պահանջվումէ հաշվարկելմեկ հասցեատիրոջըբաժին ընկնող գովազդայինծախսերիմեծությունը ն ընտրություն կատարել ԶԼՄների գծով: -

-

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Լուծում.

|քայլ- հաշվարկենքգրասենյակայինպիտույքներիգովազդիթիրախայինհասցեատերերիզանգվածըտարբերԶԼՄ-ներում. » 300.000 20 96 60.000 մարդ, հեռուստատեսություն՝ » 150.000 " 30 96 45.000 մարդ, րադիռ՝ » 50.000 70 96 35.000 մարդ, բիզնեսթերթերով՝ | քայլ-- որոշենքմեկ հասեցատիրոջըբաժինընկնողգովազդային ծախսերըպարբերաբար գովազդարշավի պարագայում. "

-

-

"

-

»

հեռուստատեսություն6̀0.000 / 60.000

»

րադիո` 15.000 / 45.000

Հ

1,0

0,24

-

թերթեր 10.000 / 35.000 0,2 || քայլ հաշվարկենք«ագրեսիվ»գովազդիպարագայումմեկ հասցեատիրոջըբաժինընկնողգովազդայինծախսերը,եթե ըստ սոցիոլոգիականհարցումների,այդ գովազդնիր նպատակինէ ծառայում համաձայնԶԼՄ-ների հետնյալազդեցության: Հեռուստադիտողների 7096-ը, դիտելով գովազդը ձեռք են բերում այդ ծառայությունը:Թերթերիընթերցողներիմիայն 596 Է, ինչպես սովորական, այնպես էլ «ագրեսիվ»գովազդիպայմաններում գնում կամ ձեռքբերումայդ ծառայությունը: Եթե չի իրականացվում«ագրեսիվ»գովազդ, ապա հեռուստալսարանի ն րադիոլսոռղների 5096-ըչի օգտվում գովազդիարդյունքներից: Գովազդայինծախսերիարդյունավետությունըըստ հասցեատերերի՝ կհաշվարկվի. »

Հ

-

հեռուստատեսություն3̀

րադիո` թերթեր`

"

խ

-

-

10.000"

0,6

60.000

/ 45.000

1,0 / 35.000"

"

0,7 / 60.000

"

0,9

0,05

Հ

Հ

1,62

"

0,7-3

5,7

հաշվարկենքգովազդիարդյունավետությունըսովորաագրեսիվգովազդարշավի պարագայում. 60.000 60.000 / 0,5 2,0 հեռուստատեսություն 45.000 11.000 րադիո / " 0,5 0,48

քայլ

կան ն -

11.000

"

-

ոչ

"

-

թերթ՝10.000

/ 35.000

" 0.05

-

5,7

-

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

-

ընտրենքայն ԶԼՄ-ին, որի օգնությամբ առավել էժան կլինի գռվազդի հասցեագրումը ն վաճառքի իրագործումը մեկ ունկնդրիհաշվով.

Մ

քայլ

Գո

եսիվ»

ԶԼՄ

հեռուստատեսո

ւն

2,0

1.6

0,48

5,7

5,7

Այսպիսով, մեկ հասցեատիրոջհաշվով ավելի արդյունավետ կհամարվիսովորականգովազդարշավիկազմակերպումըռադիոյի միջոցով,որը կպահանջինվազագույն0,48 դրամի ծախսեր նգոնպատակադրման լիարժեք իրագործում` գրասենյակային վազդի պիտույքներիվաճառք:

Վաճառքի խթանմանֆինանսական լծակները Վաճառքըխթանվումէ ոչ միայնգովազդով,այլն ֆինանսական ակներով, ինչպիսիքեն ա) զեղչայինճկուն համակարգերը, բյապառիկվաճառքը, գ) ֆակտորինգը: Գնորդները(հատկապեսմեծածախ)գերադասում են ապրանքների ձեռք բերումըդեբիտորականսկզբունքով,այսինքն վճարման հետաձգումով:Որքան մեծանում է վճարման հետաձգմանժամկետը, այնքան վաճառքըդառնում է գրավիչ գնորդների համար: Սակայն մյուս կողմից ապառիկովվաճառքըլրացուցիչ կռրուստներ է առաջացնումվաճառողի մոտ, քանի որ մի կողմից որոշ գնորդներիրենցսնանկճանաչելով,հրաժարվում են վճարել: Մյուս կողմից,վաճառողըերկար ժամանակահատվածով ապառիկիրացում կազմակերպելով, դրամիպակասէ զգում ն ստիպվածբանկից կարճաժամկետվարկերներգրավելովհավելյալ 96-ային ծախսեր Է վճարում: Հետնաբար,ապառիկվաճառք կազմակերպելիս մարքետինգի կառավարիչը պետք է համադրի վաճառքի խթանումից

ԳԼՈՒԽ |

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

ակնկալվողլրացուցիչշահույթը, ապառիկվաճառքիցձնավորվող վնասիհետ: Այսպես, կազմակերպությունըվաճառում է արբանյակային ալեհավաքներ`միավորը 40.000 դրամովն 25.000 փաստացիինքնարժեքով:Մարքետինգիարդյունքում պարզվեց,որ շուկայում վաճառքըկակտիվանա30 96-ով,եթե ալեհավաքներըգնորդներին տրամադրվենապառիկ սկզբունքով վաճառքից4 ամիս անց վճարմանպայմանով:Սակայն, ապառիկվաճառքիպարագայում կանխատեսվումէ, որ գնռրդների0,3 96-ը չի վճարի գնվածալեհավաքների դիմաց ն իրեն սնանկ կհայտարարի:Բացի այդ, 4 ամիս վաճառքիցգումար սպասելով,կազմակերպությունըկունենա դրամի պակաս ն ստիպվածամսական0,5 միլիոն կարճաժամկետվարկկվերցնի` 15 9օ տարեկանդրույքաչափով: Մարքետինգիկառավարչիցպահանջվումէ որոշում կայացնել ալեհավաքների ավանդական, թե ապառիկ վաճառք իրականացնելուգծով,եթե ավանդականվաճառքիպարագայումալեհավաքներիվաճառքըամսականկազմում է 50 հատ: Իսկ ապառիկ վաճառքի դեպքում գնորդներն իրավունք ունեն 4 ամիս անց վերադարձնելուալեհավաքը` 90 օ6-ը փռխհատուցման պայմանով: Ընդ որում, ալեհավաքներիվերադարձը առավելագույնըկանխատեսվումէ վաճառքի 5 96-իչափով: Լուծում

որոշենքապառիկվաճառքիպարագայումիրացման խթանումիցձնավորվող լրացուցիչ շահույթը 4 ամսվա համար. 50հատ 1,3 4 ամիս̀ (40.000 25.000)-3900 11 քայլ հաշվարկենքդեբիտորական պարտքերովվաճառքից ձնավորվողկորուստները. » անհուսալիդեբիտորականկանխատեսվողկորուստ 50 հատ 1,3 4 ամիս 40.000 0,3 /100 31.200 " " " » հետ վաճառքի կորուստ վերադարձիկանխատեսվող 50 հատ 1,3 4 ամիս 40.000" 52.000 0,05 -0,9) (1 ' ՞ կարճաժամկետվարկեր (օվերդրաֆթիներգրավումից լրացուցիչ9օ-այինծախսեր)

1 քայլ

-

"

"

--

-

"

-

"

"

-

ԳԼՈՒԽ

|

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ամիս 25.000 Այսպիսով,ապառիկվաճառքիցավանդականպայմաններովն ապառիկ խթանումով ստացվող ֆինանսական ադյունքները կկազմեն. 3 900 շահույթ 108.200 վնաս Հետնաբար,կմերժվիդեբիտորական պարտքերովալեհավաքների վաճառքը: Մարքետինգիժամանակ զեղչերի համակարգի կիրառումը համարվումէ արդյունավետ,եթե վաճառքի խթանումիցձնավորված լրացուցիչ օգուտներըառաջանցիկբնույթ են կրում զեղչերի տրամադրումիցստացվածվնասներինկատմամբ: Այսպես, ելնելով նախորդխնդրիտվյալներից,կկիրաովի արդյո՞ք զեղչային համակարգ ալեհավաքներիվաճառքիգծով, եթե հայտնի Է, ռր անմիջականվճարմանպարագայումտրամադրվումԷ 20 96 զեղչ ն վաճառքը եռապատկվումէ, 3 ամիս անց վճարման պարագայում՝ տրամադրվումէ 5 Չծ զեղչ ն վաճառքն ավելանում Է 50 96-ով, 4 ամիս անց վճարման պարագայում զեղչ չի տրամադրվում: Զեղչերիտրամադրմանդեպքումապրանքըետ չի վերադարձվում գնորդիկողմից: (500.000 0,15) / 12 "

"

-

--

Լուծում

Հաշվարկենքվնասներնու օգուտներըզեղչերի տրամադրման ճկուն համակարգիպարագայում. Լամիս » 50 "2 " 40.000 " 0,2 (1.200.000) Զեղչից կորուստ՝ » «Վաճառքի խթանումիցլրացուցիչ շահույթ՝50' 3 (40.000 -

-

-

25.000)- 2.225.000

» Ա »

»

Զուտ

2.225.000 օգուտ՝

--

1.200.000

-

1.050.000

ամիս 50 2 Զեղչիցկորուստ՝ ' ' 40.000" 0,1 400.000 Լրացուցիչ վարկեր ներգրավելուց Գ96-ային ծախսերի -

31.200Ք2-(15.600) կորուստ`

ԳԼՈՒԽ

»

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Վաճառքիխթանումիցլրացուցիչ շահույթ 25.000)

»

|| ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ջուտ

Հ

1.500.000

օգուտ

"

(40.000-

2"

1.100.000

ԱլԼամիս » 50" 1,5 40.000 Ջեղչիցկորուստ՝ " 0,05 (150.000) » Կարճաժամկետվարկերիներգրավումիցկորուստ "

:

»

4"3

Հ

-

31.200

23.400

50 1,5 «Վաճառքի խթանումիցլրացուցիչ շահույթ՝ "

"

(40.000

-25.000)» 1.125.000 »

Ջուտ

951.000 օգուտ՝

չի ի/ ամիսը չի քննարկվում,քանի որ զեղչայինհամակարգ

տրամադրվում:

Զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրներումծառայությունների տնտեսականդերը տասնամյակներ շարունակ կայուն աճել է: Արդյունաբերող պետություններումդարասկզբին ծառայությունների մասնա-

բաժինը ՀՆԱ-ում գերազանցել էր 65 տոկոսը: Տնային տնտեսությունները ն կազմակերպություններըպահանջում են ծառայությունների տեսակների ընդլայնում

տուցում: Պահանջարկի

նման

ն

որակյալ ծառայությունների

մա-

աճը պայմանավորված է զարգացման

հետնյալ ուղղություններով: լ.

Պահանջմունքներիաճող ծավալը ծառայությունների նկատ-

մամբ: Գրեթե բոլոր զարգացածերկրներըհասել

են

բարձր կենսամա-

կարդակի,որը փոփոխությունների է ենթարկում շարքային քաղաքացիների ապրելակերպը`ուրբանիզացիայի, ավելի բարձր պահանջարկի ճանապարհորդությունների, հանգստի, զվարճանքների, առավել բարձր որակի բժշկական ծառայությունների նկատմամբ:Անընդփոփոխություններնու տեխնոլոգիականառաջընթացըբերում են նոր ծառայություններիառաջացմանը,ինչպիսիք են, օրինակ, վճասա-

հատ

կար թափռններիոչնչացումը ն այլն: 2.

Գործողությունների ապարնտեգրում:Տնային տնտեսությունները ձգտում են երկակի կարիերայի,այսինքն ն ամուսինը, ն կինը զբաղված են մասնագիտականաճով: Հենց այդ հանգամանքըմարդկանց բարեկեցության հետ մեկտեղ անհրաժեշտություն ն հնարավորություն առաջացրեց գնել այնպիսի ծառայություններ, որոնք ճախ75

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

կինում կատարվում էին տնային տնտեսությունների անդամների կող-

այլն: Կազմակերպությունները նմանապես ճերգրավեցին այլ ծառայություններ մատուցող սուբյեկտներին իրենց գործունեության մեջ այն աշխատանքների կատարման համար, որոնք նախկինում արվում էին սեմից: Օրինակ, տնաշխատներին,դայակներին վարձելը

ն

փական ուժերով, օրինակ, անվտանգությունը, գրասենյակների տեխ-

ճիկականապահովումըն այլն:

Համակարգչայինն հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների առաջընթացըէական ազդեցություն ունի ծառայությունների առն3.

տրում, որոնք հեշտացրինառնտուրը, ավելացնելով տեղեկատվության

փոխանակմանարագությունը ն ստեղծելով բարենպաստ պայմաններ նոր ծառայություններիտեսակներիառաջարկմանը: Նշված ուղղությունները բերեցին ոչ միայն առնտրի, այլն օտարերկրյա ուղիղ ներդրումներիաճին: Եկամուտների, ապրելակերպի փոփո-

խությունները ն ապաինտեգրումըավելի գրավիչ դարձրին շուկան`

ծա-

ռայություններմատուցողմիջազգայինկազմակերպությունների համար:

Ապրանքներիառնետրիծավալի ընդհանուր Քանի

որ

միջազգային առետրի ծավալը

աճ:

աճում

է, ավելանում է նան

պահանջարկը: Փոխադրումը, հաղորդակցությունը, ապահովագրությունը, բանկային ն իրավաբանական ծառայությունները առավել կարնոր ծառայություններն են, որոնց կարիքն է զգում միջազգայինառնետուրը:Ապրանքները, որոնք վաճառվում են միջազգայինշուկայում, պետք է տեղափոխվեն ծովանավերով, որոշակի ծառայություններ,

գնացքներով, բեռնատար մեքենաներով կամ ինքնաթիռներով: Ապրանքները պետք է ապահովագրվեն պատահարներից, փչացումից,

հափշտակություններից: Բացի նշված ծառայություններից, անհրաժեշտ

են նան

գովազդային գործակալներ, հաշվապահներ, մաքսային

փորձագետներ,թարգմանիչներ ն այլն:

Ինչու՞

են

ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունները

գնում դեպի գլոբալացում: Գոյություն

ունեն

տարբեր տիպերի միջազ-

գային կազմակերպություններ, որոնք զբաղվում առնտրով ն

են

միջազգային

օտարերկրյա ուղիղ ներդրումներով(տես աղյուսակ 2.1):

ԳԼՈՒԽ

|

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Աղյուսակ2.1 Արտահանող/ներմուծող

Արտահանողնիր ապրանքները ն

Ներքին ձեռնարտիրություն Գործում է իր պետության

ծառայությունները վաճառում է

սահ-

մաններում, գնումներէ կատարում հիմնականում ներքին մա-

տակարարներիցն վաճառում է

այլ

|

երկրներ՝ սովորաբար անկախ

դիստրիբյուտորների միջոցով: Ներմուծողը վաճառում է օտարերկրյա ֆիրմաների ապրանքները

ներքինգնորդներին:

սեփականերկրում:

Աղյուսակում բերված բնորոշումներից երնում է,

որ

առավել

կարնոր տարբերությունը այդ ձեռնարկությունների միջն մրցունակության ռազմավարությունն է ն կազմակերպումը: Սակայն ապրանքների ու ծառայությունների ն նրանց առնտրի միջն գոյություն ունեն նան լուրջ որակական տարբերություններ (Աղյուսակ 2.2): Աղյուսակ 2.2

Ապրանքներ

Ծառայություններ

ապրանքներիմիջազգային առնտուրըուղղակիորենկապված չէ արտադրությանհետ

ապրանքներիմիջազգային առնտուրըհիմք է հանդիսանում ՄՏՀ այլ ձների զարգացման համար ազգային մակարդակումպետական աջակցության ընտրական համակարգէ գործում նյութական| արտադրությանճյուղերի նկատմամբ,իսկ մնացածների

ծառայություններիմիջազգային առնտուրը կապված է դրանց արտադրությանհետ, ընդ որում դրանց արտադրություննու սպառումըտեղի են ունենում միաժամանակ ծառայությունների միջազգային առնտուրը կապող օղակ է ՄՏՀ

ձների իրականացմանու զարգացմանգործում այլ

ծառայությունների ոլորտը ավելի է պաշտպանված պետությանկողմից օտարերկրյա մրցակցությունից, քան նյութական արտադրության

շատ

ԳԼՈՒԽ

|| ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

նկատմամբ գործում են ազատ մրցակցությանսկզբունքները միջազգայինշրջանառությանմեջ կարող են ներգրավվել բոլոր արտադրվողապրանքները ապրանքներիարտահանումը նշանակում է դրանցարտահանումը մաքսային տարածքից` առանց փոխադարձ ներմուծման պարտավորության թույլատրվում է միջնորդների

առկայություն

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ն մասամբ կամ ամբողջապես համարվում է պետական սեփականություն ծառայությունների ոչ բոլոր ձներն են, որ համարվում են «վաճառվող» ն կարող են ներգրավվել միջազգային շրջանառության մեջ

ոլորտը,

ծառայությունների արտահանումը կարող է իրականացվել գնորդի, վաճառողի կամ դրանց երկուսի շարժունության ձներով նորդնե միջնորդները բացակայու

մ են

Ներկայումս ծառայությունների քանակը արտաքին առնտրում անցնում է 600-ից:

ՕՃ՛1Տ-ը ն

միջազգայինկազմակերպություններ տարբերում են առնտրային ու ոչ առնտրային ծառայություններ: Առնտրային ծառայությունները մատուցվում են վարձատրության հիմքի վրա: Այդպիսի ծառայությունների թվին են պատկանում ֆինանսական, տրանսպորտային, տուրիստականն այլ ծառայությունները: Ոչ առնտրային ծառայությունները իրենց հերթին մատուցվում են անվճար հիմքի վրա: Որպես օրինակ կարելի է նշել բարեգործական ծառայությունները: այլ

Դրանք, մասնավորապես,ծառայություններն են բժշկական ու կրթական հաստատություններում, ինչպես ճան օգնություն արվեստի ն

մշակույթիկազմակերպություններում: Ֆրանչայզինգը կամ լիցենզավորումը ծառայությունների միջազգային առնտրի լրացուցիչ ձներից է: Լիցենզավորումը դա երկու կազմակերպություններիմիջն համաձայնությունն է,

ըստ որի մի կողմը կողմին իրավունք է տալիս արտադրել, ն վաճառել ապրանքներ կամ ծառայություններ, օգտագործելով պատենտները,տեխնոլոգիան ն ապրանքային նշանները, որոնք պատկա-

թույլտվություն

ճում են

ստացող

թույլատրություն տվող կողմին, որի դիմաց վերջինս ստանում

հեղինակային հոնորար:

է

|

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ ՇՈՒԿԱՆ

Այսպիսով, միջազգային առնտրի հիմնական ձներից մեկն է

ծառայությունների արտահանումը ն ներմուծումը: Ծառայությունների բնութագրիչներըխթանիչ միջավայր են առաջացնումարտահանմանն ներմուծման գործում, նամանավանդ այն ծառայությունները, որոնք հիմնված

են

գիտության

ն

տեղեկատվության վրա: Բացի

այդ,

ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների արդյունքների մատուցման ծառայությունները, որոնց առաքումը կախված չէ

ռավորությանհետ,

Ծշ

ՀԱՅ»

հե-

ավելի պահանջվածեն:

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ԵՎ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Գործնական առաջադրանք 1.1

ՕգտվելովՀՀ ԱՎԾ տվյալներից,պահանջվումԷ վերլուծել 2013 թ. առաջինեռամսյակիհամար ծառայություններիսակագների ինդեքսներըըստ խոշորացված խմբերին դիտարկվողքաղաքների: Գործնական առաջադրանք 1.2

վաճառում է հագուստ ն հաշվետու տարում կատարելէ գովազդայինծախսեր` 2000 մանկական,5000 տղամարդու, 8000 կանացիհագուստեղենիվաճառքիգծով: Պահանջվում է որոշել գովազդայինծախսերիարդյունավետությունըըստ ապրանքատեսակների, եթե հայտնի է, որ հաշվետու տարում իրացմանծավալներընախորդտարվանկատմամբկազմելեն. "2"

ՍՊԸ

-

ն

Վաճառքիծավալ Մանկականհագուստ Տղամարդուհագուստ Կանացիհագուստ

Նախորդ Հաշվետու

տարի

տարի

շեղում «2000

120.000

62.000

128.000

«8000

150.000

156.000

«6000

60.000

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

|

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

Նախորդտարիգովազդայինծախսերըըստ արտադրատեսակների կազմելէին. մանկականհագուստի գծով` 1500, կանացիհագուստիգծով` 7000, տղամարդուհագուստի գծով` 4700: Լուծում

ծախսերիհավելաճի96 ը գովագդային 1-ինքայլ հաշվարկենք ըստ արտադրատեսակների. Մանկական(( 2000 1500 ) : 1500 | 100 33 6 Տղամարդու | ( 5000 4700 ) : 4700 |" 100 696 Կանացի((8000 7000 ) : 7000 | 100 14 96 վաճառքի 2-րդ քայլ -- հաշվարկենքըստ արտադրատեսակների ծավալներիաձի90 ը: 100-396 Մանկական( 2000 : 60.000.) Տղամարդու( 8000 : 120.000 )" 100 - 7 96 Կանացի ( 6000 : 150.000 ) 100 4 Չ6 որոշենք ըստ արտադրատեսակների1 Չ6 գովազ3-րդ քայլ դայինծախսերիաճին բաժինընկնողվաճառքիծավալներիաճը: Մանկական 3 : 33 0.09 Տղամարդու7 :6- 1.16 Կանացի4 : 14 - 0.28 4-րդ քայլ - ներկայացնենք գովազդայինծախսերիարդյունավետությանվարկանիշայինսանդղակը՝ ըստ արտադրատեսակների. |տեղ տղամարդուհագուստ ||տեղ կանացիհագուստ ||տեղ մանկականհագուստ 5-րդ քայլ հաշվարկենք«2» ՍՊԸ ի գովազդայինընդհանուր ծախսերիարդյունավետությունը. Արտադրանքիվաճառքիհավելաձի 9օ ( 2000 -- 8000 -- 6000) : -

-

"

-

-

-

-

"

-

--

-

"

՞

-

-

--

-

-

--

-

Հ

( 60.000

(

«

120.000-

150.000

)

"

4.84

-

Գովազդայինծախսերիհավելաճի 06

«

--

)): (

Հ

--

|( 2000

Հ

)

"

Հ

--

5000)

-

13.6

Այսպիսով, առաջանցիկության տեսանկյունից գովազդային ծախսերըընդհանուր առմամբ արդյունավետ չեն, քանի որ ար80

ԳԼՈՒԽ |

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԱՏՈՒՑՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

տադրանքիվաճառքիծավալներիհավելաճը հետ վազդայինծախսերիհավելաճից. 4,84Հ

է

ընկնում գո-

13,6

Առաջանցիկությունապահովելէ միայն տղամարդուհագուստի գծով7 96 » 696 Գործնականառաջադրանք 1.3 ՕգտվելովՀՀ ԱՎԾ տարեգրքի տեղեկատվությունից,պահանջվում է վերլուծել ըստ ոլորտների

ծառայությունների գների փոփոխության

դինամիկանվերջին հինգ տարիներինն կատարել համապատասխան եզրահանգումներ:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1. Է

ՀԱՐՑԵՐ

Որո՞նք են ծառայությունների շուկայի հատվածա-

վորմանհիմնականուղղությունները (2.1): 2.

Թվարկեք ծառայություններիշուկայի պետական

կարգավորմանշարժառիթները(2.2): -

Վ

Յ.

Ինչպիսի՞ բնութագրիչներով

են

առանձնանում

մատուցվող ծառայությունների առաջարկն ու

պա-

հանջարկը (2.3):

4.Ինչպիսի՞մոտեցումներեն ման

ժամանակ(2.4):

5.Որո՞նք

են

ծառայություններիգնագոյացցուցաբերվում

ծառայությունների ոլորտում գնագոյացմանհիմնական մո-

տեցումները(2.4): 6.

Ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում մարքեթինգը ծառայությունների

շուկայում (2.5): 7.

8.

Ինչպե՞սէ կառավարվումգովազդըծառայություններիոլորտում (2.5): Վաճառքի խթանման ինչպիսի ֆինանսական լծակներ

ծառայություններիշուկայում (2.5):

են

գործում

Գլուխ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Ւ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ներկայացվող նյութի

չ,

ուսումնասիրումից

հետո

ընթերցողը կարող է.

-մեկնաբանելծառայություններում ընդգրկված

»

ռեսուրսներիկառավարմանմոտեցումները, »

.

ներկայացնել ծառայությունների մատուցման

ռեսուրսներովապահովմանառանձնահատկությունները, »

բնութագրելաշխատուժով ապահովմանմեխանիզմները ծառայություններիոլորտում,

»

վերլուծել պաշարներով ապահովմանգործընթացը ծառայություններիոլորտում,

»

պարզաբանելկապիտալիօգտագործման առաջնայնությունները ծառայություններիշուկայում:

3.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ծառայությունների ոլորտը նանում

է

տնտեսության մյուս ճյուղերից առանձ-

նրանով, որ այստեղ առավել

մատուցող աշխատակիցների

ն

են

դրսնորվում ծառայություն

դրանք սպառողների անմիջական

շփումները: Ուստի, աշխատանքային ռեսուրսների կառավարմանն այստեղ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում: Գռրծատուի

համար նախընտրելի է, պարտաճանաչ, ազնիվ,

որ

թափուր տեղին դիմած թեկնածուն լինի

պատասխանատվության բարձր

ուճենա

զգացում, որոշումներ կայացնելիս լինի ինքնուրույն, աշխատանքի ունակություն,

ունենա

թիմային

ստեղծագործական մտածելակերպ

ն

լիդերության հատկանիշներ: Ինժեներատեխնիկական մասնագետ-

ների համար գործատուն ունի հետնյալ պահանջները. աշխատակիցն

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

առաջին հերթին պետք է լինի պատասխանատու բարետես, պարտաճանաչ,

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ինքնուրույն, ֆիզիկական ուժ, հեշտությամբ

ունենա

ն

հաղորդակցվելու ունակություն: Վարչական աշխատողների համար, որպես կարնոր անձնային հատկանիշ

մեծ

տեղ է տրվում պարտաճա-

նաչությանը, ազնվությանը, պատասխանատվությանն ու ինքնուրույնությանը:

Աշխատակիցներիհաջորդ խումբը ծառայողներն

են:

Ծառայող-

ներին ներկայացվող որակավորման պահանջներն ամենից առաջ պայմանավորված են առանձնահատկություններով,որոնք բնորոշ են այն աշխատանքին,որը՝ »

արտահայտվում

է

ողջ

հասարակության, առանձին կոլեկ-

տիվների ն մարդկանց կենսագործունեության կարգավորման նպատակներում ն ուղղություններում, քաղաքացիների մեջ ձնավորում է որոշակի վարքագիծ, արժեքներ, մոտիվներ ու դիրքորոշումներ, ունի մտավոր, ստեղծագործականն տեղեկատվականբնույթ,

ծառայողի համար ապահովում է հեղինակություն ն անհրաժեշտ երաշխիքներ,

«թողարկում է» յուրահատուկ հոգնոր

ն

նյութական

«ար-

տադրանք» ն ապահովում հասարակական հարաբերությունների, երնույթների

ն

գործընթացների ներդաշնակությունն ու

արդյունավետությունը, ունի մասնագիտականբարձր մակարդակ ն յուրաքանչյուր կատարողիններկայացնում է նրա կրթությանը, աշխատանքային փորձին, անհատական ն գործարար ունակություններին

ու

վարքագծի նորմերին վերաբերող որոշակի պահանջ-

ներ:

Այստեղից հետնում

է, որ ծառայողները պետք է ունենան

որոշակի

անհատական հատկանիշներ: Դրանք էականորեն տարբերում

են

նրանց այլ աշխատանքայինգործունեությամբզբաղվող մարդկանցից: Մասնագետները կարծում են, որ արհեստավարժությունը ծառայողներից պահանջում է ունենալ առնվազներեք հատկանիշ. »

բանիմացություն, ու

փորձից,

որը

կախված է աշխատողի գիտելիքներից

ԳԼՈՒԽ

է|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

կազմակերպականունակություններ, որի զարգացման ն կատարելագործմանհամար հասարակությունը պետք է ստեղծի անհրաժեշտ պայմաններ, ճշգրտություն

ն

կարգապահություն աշխատանքային

գոր-

ծընթացում,վերադաս մարմինների հրամանների ժամանակին կատարում:

Գործատուները ծառայողների անձնային հատկանիշների մասին տալիս են հետնյալ առաջնահերթությունները.պարտաճանաչություն

(36.756), ազնվություն (20.472), հեշտությամբ հաղորդակցվելու ունակու-

ինքնուրույնություն ն թիմային աշխաթյուն, պատասխանատվություն, Այս հատկանիշները դասակարգված են 3.1 տանքի ունակություն: գծապատկերումներկայացված պատասխանների հաճախության

հա-

մաձայն՝ նվազման կարգով:

Ծառայողների պարագայում նս կարնորվել

են

այնպիսի հատկա-

նիշներ, ինչպիսին պարտաճամաչությունը ազնվությունը, որոնց առումով, կարծես թե առկա է թիրախային ուսուցողական ծրագրերի են

պակաս: Ինչպես ուժն

ունեն

ն

ն

նախորդ խմբում, բարետեսությունը

ն

ֆիզիկական

փոքրըտեսակարար կշիռ, ինչը լրացուցիչ հնարավորու-

թյուններ է ստեղծում ֆիզիկական խնդիրներ ունեցող աշխատանք

փնտրողների համար: Սույն տեղեկատվությունը անհրաժեշտ է

նան

հատկապես հաշմանդամներին,որոնք համապատասխան աշխատանքային պայմանների առկայության

հասցեագրել խոցելի խմբերին ն

պարագայումկարող են դրդվել աշխատանք փնտրելուն: Բանվորների անձնային հատկանիշներիմասին գործատուներն ունեն հետնյալ խապատվությունները.պարտաճամաչություն, ֆիզիկական վություն:

ուժ

ն

նա-

ազն-

ԳԼՈՒԽ

Ա

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

յուն, ինքնորույնութբոն

հողորդակքվելս մնոկորյուն Բարհախաթոն

յի

Գծապատկեր3.1 Գործատուի նախապատվությունները ծառայողների անձնայինհատկանիշներիվերաբերյալ Վարչական

ն

ինժեներատեխնիկական աշխատողների համար

կարնորագույն պայման է բարձրագույն կրթության առկայությունը, որն այդքան էլ չի կարնորվում ծառայողների համար: Այս պարագայում բարձրագույն, միջին մասնագիտական,ն միջնակարգ կրթության առկայությունը գրեթե հավասարաչափ է բաշխված: Ծառա-

յողների կրթականմակարդակիվերաբերյալ գործատուներիկարծիքը դիտարկվել է նան ըստ տնտեսության ճյուղերի, որի վերլուծության արդյունքները ներկայացված է ստորն: Ամենաբարձր պահանջները

(բարձրագույն կրթության համար) դրված վորման

բար`

ու

են

գիտական

ն

վարկա-

ապահովագրության ոլորտներում, համապատասխանա-

Առողջապահության ն կրթության ոլորտներում նույնպես բավականին բարձր կրթական պահանջներ են դրված 10020 ն 77.870:

ծառայողներիհամար, հոմապատասխանաբար՝ 6177 ն

ն 7670:

Գծապատկեր 3.2-ը ցույց է տալիս, որ ծառայողների, բանվորների սպասարկողների շրջանակում առավել մեծ է միջին մասնա-

գիտականկրթությամբ աշխատակազմիպահանջարկը: Մյուս կողմից`

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

անկախության ձեռքբերումից հետո երկրում միջին մասնագիտական

կրթություն են ստացել չնչին թվով մարդիկ: Այսինքն, առկա է մի խնդիր, որի լուծման արդյունավետ եղանակներից մեկը կարող է հանդիսանալ լայնածավալ մասնագիտական ուսուցման ծրագրերի իրականացումը: Միջին մասնագիտականկրթությունը խիստ կարնորվում է տնտեսության, արդյունաբերության, տրանսպորտի

ն

գյուղա-

կապի ոլորտ-

75942,53.396 ն 5092: Առնտրի ն ներում, համապատասխանաբար`

հան-

վայելում միջնակարգ ն միջին մասնագիտական կրթությամբ աշխատողները: Այս ոլորտում բարձրագույնկրթությունըբավականինքիչ է պահանջարկված` 26.552: րային սննդի ոլորտում

մեծ

պահանջարկ

են

120.0092

100.0006 80.0002

0.0092

-

1-306

3.5054:

-

Վարչական

Ծառայող

Սպասարկող

ԹԲարձրագույն88 ՄիջինմասնագիտականՕԾիջնակարգԱ՛Թերի միջնակարգ 3.2 Գործատուներիկողմից աշխատակիցներին Գծապատկեր ներկայացվողկրթականպահանջներիառաջնահերթությունները

ԳԼՈՒԽ մ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Վարկավ. ն ապահովագր.| 22.278,

77,822 100,052

Գիտութ. ն գիտ. սպաս ւրկ0,

0/7

Կրթութ.ն մշակ.

76.026

Առողջապահ. ն ֆիզկուլտ0.

60,922

Բնակ. կոմունալ

.

Առնտուրն հանը. սնունդ)

40,022 26,502

Տրանսպ. ն կապ|

16,752

7.

Շինարար. Գյուղատնտը,

Արդյունաբ0 0,020. Թ/Թերի միջնակարգ Ջ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

28,626

75.052

25,05 40,022

53,376

120,025»40,075

Միջնակարգ Օ

42,976

60,097» 80,076 100,076 120,095

Միջին մասնագիտականՕ Բարձրագույն

3.3 Գործատուներիկողմից ծառայողներիններկաԳծապատկեր յացվող կրթական պահանջների առաջնահերթությունները

այլ

Գործատուների54.272-0 աշխատակիցներինկատմամբչունի որնէ պահանջ, քան վերնում նշված կրթականպահանջներնու անձնա-

յին հատկանիշները:Գործատուների կողմից հատկապեսկարնորվում է

աշխատակիցներիստեղծագործականմտածելակերպըն մասնագի-

տական ունակությունները (1894): Այնուհետն մեծ տրվումաշխատանքայինփորձին(1 19742):

կարնություն

է

Աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության գնահատումը նույնպես առաջնահերթ խնդիր է հանդիսանում մատուցվող ծառայությունների ռեսուրսների կառավարման համակարգում: Այս նպատակով լայնորեն կիրառվում են հարաբերական մեծություններ` տոկոսներիկամ գործակիցներիտեսքով, որոնք արտահայտումեն տնտեսական երնույթների քանակական հարաբերությունների արդյունք87

ԳԼՈՒԽ

Լ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ները: Հարաբերականմեծությունները հիմնականում իրենցից ներկաեն երկու բացարձակ մեծությունների հարաբերություն: Այն

յացնում

ցուցանիշը, որի նկատմամբ կատարվում է համեմատություն (կոտորակի հայտարարը),համարվում է հարաբերության բազիսային մեծությունը, իսկ կոտորակի համարիչը, այսինքն` համեմատվող ցուցանիշը հանդես է գալիս որպես ընթացիկ կամ հաշվետու մեծություն:

Հարաբերականմեծությունների կարնորագույն հատկանիշներից է այն, որ դրանց կիրառմամբ վերացարկվում են բացարձակ մեծությունների միջն տարբերությունները, ն այնպիսի երնույթների համեմատման հնարավորությունէ ստեղծվում, որոնք անհամեմատելի բացարձակ տվյալների կիրառմամբ: Օրինակ, հայտնի է, որ համեմատվող երկու կազմակերպություններից մեկում մատուցված են

ծառայության խոտանիցառաջացած կորստի տարեկան արժեքը կազմում է 200 մլն դրամ, իսկ մյուսում` 100 մլն դրամ: Միայն տրված բացարձակ մեծություններով անիմաստ է համեմատել ընտրված կազմակերպություններիաշխատանքի որակի մակարդակները: Կազմակերպություններն այդ հարթության վրա կդառնան համեմատելի, հիմքում դրվեն ոչ թե բացարձակ մեծությունները եթե համեմատման (խոտանի վնասը),

այլ

հարաբերական ցուցանիշները, որոնք

են`

ծառայության ծախսերի կազմում խոտանից կորստի տեսակարար կշիռները: Ծառայությունների ոլորտում ներգրավված աշխատանքային

ռե-

սուրսների օգտագործմանարդյունավետության գնահատման կիրառվող հարաբերականմեծությունները խմբավորված են հետնյալ կերպ.

պլանային առաջադրանքի, նախահաշվի կատարման, դինամիկայի, կառուցվածքային, կոորդինացման, ինտենսիվության, համեմատման հարաբերական մեծություններ:

առաջադրանքի հարաբերական մեծություններն իրենցից ներկայացնում են նախահաշվով հաստատված ցուցանիշՊլանային

ների հարաբերությունը`բազիսային մեծություններին: Օրինակ, որպես նման

մեծություններ հաճախ հանդես

են

գալիս թողարկվող արտադ-

րանքի ինքնարժեքի իջեցման, իրացման շահութաբերության բարձրացման նախահաշվային տոկոսային չափաբաժինները:

ԳԼՈՒԽ

մ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Նախահաշվի արտացոլում

կատարման հարաբերական մեծություններն վերլուծվող ցուցանիշների փաստացի ն պլանային

են

արդյունքները: Այս կարգի հարադեր են խաղում վերլուծության վերահսկողության ֆունկցիայի իրականացման դեպքում, քանի որ մակարդակների

համեմատման

բերական մեծությունները

մեծ

դրանց կիրառմամբ հնարավորություն է

ստեղծվում գնահատելու

կազմակերպությանկամ նրա առանձին օղակների աշխատանքների սահմանված պլանի կատարման մակարդակը: Նախահաշվի՝

կատարման

հարաբերական մեծությունների

հաշվարկման դեպքում անհրաժեշտ

է

ապահովե

փաստացի

ն

պլանային տվյալների համադրելիություն: Այսինքն` համեմատվող տվյալները պետք է

վերաբերեն միննույն օբյեկտին,

ն

դրանց

ցուցանիշներըհաշվարկվեն միննույն մեթոդաբանությամբ:Բացի

այդ,

փաստացի ցուցանիշները պետք է ներկայացվեն չափման միննույն միավորներով ն որոշակի ժամանակաշրջանիհամեմատելի գներով:

համեմատվող պլանային

ու

Դինամիկայի հարաքերական մեծություններիօգնությամբ ուսում-

ճասիրվում

են

ժամանակի ընթացքում տնտեսական ցուցանիշների

փոփոխման բնույթը,

ուսումնասիրվող երնույթնեի

զարգացման

տեմպերը ն այլն: Այս կարգի հարաբերական մեծություններիորոշման

միմյանց ճախորդող ն տնտեսական ցուցանիշների

համար հաշվարկների հիմքում դրվում հաջորդող

ժամանակաշրջանների

են

արժեքները: Հետնապես, դինամիկայիհարաբերականմեծությունները հաշվարկելիս անհրաժեշտ է իրականացնել համեմատական բազայի ճշգրիտ ընտրություն:

Կախված համեմատման

բազայի բնույթից` դինամիկայի հարա-

բերական մեծությունները ստորաբաժանվումեն երկու խմբի: Առաջին խմբում ներառվում որոնց համեմատման

են

շղթայական հարաբերական մեծությունները,

բազան փոփոխման բնույթ ունի: Երկրորդ խմբի

հարաբերական մեծությունները կոչվում

բազիսային, քանի որ դրանց հաշվարկման հիմքում միննույն հաստատուն բազիսային են

մեծությունն է: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության գնահատման գործընթացում որակական եզրահանգումներկա89

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

տարելիս լայնորեն կիրառվում են կոորդինացման հարաբերական մեծությունները, որոնք հաշվարկվում են ընդհանուրի առանձին հարաբերման միջոցով: Կոռորդինացման հարաբերական մեծությունների օգնությամբ որոշվում է, թե ընդհանուրի 1, 100 կամ

մասերի

միավորին որքան է ընկնում նույն համախմբության մեկ այլ մասից: Օրինակ, քանի ծառայող ն ինժեներատեխնիկական աշխատակիցներ են բաժին ընկնում 100 բանվորին կամ քանի տեխնիկ է կցվում 1 000

Ճարտարագետին: Ինտենսիվության հարաբերական մեծությունները կիրառվում

են

տարածման արագությունը ուսումնասիրվող երնույթի ծագման համար: Այս կարգի մեծությունները հիմնականում բնութագրելու ն

հաշվարկվում են տարբեր ցուցանիշների հարաբերման օգնությամբ: Ընդ որում, հարաբերության համարիչը ուսումնասիրվող այն ցուցանիշն է, որի տարածման արագությունն է գնահատվում, իսկ հայտարարը ցույց է տալիս այն տնտեսական միջավայրը բնութագրող

երնույթի տարածումը: Օրինակ, նյութերի օգտագործման գործակիցը բնութագրում է արտադրության գործընթացում թափոնների կորստի ձնավորման ինտենսիվության

ցուցանիշը, որում տեղի է

աստիճանը

ն

ունենում

հաշվարկվում է պատրաստի արտադրանքի կազմում

նյութական արժեքների

ն

արտադրությունում ծախսված նյութերի

արժեքների հարաբերմանմիջոցով: Լայնորեն

կիրառվում

են

նան

ճամեմատման

մեծությունները, որոնք իրենցից ներկայացնում

են

հարաքերական տարբեր օբյեկտ-

ները բնութագրող միատիպ ցուցանիշների հարաբերությունները, միջին մեծությունները, որոնց հաշվարկմամբ հնարավորություն է ստեղծվում ընդհանուր կարգով գնահատելու տնտեսական

ինչպես

նան

գործընթացներիբնույթը: Գնահատման գործընթացում լայնորեն կիրառվում են միջին թվաբանականը,միջին հարմոնիկը, միջին երկրաչափականը: Միջին թվաբանականը վերլուծությունում կիրառվում է ինչպես պարզ, այնպես էլ կշռված միջինի տեսքով: Պարզ միջինը կիրառելի է այն դեպքում, երբ վերլուծվում է պարզագույն օբյեկտների համակցություն, որում չկան կառուցվածքային մասեր ն խմբեր: Մակայն գործնականում

մեծ

մասամբ վերլուծվում

են

բարդ

տնտեսական

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

երնույթներ, որոնք հանդես են գալիս խմբերով ն ենթախմբերով:Այս դեպքում ճշգրիտ արդյունքներ ստանալու համար կիրառվում է կշռված քննարկվող համակմիջին թվաբանականը, որը հաշվի է առնում ցությունում յուրաքանչյուր երնույթի կրկնելիության

տարածվա-

ն

ծության աստիճանը: Խմբավորման եղանակը, որպես վերլուծական աշխատանքների

ամփոփմանառաջին

քայլ,

թույլ

է տալիս

սկզբնական տեղեկատվու-

թյունը մշակել այնպես, որպեսզի ուսումնասիրվող տնտեսական երնույթների բոլոր էական գծերը

ն

առանձնահատկություններըստա-

հստակ արտահայտություն: Դրանով է որոշվում խմբավորում-

նան

ների` որպես տնտեսական տեղեկատվության ամփոփման վերլուծական դերը:

Խմբավորումներիհամակարգըստեղծելիս անհրաժեշտ է հիմնվել մի շարք մեթոդաբանականպահանջներիվրա, որոնցից են. լ.

ռրակական հատկանիշներով խմբավորումները պետք է

նա-

խորդենքանակական խմբավորումներին, 2.

ստացվող արդյունքային հատկանիշները ողջ համար

նպատակահարմար է

համակարգի

ներկայացնել միատեսակ ցու-

ցանիշներով (բացարձակ, միջին կամ հարաբերական մեծու-

թյուններով), 3.

համակարգի աղյուսակները պետք է

համարա-

հաստատուն

կալումներ ունենան: Վերոհիշյալ պահանջների իրականացումըխմբավորումներիհամակարգըդարձնում է ավելի ճկուն ն միաժամանակ հաստատուն, որն էլ կարնոր նախապայման է տնտեսական բազմակողմանի վերլուծություն կատարելուհամար:

Տնտեսականվերլուծությունում խմբավորումներիեղանակը տարբեր նպատակներովէ օգտագործվում,որոնցից կարնորագույններնեն` սոցիալ-տնտեսականտիպերի առանձնացումը, տնտեսական երնույթների առանձին հատկանիշներիփոխկապակցվածությանուսումնասիրումը: Այս առումով տարբերում

են

խմբավորումների երեք տեսակ`

տիպոլոգիական, կառուցվածքայինն անալիտիկ:

Անալիտիկ խմբավորումների օգնությամբ ուսումնասիրվում է, թե ինչպես գործոններից մեկի փոփոխմամբ փոփոխվում

են

ուսումնա-

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

սիրվող համակցության միավորներիտարբեր հատկանիշների միջն գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը: Հետնաբար, անալիտիկ են համարվում այնպիսի խմբավորումները, որոնք բացահայտում են տնտեսականտարբեր ցուցանիշներիփոխադարձ կապերը: Այսպես, օգտվելով աղյուսակ 3.1-ի տվյալներից` բացահայտենք

կազմակերպություններիարտադրական հզորությունների

ն տնտեսա-

վարման արդյունավետությանցուցանիշների փոխադարձ կապերը: Նախ որոշենք գործոնային ցուցանիշի խմբավորման ինտերվալները հետնյալ կերպ.

որտեղ`

ոճ

ն

2Ճ

(Ճոոչ

2.

ւո)

խմբերի քանակ ուո-ը հիմնական միջոցների առավելագույն --

:

ն

նվազագույն արժեքներն են:

Եթե քննարկվող կազմակերպությունները ճերկայացնենք հինգ խմբով, ապա խմբավորմանինտերվալը հավասար կլինի 1.2-ի |(7 1): -

5| Հետնաբար, առաջին խմբում հանդես կգան այնպիսի կազմակերպություններ, որոնց հիմնական միջոցների արժեքը

կսահմա2,2 մինչն դրամի նափակվի 1-ից մլն սահմաններում: Երկրորդ խմբի

սահմաններըկլինեն 2,2-ից մինչն 3,4-ը ն այլն: Աղյուսակ 3.2-ում, ըստ հիմնական միջոցների խմբերի, կատարենք արդյունքային հատկանիշների խմբավորում: Աղյուսակի 8-րդ

ն

9-րդ

սյունակներում ներկայացվող խմբավորված ցուցանիշները վկայում են, որ ընտրված 24 կազմակերպությունների արտադրական հզորու-

թյունների աճի

հետ

մեկտեղ բարձրանում է

ճան

դրանց տնտեսական

գործունեության արդյունավետությունը`ֆոնդահատույցի տանքի արտադրողականությանուղղություններով:

ն

աշխա-

ԳԼՈՒԽ

ԱԼ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Աղյուսակ 3.1 Կազմակերպություններիտնտեսականգործունեության ցուցանիշներ

ր

Հիմնականմիջոցների միջին տարեկան արժեքը

(մլն դրամ)

լ

3,0

Աշխատողների Ծառայությունմիջին ցուցակային թիվը

(մարդ)

7,0

2,0 3,9

3,3 2,8 6,5

6,6 2,0 4,7 2,7

3,3 3,0 3,1 3,1 3,1 3,5 5,6 3,5

4,0 1,0 7,0

4,5

94,1

4,9

ների մատուցում (ելն դրամ) 3,2 9,6 1,5 4,2 6,4 2,8 9,4 11,9 2,5 3,5 2,3 Ն3 1,4 3,0 2,5 7,9 3,6 8,0 2,5 2.8 1,6 12,9 5,6 4,4 114,8

ԳԼՈՒԽ

Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Յ

`

ռ

ՏՅՅ

-

Ծ

'

8.

ե.

8:

"25

:

Բ: ՋԶ

ոռ

Յ

Տ

Տա

|Ջ

Յ

Ձ -

8.8Յ 8.8

Յ|3 ՅՅ

38:56 Յ

`

Ք.

`

Հ:

|8 8

«Դ

ԸՀ| Հ|ՓԾ|Փ

ՇՀ

Բ

Հ|Պ|Ջ|Ց|Գ|Պ

Ռռ|Դ

ԵՎԱ -" Յ

-ՈՒՖ--,

ՃՇ

Հ

ՃԳ|-|Հ|Զռ Դ

Շ|-

։

|Չ Յ

|

Ձ|

ՅՅ" Յ տ

Յ

.-7

Յ|Տ|Ց|Տ|Տ|Ջ ՑՅ|ՀՎ| «| տ|ռ|տ|ՓՏ|տ

Կ

-

Բ

ԱԷ,

'ԲՅ Յ

՛՞

Հ

Յ,

Բ. Ջ

Յ՝

Յ

|

Ի|Ճ|Ո-|ռՇ

Հ

տ|Փ|Պտ|Պ|Հ՝

Վ

Ս

Յ

ԳՀՏ/|Հ

Գ|Պ|Հ`

88Ջ9

աերնն

ՋՏ| Գ|Հ`«| Ց|

ՏԱԹՑ "5

|

ՀՅ

ՏՅ» Թ-Ի Ց 8.2 --2-, «Հ

Հ|ԺԳ|տ| Հ|ՀԺ

ՀՏՏ/Ի|Յ

Ջ

Հ|«|Հ«-|-

||

ՅՅՑ Բ.

ռ

ԼՀ |Է|

Հ|օթջ|

ծ

:Զ|

ՅՅ

Ձ

Յ

Հ|Ջ|5|2/8|2 Տ|Հ|Տ|Տ|Հ|Ց

Փ|Յ|Գ|Փլ|» վօա|տ| -Հ«|ՁԳՀ|Պ|Ջ|Հ

ՅՅ

Բ

Հ Բ.

ք

«Յ

Կ

Լ8 Յ թ)

Ծ'

Հ|Ճ|

Ց

՛՞

ՏՋ|ՏՑ|Գ

Հ|Ց|Շ|Տ|Թ|Բ

Յ 2. 18423

Ջ

ՌՊ| Ծ| Վ

|

ՋԼ՞|Ց/5|Տ|Ց

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

օ|Թ/ԱՉ|Փօ|Հ«Հ`«|Ց

Ց"

Տ

թմ

5.

Հ

«5

ՏՅ

ՅԾ

Ճյ Յ

ՏՅ

ՒՀ|

Ջ|-|Ջ|

Յ

Յ Բ

Գ|ՐՀ-|օօ|

Ց

ՅՑ ՅՑ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Գ

Յ

Յ|5

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

|

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա առանձին գործոնների ազդեցությունը որոշելիս կիրառվում է նան շղթայական տեղադրումների եղանակը` իր տարատեսակներով: Գործոնային վերլուծության այս եղանակը կիրառելի է միայն այն դեպքում, երբ ուսումնասիրվողերնույթների միջն դիտվում է ֆունկցիոնալ փոխկապդեպքում վերլուծվող համընդհանուր ցուցանիշը գալիս առանձին ցուցանիշներիհանրահաշվականգումարի,

վածություն: հանդես է

Նման

կամ դրանցարտադրյալի, հարաբերման ֆունկցիայի տեսքով: Լ

Շղթայականտեղադրումներիեղանակի կիրառմանքայլերն են. վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների միջն ֆունկցիոնալ կապի բացահայտումը,

Լ.

ֆունկցիոնալ կապի կառուցումը «քանակական գործոններից դեպի որակական գործոններ» սկզբունքով,

ԱԼ 1.

ֆունկցիոնալ կապում բազիսային ցուցանիշների շղթայաբար փոխարինումը (տեղադրումը)փաստացիով, յուրաքանչյուրն գործոնի ազդեցության չափի որոշումը՝ հերթական տեղադրման հաշվարկից հանելով նախորդ հաշվարկի արդյունքը: Շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում համընդհանուր

ցուցանիշը

ներկայացնող

մասնակի ցուցանիշների բազիսային

մեծությունները հերթականությամբ փոխարինվում

են

ստացված արդյունքները համադրելով միմյանց

հետ`

առանձին

գործոնների

ազդեցություն`

փաստացիով,

վերլուծվող

որոշվում է ցուցանիշի

մեծության վրա:

Ուսումնասիրվող համընդհանուր ցուցանիշը վերլուծելիս նախ որոշվում է նրա փաստացի մեծության շեղումը բազիսայինից, որից հետո

հաշվարկվում է ստացված շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի

ազդեցության չափը: Այդ նպատակով ֆունկցիոնալ կապը ներկա-

բանաձնում ներկայացված հերթականության` բազիսային արժեքից փոխարինվում է փաստացի

յացնող յուրաքանչյուր գործոն, արժեքի, որից

հետո

ըստ

կատարվում է բանաձների միջոցով թելադրվող

համապատասխան հաշվարկ (բաժանում, բազմապատկում ն այլն):

Ստացված արդյունքը համադրելով նախորդ փոխարինմանհաշվարկի

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

արդյունքի հետ, որոշվում է կոնկրետ գործոնի ազդեցության բնույթն ու չափը համընդհանուրցուցանիշի մեծության վրա: Այսպիսով, տեղադրում է համարվում ցուցանիշի բազիսային մեծության փոխարինումը իր փաստացիով: Իրականացվող հերթական հաշվարկների քանակը միշտ մեկով ավելի է, քան մասնակի ցուցանիշների (գործոնների) քանակը, քանի որ շեղման ընդհանուրմեծությունը որոշելիս կիրառվում է նան բազիսային հաշվարկ: Այսպես, երկու գործոնի ազդեցությունը որոշելիս իրակա-

նացվում

է

երեք հաշվարկ, երեք ցուցանիշների դեպքում`

չորս

հաշ-

այլն: Յուրաքանչյուր գործոն համընդհանուր ցուցանիշի վրա կարող է

վարկ ն

ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն: Այդ պատճառով դրանց ազդեցության բնույթը ընդգծելու համար հաշվարկների արդյունքները «ԺԷ» կամ

նշանով են հանդես գալիս: Ընդ որում, բոլոր գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական գումարը պետք է համարժեք լինի համընդհանուր ցուցանիշի բազիսային ն

հաշվետու մեծությունների շեղման ընդհանուր մեծությանը:

Շղթայական տեղադրումների հերթականություն, կամայականորեն չի իրականացվում, այլ հիմնվում է հետազոտվող գործոնների որակական վերլուծության արդյունքների

դեպքում անհրաժեշտ է ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող յուրաքանչյուր գործոն ըստ հերթականության սկզբունքի` ճիշտ տեղադրել բանաձնում: Հերվրա: Այս

թականությամբ տեղադրումներիիրականացմանը նպաստում է ծոնային ցուցանիշներն ըստ

որակականի

ն

գոր-

քանակականի բաժա-

նումը:

Որպես քանակական ցուցանիշներ կարող են հանդես գալ ապրանքային արտադրանքիծավալը, բանվորների թվաքանակը, ծախսված աշխատաժամերը ն այլն: Որակական ցուցանիշները, որպես կանոն, քանակական ցուցանիշների համադրման արդյունքներ են, որոնցից են`

աշխատանքի արտադրողականությունը, շահութաբեն այլն: Իրականացվող շղթայական տեղադրումների հերթականության

րությունը, ակտիվներիհատույցը

սկզբունքն այն է, որ առաջին հերթին քանակական ցուցանիշների բազիսային մեծություններն են փոխարինվում փաստացիով, որից հետո

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

մ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

միայն որակական ցուցանիշների բազիսային մեծությունները հաշվարկներումհանդես են գալիս իրենց փաստացի տեսքով: Վերլուծության ընթացքում հաճախ անհրաժեշտություն է

առա-

ջանում որոշել ոչ թե մեկ, այլ բազմաթիվ քանակական որակական գործոնների ազդեցության չափը համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա: Այս դեպքում տեղադրումների հերթականությանորոշման ու

համար պարզում են, թե կոնկրետ վերլուծվող հիմնական (առաջնային) ն

Այսպես, պահանջվում

որոնք են է

ցուցանիշներն են

որ

երկրորդական:

շղթայական տեղադրումներիեղանակի

օգնությամբ որոշել թողարկվողտարեկան համախառն արտադրանքի մեծության վրա այնպիսի գործոնների փոփոխման ազդեցությունը, ինչպիսիք են` աշխատօրերի թիվը, աշխատողներիմիջին ցուցակային թիվը, մեկ աշխատողի ժամային միջին արտադրողականությունը, աշխատօրվա միջին տնողությունը: Այս դեպքում աշխատողներիմիջին թիվը հանդես է գալիս որպես հիմնական քանակական ցուցանիշ: Աշխատօրերի թիվը կախված է բանվորների թվից

ն

նրանց աշ-

խատանքիհաճախումներից, ուստի այն երկրորդ կարգի քանակական ցուցանիշ է: Իր հերթին, աշխատօրվա միջին տնողությունը կախված է

աշխատողների թվից, նրանց հաճախումներից

ու

յուրաքանչյուր

բանվորի կողմից աշխատօրվա ընթացքում ծախսված մարդ/ժամերի քանակից: Հետնապես, այն երրորդ կարգի քանակային ցուցանիշ է

կախված

է

երկրորդից, իսկ

ն

երկրորդը` առաջինից: Վերլուծվող

գործոններից որակականբնութ ունի միայն մեկ աշխատողի ժամային միջին արտադրողականության ցուցանիշը:

Արտադրանքիծավալի վրա վերոնշյալ գործոնների ազդեցության չափը որոշելու համար օգտվենք աղյուսակ 3.3-ի տվյալներից: Իսկ շղթայական տեղադրումներ, այսինքն` հերթականությամբյուրաքանչյուր

բազիսային մեծության փոխարինումը փաստացիով, իրա-

կանացնենք 3.4 աղյուսակում:

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Աղյուսակ

3.3

Գործոնային վերլուծության համար պահանջվող տեղեկատվությունը

Նշանա- | Նախա- |

Ցուցանիշներ

հաշիվ

կում

Ծառայության համախառն

Օ

|

Փաստա-

ցի

Շեղում Ը,Չ

47700

Դ5Տ9

արդյունք (հազ. դրամ) Աշխատողների միջին թիվը

թ

1 300

1 270

Աշխատօրերիթիվը

ք

-Տ

Աշխատօրվամիջին տնողություն (ժամ)

Ղ

7,6

7,8

Դ0,2

Մեկ աշխատողի ժամային

Պ/

2,063

Դ0,064

(մարդ/օրեր)

միջին արտադրողականու-

1,999

թյունը (դրամ)

Աղյուսակ 3.4 Գործոնների բազիսային մեծությունների փոխարինումը փաստացիով

Հաշվարկ

Շղթայական տեղադրումներ

Օօ:

լ

1927-1300

Ծտ

հաշվարկ| 1,999 ղ

հաշվարկ | ալ

հաշվարկ| Ա

Չ'-թյ2Ծ:5Ղ

Չ"-ԲյոՇԾլ125 1,999

ՉՀթյ

հաշվարկ| 1,999 Մ

Օլ

հաշվարկ

2,063

Հ

Սլ

-12702:2302:16»2

1Նլ90-1270:52307278»||Ս

ւլա

3Ծլ2

235 2 7,624

1270:235»:2762

1,999

Ղլ 2 Ծլ

Արդյունք

-

12702«22302782

4 438

լ354554

4՛)00

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

|

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Արտադրանքիծավալի փոփոխման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը որոշվել է. 3.4 աղյուսակում, ուր հաջորդաբար իրականացված հաշվարկի արդյունքները համեմատվել են նախորդ հաշվարկներիարդյունքների հետ: Այսպիսով, աշխատողների միջին ցուցակային թվի 30 մարդով նվազումը ն տարվա ընթացքում աշխատօրերի թվի 5-ով կրճատումը են

բացասաբար

ազդել համախառն արտադրանքի ծավալի վրա՝

համապատասխանաբար նվազեցնելով այն

հազարով

ն

հազարով (աղյուսակ 3.5): Իսկ աշխատօրվա միջին տնողության ավելացոմը

աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը

ն

համապատասխանաբար116 հազ.

ն 146

հազ. դրամով հանգեցրել են

համախառն արտադրանքիծավալի աճի: Աղյուսակ

3.5

Գործոնների ազդեցությանչափի որոշումը Գործոննե ործոնների

նվանում անվանումը

Աշխատողներիմիջին թվի փոփոխությունը Աշխատօրերի թվի

փոփոխությունը Աշխատօրվամիջին տնողությանփոփոխությունը

Հաջորդ հաշվարկի համադրումը նախորդի հետ

ձթ-Օ-0Օյ-4:534-4641 ձօթ-0Օ

Չ'-Չ -0Օ

լ

Հ-44383

-

45343

1-Օ -4554-44 ձ1-Օ"-Օ"-455 ը

-Օ

ն Արդյունք

Աշխատանքի

արտադրողականության

ո

ՃՄ-Օլ-Գ փոփոխությունը -0լ-0

Հ-

-4700-4554 -

Վ59

ն Համըն ամընդհանուր

ցուցանիշիշեղումը

Շղթայական տեղադրումների եղանակով կատարված վերլուծության արդյունքներով` քննարկված

բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համարժեք է համընդհանուր

ցուցանիշի շեղման գումարին(59

հազ. դրամ):

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Շղթայական տեղադրումների եղանակի հիմնական նշանակությունն այն է, որ վերլուծության ժամանակ հնարավորություն է ստեղծվում ուսումնասիրվող գործոնները դասակարգել ըստ դրական կամ բացասական ազդեցության բնույթի: Բացի

այդ,

այս

եղանակի

օգ-

նությամբ հնարավոր է պարզել համընդհանուր ցուցանիշի ընդհանուր շեղման

ն դրա

վրա

գործոնային արդյունքների կապը: Տնտե-

ազդող

սական գործունեության վերլուծության կարնորագույն խնդիրներից է հաշվարկների փոխկապակցվածիրականացումը ն դրանց արդյունքների ներկայացումըհաշվեկշռված տեսքով, որը լուծվում է նան շղթաեղանակիկիրառման միջոցով: յական տեղադրումների Շղթայական տեղադրման եղանակի տարատեսակներից է

տար-

բերությունների եղանակը, որի դեպքում հաշվարկների հիմքում դրվում

ուսումնասիրվող գործոնների բազիսային

են

ն

փաստացի

մեծու-

թյունների տարբերությունները:Համընդհանուր ցուցանիշի ընդհանուր շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի տարբերության (փոփոխման) ազդեցության չափը որոշվում է այն նույն հերթականությամբ, ինչ որ՝ շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում, միայն այն

տար-

բերությամբ, որ շեղման անմիջապես յուրաքանչյուր հաշվարկից հետո` առանց նախորդ հաշվարկի արդյունքը մեծությունը ստացվում է

համադրելու: Քննարկվող գործոնային ցուցանիշների փոփոխման բացարձակ մեծությունները, այսինքն` բազիսային ն փաստացի ցուցանիշների տարբերությունները: Օգտվելով

տարբերություններից,

այդ

յուրա-

քանչյուր գործոնի ազդեցության չափը համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխմանվրա որոշենք հետնյալ կերպ. ս

բանվորներիմիջին ցուցակային թվի կրճատման ազդեցությունը.

»

2.

7,6

1,999

-107 հազ.

Հ

տարվա աշխատօրերի թվի նվազման ազդեցությունը. -5:: 12702.7,6 2 1,999 96 հազ. դրամ Հ

»

դրամ

-

աշխատօրվա միջին տնողության ավելացման ազդեցությունը. 0,2 2 1 2702 2302 1,999 116 հազ. դրամ Հ

ռո

մեկ

աշխատողի ժամային

միջին

արտադրողականության

ավելացմանազդեցությունը. Դ0,064

1 270

27,8

Հ

Է

հազ.դրամ

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Տարբերությունների եղանակով իրականացված

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

հաշվարկների

արդյունքները համընկնում են

շղթայական տեղադրումներիեղանակով կատարվածգործոնային վերլուծության արդյունքներին: Այս եղանակը հիմնականում կիրառելի է երկուսից ոչ ավելի գործոնների առկայության դեպքում, ն երբ վերլուծվող ֆունկցիան հանդես է գալիս արտադրյալի տեսքով: Նման

դեպքում տարբերությունների եղանակն առավել հեշտ կիրառելի է, երբ հաշվարկների հիմքում դրվում են հետնյալ մո-

տեցումները. քանակականգործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի

»"

շեղումը բազմապատկվում է որակական գործոնի բազիսային մեծությամբ, որակականգործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի

"

շեղումը բազմապատկվումէ քանակական գործոնի փաստացի մեծությամբ: Վերլուծության հաշվարկներն իրականացնելիս հաճախ ծում

են

ոչ

թյունները,

օգտագոր-

թե գործոնների տարբերությունների բացարձակ այլ

դրանց փոփոխման տոկոսաչափերը,

որը

մեծու-

կոչվում է

տոկոսների տարբերությունների եղանակ: Այս դեպքում նախօրոք հաշվարկվում է յուրաքանչյուր գործոնի բազիսային մեծության նկատմամբ փաստացի մեծության փոփոխման տոկոսը: Այնուհետն, ըստ

սահմանվածհաջորդականության, որոշվում են տոկոսների միջն եղած տարբերությունները:

Յուրաքանչյուր վերլուծվող գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս տոկոսների տարբերություններըհերթականությամբբազմապատկվում են

համընդհանուրցուցանիշի բազիսային բացարձակմեծությամբ: Տոկոսների տարբերությանեղանակով համախառն արտադրանքի

ծավալի

փոփոխման գործոնային վերլուծության իրականացման

համար նախ հաշվարկենք յուրաքանչյուր

գործոնի բազիսային

մեծության նկատմամբ փաստացի մեծության փոփոխման տոկոսը (աղյուսակ 29.3), "

որը

համապատասխանաբար կկազմի.

աշխատողներիմիջին թվի գծով. Ա 270/1 300

»"

100.)

-

97,6972

աշխատած մարդ օրերի գծով.

((230

270): (235

1300))

Հ

95,6172

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

աշխատած մարդ ժամերի գծով. (Ը,8 2 2302 1 270): (235

ռ»

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

1300))

Հ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

98,1252

արտադրանքիծավալի գծով.

"

(47700: 4641)2

100Հ

101,272

Այնուհետն, հաշվարկված տոկոսների տարբերությունների համընդհանուր ցուցանիշի բազիսային մեծության (4

ն

հազ. դրամ)

օգնությամբ որոշենք յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը համախառն արտադրանքիմեծության փոփոխման վրա: Աշխատողներիմիջին ցուցակային թվի կրճատման ազդեցությունը. (97,68

--

100)

4 641

Հ

-

հազ. դրամ

Աշխատած մարդ օրերի կրճատման ազդեցությունը. (98,12

95,61)

--

4 641

Հ

հազ. դրամ

Աշխատանքի արտադրողականության փոփոխման

ազդեցու-

թյունը. (101,27

-

98,12)

4 641

Հ

Հ146

հազ. դրամ

Փաստորեն, ինչպես բացարձակ, այնպես

էլ

հարաբերական

մեծությունների հիման վրա կիրառվող տարբերությունների եղանակի

դեպքում ստացվեցիննույն արդյունքները: Առավելությունների հետ մեկտեղ` շղթայական տեղադրումների եղանակն ունի որոշ թերություններ, որոնք պետք է հաշվի առնվեն տնտեսականգործունեության վերլուծության ժամանակ: Առաջին. գործոնների ազդեցության որոշման հաշվարկների արդյունքները պայմանավորված

են

ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող

բանաձնում դրանց դասավորման հաջորդականությունից:

Երկրորդ. համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման գործում ակտիվ դեր է վերագրվում որակական գործոնին: Օրինակով ցույց տանք շղթայական տեղադրումներիեղանակի կիրառման արդյունքների շեղումները տեղադրումների հաջորդականության կամայական փոփոխման դեպքում: Տեղամասում թողարկվող արտադրանքինախահաշիվը սահմանվել հազ. դրամ, իսկ փաստացի թողարկումըկազմել է 350 հազ. դրամ:

է 300

Որոշենք տեղամասում սահմանված նախահաշվի 50 հազ. դրամով (350 300) գերակատարման վրա աշխատողների թվաքանակի (2) ն -

աշխատանքի արտադրողականության

(Բ

փոփոխման

ազդեցու-

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

թյունը: Ընդ որում, աշխատողներիթվաքանակըպլանով սահմանված է եղել 15 մարդ (Ճօ), իսկ փաստացի կազմել է 13 մարդ (լ): Աշխատանքի արտադրողականությունընախահաշվով ն փաստացի պատասխանաբարկազմել է 20 000

դրամ (300

15)

համա-

ն 26 923

դրամ

(350: 13):

Վերլուծվող

ցուցանիշների

ներկայացնող

կապը

ֆունկցիան

նախահաշվային ն փաստացի կտրվածքով կունենա հետնյալ տեսքը. Ե-ԽՃՅնհ-ՀՃլ23լ Համաձայն շղթայական տեղադրումների եղանակի` աշխատողների թվաքանակիփոփոխմանազդեցությունը (քանակականգործոն) կորոշվի այսպես.

(ՃլՄ0)Ճ54Հ-

Օա 379 - 260 000 -

Հ

-

40 000

Իսկ աշխատանքի արտադրողականության փոփոխության ազդե-

ցությունը թողարկման ծավալի վրա (որակականգործոն) կկազմի. 350 000-260 000 -Ժ90 000 ձ7 (Կլ) ՕԿՓՅ` Հ

Հ

-

Հաշվարկների արդյունքների ճշտությունը փաստվում է համընդհանուր ցուցանիշի ընդհանուր շեղման ն վերլուծվող գործոնների ազդեցությանչափի հանրահաշվական գումարի համարժեքությամբ: Սակայն շղթայական տեղադրումների հաջորդականության փոփոխման դեպքում ստացվում այլ

են

գործոնների ազդեցության չափերի

արդյունքներ: Այսպես, նախ փոխարինենք աշխատանքի

դրողականության նախահաշվային

արտա-

մեծությունը փաստացիովն հետո

միայն աշխատողների թվաքանակի ցուցանիշի տեղադրում կատարենք: Այս դեպքում արդեն աշխատանքի արտադրողականության ազդեցությանչափը կկազմի. ՕՃՃ Մյ) -Օօ» 7օ

-

403 847

-

300 000

103 847

Հ

Հ

Իսկ աշխատողներիթվաքանակիփոփոխմանազդեցության չափը

համախառնցուցանիշի վրա կկազմի.

Օել2Յ)- Օճ»Պ)-Հ

350 000-403

Հ

-

53 847

Այսպիսով, իրականացվողշղթայական տեղադրումներիհաջորդա-

կանության փոփոխման դեպքում միննույն գործոնային ցուցանիշի վերլուծության ժամանակ ստացվում են տարբեր արդյունքներ: Այսպես, մի դեպքում, վերլուծվող ցուցանիշի շեղման վրա աշխատողների թվաքանակի փոփոխության ազդեցությունը կազմեց 400 հազ.,

ԳԼՈՒԽ

ՈՍ) ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

մյուս դեպքում` 53,8 հազ. դրամ: Նույնը

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

վերաբերում է

նան

աշխա-

տանքի արտադրողականությանգործոնին: Գործնականում, շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառումը տնտեսական գործունեության վերլուծությունում բարդանում է այն դեպքում, երբ ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող բանաձնում

ընդգրկվումեն մի շարք քանակական ու որակական գործոններ, որոնց դասակարգումը«առաջնայինի» ն «երկրորդականի» դժվարին խնդիր է դառնում: Հետնաբար, վերլուծական աշխատանքներում սահմանափակվում շղթայական եղանակների կիրառման ոլորտը, քանի որ բարդ տնտեսական երնույթների ուսումնասիրման ժամանակ ընդգրկված

է

բազմաթիվ գործոնները որակականի ն ծավալայինի ստորաբաժանելուն երբեմն սուբյեկտիվ մոտեցում է ցուցաբերվում, որը նվազեցնում '

վերլուծության արդյունքների հավաստիությունը: Վերլուծվող ցուցանիշները հաճախ այնպիսի որակական բնույթ են ունեում, որ փաստորեն անհնար է դառնում դրանք «առաջնային» կամ է

«երկրորդական» կարգի սահմանազատելը: Ինչու

է

գործոնային

վերլուծության դեպքում մեկ կգ մանվածքից ստացված գործվածքը, որպես կանոն, դիտվում որպես որակական ցուցանիշ, իսկ հաստոցժամում

թողարկված մանվածքը` քանակական ցուցանիշ:

մեկ հաստոց-ժամում ստացված արտադրանքի քանակը հանդես է գալիս Կամ

որպես որակական ցուցանիշ, իսկ մեկ ժամվա ընթացքում բանվորի

կողմից սպասարկված հաստոցների քանակը` որպես քանակական ցուցանիշ: Բացի

այդ,

շղթայական տեղադրումներով վերլուծություն իրակա-

նացնելիս ակտիվ դերը վերագրվում է որակական գործոնին: Վերլու-

ծության ինդեքսային եղանակը քննարկելիս առանձնացված հաշվակով ենթաինդեքսներովարդյունքները առաջացնում էին մնացորդային շեղում (տես պարագրաֆ 2.4), որը վերաբերում էր միաժամանակ քանակային ն գործոնային շեղումներին: Սակայն շղթայական տեղադրումներով ենթաինդեքսներ հաշվարկելիս մնացորդային շեղում չէր ձնավորվում, քանի որ վերջինս անհիմն կերպով ամբողջովին վերագրվում էր որակական գործոնին:

ԳԼՈՒԽՍ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Այսպես, եթե վերոհիշյալ օրինակում չկատարվի շղթայական տեղադրում, ապա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունըթողարկման ծավալի վրա կկազմի. »

հաշխատողների թվաքանակիփոփոխմանազդեցությունը.

»

20 000-

152. 20 000 Հ

-

40 000

աշխատանքի արտադրողականությանփոփոխման ազդեցությունը.

26 923-

Ստացվում է այնպես,

Հ

Հ

103 847

երկու գործոնների ազդեցության

որ

հան-

րահաշվականգումարըհամարժեք չի դառնում վերլուծվող ցուցանիշի ընդհանուր Հ 50 000 դրամ շեղմանը, ն ձնավորվում է -13 847 դրամի մնացորդային շեղում |-50000

(103 847-

000)): Ընդ որում, եթե

առանձնացված հաշվարկի եղանակով քանակական գործոնի ազդեցության նույն արդյունքն է ստացվում (-40 000), ապա որակական գործոնի ազդեցության չափը (-103

847) տարբերվում է շղթայական

տեղադրումներիհաշվարկից (90 0000), քանի որ վերջին դեպքում որակական գործոնին ակտիվ դեր է վերագրվում: Շղթայական տեղադրումների արդյունքում, մնացորդային շեղումը (- 13 847), որը երկու գործոններիմիաժամանակյա ազդեցությանհետնանք է, անհիմն կերպովամբողջովինվերագրվում է միայն որակականգործոնին:

Մնացորդային շեղման հիմնավոր բաշխումը քանակական որակական գործոնների միջն

կատարվում է

ն

վերլուծության ինտեգրա-

լային եղանակի կիրառմամբ:Շղթայական տեղադրումներիեղանակի տեսության հետագակատարելագործումըգործնականումհանգեցրեց

վերլուծության ինտեգրալային եղանակի կիրառման, որի դեպքում վերլուծվող ցուցանիշի փոփոխման վրա տարբեր գործոնների ազդեցության չափը հաշվարկվում է լրիվ դիֆերենցիալի բանաձնի օգնու-

թյամբ: Բ- 15.7) ֆունկցիայի համար այն կունենա հետնյալ տեսքը. Ծք- Բ. ե. .Փ

Վերլուծության ինտեգրալային մեթոդի կիրառումը ցույց տանք "Ճ 7: Հետնաբար, ք) Ճ. ն Ճ7 գործոնների ազդեցության չափի որոշման բանաձները կներկայացվենհետնյալ տեսքով. վերոնշյալ օրինակի օգնությամբ, որտեղ` ք

ԳԼՈՒԽ

Հ

Ա

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

«(եյ

Ճո

Հցց«ՃՒ--շ--

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՉքՀց»

Ւ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Ճշ

«(Ճ/

Հետնաբար, աշխատողների թվաքանակի կրճատման

հետնան-

քով թողարկվածարտադրանքիծավալի նվազումը կկազմի.

Ճա

Հց«ձճժէ

Ճւ«Ճ"63

Հ

20000».(-2)--

(-22«6923)

-

-46923

դրամ

Իսկ արտադրանքի թողարկման աճը, ի հաշիվ աշխատանքի

ար-

տադրողականությանավելացման, կկազմի.

«15669234 26253.

Ճշ«Ճ

1 Հոլ«խչ--ԸՄ

Վ96923

Տարբե-

Վերլուծության արդյունքները

Ցուցանիշ

Թվաքանակ

դրամ

ինտեգրալային շղթայական ւթյուն րություն մեթոդով տեղադրումներով

-40000

Արտադրողականություն Դ96 923

Ի90000

|

շեղում Մնացորդային ցորդայիըս շեղումը

Երկու գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական

գու-

մարը համարժեք է ընդհանուրցուցանիշիշեղման մեծությանը. Դ50 000

Հ

(96

923 --46

923):

Վերլուծության ինտեգրալայինմեթոդիկիրառման դեպքում տեղադրումների հաջորդականության փոփոխությունն արդեն չի ազդում ստացվող արդյունքների վրա: Բացի

այդ,

մնացորդային շեղումը (մեր

847), որը հանդես էր գալիս որպես որակական ն օրինակում` քանակական գործոնների միաժամանակյա ազդեցության արդյունք, ոչ թե ամբողջովին վերագրվում է միայն որակական գործոնին, այլ բաշխվում է քանակական ն ռրակականգռրծոնների միջն: --

Ծառայությունների ոլորտում աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման ցուցանիշ է հանդիսանում նան աշխատուժի հոսունությունը: Աշխատուժի հոսունությունը համարվում է դրական, երբ աշխատողների թվաքանակի փոփոխությունը պայմանավորվում է ոլւակյալ

ԳԼՈՒԽՍ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

աշխատողներիհամալրումով ն աշխատակազմի երիտասարդացմամբ: Այս առումով կամակերպություններըձգտում

են

կայունացնել աշխա-

տողների թվաքանակը, մի կողմից բավարարելով վերջիններիս աշխա-

տավարձի պահանջմունքները ն աշխատանքային պայմանները,մյուս կողմից, ապահովելով որակյալ աշխատուժ: Աշխատուժի հոսունությունը բնութագրվում է մի

շարք

ցուցա-

նիշներով. ա.

տարվա ընրացքում աշխատանքի ընդունվածների ն աշխատանքից ազատվածների հարաբերություն,

որը

ցանկալի է

ներկայացվի1,0 մեծությամբ, բ.

որակավորման մեկնած աշխատողների թվաքանակի հարաբերակցություն, աշխատողների տարեկան միջին թվաքանակին,

գ.

գործատուի կողմից աշխատանքային պայմանագրի լուծմամբ ազատված աշխատողներիթվաքանակի հարաբերակցություն`

տարեկանմիջին աշխատողներիթվաքանակին: Օրինակ` 2" ՍՊԸ-ն 2012 թ-ին միջին հաշվով ուներ

աշխա-

տող: Նրանցից 10-ը աշխատանքից ազատվել մեկնել վերապատրաստման, 25-ը աշխատանքային պարտականությունների ոչ պատն

են

շաճ կատարելու պատճառովազատվել են աշխատանքից,փոխարենը՝

թ-ին 30 նոր մասնագետներեն ընդունվել աշխատանքի:

Պահանջվում է որոշել աշխատուժի հոսունության ցուցանիշը ն կատարել համապատասխան եզրակացություններ, եթե նախորդ տարում. աշխատանքի ընդունվածների

ն

աշխատանքից ազատված-

ների հարաբերակցությունըկազմել է 1,5, որակավորման մեկնած աշխատողների թվաքանակի հարաբերակցություն, աշխատողների տարեկան միջին թվաքա-

նակին կազմելէ 0,02,

գործատուիկողմից աշխատանքայինպայմանագրիլուծմամբ ազատված աշխատողների թվաքանակի հարաբերակցությունը տարեկան միջին աշխատողներիթվաքանակին՝կազմել է 0,1:

Հաշվարկենքաշխատուժի հոսունության համար ցուցանիշները.

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ա

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

«30-12

ա.

վիճակը վատթարացել է.

Ն,2Հ1,5 բ.

0,04

-

0,04 գ.

»

0,02

Հ

"250

--0,1

վիճակը բարելավվել է. 0,1-0,1 վիճակը կայուն է

Այսպիսով, կազմակերպությունը 2012 ուղղորդելէ

թ-ին աշխատուժի շարժը

որակավորմանբարձրացմանը:

Վերլուծության ժամանակ գնահատվում են նան այն գործոնների ազդեցության բնույթը, որը պատճառ է խհանդիսացելաշխատուժի հոսունության համար:

թ-ի համար ներկայացվածեն հետնյալ տվյալները

ցուցանիշը

2012թ

2011թ

Աշխ-ի թվաքան-ը տարեսկզբին

Աշխ-ի թվաքան-ը

ընդունվածաշխատողներ ազատված

շեղում Հ5

աշխատողներ

տարեվերջին

ՀՏ

Կազմենքշեղումների հաշվեկշիռը՝

ՀՏ

-15-(-15)

Աշխատուժիհոսունության ցուցանիշը ազդում է աշխատանքիարտադրողականության վրա, որը նեկայացվում է մի շարք ցուցանիշներով. 1.

մեկ օրում թողարկմանքանակը,

2.

մեկ ամսում

3.

աշխատուժին բաժին ընկնող արտպդրանքի ծավալը:

թողարկման արժեքը,

ԳԼՈՒԽ

3.2

մ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ծառայությունների ոլորտում պաշարների կառավարմանը վել լուրջ մոտեցումէ ցուցաբերվում, քանի որ

առա-

դրանքօգտագործվումեն

անմիջապես հաճախորդի համար ծառայության մատուցման պահին կամ ընթացքում, իսկ արտադրությունում հումքը ն նյութերը առանձնացած են սպառողներից: Արտադրությունումմուտքագրվածնյութերը ենթարկվում դրանք

վերամշակման, իսկ ծառայությունների ոլորտում

են

հիմնականում

չեն

փոփոխվում:

պաշարների հետագա վերամշակման

հետ

Այսինքն,

նյութական

կապված ծախսերը

ծառայությունների մատուցման գործընթացում ոչ

էական

մաս

են

կազմում: Նյութերը, հիմնականում առանց լրացուցիչ ծախսերի,

ուղղակիորոն օգտագրծվում կոսմետիկան

են

գեղեցկության

սպառման գործընթացում (օրինակ,

սրահում,

վիրահատական

թելերը

հիվանդանոցումկամ պատրաստի սննունդըհանրայինոլորտում): Մոդայիկ ապրանքները, ռեստորանի սկզբնական

ելքային սննդամթերքը,թերթերը ծառայությունների ոլորտում համարվում են կարճաժամկետ օգտագործման պաշարներ: Երբեմն ձեքբերվող նյութերը կարող են

ն

երկար պահպանվել կուտակվող պաշարներում,

սակայն վերամշակվելով

ն

ելքային ապրանք դառնալով` «կարճ

կյանք» ունենալ: Օրինակ, թերթերը կարող

են

երկար ժամանակ

մարդկանց վերաբերյալ տեղեկատվություն: տպագրվում է, ելքային ապրանքը` թերթը, կարճաժամկետսպառման փուլ է ապրում: Ստացվում է այնպես, որ պահպանել հայտնի

Սակայն, երբ այն

«հնանալու ռիսկային գործոնը» մեծացնում է գնվող նյութերի քանակը

ծառայություններիոլորտում: Պաշարների թարմացման պարբերականությունը ն գնումների չափերը սերտորեն կապված են: Որքան հաճախ են գնումներ կատարվում, այնքան քիչ է պաշարման չափը: Անհրաժեշտ է որոշել նան, կատարել գնումներ տարբեր ծավալներով` հավասար

ժամանա-

կային ինտերվալներով, կամ պատվիրել հավասար գնումներ`

անհա-

վասար ժամանակահատվածներում: Ծառայությունների պահանջարկի անկանոն տատանումները

ն

նյութերի մատակարարման համար պահանջվող ժամանակը դժվա109

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

րեցնում են պատվերի չափը ն պարբերականությունը որոշելը, որի գծով բացթողումները հանգեցնում են ոչ բարեհաջող հետնանքների /տեղափոխման հետ կապված լրացուցիչ ծախսեր, հաճախորդի վատ սպասարկում ն այլն/: Որոշումների կայացման ժամանակ պետք

հաշվի

է

ապրանքների տեղաշարժը արտադրողից ծառայություններ

առնել մատու-

ցողին: Կազմակերպությունների ղեկավարները պաշարների կառավարման համար կարող

են

հսկողության համակարգ ներմուծել: Այդ

համակարգի ստեղծման առաջին քայլը մեթոդով,

ՃՅՇ

որը

պաշարների դասակարգումնէ

ամբողջ պաշարները բաժանում է երեք խմբի`

ելնելով տարեկան արժեքային ծավալից: Վերջինս որոշելու համար պետք է հաշվարկել պաշարների կառուցվածքային

ն

կազմի

ամեն

կետի տարեկան պահանջարկը ն այն բազմապատկել մեկ միավորի արժեքով:

Ճ

ապրանքներն են,

խմբում այն

արժեքային ծավալը

մեծ

որոնց

Այդ ապրանքները կարող

է:

են

տարեկան

ընդամենը

կազմել ընդհանուր պաշարների կազմում, սակայն դրանց մասնաբաժինը պաշարների ընդհանուր արժեքի 70-802- է: 8 խմբում

են

միջին տարեկան ծավալով ապրանքները, որոնք պաշարների 3096

են

կազմում, իսկ ընդհանուր արժեքի 1592-ը: Այն ապրանքները որոնք

խմբում են, դրանց մասնաբաժինը տարեկան դոլարային ծավալում 526 են կազմում, սակայն ամբողջ

ցածը տարեկան ծավալ պաշարների 5592

ունեն

Շ

են:

Նյութական պաշարների կառավարմանհամակարգում կիրառվում մեթոդներ, որոնք օգնում են որոշումներ կայացնել, ինչ քանակությամբ նյութեր պատվիրել ն, երբ այդ պատվերը կատարել: են

Պատվեր պաշարները

ըստ

ֆիքսված քանակի համակարգը ավելացնում է

ամեն

պատվերի դեպքում նույն քանակությամբ: Երբ

պաշարները նվազում են որոշակի քանակի հասնելով, նորից պատվեր է կատարվում: Այդ կետը կոչվում է կրկնակի պատվերի կետ: Առավելությունը կայանում

նրանում, որ պատվերներ կատարելու դեպքում զեղչեր կողմից: է

ժամանակ ֆիքսված արվում մատակարարի

շատ են

Պատվեր ըստ ֆիքսված ժամանակի համակարգը կիրառելիս պաշարնճերիմակարդակը ստուգվում է նախանշված ժամանակին, քանի

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

որ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

պաշարները համալրվում

են

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

որոշակի ժամանակային ինտերվալի

Հետնաբար, այստեղ

անցումով

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

չի

պահպանվում սպառման

ն

լրացման միջն բալանսը: Պաշարները հաշվարկվում են այն ժամանակ,

երբ մոտենում

պատվերի ժամկետը: Պատվիրվում է այնքան, որքան անհրաժեշտ է, որպեսզի պաշարների քանակը հասցվի նախապես է

որոշված նպատակայինմակարդակի:

Այս երկու համակարգերնէլ

ունեն

իրենց առավելություններն

ու

թերությունները: Ծառայություններիոլորտում կառավարչականխնդիրներից է

նան

նվազագույնի հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտությունէ առաջանումորոշելու երբ պաշարների պատվիրման ն պահպանմանքաղաքակառնությունը,

նվազագույնի են հասցվում թվարկած երկու ծախսային կատեգորիաները: Խնդրի լուծումն իրականացվում է պատվերի օպտիմալ քանակի (ՊՕՔ)

որոշմամբ, եր

պահպանման

հակակշռումով ստացվում է

ն

պատվիրման ծախսերի

երկուսի ճվազագույն հանրագումարը:

Երբ պարբերաբար պաշարների նոր խմբաքանակներ են գնվում, ապա

ժամանակագրականկտրվածքով պաշարների մակարդակները

հանդես են գալիս հետնյալ գրաֆիկով: Պատվերի տրման ն մատակարարմանժամկետներիմիջն անխուսափելիորեն ժամանակային պատուհան է գոյանում: Երբ ռրոշակիորեն

է

պարզ

տվյալ պատուհանի ն պահանջարկի մեծությունը,

ապա

ճշգրիտ որոշում է կայացվում պատվերի կրկնման պահի վերաբերյալ:

Սակայն

երկու գործոնն էլ անկանոն տատանումներ ունեն, որի հետնանքով հնարավոր է բուֆերային մակարդակից պաշարների այդ

օգտագործում, եթե պաշարների սպառումն ու պատվերի կատարման

ժամկետներըհասցվեն միջին մակարդակի: Այդ դեպքում, նորից պահպանման ծախսերը պաշարների դեֆիցիտային ծախսերի հետ հաշվե-

կշռելու խնդիր է առաջանում:

Ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններիկառավարչական վերլուծության խնդիրն է նան նվազագույնի հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը: Եթե ավելի շարներ

են

շատ

պա-

պահվում, քան պահանջում է մատուցվող ծառայությունը,

ԳԼՈՒԽ |

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

գնորդների պահանջներ, բավարարվում են անմիջապես, ն ծառայությունը չի սպասում հումք ն նյութերի մատակարարմանը: Պաշարների պահպանմանծախսերն էական են, դրանք ներառում ապա

վարկային տոկոսներ, պահեստային սարքավորումների ն տարածքների շահագործման ծախսեր, վարչական ծախսեր, կորուստեն

ների, պակասորդների

ն

բարոյական

մաշվածության

ծախսեր: Պահպանման ծախսերը կրճատվում

են

ռիսկային

պաշարների նվա-

զագույն մակարդակըպահպանելով, որն ապահովվում է փոքրածավալ ն հաճախակի ինտերվալներով պատվերներիքաղաքականությամբ: Մյուս կողմից, մատակարարմանյուրաքանչյուր պատվեր ուղեկցվում է ծախսերով: Պատվերի ծախսը ընդգրկում է մատակարարման

մուտքագրված նյութերի ստուգումների արժեքը: Պատվերի ծախսերը կարող են կրճատվել ժամա-

բաժնի աշխատակցի ժամավարձն նակային նում

է

մեծ

ու

ինտերվալներով պատվերների դեպքում,

որը

հանգեց-

մեծաքանակ պաշարների մատակարարման: Հակառակ

դեպքում, պաշարներըկսպառվեն միճչն հաջորդ պատվերի ստացումը: Մեծածավալ պաշարների պահպանման քաղաքականությունը

հան-

պահպանմանծախսերի աճի: Պահեստավորման քաղաքականության խնդիրն է նվազագույնի

գեցնում է

հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը:

Պաշարների ընդհանուրինքնարժեքը ներառում է. »

»

»

պահպանման ծախսերը,

պատվիրմանծախսերը, պաշարների սակավությանհետ կապված ծախսերը:

Պաշարների պակասը (դեֆիցիտը) նույնպես ուղեկցվում է ծախսերով, քանի որ գնորդները պատրաստի արտադրանքի առաքումների խափանումների դեպքում

մատակարարներ կփնտրեն: Արտադրությունը կընդհատվի անհրաժեշտ հումքի ն նյութերի բացակայության դեպքում: Հետնաբար, կարնորվում է պաշարների օպտիմալ քանակի այլ

պահպանումը, որով նվազագույնի ծախսերը:

են

հասցվում

Պաշարների պահպանման ծախսերի նականում կապված է երկու խնդրի հետ, պատկերով:

դրա

հետ

կապված

այս

հարցերի լուծումը հիմ-

որը

ներկայացված է գծա-

ԳԼՈՒԽ

Լ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ի՞նչքանակի

պատվիրել

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ե՞րբկրկնել

պատվերը

Որոշակիորենպարզ է պահանջարկըն պատվերիկատարման

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Պաշարների վերահսկողության ի՞նչ համակարգ կիրառել

Որոշակիորենպարզ չէ պահանջարկըն պատվերիկատարման ժամկետը

ժամկետը

Կառավարման համակարգում անհրաժեշտություն է ծագում կողմնորոշվելու մեծ խմբաքանակներով

ն

ինտերվալներով արտադրության

(ունենալով սարքավորումներիցածր շահագործման ծախսեր ու բարձր պահպանման ծախսեր) կամ փոքր, բայց հաճախակի ինտերվալներով խմբաքանակների արտադրության միջն (ունենալով սարքավորումներիբարձրշահագործմանծախսեր ու ցածր պահպանմանծախսեր): Երբ պարբերաբար պաշարներինոր խմբաքանակներեն գնվում կամ արտադրվում, ապա ժամանակագրականկտրվածքով պաշարների մակարդակներըհանդես են գալիս հետնյալ գրաֆիկով.

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Բուֆերային մակարդակը նպատակաուղղված է ծայրահեղ անհրաժեշտ իրավիճակներումպաշարների սպառման բավարարմանը: Պաշարներ (քանակ)

Պատվերի քանակ

Բուֆերային պաշար

Ժամանակը

Մեծաքանակ պատվերների դեպքում կրճատվում

են

յուրաքանչյուր

տարում

պատվերի իրականացման ծախսերը: Սակայն, մյուս

կողմից, պաշարների ծավալը միջինից բարձր լինելով` հանգեցնում է

պահպանման ծախսերի աճի: Հետնաբար թվարկած երկու ծախսերի սահմանելու խնդիր է ծագում: միջն հավասարակչշռություն Պատվերի օպտիմալ քանակը (ՊՕՔ)

պաշարների յուրաքանչյուր

պատվերիդեպքում ապահովում է տարեկան

նվազագույնծախսեր:

Երբ կրկնել պատվերը:

Պատվերի տրման ն մատակարարման ժամկետների միջն անխուսափելիորեն ժամանակային «պատուհան» է գոյանում: Երբ որոշակիորեն թյունը,

ապա

պարզ

է տվյալ «պատուհանի» ն

պահանջարկի մեծու-

ճշգրիտ որոշում է կայացվում պատվերի կրկնման պահի

վերաբերյալ: Սակայն

այդ

երկու գործոնն էլ անկանոն տատանումներ

ունեն, որի հետնանքով հնարավոր է բուֆերային մակարդակից պա-

շարների օգտագործում, եթե պաշարների սպառումն

պատվերի կատարման ժամկետները հասցվեն միջին մակարդակի: Այս դեպքում նորից պահպանման ծախսերը (բուֆերային բարձր մակարդակ) պաու

շարների դեֆիցիտային ծախսերի հետ (բուֆերային ցածր մակարդակ) հաշվեկշռելու խնդիր է առաջանում:

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Պատվերիօպտիմալքանակի որոշումը պաշարներիկառավարման համակարգի հիմնաքարն է: Տվյալ ցուցանիշի վերլուծության կարնորությունը ներկայացնենք հետնյալ օրինակով: Հյուրանոցային համալիրը իր ճաշարանների համար թխում է հացաբուլկեղեն ն քաղցրավենիքներ:Օգտագործվողալյուրի պահանջարկը կազմում է 30000 տ: Պահեստավորման նպատակով յուրաՅուրաքանչյուր քանչյուն պատվերը ընդգրկում է 5000 տ ալյուր: ն է պատվեր իրականացվում անմիջապես գնահատվում է 200 հազ. դրամ` ընդգրկելով տեղափոխմանն պատվիրման ծախսերը: Մեկ

տ

ալյուրի պահեստայինպահպանմանտարեկան ծախսըգնահատվում է 1,20 հազ. դրամ:

Գրաֆիկորեն

պաշարներ,

Օ։»մակարդակներ՝կներկայացվեն

այսպես.

ամիսներ

Այսպիսով, կազմակերպությունըմիանվագ պատվիրում է ալյուր

ն

5 000

տ

կատարում դրանց հավասարաչափ դուրսգրում: Յուրա-

քանչյուր երկրորդամսվա վերջում պաշարներիմակարդակըդառնում է զրո, ն նոր

պատվերէ կատարվում: Պաշարների պահեստային տա-

րեկան միջին մնացորդըկազմում է

2 500

համալրմանկես մակարդակնէ:

տ

(5 000

:

2), որը փաստորեն

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

|

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Ճաշարանների ալյուրի պաշարների տարեկան ընդհանուր ծախսերը կազմում են.

(30 000:

Պատվերի ծախսեր

Պաշարներիպահպանմանծախսեր Ընդամենը պաշարներիծախսեր

(5

000)

000:

2)

2:

1,20

Հ

1 200

Հ

3 000

4 200

տ-ով` 5 000 տ յուրաքանչյուր պատվերում: Եթե յուրաքանչյուր պատվերի կա200 է, տարման արժեքը հազ. դրամ ապա պատվերների տարեկան Ալյուրի տարեկան ծախսերը հաշվարկվում

են 30 000

ընդհանուր արժեքը կկազմի 1 200 հազ. դրամ: Ալյուրի պահեստային

պահպանման տարեկան միջին ծախսը 1,20 հազ. դրամ է: Քանի որ պաշարներիտարեկանմիջին մնացորդը կազմում է համալրման կեսը, ալյուրի պաշարների պահպանման տարեկան ծախսը կգնա000 հազ. դրամ:

ապա

հատվի 3

Վերոհիշյալ հաշվարկները կատարվեցին տարեկան վեց գամյա մատակարարման դեպքում: Համեմատեն, տարեկան 4, 6, 8, Ճ

րեկան

քանակ

Պատվեվ

րի

տա-

րեկան

ծախս (Ճ

200)

հազ. դրամ

այս

ծախսերը

15-անգամյամատակարարումների դեպքում: Շ

Պատվերների տա-

10ն

ան-

Ծ

Պատվերի| Պաշարնե-

չափը

րի միջին

(30 000:

մնացորդը

Ճ)

(Շ:2) տ

տ

Է Պաշարնե շարների

Ւ Պաշարնեշոր

պահպան- րի ընդհատարե-

ման

նուր

կան ծախսը

ծախսը

(Ծ2Ն20)

(8

հազ. դրամ

Հ

բ)

հազ. դրամ

7 500

4 500

5 300

1 200

5 000

2 500

3 000

4 200

2 250

3 850

1 600

3 000

1 500

3 800

3 000

2 000

1 200

4 200

Պաշարների ընդհանուր ծախսերը (Ք սյուն) նվազագույնի հասցնելու ճպատակով անհրաժեշտ է տարեկան կատարել ութից տասնհինգ պատվեր, երբ պատվերի չափը կգտնվի3

ն 2 000

տ

ալյուրի

ԳԼՈՒԽ

ՈԼ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

սահմաններում:Առավել ճշգրիտ պատասխանկստացվերտարեկան 9, 10, 11, 12, 13 ն 14 պատվերների հաշվարկի դեպքում: Սակայն ընտ-

րանքի եղանակով հաշվարկի շարունակման փոխարեն կարելի է

աղյուսակի տվյալները ներկայացնել գրաֆիկորեն` համադրելով փաստացի ծախսերն ու պատվերներիչափը: Արդյունքում ստացվում է երեք կոր. »

»

»

պատվերիտարեկան ծախսեր (սյուն 8), պաշարների պահպանմանտարեկան ծախսեր (նյուն Ե), պաշարներիընդհանուր ծախսեր (սյուն Բ):

Հ

ի"

| Մ"

(39 Ը

----լԼ-թ Ր

5 000

7 000

Պատվերիչափը (տոննա)

Գծապատկերըցույց է տալիս,

որ

նվազագույն ծախսեր են

հովվում պատվերիչափը պահպանելով 3 000-ից

3 200

տ

ապա-

ալյուրի

սահ-

մաններում:

ՊՕՔ-ի բանաձնով որոշվում է պատվերի ճշգրիտ օպտիմալ քանակը, որի հաշվարկը ճերկայացվեց երրորդ գլխում: Բացի այդ, բանաձնի կիրառմամբ կրճատվում է հաշվարկների աշխատատարությունը: Բանաձնն

ունի հետնյալ տեսքը.

ԳԼՈՒԽ

ԱՍ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

2Ըլք Շր

որտեղ`

Շց մեկ պատվերիկատարմանարժեքն է, Ծ պաշարներիտարեկաննախատեսվող ծախսը, Շլլ- միավոր պաշարի պահպանման տարեկան ծախսը: -

-

Օգտագործելով բանաձնըվերոհիշյալ օրինակում՝ կստանանք, որ Հ3

ՊՕՔ

162տալյուրի: (2: 200»

:

000)

1,20

Տարեկան ընդհանուր ծախսը վերի արժեք Հ

Պահպանման ծախսեր

Է

Պատ-

-

Միջին պաշար

-3162:41Լ2

-

-

Օյլ

Պատվերների քանակ Ւէ

30000:5200

3 162

Ըջ

Հ

795 հազ.դրամ

Մեծաքանակ պատվերների դեպքում հաճախ զեղչեր են առաջարկվում: Խնդիրն այն է, թե մեծաքանակ պատվերներով զեղչեր ձեռք բերելիս ինչպես կհաշվարկվի ՊՕՔ-ը, կամ

արդյոք

զեղչերը տեղին

են:

հետնյալ քայլերով. Հաշվարկվումէ ՊՕՔ-ն` առանցհաշվի առնելու զեղչերը: Հաշվարկվում է պաշարներիտարեկան ծախսը: Վերահաշվարկվում է պաշարների տարեկան ծախսը` հաշվի ձեռք բերված զեղչերը: Համեմատելով երկրորդ ն երրորդ քայլերի արդյունքները՝

խնդրի լուծումը կատարվումէ

Նման 1. 2. 3. առած

4.

ընտրվում են այլընտրանքայիննվազագույն ծախսերը: 5.

Հաշվարկները կրկնվում

են

համար:

զեղչերի

բոլոր

մակարդակների

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Օրինակ. Եթե վերոհիշյալ օրինակում ալրաղաց կերպությանը տրվի 2942-իզեղչ`

5 000

տ

կոմբինատիկողմից կազմաալյուրի պատվերից

տ-ից ավելի պատվիրելու դեպքում, զեղչ` հանդես կգա 3 162 տոննայով: Քայլ առաջին ն երկրորդ

ն

Արդեն հաշվարկվել է, որ 3162 տոննա ալյուր պաշարների տարեկան ընդհանուր ծախսը կազմում

2,5972-ի

արդյո՞ք

ՊՕՔ-ն

պատվիրելիս է

հազ.

դրամ:

Քայլերրորդ

դեպքում

5000տ

ՒԼ

«

-

Օք

50004212

30000200 Է

-

-

Հ-

մ

Լրացուցիչ ծախսերը 5

5 000 տ

պատվիրմանդեպքում (405)

կազմումեն. Զեղչերից ձնավորվողտնտեսումը 296

30000

Հ

Ծախսերի զուտ տնտեսում Քայլ

չորրորդ

Ծախսերիտնտեսման հաշվարկը Այժմ դիտարկենք7 500 հատի պատվերը,որի դեպքում. 750024Ն2

Ընդհանուրծախսը

300002

-------Հ

Ընդհանուրծախսը 5

5 300

7 500

հատով պատվերի դեպքում

6 100)

Լրացուցիչ ծախսեր

Լրացուցիչ զեղչերից տնտեսումներ (2,5- 2:72.» 30 Ծախսերի տնտեսում Պաշարների՛7

զեղչերի

տնտեսման

4 200

(950)

(գերածախս) հատ

խմբաքանակով պատվիրմանդեպքում

գումարը չգերազանցեց ընդհանուր ծախսերին ն

տարեկան2,572 զեղչը չընդունվեց: Այսպիսով կրճատվում

են

պաշարների «պահպանման զեղչերի դեպքում, քանի

որ

ծախսերը» հաճախ ծախսերի մեծությունը

հաճախ հաշվանցվում է պաշարների գնման արժեքի տնտեսմամբ:

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ձգտում Կազմակերպությունները

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

են

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

կրճատել պաշարների

մա-

ժամանակին համակարգի կիրառման» ուղիով:

կարդակը «Ճիշտ

Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե «Ճիշտ Ժամանակին» պաշարների կառավարման համակարգի նպատակը համընկնում է «Պա-

շարների իդեալական վերահսկողության համակարգի» խնդիրներին: Չէ՞ որ պատվերի կրկնման մակարդակը որոշվում է այնպես, որ նոր խմբաքանակիմուտքագրումըկատարվի հենց այն պահին, երբ սպառվի պաշարների վերջին մնացորդը: Հետնաբար, քննարկվող կարգը չի հակասում ՊՕՔ

Արտադրությանն

համա-

համակարգին:

պաշարների կառավարման «Ճիշտ

ժամանա-

կին» համակարգը բաղկացած է մատակարարման այնպիսի քերից, որոնք

սպասարկումեն

շար-

միմյանց հաջորդող արտադրական փու-

լերը` մինչն ավարտուն արտադրանքը:Յուրաքանչյուր արտադրական փուլ կարող է գործել մատակարարմանմեկօրյա ժամկետում, հետնայուրաքանչյուր փուլ թողարկման հաջորդ փուլ է փոխանցում ճիշտ այնքան պաշար (կիսաֆաբրիկատ),որքան բավարար է հաջորդ օրվա անխափան արտադրությանհամար:

բար

Այս համակարգը մեծ կիրառում ունի ճապոնական ավտռոարդյուճաբերությունում: Նկարագրված համակարգի հաջող կիրառման համար անհրաժեշտ է. "

»

արտադրությանկայուն սպառողի ն

ն

բարձր մակարդակներ,

մատակարարիամենօրյա արտադրական ծրագրերի

կոորդինացում, »

մատակարարի կողմից համագործակցություն ն ցանկացած խնդրի լուծման երաշխիքների տրամադրում` կապված անսարքությունների կամ անկանխատեսելիխոտանի վերացման հետ,

"

մանրակրկիտմշակված ներգործարանայինպլանավորում, որը կիրառելի լինի յուրաքանչյուր օգտագործողի համար: Այս դեպքում յուրաքանչյուր հոսքային գծի հատկացվում է նյութերի մատակարարմանուրույն երթուղի, ն այսպիսով նյութերի պահեստից ելքագրում չի իրականացվում ընդհանուր գործարանային երթուղով,

ԳԼՈՒԽ

»

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ա

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

հարմարավետ ն վստահելի տրանսպորտայինհամակարգի առկայություն կամ սպառողի

ն

մատակարարի մռտիկ տեղաբաշ-

խում, մատակարար կազմակերպությանսեփականությանբաժնեմասի

»

տիրապետում,որը

թույլ

կտա սպառողինիր համապատասխան

վերաբերմունքըարտահայտել մատակարարիընթացիկ գործու-

նեության նկատմամբ: Նման

քաղաքականությանն առնչվող ծախսերն

ու

օգուտները

հետնյալն են.

պահեստայինծախսերը գրեթե զրոյացվում են, քանի որ դրանք

»

փոխանցվումենճ մատակարարին, "որակի վերահսկողության ֆունկցիան

բարձրացնում

է

մատակարարներիպատասխանատվությունը, բացառվում են պաշարների արժեզրկման, կորստի ն կապիտալի

»

սառեցմանծախսերը՝ կապված պահեստավորմանհետ: Սակայն ն

դրա հետ

մեկտեղ, կարող են պահանջվել արտադրական

բեռնմանսարքավորումներիփոփոխման ծախսեր: Պաշարների պահպանման պահեստային մակարդակների որո-

շումը նույնպես գտնվում է կառավարչական վերլուծության ոլորտում:

Տվյալ համակարգը,կիրառելով առանձին պաշարների օգտագործման ն մատակարարմանժամկետների բազիսային տվյալներ. որոշում է պաշարների պահեստավորման այն քանակը, որով ձեռնարկվում են համապատասխամգործողություններ: Պատվերի կրկնման մակարդակըպաշարների այն մնացորդն է, որի դեպքում պատվեր է իրականացվում:Այն հաշվարկվումէ. առավելագույնպահանջարկ2 առավելագույնպատվերի կատարման ժամկետ Եթե պատվերը կատարվիառավելագույն ժամկետումն դրա հետ մեկտեղ պաշարների առավելագույն սպառում նախատեսվի, ապա ՊԿՄ-ի որոշման նման մակարդակըչի նվազեցվիկամ հասցվի զրոյի: Օրինակ

Կազմակերպությունըպաշարների վերահսկողության ժամանակ կիրառում է պատվերի կրկնման տեսում

է արտադրությունում

հաստատուն

մակարդակ ն նախա-

օգտագործվող նոր նյութատեսակի հա121

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ա

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Կազմակերպությունըքաղաքականություն է վարում յուրաքանչյուր նյութատեսակի պահեստավորման ուղղությամբ: Հաշվարկված է, որ նոր նյութատեսակի օրական առավելագույն սպառումը 100 տ է, իսկ պատվերի հանձնարարականից մինչն պաշարների մուտքագրման առավելագույն ժամանակահատվածը՝ 3 աշխատանմար սահմանել ՊԿՄ։

քային

իրավիճակում պատվերի կրկնման մակարդակը.

օր: Նման

ՊԿՄ

Հ

100տ:4:3օր-300տ

Պաշարների նվազագույն մակարդակը սովորաբար վերագրվում է բուֆերային մակարդակին: Եթե պաշարներընվազում են այդ մակարդակից,

ապա

անհապաղ միջոցառումներ են ձեռնարկվում պահանջ-

վող համալրմանուղղությամբ:

Այսպիսով, նվազագույն մակարդակից պակաս պաշարների հեստավորում նորմալ իրավիճակներում չի նախատեսվում: Այդ

պամա-

կարդակըորոշվում է այսպես. Պատվերի կրկնման մակարդակ (Պատվերի կատարման միջին --

ժամկետ ո Պաշարների օրական միջին սպառում)

Պատվերիչափը պաշարների այն քանակն է, յուրաքանչյուր Օրինակ

ՊԿՄ --

որը

ի դեպքում:

է պատվիրվում

պաշարի մակարդակի դեպքում կազմակերպությունը պատվեր է իրականացնում: Պաշարների այն քանակը, որը կազմակերպությունըձգտում է ունեճալ անմիջապես մուտքագրումից Մինչն

հետո`

30 հատ

հատ

ծախսը 25 հատ

է:

Եթե հաշվարկված է,

որ

պաշարի շաբաթական

է, պատվերի կատարման ժամկետը՝ մեկ շաբաթ,

ապա

որքա՞նկկազմի պատվերիչափը: Լուծում

Պաշարների առավելագույն մակարդակը բուֆերի պաշարների ն պատվերիչափի հանրագումարն է:

Այն կարող է ճերկայացվել հետնյալ բանաձնով.

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Կրկնման մակարդակ Է Պատվերի չափ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

(Պատվերի կատարման

-

նվազագույն Ժամկետ Պաշարների օրական նվազագույն սպառում)

Օրինակ

Կազմակերպություն, պաշարները պատվիրում է Պատվերը կրկնվում է 300

Պատվերի կատարման նվազագույն ժամկետը 4

օրական նվազագույն ծախսը` մակարդակըկկազմի.

Հ

(5044)

օր

է, իսկ պաշարների

Պաշարների առավելագույն

50 հատ:

500--

հատով:

պաշարի մակարդակի դեպքում:

հատ

-

600 հատ:

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Սեփական կապիտալիշահութաբերությունն ամփոփումէ կազմա-

արդյունավետության ցուցանիշների Կազմակերպություններըանընդհատ ձգտում են սեփական կապիտալի աճին ն շահութաբերության ավելացմանը, որը ներկայացվում է սեփականկապիտալի շահութաբերությամբ(ԼՕԷ). կերպության գործունեության բուրգը:

ՔՕԷ

հաշվետու տարվա զուտ շահույթ

սեփականկապիտալիտարեկանմիջին արժեք

Զարգացնելով ներկայացված բանաձնը կարող ենք փոխկա-

ակտիվների շահութաբերություն (ՔՕՃ) կապիտալիշահութաբերության ցուցանիշները. պակցել

զուտ

շահույթ

»

սեփականկապիտալ չ

զուտշահույթ

համախաննշահույթ

լ

ն

սեփական

համախառնշահույթ

՛

համախառն ակտիվներ

համախառնակտիվներ սեփական կապիտալ ԶՕԲ

ցուցանիշի գործոնային մոդելը կարելի

«իրացում» ցուցանիշի օգնությամբ.

է

զարգացնել

նան

ԳԼՈՒԽ

զուտ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

շահույթ

գուտշահութ

»

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

իրացումից հասույթ

տ

համախառն ակտիվներ

իրացումից հասույթ

սեփականկապիտալ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

համախառնըակտիվներ

Ճ

"սեփական կապիտալ ն

Դրա համար օգտվենք կազմակերպության նախորդ

հաշվետու

տարվա ֆինանսականհաշվետվությունների տվյալներից.

Նախորդ տարի

Ցուցանիշներ (հազ. դրամ)

|

Հաշվետու տարի

Իրացումից հասույթ

40 000

50 000

Իրացմանինքնարժեք

25 000

30000

Համախառնշահույթ

15 000

20 000

Շահութահարկ

3 000

4 000

Զուտ շահույթ

12 000

16 000

Համախառն ակտիվներ

34 000

36 000

Սեփականկապիտալ

45 000

42 000

Մեկ դրամ իրացումից

0,3

ապահովվող զուտ շահույթ

0,32

Ակտիվների պտույտը

1,176

1,388

Ինքնավարության գործակից

0,755

0,857

Կապիտալի շահութաբերություն

0,266

0,380

ՔՕԲ

նախորդտարվա համար

ՔՕՔ

հաշվետուտարվահամար

Հ

12 000

:

45 000

Հ

Հ

16 000

:

42 000

-

0,30

1,176 2. 0,755

0,32

1,388

շ.

0,857

Հ

-

0,266

0,380

Սեփական կապիտալի շահութաբերության մակարդակի փոփոխության վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը որոշելու

համար օգտվենք տարբերություններիեղանակից. Մեկ դրամ իրացման շահութաբերության փոփոխություն. (0,32 0,30) 2 1,176 2 0,755 -

Է

Հ

0,017

Ակտիվների պտույտի փոփոխություն. 0,32

(1,388

-

1,176) 2 0,755

Հ

-Է0,052

Ինքնավարության փոփոխություն. 0,32

1,388 2 (0,857

--

0,755)

Հ

-Է0,045

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Նախորդ տարվա համեմատ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

հաշվետու տարվա սեփական կապի-

տալի շահութաբերության աճի գործոնների ազդեցության հանրահաշ-

վական գումարն է.

-

26,676

Հ

1,776- 5չ272

Ւ

4,576

Հ

11,472

Այսպիսով, կապիտալի շահութաբերության աճի վրա առավել

ազդեցություն է

մեծ

թողել ակտիվների օգտագործման ինտենսիվացման

աճը, որի հետնանքովշահութաբերություննավելացելէ 5,222-ով:

Կազմակերպությանտնտեսավարմանարդյունավետությունըմեծ

մասամբ կախված է նան կապիտալիպտույտի արագությունից,որի

ճով

բարձրանում է շահութաբերության մակարդակը ն

ա-

նվազում ձեռ-

ճնարկատիրական ոլորտում դրամականներդրումներիքանակը: Շրջանառու կապիտալի էությունը ներկայացնենք հինգ տարիների ընթացքում կազմակերպությանակտիվների ֆինանսավորմանգործընթացի վերլուծությամբ: Ակտիվներին պարտավորություններիդինամիկան

րի /

Կարճաժամ- | Շրջանառու

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Տաոչ

ընթացիկ

կետ պար-

կապիտալ

ընթացիկ ընդամենը տավորություն

(3-5)

1 000

1 000

1 000

1 000

1 800

1 000

2 000

3 000

1 000

1 000

1 000

1 500

2 500

1 000

3 000

4 000

1 200

`

2 500

1 800

Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ վերլուծվող ժամանակաշրջանումդիտվել են կազմակերպությանընդհանուր ակտիվների ոչ

թե համաչափ, այլ տատանվող աճի միտումներ: Ընդ որում,

հինգ տարիներին ոչ ընթացիկ ակտիվները մնացել

են

բոլոր

անփոփոխ ն,

հետնաբար,դիտարկվողաճի պատճառ են հանդիսացելընթացիկ ակտիվներիտատանվողավելացումները:

ԳԼՈՒԽ

Բացի

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Լ

այդ,

ընթացիկ ակտիվները

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

տարիներին լրացվել

որոշ

են

ոչ

միայն սեփական կապիտալի, այլն բանկի կարճաժամկետ վարկերի

հաշվին: Հետնաբար, կապիտալի պտույտը վերլուծելիս անհրաժեշտություն է առաջանում ակտիվների ֆինանսավորման ընդհանուր աղբյուրներից առանձնացնել սեփական աղբյուրներով ապահովված շրջանառու

միջոցները կամ շրջանառու կապիտալը:

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ 1 000

լ

Տարիներ

Կազմակերպության ոչ ընթացիկ ակտիվներիփոփոխման բնույթը ձ

Արժեք

3 000

Ակտիվներ

ի

Ընթացիկ 2 500

ակտիվներ

1 500

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Կազմակերպության ընդհանուր ակտիվների փոփոխման բնույթը

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Շրջանառու կապիտալը,

ռրը

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

փաստորեն անխափան

տնտեսա-

վարման նպատակով ընթացիկ ակտիվների նվազագույն մակարդակն է

ապահովում,հանդես է գալիս որպես. ընթացիկ ակտիվներ

--

ընթացիկպարտավորություններ

Շրջանառու կապիտալի հիմնական բաղադրիչներն են. »

սեփականաղբյուրներով ֆինանսավորվածպաշարները

»

դեբիտորականպարտքերը

»

սեփական աղբյուրներովապահովված դրամական միջոցները

Արժեք

) Կարճաժամկետ պարտավորություններ

3009)9Ֆ9ՁՖ9Է6ՁՓ9Ձ9ՓՋՓ. 2 500

Սեփական

1 500

Ե րջանառու

ֆինանսա-

կապիտալ վորում

Հաստատուն կապիտալ

Շրջանառու կապիտալի ձնավորումը Շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը կախված է շարների,

դեբիտորական ն

կրեդիտորական պարտքերի միջին

պա-

մնա-

ցորդների մեծություններից: Ընդ որում, որքան կրճատվեն կազմակերպության պաշարներն ու դեբիտորականպարտքերը ն

աճեն

պարտա-

վորությունները, այնքան կփոքրանա շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը ն տնտեսավարմանլրացուցիչ ֆինանսավորմանանհրաժեշտությունը:

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

Եթե հումքի թողարկումը՝ իրացումից

ն

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

նյութերի կուտակումը տնում

է 17 օր,

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

արտադրանքի

պատրաստի արտադրանքի կուտակումը`

5 օր,

գնորդներից գումարների մուտքագրումը՝ 20

հետո

13 օր,

իսկ

օր,

մատակարարներիցգնված պաշարների դիմաց պարտքի մարումը՝ օր,

ապա

շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունն

ձնավորող առանձին բաղադրիչների կազմում

արտադրանքի

այն

է 45 օր:

պատրաստի արտադ-

րանքի կուտակում

թողարկում Է5օ

Հ

նյութերի

13 օր

դեբիտորական

կուտակում Հ

ըստ

պարտքերի ստացում

17օր

Է

20օր

Ֆ.

..

մատակարարներինկրեդիտոական պարտքերիմարում

Ք

Բ/

10 օր

-

Շրջանառու կապիտալի պտույտն օրերով Հետնաբար, շրջանառու կարելի է

կապիտալի

պտույտի

տնողությունը

արտահայտել.

պաշարների

դեբիտորական պարտքերի շրջա-

նառելիություն

|

Է|

շրջաճառելիություն

կամ

կրեդիտորական

| | պարտքերի շրջա-

ճառելիություն

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

դեբիտորներ«360

|Ւ

իրացման հասույթ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

|

պաշարներ 2

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

-

իրացման ինքնարժեք

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

| կրեդիտորներ 360 2.

իրացմանինքնարժեք

Կազմակերպության շրջանառու կապիտալի պտույտը

Ցուցանիշներ

2012 թ.

գումար|

Իրացումիցհասույթ Իրացմանինքնարժեք Պաշարներ

նյութեր

անավարտ

Կրեղիտորներ

)

պտույտ

օրերով

Ճ

(20)

(12)

պատրաստի

Դեբիտորներ

արտադրանք արտադրանք

2013 թ.

գումար |

օրերով

|

պտույտ

Կապիտալի պտույտը

:

(օրերով)

Աղյուսակի սյուներ 2-ի

ն

5-ի տվյալներով հաշվարկվել է կազմա-

կերպության շրջանառու կապիտալի պտույտը երկու տարիների համեմատ ընթացքում: թ-ին նախորդ տարվա պտույտի դանդաղեցում է արձանագրվել 12 օրով ( ճառը դեբիտորական պարտքերի

աճն

-

է:

), որի հիմնական պատՄյուս կողմից, կրեդիտո-

րական պարտքերի աճով դիտվել է շրջանառու կապիտալի պտույտի արագացում: Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ, դեբիտորական պարտքերի

ն

պաշարների մնացորդների նվազումով, ինչպես

նան

կրեդի-

տորական պարտքերիավելացմամբ կազմակերպությունըկձգտի հնա-

րավորին չափ կրճատել շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը,

որը

սակայն հակասություններ, կառաջացնի կառավարման

տարբերօղակներում:

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Կազմակերպության տնտեսավարման տարբեր օղակների կառավարիչներ տարբեր մոտեցումներ

են

ցուցաբերում շրջանառու կապի-

տալի բաղադրիչների ձնավորմանը, որոնք, որպես կանոն, նպաստում են կապիտալի պարբերաշրջանի դանդաղեցմանըկամ արագացմանը: Նման

դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում որոշելու շրջա-

ճնառու

կապիտալի օպտիմալ սահմանը, որը մի կողմից ապահովում է

նորմալ ֆինանսական կայունություն, իսկ մյուս կողմից չի հանգեցնում շրջանառու միջոցներիպտույտի դանդաղեցման: Շրջանառու կապիտալի օպտիմալ սահմանը որոշելիս հաշվի

են

առնվումմիմյանց հակադրվողհետնյալ սահմանափակումները. Կապիտալիշրջապտույտի արագացմաննպատակով. կրճատել դեբիտորականսկզբունքով վաճառքը: Լրացուցիչ իրացման շուկաների նվաճման ն առկա գնորդներին չկորցնելու նպատակով. Զ ավելացնել պարտքով վաճառքի ծավալները ն, հետնաբար, Զ

դեբիտորականպարտքերի մեծությունը: Կապիտալիշրջապտույտի արագացման նպատակով. կրճատելարտադրականպաշարների մնացորդները: Արտադրությանանխափանընթացքի ապահովման նպատակով. ՁԶ պահպանել արտադրական պաշարների քանակային առաՁ

վելագույն մնացորդներ: Կապիտալիշրջապտույտի արագացման նպատակով. Զ

արագացնելարտադրությանգործընթացը:

Բարձրորակ ն անխոտանարտադրանքիթողարկման նպատակով. Զ

դանդաղեցնելարտադրականգործընթացիորոշիչ փուլերը:

Կւսպիտալիշրջապտույտի արագացման նպատակով. Ձ

կրճատելարտադրանքիպահեստայինկուտակումները:

Իրացման անհրաժեշտ ծավալներիապանովման նպատակով. Զ

ավելացնել արտադրանքիպաշարների մնացորդները:

Կապիտալիշրջապտույտի արագացման նպատակով. ԶՁ

ավելացնել կարճաժամկետպարտավորությունները:

Ֆինանսական կայունության պանպանման նպատակով, Զ

կրճատել կրեդիտորականպարտավորությունները:

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Հաշվի առնելով թվարկած գործոնները, որոնք, փաստորեն, որպես հակակշիռներ են հանդես գալիս, կիրառենք նշված սահմանափակումները 2013 թ-ին կազմակերպությանշրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմաններըորոշելիս: 1. Կարճաժամկետ

կրեդիտորական

պարտքերի

գծով.

Կազմակերպությանակտիվների ընթացիկ իրացվելիության

գոր-

ծակցինվազագույնմակարդակըպետքէ կազմի 2.0 միավոր. ընթացիկակտիվներ : կրեդիտորներ » 2.0, (4-7

կրեդիտորներ»

18-44)

2.0

կրեդիտորներ

Հ

Կազմակերպությանկրեդիտորականպարտքերիփոխհատուցման նվազագույնժամկետը10

օր է.

(կրեդիտորներ2 360) :։ իրացմանինքնարժեք »10 Հ» 10 : (կրեդիտորներ 360) օր կրեդիտորներՀ

օր

Այսպիսով, (1) կետի սահմանափակումներով, կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի տարեկան միջին մնացորդը կընդգրկի

հետնյալ սահմանները.

2.

Դեբիտորական

Հ

կրեդիտորներՀ

պարտքերիգծով.

Կազմակերպությունըիրացման ծավալների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովման համար վաճառքի առնվազն 15 75»-ըպետք է հրականացնիդերիտորականսկզբունքով. (դեբիտորներ իրացման ծավալ) Հ (դեբիտորներ : 800) դեբիտորներ»

Հ

0.15

0.15

Դրամականանհրաժեշտներհոսքի ապահովմաննպատակովկազմակերպության դեբիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն սահմանը 65 օր է. (դեբիտորներ2 360) իրացմանծավալ Հ 65 (դեբիտորներ 360)

800 Հ65

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

դեբիտորներ Հ 144 Այսպիսով, (2) կետի սահմանափակումներով, կազմակերպության

դեբիտորական պարտքերի տարեկան միջին մնացորդը կընդգրկի հետնյալ սահմանները.

(12) 3.

--

Հ

դեբիտորներ Հ 144

-

(-12)

Պաշարների գծով.

Արտադրությանն իրացման անխավփանգործընթացի ապահովման նպատակով կազմակերպությանպաշարների նվազագույն մնացորդն

առնվազնպետք է կազմիիրացման ինքնարժեքի

25-ը.

պաշարների մնացորդ իրացման ինքնարժեք»0.1 :

պաշարների մնացորդ : 500 պաշարների մնացորդ

Հ

0.1

»

Պաշարներիպտույտի տնողությունը չպետք է գերազանցի 40 օրը. (պաշարներիմնացորդ 2 360) : իրացման ինքնարժեք Հ 40 (պաշարներիմնացորդ2 360) : 500 պաշարների մնացորդ Հ 55

Հ

Այսպիսով, (3) կետի սահմանափակումներով,պաշարների տարեկան միջին մնացորդըկընդգրկիհետնյալ սահմանները.

(3)

Հպաշարներ Հ

(-3)

Հետնաբար, ստացված սահմանափակումներով, շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանըըստ առանձինբաղադրիչների կկազմի. պաշարների գծով (3 Ը3) դեբիտորականպարտքերիգծով (12 ՕՌ12) կրեդիտորականպարտքերի գծով (15 (1)

Ընդամենը

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

3.4 ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ՛

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

Ծառայությունների ինդուստրիան ներկայացվում է երկու հիմնական հարթությամբ`ոլորտը

անմիջականորենսպասարկող ճյուղեր

աջակցող ենթակառուցվածքներ:Այսպես, զբոսաշրջության

ն

արդյու-

ճաբերության շարժիչ ներուժը առավելապես դրսնորվում է ոլորտը

անմիջականորենսպասարկող ճյուղերում (հյուրանոցային տնտեսություններ, զվարճանքի,հանգստի,սպորտային, արկածային, պատմամշակույթային, առողջարանայինօբյեկտներ, ներհանրապետականն միջազգային տրանսպորտայինուղիներ

ն

այլն), որտեղ իրականաց-

վում է արտադրվածզբոսաշրջային արդյունքի վերջնական սպառումը: Սակայն, զբոսաշրջային արդյունաբերությունը չի կարող անխափան գործել առանց ոլորտի անընդհատությունն ապահովող ենթակառուց-

վածքների (ճանապարհաշինություն,ապահովագրական,գովազդային համակարգեր) ն օրգանապես փոխկապակցված ճյուղերի, որտեղ 26քթօէ9ւ

իրականացվում զբոսաշրջային արդյունքի անմիջական

իրացում, սակայն պայմաններ են ստեղծվում տվյալ գործարարության անուղղակի աջակցմանհամար (տես գծապատկեր3.1):

Այսպիսով, զբոսաշրջային արդյունքի շրջափուլային սպառման պարագայում մակրոտնտեսական միջավայրում մուլտիպլիկացիոն էֆեկտ է ձնավորվում:Զբոսաշրջության ոլորտը սպասարկում են հյուրանոցային, տրանսպորտայինն այլ տնտեսություններումընդգրկված ոչ

ընթացիկ ակտիվները: Տվյալ բնագավառում ընդգրկված են ճան

բազմաբնույթ ընթացիկ ակտիվներ (պաշարներ, ֆինանսական

ռե-

սուրսներ), ոլորտը սպասարկող մարդկային կապիտալ, որոնց օգտագործման հետնանքով է ձնավորվումզբոսաշրջային արդյունքը (տես

գծապատկեր3.1):

/

Պարագրաֆ 3.4-ը հեղինակել է Սիրանուշ Հրաչիկի Պողոսյանը:

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

|

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

զբոսաշրջային արդյունքի վերջնական սպառում

Ր |

Դ

Է

|

|

զբոսաշրջությանըաջակցող ճյուղեր

|

՝

զբոսաշրջային արդյունքի

լ

| ոչ

ընթացիկ

ակտիվներ

Լ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

տ»

լ |

ակտիվներ ռեսուրսներ

զորա --

Հ ձնավրոմ

ընթացիկ աշխատանքային

յին ոլորտը

ատ

լ

2-7

սպասարկող ճյուղեր անմիջականորեն

լ

-

|

մուլտիպլիկացոին արդյունքներ

թ» զբոսաշրջային արդյունաբերության արդյունքներ

Գծապատկեր 3.1 Զբոսաշրջային արդյունքի ման

շրջափուլային

սպառ-

մուլտիպլիկացիոն էֆեկտի ձնավորման մեխա-

նիզմը:

մատուցման արդյունքի սպառման պահանջարկը, այնքան ավելանում է ոլորտը անմիջաՈրքան

մեծանում

է ծառայությունների

կանորեն սպասարկող ճյուղերում ձեռնճարկատիրությանընդլայնման ոլորտը:

Այսպես, զբոսաշրջային սպառման պահանջարկը ուղեկցվում

է արդյունաբերական,գյուղատնտեսական,առողջապահական, կրթա-

կան, սոցիալական այլ ծառայութունների ընդլայնմամբ,

որը խթանում պետության կողմից տնտեսության կարգավորման միջամտությունը, հանրային բարիքների վերաբաշխումը, հարկային մուտքերով պետական բյուջեի ձնավորումն ու հանրային

է հանրային տնտեսությունը,

տնտեսավարմանֆինանսավորումը: Իր հերթին, ազգային

տնտեսու-

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

թյան համակարգը հիմնվում է ձեռնարկատիրականգործունեության վրա, երբ միկրոտնտեսականմիջավայրում իրականացվում է

հան-

րային բարիքներիարտադրությունն ու միջակյալ սպառումը: Սակայն, դրան զուգահեռ, զբոսաշրջային արդյունքի վերջնական սպառումից հետո ձնավորված եկամուտների մի մասը ներդրումների տեսքով նորից վերաուղղվում է զբոսաշրջային արդյունաբերության ոլորտ,

ֆինանսավորելովհյուրանոցային, ճանապարհային շինարա-

րությունը,

սպասարկող անձնակազմի ընդլայնման

ոլորտը

գոր-

ծընթացը: Ավելին, զբոսաշրջությանարդյունաբերությանընդլայնմանը զուգահեռ աճում

են

սննդարդյունաբերության, գյուղատնտեսության,

կապի, էներգետիկայի,ապահովագրության,ֆինանսաբանկայինբնա-

գավառները, նոր թափ հաղորդելով զբոսաշրջության զարգացմանը աջակցող ճյուղերին:

Զբոսաշրջային գործարարության զարգացմանն ուղղված ներդրումների արդյունավետությանկառավարումը ներկայումս գտնվում է պահանջում է մի շարք Արդյունավետության կառավարումը

տեսաբանների ուշադրության կենտրոնում հիմնախնդիրների լուծումներ:

ն

այլես չի սահմանափակվումմիայն ներդրումներիհատույցի գնահատումներով, այլ ընդգրկում է տնտեսագիտականհետազոտությունների լայն շրջանակ, առնչվելով զբոսաշրջային ոլորտում ներդրումներից բխող տեղեկատվական հոսքերի համակարգման,զարգացման նպատակներով ծախսված ռեսուրսների արդյունավետության չափանիշների սահմանման, ինչպես նան ներդրումային արդյունքներիձնավորման

վերահսկողությանիրականացմանհետ: Մասնագիտական գրականության մեջ, որպես կանոն,

շրջային ոլորտի ներդրումների հատույցը ներկայացվում

զբոսա-

է զբոսա-

շրջիկների թվաքանակի ավելացումով,գնահատելովզբոսաշրջիկների աճի տեմպի առաջանցումըներդրումներիՇավալի աճի տեմպից: Ընդ որում, ներդրումներըգնահատվում են առավել արդյունավետ, եթե դիտվում է միջազգային զբոսաշրջիկների թվաքանակի աճի առաջանցում` ներքին զբոսաշրջիկների նկատմամբ: Սակայն ոչ միշտ է

զբոսաշրջիկներիթվաքանակի ավելացումը ուղղակի համեմատական կապի մեջ գտնվում ոլորտում ներգրավվող ներդրումներիծավալային ցուցանիշների հետ: Կապված տարածաշրջանումտիրող քաղաքական

ԳԼՈՒԽ

Ս

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

մթնոլորտի, սոցիալ-տնտեսականվիճակի, անվտանգության մակարդակի փոփոխություններից, զբոսաշրջության ակտիվության աստիճանը կարող է կտրուկ տատանվել: Ուստի, ներդրումների ծավալ/զբո-

սաշրջիկների թվաքանակ հարաբերակցությունը ոչ միշտ է իրատեսորեն գնահատում ոլորտում իրականացված ներդրումների արդյուճավետությունը: Կարծիք է հայտնվում

ներդրումների արդյունավետությունը գնահատել համախառն ներքին արդյունքում զբոսաշրջությանը զարնան

գացման նպատակով ծախսված ֆինանսական ռեսուրսների տեսակարար կշռով: Այս ցուցանիշը, նույռպես չի կարող համակողմանի գնահատել ներդրումներիարդյունավետությունը, քանի որ այլ ճյուղերի հաշվին ՀՆԱ-ի հավելաճը կարող է չեզոքացնել զբոսաշրջային գործարարության արդյունավետության անկումը: Այս առումով արժեքավոր է համարվում արդյունավետության գնահատումը` ըստ զբոսաշրջային գործարարության ոլորտում ձնավորված հավելյալ արդյունքի ծախսեր

տեսա-կարար

կշռի: Նման մոտեցմամբ արդյունավետությանգնահատումը բարդանում է նրանով,

կազմում որ

ներդրումային

զբոսաշրջային արդյունաբերությունը հանդիսանալով բազմակող-

մանի տնտեսականմեխանիզմ, դժվարություններ է ստեղծում ոլորտում ձնավորվող հավելյալ արդյունքը հաշվառելիս, քանի

որ

այս

պարա-

գայում իջնում է գնահատման հաշվարկների հավաստիությունը, եթե հաշվի չի առնվում զբոսաշրջային գործարարության մուլտիպլիկացիոն

արդյունքը, որի արժնորումը դյուրին չի համարվում գործող ազգային հաշիվների համակարգում: Որպես զբոսաշրջային գործարարության ոլորտում ներդրումների արդյունավետության չափանիշներ, առաջարկվում

են նան

տարածա-

շրջանային տնտեսական համահարթեցման միտումները, լրացուցիչ աշխատատեղերի ստեղծումը, հարկային մուտքերի ավելացումները,

որոնք ձնավորվում են զբոսաշրջային գործունեության ակտիվացման արդյունքում: Արդյունավետության գնահատման

նման

մոտեցումը

բարդանում է նրանով, որ դժվարություններեն առաջանում տարածա-

շրջանում արձանագրվողտնտեսական աճից` զբոսաշրջային գործունեության մասնաբաժինըառանձնացնելիսն հաշվարկելիս:

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Մասնագիտական գրականության մեջ առաջարկվում է

նան

զբոսաշրջային ոլորտում ներդրումների արդյունավետությունը չափել զբոսաշրջային գործարարության հետնանքով շրջակա միջավայրին հասցված վնասի ներդրումային ռեսուրսներով վերականգման աստիճանով: Սակայն, միայն բնապահպանական վնասի վերականգման աստիճանը չի կարող համապարփակ ներկայացնել զբոսաշրջային

ոլորտում կատարված ներդրումների արդյունավետությունը, քանի որ գործարարությանայս ճյուղի արդյունավետությունը առաջին հերթին թե վերականգնողականբնույթի

բնորոշվում է տնտեսականաճի,

ն ոչ

հատկանիշներով: Կարծիք է հայտնվում

ներդրումների արդյունավետությունը

չափել

նան

տուրօպերատորներին

գործակալների տնտեսական ակտի-

վության աճով, հաշվի առնելով այդ կազմակերպությունների գործունեության շահութաբերության բարձրացումը, ֆինանսական կայունության բարելավումը, կապիտալահատույցը: Ընդ որում, առաջարկ է արվում ներդրումների արդյունավետության գնահատումը իրավիճա-

կային դաշտից տեղափոխել մշտադիտարկման ոլորտ, ն այդ ուղղությամբ պարբերաբար իրականացնել տնտեսաիրավականկարգավորիչ որոշումներ:

Հարկ ենք համարում նշել,

որ

թվարկած ցուցանիշներով

զբոսա-

շրջային ոլորտի զարգացմաններդրումներիարդյունավետության գծով կառավարչական որոշումները չեն կարող լիարժեք ծառայել իրենց նպատակին, քանի որ այս պարագայում տնտեսականմեկնաբանու-

թյուններն ու վերլուծություններըմի կողմից կրում են համընդհանուր բնույթ, մյուս կողմից, հաշվի չեն առնում զբոսաշրջային գործարարության առանձնահատկությունները:

Արդյունավետությանվերահսկողության իրականացումով առաջարկվում է ճան տնտեսությանվրա զբոսաշրջային գործարարության ներազդեցության նախանշված

ն

փաստացի ցուցանիշների համա-

դրում, երբ բացահայտված շեղումներով գնահատվում են ոլորտի զարգացման շղթայում տնտեսավարման «թույլ օղակները»: Այսպես, զբոսաշրջային գործունեության առաջարկվող ազգային հաշիվների տեղեկատվությամբհնարավորություն է ստեղծվում գնահատելու զբո137

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

|

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

սաշրջային գործունեության արդյունավետությունը ն բացահայտելու ներդրումներիցնախատեսված արդյունքների շեղումները:

Զբոսաշրջության զարգացման Ններդրումներիարդյունավետության կառավարման համակարգում կարնորվում է զբոսաշրջության արդյունավետության գնահատման սկզբունքների մշակումը, ն առաջին հերթին` չափանիշների սահմանումը: Որպես արդյունավետության սկզբունք, ճպատակահարմար է ընդունել չափանիշի սահմանման տնտեսագիտության մեջ ընդունված դասական մոտեցումը, երբ

որոշ-

վում է ներդրումային ռեսուրսների տնտեսական հատույցը: Սակայն,

զբոսաշրջային ոլորտում ներդրումներիարդյունավետության գնահատումը կատարվում է ոչ թե համընդհանուր ցուցանիշի, այլ ցուցանիշների համախմբի կիրառմամբ, հաշվի առնելով ոլորտի առանձնահատկությունները, որոնք ներկայացված են ստորն աղյուսակում: Արդյունավետության գնահատման առաջարկվող ցուցանիշները առանձնանում

են

զբոսաշրջային գործարարարության տարբեր հար-

թություններում իրենց վերլուծական մեկնաբանություններով: Այսպես, եթե Էլ ցուցանիշը բնութագրում է ներդրումների հատույցը զբոսաշրջային գործունեությանուղղակի գործունեության ոլորտում, ապա Պշ ցուցանիշով բնորոշվում է ներդրումներով պայմանավորված զբոսաշրջությանը սպասարկող այլ ճյուղերում ձնավորվող մուլտիպլկացիոն արդյունքը: Առաջարկվող ցուցանիշներըխմբավորվում

դրական

ն

են

նան

ներդրումային

բացասական պատճառահետնանքային չափանիշներով:

Այսպես, եթե ԻՎ, ցուցանիշը բնութագրում է զբոսաշրջային գործունեության դրական արդյունքներովներդրումների հատույցը, ցուցանիշով բնութագրվում է զբոսաշրջային

ապա

ՖԽ

գործունեության բացասական արդյունքների տեսակարար կշիռը ներդրումների ծավալում:

Արդյունավետության չափանիշների նման մեկնաբանումները իրենց համախմբումնեն ստանում Է: ցուցանիշի հաշվարկով:

Զբոսաշրջային ոլորտումներդրումների արդյունավետության գնաառաջարկվող ցուցանիշների համախումբը հնարավորու-

հատման

թյուն է ընձեռում գնահատելու ներդրումային հատույցը ժամանակի գործոնով, ներկայացնելովզբոսաշրջության զարգացման ներդրումնե138

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

րի զուտ ներկա արժեք Էլ ցուցանիշը, որն իր կիրառությունն է գտնում հատկապեսներդրումային տարբերակների ընտրության ժամանակ: Ցուցանիշի անվանումը

Նշա-

Հաշվարկ

ՒԻղկ | զբոսաշրջային գործունեության ուղղակի արդյուն-||ՄՖԲ

քի տեսակարար կշիռը ներդրումներիծավալում

| մուլտիպլիկացիոնարդյունքի տեսակարարկշիռը| 2ՋՄչի

ՒՇ

ներդրումներիծավալում

Ւր

|

Ւ

| զբոսաշրջայինգործարարությանբնապահպա-

զբոսաշրջությանոլորտ ներգրավվողլրացուցիչ ռեսուրսներիցբխող այլընտրանքային ծախսերի | 2է/ջի տեսակարարկշիռը ներդրումներիծավալում նականվնասներիտեսակարարկշիռը ներդրում- | ՖԼ/չՔ ների ծավալում

Ւ:

|

Ւչ

| զբոսաշրջային գործունեության բացասական

զբոսաշրջայինգործունեության դրական արդյունքների տեսակարարկշիռը ներդրումների

212111 չբ

ծավալում արդյունքների տեսակարարկշիռը ներդրումների|

(2Լ-Տ-)/ ՖՔ

ծավալում

Ւե

| զբոսաշրջության զարգացման ներդրումների

(ՀՌՒՖԵ/»Լչե) 2ի

| զբոսաշրջությանզարգացմաններդրումների

-Ֆրբ

հատույց

Իդ

զուտ

ներկա արժեք

Չդիսկոնտ

21211212 -5Է) Իջ

|

զբոսաշրջայինգործարարությանընդլայնումից ձնավորվողուղղակի զուտ տարեկան

ՀՄՖԻ/(

եկամուտներ/ մուլտիպլիկացիոնեկամուտներ Ւնօ

| զբոսաշրջային գործունեության դրական ն

բա-

ցասականարդյունքների հարաբերակցությունը

(ՀՌՈՀԽՒ/

2123)

Ւնւ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ա

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ներդրումներիհատույցը՝

ըստ

զբոսաշրջային

շուկայի հատվածավորման

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

(ՀԷՒՒՏԻ/ԼՖԼ2215. Դ

Բո՝

Իզ)

Հաշվի առնելով ներդրումային ռեսուրսների օպտիմալ բաշխման անհրաժեշտությունը, ներդրումների արդյունավետության չափանիշ է

առաջադրվում նան զբոսաշրջային արդյունքի ձնավորման տարբեր հատվածների զարգացմանն ուղղված ֆինանսական աջակցության հատույցը (տես Ւկ, ցուցանիշ): Քանի իրացման շուկան առնչվում է ոլորտը

որ

զբոսաշրջային արդյունքի

սպասարկող այլ ճյուղերի կող-

ապա անհրաժեշտություն է ծագում արժնորելու ներդրումային հատույցը զբոսաշրջության փաթեթի առքուվաճառքի (ո), զբոսաշրջության մատակարար-

մից ծառայությունների բազմաբնույթ առաջարկին,

ների (տ)

ն

զբոսաշրջությանըաջակցող գործառույթների (մ) շուկա-

ներում:

Այսպիսով, զբոսաշրջային ոլորտում ներդրումների արդյունավետության չափանիշներ են առաջարկվում դրական ն բացասական արդյունքներով տարբերակված ներդրումային արդյունքները,

զբո-

սաշրջային գործարարության զարգացման նպատակով ծախսված ֆինանսական ռեսուրսների ուղղակի ն մուլտիպլիկացիոն ճերազդեցության հատույցը, ինչպես

նան

զբոսաշրջային արդյունաբերության

տարբեր ոլորտներում ներդրումային ծրագրերի իրագործման տնտեսական հետնանքները:

ԳԼՈՒԽ

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Գործնականառաջադրանք3.1 «Պատուհան» ՍՊԸ-ն զբաղվում է վարագույրների պատվերների

ընդունմամբն վաճառքով: Այդ ճպատակով օգտագործվում է երկու տիպի կտորեղեն`Ճ ն 8: Ունենալով տարբերմատակարարներ,ՍՊԸի կողմից կտորեղենի պատվերի կատարման ժամկետները հաստատուն չեն ն տատանվում են մաքսիմում-մինիմումսահմաններում: Հաստատուն

չէ

նան

վարագույրների վաճառքի ծավալը, կապված

տար-

բեր գնորդներիհետ:

Կտորեղենիերկու տեսակներիօգտագործմանտվյալներն են. Միջին ծախսը

Շաբաթական 50

մ

Մինիմում ծախսը

Շաբաթական 25

մ

Մաքսիմում ծախսը

Շաբաթական75 մ

Մեկ պատվերիցմուտքագրումը

Ճ-300մ,

Պատվերիկատարմանժամկետը

Ճ

ից

Ց

2-ից 4շաբաթ

8-500մ

6շաբաթ

Անխափանգործունեությանապահովման ճպատակովպահանջվում է

հաշվարկել. լ.

պատվերիկրկնմանմակարդակը,

2.

պաշարների նվազագույնպահեստայինմակարդակը,

3.

ապաշարների առավելագույնպահեստային մակարդակը,

4.

պաշարների միջին պահեստայինմակարդակը,

5.

ՍՊԸ-ի

տնօրենին ներկայացնել կտորեղենի տեսակների

պաշարների մակարդակներիհամեմատական բնութագրում:

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ա

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Ճ

Հ450

Լուծում

Ցուցանիշներ

պատվերի կրկնման մակարդակ

-

)յ5256

պաշարների նվազագույն մակարդակ

-

(5025)

առավելագույնպահեստայինմակարդակ (25:54)Հ300 -

Հ

Հ

Հ

միջին պահեստայինմակարդակ 200 300/2

Պաշարների մակարդակներիհամեմատականբնութագրումը: Չնայած

որ Ճ ն Ց

տեսակի կտորեղենները ունեն

շաբաթական

միննույն ծախսի ծավալները, այնուհանդերձ ՍՊԸ-ի անխափան խատանքի համար

պահանջում

են

պահեստավորման

աշ-

տարբեր

մակարդակներ: 8-ի մեծաքանակ ձեռք բերման ժամանակ տրվում զեղչեր: Ուստի գերազանցում

Ց

են

կտորեղենի պահեստավորման միջին

են

պաշարները

Ճ-ին, կապված մեկ պատվերից ստացվող առավել

մուտքի հետ (պատվերի օպտիմալ քանակ): Քանի մեմատած

որ Ճ

8-ի գծով պատվերի կատարման Ժամկետը սեղմ է` կտորեղենի, ուստի

Ց

շարները պետք է ցածը լինեն Ճ-ից:

կտորեղենի նվազագույն

հապա-

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Գործնական առաջադրանք 3.2 «Մոդել» ՍՊԸ-ն ՍՊԸ

-

զբաղվում է կոշիկի պատվերների ընդունմամբ:

ին հնարավորություն է տրված հաջորդ տարվանից վերցնելու

000-ի սահմաններում: Առայժմ «Մոդել»-ը մայրաքաղաքի կենտրոնում բացել է կոշիկի պատվերներիընդունման կարճաժամկետ վարկ վաճառքի

ն

ընդամենը մեկ խանութ: Գործադիր տնօրենը

առա-

ջարկում է օգտվելվարկից ն մեծացնել գործող խանութի ապրանքաշրջանառությունը4 անգամ: Սակայն, մարքեթինգիտնօրենը պնդում է, որ

պետք է

ոչ

թե գործող խանութը մեծացնել,

վարկավորմամբ

այլ

քաղաքի ծայրամասերում նույն ապրանքաշրջանառությամբ նս մի քանի խանութ բացել` ստեղծելով կոշիկի պատվերների ընդունման ֆիրմային խանութներիցանց: Գործող ՍՊԸ-ի մեկ տարվագործունեության ցուցանիշներն են.

Ցուցանիշներ

Գումար

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք

Պաշարներ նյութեր

անավարտարտադրանք

պատրաստի արտադրանք

Դեբիտորներ Կրեդիտորներ

հաջորդ տարվա համար ընտրել

ՍՊԸ-ն

է

հետնյալ ռազմավա-

րությունը 1.

կարճաժամկետ

ազմակերպության

նվա

կրեդիտորական

նթա ետ, ւմ

պարտքերի

ակտիվնել

ւյն մակարդա

գծով.

ազվելիության

1.8

ծա

միավո,

կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի »փոխեհատուզման նվազագույն

ժամկետը

օր

է.

ԳԼՈՒԽ

2.

|

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

դեբիտորական պարտքերի

ապահովման

համար

դրամական անհրաժեշտ

3.

գծով.

անհրաժեշտմակարդա ն

ներհոսքի ապահովման

դեբիտորական

զագույն սահմանը

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ե

ակա-

սկզբունքով.

եբիտորական

մակերպության

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ազման ծավալն վաճ առն

ազմակերպություն

նա

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

նպատակով կազ-

լլատուզման(նվա-

պա

40 օր է.

պաշարների գծով.

արտադրության նպատակով

ն

իրացման անխափան

կազմակերպության

գործընթացի ապահովման

պաշարների. նվա

ւյն մճացո

առնվազն պետք է կազմի իրացման ինքնարժեքի 10 64-ը.

պաշարների

շրջապտույտի

տնողությունը չպետք է գերազանցի

ըը

Պահանջվում է որոշել շրջանառու կապիտալը

3)

ըստ

շրջանառու կապիտալի

առանձինբաղադրիչների, ընդունելի սահմանները

հաջորդ

տարվա համար, Ե) տնօրինությանը ներկայացնել ծանուցում շրջանառու կապիտալի սահմանների ն մանրածախ առնտրի ցանցի ստեղծման վերաբերյալ:

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Լուծում

(2) ՍՊԸ-ի

շրջանառու կապիտալի պտույտը Գումար

Պտույտի օրեր

Իրացումից հասույթ

Ճ

Իրացմանինքնարժեք

նյութեր

պատրաստի

Պաշարներ

անավարտարտադրանք արտադրանք

Դեբիտորներ Կրեդիտորճներ

(5)

Շրջանառու կապիտալ

ծ Շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները. կարճաժամկետ

կրեդիտորական

ազմակե, թյան ակտիմնել ճվազագույն մակարդա

ե

գծով.

պարտքերի

նթա

ացվելիության

ա

ծա

միավո,

ընթացիկակտիվներ: կրեդիտորներ » 1,8

:

կրեդիտոր »1.8

կրեդիտորներՀ 54,4

կազմակերպության կրեդիտորականպարտքերի փոխհատուցման նվազագույն ժամկետը 15 օր է. (կրեդիտոր3). 360) :700»-15,

կրեդիտոր »

կրեդիտորներ 54 (4) դեբիտորական պարտքերի գծով. Հ

Հ

ԳԼՈՒԽ

Լ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ազմակե ւթյուն դակի ապահովման

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ազման ծա

համար

անհրաժեշտմակար-

ն

վաճառքի

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

առնվազն

Տ

օօշր պետք է

իրականացնիդեբիտորական սկզբունքով. դեբիտորներ: 900 » 0.08, դեբիտորներ» 72 դրամական անհրաժեշտ ներհոսքի ապահովման կազմակերպության

ճնճպատակով

դեբիտորականպարտքերի փոխհատուցման նվա-

զագույն սահմանը 40 օր է. (դեբիտորներ2360) 900

40, դեբիտորներՀ 100

Հ

Հդեբիտորներ

Հ

(Ե) պաշարների գծով. արտադրության ն իրացման անխափան ման զորդը

նպատակով

կազմակերպության

գործընթացի ապա-հով-

պաշարների նվազագույն

առնվազն պետք է կազմի իրազման

ինքնարժեքի

մնա-

10 52-ը.

պաշարների մնացորդ : իրացմամինքնարժեք»0.1

պաշարներիմնացորդ :

աշարնե

ապտույտի

Հ

0.1, պաշարների մնացորդ Հ 70

տնողություն

ետք

է

ազանցի

օրը

(պաշարներիմնացորդ 2360) իրացման ինքնարժեք Հ 40 (պաշարներիմնացորդ չ 360) : 700 Հ 40, պաշարների մնացորդ Հ 70 Հպաշարների մնացորդ Հ 77

Շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները )4 (3) 3)

պաշարների գծով

դեբիտորականպարտքերի գծով կրեդիտորականպարտքերի ծով (Փ

(14 (13).

Ընդամենը

(422)

(14) (413)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. Ումից.

Առարկան.

գործադիրտնօրենին: կառավարչականհաշվապահից: շրջանառու կապիտալի թույլատրելի սահմաններ:

«Մոդել» ՍՊԸ-ի հաշվետու տարվա գործունեության շրջանառու

կապիտալի ընդունելի չափը

հազ. է: Հետնաբար գործող շու146

ԳԼՈՒԽ

Ա

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

կայական իրավիճակը անարդյունավետ է համարում տնօրենի առաջարկը վարկավորմանհաշվին կենտրոնում գործող խանութի գործունեության ընդարձակմանվերաբերյալ: Առավել նպատակահարմար է այդ ութ

ֆինանսավորմամբքաղաքի ծայրամասերում բացել նս չորս խան(590 000:4), որոնց գործունեությունը համահունչ կլինի «Մոդել»

ՍՊԸ-ի ընտրած ռազմավարությանը: Գործնական առաջադրանք 3.3 Նախատեսվում է Եղեգնաձորում ճոպանուղու կառուցում 2

բերակով` խցիկներով կամ հետնյալ տվյալները:

տար-

են

նստարաններով: Հայտնի

բացօթյա

տարի` տարեկան 82- դիսկոնտավորված դրույքաչափի կանխատեսմամբ: Խցիկներով ճոպանողու ներդրումայինարժեքը 150.000է, բացօթյան`40.000, ա) ճոպանուղին աշխատելու է

բ) խցիկներով ճոպանուղին շահագործման 7-րդ տարում կապինորոգման կենթարկվի30.000

տալ րդ

ն

արժեքով, իսկ նստարաններովը`՝5-

11-րդ տարիներին` համապատասխանաբար 20.000

նորոգման

ծախսերով,

գ) ճոպանուղու շահագործման տարեկան ժամանակահատվածը պայմանականորեն 2 մասով է ներկայացվում` ամառային սեզոն ն ձմեռային սեզոն: Եկամուտների ձնավորումը՝ ելնելով

դրանից

սահ-

մանվում է այսպես. Խցիկներ. ամառային սեզոն` 6 ամիս 2 8.000 այցելու

»

զար. դրամ ձմեռային սեզոն` 6 ամիս 2

3.000

այցելու

Նստարաններ.ամառային սեզոն` 6

»

5 հա-

հազ. դրամ

ամիս շ

6.000

այցելու

հազ. դրամ`

ձմեռայինսեզոն`

ամիս շ

5.000

այցելու «3 հազ. դրամ

դ) դահուկային մարզաձնընստարանայինճոպանուղին

շահագործելիսարհեստականձյան ծածկույթի տարեկան 175.000 դրամի ծախս կպահանջի: Ներդրումային ո՞ր տարբերակըկընտրվի. 1. եթե ճոպանուղին չի կառուցվում լեռնադահուկայինսպորտի համար:

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Ս

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

եթե ճոպանուղին կառուցվում լեռնադահուկային սպորտի

2.

հա-

մար:

Որքա՞ն բարձրացվի ձմեռային ճոպանուղու գինը խցիկայինի պարագայում,եթե նախատեսվում է տարեկան լրացուցիչ 70.000-ի գո3.

վազդային ծախս` 20-ապատիկ ձմեռային ամիսներին այցելուներ

պահանջ

պահովելու համար: Բացի այդ,

որ

ա-

խցիկային

համարժեք դառնա նստարաններով ճոպանուղու

ներդրման ԶՆԱ-ն ծրագրի ԶՆԱ-ին:

ներդրումների գծով սցենարային որոշումների

Ներկայացրեք

4.

դրվում,

է

ալգորիթմը: Լուծում

եթե ճոպանուղին չի կառուցվում լեռնադահուկային սպորտի

1.

համար: Սցենար

Եթե ճոպանուղին չի կառուցվում լեռնադահուկային ծառայում է միայն զբոսաշրջությանը:

1:

սպորտիհամար ն

Հաշվարկենք յուրաքանչյուր տարբերակի տարեկան

1-ին քայլ:

ե-

կամուտը: խցիկներ

»

628.000:5-623.0002

Հ

366.000

Հ

234.000

նստարաններ

»

626.000254Հ625.000

2-րդ քայլ: Հաշվարկենքյուրաքանչյուր տարբերակի ԶՆԱ-ն: խցիկներ

»

1.500.000

-

174.900

Հ

8,559

366. 000

--

0,583

300.000

Հ

4.632.594

--

1.457.694

Ննստարաններ

»

400.000

-

Հ

400.000

-

-Ժ

8,559

2.002.806

--

234.000

13.620

--

--

0,681

11.660

Հ

2.

20.000

--

0,583 «20.000

Հ

-

1.577.526

Որոշենք յուրաքանչյուր ներդրումային տարբերակի քայլ: կատարենքընտրություն: Դիսկոնտի 02-իվերին սահմանը սահմանենք 15742:

3-րդ ՇՆՆ-ն

»

ն

խցիկներ.

ԳԼՈՒԽ

Ա

1.500.000

-

-

5,847

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

366.000

0,123

--

300.000

Հ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

640.002

36.900

--

-

603.102

(նստարաններ.

»

400.000

-

968.198 ՇՆՆ,.,-8205, օ

ՇՆՆււ

-Է

5,847

2»

9.940 --՛7.520

--

`

234.000

0,497

--

20.000

--

0,376

20.000

(1457.694--

5-9-64

603.102)

1.527.526

«7-

1.577.526

աՀ-2-աՀ2-81-8: 626.788 (1.577.526-950.738)

ԻՀ-Չ

Հ

15558 «05-9-8-ցարջցջ

2152657

"՛

950.738

Հ

5.7

--

Կընտրվի ճոպանուղու նստատեղայինտարբերակը, քանի ՇՆՆ-ն

որ

նրա

(2602 » 2004):

մեծ է

Սցենար

2:

Եթե ճոպանուղին կառուցվում է թե լեռնադահուկային

սպորտի, ն թե զբոսաշրջության համար:

ԶՆԱ-ի հաշվարկը ձյան ծածկույթի ծախսերով: խցիկներ »

1.457.694 »

--

8,559

175.000

Հ

-40.131

Հ

79.701

ԿՆնստարաններ

1.577.526

-

8,559

175.000

Այսպիսով, արհեստականձյան ծածկույթի պարագայում խցիկային տարբերակընույնպես կմերժվի, քանի որ նրա ԶՆԱ

Հ

0:

Սցենար 3: Եղեգնաձոր այցելուների հիմանական մասը նախատեսվում են արտասահմանցիներ, որոնք հարմարավետ խցիկային տարբերակեն նախընտրում:

Մարքեթինգիկառավարիչըհամոզմունք է հայտնում, որ ձմեռային ամիսներին, եթե ակտիվ գովազդ կազմակերպվի, ապա ձմեռային այցելուներիքանակը կավելանա 20 անգամ: Ձմեռային գինը նշանակենք2 -ով: Տարեկան եկամուտըկկազմի.

8.00025-623.000

7». 27

Հ

240.000

Հ

360.0002:

Խցիկային ճոպանուղու ԶՆԱ -ի հաշվարկը համարժեք է նճնստարանային ԶՆԱ-ին.

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

1.577.526 Է

360.000

-

Հ

-1.500.000

--

Հ

-1.500.000

--

8,559

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

175.000

0,583

--

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

240.000

300.000

1.577.526 Ճ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

1577.526

1.4977.825

1.500.000

Հ

-Ժ

--

174.900

1.497.825

Հ

-Ւ

240.000

174.900

360.000

Հ

240.000

--

/ 360.000

12.000

-

Այսինքն, եթե ֆինանսական պլանավորման պարագայում ճնախատեսվում է խցիկային ճոպանուղու ԶՆԱ-ի ապահովում՝ նստարաճնճային

տարբերակի ԶՆԱ-ին համարժեք,

ձմռան

ամիսներին լեռնադահուկորդների ներգրավումըպետք է իրականացվի վերելքի 12.000 գնով՝ ապա

նախկին 7.000- ի փոխարեն: Խցիկային ճոպանուղովվերելքի գնի հաշվարկ: Սցենար 3-ի իրականացման պարագայում պետք է զբոսաշրջու-

2.

թյան գովազդային արշավ կազմակերպել

դրսից արտասահմանցի

ն

այցելուների մեծածավալ ներհոսքապահովել. 1.577.526 70.000

-

1.577.526

Հ

-1.500.000

240.000 -

-Է

8,559

--

360.000

-1.500.000

,

175.000

--

0,583

»

300.000

8,559

--

-1.497.825

--

174.900

-Է

240.000

-Է

360.000

2.

-

599130

.-

127726Է1.200.00041.497.2925-Է174.200-240090-592:130 14.000 Հ-

360.000

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1.

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ՀԱՐՑԵՐ

Բնութագրե՛ք աշխատանքային ռեսուրսերի կա-

ռավարման առանձնահատկություններըծառայությունների ոլորտում (3.1): 2. խ

ա

Թվարկե'ք աշխատուժով ապահովմանառանձ-

նահատկությունները ծառայությունների ոլորտում (3.1):

Ինչպիսի՞ բնութագրիչներով

3.

են

առանձնանում

մատուցվողծառայությունների ընթացքումկիրառվողպաշարները(3.2):

4.Ինչպիսի՞ մոտեցումներ են ցուցաբերում ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունները`պաշարներով ապահովման հաշվարկների ժամանակ(4.2):

5.Որո՞նք են պատվերիօպտիմալքանակի գնահատմանհիմնականմոտեցումները (3.2): 6.

Ի՞նչ նպատակներ

է

հետապնդում շրջանառու կապիտալի

բաղա-

դրիչների պտույտի հաշվարկը` ծառայություններում ընդգրկված ռեսուրս-

ների օգտագործումըգնահատելիս (3.3): 7.

Ինչպե՞ս են հաշվարկվում կապիտալի օգտագործման արդյունավե-

տության ցուցանիշները(3.4):

Գլուխ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

|Մ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո

ընթերցողը կարող է.

»

մեկնաբանելծառայությունների որակի

»

ներկայացնելծառայությունների որակի

կառավարմանմոտեցումները, ապահովմանառանձնահատկությունները, »

բնութագրել որակիապահովմանմեխանիզմներըծառայությունների

ոլորտում, »

վերլուծել որակի ապահովմանգործընթացըծառայությունների ոլորտում,

»

. պարզաբանելորակի ապահովմանառաջնայնությունները ծառայություններիշուկայում:

4.1

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

Որակը ներկայանում է որպես հասարակության սոցիալ-տնտեսա-

կան զարգացման ապահովման առանցքային կատեգորիա: Որակի սահմանման տարբեր մռտեցումնե՝ են առաջարկվում, որը պայմանավորված է վերջինիս բազմաբնույթ ազդեցությամբ հասարակական զարգացման երնույթների վրա: Այսպես, փիլիսոփայության տեսանկյունից, որակը դիտարկվում է որպես կենցաղի անմիջական բնութագրման միջոց, քաղաքատնճտեսության տեսանկյունից` որակը

ճերկայացվում

է

որպես սպառողական արժեքի

ընդհանուր սահմանում

արժեքի համադէ տվել ստանդար-

ն

րություն Որակի առավել տացման միջազգային կազմակերպությունը (15ՏՕ), ըստ

որի, որակը

արտադրանքի, ծառայությունների կամ գործընթացների համապատասխանությանաստիճանն է առկա պահանջմունքներին: Միջազգային շուկայում դիտվում է միտում, երբ հասարակության կողմից մատուցվող ծառայությունների կամ վաճառվող

արտադրա-

ԳԼՈՒԽ

Մ

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

տեսակների որակը առաջնահերթ է համարվում առաջարկվող գնից: 802765-ըներկայումս նախընտրում է Այսպես, գնորդների շուրջ ապրանքերի բարձր որակը,

ն ռչ

թե գինը, իսկ մրցունակ արտադրա-

տեսակների թողարկմանծախսերի կառուցվածքում որակի բարելավ-

մանը ուղղված ռեսուրսների տեսակարար կշիռը գերազանցում է 2592ը: Հետնաբար, թողարկվող արտադրանքի կամ մատուցվող ծառայությունների որակի կառավարմանըհասարակությունը այս կամ այն չափով միշտ էլ ուշադրությունէ դարձրել Որակի կառավարմանհամակարգի սկզբնավորման ակունքներում կատարվումէր միայն «արդյունքի վերահսկողություն»:Այսպես, դեռնս

թվ. Թեյլորը մշակեց արտադրանքի թողարկման ֆիզիկական

ծավալների վերահսկողություն`կիրառելով պատրաստի արտադրան-

քի ֆիզիկական տեսքի վերահսկման շաբլոններ: Արտադրանքի թո-

ղարկման գործընթացի զարգացմամբ ն տեխնոլոգիաների բարդացմամբ դժվարացավ ֆիզիկական հատկանիշներով որակի վերահսկողությունը ն արդեն 1920-ականներինվերջին Շուհարթը ներդրեց որակի

վերահսկողության վիճակագրական մեթոդներ, կիառելով

ընտրանքիգործիքներ: Որակի վերասկողության գործընթացը նոր գործիքակազմ ձեռքբերեց 1950-ական թվականներին, եբ

Ա.

Ֆեհյտենբաումը

առա-

ջարկեց որակի վերահսկողության համընդհանուր մոդել (1ՕՇ), հիմքում դնելով

ոչ

թե թռղարկման վերջնական արդյունքը, այլ

որակի

կառավարման գործընթացը «մատակարարում-թողարկում-իրացում»

շղթայում: Այդ ժամանակաընթացքւմկիրառում գտավ նան Ֆիլիպ Կրոսբիի «զրոյական խոտան» կոնցեպցիան (2Ծ-26:օ մ6է6օ5), համա-

ողջ

ձայն որի վճարումը կատարվումէր

ոչ

թե որակի,

այլ

անթերի արտա-

դրության կամ մատուցվող ծառայությունների համար: Այն իր զարգացումը գտավ Ճապոնիայում, որտեղ հենց արտադրականբանվորներիշրջանում ձնավորվեցինորակի վերահսկողության«խմբակներ»ն լայնորեն կիրառվեց որակի ապահովման աշխատավարձիմոտիվացիան: ման

Այսպիսով, արդեն 1950-ական ձնավորվեցին որակի կառավարհամակարգի նախադրյալները, փոխկապակցությունստեղծելով

սպառողների պահանջմունքների բավարարման

ն

արտադության

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

/

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

յուրաքանչյուր աշխատակցիններկայացվող որակի ապահովման պահանջների միջն: 1980-ականներին որակի կառավարումը ընդգրկվեց

միջազգային չափանիշների դաշտ: Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը(ՏՕ) մշակեց որակի կառավարման չափորո-

շիչներ` 1Լ5Օ-9000 սերիայով, որոնք ներկայումս դրված են որակի կառավարմանգործընթացներիհիմքում: Համաձայն 15Օ 9000-2001 միջազգային չափորոշիչի սահմանման, որակի կառավարումըներկայացվում է որակի բարելավմանն ուղղված կոորդինացված գործունեություն, ընդգրկելով հետնյալ ուղղությունները. »

"

»

»

որակիոլորտինառնչվողքաղաքականության մշակում, որակի պլանավորում, որակի կառավարում, որակի ապահովում,

որակի բարելավում: Կազմակերպության կառավարիչներին անհրաժեշտ է ընդգրկուն ներկայացնել որակի կառավարման նպատակներն ու խնդիրները ն ռ»

հստակեցնել որակի կառավարման տեղը գործունեության ընդհանուր

քաղաքականության հանակարգում: Որակի քաղաքականության առկայությունը վկայում է շուկայական տնտեսության միջավայրում գործող կազմակերպություններիպատշաճ մրցունակության մասին: Որակի

ապահովման գործընթացը

ներառում

է

այնպիսի

միջոցառումներ, որոնք թողարկվող արտադրանքի կամ մատուցվող ծառայությունների որակը պահպանում են նախորոք սահմանված չափորոշիչների շրջանակներում: Որակի ապահովման գործընթացը ենթադրում է

նան

որոնք ուղղված

մարտավարականմիջոցառումների իրականացում, են

պահանջվող մակարդակով որակական

ցուցա-

նիշների պահպանմանը:Որպես կանոն, որակի ապահովման մարտավարական գործառույթները ընդգրկում

պիսիք

են

են

այճպիսի ոլորտներ, ինչ-

կազմակերպությանգործունեության սերտ փոխկապակ-

ցումը արտաքին միջավայրի հետ (մատակարարներ,գնորդներ,

պատ-

վիրատուներ), անհրաժեշտ մակարդակի որակ ապահովող կառավարման գործիքներ(գնահատում, հաշվառում, վերլուծություն, ներքին վերահսկողություն:

ԳԼՈՒԽ

Մ

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Որակի կառավարման խնդիրները լուծելիս ունի պլանավորումը,

որը

մեծ

դերակատարում

ռազմավարական բնույթի նպատակներ է

հետապնդում: Այսպես, ծառայությունների մատուցման ոլորտում

որա-

կի պլանավորմանհիմնական ուղղություններն են հանդիսանում. »

»

մարքեթինգը, երբ կանխատասումներ են արվում ծառայությունների մատուցման ծավալների, գների, հավանական մրցակիցներիառումով, ծառայությունների մատուցման տեխնոլոգիականցիկլը, երբ

հնարավորինսգնահատվում է անորակ ծառայություններից բողոքարկման հավանականության աստիճանը, որակյալ ծառայությունների մատուցման անհրաժեշտ ռեսուրսներով ապահովվածության աստիճանը, որակյալ այլընտրանքային ծառայությունների մատուցման հնարավորությունը, որակի »

բարձրացմանուղղությամբ աշխատակիցներիմոտիվացիան, որակյալ ծառայությունների մատուցմանֆինանսական կայունությունը, երբ գնահատվումեն որակի բարձրացման արդյունքում լրացուցիչ դրամական ներհոսքերը,անբարեխիղճ պատվիրատուներից ակնկալվող անուսալի դեբիտորական պարտքերը կամ անորակ մատակարարումներիցգոյացող

վնաս-

ները:

Մասնագիտականգրականությունում որակի կառավարման հիմնականում երեք մոդել է ներկայացվում` «որակի շրջագծային կառավարում», «որակի պարուրաձն կառավարում», «արտադրանքի (ծառայությունների) որակի պարբերաշրջանային կառավարում», որոնք իրենց տարաբնույթ դրսնորումներով ունեն ընդհանրականմեկ հատկանիշ՝ այն է, որակի կառավարմանըցուցաբերել համապարփակմոտեցում:

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Մ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Որակի կառավարման համակարգ լ

Որակի կառավարման քաղաքականություն

Որակի

ապահովում

8.

Որակի

Որակի

կառավարում

Լ.

Որոշումների

կատարելագործում

Մարքեթինգ

2.

Ծառայության արդյունքի

մշակում

3.

Ծառայության

փորձարկում

Տ.

Ծառայության մատուցում

4.

Ծառայության

իրացում

Գծանակար 4.1 Որակի «շրջագծային կառավարման» մոդելը Այսպես, որակի շրջագծային «կառավարման մոդելը» ընդգրկում է արտադրանքի թողարկմանկամ ծառայությունների մատուցման ողջ շղթան` մարքեթինգից մինչն փաստացի ձեռքբերված արդյունքների հետադաձ կապով որոշումների կայացում: Այն ռրակի ապահովման

ԳԼՈՒԽ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԽՄ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ճպատակով համապարփակ շրջանակի մեջ է ընդգրկում գործողությունների 8 կարնորագույն ուղղություններ (տես գծապատկեր4.2): 1.

Շուկայի ուսումնասիրում

2.

Տեխնիկական խնդրի առաջադրում

3.

Նախագծի մշակում

4.

Տեխ. պայմաններիորոշում

5.

Ծառայության մեկնարկի

նախապատրաստում 6.

Տեխնիկականբազայի

ապահովում

7.

Ծառայություն 8.

Տեխնոլոգիական

վերահսկում 9.

Իրացման վերահսկողություն

10. Որակի

հաշվետվություններ

Վերլուծություն Հետադարձ կապ 13.

Որոշումների կայացում

14.

Շուկայի մարքեթինգ

Գծանակար 4.2 Որակի «պարուրաձն կառավարման» մոդելը

Մասճագիտականգրականության մեջ նույն սկզբունքներով

է

առաջարկվում կիրառել որակի «պարուրաձն կառավարման» մոդելը, միայն այն տարբերությամբ, որ որակի պահանջվող մակարդակի ապահովումից բացի, այստեղ շեշտադրում է կատարվում նան որակի

ԳԼՈՒԽ

Մ

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

բարելավմաննուղղված միջոցառումների անըդհատ իրականացմանը, որպեսզի մշտապես արձանագրվի թողարկվող արտադրանքի կամ մատուցվող ծառայությունների որակի պարուրաձն

աճ

(տես գծա-

պատկեր 4.3):

Որակի ապահովման գործո-

Որակի բարելավման որոշումների կայացում

պլանավորում

ՀԻՏ Վերահսկողություն

ղությունների

քօ

ործողությունների իրականացում

Գծապատկեր 4.3 Որակի «պարբերաշրջանայինկառավարման» մոդելը

Որակի «պարբերաշրջանային կառավարման» մոդելը (Դեմինգի շրջագիծ) հստակ տարանջատումէ կատարում որակի կառավարման գործառույթներիմիջն, կառավարմանգործիքակազմը խմբավոորելով

ոլորտներով (տես գծապատկեր4.3):

ունենալով յուրահատկություններ, բնականաբար որակի կառավարման առնաձնահատուկ մոտեցումներ է պահանջում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ծառայություններ են համարվում բնակչության տեխնիկական սպասարկումը, կրթությունը, առողջապահությունը, մշակույթն ու արվեստը, բնակչությանը Սակայն,

ծառայությունների

ոլորտը

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

սպասարկող կապն ու տրանսպորտայինմիջոցը, անհատների կողմից

բնակչությանը մատուցվող ծառայությունները, կոմունալ-կենցաղային սպասարկումը, խորհրդատվությունը, բանկային ծառայությունները ն այլն: Այսպիսով, բնակչությանը մատուցվող ծառայությունները բազ-

մազան են, որոնք որոշակի հատկանիշներով դասակարգվում են՝ տարբերտեսակների:Դրանք .

ըստ

են`

ծառայությունների ծավալը, որի համաձայն` ծառայություններըլինում են զանգվածայինն անհատական, ծառայությանուղղվածությունը,ըստ որի՝ կան անձնական ն ձեռնարկատիրական(միջնորդային) ծառայություններ, սպառողի ներկայության անհրաժեշտությամբ պայմանավորված ծառայությունները լինում յանալով

ն

են

պարտադիր ներկա-

հեռակա (տեղեկության հաղորդումը հեռախոսով

կամ այլ կապի միջոցով), հատուկ սարքավորումներիպահպանումիցկախված ծառա-

յություններ, որոնց իրացումն անհնար է` առանց հատուկ սարքերի ն ծառայություններ, որոնք չեն պահանջում

սար-

քավորումներ (խորհրդատվականծառայություններ), որոշակի որակավորման անհրաժեշտությունից կախված՝ լինում բարձր որակավորում պահանհատուկ գիտելիքի ջող ն

ն

որակավորումչպահանջողծառայություններ,

առնտրային նպատակներով պայմանավորված` առնտրա-

յին նոչ առնտրային բնույթի ծառայություններ: Առնտրային գործունեության ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի ծառայությունների որա-

համեմատ առնել ապրանքների-առարկաների

կային տարբերակիչկողմերը՝ անշոշափելիությունը,պահեստավորելու

անկարողությունը, անբաժանելիությունը ծառայությունը մատուցողից ն

որակի փոփոխությունը:

Ծառայությունների անշոշափելիությունը նշանակում է,

որ

դրանք

հնարավոր չէ ցուցադրել, փոխադրել, փաթեթավորել կամ նասիրել մինչն դրա ձեռքբերումը: Դրանցից են օրինակ կրթական ուսում-

ծառայությունները: Ծառայություններիբնութագրիչներիցմեկը, ինչպես արդեն նշվեց, պահեստավորելու անկարողությունն է: Դա նշանակում է, որ

ԳԼՈՒԽ

Բ/

ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

հնարավոր չէ դրանք պահպանել հետագայում իրացնելու համար: Ծա-

ռայություններ

շատ

տեսակներ անբաժանելի

են

ցողներից: Այս դեպքում կապը սպատողների հետ

դրանք

մատու-

դիտվում է որպես

ծառայությունը մատուցելու անբաժանելիմաս: Ծառայության որակի փոփոխություն, պայմանավորված է

ոչ

միայն ծառայությունը մատուցողիորակավորմամբ, այլն որոշակի

գոր-

ծոնների ազդեցությամբ(խնդրի որոշման դժվարություններով, իր

պա-

հանջմունքները հստակ ներկայացնելու սպառողի անկարողությամբ, ծառայությունների մեծ մասի համար ստանդարտացման բացակայությամբ):

4.2

ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ծառայությունների ոլորտում որակի բնորոշումը բարդանում է նրանով, որ այն հիմնականում քննարկվում է հինգ տարբեր տեսանկյուններից: լ.

«Վերացականություն: Համաձայն

այս

տեսակետի,

ծառա-

այն կարող է ճանաչվել ն գնահատվել միայն ծառայության արդյունքի սպառումից հետո: Այլ խոսքերով. «որակը բնորոշել հնարավոր չէ, մինչն արդյունքի վերջնական

յությունների որակը վերացական է

ն

որը ժամանակին կառավարչական որոշումների ընդունելու տեսանկյունիցբարդություններէ առաջացնում»: 2. Արդյունքին ուղղորդվածություն Այս պարագայում որակը

սպառումը»,

դառնում է չափելի տարբեր եղանակներով, ինչպիսիք

են

մատուցվող

ծառայության «երկարակեցությունը», մանրածախ առնտրում

օգտա-

գործվող «բողոքի գրքում» սպառողների կողմից կատարված գրանցումների քանակը, պատվերի ընդունման ն կատարման Ժամկետները:

Սակայն, ծառայությունների արդյունքի ուղղվածության հիման վրա որակի բնորոշման թերությունը հիմնականում կայաճում է նրանում, որ այն բոլոր սպառողներիպահանջմունքներըդիտարկում է մի հարթու-

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

թյան վրա` առանց հաշվի առնելու նրանց անհատական պահանջմունքները, ճաշակը, նախասիրություններըն այլն: Սպառողին ուղղորդվածություն: Այս պարագայում, որակի

3.

բնորոշման հիմքում դրվում է մատուցվող ծառայության «պիտանելությունը» սպառողիտեսակետից: Հնարավորէ, որ ծառայության արդյունքը լինի որակյալ, սակայն մատուցման անկազմակերպվածության պատճառովչբավարարի անհատի սպառողական պահանջները: Այսպես, եթե ընդմիջման ժամին աշխատակիցը պատվիրում է ճաշատեսակ,

որը

որակյալ է, սակայն մատուցվում է ուշացումով,

ապա

ծառա-

յությունը սպառողիտեսանկյունից կհամարվի անորակ: Որակի գնահատման

նման

մոտեցման պարագայում հիմնախնդիրէ ծագում, թե

ինչպես տարբերակել ծառայության արդյունքի որակական հատկանիշները՝ ելնելով սպառողականհատկանիշներից: 4.

Ծառայության արդյունքի ձնավորմանգործընթացը:Այս մոտեց-

մամբ որակը բնորոշվում է ծառայության արդյունքի ձնավորման ընթացքում, երբ համեմատվում են նախատեսված նորմատիվայինցուցանիշները՝ արդյունքի մատուցման փաստացի տվյալների

Այս-

հետ:

պես, եթե օդանավի չվացուցակը չի համապատասխանում փաստացի

վայրեջքի ժամանակին,որը տեղի է ունեցել 15 րոպե ուշացումով, ապա ավիոփոխադրմանորակի չափանիշները ընկնում են: Այս մոտեցման թերությունը կայանում է նրանում,

որ

որակը գնահատվում է այն

փանիշներով, որոնք առավելապես հաշվի

են առնում

ոչ

չա-

թե սպառողի

անհատական պահանջմունքները,այլ ծառայության մատուցման ներքին մենեջմենթիվերահսկողականարդյունքները: 5.

Ուղղորդվածությունը արժեքի ստեղծմանը Այս պարագայում

որակը արժեվորվում է ելնելով թե սպառողի, ն թե ծառայության

արդ-

յունքը արտադրողի ներդաշնակեցվածպահանջմունքներից: Այսինքն, ծառայության որակին տրվում է նշանակալիցարժեք, երբ հավասարակշռված իրավիճակ է ստեղծվում, մի կողմից արդյունքն արտադրող-

ների, մյուս կողմից, սպառողների մոտիվացիոնդաշտում:

Ելնելով որակի բնորոշման վերոնշյալ տարաբնույթ մոտեցումներից, Շառայության ոլորտի մենեջերները դժվարություններ են ունենում

որակի չափման

սության մեջ

ն

արժնորման ոլորտում: Այնուամենայնիվ,

ներկայացվումեն

տե-

որակի չափման հետնյալ միջոցները.

ԳԼՈՒԽ

Խ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ա) Ցուցանիշներ, որոնք վեաբերում են Ծառայության արդյունքին ն

համախմբվելով`բնորոշում դրա որակը: Օրինակ, ավտոմեքենայի շարժիչի որակը բնութագրվում է նան նրանով, թե քանի վայրկյանում այն

կմ արագություն կզարգացնի:

բ) Առանձնահատկություններ, որոնք ուղեկցում են ծառայության արդյունքին, որպես լրացումներ, չհանդիսանալով նրա հիմնական բաղակացուցիչմասը` օրինակ, ավտոմոբիլում տեղադրված աուդիո

ն

վիդիո համակարգերը: գ) Ապահովություն, երբ կա վստահություն,

որ

մատուցվող

յունքը կծառայի իր ճպատակին սահմանված ժամկետների

արդ-

ն պայ-

մանների շրջանակում, ինչպես օրինակ, գրասենյակային տեխնիկան, եթե այն շահագործվի սահմանված ուղեցույցով:

դ) Համապատասխանություն,երբ Ծառայությոան արդյունքը համապատասխանում է շահագործման սերտիֆիկացիայի պահանջներին, ինչպես օրինակ ավտոմեքենայի բենզինի ծախսը

կմ

ճա-

նապարհին: ե)

Ժամկետը, որը

բնութագրում է

ծառայության

արդյունքի

սպառման երկարակեցությունը, մինչ նրա ֆիզիկական կամ

բարո-

յական մաշվածքը: զ) Սպառման հարմարավետությունը, երբ արդյունքի

սպառողը

դժվարություններ չի կրում ծառայության մատուցման ժամանակ, ինչպես օրինակ զբոսաշրջային փաթեթ գնելիս ավիատոմսերի, ապահո-

վագրականպոլիսների,վիզաներիձեռքբերումըզբոսաշրջային գործակալի` ն

ոչ

թե զբոսաշրջիկի կողմից:

է) Էսթեթիկականհաճույքը, որն ավելի շատ սպառողի սուբյեկտիվ գնահատականն է ներկայացնում ծառայության արդյունքի տեսքի, համի, հոտի վերաբերյալ: ը)

Որակի

ընկալումը,

որը

սպառողների

շրջանում

յությունների արդյունքի որակի գնահատականներ է

ծառա-

առաջացնում,

ելնելով մատուցվող գովազդից,բրենդից, փոխանցվող փորձից ն այլն:

այն մասին, որ ըստ սպառողի տեսանկյունի, մատուցվող ծառայությունների որակը կարելի է գնաՏեսակետ է հայտնվում

ճան

հատել հինգ չափանիշներով:

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ ՇԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Հուսալիությունը,

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

բնութագրում է ծառայության լիարժեք ն ժամանակին մատուցումը: Այս պարագայում կազմակերպությունըի 1.

որը

սկզբանե մատուցում է ծառայություններ, ճախանշված պահանջներին համապատասխան: 2.

Արագ արձագանքումը, որով բնութագրվում ծառայություն

մատոցող կազմակերպությունների պատրաստակամություն,

արագ

արձագանքելու սպառողի կողմից ներկայացվող պահանջների բավարարմանը(մեկ օրվա ընթացքումքիմմաքրում, ծանրոցներիավիաառաքում, հեռախոսազանգերինօպերատիվարձագանքում ն այլն): 3.

Վստահություն, որով սպառողների շրջանում համոզմունք է

ձնավորվումծառայություններմատուցողանձնակազմիանհրաժեշտ ն բավարար գիտելիքների, արհեստավարժության, մասնագիտական կարողություններիուղղությամբ: 4. Փոխըմբռնում, երբ սպառողների ն ծառայությունների մատուցողների միջն «գործընկերային» փոխհարաբերություններ են ձնավորվում սպասարկման որակի բարելավման առաջարկների ներկայացման ն

իրագործմանոլորտում:

Ակնհայտություն, երբ սպառողի կողմից ակնառու գնահատական է տրվում ծառայության արդյունքի տեսքին, պարամետրերին, 5.

սպասարկող անձնակազմիվարքագծին ն այլն:

Ելնելով, մատուցվող ծառայություններ որակը բնութագրող թվարկած վերոնշյալ չափանիշներից, մշակվել է ՏՔռՄՕՍՃԼ, համակարգը, որին հաճախ անվանում են

նան

շեղումների հիման վրա ծառայու-

թյունների որակի գնահատմանմոդել (ՕՃԻ մոդել) (տես գծապատկեր 4.4): Այս պարագայում գնահատվում են սպառողի կողմից սպասումների ն փաստացի ծառայության արդյունքների շեղումները՝ըստ

որա-

կի արժնորմանվերոնշյալ հինգ չափանիշների:

Գործնականում ՏԵԼՄՕՕՍՃԼ,

մոդելով ծառայությունների որակի

գնահատումը լայն տարածում է գտել, սակայն ունի

որոշ

թերություններ: Նախ,

նշաձողով» սպասումներ ունենալ,

սպառողը ն

դրա հետ

մեկտեղ, այն

կարող է որակի «ցածր

դրանով իսկ, շուկայում թուլացնել

ծառայություններիմրցակցային դիրքերը,քանի որ միջին, կամ՝ անգամ ցածը որակը ընդունելի կլինի սպառողներիորոշակի շրջանակի կողմից ն

արդյունում չեն արձանագրվի շեղումներ: Բացի

այդ,

շատ

դեպքե-

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ ՕՓԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

րում, ելնելով ծառայությունների առանձնահատկություններից

ն մա-

չի կարողանում լիարժեք կողմ-

տուցման բարդությունից, սպառողը

նորոշվել իր սպասումների շրջանակի շուրջ,

ինչպես օրինակ իրավա-

բանական կամ խորհրդատվական ծառայություններում,

ն

դրանով

իսկ, չի կարողանումիրատեսորենգնահատել մատուցման որակը: Շեղումների հենքով ծառայությունների որակի գնահատման ՏԵՔ-

ՄՕՕՍՃԼ մոդելը առավել լայն կիրառություն է գտնում խոշոր կազ-

մակերպություններում: Անձնական

շփումներ

Լ թ| Շեղում

1:

:

Սպասվող ծառայություններ

|ՀՎ--

)

՝

մատուցում

'

'

,

փորձ

Ծառայության | Շեղում4

:

,

Նախորդ

Ծառայությունների ընկալումը|

լ.

Շեղում

Անձնական

պահանջմունքներ

| Սպառողի հետ

շփումներ

)

Շեղում 3 7 Ծառայության

մատուցման չափդրոշիչներ

'

' ,

Շեղում 2 : ՞

,

--2-թ»

|

Սպառողներիսպասումների ընկալումըկառավարիչների կողմից

Գծապատկեր 4.4 Շեղումների հիման վրա ծառայությունների որակի գնահատման ՏԵՔՄՕՕՍՃԼ մոդելը

ԳԼՈՒԽ

Շեղում

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Մ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

հաճախորդի սպասումներին անտեղյակությունը: Երբ ծառայություն մատուցող կազմակերպություններիմենեջմենթը լիար1

--

ժեք պատկերացում չի ունենում

բերյալ,

ն

սպառողների սպասումների վերա-

իր սուբյեկտիվ նախասիրություններով գործելով, շեղումներ

առաջանում գնորդի փսատացի

սպասված պահանջմունքների միջն: Այն տեղի է ունենում, որպես կանոն, անարդյունավետ մարքե-

է

ն

թինգիիրականացման,տեղեկատվությանանբավարարմանհավաքագրման, «գնորդ-մենեջմենթ» փոխըմբռնման կապի բացակայության պատճառով: Շեղում

ծառայությունների որակի

-

ոչ

իրատեսական

չա-

փորոշիչների սահմանումը: Մենեջերները կարող ճիշտ գնահատել հաճախորդների սպասումները, սակայն միտումնավոր սահմանել են

դրանց ոչ լիարժեք համապատասխանորակի չափորոշիչներ, խուսափելով պարտականություններիծանր բեռից` դրանով իսկ շեղումներ

ձնավորելովսպառողներիսպասումների ն մատուցված ծառայությունների փաստացիարդյունքների միջն: Շեղում 3 ծառայությունների մատուցման անհամապատասխա--

նությունը չափորոշիչներին: Նման

շեղում արձանագրվումէ, երբ

ան-

ձակազմի ոչ բավարար արհեստավարժության կամ ցանկության պատճառով մատուցվող ծառայության արդյունքները չեն համապատասխանում չափորոշիչներին: Պատճառները կարող լինել,

ինչպիսիք են

ներդաշնակ գործունեությունը, ճներծառա-

ոչ

կոնֆլիկտները ն

Շեղում

մի քանիսը

աշխատակազմի վարքագծի վրա թույլ վերահսկո-

ղությունը, կոլեկտիվի

յողական

են

այլն:

խոստումների անհապատասխանությունըիրականու-

--

թյանը, երբ ֆիրման մի բան է առաջարկում, բայց իրագործումէ մեկ այլ

բան: Դրան նպաստում են երկու գործոն` մարքեթինգի

ն ծառա-

յությունների իրագործման գործընթացներիներդաշնակությանբացա-

կայությունը, ինչպես հրապարակումը:

նան

անհիմն (չափից ավելի) խոստումների

մատուցվող ծառայության ընկալումը չի համապատասխանում սպառողի սպասումներին: Առաջին չորս շեղումները Շեղում

բերում բայց

են

-

հինգերորդին. այսինքն հաճախորդը սպասում է մի բան, այլ արդյունք: Գնորդների ընկալման վրա ազդում են

ստանում`

ԳԼՈՒԽ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Խ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՈՐԱԿԻ

բազում գործոններ`բանավոր հաղորդակցումը, անձնական պահանջմունքները, նախորդ փորձը: Այս շեղումը առավել կարնոր է, քանի որ, եթե հաճախորդը ստանում

քիչ, քան ակնկալում էր,

է ավելի

հուսախաբություն կապրի: Հակառակը, եթե

ըստ

յությունը գերազանցումէ իր սպասելիքները,

հաճախորդի,

ապա

դա ոչ

ապա

ծառա-

միայն հար-

մար է իրեն, այլն՝ ողջունելի է:

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԱՆԴՂԱԿԸ

4.3

ՈՐԱԿԻ ՎԱՐԿԱՆԻՇԱՅԻՆ

Ծառայությունների որակի կառավարման մեթոդներից է

նան

«լավագույն նշաձողին հասանելիության ձգտումը», որին գործնականում անվանում են «բենչմարքինգ»: Հատկապես, այն լայն տարածում գտավ ԱՄՆ-ում, անցյալ դարի 60-ականներից սկսած, երբ սկսվեց ուսումնասիրվել ճապոնական մրցակից ֆիրմաների ջավոր փորձը

ն

դրան հասնելոու

ուղիները:

մանաբար "Եշոշհոշւեյոքջ'' բառը

Անգլերենից

առա-

թարգ-

նշանակում որակի կառավարման ժամանակ ուսումնասիրվում է ծառայությունների շուկան, բացահայտվում

է նշաձող: Այս առումով,

են

նրանում արձանագրված բարձր

որակական ձեռքբերումները,որոնք նշաձող

են

ընդունվում

լիության առումով: Փաստորեն, թիրախ ընտրված

ռայությունների ոլորտում մրցակիցների գույն փորձի արժնորումներն

են`

մոտ

հասանե-

նշաձողերը

ծա-

արձանագրված լավա-

կոնկրետ ցուցանիշներով մեկնա-

բանմամբ:Հետնաբար, «բենչմարքինգի» նպատակը մրցակցային շուկայում որակի բարձր հասանելիության արդյունքների գնահատմամբ

համեմատումների իրականացմամբ` բարելավմանը կառավարչական որոշումների կայացումն է: ու

Այս

առումով, ծառայությունների

որակը

բարելավելիս նախ

մրցակցիների ձեռքբերումները, այնուհետն գորեն քանակական գնահատումներ ն են ի վերջո, համեմատումներ կատարվում սեփական կազմակերպու-

ուսումնասիրվում

են

ծակիցների միջոցով դրանց տրվում

թյան

համանուն

ցուցանիշների հետ:

քում պարզվում է,

որ

Եթե համեմատումների արդյուն-

կազմակերպությունը իր գործունեության ռրակի

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ ՇԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

կոնկրետ ոլորտներում զիջում է մրցակիցներին,

ապա

միջոցառումներ

ձեռնարկվում որակի նախանշված "էտալոնային"ցուցանիշներին հասնելու ուղղությամբ՝ կազմելով որակի վարկանիշային սանդղակներ: են

Այսպես, համալսարանների կողմից իրականացվող կրթական ծրագրերը իրականացվում

են

տարբեր ռեսուրսներով, պրոֆեսորա-

դասախոսականկազմով, ուսումնական պլաններով, կրթավճարներով ն այլընտրանքային ֆինանսավորմամբ: Նման իրավիճակում խնդրահարույց է դառնում պատրաստվող մասնագիտությունների որակի վարկանիշային սանդղակի կազմումը «բենչմարքինգի» օգնությամբ, որը

հաշվի է

առնում

թվարկածտարաբնույթգործոնները:

Վարկանիշային սանդղակների կազմումը նպատակ է հետապնդում թողարկվող մասնագիտություններիորակը գնահատել յուրօրինակ մոտեցումներով: Որպես կանոն, որակի վարկանիշային գնահատումը հնարավորինս հաշվի է

առնում

խումբը, որոնք ուղղակիորեն առնչվում

են

գործոնների այն

համա-

կրթական ծառայությունների

մատուցմանմակարդակիհետ: Կըթական ծրագրերի մոնիտորինգ ն վերանայում

`կրթական ծրագրերիվերանայմանհաճախականություն,

Յ.

գործատուների կողմից ծրագրային բարեփոխումների առա-

Ե.

ջարկություններ, կրթական ծրագրերի իրացման ճկուն ձնաչափեր (առկա,

օ.

հեռակա,հեռաուսուցում). Դասավանդողանձնակազմիորակական հատկանիշները դասախոսական համակազմի գիտական կոչումներ`

Լ

ունե-

ցողների տեսակարար կշիռը,

հրատարակվածուսումնական ձեռնարկների քանակը հաշվետու տարում,

6.

Է Ք.

դասախոսներինտրվող ուսանողներիգնահատականը, մանկավարժական պարտականություններիիրացման աստիճանը.

Ուսանողների գիտելիքների գնահատումը հ

քննությունների միջին որակական գնահատականը

1 ուսանողական անհատական (խմբային) աշխատանքների

արդյունքները,

ԳԼՈՒԽ

Բ/ ՕԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

) դասերինհաճախումների աստիճանը. ռեսուրսները

Դասավանդման

համակարգիչներիքանճակը՝մեկ ուսանողի հաշվով, 1գրադարանումուսումնական ձեռնարկների քանակը՝ մեկ ուսանողի հաշվով,

ք

.ռ

ո

համացանցին հասանելիության աստիճանը, կրթականնորամույծ տեխնոլոգիաներիներդրմանաստիճանը:

Իրականացվող կրթական ծրագրերի որակը բնութագրող ցուցանիշների համախումբը կարող է ընդլայնվել կամ կրճատվել` ելնելով ծրագրի իրացման գործընթացի վրա ներքին

ն

արտաքին միջավայրի

փոփոխությունից: Այսպես, կրթական ծրագրերի մոնիտորինգիհաճախականությունը կարող է ակտիվանալ` գործոնների ազդեցության

ելնելով աշխատանքի շուկայից բխող մասնագիտության որակական պահանջարկի փոփոխությունից: Կրթական ծրագրերի վերանայման գործընթացի վրա կարող են ներազդել նան ներբուհական գործոնները`

կապված

պրոֆեսորադասախոսական

անձնակազմի որակական

կառուցվածքի փոփոխման, կրթական արդիական տեխնոլոգիաների ներդրման հնարավորություններիձեավորման, ֆինանսավորման լրացուցիչ աղբյուրների հայթայթման

հետ:

Կրթական ծրագրերի իրացման որակը գնահատելիս կարնոր է նան

տեղեկատվականայլընտրանքային աղբյուրների հնարավոր լայն

շրջանակի կիրառումը: Սահմանափակտեղեկատվականաղբյուրները երբեմն սուբյեկտիվիզմ են պարունակում, ուստի թողարկվող մասճնագիտություններիորակը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես գործատուների, այնպես էլ ուսանողների ն, ինչու չէ,

ճան

կրթականոլորտի հասարարական կազմակերպություններիկարծիքը: Որակի վարկանիշային սանդղակի կառուցման պարագայում անհրաժեշտություն

է

առաջանում տարաբնույթ գործոնները հաշվի

առնելուց բացի, ապահովել դրանց համեմատման

միջավայրի

ձնա-

խնդիրը լուծվում է վերլուծության «տարածությունների եղանակի» օգնությամբ: վորումը: Նման

Ենթադրենք, կրթական շուկայում գործում են 5 բուհեր` "2:", "Պ, «2», "Ս՛ ն Դ": Համալսարանների առջն խնդիր է դրվում ճերկա168

յացնելու մասնագետների թողարկման որակի վարկանիշային

սան-

դղակը,որն իրականացվում է հետնյալ քայլերով. 1քայլ. կատարվում է կրթական ծրագրերի իրականացմանորակին

առնչվող տեղեկատվության հավաքագրում (տես Տեղեկատվության մշակման սլարագայում

ոչ

աղյուսակ 4.1): միայն կարնորվում է

որակին առնչվող տարաբնույթ գործոնների հավաքագրումը, այլն դրանցից յուրաքանչյուրի

ազդեցության չափի որոշումը կրթական

ծրագրերիորակիձնավորմանվրա: Ա քայլ. ընդգծվում են կրթական ծրագրերի իրականացման որակին առնչվող այն ցուցանիշները, որոնց գծով տարբեր համալսարաններձեռք են բերել լավագույն մակարդակը:Այսպես, աղյուսակ 4.1-ը ցույց է տալիս, որ կրթական ծրագրերի մատուցման առավելագույն ճկունություն է ցուցաբերվել "26" համալսարանի գծով, իսկ

դասահաճախումներիառավել մեծ ակտիվությունէ նկատվել''2/" բուհի գծով: Ուսումնական ձեռնարկների հրապարակման առումով առավել ճպաստավորդիրքերում են գտնվում "22" ն Մ 11 քայլ.

համալսարանները:

որոշվում է «էտալոնային» մակարդակիցիրականացվող

յուրաքանչյուր կրթական ծրագրի իրականացման որակական ցուցանիշների շեղումը (տե՛ս աղյուսակ 4.2): Այսպես,

եթե կրթական

գործոնի գծով որակի լավագույն

ցուցաբերել "Ս"

մակարդակ է

համալսարանը, ապա "24" բուհի շեղումը 0.250 (1/4): 17 քայլ.

ճշգրտվում

են

այդ

մակարդակից կկազմի

հաշվարկված շեղումները` ելնելով կրթա-

կան ծրագրերիիրականացման որակի վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափից: Այսպես, կոնկրետ համալսարանում մասնագիտությունների թողարկման որակի վրա առավել կարնորվում է կրթական ծրագրերի վերանայման պարբերականությանգործոնը՝ գործոնի շեղումը ազդեցության չափով: Հետնաբար, "2"

կհաշվարկվի` 0.250».

2072 Հ 0.050

ն

այլն (տե'ս աղյուսակ 4.3):

ԳԼՈՒԽ

Հ

Դ

«Հ

-

Ի

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ռ/

Տ

6.

|

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Փ

ՅՏՑՏ

Դ

Փ

Հ«/Ո2ՅՎ-Յ

Ջատտ

Փ

Դ

|Ճ

5: Ձ

ՑԵ Ել ՑԵ| :

«|

«Է

|

«լ

"Վ

ՀՎՀ

ՀՏ

թ.

|

Տ

5Տ

-

| քյ

Հ|

ՑՑ|

|

ՅԾ: ,

լա

ՑԾ

Յ

Ք

Է-2 Ց

Յ

Թ Յ

ՔՔ

«2

Թ թ

|

Ք

Յ ւ

Ծ

ՅԱԷԱԱԼՑ Թ Յ

Ծ

Յ

Տ.|8 Ց

|

ո

Հ

Շ

ՀՐՏ

|Թ/Ջ|Շ|Գ|Հ|Տ|ճ

Դ

Տ|Հ|» Ց|Հ|ԺՇ

ՁԱԿՊ|Շ|Ռ

(ՓՎՀ|ՎՏՇ՞|Հ|Ճ

ՀՀՀ

ՏՀՀՎՀՀՏՀՀՏ

|Ճ|Հ|Հ|Ր|Ր|Հ|Ճ

Հ

ՇՏ

՞

Տ

Յ

Հլ

թ

|ա

Թ -

Թվ: Հ

Թ

`

Ջ

33| |Ջտ |ա

|Բ.

Ք

Ք

Դ

ՀՀ-Տա

Փ

|Ց

|5

Ք

|Թ

-ՎՅ

Ց

8Ք|Յ |ԹՋպտ ԾՀԽ

|5

Թեառ

Տ»

Վ8

ԲԱՅ

Բ

Բ.

|Յ

Ց

Թ

|ԲՅ8218

:

ԹԹ |Յ» Ց

խ. ՍՏ

|

|8 Վ

|Յ|/Ք Է ՑՏԹԾ| |58/5 |3Յ3|Ջ

Յ| Ք|Ջ Թ

Ք||Թ Ջ Վ

Յ

|

-

վՑ

|

Յ|5

|5| վՋՑ|Յ

«Վ.51818

Յ|5/5 ՎՋՏԱՅՅ (6

/|ՋՁՅՎՔՅՅ|ՅՑ

|ՎՎՏ |ՋՔԲ Օ| 9Թ)տՑ |Թթ|3|2|15|ԼՎ38 ՔՎ Յ|Ք Յ| Վ 6ՔՎ 8/3 ՎԹ 5|ՅԹ815 |8)տ

|Վճ

|33

աՑՅպՅՎՅ|5|5

||

«այ Յ/ՅՅՊՔ/2

|ԵաՅա383Յ5 |Հ8 | ՅՏՑՅՏ|Ց|ՅԱՑ

ՍՅ:ՅՅՏ/Յ/Ց

|83

ՅՏ ՅՅ ԲԲ:

ԹՔԵՔՑՏՑՅՅ

Ջ Թ |ՏՅԱԹՑՅ

ՅՑ «տտ |.Յ3Յ:յՀ8|2 Տ

Հ

Տ|Փ

|

ա.|Յ

Ջ

ոռ

|

-

Վ

|8

Հ/Հ

Ջ| 5|Յ|Գ|5| 5|8: ՁՅ|/(Յ| 6`|Յ|8 թ

|818/8.Յ2յտ| ԹԷ) ՅԾ Է է8

Յ5

ՀԱՅՑ Յ|5 5|838823 3|Ց 5: Ք |8Ջ ՎԲ.Յ8|Յ թ 55: | Ց|5/)3|546 Յ ԲՎՅ| Բ. ` 8Յ3:Վ55|Յ| 8Տ|Ց|8 ՅԻՑ Ք'

Ց`ա-ՀՅՅՑԱՅՀ

Յ 8|Ջ Ա Ձ|Յ Ծ|ԹՑ

ԷԷԷԾԷԵԾՔԵԷԵԷԵՀԷ

ԲԱԱԷՈՒՒ-իԷԱ

Է2ԷՏ Յ|85-515 8|Յ 8|843 89 5/:Վ:58:Տ58/:Վ5 Ց | զ

Տ

Յ

Ք Տ

--Վ

Յապվտ:ՅաՅ ՅԷԷԷԵԷ ՅայտՎՏ ԷԷ էէր է ԷԷ ԷԷԷ ով` 3 Վ: ՅՔ8| 8 ԷԷէ|Յ|8.8|6/5

ՀԱՒ `

ՅՎա|տ|Ց

|

:

5,

Թ

|՞

օ

|ԿԱվա

|ՑխՀ-ի|ի«|| Բ|8

ԳԼՈՒԽ

Մ

Աղյուսակ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

4.2

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Կրթական ծրագրերիորակի ցուցանիշների շեղումները առավելագույն մակարդակից

«Վ»

թ Ճ

Շ օ ք բ

օ

լ

-

Լ

Է/ Ի

0.250

0.778

«Լ»

0,750

0.50

| 1.000 0750 | 0,529 0706 | 0,568 0,751 0,286

«շ»

|

0,900 1000 | 1,000 0924 | 0.294 0,706 0989 0,935 0.666 0.333 0,333 0,667 | 0,737 0705 | 0,857 0429 |

| | |

|

| | | | | | | |

01173

«Ս»

| | |

1,000

| 0131 | 1000 | 1,000 | 0489 | 0412 | 0914 | 0333 | 0667 | 0789 | 0943

ճշգրտված շեղումների հանրագումարիհաշվարկով ձնավորվում է համալսարաներում մատուցվող կրթական ծառայությունների վարկանիշայինսանդղակը: Փաստորեն, որքան հաշվարկՄ քայլ.

ված շեղումներիհանրագումարըձգտում է 1.0-ի, այնքան տվյալ բուհի կրթական որակը մոտենում

է

ճյուղում ձեռք բերված կրթական ծառա-

յությունների մատուցման լավագույն մակարդակին (տե'ս աղյուսակ 4.4):

ԳԼՈՒԽ

Աղյուսակ

Բ/

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Որակի գործոնների ազդեցության կշիռներով

4.3

ճշգրտված շեղումները: ՐՊ»

» Հ

Ե

0,050 0,150

օ

6.

ք

հ

)

ւ

տ

ո

«շ»

«Մ»

«Ս»

0,100 0,200

0014|

60036

0,029

0050)

0,014

0020|

0015|

0005|

0010|

0026|

0,035

0040|

60.053

0016|

0,013

0054|

60,060

0.057

0,024 0,012 0,019 0,057

0,010

0250|

0245||

50215|

0,122

00061

60014

0020|

60,001

0,008

0119|

0,112

0.041 0.070

0,120 0,116 0,010 0020| 0,030 0,020 0,017 0,033 0,050 0,050 60,028 0029| 0,034 0040|

Հանրա-

գումար Աղյուսակ

4.4

Վարկանիշը

0017|

60,009

0,006

0.678|

60,797

0,819 0,833

0020|

Համալսարաններ Մ"

0,833

«շ"

0,819

0,009

0,020

0.060

0,110

0,010 0,033

60032 60,019 0,547

Հանրագումար

0,050

Որակի գործոններովձնավորվող վարկանիշային սանդղակ

0.050

«լ

0,797

«բ

0,678

7"

0,547

ԳԼՈՒԽ

ԽՄ

ՇԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Կատարելով բուհերի գործունեության արդյունքների վարկանիշավորում` ճյուղային համակարգում հնարավորություն է ստեղծվում իրականացնելու համեմատական վերլուծություննր որակի ապահովման թույլ

բացահայտելու

ն

կողմերը: Այսպես, եթե "Մ" համալսարանում

կրթական ծրագրերի որակը լավագույնն է համարվում,

ապա

ճյու-

ղային մրցակցությանարդյունքում մտահոգիչ պետք է համարվի «հետ

ընկնող» բուհերի կրթական ծրագրի իրականացման որակական հատկանիշների բարելավումը` հիմք ընդունելով նան Մ" համալսարանում մասնագետներիթողարկմանփորձը:

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Գործնական առաջադրանք 4.1 Օգտվելով համացանցից, համեմատեք բուհերի որակական վարկանիշային միջազգային սանդղակը գրելով ՀՀ

թ. ն 2012

թ.,

ն

արձանա-

բուհերի գրաված դիրքը, կատարեք համապատասխան

եզրահանգումներ: Գործնական առաջադրանք 4.2

Օգտվելով համացանցից, ներկայացրեք զբոսաշրջիկներիմիջազգային շարժի դինամիկանվերջին տասնամյակին ն գնահատելովՀՀ

զբոսաշրջային գործունեության դիրքը` կատարեք համապատասխան եզրահանգումներ: Գործնական առաջադրանք 4.3

Ներկայացրեք մանրածախ առնտրի որակի բնորոշման 5 ցուցանիշ ն բացահայտելով որակի ապահովման ներկազմակերպչական կոնֆլիկտային իրավիճակներ, առաջադրե՛ք դրանց լուծման ուղիներ:

ԳԼՈՒԽ

Մ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Գործնական առաջադրանք 4.4 Օգտվելով համացանցից, պարզեք թե որո՞նք են հյուրանոցին տրամադրվողյուրաքանչյուր «աստղի» որակի ապահովման հիմքերը

ն

ներկայացրեք հյուրանոցային կազմակերպությունների հանրաճանաչ ապրանքանիշերի(Եւօշոմ) վարկանիշային սանդղակը: Գործնական առաջադրանք 4.5

Ներկայացրե՛ք 3 տարբեր զբոսաշրջային փաթեթ, դրանցում առնվազն 5 որակական ցուցանիշով, ն «բենչմարքինգ» վերլուծությամբ կազմե'ք զբոսաշրջային ծառայությունների

որակի վարկա-

նիշային սանդղակ:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1. ԷԶ

ՀԱՐՑԵՐ

Բնութագրե'ք' որակի կառավարմանշրջագծային

նոդելը (4.1): 2.

Թվարկեք որակի ապահովման առանձնահատ-

կությունները ծառայությունների ոլորտում (4.1): Վ

,/

3.

Ինչպիսի՞ բնութագրիչներով է

առանձնանում

մատուցվող ծառայությունների որակը (4.2):

4.Ինչպիսի՞մոտեցումներ

են

ցուցաբերվում

ծառա-

յությունների որակի գնահատմանժամանակ (4.2): 5.

Որո՞նք են շեղումներովծառայություններիորակիգնահատմանհիմնա-

կան մոտեցումները(4.2): 6.

Ի՞նչ նպատակներէ հետապնդում "բենչմարքինգը" ծառայությունների

որակը գնահատելիս (4.3): 7.

Ինչպե՞ս է ձնավորվում

ծառայությունների որակի վարկանիշային

սանդղակը(4.3):

ՏՇԻՄ1ԸՇ ՏՇՇէ0-

ԽՇօոօո (աո2ճոսշ3)

ՇՕԿՊՂՔԵԿԱՎՂՏ

Լ

անան աաա

օք Տ6ո7166 ՏՇՇէօր...................... Թ6օՏօոքեօոտ

ԼՈԱՄՕՎԱՇԱԺԽ

եեւ

Շհշքէ6ր

1 Տ6Խ1Շ6 ՏՇՇէ0Ր 1ո

Տ)Տ(6ռ

1.1 Ղ՛հՇ ՏՇՄ1ՇՇ ՏՇՇէՕԼ ԻվԱՅԱՑԷՇ

Լ.Լ...

Յոմ

1.2 Ղհշ ԹօսիճուօՏ 1.3 Ղհշ Տօոոօօ 1.4

Տօրօ6

ամանակ

եա

8127:օէ

ՔՇՏօՈթե ժտ

ա

ԼԼ...

Լե...

Ըհշքէ6ո ԼԱ

Լ.Լ...

ԹՇշօսոջճտ

ա

/1Ճոճջօռծու

աաա աաա

աաա

ե...

Լ.Լ...

Շճքա| Քճնօ Յոճի/21րք.-.-1Լ Լ/ոսօտնոծու ԵքՈ61Շոօ7

Խ(ՃոճՔՇՈՈՇՈԼ

Լ...

ւււ

Շիքէ6ո

Լ...

Աաաա

Լ.Լ.

աաա

Լ.Լ.

ԸՅՏՇ ՏԱԱԿԱԾՏ.

անա

1ո Տ6ոՑ1Շ6 ՏՇՇէօր

3.1 Էնոոշո ՔՇՏՕԱԼՇՇՏ ՈՈՃՈՅՔՇՈՂՇՈՒ......

3.2 Տէօօք Խ(ՃՈՃՔՇՈՂՇՈՒ

Լ.Լ... 3.4

աաա

աաա,,ա

ԼԼ...

ԸՁՏՇ ՏԱԱԿԱԾՏ.Լ

Լ.Լ.

3.3

նանան

Ք6քսիճնօո1ո ՏՇՐՄ166հ/2ուծԼ............................... Քօտճոմ Հոմ Տսքքիյւոքւո ՏՇՄ166 ՏՇ6էօլ

1ՌՏՇԼԽՂՇՇՖՓՇՇԷԾԸ.ԼԼԼ.ԼԼ.ԼԼ

ԵոօլոքքԼՕՇ6ՏՏ1ոջ աաա57 1դ ՏՇՐ/1ՇՇ ՏՇՇԷՓԼ ԽՈւճօնոք Ա. աաա աայ 62

2.2 ՛1հօ ՕօԿօոոծու

2.5

աաա

ւււ

1ո ԵսԵլՇ

Շհշքէ6ո 11 ՏՇոոոշճ ՏսքքԾոջ

2.1 ՏՇՐոօօ Խ(ճուօէ

2.4

եե.

ՏՇօէօւ.............................................. Ա6Տ Ծօնօ1օքոծոլւօոզՏ 1ո 4.......................................... Ք

ԸՁՏՇ ՏԷԱԿԱԾՏ.ԼԼ.Լեե

2.3

Խ-շօոօո

Տսքքի/ւոքՇ1ճ551862եօո..............................................

ՏՇՐՂՇՇ ՔՇօսիճղ

1.5 հշ

Աաաա

ասան

Լ

աաա աա

Օսճնծ/ ՃտՏ5սո2ոշծ հ1Ճո2ջ6ուՇոք Օսճիծ//ՃՏՏսւճոօօ քոօօօտտլոք.................................... ԵՏօսիճղն6Տ օՒՕսշիէ7/ՃՏՏսւշոօօ 1ո ՏՇՐ/1ՇՇ ՏՇՇէՕԼ...................... հօ Օսճին/ՔոոխոքՏՏէտ 1ո ՏՇ/1օօ Տսքքէ/ոք Տ66էօւ............. ԼՄ

4.1 ՔԽօխեօո օք

4.2 4.3

ԸՅՏՇ ՏՖԷԱԱԾՏ.

ԼԼ...

ու

աաաաա ակամա ասան173

Նիկոլայի Խաչատրյան Կարեն էդուարդի Գասպարյան

Նոննա

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

(ուսումնական ձեռնարկ)

1լՕԷՌԼՃ

ԷՈԼԵՕ14Ճ88էԼնՃ

ՃՃՎՃՂԻչԱ1

37Ո7ՃԲՈՕԹԱՎ

ԷՃԵԽԷ

ՅՒՕԷՕՈԼ ԻՃ

Ր4ՃՇԱ4ԻՏՈԼ

ՇԲԻԹՈԸՇՃ

(7ՎՇ61106ՈօՇ0686)

ՊՕԿՊԻՃ

Վ. ԵՒԷԼՃԸԻ4ՃՂՐՔՄԾ

Ւ

Է. ՇՃՏԻՃՈԾՃՎ

ՃԱՆԻ

ՃՎ

ՏԵՇՂՕՃ

ՏԵԻԱՆԼԸԻ

ԵՇՕԿՊՕԽԸ/

(ոճոսշ)

Տպաքանակ՝ 300 օրինակ:

ՊՐԻՆՏ ԷԴԻԹ, ՊՐԻԼ Աա 620 1 արաբ աճ

111111

122111

ԱԼ

11111111

եր

ԷԾ17

.:

Ուոլ

1Թաոռոյթո 55. 1000թ.

(374 10) 520 աաա.Փ414թՈ2:.2»

Ախ1211111112112