ՈՒսմունքը և դրա արդիականությունը

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հոդվածների ժողովածու

Հրատարակիչ` Հայաստանի Հանրապետական

կուսակցություն

ԵՐԵՎԱՆ - 2009

Սույն ժողովածուն ամփոփում է Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության կողմից վերջին տարիներին պար երա ար անցկացվող` «Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը» թեմայով հոդվածների մրցույթներին ներկայացված լավագույն աշխատանքները: Կարեւորելով Գարեգին Նժդեհի տեսական ժառանգության նշանակությունը մերօրյա հայ հասարակական, քաղաքական կյանքում` հեղինակների կողմից փորձ է կատարվում ներկայացնելու նժդեհյան գաղափարախոսության հիմնական դրույթները, արդիականությունը` այն վերլուծելով Հայաստանի եւ հայության առջեւ 22| դ. ծառացած մարտահրավերների համատեքստում: Գրքում ամփոփված հոդվածները տպագրվում են առաջին անգամ:

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Հայ ընթերցողի ուշադրությանն է ներկայացվում հայ մեծանուն զորավար, Լեռնահայաստանի սպարապետ, հրապարակախոս, պետական գործիչ եւ ազգային մտքի ռահվիրա Գարեգին Նժդեհի ուսմունքին եւ դրա արդիականությանը նվիրված հոդվածների ժողովածուն: Այն ամփոփում է Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության կողմից վերջին տարիներին կազմակերպված` «Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը» թեմայով հոդվածների մրցույթներին ներկայացված եւ մրցանակային տեղ զ աղեցրած հեղինակների աշխատանքները: Նշենք, որ արդեն ավանդական, ամենամյա դարձող այդ մրցույթը անց է կացվում երիտասարդ գիտնականների եւ ուսանողների շրջանում: Հեղինակները հանգամանալից կերպով վեր են հանում նժդեհյան գաղափարախոսության հիմնական, առանցքային գաղափարները, ներկայացնում դրանց արդիականությունը, կյանքի կոչելու անհրաժեշտությունը` այդ ամենը վերլուծելով 22|դ. Հայաստանի եւ համայն հայության առջեւ ծառացած մարտահրավերների համատեքստում: Ինչպես ամեն ճշմարիտ առաջնորդ` Նժդեհը մշտապես գտնվել է իր ժողովրդի կողքին: Եր Ղարաքիլիսայում (այժմ` Վանաձոր, խմ .) հայ զինվորական ղեկավարության շրջանում իշխում էին խուճապային տրամադրությունները, իսկ հուսահատված զինվորները ռնել էին նահանջի ճանապարհը, Նժդեհը հանդիսացավ այն ոգեփոխիչ ուժը, որն իր հմայիչ խոսքով առաջնորդեց արոյալքված անակը դեպի ճակատ, դեպի ազատություն եւ հաղթանակ: Տարիներ անց այդ հերոսամարտի մասին նա գրում է. «Հայը միշտ էլ հերոսագործում է, եր նրա առաջնորդներին հաջողվում է կռվի ընթացքում հավաքական սիրտ ստեղծել: Նման սրտի գործ էր Ավարայրը, իսկ մեր ժամանակներում` Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը»: Նժդեհի ռազմական, կազմակերպչական, մարտավարական արձր կարողություններն արտահայտվեցին դեռ Բալկանյան պատերազմի տարիներին, որտեղ նա, զորավար Անդրանիկի հետ, Բուլղարական անակի կողքին, ղեկավարում էր հայկական

կամավորական ջոկատը: Սակայն, պետք է խոստովանել, որ Նժդեհի ռազմական ացառիկ տաղանդն իր ամ ողջ փայլով դրսեւորվեց Սյունիքի ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ: Վստահա ար կարելի է արձանագրել, որ Սյունիքում վարած ինքնապաշտպանական կռիվների շնորհիվ հաջողվեց ոչ միայն ստիպել խորհրդային իշխանություններին Հայոց այդ երկրամասը թողնել Հայաստանի կազմում, այլ նաեւ փրկել տեղի հայությանը կոտորածից եւ ապահովել Փետրվարյան ապստամ ության ճնշումից հետո մազապուրծ եղած մտավորականության, զինվորականության եւ ազմահազար գաղթականների ապահով նահանջը Սյունիք, այնուհետեւ Պարսկաստան: Սխալված չենք լինի, եթե ասենք` չլիներ Նժդեհի եւ նրա հերոս զինակիցների սխրագործությունը Սյունիքում, չէր լինի նաեւ հայկական այդ երկրամասը մերօրյա Հայաստանի Հանրապետության կազմում, որով, մեր կարծիքով, կվտանգվեր Հայաստանի Հանրապետության գոյությունն ընդհանրապես, թեկուզ որպես խորհրդային հանրապետություն: Հայրենիքին եւ հայությանը անմնացորդ նվիրվածությամ Նժդեհը ծառայեց նաեւ գտնվելով տարագրության մեջ: Սփյուռքում նա շարունակեց իր հայապահպան գործունեությունն արդեն քարոզչական ճակատում` ճանապարհ անալով հայ նորահաս սերունդը ուծացումից, անվերահաս ձուլումից փրկելու եւ հայրենատեր դարձնելու համար: Ահա հենց այդ հիմնախնդիրների լուծմանն էին միտված անցյալ դարի 30-ական թվականներին նրա կողմից նախաձեռնված Ցեղակրոն, ապա Տարոնական շարժումները եւ դրանց հայրենասիրական գաղափարախոսությունը: Եր ռնկվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը` եվրոպական երկրներում նակվող եւ թուրքական յաթաղանից մազապուրծ եղած հայերի գլխին կախվեց հերթական եղեռնի վտանգը: Պատերազմի օրերին Ադոլֆ Հիտլերը գրում էր. «Չնայած Ռոզեներգի պնդումներին, ես վստահություն չեմ տածում հայերի նկատմամ »: Ահա այդ ժամանակ, իր ճշմարիտ հայրենասերի կոչմանը հավատարիմ` Նժդեհը չմնաց կրավորական դիտորդի դերում եւ իր ձեռքը վերցրեց գերմանական անակի գրաված տարածքներում նակվող հայության փրկության գործը:

Նույնիսկ խորհրդային իշխանությունների կողմից հանիրավի ձեր ակալվելուց եւ անտարկվելուց հետո` գտնվելով խորհրդային զնդաններում, Նժդեհը փորձում էր ուղիներ գտնել Հայրենիքին ծառայելու համար: Մասնավորապես, նշենք, որ այդ ժամանակ հավաստի աղ յուրներից համառ լուրեր էին ստացվում, որ պատերազմի ավարտից հետո Խորհրդային Միությունը պատրաստվում է ներխուժել Թուրքիա: Հաշվի առնելով պատմական պահը` Նժդեհը խորհրդային իշխանություններին ուղղված իր ազմաթիվ դիմումներում առաջարկում է իր քառասնամյա հակաթուրքական պայքարի փորձը` Արեւմտյան Հայաստանի ազատագրման գործում, թեկուզ Խորհրդային Հայաստանին միացման պայմանով, քանզի վստահ էր, որ խորհրդային ռնապետության շենքը մի օր փլուզվելու է եւ դրա տեղում հառնելու է Միացյալ եւ Ազատ Հայաստանը: Նժդեհը խորհրդային իշխանություններին է ներկայացնում իր կողմից մանրամասն մշակված` Արեւմտյան Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը: Նժդեհի կարողություններն օգտագործելու համար նրան փոխադրում են Երեւանի անտ: Նժդեհին հարցաքննած ԽՍՀՄ Պետանվտանգության նախկին աշխատակիցների վկայությամ ` Նժդեհի եւ Պետանվտանգության մարմինների հարա երություններն աննախադեպ էին: Բերենք նրանցից մեկի` Վարդան Մելքումովի վկայություններից մի հատված. «Նա ինքն էր միշտ մեզ առաջարկներ անում, եւ մենք իր հետ աշխատում էինք ոչ թե մեր առաջարկներն իր հետ համաձայնեցնելու, այլ` ի՛ր առաջարկները Մոսկվայի հետ համաձայնեցնելու վրա: Դրա համար ես այն կարծիքին եմ, որ Նժդեհի հետ Պետանվտանգության մարմինների հարա երությունը աննախադեպ էր, եզակի եւ նմանը չունեցող… Նրա հետ մեր համագործակցությունը ացառիկ էր նաեւ մեզ համար: Ամեն ինչ չափից ավելի հասկանալի, աց ու հստակ էր: Չգիտեմ` նման դեպք եր եւէ եղե՞լ է Պետանվտանգության պատմության մեջ: Ես որ` չեմ հիշում»: Սակայն աշխարհաքաղաքական իրադրության եւ ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության գերակայությունների փոփոխության պատճառով` Նժդեհի եւ համայն հայության փափագին այս անգամ էլ վիճակված չի լինում իրականություն դառնալ. խորհրդային զորքերը Թուրքիա այդպես էլ չմտան:

Խորհելով Նժդեհի կերպարի եւ նրա հերոսական կյանքի մասին` համոզվում ես նրան իր գաղափարակից, փիլիսոփայության դոկտոր Հայկ Ասատրյանի կողմից տրված նութագրին. «Մենք գործ ունենք փոթորկալից անցյալի տեր մի անհատի, հայկական չափանիշներով վերցրած պատմական մի անձնավորության հետ»: Գարեգին Նժդեհի ապրած կյանքն ու թողած տեսական ժառանգությունը իրենց խորհրդով մի շտեմարան են մեր սերնդի հայեցի դաստիարակության, նրա` Հայրենիքին նվիրվելու եւ ծառայելու համար: Հուսով ենք, որ այս գրքույկը իր համեստ ներդրումը կունենա մեծ հայորդու հավիտենարժեք գաղափարախոսության տարածման գործում:

Վարդան Աթոյան (ՀՀԿ Երիտասարդական կազմակերպություն)

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ.

ԱՆՑՅԱԼ, ՆԵՐԿԱ ԵՎ ԱՊԱԳԱ 1

Հայոց պատմությունը մեզ մի հատիկ ան է սովորեցնում – այն, որ հայն իր պատմությունից նավ չի սովորում:

Գարեգին ՆԺԴԵՀ

Սեփական ճակատագիրն ազգի ճակատագրից չզատած, առ այսօր էլ շատերի կողմից վերագնահատման եւ հասկացման պահանջ զգացող «հայտնի-անհայտ» ազգային գործիչն ու մտածողը` Գարեգին Նժդեհը, արդիական լինելու հայտ է ներկայացնում ոչ միայն իր պատմաստեղծ հերոսականով, այլեւ գործառնական կենսունակությամ աչքի ընկնող ստեղծագործական հղացումներով: Գարեգին Նժդեհը հայոց պատմության այն եզակի դեմքերից է, որի գործունեությունն ու իմաստասիրական հայացքները կազմում են ներդաշնակ, օրգանական միասնություն: Ավելի՛ն, Նժդեհի տառապաշատ ոգու ստեղծագործական ակտիվության հղացումը նրա ուսմունքն էր, իսկ այդ ուսմունքը` իր կենսագործունեության, պատմաստեղծ կյանքի մեծագույն ուժավորողն ու «սնող» զարկերակը: Եթե Նժդեհի իմաստասիրությունն իր կյանքի, գործունեության ու ապրելակերպի իմաստուն «խորհրդատուն» էր, ապա վերջիններս` նրա ուսմունքի իրագործելիության խորհրդանիշները: Այլ կերպ` «Նժդեհին փիլիսոփայութիւնը` Նժդեհը ինքն էր» 2 : Նժդեհի իմաստասիրական հայացքները, դրանց շրջանակներում արծարծված ազմաթիվ արոյափիլիսոփայական, հասարակագիտական հիմնախնդիրներ կարեւորություն են ներկայացնում հայ մշակույթի պատմության ուղղությամ համապատասխան ուսումնասիրությունների իրականացման հրամայականի տեսանկյունից, իսկ դրանց լուծումները պահպանում են իրենց հրատա7

պությունը նաեւ մերօրյա հայ իրականության ազմաթիվ թերիների ախտորոշման եւ հաղթահարման առումով: Նրա իմաստասիրական խորհրդածությունների ծիրում մարդն է` իր տկարություններով եւ արժանիքներով, իր թաքնախորհուրդ էությամ եւ «ոչինչ չասող» վարքով, իր ստեղծագործական արարումներով եւ առօրյա «մեծագործություններով», իր հայրենասիրությամ եւ ազգադավ կեցվածքով, իր ազգասիրական ճառերով եւ ապազգային գործերով, իր գաղափարապաշտությամ եւ նյութապաշտական կողմնորոշումներով, իր առաքինություններով եւ անդիմագիծ արոյականով: Այս առումով պատահական չեն արոյափիլիսոփայական հիմնախնդիրների հանդեպ Նժդեհի ցուցա երած հետաքրքրությունները, անհատների արոյական կատարելագործման, ժողովուրդների հոգեվերանորոգման հիմնախնդիրների հետ կապված մտորումները, քանզի ինքնագերազանցող, ինքնահաղթահարող եւ ինքնակատարելագործման հեռանկարից չխուսափող անհատներն ու ազգերն են, որ կարող են հավակնել սեփական դիմագծի եւ գոյության պահպանմանը, մարդկությանը սեփական ստեղծագործական արարումների նվիրա երմանը: 20-րդ դարի առաջին կեսի եղեռնապատ հայ իրականությունը, հայ ժողովրդի ող երգական ներկան եւ ստեղծագործ ապագայի կերտման պատասխանատվությունը, Առաջին եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները, անմարդկային դաժանություններն ու մշակութային, հոգեւոր կյանքի միօրինակացման ջանքերը, նյութապաշտական կողմնորոշումների արմատավորումը, ապազգային եւ մարդատյաց գաղափարաքաղաքական հոսանքների զանգվածային նույթ ստանալու միտումները, քաղաքական կյանքում եւ գործընթացներում մաքիավելիզմի հաղթարշավը, ազմա նույթ եւ ազմա ովանդակ արժեքային գերակայություններն ու քաոսային ազմազանություն ներկայացնող ուսմունքները յուրովի ապրվել են նաեւ Գարեգին Նժդեհ մտածողի ներաշխարհում եւ համապատասխան իմաստավորում ստանալով` արտահայտություն ստացել նրա ուսմունքի մեջ: Այլ կերպ` սեփական ժողովրդի «գորշ» ներկայի եւ ոչ հուսադրող ապագայի, մարդկության արոյական անկատարության գիտակցմամ էր նաեւ պայմանավորված Նժդեհի «տառապաշատ» ոգու ստեղծագործական արձր կենսունակությունը:

Եթե Նժդեհի հասարակական-քաղաքական գործունեությունը ազգային ինքնության պահպանման հիմնահարցի առումով գրեթե միշտ հավանություն է ստացել, ապա 20-րդ դարում ձեւավորված եւ լայն տարածում ստացած որոշ ցեղապաշտական հոսանքների ու շարժումների (իտալական ֆաշիզմ, գերմանական նացիզմ) հետ ցեղակրոն ուսմունքի առանցքային գաղափարներից շատերի ունեցած զուտ արտաքին, ձեւական ընդհանրությունները հետք են թողել ցեղակրոնությանը տրված գնահատականների վրա, որոնց հետեւանքով ցեղակրոնությանը ներկայացվել եւ ներկայացվում են ազմաթիվ մեղադրանքներ: Հարկ է փաստել, որ հասցեագրված մեղադրանքները հաճախ ուղեկցվել են նաեւ մեթոդա անական անգրագիտության դրսեւորումներով, քանզի նացիստների հետ Նժդեհի համագործակցությունը եր եմն անարդարացիորեն ներկայացվել է որպես գաղափարական ընդհանրության աներկ ա դրսեւորում եւ անտեսվել է համագործակցության անայլընտրանք լինելը հայափրկության գործում: Այդ մեղադրանքների տրամա անական շարունակությունն է այն տեսակետը, թե զարգացման ժողովրդավարական ճանապարհը որդեգրած Հայաստանի Հանրապետության համար Նժդեհ-մտածողն այլեւս «ասելիք» չունի, նրա ստեղծագործություններն իրենց դարն ապրել են, իսկ հետահայացությունն առ Նժդեհ արդարացված է միայն եւ միայն Նժդեհի քաղաքական գործունեության մանրամասների վերհանմանը կոչված պատմագիտական ուսումնասիրությունների խորացման համար: Ավելին, ցավալի է նաեւ այն, որ Նժդեհի ստեղծագործական ժառանգությունը համապատասխան գնահատականների է արժանանում առանց ազմակողմանի ուսումնասիրության, ինչպես նաեւ կարծրատիպային մոտեցումների ու որոշ գաղափարների «արտահամատեքստային» մեկնա անության դիրքերից: Քննադատության արժանի երեւույթ, որն առ այսօր էլ իր կնիքն է թողնում ոչ թե արդարացման, այլ հասկացման կարիք ունեցող մտածողին ըստ արժանվույն գնահատելու գործում: Այս իմաստով թերեւս հիշատակման արժանի է 18-րդ դարի գերմանացի մտածող, արվեստագետ Գ. Լիխտեն երգի հետեւյալ միտքը. «Գիրքը հայելի

է: Եվ եթե նրա մեջ կապիկ է նայում, ապա անհնարին է, որ դրանից առաքյալի դեմք երեւա» 3 : Այսինքն` խնդրո առարկա հիմնահարցը կարիք ունի անաչառ ուսումնասիրության, քանզի «այդպիսին չէին

հետազոտողները խորհրդային տարիներին, նրա անձի նկատմամ ձեւավորված թշնամական վերա երմունքի պատճառով, իսկ հետխորհրդային տարիներին «անաչառությանը» խանգարում է նրա անձի հանդեպ ձեւավորված գրեթե «պաշտամունքային» վերա երմունքը» 4 : Վերջինս, հարկ է նկատել, անընդունելի էր նաեւ Նժդեհի համար, որը խորապես մերժում էր մտավոր ստրկությունն ու դոգմատիզմը եւ, ըստ էության, ապագա սերունդներին զգուշացնում էր նաեւ իր իսկ գաղափարների դոգմատիկ յուրացման վտանգների մասին: «Իր խորքի մէջ, - գրում է Նժդեհը, - մո-

լար է ամէն վարդապետութիւն, կրօնական թէ ընկերային, որը մտաւոր կուրութիւն է պահանջում իր դաւանողներից: Այո՛, կեղծ է, հակամարդկային նմանը, որով եւ` մերժելի» 5 : Այսինքն` Նժդեհը ոչ թե պահանջում եւ պարտադրում է անվերապահորեն դառնալ նժդեհադավան, այլ «առաջարկում» է իր ուսմունքն օգտագործել համապատասխան ճշմարտությունների որոնման գործում, որոնց հարազատումը յուրաքանչյուրի ազատ ընտրությանն է աժին ընկնում: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Նժդեհի ուսմունքի նորոշ գծերի եւ արդիականության հիմնահարցը հնարավոր չէ ազմակողմանիորեն եւ մանրակրկիտ լուսա անել փոքրածավալ հոդվածի շրջանակներում, ուստի նպատակահարմար է հատուկ ուշադրություն դարձնել հիմնահարցի առավել առանցքային կողմերին: Հարկ է նշել, որ թեզիսների ձեւով ստորեւ կներկայացվեն

տար եր հիմնահարցերի նժդեհյան այն ըմ ռնումները, որոնք մի կողմից միտված կլինեն նրա ուսմունքի դիմագծմանը, մարդասիրական ովանդակության վերհանմանը, մյուս կողմից` մերօրյա հայ իրականության թերիների ախտորոշման եւ հաղթահարման գործում դրանց հրատապության ացահայտ եւ ենթատեքստային ներկայացմանը: - ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Նժդեհի կարծիքով առաքինությունների թագն ու պսակն է: Սակայն ի տար երություն «հայրենասիրության» ազգայնամոլական մեկնա անությունների` Նժդեհի համար հայրենասիրական, ազգասիրական զգացումներն ու գիտակցությունը չեն կարող իրենց հիմքում ունենալ այլատյացությունը կամ ատելությունն առ օտարները: «Այդ նվիրական զգացումը (իմա` հայրենասիրությունը - Ա. Ս.),- գրում է Նժդեհը, 10

զարգանում է աստիճանա ար: Սկզ ում` նազդական, զարգանալով` նա դառնում է իմացական` ոգիանում է նա: Առաջին դեպքում անհատը թելադրվում է, մղվում մի նազդային զգացումից, երկրորդ դեպքում` նա գիտակցորե՛ն կատարող է մի նազդային պարտականություն» 6 : Եթե հայրենասիրությունը զգացումից վերաճում է գիտակցական երեւույթի, ապա հարց է առաջանում` ի՞նչն է ապահովում այդ անցումը: Համաձայն Նժդեհի` այդ գործընթացի հիմքում ընկած է ինքնաճանաչողությունը, վերապրումը: Այսինքն` իրական հայրենասիրությունը խարսխված է սեփական մշակույթի համամարդկային գծերի ճանաչման, ազգի պատմության լուսավոր էջերի վերապրման վրա: «Իմ հայրենիքը, - գրում է Նժդեհը, - դա մարդկայնորեն այն լավագույնն է, որ կա Հայաստանում» 7 : «Նժդեհյան» հայրենա-

սիրությունը չի կարող իրապես ուժեղանալ, ամրապնդվել թե՛ այլոց, թե՛ սեփականի նկատմամ ատելության հողի վրա: Ազգային ինքնաճանաչողության, սեփականի նկատմամ սիրո վրա կարող է հիմնված լինել հայրենասիրությունը, քանզի այդ սերն է ճանաչողության նախապայմանը, իսկ վերջինս` այդ սիրո խորացման առաջնաշարժիչ գործոնը, տվյալ դեպքում` հայրենասիրության գիտակցական մակարդակ արձրացումը: Հետեւելով Բերգսոնի փիլիսոփայական հայացքներին` Նժդեհը գրում է. «Ըստ Բերգսոնի ներհայեցողական իմացականութեան`

«Ատելութիւնը աժանում է, որի հետեւանքով ճանաչումը դառնում է անկարելի կամ սխալ: ճանաչել նշանակում է միութեանը մէջ լինել նրա հետ, որին ուզում ես ճանաչել, որով` ով ատում է` չգիտէ, չի ճանաչում»» 8 : Այստեղից պարզ է դառնում այն, որ հայրենիքի, սեփական ազգի նկատմամ տածած նազդական սերը, դրական զգացմունքը հնարավորություն է տալիս նրա ճանաչման, իսկ դրանց ճանաչումն աստիճանա ար այդ նազդական սերը կամ զգացմունքը արձրացնում է մի նոր մակարդակ` գիտակցված հայրենասիրության: Անհաշտ թշնամիներից է աշխարհաքաղաքացիությունը կամ աշխարհաքաղաքացիական պատրանքապաշտությունը: Համաձայն Նժդեհի` աշխարհաքաղաքացիական վարդապետությունը սնանկ է, քանզի այստեղ հստակ ներկայացված չեն այն օ յեկտները, որոնց նկատմամ կա աշխարհաքաղաքացու պարտականության դրսեւորման անհրաժեշ11

տությունը: Վերջինիս արոյական պարտականության օ յեկտ կարող է լինել մարդկությունը, սակայն այն դեռեւս վերացական հասկացություն է, քանզի «մարդկութիւնն իրենից չի ներկայաց-

նում մի կազմակերպւած միութիւն, ինչպիսին է ազգը, որպէսզի նրա նկատմամ կարողանանք որոշել մեր անելիքը, մեր պարտականութիւնները» 9 : Աշխարհաքաղաքացիները, ըստ Նժդեհի, ընտրել են պարտականության այնպիսի տար երակ, որը, ըստ էության, կոչված է «ազատելու» ցանկացած պարտականությունից: Նրանց մի մասը միամիտ ցնորապաշտներ են` զուրկ իրականության զգացումից, մյուս մասը` պարտականության փոքրոգի դասալիքներ, որոնք զանազան սոփեստություններով քողարկում են իրենց դավաճանությունը մարդկային առաքինություններից գերագույնի` հայրենասիրության հանդեպ: Արտաքուստ աշխարհաքաղաքացիությունը եւ եսապաշտությունը միմյանցից միանգամայն տար եր երկու ծայրահեղություններ են: Իրականում, սակայն, այս երկու երեւույթները միեւնույն արատավոր շրջանի միմյանց նկատմամ ոչ անտար եր կետերն են: Կարող ենք անգամ ասել, որ եթե եսապաշտի սիրո «տեսահորիզոնը» սահ-

մանափակվում է սեփական ես-ի անձուկ քարանձավով, ապա աշխարհաքաղաքացու սիրո «լայն» տեսահորիզոնը փորձում է տեսնել այն, ինչ գոյություն չունի եւ, միեւնույն ժամանակ, անտեսում է իր տեսադաշտում հայտնված իրերը, առարկաներն ու երեւույթները: Աշխարհաքաղաքացիությունը հիմնականում եսապաշտի մարդասիրական «հագուստն» է, որը կոչված է մարդասիրության կարգախոսի ներքո քողարկել անհատի անձնապաշտական նկրտումները, այն նաեւ եսապաշտի զենքն է` պարտականության դասալիքի իր կոչմանը արոյական արդարացվածություն հաղորդելու համար: Այսինքն` աշխարհաքաղաքացին «իրականում մօտենում է աւելի եսասէրին քան այլասէրին: Իսկ եթէ եսասէր չէ, ապա ցնորապաշտ է, որի սէրը դեպ մարդկութիւնը պլատոնական է, անարժէք» 10 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): Համաձայն Նժդեհի` սեփական նպատակների իրականացման համար պահանջվող միջոցների նկատմամ խտրություն չդնող եւ այլատյաց «հայրենասիրությունը», ըստ էության, հայրենասիրություն չէ: Չի կարելի ազգին, հայրենիքին ծառայել ստոր եղանակներով: Ստորությունները եւ արոյական տկարություն12

ները միմյանց հետ սերտաճած են. ստորություններով սնվում են մարդկանց արոյական տկարությունները, իսկ վերջիններից ծնունդ են առնում մարդկային ստորությունները: Եսապաշտը (նյութապաշտը), որի նպատակը ացառապես սեփական արեկեցության ապահովումն է, որն աշխարհը տեսնում է միայն սեփական ես-ի քարանձավից, ում համար պարտականությունը պարտադրված դաժան իրականություն է, որը կյանքի է կոչվում ացառապես անձնական շահախնդրության կամ վախի դեպքում, իսկ իրավունքը` անձնական վայելքների ու հաճույքների ավարարման հետ է միայն զուգակցվում` արոյապես տկար է: Նրա տկարությունն իր «պաշտամունքային օ յեկտներին» հասնելու համար պատրաստ է նաեւ ստորությունների, որովհետեւ նմանը գերին է իր կրքերի ու ցանկությունների, իսկ ստորություններն ավելի են խորացնում նմանի արոյական տկարությունները, քանզի, Նիցշեի նման կարող ենք ասել (թեկուզ այլ մեկնաանությամ ), որ «եր երկար անդունդի մեջ ես նայում, ապա անդունդը նույնպես քո մեջ է նայում» 11 : ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ - Ժողովրդի անցյալը կամ պատմությունը ոչինչ չասող «անցավորների թանգարան» չէ, որին ներկա եւ ապագա սերունդները պիտի մոտենան կրավորական հանդիսատեսի կարգավիճակով, որոնք կարող են նայել, այց չտեսնել, ունկնդրել, այց չլսել, «հաղորդակցվել», այց հոգեհաղորդակից չլինել: «Վա՛յ այն ժողովրդին, - գրում է Նժդեհը, - որի անցյալն իր

համար լոկ մի գերեզման է անխոս: Չկա՛ ավելի մեծ ծառայություն իր ժողովրդին, քան պատմագրումը նրա անցյալ կյանքի» 12 : Նժդեհի կարծիքով, պատմական ճանաչողությունը ոչ միայն ճանաչողական արդարացվածություն ունի, այլեւ դաստիարակչական եւ վերանորոգչական: Ոգեսպառ, տառապանքների «դատապարտված» ժողովուրդները հակված են սեփական պատմության մեջ տեսնել միայն ացասականը, պատմությունը նրանց համար շարունակական ացթողումների, դժ ախտությունների եւ պարտությունների հետեւողական շղթա է, որտեղ իրենք անզոր են սեփական ճակատագրին նոր ընթացք տալու: Մինչդեռ ժողովուրդները չեն պարտվում, եթե չեն ուզում պարտվել: «ԱՆՀԱՏԸ ՄԻՋՈՑ է, ԱԶԳԸ` ՆՊԱՏԱԿ» – Նժդեհը մեծապես կարեւորում է ինքնահաղթահարող, ինքնագերազանցող անհատ13

ների դաստիարակումը, քանզի անիդեալ անհատը, որն ապրում է ներկայի այսպահականությամ , փայլում է առօրյա «մեծագործություններով» եւ չի կարողանում դուրս գալ սեփական աղքատիկ «ես»-ի անձուկ քարանձավից` ակտիվորեն մասնակցում է ինչպես իր «ամենօրյա թաղմանը», այնպես էլ սեփական ժողովրդի ու պետության ոչ հուսալի ապագայի կերտմանը: Նժդեհյան ինքնահաղթահարող անհատն առաջնորդվում է «անհատը միջոց է, իսկ ազգը` նպատակ» կարգախոսով: Հապճեպ ընդհանրացումներից խուսափելու համար պետք է նշել, որ այս կարգախոսը էական ոչ մի ընդհանրություն չունի իր ֆաշիստական մեկնա անության հետ: 20-րդ դարի քաղաքական իրականությանը նորոշ են եղել այդ արտահայտության գործնական կիրառությունները: Ամ ողջատիրական եւ ֆաշիստական ռեժիմների օրոք տար եր պետությունների, կազմակերպությունների ղեկավար ատյանները պետության հզորացման նշանա անի ներքո այդ կարգախոսը ոչ միայն կյանքի են կոչել, այլեւ փորձել են դրան մարդասիրական «զգեստ» հագցնել: Հետխորհրդային տարածաշրջանի երկրների ազգա նակչության հիշողության մեջ դեռ թարմ են տպավորություններն առ այն, որ ոլշեւիկյան իշխանության գոյության եւ ստալինյան ռնատիրության օրոք սոցիալիստական պետության եւ կոմունիստական հասարակության կառուցման գործն ինչպիսի անդառնալի կորուստների, մարդկային ող երգությունների գնով ուղեկցվեց: Իսկ «անհատը միջոց է, ազգը կամ պետությունը` նպատակ» կարգախոսը կյանքի կոչվեց պետության զարգացման գործում անհատի ոչնչության գաղափարի ներքո: Այսինքն` անհատն է պետության համար, այլ ոչ թե պետությունը` անհատի: «Անհատը միջոց է, ազգը` նպատակ» կարգախոսը

Նժդեհը հասցեագրում էր յուրաքանչյուր անհատի, սակայն հասցեագրման նպատակը ոչ թե այլոց նկատմամ դրա կիրառումն էր, դիմացինին որպես միջոց դիտելը կամ օգտագործելը, այլ` սեփական անձի նկատմամ խստապահանջության ձեւավորումը: Միով անիվ` այդ կարգախոսը չէր նշանակում անգամ հանուն ամենանվիրական իդեալների դիմացինին որպես միջոց դիտարկող անհատի ներքին արդարացման կոչ, այն նշանակում էր հանուն ազգի, մարդու, իդեալի` սեփական անձդ զրկված չէ «միջոցի» կարգավիճակով ներկայանալու պարտավորեցնող

իրավունքից: Այլ կերպ ասած` ինքնահաղթահարող անհատը նվիրա երվում է կամ պարտավոր է նվիրա երվել ազգին, մարդկանց ոչ թե նրա համար, որ ինքն անարժեք միջոց է, իսկ նրանք` նպատակ, այլ նրա համար, որ այդ է պահանջում իրեն եւ այլոց որպես նպատակ դիտելը: «Ամենուրեք, - գրում է Նժդեհը, -

անհատ թե դասակարգ - կամովին սահմանափակում են իրենց անձնական իրավունքներն ու շահերը` հանուն ցեղի եւ հայրենիքի: Ու նման ինքնասահմանափակումը - զոհա երության այդ գերագույն ակտը - ո՛չ թե նվաստացնում, դիմազրկում է մարդկային անձնավորությունը, ընդհակառակը, դա մեծապես ուժավորում, հարստացնում է նրա հոգեւոր կյանքը» 13 : Նժդեհի համար սակավարժեք էր ազգանվեր այն ծառայությունը, որն այս կամ այն անհատի կողմից իրականացվելու էր պարտադրված պարտականության տար երակով: Այսինքն` ազգասիրական եւ պետականանվեր գործունեությունն արդարացված է, եթե այն գիտակցված է եւ արդյունք է ներքին համոզմունքի, մտքի եւ սրտի ներդաշնակ համագոյության: «Գերագույն արժեքների համար` ներքին մղումով, գրում է Նժդեհը, - մեռնում է ո՛չ թե ձեւական օրենքի հպատակը, այլ մարդը` ներքնապես ազատագրված մարդը» 14 :

- ԲԱՐՈՅԱԿԱՆԻ ՉԱՓԱՆԻՇԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ – Հայ մտածողը

քննադատում է որպես հետեւանք դրական արդյունք ունեցած այս կամ այն ազգօգուտ վարքը կամ գործողությունը (դրանց « արոյական» նույթը), որոնց շարժառիթը ոչ թե պարտականության գիտակցումն է, այլ նեղ անձնային շահը, որը կարող է թաքնվել չգիտակցված, այց իրականացված պարտականության ներքո: Եթե այլա անորեն ասենք, ապա եկեղեցու պատերի ներքո աթեիստի աղոթքը Նժդեհի համար ոչ մի արժեք չունի: Նժդեհի խորին համոզմամ ` արոյականը նպատակադրության հետ սերտորեն շաղկապված է, որ «ի՞նչ արեց» - հարցի պատասխանը «ինչի՞ համար արեց» հարցի անտեսման դեպքում` արուց եւ չարից անդին է, արոյականի նկատմամ գտնվում է չեզոք դաշտում 15 : - ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ փոխհարա երության հարցում Նժդեհը ցուցա երում է դիալեկտիկական մոտեցում: Նժդեհի ժառանգության մեջ կարելի է նկատել պարտականության իրավունքի հասկացությունը, որը, սակայն, նա ացահայտ

կերպով չի օգտագործում: Ըստ նրա, սեփական պարտականություններին պետք է մոտենանք ինչպես մեր իրավունքներին, իսկ դրանց իրականացման համար մղվող պայքարին` որպես պայքարի հանուն մեր իրավունքների: Հակառակ պարագայում` պարտականության եւ իրավունքի հակադրման դեպքում, հնարավոր չի լինի խուսափել պարտականության հարկադրական նույթի մասին պատկերացումներից, այն կդառնա անցանկալի եւ անընդունելի երեւույթ, քանզի կիրականացվի ոչ թե այն պատճառով, որ «ե'ս եմ ուզում», այլ այն պատճառով, որ «ես ստիպված եմ»: Պարտականությունը, իր հերթին, նաեւ իրավունք է, որի իրա-

կանացումը հնարավորություն է տալիս դառնալու անձնադիր եւ հայրենասեր քաղաքացի, լավ մարդ, առաքինի կերպար: Այսինքն` կարող ենք ասել, որ յուրաքանչյուրը զուրկ չէ հայրենասեր լինելու իրավունքից, այց ոչ ամեն մեկն է հայրենասեր լինելու պարտականությունն իր իսկ կյանքի ընթացքում դարձնում այդ իրավունքի իրականացում: Յուրաքանչյուր ազգ, պետություն իրավունք ունի ուրույն տեղ զ աղեցնել երկրի վրա, իրավունք ունի ինքնիշխանության, սակայն այդ իրավունքը կամա թե ակամա ենթադրում է իրավունքը կյանքի կոչելու պարտավորեցնող հանձնառություն կամ պատասխանատվություն: Այլ կերպ` «երկնային իրավունքը» դառնում է «երկրային» միայն եւ միայն այն ժամանակ, եր կա վճռականություն եւ համոզմունք նման անցումն իրականացնելու համար: «Իրավունքն առանց ուժի, - գրում է Նժդեհը, - պարզ ա ստրակցիա է» 16 : Իհարկե, պարտականության իրավունքի գիտակցության ձեւավորման հարցում կարելի է նկատել որոշակի ուտոպիականություն, քանզի դժվար է հասու լինել այն անին, որ պարտականությունները ոլորի կողմից գիտակցվեն որպես իրավունք, որպես ինքնարտահայտման եւ ինքնադրսեւորման հնարավորություն: Եվ պատահական չէ, որ այստեղ կարող է օրինական հարց առաջանալ. եթե հնարավոր չէ այս դրական իդեալը ամ ողջությամ եւ անվերապահորեն կյանքի կոչել, ապա ինչո՞ւ է այդ գաղափարը խիստ կարեւորվում կամ ո՞րն է դրա դրական նշանակությունը: Խնդրո առարկա հարցում Նժդեհի դրական ավանդը կարելի է ացատրել հետեւյալ գործոնների համատեքստում.

1. Նժդեհը փորձում է ցույց տալ, որ հասարակական, ազգային կյանքում դրական փոփոխություններ իրականացնելը կամ դրանց երկարատեւությունն ապահովելը անհնարին է հարկադրանքի ուժի միջոցով: Հարկադրանքը կարող է որոշակի դրական արդյունք ապահովել, սակայն հարկադրանքի սկզ ունքը չի կարող ձեւավորել պարտականությունների կատարման մշակույթ: Մինչդեռ եթե պարտականությունը գիտակցված է եւ այն դարձել է ներքին համոզմունք, ապա այն կյանքի կկոչվի ոչ թե արտաքին ազդեցությունների պատճառով, այլ այն պատճառով, որ պարտականության սու յեկտն է դա ցանկանում: Արտաքին սպառնալիքներով, վտանգով, հարկադրանքով եւ վախով պայմանավորված պարտականությունների կատարմանը նորոշ է անհատին որպես պարտականությունների օ յեկտ դիտարկումը, մինչդեռ Նժդեհի համար անհատը պարտականության սու յեկտ է կամ, ավելի ճիշտ, պետք է անցում կատարի պարտականության

օ յեկտի կարգավիճակից պարտականության սու յեկտի կարգավիճակին: 2. Նժդեհն այն համոզմունքին է, որ պարտականության գիտակցման գործում չափազանց կարեւոր եւ արդ խնդիր է գիտակցության փոփոխության իրականացումը, համապատասխան արժեքային գերակայությունների հաստատման ապահովումը: Ասվածի համատեքստում ժամանակավրեպ չի կարելի համարել այն, որ «ես մեղավոր չեմ, պետությունն է մեղավոր» կամ «մենք պարտավոր չենք, պետությունն է պարտավոր» կարգախոսները, որոնք ցայսօր էլ տիպական են հայ իրականությանը, լուրջ վերանայման եւ հաղթահարման կարիք ունեն: Վերջինիս շրջանակներում չկա այն անի գիտակցումը, որ «պետությունը պարտավոր է» դրույթը հիմնականում կարող է արդարացվել այն դեպքում, եր մենք պարտավորված ենք զգում պետության զարգացման գործում եւ դրանով նպաստում այն պարտավորությունների իրականացմանը, որոնք պետությունը պիտի իրականացնի: Կարելի է ասել, թե «պետությունը պարտավոր է, եր նրան պարտավորեցնում են», իսկ դրա համար անհրաժեշտ է հայրենասիրական, պետական մտածողության զարգացում, քաղաքացիական ինքնագիտակցության, պարտականությունների կատարման մշակույթի ձեւավորում եւ զարգացում. այլ խոսքով`

անհրաժեշտ է հոգեփոխում, հոգեվերանորոգում: «Հանրապետություն սահմանադրելը, - գրում է Նժդեհը, - հեշտ է, դժվար է սահմանադրականներ ստեղծելը» 17 : Այլ կերպ` կարելի է լավ օրենքներ մշակել, սակայն դրանք կմնան սոսկ որպես «արժեքավոր գրառումներ», եթե չլինեն դրանք կյանքի կոչելու կամքն ու գիտակցությունը կամ մշակույթը: Կարելի է քաջատեղյակ լինել օրենքներին, լինել իրավապաշտպան առաքելության ձեւական սու յեկտ, սակայն չլինել այդ առաքելության իրական, գիտակից դերակատար: Եթե, օրինակ, հարցին մոտենանք ժողովրդավարության 18 , իրավական եւ սոցիալական պետության կերտման հիմնախնդրի տեսանկյունից, ապա պետք է նշել, որ չի կարելի ստեղծել իրապես ժողովրդավարական հասարակություն կամ սոցիալական պետություն առանց ժողովրդավարական մշակույթի կրողների ստեղծման: Կարելի է ստեղծել ժողովրդավարական համակարգին նորոշ կառույցներ, քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտներ, ապահովել վերջիններիս հետ կապված մի շարք ձեւական պահանջներ եւ, միեւնույն ժամանակ, ստեղծված կառույցները ծառայեցնել նեղ անձնական, կուսակցական շահերի 19 իրականացմանը, հակապետական կամ ապազգային գործունեության ծավալմանը: Այսինքն` կարելի է ունենալ ձեւ` առանց իրեն ներդաշնակ ովանդակության, կարելի է որդեգրել զարգացման ժողովրդավարական ուղին, սակայն չունենալ այդ ուղով անցնելու վճռականություն, կարելի է լինել հայրենասեր, այց անգործության մատնվել հայրենիքի, ազգի զարգացման գործում, կարելի է լինել համապատասխան արժեքների տարածող, այց չլինել այդ արժեքների կրող. այլ կերպ` կարելի է թվալ, այց ոչ լինել: Համապատասխան գաղափարախոսության, օրենքների կամ մշակութային արժեքների ոչ թե «թղթային սեփականաշնորհում», այլ` գիտակից յուրացում ու դրանց կյանքի կոչման ինքնավերարտադրվող համակարգի կամ մշակույթի ձեւավորում:

«Օրենքները փոխելուց առաջ անհրաժեշտ է փոխել մարդկանց» 20 , - գրում է Նժդեհը` վկայակոչելով Օ. Կոնտին: - ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ հիմնահարցը Նժդեհը քննարկում է ինչպես քաղաքական իրողությունների, այնպես էլ արոյագիտական մոտեցումների համատեքստում: Խնդրո առարկա հարցում շարունակելով հայ իրականության մեջ որոշակի ավանդույթ դարձած

հակաճակատագրապաշտական մոտեցումները` նա չի ընդունում այն տեսակետը, որի համաձայն ազգերի, մարդկանց ախտի որոշման գործում որոշիչ դեր են խաղում նակլիմայական պայմանները կամ արտաքին ուժերը: Արտաքին ուժերին ապավինող ժողովուրդը, համաձայն Նժդեհի, խուսափում է սեփական գործողությունների պատասխանատուն լինելուց, իր պարտություններն արդարացնում է իրենից դուրս գտնվող հանգամանքներով: Մինչդեռ ազգի ճակատագիրը իրենց պատասխանատու կամ անպատասխանատու գործունեությամ «կերտում» են ազգի ներկայացուցիչները, այլ ոչ ինչ-որ այնկողմնային, խորհրդավոր ուժեր, որոնք հանդիսատեսի կարգավիճակով նայում են իրենց իսկ

մտահղացմամ ստեղծված թատերական գործի եմականացման փորձերին: Այսինքն` ազգի ճակատագրի նկատմամ անտար երությունը, կրավորականությունն ու ներքին պատասխանատվության գիտակցման, փոփոխությունների իրականացման կամքի ացակայությունը կերտում եւ սերունդներին են ժառանգում ազգի` մեր կողմից ստեղծված ճակատագիրը, որը կարող է ող երգական լինել, եթե սերունդները նաեւ ժառանգորդն են նախորդների անտար երության, չեզոքության, երկպառակությունների, ներքին անազատության եւ այլ թերիների: Չմերժելով արտաքին ազատության կարեւորությունը` Նժդեհը, այնուամենայնիվ, առանց ներքին, արոյական ազատության վերջինս համարում էր ոչ կայուն: Կարելի է արտաքին ազատություն վայելել, սակայն մնալ որպես հոգեւոր ստրուկ, քարշակել անազատության եռը եւ տկարի հոգե անության քայքայիչ ազդեցության թիրախ լինել, կարելի է ապրել նաեւ արտաքին անազատության մեջ, սակայն կրողը լինել ներքին ազատության ստեղծագործ ուժի: Այլ կերպ` եթե ստրուկ

ես, ապա անվերապահորեն չի կարելի պնդել, թե անազատ ես, կամ եթե ազատ ես, ապա աներկ ա չի կարելի ասել, թե ստրուկ չես: «Ընթերցո՛ղ, - գրում է Նժդեհը, - ես տեսա հոգով ազատը ստրկության մեջ, եւ սիրեցի մարդը: Ես տեսա ստրուկին ազատության մեջ եւ գարշեցի մարդուց» 21 : «Պետք է ազատվել եւ ոչ թե միայն ազատագրվել» 22 , - մեկ այլ առիթով ավելացնում է Նժդեհը: Այսինքն` կարելի է արտաքին ազատություն ձեռք երել, սակայն վերջինս ինքնին չի կարող վկայել ներքին ազատության մասին: Հիրավի, եթե հարցը դիտարկենք թեկուզ մերօրյա հայ իրակա19

նության համատեքստում, ապա կարող ենք ասել, որ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալուց հետո, Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից ի վեր, եր ազատագրվեցինք արտաքին տիրապետության կրավորական թիրախի կարգավիճակից եւ արտահայտեցինք ինքնիշխանությամ հանդես գալու կամք, այնուամենայնիվ, չազատվեցինք այն արդույթներից, որոնք ձեւավորվել էին կամ էլ զարգացել նաեւ ԽՍՀՄ-ի գոյության օրոք: «ճի՛շդ է միայն մի ան, - Նժդեհի տեսակետին միանգամայն համահունչ գրում է Հ. Ասատրյանը, - ա՛յն, որ քաղաքականօրէն մենք ացար-

ձակապաշտ ենք, միայն նրա համար, որ գործելու, մարտնչելու տրամադրութիւն չունենք» 23 : Այո՛, արտաքնապես ազատագրվեցինք, սակայն ներքնապես դեռ չենք կարողանում ազատվել ստրուկի եւ սարսափի հոգե անությունից, չենք կարողանում ազատվել մեր անկարողության եւ դիմացինի ամենակարողության թեւաթափիչ գիտակցությունից, չենք կարողանում ազատվել մեր զարգացումը, առաջընթացը եւ հավաքական անվտանգությունն ընդմիշտ արեւմտակենտրոն կամ ռուսակենտրոն փրկարար կողմնորոշումներով պայմանավորելու հոգե անությունից: «Քաղաքականությունն ընդհանրապես, - գրում է Նժդեհը, - սարսափում է մենակությունից, իսկ կողմնորոշումների քաղաքականությունն այլ ան չէ, եթե ոչ մենակության սարսափը» 24 : ՎճՌԱԿԱՆ ՄԵՆԱԿ – Նժդեհը համոզված էր, որ մեր պատմության ընթացքում մենք ազմիցս ենք հասել հաջողության, եր լինելով հավաքականորեն մենակ` հանդես ենք եկել վճռական մենակի հոգե անությամ : Անդրադառնալով Կարսի անկման պատճառներին` նա նշում է, որ մենք ունեինք նական եւ արհեստական դիրքերի գերազանցություն, թվական առավելություն, ավելի լավ պարենավորում, սակայն պարտվեցինք, քանզի «չունեինք վճռա-

կան մենակի հոգե անություն, ինքնուրույն կերպով որեւէ ան անելու հավատ» 25 : Նժդեհյան վճռական մենակն իրականության հրամայականների կրավորական թիրախը չէ, որը գարշելով տիրող անարդարությունից, արոյազուրկ մթնոլորտից` փորձում է սեփական սփոփանքը գտնել իրականությունից փախուստով պայմանավորված ինքնակատարելագործման մեջ: Նա նաեւ հասարակական կամ միջազգային «ճգնավոր» չէ, որ իրականությանն ընդդիմանում է ացառապես իր արոյական կամ առաքինի

կերպարի մեջ ներամփոփ մնալով: Վճռական մենակը ոչ թե կողմնորոշումների դաշտում է որոնում ինքնորոշման իր իրավունքը, այլ ինքնորոշվածության դիրքերից է սահմանում հնարավոր կողմնորոշումների իր համար ցանկալի տար երակը: Նա իր «ոչ»-երի կամ «այո»-ների հեղինակն է եւ ոչ թե դիմացինի պարտադրած մտահղացումների կրավորական «համահեղինակը»: - ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ փոխհարա երության հարցում Նժդեհը հանդես է գալիս Մաքիավելիի հայացքների եւ մաքիավելիզմի քննադատության դիրքերից: Եթե Մաքիավելիի ուսմունքի շրջանակներում «Նպատակն արդարացնում է միջոցները» կարգախոսը ենթադրում էր միջոց-

ների կիրառման խտրականություն` կախված նպատակի նույթից, իսկ մաքիավելիզմի եւ դրա քաղաքական դրսեւորումների շրջանակներում (մի՞թե հայաստանյան քաղաքական իրականությունը վտանգված չէ մաքիավելիզմի «հաղթարշավի» ազդեցության ոլորտում հայտնվելուց) քաղաքական իրատեսության դիրքերից թույլատրելի էր համարվում միջոցների անխտրողական կիրառումը` անկախ նպատակի նույթից, ապա Նժդեհի մոտ այս կարգախոսը զուրկ է գործառնական ակտիվության դաշտից: «Ես, - գրում է Նժդեհը, - մերժում եմ այն արոյազուրկ հասկացողությունը, թե հայրենիքի շահը սր ագործում է ամեն միջոց: Ստորությունը չի դադարում ստորություն լինելուց ե՛ւ այն դեպքում, եր այն կատարվում է անգամ հայրենիքի համար: ...Բարոյական տկարության ծնունդ է ամեն կարգի ստորություն: ...Ստորությամ չեն պաշտպանում հայրենիքը» 26 (ընդգ. իմն է Ա. Ս.): Առանձնահատուկ կարեւորություն տալով մարդկանց արոյական կատարելագործման, մարդկայնացման հիմնախնդրին` Նժդեհը կարծում էր, որ հայրենասիրական առաքելությունը, ազ-

գանվեր գործունեությունը ենթադրում է մարդկային առաքինությունների, արոյական արձր որակների առկայություն, սակայն հայրենիքի կամ ազգի համար դրական նշանակություն ունեցած գործողությունն անհրաժեշտա ար չի վկայում արոյական կամ առաքինի լինելու մասին: Նժդեհի համար կարեւոր էր ոչ միայն ազգի զարգացումը, պետության հզորացումը, այլեւ մարդկանց արոյական նկարագրի պահպանումը: «Միջոցների անխտրականությամ շահած ամեն մի հաջողություն, - մեկ այլ տեղ գրում է

Նժդեհը, - պղծում է, ապականում մարդկային

արոյական աշխարհը: Մարդկայնության առաջին թշնամին է անխտիրը» 27 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): Նժդեհը գտնում էր, որ իրական հայրենասիրությունն ու ազգանվեր ծառայությունը չեն կարող կյանքի կոչվել արոյական թերիների հիմքի վրա, մարդկանց արոյական նկարագրի հաշվին: Քաղաքականության եւ արոյականության միջեւ սկզ ունքորեն կամ տեսականորեն չկան հակասություններ, իսկ դրսեւորվող հակասությունները հետեւանք են մարդկային անկատարության ու եսապաշտական հակումների: Նժդեհը հանդես է գալիս քաղաքականության եւ արոյականության «հաշտեցման» իդեալի դիրքերից, որի իրականացման հեռանկարը պետք է լինի «հավերժ» արդիական: Պետք է նաեւ հավելել, որ խնդրո առարկա հարցի լուծումը Նժդեհը չէր խորշի անաձեւել Ի. Կանտի հետեւյալ արտահայտությամ . «Քաղաքականությունն ասում է`

«եղեք խորամանկամիտ, ինչպես օձերը», արոյականությունը հավելում է (որպես սահմանափակող պայման)` «եւ մաքուր, ինչպես աղավնիները»» 28 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): - ՊԱՏԵՐԱԶՄ – Նժդեհի կարծիքով, մարդկության պատմությունը ռազմական ախումների, ազգամիջյան հակամարտությունների, պատերազմների պատմություն է: Եվ քանի դեռ չեն փոխվել մարդու նությունը եւ մարդկային փոխհարա երությունների նույթը` պատերազմը մնալու է հակասությունների լուծման միջոցներից մեկը: Իսկ մտածել, որ կարելի է խուսափել պատերազմներից` ատելով եւ քննադատելով պատերազմը` նշանակում է սխալ պատկերացում ունենալ դրա մասին: Իհարկե, հայ ժողովուրդը իր էությամ ռազմամոլ, պատերազմասեր չէ եւ ի նե ունի արարելու, կառուցելու, ստեղծելու հատկություն: Սակայն որպեսզի կարողանա իր էությունը դրսեւորել, հայը պետք է միշտ պատրաստ լինի պատերազմելու` հանուն իր ինքնապաշտպանության եւ մարդասիրական առաքելության իրականացման, քանզի «ժո-

ղովուրդները վերջ ի վերջո տեր են մնում ոչ թե նրան` ինչ որ նրանց տրվում է, ինչ որ մուրում են, այլ միայն նրան, ինչի որ արժանի են, ինչ որ սեփական ուժերով կարողանում են ապահովել»: Համաձայն Նժդեհի` պետությունների ղեկավարներն առաջնորդվում են իրենց ազգային, պետական շահերով եւ տիրող անարդարությունների դեմ պայքարում են այն դեպքում, եր պայ22

քարը խում է պետական շահից, այլ ոչ թե աշխարհը արեփոխելու անհրաժեշտությունից: Հայ ժողովուրդը պիտի հասկանա այս ամենը, այլ ոչ թե անիծի աշխարհը: Նա պետք է հասկանա, որպեսզի կարողանա իր մեջ գտնել սեփական ճակատագիրը վարելու ուժը եւ իր փրկությունը չպայմանավորի այլ պետությունների մարդասիրական մղումների եւ արդար վերա երմունքի գործոնով: Սա պետք է հասկանանք մենք, քանզի «մեր սեփական

տրամադրութիւնները դրել էինք եւրոպացու հոգու մէջ եւ ամենախոր կերպով հաւատացել, թէ ոլոր քրիստոնեայ ժողովուրդները նոյն զգացումներն ունին մէր հանդէպ, թէ ոլոր պատերազմները մղւում են յանուն մեր փրկութեան»: Այո՛, պետությունները կնքում են պայմանագրեր, ստորագրում են միջազգային իրավունքով սահմանված ազմաթիվ փաստաթղթեր, սակայն հիմնականում ոչ թե խաղաղության հաստատման, աշխարհի արեփոխման, այլեւ սեփական պետության անվտանգությունն ու կենսական շահերը պահպանելու նպատակադրումով: Միջպետական պայմանագրերը ապրում են այնքան ժամանակ, որքան ապրում են նրանց ծնունդ տվող պայմանները: Հանուն խաղաղության չեն կնքում պայմանագրերը, այլ հանուն պետության օրվա կենսական շահերի: Պետությունները հաշվի են առնում միջազգային իրավունքը եւ հարգում իրենց ստորագրած պայմանագրերը, քանի դեռ շահում են գոյություն ունեցող դրությունից. սակայն հենց որ մի ուրիշի թղթե արեկամությունը իրենց ավելի շահավետ թվաց` նրանք թքում են պայմանագրերի վրա, լքում իրենց նախկին զինակիցներին եւ սպառնում աշխարհի խաղաղությանը: «Այս է իրերի առարկայական դրությունը, - գրում է Նժդեհը, - այս է իրա-

կան աշխարհը եւ ոչ այն, որի սխալ եւ խա ուսիկ պատկերացումով օրորվել եւ օրորվում է մեր զգացմունքային ազգը» 29 : Սա պետք է հասկանանք, գիտակցենք, որպեսզի մեր փրկությունը «չաղերսենք» դրսից, արտաքին ուժերի արյացակամությունից, որպեսզի «միամտօրէն չպահանջենք, որ աշխարհը լինի այն,

ինչպէս որ մենք ենք ուզում, այլ` ազգովին մենք դառնանք այն, ինչպիսին լինել դա՛ է թելադրում» 30 : Իսկ իրերի առարկայական դրությունը պահանջում է հոգեփոխում, տկարի, նվաստի, քաղաքական մուրացկանի ու լալկանի հոգե անության հաղթահարում, եւ, որպես արդյունք, ուժեղի նկարագրի կերտում, վճռական

մենակի որակների զարգացում: «Մուրացկանություն եւ լալկանություն, - գրում է Նժդեհը, - մի ամ ողջ ժամանակի հոգե անություն, քաղաքական մեր միակ զենքը: Լալկանությունը, սակայն, ապացույց է հոգեւոր տհասության կամ անարիության: Մուրացկանությունը զզվելի է ընդհանրապես: Մուրացկանին օգնում են ոչ միայն կարեկցանքից դրդված, այլեւ հաճախ զզվանքից: Ավելի սարսափելի է քաղաքական մուրացկանությունը, քանի որ քաղաքականության մեջ կարեկցանք չկա, իսկ զզվանք` շատ քիչ» 31 : Այսօրինակ տեսակետ է արտահայտել նաեւ Հ. Ասատրյանը` գրելով.

«Հայը վարժվել է իր իրավունքը սպասել օտարների արդարամտությունից: Դրա համար էլ նա արեկամներ չունի, որովհետեւ կանխավ մատնում է մուրալու իր տկարությունը» 32 : Ուժեղ լինել, ըստ Նժդեհի, չի նշանակում նվաճողական քաղաքականությամ առաջնորդվել, ծավալապաշտական նկրտումներին գործնական արտահայտություն տալ, կարողանալ ռնություններ գործադրել եւ անպատիժ մնալ, «փայլել» դաժանություններով եւ հպարտանալ ստացված արդյունքից: «Ուժեղը նա չէ՛, գրում է Նժդեհը «11-րդ Կարմիր անակի զորահրամանատարին` Բագվում» խորագրով նամակում, - որ ուտող երաններ, երկոտա-

նի մեքենաներ, թալանչիներ, կամ թնդանոթներ ու արճիճ շատ ունի, այց սիրտ եւ հոգի չունի եւ սր ություններ չի ճանաչում: …Ուժեղը նա չէ՛, որ հանուն իր աննշան հաջողությունների, իր պյուռոսյան 33 հաղթությունների, դաշնակցում է անգա՛մ սատանայի հետ, որը լինելով Նապոլեոնի խեղանկարը, Մաքիավելլին է իսկական: …Ուժեղը նա չէ՛, որի «հաղթությունները» ո՛չ ռազմական են, ո՛չ էլ արոյական» 34 : Ժողովուրդներն իրենց ինքնապաշտպանության գործի կազմակերպման ընթացքում ազմիցս ստիպված են լինում պատերազմելու, իսկ վերջիններս քանիցս ուղեկցվել եւ ուղեկցվում են ազմաթիվ գազանություններով ու դաժանություններով: Ինքնապաշտպանությամ թելադրված պատերազմների ժամանակ էլ Նժդեհը չի ընդունում անմարդկային դաժանությունների արդարացման ջանքերը, մի ան, որով գրեթե միշտ «փայլել» են հայ ժողովրդի թշնամիները: «Ըստ Շոպենհաուերի, - գրում է Նժդեհը, -

մարդս ցավ է պատճառում ուրիշներին, իր սեփական ցավը մեղմացնելու համար: Այդ դեպքում` վայրագությունը մի տեսակ

դարման է իր սեփական ցավի դեմ: Թուրքական գազանությունն էլ պետք է ացատրել անհատ, թե հավաքական թուրքի հոգեկան տկարությամ : Նաեւ` այդ տկարության նվաստացուցիչ գիտակցությամ » 35 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): Մարդասիրական մոտեցում պետք է ցուցա երել ոչ միայն խաղաղության պայմաններում, այլեւ պատերազմների ժամանակ: Ավելի՛ն, պատերազմների ժամանակ էլ ռազմարվեստի ներկայացուցիչները պետք է հանդես գան ասպետական կեցվածքով, հարգեն քաջության օրենքը, իրենց մեջ սպանեն իր կաշվի համար դողացող «անասունը»` վախը: «Մի՛, մի՛ սպանիր թշնամուդ անգամ, - գրում է Նժդեհը, - եթէ կարելիութիւն կայ սպանելու նրա

մարտունակութիւնը - կռիւը շարունակելու նրա ցանկութիւնը: Այլ կերպ վարւողը մարդասպան է հասարակ, եւ ոչ մարտիկ: ...Խնայի՛ր տկարներին, եթէ թշնամիդ իսկ լինի: Յարգի՛ր քաջութեան օրէնքը – մնա՛ մարդ, մարդ մնա` ոլոր դէպքերում: Եւ, զա՛րկ միայն նրանց, որոնք կարող են պատասխանել զարկիդ» 36 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): Մարդասիրական ոգին չպետք է լքի մարդուն անգամ պատերազմի դաշտում, որտեղ թեպետ անխուսափելի են զոհերն ու վիրավորները, սակայն հնարավոր են նաեւ մարդկայնորեն վեհի, ասպետականի եւ մարդասիրականի դրսեւորումները: «...Չկա

աստվածորեն ավելի վսեմ եւ գեղեցիկ շարժուձեւ, - գրում է Նժդեհը, - քան մեր սրից ու գնդակից զարնված հակառակորդի վերքերը կապելը: Ինչպես չկա ավելի ար արոս արարք, քան վիրավորներին նոր վերքեր հասցնելը» 37 : ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅՈՒՆ – Հայ մտածողն անհատական երջանկության ճշմարիտ տար երակը հասկանում էր ընդհանուր երջանկության կայացման գործում անհատականի զոհա երման պատրաստակամության ձեւով: Անհատական երջանկությունն իր արդարացումը կարող է գտնել ընդհանուրի երջանկության համատեքստում: Անհատը, հաղթահարելով սեփական ես-ը, գերազանցելով ինքն իրեն եւ ինքնաճանաչողության ու ներապրման ճանապարհով ապահովելով ազգի, ցեղի, մարդկության տառապանքի հետ իր իսկ ձուլումը, ի վերջո վերադառնում է իր ինքնահզորացմանը, ինքնահսկայացմանը, ինքնագիտակցմանը: Այս ես-ը ոչ թե անձնապաշտական, այլ մնայուն արժեքների

ստեղծման ու պահպանման, իրականության արեփոխման նպատակով կրկին ու կրկին իրեն հաղթահարող ես-ն է: Ընդհանուրի երջանկությանը սեփական ես-ի նվիրա երումը Նժդեհը դիտում էր որպես ներդրում անհատների երջանկության կայացման հեռանկարային գործին: Այսինքն` ընդհանուրի երջանկությանը սեփական ես-ի նվիրումը ինքնանպատակ չէ, այն նպատակ ունի ընդհանուրի երջանկության մեջ տեսնել իրական մարդկանց, անհատների երջանկությունը, այլ ոչ սոսկ պարզ վերացարկում: «Ընդհանուր արիքը, - գրում է Նժդեհը, - դառնում է չարիք, եր չի արտացոլում մասնավոր արիքը» 38 (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.): Ի տար երություն էպիկուրի եւ ի ընդհանրություն Սենեկայի ու Կանտի` Նժդեհը գտնում էր, որ մարդ պետք է լինի առաքինի,

սեփական կրքերն ու կարիքները առաջնորդող սկիզ չդարձնի ոչ թե անձնական երջանկության հասնելու շարժառիթներից դրդված, երջանկությամ «վարձատրված» լինելու նպատակադրումով, այլ այն պատճառով, որ դա՛ է թելադրում պարտքը, արոյական օրենքն առ ի մարդկություն, առ ի ազգ, եւ առ ի անձնական կատարելություն: Այսինքն` լինել առաքինի ոչ թե հանուն երջանկության, այլ հանուն «մարդ» կոչման, հանուն երջանկության իրավունքի «նվաճման»: Եթե «Սասունցի Դավիթ» էպոսի գլխավոր հերոսը` Դավիթը, մանուկ հասակում ոսկի վերցնելու ցանկության պատճառով հրեշտակի անմիջական միջամտությամ այրում է իր մատը, հետո` լեզուն, ապա սա, համաձայն Նժդեհի մեկնա անության, խորհրդանիշն է հայի անընչասիրության, հականյութապաշտական կողմնորոշման կամ իդեալի` որպես արոյական, առաքինի կեցվածքի պայմանի: Սա նավ էլ չի նշանակում, որ հայ իրականության մեջ չկան նյութապաշտներ, սա նշանակում է, որ հայ իրականության մեջ չպետք է լինեն այդպիսիք, մարդիկ, որոնց հիմնական նպատակը եւ ակտիվության նախապայմանը ացառապես նյութական հարստության, անձնական կարիքների եւ կենսա անական պահանջների ավարարման կենդանական մոլուցքն է: «Կընկնեն, կարծես մեր օրերի համար գրում է Նժդեհը, - կպարտվեն, կմեռնեն

ժողովուրդները, եր կթունավորվեն անասնացող նյութապաշտությամ , եր նրանց մեծամասնությունը իր Աստվածը կդարձնի անձնական կաշին, եր կժխտի այլասիրական ամեն տեսակի

պարտականություն եւ վախով ու անվստահությամ կնայի իր ապագային» 39 : Եթե հայկական էպոսը ացահայտ կամ ոչ ացահայտ կերպով խորհրդանշում է հայի հականյութապաշտական իդեալը, ցույց է տալիս, թե ինչպիսին չպետք է լինի հայը, ապա Նժդեհի մոտ այս խորհրդանիշը, կարելի է ասել, նաեւ մարդուն ուղղված պատգամ է` ապրելու հականյութապաշտական իդեալներով, ցույց է տալիս, թե ինչպիսին պետք է լինի մարդը կամ «ի՞նչ աստղերով պետք է նա ապրի»: ԱՌԱՋՆՈ՞ՐԴ, ԹԵ՞ «ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՂՆԵՐ» - Նժդեհն իր ստեղծագործական ժառանգության մեջ մշակել է կատարյալ առաջնորդի մասին ուսմունք: Վերջինիս շրջանակներում Նժդեհն ինքնատիպ անաձեւումներով եւ լուծումներով ներկայացնում է առաջնորդի նորոշումը, ներազգային կամ ներպետական կյանքում առաջնորդի կարեւոր դերակատարությունը 40 : «Ամենա արձր իրավունքը, - գրում է Նժդեհը, - որ կարող է

ունենալ մի քաղաքացի - դա իր ծնող ժողովրդին առաջնորդելն է: Քչերին է տրվում այդ իրավունքը, եւ շատ քչերն են արդարացնում դա» 41 : Առաջնորդը, համաձայն Նժդեհի, այն մարդն է, որն իր նմանությամ ու կերպարով դիմակերտում է իր ժողովրդին: Ուստի, ամենա արձր իրավունքը` սեփական ժողովրդին առաջնորդելը, պահանջում է այնպիսի որակների եւ արոյականի առկայություն, որոնք հնարավորություն կտան նպաստել ժողովրդի հոգեվերանորոգմանը, նրա ինքնապաշտպանության ապահովմանը, ազգային ոգու ինքնադրսեւորմանն ու պատմական «թռիչքին»: Իսկ այս ամենը պահանջում է, որ առաջնորդը լինի կրողն ու ուսուցիչը «ազգային արոյականի», լինի ազգային ոգու արտահայտիչը: Հարկ է նշել, որ Նժդեհը չափազանց խստապահանջ է առաջնորդի հարցում: Շատերն են դրսեւորում առաջնորդության հատկություններ եւ դրա համար պահանջվող որոշ առաքինություններ, սակայն ճշմարիտ առաջնորդի կերպարին հավակնելու համար դրանք չի կարելի ավարար համարել: ճշմարիտ առաջնորդ չի կարող լինել եսապաշտը, ընչասերը, հոգով փչացածը: Առաջնորդ լինելու համար ավական չէ նաեւ արտակարգ իմացականությունը: «Քաջությունն էլ, - գրում է Նժդեհը, - որ արձր հատ-

կություն է զինվորի եւ քաղաքացու համար, ավական չէ մեկին

ճշմարիտ առաջնորդ դարձնելու: Քի՞չ եսասերներ, ընչաքաղցներ կան, որ քաջ են» 42 : ճակատագրական է առաջնորդների դերը ժողովուրդների, ազգերի կյանքում: Համաձայն Նժդեհի` եթե ժողովուրդների մեծությունը հաճախ վերջ է գտնում կատարյալ առաջնորդի մահվամ , ապա, ավաղ, նրանց դժ ախտությունը չի վերջանում ձախավեր առաջնորդի հետ: Խեղճ է այն ժողովուրդը, որի առաջնորդը ավելի փառասեր է, քան հանճարեղ, ժողովրդի համար անեծք է նաեւ առաջնորդի տգիտությունը, եսականությունը, նախանձը: «Չի՛ եղել ավելի զարհուրելի թույն, - գրում է Նժդեհը, - քան վատ օրի-

նակը առաջնորդի, որը միշտ էլ վարակիչ է: Ազդում է նրա ամեն մի խոսքը, շարժուձեւը, ակնարկը: …Եսակա՞ն է (իմա` առաջնորդը Ա. Ս. )` անասնանում են նրա հետ առնչվողները: Ծո՞ւյլ է մտավորապես` հոգեւոր հնավաճառներ են դառնում նրան շրջապատողները: Անհայրենապա՞շտ է` հակահայրենիք հրեշներ են վխտում նրա շուրջը: Իսկ եր անարի է` զզվելիորեն երկչոտ են դառնում նրա իշխանությունը վայելողները» 43 : Այն, որ ժողովուրդներն իրենց գոյության ընթացքում ունեցել են «առաջնորդներ», նավ չի վկայում այն մասին, որ վերջիններս ճշմարիտ առաջնորդի կերպարի մարմնացումներ են: Նրանք, կարելի է ասել, առաջնորդ են միայն անվանական տեսակետից, միայն իրենց վերապահած կարգավիճակի տեսանկյունից, այց ոչ` ըստ էության: «Շատերը սպաներից, - գրում է Նժդեհը, - այլ

ան չեն, քան մի զույգ ուսադիր, մի աստիճան, մի տիտղոս: …Մեկը կարող է աստիճանով զորավար լինել, այց ոչ` առաջնորդ: Մի ուրիշը, կրելով պարզ հարյուրապետի ուսադիրներ, կարող է կատարյալ առաջնորդ լինել» 44 : Այսպիսով, հարց է առաջանում. ո՞վ կարող է հավակնել իրական կամ ճշմարիտ առաջնորդի կոչման, ի՞նչ որակների կրող պետք է լինի նա: «Ուժեղ իմացա-

կանություն, մեծ սիրտ եւ ոլորանվեր ծառայություն - ահա՛ նա (իմա` կատարյալ առաջնորդը - Ա. Ս. ): Նրա մեջ եթե դեռ չի մեռել, ապա հոգեւարում է Ես-ը» 45 , - գրում է Նժդեհը: Վերջինս, համաձայն Նժդեհի, պարզատես է, վշտակիր, հերոս, որը հայտնվելով այս կամ այն միջավայրում` հոգե անորեն փոխում է դա: «Առաքյալի սիրտ, իմաստասերի գլուխ, ադամա՛նդ ճակատ,-գրում է Նժդեհը,- ահա՛ կատարյալ առաջնորդը» 46 : Կատարյալ առաջնորդը

ազնվացնում է հոգիները, թեւածում, գոտեպնդում, նրա շնորհիվ

«անկարելի համարվածը դառնում է դժվարին, դժվարինը` կարելի: Շքեղ երազները դառնում են նպատակ եւ երջանիկ իրականություն: Նրան հաջողվում է փոխել իր ժողովրդի հոգե անությունը, ճակատագիրը, պատմությունը: Սահման չի դրված նրա սիրելու եւ զոհա երելու կարողության» 47 : Նժդեհի համար առաջնորդը միաժամանակ նաեւ հերոս է, որը հավիտենարժեք աների առջեւ ոչինչ է համարում իր կյանքը, որի համար կյանքն արդարացում ունի, եր դա ապրում է ոչ թե ի րեւ նպատակ, այլ ի րեւ մի սր ազան անի ծառայեցնելու կամ զոհելու միջոց:

- ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅՈՒՆ – Նժդեհի

ուսմունքը պատմության գիրկը «նետողները» հաճախ իրենց փաստարկների խարխուլ զինանոցը լրացնում են ցեղակրոն ուսմունքի եւ Նժդեհի դավանանքի ապաքրիստոնեական եւ «վայրենի» հեթանոսական նույթի վերա երյալ տեսակետներով: Տեսակետներ, որոնք ոչ միայն չեն համապատասխանում իրականությանը, այլեւ չգիտակցված «տուրք» են դավանանքի ազատությունը շեփորահարող տարա նույթ եւ տարատեսակ աղանդավորական շարժումների ու կրոնական հարանվանությունների ապազգային եւ մարդատյաց գործունեության ակտիվացմանը: Քրիստոնեության եւ Քրիստոսի մասին Նժդեհի մտքերը նավ էլ վկայություն չեն Նժդեհի քրիստոնեամերժ դիրքորոշումների: Իսկ հայոց հեթանոսական անցյալի, կրոնի լուսավոր էջերի նժդեհյան փառա անումները չէին նշանակում դարձ դեպի անցյալ, Քրիստոսի եւ քրիստոնեության անտեսում: «…ՆԺդեհը, - արդարացիորեն նշում է Մ. Լալայանը, - չի հակադրում Վահագնին եւ Քրիստոսին, կամ`

հայկականն ու քրիստոնեականը, այլ` դրանք խորքում տեսնում է համադրելի» 48 : Նժդեհն ընդգծված դրական վերա երմունք է ունեցել քրիստոնեության հանդեպ, որ Նժդեհը ոչ թե շեմքից մերժում էր քրիստոնեությունը, այլ փորձում էր վերհանել դրա իրական ովանդակությունը, ոգին, վերարժեքավորման եւ վերագնահատման ճանապարհով հասնել դրա ճշմարիտ հասկացմանը` հիմք ընդունելով Քրիստոսի կենսագործունեության նորոշ գծերը, նրա արտահայտած արոյականը: Նժդեհը քննադատել է մեռյալ ծիսակատարություններով զ աղվող եկեղեցին,

սակայն չի հրաժարվում եկեղեցու անհրաժեշտությունից: Նա, իհարկե, ընդունում է այն տեսակետը, որ քրիստոնեության հետ կապված որոշ երեւույթներ ացասական ներգործություն են ունեցել հայ իրականության մեջ, նպաստել են հայ ժողովրդի պայքարունակության թուլացմանը, պայմանավորել են ինքնապաշտպանության գործում ունեցած էական ացթողումները, խոչընդոտել են ինքնուրույնությամ հանդես գալու կամքի արմատավորմանն ու արտահայտմանը: Ասվածը ացառություն չէ նաեւ քրիստոնեական սիրո դեպքում, որի սխալ հասկացման եւ դրա ացասական հետեւանքների դեմ պայքարից անմասն չպետք է մնա հայ եկեղեցին: «Դա (իմա` եկեղեցին - Ա. Ս.), - գրում է Նժդեհը, - վերա-

գնահատումի պետք է ենթարկի քրիստոնեական սիրո իր սխալ ըմ ռնումը, որպեսզի դադարի թուլությունը առաքինություն համարել եւ սպանել մեր ժողովուրդի կամքը: Սխալ է ըմ ռնել դա քրիստոնեական սիրո խորհուրդը եւ դրա հետեւանքով ամ ողջ դարեր պատճառ դարձել մեր ժողովուրդի անօրինակ ող երգության: Սխալվել, չարաչար սխալվել է մեր Եկեղեցին` «տնանկների» եւ «սնանկների» արոյականություն քարոզելով: Սրանից հետո սիրո եւ զոհա երության ընդունակ արի ժողովուրդի մասին պիտի խոսի, եթե ուզում է, որ քրիստոնեության հետքերը մնան Փոքր Ասիայում եւ Հայաստանում» 49 : Հարկ է փաստել, որ ներկայացված նյութը նավ էլ չի կարող սպառել Նժդեհի ստեղծագործական ժառանգության մեջ արտացոլված արդիական գաղափարների ու մոտեցումների ողջ հարստությունը: Սույն հոդվածում հեղինակը նման խնդիր չի էլ դրել` գիտակցելով դրա անհնարինությունը: Խնդրո առարկա հիմնահարցին առավել ամ ողջական եւ սպառիչ պատասխանելը պահանջում է ինչպես Նժդեհի ուսմունքի ազմակողմանի վերլուծություն, այնպես էլ մերօրյա հայ իրականության թերիների հավուր պատշաճի իմացություն: Սակայն ներկա շարադրանքում հիմնահարցին այս կամ այն չափով տրված պատասխանը Նժդեհի ուսմունքի մարդասիրական եւ հայրենասիրական ովանդակության, դրանում արտահայտություն ստացած գաղափարների ու մոտեցումների այժմեականության հիմնավոր ուրվագծման փորձ է: 19-20-րդ դարերի ֆրանսիացի մտածող Ա. Մորուան ժամանակին նշել է, որ կյանքի նպատակը ոչ թե անմահ փառք ձեռք

երելու, այլ դրա յուրաքանչյուր օրը փոքրիկ հավերժության վերածելու մեջ է: Այս խոսքերը, համոզված ենք, համահունչ են Նժդեհի անցած հասարակական-քաղաքական եւ ստեղծագործական ճանապարհին, քանզի քաղաքական եւ այլատիպ վայրիվերումներ տեսած հարազատ ժողովրդի համար նա գործեց որպես

հավերժության «մարտիկ», իսկ փառքը ոչ թե Նժդեհի գործունեության տեսադաշտում էր, այլ այդ գործունեության ստվերը, որն ան աժան ուղեկցի պես հետեւեց նրան: .

Սույն հոդվածը տարիներ առաջ ՀՀԿ կողմից հայտարարված

«Գարեգին ՆԺդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը» խորագրով մրցույթին ներկայացված զեկույցի վերամշակված տար երակն է, ուր տեղ են գտել տողերիս հեղինակի «Գարեգին Նժդեհի փիլիսոփայական հայացքները» վերտառությամ թեկնածուական ատենախոսության մի շարք գաղափարներ, առանցքային դրույթներ: ճ. Մանտալեան, Նժդեհին փիլիսոփայութիւնը, «Հայրենիք» օրաթերթ, Բոստոն, 1963, սեպտ. 13: Цит. по Таранов П.С. Философский биографический словарь иллюстрированный мыслями, М., 2004, с. 357. Յու. Հովականյան, Գարեգին Նժդեհի կենսափիլիսոփայությունը, «Նժդեհյան իմաստա անություն» / Հոդվածների ժողովածու: Նժդեհի տեսական ժառանգության իմաստավորման փորձ, Եր., 2006, էջ 82: Գ. Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2001, էջ 260: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, Եր., 2002, էջ 24: Նույն տեղում, էջ 254: Գ. Նժդեհ, Ամերիկահայությունը. ցեղը եւ իր տականքը, «Ազգայնական միտք», թ. 7, Եր., 2000, էջ 54: Գ. Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2001, էջ 39: Նույն տեղում, էջ 39: Ֆ. Նիցշե, Բարուց եւ չարից անդին, Եր., 1992, էջ 69: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 246: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 389: Նույն տեղում, էջ 268: Բարոյականի չափանիշների նժդեհյան ըմ ռնման նորոշ գծերի վերհանման տեսանկյունից առանձնահատուկ կարեւորություն է ներկայացնում 1930թ. «Նոր Արաքս»-ի համարներում տպագրված «Բաց նամակ Մայքլ Արլենին» խորագրով հոդվածաշարը, որը, կարելի է ասել, հրապա-

րակախոսական կաղապարների ներքո «թաքնված» արոյախոսություն էր, որի նպատակն էր հարց ու պատասխանի, երկխոսության ձեւով զգուշացնել արոյական վարքի մասին նժդեհյան պատկերացումները ացառապես ազգօգուտ կամ հանրօգուտ գործողությունների եւ դրանց արդյունքների շրջանակներում սահմանափակելու վտանգի մասին: Պետք է նշել, որ այդ հոդվածում տար եր թեմաներ են արծարծվում, եւ Նժդեհը ազմիցս համաձայնում է Մայքլ Արլենի (իսկական ազգանունը ն անունը` Գույումճյան Տիգրան (1895 -1956)` հայ իրականության նութագրական գծերի, հայ ժողովրդի պատմական անցյալի եւ ներկայի թերիների վերա երյալ տեսակետների հետ: Սակայն որոշ հարցերում դրսեւորած համաձայնության հետ մեկտեղ` Նժդեհը չի դադարում քննադատության առանցքում պահել վերջինիս: Նժդեհն ան արոյական չէր համարում հայոց թերիների հարցի արծարծումը, ան արոյական չէր համարում դրանց նութագրական գծերի, առանձնահատկությունների վերհանման փորձերը: Ավելի՛ն, ազգային թերիների վերհանումն ու քննադատությունը նաեւ խիստ պատասխանատու պարտականություններ են, քանզի դրանց հաղթահարման դեպքում հնարավոր կլինի տեսնել «ճակատագրի» հետագա արյացակամ վերա երմունքը ազգի, պետության նկատմամ : Այստեղից առաջանում է արտաքուստ եթե ոչ հակասական, ապա գոնե անհասկանալի մի իրավիճակ. եթե ազգի թերիների թվարկումը եւ դրանց ացահայտումը խիստ կարեւոր ու ազգօգուտ նշանակության աշխատանք է, ապա ինչո՞վ պետք է ացատրել Արլենի հասցեին ուղղված արոյական նույթի մեղադրանքներն ու քննադատությունը նմանատիպ աշխատանք կատարելու դեպքում: Ինչո՞ւ թեկուզ վերհանված թերությունների ձեւով մեզ ներկայացված միեւնույն արդյունքը, որը կարող է հանրօգուտ նշանակություն կամ գործառույթ ունենալ, մի դեպքում քննադատվում է, իսկ մյուս դեպքում` ոչ, մի դեպքում դատափետվում է, մյուսում` ոչ: Սա ացատրվում է նրանով, որ Նժդեհի համար այս կամ այն արարքի ազգօգուտ, հանրօգուտ նշանակությունը դրան արոյական «լիցք» հաղորդելու համար չի կարող անհրաժեշտ եւ ավարար պայման հանդիսանալ, քանզի նրա համար կարեւոր է ոչ միայն եւ գուցե թե ոչ այնքան այն, թե «ի՞նչ արեցիր», այլ այն, թե «ինչո՞ւ արեցիր»: Այլ կերպ` ինչի՞ համար կամ ի՞նչ նպատակադրումով ես դու դա իրականացնում: «Ա՛հ, - գրում է Նժդեհը` ի պատասխան հայոց թերիների արլենյան քննադատության, - պիտի ուզեի, որ ձեզ ծնող

ժողովրդի նվաստ վիճակը թելադրած լիներ ձեր հիստերիկ ացականչությունները: Դժ ախտա ար, դա ո՛չ հայրենասիրական մe թrօfuոմis է, ո՛չ էլ պոռթկում` ի տես հայության անկյալ վիճակի» (Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 332): «Òեզ համար, - մեկ այլ տեղ շարունակում է Նժդեհը, - ներելի չէ, եթե չգիտեք, որ իրենց ցեղի ստվերային կողմերի վրա հարձակվելու իրավունք եւ պարտականություն ունեն միայն նրանք, որոնք տեսնում, հասկանում եւ սիրում են իրենց ժողովուրդը իր ովանդակ մեծության եւ տկարությունների, իր ովանդակ ող երգության մեջ» (ընդգ. իմն է - Ա. Ս.) (Նույն տեղում, էջ 335-336):

Գ. Նժդեհ, Նորահայտ մասունքներ, Եր., 2002, էջ 11:

Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 513: Հարկ է նշել, որ իր որոշ հոդվածներում Նժդեհը հակիրճ անդրադառնում է ժողովրդավարության հիմնախնդրին` մի քանի դատողություններով ներկայացնելով սեփական վերա երմունքը վերջինիս հանդեպ: Ավելացնեմ նաեւ, որ Նժդեհն այս խնդրին հանգամանորեն չի անդրադառնում, սեփական տեսակետները մանրամասնորեն չի հիմնավորում: Ժողովրդավարության նժդեհյան գնահատականների մակարդակում գործ ունենք (միգուցե արտաքուստ) որոշակի հակասականության հետ: «Հայի ճամ ան. Մեծ զղջումի ճամ ան» հոդվածում դեմոկրատիան ներկայացվում է «ազգերը խուժանացնող»-ի նորոշումով: «Պատերազմ` հեղափոխություն» հոդվածում Նժդեհը նշում է, որ դեմոկրատիան սնամեջ հասկացություն է, այն միջակության եւ նախանձի, ինչպես նաեւ մարդկային անականության եւ արոյականի կողմից ժխտված անիշխանացուցիչ եւ ապականարար վարչաձեւ է, որին հատուկ արատներից է զեղծարարությունը: Այսինքն` այստեղ նկատելի է ացասական եւ մերժողական վերա երմունք դեմոկրատիայի նկատմամ : Սակայն նշված հոդվածներից վերջինում Նժդեհը ցուցա երում է նաեւ դրական վերա երմունք ժողովրդավարության նկատմամ ` տար երակելով էթիկական եւ թվա անական դեմոկրատիաները, որոնց ովանդակությունը, ցավոք, Նժդեհի կողմից ընթերցողին չի ներկայացվում «վերհանված» տար երակով: «էթիկական դեմոկրատիան, - գրում է Նժդեհը, - մարդկային արարածի

անկատարելության պատճառով, կմնա երազ, ինչպես երազ մնաց ճշմարիտ քրիստոնեությունը: Իսկ թվա անական դեմոկրատիայի ղեկավարները` թղթի վրա, տեսականորեն, ենթարկվելով հանրության կամքին գործնականում – պառակտելով եւ աղավաղելով ազգի ոգին – նրան ծառայեցնում են իրենց անձնական եւ խմ ակցական շահերին» (Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ.1, էջ 456):

Ցավալի իրողություն է, որ մերօրյա հայ իրականության մեջ հաճախ կուսակցական շահերը հասկացվում են ազգային-պետական շահերի համատեքստից դուրս: Այլ կերպ ասած` նժդեհյան «կուսակցությանս հետ` ազգիս համար» կարգախոսի մերօրյա մետամորֆոզն է «կուսակցությանս հետ` կլանիս, խմ իս, ընտանիքիս» … համար» կարգախոսը: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ.1, էջ 509: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 2, Եր., 2002, էջ 196-197: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 109: Հ. Ասատրյան, Հատընտիր, Եր., Ամարաս, 2004, էջ 21: Գ. Նժդեհ, Երկրեր, հ. 1, էջ 121: Նույն տեղում, էջ 122: Նույն տեղում, էջ 286: Նույն տեղում, 293:

È 1 /àíò , /àíò È 1 Î 3àçíîãëàñèÿõ ìåæ"" ìî3àëüþ è ïîëèò èêî., «» èëîñîô èÿ îò àíò è÷íîñò è "î ñî»3åìåííîñò è», Ý ëåêò 3îííàÿ օèօ4 ëèîò åêà,Î Î Î Ä è3åêò / å"èà « àօëèø èíã,/ 1,ñ1394371 Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ.1, էջ 116: Նույն տեղում, էջ 111: Նույն տեղում, էջ 120: Հ. Ասատրեան, Վերանորոգչական շարժում (Խորհրդածութիւններ), Եր., 2002, էջ 17: Պյուռոսն էպիրյան արքա էր (մ. թ. ա. 319-272 ), հին ժամանակների հայտնի զորահրամանատար, որը, նպատակ ունենալով ստեղծել հզոր տերություն, խառնվում է հռոմեացիների եւ հույների միջեւ պատերազմին: 280թ. տանելով իր առաջին հաղթանակը հռոմեական լեգեոնների նկատմամ Հերակլեայի մոտ` Պյուռոսը մտահղանում է նոր արշավանք իրականացնել եւ 279թ. Աուսկուլայի մոտ ջախջախում է հռոմեացիներին: Սակայն այս երկրորդ պատերազմի արդյունքում Պյուռոսն այնքան զոհեր եւ մարդկային, նյութական ռեսուրսների կորուստ է ունենում, որ ացականչում է. «Եւս մեկ նման հաղթանակ եւ ես կործանված եմ»: Իրականում, հաջորդ ճակատամարտի ժամանակ` 278թ., Պյուռոսը գլխովին ջախջախվում է հռոմեացիների կողմից եւ իր զորքերի մնացորդի հետ փախչում է էպիր: Այստեղից է առաջացել «պյուռոսյան հաղթանակ» արտահայտությունը, որն օգտագործվում է փոխաերական իմաստով` նշանակելով պարտության հավասարազոր հաղթանակ, այսինքն` հաղթանակ, որը տրվում է ահռելի չափերի հասնող զոհերի եւ անդառնալի կորուստների գնով: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 2, էջ 123-124: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 360: Գ. Նժդեհ, Հատընտիր, էջ 286-287: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 106-107: Նույն տեղում, էջ 511: Նույն տեղում, էջ 319: Այս մասին հիմնականում տե՛ս «Ցեղի ոգու շարժը» (1932թ.), «էջեր իմ օրագրեն» (1924թ.) աշխատություններում, «Ժողովուրդ եւ առաջնորդ» (1941թ.), «Մեռնելու կամք» (1939թ.) հոդվածներում: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 432: Նույն տեղում, էջ 422: Նույն տեղում, էջ 164: Գ. Նժդեհ, Հավատամք, Եր., 1991, էջ 74-75: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 165: Նույն տեղում, էջ 166: Նույն տեղում, էջ 165: Մ. Լալայան, Ցեղակրոն եւ տարոնական շարժումներն ու Գարեգին Նժդեհի գործունեությունը, Եր., 2001թ., էջ 34: Գ. Նժդեհ, Երկեր, հ. 1, էջ 125:

Վարդան ԱԹՈՅԱՆ

ՆԺԴԵՀՅԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ ԵՎ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ"

Գաղափարը եր եք չի թաղվում… Ես Նժդեհին չեմ տեսել, այց միշտ զգացել եմ իր ներկայությունը: Եր Հայաստան եկա, հասկացա, որ նժդեհները չեն մեռնում: Իսկապես, ժամանակներն են ծնում հերոսներ: Իսրայելի տառապանքից եւ սր ությունից ծնվեց Մովսես մարգարեն: Նժդեհը շատ դժվարություններ ունեցավ, չհասկացվեց, տառապեց, գաղտնի պահվեց, այց այսօր ամ ողջ ազգն է խոնարհվում նրա հիշատակի առջեւ… Հպարտ եմ նրանով, նրա գործով, նրա հիշատակով…

Մեսրոպ արքեպիսկոպոս ԱՇճՅԱՆ Հայ ժողովրդի մեծերի շարքում, ինչպես ամեն ճշմարիտ առաջնորդ, իր արժանի տեղն է գրավում Գարեգին Նժդեհը (ՏերՀարությունյան): Անգնահատելի է այդ մեծ հայորդու դերը Ղարաքիլիսայի ու Զանգեզուրյան հերոսամարտերում, նրա քարոզչական, հայապահպան եւ հայանպաստ գործունեությունը Սփյուռքում եւ Հայրենիքում: Գարեգին Նժդեհի պատմական ժառանգությունն իր խորհրդով հայ սերնդի հայեցի դաստիարակության, Հայրենիքին նվիրվելու եւ ծառայելու շտեմարան է: Նժդեհն այն ացառիկ պատմական անհատներից է, որ նորոշվում է որպես փայլուն ռազմագետ ու քաղաքագետ, գաղափարական, ազգային, պետական ու հասարակական գործիչ, ինչպես նաեւ` ի րեւ 22 դ. հայ իմաստասիրական մտքի հանճարեղ ներկայացուցիչներից մեկը: Նժդեհյան գաղափարախոսության ամ ողջական ներկայացումը չի կարող ամփոփվել մեկ հոդվածի շրջանակներում, ուստի փորձենք ընդհանուր գծերով ներկայացնել նժդեհյան ուսմունքի առանցքային գաղափարները, ապա եւ ցույց տալ դրանց արդիականությունը մեր օրերում.

• նժդեհյան ուսմունքի հիմնաքարը ՑԵՂԻ գաղափարն է: Այդ հիմքի վրա է կառուցվում նրա ցեղակրոնության գաղափարախոսությունը` հետագայում ամ ողջանալով տարոնականության մեջ: Այստեղ անհրաժեշտ եմ գտնում մի փոքր խոսել Նժդեհի կողմից մշակված եւ ցեղակրոնության փիլիսոփայության մեջ արտահայտված` «ցեղակրոն» առի իմաստի եւ նշանակության մասին: Առ այսօր, այդ կապակցությամ տար եր հետազոտողների կողմից, մասնավորապես` Մուշեղ Լալայանի |20, էջ 29), Արամ Սարգսյանի |40, էջ 28-29), տրվել են տար եր մեկնություններ եւ ացատրություններ, որոնք հիմնականում հանգում են նրան, որ «ցեղակրոն» առի մեջ «կրոն» վերջավորության օգտագործումը ոչ մի առնչություն չունի կրոնի ավանդական ըմ ռնման հետ: Համաձայնելով հեղինակների հետ` պարտավոր ենք նշել նաեւ Նժդեհի տեսակետը, ըստ որի ցեղակրոնությունը «…որեւէ հանգիտություն չունի այլ ուսմունքների հետ. իսկ եթե կրոն է դա, ապա դա կրո՛ն է ցեղային հպարտության, ուժի եւ արիության, դա քո՛ կրոնն է նորահաս սերունդ» |35, էջ 91): Պետք է նշել նաեւ այն հանգամանքը, որ Նժդեհն իր աշխատանքներում հաճախ ցեղ առը օգտագործում է նաեւ ազգ իմաստով: Հիշենք, որ հայերենում այդպիսի առեր եւս կան, որոնց մեջ ցեղը կարող է ունենալ երկակի իմաստ ու օգտագործվել նաեւ ազգ, ազգություն իմաստով, մասնավորապես` ցեղասպան, ցեղասպանություն, ցեղափոխություն եւ այլն: Ըստ իս` Նժդեհի փիլիսոփայության մեջ ցեղը

պետք է դիտվի ավելի շատ ոգո՛ւ, ոգեղե՛ն իմաստով, իսկ ցեղակրոնությունը` որպես որոշակի ապրելակերպ, աշխարհընկալում, աշխարհայացք, որը միտված է ազգային ինքնության, արժեքների, մշակույթի, լեզվի, ավանդության պահպանմանը, ազգակենտրոն մտածելակերպով օժտված հասարակության ձեւավորմանը: Ընդհանրապես` դժվար է տալ ցեղի ամ ողջ էությունը եւ նույթն ընդգրկող սահմանում: Ժամանակին ցեղի սահմանման փորձեր են արվել նաեւ Նժդեհի կողմից, մասնավորապես` «Ցեղային արթնություն» աշխատանքում եւ Ցեղակրոն շարժման գաղափարական ժառանգորդ` Տարոնական շարժման գաղափարախոսներից փիլիսոփայության դոկտոր եւ Նժդեհի ամենամտերիմ գործակից` Հայկ Ասատրյանի կողմից` «Դարձ դէպի ոգին», «Տարօնական աշխարհայեցողութիւն», «Նախնական ծանօթութիւններ Ցեղի մասին»

աշխատանքներում եւ այլն: Ինչպես նշում է Նժդեհը. «Մարդա անության ցարդ տւած սահմանումներից եւ ո՛չ մեկն ընդունելի չէ ինձ համար: Ցեղ հասկացողությունը սահմանելու համար ավական չեն հին եզրերը: Նրանցով չի կարելի սպառել ցեղի ողջ տարողությունը… Դժվար է դա սահմանել գիտական լեզվով: Այստեղ միայն հարա երական գիտականության մասին խոսք կարող է լինել» |35, էջ 501): Հատկանշական են նաեւ ցեղի մասին Նժդեհի հետեւյալ դիտարկումները. «Ոչ ցեղաշունչ ժողովուրդը ընդունում է օտար մշակույթը` ապազգայնանալով: Ցեղը ազգայնացնում է ընդունածը |35, էջ 506)… Ցե՛ղն է ժողովրդի հոգեւոր զինարանը… եր ցեղն է գործում, գարահիսարցի մի հյուսն դառնում է Անդրանիկ, եւ սե աստացի մի շինական` Մուրադ… Որքան տիրական է ցեղի ազդեցությունը ժողովրդի կյանքում, այնքան հեշտ է ինքնապաշտպանվում վերջինս |35, էջ 508)»: Չափազանց նորոշիչ է նաեւ Հայկ Ասատրյանի հետեւյալ դիտարկումը. «Ցեղը` դա ե՛ւ արիւն է, ե՛ւ ոգի: Դա ե՛ւ կամք է, ե՛ւ անականութիւն: Դա ե՛ւ առաջնորդ է, ե՛ւ ռազմիկ: Դա ե՛ւ խորհուրդ է, ե՛ւ ստեղծագործութիւն: Դա ե՛ւ տառապանք է, ե՛ւ հաղթանակ: Ցեղը միայն կարող է փոխել պատմութեան ընթացքը» |8, էջ 64): «Ցեղ» եզրը նժդեհյան տեսության մեջ, իմ դիտարկմամ , օգտագործվում է որպես արյան, ոգու, դիմագծի, ավանդության, մշակույթի համախում , որը կարող է արտահայտվել ժողովրդի սերուցքի, նրա ընտրանու մեջ, այսինքն` այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ ժողովուրդը այնքանով է առողջ, մարտունակ, ստեղծագործող, որքան շատ է նրանում այդ սերուցքի տեսակարար կշիռը, որը կատարում է նրան համախմ ողի, միա անողի, այն առաջ մղող եւ կենտրոնաձիգ ուժի, իսկ վտանգի դեպքում` նրա պաշտպանությունը, անվտանգությունը (եւ՛ ֆիզիկական, եւ՛ հոգեւոր) ապահովողի, ինչպես նաեւ` ժողովրդի կազմակերպչի, շարքերը «ցեմենտողի» դեր: Հենվելով ցեղակրոնության փիլիսոփայության վրա` կարելի է մեկնել, որ ցեղակրոնները հայ հասարակության այն հատվածն են, որոնց մեջ առկա են ազգային գիտակցության արձր մակարդակը եւ ազգային պարտականության խոր զգացումը: Ցեղի մեջ է ամփոփված նաեւ ազգի հոգեւորը եւ իմաստությունը արտահայտող էությունը: Բանաձեւելով վերոնշյալը` պետք է փաստել, որ ցեղակրոնը վերոնշված արժեքային համակարգի կրողն է:

• ԻՆՔՆԱճԱՆԱՉՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՊԱՏՄԱճԱՆԱՉՈՂՈՒԹՅՈՒՆ`

սեփական ճակատագրից դասեր քաղելու, պատմության խորհուրդը հասկանալու կարողություն: • ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԳԱՑՈՒՄ. կապվածությունը սեփական ազգին եւ նրա ճակատագրին: Ազգի համար վճռական պահին պատրաստ լինել կյանքը զոհա երելուն եւ սր որեն հետեւել Մամիկոնյանների ուխտին. «Քաջությամ մեռնենք մեր աշխարհի եւ մեր ազգի համար, եւ թող մեր աչքերը չտեսնեն մեր սր արանների եւ մեր Աստուծո փառավորման վայրերի ոտից կոխան լինել, պղծվելը, այլ` թշնամիների սուրը թող նախ եւ առաջ մեր դեմ ուղղվի, ապա թող անեն` ինչ կամենան: Մեր անձերը զոհենք ճշմարիտ հավատի եւ ոչ թե երկրավոր կյանքի սիրուն, քանզի այս ժամանակավոր մահվան դիմաց կա հավիտենական կյանք» 1 :

V||| դարի հայոց պատմիչ Ղեւոնդի վկայությամ ` եր 775թ. զորավար Մուշեղ Մամիկոնյանի գլխավորությամ հայ 5000-անոց զորքը Բագրեւանդ գավառի Արձնի նակավայրի մոտ անհավասար մարտի դուրս եկավ արա Ամր ի ն Իսմայիլ զորավարի 30 հազարանոց անակի դեմ` հայ ապստամական ուժերը նախընտրեցին քաջությամ մեռնել, այց չտեսնել իրենց ազգի հալածանքները եւ ստորացած կյանքը: Ահա այդ մահասարսուռ պահին հայ քաջերը միմյանց քաջալերում էին այս խոսքերով. «Քաջությամ մեռնենք մեր աշխարհի եւ մեր ազգի համար, եւ թող մեր աչքերը չտեսնեն մեր սր արանների եւ մեր Աստուծո փառավորման վայրերի ոտից կոխան լինել, պղծվելը, այլ` թշնամիների սուրը թող նախ եւ առաջ մեր դեմ ուղղվի, ապա թող անեն` ինչ կամենան: Մեր անձերը զոհենք ճշմարիտ հավատի եւ ոչ թե երկրավոր կյանքի սիրուն, քանզի այս ժամանակավոր մահվան դիմաց կա հավիտենական կյանք»: Եվ շարունակում է. «Այսպես իրար քաջալերելով` իրենց աչքերն ի արձունս կարկառեցին, Բարձրյալից օգնություն էին հայցում` ասելով. «Աստվա՛ծ, քո հայացքը մեզ ուղղիր եւ փութա մեզ օգնության: Թո՛ղ մեծապես ամաչեն նրանք, որ մեր անձերն են ուզում զոհել, իսկ մենք, Տե՛ր, քո անունն ենք արտասանում մեր նեղության մեջ եւ քո անունն ենք փառավորում մեզ պաշարող անձկության մեջ, քանզի ահա՛ մեզ շրջապատված են պահում չարերը, որոնց թիվ չկա, եւ մահվան երկունքն է մոտենում մեզ»: Ահա այդ կենաց եւ մահու ճակատամարտում, Ղեւոնդ պատմիչի վկայությամ ` հայ զորքը թողեց 3000 հերոս նահատակ, որոնց թվում էին զորավար Մուշեղ Մամիկոնյանը, Սմ ատ սպարապետը եւ Դաշույն Վահանը |29, էջ 119-120):

• ՀԱՂՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ. հոգեւոր կապ ներկա եւ անցած սերունդների միջեւ, ինչպես նաեւ` հայ ազգի հերոսական էջերը վերապրելու եւ ող երգական էջերը հիշելու կարողություն ունենալ: • ԿՐՈՆԻ, ԼԵԶՎԻ` որպես ինքնապահպանման կարեւորագույն համակարգերից մեկի, ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, արյան անաղարտության ավանդության արմատավորումը: Վերջին դրույթը, իմ համոզմամ , Նժդեհի կողմից կարեւորվել է հայության միջեւ ամուսնության ավանդույթի պահպանման միջոցով նրա աշխարհասփյուռ եկորները ուծացումից փրկելու համար, այլ ոչ թե` այլ ազգերին ստորադասելու կամ գերադասելու նկատառումով: • ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԸ, որի միջոցով միայն, ըստ նժդեհյան փիլիսոփայության, հնարավոր է ռունցքել հայ ազգի ուժերը եւ իրականացնել մեր միասնական նպատակները: Նժդեհի փիլիսոփայության մեջ հստակ արտահայտված է հատվածականության եւ կույր կուսակցամոլության մերժման գաղափարը, միաժամանակ` ոլոր այն վարդապետությունների, քաղաքական, կրոնական, հասարակական հոսանքների մերժումը, որոնք օտարացնում են մեր սերունդը ազգային արժեքներից: • ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆԻ ՈԳԵԿՈՉՈՒՄԸ. այդ տեսակետից հատկանշական է Նժդեհի հետեւյալ նութագրումը. «Ազգային արոյականի տեսակետից` մի Գյուլ ենկյան ավելի չարժի, քան` Հայաստանի մի գեղջուկ, եւ մի զորավար, մի ուսուցչապետ, քան` մի համեստ արհեստավոր, էականը հավիտենական հայկականությունն է, որ ազգությունը նվիրագործում է իր ամեն մի անդամի մեջ… ճակատագրի եղ այր է ամեն հայ: Ավելին` ամեն հայ` դա դո՛ւ ես - ահա՛ ազգային արոյականի անխախտելի օրենքը» |35, էջ 499):

• ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ, ԱԶԳԱՅԻՆ ՀՊԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ:

• Հայրենիք վերադառնալու, Հայրենիքին տիրելու, այսինքն` ՀԱՅՐԵՆԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ վեհ ԳԱՂԱՓԱՐԸ, որը, ըստ Նժդեհի, ուծացումից խուսափելու միակ ճանապարհն է: Զարգացնելով գաղափարը` նշենք, որ հայրենատիրությունը նաեւ` Հայրենիքում ստեղծագործելու, հոգեւոր, պետական, տնտեսական շինարարությամ զ աղվելու, Հայրենիքը շենացնելու, հզորացնելու հայրե39

նասիրական ձգտումն է` ազգերի, պետությունների հանրույթում Հայաստանի եւ յուրաքանչյուր հայի արժանապատիվ տեղն ու դերը ապահովելու համար:

• ՀԱՐԳԱՆՔ ԵՎ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ ՀԱՅ ԱԶԳԻ ՄԵԾԵՐԻ ԵՎ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐԻ ՀԱՎԵՐԺ ՀԻՇԱՏԱԿԻ ԱՌՋԵՎ:

• ՈՒԺԻ ԵՎ ԱՐԻՈՒԹՅԱՆ ՈԳԵԿՈՉՈՒՄԸ, ՀՈԳԵՎՈՐ ԵՎ ՄԱՐՄՆԱԿԱՆ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ:

• ՊԱՐՏՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ, ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ՏԱՌԱՊԱՆՔԻ,

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԶՈՀԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ, ՍԱՐՍԱՓԻ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ,

ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԱՆԴԵՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ, ԴԱՍԱԿԱՐԳԱՅԻՆ, ԵՍԱԿԵՆՏՐՈՆ

ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՐԺՈՒՄԸ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ, ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԱՀԻ

ԳԵՐԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ` անձնականի նկատմամ :

• ՀԱՐԳԱՆՔ ԴԵՊԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇՆԵՐԸ:

• ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՀԱՄԵՍՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՇԽԱՏԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ:

• ՍՈՑԻԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ. «Սոցիալապես

որքան արդար, այնքան զորավոր է հայրենիքը: Գերերջանիկ է մարդը, որ կարող է ասել. «Իմ հայրենիքում արեւը ծագում է ոլորի եւ ամեն մեկի համար. այնտեղ երկիրը մշակելու եւ հոգեպես մշակվելու ազատություն ունեմ ես»» |35, էջ 253), - գրում է Նժդեհը:

• ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՀԱՅ ԱԶԳԻ ՀԱՎԻՏԵՆՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԸ:

• ԳԵՐԱԶԱՆՑԵԼՈՒ ճԻԳ. ըստ Նժդեհի դա կյանքի առաջադիմության օրենքն է: Նախ պետք է նվիրումով, աշխատանքով, հայրենասիրությամ , հանուն Հայրենիքի զոհա երության պատրաստակամությամ գերազանցել նախորդ սերունդներին, որից կախված է նաեւ արտաքին թշնամիներին եւ նոր մարտահրավերներին հաջողությամ դիմագրավումը: Իմ պատկերացմամ ` գերազանցելու ձգտումը պետք է արտահայտվի ո՛չ միայն ստեղծագործական, կրթական, գիտական եւ այլ ոլորտներում, այլեւ, իհարկե, դա պետք է տարածել նաեւ տնտեսական դաշտ, որով պետք է հասկանալ մեր Հայրենիքի, պետության տնտեսական հզորացումը եւ հարատեւ զարգացումը, որով այս սերունդը

պարտավոր է գերազանցել իր նախորդներին: Ահա դրանում է տեսնում Նժդեհը ամեն նոր սերնդի ճշմարիտ ճանապարհը, որը նա սահմանում է որպես կյանքի առաջադիմության օրենք. «Բավական չէ հիացիկ վերա երմունք, անգա՛մ պաշտամունք ունենալ դեպի անցյալ սերունդը` պե՛տք է գերազանցել նրան: Հենց սա է կյանքի առաջադիմության օրենքը, եւ հարգանքի այն պսակը, որ յուրաքանչյուր հետնորդ պարտավոր է դնել նախնյաց հիշատակների կոթողին» |35, էջ 224): Մեկնելով Նժդեհի փիլիսոփայությունից` պետք է նշել հետեւյալը. ունենալով գերազանցելու գաղափարը, ամեն նոր սերնդի դաստիարակության գործում մենք կունենանք այլ հատկությունների թվում նաեւ տնտեսապես մրցունակ պետություն, որով կարող ենք դիմագրավել ազմաթիվ ներքին ու արտաքին մարտահրավերներին: Դա կնպաստի նաեւ մեր երկրի անկախության, տնտեսական եւ ռազմական անվտանգության ապահովմանը. «Բոլոր ժողովուրդները լուսավորյալ թե վայրենի, ձգտում են արեւի տակ հարմար եւ կայուն մի տեղ գրավել: Նրանք զենքի են դիմում եր եմն ռազմասիրությունից, եր եմն մրցակցությունից, եր եմն կույր ատելությունից մղված: Պատերազմում են, եր պետք է նորանոր շուկաներ ձեռք երել, ծովերի տեր դառնալ, եր պետք է ինքնապաշտպանվել կամ ապահովել այս կամ այն երկրի անկախությունը |35, էջ 19)… անկախությունից զուրկ ժողովուրդները դատապարտված են մահվան, ծառայելով գերիշխան ազգերի համար որպես պարարտացուցիչ աղ , ապավառ… Անկախ հայրենիք ունենալը իրավունք լինելուց ացի եւ պարտականություն է |35, էջ 51)»: Այստեղ, նույնպես, Հայրենիքի անկախության գաղափարի տակ, պետք է հասկանալ նաեւ տնտեսական անկախությունը, քանզի,

պետք է արձանագրել, որ պետության տնտեսական անկախությունը անմիջականորեն կապված է նաեւ պետության քաղաքական անկախության հետ, քանզի տնտեսական մրցապայքարում պարտված եւ տնտեսապես ամ ողջովին կախյալ պետությունը, վաղ թե ուշ, պետք է տեղի տա նաեւ քաղաքականապես: Վստահ եմ, որ Նժդեհը` լինելով հեռատես եւ լայնախոհ պետական, հասարակական, ազգային գործիչ, անկախություն ասելով նկատի ուներ այն իր ոլոր դրսեւորումներով, սակայն, հաշվի առնելով այդ պահի հրամայականը` նա աշխարհասփյուռ հայությանը

փորձում էր համախմ ել համազգային ամենամեծ, առաջնային խնդրի լուծման համար` նախ տիրել Հայրենիքին եւ հասնել քաղաքական անկախության: Ահա այս վերոնշյալ դրույթներն են, իմ կարծիքով, այն հիմնական հենարանը, որի վրա կառուցվում է մեծ հայորդու հայրենասիրական գաղափարախոսությունը, որը ընդհանուր առմամ կարելի է անաձեւել հետեւյալ կերպ. ազգային ինքնապաշտպանական

համակարգ, միաժամանակ` հայ ազգի հարատեւմանը, նականոն զարգացմանը, հոգեւոր եւ ֆիզիկական անվտանգությանը, նրա նական Հայրենիքի վերատիրմանը միտված պերմանենտ գործունեություն, որը, ելնելով նժդեհյան փիլիսոփայությունից, հնարավոր է լիարժեք իրականացնել միայն հայ ազգին կենսա անորեն, հոգե անորեն եւ պատմականորեն հարազատ միջավայրում` Միացյալ եւ Անկախ Հայաստանում: Ավելորդ չէ նշել, որ նրա ազմաթիվ դիտարկումները` կապված դպրոցի, մամուլի, հայ կնոջ, մտավորականության հետ, արդիական են հնչում նաեւ այսօր եւ, հատկապես, երիտասարդության համար ունեն անգնահատելի դաստիարակչական նշանակություն եւ կարող են անգնահատելի դեր կատարել հայակրթության գործում: Մասնավորապես` խոսելով դպրոցի մասին եւ քննադատելով իր ժամանակաշրջանի հայկական դպրոցների կրթական գործընթացի ացթողումները, թերությունները, Նժդեհը գրում է. «Շեշտված նպատակը, ջերմությունը, հոգին է պակասում մեր արդի դպրոցին: Նա չէ, այց պիտի լինի հայրենագիտության ամ իոն, տաճար: Դեռ այնտեղ հայ մանուկը պիտի ճանաչի եւ սովորի սիրել հայրենի ժողովուրդն ու երկիրը» |35, էջ 45): Ինչպես տեսնում ենք, Նժդեհը հատկապես կարեւորում է հայկական դպրոցներում հստակ որոշակիացված նպատակը, դասավանդման համակարգված նույթը, հայրենասիրական մթնոլորտը: Միեւնույն ժամանակ, նա չափազանց մեծ ուշադրություն է դարձնում դպրոցներում կիրառվող դասավանդման եղանակին, ոճին, նյութի մատուցման ձեւին: Ազգային դաստիարակության նպատակը, ըստ նրա, ազգային գիտակցության ձեւավորումն է: Նժդեհի նորոշմամ ` պետք է կրոնական երկյուղածությամ դասավանդել հայրենագիտությունը, սրտի եւ մտքի կրակով պետք է խոսել հայրենի երկրի մասին` հրահրելով Հայրենիքի պաշտամունքը մանուկների

հոգիներում: Փաստերի հետ, ըստ նրա, պետք է տրվեն նաեւ գաղափարներ, որոնք կհարստացնեն մանուկների, պատանիների հիշողությունը, կ եղմնավորեն միտքը եւ կջերմացնեն սրտերը: Այստեղ նպատակահարմար եմ գտնում մեջ երել նրա կողմից իր ժամանակաշրջանի պատմության ուսուցչի հետեւյալ փայլուն նկարագրությունը. «Մեկից ավելի անգամ դժ ախտություն եմ ունեցել լսելու ազգային պատմություն դասավանդող հայ ուսուցչին եւ խորապես ցավել եմ մեր աշակերտող սերունդի համար: Մի կենդանի մեռել, մեռյալ շեշտերով խոսում է մեռելների մասին: Պատմությունը նրա համար անհոգի կմախք է եւ ո՛չ թե ա ախուն սիրտ: Նա հետեւակ գիտելիքներ ունի մեր պատմության այս կամ այն շրջանի մասին. գիտի ցամաք անցքեր, թվեր, անուններ, այսքանը միայն: Նա սիրտ չունի եւ սիրտ չի՛ դնում իր դասերի մեջ: Միեւնույն տրամադրությամ նա խոսում է ե՛ւ Տիգրան Մեծի, ե՛ւ Վեստ Սարգիսի մասին: Հպարտանքից չեն դողում, չեն լայնանում նրա ռունգերը, եր պատմում է, թե ինչպե՛ս պարսից արքան, հայ սպարապետի անօրինակ քաջագործություններից հիացած, ամեն անգամ եր գինու աժակը շրթունքներին կմոտեցներ` կդժվարանար չ ացականչել` «ճերմակաձին գինի խմի»: Ամոթի զգացումը չի՛ այրում նրան, եր իր խոսքը հայ խռովասեր նախարարի չարագործությունների մասին է: Սեղմ ասած` ստեղծագործ վերապրում չի՛ նրա ավանդած պատմությունը, այլ` անհոգի հնախոսություն, քանզի իրեն կպակասի ազգային հպարտանքի նվիրական զգացումը: Գերազանցորեն հայրենապաշտ - ահա՛ թե ինչպիսի՛ն պիտի լինի պատմության դասատուն: Այդպիսին չի՞ - ասել է` նրա տեղը դպրոցը չի: Ասել է` արոյապես ազատ չի իր ձեռքն առնելու մեր ցեղի կյանքի սր ազան գիրքը» |35, էջ 331): Այսպիսով, ըստ Նժդեհի, դպրոցը` երիտասարդ սերնդի դաստիարակության, կրթության գործընթացը լավագույնս կազմակերպելու համար, պետք է ապահովի հետեւյալ պայմանները. ա) շեշտված նպատակի, ծրագրի առկայությունը, ) պետք է ունենա դասավանդման հստակ մշակված համակարգ, գ) ձեւավորվի հայրենասիրական մթնոլորտ, դ) պետք է ունենա ազգային գիտակցության ձեւավորմանը նպաստող աշխատանքներ կազմակերպելու կարողություն, ե) պետք է կիրառվի առարկայի մատուցման ստեղծագործական, զգացմունքային եղանակը:

Երիտասարդության հայրենասիրական, ազգային արժեքների պահպանման գիտակցության դաստիարակության գործում Նժդեհը մեծապես կարեւորում է հայ կնոջ, մայրերի դերը. «Մոր ազդեցությունը – որպես դաստիարակչուհին եւ հոգեւորիչը մարտնչող սերունդների – նրա հրաշագործ ազդեցությունը այն ժողովուրդների համար, ինչպիսին է մերը, կմնա միակ լծակը, որ պիտի արձրացնի եւ մեր ազգային դատը, որի ծանրությունը այսօր սարսափեցնում է միայն անհայրենասերներին» |35, էջ 93), - գրում է նա: Նժդեհը հայ կնոջ միջոցով է տեսնում հայ ընտանիքի հոգեփոխման ճանապարհը, հայ ազգի հարատեւման եւ նականոն զարգացման գրավականը. «Մայրերի ափի մեջ պիտի փնտրել ազգերի ճակատագիրը»,- ասում է նա |35, էջ 92): Կնոջ միջոցով հոգեփոխել ընտանիքը, որի միջոցով էլ համայն հայությունը, ահա՛ Նժդեհի մատնանշած ճանապարհը, որով հնարավոր է առողջացնել եւ արձրացնել աշխարհասփյուռ հայության տկարացած ազգային գիտակցությունը. «Սկսենք հայ կնոջից. աշխատենք անդուլ, մինչեւ որ սրա կաթը դառնա հայրենապաշտության սր ազան կաթը: Հայրենապաշտորեն դաստիարակենք հայ կինը եւ նրան թողնենք մեր մատաղ սերնդի դաստիարակության գործը» |35, էջ 95),- գրում է նա: Հատկանշական է նաեւ Նժդեհի հայ ազգային հոգեկերտվածքին վայել եւ միեւնույն ժամանակ` իր ժամանակի համար առաջադիմական դիրքորոշումը հասարակության մեջ կնոջ դերի վերա երյալ, ըստ որի ժողովուրդների քաղաքակրթական մակարդակը մեծապես կախված է կնոջ հասարակության մեջ ունեցած դերակատարությունից. «Կան ժողովուրդներ, որոնք դեռ հեռու են անկախության եւ քաղաքակրթության արիքները վայելելու ախտից, որովհետեւ կնոջ ազդեցությունը տկար է նրանց մեջ: Մի ժողովրդի արքերը - գովելի, թե պարսավելի – կախում ունեն մայրերից» |35, էջ 94), - նշում է Նժդեհը: Իր ուսմունքով Նժդեհը փորձում է հայ նոր սերնդին տալ հոգեցեղային դաստիարակություն: Դիմե՛նք իրեն. «Մի ժողովրդի ապագան կախված է ցեղային ա՛յն թթխմորից, որ դաստիարակության միջոցով դրվում է մարդէակի էության մեջ` սրա ամենաճկուն հասակում |35, էջ 231)… Մեր հետապնդած դաստիարակությունը նախ պիտի մշակի հայ մանուկի ցեղաշունչ սիրտը… Իսկ ցեղաշունչ սիրտ ստեղծելու

գործում դաստիարակչական ոլոր ազդակներից – ընտանիք, հասարակություն, ավանդություններ, դպրոց – մա՛յրն է ամենավճռական դեր խաղացողը |35, էջ 232)»: Նժդեհը նպատակ ուներ ստեղծելու հոգեփոխված, ցեղահոգ մայր` արծվամայր: Նա արձր էր գնահատում մոր դերը նոր սերնդի հայրենասիրական դաստիարակության գործում` վստահ լինելով, որ հատկապես նրա՛ ազդեցությամ մանկան մեջ պետք է ներարկվի հայակենտրոն մտածելակերպ: Մա՛յրը պետք է անսահման սեր եւ պաշտամունք ներշնչի դեպի մեր սր ազան Հայրենիքը: Ինչպես իրավամ նշում է Վալերի Միրզոյանը. «Ինքնաճանաչման, ինքնադաստիարակության, ինքնազորացման իրենց վիթխարի ներուժով ցեղակրոնության իմաստասիրական վճռակներն անգնահատելի դեր կարող են խաղալ հայակրթության մեջ…» |40, էջ 130): Նժդեհը մեծապես կարեւորում է նաեւ մտավորականության դերը հասարակության մեջ: Հայ հասարակության այդ խավի, ավելի ճիշտ` ինչպես Նժդեհն է նշում, ճշմարիտ մտավորականության նորոշ գծերն են` արոյական նկարագիրը, արձր գաղափարականությունը, ստեղծագործելու, նոր իդեալներ, արժեքներ ստեղծելու ընդունակությունը, սր ության զգացումը, տեսական խղճմտանքը, հոգեւոր արիությունը, ժողովուրդն իր ամ ողջության մեջ սիրելու, նրա համար տառապելու անսահման կարողությունը. «Ի՛նչ խոսք, - գրում է Նժդեհը, որ նման մտավորականը, իրերի երումով, կարող է տեղ գտնել այս կամ այն քաղաքական կազմակերպության մեջ, այց նրա նվիրումն ու գործը չեն կրի դասակարգային, հատվածական նույթ: Նրա համար գոյություն ունի ամ ողջությունը - ազգը, որին անշահասիրա ար կծառայի» |35, էջ 392): Նժդեհի նորոշած մարդկային այս արձր հատկանիշներն էլ, իմ կարծիքով, կարող են լավագույն օրինակ ծառայել երիտասարդության համար, միեւնույն ժամանակ` դրան հասնելու ձգտում, տենչ դաստիարակել, պետական, ազգային հավաքական մտածելակերպ ձեւավորել եւ այլն: Չափազանց տպավորիչ է հնչում նաեւ Գարեգին Նժդեհի ստամտավորականությանը` կեղծ, անարժան, ստորաքարշ, չակերտավոր մտավորականությանը նորոշող հետեւյալ հանճարեղ ձեւակերպումը. «Անզեղջ է հայ ստամտավորականը. ի զուր անցան Ալիշանի ու Րաֆֆիի, Ահարոնյանի ու

Վարուժանի եւ այլոց դյուցազնաշունչ ցեղականչերը, նրա համար անմատչելի մնացին հերոսականի արձունքները: Նա չսիրեց վտանգը, փախավ հերոսներ կրթող ազնվական վտանգից եւ իր երկչոտությամ ` հաճախ վտանգեց իր ժողովրդի ապագան: Երեկ պարտվողական էր, այսօր, նաե՛ւ երկչոտության քարոզիչ: Նրա

համար` հերոսը արկածախնդիր է, իդեալիստը` տխմար, վախկոտը` խոհեմ, սրիկան` գործի մարդ: Քաղաքացիորեն անարի է նա, զզվելի՛որեն անարի. նրան, անգամ պաշտոնապես չի կարելի տեսնել արդարների ու լավերի կողքին: Եվ այդ է պատճառը, որ այսօր հայ իրականության մեջ, ամեն քայլափոխում վատությունն է դարանակալ, որ աղվեսները առյուծներ են խեղդում, սինլքորները` Հիսուսներ են խաչում (ընդգծումը իմն է, - Վ.Ա.)» |35, էջ 394): Ժողովրդի, պետության կյանքում մտավորականության շարժիչ, վճռական, հոգեփոխիչ դերը շեշտելու համար Նժդեհը գրում է. «Պարտվում է մի ժողովուրդ, հենց որ իրեն պարտված է զգում իր մտավորականությունը: Կորած է այն ազգային դատը, որի ղեկավարները կորած են համարում այն: Պայքարում տեղի է տալիս այն կողմը, որի առաջնորդող տարրերն առաջինն են հուսահատվում: Այո՛, հանձին ժողովուրդների, միշտ էլ չափվում են իրենց մտավորականությունները, հաղթում կամ պարտվում իրենց առաջնորդող տարրերը: Եվ չի պարտվում այն կողմը, որ չի ուզում պարտվել» |35, էջ 102): Անդրադառնալով մամուլի դերին` Նժդեհը գրում է. «Նրա պարտականությունն է - խտացած ճշմարտություններ տալ ժողովուրդին: Նպատակը - այս ճշմարտություններով լուսավորել ժողովուրդին դեպի ապագան: Չունի՞ մամուլն այս կոչումը` ավելորդ մակա ույծ է դա, եւ զուր տեղը ժողովուրդները կերակրում են այն իրենց հաշվին» |35, էջ 126): Նժդեհը, հատկապես, շեշտում է մամուլի կրթիչ, դաստիարակիչ նշանակությունը, նրա մեծ դերը հայ ազգի հոգե անական ինքնապաշտպանական համակարգի ստեղծման գործում. «Լրագրություն եւ ո՛չ մամուլ - այս նշանակում է, թե մենք դեռեւս տհաս ենք, թե չենք կարողանում մեր կյանքի ներքին կնճիռները գտնել, լուսա անել դրանք եւ մեր միտքն զ աղեցնում ենք արտաքին եղելություններով, լուրերով… եւ ոչ ոք չի զգացել, թե այդպիսով մեղսակից է դառնում հայկական

ող երգության` վրիպեցնելով ժողովուրդի ուշադրությունը իր փրկության միակ զենքից - ինքնապաշտպանությունից…» |35, էջ 126): Հայ ազգի կազմակերպման, երիտասարդության հայրենասիրական, հայրենապաշտական դաստիարակության գործում մամուլի առողջարար դերի մեծացման համար Նժդեհը դնում է հոգեփոխման պահանջ. «Լրագիր մենք շատ ունենք, նույնիսկ ավելորդ, հիմա պետք է վերադաստիարակիչ հրապարակախոսություն: Հրապարակախոսություն, որ անսխալ կերպով ախտանշի մեր ցեղի հոգեւորը եւ արմատական միջոցներ առաջարկի, որ վերագնահատումի ենթարկի մեր անցյալը եւ նոր ճշմարտություններ որոնի, որ լուսա անի մեր ժողովուրդի կնճիռները, որ կռահի իր ժողովուրդին սպառնացող վտանգը եւ դառնա նրա հոգեւոր սպառազինումի ահազանգը: Մամուլ, վերջապես, որ ազատվի օտարահակ մտայնությունից եւ արիություն քարոզի, որ խոյակների փոխարեն հերոսական ժողովուրդի մասին խոսի եւ այդ այդպես, մինչեւ որ հայությունը` խրոխտա ար կանգնած իր արձրավանդակի վրա, ապացուցի աշխարհին, թե ինքը արի է - տեր իր հայրենիքին եւ ճակատագրին» |35, էջ 127-128): Մեկնելով նժդեհյան գաղափարախոսությունից` նշենք հետեւյալը. մամուլի հիմնական գործառույթը, նպատակը, կոչումը պետք

է լինի երիտասարդության հոգե անական նվաճումը, հայրենասիրական դաստիարակությունը եւ մղումը համազգային նպատակների իրականացմանը: Այդ գործը հաջողապես իրականացնելու համար մամուլը պետք է, նախ եւ առաջ` օտար, այլասերիչ, հակազգային գաղափարախոսություններից ազատագրի հայ մտածողությունը: Այս տեսանկյունից, հատկապես վտանգավոր են` ազգաքանդ աշխարհաքաղաքացիությունը (կոսմոպոլիտիզմ), աղանդավորական կազմակերպությունների հոգեորսությունը` վերջին տարիներին, հիմնականում, արեւմուտքից ներթափանցող արոյազուրկ վարդապետությունները, որոնք խաթարում են մեր ազգային արժեհամակարգը, աղավաղում ավանդույթները, պառակտում ընտանիքները: Այդ վարդապետությունների ազդեցության չեզոքացմանը զուգահեռ` մամուլը պետք է իր նպաստն ունենա Հայ Ազգային Գաղափարախոսության մշակման գործում: Հակառակ դեպքում, ըստ նժդեհյան տեսության, հայությունը կմնա

հոգե անորեն պառակտված եւ պատրաստի որս Հայաստանում` իր հարեւանների, Հայաստանից դուրս` օտարացման վտանգի համար: Հատկանշական է, որ հայ ժողովրդի ապագան Նժդեհը ճշմարտացիորեն կապում է երիտասարդ սերնդի Հայրենիքին նվիրվածության, հայրենասիրական ոգով դաստիարակության հետ. «…ով հայրենապաշտ, ով գաղափարապաշտ երիտասարդություն ունի, նա էլ ապագա ունի» |35, էջ 46), - գրում է նա: Միաժամանակ, ապագա սերունդների համար նա մատնանշում է հետեւյալ ուղին. «Հայրերի ուղիով, նշանակում է` ավելի մեծ թափով ու նվիրումով շարունակել նրանց գործը, եւ այդ դեպքում ո՛չ թե կրկնելով նրանց տկարությունները ու սխալները, այլ` սր ագրելո՛վ» |35, 437): Երիտասարդության փրկարար դերը գնահատելով հանդերձ` Նժդեհը զգուշացնում է դրա հնարավոր վտանգների մասին` պատգամելով պետական մակարդակով հոգ տանել եւ լուծում տալ երիտասարդության հիմնախնդիրներին. «Երիտասարդությունը - դա լեռներից իջնող ամեհի մի հեղեղ է, որ կարող է ե՛ւ օրհնա եր, ե՛ւ ավերիչ լինել: Ահա՛ թե ինչու նրա պրո լեմը – որ միշտ էլ կապ ունի տվյալ ժողովրդի ապագայի կառուցման խնդրի հետ – պիտի զ աղեցնի պետական եւ հասարակական գործիչների ողջ մտածումը» |35, էջ 439): Ամեն ազգային գաղափար, ուսմունք, գաղափարախոսություն արդիական է այնքան ժամանակ, որքան դեռ կարողանում է ծառայել իրեն հետեւող ժողովրդի ռազմավարական շահերին, նրա ներկա եւ ապագա արօրության եւ անվտանգության ապահովմանը: Այդ տեսանկյունից, համոզված եմ, Նժդեհի տեսական ժառանգությունը, հատկապես` Ցեղակրոնության եւ դրա գաղափարական ժառանգորդ հանդիսացող Տարոնականության մեջ ամփոփված գաղափարները, հայ ժողովրդի համար ունեն ո՛չ միայն այժմեական, այլեւ` մշտական արդիականություն: Նժդեհյան գաղափարախոսությունը մի հիմնարար ազգային ծրագիր է, աշխարհընկալում, որը տրամադրում է հայ ազգի անվտանգության, հետագա զարգացման, նրա հիմնախնդիրների, ազգային նպատակների լուծման եւ ներազգային ախտերի ուժման համակարգված անալին: Նժդեհյան գաղափարախոսության մեջ

ամփոփված դրույթները չափազանց արժեքավոր են` այսօրվա ազգերի հանրությունում հայ ժողովրդի արժանի տեղն ապահովելու համար: Այդ գաղափարները, իմ համոզմամ , պետք է հանդիսանան մեր պետության ճակատագիրը տնօրինող ուժերի քաղաքականության ելակետը: Այս ուսմունքը Նժդեհի պատգամն է, որն ուղղված է հայ ժողովրդի ոլոր սերունդներին: Գարեգին Նժդեհի կյանքը, գործունեությունն ու գաղափարախոսությունը մեզ սովորեցնում են տիրապետել ժամանակին` ենթարկվելու փոխարեն: Նա հանդես է եկել համախմ վելու, հզորանալու եւ միասնականորեն պայքարելու կոչով, քանզի, վստահ էր, որ կենսական խնդիրները չեն լուծվում միայն խոսքերով, այլ նաեւ` երկաթով ու արյունով: Մեր փրկությունը մեր մեջ պետք է փնտրենք, քանզի աշխարհը հաստատում է արձր սկզ ունքներ, այց ճանաչում է միայն ուժեղի իրավունքը: Միայն ազգային արժեքները գնահատող եւ պահպանող հայը կարող է այսօր եւ վաղը դիմագրավել ներքին եւ արտաքին արհավիրքներին: Նժդեհի գաղափարներն ազգինն են, դրանք խում են ազգայինից եւ ազգի համար են: Իր ուսմունքով նա կոչ է անում կենաց եւ մահու պայքար մղել պարտվողականի, հակազգայինի, տականքի դեմ: Ազգի տականքը. սա, թերեւս, հասարակության այն տարրն է, որն առաջնորդվում է ազգուրացությամ , նյութապաշտությամ , երեսպաշտությամ , ազգի, պետության եւ ամեն ինչի գնով իր սեփական «եսը» ավարարելու անհագ մոլուցքով: Այսօր մենք ապրում ենք համաշխարհային պատմության մեջ նախադեպը չունեցող տնտեսական, տեղեկատվական պատերազմների եւ մշակույթների ախումների ժամանակաշրջան: Արագ փոփոխվող աշխարհում աննախադեպ թափ ստացած գլո ալիզացիոն գործընթացները, եր պետությունների միջեւ գծված քաղաքական սահմանները կորցնում են իրենց եր եմնի նշանակությունը, անընդմեջ նետում են նոր մարտահրավերներ, որոնք, նախ եւ առաջ, սպառնում են քանակապես փոքր ազգերին եւ անկախ պետականության կառուցման սկզ նական փուլում գտնվող պետություններին: Պետք է նշել, որ այդ ինտեգրացիոն գործընթացները ցանկացած պետության, այդ թվում` Հայաստանի Հանրապետության համար, անշուշտ, ունեն նաեւ դրական աղադրիչ, մասնավորապես` գիտության, տնտեսության եւ մի շարք

այլ ոլորտների նականոն զարգացումն ապահովելու եւ համաշխարհային հանրությանը զուգընթաց քայլելու տեսանկյունից: Սակայն այդ նական գործընթացներն աշխարհի որոշ կենտրոնների կողմից, եր եմն, շահարկվում են` մնացյալ ազգերին համահարթեցնելու, միօրինակություն պարտադրելու եւ իրենց մշակույթն ու արժեքները հրամցնելու համար: Ահա այս տեսակետից նույնպես նժդեհյան ուսմունքի ոգեկոչումը կարեւորվում է` այդ ազդեցություններին լավագույնս դիմակայելու, մեր ազգային դիմագիծը, ավանդույթները չկորցնելու եւ այլ նմանատիպ մարտահրավերներին դիմագրավելու տեսանկյունից: Մեջ երենք մի քանի դիտարկում` ժամանակակից հայ մտածողների աշխատանքներից. «Այդ գաղափարախոսությունը կամ փիլիսոփայությունը աշխատել է ոչ միայն 20-րդ դարի 30-40-ական թվականներին գաղթաշխարհի հայության միջավայրում, այլեւ շատ դրույթներ ուժի մեջ են այսօր ե՛ւ դրսում, ե՛ւ մայր հայրենիքում ապրողներիս համար (Արամ Սարգսյան) |40, էջ 25)… Մեր օրերում, եր տեղի են ունենում ազգային արժեքների անկում ու այլափոխում, եր գլոալացումը` որպես գերտերությունների, հատկապես` ԱՄՆ որդեգրած քաղաքականություն, առաջին հերթին ուղղվում է փոքրաքանակ ազգերի ինքնության ու էթնոպատմամշակութային համակարգերի դեմ, նժդեհյան` վերը նշված գաղափարները, Հայրենասիրություն – Հոգեւոր հայրենիք, Հայրենիք – ճշմարտություն – Աստված սկզ ունքները եւ նրա ողջ գաղափարախոսությունն ունեն արդիական նշանակություն: Դրանք ազգապահպան, օտարամուտ արժեքներին ու գաղափարախոսություններին, աղանդներին հակադրվելու անհրաժեշտ պայմաններից են, կարեւոր ուղեցույցներ յուրաքանչյուր հայի, հայության ու հայկականության ստեղծման ու ամրապնդման համար |40, էջ 59)… Ցեղակրոնությունը հանդես է գալիս նաեւ որպես մեթոդա անական սկզ ունք, որով Նժդեհը հիմնավորում է այլ ազգերի ու քաղաքակրթությունների հետ շփումների ու հարա երությունների անհրաժեշտությունը, սակայն այնքանով, որքանով դրանք չեն հակասում ազգին ու ազգայինին: Եվ այդ սկզ ունքն առավել կարեւոր է նաեւ մեր օրերում, եր հայության եւ Հայաստանի համար մեծ վտանգ են գերտերությունների, հատկապես` ԱՄՆ որդեգրած համընդհանրացումը (գլո ալացումը), եր ժողովրդի

զանգվածային գիտակցության մեջ ուժեղանում է Արեւմուտքի քաղաքակրթական ու մշակութային, հաճախ նաեւ` իրենց սպառած արժեքներին կուրորեն հետեւելու ձգտումը: Հասարակության որոշ շերտերում մեծանում է օտարամոլությունը` այն աստիճան, որ ազգայինն ամ ողջովին անտեսվում է: Գերակայությունը տրվում է օտարամուտ գորշություններին, անճաշակությանը, հոգու աղքատությանը (Սուրեն Սարգսյան) |40, էջ 68)… Միօրինակություն քարոզող տեսությունների եւ դրանց հետեւում կանգնած ուժերի խնդիրն ակնհայտ է. շահարկելով ինտեգրման նական գործընթացները` ոլոր ազգերին պարտադրել միօրինակ արքեր, միօրինակ մշակույթ, մտածելակերպ, հասարակարգ, տնտեսաձեւ, կարճ ասած` աշխարհաքաղաքացու համընդհանուր կենսակերպ (Մուշեղ Լալայան) |19, էջ 39)»: Ավելացնենք նաեւ, որ Նժդեհի ուսմունքը մեզ զինում է ազգային արոյականով, որի միջոցով պետք է պայքարենք հայ հասարակության որոշ շերտերում գոյություն ունեցող մեկ այլ ախտի` ազգուրաց աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիզմ) գաղափարախոսության դեմ, քանզի պետք է վերջապես հասկանալ, որ միայն ազգին ծառայող հայրենատերն է իրապես ծառայում նաեւ համայն մարդկությանը: Այստեղ պետք է շեշտենք, որ խոսելով աշխարհաքաղաքացիության մասին` Նժդեհը եր եք չի հակադրում հայրենասիրությունը եւ մարդասիրությունը. «Հայրենիքի եւ հայրենասիրության թշնամին աշխարհաքաղաքացին է` կոսմոպոլիտը: Սրա հայրենիքը, իր հայտարարությամ , համայն աշխարհն է, ազգը` համայն մարդկությունը: Չկա՛ն ազգեր, կա մարդկությունը, - ասում է այդ միամիտ երազատեսը եւ հայացքն ուղղում դեպի անորոշ հեռուները: Պիտի սիրել, - ասում է սա. պիտի սիրել ոլոր մարդկանց` առանց ցեղի, գույնի, կուլտուրայի խտրության: Այո՛, պիտի սիրել, պիտի կարեկցել, ավելին` պիտի օգնության փութալ իր նմաններին: Սերը դեպի մեր նմանները եղել է եւ կմնա կրոնների եւ հեղափոխությունների հռչակած առաքինություններից գերագույնը: Պիտի ապրի մարդասիրությունը: Բայց մի՞թե մեր դեպի մարդկությունը ունեցած սերը ազատում է մեզ եւ մե՛ր ժողովուրդը սիրելուց, հայրենասեր լինելուց |35, էջ 26)... Բացարձակ հաշտելի են հայրենասիրությունն ու մարդասիրությունը: Բարեկամներ են սրանք եւ ոչ թշնամիներ: Միայն ազգասե՛րը կարող է սիրել եւ մարդկությունը...

Ծառայելով իր ազգին, հայրենասերը անուղղակի կերպով ծառայում է եւ մարդկությանը» |35, էջ 27): Մեջ երենք նաեւ ռուս մեծ փիլիսոփա Բերդյաեւի կարծիքը աշխարհաքաղաքացիության վերա երյալ. «Աշխարհաքաղաքացիությունը տգեղ եւ անիրականանալի երազանքի արտահայտությունն է եղ այրական եւ կատարյալ մարդկության մասին` կոնկրետ, կենդանի մարդկության փոխարինումը վերացարկված ուտոպիայով: Ով չի սիրում իր ժողովրդին եւ ում հաճելի չէ նրա պատկերը, չի կարող սիրել եւ մարդկությունը, եւ նրան հաճելի չէ կոնկրետ մարդկությունը... դա քարոզն է վերացարկված մարդու եւ վերացարկված մարդկության» |52, էջ 350): Հատկանշական է նաեւ 2|2 դ. վերջի եւ 22 դ. առաջին կեսի ռուսական ազգայնականության գաղափարախոս, անվանի ժիշկ, գիտնական, պրոֆեսոր, 1882-1897թթ. Վարշավայի համալսարանի ռեկտոր, իր` ժշկագիտությանը, պատմությանը եւ մանկավարժությանը վերա երող մի շարք աշխատանքներով հայտնի Պավել Կովալեւսկու խոսքը նշված խնդրի վերաերյալ. «Մեր մանկավարժների գերխնդիրն է համառորեն կուլտիվացնել ռուսական ազգային գծերը ռուս երեխաներիւմ եւ հեռացնել այն ամենը, ինչը կշեղի նրանց դեպի աշխարհաքաղաքացիություն» |53, էջ 247): Այսօր Հայաստանի Հանրապետությունը ազմաթիվ տարածաշրջանային, եվրոպական, համաշխարհային կազմակերպությունների եւ կառույցների անդամ երկիր է: Իհարկե, համաշխարհային հանրությանը եւ ազգերի ու պետությունների ընտանիքին ինտեգրումը հույժ կարեւոր նշանակություն ունի մեր նորանկախ պետության կայացման եւ նականոն զարգացումն ապահովելու համար, առանց որի անհնարին ու անտրամա անական է պետության արտաքին քաղաքականությունը 22| դարում, իսկ դրա դեմ պայքարելը կամ ընդդիմանալը առնվազն դոնքիշոտություն է եւ անիմաստ: Սակայն, ինտեգրման գործընթացը չափազանց դրական եւ ողջունելի գնահատելով հանդերձ` ստիպված ենք ընդգծել, որ փոխադարձ պայմանավորվածությունների եւ պարտավորությունների շրջանակում մեզանում հաճախ ընդունվում են որոշումներ ու օրենքներ, որոնք սովորա ար այս կամ այն առաջավոր արեւմտյան երկրի օրինակով փորձվում է անմիջապես կիրառության մեջ դնել մեր հանրապետությունում: Սակայն քաղաքա52

կրթական, սոցիալական, հոգե անական, պետականաշինության գործում ունեցած փորձի եւ այլ տար երությունների պատճառով դրանք հաճախ մնում են հասարակությանը խորթ, քանի որ հասարակությունը պատրաստ չի լինում դրանց: Բարեփոխումների անցկացումը, ինչպես նաեւ` համապատասխան օրենքների ընդունման, դրանց փոփոխման անհրաժեշտությունը, նախ եւ առաջ պետք է հասունանան տվյալ հասարակության հոգեւոր եւ գիտակցական մակարդակներում, էվոլյուցիոն, փուլային արեփոխումների, աստիճանական տրանսֆորմացման եղանակով, որ չվտանգվեն, չխեղվեն տվյալ ժողովրդի ազգային ավանդույթները, ոգին, արոյականությունը եւ արժեքային համակարգը: Լսե՛նք Նժդեհին. «Ոչ մի հասունացում հնարավոր չէ արհեստական ձեւով, առանց խեղելու դա (այդպես է նության մեջ, նույնը` մարդկության)... Պրոգրեսի նորմալ ընթացքը (ժողովրդի կյանքի կառուցման, պետական սարք ու կարգի հաստատման) – նախ օրենքները հաստատվում են ոգիների մեջ, վերջը` ընդունում սահմանադրության ձեւ: Այսինքն` հոգեւոր պրոգրեսի ճամփով դեպի արտաքին պրոգրեսը |35, էջ 509)… Գոյություն չունի արագ պրոգրես: Արհեստականորեն արագացված պրոգրեսը արհեստականորեն արագացված անկում է: Պատմությունը մի ան գիտի` աստիճանական տրանսֆորմացիա… Բոլոր վերանորոգումները պետք է հաշտեցնենք ավանդությունների հետ… Ամեն քաղաքա-սոցիալական ռնացում խեղում է ժողովրդի հոգին» |35, էջ 511): Փորձենք մտածել այդ մասին: Գարեգին Նժդեհի ուսմունքի արդիականությունը պետք է դիտարկել նաեւ Հայաստանի Հանրապետության աշխարհաքաղաքական իրադրության համատեքստում: Դիմենք նախ Նժդեհին. «Ժողովուրդների համար խորապես ցեղորեն ապրելը (ներցեղային արոյականով առաջնորդվելը) դառնում է անհրաժեշտություն հետեւյալ պատճառներով. ա) եր իրենց վիճակվում է ապրել աննպաստ աշխարհագրական միջավայրում. ) եր , կորցնելով իրենց պետական անկախությունը, նրանք կորցնում են նականոն գոյության կարելիությունը.

գ) եր իրենց վտանգ կսպառնան թվով ու քաղաքականապես ավելի հզոր, ցեղորեն ու կրոնապես օտար հարեւանները, եւ այլն» |35, էջ 467): Այժմ դիտարկենք Հայաստանի Հանրապետության արտաքին եւ ներքին քաղաքական կացությունը. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական քարտեզին ընդամենը մեկ հպանցիկ հայացք ավական է հասկանալու համար, թե ինչպիսի՛ արդ տարածաշրջանում է իր առաջին քայլերն անում երկար մաքառումներից հետո կրկին պետականություն ձեռք երած մեր երկիրը: Իր ներկայիս տարածքով եւ սահմաններով ներկայիս Հայաստանը, Նժդեհի նորոշմամ ` «հայրենի անկյունը», հայտնվել է մի շարք արդ խնդիրների առջեւ: Թուրքիան այսօր արտաքուստ ցույց է տալիս ժողովրդավարացման որոշակի նշաններ, իսկ վերջին ժամանակներում աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների, երկու երկրների նախագահների, արտգործնախարարների մակարդակով շփումների ակտիվացման ֆոնին չնայած երեւում են Հայաստանի նկատմամ վերա երմունքի որոշակի փոփոխման նախադրյալներ, այնուամենայնիվ, կարծում եմ, Թուրքիան դեռեւս ամ ողջովին չի հրաժարվել Հայաստանի նկատմամ իր մոտեցումներից, որոնք միտված են տարածաշրջանային ոլոր տեսակի տնտեսական ծրագրերից Հայաստանի Հանրապետության լիակատար մեկուսացմանը, հայ-թուրքական սահմանի ացման վերաերյալ ոչ կառուցողական դիրքորոշման պահպանմանը եւ, հատկապե՛ս, Թուրքիան դեռ չի պատրաստվում հրաժարվել Հայոց ցեղասպանության հարցի նկատմամ իր ժխտողական կեցվածքից: Ուստի արդեն քանի՛ տասնամյակ հայ հասարակությանը հուզող` «Փոխվե՞լ է, արդյոք, Թուրքիան» հարցին պետք է պատասխանել, որ ովանդակային առումով Թուրքիան չի փոխվել, փոխվել են նրա միայն պայքարի եղանակները, քանզի հայությունը, իսկ այսօր արդեն` անկախ, ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետությունը, եղե՛լ է, կա՛, եւ կլինի՛ այն սեպը, որը խրված է թուրքալեզու ազգերի, Մեծ Թուրանի ճանապարհին: Հետեւա ար` պետք է հնարավորինս միա անվենք` քաղաքականապես ու հոգեանորեն, սպառազինվենք ազգային արոյականով, իսկ Նժդեհի պատգամների ոգեկոչումը, վստահ եմ, լուրջ պատվար կարող է հանդիսանալ ժամանակակից պատերազմներին դիմակայելու

համար, մասնավորապես` հոգե անական, տեղեկատվական ներազդման միջոցներին, որոնք ուղղված են հակառակորդի հոգեանական քայքայմանը, արժեքային կողմնորոշումների եւ ազգային գիտակցության խեղմանն ու թիրախային պետության ներքաղաքական կայունության խարխլմանը: Գարեգին Նժդեհը փորձում էր հայության շրջանում գոյություն ունեցող հատվածականությունը, մասնատվածությունը եւ պառակտվածությունը արմատախիլ անել նախ եւ առաջ ազգային ինքնագիտակցության արձրացման, ազգային արժեքների գնահատման, պահպանման ու քարոզման եւ ներցեղային արոյականի ոգեկոչման միջոցով: Այս տեսանկյունից, համոզված եմ` Նժդեհի քարոզած միասնության գաղափարն ավելի քան արդիական է, մասնավորապես` Հայաստանի Հանրապետության այժմյան ներքաղաքական իրականության համատեքստում: Ներկայումս օր օրի ավելացող` մի քանի տասնյակ կուսակցությունները դրա վառ ապացույցն են 2 : Ահա հենց ա՛յս հատվածականության դեմ էր հանդես գալիս Նժդեհը: Հասկանալի է, որ չկա եւ չի կարող լինել այդքան գաղափարախոսություն մեկ ազգի, մասնավորապես` մեզ պես քանակապես փոքր ազգի մեջ: Իսկ ի՞նչ է կատարվում այսօր: Հայաստանյան քաղաքական դաշտը լցված է զանազան օտար ու փոխառիկ, հաճախ` իրե՛նց իսկ անհասկանալի գաղափարներ որդեգրած կուսակցություններով, մարդ-կուսակցություններով, տվյալ պահին ինչ-ինչ հարցեր լուծելու համար ստեղծված եւ թիթեռի կյանք ունեցող կուսակցություններով, որոնց ժամանակին լավագույնս նութագրել է Նժդեհը. «Նրանց ծրագրերը – մեկը մյուսից մոդայիկ – մի քիչ ռուսական, մի քիչ եվրոպական – միայն անունով են հայկական: Նմանվելու այդ ախտից – արդյունք` ազգային տկար ինքնագիտակցության – դեռ այսօր էլ զերծ չեն հայ կուսակցությունները» |35, էջ 478): 1942թ. ասված այս խոսքերը մի՞թե այսօր էլ լավագույնս չեն նութագրում Հայաստանի

Ըստ ՀՀ Արդարադատության նախարարության պետական ռեգիստրի գործակալության պաշտոնական կայքում զետեղված տվյալների` 01.01.2007թ. դրությամ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված են 90 կուսակցություն, որոնցից 75-ի հիմնադիր փաստաթղթերը համապատասխանում են «Կուսակցությունների մասին» ՀՀ օրենքին |59):

Հանրապետության քաղաքական դաշտը: Այդ երեւույթը առկա էր երեկ, առկա է եւ այսօր: Կարծում եմ, այստեղ տեղին է մեջ երել Նժդեհի գաղափարական ընկերոջ` Հայկ Ասատրյանի խոսքերը. «Ուր շատ միութիւններ կան - այնտեղ չկայ միութիւն, ուր շատ փառաւորեալներ կան - այնտեղ չկայ փառք» |8, էջ 158): Իսկ ի՞նչ է մեզ սովորեցնում Նժդեհի ուսմունքը: Այդ ուսմունքը մեզ սովորեցնում է վեր կանգնել անձնական, խմ ակային, հատվածական շահերից, եր դրա կարիքը ունի մեր Հայրենիքը, եւ միասին արարել այն, ինչը արի է Հայաստանի համար: Միասնական մղում դեպի պատմականորեն արդարացված հայկականություն, գաղափարավարություն: Լինենք հանրապետական, թե դաշնակ-

ցական, ռամկավար, թե համայնավար, հնչակյան, պահպանողական թե ազատական, ընդմիշտ հիշենք, որ հայ մարդու էությունը հավիտենական հայկականությունն է, նպատակը` Հայաստանը: Մեր կարծիքով, սա է այն ճանապարհը, որով հնարավոր է գոյատեւել, արդյունավետ գործել եւ իրականացնել մեր ազգային միասնական նպատակները: Ուրեմն եկեք հետեւենք Նժդեհի կոչին եւ ամուր պահենք մեր ներքին ճակատը, որ առավել արդյունավետ պայքարենք արտաքին ճակատում: Մտածե՛նք այդ մասին: Հայ հասարակության հոգեւոր արժեքների անվտանգության ապահովման տեսանկյունից, իմ կարծիքով, չափազանց կարեւոր է նաեւ հաշվի առնել Հայաստանում լայն տարածում ստացած եւ հիմնականում արտասահմանյան որոշ կենտրոնների կողմից ֆինանսավորվող զանազան կրոնական աղանդների ակտիվ գործունեությունը 3 : Անշուշտ, դրանց նման տարածումը լուրջ սպառնալիք է մեր ազգային անվտանգության համար, եւ լուրջ մարտահրավեր է նետում մեր հասարակության հոգեւոր միաս3

Ըստ ՀՀ արդարադատության նախարարության Պետական ռեգիստրի գործակալության պաշտոնական կայքում զետեղված տվյալների` 01.01.2007թ. դրությամ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված է 19 կրոնական կազմակերպություն, սակայն, ինչպես նշված է կայքէջում` սույն թվի մեջ չեն ներառվում այլ լիազոր մարմինների կողմից գրանցված սու յեկտները |59), իսկ ըստ «Զվարթնոց» տեղեկատվական-վերլուծական կենտրոնի պաշտոնական կայքեջում զետեղված ցանկի` ՀՀ-ում գոյություն ունի 55 կրոնական կազմակերպություն |60):

նության պահպանմանը: Ավելորդ չէ նշել, որ նրանցից շատերը քարոզում են կուրորեն հետեւել իրենց գաղափարներին, իսկ իրենց աղանդ նոր մարդկանց ներքաշելը հռչակվում է աստվածահաճո գործ: Պակաս կարեւոր չէ նաեւ այն հանգամանքը, որ որոշ աղանդավորական կազմակերպություններ արգելում են իրենց հետեւորդներին զենք կրել, ինչը պատերազմի դեպքում կարող է լրջորեն վտանգել Հայրենիքի պաշտպանության արդյունավետ կազմակերպումը: Այդ վտանգին դիմակայելու համար պետք է սպառազինվել ազգային արոյականով եւ ճշմարիտ Քրիստոնեական արժեքներով, որոնց տարածման ուղղությամ այսօր մեծ աշխատանք է կատարում Հայ Առաքելական ս . Եկեղեցին: Մյուս կարեւոր հանգամանքը. Գարեգին Նժդեհի ուսմունքի, նրա գաղափարների տարածումը չափազանց կարեւոր եւ արդիական է աշխարհասփյուռ հայության հայապահպանման համար: Արեւմտյան Հայաստանում երիտթուրքերի կողմից մեկ ու կես միլիոն հայության նաջնջումը, իսկ նրա մյուս մասի` աշխարհով մեկ սփռվելը նետեց նոր մարտահրավերներ` օտար երկրներում ձուլման վտանգի կանխման, ազգային ինքնության պահպանման եւ հայրենադարձության հրամայականի հետ կապված: Ահա՛ նաեւ այդ գերխնդիրը լուծելու էին կոչված Նժդեհի գործն ու գաղափարախոսությունը: 1990-ական թվականների սկզ ի Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական շրջափակումը, պատերազմը եւ Խորհրդային Միությունից ժառանգած արտադրական կարողությունների ոչ արեխիղճ տնօրինումը հանգեցրին նորանկախ եւ իր արդարացի պահանջների համար կենաց ու մահու պայքար մղող Հայաստանի տնտեսության լիակատար քայքայմանը, որին հետեւեց հայության արտագաղթի նոր ալիքը: Եվ այսօր մեր հին եւ նոր Սփյուռքը կանգնած է նույն մարտահրավերների առջեւ, ինչ նախորդ դարում: Մենք ունենք շուրջ երեք միլիոն հայություն Հայրենիքում, ում նույնպես մեծապես սպառնում են արեւմտյան` ազգություններ չճանաչող, կոսմոպոլիտ արժեքների ներթափանցումը, ինչպես նաեւ` ազմամիլիոնանոց Սփյուռք, ում հայապահպանման եւ հայրենադարձման խնդիրն արդիական է եւ կլինի այդպիսին,

քանի դեռ հայկական Սփյուռքը չի հայրենադարձվել եւ չի դարձել իրավապես ու հոգե անորեն հայրենատեր: Նժդեհյան ոգու կրողներն այն հայերն են, ովքեր մաքառել են հանուն իրենց ազգի, ինքնության, լեզվի, եկեղեցու եւ համամարդկային արոյական արժեքների պահպանման, ինչպես նաեւ` դրանցից խող ազգային նպատակների իրագործման: Նժդեհն առավել կարեւորում էր հայ երիտասարդի գիտակցության առողջացումը, քանզի հենց երիտասարդությո՛ւնն է պետության ներուժը եւ ապագան: Երիտասարդությո՛ւնն է, որ պետք է ստանձնի արժանավայել ապագա ստեղծելու առաքելությունը, նա՛ պետք է մարտնչի նորանոր արձունքներ հաղթահարելու համար` հանուն Հայրենիքի եւ Հայոց ապագա սերունդների: Երիտասարդությո՛ւնն է, որ ճշմարիտ արժեքներ արարելու եւ դրանցով առաջնորդվելու հնարավորություն ունի: Հակառակ դեպքում, տուրք տալով կեղծ արժեքներին` նա կարող է քայքայել մեր երկրի ազմադարյան արմատները, որոնք Տիգրան Մեծ, Մեսրոպ Մաշտոց, Վարդան Մամիկոնյան, Խորենացի, Կոմիտաս եւ Գարեգին Նժդեհ են պարունակում: Իսկ այդ արմատների քայքայումը հղի է հայ ազգի հոգեւոր արժեքների վտանգմամ : Առողջ, ազգային, պետական մտածելակերպով օժտված երիտասարդությունն այն կրակն է, որը կարող է ոցավառել հայ մարդու ոգին, լուսավորել այն եւ առաջնորդել դեպի իմաստնություն եւ ճշմարիտ արժեքներ: Սխալված չենք լինի, եթե նշենք, որ ինչքան մարդու մարմինը մաքրության կարիք ունի, այդքան նրա ոգին` վեհացման, սր ացման: Թե ինչպիսի Հայրենիք կունենանք վաղը` պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե այսօր ինչպիսի՛ն կկառուցենք Հայրենիքը մեր մտքի եւ հոգու մեջ: Այսօր մեր հասարակության մի հատվածը տառապում է նյութապաշտության, փառամոլության ու ընչաքաղցության ախտով եւ վարում է դրան համապատասխան ապրելակերպ: Դրանում, ցավոք, ներգրավված են ստվարաթիվ հայ երիտասարդներ, ովքեր իրենց այդօրինակ ապրելակերպը որակում են որպես աշխարհիկ կյանքից խող օրինաչափություն: Սակայն, կարծում եմ, իրականում դա մարդկային նության տկարություն է: Գարեգին Նժդեհն իր ողջ գիտակցական կյանքի ընթացքում կենաց ու մահու պայքար է մղել այդ արատների դեմ: Այդ գերմարդու գաղա58

փարներն իրենց խորհուրդով մեր ազգի եւ, մասնավորապես` երիտասարդության արժեհամակարգի ձեւավորման գոհարներ են: Դրանք ներկա եւ ապագա սերունդների համար հարատեւ արժեքներ են եւ հայեցի դաստիարակություն, կրթություն, արարելու ունակություն, հաղթելու եւ հերոսանալու պատրաստակամություն են սերմանում հայորդու մեջ: Արժեքներ, որոնց համար արժե ապրել եւ մեռնել, ինչպես արեց Նժդեհը` հայ ոգու դայակը: Մեծանուն սպարապետի կենսագրությունը, կյանքի խորհուրդը հայորդիների համար շտեմարան է, որից հոգեւոր սնուցում ստանալով է հնարավոր համախմ ել մեր ուժերը եւ մարտնչել աշխարհիկ կյանքից խող դժվարությունների դեմ: Ցավոք, այդ մարտնչողները մերօրյա իրականության մեջ եր եմն տեղի են տալիս` տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, հոգե անական եւ ազմաթիվ այլ խնդիրների եռի տակ: Այո՛, այսօր մենք տեսնում ենք սոցիալական ծայրահեղ եւեռվածություն, արդարության պակաս, մենաշնորհային դիրքի չարաշահումներ, գործազրկություն եւ ազում այլ հիմնախնդիրներ, որոնց հետեւանքով առաջ են գալիս հուսալքությունը, հիասթափությունը, արտագաղթը, սահմանամերձ շրջանների ամայացումը: Սակայն նժդեհյան ոգով առաջնորդվողները չպետք է հուսալքվեն, քանզի հուսալքությունը նորոշ է թույլերին, ովքեր, ոգեպես տկարանալով` դատապարտվում են հոգեւոր լճացման եւ քայքայման: Ոգով ուժեղներն են կարողանում դիմակայել կյանքի արհավիրքներին: Իսկ ի՞նչ է կյանքը, եթե ո՛չ երկու հակամարտ ուժերի անդադար պայքար, ուժեր, որոնցից մեկն արարում, ստեղծագործում է, իսկ մյուսը` կործանում եւ քանդում: Կարծում եմ, ժամանակն է հստակ պետական քաղաքականություն մշակել նախ եւ առաջ սահմանամերձ շրջանների տնտեսական եւ սոցիալական խնդիրների լուծման, այդ շրջանների տնտեսության խթանման ու դատարկվող շրջանների վերա նակեցման ուղղությամ , քանզի այդ տարածքները յուրացնողը, մշակողը եւ պաշտպանողն առաջին հերթին այնտեղ ապրող նակչությունն է: Այսօր մեզ պետք են ոչ միայն արհեստավարժ, կրթված, գիտակ այլ նաեւ` գաղափարական ղեկավարներ, ովքեր օժտված են Հայրենիքի առաջ ծառացած խնդիրները հոգով խորազգալու եւ գործի մեջ գաղափարը ներդնելու կարողությամ :

Հայ մարդը մշտապես պետք է իրեն հարցնի, թե որտեղի՛ց է գալիս եւ ո՛ւր է գնում, հանուն ինչի՛ է գնում եւ ինչպե՛ս է գնում: Այդ տեսանկյունից եւս նժդեհյան ուսմունքը հարուստ շտեմարան է` ազգային, հայկականությա՛ն ոգով հայ երիտասարդության դաստիարակության եւ ազգային հասարակության կայացման համար: Գարեգին Նժդեհի ժառանգությունը` նրա կյանքն ու գործունեությունը, մեծ նշանակություն ունեն նաեւ հայ զինվորի ոգեկան ուժերի զարգացման, նրա հայրենապաշտական, ռազմահայրենասիրական դաստիարակության եւ Հայրենիքին անմնացորդ նվիրվելու իմաստով: Այստեղ տեղին է մեջ երել Գարեգին Նժդեհի որդեգիր զավակի` Սուքիաս-Վրեժ Նժդեհի խոսքերը. «Ուզում եմ, որ Հայաստանի ոլոր զինվորները հայրենիքը սիրեն այնպես, ինչպես սիրում էր հայրս…» |49, էջ 25): Հայ անակի ռազմակրթական դաստիարակության տեսանկյունից մեծ նշանակություն ունեն Նժդեհի ռազմավարությանը` ահավարությանը 4 , նվիրված աշխատանքները, որոնք չափազանց կարեւոր են հայ զինվորի թե՛ ֆիզիկական պատրաստվածության եւ թե՛ մարտավարական գիտելիքների զարգացման տեսանկյունից: Այդ առումով առանձ4

Նժդեհի ստեղծած եւ հայոց լեզվի առապաշարը հարստացրած ազմաթիվ առերից մեկն է: Ահա թե ինչպես է մեկնա անում ահավարությունը Նժդեհը. «Խոտան պիտի հռչակել այն ոլոր տեսությունները, որոնք հաղթանակը միշտ էլ նվիրում են այն կողմին, որը մի հատիկ զինվոր, մի թնդանոթ, ամրաշինական մի կառուցվածք ավելի ունի: Ո՛չ, ո՛չ, հարյուր զինվորի ուժը միշտ էլ հավասար չէ հարյուրի ուժին: Այդ ուժն ունի իր հավելումն ու նվազումն ունի, նայած թե ո՞վ եւ հոգե անական ինչպիսի՞ մթնոլորտում ու ինչպե՞ս է ղեկավարում այդ հարյուրյակը: Կռվում գործ ունենք կենդանի, հարափոփոխ, դինամիկ եւ ոչ մեքենական մեռյալ ուժերի հետ, որոնք չեն մնում քարացած միեւնույն կետի վրա: Թիվն ու տեխնիկան վճռական դեր են կատարում միայն այն դեպքում, եր նրանցից օգտվում ենք ի րեւ ահավարության միջոցներից: Հաղթանակը օրինաչափորեն թեքվում է այն կողմը, որը հաջողվում է ավելի երկար ժամանակ մահվան սարսափի տակ պահել իր հակառակորդին` ճգնելով խորտակել նրա դիմադրական ոգին: Այո՛, ըստ էության` ռազմավարությունն այլ ան չէ, եթե ոչ` ահավարություն: Եվ, որովհետեւ մահն է ահացուցիչը` մենք նավ մեղանչած չենք լինի լեզվի ոգու դեմ, եթե այսպես անաձեւենք ռազմավարությունը – հոգե անորեն առնված` դա մահավարություն է» |35, էջ 283):

նանում է Նժդեհի եւ Շերամի կողմից Գորիսում 1921թ. տպագրված «Զորաշարքային կանոնադրություն» գրքույկը: Այստեղ պետք է նշել նաեւ պատմա ան Ռաֆայել Համ արձումյանի դիտարկումը. «Հիմնուելով Մամիկոնեանների մշակած ռազմագիտութեան, ռազմարուեստի տեսութեան ու ռազմահոգե անութեան վրայ եւ դրանք հարստացնելով Ռու ինեան իշխանների, Լեւոն Մեծագործի, Դաւիթ-Բէկի եւ 20-րդ դ. հայ խոշոր հայդուկապետեր Անդրանիկի, Սե աստացի Մուրադի, Եփրեմ Խանի, Համազասպի, Քեռու, Խէչօյի եւ ուրիշների մղած կռիւների, յատկապէս Ղարաքիլիսայի հերոսամարտում կիրառուած ռազմարուեստի վրայ, Գ. Նժդեհը իւրեղացրեց, ամ ողջացրեց եւ մի նոր արձունքի հասցրեց հայոց ռազմագիտութիւնը` փակելով այն անջրպետը, որ առաջացել էր մեր ազգային ռազմարուեստի մէջ` Դաւիթ-Բէկի ու Արցախի մելիքութիւնների հրաշակերտած յաղթանակներից ի վեր» |24, էջ 86): Հատկանշական է նաեւ ՀՀ պաշտպանության նախարար, գեներալ-գնդապետ Սեյրան Օհանյանի գնահատականը. «Նժդեհը մեր այն զինվորական տեսա աններից է, ով իր զենքի ուժը միշտ համադրել է գրչի ուժին, եւ նրա ստեղծած գործերը մշտապես ուղղորդում են գաղափարական, ինչու` ոչ, շատ դեպքերում նաեւ` զինվորական տեսության զարգացումը… Նժդեհը հայ ժողովրդի սիմվոլն է…» |42, էջ 4): Գարեգին Նժդեհի գաղափարախոսության ոգեկոչումը մեծ նշանակություն ունի նաեւ մեր ազգային մշակույթի պահպանման, մշակութային անվտանգության ապահովման տեսանկյունից: Իսկ արդյոք պահպանո՞ւմ ենք մեր ջինջ ակունքներից խող ազգային մշակույթը, որ դավանել եւ պահպանել ենք դարեր շարունակ, թերեւս կհարցներ Նժդեհը, եթե տեսներ այսօրվա իրականությունը, մասնավորապես` լսեր փողոցում, ավտոմեքենաներից եւ հեռուստաէկրանից հնչող երաժշտությունը: Երաժշտություն, որը պահպանել ենք օտար տարրերից, որոնք եկել էին պղտորելու մեր ազգայինը, մեր կոմիտասյանը, մեր երաժշտական այ ու ենը, որ մեր երաժշտության հիմքն է: Նժդեհին պարտավոր ենք պատասխանել, որ մենք մշակութաստեղծ ու հազարամյակների մշակույթի տեր ժողովուրդ ենք, ուստի պատրաստ ենք պայքարելու մշակութային արժեքները պղծողների դեմ, ովքեր խավարամտորեն քարկոծում են հայ մարդուն հայ պահող արժեքները: Հայ

մարդն իր մշակույթով է հայ, ուստի, հեռանալով ազգային մշակույթից, այն է` սեփական ինքնությունից, դադարում է այդպիսին լինելուց եւ, հետեւա ար` հեռանում է Նժդեհի դավանած Ցեղից: Նժդեհը հանդես եկավ գաղափարական սպասավորի դերում, ով ոչ թե ստեղծեց, այլ` հայտնագործեց, ամ ողջացրեց եւ նոր շունչ հաղորդեց դարերով իրեն արդարացրած հայկականության գաղափարին` վերջինս մշակելով եւ դարձնելով հիմնարար ազգային գաղափարախոսություն: Նա նախաձեռնեց հայորեն ապրելու

եւ հայկականորեն գործելու Շարժումները, որոնց հիմքում ընկած են համայն հայության ազգային արժեք հանդիսացող Քրիստոնեական ուսմունքը, Հայկական Մշակույթի ու Մայրենի լեզվի պահպանությունը, Հայրենիքի անկախությունը ացարձակ արժեք ընդունելու, այն ամ ողջապես վերատիրելու եւ դրա հավիտենականությունը ապահովելու գաղափարները: Մաշտոցը նախ եւ առաջ գյուտարար էր, ինչպիսին էր նաեւ Կոմիտասը: Մաշտոցը ստեղծեց մեր լեզվի այ ու ենը, իսկ Կոմիտասը` մեր «երկրորդ լեզվի»` հայկական երգի այ ու ենը: Կոմիտասը ցանկանում էր ամ ողջ աշխարհին ցույց տալ մեր ժողովրդի երաժշտական մշակույթի` սքանչելի ու ինքնատիպ լինելը: Նա իր ժողովրդի երգ ու երաժշտությունը փրկել է անվերադարձ կորստից, ապա դրանք մաքրել, մշակել ու աշխարհին է մատուցել: Բայց այսօր, դժ ախտա ար, փայլ տվող շողշողուն այդ մարգարիտները հաճախ փոխարինվում են ծեքծեքուն թուրքական եւ արա ական մեղեդիներով` համեմված երաժշտական անճաշակ կատարումներով, որոնք անհարիր են հայ մարդու հոգեկերտվածքին: Բայց չէ՞ որ Կոմիտասը մաքրել ու զտել է հայկական երաժշտությունը եւ թողել զուտ ազգայինը: Եվ ինչքա˜ն դիպուկ եւ իմաստուն էր նա, եր ասում էր. «Երաժշտությունն ամենեն մաքուր հայելին է ցեղին, այն իր ցեղին ոգին է, ամենեն հարազատն ու կենդանին անոր ոլոր արտահայտությանց մեջ» |10, էջ 118): Պատմական այս երկու տիտանի միջեւ զուգահեռի անցկացումն ակնհայտ է դարձնում, որ հենց ա՛յս ցեղի մասին էր երազում Նժդեհը` այն ցեղի, որն ի վիճակի կլինի քաջությամ եւ սիրով պահպանել մեր ազգային օրգանիզմի ան աժանելի մասը հանդիսացող ազգային մշակույթը, իսկ եթե վերջինս ացակայում է, ապա վրա կհասնի ազգի հոգեւոր մահը` դրանից խող

աղետալի հետեւանքներով: Դարեր շարունակ մշակույթն է եղել մեր զարգացման կարեւորագույն ազդակն ու խորհրդանիշը: Մեր հոգեւոր ու մշակութային արժեքները պահպանողը լինելու է մեր երիտասարդությունը, այց ինչպե՞ս պետք է արա ական եւ թուրքական երաժշտությունը նախընտրող երիտասարդն առանց աղավաղումների պահի մեր ազգային մշակույթը: Այստեղ ստիպված ենք կրկին հիշատակել Նժդեհի հետեւյալ խոսքերը. «Երիտասարդությունը - դա լեռներից իջնող ամեհի մի հեղեղ է, որ կարող է եւ՛ օրհնա եր, եւ՛ ավերիչ լինել» |35, էջ 439): Միեւնույն ժամանակ Նժդեհը զգուշացնում է, որ, սպանելով երաժշտությունն ու պոեզիան, մեր աշխարհը կդառնա խոզանոց: Ուրեմն` եկեք միահամուռ փորձենք դարձի երել մեր հոգեւորը խոզանոցի վերածող մոլորյալ հայորդիներին ու հետեւենք մեծ հայորդուն, ով ոլորիս հորդորում էր մտածել հայերեն: Իսկ ի՞նչ է հայերեն մտածելը, եթե ոչ հայերե՛ն ստեղծագործելն ու արարելը: Ահա դրան է մեզ մղում մեր ազգի մեծերի, մասնավորապես` Մաշտոցի, Կոմիտասի, Նժդեհի գործի խորհուրդը: Այսօր ծնողի, կրթողի, տնտեսվարողի, կառավարողի ու իշխողի գործառույթները ստանձնած մեր ավագ սերունդը պետք է ավելի մեծ նվիրմամ իրականացնի իր վրա դրված ծանր, այց, միաժամանակ` սուր պարտականությունը, որը նա կատարել է դարեր շարունակ, այն է` ծանոթացնել հայ երեխաներին եւ երիտասարդությանը համամարդկային, ազգային ու պետական արժեքներին ու դաստիարակել այն գիտակցությամ , որ իրենք մեր ազգի ու պետության մասն են, հույսն ու ապագան, որ այդ հոգեանությամ էլ արժանավայել կերտեն իրենց ապագան Հայրենիքում, քանզի ժամանակները պարտադրում են նոր մարտահրավերներ, որոնց դիմակայելու համար պետք է ունենալ ազգային արժեքները գնահատող, պահպանող եւ ազգային արոյականով առաջնորդվող առողջ սերունդ: Ահա այսպիսին էր Նժդեհն իր ամ ողջ կյանքում: Նժդեհը, ում, ինչպես վայել է իսկական իմաստունին, նյարդայնացնում էր ժամանակի զուր կորուստը, այն թանկագին ժամանակի, որը նա կարող էր ծառայեցնել իր Ազգի ու Հայրենիքի արգավաճմանը: Նա մարդ էր, ով, չդավաճանելով իր փառահեղ սկզ ունքներին, ո՛չ

է ասել ստրկությանը, մա՛րդ, ում ուրախությունն ու վիշտը մեկ անուն են ունեցել` Հայաստա՛ն: Այսպիսով` հենց Ցեղակրոնության եւ Տարոնականության մեջ պարփակված գաղափարներն են, մեր համոզմամ , այն ոգեղեն ուժերը, որոնց օգնությամ պետք է առասպելական փյունիկի նման վերածնվի եւ մոխիրներից դուրս ժայթքի մեր Ազգային Ոգին` այն Ոգին, որ ներկա եւ ապագա սերունդներին պիտի առաջնորդի դեպի նոր սխրանքներ ու հաղթանակներ, քանզի չկա՛ եւ չի՛ կարող լինել հաղթանակ առանց Ցեղային Ոգու եւ Ցեղային Գիտակցության: Վստահ եմ, որ մարդու կյանքն իմաստավորվում է, միայն

եթե նա իր հոգու մեջ զգում է որեւէ արձր արոյական իդեալի եւ նպատակի ներկայությունը: Այդ արձր ազգային իդեալին հասնելու ճանապարհը մատնանշում է Նժդեհի ուսմունքը: Նժդեհյան գաղափարներով սնված եւ դրանցով առաջնորդվող սերունդը, վստահ եմ, կարող է դիմագրավել եւ հաղթահարել այն մարտահրավերները, որոնց առջեւ այսօր կանգնած է մեր Հայրենիքը: Հե՛տ նայենք ու տեսնենք մեր հերոսականությամ եւ ող երգությամ լի անցյալը, հե՛տ նայենք ու իմաստավորե՛նք մեր անցած ճանապարհը եւ է՛լ ավելի մեծ եռանդով լծվենք մեր Հայրենիքի համար արժանավայել ապագա կերտելու գործին: Նժդեհը տեսնում էր վտանգված հայություն եւ փորձում օգնել նրան: Նա տեսնում էր հայ ազգի տառապանքները եւ աշխատում էր դրանք մեղմել, նա գիտեր փրկության ճանապարհն ու փորձում էր ուղղորդել իր ազգին: Նժդեհյան գաղափարներն ու հիմնա-

դրույթները հայ ազգի համար արժեքավոր են, քանզի արդիական են եղել, կան ու կլինեն եւ, վստահ եմ, իրենց խորհրդով հավիտենական են: Դրանք ոչ միայն արդիական են, այլեւ անհրաժեշտ` մեր հասարակության ոգեպես ախտահարված հատվածն առողջացնելու, արատները ուժելու եւ սր ագործելու համար: Եր խորքային ես ուսումնասիրում այդ գաղափարները եւ, անցյալից կտրելով, փորձում ես համադրել ներկայի հետ, դրանք իսկույն աշխուժանում են: Կարծես թե` Նժդեհը կենդանանում է եւ, տեսնելով մերօրյա հայ իրականությունը, փորձում մեր հասարակության մեջ արթնացնել իր Ոգին, որը, ի սկզ անե ստրկամտության, դավաճանության եւ նենգության դեմ պայքարելով` հայ

ժողովրդին ուղղորդել է դեպի հաղթանակ, ազատություն եւ լուսավորություն: Մենք ինքնե՛րս պետք է կառուցենք, շենացնենք մեր պետությունը եւ լուսավորենք նրա ապագան: Մե՛նք պետք է պահպանենք, հարստացնենք եւ փոխանցենք հաջորդ սերունդներին այն, ինչը մեր նախորդ սերունդները դարերի միջով հասցրել են մեզ: Մեր նպատակը պետք է լինի կառուցել սոցիալապես արդար, տնտեսապես հզոր եւ նականոն զարգացման դինամիկայով օժտված պետություն, որն ի վիճակի կլինի իրականացնելու իր առջեւ դրված խնդիրները` ապահովել յուրաքանչուր հայորդու եւ Հայաստան պետության արտաքին ու ներքին անվտանգությունը, սոցիալական արեկեցությունը, օրենքի գերակայությունը, հայ ժողովրդի հոգեւոր եւ ֆիզիկական առողջությունը, նրա իրավունքների պաշտպանությունը, մեր արժեքների, ազգային դիմագծի պահպանությունը, մշակութային անվտանգությունը, հայրենապաշտական դաստիարակությունը, ազգային հասարակության ձեւավորումը եւ համազգային նպատակների իրականացումը: Եվ հենց այստե՛ղ է հառնում Գարեգին Նժդեհի ուսմունքի արդիականությունը` ձգտելով իր թեւերը ացել ու տարածել ամ ողջ հայ ազգի` իր ցեղի վրա, որի համար նա ծնվեց, ապրեց, ստեղծագործեց եւ մարտիրոսացավ` կրելով ճշմարիտ հայի կենսափիլիսոփայությունը, որի շարունակման արժանապատիվ ու սր ազան գործը մեր եւ ապագա սերունդների առաքելությունը պիտի դառնա: Եկե՛ք վերցնենք այն դրոշը, որի վրա գրված է. «Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը»: Եկեք առողջացնե՛նք, սր ագրե՛նք մեր իրականությունը` ճանապարհ հարթելով Նժդեհյան Ոգու համար: Նրա Ոգին պարտավոր ենք կենդանացնել եւ, ապրեցնելով մեր մեջ` ապրենք ու պայքարենք հանուն հայ ազգի արօրության: Հակառակ դեպքում, ճշմարիտ արժեքները կորցնելով` կդառնանք հոգեւոր թզուկներ, ովքեր, արժեքներ ստեղծելու ունակությունից զուրկ` միայն նյութի եւ դրանից խող վայելքների մասին են խորհում: Հիշենք նրա խոսքերը. «Իր ճակատագրի դար ինն է ամեն ժողովուրդ: Վաղ թե ուշ նա դառնում է այն, ինչ ուզում է լինել այսօր» |35, էջ 41): Անգնահատելի է Նժդեհի դերը հայոց նոր պատմության կերտման գործում: Նա մեզ թողեց Ղարաքիլիսայի հերոսականը`

գոյամարտ, որը հայ դասական-արիական ոգու ներկայացում հանդիսացավ: Նա մեզ թողեց Զանգեզուրը, որով եւ Հայաստանի Հանրապետությունն ապահովեց վերջնական մասնատումից եւ անդառնալի կորստից: Նա մեզ թողեց Ցեղակրոնությունը եւ Տարոնականությունը` որպես ապրելու, ստեղծագործելու, պայքարելու, ազգերի ազմությունում պահպանվելու եւ հաղթանակելու արվեստ ու գաղափարախոսություն: «Քաղաքական սուր եր են նրանք, որոնք իրենց ուսերին` ի խնդիր իրենց ժողովրդի լավագոյն ապագայի` առնում են ծանր եռ, քան մարդկօրէն կրել կարելի է: Նմաններին երի՛ցս փա՛ռք» |33, էջ 372): Նմաններից էր, անշուշտ, նաեւ Նժդեհը: Նա պայքարի մեջ մտավ դեռեւս պատանեկան տարիքից եւ լծվեց իր ազգի ազատության, անկախության ու լավագույն ապագայի կերտման գործին: ճշմարիտ հայ եւ հայրենասեր որակումները չեն կարող ամ ողջացնել Նժդեհ երեւույթը: Նա մարդ էր, ում համար հայը, Հայրենիքը եղել են գերագույն արին: Նա նպատակի զինվոր էր, գաղափարական մարտիկ. «Ես իմ կյանքով հաստատեցի Հերոդոտոսի խոսքը. «Վտանգավոր է չափից ավելին ցանկանալ»: Ես ուզեցի, որ մեր ցեղի գոյության թշնամին հենց իմ օրով նստի իր հայրենիքի փլատակների վրա, եւ վայի` նախանձելու յոթնիցս անիրավված իմ ժողովրդի ճակատագրին» |35, էջ 273): Նա գաղափարի հերոս էր, ով վստահ էր, որ իր աճյունից շանթանման հերոսներ պետք է ծնվեն: Եվ ծնվեցի՛ն հերոսները, արթնացա՛վ ցեղը, ոտքի՛ կանգնեցրեց ա՛զգը, ժողովո՛ւրդը. 1988թ. նախանշվեց հայ ժողովրդի կյանքում եկումնային փոփոխությունների սկիզ ը, որը երեք տարի անց հանգեցրեց մեր պետականության վերականգնմանը: Անկախությանը հաջորդեց Արցախյան գոյամարտը, եւ հայ ժողովրդի ծոցից, ցեղի կանչով, ծնվեցին նոր հերոսներ` Վազգեններ, Մոնթեներ, Աշոտներ, Թաթուլներ, Արթուրներ: Եվ ինչքա՛ն ճշմարիտ էր Նժդեհը, եր ասում էր, թե պատմական գործիչը պատկանում է ո՛չ միայն իր դարաշրջանին ու անցյալին, այլեւ` ապագային: Ի րեւ զարգացող ոգի` նա երեւան է գալիս ոլոր եկող-անցնող սերունդների մեջ, որով նա միշտ էլ անմահ է: Պատմական անձը քարեղեն արձան, քարացած էություն չէ, այլ` հավերժաշունչ ոգի: Եվ նա, որպես ոգի` հայ կամավորների մեջ երեւան եկավ Սյունիքում, Տավուշում, Վայքում

եւ Հայաստանի այլ վայրերում սահմանները պաշտպանելիս, նրա ոգին երեւան եկավ Արցախն ազատագրելիս: Եվ իրականացան նրա գաղափարակից ընկերոջ` Հայկ Ասատրյանի խոսքերը. «…Հա՛յ, տո՛ւր ցեղօրէն արթնացած մի սերունդ, զարկող ու զարկելով ստեղծագործող մի սերունդ, եւ պատմութիւնը քեզ պիտի վերադարձնի քո երկիրը» |8, էջ 54): Եվ հայկական Արցախ աշխարհը վերադարձավ իր պատմական տերերին: «Հերոսական գործերից ոչ նվազ ներշնչող է մահը հերոսական: Ապա ուրեմն, մեռիր այնպես, որ մահդ էլ ծառայի հայրենիքիդ: Ահա՛ իմ դավանած հայրենասիրությունը» |35, էջ 504): Ահա սա՛ է Նժդեհի արձրությունը, նրա պատմաստեղծ թռիչքը: Եվ նա իրականացրեց ի՛ր իսկ խոսքերը: Նա նահատակվեց հանուն Հայրենիքի` դառնալով հայության սերունդների ոգեշնչման աղ յուր: Նրա հոգին արձրացավ եւ միացավ հայ «մեծ մեռելների» փաղանգին` Մեսրոպ Մաշտոցին, Վարդան Մամիկոնյանին, Խորենացուն, Նարեկացուն, Րաֆֆուն, Կոմիտասին եւ մյուսներին: «Դու մի՛ վշտանար եւ մի՛ թախծիր. ինձ վիճակուած է եւ ես կը մեռնեմ ի րեւ նահատակ, ինչպէս մեռնում են մահը զգետնած անհատները» |23, էջ 405),- գրում էր նա եղ որը ոլշեւիկյան անտից: Նժդեհը նահատակվեց, այց մնացին նրա գործը, ժառանգությունը եւ ոգին, որը մեզ պետք է առաջնորդի դեպի նոր արձունքներ ու հաղթանակներ: Նժդեհը մեզ հետ է, նա չի՛ հեռացել: Լինե՛նք Նժդեհաշունչ եւ ապրենք ու ստեղծագործենք հայկականորեն: Կերտե՛նք լավագույն ապագան մեր եւ մեր սերունդների համար: Մտավորական ու շինական, արհեստավոր ու պետական գործիչ` միահամուռ իրականացնե՛նք մեր մեծերի երազանքը եւ կառուցե՛նք մեր երազած երկիրը: ԱՐԹՆԱՑԻ՛Ր, ՀԱ՛Յ ՄԱՐԴ, ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ

ՍՊԱՍՈՒՄ է ՄԵԶ:

" Ծան., սույն հոդվածում ամփոփված առանցքային դրույթները, գաղափարները տեղ են գտել հեղինակի վերջին տարիներին հրապարակած մի շարք գիտական, հրապարակախոսական աշխատանքների եւ նրա 2007թ. լույս տեսած` «Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը» ուսումնասիրության մեջ:

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. «Ազգային գիտակցություն», Եր., 2008թ.: 2. Աթոյան Վ., Ցեղակրոն շարժման պատմությունը, «Մանկավարժության եւ հոգե անության հիմնախնդիրներ», № 1 (4), Միջ ուհական կոնսորցիումի գիտական պար երական, Եր., 2009թ., էջ 152-161: 3. Աթոյան Վ., Հայրենասիրական դաստիարակության խնդիրները Գարեգին Նժդեհի աշխատանքներում, «Հայագիտական հանդես», № 2-3 (8-9), Եր., 2008թ., էջ 119-126: 4. Աթոյան Վ., Նժդեհյան գաղափարախոսության ընդհանուր նկարագիրը եւ դավանանքի նույթը, «Մանկավարժության եւ հոգե անության հիմնախնդիրներ», № 1, Միջ ուհական կոնսորցիումի գիտական պար երական, Եր., 2008թ., էջ 155-165: 5. Աթոյան Վ., Տարոնական շարժման պատմությունը, «Մանկավարժության եւ հոգե անության հիմնախնդիրներ», № 3, Միջ ուհական կոնսորցիումի գիտական պար երական, Եր., 2008թ., էջ 156-162: 6. Աթոյան Վ., Գարեգին Նժդեհի տնտեսագիտական հայացքների շուրջ, «Հայաստան. ֆինանսներ եւ էկոնոմիկա» հանդես, № 1 (90) հունվար 2008, էջ 14-16: 7. Աթոյան Վ., Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը, Եր., 2007թ.: 8. Ասատրյան Հ., Հատընտիր, Եր., 2004թ.: 9. Աւո, Նժդեհ, Պէյրութ, 1968թ.: 10. Բադիկյան Խ., Կոմիտասը` ինչպիսին եղել է, Եր., 2002թ.: 11. Բարսեղյան Ա., Ցեղակրօն շարժումը, Պոստոն, 1935թ.: 12. Բունիաթյան Ա., Նժդեհի վերադարձը, Եր., 2002թ.: 13. Գարեգին Նժդեհ – 115: Գիտաժողովի նյութեր, Եր., 2001թ.: 14. Գրիչենց Վ., Տարոն, Տարոնականություն եւ Հայոց անակ, Եր., 2008թ.: 15. Երվանդյան Կ., Ցեղակրոնություն եւ տարոնականություն (Նորովի դաստիարակության հիմնախնդիրը), Եր., 2008թ.: 16. Զարմունի Օ., Ցեղի հրամայականը, Եր., 2007թ.: 17. Զաքարյան Ս., Գարեգին Նժդեհը հայոց հոգե անական նկարագրի մասին, «Հոգե անությունը եւ կյանքը», № 4, 2005թ., էջ 101-112: 18. Զաքարյան Ս., Գարեգին Նժդեհ (փիլիսոփայական ճեպանկար), Եր., 2001թ.:

19. Լալայան Մ., Ազգային գաղափարախոսության խնդիրների շուրջ: Երկրորդ, լրացված եւ արեփոխված հրատարակություն, Եր., 2008թ.: 20. Լալայան Մ., Ցեղակրոն եւ Տարոնական շարժումներն ու Գարեգին Նժդեհի գործունեությունը, Եր., 2001թ.: 21. Համ արձումեան Ռ., Գարեգին Նժդեհ, Ամ ողջական կենսագրութիւն, 2007թ.: 22. Համ արձումեան Ռ., Հայոց ազգային ոսկեդարեան գաղափարախօսութեան` Մամիկոնէից ուխտի վերածնողն ու մշակը, «էջմիածին» ամսագիր, Յունուար 2007թ., էջ 95-112: 23. Համ արձումեան Ռ., Գարեգին Նժդեհ, կենսագրական յաւելումներ, անտիպ գրութիւններ ու խորհրդածութիւններ, Եր., 2005թ.: 24. Համ արձումեան Ռ., Գարեգին Նժդեհի գործունէութեան պարունակները եւ գաղափարախօսութեան մեկնակէտը, «էջմիածին» ամսագիր, դեկտեմ եր 2001թ., էջ 85-95: 25. «Հայաստան», «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի տեղեկագիր, № 4 (6), Եր., 2005թ.: 26. «Հայրենիք» օրաթերթ, Բոստոն (սեպտեմ երի 26` № 6506, հոկտեմ երի 21` № 6526, դեկտեմ երի 8` № 6565, դեկտեմ երի 22, № 6577, ապրիլի 18 № 6371) 1933թ., սեպտեմ երի 13, 1963թ.: 27. Հովսեփյան Գ., Նժդեհյան ցեղակրոն գաղափարախոսության մասին, Եր., 2008թ.: 28. Ղազախեցյան Վլ., Նժդեհը Զանգեզուրում: 1920թ. վերջ – 1921 հուլիս, 2001թ.: 29. Ղեւոնդ, Պատմություն, Եր., 1982թ.: 30. Միրզոյան Վ., Գարեգին Նժդեհի կենսափիլիսոփայությունը, Եր., 2002թ.: 31. Միրզոյան Վ., Գարեգին Նժդեհը` հայ հոգու մարգարե, «Դարձ», Բ տարի, թիվ 27, էջ 12-13: 32. Մուրադյան Վ., Գարեգին Նժդեհի տեղը հայ ժողովրդի պատմության մեջ, «Պայքար» ռամկավար ազատական գիտատեսական հասարակական քաղաքական մշակութային ամսագիր, էջ 21-25: 33. Նժդեհ Գարեգին, Հատընտիր, Եր., 2006թ.: 34. Նժդեհ Գարեգին, Գրական երկեր, Եր., 2003թ.: 35. Նժդեհ Գարեգին, Երկեր երկու հատորով, Հատոր 1, Եր., 2002թ.: 36. Նժդեհ Գարեգին, Երկեր երկու հատորով, Հատոր 2, Եր., 2002թ.: 37. Նժդեհ Գարեգին, Ազատ Սիւնիք, Պէյրութ, 1999թ.: 38. Նժդեհ Գարեգին, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Պէյրութ, 1999թ.:

39. Նժդեհ Գարեգին, Խուստուփյան կանչեր, Զորաշարքային կանոնադրություն, Եր., 1992թ.: 40. Նժդեհ Գարեգին, Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան, Պէյրութ, 1929թ.: 41. Նժդեհյան իմաստա անություն (Հոդվածների ժողովածու: Նժդեհի տեսական ժառանգության իմաստավորման փորձ), Եր., 2006թ.: 42. Ոսկանյան Մ., Հոգեւոր Նժդեհը, Եր., 2008թ.: 43. «Չորրորդ իշխանություն», 15 2||, 2006թ.: 44. Պետրոսյան Ա., Գարեգին Նժդեհը եւ Քրիստոնեությունը, Եր., 2001թ.: 45. Սարգսյան Արամ, Նժդեհյան ցեղակրոնությունը որպես ազգային գաղափարախոսություն, «Բան եր Երեւանի պետական տնտեսագիտական ինստիտուտի», № 1, Եր., 2006թ., էջ 51-61: 46. Սարգսյան Արմեն, Գ. Նժդեհի ցեղակրոն ուսմունքի եւ քրիստոնեության առնչության հիմնահարցը, «Միջազգային գիտական նստաշրջանի զեկուցումներ», Եր., 2006թ., էջ 119-135: 47. Սարգսյան Արմեն, Քաղաքականության եւ արոյականության փոխհարա երության նժդեհյան ըմ ռնումը, “Fօr tհe Տaճe օf JustiՇe”, ՒօԿeոԵer-DeՇeոԵer, 2003, էջ 71-79: 48. Սեւան Ա., Բանտարկեալի մը յուշերը: Տառապանքի տարիներ Գ. Նժդեհի հետ, Եր., 2008թ.: 49. Սիմոնյան Ա., Զանգեզուրի գոյամարտը (1920-1921), Եր., 2000թ.: 50. Վարդանյան Ա., Նժդեհյան մասունքներ, Եր., 2001թ.: 51. Տօնոյեան Ա., Գարեգին Նժդեհ, Գլենդեյլ, ԱՄՆ, 2001թ.: 52. «Ցեղի պահպանման իմաստությունը», Եր., 2007թ.: 831 Áå3"ÿå» Í 1,» èëîñîô èÿ ñ»îօî"û,/ 1,5333ã1 831 /î»àëå»ñêè. « 1, Ð"ññêè. íàöèîíàëèçì è íàöèîíàëüíîå »îñïè4 ò àíèå » Ðîññèè,/ 1,53391 881 Ëàëàÿí / 1,Ðåëèãèÿ 3î"î»î. ãî3"îñò è,“Ëèò å3àò "3íàÿ À3ìåíèÿ”, № 13415,1998ã1,ñò 3115341331 891 Î »ñåïÿí Â1, Ãà3åãèí Í æ"å è /ÃÁ1 Âîñïîìèíàíèÿ 3àç»å"÷èêà, Å31, 53371 871 Òàò å»îñÿí Ý 1, Æ èçíü è "åÿíèÿ Ãà3åãèíà Í æ"å1  օî3üօå ñ íåñï3à»å"ëè»ûì »åêîì, “Ëèò å3àò "3íàÿ À3ìåíèÿ”, № 13415, 1998ã1, ñò 31 13841551 58. Ճtaոiaո Տ., Tհe Ճrոeոiaո Շօոոuոity. Tհe HistօriՇal DeԿelօթոeոt օf a ՏօՇial aոմ |մeօlօ0iՇal ՇօոfliՇt, Ւew Yօrճ, UՏՃ, 1955. 59. www.ayf.օr0: 931 www.statere0istry.aո/Default/: 911 www.zԿartոօtՇ.aո/մaԿ/seՇts/Krօո_ճazո_tsaոճ.թմf:

Արսեն ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ

ՆԺԴԵՀՅԱՆ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՅԺՄԵԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պետք է նշել, որ մեր օրերում ասելով Գարեգին Նժդեհի ուսմունք` ի րեւ կանոն հասկանում են Ցեղակրոն եւ Տարոնական շարժումները, դրանք են ուսմունք անվանում: Այո, դրանք իրենց տեսակի մեջ վարդապետություններ են, եւ դա գալիս է նրանից, որ այստեղ Նժդեհն իր գաղափարներին առավել կազմակերպված, շարժումային նույթ է հաղորդել` զուգակցված կոնկրետ հասարակական գործունեությամ : Սակայն դա չի նշանակում, որ նրա մյուս աշխատությունները («Բաց նամակներ Հայ մտաւորականութեան», «Որդիների պայքարը հայրերի դեմ», «Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը», «Ցեղի ոգու շարժը» եւ այլն) զուրկ են վարդապետական նույթից: Դրանցում նույնպես առկա են կենսափիլիսոփայական մեկնություններ, աշխարհըմ ռնման տեսանկյուններ եւ այլն... Ե՛վ Ցեղակրոնության, ե՛ւ Տարոնականության գաղափարական հիմնարար տարրերն իրենց սկզ նավորումը, խմորումն ու որոշակի հաստատումը ստացել են այս աշխատություններում: Այս ստեղծագործությունները խոր մտածումների հետեւանք են` կյանքի փորձով անցած: Այդ իսկ պատճառով դրանք ներկայանում են ի րեւ հիմնարար մեկնարկներ, որոնք արդի են նաեւ այսօր: 1924թ. Կահիրեում գրքույկի տեսքով տպագրվում է նրա հոդվածաշարը` «էջեր իմ Օրագրէն» վերնագրով, որտեղ Նժդեհն իր մտորումներն է կիսում հայ երիտասարդության հետ, իսկ 1929թ. տպագրվում է նրա մեկ այլ գրքույկ` «Բաց նամակներ Հայ մտաւորակաութեան» անվանումով: Այստեղ նա մեկնություններ է տալիս մեր մտավորականության տար եր ոլորտներին, եւ եթե թերթենք այդ գրքի էջերը, ապա կտեսնենք, որ նրա ահազանգերը եւ զգուշավորության կոչերն առավել քան արդիական են մերօրյա իրականության համար: Ընթերցողի մոտ տպավորություն է

ստեղծվում, թե այս գրառումներն արձանագրվել են մեր օրերում: Այնքան համահունչ են նրա ահազանգած ղողանջները, որ կարծես հայ իրականության որոշ գործնթացներ, որոնք իրենց զարգացումն էին սկսել նախորդ դարասկզ ից սկսած, սառեցված լինեին սովետական իշխանության անազատության շրջանում, եւ հիմա դրանք նույնությամ շարունակում են իրենց ընթացքը` սխալները կրկնելով: Քանի որ ընդհանուր առմամ կարելի է ասել, որ այս երկու աշխատությունները որոշակիորեն կրկնում են միմյանց (երկրորդը` առաջինի առավել ընդարձակ, տեղ-տեղ փոփոխված, որոշ թեմաներով ավելացված տար երակն է), ապա մենք այս երկուսը վերլուծության կենթարկենք միասնական տեսքով: Ի՞նչ է գրում Նժդեհը: Թեմաներից մեկը, որին նա անդրադառնում է, մամուլն է: Առանց նախա անելու մեջ երենք մի քանի նախադասություն. «Ժողովուրդը դաստիարակելու գործում մեծագոյն դերը մամուլինն է: Սակայն, շատ չնչին դեր է կատարում այն մամուլը, որը հանդիսանում է իր ժողովրդի մտա- արոյականի հայելին միայն ու ուրիշ ոչինչ: Քիչ արժէք ունեն այն թերթերը, որոնք հասարակութեան հրամցնում են նրա սեփական մտա- արոյական կեանքի պատկերը միայն: Առօրեայ անհամ անցքերի ու դէպքերի նկարագրութիւնը հրապարակախոսութիւն չէ: Խօսքի լուսանկարչութիւն պիտի չլինի մամուլը» |1): Այս խոսքերից հետո անմիջապես փորձենք պատկերացնել մերօրյա մամուլը: Մամուլը, որը պետք է ազատ խոսքի լավագույն մարմնավորումներից մեկը լիներ, այսօր դարձել է դիմազուրկ, ացառապես կողմնակալ մի երեւույթ: Մարդիկ մեր օրերում թերթը չեն գնում ըստ նրա խոսքի ազատության, առաջ քաշվող գաղափարների, կամ անկողմնակալ տեղեկատվություն ստանալու համար, ո՛չ: Մարդիկ թերթի ընտրությունը կատարում են` կախված այն անից, թե իրենք իրենց որ թիմի շարքերին են դասում: Եթե քաղաքացին իրեն ընդիմադիր է համարում, ապա գնում է այն թերթերը, որտեղ անընդհատ քննադատվում է գործող իշխանությունը, իսկ իշխանամետ լրատվության մասին ասում են. «սա էս ինչի (հնչեցնում են մի պաշտոնյայի անուն) պատվերն է կատարում»: Իսկ իշխանամետ թերթերը, որպես կանոն, ցանկացած ընդդիմադիր լրագրի տված տեղե72

կատվությունը որակում են ի րեւ զրպարտություն կամ էլ, լավագույն դեպքում, համեստորեն լռում են, եւ դու չես հասկանում, թե արդյոք հնարավոր էր այդ մեղադրանքներին հակափաստարկել, թե ոչ: Եվ ամենասարսափելին այն է, որ երկու անակների ներկայացուցիչներն էլ կուրորեն հավատում են իրենց կողմի ճշմարտացիությանը եւ ացառում են հակառակ տար երակի, գոնե լինելիության հնարավորությունը, եւ այստեղ հասարակությունը զրկվում է երեւույթների վերա երյալ օ յեկտիվ պատկերացում ստանալու հնարավորությունից: Վերանում է օ յեկտիվ պատկերացումը, եւ արդյունքում առաջանում են հասարակության պառակտում, եւեռվածություն: ճիշտ է, տար եր անակներում գտնվելու կարգավիճակն ունի նաեւ քաղաքացու սու յեկտիվ ախտորոշումներ, որը գալիս է անհատի խոր ենթագիտակցականում գտնվող շահադիտական ըմ ռնումից, սակայն դա չի արդարացնում թերթերի ռնած դիրքորոշումը: Մեր թերթերում ընդհանրապես չկա գաղափար, չկա տեսական պայքար, փոխարենը կա տեսության միջոցով անձին հնարավորինս շատ վիրավորելու ցանկություն, անկախ նրանից, թե նա ինչ է գրում: Բովանդակ չէ մեր մամուլը: Նույնիսկ ոչ քաղաքական թերթերում եւ ամսագրերում մենք տեսնում ենք մի անորակ փորձ լսարան գրավելու եւ հնարավորինս շատ տպաքանակ վաճառելու, ինչ գնով ուզում է լինի: Վերջերս մեր ամսագրերը փորձում են մի անմակարդակ մոտեցում որդեգրել, որը նմանակել են արտասահմանյան շոու- իզնեսի ոլորտից, որտեղ մանրամասն ներկայացնելով ինչ-որ տխմար երգիչ-երգչուհիների անձնական, ան արոյական փոխհարա երությունները` փորձում են հետաքրքրություն առաջացնել ընթերցող լսարանի շրջանակներում, եւ դա հասարակական միտքը արձրացնելու փոխարեն էլ ավելի է տհասեցնում համընդհանուր ընկալման ցուցանիշը: Մինչդեռ որքան ճիշտ է Նժդեհը, եր ասում է, որ ժողովրդի դաստիարակման հարցում ամենամեծ դերը մամուլինն է: Մեր օրերում մամուլից առավել ազդեցիկ լրատվամիջոց է հեռուստատեսությունը, որի օգնությամ կառավարում են հասարակության լայն շերտերի գիտակցությունը: Երկրի նակչությանը կառավարելու համար ամենադյուրին եւ արդյունավետ ճանապարհն է վերջինս:

Եթերը ողողել սին, անճաշակ, գռեհիկ հաղորդումներով, ցածրորակ հեռուստասերիալներով եւ ոչ կառուցողական անավեճերով: Ահա այս ճանապարհով հասարակության լայն հատվածին զրկում են ինքնուրույն մտածելու հնարավորությունից, որի արդյունքում ունենք այն, ինչ ունենք:

«Այդ թերթերի ովանդակութեան չափ եւ ավելի զզւելի է իրենց ազարի լեզուն: Սրանց համար գոյութիւն չունի հրապարակախօսական էթիկան: Սրանց համար չի եւ գրչի մաքրութիւնը: Չգիտեմ, այդ թերթերի խմ ագիրները գիտե՞ն թէ խօսքը - դա մարդուս արոյական շունչն է |...)»: Գիտնականներից շատերը, եր փորձում են սահմանել «Ազգ» հասկացությունը շատ անգամ հանգում են այն մտքին, որ դա հենց լեզուն է (համենայնդեպս, դրա աղկացուցիչ մասերից խոշորագույնը): Իսկ ի՞նչ վիճակում է մեր լեզուն այսօր: Մեր թերթերն ու հեռուստատեսությունը, մեր հասարակությանը մաքուր լեզվամտածողություն թելադրելու փոխարեն, իրենք ընդօրինակեցին ժողովրդի մեջ տարածված ամենավատ ժարգոնային խոսակցականը, եւ նորահաս սերնդի համար, որն արդեն չի էլ լսել մաքուրը, սա ընկալվում է ի րեւ միակը, ճշմարիտը, ընդունելին... Զգո՛ն լինենք. անդունդի եզրին ենք կանգնած... Բայց Նժդեհը չի սահմանափակվում միայն հարցերն առաջ քաշելով: Նա չի շատախոսում, այլ փորձում է մատնանշել ճիշտ ուղին: Նա գտնում է, որ ժողովրդի հավաքական սիրտը, ինքնագիտակցությունը պետք է մշակեն լրագրերը: «Քիչ խօսք,

շատ օրինակ` ժողովրդասիրութեան, պարտաճանաչութեան, անձնւիրութեան: Առանց վեհ եւ հրահանգիչ օրինակների` չկայ դաստիարակութիւն»: Եվ այդտեղ իսկ արդեն նա իր հարցերի պատասխանը փորձում է գտնել ցեղային փիլիսոփայական ընկալման սահմաններում (մի ան, որն առավելապես կձեւավորվի Ցեղակրոն շարժման ընթացքում). «Թող յաճախ նրանք նութա-

գրեն հայ ժողովրդի ընտիր որդիներին, որոնք իրենց կեանքով թէ մահով մի ան աւելացրել են ազգ կոչւելու մեր իրաւունքին», «Թող մեր ցեղի հերոսականով ու մարտիրոսագրութեամ յաճախ հիացմունքի ժամեր տան իրենց ընթերցողներին»:

* * *

Կուսակցամոլությունը... Փաստորեն, սա խնդիր էր, որն արդեն իսկ Նժդեհին անհանգստացնում էր սրանից գրեթե մեկ դար առաջ... Բայց ի՞նչ կասեր նա, եր տեսներ մերօրյա իրականությունը: Ինչպե՞ս նա կարձագանքեր, եր տեսներ, որ այն, ինչի դեմ նա պայքարում էր, ոչ միայն չի մնացել իր տեղում, այլեւ հասել է այնչափ ծաղրելի աստիճանի, որ նույնիսկ ա սուրդի թատրոնում նմանօրինակ գեղագիտական թեժացումների չեն դիմում: «Չկայ ավելի մեծ չարիք, աւելի մեծ աղէտ ժողովրդի համար –

մասնաւորապէս մեզ նման փոքրիկ ժողովրդի համար – քան կոյր կուսակցամոլութիւնը: Այդ տարամերժ ոգիի համար չկան ացարձակ ճշմարտութիւններ, նրա համար չկայ հասարակական շահ, պետական արոյական: Նրա համար օտար է այն ամէնը, ինչ որ իր կուսակցութեան կնիքը չի կրում: Ինչ որ իր կուսակցութեան ծնունդը չէ - անընդունելի է եւ անհանդուրժելի»: Դեռեւս 19-րդ դարի վերջին հայ իրականության մեջ ասպարեզ եկան կուսակցությունները: Սկզ ում դրանք Արմենակյաններն ու Հնչակյաններն էին: Հետո Քրիստափոր Միքայելյանի, Սիմոն Զավարյանի եւ Ռոստոմ Զորյանի ջանքերով ստեղծվեց Դաշնակցությունը, որի անդամներն, ինչպես գրում է Նծդեհը, «ուզում էին

իրականացնել Դաշնակցության հեղափոխական նախորդների` արմենակյանների ու հնչակյանների համատեղ գոյակցությունը, որոնց գործունեությունը կրում էր անջատ նույթ: Նրանք փորձեցին ստեղծել հայ ժողովրդի` գոյություն ունեցող ոլոր ազատագրական ուժերի միություն: Սակայն դա չհաջողվեց, եւ, այդպիսով, Դաշնակցությունը, փոխարեն դառնալու հայ հեղափոխականների դաշնակցություն (միություն), մնաց որպես հայ հեղափոխական դաշնակցություն» |2): Սա դեռեւս այն ժամանակ էր, եր Հայաստանը աժանված էր Արեւելյան (Ռուսական կայսրության ենթակայության տակ) եւ Արեւմտյան (Օսմանյան կայսրության ենթակայության տակ) մասերի, եր Հայոց աշխարհը շատ ավելի մեծ հողատարածք էր զ աղեցնում, քան հիմա, եր հայ մարդը աժանվում էր ոչ միայն սփյուռքահայի եւ տեղա նակի, այլ նաեւ այդ տեղա նակներն էին աժանվում ըստ երկու երկրամասի, եր դեռ տեղի չէին ունեցել 20-րդ դարասկզ ի եւ դարավերջի մեծ

արտագաղթերը: Եվ այն ժամանակ Նժդեհը շատ իրավացիորեն դժգոհում էր կուսակցությունների քանակից եւ գործելակերպից: Բայց ի՛նչ ցասում նա պետք է արտահայտած լիներ, եր տեսներ, որ մոտ 29000 հա հողակտորի վրա, լավագույն դեպքում երեք միլիոն ազգա նակչություն ունեցող երկրում մի քանի տարիների ընթացքում կուսակցամոլությունը համաճարակի պես տարածվել է, եւ նախկին վիճակագրություններից մեկում արձանագրվել է ա սուրդային մի թիվ, որում կուսակցությունների թիվն անցնում էր հարյուրից... Բայց մի պահ մի կողմ թողնենք, թե այդ կուսակցություններն ինչ անհասկանալի գործունեությամ են զ աղվում, ինչ մութ գործարքների համար են ստեղծվում եւ անհետանում, ում կողմից են ստեղծվում եւ այլն, եւ այլն... Փոխարենը մտովի պատկերացնենք անընդհատ աչքի առջեւ գործող քաղաքական գործիչներին եւ դրանց կուսակցությունները: Շատ չեմ սխալվի, եթե ասեմ, որ դրանց հիմնական գործառույթները կայանում են արտաքին մշտական իրարակերության մեջ: Մեջ երենք Նժդեհի մի քանի դիպուկ նկարագրողական մտքեր այս մասին. «Ժողովրդի մի

մասի անունից հայհոյել միւսին` հակառակորդին եւ տղայա ար ժխտել նրա գոյութեան իրաւունքը - դեռ չի նշանակում դաստիարակել իր շարքերը: |...) Ով օրն ի ուն զ աղւում է իր հակառակորդի թերութեանց քննադատութեամ - նա առնւազն զիջումներ է կատարում իր սեփական յոռութիւնների հետ: |...) Այդպիսին կարող է եւ վնասել իր հակառակորդին, այց ինքը ոչինչ կը շահի»: Պատկերն էլ ավելի զավեշտալի է դառնում, եր այսպես ասած հայհոյվողը, փոխելով իր ճամ արը, հանդուրժելի է դառնում հայհոյողի համար: Մոռացվում են ոլոր խոսքերը, «դավաճանի» պիտակավորումները եւ այլն... Նժդեհը ողոքում էր, որ մեզ նման փոքր ազգա նակչություն ունեցող ժողովրդի մեջ չեն կարող լինել այդքան շատ գաղափարներ (կուսակցության տեսքով մարմնավորված): Հիմա մենք կերազեինք, որ գոնե խնդիրը կայանար գաղափարական տարաձայնությունների մեջ: Ներկայացված օրինակը գալիս է ապացուցելու, որ այս կուսակցականները կարող են իրականում հետապնդել ցանկացած նպատակ, ացառությամ մեկի` ազգային իղձերի իրականացման:

Առաջին հայացքից կարելի ենթադրել, թե այդ իրարակերությունը մի ոհմակախմ ի պայքար է, որը կայանում է ներկլանային սահմաններում: Եվ թեթեւամտության ակնթարթին կարելի է մտածել, թե դա մի գործընթաց է, որին կարելի է կողքից նայել, չխառնվել եւ թողնել, որ նրանք իրենց շրջապատի ներսում խաղան իրենց խաղի կանոններով: Բայց ո՛չ: Դա ուղղակի միամտություն է: Սրանք նույնիսկ ավելի են շարժում հանրային կյանքը, քան մամուլը եւ, եթե ԶԼՄ-ները տարանջատումներ են մտցնում հասարակության մեջ, ապա դա գալիս է քաղաքական տար եր հոսանքների գոյությունից: Բայց առկա է ավելի մեծ մի վտանգ: Ժողովուրդը, որքան էլ տարանջատված լինի տար եր անակների, իրական` արտաքին, վտանգների ժամանակ, որպես կանոն, միախմ վում է, իսկ քաղաքական վերնախավի իրարամերժ տարրերը նման պահերին մտածում են խորտակվող նավից գոնե վերջին տակառ գինին փախցնելու մասին: Համաշխարհային պատմության պրակտիկան ցույց է տվել, որ այդ գործելակերպից կործանվել են ոչ միայն առանձին երկրներ, այլեւ ամ ողջ կայսրություններ: Իսկ ի՞նչ կկարողանանք անել մենք, եր արտաքին վտանգը սպառնա մեզ պես սակավ հնարավորություն ունեցող երկրին...

«Եւ այդ ամէնը միամտօրէն կոչում են ժողովրդասիրութիւն, եր էապէս ժողովրդասպանութիւն է տեղի ունեցողը»: Մշակույթ, եկեղեցի... Դարեր շարունակ մենք երկու մեծ հենարան ենք ունեցել` ինքնապահպանման գործընթացն ապահովող: Մե՛կ մեր մշակույթն է եղել, եւ մե՛կ` մեր հավատքը: Չլիներ մեր լեզուն, մեր արվեստները, մենք վաղուց կկորցնեինք մեր ինքնատիպությունը եւ ինքներս մեզ դժվարությամ կտար երեինք տարածաշրջանի այլ սակավաթիվ ցեղատեսակներից: Մինչեւ Հայոց գրերի ստեղծումը, եթե Տրդատը չընդուներ քրիստոնեությունը, լինելով մեկ Ա-ի, մեկ էլ Բ-ի տիրապետության տակ, մենք աստիճանա ար կկորցնեինք մեր տարանջատելիության հնարավորությունը (այդ ժամանակ Արեւմուտքում Հռոմեական կայսրությունն էր տիրում, որի մշակույթին մենք ավական նմանություն ունեինք, իսկ

Արեւելքում պարսիկներն էին, որոնց որոշակի մոտ էինք, թե՛ կենղացավարությամ , թե՛ ֆիզիոլոգիայով): Բայց ախտը մեզ ժպտաց, եւ մենք ուրույնացանք: Մեզ մեր մշակույթը ոչ միայն հնարավորություն ընձեռեց չմիաձուլվելու հարեւան ազգերի հետ, ոչ միայն ինքնապահպանման միջոց հանդիսացավ, այլ նաեւ իր զարգացման լավագույն փուլերում ծնեց համամարդկային արժեքներ: Այսօր մեր երիտասարդությունը չի կարողանում արժեքավորել մշակույթ հասկացությունը: Չի պատկերացնում դրա դերակատարումը թե՛ մարդու հոգեկերտվածքի կայացման հարցում եւ թե՛ պետական մասշտա ների կարեւորության համատեքստում: Ընդամենը մի քանի տարիների ընթացքում մենք դարձանք անժառանգունակ: Այսինքն` այն մեծ մշակութային ավանդույթները, արժեքները, որոնք սերնդեսերունդ փոխանցվում էին, հանկարծակիորեն ընդհատվեցին, կտրվեցին... Ինչպես պատահեց, որ մենք հանկարծ անհաղորդ դարձանք մեծերի խոսքերին: Այսօրվա երիտասարդն անտեղյակ է, որ սրանից ընդամենը մի երկու տասնամյակ առաջ հայկական երաժշտությունը ծաղկունք էր ապրում, ինչի հնարավորությունը մեկ դար առաջ մեզ շնորհեց Կոմիտասը: Երկար ու ձիգ դարերի ընթացքում հայ մարդն ապրել է թուրքերի հետ կողք կողքի, սոցիալական եւ արոյական անտանելի պայմաներում, այցեւայնպես տեղի չի տվել եւ հանուն սեփական անդորրության չի հրաժարվել իր ազգային կենսակերպից, եւ այժմ, եր մենք ունենք անկախություն, եր մենք տարանջատված ենք ուրիշներից մեր պետական սահմաններով, սկսել ենք մի գործընթաց, որը թուրքերին չհաջողվեց նույնիսկ սրի միջոցով իրագործել: Մենք թրքանում ենք... Ինչպես հասկանալ այն փաստը, որ Խորհրդային Միության տարիներին, եր տարատեսակ ճնշումներ էին գործադրվում, մեր ազգային երաժշտությունը նվաճեց համաշխարհային արձունքները եւ ստեղծելով նոր` ազգային մտածողություն, կարողացավ տար երակվել մյուս ժողովուրդների մշակութային հոսանքներից, ինչը գալիս էր ապացուցելու, որ հայ ազգը մշակութաստեղծ ժողովուրդ է: Եվ հիմա մենք ոչ միայն չենք շարունակում լավագույն ավանդույթները, այլեւ տարօրինակ խանդավառությամ զ աղվում ենք մշակութաքանդ գործով: Մեր ազգա նակչության

մի ստվար զանգված որդեգրել է թրքա-արա ական մշակույթը եւ ակտիվորեն զ աղված է դրա տարածման գործունեությամ : Սա ազգաքանդ գործընթաց է: Խնդիրը ացարձակ լուրջ է, այց քանի որ մեկ հոդվածի սահմաններում անհնար եմ համարում այսչափ ճյուղավորումները, ապա կսահմանափակվեմ սթափեցնող մի մտքով: Մուղամային մտածելակերպ ունեցող ցեղի ձեռքերով կոտորված ժողովրդի մի ստվար զանգվածն այժմ այդ մուղամն անվանում է ազգային երաժշտություն: Նույնպես մենք կորցրել ենք հավատքը, հոգեւորը մեր մեջ: Դարեր առաջ եկեղեցին շատ վճռական դերակատարում է ունեցել մեր ազգի կայացման, ինքնապահպանման եւ զարգացման հարցում: Մենք տեսել ենք օրինակներ, եր եկեղեցին կամ հոգեւորականները շատ ճակատագրական պահերի ավելի վճռական են եղել, քան ղեկավար այրերը, պետությունը կամ թագավորությունը: Իսկապես, Հայ Առաքելական եկեղեցին մի ացառիկ առաքելություն էր կատարում հազարամյակից ավելի ձգվող ժամանակահատվածում: Նույնիսկ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո համընդհանուր «անաստվածության» տարիներին, մեր եկեղեցին պահպանում էր իր գոյությունը եւ նույնիսկ, կարելի է ասել, առաջադիմում էր որոշ հարցերում: Եվ այդ ամենը` միայն հմուտ առաջնորդների ջանքերերի շնորհիվ: «Մենք կ’ուզէինք էջմիածինը տեսնել նահատակ, քան կողմ,

իսկ ամենասարսափելին` գործիք եւ այն էլ որի՞ դէմ - ազգայնական հայութեան: Դարերը պիտի չմոռանան այս փաստը: Կաթողիկոս կայ - այց կաթողիկոսությիւն չկա՛յ: Հայաստանում որոշ եկեղեցիներ կան - այց եկեղեցին չկա՛յ: Կան պատեր եւ գմ էթ - այց տաճար չկա՛յ: Կան նուիրապետական աստիճաններ եւ տիտղոսներ - այց հոգեւորականը չկա՛յ: Կարճ` կա սր աթափ եղած եկեղեցին իր կաշուապաշտ եկեղեցիականութեամ » |3): Գեթ մի առ խմ ագրելու կարիք չկա, այնքան համահունչ են մեր օրերում այս խոսքերը: Այսօր հոգեւորականը հեղինակազրկվել է: Նրա խոսքը դադարել է լսելի լինելուց: Եվ կրկին նույն հարցն է առաջանում, թե ինչու, եր մեզ հնարավորություն տրվեց, որ մեր հավատքն առավել ազատ մղենք առ Աստված (եւ դրանով իսկ արոյականը

կարող էր առավել կայուն հաստատվել մեր կենցաղավարության մեջ), փոխարենը մենք ընկանք սանձարձակ ամենաթողության մեջ: Մեր օրերում հոգեւորականի կերպարը կորցրել է իր պատկառելիությունը: Մարդկանց համար հոգեւորականը կնունք-հարսանիքի եւ թաղման արարողությունների ընթացքում մի ձանձրալի հատվածի դերակատարն է, որի խորհուրդը նրանց համար նույնիսկ արտաքին նույթ էլ չի կրում: Խոր ուսումնասիրությունների արդյունքում միայն կարելի կլինի պարզել, թե որ կողմից է մեղավորությունը գալիս ժողովուրդ-եկեղեցի կապի աժանման: Ազգա նակչությա՞ն, եկեղեցականների՞, թե՞ մեկ այլ` երրորդ կողմի: Կարծում եմ, ոլորն էլ իրենց մասնա աժինն ունեն: Պարզ է մի ան. որքան մենք կորցնենք մեր հոգեւոր կայունությունը, որքան ցանցավորվի աղանդավորությունը, այնքան մենք ավելի կառավարելի եւ խոցելի կդառնանք... 1932թ. Սոֆիայում տպագրված «Ցեղի ոգու շարժը» աշխատության առաջին մասում Նժդեհը խոսում է հայ մեծանուն գրող եւ հասարակական գործիչ Ավետիս Ահարոնյանի մասին: Ահարոնյանին ձոնած տողերի միջոցով մենք կարող ենք հասկանալ Նժդեհի պատկերացումների մասին այն անի շուրջ, թե ինչպիսին պետք է լինի գրողը (ուստի եւ արվեստագետն ընդհանրապես): Եվ ահա թե նույն աշխատանքում ինչպես է նկարագրում Նժդեհը կեղծ մտավորականությանը. «Ի՞նչ արժէ հանճարը, եր նրան կը պակասէ մեծ սիրտը, եր

իր ողիմպիական մեծութեան մէջ նա անկարեկիր է, անխռով, պաղ: Անարժէք չէ՞ դա, եր իր խօսքն իշխանութիւն չունի հոգիների վրա եւ չի նպաստեր իր ժողովրդի հոգեւոր ինքնակառուցումին, եր իր ցեղի ճակատագրի գերզգացողութիւնը չունի, եւ չի սնուցաներ իր ցեղի յաւիտենականութեան ձգտումը»4: Նժդեհի այս գրառումներում մենք ոչ շատ խոր ենթատեքստում գտնվող` կարմիր թելով ընթացող մտքին ականատես կլինենք, որտեղ նա հորդորում է արվեստագետներին, մտավորականներին չկտրել կապը սեփական ժողովրդի, ցեղի հետ: «Միեւնոյն չէ՞, կայ թէ չկայ նմանը, եր իր շրթունքներին ցեղի

խօսքը չէ, ու չգիտէ վերադաստիարակել, արիացնել ու վարել զանգուածները. եր անզօր է ինձ, ձեզ ու հազարներին

զինուորագրել տալ մի մեծ ու արդար դատի ու կարիքի դէպքում, իր ժողովրդի ծոցէն շանթանման հերոսներ քամել» |4): Վերն արդեն նշեցի, որ մեր երիտասարդության մշակութային ընկալումներն անընդունելի են, սակայն նույնչափ անընդունելի եւ անհասկանելի է ավագ սերնդի ներկայացուցիչների որդեգրած դիրքորոշումը: Խորհրդային կառավարության վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում մեր երկրում արդեն ձեւավորվել էր հստակ կրթամշակութային համակարգ, եւ հանկարծ, անկախացումից հետո, արդեն պատկառելի դիրքի եւ տարիքի հասած մտավորականությանը թելադրվեցին խաղի ոլորովին այլ կանոններ: Շատ ծանր, անցումային կացության մեջ հայտնվեցին գրեթե ոլորը: Հարցն այն է, որ այս ոլոր մշակույթի գործիչները կենսունակությունը պահպանելու համար պետք է քայլեին իրենց արոյականի, խղճի վրայով: Երկընտրանքը սարսափելի էր. կա՛մ շարունակել պահպանել սեփական մաքուր հոգեկերտվածքը, կա՛մ գոյատեւման համար անցնել սեփական սկզ ունքայնության, հեղինակության վրայով... Պետք է ցավով նշենք, որ շատերը ճարահատյալ ընտրում էին երկրորդ տար երակը, եւ դա համատարած նույթ կրեց, ու նույնիսկ որոշակի սոցիալական արելավումներից հետո մեր գործիչների գործելակերպը չփոխվեց. ավելի՛ն, սարսափելին այն է, որ դա արմատացել է իրենց մեջ եւ հիմա դա գալիք սերնդին ի րեւ օրինակ է ծառայում: Եվ արդյունքում ահա՛ թե ինչ ունենք մենք այժմ. «Հայութիւնը դեռ հասկացողութիւն չունի այն չարիքի մասին,

որ կոչւում է ստամտաւորականութիւն: Հայը սխալ է գործածում մտաւորական առը, սխալ հասկանում` նրա իմաստը: Նրա համար մտաւորական է ամէն ուսեալ մարդ: Հէնց սրանում է նրա աղէտալի սխալը: Ուսում, կրթութիւն, գիտական պաշար - անհրաժեշտ են սրանք, այց դեռ աւական չեն մէկին ճշմարիտ մտաւորական դարձնելու: |...) ճշմարիտ մտաւորականը նա է, որ իր մտաւոր կարողութեան, ամէն անից առաջ, միացնում է խորապէս արոյական նկարագիր, արձր գաղափարականութիւն, ստեղծագործելու - նոր իտէալներ, արժէքներ, կեանքի ձեւեր ստեղծելու ընդունակութիւն, սր ազանի

զգացում, տեսական խղճմտանք, հոգեւոր արիութիւն, ժողովուրդն իր ամ ողջութեան մէջ սիրելու, նրա համար տառապելու անսահման կարողութիւն: |...) Նրա համար գոյութիւն ունի ամ ողջութիւնը - ազգը, որին անշահասիրա ար կը ծառայէ: ճշմարիտ մտաւորականութիւնը, որի գործը անընդհատելի է ազգի կեանքում - այն հոգեւոր ոյժն է, առանց որի ժողովուրդ անւան տակ ամ ոխներ կ’ապրեն, առանց որի ազգութիւն չի ստեղծւի: Յանձին սերունդների` մտաւորականութիւնները օրգանապէս չեն կտրւում իրարից, չեն ժխտում, այլ հարստացնում են, կատարելագործում իրար: Այդ տեսակէտից ճշմարիտ մտաւորականութեան ստեղծագործութիւնը կրում է յաւիտենականի կնիք: ճշմարիտ մտաւորականներից զուրկ չէ հայութիւնը, այց զրկւած է նրանից օգտւելու կարելիութիւնից» |5): Մտավորականի դերը ցանկացած հասարակությունում ահռելի է: Եթե նկատի ունենանք կրթական համակարգի աշխատակիցներին, ապա պարզ է դառնում, որ սերունդներ դաստիարակելու հույժ կարեւոր առաքելությունը նրանց ուսերին է եւ որ դպրոցից սկսած պետք է արմատախիլ անել արմատացած պիղծ գործելակերպը: Նախ պետք է լավ պայմաններ ստեղծել ուսուցիչների համար, այցեւայնպես, համակարգը պղծողների հանդեպ կիրառել լուրջ պատժամիջոցներ: Մեր երեխաները կաշառակերության հետ ախվում են հենց առաջին դասարանից, եր դեռ աշխարհը կրկնօրինակելու նրանց տարիքային շրջանն է: էլ ավելի պատասխանատու եւ ծավալուն է արվեստի գործիչների աշխատանքը: Նրանք պետք է մշտապես զ աղված լինեն հասարակության մտային մակարդակն ավելի ու ավելի արձր սանդղակի հասցնելու հույժ կարեւոր գործով, նրանք պետք է մարդկանց մղեն հոգեփոխման, ստիպեն, որ նրանք ձգտեն կատարյալին: Մտավորականի ուսերին պետք է մշտապես լինի ժողովրդին կողմնորոշելու, դիրքորոշելու առաքելությունը: Նրանք պետք է կարծիք հայտնեն: Ցանկացած իրադարձություն, թե՛ երկրի ներսում եւ թե՛ աշխարհում տեղի ունեցող, անմիջապես պետք է ենթարկվի մտավորականների վերլուծությանը, ինչը պետք է հնարավորություն ընձեռի ազգա նակչությանը ճիշտ դատել աշխարհի անցքերը:

Բայց այդպիսին չէ այսօրվա մեր մտավորականը: Նա իր գաղափարները հարմարեցնում է սեփական արեկեցությանը: Կուսակցամոլի պես ճիշտը դիտարկում է թելադրված միակ դիտանկյունից: Նա դադարել է ազգի խիղճը լինելուց... Կան, իհարկե, առանձին անհատներ, որոնք դեմ են իրերի նման դրությանը, եւ վերջիններիս հանցանքը սահմանափակվում է լռությամ : Բարոյական ժառանգունակությունը կորցնելու պատճառով մեր մտավորականությունը դիմազրկվեց, եւ այդ սուր գործի առաքելությունը ստանձնեց ստամտավորականը: «Անզիղջ է հայ ստամտաւորականը. ի զուր անցան Ալիշանի ու

Րաֆֆիի, Ահարոնեանի ու Վարուժանի եւ այլոց դիւցազնաշունչ ցեղականչերը, նրա համար անմատչելի մնացին հերոսականի արձունքները: Նա չսիրեց վտանգը, փախաւ հերոսներ կրթող ազնւական վտանգից եւ իր երկչոտութեամ ` յաճախ վտանգեց իր ժողովրդի ապագան: Երէկ պարտւողական էր, այսօր, նաե՛ւ երկչոտութեան քարոզիչ: Նրա համար` հերոսը արկածախնդիր է, իդեալիստը` տխմար, վախկոտը` խոհեմ, սրիկան` գործի մարդ: Քաղաքացիօրէն անարի է նա, զզւելի՛օրէն անարի. նրան, անգամ պաշտօնապէս չէ կարելի տեսնել արդարների ու լաւերի կողքին: Եւ այդ է պատճառը, որ այսօր հայ իրականութեան մէջ, ամէն քայլափոխում վատութիւնն է դարանակալել, որ աղւէսները առիւծներ են խեղդում, սինլքորները` Յիսուսներ են խաչում» |5): Մի՞թե մենք այսքան անփոփոխ ենք...

Աշխարհաքաղաքական ընկալումներ. Նժդեհի ցանկացած աշխատություն, գործունեություն, փիլիսոփայական ուսմունք ստեղծված է գեթ մեկ գերնպատակի համար` տեսնել հայրենիքը ավելի շենացած, զորեղացած եւ անկոտրում: Նրա տեսական ժառանգության մեջ լի են էջեր, որտեղ ուզում է հայ մարդուն տեսնել հոգեփոխված, կատարելագործված եւ դրա շնորհիվ ստեղծել առավել գիտակցված հասարակություն: Ցանկացած երեւույթի, որը կարող է սպառնալիք թվալ Հայոց պետականության կայացման համար, Նժդեհն անպայման անդրադառնում է: Դրանցից մի քանիսը նա արդեն նշում է «էջեր իմ Օրագրէն» գրքույկի «Վտանգաւոր մոլորութիւններ» գլխում:

«Տգիտություն, եսականութիւն եւ աշխարհաքաղաքացիութիւն - ահա երեքը հայրենասիրութեան թշնամիներից: Առաջինի մասին պիտի չխօսեմ: Կոյրը մեղաւոր չէ, որ չի տեսնում: Մտաւոր կուրութիւն է տգիտութիւնը: Զզւելի է եսասէրը: Նա թշնամին է իր նմաններին, իր հասարակութեան, մարդկութեան: |...) Նա անիշխանական է, որովհետեւ իրաւունքներ ունի` առանց պարտականութիւնների: |...) Իր յանցաւոր եսի մէջ փակւած, ինչպես խխունջն իր պատեանի մէջ, նա արհամարհում է եւ հեգնում այն ամէնը, ինչ որ հենց այժմ անձնապէս չի շահեցնում, չի պարարտացնում»: Ինչպիսի դիպուկ խոսքեր... Շատ չեմ ուզում այս մտքի վրա օրինակներ վատնել, քանզի ընդամենը ուշադրության շատ փոքր լարում է հարկավոր տեսնելու համար, թե որքան է եսականությունը տիրում մեր շրջապատում: Վաճառել, փշրել, աղավաղել, տկարացնել, խա ել, շահագործել, սպանել, արոյազրկել... ամեն ինչ անել, միայն թե ընձեռված հնարավորության դեպքում, սեփական «Ես»-ի շահի համար նույնիսկ ոչինչը դիզել ամենի գնով: «Ինձանից հետո` թեկուզ ջրհեղեղ» - ահա սա է մերօրյա հետընթացի անալին: «Դա |եսասերը) յաճախ փորձում է իր հոգու այլանդա-

կութիւնները քօղարկել այս կամ այն մոլար տեսութեամ , այս կամ այն ուռուցիկ եւ գեղեցիկ խօսքով: Բայց, ի զո~ւր աշխատանք, նրա կեանքը, նրա արոյական վարքագիծը գալիս է մատնելու հրէշը մարդու պատկերով»: Հետաքրքիր մի միտում կա: 20-րդ դարասկզ ին արդեն թափ էր առել գլո ալացման գաղափարը: Աշխարհըմ ռնման այդ մոտեցումը շատ է անհանգստացրել հայ մտավորականությանը: Անմասն չի մնացել նաեւ Նժդեհը: Ուշագրավն այն է, որ համամարդկային համակեցության գաղափարը սրանից մեկ դար առաջ էր սավառնում երկրագնդի վրայով, եւ դրա հետագա վերջնակետը այդպես էլ պարզ չդարձավ: Աշխարհի գործընթացներն արագացել են, այց ի հակադրություն դրա` համընդհանրացման ընթացքը ոչ իր վախճանն է ապրել, ոչ էլ վերջնական հասարակարգային հաստատումը: Այդ

իսկ պատճառով, այս թեմայի վերա երյալ ոլոր գրվածքները նույնությամ հետաքրքրական են առ ասյօր: Այդ մասին Նժդեհը գրում է. «Հայրենիքի ու հայրենասիրութեան թշնամին աշխարհաքա-

ղաքացին է` կոսմոպոլիտը: Սրա հայրենիքը, իր յայտարարութեամ , համայն աշխարհն է, ազգը` համայն մարդկութիւնը: Չկա՛ն ազգեր, կայ մարդկութիւնը,- ասում է այդ միամիտ երազատեսը եւ հայեացքն ուղղում դէպ անորոշ հեռուները»: Նժդեհը եր եք չի հերքել համամարդկային հարա երությունները, մարդասիրությունը: Ավելի՛ն` նա հորդորում է ազգամիջյան եղ այրություն, նա հորդորում է օգնության հասնել իր նմաններին: Բայց դրա հետ մեկտեղ առաջ է քաշում մի շատ տրամա անական հարց` գրելով` «Բայց մի՞թե մեր դէպ մարդկութիւնն ունեցած սէրը ազատում է մեզ եւ մե՛ր ժողովուրդը սիրելուց, հայրենասէր լինե-

լուց: Մերը պիտի չսիրե՞լ, որովհետեւ պէտք է սիրել եւ օտարի՞նը: Մի մասը պիտի չսիրե՞լ, որովհետեւ սիրում ենք ամ ողջութի՞ւնը»: Նժդեհը կարծում է, որ այս «մոլար վարդապետությունը» լրջորեն կաղում է. «նրան պակասում են տրամա անութիւնը եւ արոյականութիւնը»: Եվ իսկապես` արդեն դարից ավելի է անցել մարդկային այդ մտածողության ծնունդից, այց մինչ այժմ դրա մի շարք հիմնարար կետեր մշուշով են պատված, եւ այժմ մենք հակիրճ անդրադարձով կարող ենք դրանում համոզվել ընդամենը մի քանի խնդիրներ առաջ քաշելով: Կետերից մեկը մշակույթն է: Վերջին շրջանում կարծես հենց գլո ալիստների կողմից ժխտման միտում է նկատվում համընդհանուր մարդկային մշակույթի գաղափարից, եւ դա տրամա անական է, քանզի այդպիսի մի անտրամա անական վարկածը պետք էր մի օր իրեն սպառեր: Բայցեւայնպես, քանի դեռ թեման ակտիվ է` կարճ ակնարկով տեսնենք, թե արդյոք նման ան հնարավոր է: Հնարավորության վարկածը մի փոքր հետաձգելով` տեսնենք արդյոք դա ցանկալի է, թե ոչ: Ընդհանրապես կյանքը աղկացած է տար երություններից, իսկ արվեստն առավելապես հենց հերքումի, վերահաստատումի եւ հակադրումի միջոցով է, որ ապա85

հովում է նման ազմերանգություն եւ զարգացման այս ընթացքում գրանցում նորանոր մարդկային նվաճումներ: Իսկ հակադրումն առավել ամ ողջական է դառնում տար եր ազգային դպրոցների առկայությամ : Մարդիկ մշտապես փնտրել են նորը: Արդեն 20-րդ դարասկզ ին քաղաքակիրթ Եվրոպայի արվեստասեր զանգվածները փնտրտուքներ սկսեցին տար եր աշխարհամասերի խուլ անկյուններում` այլատեսակ ազգային մշակույթների հայտնաերման ակնկալիքով: Եվ այսքանից հետո ասել, որ այս ազմազանությունը պետք է աստիճանա ար փոխարինել համընդհանուր միատեսակությամ ` առնվազն պարզունակ եմ համարում: Հիմա տեսնենք, թե, այնուամենայնիվ, ցանկության դեպքում նման ան հնարավոր է, թե ոչ: Եթե մենք որոշենք, որ ի վերջո ուզում ենք մշակութային ազմազանությունը փոխարինել միօրինակությամ , ապա ինչպե՞ս դա պետք է իրագործվի: Տեսականորեն ես երկու տար երակ եմ տեսնում: Առաջինի դեպքում ոլոր ազգությունների համընդհանուր ճիգերով պետք է ստեղծվի մի նոր` դիմազուրկ արվեստ (ասենք` երաժշտություն): Ինչո՞ւ դիմազուրկ, որովհետեւ, եթե, օրինակ, ճապոնացին հորինի որոշակի նույթ ունեցող մեղեդային դարձվածք, ապա դա արդեն կունենա որոշակի ինքնատիպություն (կտարանջատվի մյուսներից), ու քանի որ այդ ինքնատիպությունը կպատկանի ճապոն ազգի հեղինակի, այն արդեն գոնե որոշակիորեն կդառնա ազգային (իսկ եթե հաշվի առնենք, որ արվեստը չի կարող ունենալ ստեղծագործության ընդամենը մեկ նմուշ, եւ տար երակվելու համար նյութը պետք է ձեւափոխվի, արդանա, ուստի հետագայում այն կդառնա նաեւ խո՛ր ազգային): Ուստի նման համամարդկային (ոչ մի ազգի համար տիպական) արվեստ ստեղծելու համար պետք է, որ այն դիմազուրկ լինի: Այստեղ մենք գործ ունենք մի ինչ-որ մեխանիզացված, կոնստրուկտիվ (կոնստրուկցիան ի րեւ ովանդակություն) համակարգի հետ, որն էլ հենց կապահովի այդ դիմազրկությունը: Բայց պետք չէ այլեւս շարունակել, քանզի ավելորդ եմ համարում նշել, որ մեխանիկականը արվեստ չէ՛, դիմազրկված ստեղծագործությունը արվեստ չէ՛: Երկրորդ տար երակն այն է, որ ոլոր ազգերի մշակութային մտածողությունը երվում-նույնացվում է մեկ, արդեն հաստատված, մշակութային հարուստ ավանդույթներ ունեցող երկրի

մշակույթին (կոպիտ ասած, ասենք միայն գերմանական երաժշտություն), որն արդեն ոլորինը կլինի: Սա եւս անհեթեթ տար երակ է, քանզի հնարավոր չէ պատկերացնել մի սկզ ունք, ըստ որի` կարելի կլինի կողմնորոշվել, թե որ ազգի մտածողությունը որդեգրել ամ ողջ աշխարհի համար: Ու եթե նման որոշում ինչ-որ կերպ ընդունվի էլ, միեւնույն է, այն դատապարված է անհաջողության, քանզի մարդն ընդվզող էակ է եւ պատմության ընթացքում միշտ պայքարել է սեփական տեսակի պահպանման համար: Գուցեեւ գտնվի մի ազգ, որը կձգտի, որ ամ ողջ աշխարհում իր մշակույթը տիրի, այց չի գտնվի գեթ մեկը, որը ցանկանա իրենը զոհա երել ի շահ մեկ ուրիշի: Սա կարող է նոր հակամարտությունների առիթ հանդիսանալ, իսկ գլո ալացման հեղինակների նկատառումներում (գոնե արտաքուստ), կարծում եմ, մարդասիրությունն է եղել, այլ ոչ թե պատերազմները: Գլո ալացման վերջնական ձեւակերպման, հաստատման դեպքում մյուս վիճելի հարցերն աշխարհաքաղաքական դասավորություններն են: Այստեղ խնդիրն ավելի արդ է, քանի որ մենք գործ ունենք ոչ թե տրամա անական, այլ առաջին հերթին շահադիտական սկզ ունքների հետ, քանի որ նոր հասարակարգի հաստատումը պետք է միտված լինի մարդկության սոցիալական համընդհանուր վիճակի արելավմանը, եւ եթե ենթադրենք, որ այս մոդելը դրա հնարավորությունը տալիս է, ապա կարծես թե պետք է կողմ լինել նման պրոցեսների: Այս դեպքում պետք է աշխարհաքաղաքացիությունն ընդունել միմիայն տնտեսական եւ քաղաքական ընկալումների սահմանում եւ ոչ մի դեպքում ներցեղային կենցաղավարության, ապրելակերպի, տեսակի համատեքստում: Գլո ալացումը արդ քննարկումների առարկա է, եզրափակեմ զգուշավորության մի կոչով: Եթե ընդունենք, որ մի քանի տասնամյակ հետո գլո ալացումը կարող է ամ ողջ Երկրով վերջնական հաստատում ունենալ, ապա չպետք է մոռանալ, որ ցանկացած դասակարգ, ցանկացած հասարակարգ ենթակա է փոփոխման, վերացման, աշխարհի ընթացքն է այդպսիսին, ուստի պետք է զգոն լինել, քանզի եր , ենթադրենք, մեկ դար հետո եվրոպական կամ ամերիկյան արձր ատյաններից կսկսեն արձր ճառեր հնչել աշխարհաքաղաքացիության դեմ եւ մի որոշ ժամանակ էլ անց այդ կառույցը

կփլուզվի, ո՛չ գերմանացին, ո՛չ ֆրանսիացին, ո՛չ էլ անգլիացին առանձնապես չեն տուժի: Ավելի՛ն, նրանք հավանա ար իրենց ցանկացած ոլորտներում (տնտեսական, քաղաքական, ռազմական եւ այլն) ձեռք կ երեն այն, ինչ ուզում էին, ինչի համար էլ եւ սկսել են այս ընթացքը: Իսկ մեր նման փոքրաթիվ եւ քաղաքականապես թույլ ազգերը զոհ կգնան տարալուծության:

«Աշխարհաքաղաքացին իրապէս սիրում է - եթէ սիրում է - ոչ այս, ոչ այն, այլ մի մեծ քիմերա, մի ոչնչութիւն,- գրում է Նժդեհը, Ծառայելով իր ազգին, հայրենասէրը, անուղղակի կերպով ծառայում է եւ մարդկութեան: Նոյնը չի կարելի ասել աշխարհաքաղաքացու մասին: Մարդկութիւնն իրենց չի ներկայացնում մի կազմակերպւած միութիւն, ինչպիսին է ազգը, որպէսզի նրա նկատմամ կարողանանք որոշել մեր անելիքը, մեր պարտականութիւնները: Մեզնից որոշ եւ կօնկրետ զոհողութիւններ պահանջում է ազգը, որը եւ մեզ արոյապէս կապում է մարդկութեան հետ, յարա երութեան դնում նրա հետ» (ընդգծումը իմն է - Ա.Բ.): Ինքնապաշտպանությունը. Նժդեհի տեսական ժառանգության մեջ մեծ տեղ է զ աղեցնում ինքնապաշտպանության թեմայի արծարծումը: Նա երիտասարդ տարիքից եղել է ազատագրական շարժման թոհու ոհում: Մինչ 1918թ. մասնակցել է տար եր հայդուկական մարտերի: Նույն թվականին մասնակցել է անչափ վճռական Ղարաքիլիսայի ճակատամարտին, ինչից հետո տեղափոխվել է Սյունյաց աշխարհ եւ մոտ երկու տարի, առանց որեւէ արտաքին աջակցության, իր ուսերին է կրել հայկական այդ աշխարհամասի պահպանման առաքելությունը: Պետք է նշել մի հետաքրքիր փաստ. եթե, օրինակ, Անդրանիկը Առաջին հանրապետության օրերին ծայրաստիճան զայրույթ դրսեւորեց (ոչ առանց հիմունքների) դաշնակցական եւ ընդհանրապես կառավարական տարրերի հանդեպ եւ խռովության պահին լքեց Հայաստանը, եթե Բաշ-Ապարանում իրեն այդպես խիզախորեն դրսեւորած Դրոն այնուհետեւ սկսեց ոչ համապատասխան գործողությունների գնալ եւ աչքի զարնել իր անիմաստ ծայրահեղությամ , ապա Նժդեհն աչք փակեց ամեն ինչի վրա եւ զրկանքների ճանապարհով շարունակեց ծառայել հանուն իր հայրենիքի շահերի եւ եր եք չմեղանչեց այդ սր ագույն

գործի հանդեպ: Այդ իսկ պատճառով նրա գրառումներն ունեն ացառիկ նշանակություն, քանզի դա մի մարդու մտքի թելադրանք է, ով թրծվել է կյանքի ամենածանր պայմաններում, եւ նրա ոլոր հորդորներն ազգապահպան գաղափարների զուտ իդեալիստական կամ ուտոպիստական գրչի կամակորության հետեւանքներ չեն: Այսինքն, եր նա ասում է, որ պետք է հույսդ դնես սեփական ուժերի վրա, այլ ոչ թե փրկություն սպասես դրսից, ուրեմն պետք է հասկանալ, որ սրանք մի մարդու խոսքեր են, ով նման կյանքի անաձեւը կիրառության է ենթարկել առօրյա կյանքում եւ միայն կարելիությունը գիտակցելուց հետո հռետորախոսել է այդ մասին, այլ ոչ թե անհիմն հողի վրա զուր էջեր վատնել` արիության կոչեր անելով: Իհարկե, ինքնապաշտպանություն ասելով` առաջին հերթին հասկանում ենք ֆիզիկական գործողությունների ծրագիրը, սակայն Նժդեհը ռազմական հաջողությունն առաջին հերթին տեսնում էր մարդու հոգու զորեղացման համատեքստում: Ռազմական հաղթանակներն ի րեւ ոգու արիության անմիջական հետեւանք: Հաղթանակը սկզ ում մտքում է ծնվում եւ հետո նոր մարմնավորում ստանում պայքարի դաշտում:

«Եթէ Հայաստանի աշխարհագրական դժ ախտ դիրքի եւ նրա փոքրիկ ծաւալի հետ հաշւի առնէք նաեւ մեր ժողովրդի քանակը, նրա հատւածականութիւնը, նրա քաղաքական իդէալը, նրա եւ իր իսլամ հարեւանների փոխյարա երութեանց առանձնայատկութիւնը, ձեզ համար իր ովանդակ սպառնալիութեամ կը պարզւի մեր ժողովրդի վտանգւած ապագան: Ծանօթ վիճակի մէջ հայ ժողովուրդը իր արդի հոգեկան կառուցւածքով կարող է իր գոյութիւնը հրաշքով պահել: Այդ դրութեան մէջ վտանգված է նրա ապագան: Բայց եւ այնպէս նա ուզում է ապրել որպէս ազգ եւ պիտ ապրի: |...) Չկորչելու համար, մեր դարը եւ մեր աշխարհագրական դիրքն ու ծանօթ դժ ախտ պայմանները, որոնց մէջ ապրում է մեր ժողովուրդը, պահանջում են լինել ուժեղ, էլի՛ ուժեղ եւ մի՛շտ ուժեղ: Ապրե՞լ ենք ուզում` լինենք ուժեղ ազգովին: Լինենք ուժեղ, ուժեղ ազգովին. ահա՛ հրամայականը:

Լինենք ուժեղ այնքան, որ մեր անպարտելիութիւնը առ ոչինչ դարձնի մեզ ծանօթ այն ոլոր դժ ախտ պայմանները, որոնք դժւարացնում են մեր ցեղի ինքնապաշտպանութեան գործը»: Պատասխանը. Ինքնապաշտպանության առաջին քայլը Նժդեհը տեսնում է ազգաքանդ երեւույթների մատնանշման, քննադատության մեջ, ինչով եւ զ աղվում էր ամ ողջ կյանքի ընթացքում: Զուր չէ նա «Բաց նամակների» սկզ ում գրում, թե. «Քննադատել – հոգեպէս տառապել է նշանակում»: Եվ ինչպես նա լրագրողներին էր հորդորում, որպեսզի զ աղվեն ստեղծագործ, մաքուր քննադատությամ , այնպես էլ ինքն իր ամ ողջ կյանքի ընթացքում շատ զգուշավոր, այցեւ կոնկրետացված էր գործում այս ասպարեզում: Ինքնապաշտպանությունը գործողությունների այն ձեւաչափն է, որով պետք է առաջնորդվել: Դա ծրագրային գաղափարների իրականացման հայեցակարգն է: Բայց ինչի՞ միջոցով է ինքնապաշտպանության կայացման հնարավորություն ընձեռվում, եւ հանուն ինչի՞ է այն իրականացվում: Թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ հարցերի պատասխանը` ցեղն է: Ցեղի ներուժով` հանուն ցեղի ապագայի: Դեռեւս նրա ամենաառաջին աշխատություններում մենք հանդիպում ենք ցեղի, ցեղային պաշտամունքի գաղափարական տարրերին: Պետք է կարծել, որ դա նրա գլխում ծնվել էր շատ վաղուց եւ աստիճանա ար մտքի շարադրանքով եւ խմորումով հասունացել ուսմունքի աստիճանի: Հայ գաղթօջախներում պառակտվածություն էր նկատվում, երիտասարդության մեջ սեփական արմատներից կտրվելու, ինչպես նաեւ անգաղափարականության միտում էր նկատվում: Հայ ազգը ենթակա էր տարալուծման, եւ դրա դեմը պետք էր առնել: Եվ ահա այստեղ է, որ Նժդեհը 30-ականների սկզ ին մեկնելով Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ` հիմնում է Ցեղակրոն շարժումը: 1934թ. ամռանը, Բոստոնում ացվեց Ցեղակրոն Ուխտերի առաջին համագումարը: Այն զերծ էր կուսակցական որեւէ կողմնորոշումից, եւ դա հաջողության պատճառներից մեկն

էր: Եվ չնայած որ շարժմանը շատերն էին անդամագրվում, շատերն էլ ընդդիմացան դրան: Ոմանք ուղղակի չարամտում էին, ոմանք էլ` պարզապես չիմացության պատճառով խորշում էին նույնիսկ անվանումից` ընկնելով ազդեցության տակ: Եվ քանի որ այդ միտումն այժմ նույնպես զգացվում է, ապա հակիրճ արդարացնեմ առի, այսպես ասած, «վտանգավոր», անիմաստության հիմքերը: «Ցեղ» եւ «կրոն». անն այն է, որ ցեղակրոն շարժման ակտիվացումը զուգադիպեց ֆաշիստական Գերմանիայի նացիոնալիստական շարժման հետ: Բայց Նժդեհի ցեղային մտածողությունը ծնունդ էր առել դրանից շատ ավելի շուտ, եր Հիտլերի անունն աշխարհը դեռ չէր էլ լսել, եւ ինքը` Նժդեհը, ազմիցս ացատրել է, այդ երկու գաղափարախոսությունների էական տար երությունները: Հայկական Ցեղակրոնությունը չի պարունակում հարձակողական նույթ, այլ հիմնականում ինքնապաշտպանողական է: Միայն առախաղով չի կարելի երեւույթների մասին դատել, առանց խորապես մտածելու դրանց ովանդակության մասին: Այլապես մենք այսօր դեմոկրատիան պետք է համարեինք աշխարհի չարիքներից մեկը, քանզի տեսնում ենք, թե ինչպես ժողովրդավարության անվան տակ մի շարք երկրներ ռնապետական կարգերին համապատասխան վարքագիծ են դրսեւորում: Այո, «ցեղ» առարմատն ուղղակիորեն կապված է ազգայնական մտածողության հետ, այց ոչ ազգայնամոլության: Բառի երկրորդ արմատը «կրոնն» է: Սա էլ շատ քննարկումների առիթ է տալիս: Պետք է ասել, որ եր Նժդեհը ծավալվում է այս ուսմունքի շուրջը, շատ առեր է կիրառում. ցեղակրոն, ցեղահաղորդ, ցեղապաշտ, ցեղային գաղափարների կրող եւ այլն... սակայն նույնիսկ եթե մենք կտրվենք իր պարզա անումներից, ապա միեւնույն է, պետք չէ միանգամից դյուրագրգիռ տրամադրվածություն ստեղծել, քանզի կրոն առի կիրառումը դեռ չի նշանակում մի նոր գեր նականի ստեղծում եւ դրա մոլեռանդ երկրպագություն: Այստեղ այն կիրառվում է զուտ վարդապետական, գաղափարի նվիրվածության, դավանանքի համատեքստում, ուրիշ ոչինչ: Եվ առավելեւս ավելորդ են հակաքրիստոնեական մեղադրանքները, քանզի ինքը` Նժդեհը, ազմիցս խոսել է Աստծո եւ Քրիստոսի մասին եւ ոչ մի հակա միտք չի արտահայտել:

«Կեանքում, խղճմտանքէս զատ ես ճանաչեցի երկու այլ դատաւորների եւս` Աստւա՛ծ եւ ժողովո՛ւրդ: Առաջինի դէմ մեղանչեցի, երկրորդի դէմ` եր ե՛ք» |6): Կարծում եմ, այսքանով թեման կարելի է փակված համարել: Լավ, այց ի՞նչ է քարոզում Նժդեհը ցեղակրոնությամ : Նա ասում է, եթե ուզում ես զորեղանալ, կայանալ ի րեւ ազգ, պետք է ապրես ներցեղային կյանքով: «Ցեղակիցներիդ մէջ |...) տե՛ս քեզ եւ

արձագանքիր նրանց ցաւերին. դա ասել է` վերապրիր ցեղիդ ող երգութիւնը. աւելին` թող քո հաղորդութիւնը դառնայ ցեղիդ ճակատագիրը, նաեւ քո մկրտութի՛ւնը: Դա ասել է` քո սիրտը պէտք է պատասխանի ժողովրդիդ ամէն մի սրտազարկին» |4): Սփյուռքում հայ երիտասարդությունը մեծանում էր տար եր քաղաքական, կրոնական, մշակութային ներազդեցությունների ներքո. նույն անը տեղի է ունենում այսօրվա Հայաստանում անկախացումից հետո, եր տարատեսակ հոսանքների համար սահմանները ացվեցին: Եվ ահա՛ թե ինչ է գրում Նժդեհն այդ առիթով իր ինքնակենսագրականում. «Հայը Հայաստանից դուրս

ենաթակայ է վատասերումի: Այդ չարիքի դէմ պայքարել հնարաւոր է միայն ցեղային արժէքների, առաքինութիւնների եւ սր ութիւնների խոր ճանաչումով ու վերապրումով – մի ան, որ հիմնաւորեցի եւ անւանեցի Ցեղակրօնութիւն» |7): Ցեղակրոնությունը պահանջում է անձնազոհություն, անձնուրաց նվիրում սեփական ազգի վերաշինման եւ պահպանման գործում: Անվերապահորեն ծառայել հանուն հայրենիքի, որպեսզի հետո նա փոխհատուցի իր զավակներին: Ցեղակրոնությունը հայրենի պատմության խոր ուսումնասիրությունն է: «Անցեալի պաշտամունքի եւ ապագայի մեծ յոյսի ստեղծագործ կենակցութիւնն է դա |Ցեղակրոնությունը), որ ժողովրդի հոգուն ամենաշքեղ յղացումներ է տալիս» |8): Պետք է ներթափանցել մեր ցեղի հերոսական ակնթարթների մեջ, որպեսզի ըմ ռնելի լինի, թե ինչպես կարելի է օգտվել դրա, դեռեւս ամ ողջվին չ ացահայտված, ներուժից: Սովորել արիության տիպարներից եւ զերծ մնալ երկչոտությունից: Ոգեւորվել մեր պատմության լավագույն էջերից եւ մշտապես դասեր քաղել սխալներից` խրատապաշտ լինել:

«Ցեղին, միայն ցեղին է տրւած ժողովրդի ստրկութեան ծանր շղթաները արծիւի թեւերի վերածելու արուեստը: Նա` ստրկութեան մէջ իսկ, չի կորցնում իր պատմական ճամ ան: Անցեղաշունչ ժողովրդին տրւած չէ այդ նազդական կարողութիւնը» |8): Նժդեհն իր նույթով մշտապես իդեալիստ է եղել: Նա միշտ համարել է, որ անհատը հավերժ պետք է աշխատի ինքն իր վրա: Զ աղվի հոգեշինությամ , հաղթահարի իր մեջ ոլոր տկարությունները: Այո՛, ինքնահաղթահարումո՛վ պետք է զ աղվի մարդը: Նախ պետք է ինքն իրեն հաղթահարի: Ցանկացած անհատի հոգեփոխման երեւույթ գալիս է լրացնելու մեկ հավաքական ամ ողջականության վերաշինմանը:

Հոդվածում արծարծված մեկնություններ.

մի

քանի

հարցերի

որոշակի

«Ժողովուրդն ընդունում է օտար մշակույթն ապազգայնանալով, ցեղը` ազգայնացնում է իր ընդունածը» |8): «Այս կամ այն ցեղը մօտաւոր ճշտութեամ դիմագծելու համար` նրան պիտի դիտել իր հոգու հայելիի` իր կրօնի մէջ, որովհետեւ ցեղի մօտաւոր ինքնայայտնութիւնը հնարաւոր է միայն իր աստւածների միջոցով» |8): «Որքան տիրական է ցեղի ազդեցութիւնը ժողովրդի կեանքում, այնքան հեշտ է ինքնապաշտպանւում վերջինս» |8): Եթե ժողովուրդն ուզում է սխրագործությունների գնալ, ապա նախ եւ առաջ պետք է ինքնաճանաչ լինի: Սա է Նժդեհի պատգամը, որի մեջ ներփակված է արդ եւ միաժամանակ պարզ մի ճանապարհ: Եթե ժողովուրդն իր մեջ չճանաչի ցեղը, չի կարող պայքարել, չի կարող ացահայտել իր հնարավորությունները եւ անկարողությունները: Ինչպես ցանկացած անհատ քաջատեղյակ է իր անձնական տվյալներին, նույնությամ էլ ժողովուրդը պետք է իմանա իր սեփական ներուժի մասին: Ժողովուրդը մարմինն է, իսկ ցեղը` հոգին ժողովրդի: Սա պետք է լինի մեր ազգային ծրագրի հիմքում....

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1.

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Նժդեհի ոլոր գրառումները, որոնք հոդվածում երված են առանց հղումի, քաղված են նրա «էջեր իմ օրագրէն» եւ «Բաց նամակներ հայ մտավորականութեան»-ը աշխատություններից: «Դաշնակցության առաջացման պատմական պայմանները եւ նրա նութագիրը»: «Ամերիկահայութիւնը - Ցեղը եւ իր տականքը»: «Ցեղի ոգու շարժը»: «Ցեղի Յաւիտենական Զէնքը»: «Բանտային գրառումներ (Խորհրդածութիւններ)»: «Ինքնակենսագրութիւն»: «Ցեղակրօնութիւնն ի ր յաղթանակի զօրոյթ»:

Արմենուհի ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ՏԵՍԱԿԱՆ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայոց պատմության մեջ եւ հայոց մեծերի շարքում իր անուրանալի տեղն ու դերն ունի Գարեգին Նժդեհը (ՏերՀարությունյան): Նա այն ացառիկ պատմական անհատներից է, որի մեջ փայլուն կերպով ներդաշնակված են ռազմագետն ու քաղաքագետը, պետական ու հասարակական գործիչը, իմաստասերն ու ազգային գաղափարախոսը, որոնց հիմքում ընկած է անձնուրաց, մարտիրոսական պայքարի մղող հայրենասիրությունը: Նրա ողջ գիտակցական կյանքը նվիրված էր հայրենիքի ազատագրման գործին: Անգնահատելի է նրա դերը Ղարաքիլիսայի ու Զանգեզուրյան հերոսամարտերում, որտեղ դրսեւորվեցին նրա ռազմական գիտելիքներն ու հռետորական տաղանդը: Հայրենիքին ու հայությանը Նժդեհն անմնացորդ նվիրվածությամ ծառայեց նաեւ տարագրության մեջ գտնվելով: Սփյուռքում Նժդեհն իր հայանպաստ գործունեությունը շարունակեց արդեն քարոզչական ճակատում` ճանապարհ ացելով հայ նոր սերնդին վերահաս ձուլումից փրկելու համար: Այդ ժամանակաշրջանը սփյուռքահայության համար լի էր ազմաթիվ վտանգներով, փոխվել էր Հայկական հարցի նկատմամ հայության ունեցած վերա երմունքը, ձեւավորվել էին մի շարք ապազգային աղանդներ, հասարակական կազմակերպություններ, չէին դադարում միջկուսակցական ախումները, որի հետեւանքով գաղութահայությունը պառակտվում էր եւ արհամարհանք դրսեւորում ազգայինի նկատմամ : Մի խոսքով` տիրում էր համընդհանուր արոյալքում: Ստեղծված տագնապալի իրավիճակում Նժդեհը չէր կարող ձեռնպահ մնալ եւ տեսնել, թե ինչպես էր գոյությունը վտանգում իր հարազատ ժողովուրդը` զոհ դառնալով թե՛ թուրքական կառավարության հակահայկական գործունեությանը, թե՛ հենց իր ներքին պառակտումներին, որի արդյունքում դիտվում էր ազգային ոգու անկում, ազգային արժեքների

մոռացում, հետեւա ար` անխուսափելի էր դառնում հայ ցեղի ձուլումն օտարին: Իհարկե, նման իրադրությունը սպառնում էր վերջնականապես կործանել եւ պատմական ասպարեզից հեռացնել հայկական Սփյուռքը: Եվ ահա, Նժդեհը, որպես անձնվեր առաջնորդ եւ գաղափարախոս, նախաձեռնում է հայոց փրկության շարժումը ի դեմս Ցեղակրոնության, որը գալիս էր սկզ նավորելու Հայկականության տեսությունը: Նժդեհի կարծիքով, այն կարող էր միավորել Սփյուռքը, փրկել նրան ձուլման վտանգից, պատվար ստեղծել թուրքական կառավարության հայահալած քաղաքականության դեմ, արձրացնել ժողովրդի ազգային հայրենասիրական ոգին, պայքարի կոչել եւ փորձել հետ վերադարձնել կորուսյալ հայրենիքը: 1932թ. Սոֆիայում լույս տեսնող «Խռովք» ամսագրում Գ.Նժդեհը «Հոգեւոր նորոգության խնդիրներ» խորագրի տակ լույս ընծայեց «Ցեղակրոնությունն ի րեւ հաղթանակի զորույթ» հոդվածը, ուր մասնավորապես ասված է. «Եթե ցայսօր մեր ժողովուրդը հարվածներ է միայն ստանում եւ ող երգորեն անկարող է հակահարվածել, դրա պատճառն այն է, որ նա չի ապրում ցեղորեն... Ցեղակրոնություն - ահա համադարմանը, առանց որի հայությունը կմնա մարդկության քաղաքականապես ամենատնանկ մասը»: 1933թ. ամռանը Նժդեհը Հ.Յ.Դ. 12-րդ Ընդհանուր ժողովի որոշմամ մեկնեց ԱՄՆ, ուր նախաձեռնեց Ցեղակրոն շարժումը եւ այն ծավալելու համար հիմնադրեց Ցեղակրոն Ուխտերը: Կազմակերպության ստեղծման նպատակն էր ստեղծել ցեղակրոն մի սերունդ, որի անդամները, ուր էլ որ լինեն, պետք է ապրեն ու գործեն որպես ցեղի հպատակ եւ մարտիկ: Մինչեւ Նժդեհի ԱՄՆ գալը` այնտեղ միմյանցից անջատ գործում էին մի շարք երիտասարդական միություններ, որոնց համախմ ելու գործը ստանձնեց Նժդեհը: Ցեղակրոն շարժման գաղափարախոսությունը նա շարադրեց 1933թ. վերջին Բոստոնի «Հայրենիք» օրաթեթում «Ցեղային արթնություն» խորագիրը կրող հոդվածաշարով: Նժդեհը ձգտում էր միջավայրի այլասերությանը ենթարկված սփյուռքահայությանը միավորել միեւնույն գաղափարախոսության

շուրջ: Նա շեշտը դնում էր երիտասարդության վրա, քանզի, ինչպես ինքն էր ասում, «երիտասարդությունը լեռներից իջնող ամեհի հեղեղ է, որ կարող է ե՛ւ օրհնա եր, ե՛ւ ավերիչ լինել»: Հետեւա ար, երիտասարդ սերնդից է կախված` կլինի՞ Հայաստանը, թե՞ չի լինի: Նժդեհի առաջադրած Ցեղակրոնությունը կոչված է ացահայտելու եւ իր մեջ խտացնելու հայի էությունն ու նրա արոյական կերպարը, եւ որը որպես գերագույն սր ություն է ճանաչում Ցեղը, որը, թերեւս, վերացականորեն նութագրելով, հայ արյան եւ ոգու ամ ողջական ընդհանրությունն է, որի մեջ ամփոփվում են ազգի հոգեւոր արժեքները, հզորությունն ու կամքը: Ցեղ ասելով` Նժդեհը հասկանում էր հայության այն փոքր հատվածը, այն սերուցքը, որին խորթ են ստրկության շղթաները, եւ հանուն հայրենիքի նա պատրաստ է պայքարել` զոհա երելով իր եսը, իր արյամ փրկել հայրենի հողը: Ցեղակրոնությունը կոչ է անում միադավանություն` մերժելով ազմակուսակցականությունը: Պատվիրում է սիրել ցեղը եւ տրվել նրան ամ ողջ էությամ , վեր կանգնել սեփական եսից` հանուն հայրենիքի փրկության, հանուն հայրենատիրության, որովհետեւ Ցեղը կարող է գոյություն ունենալ միմիայն իր ուն հայրենիքում: Ցեղակրոնության մեջ կարեւոր է արյան պաշտամունքը, արյան անարատությունը, որ կարող է պաշտպան հանդիսանալ օտար միջավայրում այլասերումից: Ցեղակրոնությունը կոչ է անում պահպանել Ցեղի հին ու նոր սերունդների միջեւ հոգեկան կապը, այն է` ցեղահաղորդ լինել, իր մեջ զգալ ու կրել նրա վշտերն ու ուրախությունները, կիրառել նախնիների ձեռք երած փորձը, մոռացության չմատնել ազգի ող երգություններն ու հաղթանակները, արձր պահել ազգային արժեքներն ու արժանապատվությունը` պայքարի կոչելով հայրենասիրական ոգին եւ հպարտանալով, որ հայ են, ասել է թե` սովորել ցեղորեն ապրելու արվեստը: Ցեղակրոնությունը պարտավորեցնում է վրեժխնդիր լինել թուրքից ոլոր այն տառապանքների համար, որոնք նա պատճառել է հայ ժողովրդին: Հանդուրժող լինել` կնշանակի ներել, իսկ ինչպե՞ս ներել նրան, ում պատճառով նաջնջվում էր հայությունը, ինչպե՞ս ներել նրան, ով գործի դնելով իր ցեղին հատուկ գազանությունն ու վայրագությունը` գողացավ հայի

գենը, ուստի նժդեհյան ուսմունքը կոչ է անում զերծ մնալ խառնամուսնությունից, անարատ պահել հայ ազգի արյունն ու նրա հինավուրց էությունը: Նժդեհը ցեղի թշնամի էր համարում նաեւ ոլշեւիզմը եւ նրա առաջադրած դասակարգային գաղափարախոսությունը` գտնելով, որ այն անհարիր էր հայ ազգին եւ պառակտում էր առանց այն էլ թշվառության մեջ գտնվող ժողովրդին: Ցեղակրոնությունը կոչված է հայությանը մղելու ինքնաճանաչման, ցեղային պարտականության գիտակցման եւ ցեղայնացման: Ցեղաճանաչություն ասելով պետք է հասկանալ այն հավաքական միասնության էությունը, որի կազմում գտնվում է ցեղային անհատը: Հասկանալ ու իրականացնել այն ձգտումներն ու նպատակները, որոնք համապատասխանում են ցեղի շահերին` ստեղծելով հոգեւոր, զուտ հայկական մտածողությամ տոգորված արժեքներ` վեր լինել նյութականից: Սա հնարավոր է, եթե ցեղի յուրաքանչյուր անդամ նախապես ճանաչի ինքն իրեն, իր էությունը, ացահայտի իր կյանքի իրական նպատակները եւ որոնի դրանց իրականացման ճշմարիտ, արժանապատիվ ուղիները, որ իր ողջ կյանքի ընթացքում կերտի իր անձի արոյական կերպարը եւ հիմքեր ստեղծի ազգային արոյականի կերտման համար: Այսինքն` ներդաշնակությունն ու միասնությունն են ընկած ցեղի ու անհատի գործունեության հիմքում: Մեր սակավաթիվ հայությանն անհրաժեշտ է գործի դնել «մեկ ազգ, մեկ գաղափարախոսություն» սկզ ունքը, այլապես հայությանն սպառնում է մշտապես պառակտված մնալու վտանգը: Եվ, Նժդեհի կարծիքով դրա մեղավորը ոչ թե ժողովուրդն է, այլ նրան ցեղային ինքնաճանաչման մղող մտավորականությունը, որը հայ նոր սերունդը չի դաստիարակում իր հերոսների փառապանծ սխրանքները փառաանելով, չի մեծարում իր նախնիների հոգեւոր ու ֆիզիկական արիությունը, եւ ժողովուրդն էլ, իր պատմության չիմացությունից տկարանում է, կորչում են նրա հոգու կորովն ու խիզախությունը, եւ հետեւա ար, «հավատում է ամեն ինչին, ացի սեփական ազկի ուժին, դրա համար էլ ամ ողջութեան մեջ նա պարտուողական է: Նրա համար Աւարայրի Մամիկոնեանը աւելի նահատակ է, սուր , քան ռազմիկ եւ հերոս»: Ա՛րդ, ճանաչենք մեր պատմությունը, քանզի նա է մեր իմաստուն խորհրդականը:

Ցեղային անհատը պարտավոր է գիտակցել ցեղի նկատմամ ունեցած իր պարտականությունները, ճակատագրապես կապված լինի նրան եւ նրա արժեքներին, ստեղծի եւ ապրեցնի հայկականությունը: Յուրաքանչյուր ցեղակրոն պետք է ունենա այն զգացումը, որ ի՛ր սերնդին է վիճակված ապրել իր ժողովրդի պատմության վճռական ժամանակաշրջանը: Նա չպետք է դադարի պահանջատեր լինել եւ ավարարվի ձեռք երածով, պարտավոր է ձգտել ավելիին, քանզի ինչպես Նժդեհն է ասում. «Պարտականութեան մէջ ցեղակրօնի իմ աժինը` առիւծի աժինն է` ամենամեծը»: Ցեղակրոնությունը ցեղայնացում է պահանջում, որը արյան, մշակույթի եւ ճակատագրի միությունն է, ասել է թե, ցեղորեն ապրող հայի համար մեծագույն պատվար` օտար միջավայրում ապրելու, դիմակայելու եւ ոչ թե նրան ենթարկվելու եւ հնազանդվելու համար: Նշանակում է, օտարը պետք է ծառայեցնել որպես միջոց` մեր սեփականը դրսեւորելու եւ փառա անելու համար: Նժդեհի քարոզած ցեղը «ոչ թե ընդունում է օտար մշակույթը` ապազգայնանալով, այլ ազգայնացնում է ընդունածը»: Մինչեւ այժմ մեր հասարակության մեջ գոյություն ունեն որոշ թյուր պատկերացումներ` կապված Ցեղակրոնության հետ` համաձայն որոնց, Ցեղակրոնությունը հանդես է գալիս որպես նոր կրոն` մերժելով քրիստոնեությունը եւ վերադառնալով հեթանոսությանը: Նախ պետք է նշել, որ Ցեղակրոնությունը նոր կրոն չէ, այլ ացարձակ աշխարհիկ ուսմունք է: Ցեղակրոն լինել, նշանակում է կրել իր մեջ ցեղը, ապրել ցեղի կյանքով, նրա արքերով ու արոյականով: Եթե այն հասկանանք առացի, զուտ կրոնի իմաստով, ապա այն կրոն է ուժի, հպարտության, ազգային կամքի ու հզորության: Նժդեհը հակված չէ հակադրելու հեթանոսությունն ու քրիստոնեությունը, ընդհակառակը` Ցեղակրոնությունը որոշակիորեն հիմնված է քրիստոնեական վեհ գաղափարների վրա, սակայն չի կարելի ասել, որ նա քրիստոնեության մոլեռանդ պաշտպան է: Ինչ-որ առումով այն վտանգավոր է համարում հայության համար` գտնելով, որ հայ եկեղեցին քրիստոնեությունը ոչ ճիշտ ընկալելով` պատճառ է դարձել հայ ժողովրդի ող երգությունների համար` նրա ռազմաշունչ ոգին ստրկացնելով:

Ինչեւիցե, ցեղակրոնությունն այնքան լայն թափ ստացավ, որ Նժդեհը նպատակ ուներ Ցեղակրոն շարժումը դարձնել համահայկական, համագաղութային: Սակայն Նժդեհի հարա երությունները Հ. Յ. Դ. ղեկավարության հետ այն աստիճան սրվեցին, որ 1937թ. նա խզեց կապերը կուսակցության հետ, ինչը զգալիորեն անդրադարձավ Ցեղակրոն շարժման հետագա ընթացքի վրա: Դեռ 1934 թ. Նիկոլ Աղ ալյանը Բեյրութից գրում էր ԱՄՆ-ում գտնվող Նժդեհին. «Ցեղակրոնության շարժումը, որ այդպես հաջողությամ կծավալվի քո խոսքի հմայքով, պիտի կարողանա՞ տեւել, եր դուն թողուս Ամերիկան: Մարգարեն աշակերտներ ունի՞, որ պահեն ոգին եւ ուրեմն գործը»: Ցավոք, Աղ ալյանի մտավախությունն արդարացավ, եւ Ցեղակրոն շարժումը ԱՄՆ-ում` Նժդեհի` Հ.Յ.Դ.-ից հեռացումով սկսեց տեղատվություն ապրել: Ամերիկայի Հ.Յ.Դ. Ցեղակրոն Ուխտերը, որոնք արդեն կուսակցականացվել էին, այլեւս չէին կարող հանդես գալ որպես համահայկական կառույցի հիմք: Միաժամանակ, Ցեղակրոնության նկատմամ ան արյացակամ վերա երմունք ուներ հայ եկեղեցին, որն ազդեցիկ ուժ էր գաղութահայ կյանքում, այց շերտավորված էր նրա աստվածա անական աշխարհայեցողությունը եւ չէր կարող միավորիչ ուժ հանդիսանալ ու ստանձնել հայության արոյական վերազինումը: Հետեւա ար, անհրաժեշտ էր ամ ողջացնել Ցեղային աշխարհայեցողությունը` այն միավորիչ դարձնելով ողջ հայության, այդ թվում եւ Հայ եկեղեցու համար: Հաշվի առնելով ժամանակի հրամայականը եւ ստեղծված իրադրությունը` Գարեգին Նժդեհը, Հայկ Ասատրյանը եւ Ներսես Աստվածատուրյանը սկիզ են դնում նոր շարժման` ի դեմս Տարոնականության: Վերջիններիս կողմից 1937թ. Պլովդիվում հրատարակվող «Ռազմիկ» թերթում երեւան են գալիս Տարոնական շարժմանը նվիրված որոշ հոդվածներ: Տարոնական շարժման հենարան է ընտրվում Տարոն-Տուրու երան հայրենակցական միությունը, որն ամենաազդեցիկն էր նմանատիպ կազմակերպությունների մեջ, Ցեղակրոն շարժման ամուր հենարաններից էր, եւ իր զինանշանի վրա արձանագրել էր 8-րդ դարի հայ ռազմական ոգու անկոտրում կամքը խորհրդանշող «Ուխտ Մամիկոնէից»-ը. «Քաջութեամ մեռցուք ի վերայ աշխարհիս մեր եւ ի վերայ ազգիս մեր եւ մի տեսցեն աչք մեր կոխան ոտից պղծալից

լեալ զսր արանս մեր»: Սրանով միությունը փորձում էր հաստատել, որ ինքը ոչ թե սովորական, այլ` քաղաքական նույթ կրող հայրենասիրական կազմակերպություն է եւ պետք է պայքարի հանուն ժողովրդի միա անության եւ արօրության: 1938թ. ապրիլին Սոֆիայում Տարոն-Տուրու երանի հայրենակցական միությունը (Տ.Տ.Հ.Մ.) սկսեց լույս ընծայել «Տարոնի Արծիվ» ամսաթերթը` Հայկ Ասատրյանի խմ ագրությամ , որով ավետվեց տարոնական ոգու վերածնունդը եւ սկիզ դրվեց Տարոնական շարժման: Տարոնական աշխարհայեցողության էության հիմքում Ցեղն է` տեսակը, որը ժողովրդի կենսա անական անփոփոխելի տարրն է: Ըստ Տարոնականության` տեսակը ոչ թե հավերժական է, այլ ենթակա է հավիտենացման կամ վերացման` կապված գոյության կռվում նրա կենսունակությունից եւ Աստծո հետ կենդանի կապից: Այսինքն` Տարոնականության մեջ առկա է աստվածահաղորդությունը, որը մարդու մեջ գտնվող աստվածային Ուժի` հերոսական ոգու զգացումն է, որ կոչված է պատմություն կերտելու եւ ժամանակի անիվը հաղթականորեն շրջելու համար: Այս առումով կարելի է ասել, որ Տարոնականությունը ոգու ուսմունք է, ոգու եւ մարմնի ներդաշնակության ուսմունք: Տարոնականությունը փորձում է միավորել աշխարհասփյուռ հայությանը, կոչ է անում զինվել ներցեղային արոյականով, Ցեղին անմնացորդ ծառայելու անկոտրում կամքով, որ պղծված, արոյալքված ու հատվածականացած ժողովրդին դուրս երի արտաքին վտանգի դեմ, պայքարի կոչի նրան` հանուն իր ուն հայրենիքում ապրելու, նականոն զարգանալու համար: Քանզի Տարոնականությունը պայքար է հանուն հայրենատիրության, իսկ Հայրենիք նա համարում է ուն Հայկական Բարձրավանդակը, ուր կապահովվի հայ ազգի կայուն գոյությունը: Եվ պատահական չէ, որ Տարոնականությունը մեծ տեղ է հատկացնում Մամիկոնյաններին եւ Տարոն գավառին: Վերջինս էլ, Հայաստանի երկարուձիգ ճգնաժամային տարիներին հանդիսացել է կարեւորագույն հոգեւոր, քաղաքական ու ռազմաստրատեգիական կենտրոնը եւ սերնդեսերունդ հայոց երկրին տվել է ազում հերոսներ, որոնց համար գերագույն խնդիրը հայրենիքի միա անությունն էր, նրա պայքարն ու հաղթանակը, որը մշտապես գերադասել են սեփական եսից ու շահերից: Ահա սա են Տարոնականության

առաջնորդները հակադրում ստեղծված իրադրությանը` կոչ անելով նոր սերունդը դաստիարակել Մամիկոնյանների ոգով, փրկել հայրենիքը, չմոռանալ անցյալի հերոսական ու փառապանծ էջերը: Չէ՞ որ պատմությունը մեզ տվել է Մուշեղներ ու Վարդաններ, Մաշտոցներ ու Պարթեւներ, իսկ ո՞ւր են հիմա նրանք, ո՞ւր է նրանց քաջարի ոգին, որ պետք է տիրի յուրաքանչյուրի սրտում: Այն ոգին, որ հաղթելու եւ մեռնելու անմար ցանկությամ էր օժտված, միայն թե չտեսներ հայրենիքը պարտված: Ո՞ւր մնացին ազգային զգացումը, ազգային արժեքների գիտակցումը: Եթե հայն այսօր տեր չի կանգնում իր պատմությանը, եթե նրա համար միեւնույն է, թե ինչպիսի հերոսներ են նահատակվել հանուն այն փոքր հողակտորի, որի վրա այժմ ապրում ենք, հանուն մեզ, որ այսօր գոյություն ունենք, ապա մի՞թե ճիշտ չէ թշնամին, որը կոչված է պառակտելու եւ ոչնչացնելու, իսկ հայն էլ կարող է հլու հնազանդ նրան հպատակվել: Ինչո՞վ է մեղավոր թշնամին, որ հայը մշտապես անմիա ան է. չէ՞ որ մենք ենք թույլ տալիս, որ մեր ող երգությունները կրկնվեն սերնդեսերունդ: Այսօր էլ նույն իրավիճակն է տիրում: Պետք է համաձայնենք, որ մեր ազգը հակված է ամեն ինչում մեղադրել հակառակորդին, առանց հասկանալու, որ իր մեջ կորած են հավատը, հայրենասիրությունը, հաղթելու ցանկությունը, կամքը, ի վերջո հասկանանք, որ մեր մեջ են մեր խնդիրները, քանի որ վտանգը միշտ էլ գոյություն ունի, դա է նության օրենքը. գոյության կռվում միշտ էլ հաղթում է ուժեղագույնը, իսկ այս դեպքում ուժեղ է նա, ով սիրում է իր հայրենիքը, պահպանում է իր մշակույթը, տուրք չի տալիս սնափառությանն ու օտար ազդեցություններին: Եվ որպեսզի զերծ մնանք հային պատիվ չ երող արատավոր երեւույթներից, պետք է ապրենք ցեղորեն, ապրենք հաղթականորեն, եւ ինչպես Նժդեհն է ասում, այդ դեպքում միայն «ամէն մի հայ զոհի փոխարէն աշխարհ կուգան երկու նոր վրիժակներ»: Այո՛, ցավով պետք է նշել, որ հայ ժողովրդի մեջ միշտ էլ կենսունակ են նախանձն ու դավաճանությունը, եւ այդ ամենը գործի է դրվում ընդդեմ հայրենիքի: Հետեւա ար, պարտավոր ենք մեր ներազգային արատները վերացնենք` հետեւելով մեծ հայորդու քարոզած գաղափարներին, որոնք ենթադրում են ապրել, պայքարել, զոհա երել, սեփական մահով անմահանալ ու

հավիտյան փրկել հայությանը, քանզի ժողովուրդների ապագան հերոսա ար ապրելու եւ պայքարելու հզոր կամքի մեջ է, որին ի վիճակի է միայն նա, ով օժտված է ցեղային հզոր եւ անզիջող անհատականության զգացումով, ով չի կարող թույլ տալ խաթարել իր սերունդների` լիարժեքորեն ապրելու իրավունքը, կորստյան չի մատնի նրանց ապագան: Այսուհանդերձ, հենց սկզ ից էլ Տարոնականության ճանապարհը լի էր խոչընդոտներով: Հայության դավադիր տարրերը պայքար ծավալեցին Տարոնական շարժման դեմ` մեկ ամ աստանելով նրան որպես մյուս հայկական կուսակցություններին ընդդիմադիր կուսակցություն, մեկ որպես տարոնցի հայերի հատվածական շարժում եւ այլն: Շուտով ռնկվեց || աշխարհամարտը, եւ գաղութահայությունը մնաց առանց հոգե անական նախապատրաստման եւ արոյական սպառազինման: Քանի որ Նժդեհը նախատեսում էր սպասվող պատերազմի դեպքում Բուլղարիայում կազմակերպել կամավորական ջոկատներ, որոնք ուլղարական անակի կողքին պետք է կռվեին Թուրքիայի դեմ: Թերեւս, դա չէր սահմանափակվելու միայն Բուլղարիայով եւ տեղի հայությամ . նպատակ կար ողջ գաղութահայությանն օգտագործել հակաթուրքական ճակատում: 1939թ. Դեթրոյթում գումարված Տ.Տ.Հ.Մ.-ի պատգամավորական ժողովն իր օրակարգում քննեց Տարոնականությունը: Ժողովը, որն ընդամենը մեկ տարի առաջ էքրըն Օհայոյի մեջ հայտարարում էր, թե «կշնորհավորե եւ քաջալերական խոսք կուղղե «Տարոնի Արծիվ»-ին իր ուղղության համար», արեց ոլորովին հակառակ հայտարարություն. «Տարոնի Արծիվ»-ի մեջ պետք է լույս տեսնեն այնպիսի գրություններ, որոնք կվերա երեին Տարոնի աշխարհին... Տեսական նույթ ունեցող այն գրությունները, որոնք կձգտին նոր վարդապետություն մը հաստատել, ինչ անունի ներքեւ ալ ըլլան, պետք չէ, որ մուտք գործեն մեր պատմության մեջ»: Այնուհետեւ ԱՄՆ է փոխադրվում նաեւ «Տարոնի Արծիվ»-ի հրատարակությունը: Այսպիսով, Տարոնական համահայկական ուսմունքը պիտի փոխարինվեր տարոնցիական մանրապատումներով, եւ որ ամենացավալին էր, չէր հանդուրժվում ոչ մի ազգային ուսմունք, որի կարիքն այնքան շատ ուներ հայությունը: Հավանական է նաեւ, որ

Տ.Տ.Հ.Մ-ն այդ հայտարարությունն անում էր ոչ այնքան սեփական ցանկությամ , որքան այլոց պարտադրանքով կամ հրահրմամ , քանզի հենց նույն կազմակերպության անդամներն ընդունում էին, որ Տարոնականությունն ու նրա գաղափարները հետապնդում են զուտ հայրենասիրական ու հայրենիքին նվիրա ար ծառայելու նպատակներ: Այսպիսով, Նժդեհի եւ նրա զինակիցների նախաձեռնած շարժումը ձախողվեց` անցնելով ընդհատակ: Բայց դա ժամանակավոր էր, քանզի ճշմարտությունները սովորական մահկանացուների նման չեն մեռնում այլ որոշ ժամանակ նահանջում են` հետագայում նոր սերունդների կողմից վերածնվելու ակնկալիքով, նրանց մտքերի եւ զգացմունքների առջեւ ացելու ազգային ընդհանուր աշխարհայեցողության, նոր սկզ ունքներ եւ դրանք կյանքի կոչելու ազում հնարավորություններ: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ, կերտելով իր պատմական ուղին, առաջնորդվում է իր էությանը նորոշ գաղափարախոսությամ : Սակայն խորապես ցավալի է, եր գիտակցում ես, որ այդ ժողովուրդների շարքում մենք` հայերս, չենք կարող ընդգրկվել, քանի որ զուրկ ենք ազգային գաղափարախոսությունից, որը կապահովեր մեր ժողովրդի արօրությունն ու անվտանգությունը, կարտահայտեր մեր ազգային դիմագիծը: Իսկ մեր հատվածականացված ժողովրդի մեծ մասը դեռ չի գիտակցում, որ մեր դժ ախտությունների մեծ մասը պայմանավորված է նրանով, որ շարունակում ենք ապրել առանց աշխարհայեցողության: Այսինքն` մեզ պակասում է մեզ առաջնորդող եւ վերանորոգչական գաղափարախոսություն, որն իրեն կենթարկեր ապազգային եւ օտարամոլ, հաճախ իրենց էլ անհասկանալի գաղափարախոսությունները, որոնք պառակտում եւ աղավաղում են ազգային ոգին` այն ծառայեցնելով իրենց շահերին, տկարացնում են ազգային գիտակցությունը: Մի՞թե մեր ժողովրդի դարավոր պատմական ուղին ավական չէ գիտակցելու համար, որ մեր հզորությունը ազգային միասնականության, ցեղորեն ապրելու մեջ է: Հայ մտավորականությունը, որը հանդիսանում է ազգային գիտակցության առաջնորդը, մեկուսանում կամ կուսակցականանալով դադարում է կատարել իր միսիան: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ հայ իրականության մեջ կտիրի տկարամիտ մթնոլորտ, քանի դեռ

նրան հասու չէ իր պատմության իմաստասիրությունը, նա չի կարող օգտվել իր ազմադարյա հարուստ կենսափորձից եւ կերտել իր համար քաղաքակիրթ ապագա: Այս հայրենակործան մթնոլորտին կարելի է վերջ տալ` ստեղծելով մեկ միասնական գաղափարախոսություն` հիմքում առաջնորդվելով Ցեղակրոնության եւ Տարոնականության` ոլոր ժամանակների համար արդիական գաղափարներով ու սկզ ունքներով, որոնք կոչված են հայ անվան հավերժացմանը, հայ ժողովրդի միա անության վերականգնմանը, հայ իրականության մեջ գերիշխող արատավոր երեւույթների վերացմանը` պառակտված ժողովրդին վերածելով ազգի, արթնացնել նրա մեջ հայրենատիրություն, հերոսականությամ սեփական պատմությունը կերտելու զգացում, վերականգնելու նրա մեջ սեփական ազգի արոյական չափանիշները, հայրենասիրությունը, ցեղորեն ապրելու եւ ստեղծագործելու, ցեղի համար պայքարելու եւ մեռնելու կամքն ու ցանկությունը: Ասել է թե` վերանորոգվել, այսինքն` կրկին դառնալ մեր մեծ մեռելների արժանի հետնորդները, ինքնանալ, դառնալ ինքնատեր, տեր կանգնել մեր ցեղային էությանն ու մեզ գենետիկորեն հասած ցեղային ժառանգականությանը: Քանզի կյանքի ստիպողականությունն է վերանորոգումը, նրա օրենքն ու հրամայականը` «Վերանորոգիր կամ մեռիր», - ասում է Նժդեհը, որովհետեւ պատմությանը հայտնի չէ ավելի մեծ ու վսեմ գործ, քան «ապագայով վտանգված մի ժողովրդի վերանորոգումը»: Նժդեհյան գաղափարախոսությանը հետեւել, կնշանակի առողջ սերունդ կրթել ու դաստիարակել, որը կկարողանա դիմակայել ներկայիս` փոքր ազգերի համար արհավիրք հանդիսացող գլո ալացման, ինտեգրման գործընթացներին` պահպանելով սեփական ցեղի ավանդույթները, ներցեղային արոյականը, կենցաղավարությունը` ապավինելով ցեղային արթուն նազդին, ցեղի եւ ոգու Աստվածահաղորդ կապի գոյությանը: Բոլորիս հայտնի է, որ երիտասարդ սերունդն է երկրի ապագան իր ուսերին կրողը, ուստի նրա մեջ պետք է սերմանել ազգայինը, կրթել այն կենսափորձով, որ թողել են մեզ մեր հերոսական պատմություն կերտող նախնիները, քանզի այդ են պահանջում ժամանակը, տիրող իրականությունը:

ճիշտ է, մեր պետությունը արմատական արեփոխումների կարիք ունի, այց պետք է գիտակցել, որ յուրաքանչյուր արեփոխում սկսվում է մարդու հոգե արոյական կերպարի ձեւավորումից: Հարկավոր է սահմանել արոյական արժեքների հստակ համակարգ եւ դրանից խող վարքի կանոններ եւ այդ ամենը հասցնել երիտասարդ սերնդի գիտակցությանը, հոգեպես վերափոխել նրան: Պետությունը պարտավոր է իր վարած քաղաքականությամ , իր քարոզած գաղափարներով նոր սերնդի մեջ արթնացնել ազգային հպարտության զգացումը, հույսով ու հավատով լցնել հայրենիքի լուսավոր ապագայի նկատմամ , զերծ պահել նրան ընչաքաղցությունից, սնափառությունից, որոնք ապականում են մեր ազգը, աղավաղում հասարակական մթնոլորտը եւ թյուր տպավորության պատճառ հանդիսանում օտարների աչքերում: Իսկ որպեսզի օտարը մեզ ճշմարիտ ճանաչի, անհրաժեշտ է, որ նախ մենք մեզ ճանաչենք ի րեւ ազգ: Բախտորոշ է նոր սերնդի դերը ազգակառուցման սուր գործում` «ի րեւ միակ վերանորոգիչ եւ համերաշխիչ ուժ», քանզի նոր սերունդը միշտ էլ ենթադրում է նոր աշխարհայեցողություն, նոր մթնոլորտ, նոր կամք, որ «պիտի գերազանցէ անցյալը, անգամ ինքն իրեն»: «Դա ցեղի հայտնությունն է, ժողովրդի նոր օրը, նրա նոր խոսքը, նոր երգը, նրա նոր ճակատագիրը, նրա պատմության էջը` նոր ովանդակության: Դա ժողովրդի կյանքի զարգացման կրողն է»: Իսկ որակապես նորը` նոր արժեքային առավելությունն է հնի նկատմամ : Բայց նախքան վերանորոգման մասին խոսելն անհրաժեշտ է հստակ գիտակցել, որ մեր ժողովուրդը դեռ շարունակում է, ինչպես արտահայտվում էր Նժդեհը` «արնոտ տուրք տալ իր ցեղային անինքնաճանաչության, դեռ շարունակում է հայոց ող երգությունը, որ մեր ազգային ուժի եւ հպարտության փոխարեն մեր տկարությունն ու նվաստությունն է սնուցանում: Արդ մեր խնդիր է, մեր տկար վիճակը ընդունելը, որը վերանորոգման ճանապարհին ամենադժվար եւ ամենաառաջին քայլն է»: Մեր հասարակության ող երգական երեւույթներից է կրոնական աղճատվածությունը, որին հարկավոր է վերջ տալ եւ ժողովրդին զերծ պահել այս կամ այն աղանդավորական խմ երի

հոծ շարքերը համալրելուց: ճիշտ է, վերջիններս ստեղծվում եւ ֆինանսավորվում են տար եր արտասահմանյան երկրների կողմից` հայ ազգը պառակտելու եւ ժողովրդի մեջ թշնամություն սերմանելու համար, իսկ տկարամիտ ժողվուրդն էլ իր իրավունքները պաշտպանելու, լավ ու արեկեցիկ կյանք պահանջելու, իր հայրենիքը օտարներից փրկելու եւ օտարամուտ տարրերից մաքրելու փոխարեն սոցիալական խնդիրներին զոհ դառնալով` ընդգրկվում է մերօրյա ազմապիսի աղանդների շարքերը: Չպետք է մոռանալ, որ մի շարք նմանատիպ աղանդների դավանանքն արգելում է զենք կրել, իսկ որ ցավալին է, առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ ամոթալի վիշտ է հայոց ազգի համար, առավել եւս, որ դրանց շարքերը համալրում են հիմնականում երիտասարդները` պառակտելով ոչ միայն Հայ Առաքելական Սուր եկեղեցին, այլեւ ազգը, հայրենիքը, եւ հարց է առաջանում, թե հարկ եղած դեպքում, եթե ոչ երիտասարդը, ապա էլ ով պետք է պաշտպանի եւ տեր կանգնի սեփական հայրենիքին: Մի՞թե սա են ցանկացել մեր նախնիները, որ արյունով ու սրով են պաշտպանել մեր սուր հողն ու հավատը` չձուլվելու համար օտարին, պաշտպանելու համար իրենց ազգի անարատությունն ու հավաքականությունը. մի՞թե նրա համար է այդ ամենը, որ այսօրվա երիտասարդը, իր անլուրջ դավանանքով, գաղափարներով ու ստրկամիտ ոգով, անգամ զենք չվերցնի թշնամու դեմ իր մորը կամ, որ նույնն է` հայրենիքը պաշտպանելու համար: Մի՞թե սա են երազել մեր Մամիկոնյաններն ու Բագրատունիները, որ պայքարել են ու արյուն թափել, մեր կրոնը, մեր եկեղեցիները անեղծ պահելու համար` մշակութապես անկախ հայրենիք մեզ կտակելով: Պետք է մեր միջից հանենք օտարամոլությունը, քանզի մեր հավաքական հզորության մեջ են մեր կամքն ու հզորությունը: Մենք պարտավոր ենք ապրել ազգային արժեքներով, քանի որ պետք է իրականացնենք մեր նախնիների անավարտ թողած ու մեզ ավանդած երազանքը, մեր պետության սահմանները հասցնել մեր հայրենիքի սահմաններին: Մենք պետք է աչքի լույսի պես պահենք այն մի ուռ հողակտորը, այն հսկա մշակութային արժեքները, որ արյան ու արցունքի, դարավոր տառապանքի արգասիք են: Մենք պարտավոր ենք տեր կանգնել եւ հավատարիմ մնալ մեր

մշակութային գանձերին, պատմական կոթողներին, զերծ պահել թշնամու ոտնձգություններից, քանզի ճշմարիտ մշակույթը միշտ էլ կրում է տվյալ ժողովրդի անհատականության կնիքը: Պետք է մեր մեջ սերմանել եւ խորացնել ազգային արժեքներն ու գաղափարները, զարգացնել այն, պայքարել հանուն մեր ինքնուրույնության` առջեւում ունենալով այն սկզ ունքը, որ ապագան ու հաղթանակը պատկանում են ցեղային հզոր ոգուն: Պետք է լինենք այնպիսին, որ յուրաքանչյուր ազգ, անկախ նրա միջազգային դիրքից, արհամարհելու փոխարեն մեզ հարգի, իսկ եթե մարդ հեռանում եւ օտարանում է իր ազգային մշակույթից, ապա արհամարհանքը թե՛ նրա, թե՛ ազգի նկատմամ անխուսափելի է, որովհետեւ ինչպես Նժդեհն է ասում. «ժողովուրդների հավերժականությունը պայմանավորված է նրանց ստեղծագործության հավիտենականությամ »: Յուրաքանչյուր անհատ պետք է գիտակցի, որ ազգի գոյության միակ երաշխիքը հենց ինքը Ազգն է, նրա հավաքական կամքը, միասնական մնալու եւ մեկ ընդհանուր գաղափարին դավանելու ձգտումը եւ հասկանա, որ ազգի յուրաքանչյուր աղկացուցիչ մասնիկ ինքը` անհատն է, ցեղորեն ապրող անհատը, որը կոչված է վերանորոգելու իր Ցեղը, իր ժողովուրդը, որովհետեւ «եր ժողովուրդը սկսում է շնչել ցեղի միջոցով, հոգեվերանորոգվում է, դառնում ազգություն»: Նժդեհի ուսմունքը արդի հայ հասարակության մեջ պետք է խոր արմատներ գցի` արթնացնելով հայրենատիրության փառավոր զգացումը: Այսպիսով, ընդհանրացնելով այսօր մեր իրականության մեջ գոյություն ունեցող եւ օրեցօր ահագնացող վտանգը` մեզ մնում է երկու ճանապարհ` կամ հետեւել մեծ հայորդու եւ գերմարդու, մեծ հայրենասերի ու իմաստասերի` Գարեգին Նժդեհի գաղափարախոսությանը եւ համախմ վելով դառնալ մեկ ռունցք, որպեսզի կարողանանք դիմակայել մեզ աժին հասած արհավիրքներին, կամ հարմարվել, առանց գիտակցելու, որ ամեն մի հարմարում տեղի է ունենում ի վնաս հարմարվողի: Եվ այս դեպքում կարող ենք հաստատ համոզված լինել, որ իրենց նական ընթացքին թողնված իրադարձությունները զարգանում են վատից դեպի վատագույնը: Դե, ուրեմն հետեւելով Նժդեհի կողմից վեր հանված

«Մամիկոնյան սուր ուխտին»` մենք եւս ուխտենք փրկել մեր հայրենիքը արոյալքումից, մեր երիտասարդությանը` օտար մշակույթներին տրվելու ստրկամիտ սովորությունից, հասարակության հոգե անական մթնոլորտը` աղտոտվածությունից, գործի դնել ոլոր հնարավոր միջոցները, որ հայ մարդը ստորադասի նյութականը հոգեւորից, որ պահպանի մեր նախնիների կողմից ստեղծված հոգեւոր մշակույթի մասունքները, զերծ մնալ խեղաթյուրված պատմություն կերտելու չարաղետ վտանգից: Արդ, զորավիգ լինենք Նժդեհին եւ նրա գաղափարախոսությանը, ցեղակրոն լինենք հանուն մեր վաղվա օրվա, մեր ցեղային դիմագծի եւ ազգային պատվի: Միայն այդպես կարող ենք պահպանել մեր տեղը մարդկության ընտանիքում:

Լեւոն ՆԱԶԱՐՅԱՆ

ՑԵՂԱԿՐՈՆՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը, մասնավորապես` ցեղակրոն եւ տարոնական շարժումների գաղափարախոսությունները, ունեն ազմակողմանի նշանակություն: Հայության առջեւ ծառացած վտանգների ու մարտահրավերների հաղթահարման, ազգային նպատակների ու իդեալների իրականացման, ֆիզիկապես, հոգեպես, արոյապես անվտանգ մնալու տեսակետից դրանք, առավելապես` ցեղակրոնությունը, ունեն մարտավարական նշանակություն: Հայ ժողովրդի ինգնագիտակցության, ինքնաճանաչման, գաղափարական դիմագծի ձեւավորման, աշխարհընկալման եւ ազգային գաղափարախոսության ձեւավորման գործում, սեփական անցյալը իմաստավորված ընկալելու եւ արված հետեւություններով ապագան ճիշտ կառուցելու գործում` այս երկու գաղափարախոսություններն ունեն ռազմավարական նշանակություն հայ ազգային կյանքում: Այսպիսով, նշված գաղափարախոսություններն անփոխարինելի են: Նշված ուսմունքների գաղափարախոսությունները դատարկ տեղից, ստեղծագործա ար կամ տեսական կերպով չեն տրվել. դրանք իրենց վերջնական տեսքն են ստացել շարունակական ուսումնասիրություններից, գիտական հետազոտություններից, անցյալի ձեռք երումների եւ կորուստների սթափ վերլուծություններից եւ, իհարկե, Սյունյաց լեռներում քննություն ռնելուց եւ իրենց դերն ու նշանակությունը ռեալ կերպով ապացուցելուց հետո: Գարեգին Նժդեհի գաղափարախոսությունը իր առջեւ դրված նպատակներով եւ իր դավանանքով գալիս է միավորելու հայության անցյալը, ներկան եւ ապագան: Ընդունելով, որ ներկան անցյալի եւ ապագայի միախառնման կետն է, Նժդեհն առա110

ջարկում է ներկան օգտագործել մեր արիական, պատմական անցյալը վերհիշելու, ճշմարտացիորեն իմաստավորելու, վերափոխվելու, ներկան վերամկրտելու եւ այդ արժեքներն ապագա տեղափոխելու համար, այն ապահով, անվտանգ, հաղթական եւ ազգային տեսակետից արոյական դարձնելու համար: Նժդեհի նութագրմամ . «Ցեղակրոնությո՛ւն, դա անցյալապաշտություն չէ, ոչ էլ հոգեւոր պորտա ուծություն, ինչպեսեւ ոչ ծույլ հուսադրություն, ոչ էլ մեղկ ապագայապաշտություն: Անցյալի պաշտամունքի եւ ապագայի մեծ հույսի ստեղծագործ կենակցությունն է դա, որ ժողովրդի հոգուն ամենաշքեղ հղացումներ է տալիս»1: Այն հայ ժողովրդի հոգեւոր, ժամանակային, խավային միաձուլումն է որպես անկոտրում ռունցք` տեղին է հիշել Չարենցի խոսքերը. «Ո՛վ հայ ժողովուրդ, քո փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»: Այն - հայ ժողովրդի միասնությունն է` որպես ներցեղային արոյական: Նշվածը զուտ տեսական կանխավարկած կամ եզրահանգում չէ, այլ լուրջ գիտական կորիզ պարունակող գաղափարախոսություն: Այն արդեն գիտականության ոլորտ է ներխուժում տարոնականության մեջ: Այստեղ Նժդեհը եւ տարոնականության մյուս ռահվիրաները հստակ տար երակում են մտցնում ազգ եւ ժողովուրդ հասկացողությունների միջեւ, եւ դա արվում է անգիտակցա ար` հղում անելով գենետիկայի օրենքներին: Նժդեհը ցեղակրոն եւ տարոնական շարժումների գաղափարախոսությունների մեխը հանդիսացող հասկացողությանը` «ցեղ»-ին, վերագրում է այնպիսի հատկանիշներ, որ պարզ է դառնում, որ նրանք «ցեղ» տերմինի տակ նկատի ունեն ազգային գենոֆոնդը կամ ազգի նութագրական միավորը: Նժդեհի նութագրմամ . «Այն տիպարականը, որով ազգերը տար երվում են իրարից»: Նժդեհը ճշմարտացիորեն գրում է. «Ցեղից են գալիս հայ զենքի, ազկի եւ գրչի ոլոր մեծությունները: Դա այն հոգեւոր շաղախն է, առանց որի ժամանակը հեշտությամ հյուլեացնում է ժողովուրդներին»2: Նշվածը լիովին ճիշտ է, քանի որ ազգերը, կորցնելով իրենց ինքնատիպությունը` իրենց գենոֆոնդը կամ ազգային արյունը, խառը ամուսնությունների հետեւանքով հյուլեանում են եւ կորչում պատմության թատերա եմից: Այս դրույթը միշտ շեշտվում եւ ազմակի հաստատվում է Նժդեհի ուսմունքում:

Այսպիսով, հայ ժողովրդի ներկայի, անցյալի, ապագայի միավորումը ազգային արժեքների շուրջ, նրա առջեւ ծառացած մարտահրավերների լուծումը Նժդեհը տեսնում է մեր ժողովրդի արիական էության` գենոֆոնդի (ցեղի) միջոցով: Ուստի, Նժդեհի ուսմունքը ստանում է ոչ միայն արոյահոգե անական արժեք եւ նշանակություն, այլեւ նական-կենսա անական հիմք` պլատֆորմ, որի վրա արձրանում եւ հենվում է ողջ գաղափարախոսությունը: Նժդեհի հիմնադրած շարժումներին` ցեղակրոնությանն ու տարոնականությանն անդրադառնանք առանձին-առանձին: Մինչ տարոնականության կենսա անական-խոհափիլիսոփայական վերլուծությանն անցնելը` անհրաժեշտ է հասկանալ ավելի վաղ ծնունդ առած շարժման` ցեղակրոնության կարեւորությանը: Դրա համար պետք է զննել նրա պատմական արմատները, հասկանալ նրա գաղափարական ծալքերը, այն հանգամանքները, որոնք խթան են հանդիսացել դրա ծավալման համար, այն միջոցները եւ գործիքները, որոնցով պիտի ծավալի իր վերափոխիչ գործունեությունը: Նախ փորձենք համառոտակի ներկայացնել, թե ինչ է ցեղակրոնությունը. ցեղակրոնությունն առաջին հերթին հաղթելու արվեստ է, իսկ հաղթանակը ինքնավստահ նախաձեռնության պտուղն է: Ինքնավստահությունը ենթադրում է ինքնաճանաչում, սեփական ուժերի ճիշտ գնահատում, որը հիրավի հատուկ է ինքնաճանաչ սու յեկտին: Առանց ցեղային ինքնաճանաչումի անկարելի է զերծ մնալ թե՛ սեփական ուժերը թերագնահատելուց, թե՛ գերագնահատելուց: Ժողովուրդների անզորության ու դժ ախտության ամենամեծ պատճառը` իրենց սեփական էության մասին ունեցած տգիտությունը, այսինքն` անճանաչությունն է: Դեռ իր խորքին ծանոթ չէր հայությունը` անցեղաճանաչ էր, եր պարտվողական էր, որի պատճառով 20-րդ դարում ծանրածանր կորուստներ կրեց: Այդ ժամանակ, եր պարտվում էր, չէր զգում իր ուժը եւ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ կարող է դառնալ որպես ցեղ: Ուստի, միշտ էլ պարտությունների պատճառ հանդիսացան անցեղաճանաչության հետեւանքները` հոռետեսությունը, պարտվողա112

կանությունը. այդպիսին էր հայը, եր ցեղաճանաչ չէր եւ պարտվում էր: Սակայն, եր ճանաչեց սեփական ցեղի էությունը, արձրացրեց, սր եց իր անարգված ճակատը, ցեղի վերափոխիչ ազդեցության շնորհիվ թոթափվեց արդույթներից, սկսեց զգալ իր զորութենական կարողությունները` ըմ ռնեց իր հոգեւոր զորության չափը, դարձավ ցեղաճանաչ, դարձավ ակտիվ ուժ, ինքնաճանաչությամ դարձավ հայկական աշխարհայեցողության տեր, եւ հաղթանակը պտղա երեց հայոց անդաստանում: Ինքնաճանաչման միջոցով դարձավ սեփական ուժերի վրա վստահ եւ հեռու մնալով պարտվողականությունից` հաղթանակներ նվաճեց: Կարեւորագույններից էր 1988- 1994թթ. գոյամարտում հայ ազգի նվաճած հաղթանակը: Իսկ այն հոգե անական գծերը, որոնք հաղթանակ են պարգեւել հայ ազգին, կազմում են ցեղակրոնության հիմքը: Հետեւա ար ցեղակրոնությունն է հայ զենքի ու ոգու հաղթանակի գրավականը: Եր դրանով է տոգորված եղել ազգը, փառապանծ հաղթանակներ է տարել` հակառակ պարագայում աղետներն անպակաս են եղել հայ կյանքից: Ցեղակրոնությունը պահանջում է հաղթանակ, հաղթել ապրելու եւ դրա միջոցով ցեղն ապրեցնելու համար: Այսպիսով, ցեղակրոնությունն ասես դեղատոմս լինի, քանի որ հաղթանակը նախեւառաջ տարվում է ինքնավստահ կողմի հոգում: Ցեղակրոնությունը հաղթանակի հասցնող հոգե անական գծերի ծաղկեփունջ է` քաղված հայոց պատմության էջերից: Ցեղակրոնությունը ինքնաճանաչում է, ինքնացեղաճանաչում, ինքնավստահություն, հաղթանակելու անխախտ կամք եւ հաղթանակի հասնելուն անհրաժեշտ հոգե անական գծերի ամ ողջություն, որի միջոցով ազգը պիտի փրկվի օտար արոյաֆիզիկական ճնշումից: Ցեղակրոնությունը հայ ազգի հոգեւոր կազմվածքի նատրամա անական հակազդումն է իրեն մահվամ սպառնացող վտանգներին, այն հաղթական հայի հոգե անագիտակցական դիմագիծն է: Այդ է պատճառը, որ եր ազգը զրկված է իր ուժականությունից, տուրք է տալիս օտար, այլասերիչ, քայքայիչ հոգե անություններին` կրելով դաժան պարտություններ:

ճակատագրական է ցեղային ազդակի նշանակությունը մեր ժողովրդի վերածննդի, ազգային ամ ողջացման եւ պետականացման գործում: Ցեղակրոնությունը ենթադրում է արձր ազգային արոյական կերպար, որն ազգի կյանքում ավելի տիրական է, եր ազգը պետականության կրող է: Հաղթական արոյական կերպարը սնուցում է պետականությունը, ահա թե ինչու, եր ազգի կյանքում մեռնում է ցեղակրոն ոգին` պետականության կորուստը, ֆիզիկական ոչնչացումն ու արոյական քաոսը պատում են հայ կյանքը, իսկ ցեղակրոն ոգու զինակցությամ հայ ժողովուրդը լավագույնս ինքնապաշտպանվում է` ստեղծելով պետական ինքնիշխան համակարգ: Եր հայ կյանքում մեռնում է ցեղակրոնությունը, որն ասես արոյական իմունիտետ լինի հայ հոգեւոր կյանքում, սկսում են գլուխ արձրացնել նվաստ, թուլակամ, վախկոտ, օտարածին հոգեպատկերներ` պատճառ հանդիսանալով աղետա եր կորուստների, ահա սրանց հետ է պայքարի մեջ մտնում ցեղակրոնը` հայ կյանքը տառապանքից զերծ պահելու համար: Ցեղակրոնը խորշում է լաց լինելու, օգնություն մուրալու, արերարներ փնտրելու քաղաքականությունից, պարտվողականություն, անինքնավստահություն, վախ, սարսափ` այս ամենից խորշում է ցեղակրոնը: Տկարություն, փախուստ` խորթ են նրան, ահա այս ամենն է, որ ուզում է սպանել ցեղակրոնությունը հայ կյանքում: Պետականորեն, ազգորեն, արոյականորեն անվտանգ մնալու համար ցեղակրոնությունը քարոզում է. Ցեղաճանաչություն - դրա միջոցով հասնել ինքնաճանաչության, սպանել հոռետեսությունը, որ առաջ է երում պարտվողականություն, կամքի պակաս, պարտություն, կործանում: Իսկ հոռետես է նա, ում մեջ մեռել է հավատը սեփական ուժերի հանդեպ: Ցեղակրոն ոգին իրեն պետք եղած ուժն իր մեջ է փնտրում, քանի որ ծանոթ է հայ ոգուն եւ գիտի, որ իրեն անհրաժեշտ ուժն իրենից դուրս փնտրողն իր պարտությունն է նախապատրաստում: Ուժապաշտ է ցեղակրոնը, գիտակցում է, որ հաղթում է ոչ թե արդարը, այլ ուժեղը, նա ընդունում է կյանքի պահանջը` գերազանցիր եւ պիտի հաղթես: Նա ընդունում է, որ մեր աղետների համար առաջինը մենք ենք մեղավոր, այլ ոչ թե ոլորը, ացի մեզնից:

Այսպես կարելի է սեղմ կերպով նութագրել ցեղակրոնությունը, սակայն գաղափարախոսությանն ավելի խոր կերպով անդրադառնալու համար, այն պետք է դիտարկել իր պատմական համատեքստի մեջ, համեմատության եզրեր մտցնել այն ժամանակվա եւ այսօրվա իրականության միջեւ: «Ինչո՞ւ ստեղծվեց ցեղակրոն շարժումը» հոդվածում Նժդեհը գրում է ցեղակրոնության հիմնադրման պատճառների մասին: Եվ չնայած այն գրել է Հայկական ԽՍՀ ՊԱՆ ներքին անտում, այդուհանդերձ, հոդվածը կոնկրետ պատկերացում է տալիս գաղութահայության շրջանում շարժման դրդապատճառների մասին. «Ինձ հատկապես մտահոգում էին մեր երիտասարդ սերնդի տրամադրությունները»3, - նշում է Նժդեհը, եւ չնայած որ նա այս մտահոգությունը սփյուռքահայ երիտասարդության մասին հայտնել է 1930-ականներին, սակայն այսօր եւս` մեր երիտասարդ սերնդի մեծամասնության եւ հատկապես նորահաս սերնդի տրամադրությունները խորհելու տեղիք են տալիս: Չնայած այն հանգամանքը, որ Նժդեհն այս խոսքերը գրել է հայրենիքի սահմաններից դուրս կամ մանուկ հասակից իրերի երումով արտասահմանում հայտնված երիտասարդության մասին, այց այսօրվա հայրենիքի մեջ ապրող երիտասարդությունը, որը ծնվել եւ ապրում է իր պատմական հայրենիքում, մեծ մասամ կիսում է Նժդեհի մատնանշած տխուր ճակատագիրը: Այսօր չկա մեկը, որ երիտասարդությանը լիարժեք կերպով ցույց տա իր թերությունները, անելիքները, խնդիրները: Եվ դրա հետեւանքով նա չի կարողանում զգալ, շտկել դրանք, զ աղվել դրանցով եւ զարգացման ու կատարելագործման ճանապարհով գնալու փոխարեն, շատերը կանգնած եւ լճացած են մնում: Եվ սրա արդյունքում դառնում են Նժդեհի նութագրմանը համապատասխան` արդեն ոչ թե հոռետես եւ անստեղծագործ, ինչպես Նժդեհն էր նշում, այլ քաղաքական առումով անտար եր եւ մշակույթի տեսակետից ապազգային արժեքների կրող, հոգեպես դառնալով անիշխան` արդեն որդեգրում են ցածրարժեք գաղափարներ, կեղծ հեղինակություններ` ի վերջո դառնալով զզվելի անձնապաշտներ, փոքրոգի ու խորթ հասարակությանը եւ սկսում են հետապնդել սոսկ մեկ առօրեական նպատակ` իրենց սեփական հացն ու հանգիստը:

Նժդեհի գաղափարների արդիականությունը նաեւ այն է, որ իր գաղափարախոսությունների կրող եւ գործադրող նա համարում է երիտասարդությանը, ուստի ցեղակրոնությունն այսօր կարող է լուրջ դերակատարում ունենալ հայ երիտասարդության ճիշտ եւ առողջ ոգով դաստիարակման գործում: Նա «էջեր իմ օրագրեն» գրքույկի նախա անում խոսում է այս հանգամանքի մասին` գրելով, որ ինքը ճշմարտություններ գիտի, որոնցից մեկն ասում է, որ եթե ուզում ես գուշակել, տեսնել մի ժողովրդի ապագան, ապա նայի՛ր նրա երիտասարդությանը: Այնուհետեւ Նժդեհը մեկնա անում է իր խոսքը` ացատրելով ազգի հուսալի ապագայի եւ երիտասարդության միջեւ առկա կապը, ըստ որի` նյութապաշտական ոգու եւ համատարած հուսալքության` երիտասարդության վրա ունեցած ազդեցության տակ երիտասարդության շրջանում թուլանում է պաշտամունքը երկու աստվածությունների` հայրենի ժողովրդի եւ երկրի, որի հետեւանքով երիտասարդության մեջ օրեցօր աճում է հոգնածների, ուղեկորույսների եւ դարպընթաց եղածների թիվը եւ այն դառնում է նվազ խոստումնալից, քանի որ տկարանալով արոյապես` երիտասարդությունը թուլացնում է մեր ժողովրդի լավագույն ապագայի հույսը: Այսպիսով, Նժդեհը ի ցույց է դնում երիտասարդության վճռորոշ դերը եւ նշանակությունը հայության կտրելիք ճանապարհի մեջ: Նժդեհն իր գաղափարախոսության կրող, գործադրող եւ հիմնական դերակատար համարում է հայ երիտասարդությանը` նրան համարելով որպես լեռներից իջնող ամեհի հեղեղ, որը կարող է ե՛ւ կործանարար, ե՛ւ օրհնա եր լինել: Եվ երիտասարդության հեղափոխական ազդեցությունն օրհնա եր դարձնելու համար Նժդեհը խոսքը նախ եւ առաջ ուղղում է երիտասարդության սրտին եւ ոգուն: Եվ հենց երիտասարդության հոգե անության վերափոխմանն է ուղղված ու նվիրված Նժդեհի «Որդիների պայքարը հայրերի դեմ» գրքույկը, որն իր ոլոր էջերով ազդեցության լծակներ է ստեղծում երիտասարդության գիտակցության վրա ներազդելու համար: Նժդեհն այդ աշխատության նախա անում գրում է, որ գաղութներում հայության փրկության միակ հույսը ինքը համարում է երիտասարդությանը, եւ եթե նա չդառնա փրկության

ճամփա, ապա սփյուռքահայությանը կմնա միակ ճանապարհ` դեպի գերեզմանատուն, ուստի ինքը ցանկանում է ճշմարտության ուժով վերափոխել երիտասարդությունը եւ ամենակարեւորը` Նժդեհը հավատում է իր սկսելիք գործի հաջողությանը, գրելով. «Չէ՛, չէ՛, ես հավատում եմ քեզ, քո ներքին մարդուն եւ հային: Հավատում եմ, որ դու հրամայողա ար պիտի դառնաս ուխտած եւ վրիժակ սերունդ - դյուցազնախառն սերունդը մեր, որի ջանքերով Հայաստան երկիրը պիտի դառնա նոր Սպարտա` Արեւելքի սրտի մեջ»4: Ելնելով նշված մտահոգությունից` Նժդեհը ցեղակրոն շարժումը հիմնադրեց երիտասարդության շրջանում` նրան դաստիարակելու, նրան հին կործանարար ազդեցությունից զերծ պահելու եւ նրա միջոցով ազգը վերադաստիարակելու եւ փրկելու համար: Այսօր եւս, եթե երիտասարդությունը չդառնա փրկության ճամփա` մեզ կմնա գերեզմանատան ճամփան: Նժդեհը «Ռազմիկ» թերթում տպագրված իր «Նոր սերունդը» հոդվածում գրում է, որ այն ժողովուրդները, որոնց հաջողվում է իր նորահաս սերնդին հեռու պահել սեփական տկարություններից, թերիներից, սխալներից, ապա նրանից ստեղծում է մի մեծ եւ օրհնա եր ուժ, նրա միջոցով հաղթահարում է իր ներքին տկարությունները, ցավերը, հոռետեսությունը: Վերջում ավելացնում է, որ պատմությունը չգիտի մի հեղափոխություն, ազատագրական մի պայքար, մի մեծ գաղափար, որ պսակված լիներ հաջողությամ ` առանց նոր սերնդի մասնակցության: Նժդեհը գրում է, որ պետք է նախ հոգե անորեն նվաճել նոր սերունդը` մի մեծ առաքելության համար: Ահա թե որն է ցեղակրոնության արդիականություններից մեկը, որը Նժդեհը հստակ ձեւակերպում է` հեռու պահենք երիտասարդությանը մեզանում առկա թերություններից եւ ացասական երեւույթներից: Նա, ացի դրանից, ցույց է տալիս արոյական այն արժեքները, որոնք, ըստ ցեղակրոնության, պիտի դառնան երիտասարդության զինակիցները եւ զ աղեցնեն նրա միտքը, ըստ Նժդեհի դրանք են` գիտությունը եւ ստեղծագործ իդեալիզմը: Առաջինը նրան տալու է ուղի, լույս, զորություն, երկրորդը` թեւեր, խանդավառություն, արիություն:

Ցեղակրոնությունը ձգտում է նաեւ սոցիալական համերաշխություն հաստատել ազգի ներսում, որի կապակցությամ գրում է, որ սոցիալապես դաստիարակված երիտասարդության նոր ըմ ռնումը կյանքի մասին պետք է տրամագծորեն տար երվի հայրերի հեթանոս ըմ ռնումից, նորը միշտ էլ տրամադիր է լինելու կիսել իր հացն ու կարելիությունները: Այսպիսով, ցեղակրոնությունը ենթադրում է նաեւ երիտասարդության արոյական կերպարը զերծ պահել էգոիզմից, լցնել սիրով իր արյունակից եղ այրների հանդեպ: Ինչպես արդեն նշեցինք, Ցեղակրոնությունը ձգտում ու ջանում է նոր սերունդը հեռու պահել հին սերնդի հոգեւոր անկումներից, թերիներից` հայության ող երգությունը ավանդական ու սովորական չդարձնելու եւ երիտասարդության միջոցով ազգը ուժելու համար, եւ նշվածը Նժդեհը նութագրում է որպես «Որդիների պայքարը հայրերի դեմ»: Հաղթական, ցեղակրոն որդիների պայքարը պարտվողական, ստրկամիտ հայրերի դեմ, կամ ստրկակենցաղ հնի եւ ազատատենչ նորի պայքարը` հանուն ազգի վերածննդի: Այսպիսով, հոգեւոր ացը, ինչպես առկա էր ցեղակրոն շարժման հիմնադրման ժամանակ, առկա է նաեւ հիմա, եւ եթե այն ժամանակ դա պայմանավորված էր «աղետներ տեսած եւ մեծ արհավիրքների, ցնցումների ենթարկված» լինելու հանգամանքով, ապա այսօր այն պայմանավորված է օտար մշակութային էքսպանսիայով, ապազգային արժեքների տարերային քարոզով եւ ազգային դաստիարակության պակասով, ուստի հայ ցեղը պիտի պայքարի մեջ կանչել սրանց դեմ ազգը հոգեւոր ցնցումներից հեռու պահելու համար. ահա ցեղակրոնության անհրաժեշտություններից եւ արդիականություններից մեկը: Օգտագործել երիտասարդությունը, նրան տալ հայրենապաշտական դաստիարակություն, դրա միջոցով ազգի հոգե անությունը դարձնել հաղթական` հայրենասիրական դաստիարակություն, որը պիտի տա դպրոցը, ահա թե ինչպես է խոսում Նժդեհը 30-ականների գաղութահայ դպրոցի մասին` 1924թ. Կահիրեում տպագրված «էջեր իմ օրագրեն» գրքույկում. «Այն պիտի չլինի մեր դպրոցը, ինչ որ է այսօր:

Շեշտված նպատակը, ջերմությունը, հոգին է պակասում մեր արդի դպրոցին: Նա չէ, այց պիտի լինի հայրենագիտության ամ իոն, տաճար: Դեռ այնտեղ հայ մանուկը պիտ ճանաչի եւ սովորի սիրել հայրենի ժողովուրդն ու երկիրը: Նա է, որ հայ մանուկի հոգու մեջ պիտ քամի մեր պատմության ովանդակ գեղեցկությունն ու վեհությունը: Բավական չեն մութ ու շփոթ տեղեկությունները հայրենի երկրի եւ ժողովրդի մասին: Անպետք են այն դասագրքերը, ցամաք եւ անհոգի, որոնց մեջ հայրենիքի մասին խոսվում է ճիշտ այնպես, ինչպես նկարագրվում է Սահարայի անապատը կամ մի հեռավոր կղզի: Կրոնական երկյուղածությամ եւ անսահման քաղցրությամ պիտ դասավանդվի հայրենագիտությունը: Սրտի եւ մտքի կրակով պիտ խոսվի հայրենի երկրի մասին` հրահրելով վերջինի պաշտամունքը մանկական հոգիների մեջ: Մի քիչ հայերեն, մի քիչ տեղական լեզու եւ սովորական առարկաներ այդ է գաղութային դպրոցի տվածը»5, - ցավոք սրտի, այն այսօր էլ կազմում է մեր հայաստանյան դպրոցի գաղափարական ովանդակությունը` ամեն ինչից մի քիչ, առանց որեւէ գերիշխող գաղափարի: Նշված նկարագրությունը լրիվ համապատասխանում է մեր այսօրվա դպրոցի նկարագրին: Այսպիսով, Նժդեհը առաջնություն է տալիս մանկավարժությանը, այն մանկավարժությանը, որն ունի հստակ նպատակ եւ տիրապետում է այդ նպատակին հասնելու ոլոր մեթոդներին, այն մանկավարժությանը, որը ներծծված է հայրենասիրությամ : Նժդեհը անդրադառնում է նաեւ մանկավարժական հարցերի` նշելով, որ մանկավարժական միտքը պիտի տիրապետի մեթոդներ` գիտելիքները որպես քարացած դոգմաներ չմատուցելու, այլ այդ գիտելիքների միջոցով եիտասարդների հոգե անության, մտածողության վրա ազդելու համար: Այնուհետեւ Նժդեհը «Ինչո՞ւ ստեղծվեց ցեղակրոն շարժումը» հոդվածում, որպես ցեղակրոնության հիմնադրման անհրաժեշտություն, նշում է պայքարը հիվանդագին կրոնականության դեմ, որն արտահայտվում էր սնկի պես աճող ազմաթիվ անհեթեթ աղանդների տեսքով` «Ռուհչիներ», «Անդենականներ», «Վերա119

մկրտչականներ»: Նույն պատկերն է նաեւ այսօր Հայաստանում. աղանդները, որոնք ուզում են կաթված հասցնել հայության ոչ միայն հավատքին, այլեւ գիտակցությանը, անընդհատ աճում են: Նույն մտահոգությունն է արտահայտվում նաեւ այն ժամանակվա հայկական քաղաքական կուսակցությունների հանդեպ, որոնք տարաձայնություններ ունենալով` պառակտում էին հայության միասնությունը, ցանկանալով Կռիլովի հայտնի առակի պես սայլն իրենց կողմը քաշել: ճիշտ եւ ճիշտ նույնն է մեր այսօրվա իրավիճակը. մի քանի տասնյակի հասնող կուսակցություններն անիմաստ պայքարի են ելել իրար դեմ: Ցեղակրոնության համար անհանդուրժելի է կուսակցամոլությունը, քանի որ այն ազգային, հոգեւոր, քաղաքական իմաստով խոց է` նստած հայության հավաքական գիտակցության վրա, քանի որ այն չի տեղավորվում պետական համընդհանուր հասարակական արօրության գաղափարի մեջ, որին հասնելու համար եր եմն պետք է դուրս գալ սեփական խխունջի խեցուց: Անընդունելի է այս երեւույթը, քանի որ կուսակցամոլությունը շատ հաճախ իր մթագնած ուղեղի պատճառով, իր հատվածական շահերին հասնելու համար ընտրում է ան արոյական ուղիներ` քաղաքական ստախոսություն, հայհոյանք, կեղծիք, անսարկություն, դավեր: Նրանց խորթ է սթափ դատողական մտածողությունը, դրանք անուղեղ գործիքներ են, որոնց գործը նպաստում է միայն քաոսի հաստատմանը: Այն ցեղակրոնության թշնամին է հանդիսանում, քանի որ նրանից միայն օգտվում են ազգի թշնամիները, այն հենարան է ստեղծում թշնամու ոտքի համար ազգի ներսում: Նժդեհը ճշմարտացիորեն գրում է, որ այս ամենի հետեւանքով մոռացության է մատնվում սպառնացող արտաքին վտանգը` թշնամին: Նշված վտանգից այսօր այդքան էլ հեռու չէ հայությունը: Նշված հոդվածների տպագրման տարեթվերը չկարդալու դեպքում այն զարմանալիորեն կարելի է շփոթել այսօրվա տիրող իրավիճակի հետ: Բացի այս ամենից, ցեղակրոնությունը ցույց է տալիս նաեւ այն ացասական հետեւանքները, որոնց առջեւ կարող ենք

հայտնվել` նշված վտանգները շուտ չչեզոքացնելու դեպքում: Նժդեհը գրում էր, որ սփյուռքի մեր գաղթօջախներում ստեղծվել էր մի մթնոլորտ, որում մեկ միլիոնի հասնող գաղութահայերը, հուրախություն թուրքերի, փորձում էին ինքնասպան լինել: Այսօր հայությունն անգիտակցա ար փորձում է մոռանալ իր հաղթական էությունը եւ տրվել օտար խժդժություններին: Որպես նշված ախտերի ուժում ձեռնարկվում է ցեղակրոնությունը: Ցեղակրոնությունն իր գործունեության հիմքում կրում էր հետեւյալ տրամա անությունը, ըստ որի` սփյուռքահայությունն ամպայմանորեն կարող է վերափոխվել եւ դուրս գալ այն ծանրագույն իրավիճակից, որում հայտնվել էր: Սակայն այդ վերածնունդն ու վերափոխումը, որին պատրաստվում էր ենթարկել ցեղակրոնությունը սփյուռքահայությանը, ենթադրվում էր իրականացնել ինքնավերանորոգչական շարժման միջոցով, որի գաղափարական եւ հոգե անական առանցքը կազմում էր հայոց պատմության մեջ թեւածող արժեհամակարգը, որը հետո կոչվեց տարոնական, եւ Նժդեհը, որպես հայրենասեր-գաղափարապաշտի խորին մտահոգությամ ապրող մարդ, ձեռնարկում է ցեղակրոն շարժումը` որպես երիտասարդության կազմակերպման գործ: Ցեղակրոն շարժումը արեփոխիչ շարժում - վերածնունդ է: Այսօր մենք էլ հայրենասերի մտահոգությամ արդիական ենք համարում Նժդեհի ուսմունքը` որպես նշված վտանգների սանձազերծ ուժ: Ապա Նժդեհը խոսում է մյուս հանգամանքների մասին. նշվում է, որ շարժումը, երիտասարդության կազմակերպումից ացի, պայմանավորված էր այլ կարեւորագույն հանգամանքներով եւս: Նախ դա թուրքական գործոնն էր: Ցեղակրոն շարժումն ուներ նաեւ որոշակի ազգային նույթի քաղաքական եզրեր եւս: Մասնավորապես` ցեղակրոն շարժումը խրոխտ կերպով ելել էր հակադրվելու թուրքական հակահայկական գործունեությանը: Այն նպատակ էր դրել հայ ազգային կյանքում ստանձնել որոշիչ դեր հայ քաղաքական կուսակցությունների, Թուրքիայի հանդեպ ռնած` լավագույն դեպքում, չեզոք դիրքի ֆոնին: Թուրքիայում հանրապետության հռչակման օրից ի վեր, Թուրքիան աշխարհում սկսել էր քարոզչություն Հայոց ցեղասպանության էությունը

ձեւախեղելու, դրա նպատակները կոծկելու եւ դրա գոյությունն ընդհանրապես ժխտելու համար, նույնը շարունակվում է նաեւ մինչեւ այսօր: Թուրքերը դիմեցին հայերին վարկա եկելու քաղաքականությանը, հայ ազգը միջազգային հանրության աչքում նվաստացնելու գործին, որը հղի էր լուրջ վտանգներով: Այս պայմաններում, եր սփյուռքի մյուս կառույցները փաստացի անգործունյա էին, թուրքերին հակահարված տալու առաքելությունն իր վրա վերցրեց ցեղակրոնությունը: Այսօր Թուրքիայի արյունակից եղ այրը կամ, ինչպես ես կ նութագրեի` ադր եջանական Թուրքիան, ավագ եղ որ օգնությամ եւ, իհարկե, անմիջական մասնակցությամ հակահայկական քարոզչական արշավ են սկսել: Ղարա աղը կորցնելուց հետո սրանք ցանկանում են լո իստական լծակների միջոցով ցեխ շպրտել հայության վրա: Ղարա աղյան շարժումը որակել որպես «տեռորիստական», արցախցիներին` «տեռորիստներ», հայությանը` որպես «ագրեսորներ», որպես վտանգ միջազգային հանրության անվտանգության համար: Այսօր եւս, ինչպես Նժդեհն է նութագրում` եր հայկական կուսակցությունների մեծ մասը ելել է իրար դեմ եւ զ աղված է դատարկա անությամ , ժամանակի ու միջոցների` ազգի համար աննպատակ ծախսմամ , մեզ պետք է թուրքական քարոզչությանը լուրջ եւ միահամուռ, ամ ողջական ճակատով հակահարված տալ: Այսօր եւս զգացվում է ցեղակրոն ոգու արոյական աջակցության կարիքը` հայությանը գոտեպնդելու եւ նրա միջոցով ձեռք երածն ամուր եւ անխախտ պահելու համար: Սակայն ցեղակրոնության դիրքորոշումը Թուրքիայի հանդեպ միայն սրանով չէր սահմանափակվում: Միայն ինքնապաշտպանական հակաքարոզչությունը չէր հանդիսանում ցեղակրոնության ծավալման դրդապատճառը: Ցեղակրոնության վերա երմունքը Թուրքիայի հանդեպ, ացի արտաքին պատճառներից, պայմանավորված էր նաեւ ներքին պատճառներով. դա սփյուռքահայության պահանջատիրական քաղաքական վերա երմուքի ացակայությունն էր Թուրքիայի հանդեպ: Հայության շրջանում գերիշխող էր դարձել պարտվողական տրամադրությունը, ըստ որի` պետք չէր վերարծարծել հայկական հարցը, չխոսել տարածքային պահանջ122

ներից, իսկ հայ քաղաքական գործիչներից շատերը թուրքերի հետ մերձենալու առիթներ էին փնտրում: Այս պարագայում Ցեղակրոն շարժումը եկել էր վերարծարծելու հայկական պահանջատիրությունը, ինչպես Նժդեհն է նշում` ցեղակրոն ուխտերը շարունակում են մնալ Թուրքիայի պարտատերերը: Նշված շարադրանքը իր ողջ խտությամ ու քաղաքական եւ գաղափարական ասպեկտներով չափազանց կարեւոր է դառնում այսօր: Կարծում եմ, որ հայոց պատմությունը հոգու ողջ էությամ սերտած հայի համար ան արոյական է հարց արձրացնել, թե արդյոք հայությունը պիտի ջնջի իր հիշողությունից Թուրքիայի անասնականությունը, թե ոչ: Այսօր նական գիտությունները, մասնավորապես ֆիզիոլոգիան, ինչպես նաեւ հոգե անությունը, հանգում են այն տեսակետին, որ մարդու ապրած հոգեկան ցնցումները եւ ընդհանրապես ոլոր հոգե անական պահերը չեն կորչում եւ ջնջվում անհետեւանք, այլ որոշակի մուտացիոն փոփոխություններ մտցնելով գենոֆոնդի մեջ` գրանցվում են, արձանագրվում գեների մեջ, ավելացնելով քնած գեների քանակը, որոնք կազմում են ողջ գենոֆոնդի 95%-ը: Ուստի, պետք է ենթադրել, որ Հայոց ցեղասպանության ցավն ու տառապանքը` միախառնված թրքատյացության հետ, մեզ են փոխանցվել ժառանգա ար, այլապես ինչպես ացատրել 1965թ. ցույցը, ինչպես ացատրել Ղարա աղյան շարժումը, հայությունը թուրքին չի սիրում ոչ թե իր մտքի ողջ զորությամ , այլ ատում է հոգու էությամ եւ սրտի ողջ ա ախյունով, քանի որ հայ արյան մեջ սկսում են զարթնել նախնիների կրած տառապանքները: Եվ սա միայն սադիստական, ցավային հակազդում չէ, այլ նաեւ արոյահոգե անական հակազդում թուրքական շնականությանը, ան արոյականությանը, այս կապակցությամ լսենք Նժդեհին. «Աշխարհի ամենասեռակենտրոն ժողովուրդն է նա, որի շնա արոյությունը սեռն իսկ փոխադրած է երկինք… Հայը հավիտենականության զգացումն ունի, թուրքը` իր անխուսափելի նահանջի եւ պարտության ներշնչումը… Հայն ամենավսեմ հասկացողությունն ունի մայրության մասին: Թուրքն աշխարհի միակ ժողովուրդն է, որ մայր չունեցավ, չունի եւ պիտի չունենա:

Յոթնիցս նվիրական է հայրենիքի հասկացողությունը հայ մարդու համար. թուրքը հայրենիք չունի եւ պիտի չունենա, քանզի մայր եւ ընտանիք չունեցավ: Պետություն դեռ ասել չէ հայրենիք: Թուրքը իժն է, որ դեռ մոր արգանդում զինված է թույնով»6: Այսպիսով, հայ–թուրքական հակադրությունը նաեւ աշխարհայացքային տարա եւեռությունից եկող զգացմունքային ամ ողջականություն է, ահա թե ինչու հնարավոր չեղավ, հնարավոր չէ եւ հնարավոր պիտի չլինի հայ–թուրքական իրական հաշտեցումը. առժամանակյա զինադադարները դեռ հաշտեցում չեն: Սակայն այս ամենի իրականության հետ միաժամանակ, այսօր եւս կան տարրեր, որոնց հոգու էությունը չի կազմում ազգային արոյականը, եւ սրանք իրենց տեղատվությունը Թուրքիայի նկատմամ համարում են պատմականորեն տրամա անական քայլ եւ ազգային արոյականի տեսակետից ոչ միայն ացատրություն չեն տալիս, այլեւ երում են ապուշ հիմնավորումներ: Մեկնա անելով, թե դա անհրաժեշտություն է, քանզի մեզ անհրաժեշտ է հայ-թուրքական սահմանի ացումը եւ մենք չենք կարող ապրել հավերժ շրջափակման մեջ: ճշմարտություն կա ասվածի մեջ, այց ան արոյական թուլության տհաճ նեխահոտը խեղդում է, նշվածի մասին անդրադարձ կա նաեւ տարոնականության մեջ, ըստ որի` ցավն այնտեղ է, որ հայրենասեր, տարոնատիպ հայի հետ ազատագրական սայլին է լծված նաեւ ոչ տարոնատիպ հայը իր վախկոտությամ , թուլամորթությամ , հոգեկան նվաստությամ եւ, ինչու չէ, միտումնավոր հայրենասիրությամ : Ըստ սրանց, պետք է վաճառել սեփական հոգին եւ սեփական գիտակցությունը` Թուրքիայի աջը համ ուրելու եւ իրենց ճակատին դնելու համար: Սրանք չեն գիտակցում, որ թուրքի զենքի հաջողությունը սեփական ուժի լիությունից չէր, այլ մեր ժողովրդի դիմադրության պակասից: Ամենեւին էլ պարտադիր չէ խաթարվել հոգեպես` տնտեսապես շահելու համար, առավել եւս քաղաքականության մեջ, որտեղ նորմ է դարձել մի ան ասելը եւ մի այլ կերպ գործելը` վարշավյան համաձայնագիրը չկապեց Հիտլերի ձեռքերը ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակվելու համար, ընդհակառակը` նա այն օգտագործեց որպես թշնամու աչալրջությունը թուլացնող միջոց: Հայ պարտվողական ու թուլակամ մասը ինչքան էլ

ճգնի կաշվից դուրս գալ, Թուրքիայի գարշապարը գրկել, միեւնույն է թուրքը գիտակցում է, որ թրքատյացությունը չի ջնջվելու հայ ոգուց, քանի որ հոսում է մեր արյան մեջ որպես հրեղեն հեղեղ: Եվ եթե Թուրքիան այնուամենայնիվ գնաց զիջումների, ապա դա չի անելու հայ ստրկամտության իրեն մատուցած ծառայությունների դիմաց, այլ միջազգային հարա երությունների եւ աշխարհաքաղաքական իրավիճակի նականոն ճնշման տակ: Սակայն Թուրքիան միշտ էլ երազում է եւ հարմար առիթ է փնտրում` մեր ժողովրդին գլխովին ոչնչացնելու եւ երկրի երեսից ջնջելու համար: Թուրքիան գիտակցում է, որ իր գոյությունը անվտանգ եւ առանց ցնցումների պահելու համար կենսական անհրաժեշտություն է նաեւ հայության մնացած մասի նաջնջումը, հարցը մեզ երկուսիս համար էլ ընդունում է գոյության կռվի նույթ, որի վերջնական արդյունքը պիտի լինի մեր երկուսից մեկի հեռացումը պատմության թատերա եմից: Եվ այնուամենայնիվ, հայ պարտվողականները համառորեն փակում են աչքերը, սրանք իրենց կարճ տրամա անությունից այն կողմ ան չեն տեսնում, սրանց համար ցեղակրոնությունը կարող է հանդիսանալ այն, ինչ կարող է լինել վիրա ույժը սրտի ան ավարարությամ տառապող հիվանդի համար, սրանց համար խորթ է մնում ցեղակրոնության արիական էությունը, որը տալիս է աշխարհը կառավարող օրենքների նութագիրը, ըստ որի` աշխարհը կառավարում է հակամարտության օրենքը: Ցեղակրոնությունը ճգնում է մեր իդեալիստ ազգի համար հասկանալի դարձնել կյանքի դաժան օրենքը, մարդկության պատմությունն ապացուցում է, որ ոլոր ազգերը ձգտում են արեւի տակ հարմար եւ կայուն մի տեղ գրավել: Պատմության մեջ իրական արդարություն չկա, արդարությունը տվյալ պահին ուժեղի կողմից հաստատված իրերի դասավորությունն է, հետեւա ար` հաղթանակը ոչ թե արդարության տրամա անական հաջորդականությունն է, այլ ուժեղի ձեռք երումը: Հայ պարտվողականները չեն ցանկանում ըմ ռնել նշված տրամա անությունը, սրանց ազգադավ դիմապատկերը ինչպես նույն էր այն ժամանակ, այնպես էլ չի փոխվել հիմա` նույն թույլ ու իրենց թուլությունից չամաչող հոգե անական դիմագծերն են: Ցեղակրոնությունն այսպես է պատասխանում սրանց ան արո վարքագծին:

Դրանք` հայ պարտվողականները, զարմանալիորեն նման են իրար, անկախ նրանից, թե եր , որ դարում են ծավալել իրենց քայքայիչ գործունեությունը, ժամանակը անզոր է եղել վերափոխել սրանց դիմապատկերը: Այսօրվա հայ պարտվողականը ամենավատն է ու ամենավտանգավորը, սա ճգնում է ապացուցել, որ մենք Թուրքիայի տկար ու թույլ հարեւանն ենք, ուստի այլ ելք չունենք, քան մոռանալ մեր պատմությունը, ներել թրքությանը եւ մտնել նրա թեւի տակ: Ասվածը դիվանագիտական խորամանկություն եւ Թուրքիային շփոթեցնելու փորձ չէ իր էությամ , այլ թուլակամ վախկոտության եւ վախի արտահայտություն: Ցեղակրոնությունը ճիշտ է, եր նկատում է, որ այո՛, ծիծաղելի է տկարի ներումը, ինչպեսեւ նրա հաշտարար ոգին: Տկարին իրավունք տրված չէ մեծահոգի լինելու: Նա չի էլ կարող այդպիսին լինել: Եվ եթե դա հնարավոր լիներ, միեւնույն է, կիրառելի չի լինելու մեզ համար, քանի որ Թուրքիան իրավացիորեն մեր ներումն ու հաշտարար ոգին պիտի վերագրի մեր թուլությանը եւ ոչ թե մեր մեծահոգությանը: Ներելով` մենք մատնած կլինեինք, թե մահացիորեն թույլ ենք: Ցեղակրոնությունը իր դիպուկ նկատողությունն է անում` ասելով, որ եթե այդքան շատ եք ուզում ներել թուրքին, ուստի անհրաժեշտություն է նախ հաղթել նրան եւ ավելացնում, որ հայությունը մի օր կների նրան, սակայն ոչ թե վախից դրդված, այլ իր առջեւ ծնկի երելուց հետո: Իսկ մինչ այդ օրը նա մեր գլուխը պիտի փնտրի, ահա թե ինչու է մեզ պետք ցեղակրոնությունը: Նա, ով ոչ միայն ուղիղ նայել է թուրքական վտանգի աչքերի մեջ, այլեւ հանել այդ վտանգի աչքերը` իրավունք ունի հայ կյանքում իր արժանավայել տեղը գրավելու: Նժդեհը «Ցեղային արթնություն» հոդվածում` «Իմ խոսքը նորահաս սերնդին» վերտառության տակ, խոսում է հայ մտքի վրա ցեղակրոնության ազդեցության մասին, ըստ որի` սփյուռքահայության գիտակցությունը, արոյականությունը, փիլիսոփայությունը պիտի լցվի ցեղակրոնությամ , քանզի միայն ցեղակրոնության շնորհիվ հնարավոր կլինի պաշտպանվել օտար միջավայրի ացասական ազդեցությունից, հաստատել ներքին հասարակական եւ քաղաքական համերաշխություն եւ ոչնչացնել թուրքական վտանգը` դամոկլյան սրի պես կախված մեր գլխին: Հակադրվելով

սփյուռքի այդ ժամանակվա թուրքոֆիլական հայ տրամադրություններին` ցեղակրոնությունն իր հետեւորդներին մատուցում է հետեւյալ ազգային վերա երմունքը. «Ի՞նչն է հայորեն ճշմարիտը», - հարցին` ցեղակրոնը պետք է պատասխանե. Հայաստանը կար եւ պիտի վերականգնվի Թուրքիայի անդամահատությամ : - Ի՞նչն է հայորեն արին. - Անընտրողա ար հարվածել թուրքն ու Թուրքիան: - Ի՞նչն է հայորեն գեղեցիկը. - Ապրել լեգեոնականության ոգով եւ հասունանալ ցեղի մղելիք ճակատամարտերի համար: Թրքատյացությո՞ւնը: Այո՛, կատաղի է մեր ատելությունը, քանզի կտառապենք որպես հայ եւ որպես մարդ: Մեր մեծ տառապանքեն պիտի ծներ մեր մեծ ատելությունը, որն այլ ան չէ, եթե ոչ հոգե անական պատասխանը հայ տառապանքի»7: Կարեւոր է նաեւ անդրադառնալ Նժդեհի մյուս հոդվածներին, մասնավորապես` 1933թ. Բոստոնում, «Հայրենիք» օրաթերթում լույս տեսած` «Ցեղային արթնություն» հոդվածաշարին: Նշված աշխատությունը մանրակրկիտ կերպով ներկայացնում է ցեղակրոնության գաղափարական եւ նպատակային ներկապնակը: Իսկ «Մեր ապագան վտանգված» հոդվածում խոսվում է պատմական եւ աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից ցեղակրոնության անհրաժեշտության հիմնավորման մասին: Նժդեհը իր հիմնավորումները երում է հենվելով այն ժամանակվա խորհրդային Հայաստանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակի վրա: Չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո փոփոխություններն ակնհայտ են, սակայն ամեն ինչ մեծ մասամ նույնն է մնացել` համապատասխանելով Նժդեհի նութագրմանը: Արեւմտյան Հայաստանն այսօր անհայա նակ է` կազմելով օրվա հանրապետական Թուրքիայի մի մասը: Այսօրվա Հայաստանը Արարատյան դաշտի մի մասն է` ընկած Ադր եջանի եւ Թուրքիայի միջեւ: Հայության քաղաքական վիճակից ացի, կա նաեւ մեկ այլ խնդիր եւս, որը պակաս վտանգավոր եւ մտահոգիչ չէ. դա մեր աշխարհագրական դիրքն է. «Աչքի անցկացրեք այն գիծը, որը մեր այսօրվա սահմաններն են կազմում: Թուրքերը Իգդիրում` էջմիածնի պատերի տակ: Թաթարը Շարուրում` Երեւանի պատերի տակ:

Նույնը Նախիջեւան-Օրդու ադում` դարանամուտ Սյունիքի թիկունքում: Արեւելքից էլ Ադր եջանը: Տեսնում եք, դա այլ ան չէ` քան մի երկաթե օղակ հայ երկրի շուրջ»8: Վերլուծում է Նժդեհը եւ ապա տալիս է փրկվելու դեղատոմսը` գրելով, որ մեր ժողովրդի նաջնջման վտանգն այսօր ամենամեծն է: Փոխվել են հայ ժողովրդի հոգե անությունը, քաղաքական վիճակը, աշխարհագրական դիրքը, իհարկե` ի վնաս մեզ, եւ վտանգը գերագույն է: Սակայն Նժդեհը խուճապի չի մատնվում եւ փնտրում է փրկության ուղիներ` ասելով, որ տվյալ իրավիճակում հայ ժողովուրդը կարող է փրկվել միայն որդեգրելով իր իրական հոգեկան կառուցվածքը` ուժեղանալու եւ դրա հաշվին ապրելու համար, ապա Նժդեհը ավելացնում է, որ ուժը միայն նյութական կողմ չունի, այլ կա նաեւ հոգե անական ուժը, որը կարող է փրկել մեզ: Ցավոք, նույն աշխարհագրական սահմանները մեծ մասամ նաեւ մեր այսօրվա սահմաններն են, հետեւա ար Նժդեհի մտահոգությունը տեղին է նաեւ այսօր, եւ չնայած ղարա աղյան հաղթանակի փաստին ու մեր հզոր անակի առկայությանը, որը եւս մեր արոյական ուժի արդյունքն էր, մեր ապագան նույն վտանգներով հղի է նաեւ այսօր: Նժդեհը տալիս է նշված վիճակում գոյատեւելու անալին` հոգե անական ուժը, եւ հենց այս հասկացողությամ է ամ ողջովին շաղախված ցեղակրոնությունը, ահա թե որն է ցեղակրոնության արդիականությունը` նրա միջոցով չկորցնել արիական քաջ հոգե անությունը` չ նաջնջվելու համար: Այսպիսով, ցեղակրոնության սկզ ունքները կարեւորություն ունեն նաեւ ազգային անվտանգության տեսակետից: Նժդեհը «Ցեղային արթնություն» հոդվածում տալիս է նշվածի տրամա անական շարունակությունը եւ նշում հոգե անորեն, արոյական հզորության եւ հայ հաղթանակի նախապայմանները: Ինչպես արդեն նշեցինք, ցեղակրոնությունը հաղթանակի հասնելու համար ենթադրում է արոյական ուժ, սակայն այդ ուժին տիրապետելու համար պետք է գիտակցել, թե ինչպիսի զորավոր կարողություններ կան թաքնված մեր ցեղի մեջ, ացահայտել դրանք, զինակցել դրանց հետ, սակայն այդ ուժերը ացահայտելու համար պետք է լինել ցեղաճանաչ: Միայն ինքնաճանաչ, ինքնացեղաճանաչ անհատների առջեւ են ացվում այդ գաղտնիքի դռները, միայն նրանք են կարողանում անգիտակցա ար

օգտվել այդ ուժերի զինակցությունից: Այսպիսով, Նժդեհը ցեղակրոնության միջոցով մեզ տալիս է հաղթանակի էլիքսիրը: Նժդեհի ուսմունքը մեզ հոգե անորեն դարձնում է հաղթանակած եւ տալիս է հոգե անական այն գործիքները, որոնք արթնացնում են ազգի պատմական ինքնագիտակցությունը: Ցեղակրոնության շնորհիվ հայությունը տեր է դառնում ազգային աշխարհայեցողության, տալիս է ճիշտ դաստիարակություն մատաղ սերնդին: Ցեղակրոնությունը մտահոգվում է մեր ազգային ճակատագրով եւ նշում կատեգորիաներ, որոնք պիտի կառավարեն մեր ազգային ճակատագիրը, այն հոգե անորեն հնարավոր է դարձնում այդ ճակատագրի ղեկի հանձնումը հայ ժողովրդի ձեռքը: Անցեղաճանաչությունն ունի նաեւ կոնկրետ վտանգներ, ցեղաճանաչության ացակայության պատճառով ժողովուրդն իր երիտասարդությանը կդաստիարակի սխալ, որի հեռակա հետեւանքները կլինեն ազգի կողմից որդեգրվելիք սխալ քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը, իսկ ազգի ճակատագրում դրանց խաղացած մեծ նշանակությունը կասկածից վեր է: Ցեղակրոնության արդիականությունը եւ կարեւորությունը նաեւ նրանում է, որ այն հստակ ըմ ռնում ունի մեր ազգի անհատականության, առանձնահատկության եւ անաղարտության պահպանման գործում եւ որ իր հոգե անական ազդեցության շնորհիվ ապահովում է նշված հասկացողությունների առկայությունը որպես արոյական իմունիտետ: Նույն մտահոգությունն է արտահայտվում տարոնական աշխարհայեցողության մեջ, ըստ որի մենք, մեր պայքարի համար, մեզ անհրաժեշտ զենքերն ու մտքի մեր ղեկավար սկզ ունքները պիտի առնենք ոչ թե օտար գաղափարներից, այլ մեր պատմության հավիտենական ոգուց: Ցեղակրոնության մեջ խնդրին ավելի մանրակրկիտ է անդրադարձվում, ցեղակրոնությունը կոնկրետ վերա երմունք ունի օտարամոլության հանդեպ, նշվածի մասին ցեղակրոնության տրամաանությունն այն է, որ սեփական ցեղային արժեքներով չապրող ժողովուրդն օտար մշակույթն ընդունում է իր անհատականության հաշվին եւ ապազգայնանում է, քանի որ նմանակումը ոչ մի կերպ չի ավելացնում ազգի հոգեւոր պաշարը, այլ հակառակը`

խաթարում է ժողովրդի ազգային նութագիրը, ուստի մեր ազգին անհրաժեշտ է ոչ թե եվրոպականացում, այլ` ցեղայնացում: Այսպիսով, Նժդեհի գաղափարների միջոցով ազգը հեռու կմնա հոգեւոր ապականումից` կարեւոր անհրաժեշտություն ազգի անաղարտությունը պահելու գործում: Նշված հարցի շուրջ արծարծում կա նաեւ Նժդեհի «Վտանգավոր մոլորություններ» հոդվածում. «Կոսմոպոլիտի հայրենիքը, իր հայտարարությամ , համայն աշխարհն է, համայն մարդկությունը: Չկան ազգեր, կա մարդկությունը, - ասում է այդ երազատեսը եւ հայացքը ուղղում դեպի անորոշ հեռուները: Պիտ սիրել, ասում է սա. պիտ սիրել ոլոր մարդկանց առանց ցեղի, գույնի, կուլտուրայի խտրության: Այո՛, պիտ սիրել, պիտ կարեկցել… Բայց միթե մեր դեպ մարդկությունն ունեցած սերը ազատում է մեզ եւ մեր ժողովուրդը սիրելուց, հայրենասեր լինելուց: Մերը պիտի չսիրել, որովհետեւ պետք է սիրել եւ օտարինը: Մի մասը պիտի չսիրել, որովհետեւ սիրում ենք ամ ողջությունը: Անհեթեթություն չէ՞ դա… չէ, լրջորեն կաղում է այդ մոլար վարդապետությունը. նրան պակասում են տրամա անությունը եւ արոյականությունը: Հեռու մեզնից այդ մոլորությունը»9: Կոսմոպոլիտությունը եւս քարոզում է օտարաֆիլություն, ենթադրում է նմանողություն, թամիտ կրկնողություն: Սա, տարածելով օտարահակություն, երկրորդ պլան է մղում ազգային լեզուն, ազգային միտքը, ազգային, տրամա անությունը, ազգային կենցաղը, սա սպանում է ազգի անհատականությունը` նրան տանելով ձուլման ճանապարհով: Նժդեհը նշում է. «Ե. դարում կրակի ախտը փորձող պարսկականության խոփը քարին զարկողը հայոց թարմաշունչ ցեղայնությունն էր, որը այսօր կռվի պիտի կանչել հայասպան թրքության եւ ցեղամերժ լենինականության դեմ»10: Տեսնում ենք, որ Նժդեհը պարսիկ Հազկերտի դիվային` հայոց ուծացման ծրագիրը վիժեցնողը ցեղն էր համարում: Ինչպես հիմա կոսմոպոլիտները, այնպես էլ նույն մեթոդներն էին անեցնում նաեւ Ե. դարում պարսիկները` իրենց նիզակներն ուղղելով նախ հայ լեզվին, հայ դավանանքին ու հայ մտածումին, եւ միայն ցեղի ուժականության միջոցով ազգը փրկվեց իր գլխին կախված դամոկլյան սրից: Նույն մարտավարությունից օգտվեցին նաեւ ինտերնացիոնալ կոմունիստները` ազգը քայքայելու համար

քարոզելով աթեիզմ` հարված հայ դավանանքին, հայ հոգուն, մոդայիկ ռուսականություն` հարված հայ լեզվին ու հայ տրամաանությանը, մարքսիզմ ու մատերիալիզմ` հարված հայ ստեղծագործ ու իդեալիստ մտքին: Այժմ նույնը խաղարկում են մեր դեմ նույն քաղաքական նպատակին ձգտող այլ ուժեր` արդեն կոսմոպոլիտության տեսքով: Կոսմոպոլիտությունը ռեալ վտանգ է, գործիք աշխարհը կառավարելու ձգտող մութ ուժերի ձեռքին, ովքեր ուզում են անասնացնել, կամազրկել, մթագնել ազգերի գիտակցությունը եւ նրանց դարձնելով տխմար ամ ոխներից կազմված հավաքականություններ` կառավարել աշխարհը: Սա նկատի ունի Նժդեհը` խոսելով ցեղամերժ լենինականության մասին, այն եւս, ինտերնացիոնալիզմ քարոզելով, հանդիսանում էր աշխարհաքաղաքացիության ծնծղա, սակայն, այնուամենայնիվ, ազգը նշված 70 տարիների ընթացքում մնաց ազգային աշխարհայացքի կրող եւ միակն էր, որ 3 անգամ ընդվզեց իր վզին փաթաթված ապազգային վարչակարգի դեմ: Այսօր նույն պլատոնական սիրո հիմար գաղափարը քարոզում են այլ ուժեր` ունենալով նույն նպատակը: Դիվային ծրագիրը մնացել է նույնը, փոխվել են այն խաղարկողները: Տեսնում ենք, որ Նժդեհի գաղափարների արդիականությունն ավելի որոշակի է դառնում: Սակայն Նժդեհի գաղափարները ենթադրում են նաեւ մեկ այլ կարեւորագույն գործառույթ, որ այսօր դարձել է այդքան կարեւոր: Ղարա աղյան շարժումից հետո սոցիալական անջրպետ առաջացավ ժողովրդի տար եր հատվածների միջեւ, եւ ազատ շուկայական հարա երությունների հաստատման հետեւանքով, նականա ար, առաջացավ հարուստների եւ աղքատների խավային աժանում, նյութական եւ կենցաղային հողի վրա ծայր առավ անհասկացողություն ազգի որդիների միջեւ, սկսվեց խավային շերտավորում, դասակարգում եւ այդ դասակարգերի միջեւ փոխադարձ անհասկացողություն, անվստահություն եւ այլ ացասական երեւույթներ: Դրանց ծանր հետեւանքներն ազգերի համար մեզ ծանոթ են պատմությունից. ապացույց` եվրոպական երկրների հեղափոխությունները եւ վերջապես հոկտեմ երյան կասկածելի հեղափոխությունը` հրահրված Ռուսաստանը տապալելու ձգտող ուժերի կողմից, որտեղ վարպետորեն խաղարկվեց եւ

օգտագործվեց հասարակության տար եր շերտերի թշնամանքը միմյանց հանդեպ: Ցեղակրոնությունը գալիս է մեզ զերծ պահելու նշվածից, այն քարոզում է ներցեղային արոյական, որը ստեղծում է ներհասարակական արոյական նորմեր եւ օրենքներ, որոնք պիտի գան ղեկավարելու եւ վերահսկելու ազգային հասարակական կյանքը, այն դատապարտում է էգոիզմը` այն դասելով վերը նշված վտանգավոր մոլորությունների շարքին: Ցեղակրոնությունը եսասերի մասին խոսում է որպես ուրիշների հաշվին ապրող, միայն իրավունքներ ունեցող եւ պարտականություններ չհանդուրժող, հասարակության միջոցներն առանց լրացնելու սպառող զզվելի էակի մասին եւ անաձեւում, որ նա իր այդ հոգեկերտվածքով իրավամ դառնում է շրջապատի թշնամին: Սրանց համար արձրագույն արժեքը շահն է, եւ նույնիսկ հայրենիքը կարելի է տեղափոխել այնտեղ, որտեղ իր տաղտուկ կյանքի շահը մեծանում է: Դա է պսակազերծում սր ությունները, իդեալները, հայրենիքը եզրափակում է ցեղակրոնությունը եւ իր խոսքն է ուղղում նաեւ հայ մեծահարուստներին, մատնանշելով. – Նյութականացած արեկեցիկները միջոցներ ունեն` օտար երկնքի տակ ըստ պահանջի ապրելու համար, եւ սրանք կարիք չունեն հոգեւոր արժեքների եւ արձր արոյական կերպարների, սրանց համար եթե կա հայրենիք – լավ, չկա – ոչինչ, առանց նրա էլ կյանքը հարմարավետ է, նրանք հայրենասիրության կարիք չեն զգում: Ցեղակրոնությունը տալիս է նաեւ աշխարհի ռեալ իրական պատկերը, հանգամանքների իրական, ճշմարիտ դրվածքը, այն ցույց է տալիս իրական, դեպի փրկություն տանող ճանապարհը, այն հոգե անորեն ձգտում է հային հանել այդ ճանապարհի վրա` նրա երթը հաղթական, խրոխտ եւ հարգանք պարտադրող դարձնելու համար: Նժդեհը արձրացնում է նաեւ քաղաքական կողմնորոշման հարցը, որն այսօր այդքան մոդայիկ է դարձել հայ քաղաքական կյանքում: Հայ «քաղաքագետներն» ամեն օր աղմուկաղաղակ են արձրացնում, անավեճերի են ռնվում իրար հետ, թե որ կողմնորոշումն է ավելի ձեռնտու` ռուսականը, ամերիկյանը, թե եվրոպականը: Նշված տրամադրությունը միշտ էլ սնուցանել է հայոց ձախողումը: Պատահական չէ, որ Հ. Քաջազնունին համե132

մատության եզրեր էր մտցնում թուրքական եւ ռուսական կողմնորոշումների միջեւ իր` «Ռուսիա, թե Թուրքիա» գրքույկում: Նժդեհը խաչ է քաշում նշված մտածողության վրա եւ ցույց է տալիս դրա կործանարար լինելը ինքնապաշտպանության վրա: Նախ, ըստ ցեղակրոնության, անհրաժեշտ է դրսից փրկություն չհուսալ, քանի որ թույլը փրկություն չունի, իսկ հույսն իր վրա չդնողը չի կարող ուժեղ լինել, ուստի պետք է ինքնապաշտպանության հույսը միայն սեփական ուժերի վրա դնել: Կա պատմության խրատը, որը սովորեցնում է, որ պետք է լինել այնքան ուժեղ, որ թշնամին չհանդգնի հարձակվել: Հաշվի առնելով մեր պետության այսօրվա իրավիճակը` Նժդեհի այս խոսքը կարելի է համարել մարգարեական: Չէ՞ որ մեր անակի ուժն ու մարտունակությունն է սանձում թշնամուն, նրան ստիպում չհանդգնել առաջ խաղալ: Մեր այսօրվա ձեռք երումներն ու մեր ուժը գալիս են գործով փաստացի ապացուցելու Նժդեհի գաղափարների իսկությունը: Նժդեհը պատգամում է, որ ուժն անհրաժեշտ եւ կարեւորագույն պատգամ է անվտանգ եւ ապահով լինելու համար, եւ ացառիկ խելքն ու տաղանդը ի չիք են դառնում եւ կորցնում են իրենց արժեքը առանց ուժի զինակցության, հետեւա ար Նժդեհը պատգամում է լինել ուժեղ, էլի ուժեղ եւ միշտ ուժեղ: Այսօրվա մեր հեռուստատեսային եթերը, մեր թերթերի ովանդակությունը, մեր հասարակության մեջ հնչող խոսքը եւ ընդհանուր արոյահոգե անական վիճակը լավագույնը չեն հայության համար: Այդ իրավիճակում տեղի է ունենում ազգի սթափ գիտակցության ժանգոտում, ազգը սկսում է այլեւս վտանգավոր չհամարել իր գլխին կախված վտանգը, մեր վզին փաթաթված նյութական ճահիճը կլանում է ոլոր արձր նպատակներն ու ձգտումները, ուստի ցեղակրոնություն ենք քարոզում նշված վիճակը փոխելու համար, քանզի ցեղակրոնությունը կոնկրետ վերա երմունք ունի նշված հարցերի շուրջ եւ դրա կապակցությամ նշում է, որ ազգի տվյալ պահի իդեալը նրա ապագայի հայելին է: Բարձր արոյականով օժտված նպատակները եւ դրանց հասնելու ձգտումը ազգերին հեռու են պահել արոյական կործանումից: Ահա եւս մեկը ցեղակրոնության արդիականություններից` ցեղակրոնության համահայկական արժեքների եւ նպատակների միջոցով ազգը հանել առօրեական նյութական ու

գռեհիկ ճահճից ու տեր դարձնել համահայկական իդեալների: Հայության համար այդպիսի նպատակը մեկն է եւ համընդհանուր` հայոց աստվածատուր հայրենիքի քաղաքական եւ ազգային ազատագրումը: Նժդեհի ուսմունքը գալիս է հայությանը տեր դարձնելու իր իրական ձգտմանն ու նպատակին, եւ այդ նպատակի ճանապարհին նա հայությանը հետ է պահում հոգեւոր փտախտից: Այսպիսով, ցեղակրոնությունն ավելի սուր կերպով է արտահայտում իր անհրաժեշտությունը, քանի որ այսօրվա նյութականացվող եւ նյութական արժեքներ պաշտող աշխարհում հայությունը կարող է հոգեւոր հիվանդություններով տառապել:

.

Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Ցեղակրօնութիւնն ի ր յաղթանակի զօրոյթ, էջ 485: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Ցեղակրօնութիւնն ի ր յաղթանակի զօրոյթ, էջ 484: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Ինչո՞ւ ստեղծվեց ցեղակրոն շարժումը, էջ 474: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Որդիների պայքարը հայրերի դեմ, էջ 75: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, էջեր իմ օրագրեն, էջ 51-52: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., Ցեղային արթնութիւն, 2006, էջ 498: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Մեծ եղեռնի խորհուրդը, էջ 500-501: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Մեր ապագան վտանգված, էջ 28: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Վտանգաւոր մոլորութիւններ, էջ 31: Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Եր., 2006, Ցեղակրօնութիւնն ի ր յաղթանակի զօրոյթ, էջ 481:

Գեւորգ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ՈՒՍՄՈՒՆՔԻ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վաղը ազգովին պիտի հնձենք այն, ինչ որ սերմանում ենք այսօր:

Գարեգին ՆԺԴԵՀ ԽՍՀՄ փլուզումից եւ Հայաստանի անկախության վերականգնման առաջին իսկ օրվանից մտավորականության, առաջադեմ քաղաքական գործիչների կողմից ազմիցս խոսվել է ազգային գաղափարախոսության դերի մեծացման մասին: Այս ուղղությամ քննարկումներ անցկացնելու եւ կոնկրետ քայլեր կատարելու անհրաժեշտությունը, ինչպես ցույց է տվել պատմությունը, առաջ է գալիս ազգային սուր ճգնաժամերի ընթացքում: Սակայն մեր օրերում, համընդհանուր համաշխարհայնացման կամ միօրինակացման ժամանակաշրջանում, այս ուղղությամ իրականացվող քայլերն առավել քան արդիական են եւ հրատապ: Այնինչ, Հայաստանի երրորդ Հանրապետության առաջացման շրջանում մեծ ուշադրություն չդարձվեց ազգային գաղափարախոսության խնդրին, որը կուղղորդեր մեր հանրապետության հետագա զարգացումը: Ներկայիս որոշ գործիչներ, խոսելով ազգային գաղափարախոսության ստեղծման անհրաժեշտության մասին, մոռանում են այն իրողությունը, որ նման արժեհամակարգ մեզանում արդեն գոյություն ունի: Եվ մեր խնդիրը պետք է լինի այն ժամանակի պահանջներին համապատասխանեցնելը եւ մեր մատաղ սերնդի մեջ այդ գաղափարների տարածումն ու արմատավորումը: Խոսքը վերա երում է հայ ժողովրդի ականավոր զավակ Գարեգին Նժդեհի թողած գիտատեսական ացառիկ ժառանգությանը, որը հնարավորություն է տալիս զուգորդել արեւմտյան ժողովրդավարական արժեքային համակարգը` ազգային արժեհամակարգերի հետ: Այս առիթով Նժդեհը նշել է, որ հայրենասիրությունն ու մարդասիրությունը համատեղելի են, եւ մարդասերը կարող է լինել նաեւ ազգասեր: Հետեւա ար, անհիմն են ոլոր մեղադրանքները

այն մասին, թե ի ր Գարեգին Նժդեհի ուսմունքի մեջ առանցքային տեղ է գրավում ազգայնամոլությունը: Մինչդեռ Նժդեհը առաջ է քաշում միայն պատմական հայրենիքի ազատագրման խնդիրը` ացառելով ատելությունն այլ ազգերի ու մշակույթների նկատմամ : Մուշեղ Լալայանի կարծիքով` Նժդեհի ուսմունքի համամարդկային արժեքը պակաս կարեւոր չէ, քան զուտ ազգայինը, եւ եթե մենք կարողանանք նաեւ Նժդեհին եւ նրա ուսմունքը ներկայացնել աշխարհին ի րեւ համամարդկային արժեք, ապա, վստահա ար, նա մի օր արժանի տեղ կգրավի աշխարհի մեծերի շարքում 1 : Վերը նշվածի վկայությունն են նաեւ Գ. Նժդեհի հետեւյալ խոսքերը. «Ժողովուրդներն ապրում են իրենց, ստեղծագործում` մարդկության համար» 2 : Որպես հայ ժողովրդի ազգային գաղափարախոսության հիմնական դրույթներ պարունակող համակարգ, Գարեգին Նժդեհի հայացքներն այսօր էլ խիստ արդիական են: Ուստի Նժդեհի «Ցեղակրոնություն» եւ «Տարոնականություն» ուսմունքները կարող են հանդիսանալ գաղափարական հզոր հիմք` ողջ հայությանը համախմ ելու եւ համազգային խնդիրների նկատմամ միասնական մոտեցում դրսեւորելու համար: Համաշխարհայնացման ընթացքում հաճախակի հանդիպող հոռի երեւույթների տարածումը հայ երիտասարդության շրջանում ացառելու համար կարեւոր է այնպիսի արժեքների պահպանումը, որոնք նշել է Նժդեհը իր Ցեղակրոն ուսմունքում: Այս մասին իրավացիորեն նշել է Նժդեհը. «Հայրենիքի եւ հայրենասիրության թշնամին աշխարհաքաղաքացին է` կոսմոպոլիտը: Սրա հայրենիքը, իր հայտարարությամ , համայն աշխարհն է, ազգը` համայն մարդկությունը… Բայց մի՞թե մեր դեպի մարդկությունն ունեցած սերը ազատում է մեզ ժողովուրդը սիրելուց, հայրենասեր լինելուց» 3 : Նժդեհը որպես այդպիսի արժեքներ առանձնացնում է հայրենիքի, լեզվի, մեծ մեռելների ուժի եւ նախնիների պաշտամունքը: 1933թ. Գ. Նժդեհը ԱՄՆ-ում նախաձեռնեց Ցեղակրոն շարժումը եւ այն ընդլայնելու նպատակով հիմնադրեց Ցեղակրոն ուխտը, որի «Ծրագիր-Կանոնագրի» մեջ ամրագրված են հետեւյալ սկզ ունքները. «Ստեղծել ցեղակրոն սերունդ մը, որուն անդամները ապրին եւ գործեն որպես ցեղի հպատակն ու մարտիկը, ուր որ էլ լինեն եւ ընկերային ինչ դիրք էլ ունենան» 4 :

Այս արժեքներն այսօր էլ կարող են մեծապես նպաստել երիտասարդներին ազգային ոգով դաստիարակելու համար, քանի որ հայրենիքի նկատմամ սերը յուրաքանչյուր հայի համար պետք է լինի առաջնային` անկախ նրա կրոնական, քաղաքական պատկանելությունից: Նժդեհը կոչ է անում միմյանց հետ խոսել միայն հայերեն` հիշեցնելով, որ լեզվի կորուստը հանգեցնում է ժողովրդի հոգեւոր արժեքների թուլացմանը եւ անկմանը: Նժդեհը մեծապես կարեւորում է մեծ նահատակների հիշատակի պահպանումը, քանի որ մատաղ սերնդի դաստիարակման գործում այն ունի առանցքային նշանակություն: Նժդեհը նշում է. «Մի ժողովուրդ արոյապես այնքան է ուժեղ, որքան ջերմ է նրա պաշտամունքը դեպի իր մեծ մեռելները: Իր նահատակների, իր անմահների դեմ մեղանչող ժողովուրդը մեծապես մեղանչում է իր ապագայի դեմ» 5 : Ուստի, շատ կարեւոր է հայ երիտասարդության կողմից նախնիների պաշտամունքը. «որոնք առյուծացան իրենց արիության մեջ, աստվածացան իրենց հոյակապ նվիրումի մեջ, որոնք իրենց արյունը շռայլեցին մեր ցեղի գոյությունը եւ պատիվը հավիտենականացնելու համար» 6 : Ցեղակրոն գաղափարախոսության արդիականությունը եւ ացառիկ կարեւորությունը նաեւ այն է, որ այս ուսմունքում ազգային միասնության պահպանման տեսակետից ուշադրություն է հատկացվում հայեցի եւ պետական մտածելակերպի դրսեւորմանը` անկախ ազգի անդամների կրոնական եւ քաղաքական համոզմունքներից: Քանի որ մեր ժողովրդի պատմության մեջ, ցավոք, եղել են այնպիսի գործիչներ, որոնք կրոնական ու քաղաքական ուղղվածությանը ավելի մեծ կարեւորություն են տվել, քան պետության շահերին: Ներկայումս կարեւոր է նաեւ Տարոնականության գաղափարների տարածումը ողջ հայության շրջանում` որպես միավորիչ մեր ժողովրդի ողջ հատվածների համար: Տարոնական ուսմունքի հիմնաքարը Մամիկոնյանների Ուխտն է, սակայն այս ուսմունքում մեծ կարեւորություն է տրվում նաեւ քրիստոնեական արժեքներին: Ուստի, այդ ուսմունքի տարածումը հայության շրջանում կարեւոր է նաեւ հոգեւոր անվտանգության համար: Տարոնականության շարժման հիմնադիրներից եւ Նժդեհի գաղափարակից Հայկ Ասատրյանը նշում է. «Տարոնականությունը հայ ցեղի հոգե արոյականության ուժն է, որով դիմագծվում է մեր պատմական անցյալը» 7 :

Տարոնականության ուսմունքի հիմնաքարը Մամիկոնյանների Ուխտն է, սակայն նրա մեջ քրիստոնեական արժեքներին եւս մեծ կարեւորություն է տրվում: Արտաքին մարտահրավերներին դիմակայելու գործում չափազանց կարեւոր է նաեւ հայության հոգեւոր անվտանգությանն ուղղված սպառնալիքների դեմ պայքարը, եւ քանի որ մեզանում հոգեւոր անվտանգության ապահովումը պահանջում է եկեղեցու, պետության եւ հասարակության ողջ ներուժի օգտագործում, ապա այս համատեքստում Տարոնականությունը կարող է հանդիսանալ ամենաարդյունավետ ուսմունքը այս երեք օղակները միավորելու եւ ազգային, հոգեւոր արժեքները պահպանելու համար: Արցախյան հիմնախնդրի չլուծված լինելու եւ դրանով պայմանավորված` Ադր եջանի կողմից պատերազմի վերսկսման վտանգի պայմաններում հայը, հետեւելով Մամիկոնյանների օրինակին, պարտավոր է գիտակցել, որ հայրենիքի վտանգի ժամանակ չպետք է խնայի անգամ իր կյանքը: Տարոնականությունը կոչ է անում հայ երիտասարդներին սր ությամ վերա երվել ազգային մշակույթին, ինչն այսօր նույնպես շատ կարեւոր է, քանի որ համաշխարհայնացումը մեծապես սպառնում է փոքր ժողովուրդների ազգային մշակույթին: Նժդեհը նշում է, որ Տարոնականությունը նոր ուխտ է` տարոնաշունչ Մեսրոպների, Պարթեւների, Խորենացիների շնչով օծուն իմացական նոր առյուծներ հասցնելու 8 : Նժդեհը, դիմելով հայ երիտասարդությանը, նշում է, որ թե՛ եկեղեցին, թե՛ դպրոցը, թե՛ ընտրանին մեր ժողովրդի փրկությունը տեսել են վարդանատիպ քաջերի մեջ 9 : Մեզանում կարեւոր է նաեւ Տարոնականության այն գաղափարի ընկալումը, որ հայի տեսակի հավերժացումը ոչ թե Աստծուց է կախված, այլ` գոյության կռվում նրա կենսունակությունից եւ Աստծո հետ կապից: Այստեղ տեղին է նշել Նժդեհի հետեւյալ արտահայտությունը. «Ես հարցնում եմ այնպես, ինչպես ոչ ոք դեռ չի հարցրել. ո՞ւր ենք գնում: Մեզ համար տեղ կա՞ պատմության մեջ… Գիտե՞ մեկը, որ եթե դադարենք գոյություն ունենալ, տիեզերաշենքի մեջ մի հատիկ հյուլե իսկ պիտի չշարժվի» 10 : Իսկ մերօրյա իրադարձությունները եւս մեկ անգամ հաստատում են հետեւյալ ճշմարիտ կարգախոսը. «Խաղաղությո՞ւն ես ուզում` պատրաստվիր կռվի»: Վերը նշվածի լավագույն հաստատումն է Գ. Նժդեհի հետեւյալ միտքը. «Պատերազմի դեմ մարգարեական խանդով ու զայրույթով խոսել են մարդկության ամենաընտիր ներկայացուցիչները, այց եւ այնպես, նա շարունակում է

պահել իր գոյությունը, հեգնելով իմաստասերների ճշմարիտ խոսքը, սրանց ոսկի երազը» 11 : Ուստի, արտաքին մարտահրավերներին դիմակայելու համար, նախ եւ առաջ, հային անհրաժեշտ է հայրենասեր լինել, քանի որ, ինչպես նշում է Նժդեհը. «հայրենիքներն ապրում են հայրենասիրության, ընկնում` նրանց պակասի պատճառով» 12 : Մինչդեռ մերօրյա որոշ գործիչներ, իրենց ներկայացնելով որպես իսկական հայրենասերներ, ազգային գաղափարախոսությունը համարում են կեղծ ու անհեռանկարային: Այստեղ տեղին է նշել Նժդեհի` «Եր հայրենասիրությունը ցեղասիրություն չէ» աշխատանքում արտահայտած այն միտքը, թե «մեր հայրենիքի դժ ախտության ներքին պատճառներից գլխավորը դա հայ մարդու օրվա ստահայրենասիրությունն է» 13 : Հայկական սփյուռքի ձուլման աննախադեպ տեմպը հաշվի առնելով` պետք է նշել, որ Տարոնականության անգնահատելի նշանակությունն այսօր այն է, որ այս ուսմունքը կարող է մեծապես օգնել սփյուռքահայության նոր սերունդներին` մնալու ի րեւ հայ եւ նրանց շրջանում վառ պահելու կորուսյալ հայրենիքի ազատագրման համար պայքարելու գաղափարը: Գարեգին Նժդեհի հայացքները դպրոցի, մամուլի, մտավորականության եւ առաջնորդի վերա երյալ պահպանում են իրենց արդիականությունը նաեւ մեր օրերում: Ըստ Նժդեհի, դպրոցը պետք է հանդիսանա հայրենասիրության տաճար, որտեղ հայ պատանին պետք է դաստիարակվի հայրենասիրական ոգով 14 : Մեր կարծիքով, անհրաժեշտ է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել հայկական դպրոցում իրականացվող հայրենասիրական դաստիարակության խնդրին, քանի որ ազգային ու պետական դաստիարակություն ստացած պատանին է դառնալու մեր երկրի լիարժեք քաղաքացին ու զինվորը: Նժդեհը կարեւորում է նաեւ մամուլի դերը: Նրա համոզմամ ` ժողովրդին դաստիարակելու գործում մեծագույն դերը մամուլինն է: Դրա հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ է, որպեսզի մամուլը ժողովրդի շրջանում սերմանի միասնություն, այն, ինչ մենք տեսնում ենք այսօր, լիովին համապատասխանում է Նժդեհի արտահայտած հետեւյալ տեսակետին. «Ժողովրդի հավաքական սիրտը, նրա ինքնագիտակցութիւնը մշակելու փոխարէն, նրա մի մասը թշնամացնել միւսի հետ, նրա մի մասի անունից հայհոյել միւսին, յարձակւել միւսի վրայ - դա առնւազն հրէշութիւն է, դա ասել է`

նորանոր աղէտների համար նախապատրաստել հայրենի ժողովուրդը» 15 : Արդի ժամանակաշրջանում էլ մենք հաճախ հանդիպում ենք այնպիսի թերթերի, որոնք այլասերում եւ պառակտում են հայությանը: Ցավոք, այս երեւույթը նկատվում է նան հեռուստատեսությունում, ինչն ավելի վտանգավոր է, եւ շատ քիչ են այն հեռուստաընկերությունները, որոնք հայրենասիրություն են տարածում հեռուստադիտողների շրջանում: Եվ այստեղ տեղին է նշել Գ. Նժդեհի հետեւյալ խոսքերը. «Թերթեր ունենք, որոնք աւելի օգտակար պիտի լինէին հայ ժողովրդին, եթե նաւ լոյս չտեսնէին» 16 : Այսօր հետեւելով Նժդեհին` նույնը կարելի է ասել որոշ հեռուստահաղորդումների մասին: Նժդեհի կարծիքով, մտավորականությունը պետք է առաջնորդի ժողովրդին. «Մի ժողովրդի ճակատագրի դար ինը նրա մտաւորականիութիւնն է: Յանձին իրենց ժողովուրդների, միշտ էլ չափւում են իրենց մտաւորականութիւնները, յաղթում կամ պարտւում իրենց առաջնորդող տարրերը» 17 : Մտավորականության դերի արձրացման մասին մեզանում ազմիցս խոսվել է: Բարձր գնահատելով մտավորականության դերը` Նժդեհը նշում է. «Ժողովուրդները այն են, աւելի ճիշտ` դառնում են այն, ինչպիսին որ համարւում են իրենց մտաւորականութեան կողմից» 18 : Նժդեհի կարծիքով, պարտվում է այն ժողովուրդը, որի մտավորականության մեջ գերիշխում են պարտվողական տրամադրությունները: Ուստի, շատ կարեւոր է, որ հայ մտավորականությունը ազգային հարցերում հանդես գա միասնական եւ օրինակ հանդիսանա մեր ժողովրդի մյուս հատվածների համար: Վաղվա առաջնորդի կերպարի ձեւավորումը նույնպես կարեւոր է, քանի որ մեր ժողովրդի պատմության մեջ քիչ չեն եղել դեպքերը, եր ապաշնորհ առաջնորդի պատճառով մեծ կորուստներ ենք ունեցել: Նժդեհն անդրադառնում է կատարյալ առաջնորդի կերպարին, որը, ըստ նրա, պիտի ծնի հայությունը, եթե չի ուզում մեռնել. նա հրամայա ար պիտի հայտնվի մեր կյանքում` կատարելով փրկարար դերը Լիկուրգոսի, Գանդիի եւ նմանների օրինակով: Ըստ Նժդեհի` առաջնորդը պետք է ունենա առաքյալի սիրտ, իմաստասերի գլուխ, ադամանդյա ճակատ, եւ եթե նա չլինի, ապա ամ ոխացած ու պարտվողական է լինելու մեր ժողովուրդը: Այսպիսով, Գարեգին Նժդեհի ստեղծած ուսմունքն այսօր էլ կարելի է համարել մեր ժամանակի առաջադիմական գաղափարներից

մեկը, քանի որ այն, պահպանելով հայի էթնիկ ինքնագիտակցությունն ու ազգային դիմագիծը, միաժամանակ հնարավորություն է տալիս ինտեգրվել ժամանակակից աշխարհում տեղի ունեցող մշակութային եւ ժողովրդավարական գործընթացներին` պահպանելով եւ հարստացնելով ազգային արժեհամակարգը:

.

«Հանրապետական», Երեւան, թիվ 6 (37), 2006թ., էջ 3: Շարմազանով է., Գարեգին Նժդեհը եւ ռազմական մանկավարժության հիմնահարցեր, Երեւան, 2006, էջ 51: Նժդեհ Գ., Հատընտիր, Երեւան, 2001, էջ 32: Բարսեղյան Ա., Ցեղակրոն շարժումը, Բոստոն, 1935, էջ 31: Նժդեհ Գ., Հատընտիր, 2006, էջ 37: Նժդեհ Գ., Ամերիկահայությունը - ցեղը եւ իր տականքը, Սոֆիա, 1935, էջ 78: Ասատրյան Հ., Արթնացիր, հայ մարդ, Երեւան, 1998, էջ 87: Նույն տեղում, էջ 39: Նույն տեղում, էջ 40: «Տարոնի արծիվ», Սոֆիա, 1939, թիվ 11, էջ 3 - 4: Նժդեհ Գ., Հատընտիր, Երեւան, 2006, էջ 24: Նույն տեղում, էջ 28: Նույն տեղում, էջ 75: Նույն տեղում, էջ 33: Նույն տեղում, էջ 34: Նույն տեղում, էջ 33: Նույն տեղում, էջ 42: Նույն տեղում, էջ 133:

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Արմեն Սարգսյան. ծնվել է 1979թ. Երեւանում: Ավարտել է ԵՊՀ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի եւ հոգե անության ֆակուլտետի փիլիսոփայության աժինը: 2004թ. պաշտպանել է «Գարեգին Նժդեհի փիլիսոփայական հայացքները» թեմայով թեկնածուական թեզ` արժանանալով փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի: ԵՊՀ փիլիսոփայության պատմության ամ իոնի դասախոս է: Վարդան Աթոյան. ծնվել է 1980թ. Երեւանում: Ավարտել է Երեւանի Պետական տնտեսագիտական ինստիտուտի «Կոմերցիա եւ ապրանքագիտություն» ֆակուլտետի մարքեթինգի աժինը, ապա Ռուսաստանի Պլեխանովի անվան տնտեսագիտական ակադեմիայի լոգիստիկայի ամ իոնի ասպիրանտուրան: Ունի տնտեսագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան: Ներկայում ՀՀ ֆինանսների նախարարի տեղակալի-գլխավոր գանձապետի օգնականն է: Հեղինակն է «Գարեգին Նժդեհի ուսմունքը եւ դրա արդիականությունը» ուսումնասիրության (Եր. 2007թ.): Արսեն Բա աջանյան. ծնվել է 1986թ. Երեւանում: Ներկայում սովորում է Երեւանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալ-տեսական աժնի ասպիրանտուրայում: Արմենուհի Սարգսյան. ծնվել է 1986թ. Լոռու մարզի Վանաձոր քաղաքում: Ավարտել է Վանաձորի Հովհաննես Թումանյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի պատմաաշխարհագրական ֆակուլտետի «Պատմություն եւ իրավունքի հիմունքներ» աժինը: Լեւոն Նազարյան. ծնվել է 1989թ. Երեւանում: Ավարտել է Երեւանի Խ. Ա ովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի կենսա անության եւ քիմիայի ֆակուլտետը: Այդ ֆակուլտետի ուսանողական խորհրդի նախագահն է: Գեւորգ Մելքոնյան. ծնվել է 1986թ. Լոռու մարզի Ախթալա քաղաքում: Ավարտել է Երեւանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը: Ֆակուլտետի ուսանողական գիտական ընկերության նախագահն է:

ԲՈՎԱՆԴ ԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ …………………………………………………………. 3

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհ. անցյալ, ներկա եւ ապագա …………………………………….………………… 7

Վարդան ԱԹՈՅԱՆ. Նժդեհյան գաղափարախոսության ընդհանուր նկարագիրը եւ արդիականությունը …………. 35

Արսեն ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Նժդեհյան աշխատությունների այժմեականությունը ...........…………………………………. 71

Արմենուհի ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհի տեսական ժառանգության արդիականությունը..……………………… 95

Լեւոն ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Ցեղակրոնության նշանակությունը հայ ազգային կյանքում ......…………………………………. 110

Գեւորգ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհի ուսմունքի արդիականությունը …………………………………………... 135