Ցեղակրոն

.

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

(կենսագւական ակնաւկ)

.

ՑԵՂԱԿՐՈՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ

(ոատմություն Ա գաղափաւախոսություն)

Հւատաւակիչ` ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԵւԱան 2002 թ.

ԱՇխատասիւությամբ` ՄՈՒՇԵՂ

ԼԱԼԱՅԱՆԻ

«Աոñել ու գոñծել միայն այն բանի համաñ, ոñի համաñ աñժե մեռնել, եւ մեռնել միայն այն բանի համաñ, ոñի համաñ աñժեñ աոñել»:

¶. ÜÄԴԵՀ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

(կենսագւական ակնաւկ) «Աոագա ոատմաբանը Դիոգենեսի ոես լաոտեւ վեւցւած ոետù է ùւùւե մեւ նեւկա դաւի ոատմությունը, ու գտնե այն գաղափաւական գուծիչնեւին, ուոնց գուծը նմանվում է հին հեùիաթնեւի դաւու հեւոս-նեւի գուծունեությանը: Հայ նեւկա իւականության մեջ աոագա անաչառ ոատմաբանը Շատ ùչեւին կգտնի, ուոնց անունը աւժանի կլինի հավեւժացնելու... ԱնՇուՇտ ու անկասկած, դւանց թվում կլինի եւ Գաւեգին Նժդեհի անունը...» «Սյունիù»,Գուիս 1920թ., թիվ 7

Հայոց ոատմության ալեծուփ օվկիանում, մեւ նվիւական հեւոսնեւի Շաւùում, իբւեւ գաղափաւական եւ կազմակեւոական առաջնուդ, վեւ է հառնում Գաւեգին Նժդեհի կեւոաւը: Նժդեհը մեւ ոատմության այն եզակի դեմùեւից է, ուի մեջ նեւդաՇնակուեն միաձուլվել են զինվուականն ու մտածողը, ազգային բաւոյախոսն ու ùաղաùական գուծիչը եւ ուն իւ` հիւավի ոատմաստեղծ կյանùով, հաստատաբաւ դասվում է հայոց առաջնագույն մեծեւի Շաւùը: Նժդեհը (Գաւեգին Տեւ-Հաւությունյան) ծնվել է 1886թ.-ի հունվաւի 1-ին, Նախիջեւանի գավառի Կզնութ գյուղում: Մանուկ հասակում կուցւել է հուը (հայւը` ԵղիՇեն, գյուղի ùահանան էւ) եւ մնացել մու` Տիւուհու խնամùին: Ընտանիùում եղել են չուս եւեխա, ինùը փոùւն էւ: Սկզբնական կւթությունը ստացել է Նախիջեւան ùաղաùի ռուսական դուոցում, աոա` Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում, ուտեղ սովուելու ընթացùում էլ, 17 տաւեկան հասակից, միացել է հայ ազատագւական Շաւժմանը: Այնուհետեւ անցել է Պետեւբոււգ եւ եւկու տաւի տեղի համալսաւանի իւավաբանական բաժնում սովուելով` լùել է համալսաւանը ու ամբողջովին նվիւվել հայ հեղափոխության գուծին` ցաւիզմի ու սուլթանականության դեմ: 1906թ.-ին անցնում է Բուլղաւիա, ոււ Ռոստոմի աջակցությամբ եւ մակեդոնական ազատագւական Շաւժման ղեկավաւնեւի միջնուդությամբ ընդունվում է Սոֆիայի սոայական դուոցը եւ այն

--հաջողությամբ ավաւտելով` 1907թ.-ին վեւադառնում է Կովկաս: 1907-1908թթ. մտնում է Հ.3.Դ. Շաւùեւը եւ իբւեւ կուսակցական նՇանավու գուծիչ Սամսոն Թադեւոսյանի օգնական, մասնակցություն բե-ւում ոաւսկական հեղափոխական Շաւժմանը: Զենù եւ ռազմամթեւù տե-ղափոխելու համաւ, Նժդեհը 1909թ.-ին վեւադառնում է Կովկաս եւ ձեւ-բակալվում ցաւական իՇխանություննեւի կողմից: Բանտեւում` Ջուլֆա-յից մինչեւ Պետեւբոււգ, մնացել է ավելի ùան եւեù տաւի, աոա` անցել Բուլղաւիա: Եւբ 1912թ.-ին սկսվեց Բալկանյան առաջին ոատեւազմը, հայեւը Թոււùիայի դեմ կռվելու համաւ (հանուն Մակեդոնիայի եւ Թւակիայի ազատագւության), բուլղաւական բանակի կողùին ստեղծեցին կամավուական վաՇտ, ուի ղեկավաւնեւը եղան Նժդեհն ու Անդւանիկը: Այդ ոատեւազմում Նժդեհը վիւավուվել է: Հայկական վաՇտը աչùի ընկավ մի Շաւù հաղթական կռիվնեւով եւ 1913թ.-ին զուացւվեց` հւաժաւվելով մասնակցել բալկանյան ժողովոււդնեւի նեւùին կռիվնեւին (իմա՛ Բալկանյան 2-ւդ` թոււùանոաստ ոատեւազմին): Բալկանյան ոատեւազմի տաւինեւին, իւավասություննեւի հետ կաոված, ցավալի վեճ տեղի ունեցավ հայկական վաՇտի եւկու ղեկավաւնեւի միջեւ, ուի աւդյունùում վաՇտը բաժանվեց Նժդեհի ու Անդւանիկի կողմնակիցնեւի: Բաւեբախտաբաւ, վաՇտի զուացւումից Շատ չանցած, Գ. Նժդեհը, 1913թ.-ի հոկտեմբեւին, Հ.3.Դ. Բալկանյան Կենտւոնական կոմիտեին ուղղեց մի գւություն, ուով փակված հայտաւաւեց իւ ու Անդւանիկի միջեւ ամիսնեւ տեւած անախուժ վեճը (1): Առաջին աՇխաւհամաւտի նախօւյակին, «նեւման» աւժանանալով ցաւական կառավաւության կողմից, Նժդեհը վեւադառնում է Կովկաս` Թոււùիայի դեմ մղվելիù ոատեւազմին մասնակցելու ոայմանով: Կռիվ-նեւի սկզբնական Շւջանում եղել է հայկական կամավուական եւկւուդ գնդի փոխհւամանատաւը, վեւջին Շւջանում` ղեկավաւել հայեզիդական առանձին մի զուամաս: 1917թ.-ին սակավաթիվ ուժեւով օգնության է հասել Կողբին եւ փւկել տեղի հայությանը կոտուածից: 1918թ.-ի գաւնանը վաւել է Ալաջայի (բնակավայւ Անիի Շւջակայùում) կռիվնեւը, ուոնցով կաւելիություն է ընձեռնվել նահանջող հայկական զուամասեւին` անկուուստ անցնելու Ալեùսանդւաոոլ. միաժամանակ, իւ մաւդկանցով աոահովել է Նիկողայոս Մառի ոեղումնեւի աւդյունùը հանդիսացող աւժեùավու հնություննեւի փոխադւումը Անիից: Մոտենում էւ 1918թ.-ի մայիսը, վճռվում էւ հայոց ճակատագիւը: Ալեùսանդւաոոլում կռվի բռնվելով թոււùական զուùեւի դեմ, Նժդեհը իւ խմբով նահանջում է Ղաւաùիլիսա: Այստեղ էին նահանջել խուճաոի մատնված բազմահազաւ հայ փախստականնեւ. տեղի ժողովոււդը նույնոես տագնաոի մեջ էւ: Ահա՛ այս օւհասական ոահին, եւբ տիւում էւ

-5համատաւած հուսալùում, լսվում է Նժդեհի ռազմաՇունչ, ամենափւկիչ ձայնը. Դիլիջանի եկեղեցու բակում նւա աւտասանած ճառը հոգեփոխեց հուսալùված, բայց ոգեՇունչ խոսùի կաւոտ հայեւին եւ նւանց առաջ-նուդեց դեոի սւբազան ճակատամաւտ: «Դեոի՛ ճակատ, այնտե՛ղ է մեւ փւկությունը,- կհնչեւ Նժդեհի հուժկու, վճռական եւ ինùնավստահ ձայնը» (2): Ղաւաùիլիսայի եռօւյա հեւոսականով` հայությունը հաստատեց իւ հաւատեւելու կամùը, եւ այդ հավաùական կամùի զուացման գուծում, անՇուՇտ, անոււանալի է Նժդեհի դեւը: Ղաւաùիլիսայում վաւած կռիվնեւի համաւ (ուոնց ընթացùում վիւավուվել է) Նժդեհը աւժանացել է ամենաբաւձւ ùաջության ՇùանՇանի: Հայաստանի Հանւաոետության հռչակումից հետո, 1918թ.-ի վեւջին, Նժդեհը ՀՀ կառավաւության կողմից նՇանակվում է Նախիջեւանի գավառաոետ, իսկ 1919թ.-ի օգոստոսից` Կաոանի, Աւեւիùի եւ Գողթանի (Կաոաւգողթ) ընդհանոււ հւամանատաւ: Այստեղ հաւկ ենù համաւում, թեեւ ընդհանոււ գծեւով, բայց մի փոùւ հանգամանալից, անդւադառնալ այն հեւոսականին, ու վաւեց Նժդեհը 1919-1921թթ.-ին, Զանգեզոււի լեռնեւում, ուը նւա կյանùի եւ հայոց նուագույն ոատմության ամենափառավու էջեւից է (3): Առանց դւսի օժանդակության, աոավինած հայւենի լեռնեւին ու սեփական ոգու զուությանը, Սյունիùի հայությունը, Նժդեհի ղեկավաւությամբ, վաւեց իւ հաղթական դյուցազնամաւտը: Լեռնահայության դիմումնեւին` ուեւէ կեւո օգնելու, ՀՀ կառավաւությունը, բացի մեկումեջ աւվող ùաջալեւանùի կամ համակւանùի խոսùեւից, ո՛չ մի կեւո չաւձագանգեց: Իսկ Նժդեհը եւբեմն ստիոված էւ լինում չհնազանդվելու վեւին իՇխանության հւամաննեւին: Մասնավուաոես, եւբ Խատիսյանի կառավաւության կողմից նւան հւամայված էւ գաղթեցնել ոաՇաւված Գողթանի հայությունը, Նժդեհը մեւժեց այն, եւ, փոխաւենը, սւբեց ու տեղահանեց գավառի թոււùական բնակավայւեւը (4): Ավելին, 1920 թվականի օգոստոսին, ՀՀ զինվուական նախաւաւ Ռուբեն Տեւ-Մինասյանը, համաձայն բոլՇեւիկնեւի հետ կնùված զինադադաւի (իմա՛ 1920թ. օգոստոսի 10ին Թիֆլիսում Բուիս Լեգւանի ու ԱւՇակ Ջամալյանի միջեւ կնùված համաձայնագիւը, ուով ՀՀ-ն համաձայնություն էւ տալիս Կաւմիւ բանակի մուտùին Զանգեզոււ, Ղաւաբաղ եւ Նախիջեւան), Դւոյի միջոցով հեռագւում էւ Նժդեհին` թողնել Կաոանն ու Գենվազը եւ անցնել Եւեւան (5): Բայց Նժդեհը, չընդունելով ՀՀ զինվուական նախաւաւի` Զանգեզոււը թողնելու հւամանը, եւ մեւժելով Դւոյի առաջաւկը` անցնել Եւեւան աոաùինվելու (Գուիսի ձուում վիւավուվել էւ), նախընտւեց մնալ Սյու-

-6նիùում եւ մենակ չթողնել լեռնահայությանը: Այդ ծանւ օւեւին էւ, ու Նժդեհը հղացավ եւ գուծի դւեց Դավիթբեկյան Ուխտեւը: 1920թ. օգոստոսի 25-ին, Կաոանի Կավաւտ գյուղի ե-կեղեցում, Նժդեհի զինվունեւը ուխտեցին Դավիթ-Բեկի անունով` «հավա-տաւիմ մնալ հայւենի եւկւի ազատության, իւենց հւամանատաւ Նժդեհին եւ կռվել մինչեւ վեւջին Շունչը» (6): Այսոես ծնունդ առան Դավիթբեկյան Ուխտեւը, ուոնց նՇանաբանն էւ. «Հանուն հայւենիùի` Դավիթ Բեկաբաւ»: Բացահայտած թոււù-բոլՇեւիկյան միացյալ դավադւությունը ու չընդունելով ՀՀ կառավաւության կւավուական կեցվածùը, ուը Մոսկվա-յի նեւկայացուցիչ Լեգւանի հետ կնùած վեւոհիՇյալ համաձայնագւով, փաստուեն, Զանգեզոււը Ադւբեջանին հանձնելու նախաùայլ էւ անում (7), Սյունիùը Շաւունակեց կռիվը, եւ Հայաստանի խուհւդայնացումից հետո, 1920թ.-ի դեկտեմբեւին, իւեն հռչակեց ինùնավաւ: 1921թ. հունվաւին, Դւոն Բաùվից մի հեռագիւ հղեց Նժդեհին, առաջաւկելով նւան` թույլ տալ Զանգեզոււի խուհւդայնացումը, հավատացնելով եւ վստահեցնելով, ու այդոիսով, Մոսկվայի առաջիկա կոնֆեւանսում, ոււ լուծվելու էին նաեւ վիճելի հողային հաւցեւ, Խուհւդային Ռուսաստանը բաւյացակամ կլինի դեոի Հայաստանը եւ կոաՇտոանի հայ աՇխատավուության Շահեւը (8): Այս անգամ եւս, Նժդեհը, իբւեւ հեռատես ùաղաùագետ, չհեռացավ Սյունիùից եւ Շաւունակեց մաùառել: 1921թ.-ին, Գուիսում լույս տեսավ Նժդեհի «Խուսïուոյան կանչեñ» փոùւածավալ գւùույկը, ուը ոաւունակում է կոչեւ` լեռնահայությա-նը եւ ոատվիւաննեւ` իւ զինվունեւին: Իւ զինվուական հմտությամբ, կազմակեւոչական տաղանդով եւ ոգեՇունչ խոսùով, Նժդեհին հաջողվեց ստեղծել «ժողովւդական կուռ բանակ մը, ու ոատւաստ էւ իւ հւամանատաւի ձեռùի մեկ Շաւժումին անսալով` կւակի մեջն անգամ նետվելու» (9): Նժդեհն էւ, ու ոաւտության դառնությունը ճաՇակել տվեց Դենիկինի, Կոլչակի ու Վւանգելի բանակնեւը ջաւդած եւ «անոաւտելի» հռչակված 11-ւդ Կաւմիւ բանակի հեծելազուի ոետ Կոււոչկինին: Նույնիսկ Փետւվաւյան աոստամբության ոաւտությունը եւ դւա հետեւանùով` 12 հազաւ գաղթականության (ուից` 4 հազաւը զուù) նահանջը,- ուոնù զգալիուեն ազդեցին լեռնահայության բաւոյա-հոգեբանական վիճակի վւա,- չընկճեցին Սյունիùին, եւ նա Շաւունակեց իւ հաղթական կռիվնեւը: 1921թ. աուիլին հռչակվեց Լեռնահայաստանի Հանւաոետություն` սոաւաոետ Նժդեհի վաւչաոետությամբ: Հունիսի 1-ին, Զանգեզոււ անցած ՀՀ կառավաւության նախաձեռնությամբ, Լեռնահայաստանը հայտաւաւվեց Հայաստան` Սիմոն Վւացյանին նՇանակելով վաւչաոետ (Նժդեհը մնում էւ իբւեւ սոաւաոետ): Նու կառավաւությունը թույլ տվեց մի Շաւù կոոիտ սխալնեւ, ո-ւոնց մեջ ամենից ճակատագւականն եղավ եւեù հազաւ թաթաւ-թոււ-ùեւի` իբւեւ

-7ùոչվու, իսկ իւականում` ուոես ծոտյալ դավադիւնեւ, Սի-սիան ազատ մուտùի աւտոնումը: Իսկ Եւեւանից նահանջած զուùը կա-մավու անձնատոււ եղավ կաւմիւնեւին: Այս ոայմաննեւում, մի կողմից` Վւաստանի ու Հայաստանի բոլՇեւիկացումը, Աւաւատյան գաղթականության` դեոի Սյունիù նահանջը (մասնավուաոես, նահանջող մտավուականության եւ եւիտասաւդու-թյան վաղաժամ անցնելը Պաւսկաստան), ուոնù բաւոյալùիչ ու հոռի ազդեցություն ունեցան լեռնաՇխաւհի հայության վւա, մյուս կողմից` ոաւենի ու հացահատիկի չգոյությունը, վաւչական եւ զինվուական մաւմիննեւի միջեւ առաջ եկած անհամաձայնություննեւը, միաժամանակ` խուսափելու համաւ ավելուդ հալածանùնեւից, ուին կաւող էւ ենթաւ-կվել Խուհւդային Հայաստանի հայությունը, եւ հաՇվի առնելով, ու Հայաստանի բոլՇեւիկյան ղեկավաւությունը իւ 1921թ.-ի հունիսի հռչակագւով Սյունիùը հայտաւաւում էւ կցված Մայւ եւկւին, Լեռնահայաստանը հուլիսին տեղի տվեց խուհւդայնացման առաջ: Թողնելով Զանգեզոււը, Նժդեհը հւաժեՇտից առաջ հավաստեց լեռնահայությանը, ու ինùը ընդմիՇտ չի՛ հեռանում եւ ոիտի վեւադառնա, եթե Եւեւանի փոխաւեն Բա-ùուն լինի Սյունիùի տեւը: Իսկ Խուհւդային Հայաստանի Հեղկոմին ուղ-ղած իւ դիմումը հաղթական սոաւաոետն ավաւտում էւ սաստող տողե-ւով. «Դուù գիտեù, ու ցանկության դեոùում ես միՇտ էլ հնաւավուություն կունենամ մի ùանի տասնյակ զինվունեւով վեւագւավել Լեռնահայաս-տանը: Ուոեսզի այս եւկւի աՇխատավու գյուղացիությունը ստիոված չլինի մեկ էլ ինձ օգնության կանչելու, աՇխատեù բավաւաւել հայ գյու-ղացիության եւ նւա մտավուականության աւդաւ ոահանջը» (10): Եւկու տաւվա կռիվնեւի ընթացùում, թՇնամու 15 հազաւ սոանվածի դիմաց Սյունիùը տվեց ընդամենը մի ùանի տասնյակ զոհ, իսկ մոտ 200 գյուղեւ մաùւագուծվեցին թոււùեւից ու վեւադաւձվեցին հայեւին: Շնուհիվ Լեռնահայաստանի հեւոսամաւտի` հնաւավու եղավ` ա) Փւկել լեռնահայությանը կոտուածից, բ) Սյունիùը կցել Մայւ հայւենիùին` մահացու անդամահատումից զեւծ ոահելով Հայաստանը (11), գ) Հոգեբանուեն ու ռազմագիտուեն հնաւավու դաւձնել փետւվաւյան աոստամբությունը (12), դ) Աոահովել հայ մտավուականության եւ մաւտական ուժեւի նահանջը ու անցումը Պաւսկաստան: Եվ այս ամենը, հիմնականում, Շնուհիվ Նժդեհի անհատականության: Այսոիսով, 1921թ. հուլիսին Նժդեհը թողնում է Զանգեզոււը եւ անցնում Թավւիզ: Այստեղ լւջուեն սւվում են հաւաբեւություննեւը նւա եւ

-8Հ.3.Դ. Բյոււոյի միջեւ, ինչը սկիզբ էւ առել դեռեւս Սյունիùի կռիվնեւի Շւջանում: Աւաùսի ոաւսկական ափին գտնվելու ժամանակ, Հ.3.Դ. ուոՇ ղեկավաւ անդամնեւ (այդ թվում` ոաւենավուման նախաւաւ Հակոբ ՏեւՀակոբյանը) Նժդեհի նեւկայությամբ ծեծի ենթաւկվեցին, գնդակահաւվեց Ասլանյան ազգանունով դաՇնակցական մի սոա: Այս կաոակցությամբ (ու մի Շաւù այլ ոատճառնեւով, ուոնց թվում, ով զաւմանù, Նժդեհին մեղադւում էին նաեւ Լեռնահայաստանի անկումը աւագացնելու մեջ), Թավւիզում, Նժդեհը Հ.3.Դ. Բյոււոյի կողմից կուսակցության Գեւագույն Դատական Ատյանի մոտ ոատասխանատվության կանչվեց (13): Թեեւ Նժդեհը դատաւանին (նաեւ` ՀՀ Նախաւաւական խուհւդին ու Հ.3.Դ. Ատւոատականի ԿԿ-ին) մանւամասն բացատւագիւ նեւկայացւեց Լեռնահայաստանի անկման ոատճառնեւի մասին (14), սակայն, 1921թ. սեոտեմբեւին կուսակցական դատաւանը, Ս. Վւացյանի առաջաւկով, վճռեց «հեռացնել Գ. Նժդեհին ԴաՇնակցության Շաւùեւից եւ նեւկայացնել նւա գուծը կուսակցության աոագա 10-ւդ Ընդհանոււ Ժողովին» (15): 1925թ.-ին, Հ.3.Դ. 10-ւդ Ընդհանոււ Ժողովի կողմից Նժդեհը վեւականգնվում է կուսակցության Շաւùեւում (16): Թավւիզում եղած ժամանակ, անգլիացինեւը Նժդեհին առաջաւկում են վեւադառնալ Հայաստան եւ այնտեղ աոստամբություն բաւձւացնել (այդ ժամանակ Լենùուանում տեղի բնակչությունը աոստամբել էւ խուհւդային իՇխանության դեմ), ուը Նժդեհի կողմից մեւժվում է: Թավւիզում մոտ չուս ամիս գաղտնի աուելուց հետո, Նժդեհը մեկնում է Բուլղաւիա եւ հաստատվում Սոֆիայում: Այստեղ, հավանաբաւ 1922թ.-ին, նա ամուսնանում է Էփիմե անունով հայուհու հետ (17): 1922թ.-ին լինելով Բուխաւեստում` այնտեղ գտնվող Վաւդան Գեւուգյանին առաջաւկում է իւ (իմա՛ Նժդեհի) տւամադւության տակ գտնվող նյութեւի հիման վւա գւել «Լեռնահայաստանի հեւոսամաւտը», ուը լույս տեսավ 1923թ.-ին (18): 1923թ.-ին կւկին լինելով Բուխաւեստում (19), Նժդեհը, տեղի «Նու ԱւՇալույս» թեւթում հանդես է գալիս «Իմ խոսùը - Թե ինչո'ւ զենù բաւձւացւի խուհւդային զուùեւի դեմ» հոդվածաՇաւով (20): Այդ տաւինեւին Նժդեհը հանգամանալից անդւադառնում է Սյունիùի կռիվնեւի ոատմությանը` 1923-1925թթ.-ին ընդաւձակ հոդվածաՇաւով հանդես գալով Բոստոնի «Հայւենիù» ամսագւում: 1924-1925թթ. նա հւաոաւակումնեւ է ունենում Պլովդիվում լույս տեսնող «Հայաստան» դաՇնակցական թեւթում: Մասնավուաոես, 1924թ.-ին այստեղ տոագւվում են առանձին գլուխնեւ նւա «¾çեñ իմ ûñագñեն»-ից, ուը նույն տաւի լույս է տեսնում առանձին գւùույկով, Կահիւեում: 1926թ.-ին Նժդեհը սկսում է հանդես գալ Սոֆիայում լույս տեսնող «Աւաùս» դաՇնակցական թեւթում, ոււ տոագւվում է նւա «´աց նամակնեñ հայ մïավոñականությանը» Շաւùը (այն 1929թ.-ին Բեյւութում լույս է

-9տեսնում առանձին գւùույկով): 1926թ.-ից, Բուլղաւիայի կուսակցական կազմակեւոությունը (Նժդեհը տեղի Հ.3.Դ. ԿԿ-ի անդամ էւ) բաժանվում է Նժդեհի եւ Բյոււոյի կողմնակիցնեւի: Կուսակցության բյոււոն գտնում էւ, ու կաւելի եւ ցանկալի է ընդհանոււ լեզու գտնել Թոււùիայի հետ. այդ մտայնության հաստատմանը նոաստող մի Շաւù հւաոաւակումնեւ եղան, ուոնց թվում` Բյոււոյի ùաւտուղաւ Ռուբենի «Հայ-թոււùական կնճիռը» (1924թ): Նժդե-հը, ուոես ոատասխան այդ գւùի, 1927թ.-ին Սալոնիկում լույս ընծայեց «àñդինեñի ոայùաñը հայñեñի դեմ» գւùույկը: Միաժամանակ, ուոՇ հւաոաւակումնեւ ունեցավ Շահան Նաթալիի կողմից Փաւիզում 19281929թթ. խմբագւվող, ընդգծված հակաթոււùական ուղղվածությամբ «Ազատամաւտ» Շաբաթաթեւթում, ինչոես նաեւ` Բուլղաւիայի դաՇնակցական «Նու Աւաùս» թեւթում (21): 1932թ.-ին Սոֆիայում լույս տեսավ նւա հեւթական գւùույկը` «Ցեղի ոգու Շաñժը» վեւնագւով, ուում (ինչոես նաեւ «Խռովù» ամսագւում նույն թվին լույս տեսած «Ցեղակւոնությունն իբւեւ հաղթանակի զուույթ» հոդվածում) նախանՇվեց հայկական ցեղային Շաւժումը: 1933թ.-ին, Փաւիզում կայացավ Հ.3.Դ. 12-ւդ Ընդհանոււ ժողովը, ուին Նժդեհը մասնակցում էւ իբւեւ ոատգամավու Բուլղաւիայից: Վեւջինս ժողովի առջեւ բաւձւացւեց եւ անցկացնել տվեց եւեù հիմնական հաւցեւ. ա) Òգտել, ու գաղթահայությունը դառնա զինական գուծոն Հայաստանի ինùնաոաՇտոանության գուծում, բ) Կազմակեւոել հայ եւիտասաւդ սեւունդը աոակուսակցական հողի վւա, գ) Բոլու ուժեւը կենտւոնացնել հակաթոււùական ճակատում (22): Բ կետի հիման վւա, 1933թ. ամռանը Նժդեհը մեկնեց ԱՄՆ: Նժդեհի հետ, Ընդհանոււ ժողովի ուոՇումով, ԱՄՆ անցավ կուսակցական հայտնի գուծիչ Կոոեռնիկ Թանդւճյանը, ուին հանձնաւաւված էւ կազմակեւոել ԱՄՆ-ում Թոււùիայի դեսոան Մուխտաւ-բեյի սոանությունը (վեւջինս մասնակից էւ աւեւմտահայեւի ջաւդեւին եւ աւտասահմանում հակա-հայկական ùաւոզչության ղեկավաւնեւից էւ): Նժդեհը ոիտի աջակցեւ Թանդւճյանին այդ գուծում (23): ԱՄՆ-ում Նժդեհը ձեռնամուխ է լինում Ցեղակւոն Շաւժման ծավալմանը` եւկւի հայաՇատ վայւեւում Ցեղակւոն Ուխտեւ հիմնելով: 1934թ.-ի սկզբին, Նյու 3ուùի Սբ. Խաչ եկեղեցում, դաՇնակցական խմբաոետի ձեռùով դաՇունահաւվեց ամեւիկահայոց հոգեւու առաջնուդ Ղեւոնդ աւùեոս. Դոււյանը: Դոււյանի սոանության կազմակեւոման ոատասխանատվությունը տաւբեւ ուժեւ փուձեցին վեւագւել Նժդեհին` Ցեղակւոն Շաւժումը չեզոùացնելու դավադիւ մտայնությամբ (24): «Իմ այդ ազգահոգ ùաւոզչության համաւ հայության հատվածա-

- -0 կանացած, աոահայւենացած ու ոաւտվողական տաււեւը դավադւեցին ինձ»,- գւում է Նժդեհն իւ «Ինùնակենսագւություն»-ում: Ամեն դեոùում, Ցեղակւոն Շաւժումը զգալի հաջողություննեւ ունեցավ ԱՄՆ-ում, իսկ Նժդեհը 1934թ.-ի աՇնանը վեւադաւձավ Սոֆիա: Այստեղ, 1935թ.-ին նա լույս ընծայեց «Ամեñիկահայությունը - Ցեղը եւ իñ ïականùը» աՇխատությունը, միաժամանակ նոատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակւոն Շաւժումը եւ այն դաւձնել համագաղութային: Սակայն նւա հաւաբեւություննեւը Հ.3.Դ. ղեկավաւության (հատկաոես` կուսակցության փաստացի բյոււոյաոետ Ռուբենի) հետ խիստ լաւվեցին: Այդ հողի վւա, 1936թ.-ին, Բուլղաւիայի կուսակցական կազմակեւոությունը ոառակտվեց: Հակասություննեւը Նժդեհի ու կուսբյոււոյի միջեւ այնùան էին սւվել, ու Բուլղաւիայում մայիսի 28-ը Ցեղակւոն Ուխտեւն ու տեղի ԴաՇնակցության ԿԿ-ն նՇում էին առանձին. ցեղակւոննեւը` Պլովդիվում, Վառնայում, ԿԿ-ն` Սոֆիայում ու Բոււգասում (25): Այդ տաւինեւին ռուսնեւի վտաւանդիական, հակաբոլՇեւիկյան «ՌՕՎՍ» (Ռուսաստանյան համազուային միություն) կազմակեւոությունը Բուլղաւիայում դիմում է Նժդեհին` տալ 2-3 ահաբեկիչնեւ` Ստալինին մահաոատժելու համաւ: Առաջաւկը մեւժվում է: 1937թ.-ին Նժդեհը կանչվում է Կահիւե` կուսակցության բյոււո, ուտեղ նւան փուձում են հաՇտեցնել Ռուբենի հետ: Սակայն, Բյոււոյի հետ հանդիոումը ոչինչ չի տալիս, եւ Նժդեհը վեւադառնալով Սոֆիա` նույն թվին հայտաւաւություն է անում Հ.3.Դ.-ից իւ հեռանալու մասին: Բյոււոն եւս, առանց դանդաղելու, ուոՇում ընդունեց` «ոառակտողական գուծունեության» ուակումով Նժդեհին կուսակցությունից հեռացնելու մասին: Իսկ 1938թ.-ին, Կահիւեում գումաւված Հ.3.Դ. 13-ւդ Ընդհ. ժողովը Նժդեհին կուսակցության Շաւùեւից, այս անգամ աւդեն աւտաùսելու վճիռ տվեց (26): `Կուսակցությունից հեռանալուց հետո, Նժդեհը Շաւունակում է Ցեղակւոն կազմակեւոություննեւի ընդլայնումը, իսկ 1937թ.-ին, նույնոես Հ.3.Դ.-ից հեռացած Հայկ Ասատւյանի հետ, Պլովդիվում սկսում են հւատաւակել «Ռազմիկ» ազգայնական թեւթը: 1937թ.-ին Սոֆիայում լույս է տեսնում Նժդեհի «Æմ ոաïասËանը» ուսումնասիւությունը` նվիւ-ված Սյունիùի հեւոսականին (27): ՀիՇատակելի է նաեւ «Հեւկ» ամսագ-ւում (ուը խմբագւում էւ Կաւաոետ Պալճյանը` աոագա Վազգեն Ա. Ամե-նայն Հայոց կաթողիկոսը) Նժդեհի մեկ գւությունը ժամանակի հայ եւիտասաւդության ու նւա անելիùնեւի վեւաբեւյալ` իբւեւ ոատասխան «Հեւկ»-ի խմբագւության հաւցումնեւին (28): Այդ տաւինեւին Նժդեհի համաւ վեւստին կաւեւուվում եւ հւա-տաո է դառնում հայությանը մոտեցող ոատեւազմին հոգեբանուեն նա-

- -- խաոատւաստելու եւ նու բաւոյականով սոառազինելու խնդիւը: Այդ նոատակով, 1937-1938թթ.-ին, Հ. Ասատւյանի, Ն. Աստվածատոււյանի եւ այլոց հետ նախաձեռնում է Տաւոնական Շաւժումը (1938-1939թթ. հանդես գալիս Շաւժման ոաՇտոնական օւգան «Տաւոնի Աւծիվում»): 1938թ.-ին, Հ.3.Դ. 13-ւդ Ընդհանոււ ժողովից հետո, կուսբյոււոյի լիազուությամբ, Սոֆիա է ժամանում դաՇնակցական գուծիչ Կաւո Սասունին, ուը հայտնում է Նժդեհին, թե Բյոււոն ոատւաստ է ընդառաջել իւ ոահանջնեւին, միայն թե ինùը չստեղծի նու կազմակեւոություն: Նժդեհը փաստաւկելով, ու թոււùական թեւթեւը անընդհատ հաւձակումնեւ են գուծում ի՛ւ վւա, բայց ո՛չ Հ.3.Դ.-ի, ու կուսբյոււոյի ամեն անդամ կաւող է բնակվել Թոււùիային դաՇնակից ուեւէ եւկւում, իսկ իւեն նույնիսկ աւգելվում է տաւանցիկ ճանաոաւհ այդ եւկւնեւով, ու Հ.3.Դ. ղեկավաւությունը թՇնամանù է տածում Ցեղակւոնության եւ Տաւոնականության նկատմամբ..., ինùը հիմù չունի հավատալու, թե Հ.3.Դ. նու բյոււոն ùաղաùականաոես ավելի իմաստուն կգտնվի, ùան նախուդը (29): Նմանօւի-նակ առաùելությամբ, 1939թ.-ին Նժդեհի հետ տեսակցություն է ունենում Դւոն, հուդուելով նւան` խզել կաոեւը Բուլղաւիայի ցեղակւոն կազմակեւոության իւ ընկեւնեւի հետ: Սակայն Նժդեհը մնում է անդւդվելի (30): Եվ Նժդեհը սկսում է գուծնական աՇխատանùնեւ տանել` հւավի-ւելու Հ.3.Դ.-ից հեռացածնեւի եւ Ցեղակւոն Շաւժմանը հաւողնեւի համագումաւ: Սակայն, ոայթեց եւկւուդ աՇխաւհամաւտը եւ ստեղծված իւադւությունը թելադւեց այլ ոայմաննեւ: Պատեւազմի հենց սկզբից` Գեւմանիայում հակահայկական ալիù բաւձւացավ. գեւմանական Շատ թեւթեւ աւդաւացնում էին հայեւի 1915թ.ի ցեղասոանությունը, նացիստական մաւդաբանական գիտու-թյունը հայեւին դասում էւ «առաջավուասիական» (ոչ աւիական) ժողովոււդնեւի Շաւùում եւ ունեւ խիստ բացասական կաւծիù հայեւի մասին (31), Բեռլինում ոաՇտոնաոես հայտաւաւում էին, ու հայեւն անցել են Գեւմանիայի թՇնամինեւի կողմը եւ այլն: Աւձագանùելով դւան, եւկւուդ աՇխաւհամաւտի առաջին օւեւին Բուլղաւիայում, Ռումինիայում ու եվւոոական այլ եւկւնեւում բաւձւացան հակահայկական տւամադւություննեւ: Բուլղաւիայում կային թեւթեւ եւ կազմակեւոություննեւ, ուոնù կոչ էին անում` հայեւին աւտաùսել եւկւից, նւանց հետ վաւվել հւեանե-ւի նման: Ռումինիայի վաւչաոետ Անտոնեսկուն հանձնաւաւել էւ` հայե-ւին տեղահանել հայաՇատ ùաղաùնեւից... Այս իւավիճակում, Նժդեհը, «ՄՇակութային մեւձեցման բուլղաւա-հայկական կոմիտեի» (ուի փոխնախագահն էւ ինùը եւ, միաժամանակ, աՇխատում էւ Սոֆիայում լույս տեսնող «Սվետլոգլազ» բուլղաւա-կան գւական թեւթում) միջոցով կաովում է Սոֆիայի գեւմանական

- -- դեսոանության հետ, իսկ 1942թ.-ին անցնում Բեռլին` հաւցեւը տեղում լուծելու համաւ: Բեռլին մեկնելու նյութական հնաւավուություն ունենալու համաւ, նա վաճառում է ոատվո թւի վւայի ոսկին, ուը 1936թ.-ին նւան էւ նվիւել հայ մայւեւի 12 հազաւանոց կազմակեւոությունը` ի նՇան եւախտագիտության իւ հակաթոււùական-հայւենասիւական բազ-մամյա գուծունեության: Բեռլինում նա հանդիոում է նացիստական կուսակցության նեւկայացուցչի հետ ու իւ անհանգստությունը հայտնում գեւմանացինեւի կողմից տաւվող հակահայկական ùաւոզչության համաւ: Առաջնուդվե-լով «գեւմանական գայլին կուՇտ ոահելու եւ հայ գառնուկին փւկելու» ùաղաùական սկզբունùով, Նժդեհը վեւջինիս հետ ոայմանավուվում է Բուլղաւիայում հավաùագւել հայեւի մի խումբ` Բեռլինում վաւժվելու եւ Գեւմանիայի` Թոււùիայի դեմ հնաւավու ոատեւազմում օգտագուծելու համաւ: Նա կաովում է Հ. Ասատւյանի հետ, ուի միջոցով Բուլղաւիայում հավաùագւվում եւ Գեւմանիա են մեկնում 30 աւեւմտահայ եւիտասաւդ ցեղակւոննեւ: Այնտեղ ուոՇ ժամանակ վաւժվելուց հետո, հակառակ Նժդեհի հետ ոայմանավուվածության, 1943թ.-ի աՇնանը խումբը ուղաւկվում է Ղւիմ` Կաւմիւ բանակի թիկունùում օգտագուծելու համաւ: Սա-կայն, գեւմանական հւամանատաւության հետ խոսելուց հետո, Նժդեհը կաւողանում է հիմնավուել իւ մաւտիկնեւի` ո՛չ թե Ղւիմում, այլ` Թւակիայում գտնվելու անհւաժեՇտությունը (այդ ժամանակ խիստ սւվել էին գեւմանա-թոււùական հաւաբեւություննեւը) եւ անձամբ ժամանում է Ղւիմ, ու խումբը վեւադաւձվում է Բուլղաւիա: Այսոիսով, Նժդեհի համագուծակցությունը նացիստնեւի հետ եղել է գաղթաՇխաւհի հայությանը գեւմանական սոառնալիùից փւկելու մտահոգությամբ եւ հակաթոււùական հողի վւա: Նժդեհն իւ մասնակցությունն է բեւել 1942թ.-ի դեկտեմբեւին Բեռլինում ստեղծված ու մինչեւ 1943թ.-ի վեւջը գուծած Հայ Ազգային խուհւդի աՇխատանùնեւին (խուհւդի նախագահն էւ ԱւտաՇես Աբեղյանը), ուի օւգան «Ազատ Հայաստան»-ի փոխ-խմբագիւն էւ (խմբագիւ` Աբւահամ Գյուլխանդանյան): Բեռլինում եղած ժամանակ, գեւմանացինեւի միջնուդությամբ, հանդիոել է Դւոյի հետ` նացիստնեւի հետ համագուծակցության ձեւի ու համատեղ գուծելու խնդիւնեւի Շոււջ առաջ եկած հակասություննեւը հաւթելու համաւ: Սակայն, Նժդեհի եւ Դւոյի միջեւ հաՇտեցում չկայացավ (32): 1944թ.-ի սեոտեմբեւին խուհւդային զուùեւը մտան Բուլղաւիա: «Գիտեմ թե ինչ է սոասվում ինձ, բայց եւ այնոես ուոՇել եմ մնալ, հակառակ ու կաւելիություն ունեմ օդանավով ինձ նետելու Վիեննա: Ջեմ հեռանում, ու հալածանùի չենթաւկվեն մեւ կազմակեւոություննեւը (իմա՛ Բուլղաւիայի Ցեղակւոն Ուխտեւը,- Մ. Լ.): Մնալու ավելի լոււջ ոատճառ-

- -- նեւ ունեմ... Այսօւ կյանùին ես կաոված եմ այն չափով միայն, ինչ չափով ու ինձ դեռ ոաւտական եմ զգում ծառայելու Հայաստանին»,- գւում էւ Նժդեհը 1944թ.-ի սեոտեմբեւին, ձեւբակալությունից ùիչ առաջ (33): 1944թ.-ի հոկտեմբեւի վեւջեւին, խուհւդային «ՍմեւՇ» (ռուսեւեն ւՎո՛ՐՑՖ ՔտՌՏվՈՎ - «մա՛հ լւտեսնեւին» բառակաոակցության հաոավումն է) բանակային հակահետախուզության գլխավու վաւչության աՇխատակիցնեւի կողմից Նժդեհը ձեւբակալվում է: Նւան տեղափոխում են Բուխաւեստ, այնտեղից` ինùնաթիռով Մոսկվա եւ բանտաւկում Լյուբյանկայում: Ուո'նù էին Նժդեհի` Բուլղաւիայում մնալու լոււջ ոատճառնեւը: Հանձնվելով կաւմիւնեւին, Նժդեհը հույս ունեւ, թե խուհւդային իՇխանություննեւը իւեն, ուոես հայ ազգայնականի, կօգտագուծեն Թոււùիայի դեմ: Դւա համաւ, անՇուՇտ, իւական հիմùեւ կային: Նա ենթադւում էւ, ու Թոււùիան թիւախ կդառնա Խուհւդային Միության հա-մաւ (1945թ.-ին խուհւդային բանակը, իւոù, ոատւաստվում էւ մտնել Թոււùիա), եւ Կաւմիւ բանակի` Թոււùիային հաւվածի դեոùում, հնաւա-վու կլինեւ ազատագւել Աւեւմտյան Հայաստանն ու այն կցել Խուհւդա-յին Հայաստանին: ԲիՇտ է եզւակացնում ոատմաբան Ռուբեն ԽոււՇուդ-յանը. «Նժդեհը համոզված էւ, ու սվիննեւի վւա կանգնած խուհւդային կայսւությունը վաղ թե ուՇ անոայման կփլվի: Նա ուզում էւ, ու կայսւության բեկունեւի վւա վեւածնվեւ ո՛չ թե փոùւ հայկական ոետություն, այլ` մեծ, միացյալ Հայաստանը, ուի իւականացման գաղափաւին էւ նվիւել նա իւ ողջ կյանùը» (34): Փաստուեն, Աւեւմտահայաստանի ազատագւման համաւ, Նժդե-հը իւ ùառասնամյա հակաթոււùական ոայùաւի փուձն էւ առաջաւկում խուհւդային իՇխանություննեւին (այս խնդւի հետ կաոված` Մոսկվայում նա հատուկ խոսակցություն է ունենում գենեւալ Աբակումովի հետ): Սակայն, միջազգային ùաղաùական կյանùում իւադաւձություննեւի հետա-գա փոփոխություննեւը ի նոաստ Թոււùիայի, չաւդաւացւին Նժդեհի հույսեւը. խուհւդային բանակը չՇաւժվեց Թոււùիայի վւա: 1946թ.-ի նոյեմբեւին, Նժդեհին Մոսկվայից ուղաւկում են Եւեւան, ոււ դատաùննությունը ավաւտվում է 1948թ.-ին. Նժդեհը դատաոաւտ-վում է 25 տաւվա բանտաւկության, ժամկետը հաՇվելով 1944թ.-ից (ի դեո, դատավճիռը կայացվել է աուիլի 24-ին): Նժդեհի ձեւբակալությունից հետո, ընտանիùը (կինը եւ զավակը) Սոֆիայից աùսուվում է Բուլղաւիայի Պավլիկենի ùաղաùը (35): 1947թ.-ին Նժդեհը խուհւդային կառավաւությանն առաջաւկում է հանդուգն մի ծւագիւ. սփյուռùում ստեղծել համագաղութային ռազմաùաղաùական կազմակեւոություն` «Հայկական իռեդենտա», ուի նոատակը ոետù է լինեւ Աւեւմտյան Հայաստանի ազատագւումը եւ նւա վեւամիավուումը Խուհւդային Հայաստանին: Առաջաւկության մեջ Նժդեհը

- -- հանգամանալից անդւադառնում էւ այդ կազմակեւոության ստեղծման` ոատմականուեն թելադւված անհւաժեՇտությանը, նւա աոագա գուծունեության ձեւեւին, կառուցվածùին եւ այլն: Թեեւ Նժդեհի առաջաւկությունը լւջուեն հետաùւùւեց խուհւդային ղեկավաւնեւին եւ մի ùանի տաւի Շաւունակ ուսումնասիւվում էւ ամենատաւբեւ ատյաննեւում, սա-կայն, ի վեւջո, այն մեւժվեց: 1948-1952թթ.-ին Նժդեհը գտնվել է Վլադիմիւի բանտում, այնուհետեւ, մինչեւ 1953թ.-ի ամառը` Եւեւանի բանտում: Նժդեհի եւկւուդ անգամ Եւեւան բեւվելը, ինչոես վկայում է նւա բանտակից Հովհաննես Դեւեջյանը (36), ոայմանավուված էւ նւանով, ու Նժդեհը դիմում էւ գւել խուհւդային ղեկավաւությանը` «առաջաւկելով իւ միջնուդությունը ԴաՇնակցության եւ խուհւդային իՇխանության միջեւ հասկացողություն մը եւ գուծակցություն մը ստեղծելու համաւ» (37): Այս խնդւի Շոււջ եւկաւ խոսակցություննեւ են տեղի ունենում Հայաստանի անվտանգու-թյան նախաւաւի հետ, ուոնց աւդյունùում, 1953թ.-ին, Նժդեհն ու Դեւեջ-յանը Եւեւանի բանտից, համատեղ, նամակ են գւում Ս. Վւացյանին (ուն այդ ժամանակ ԴաՇնակցության հետախուզական դուոցի տնօւենն էւ), հուդուելով նւան մեւձենալ ռուսնեւին` հակաթոււùական հողի վւա: Սակայն, Մոսկվայում նոատակահաւմաւ չգտան նամակը ուղաւկել եւ այն մնաց ուոես միայն փաստաթուղթ (38): Այնուհետեւ, Նժդեհին նուից տեղափոխում են Վլադիմիւ, ոււ եւ մահանում է 1955թ.-ի դեկտեմբեւի 21-ին (Դեւեջյանը նՇում է նոյեմբեւի 21-ը, ուը ճիՇտ չէ): Խուհւդային ղեկավաւությունը Նժդեհին զւկեց ընդհանոււ նեւումից օգտվելու իւավունùից. դա ա՛յն դեոùում, եւբ դւան աւժանացան զգալի թվով հակախուհւդային գուծիչնեւ եւ գեւմանական բանակի զուավաւնեւ: Ստանալով բանտային վաւչության հեռագիւը Նժդեհի մահվան մասին, եղբայւը` Լեւոն Տեւ-Հաւությունյանը, Եւեւանից Շտաո մեկնում է Վլադիմիւ: Նւան հանձնվում են եղբու զգեստն ու ժամացույցը, իսկ ձեռագւեւը` ոչ: Թույլ չի տւվում նաեւ մաւմինը տեղափոխել Հայաստան: Լեւոնը կատաւում է եղբու թաղումը, գեւեզմանը ցանկաոատել տալիս ու տախտակի վւա, ռուսեւեն, ոատվիւում գւել` «Տեւ-Հաւությունյան Գաւեգին ԵղիՇի (1886-1955)» (39): Սակայն, ինչոես ամեն մի իւական հեւոս, Նժդեհը չմոռացվեց: 1963թ.-ի սեոտեմբեւին, Բոստոնի «Հայւենիù» ակումբում բաց-վեց Նժդեհի կիսանդւին, ուը ոատւաստվել էւ Բեյւութում, աւձանագուծ Զավեն ԽտՇյանի ձեռùով (40): Այս առթիվ տեղի ունեցավ մեծ հանդիսու-թյուն, «Հայւենիù» օւաթեւթը բացառիկ համաւ լույս ընծայեց` գւեթե ամ-

- -5 բողջովին նվիւված Նժդեհին (1963թ., 13 սեոտեմբեւի), բացառիկ թիվ հւատաւակեց նաեւ Հայ եւիտասաւդաց դաՇնակցության ոաՇտոնա-թեւթ «Հայւենիù» անգլեւեն Շաբաթաթեւթը: Իսկ 1968թ.-ին, Բեյւութում, «Համազգային»-ը հւատաւակեց Նժդեհին նվիւված ծավալուն եւ Շùեղ մի գիւù` կազմված Ավոյի (Ավետիս Թումայան) կողմից (1989թ.-ին այն վեւատովեց Լոս Անջելոսում` Հ.3.Դ. «Ռոստոմ» կոմիտեի հւատաւակությամբ): Այս ամենը վկայում են, ու անկուսակցական դաւձած Նժդեհը ԴաՇնակցության կողմից վեւաւժեùավուվում էւ: 1993թ.-ին, Եւեւանում, Հ.3.Դ.-ի «Դեոի Եւկիւ» մատենաՇաւով լույս տեսավ Նժդեհի «Խոñհñդածություննեñը», ուն իւենից նեւկայացնում է նւա սովետական բանտախցեւում գւված մտածումնեւն ու խոհե-ւը, ինչի գոյության մասին (իբւեւ ձեռագիւ) դեռեւս վկայել է Նժդեհի բանտակից Դեւեջյանը: 1983թ.-ին, Նժդեհի աճյունը, գեւեզմանի լուսանկաւի օգնությամբ եւ Նժդեհի հաւազատնեւից մեկի միջոցով, Վլադիմիւ ùաղաùի գեւեզմանատնից գաղտնի տեղափոխվում է Եւեւան: Նույն տաւի, աճյունից մի նՇխաւ ամփոփվում է Խուստուփ լեռան լանջին` Կոզնի կոչված աղբյոււի մոտ, իսկ հիմնական աճյունը, ցինկե աւկղի մեջ մի ùանի տաւի ոահելուց հետո, 1987թ.-ին հանգւվանում է Գլաձուի Սոիտակավու վանùի բակում (41): Իւ մահից տասնամյակնեւ անց միայն` 1992թ. մաւտի 30-ին, Նժդեհը ՀՀ դատախազության կողմից աւդաւացվեց, ինչի կաւիùը եւբեւէ չունեւ:

Ծանոթագւություննեւ 1. Կ. Գեւուգյան, «Ամենուն տաւեգիւùը», Բեյւութ 1962թ., էջ 158, 162163: 2. Ավո, «Նժդեհ», էջ 67: 3. Մենù չենù անդւադառնա Սյունիùի կռիվնեւի մանւամասնեւին. դւանù հանգամանալից Շաւադւված են Վաւդան Գեւուգյանի «Լեռնահայաստանի հեւոսամաւտը (1919-1921)», Գ. Նժդեհի «Իմ ոատասխանը» գւùեւում եւ վեւջինիս` Բոստոնի «Հայւենիù» ամսագւում 1923-1925թթ.-ին լույս տեսած հոդվածաՇաւում: Կաւծում ենù, ու ճՇմաւիտ չափանիՇնեւով առաջնուդվող ոատմագիտությունը դեռ կվեւաւժեùավուի Սյունիùի հեւոսամաւտը` տալով նւա աւժանի գնահատականն ու տեղը ո՛չ միայն 20-ւդ դաւի, այլեւ ողջ Հայոց ոատմության մեջ: 4. Գ. Նժդեհ, «Իմ ոատասխանը», Սոֆիա 1937 թ., էջ 31:

- -6 5. Վ. Գեւուգյան «Լեռնահայաստանի հեւոսամաւտը», Բուխաւեստ 1923թ., էջ 51: 6. «Աւնոտ գիւù», Գուիս 1921թ., էջ 33-34: Դավիթբեկյան Ուխտեւի օւինակով էւ, ու Նժդեհը հետագայում հիմնադւեց Ցեղակւոն Ուխտեւը: 7. Գ. Նժդեհ, «Ինùնակենսագւություն»: 8. Վ. Գեւուգյան, նՇվ. աՇխ., էջ 114-115: 9. Ավո «Նժդեհ», էջ 210: 10. Վ. Գեւուգյան, նՇվ. աՇխ., էջ 160: 11. Եւբեմն կաւճամտուեն ոնդվում է, թե առանց Նժդեհի վաւած կռիվնեւի էլ Խուհւդային Ռուսաստանը Զանգեզոււը կթողնեւ Հայաստանին, ùանզի, հակառակ դեոùում, Նժդեհի հեռանալուց հետո, այն կաւող էւ կցել Ադւբեջանին: Ըստ մեզ, եթե 1921թ.-ի մաւտի ռուս-թոււùական ոայմանագւի նախօւյակին Զանգեզոււում լինեին ո՛չ թե Նժդեհի մի խումբ ուխտյալնեւը, այլ` Կաւաբեùիւի զուùը (եւ այդ դեոùում ո՛չ միայն Շատ գյուղեւ թոււùաբնակ կլինեին, այլ` մնացածնեւն էլ` հայաթափ), միանՇանակ կաւելի է ոնդել, ու Ռուսաստանը Սյունիùին կաւժանացնեւ Նախիջեւանի ու Ղաւաբաղի ճակատագւին: Ավելի՛ն, Սյունիùը Ադւբեջանին թողնելուց հետո, աւդյո'ù Խուհւդային Ռուսաստանը հետագայում կհանդոււժեւ Հայաստանի` իբւեւ առանձին խուհւդային հանւաոետության գոյությունը, թե' այն կտաււալուծեւ Վւաստանի եւ Ադւբեջանի մեջ: 12. Ի դեո, Նժդեհը եղել է Փետւվաւյան աոստամբության նախաձեռնողնեւից եւ ինùն է տվել «Հայւենիùի փւկության կոմիտե» անվանումը (տե՛ս Խմբաոետ Մաւտիւոս Աբւահամյան, «Իմ հիՇելի հուՇեւը», Թեհւան 1978թ., էջ 28-30): 13. Դատը հաւուցվել է ՀՀ կառավաւության վաւչաոետ Սիմոն Վւացյանի եւ մի Շաւù հասաւակական գուծիչնեւի կողմից: Դատը սկսվել է 1921թ. հուլիսի 24-ին, իսկ դատավճիռն աւձակվել է նույն թվականի սեոտեմբեւի 29-ին: Սույն դատական գուծը կազմում է 487 էջ եւ ոահվում է Հ.3.Դ. Բոստոնի կենտւոնական աւխիվում (թիվ 1611-28): Դատի մասին հոանցիկուեն հիՇում է նաեւ հայտնի դաՇնակցական գուծիչ Անդւե Ամոււյանը (Ավո, «Նժդեհ», էջ 444-445): 14. Հ.3.Դ. Կենտւոնական աւխիվ, գուծ 1611-28, էջ 108-162, 213-230: Տե՛ս նաեւ` «Նուù» հանդես, Եւեւան 1923 թ., թիվ 3, էջ 328-363: 15. Հ.3.Դ. Կենտւոնական աւխիվ, գուծ 1611-28, էջ 375-378: Տե՛ս նաեւ` «Նու ԱՇխաւհ» ամսագիւ, Թիֆլիս 1922թ., թիվ 3, էջ 138-141: 16. ՀՀ ԱԱՆ աւխիվ, ԿԳՖ, գուծ 11278, հտ. 3: 17. 1919թ.-ի դեկտեմբեւին, Եւեւանում, Նժդեհին աղջիկ է ծնվել` Գոհաւ Մելիù-Դադայանից: Եւեխայի ծննդի մասին Նժդեհն իմացել է Զանգեզոււում եղած ժամանակ եւ, հավանաբաւ, նւան չի տեսել: Այդ են վկայում նաեւ եւեխայի ոչ հայկական անունը եւ մու ազգանունով գւվելը` Լիլիա Մելիù-Դադայան: 18. Նժդեհը կաւդացել է ձեռագիւը եւ հավանություն տվել (Ավո,

- -7 «Նժդեհ», էջ 452): 19. Բուխաւեստում, Հովհաննես Քաջազնունու հետ, կաւճ ժա-մանակ բնակվել են Սաւգիս Աւաւատյանի (ՀՀ օւոù` ֆինանսնեւի նախաւաւ, հետագայում հեռացավ Հ.3.Դ.-ից) բնակաւանում եւ եւեùով բազմիցս ùննաւկել Քաջազնունու «Հ. 3. ԴաՇնակցությունը անելիù չունի այլեւս» հայտնի աՇխատությունը` մինչեւ հւատաւակվելը: Մասնավուաոես Նժդեհը, ամենից առաջ, ճիՇտ էւ համաւում դնել Հ.3.Դ. ոատասխանատվությա՛ն հաւցը, այլ ո՛չ ինùնալուծաւման, ինչոես գտնում էւ Քաջազնունին (ՀՀ ԱԱՆ աւխիվ, ԿԳՖ, գուծ 11278, հտ. 2): 20. «Նու ԱւՇալույս», Բուխաւեստ 1923թ., թիվ 10-11: 21. Փաւիզի «Աոագա» թեւթից ենù իմանում (1930թ., թիվ 41), ու Նժդեհը, «Բաց նամակ Մայùլ Առլընին» հոդվածաՇաւով հանդես է եկել «Նու Աւաùս»-ի 1930թ.-ի թիվ 11, 15, 17 եւ 18 համաւնեւում: 22. ՀՀ ԱԱՆ աւխիվ, ԿԳՖ, գուծ 11278, հտ. 2: 23. Նույնը, հտ. 3: 24. Նժդեհը թեեւ խիստ բացասաբաւ էւ վեւաբեւվում Ղեւոնդ աւùեոս. Դոււյանի անձին, սակայն գտնում էւ նաեւ, ու այդ սոանությունը հնաւավուություն տվեց ԱՄՆ-ում Թոււùիայի դեսոան Մուխտաւ-բեյին` թաùնվելու եւ փւկվելու իւեն սոասվող հաւվածից: Ըստ Նժդեհի, Դոււյանի սոանությունը կազմակեւոված է եղել անմիջականուեն Ռուբեն Տեւ-Մինասյանի կողմից: Տեւ-Մինասյանն ու մի խումբ ԴաՇնակցական ղեկավաւնեւ փուձում էին մտեւիմ հաւաբեւություննեւ հաստատել Թոււùիայի հետ, եւ ուոեսզի կանխվեւ Մուխտաւ-բեյի սոանությունը (ինչը կսւեւ հաւաբեւություննեւը թոււùեւի հետ), Ռուբենի անմիջական հւահանգով իւականացվեց (մի գուցե աւագացվե'ց,- Մ. Լ.) Դոււյանի սոանությունը: Սոանության Շոււջ մեծ աղմուկ բաւձւացավ: Դա ազդանՇան հանդիսացավ Մուխտաւ-բեյին` ամեւիկյան կառավաւության մոտ բաւձւացնելու իւ անվտանգության աոահովման հաւցը եւ խույս տալու հայ վւիժառու բազկի հաւվածից (ԱԱՆ աւխիվ, գուծ 11278, հտ. 3): 25. Ռ. Մաւտիւոսյան, «ԴաՇնակցության հակաժողովւդական գուծունեությունը 2-ւդ համաՇխաւհային ոատեւազմի տաւինեւին», էջ 48-49: 26. Պիտի ասել, ու Նժդեհի ոես անհատականություննեւը կուսակցական կյանùի մաւդիկ չեն: Նւա նման հեղինակությունը կաւող էւ լինել միայն առաջնուդ: Սա Նժդեհի եւ Հ.3.Դ. ղեկավաւության հակադւության հոգեբանական ոատճառնեւից է: Տաւածում է գտել այն կաւծիùը, թե Նժդեհի հեռացումը Հ.3.Դ.-ից կաոված է Ցեղակւոնության հետ, ինչը, մեւ կաւծիùով, մասամբ է ճիՇտ: Հայաստանի խուհւդայնացումից հետո, տաւագւության մեջ եղած ժամանակ, Նժդեհը, մինչեւ 1932թ.-ը, իւ հւաոաւակումնեւում, ելույթնեւում եւբեւէ հանդես չի եկել ուոես ԴաՇնակցության Շեփուահաւ, այլ` աւծաւծել է համահայկական, համագաղութային խնդիւնեւ: Ցեղակւոն Շաւժման ծավալման նախաՇեմին նա սկսում է իւ գուծեւում ոանծացնել ԴաՇնակցության` փառաբանության աւժանի էջեւը եւ խոսել դաՇնակցականության (իմա`

- -8 ճՇմաւիտ ԴաՇնակցականի գաղափաւախոսության, բաւոյականի) մասին: Նժդեհը հասկանում էւ, ու Ցեղակւոն Շաւժումը կաւող է հաջողություն ունենալ միայն ամոււ եւ համահայկական կառույցի միջոցով, իսկ Հ.3.Դ.-ն` իբւեւ այն ժամանակվա սփյուռùահայ ամենաազդեցիկ կազմակեւոությունը, կաւող էւ լինել այդոիսին: Եվ Նժդեհը փուձեց գուծը գլուխ բեւել կուսակցության միջոցով, ուի համաւ նախ անհւաժեՇտ էւ այն վեւակառուցել` տալ նւան նու գաղափաւախոսություն եւ ունենալ դւան համաոատասխան ղեկավաւություն: Իւ կողմից, Հ.3.Դ.-ի գուծող բյոււոն հանդոււժեց Նժդեհին ùաւոզել Ցեղակւոնությունը ԱՄՆ-ում` այնտեղի կուսակցական կառույցնեւը վեւակենդանացնելու համաւ: Սակայն, Նժդեհի անձնական հեղինակության բաւձւացմանը զուգահեռ, խուացավ նեւկուսակցական հակամաւտությունը Նժդեհի եւ բյոււոյաոետ Ռուբենի միջեւ, ուի աւդյունùն եղավ Նժդեհի հեռացումը կուսակցությունից: Պատահական չէ, ու իւ վեւջին դատական ùննութ-յան ժամանակ նա հայտաւաւել է, թե կուսակցությունից հեռացել է Ռուբենի հետ անձնական թՇնամության հանգամանùի բեւումով: Փաստուեն, այդ հեռացումը ոայմանավուված է Նժդեհ-Ռուբեն ոայùաւով, ոայùաւ կուսակցության լինելիù ùաղաùական գծի, գաղափաւախոսության, ուով եւ` ղեկավաւության համաւ: Իսկ դա Ցեղակւոնության հետ կաոված է այնùանով, ուùանով այդ ուսմունùի հեղինակը Նժդեհն էւ: Ի դեո, 1935 թ.-ին Ռ. Դաւբինյանին գւած նամակում Ռուբենը, առանց Շատ թե ùիչ լոււջ հիմնավուումնեւի, Ցեղակւոնությունը համաւում էւ վտանգավու, իսկ նւա գաղափաւը` անհեթեթ (տե՛ս «Հայւենիù» ամսագիւ, Բոստոն 1963 թ., թիվ 11, էջ 24): 27. Նժդեհը հեղինակ է նաեւ «ԴաՇնակցության ոանթեոնը» վեւնագւով փոùւիկ գւùույկի, ուը տոագւվել է 1917թ.-ին, Ալեùսանդւաոոլում. ինչոես նաեւ` Շեւամի հետ, իբւեւ նվեւ հայ զինվունեւին, ոատւաստել է «Ձինվուական մաւզանù եւ կանոնադւություն», ուը տոագւվել է 1918թ.-ին, Եւեւանում: 28. «Հեւկ», Բուխաւեստ 1938թ., թիվ 9, էջ 5-6: 29. ՀՀ ԱԱՆ աւխիվ, ԿԳՖ, գուծ 11278, հտ. 2: 30. Տե՛ս Դւոյի` 15 օգոստոս 1939թ., Բուխաւեստ նՇումնեւով նամակը Ս. Վւացյանին, ուը ոահվում է Հ.3.Դ. Բոստոնի կենտւոնական աւխիվում: Այն մեզ է տւամադւել ոատմաբան Համլետ Գեւուգյանը: 31. Նման մտայնության դեմն առնելու համաւ, դեռ 1934թ.-ին, Բեռլինի գեւմանա-հայկական ընկեւությունը (նախագահ` Ռուբախ, փոխնախագահ` Բեռլինի համալսաւանի հայագիտության ամբիոնի վաւիչ ԱւտաՇես Աբեղյան) Պոտսդամում գեւմանեւենով հւատաւակեց «Հայեւն աւիացինեւ են» ուսումնասիւությունը: Այն, իտալեւեն թաւգմանությամբ, 1939թ.-ին լույս տեսավ Հռոմում: Ուսումնասիւությունը, ուում մի Շաւù հեղինակավու գիտնականնեւ հիմնավուում էին հայեւի աւիական ծագումը, ինչոես եւեւում է, առանձնակի ազդեցություն չի ունեցել նացիստ տեսաբաննեւի կաւծիùի վւա. այլաոես,

- -9 եւկւուդ աՇխաւհամաւտի սկզբին այդ խնդիւը վեւստին չէւ աւծաւծվի: Այստեղից եւեւում է նաեւ, ու նացիստնեւի համաւ, աւիական ծագման խնդիւը ավելի ùաղաùական Շահաւկման առաւկա է եղել, ùան զուտ գաղափաւախոսական իւողություն: 32. Պետù է ասել, ու Նժդեհի ու Դւոյի միջեւ տաւաձայնություննեւ եղել են նաեւ մինչ այդ: Դեռ 1920թ.-ին, Գուիսի ոատմական ժողովում, ոււ վճռվում էւ Կաւմիւ բանակի նեւխուժման դեմն առնելու հաւցը, եւ ժողովականնեւը, հակառակ Նժդեհի կռվելու կոչեւին, ուոՇեցին դիմադւություն ցույց չտալ, Դւոն խիստ ùննադատվեց Նժդեհի կողմից` բռնած կւավուական դիւùի համաւ (Ավո, «Նժդեհ», էջ 490-491): Նւանց միջեւ տաւաձայնություննեւ կային նաեւ 1920թ.-ի հունվաւի Շուռնուխի աւՇավանùի նոատակահաւմաւության Շոււջ (հետագան ցույց տվեց, ու տեղին էին Նժդեհի նախազգուՇացումնեւը): Դւոն գուծուն մասնակցություն ունեցավ Բուլղաւիայի կուսակցական կառույցում Նժդեհի դիւùեւի թուլացման (մասնավուաոես, Հ.3.Դ.-ից Հայկ Ասատւյանի հեռացման) գուծում` այդ ժամանակ լինելով Բյոււոյի նեւկայացուցիչը Բալկաննեւում: Նւանց միջեւ եղել են նաեւ անձնական բնույթի ընդհաւումնեւ (օւինակ` տե՛ս ԵղիՇե ԻՇխանյան «Լեռնային Ղաւաբաղ. 1917-1920», Եւեւան 1999թ., էջ 681): 33. Գ. Նժդեհ, «Ինùնակենսագւություն»: 34. Գ. Նժդեհ, «Խուհւդածություննեւ», Եւեւան 1993թ., էջ 14-15: 35. Կաւո Գեւուգյանը հաղուդում է, ու Բուլղաւիայի նւա զավակը եղել է ուդեգիւ (Կ. Գեւուգյան, «Ամենուն տաւեգիւùը», Բեյւութ 1958թ., էջ 160): Իւ հուՇեւում, Հովհ. Դեւեջյանը բեւում է Նժդեհի զավակի անունը` Սուùիաս Վւեժ (տե՛ս Աւմեն Սեւան, «Բանտաւկյալի մը հուՇեւը», Բուենոս Այւես, 1970թ.,էջ 72): Հավանաբաւ, ծնունդի անունը Սուùիաս է, Նժդեհը կնùել է նաեւ Վւեժ: Նույն Դեւեջյանը հիՇում է, ու Նժդեհի` բանտում գւված ձեռագւեւից մեկը, մի ùանի տասնյակ էջ, նվիւված էւ իւ զավակին եւ կւում էւ «Իմ ողբեւգությունս` զավակս» վեւնագիւը (նույնը, էջ 101): Կինը (ծնվ. 1902թ.) տառաոեց սւտի հիվանդությամբ եւ 1958թ.-ին մեռավ հիվանդանոցում, անտեւ: Իսկ զավակը (ծնվ. 1936թ.-ին), ու նույնոես ծանւ կյանù է ունեցել, մահացել է Բուլղաւիայում, 1997թ.-ին: 36. Նժդեհի եւ Դեւեջյանի հաւաբեւություննեւը, մինչեւ բանտում հանդիոելը, կազմակեւոական նեւùին տաւակաւծություննեւի հետեւանùով, խիստ անբաղձալի վիճակի մեջ էին: 1948թ.-ին, Վլադիմիւի բանտում հանդիոելով (թեեւ մինչ այդ Եւեւանի բանտում եղել են հաւեւան խցիկնեւում, բայց առիթ չեն ունեցել տեսնվելու), ընդհանոււ տառաոանùի թելադւումով, հաՇտվել են: Մինչեւ 1954թ.-ի հոկտեմբեւը եղել են միասին ու այլեւս չեն տեսնվել: 1955թ.ին, ընդհանոււ նեւման Շնուհիվ, Դեւեջյանը բանտից ազատվել է եւ 15 տաւի հետո, Աւմեն Սեւան գւական ծածկանունով, գւել իւ հայտնի հուՇեւը Նժդեհի բանտային կյանùի մասին: 37. Աւմեն Սեւան, «Բանտաւկյալի մը հուՇեւը», Բուենոս Այւես, 1970թ., էջ 107: 38. «Հայւենիùի ձայն» Շաբաթաթեւթ, Եւեւան 1993թ., թիվ 34: «Եւ-

- -0 կիւ» օւաթեւթ, Եւեւան 1992թ., 31 դեկտեմբեւի: 39. Աւմեն Սեւան, «Բանտաւկյալի մը հուՇեւը», էջ 133: Էջ 134-ին զետեղված է Վլադիմիւում Նժդեհի գեւեզմանի լուսանկաւը: 40. Կ. Գեւուգյան, «Ամենուն տաւեգիւùը», 1964թ., Էջ 577: 41. Վ. Առաùելյան, «Նժդեհ», Եւեւան, 1989թ., էջ 72: Ա. Բունիաթյան, «Նժդեհի վեւադաւձը», Եւեւան, 1999թ.:

- -- -

ՑԵՂԱԿՐՈՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ

Ա) ՑԵՂԱԿՐՈՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆÀ

1932 թ.-ին, Սոֆիայում լույս տեսնող «Խռովù» ամսագւում, Գ. Նժդեհը, «Հոգեւու նուոգության խնդիւնեւ» խուագւի տակ, լույս ընծայեց «Ցեղակñոնությունն իբñեւ հաղթանակի ½ոñույթ» հիմնադւութային հոդ-վածը (Նժդեհի մի բանախոսության սղագւումն է սա), ոււ մասնավուա-ոես կաւդում ենù. «Եթե ցայսօւ մեւ ժողովոււդը հաւվածնեւ է միայն ստանում եւ ողբեւգուեն` անկաւող է հակահաւվածել - դւա ոատճառն այն է, ու նա չի աուում ցեղուեն... Ցեղակւոնությո՛ւն - ահա՛ համադաւ-մանը, առանց ուի հայությունը կմնա մաւդկության ùաղաùականաոես ամենատնանկ մասը» (1): Նժդեհը գալիս էւ ավետելու ցեղահայտնության ժամը, սկզբնավուելով Հայկականության տեսությունը: 1933 թ.-ի ամռանը, Նժդեհը, Հ.3.Դ. 12-ւդ Ընդհանոււ ժողովի ուոՇումով մեկնեց ԱՄՆ, ոււ նախաձեռնեց Ցեղակւոն Շաւժումը եւ այն ծավալելու համաւ հիմնադւեց Ցեղակւոն Ուխտեւը, ուոնց «ԾւագիւԿանոնագիւ»-ի մեջ կազմակեւոության ստեղծման նոատակն ամւագւված է. «Ստեղծել ցեղակւոն սեւունդ մը, ուուն անդամնեւը աուին եւ գուծեն ուոես ցեղի հոատակն ու մաւտիկը, ոււ ու էլ լինեն եւ ընկե-ւային ինչ դիւù էլ ունենան...» (2): Մինչեւ Նժդեհի ԱՄՆ գալը, այնտեղ գուծում էին մի Շաւù եւիտասաւդական միություննեւ` «Հայուդիù», «Ուդիù Հայաստանեայց» եւ այլն: Իւաւից անջատ գուծող այս միություննեւը համախմբելու եւ մեկ հայտաւաւի բեւելու դժվաւին գուծը ստանձնեց Նժդեհը` ծավալելով Ցեղակւոն Շաւժումը, ուի գաղափաւախոսությունը Շաւադւեց 1933թ. վեւջին, Բոստոնի «Հայւենիù» օւաթեւթում` «Ցեղային աñթնություն» խուագիւը կւող հոդվածաՇաւով (3): Ի'նչ հանգամանùնեւով էւ թելադւված Շաւժման անհւաժեՇտությունը: Դա մի ժամանակաՇւջան էւ, եւբ գաղթահայության մեջ տիւող ոաւտվողական հոգեվիճակը, նեւùին ճակատում մոլեգնող միջկուսակցական ոառակտիչ կռիվնեւը եւ դւանց միացած` օտաւ այլասեւիչ միջավայւը, մղել էին դւսի հայությանն իւ նվաստ վիճակին հնազանդուեն համակեւովելու, սոառնալով` դաւասկզբի մեւ ոաւտությունը վեւջնական

- -- դաւձնել: Սւանց ավելացել էւ նաեւ հիվանդագին կւոնականությունը. հայկական գաղթօջախնեւում գուծում էին մի Շաւù աոազգային աղանդնեւ, ուոնù ùաւոզում էին հւաժաւում Հայւենիùի գաղափաւից, հեռացում ազգային-հասաւակական կյանùից եւ նվիւում «եւկնային հայւենիùին»: Ստեղծված մթնոլուտն անխուսափելիուեն ոիտի բեւեւ գաղթաՇխաւհի Շոււջ մեկ միլիոն հայության փոՇիացմանը, իսկ ավելի ճիՇտ` ինùնասոանությա՛նը: Պետù էւ կանխել այն: Շաւժման անհւաժեՇտությունը թելադւված էւ նաեւ թոււùեւի կողմից տաւվող հակահայկական ùաւոզչությամբ: Դւա համաւ, թոււ-ùեւն օգտագուծում էին եվւոոացի ծախու հասաւակական գուծիչնեւի, ուոնù հայեւին նեւկայացնում էին աՇխաւհին` ուոես անհայւենասեւ, անաւի ու անմաւտունակ, անիՇխանական ու բաւոյականությունից զոււկ թալանչինեւ: Հաւկավու էւ հակաùաւոզչությամբ ու իւական ùայ-լեւով ցւել հայության մասին ստեղծվող թյոււ ոատկեւացումնեւը: «Կաւ Ցեղակւոն Շաւժման անհւաժեՇտությունն ընդգծող մի կաւեւուագույն հանգամանù եւս. դա մեւ հին սեւնդի ùաղաùական տեղատվությունն էւ Թոււùիայի նկատմամբ: Մեւ հին կուսակցություննեւը սկսել էին լùել Հայկական հաւցն ու համակեւովել այն մտùի հետ, ու ոետù է հւաժաւվել Թոււùիայում մնացած հայկական տաւածùնեւից ու մեւձենալ թոււùեւի հետ: Այդ ոււացումը եւիտասաւդ սեւնդի աչùում մեզ կդաւձնեւ աւհամաւհելի ժողովոււդ»,- գւում է Նժդեհը (4): ԱնհւաժեՇտ էւ անհայւենիù գաղթահայության մեջ բուբոùել հայւենատիւության գաղափաւը, նւան «հոգեւու ու ùաղաùական անտուն-անտիւությունից փւկելով, դաւձնել հայւենատեւ» (5): Միաժամանակ, Շաւժումը նոատակ ունեւ հոգեւու հուսալի ոատվաւ ստեղծել բոլՇեւիկյան բաւոյազոււկ ùաւոզչության դեմ, ու բացիլի ոես տաւածվում էւ հայ գաղթօջախնեւում: Այս վիճակից դոււս գալու մեկ ելù կաւ` հոգեւու-բաւոյական վեւանուոգումը, ուն էլ հնաւավու էւ միայն սեփական (ցեղային) աւժեù-նեւի ու ձգտումնեւի վեւաւծաւծման եւ դւանù վեւաուելու ճանաոաւ-հով: Բնական էւ, ու հոգեվեւանուոգչական այդ Շաւժման կւող (Շաւժիչ ուժ) ոիտի դիտվեւ եւիտասաւդությունը` ուոես հասաւակության առավել կաւող եւ վեւանուոգվելու ընդունակ տաււ: Եվ այս առումով, Շաւժումը նոատակ ունեւ` վեւածվել սփյուռùահայ եւիտասաւդության համահայկական Շաւժման, իսկ Ցեղակւոն Ուխտեւը դաւձնել աՇխաւհի հայ նու սեւնդի ընդհանոււ կազմակեւոության կուիզը: «Ուոես ծով` դա ոիտի միացնի իւ մեջ նուահաս սեւունդին ոատկանող բոլու «գաւնանային ջւեւը», բոլու ազգային միություննեւը» (6). սա՛ էւ Նժդեհի սոասելիùը Ցեղակւոն Շաւժումից: Քանի ու գաղթահայության ամենամեծ զանգվածն աուում էւ

- -- ԱՄՆ-ում, ուտեղ եւ հայությունն առավել Շատ էւ ենթակա ձուլման, ուծացումի, Շաւժումը սկզբնավուվեց այնտեղ: Շաւժման սկզբնավուման համաւ էական հանդիսացավ նաեւ ժամանակի գուծոնը: ԱՇխաւհում ազգայնական Շաւժումնեւի աննախընթաց վեւելù էւ ընթանում. աՇխաւհն ազգայնանում էւ` ոաւտադւելով նու բախումնեւ: ԱնհւաժեՇտ էւ սեփական աւժեùնեւի վեւ հանումով հոգեբանուեն նախաոատւաստվել գալիù աւհավիւùին... Եվ վտանգված Ցեղը ցնցվեց. նա եւկնեց ու Նժդեհի Շոււթեւով հնչեցւեց Ցեղակւոնության խոսùը` «ուոես կազդոււիչ կանչ»: Ժամանելով ԱՄՆ, Նժդեհը, «օժտված մաւգաւեական Շունչով ու մոգական հմայùով, Ամեւիկայի մեկ ծայւեն մյուսը էլեկտւականացուց մթնոլուտը իւ կուռ բանախոսություննեւով, անկեղծ ու անվախ աւտահայտություննեւով եւ անվիճելի փաստեւով» (7): Շնուհիվ Նժդեհի կազմակեւոական ու ùաւոզչական անզուգական տաղանդի, Ցեղակւոն Շաւժումը միանգամից լայն թափ ստացավ: Եվ ինչոես խոստովանում է Ռուբեն Դաւբինյանը, «առանց Նժդեհի նեւՇնչած ոգեւուության, առանց անու մղիչ ուժին, առանց անու առինùնող անձին հմայիչ ազդեցության, դժվաւ թե ամեւիկահայ մեւ նու սեւունդը կաւո-ղանաւ կազմակեւովիլ այնùա՛ն կաւճ ժամանակի մեջ» (8): Այս Շաւժ-ման Շնուհիվ էւ, ու նւանով խանդավառված ամեւիկահայ «բազմահա-զաւ եւիտասաւդ-եւիտասաւդուհինեւ սկսան ո՛չ միայն ամոթ չզգալ ի-ւենց հայության համաւ, այլ` հոաւտություն...» (9): Ցեղակւոն Ուխտեւի առաջին նեւկայացուցչական ժողովը գու-մաւվեց 1933թ.-ի հուլիսին, ուից հետո, Շոււջ մեկ տաւի կազմակեւոությունը գուծեց չեզոù` ոչ կուսակցական հողի վւա: 1934թ.-ի հունիսին, Բոստոնի «Հայւենիù» ակումբի սւահում, Նժդեհի նախագահությամբ բացված Ցեղակւոն Ուխտեւի առաջին Պատգամավուական ժողովը ուոՇեց մտնել ԴաՇնակցության դւոՇի տակ եւ հետ այսու կազմակեւոությու-նը կոչել Հ.Յ.Դ. Ցեղակւոն Ուխտեւ: Մի ùանի խոսù Ցեղակւոն Ուխտեւի մասին: Կազմակեւոությունն ունեւ իւ Ծւագիւ-Կանոնագիւը եւ «Հավատամùը», ուը նեւկայացնում ենù ստուեւ.

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ԱՆ ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ (10)

Ա. Ես ցեղակւօն եմ Եւ ահա` կ եւդնում Վահագնի աջի վւայ` եւբեù չմեղանչել ուխտիս դէմ աուել, գուծել ու մեռնել ուոէս ցեղամաւդ: Բ. Ինձ համաւ անհատականութեան եւ ազատութեան ամենաբաւձւ աւաւùը - դա հնազանդուելն է ցեղիս:

- -- Գ. Ես ցեղաճանաչ եմ, եւ ահա` գիտեմ, թէ մե՛ծ է իմ ցեղը, թէ իմ ցեղն աւելի՛ն է տուել մաւդկութեան, ùան ստացել է նւանից. գիտեմ, ու հայոց նուա-գոյն յեղափոխութիւնը վեւջին գուծը չէ իմ ցեղի էութեան. գիտեմ, թէ ի՛նչ բանեւի ատակ է իմ ցեղը: Դ. Ես ցեղահաւատ եմ, եւ ահա՛ ոաՇտում եմ ե՛ւ մի այլ աստուածութիւն ցեղիս աւի՛ւնը, ուի անաւատութեան մէջ է իմ ցեղի աոագան: Ե. Ես ցեղահաղուդ եմ, եւ ահա՛ զգում եմ, ու իմ անձը աւելի՛ իմ գեւագոյն ծնողին - իմ ցեղին է ոատկանում, ùան իմ անմիջական ծնողնեւին: Ձ. Իմ ժողովւդի ùաղաùական ճակատագւով զբաղուելու ոաւտականութիւն ունիմ ես, եւ ահա՛ ոայùաւում եմ մի մե՛ծ ճակատագւի համաւ, ուին աւժանի է իմ ցեղը: է. Ցեղակւօն ե՛մ, ասել է` ոււ էլ ու լինեմ, ընկեւային ինչ դիւù էլ ու ունենամ, ես խանդավառօւէն կը մնամ հոատակն ու մաւտիկն իմ ցեղի: Ը. Հայաստանից դոււս, սփիւռùի մէջ, ի՛նչ վիճակում էլ ու լինեմ` մեծահաւուստ, բաւեկեցիկ թէ օւավաւձով աՇխատող բանուու` անդաւձ ոանդխտու-թիւն չեմ համաւի տաւագւի կեանùս: Ջէ՛, վեւադաւձ կայ: Թ. Կը դաւանեմ, ու իմ սեւունդը աւելի՛ մեծ ոաւտականութիւն ունի, ùան ունէւ անցնող ազատագւական սեւունդը: Պաւտականութեան մէջ` ցեղա-կւօնի իմ բաժինը - առիւծի բաժինն է, ամենամե՛ծը: Ժ. Ցեղակւօնը, ուի նՇանբանն է - աւելի՛, է՛լ աւելի զօւութիւն - ոաՇտամունù ունի իւ ցեղի մաւտական ոյժի, իմա՛ Հայ Յեղ. ԴաՇնակցութեան հանդէո: ԺԱ. ՁոհաոաՇտ եմ ես, եւ ահա՛ եւկիւղածօւէն կ ոգեկոչեմ նւանց, ուոնց ոաՇտամունùը յաւիտենական է, ուոնù առիւծացան իւենց աւիութեան մէջ, աստւածացան իւենց հոյակաո նուիւումի մէջ - ուոնù իւենց աւիւնը Շռայլեցին մեւ ցեղի գոյութիւնը եւ ոատիւը յաւիտենականացնելու համաւ: ԺԲ. Ցեղակւօնն էլ է ձգտում եւջանկութեան - տեսնել թէ ինչոէ¯ս աճում է իւ ժողովւդի զօւութիւնը եւ աւդաւօւէն ընդաւձակւում է Հայաստանը: ԺԳ. Ցեղով է աուում, ստեղծագուծում եւ յաւեւժանում ժողովոււդը: Մաւդկային մՇակոյթի գուծում զօւութենական ոյժ է ցեղայնութիւնը: Աւդ, թէ ինչո՛ւ ցեղային անհատականութեան եղծումը ցեղակւօնը համաւում է ոճիւ` ուղղուած մաւդկութեան եւ, ի մասնաւուի, իւ ժողովւդի դէմ: ԺԴ. Ցեղակւօնը խուՇում է այն բոլու վաւդաոետութիւննեւից եւ հոսանùնեւից, ուոնù միտում են մեւ նուահաս սեւունդը հեռու ոահել ցեղի կազդոււիչ ստինùէն - կաթէն: Նա խուՇում է հայ իւականութեան մէջ զեռացող այն բոլու ոյժեւէն, ուոնù թեոէտեւ հասաւակական դիւùով հակոտնեայ, բայց ընդհանոււ հոգեբա-նութեամբ միացած ճակատ է յաւդաւած մեւ լուսաւու ազգայնականութեան դէմ: Աւելի՛ ոաւզ: Ազգայնականութեան եւկու ձեւեւից - ազգայնական անհատաոաՇտութիւն եւ եսաոաՇտութիւն - ցեղակւօնը ողջունում է առաջինը, ուն այլ

- -5 բան չէ, եթէ ոչ ազգ-անհատի աւդաւ եւ աւգասաւու ձգտումը` հաւատաւիմ մնալ իւ ցեղի ոգուն, կատաւելագուծել իւ ոատմական տիոը, եւ ոաՇտոանել իւ հաւաùական անձի ազատութիւնը: Ցեղակւօնի այդ ձգտումը լիուլի համաոատասխանում է համամաւդկային բաւոյականի եւ յառաջդիմութեան բաւձւ սկզբունùնեւին: ԺԵ. Մե՛ծ է ցեղակւօնի իմ թՇնամանùը, ինչոէս մե՛ծ է իմ ոաՇտամունùը: Ցեղիս թՇնամինեւ են թոււùը, բոլՇեւիկը եւ սւանց հայադաւ գուծակալնեւը, ամէն անուան ու ծոտումի տակ - ուոնց վճռաբաւ կը հակադւեմ իմ զօւութենական ցեղաոաՇտութիւնը: - Ինձ համաւ գոյութիւն ունի հաւցեւի հաւցը` հաոա բախտահաս թո՛ււùը: - Ես խուՇում եմ բոլՇեւիզմից, ուովհետեւ հակամաւդկային է: Եւիցս ատում եմ դա, ուովհետեւ հակահայ է` թոււùի չափ, ուովհետեւ թոււùի հետ զինակցած մտաւ Հայաստան, ուովհետեւ նւանից ցայսօւ օգտուեց ցեղիս գեւեզմանափուը - թո՛ււùը, միա՛յն թոււùը: Ցեղադւուժ բոլՇեւիկը իւ Շնական հւաժաւիմùն ունի. Ես` իմ վճռական այո՛ն` ցեղիս. Նա իւ թուղթէ անզօւ եղիցի՛ն ունի. Ես` իմ հանաոազօւեայ ազատագւական աՇխատանùը ցեղիս համաւ: Ձզուելիօւէն բացասական է բոլՇեւիկը, եւ դիմազոււկ` հոգեոէս: Ցեղակւօնը մաւդկութեան նեւկայանում է ցեղադւոՇմ ճակատով: ԺՁ. Պաւտուողականութիւն, կւաւուական տառաոանù, սաւսափի հոգեբանութիւն, լալկանութիւն, մտùի անիՇխանականութիւն, կւօնական անդենականութիւն, դասակաւգային եւ յաւանուանական եսականութիւն - այդ ամէնից խուՇելով խուՇում է ցեղակւօնը: Ժէ. Ցեղակւօն եմ, ասել է` ոաւտիմ, կամիմ, կաւող եմ գեւազանցել, եւ ոէ՛տù է գեւազանցեմ ցեղիս թՇնամինեւին - նա՛խ թոււùին: ԺԸ. ՈւժաոաՇտ` տկաւութիւն ու նահանջ չի ճանաչում ցեղակւօնը: Նւա մօտ կենդանի է ծաւաւը` ոյժի, ùաղցւութիւնը` զօհաբեւութեան, եւ ճիգը` ցեղի ոյժեւի կենդւոնացման: ԱւտաՇիսեան իւ նախնիùնեւի մեծութեան հետամուտ` նա ոատկառում է իւ ցեղէն, եւ աՇխատում ամէնոււեù աւժանաւուաոէս նեւկայացնել դա: ԺԹ. Նւա համաւ նուիւական է հայոց նուագոյն ùաղաùական գոյառութեան օւը - Մայիս 28-ը - եւ այն խուհւդանՇող սւբազան Եռագոյնը, ու է` սւբութի՛ւն, ùաղաùական դա՛տ եւ վախճանաբանութի՛ւն, միաժամանա՛կ: Ի. Հայ մաւդու հետ ցեղակւօնը խօսում է հայեւէն, ուովհետեւ գիտակ-ցում է, թէ լեզուի մահը աւագացնում է ժողովոււդնեւի հոգեւու մահը: ԻԱ. Ինùնամսխումի մէջ ազատ չէ՛ ցեղակւօնը: øաջառողջ լինելու իւաւունù եւ ոաւտականութիւն ունի նա, ուի ձեռùին է գալոց սեւունդնեւի ճակատագիւը: ԻԲ. Նւա համաւ նախասիւելի են ա՛յն գիտութիւննեւը, աւուեստնեւն ու

- -6 աւհեստնեւը, ուոնù կաւելի է ծառայեցնել իւ ցեղի հզօւութեան եւ յաղթանակին: Ցեղակւօնը` մաւտիկ է կամ ոատւաստւում է դառնալ այդոիսին: ԻԳ. Անձնական կամùի մՇակութեամբ` ցեղակւօնը սատաւում է հայ ոգու հսկայացումին: Ցեղի կամùի աստուածացումը - ահա՛ թէ ինչի է ձգտում նա: Այդ անմեռ կամùին ահա՛, ու չմեռաւ դաժան դաւեւի հաւուածնեւի տակ, եւ չթողեց ու հայութեան մէջ Մամիկոնեաննեւի ռազմաՇունչ ոգին մեռնի, ցեղակւօնն ասում է վճռաբաւ` այո՛ եւ ամէ՛ն:

Կազմակեւոությանն անդամակցում էին Ցեղակւոնության դավա-նանùը (հավատամùը) ընդունող եւկսեռ հայուդինեւ: Կազմակեւոության միավուը Ուխտն էւ, ուն ունեւ առնվազն յոթ անդամ: Ցեղակւոն Ուխտեւի ղեկավաւ վեւին մաւմինը Կենտւոնական վաւչությունն էւ, ուն ընտւվում էւ Պատգամավուական ժողովի կողմից. վեւջինս գումաւվում էւ տաւին մեկ անգամ: Կենտւոնական վաւչության նիստեւին մասնակցում էւ Հ.3.Դ. ԿԿ-ի ուեւէ անդամ` մեկ ձայնի իւավունùով: Ուխտեւը կազմակեւոում էին ընկեւական հավաùույթնեւ, Հայոց ոատմության նյութի վւա` ցեղային ինùնաճանաչմանը նոաստող ասուլիսնեւ, ինչոես նաեւ` մաւզանù, զբոսանù եւ այլն: Ուխտեւի ժողովնեւին կամ հավաùույթնեւին հայեւենը ոաւտադիւ էւ: Ուխտեւի նեւսում առկա էւ խիստ կաւգաոահություն: Ուխտակիցնեւի միջեւ գուծում էւ «Բոլուը մեկի եւ մեկը բոլուի համաւ» սկզբունùը: Ցեղակւոն Ուխտեւը նեւդաՇնակ հաւաբեւություննեւ էին ոաՇտոանում Հայկական Կաւմիւ Խաչի, Հ.3.Դ. Ուսանողական միության եւ նման այլ հաստատություննեւի հետ, ուոնù համակւում էին Ցեղակւոն Շաւժմանը: Ուխտեւի նՇանաբանն էւ. «Ðայասïանը` հայեՒին»: Կազմակեւոության ոաՇտոնական տոնեւն էին` Ցեղակւոնու-թյան օւը` հունվաւի 14-ը (11), ԴւոՇակի օւը` օգոստոսի 10-ը: Ցեղակւոննեւը ոաւտավու էին նաեւ մասնակցել` Հայոց սգատոնին` աուիլի 24-ին, Հայաստանի անկախության օւվան` մայիսի 28-ին, ԴաՇնակցության օւվան` հոկտեմբեւին (12): Ուխտեւի խուհւդանՇանն առյուծն էւ: Ցեղակւոն Ուխտեւի առաջին Պատգամավուական ժողովում «Հառաջ, նահատակ» հայտնի ùայլեւգը (խոսù` Գ. Կառավաւենցի, եւաժՇտություն` Բ. Կանաչյանի) ժամանակավու ընդունվեց` իբւեւ կազմակեւոության ùայլեւգ, իսկ «Հայւենիù» անգլեւեն Շաբաթաթեւթը` իբւեւ ցեղակւոննեւի օւգան: «Հայւենիù» Շաբաթաթեւթը («HaՅrenՅլ Weeլly») հւատաւակվում էւ 1934թ.-ի մաւտից, նոատակ ունենալով ամեւիկահայ նու սեւնդին գո-նե

- -7 անգլեւեն լեզվով ծանոթացնել իւ ազգի ոատմությանը, մՇակույթին, զեւծ ոահել նւան օտաւացումից: «Անու օգնությամբ էւ, ու Գաւեգին Նժդեհը, ու անգլեւեն բնավ չէւ գիտեւ, իւ խանդավառությամբ եւ մագ-նիսական Շունչով կւցավ ազդել մեւ նու սեւունդի վւա եւ մեկ ընդհանոււ կազմակեւոության դւոՇի տակ հավաùել հոս ու հոն գոյություն ունեցող «Հայուդինեւու» խումբեւը, ինչոես եւ` նուեւ կազմել: Առանց «Հայւենիù Ուիùլիի» հոգեբանուեն հող ոատւաստելուն, անկաւելի ոիտի լինեւ, հաւկավ, մեւ նու սեւունդի ընդհանոււ կուռ կազմակեւոությունը... Այլաոես անգլեւեն չխոսող Գ. Նժդեհը իւ տոավուիչ հռետուությամբ եւ գեղեցիկ հայեւենով չոիտի կւնաւ եւբեù խանդավառություն ստեղծել մեւ նու սեւունդին մեջ»,- գւում է Ռ. Դաւբինյանը (13)` մի փոùւ գեւագնահատելով այդ Շաբաթաթեւթի դեւը: ԱՄՆ-ում Ցեղակւոն Շաւժման կենտւոնը Բոստոնն էւ: Ցեղակւոն Ուխտեւը գուծում էին նաեւ Չիկագոյում, Դիտւոյտում, Ֆւեզնոյում եւ Ամեւիկայի հայաՇատ այլ վայւեւում: Դւանù մասնաճյուղեւ ունեին Բուլղաւիայում (Սոֆիա, Պլովդիվ, Վառնա, Բոււգաս եւ այլն), Հունաստանում, Ֆւանսիայում, Ռումինիայում եւ այլոււ: Իսկ ինչու' Նժդեհը Ցեղակւոն կազմակեւոությունը կոչեց ուխտ եւ ոչ, ասենù, խումբ: Դիմենù իւեն. «Մեւ ժողովւդի բոլու մեծագուծություննեւը աւդյունù են իւ ուոՇ զավակնեւի ուխտվածության: Վաղը ùաջաբաւ կռվելու ոատւաստ զինվունեւ կունենա միայն նա, ով այսօւ ուխտ ունի. այս հասկացողությամբ ժամանակին ես ծնունդ տվի «Դավիթբեկյան ուխտ»-եւին, ուոնù լիուլի աւդաւացւին իւենց անունը վտանգի ու ոաւտականության ճակատի վւա: Միեւնույն հոգեբանական հաՇիվ-նեւով «ուխտ» անվանեցի նաեւ Ամեւիկայի մեւ ցեղակւոն միավունեւը... Ջկայ ավելի անոիտան իմացական էակ, ùան ուխտազոււկ հայ մաւդը: Անուխտ հայ, ասել է` անոգի, իսկ անոգի հայ, ասել է` աննվեւ, անաւի, անզու» (14): 1934 թվականի աՇնանը Նժդեհը ԱՄՆ-ից վեւադաւձավ Բուլղաւիա, նոատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակւոն Շաւժումը եւ այն դաւձ-նել համահայկական, համագաղութային: Նա գտնում էւ, ու հայւենատիւական այդ Շաւժման մեջ «վեւանուոգվելով միայն ոիտի միանան հայության բոլու հատվածնեւը» (15): Այս առիթով, Բուլղաւիայի Ցեղակւոն կազմակեւոության գուծուն անդամնեւից Օնիկ Զաւմունին 1936թ.ին գւում էւ, թե «ոետù է ստեղծել ընդհանոււ մի կենտւոն եւ հայ ոատանեկությունն ու եւիտասաւդությունը դաստիաւակել ու ղեկավա-ւել համացեղային սկզբունùնեւով ու ոգիով», եւ աոա` եզւակացնում. «Մեզի կթվի, թե ոատմությունը այդ դեւը վեւաոահած է Ցեղակւոնու-թյան: Չկա՛ ավելի ընդհանոււ աւժեù եւ գաղափաւ, ùան ցեղը: Չունինù ավելի կենսունակ մի կազմակեւոություն, ùան Ցեղակւոն ուխտեւը: Կմնա, ու ցեղակւոնությունը իւ մեջ ձուլե մՇակութային ու մաւզական բոլու

- -8 միությունեւը եւ դառնա հայ եւիտասաւդության համահայկական Շաւժումը» (16): Հետաùւùիւ են նաեւ Զաւմունու դատողություննեւը Ցեղակւոնություն-ԴաՇնակցություն հաւաբեւություննեւի խնդւի վեւաբեւյալ, ուն այդ տաւինեւին բավական կնճռոտ էւ. «Ինչ ու էլ ասվի ու գւվի, ուùան էլ ժանգոտ սլաùնեւ ուղղվին նու Շաւժումի հասցեին, սա աւեւի ոես ոայծառ ճՇմաւտություն է, ու ցեղակւոնությունը ո՛չ միայն հայության եւ Հայաստանի դատին, այլ նաեւ զանոնù հետաոնդող մեւ կուսակցության համաւ բացաւձակ անհւաժեՇտություն է: ՔՇմաւիտ դաՇնակցականությունը սկիզբեն իսկ եղած է եւ մինչեւ հավիտյան ոիտի մնա հայ ժողովոււդի ցեղային ուխտը: ՈււիՇ կաւգի սոփեստություննեւ ո՛չ հայոց ոատմությունը կւնա հանդոււժել, ո՛չ ալ դաՇնակցական ուխտի նահատակնեւու սւբազան հիՇատակը» (17): Սակայն, Նժդեհի հաւաբեւություննեւը Հ.3.Դ. ղեկավաւության հետ սւվեցին այն աստիճան, ու 1937թ.-ին նա խզեց իւ կաոեւը կուսակցության հետ, ինչը զգալիուեն անդւադաւձավ նաեւ Ցեղակւոն Շաւժման հետագա ընթացùի վւա: Դեռ 1934թ.-ին Նիկոլ Աղբալյանը Բեյւութից գւում էւ ԱՄՆ-ում գտնվող Նժդեհին. «Ցեղակւոնության Շաւժումը, ու այդոես հաջողությամբ կծավալի ùո խոսùի հմայùով, ոիտի կաւողանա' տեւել, եւբ դուն թողուս Ամեւիկան: Մաւգաւեն աՇակեւտնեւ ունի', ու ոահեն ոգին եւ ոււեմն գուծը» (18): Ցավոù, Աղբալյանի մտավախությունը աւդաւացավ, եւ Ցեղակւոն Շաւժումը ԱՄՆ-ում` Նժդեհի Հ.3.Դ-ից հեռացումով, սկսեց տեղատվություն աուել: Իսկ 1941թ. հուլիսին, Չիկագոյում գումաւված ամեւիկահայ Ցեղակւոն Ուխտեւի 8-ւդ Պատգամավուական ժողովը ուոՇեց կազմակեւոությունը վեւանվանել «Ամեւիկայի Հայ եւիտասաւդաց դաՇնակցություն»: Վեւանվանումը բացատւվում էւ նւանով, ու իբւ ցեղակւոննեւի հակառակուդնեւը ամեւիկյան Շւջանակնեւում տաւածում էին, թե նւանù նացիստական ցեղաոաՇտության դավանակիցնեւ ու գուծակիցնեւ են եւ, միաժամանակ, դժվաւ էւ օտաւնեւին բացատւել «ցեղակւոն» բառի նՇանակությունը: Այս անվանափոխությունը վեւաբեւում էւ միայն ամեւիկահայ ցեղակւոննեւին, իսկ այն վայւեւում, ոււ Նժդեհի ազդեցությունը մեծ էւ (հատկաոես Բուլղաւիայում, ուտեղի կառույցն ամենաուժեղն էւ), Ցեղակւոն կազմակեւոություննեւը, այդ անունով` գուծեցին մինչեւ Նժդեհի ձեւբակալությունը` 1944թ.-ը:

- -9 -

Բ) ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

«Ես կաՒդացի ցեղիս Ãողած ասïվածային հեïքեՒը եՒկՒա·նդի վՒա, ïեսա, համµոõՒեցի, åաßïեցի - ես դաՒÓա ցեղակՒոն»: Ցեղակւոն Շաւժման գաղափաւաբանությունը Ցեղակւոնությունն է: ԱնՇուՇտ, Ցեղակւոնությունը գաղափաւական դատաւկության վւա չէւ ստեղծվում: Դւան նախուդել էին ԱլիՇանի, Րաֆֆու, Պատկանյա-նի, Վաւուժանի, Ահաւոնյանի եւ այլոց ցեղաՇունչ գաղափաւնեւը: Սա-կայն նւանù տվել են գաղափաւնեւ, բայց ոչ` գաղափաւախոսություն: Նժդեհին էւ վիճակված, խտացնելով ու ամփոփելով իւ մեջ մինչ այդ եղած Հայ ցեղային միտùը, համակաւգելով ու ամբողջացնելով այն, հիմù դնել հայկականուեն հիմնավուված` Հայի էության եւ բաւոյականի վւա կառուցված մի ուսմունùի, ուը կոչեց Ցեղակւոնություն: Ցեղակւոնության գաղափաւնեւը ծնունդ չառան գաղթաՇխաւհում, այլ` բեւվեցին Հայւենիùից, ուի լեռնեւում կյանùի կոչվել ու հաջող ùննություն էին բռնել դւանù 1919-21թթ.-ին` Դավիթբեկյան Ուխտի ձեւով: «Հանձին մեւ Դավիթբեկյան ցեղաոահ ուխտեւի` 1920-ին գուծեց ու հաղթանակեց ցեղակւոնությունը». գւում է Նժդեհը (19): Նժդեհն իւ ուսմունùը խաւսխեց այն աստվածային ուժ-էության վւա, ու կոչվում է «Հայ ցեղ»: Եվ Ցեղակւոնությունը, առաջին հեւթին, այդ ուժ-էությունից սեւված լինելու, ասել է` Հայ ծնված լինելու գիտակ-ցումն ու հոաւտությունն է, այդ ծնունդին անմնացուդ նվիւվելու եւ ցմահ հավատաւիմ մնալու ուխտը: Նժդեհի համաւ` «ցեղ» հասկացության` մաւդաբանության տված սահմանումնեւից «եւ ո՛չ մեկն է ընդունելի»: Առհասաւակ, ըստ նւա, «դժվաւ է դա սահմանել գիտական լեզվով. այստեղ միա՛յն հաւաբեւական գիտականության մասին խոսù կաւող է լինել»: Նժդեհին «բավական չեն հին եզւեւը (տեւմիննեւը)», ùանզի «նւանցով չի կաւելի սոառել ցեղի ողջ տաւողությունը»: Ըստ նւա ընդհանւացումնեւի` «ցեղն ավելի՛ հոգի է, ùան` կավ (իմա՛ նյութ,- Մ. Լ.)» (20): Այն նախաստեղծ է եւ գոյություն ունի աւաւչագուծության սկզբից. «Ցեղը նախագոյ է Աստծո նման» (21): «Նա ժամանակնեւի վկան է, հավիտենական հայը, Աստծո գուծակիցը» (22): Ցեղը Ոգու եւ Աւյան միություն է, հոգեկան խառնվածù ու կենսաբանական կազմվածù, միաժամանա՛կ. այն անկւկնելի հոգեկանն ու ան-

- -0 խառն մաւմնականը, ու մաւդկային տեսակը (իմա՛ էթնոսը) դաւձնում է ինùնատիո եւ, ուով տեսակնեւը տաւբեւվում են իւաւից (23): Այս ինùնատիոության ոահոանման ու հավիտենականացման ճիգն է Ցեղակւոնությունը - հայուեն աուելու եւ հաւատեւելու տենչ, մղում: Ցեղակւոնության հիմùում ընկած են եւկու հիմնաւաւ սկզբունùնեւ` ա) մեւ դժբախտություննեւի համաւ մեղավու ենù նախ եւ առաջ մենù, բ) մեզ ոետù եղած ուժը փնտւենù մեւ մեջ: Ցեղակւոն ուսմունùը կառուցված է հետեւյալ տւամաբանական հաջուդականությամբ. «Ես ×անաչում եմ իմ ցեղը, ես հավաïում եմ իմ ցեղին, ես ոաՇïում եմ իմ ցեղը, ես ցեղակñոն եմ» (24): 3ոււաùանչյոււ աՇխաւհայացùային ձեւ, լինի դա դիցաբանություն, կւոն, թե փիլիսոփայություն, սկսվում է ճանաչողությունից: Ցեղակւոնությունը սկսվում է Ցեղի ճանաչումով` ճանաչումը Ցեղի ոատմության, մՇակույթի, կենցաղի, ճանաչումը նւա աւժեùնեւի ու աւժանիùնե-ւի, նւա նեւկայի ու ձգտումնեւի, ճանաչումը համաՇխաւհային ùաղաùակւթության մեջ Հայ ցեղի բեւած ոատկառելի ավանդի: - Ցույց տվե՛ù ժողովւդին իւ ցեղի աւեւ-դեմùը, ու նա ինùնատեսությամբ բաւձւացնե իւ խոնաւհ ճակատը,- ասում է Նժդեհը` համոզված, ու իւ աւժեùնեւի ու առաùինություննեւի ճանաչումով է ժողովոււդն ընդունակ հոգեփոխումի եւ ու դւանում է մտավուականության, գւականության, նա՛եւ, հեղափոխական Շաւժումնեւի դեւը (25): Ցեղաճանաչողությունը, նաեւ, մեւ ցեղային թեւություննեւի ճանաչումն է, եւ Ցեղակւոնությունը դւանց սւբագւման` ցեղային վեւաՇինության լոււջ փուձ է: Եվ ոատահական չէ, ու Նժդեհը Ցեղակւոնության սոււբ գիւù է համաւում «Հայոց äաïմությունը - Ցեղի կյանùի գիñùը», ուը ցեղաճանաչումի, իմա՛ ինùնաճանաչումի գլխավու աղբյոււն է: Ցեղակւոնությունը անհատի ինùնաճանաչումը բխեցնում է ցեղաճանաչումից, ùանզի «ճանաչի՛ւ ինùդ ùեզ» կնՇանակի` ճանաչի՛ւ նախ ùեզ ծնող հավաùականությունը, այսինùն` Ցեղդ, ուի ընդհանւական հատկանիՇնեւը ոայմանավուում են ùո անհատական կեւտվածùը: Քանաչի՛ւ Ցեղդ. սա Ցեղակւոնության ոատգամն է հայ նու սեւնդին: Ցեղի ճանաչումից է բխում ցեղահավատությունը - հավատը մեւ ցեղի ուժի, հանճաւի, նւա կամùի ու կաւողություննեւի, նւա աոագայի ու հավիտենականի նկատմամբ: Հավատալ Ցեղին, կնՇանակի` ունկնդիւ լինել նւա ձայնին, հաղուդակցվել նւա հետ, լինել ցեղահաղո՛ւդ: Դա ասել է` հաղուդակից լի-նել Ցեղի ուժին ու հանճաւին, նւա ցավին ու հւճվանùին, դժբախտու-

- -- թյուննեւին ու մեծագուծություննեւին: Վտանգի ոահին Ցեղի ձայնը, մռնչո՛ցը լսելու ու դւան հետեւելու կամùն է ցեղահաղուդությունը: Ցեղահաղուդությամբ թելադւված` Ցեղակւոնությունն անհատից ոահանջում է անխախտ միությո՛ւն իւ Ցեղի հետ` վեւջինիս ճանաչելով ուոես գեւագույն ծնող: Այս առումով, նա ընտանիùը դիտում է ուոես միջոց` Ցեղի հզուացման համաւ եւ գտնում, թե ընտանիùի զավակնեւն ավելի ոատկանում են Ցեղին` գեւագույն ծնողին, ùան անմիջական ծնողնեւին: Հաղուդակից լինել Ցեղին, կնՇանակի` նւանով ուոՇել ùո անհատական եւջանկությունն ու ազատությունը: Ցեղակւոնությունը Ցեղի հավաùական բախտավուությամբ է ոայմանավուում անհատի բաղձալի եւջանկությունը, ու է` «տեսնել թե ինչոե¯ս աճում է իւ ժողովւդի զուությունը եւ աւդաւուեն ընդաւձակվում է Հայաստանը» (26): Ըստ Ցեղակւոնության, անհատի ազատության եւ նւա` ուոես անհատականության ինùնադւսեւուումի մեծագույն չափը, «ամենաբաւ-ձւ աւաւùը»` հնազանդվելն է Ցեղին: Այլ խոսùով, անհատն ազատ է այնùանով, ուùանով չի հակադւվում Ցեղի Շահեւին եւ չի վնասում նւա բաւոյականը, եւ նւա ինùնադւսեւուումը ոետù չէ վեւածվի ցեղամեւժ եսականության: Ուոես Ցեղի աոագայի նկատմամբ հավատ սեւմանող բաւոյախոսություն, Ցեղակւոնությունը չի ùաւոզում անզու ճակատագւաոաՇտություն, այլ ոաւտավուեցնում է` ոայùաւով կեւտել այն մե՛ծ ճակատագիւը, ուին աւժանի է Ցեղը: Ցեղակւոնության էական մասն է կազմում ցեղաոաՇտությունը ոաՇտամունùը Ցեղի ուակնեւի, աւժեùնեւի ու սւբություննեւի: ՀայւենաոաՇտություն Դա նվիւական ոաՇտամունùն է այն հողի, ուի վւա բնականուեն առաջացել է Հայ ցեղը, ուի վւա նա կեւտել է իւ ոատմությունը եւ ստեղ-ծել իւ մՇակույթը, ուում ամփոփված են իւ զավակնեւի աճյուննեւը եւ ուի սիւո ու ազատության համաւ զոհաբեւվել են մեւ մեծ մեռելնեւը: Աւյան ոաՇտամունùը Ցեղակւոնության մեջ Ցեղի աւյունը աստվածություն է, ùանզի սւանով է նաեւ ոայմանավուված Ցեղի հոգեմաւմնական կեւտվածùը: Ցեղակւոնությունը ùաւոզում է ոաՇտամունù Ցեղի աւյան նկատմամբ, ուի անաւատության մեջ է տեսնում մեւ ցեղի աոագան: Այլ խոսùով, Ցեղակւոնությունը մեւժում է խառնացեղ ամուսնություննեւը:

- -- Լեզվի ոաՇտամունùը Լեզվի հաւցում Ցեղակւոնությունն անզիջում է. նա Հայից ոահանջում է` հայ մաւդու հետ խոսել հայեւեն, հիՇեցնելով, թե լեզվի մահը աւագացնում է ժողովոււդնեւի հոգեւու մահը: Այդ մտահոգությամբ` նա ոահանջում է ոաՇտամունù դեոի մայւենի լեզուն, ուի մաùւությամբ եւ իմաստավումամբ (27) է ոայմանավուված մեւ ցեղի հոգեւու աոագան: ՁոհաոաՇտություն Դա ոաՇտամունùն է մեւ ցեղի սւբազան մեռելնեւի, «ուոնù առյուծացան իւենց աւիության մեջ, աստվածացան իւենց հոյակաո նվիւումի մեջ, ուոնù իւենց աւյունը Շռայլեցին մեւ ցեղի գոյությունը եւ ոատիվը հավիտենականացնելու համաւ» (28): ՆախնիաոաՇտություն Ցեղակւոնությունը մեծագույն վատություն է համաւում հոգեւու խզումը հին ու նու սեւունդնեւի միջեւ, ուով խախտվում է Ցեղի եւեկվա ու վաղվա օւգանական կաոը: «Նուահաս սեւունդը կտւվե'ց անցնող կամ անցած գնացած սեւունդնեւից` նա էաոես կտւվում է մինչ այդ գոյու-թյուն ունեցող Ցեղի աւժեùնեւից ու սւբություննեւից... Հին սեւունդից կտւվողը դառնում է հոգեոես անհող եւ անուղի: Էականը հոգեհաղուդակցությունն է սեւունդնեւի միջեւ, ուի Շնուհիվ վեւջիննեւը փոխան-ցում են Ցեղի հավիտենական բոցը...» (29): Հոգեհաղուդակցվել, ասել է` «ոատմական հիՇողությամբ վեւաուել անցյալ սեւունդնեւի կյանùը` նւանց ճակատագւին կաոելով մեւը» (30): Ցեղակւոնության մեջ հատկաոես առկա է խուին ակնածանù դեոի Մամիկոնյան ռազմաՇունչ ասոետնեւը (31): «Ով այս կամ այն չափ ծանոթ է Հայոց ոատմությանը, անմիջաոես կհասկանա, ու Ցեղակւոն Շաւժումը, ուոես ուխտ, նման է Մամիկոնեից ասոետնեւի Ուխտին: Մամիկոնյաննեւի ոես, ցեղակւոնը դավանում է` ազգին անՇահախնդիւ նվիւվածություն եւ հանուն Հայւենիùի մահը ùաջաբաւ ընդունելու վճռականություն» (32): ՈւժաոաՇտություն Ցեղակւոնությունը ùաւոզում է ուժի՛ ոաՇտամունù, ùանզի աՇխաւհը ճանաոաւհ է տալիս ուժեղնեւին` հոգով, մտùով եւ բազկով ուժեղնեւին. հաղթում է ուժեղը եւ ո՛չ աւդաւը: - Ավելի՛, է՛լ ավելի զուություն,- նՇանաբանում է Ցեղակւոնությունը (33), ձգտելով աՇխաւհ բեւել զուությա՛ն մաւդուն - վահագնաոաՇ-տի՛ն` ուժաոաՇտ եւ աւիաոաՇտ, ուի մոտ մՇտակա է ծաւավը ուժի, աւի-ության, ճիգը` կատաւելագուծումի եւ կամùը` զոհաբեւության:

- -- ԱռաջնուդաոաՇտություն Ցեղակւոնության մեջ ոաՇտամունùի է ենթակա նաեւ Ցեղի ճՇմաւիտ առաջնուդը, ուի աջն է գծում ճակատագիւն ազգեւի, ուին են ոաւտական ազգեւն իւենց վեւելùնեւն ու անկումնեւը: Եվ Ցեղակւոնությու-նը ոահանջում է` հնազանդվելով Ցեղի կամùին` գիտենալ հնազանդվել նաեւ Ցեղի առաջնուդին, ու կւողն ու ուսուցիչն է ցեղային բաւոյականի: Ցեղակւոնությունը գեւագույն սւբություն է ճանաչում Ցեղին եւ հռչակում. «Հայ կոչվելու աւժանի չէ նա, ո՛վ մեւ եւկւագնդի վւա հայ անունից ավելի մի այլ բան է սիւում» (34): - Եղի՛ւ Հայ, նա՛խ Հայ,- ոատգամում է Նժդեհը,- ուովհետեւ Հայն իւ ոատմության մեջ ավելի մաւդ եղավ, ùան Հայ մաւդ, եւ, այդ իսկ ոատճառով, նւա ողբեւգությունը եղավ անօւինակ... (35) Ցեղակւոնությունը չի՛ ընդունում միայն կույւ բնազդի կամ զուտ տւամաբանության վւա հենված ցեղաոաՇտություն, ցեղասիւություն: Նա կողմնակիցը չէ նւանց, «ուոնù ցեղը սիւում են իւենց զգացումի ու-ժով, բայց մտùի տկաւությամբ, ինչոես եւ նւանց, ուոնù սիւում են մտùի ուժով, բայց կամùի տկաւությամբ»: Նա ջատագովն է նւանց, «ուոնù ցե-ղը սիւում են իւենց անհատականության բովանդակ ուժով` մտùի, զգա-ցումի եւ կամùի բովանդակ թափով» (36): Ցեղի աւժեùնեւի ու առաùինություննեւի իմացությունից, դւանց նկատմամբ ակնածանùից, ոաՇտամունùից է ծնվում անհատի ցեղային (ազգային) հոաւտությունը: «Բաւոյաոես սնանկ է անհատը, եւբ նւան ոակասում է ազգային հոաւտանùի զգացումը - ծնունդ` ազգային ինùնաճանաչության, ու իւ սնունդը առնում է մեւ ոաՇտամունùից դեոի այն ամենը, ինչ ու գեղեցիկ է, վսեմ եւ հեւոսական Հայւենի Պատմության մեջ» (37): Հոաւտանùի հետ կաոված` Ցեղակւոնության մեջ կա մի էական խուհոււդ եւս. դա Ցեղի տիտանական ցավի, նւա դաւավու տառաոան-ùի ու ամոթանùի խուաոես աուումն է: Եվ Նժդեհը համոզված է, ու այդ աուումի՛ց ոիտ վեւազաւթնի մեւ նվաստացած հոաւտությունը եւ ծնունդ առնի մեւ նու` հոաւտության կւոնը: Եվ այնժամ աՇխաւհ կգա ցեղի ցավից ցնցված, «սեփական տառաոանùի մեջ մկւտված» ՆՈՐ ՀԱ3Ը (իմա՛ ցեղակւոն Հայը)` «ցեղային բաւոյականով մյուռոնված», ու կոչված է հաղթահաւելու մեւ տկաւություննեւը եւ «վեւականգնելու մե-ծությունը Հայ անունի» (38): Ըստ այդմ, Ցեղակւոնությունը աՇխաւհի անիւավությունից վիւավուված, այդ աՇխաւհից զաւնված ու անաւգված Հայ հոգու ահեղ զայւույթն է: Դա ոոռթկումն է ստւկության դաւավու ùնից աւթնացած Հայի, ուի տառաոանùից ու հալածանùից փոթուկվել է նւա խոցված հոաւտությունը:

- -- Անիմաստ ոիտի համաւել Ցեղի նկատմամբ հավատը, ցեղաոաՇտությունը, ցեղային հոաւտությունը, եթե այդ ամենը վեւացական են, դատաւկախոսություն ու չեն դւսեւուվում իւական կյանùում եւ անհատական վաւùում: Բանաչելով Ցեղի աւժեùնեւն ու բաւոյականը, անհւաժեՇտ է նաեւ կւե՛լ դւանù, աուե՛լ դւանցով` աոահովելով մտùի, խոսùի ու գուծի նեւդաՇնակությունը: Իսկ աուել Ցեղի ձգտումնեւով, նւա աւժեùնեւով ու բաւոյականով, դւանù կենսաձեւ դաւձնել մեզ համաւ, կնՇանակի` կւել մեւ մեջ Ցեղը, լինել ցեղակիւ-ցեղակւոն: Այստեղից էլ, մեւ կաւծիùով, Նժդեհի կողմից ցեղ եւ կւոն գոյականնեւի միացումով` «ցեղ-ա-կւոն» բառի ընտւությունը (39): Ցեղակւոն լինել, ասել է` կւել ùո մեջ Ցեղը (կւոն բառի աւմատը «կւել»-ն է (40). հայեւենում մենù ունենù նման կաւգի այլ բառեւ եւս` հոգեկւոն, խաչակւոն, մոլեկւոն, նյութակւոն, մաùւակւոն, խստակւոն, կուսակւոն), Ցեղի ուակնեւը, բաւոյականը, կւել ùո մեջ այն ամեն ցեղային-հայկականը, ուն առկա է մեւ ոատմության ողջ ընթացùում: «Ցեղակւոն է նա, ո՛վ աուում է ցեղուեն` ցեղի կյանùով եւ ցեղի համաւ» (41): Պաւզ է դառնում նաեւ, թե ինչո'ւ է Նժդեհը «ազգասիւություն», «հայւենասիւություն» եւ նման կաւգի այլ բառեւի փոխաւեն, նախընտ-ւել «ցեղակւոնություն»-ը: Ցեղակւոնությունն ավելին է, ùան ցեղաոաՇտությունը կամ հայւենաոաՇտությունը. այն վեւջիննեւս նեւառում է իւ մեջ : Նու բառ, բայց հին էություն: Եվ, ըստ այդմ, Ցեղակւոնությունը, ուոես Հայ ցեղի էության աւտահայտություն, դւսեւուում, նույնùան հին է, ուùան ինùը` Հայ ցեղը:

ՆԵՐՑԵՂԱ3ԻՆ ԲԱՐՈ3ԱԿԱՆԸ`

ԱԶԳԱ3ԻՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹ3ԱՆ ԳՐԱՎԱԿԱՆ

Ազգային միասնության միակ գւավականը, ըստ Ցեղակւոնության, Նեւցեղային բաւոյականով առաջնուդվելն է, եւբ ազգի անդամնեւը, եւկւուդական համաւելով կւոնական եւ ùաղաùական իւենց անհատական համոզումնեւը, միավուվում են Հայ լինելու հանգամանùով: Այդ եսամեւժ բաւոյականը յոււաùանչյոււ հայից, ուին անտաւբեւ չէ հայության աոագան, ոահանջում է մեծագույն զոհողություն` հանուն Հայ ցեղի ու Հայաստանի գալիùի` զոհաբեւել իւ ԵՍ-ը: Եվ Ցեղակւոնու-թյունը, ուն ունի Ցեղն ամեն բանից վեւ դասելու անխախտ սկզբունù, հայության տաւանուն հատվածնեւին ու անհատ հայուդինեւին ոատվի-ւում է` առաջին հեւթին լինե՛լ Հայ. մնա՛լ հոատակն ու մաւտիկը Ցեղի, անկախ կուսակցական կամ կւոնական համոզմունùից, ընկեւային դիւ-ùից եւ աՇխաւհում գտնվելու վայւից:

- -5 Այդոիսով, Ցեղակւոնությունը ձգտում է աոահովել մեւ նեւùին համեւաՇխությունը եւ հաՇտեցնել հայության տաւբեւ Շեւտեւը, ùանզի «առանց գեւագույն հաՇտաւաւի, ուոիսին է Ցեղը, գեւեզմանի հողը միայն կաւող է հաՇտություն ոաւտադւել օւվա ոգեսոառ հայությանը» (42): Եվ Նժդեհը հավատացած է, ու Ցեղակւոնության Շնչո՛վ կաւող է ծնվել նեւցեղային բաւոյականով առաջնուդվող այն մի հատիկ սեւուն-դը, ուն անհւաժեՇտ է Ցեղի վաղվա առաջնուդին` աոահովելու համաւ հայ ժողովւդի տեղն աւեւի տակ: Ուոես վեւկուսակցական ուսմունù, ուը հետամուտ է ùաղաùա-կան միադավանության, Ցեղակւոնությունն անհաՇտ է կուսակցամոլու-թյան հետ: Աուելով մի ժամանակաՇւջանում, եւբ կուսակցականացվում էւ ամեն մի ազգային սւբություն, Նժդեհը, վեւ կանգնած եսակենտւոն կուսակցականությունից, վստահուեն ավետում էւ. «Ջկա՛ն կուսակցա-կան նահատակնեւ ու հեւոսնեւ, կա՛ն ու կմնան ազգային մաւտիւոսագւությունը եւ հեւոսականը» (43):

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ՈՒՆԸ` ՀԱ3ՐԵՆԱՏԻՐԱԿԱՆ

ՈԳՈՐՈՒՄ ԵՎ ՎՐԻԺԱԿՆԵՐԻ ԴԱՐԲՆՈՑ

«Լոզա՛նը - ո՛չ, եւբե՛ù» կաւգախոսը զաւդաւում էւ Ցեղակւոն Ուխտեւի առաջին Ծւագիւ-Կանոնագիւի տիտղոսաթեւթը: Ցեղակւոննե-ւի համաւ` Հայկական հաւցը չէւ վեւջանում Լոզանի թոււùանոաստ ոայմանագւով, եւ նւանù Շաւունակում էին մնալ Թոււùիայի ոաւտատեւեւը: - Մի ժողովւդի հայւենի հողը չի՛ կաւող ոււիՇի մնայուն Հայւենիùը դառնալ... Մնայուն Աւդաւության úւենùի ուժով` բռնագւավված եւկւամասեւը միՇտ էլ, վաղ թե ուՇ, անցնում են իւենց ոատմական տեւեւի ձեռùը` ոայմանով, ու այդ վեւջինի մեջ ժամանակը տկաւացւած չլինի սեւը, կաւոտն ու ոաՇտամունùը դեոի Հայւենի Եւկիւը,- ասում է Նժդեհը (44), համոզված լինելով, ու Հայկական հողեւի վեւանվաճումը հնաւավու է միայն սեփական աւյամբ, ùանզի միայն հայ զինվուի աւիությամբ ու հայւենաոաՇտությամբ գծված Հայաստանի սահմաննեւը կաւող են լինել կայուն եւ իւական: Ցեղակւոնությունը, այդոիսով, հայւենատեւ դառնալու կամù է. դա տաւագիւ հայի, մեծահաւուստ թե օւավաւձով աՇխատող բանվու, դեոի Եւկիւ դաւձի սւբազան ուխտն է: Այն նաեւ վւեժխնդւության ոաւտավուություն է, թոււùին չնեւե-լու ոատգամ եւ, ըստ այդմ, վւիժակնեւի դաւբնոց, ոււ «ամեն մի հայ զո-հի փոխաւեն աՇխաւհ կգան եւկու նու վւիժակնեւ» (45): Թոււùից վւեժխնդիւ չլինել` նՇանակում է նեւել. իսկ «նւան մի

- -6 հանցանù նեւել, ասել է` եւկու նուեւը աւտոնել» (46): Ցեղակւոնությունը ոահանջում է` աննեւում վւե՛ժ թոււùից, անողոù դատաստա՛ն այդ աւնաոաւտ ցեղի նկատմամբ, ու սոանիչը հանդիսացավ հայության կեսի: Այդ թՇնամանùն այլեւս ոատմական չէ, այլ` կենսաբանակա՛ն:

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ՈՒՆԸ

ԵՎ ՕՏԱՐ ՑԵՂԱՊԱՇՏՈՒԹ3ՈՒՆՆԵՐԸ

Հաճախ, միամիտ կամ միտումնավու կեւոով, Ցեղակւոնությունը ուակվում է ուոես փոխառյալ ֆաՇիզմ կամ նացիզմ: Եւբ 1933 թ.-ին, Հ.3.Դ. Ընդհանոււ ժողովում Նժդեհին հաւցւին` աւդյոù իւ ùաւոզածը ֆաՇի'զմ է, թե' հիտլեւիզմ, նա ոատասխանեց. «Իմ ùաւոզածը այդ վաւդաոետություննեւից ո՛չ մեկն է. ես կփափաùիմ ի հայտ բեւել մեւ ոատմական հին հեւոսություննեւը եւ հայ մՇակույթի ծալùեւը, ուոնù փոՇինեւու տակ մնացած են» (47): ՖաՇիզմը ազգայնականության, ցեղաոաՇտության իտալական դւսեւուումն է, նացիզմը` գեւմանական: «Գեւազանցուեն հայկական է ցեղակւոնության գաղափաւը: Այդ Շաւժումը կաղաոաւված է մեւ ցեղի էության վւա: Դեռ խոսù չկաւ ýաՇիզմի եւ հիտլեւականության մասին, եւբ ցեղակւոնության գաղափաւը 1919-ին ոտùի էւ հանել մեւ Դավիթ-բեկյան Ուխտեւը Սյունյաց աՇխաւհում...» (48): Եւբ Նժդեհի ուխտյալնե-ւը աւՇավնեւի ժամանակ սեւ ոատանùնեւ էին կւում («ոատանակւաց» աւՇավանù) եւ ցեղային առյուծացման ու հոաւտության դասեւ առնում իւենց սոաւաոետից, Մուսոլինին դեռ նու էւ նախաձեռնում «Սեւ Շաոիկավունեւի» իւ Շաւժումը: Նժդեհի ուսմունùի եւ հիտլեւականության ընդհանւությունը հիմնականում միայն նւանումն է, ու եւկու դեոùում էլ, իբւեւ գեւակա աւ-ժեù, հռչակված է տեսակը (ցեղը), ինչը բնուոՇ է ցանկացած ազգայնա-կան կամ ցեղաոաՇտական ուսմունùի: Սակայն, էականը դւանց միջեւ առկա սկզբունùային տաւբեւություննեւն են, ուոնցից կթվաւկենù մի ùանիսը: Հիտլեւը Աւիական ցեղը (ուի բնուոՇումը նւա մոտ անստույգ է) հռչակում է միակ մՇակութաստեղծ ռասա, իսկ մնացած ազգեւին` իբւեւ ստուադաս տեսակնեւ: Նժդեհը զեւծ է ընտւյալության կամ բացառիկության ùաւոզնեւից: Հիտլեւը, այսոես կոչված «կենսական տաւածùնեւի» անհւաժեՇտությամբ, փուձում է հիմնավուել ծավալաոաՇտությունը, ուը, անբնականուեն, դոււս է գալիս նաեւ հայւենիùի սահմաննեւից: Նժդեհը խնդիւ է դնում մեւ բո՛ւն հայւենիùի` Հայկական Բաւձւավանդակի վեւատիւումը: Հիտլեւը հւեանեւին դիտում է իբւեւ մաւդկության չաւիù, մՇա-

- -7 կութակուծան տեսակ, եւ հակահւեականությունը նւա ուսմունùի մեջ գւավում է առանցùային տեղ: Նժդեհի մոտ այն իսոառ բացակայում է: Նա Ցեղի թՇնամի է հռչակում թոււùին, ùանզի վեւջինս, հայության մի մասի ոչնչացմամբ, տիւել է մեւ հայւենիùի մեծ մասին: Թեւեւս, այսùանն էլ բավաւաւ է` նկատելու Ցեղակւոնության եւ նացիզմի ակնհայտ սկզբունùային տաւբեւություննեւը: Համոզիչ չեն նաեւ Համաստեղի այն խոսùեւը, թե «իւ (իմա՛ Նժդեհի,- Մ. Լ.) ցեղային ըմբռնումն ու նեւՇնչումը առավելաոես հւեա ժողովոււդեն կուգաւ» (49): Թեեւ Նժդեհը հաւգալից էւ աւտահայտվում Սիոնականության (ինչոես եւ այլ հայւենատիւական, ազգայնական Շաւժումնեւի) մասին, սակայն միանՇանակ ոնդում ենù, ու նւա նեւՇնչման աղբյոււը Հայ ցեղն է` իւ ողբեւգականով ու հեւոսականով: «Ցեղակւոն Շաւժումը ո՛չ մի ընդհանոււ բան չունի եւ չէ՛ւ էլ կա-ւող ունենալ օտաւ վաւդաոետություննեւի հետ, ùանզի նա, նախ եւ առաջ, բաւեփոխիչ Շաւժում-վեւածնունդ է, ուը հնաւավու է միայն սե-փակաþն, այլ ոչ փոխառնված աւժեùնեւով» (50): Չկա՛ հայկական ֆաՇիզմ կամ նացիզմ, կա` իտալական ֆաՇիզմ, գեւմանական նացիզմ, հւեական սիոնիզմ, կա՛ հայկական Ցեղակւոնություն: Հաճախ, միանգամայն անհիմն, ոնդվում է, թե իբւ Նժդեհի ուսմունùը ձեւավուվել է Ֆ.ՆիցՇեի գաղափաւնեւի ազդեցությամբ: Նժդեհի ուժաոաՇտ մտածումնեւը, նւա խոսùի վճռակային ոճը, իւոù, ուոՇ նմանություննեւ ունեն ՆիցՇեի իմաստասիւության հետ, սակայն կան աՇխաւհընկալման եւ բաւոյախոսության սկզբունùային տաւբեւություննեւ: Օւինակ, ՆիցՇեի փիլիսոփայության առանցùը անհատ-գեւմաւ-դն է, ուը հանդես է գալիս իբւեւ նոատակ: Նժդեհի ուսմունùի հիմùը Ցեղն է, եւ ցեղամաւդը միջոց է Ցեղի համաւ: ՆիցՇեն հակաùւիստոնյա է, մեւ-ժում է ուեւէ զիջում ùւիստոնեությանը եւ չի ընդունում ուեւէ բաւեփո-խում նւանում: Նժդեհը ùւիստոնեամեւժ չէ եւ խնդիւ է դնում Հայ եկեղե-ցու վեւագնահատման: ՆիցՇեն նաեւ Աստվածամեւժ է, իսկ Նժդեհն ընդունում է Աստծո գոյությունը: - Հւի՛ւ ընկնողին,- ասում է ՆիցՇեն: - Չաւժե եւ չի՛ կաւելի օգնել ընկածին, եթե նւան ոակասում է ինùնօգնությամբ ոտùի կանգնելու կամùը,- ասում է Նժդեհը (51): Կաւծում ենù, ասվածը բավական է` զեւծ մնալու անհիմն եզւակացություննեւից:

- -8 ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ՈՒՆԸ`

ԱՌՈՂՋ ԱԶԳԱ3ՆԱԿԱՆՈՒԹ3ՈՒՆ

- Ազգայնականության եւկու ձեւեւից` ազգայնական անհատաոաՇտություն եւ եսաոաՇտություն, ցեղակւոնը ողջունում է առաջինը, ուն այլ բան չէ, եթե ոչ ազգ-անհատի աւդաւ եւ աւգասավու ձգտումը` հավատաւիմ մնալ իւ ցեղի ոգուն, կատաւելագուծել իւ ոատմական տիոը եւ ոաՇտոանել իւ հավաùական անձի ազատությունը: Ցեղակւոնի այդ ձգտումը լիուլի համաոատասխանում է համամաւդկային բաւոյա-կանի եւ առաջադիմության բաւձւ սկզբունùնեւին,- ասված է Ցեղակւո-նության «Հավատամùում» (52): Ցեղակւոնությունը յոււատեսակ զուգուդում, նեւդաՇնակում է ցեղայինի ու համամաւդկայինի: Անկւկնելի ցեղայինը եւ օւինակելի մաւդկայինը համադւաբաւ կազմում են Ցեղակւոնության հենùը: Ցեղակւոնությունը չի՛ ùաւոզում թՇնամանù դեոի մնացած ազգեւը, բացառությամբ թոււùի, ուին անեւկբա հռչակում է Ցեղի թՇնամի: Այն «բացառիկություն» ու «ընտւյալություն» Շեփուող կույւ ցեղամոլություն չէ՛, այլ` Ցեղի ինùնատիոությունը եւ անհատականությունը հաստատող առողջ ազգայնականություն: Նժդեհը «առողջ ցեղաոաՇտության ùաւոզիչն էւ» (53):

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ՈՒՆԸ ԵՎ ԿՐՈՆԸ

Ցեղակւոնությունը կւոն չէ՛: Այն գեւազանցաոես աՇխաւհիկ ուսմունù է, «իսկ եթե կւոն է դա, աոա դա կւո՛նն է ցեղային հոաւտության, ուժի եւ աւիության...» (54): Նժդեհը հին հավատùին վեւադառնալու կոչ չի անում (55), ùանզի հասկանում է դւա միամտությունն ու հնաւավու վտանգավու հետեւանùնեւը: Այնուհանդեւձ, նա չի՛ թաùցնում իւ համակւանùը դեոի Հայոց հին կւոնը եւ մեւ հեթանոս անցյալը: Լսենù իւեն. «Այս կամ այն ցեղը մոտա-վու ճՇտությամբ դիմագծելու համաւ, նւան ոիտի դիտել իւ հոգու հայե-լիի` իւ կւոնի մեջ... Իւ մտա-բաւոյական զաւգացման չափով, ցեղն իւ կւոնի մեջ դնում է իւ հոգեբանական գծեւը, իւ աՇխաւհզգացությունը, իւ բնազանցական էությունը: Հայը լինելիական է,- հաստատում է հայոց հեթանոս կւոնը: Լինելիակա՛ն է հայը - ահա՛, ակն ու աղբյոււը մեւ մեծ Հույսի ու Զուույթի» (56): Նա հիացմունùով է խոսում «նախաùւիստոնեական հայու անգեւազանցելի մաւդկայնության եւ բաւձւուեն ասոետական ոգու մասին»: «Վահագնա-Անահտական Հայաստանում ես տեսնում եմ այնոիսի հոգեգծեւ, առաùինություննեւ, ուոնù ոիտի բաղձալ մեւ` ուùան գոռոզ, այն-ùան

- -9 հոգեոես աղùատ ու տմաւդի դաւաՇւջանին» (57): Նա տեսնում է նաեւ հեթանոս հայի հոգեւու կեւոաւի համամաւդկային աւժեùը եւ գտնում, ու նւա «մաւդկայնացուցիչ գաղափաւնեւով ոիտի թթխմուել Աւեւելùի հոգեւու հացը» (58): Նժդեհը հակաùւիստոնյա չէ, բայց նաեւ Քւիստոսի ուսմունùի մոլեռանդ ոաՇտոանը չէ. մեզ նույնիսկ համաւում է «զոհը ùւիստոնեական բաւոյախոսության, ու Շաւունակում է մնալ ուոես նեւկ եւ Շոաւ, ուոես ùող եւ դիմակ ուժեղնեւի հոգու համաւ» (59): Նա հաւգում է Նազովւեցու անձը` իբւեւ գաղափաւի հեւոս, իբւեւ Աստվածամաւդ, սակայն համաւում է նւան ցնուաոաՇտ (ուտոոիստ - Մ. Լ.), իսկ նւա խոսùը` վսեմ, բայց թյոււըմբռնման, ավելի Շուտ` տառացի ընկալման դեոùում` վտանգավու: Առհասաւակ, հետաùւùիւ են Քւիստոսի անձի` նժդեհյան աւժեւուումնեւը. «Քւիստոսը սիւում էւ, ուովհետեւ ուժեղ էւ, նա սիւում էւ, ուովհետեւ սիւելու եւ նեւելու չափ հզու էւ... Նա զոհաբեւեց, ուովհետեւ գաղափաւի հեւոս էւ: Միայն աւին, ùաջը, միայն հեւոսը կաւող է զոհաբեւել» (60): Կամ` «Վեւացնելով մահվան ու կյանùի միջեւ գոյություն ունեցող անջւոետը, Նազովւեցին ժխտեց մահը, ուով եւ հանդիսացավ հավիտենական սեւմնացանը ոգու հսկանեւի` սւբեւի, նահատակնեւի, հեւոսնեւի» (61): ՈւՇագւավ է նաեւ ùւիստոնյայի` նժդեհյան ըմբռնումը. «Քւիստոնյան նա՛ չէ, ով ùւիստոնեական վաւդաոետության տաւեւùը սխալ է հասկացել, ընկել նախաոաՇաւումնեւի ցանցի մեջ եւ տկաւացել կուչելու աստիճան, այլ նա՛, ում մեջ մի ùիչ ùւիստոսություն կա - մի կայծ ամենահզու Աստվածամաւդու հոգուց» (62): Նժդեհը ոչ թե հաւց է դնում Հայ եկեղեցու վեւացման, ուը «սխալ է ըմբռնել ùւիստոնեական սիւո խուհոււդը եւ դւա հետեւանùով` ամբողջ դաւեւ ոատճառ դաւձել մեւ ժողովւդի անօւինակ ողբեւգության», այլ` նւա ազգայնացման, գաղափաւական վեւագնահատման: Հայ եկեղեցին «վեւագնահատումի ոիտի ենթաւկե ùւիստոնեական սիւո իւ սխալ ըմբռնումը», Քւիստոսի անձնական կյանùը դաւձնի իւեն ուղեցույց, «սիւո եւ զոհաբեւության ընդունակ աւի ժողովւդի մասին ոիտի խոսի, եթե ու-զում է, ու ùւիստոնեության հետùեւը մնան Փոùւ Ասիայում եւ Հայաս-տանում»: «ԻնùնաոաՇտոանությունը հայ ժողովւդի - ահա՛ Հայ եկեղե-ցու նու հավատամùը»,- եզւակացնում է Նժդեհը (63): Ուոես ցեղաոաՇտ, Նժդեհը մեւ հաղթանակի մեջ աոավեն է տեսնում նաեւ Ցեղի ուժակիւ աստվածնեւին` Հայկին ու Վահագնին, ուոնù «ոիտի բաւձւացնեն Շանթընկեց մեւ բազուկը եւ վաւեն նւա հաւվածնեւը» (64): Իբւեւ աւիաոաՇտ եւ զուութենատենչ, Նժդեհը էական դեւ է հատկացնում ՎահագնաոաՇտությանը. «Վահագնի հետ ոիտի խոսենù հիմա` Աստվածը հին աւիական հայության: Մի նու սոււբ գիւù ոիտի դւվի

- -0 մեւ ժողովւդի ձեռùը` ավետաւանը աւինեւի»,- գւում է Նժդեհը (65): «Հայ ժողովւդի հավաùական հոգու մեջ հւամայողաբաւ հաւություն ոիտի առնի ոաՇտամունùը մեւ հին եւ հզու Աստծու: Վահագնի համաւ տաճաւնեւ ոիտի բաւձւանան... ամեն տեղ, ոււ կաուի հայը` ամեն մի հոգու մեջ, ùանզի աւիությունն է եղել հավիտենական ոաւտականությու-նը այն ազգեւի, ուոնù չեն ուզում մեռնել: «Աւիացի՛ւ, աւիացւո՛ւ». սա՛ ոիտի լինի մեւ օւվա նՇանաբանը: Վահագն` Աստված, աւիաոաՇտու-թյունը` նու կւոն, հայ մաւդն` աւի՛, եթե չենù ուզում մեւ տեղն աւեւի տակ մի օւ զիջել մեզնից աւինեւին» (66): Եվ հենց Վահագնի աջի վւա է ցեղա-կւոնը տալիս իւ սւբազան եւդումը, ուխտելով` «աուել, գուծել ու մեռնել ուոես ցեղամաւդ» (67): Սակայն Նժդեհը չի հակադւում Վահագնին եւ Քւիստոսին, կամ` հայկականն ու ùւիստոնեականը, այլ` դւանù խուùում տեսնում է համադւելի: «Սկզբից ի վեւ հայությունն ու իւ ùւիստոնեությունը ձուլված են ի մի բնություն» (68): Եվ, միաժամանակ, նա հետաùւùիւ բացահայտում է անում. «Աննեւելի սխալ է կւոնական կւùով բացատւել հայու հավատաւ-մությունը ùւիստոնեության հանդեո: Հայ հոգուն անծանոթ է ֆանատիզ-մը... Տիւաոետող գիտակցությունը հայու մեջ վաղուց է ինչ ազգայինն է... Նա Շատ վաղ հայացւեց ùւիստոնեությունը: Հայկականությունն է հայու ճՇմաւիտ կւոնը» (69): Այսոիսով, Ցեղակւոնությունը դավանանùը ստուադասում է ազգությանը, նՇանաբանելով` «Ցեղը ամեն բանե վեւ»: Այն ոայùաւ չէ՛ ùւիստոնեության կամ Հայ եկեղեցու դեմ եւ ոահանջ չի՛ դնում կւոնափոխության, այլ` հիՇեցնում է միայն, ու հին աստվածնեւը վկանեւն են մեւ ծնունդի եւ մաւմնավուողը` մեւ ցեղային ուակնեւի: «Ցեղային ձգտումնեւու լավագույն մեկ աւտահայտությունն է մեւ հեթանոսական կւոնը, ու մեզի կնեւկայանա իբւեւ ցեղային աւժեùնեւու խտացում մը». այսոես է մեկնաբանում հին հավատùի նկատմամբ Ցեղակւոնության մոտեցումը Աւմենակ Բաւսեղյանը` իւ «Ցեղակւոն Շաւժումը» գւùույկում (70): Ցեղակւոնությունը նախնադաւին վեւադառնալու կոչ չէ՛, ինչի համաւ, հաճախ, անհիմն կեւոով ùննադատվել է: Նա ո՛չ թե նախնական նահաոետական կյանùը, այլ` մեւ խաթաւված ցեղային ինùնատիոությունը վեւականգնելու ձգտում է: Դա ո՛չ թե Հայկի նետ ու աղեղով, այլ` Հայկյան ոգո՛վ կռվելու ոատգամ է: Միաժամանակ, նա չի՛ ùաւոզում անցյալից հւաժաւում կամ աոագայի անգուծ սոասում: Ցեղակւոնությունը հետադաւձ հայացù է դեոի մեւ աւմատնեւը, եւ, այդ աւմատնեւի հզուությունից նեւՇնչված` վստահ ու հաստատուն կեցվածù աոագայի նկատմամբ: «Ցեղակւոնությո¯ւն, դա անցյալաոաՇտություն չէ՛, ո՛չ էլ` հոգեւու ոուտաբուծություն, ինչոես եւ` ո՛չ ծույլ հուսադւություն, ո՛չ էլ` մեղկ

- -- աոագայաոաՇտություն: Անցյալի ոաՇտամունùի եւ աոագայի մեծ հույսի ստեղծագուծ կենակցությունն է դա, ու ժողովւդի հոգուն ամենաՇùեղ հղացումնեւ է տալիս» (71):

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹ3ՈՒՆԸ` ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ ԵՐԱՇԽԻՔ

«Հաղթել` ասել է գեւազանցել: Գեւազանցելու ճիգ է Ցեղակւոնությունը» (72): Նա ուսուցանում է, թե Ցեղի աւտաùին թՇնամինեւին գեւազանցած լինելու համաւ, ոետù է նախ գեւազանցել իւ նախուդ սեւնդին: «Իբւեւ օւենù` գեւազանցի՛ւ նախուդնեւիդ - խիզախությամբ, նվիւումով, հայւենահոգությամբ», ùանզի «ո՛վ չի գեւազանցում իւ նախուդնեւին, նա անաւգում է նւանց անունը` մեղանչելով ոգու զաւգացման օւենùի դեմ»,- ոատգամում է Նժդեհը (73): Դա ասել է` ուոես հավատամù ընդունել, ու ùո սեւունդը ավելի մեծ ոաւտականություն ունի, ùան ունեւ անցնող սեւունդը, եւ ու ոաւտականության մեջ ùո բա-ժինը` առյուծի բաժինն է, ամենամե՛ծը: Եվ Նժդեհը վստահ է, թե Ցեղի թՇնամինեւի հանդեո «հայը միայն ցեղակւոնությամբ կաւող է գեւազանց հանդիսանալ, ուովհետեւ... հւաՇունչ ցեղայնությունն է նւա էության հիմնական կՇռույթը» (74): Ասել է, թե հայը միայն Ցեղակւոնությամբ կաւող է հաղթել:

ՑԵՂԱԿՐՈՆԸ (ՑԵՂԱՄԱՐԴԸ)

Ցեղակւոնությունը ձգտում է ստեղծել հոգեբանական այն մթնոլուտը, ուի ոայմաննեւում հնաւավու լինի Ցեղի առաùինություննեւի ու կաւողություննեւի դւսեւուումը: Այն «ճգնում է աՇխաւհ բեւել ցեղամաւդը` ամբողջակա՛ն հայ մաւդը, ուի մեջ եւ միջոցով ոիտի աւտահայտվեն ցեղի բովանդակ դւական ուժեւն ու հատկություննեւը» (75): Ցեղամաւդ հայի գաղափաւատիոն է ցեղակւոնը: Ցեղակւոնը չի՛ սաւսափում միջավայւի այլասեւիչ ազդեցությունից, ùանզի գիտե, ու այն անզու կլինի ուծացնել, եթե մենù աուում ենù ցեղուե՛ն: Նա ատում է վախկոտությունը: Պատահական չէ, ու Ցեղակւոն Ուխտեւում խստիվ աւգելված էւ «մի՛ վախնաւ» խոսùը, ùանզի ցեղա-կւոնի հասկացողությամբ «վախենալ մեկի համաւ` ասել է թՇնամանել (անոատվել, անաւգել,- Մ. Լ.) նւան» (76): Պաւտվողականությանը նա հակադւում է հաղթական ոգին, կւավուական տառաոանùին` նեւգուծուն ոայùաւը, սաւսափի հոգեբանությանը` մեռնելու կամùը, լալկանությանը` աւիադավանությունը, մտùի ան-

- -- իՇխանականությանը` ցեղային մտածումը, կւոնական անդենականությա-նը` եւկւավու հայւենաոաՇտությունը, դասակաւգային եւ հաւանվանա-կան եսականությանը` նեւցեղային բաւոյականը: Ցեղակւոնը թՇնամի է ճանաչում թոււùին, բոլՇեւիկին ու սւանց հայադավ գուծակալնեւին, ուոնց վճռաբաւ հակադւում է իւ զուութենական ցեղաոաՇտությունը: Նա խուՇում է բոլու այն հոսանùնեւից, կւոննեւից ու վաւդաոետություննեւից, ուոնù ժխտելով ազգեւի անհւաժեՇտությունը կամ եղծելով ցեղային անհատականությունը, վտանգում են նաեւ Հայ ցեղի գոյությունը: Ցեղի եւ Հայւենիùի համաւ մեռնելու բացաւձակ կամù ունի նա: Նւա համաւ սւբազան են Հայւենիùի անկախության գաղափաւը եւ այն խուհւդանՇող նվիւական Եռագույնը, ու գիտե նաեւ, թե աւյամբ եւ զոհաբեւությամբ է նվաճվում Հայւենիùի իւական անկախությունը: Իւ փառահեղ նախնինեւի մեծությանը հետամուտ` նա ոատկառում է իւ Ցեղից եւ աՇխատում ամենոււեù աւժանավուաոես նեւկայա-ցնել այն: Ցեղակւոնը գիտակցում է, ու իւ ձեռùին է գալիù սեւունդնեւի ճակատագիւը, այդ ոատճառով ինùնավատնումի (ինùնամսխումի) մեջ նա ազատ չէ ու ùաջառողջ լինելու իւավունù եւ ոաւտականություն ունի, առաջնուդվելով «առողջ հոգին առողջ մաւմնի մեջ» սկզբունùով: Իւ ցեղակցի հետ ընտանիù կազմելու եւ սեւունդ տալու ոաւտավուությունն ունի ցեղակւոնը, ùանզի գիտե, ու սեւնդատվու-թյամբ է աոահովվում Ցեղի Շաւունակելիությունը: Իւ ցեղի հզուությանը եւ հաղթանակին նախանձախնդիւ` «նա աՇխատում է գիտության զինաւանից առնել իւ կռվի զենùեւը», չմոռանալով հանդեւձ, ու «մաւդս ի՛նùն է իւ առաջին զենùը» (77): Նա գիտության, աւվեստի կամ աւհեստի ընդամենը մՇակ չէ, այլ դւանù իւ ցեղին ծառայեցնելու ձգտող անխոնջ մաւտիկ: «Քիչ է խոսում ցեղակւոնը, ուովհետեւ գուծնաոաՇտ է»... Դատաւկախոս չէ՛ ու խոսում է միայն «ուսանելու եւ ուսուցանելու համաւ, իսկ ուսանում եւ ուսուցանում է` գուծելու համաւ» (78): Նա լավատես է եւ խուաոես հավատում է իւ գուծին: Գիտակից այն ճՇմաւտությանը, թե ինùը մասնակի կւողն ու անձնավուումն է Հայ ոգու, հետեւաոես` նաեւ իւ կամùով է ոայմանավուված Ցեղի ոգու կատաւելագուծումը, ցեղակւոնը ձգտում է անձնական կամùի մՇակմամբ` սատաւել Հայ ոգու հզուացմանը: Ցեղակւոնը հնազանդ է Ցեղին, ուին սիւում է իւ կյանùից ավելի: Ցեղի կա՛մùը - ահա՛ նւա գեւագույն հւամայողը: Դա Ցեղի հաղթանակե-լու ու հաւատեւելու կամùն է, եւ ցեղակւոնը ձգտում է աստվածացնե՛լ այն, ասել է` դւա կատաւումն իւ համաւ դաւձնել օւենù, ոաւտավուու-թյուն: Ու այդ անմեռ կամùին նա ասում է վճռաբաւ` այո՛ եւ եղիցի՛:

- -- òեղակՒոնը` քաՒո½իã - Նու ուխտակից գտնել,- սա՛ է ցեղակւոնի ùաւոզչության հիմնական նոատակը, «մի գուծ, ուի մեջ ցեղակւոնը հոգնել չգիտե» (79): Նւա ùաւոզչությունը առավելաոես անձնական օւինակի ùաւոզչություն է: Համոզված իւ դավանանùի փւկաւաւ ճՇմաւտության մեջ, նա իւ ցեղաՇունչ, հոգեփոխիչ խոսùով ստիոում է խուհել: Խոսում է այնոես, «ու իւ ձայնի մեջ ունկնդիւնեւը իւ ցեղի ձայնը լսեն..., ու իւ լսաւանը զգա, թե կա գեւագույն հեղինակությունը` Ցե՛ղը, ու խոսում է ցեղակւոնի Շոււթեւով» (80): Քաւոզչության կեւոը առանձնահատուկ է, ինùնատիո. «Կաւճ ու կտւուկ նախադասություննեւ, ոատգամի ձգտող ՇեՇտադւություն եւ` ու գլխավուն է, ի խուոց սւտի բխած խոսùի հաղուդականություն, ուոնù կգւավեն ունկնդւին, կհուզեն անու սիւտը եւ կխմուեն միտùը» (81):

ՀԱ3ՈՒԹ3ՈՒՆԸ - ՑԵՂԸ, ՏԱԿԱՆՔԸ ԵՎ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ

Նժդեհը հայությունը բաժանում է զգայա-գիտակցական եւեù Շեւտեւի` ազգային-ցեղային (Ցեղը), տատանվող կամ չկողմնուոՇված (ժողովոււդը), ամբոխացած, հակազգային (տականùը): Աւդի հայությունը գեւազանցուեն հանդես է գալիս ուոես հայ ժողովոււդ, այսինùն` հայկական ուեւէ հատկանիՇ ունեցող մաւդկանց ժողովածու: Հայության Շատ փոùւ մասն է, ու իւ զգայա-գիտակցական մակաւդակով ու կենսաձեւով նկատվում է ուոես Հայ ցեղ (ազգ): Հայության մի հատվածն էլ կազմում է տականùը: Տականùը - Սա հայության ազգոււաց տաււն է, նւա աղբը, թեւմացùը: Սա Ցեղի նեւùին թՇնամին է` լծված աւտաùին թՇնամու ռազմակառùին. անդիմագիծ` ուոես հայ եւ զզվելի` ուոես մաւդ. հայության հանդեո ո՛չ մի ոաւտականություննեւ չճանաչող, բայց մՇտաոես իւավունùնեւից ճամաւտակող: Նա ազգային ոատկանելություն չունի, եւ եթե խոսում էլ է հայեւեն, աոա միայն այն ոատճառով, ու հաղուդակցվելու այլ ձեւ դեռ չի գտել: Նյութակւոն` ուի համաւ գեւագույն աւժեùը դւամն է: Հայւենիù չի՛ ճանաչում եւ առաջնուդվում է «ուտեղ հաց, էնտեղ կա՛ց» սկզբունùով: Նւա համոզումով` Հայ ցեղը «ցեխ» է, մաւդկային ստուադաս տեսակ: «Ցեղանենգ Շեյթա՛ն»,- այսոես խաւանեց նւան Հայկ Ասատւյանը (82): Դա` հայության ազգուեն մեռած տաււն է, մեկընդմիՇտ ամբոխացած: Ցե¯ղը - Սա հայության ընտւանին է, սեւուցùը, ուի գեւնոատակն է` իւ տեսակի հավիտենականացումը Հայւենիùում: Նա՛ է իւ մեջ կւում Հայկականությունը եւ այն փոխանցում սեւունդնեւին: Ցեղի համաւ`

- -- անփոխաւինելի՛ է Հայւենիùը, նւա անկախությունը` թթվածնի ոես անհւաժեՇտ: Ցեղն է մաւտնչում ու նահատակվում` հայության ոատիվը փւկելիս: Ժողովոււդը հայության չկողմնուոՇված, տատանվող տաււն է: Այն ամբոխամետ է, եթե ավելի տականùի ձայնն է լսում, ùան` Ցեղի: Ժողովոււդն աուում է առօւեայով, Ցեղը` հավիտենականով. նա` օւվա մտածումնեւով, սա` անցյալի հիՇողությամբ, աոագայի հաստատուն հավատով եւ օւվա հաւատեւ ոայùաւով, միաժամանա՛կ: Ժողովոււդն առաջնուդվում է հատվածական, Ցեղը` համահայկական Շահեւով: Ժողովոււդը դասակաւգեւի, դավանանùնեւի ու կուսակցություննեւի խառնամբոխ է. Ցեղի մեջ չկա՛ն տիւող եւ հոատակ դասակաւգեւ, կւոնական հաւանվանություննեւ, ùաղաùական ուղղություն-նեւ կա՛ն միայն Հայեւ: Ժողովոււդն աւդաւություն եւ աուելու իւավունù աղեւսող է, Ցեղը` դւանù նվաճող ու հաստատող: Ժողովոււդը կաւող է հաւմաւվել իւ անփառունակ վիճակին, Ցեղը չի՛ հանդոււժում ստւուկի Շղթանեւը. նւա համաւ սւբագւելի են աՇխաւհի հայավնաս վճիռնեւը: Վտանգի ոահեւին` ժողովոււդը մատնվում է խառնաՇփոթի ու խուճաոի, Ցեղը բնազդուեն գտնում է ելùը: Նա ընդունակ չէ՛ կանխատեսելու վտանգը, սա` նախազգում է այն: Ժողովոււդը մեծաւում է միջակություննեւին, Ցեղը` միայն իւ հանճաւնեւին: «Ժողովոււդը դոիւնեւ է ծնում, Ցեղը` մաւգաւենեւ» (83): Նա աւժեùնեւ ոահել ու հեւոսնեւ գնահատել չգիտի. այսօւ մե-կին հեւոս է դաւձնում, վաղը` ոտնատակ անում. կամ, եւեկվա սւբու-թյուննեւը, ամբոխային կոււությամբ, այսօւ ոչնչացնում: Ցեղն իւ աւ-ժեùնեւի հավիտենական կւողն է, իւ սոււբ մեռելնեւի ոաՇտամունùը հավեւժացնողը: Ժողովոււդը տառաոում է անլիաւժեùության բաւդույթով, Ցեղը համակ է հոաւտանùի զգացումով եւ լի` վճռականությամբ: «Ժողովոււդն ընդունում է օտաւ մՇակույթն աոազգայնանալով, Ցեղը` ազգայնացնում է իւ ընդունածը» (84): Եվ ուùան հայության մեջ բաւձւ է Ցեղի տեսակաւաւ կՇիռը, այնùան նա աուում է ցեղուեն, այնùանով հզու ու կենսունակ է նա` ուոես Ազգ: Իսկ Ցեղի տեսակաւաւ կՇիռը ոիտի բաւձւացվի ժողովւդի հաՇվին` նւան Դաւձի բեւելով, դեոի Ցեղը կողմնուոՇելով: «Այս ժողովուñդը ոեïù ¿ ցեղե°նù» (85). ա՛յս է Ցեղակւոնության գեւխնդիւը:

- -5 Ծանոթագւություննեւ 1. «Խռովù», թիվ 1, էջ 32, 36-37 2. Ա. Բաւսեղյան, «Ցեղակւոն Շաւժումը», Բոստոն 1935թ., էջ 31: ԱՒմենակ ԲաՒսեղյանը ԱՄՆ-ում Ցեղակւոն Շաւժման գուծիչնեւից էւ եւ խմբագւում էւ 1932-1936թթ. Ալիստոնում հւատաւակվող «Աւփի» ոաւբեւականը: Հանդես գալով իբւեւ հայ ընտանիùի ոաւբեւական, «Աւփին» նոատակ ունեւ` հայ նու սեւնդին սոառնացող օտաւացման վտանգի դեմն առնելու համաւ, «ոահոանել հայ ընտանիùի ազգային նկաւագիւը», ուով` «ընտանիùը դաւձնել հայեցի դաստիաւակության կենտւոն»: ՈւՇագւավ է Ա. Բաւսեղյանի «Ցեղին Òայնը» հոդվածը («Աւփի», թիվ 11, 1933թ.), ուը գւվել է Ցեղակւոն Շաւժման օւեւին: 1935թ.-ին, Բոստոնում, Հ.Յ.Դ. Ցեղակւոն Ուխտեւի կենտւոնական վաւչության հանձնաւաւությամբ, Ա. Բաւսեղյանը գւել է «Ցեղակւոն Շաւժումը» գւùույկը, ոււ փուձել է նեւկայացնել Ցեղակւոն կազմակեւոությունը, հիմնավուել Շաւժումը: 3. «Հայւենիù» օւաթեւթ, Բոստոն 1933թ., թիվ 6517, 6520, 6524, 6528, 6534, 6542, 6545, 6554, 6568, 6583: 4. Գ. Նժդեհ, «Ինչո'ւ ստեղծվեց Ցեղակւոն Շաւժումը», «Հանւաոետական» թեւթ, Եւեւան, 1993թ., թիվ 21: 5. Գ. Նժդեհ, «Ինùնակենսագւություն», ՀՀ ԱԱՆ աւխիվ, ԿԳՖ, գ. 11278, հտ. 4: 6. «Հայւենիù» օւաթեւթ, Բոստոն 1963թ., 13 սեոտեմբեւի, էջ 2: 7. Նույն տեղում: 8. Նույնը, էջ 1: 9. Ավո, «Նժդեհ», Բեյւութ 1968թ., էջ ժԲ: 10. «Ցեղակւոնության հավատամùը» բեւում ենù ըստ Գ. Նժդեհի «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ իւ տականùը» գւùի (Էջ 90-95): Թեեւ այն ավելի վաղ նեւկայացվել է հեղինակի «Ցեղային աւթնություն» հոդվածաՇաւում, վեւոհիՇյալ գւùում առավել հղկված ու ամբողջական տեսùի է բեւված: 11. Կաւո Գեւուգյանը գւում է, ու Ցեղակւոն Ուխտեւը հիմնվել են 1933թ.-ի հունվաւի 14-ին (Կ. Գեւուգյան, «Ամենուն տաւեգիւùը», Բեյւութ 1963թ., էջ 413-429): Քանի ու այդ ժամանակ Նժդեհը դեռ չէւ գտնվում Ամեւիկայում, ոետù է կաւծել, թե այդ օւը առաջին ուխտեւն են հիմնվել Բուլղաւիայում, ոււ Շաւժման համաւ հիմùեւ կային դեռ 1932թ.-ից: 12. «ԴաՇնակցության օւը» իբւեւ տոն սահմանեց Հ.3.Դ. 10-ւդ Ընդհանոււ ժողովը 1925թ.-ից` ամեն տաւի, հոկտեմբեւի առաջին Շաբաթ օւը (Աւմեն, «ԴաՇնակցության օւը», Սոֆիա 1929թ.): 13. «Հայւենիù» ամսագիւ, Բոստոն 1961թ., թիվ 11, էջ 34: 14. «Տաւոնի Աւծիվ», 1938թ., թիվ 5-6, էջ 18: 15. Գ. Նժդեհ, «Ինùնակենսագւություն»:

- -6 16. «Ցեղ եւ Հայւենիù», թիվ 2, էջ 61-62: 17. Նույնը, էջ 60-61: 18. Ավո, «Նժդեհ», էջ 248: 19. «Տաւոնի Աւծիվ», 1938թ., թիվ 2, էջ 38: 20. «Խռովù», թիվ 1, էջ 32: 21. «Հայւենիù» օւաթեւթ, Բոստոն 1934թ., թիվ 6713: 22. «Խռովù», թիվ 1, էջ 33: 23. Տոււù տալով «ցեղ» հասկացության մաւùսիստական բնուոՇումնեւին, մեզանում, Շատ հաճախ, դւա տակ հասկացվում է մի ինչ-ու նախնադաւյան վիճակ, ինչ-ու միջանկյալ բան նախամաւդու եւ ժամանակակից մաւդու միջեւ: Այդ մոլուանùը, մեւ կաւծիùով, աւդյունù է հին գաղափաւախոսության` դեռեւս գոյություն ունեցող ազդեցության, ինչոես նաեւ` ազգային անլիաւժեùության: Օւինակ, եւբ ասում են «ցեղասոանություն», բոլուը դւա տակ, բնականուեն, հասկանում են ուոՇ էթնոտեսակի ոչնչացում, իսկ եւբ ասում են «ցեղակւոնություն», ազգայնուեն թեւաւժեù տաււեւը վայնասուն են բաւձւացնում «ցեղ» բառի Շոււջ: Պատճառը հոգեբանուեն հասկանալի է. «ցեղասոանությունը» կւավուականություն է մեզ համաւ, իսկ «ցեղակւոնությունը»` նեւգուծականություն: 24. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ իւ տականùը», Սոֆիա 1935թ., էջ 78: 25. Խռովù», թիվ 1, էջ 36: 26. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 92: 27. Նժդեհը կաւեւուում է հայեւեն բառեւի «գաղափաւային իմաստի, նւանց կուլտոււական տաւողության» վեւծանումը` դւա չգոյությունը համաւելով հայ բանասիւության թեւին (Գ. Նժդեհ «Խուհւդածություննեւ Բանտային գւառումնեւ», Եւեւան 1993թ., էջ 65): 28. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 92: 29. Նույնը, էջ 84-85: 30. «Խռովù», թիվ 1, էջ 35: 31. Մեծաւելով Մամիկոնյաննեւի ռազմունակությունը, Նժդեհը ՇեՇտում է նաեւ Հայ էության մյուս բեւեռը` Բագւատունյաց կուլտոււական ոգին, ուոնù տեսնում է անհւաժեՇտուեն համադւելի («Ցեղի ոգու Շաւժը», էջ 17): 32. Գ. Նժդեհ, «Ինչո'ւ ստեղծվեց Ցեղակւոն Շաւժումը»: 33. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 92: 34. Նույնը, էջ 81: 35. «Հայւենիù» օւաթեւթ, 1963թ., 13 սեոտեմբեւի, էջ 3: 36. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 81: 37. Գ. Նժդեհ, «Ցեղի ոգու Շաւժը», Սոֆիա 1932թ., էջ 33: 38. Նույնը, էջ 51: 39. Բառից կառչողնեւը աղմկում էին, թե «ցեղակւոն» եզւը գիտական չէ: Այնինչ, հայեւենում եւկու գոյականնեւի միացումով նու բառեւի կազմումը չի հակասում Հայոց լեզվի բառակազմական կանոննեւին եւ նուություն չէ.

- -7 օւինակ` մաւգագետին, դաՇտավայւ, գյուղաùաղաù, լեռնադաՇտ եւ այլն: 40. Հւ. Աճառյան, «Հայեւեն աւմատական բառաւան», հտ. 2, էջ 685: 41. «Խռովù», թիվ 1, էջ 37: 42. «Տաւոնի Աւծիվ», 1938թ., թիվ 2, էջ 40: 43. Գ. Նժդեհ, «Էջեւ իմ օւագւեն», Կահիւե 1924թ., էջ 34: 44. Գ. Նժդեհ, «Ուդինեւի ոայùաւը հայւեւի դեմ», Սալոնիկ 1927թ., էջ 26: 45. «Խռովù», թիվ 1, էջ 38: 46. Նույնը, էջ 37: 47. Ավո, «Նժդեհ», էջ 511: 48. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 85: 49. «Հայւենիù» օւաթեւթ, 1963թ., 13 սեոտեմբեւի, էջ 2: 50. Գ. Նժդեհ, «Ինչո'ւ ստեղծվեց Ցեղակւոն Շաւժումը»: 51. Գ. Նժդեհ, «Բաց նամակնեւ հայ մտավուականությանը», Բեյւութ 1929թ., էջ 29: 52. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 93: 53. Ավո, «Նժդեհ», էջ 258: 54. Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 89: 55. Այն հանգամանùը, ու «հեթանոս» բառի հիմùում ընկած է հունաւեն «էթնոսը» կամ ասուեւեն «հեթնոսը», ու նույնոես նՇանակում է «ցեղ» (Հւ.Աճառյան, «Հայեւեն աւմատական բառաւան», հտ. 3, էջ 74), ոմանց հիմù է տալիս ասելու, թե Ցեղակւոնությունը վեւածնված հայ հեթանոսական (ցեղային) կւոնն է: Նախաùւիստոնեական Շւջանի հայոց կւոնի վեւաբեւյալ, հայտնի ոատճառնեւով, մեզ են հասել աղùատիկ տվյալնեւ, եւ հաՇվի առնելով, ու հեթանոսական կոչվող Շւջանը ունեցել է կւոնական տաւբեւ Շեւտեւ, դեռ ոիտի կաւողանալ դւանց մեջ տաւանջատել բնիկ հայկականը եւ նեւմուծված օտաւը: Իսկ ինչ մնում է Ցեղակւոնությանը, աոա նա իւ մեջ կւոնին բնուոՇ գւեթե ոչինչ չունի (ծիսակաւգ, կւոնական դաս եւ այլն): 56. «Խռովù», թիվ 1, էջ 39: 57. Գ. Նժդեհ, «Խուհւդածություննեւ», էջ 63: 58. Նույնը, էջ 64: 59. «Հայաստան», Պլովդիվ 1924թ, թիվ 29: Նույնը տե՛ս նաեւ` Ավո, «Նժդեհ», էջ 230: 60. Գ. Նժդեհ, «Բաց նամակնեւ...», էջ 21: 61. «Ազատ Հայաստան», Բեռլին 1943թ., թիվ 2/3, «Հեւոսը եւ հեւոսականը»: 62. Գ. Նժդեհ, «Բաց նամակնեւ...», էջ 21-22: 63. Նույն տեղում: 64. «Խռովù», թիվ 1, էջ 40: 65. Գ. Նժդեհ, «Բաց նամակնեւ...», էջ 20 66. «Աւաùս», Սոֆիա 1926թ., 11 փետւվաւի, «Անաւիությունը` մայւ չաւյաց»:

- -8 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85.

Գ, Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 90: Նույնը, էջ 46: Գ. Նժդեհ, «Խուհւդածություննեւ», Եւեւան 1993թ., էջ 39: Ա. Բաւսեղյան, «Ցեղակւոն Շաւժումը», էջ 26: «Խռովù», թիվ 1, էջ 37: Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 84: Գ. Նժդեհ, «Խուհւդածություննեւ», էջ 35: «Խռովù», թիվ 1, էջ 39: Գ. Նժդեհ, «Ամեւիկահայությունը - Ցեղը եւ ...», էջ 83: Նույնը, էջ 82: Նույնը, էջ 84: Նույնը, էջ 80: Նույնը, էջ 84: Նույնը, էջ 80: Ա. Բաւսեղյան, «Ցեղակւոն Շաւժումը», էջ 12: Հ. Ասատւյան, «Ցեղանենգ Շեյթանը», Սոֆիա 1933թ.: «Խռովù», թիվ 1, էջ 38: Նույնը, էջ 36: «Հայւենիù» օւաթեւթ, 1963թ., 13 սեոտեմբեւի, էջ 2:

. .

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

ՑԵՂԱԿՐՈՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ