Վանկի դերը հայերենի հնչույթաբանության մեջ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 809.198.1 ԳՄԴ 81.2Հ Հ 854

Հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՀ հայ բանասիրության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը

Հ 854 Հովհաննիսյան Հ. Վանկի դերը հայերենի հնչույթաբանության մեջ/ Հ. Հովհաննիսյան.Եր.: ԵՊՀ, 2014.- 154 էջ:

Աշխատության մեջ առաջին անգամ հայ լեզվաբանների ուշադրությանն է ներկայացվում հնչույթաբանական վերլուծություն՝ ինքնահատույթային տեսության շրջանակներում: Լեզվի տեսության արդի՝ ոչ գծային սկզբունքների ու մեթոդների կիրառումով, փորձ է արվում տեսականորեն հիմնավորել ու բացատրել, թե լեզվաբանական, և մասնավորապես՝ հնչույթաբանական ինչպիսի գործընթացներով, սկզբունքներով ու կանոններով են պայմանավորված սովորաբար սոսկ նկարագրությամբ ներկայացվող լեզվական իրողությունները: Վերլուծության մեջ քննարկվող տեսական հարցերը սերտորեն առնչվում են հնչույթաբանության, հնչյունաբանության, լեզվի հոգեբանության, մանուկների և մեծահասակների կողմից լեզվի յուրացման, ինչպես նաև ճանաչողական լեզվաբանության այլ ոլորտների հետ:

ՀՏԴ 809.198.1 ԳՄԴ 81.2Հ

ISBN 978-5-8084-1874-5

Ձ ԵՊՀ հրատարակչություն, 2014 Ձ Հասմիկ Հովհաննիսյան, 2014

ՍԻՐԵԼԻ ՀԱՅՐԻԿԻՍ՝

ՌԱԶՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ

ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ .......................................................................................... 7

ԳԼՈՒԽ 1 ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎԱՆԿԸ ՈՐՊԵՍ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԵՎՈՐ ԲԱՂԱԴՐԻՉ ...... 10

1.1 Սերող քերականությունից առաջ ն հետո ....................................... 10 1.2 Տեսական վերլուծության ելակետային մոտեցումներ ................... 14 1.3 Վանկերն ու ոչ գծային հնչույթա անությունը ................................ 22 1.4 Վանկը որպես հնչույթա անական գործընթացների տիրույթ ........ 26 1.4.1 Վանկի կառուցվածքը ................................................................... 26 1.4.2 Վանկի կշիռը ................................................................................ 34 1.4.3 Հնչեղություն ................................................................................. 38 1.4.4 Վանկասկիզ ................................................................................ 42 1.4.5 Միջուկ .......................................................................................... 43 1.4.6 Հանգ............................................................................................. 43 1.4.7 Վանկավերջ .................................................................................. 45 1.5 Վանկի կառուցվածքի համալեզվական ընդհանրություններ ն տար երություններ................................................................................ 48 ԳԼՈՒԽ 2 ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՎԱՆԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ............................................. 51 2.1 Վանկասկիզ ը հայերենում ............................................................. 52 2.2 Վանկի միջուկը հայերենում ............................................................ 54 2.3 Հանգը հայերենում .......................................................................... 55 2.4 Վանկավերջը հայերենում ............................................................... 56

ԳԼՈՒԽ 3 ՇՆՉԵՂԱՑՈՒՄ ն ՎԱՆԿԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐ. ԱՂՄԿԱՅԻՆ

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ ԿՈԿՈՐԴԱՅԻՆ ՎԱՐՔԱԳԻԾԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ .................... 59

3.1 Պայթաշփական ու շնչեղ խուլ աղաձայնների հատույթային կարգավիճակը ............................................................... 60 3.2 Վանկային կառուցվածքն ու կոկորդային աղաձայնների վարքագիծը ........................................................................................... 62 3.3. Վերջադիր լձայնեղ) հատկանիշը` արտոնված .............................. 65 3.4 Ամրացումը/ուժեղացումը որպես «չեզոքացման» գործընթաց ...... 67 3.5 Շնչեղացման կոկորդային գործառույթները ................................... 69 3.6 Կոկորդային առնմանություն ........................................................... 73 3.7 Ձայնորդները կոկորդային գործընթացներում ............................... 79 ԳԼՈՒԽ 4 ՎԱՆԿԱՅԻՆԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ .............................. 80 4.1 Ը հնչյունի կարգավիճակը ժամանակակից հայերենում ................ 80 4.1.1 Արդյո՞ ք հայերենում Ը ձայնավորը կարող է հնչույթի կարգավիճակ ունենալ .......................................................................... 81 4.1.2 Որո՞նք են Ը -ի հնչյունա անական, հնչույթա անական գործառույթները .................................................................................... 87 4.1.3 Ի՞նչ դեր է կատարում Ը-ն հայերենի վանկատման գործընթացներում, ն ինչո՞վ է պայմանավորված նրա կանխատեսելիությունը զետեղման մեխանիզմներում ........................ 90

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

4.2 Վանկատման ալգորիթմը հայերենում ............................................ 92 4.3 Ը-ի զետեղման անհամաչափությունները նախասկզ նական միջավայրում ......................................................... 101

ԳԼՈՒԽ 5 ՎԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹԸ ԵՎ ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐԻ

ՎԱՐՔԱԳԻԾԸ ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ ....................................................................................... 106 5.1 Հավելվածների հնչույթա անական-ձնա անական հատկությունները ն դրանց նշանակությունը հոգնակիի ընտրության մեխանիզմներում ............................................................ 106 5.2 Հոգնակիի կազմության առանձնահակությունները հայերենի աղադրյալ ձնույթներում .................................................................... 114

ԳԼՈՒԽ 6 ՎԱՆԿԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ՆՐԱ ՄԱՍԻՆ ............... 119

6.1 Մարդկանց կողմից վանկա աժանումն ուսումնասիրող լեզվա անական փորձեր ..................................................................... 119 6.2 «Ծտի լեզու» (գաղտնալեզու, լեզվախաղ) .................................... 127 Հավելված Ա .............................................................................................. 136 Հավելված Բ .............................................................................................. 138 Օգտագործված լեզվա անական հասկացություններ ու նշաններ ........... 139 Գրականության ցանկ ................................................................................ 146

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Սույն ուսումնասիրությունը հիմնված է վանկի կառուցվածքի, նրա հնչույթա անական դերի ն հայերենում վանկատման սկզ ունքների որոշակի առանձնահատկությունների տեսական վերլուծության վրա: Հատկապես ձեվույթների սահմանագծերում աղաձայնների ն աղաձայնական խմ երի վարքագծի, ինչպես նան այդ վարքագծով պայմանավորված հնչույթա անական գործընթացների մանրազնին վերլուծությունը վկայում է հայերենում վանկի ն նրա` լեզվա անական գործընթացներում որպես չափական աստիճանակարգության մաս կազմող միավորի կարնորության մասին: Որոշ տեսա աններ (տե՛ս Օհa1a ձ Խaաaտaki-Բսkսոօոi 1997: Տէօոiaմօ 1997: 1999) հետնողականորեն փորձում են թերագնահատել կամ եր եմն նույնիսկ ժխտել հնչույթա անական վերլուծություններում վանկի կարնորության փաստը: Հայերենում լեզվական որոշ երնույթների ու գործընթացների քննությունը, այնուամենայնիվ, միանգամայն համոզիչ կերպով վկայում է դրանցում վանկի կատարած ացառիկ դերի ն, հետնա ար, վանկային տիրույթը վերլուծության մեջ ներառելու անհրաժեշտության ու նպատակահարմարության մասին: Ավելին, սույն աշխատությամ փորձ է արվում հիմնավորել այն, որ այստեղ արծարծվող փաստերը կարող են լրացուցիչ կարնորություն հաղորդել վանկի վրա հիմնված հնչույթա անական ն հոգելեզվա անական տեսություններին: Վանկերը կարնոր դեր են կատարում հնչույթա անական գիտելիքի ձնավորման, ամրապնդման, խոսքի մտային մշակման (թե՛ խոսողի ն թե՛ լսողի կողմից) ն ընթերցանության հմտությունների յուրացման գործում (տե՛ս Բօոոaոմ, Տօջսi ձ Էսոքհոօ7տ 1997): Հայտնի է, որ մարդիկ իրենց խոսքը որոշակի նպատակներով ընդգծելու կամ շեշտադրումներ անելու համար դիմում են հենց վանկերի օգնությանը` առանց նույնիսկ մտածելու վանկատման կանոնների մասին: Շատ լեզուներում վանկերը կիրառվում են արտասանական կաղապարներ, ընթերցանության նր ություններ/հմտություններ, գրության, մասնավորապես` տողադարձի կանոններ ուսուցանելիս: Հայերենն ունի ձնա անական-հնչույթա անական կանոնների մի ամողջ շարք, որոնք զգայուն են վանկային կառուցվածքի նկատմամ : Դրանցից երեքը քննարկվում են այս ուսումնասիրության մեջ. 1. Շնչեղացում. վանկի ուժեղացված, ամրացված սկզ նա աղաձայնը (միջանկյալ ն վերջահար միջավայրերում ներառյալ) կատարում է սահմանազատող գործառույթ` ազդարարելով վանկերի եզրերն ու ձնույթների սահմանները:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

2. Գաղտնավանկային ը. զետեղման կանոններն առնչվում են ոչ միայն լեզվի ֆոնոտակտիկայի, այլն վանկի ներքին կառուցվածքի ն վանկատման մեխանիզմների հետ: 3. Հոգնակիակերտ ձնույթի ընտրություն. հայերենում այս կանոնը հենվում է հնչույթա անական վանկերի հաշվառման վրա: Հոգնակիակերտ -եր/ներ մասնիկները կցվում են որոշակի սկզ ունքների համաձայն: Վանկը հայերենում կարնոր դեր ունի նան հոգելեզվա անական տեսակետից: Հարա երականորեն հստակ սահմանները, վանկաշեշտային ռիթմական կառուցվածքը, շնչեղացման հնչույթա անական գործընթացը ենթադրում են, որ վանկը կարող է դիտվել որպես ընկալման ճանաչողական հիմնական միավոր ոչ միայն առերի, լեքսիկական1 միավորների ճանաչման, այլն լեզվի ուսուցման համար: Սույն ուսումնասիրությունը կազմված է հետնյալ գլուխներից. 1-ին գլխում ընդհանուր գծերով ներկայացվում են ժամանակակից լեզվա անական գիտակարգերում առկա տեսական վերլուծության ելակետային մոտեցումները, քննարկվում են լեզվա անությունը նական գիտությունների համակարգում ուսումնասիրելու նպատակահարմարությունն ու դրա շնորհիվ ընձեռվող հնարավորությունները: Այս գլխում ընդգծվում է նան լեզվա անության տեսության մեջ վանկը որպես հնչույթա անական աղադրիչ ներառելու կարնորությունը ն, հետնա ար, նրա կառուցվածքային տարրերի մանրակրկիտ վերլուծության անհրաժեշտությունը: 2-րդ գլխում քննության է առնվում հայերենի վանկային կառուցվածքը: Վանկի ընդհանուր կառուցվածքը մեկնա անվում է լեզվի առային (ձնույթային) կառուցվածքի հարաերությամ : 3-րդ գլխում քննարկվում է հայերենի աղմկային աղաձայնների կոկորդային վարքագիծը, մասնավորապես` շնչեղացում հնչույթա անական երնույթի ն վանկային սահմաններում դրսնորվող հատկությունների առնչությամ : Գլուխ 4-ում վանկի հնչույթա անական-ձնա անական արժեքը կարնորվում է հայերենի հնչույթա անական քերականության մեջ ազմիցս քննարկված գաղտնավանկային ը-ի առնչությամ : Աշխատության այս աժինը ներկայացնում է նան հայերենում վանկա աժանման մեխանիզմների ալգորիթմն ու նրա գործողության առանձնահատկությունները: Ուշադրության է առնվում նան ընկալման գործընթացներում վանկի կարնորության խնդիրը: 5-րդ գլուխն անդրադառնում է վանկային կառուցվածքում «վիճելի» կարգավիճակ ունեցող հավելվածներին ու վանկահաշվարկում վերջիններիս ունեցած դերին: Քննարկվում են նան վանկահաշվարկի ու հոգնակիակերտ հա1

Լեզվի տեսության ժամանակակից դրույթներից ելնելով, սույն աշխատության մեջ լեքսիկական միավորներ են համարվում ոչ միայն առերը, այլն դրանցից փոքր (ձնույթներ) ն մեծ (չափական առեր, առակապակցություններ, հարադրություններ, դարձվածքներ) տիրույթներ զ աղեցնող լեզվա անական միավորները:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

մապատասխան ձների ընտրության հարա երությունները: 6-րդ գլուխը կազմված է երկու աժիններից. 6.1-ում նիկ հայախոսների կողմից վանկաաժանման երկու փորձերից ստացված արդյունքները համեմատվում են վանկատման տեսական սկզ ունքների հետ, զուգահեռներ են անցկացվում հայերենին նորոշ վանկա աժանման փաստերի ն համընդհանուր քերականության կանխատեսումների միջն: Ուսումնասիրության 6.2 աժնում քննվում է հայերենի վանկի ներքին կառուցվածքը: Վանկի ենթա աղադրիչների ու դրանց աստիճանակարգական կառուցվածքի վերլուծության համար որպես նյութ է ծառայել Արարատյան դաշտի որոշ գյուղերում տարածված գաղտնալեզուն կամ լեզվախաղը (լուդլինգը1), որն ունի «Ծտի լեզու» անվանումը: Վերջինիս մանրամասն ուսումնասիրությունից պարզվում է, թե դրանով «հաղորդակցվող» մարդիկ, անկախ տարիքից ու կրթական մակարդակից (ներառյալ ոչ գրաճանաչ նակչությունը), ինչպիսի ացառիկ հմտությամ են անեցնում մայրենի լեզվի հնչույթա անությունը` տարրական գիտելիք անգամ չունենալով քերականական կանոնների մասին: Աշխատանքի վերջում զետեղված հալվելվածներին հաջորդում են վերլուծության մեջ տեղ գտած ձնական արտահայտություններում գործածվող որոշ նշանների ացատրությունն ու լեզվա անական հասկացությունների համառոտ սահմանումները:

Լուդլինգ (lսdliոց) առացի թարգմանությամ նշանակում է լեզվախաղ. այն կազմված է լատիներեն lսdսՏ (խաղ) ն liոցսa (լեզու) առերից:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 1

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎԱՆԿԸ ՈՐՊԵՍ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԵՎՈՐ ԲԱՂԱԴՐԻՉ

1.1 Սերող քերականությունից առաջ ն հետո Ժամանակակից լեզվա անության գլխավոր խնդիրը եղել ն մնում է համընդհանուր/համալեզվական քերականության (ՀՔ) ազմակողմանի ուսումնասիրությունը: Համընդհանուր քերականությունը կարելի է դիտել ն՛ որպես առանձին վերցրած քերականական ձներ սահմանափակող համալեզվական սկզ ունքների ու պարամետրերի տեսություն, ն՛ որպես մարդու լեզվական ներունակության համընդհանուր ուսմունք: Անցած դարի կեսերից լեզվա անության մեջ ծնունդ է առել ն հաջողությամ զարգանում է մի մեթոդա անություն, ըստ որի` լեզվական երնույթները դիտվում են որպես ՀՔ սկզ ունքներից խող, սահմանափակ թվով ն որոշակի պարամետրերով պայմանավորված իրողություններ: Այն, ինչը նախկինում (իսկ հայ լեզվա անական գրականության մեջ ներկայումս էլ) նութագրվում էր որպես տվյալ լեզվի առանձնահատկություններից խող քերականական կանոն, այժմ, շնորհիվ համաշխարհային լեզվա անության մեջ արձանագրված տեսական ն փորձառական լայնածավալ ուսումնասիրությունների ու հարուստ գիտական փորձի, համարվում է մեկն այն որոշակի թվով կանոններից, որոնք տրվում են լեզվական համակարգին համընդհանուր քերականության կողմից: Համընդհանուր քերականության1 վարկածը թեն «պաշտոնապես» առաջ է քաշվել Ն. Չոմսկիի ն Մ. Հալեի «Անգլերենի հնչյունային կաղապարը» աշխատության մեջ (Շհօոտk7 ձ Էa11օ 1968), ն այդ ժամանակից ի վեր, լայն իմաստով, ընկած է սերող քերականության հիմքում, ծագել է լեզվա անության զարգացման առավել վաղ շրջանում: Սերող քերականության վրա էապես մեծ ազդեցություն են ունեցել եվրոպական ավանդական լեզվա անական ուղղությունները ն, մասնավորապես, այն ուղղությունները, որոնք սերտորեն առնչվում են Ն. Տրու եցկոյի ն Ռ. Յակո սոնի լեզվա անական ավանդույթների հետ: Ն. Չոմսկիի դերը, այնուամենայնիվ, այս տեսության կազմավորման ու զարգացման մեջ հատկապես կարնորվում ն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանանում: Նա «հեղափոխական» մոտեցումներ ներդրեց լեզվա անական գիտակարգերի մեջ ն իր ազմաթիվ ուսումնասիրություններով ցույց տվեց, որ իրականում գոյություն

Այս իմաստով «քերականությունը» լեզվի շարահյուսական, ձնա անական, հնչույթա անական, հնչյունա անական ն իմաստային-տրամա անական մակարդակների ամ ողջություն է, ասել է թե` լեզվա անական համակարգ, որ ընկած է ցանկացած լեզվի հիմքում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ունի մեկ մարդկային լեզու ն, որ աշխարհում հնչող ամենատար եր լեզուներն իրենց ազմազան ու յուրահատուկ կառուցվածքներով կարող են դիտվել որպես «վարիացիաներ մեկ թեմայի շուրջ» (Տոiէհ 2004:1): Լեզվի յուրացման վերա երյալ Ն. Չոմսկիի վաղ շրջանի ուսումնասիրությունների մեջ կարնոր աղադրիչ է կազմում «ազդակների ան ավարարության» (Pօvօոէ7 օf էհօ տէiոս1ստ) վերա երյալ փաստարկը: Վերջինիս հիմքում ի սկզ անե ընկած է հետնյալ հարցադրումը. ինչպեօս ացատրել այն իրողությունը, որ մարդն իր ողջ կյանքի ընթացքում, ընդհանուր առմամ , տիրապետում է գիտելիքի անհամեմատ ավելի մեծ պաշարի, քան նրան փաստացիորեն տրվում է: Բ. Ռասելն այս խնդրին անդրադարձել է դեռնս անցած դարի կեսերին: Նրան նս հետաքրքրում էր, թե ինչպես է լինում, որ «մարդիկ, որոնց շփումներն աշխարհի հետ կարճատն են, անձնական ու սահմանափակ», այնուամենայնիվ, իմանում են սպասվածից կամ ենթադրվածից ավելին (տե՛ս Քստտօ11 1948): «Ազդակների ան ավարարության» վերա երյալ փաստարկները ուղիղ ն անուղղակի կերպով ազմիցս քննարկվել ու հիմնավորվել են ամենատարեր ուսումնասիրություններում (տե՛ս Piոkօո 1994, Քiէէօո 2002, Տոiէհ 2004 ն այլն) ն, չնայած դրանց վերա երյալ մեկնա անությունների ազմազանությանն ու տեսական ընդգրկումներին` կարելի է ասել, որ որնէ ծանրակշիռ հակափաստարկ մինչն օրս չի եղել: Բազմակողմանիորեն ապացուցված փաստ է այն, որ մարդու լեզվական նազդի էական մաս է կազմում համընդհանուր, համալեզվական որոշակի հատկանիշներով սահմանվող քերականական սկզ ունքների ու պարամետրերի մի համակարգ, որն ակնհայտորեն մեծ դեր է կատարում անհատի լեզվական վարքագծի կայացման մեջ: Հայերեն խոսող ցանկացած մարդ` անկախ տարիքից ու ստացած կրթության աստիճանից, կարող է միանգամից նկատել, եզրակացնել, որ «Անթերի նրա էր կատարումը» նախադասությունը սխալ է, «հայերեն չէ» (ի տար երություն «Անթերի էր նրա կատարումը» նախադասության): Եվ եթե որոշ մարդկանց նման եզրակացությունը կարելի է վերագրել հայոց լեզվից նրանց ունեցած ավարար քերականական գիտելիքին, ապա դժվար թե նախադպրոցական տարիքի երեխաների կամ ինչ-ինչ պատճառներով քերականության դասագիրք անգամ չ ացած չափահասների ճիշտ նույն գնահատականը վերը նշված նախադասության վերա երյալ որնէ կերպ հնարավոր լինի պայմանավորել լեզվի դասագրքային քերականության իմացությամ : Ավելին, երկրորդ խմ ին պատկանող մարդիկ ոչ միայն ի վիճակի են ուղղել անընդունելի շարադասությամ իրենց ներկայացված նախադասությունները, այլն հաջողությամ կազմում են հնարավոր ամենատար եր արդության ստորադասական կառույցներ` առանց նախնական (ուսուցանվող) քերականական գիտելիքների: Ժամանակակից լեզվա անական տեսությունների համաձայն` մարդու

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

մտային լեզվական համակարգը պարզապես «տեսնում է» առաջարկվող շարադասական կառուցվածքի ն ներակա որոշակի սկզ ունքներով սահմանված քերականական կաղապարի անհամապատասխանությունը: Ուշագրավ է, որ համընդհանուր սկզ ունքներն ազդում են ոչ միայն կրթված, քերականական գիտելիքներով զինված մարդկանց, այլն, ինչպես Ն. Սմիթն է նշում` «ցանկացած լեզվով խոսող ցանկացած մարդու» վրա: Նա վկայում է, որ ժամանակակից լեզվա անության մեջ կան աշխարհի ազում լեզուներից ստացված ու գրանցված հիմնավոր փաստեր առ այն, որ ցանկացած առանձին վերցրած լեզվում, որտեղ էլ որ այն խոսվի` գործում են միննույն լեզվաանական սահմանափակումները, պայմաններն ու սկզ ունքները (Տոiէհ 2004: 41): Մինչն սերող լեզվա անության ի հայտ գալը, լեզվա անական միտքը կենտրոնացած էր հնչյունա անական էվոլյուցիայի խնդիրների վրա: Պրագայի լեզվա անական խմ ակի ներկայացուցիչներն առաջինն էին, որ կասկածի առան այն ժամանակ լեզվա անական գիտությունների համար հնչյունա անության ն նատուրալիզմի դերի ու կարնորության մասին պնդումները (տե՛ս Օօ1մտոiէհ ձ Լakտ 2009): 1940-50-ական թվականներից արդեն ամերիկացի լեզվա անների համար լեզվա անությունն այլնս լեզվի սոսկ համակարգված` պատմահամեմատական կամ փիլիսոփայական-նկարագրական ուսումնասիրություն չէր դիտվում: Լեզուն կարիք ուներ առավել խոր, «գիտական» ուսումնասիրության ն, հետնա ար, ամերիկյան ստրուկտուրալիստները հայացքներն ուղղում են դեպի նական գիտություններն ու էմպիրիկ ն պոզիտիվիստական փիլիսոփայությունը` կարծելով, որ դրանց հիմքում են ընկած գիտական իմացության արմատները: Հենց այս շրջանում է, որ Ն. Չոմսկին կոչ է անում վերանայել մարդու ներունակ հատկանիշներին վերագրվող տեսությունները, սեփական աշխատություններում փորձելով ապացուցել, որ մարդու գիտելիքի զգալի մասն ունի նածին/գենետիկական հիմք: Չոմսկին փորձում է նան նոր լույսի ներքո ներկայացնել ու վերաիմաստավորել դարերի պատմություն ունեցող փիլիսոփայական ռացիոնալիզմի դրույթները: Նա հիմնավորում է իր համար այլնս անհերքելի այն պնդումը, որ մեր` մարդկանց խոսելու ն այդ խոսքը հասկանալու ունակության հիմքում ընկած է «անգիտակցական իմացությունը»: Արնմտաեվրոպական լեզվա անությունը, ն մասնավորապես, հնչյունաանությունը զարգանում էր գիտության դերի ու նշանակության մեկնա անություններում նոր շեշտադրումներին համընթաց: 20-րդ դարի առաջին կեսին փիլիսոփայական մտքի ավականին ազդեցիկ համարվող ուղղությունները` պոզիտիվիզմը, էմպիրիզմն ու տրամա անական պոզիտիվիզմը պայմանավորեցին ու խորապես նպաստեցին ճանաչողական գիտության զար-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

գացմանը (1960-ականներին ն ավելի ուշ): Կարնորվեց նան ճանաչողության տեսանկյունից լեզվի ուսումնասիրությունը: Ն. Չոմսկիի, նրա համախոհների, ապա նան կոգնիտիվիստ-տեսա անների հետագա աննախադեպ հաջողությունները պայմանավորված էին այն փաստով, որ այս գիտնականները լեզվի ուսումնասիրությունն ու վերլուծությունը ամենատար եր մակարդակներում զուգակցում էին առավել ընդգրկուն (մարդու` որպես զարգացող կենսա անական էակի) գիտական հետազոտությունների հետ (տե՛ս Շaոտէօո 1996, 1999, Շհօոտk7 1955/1975, 1965, 1984, 1986, 1993, Բօմօո 1983, 7aօkօոմօff 1994): Լեզվի ուսումնասիրության ան աժանելի մաս էին կազմում նան մարդու լեզվայուրացման փուլերի, դրանց առանձնահատկությունների, մարդու ուղեղի կառուցվածքի, խոսքի հաղորդման-ընկալման նորմալ ն պաթոլոգիական դեպքերի համադրության, հակադրության ն մի շարք այլ հետազոտություններ: Մարդու նածին ն ձեռք երովի մտավոր կարողություններն ու դրանցով պայմանավորված գործընթացներն ուսումնասիրող առանձին գիտությունների (կենսա անություն, հոգե անություն, նյարդա անություն, ֆիզիոլոգիա, ժշկագիտության տար եր ճյուղեր, մարդա անություն, լեզվա անություն ն այլն), ապա դրանց համատեղ խոր ուսումնասիրությունների հիման վրա ի հայտ եկան այնպիսի տեսություններ, որոնք նական գիտությունների նագավառում զգալի նվաճումներ արձանագրեցին: Այսպիսով, որպես կենսական գիտություն` լեզվա անությունը վերահաստատեց իր տեղը նական գիտակարգերի շարքում: Ամեննին էլ չնսեմացնելով այս գիտության դերը հասարակագիտության համակարգում, պարզապես անհնար է չտեսնել այն հեռանկարները, որ ացվում են լեզվա անության առջն, եր այն դիտվում է մարդու` որպես կենսա անական էակի խոսքի ու ճանաչողության էվոլյուցիոն զարգացումների համատեքստում (տե՛ս Տոiէհ 2003, Շհօոտk7 2000, Բiէօհ օէ a1. 2005, Էaստօո օէ a1. 2002, Շaոտէօո 1996, Ճոմօոտօո ձ Լiջհէfօօէ 2002, Piոkօո ձ 7aօkօոմօff 2005, Լօvօ1է 1992, Խօհ1օո օէ a1. 2005 ն այլն): «Հումանիտար» լեզվաանությունը եր եք չի կարող սպառիչ կամ հիմնավոր ացատրություն տալ, ասենք` երեխայի լեզվայուրացման (սկզ ում մայրենիի, ապա նան որնէ օտար լեզվի կամ լեզուների) արդ գործընթացներին, որոնց հիմքում ընկած են կենսա անական, նյարդա անական, ֆիզիկական, հոգե անական, ինչպես նան մի շարք այլ գործոններ: Ժամանակակից լեզվա անության թռիչքային զարգացումը, թե՛ ովանդակային ն թե՛ ծավալային առումով, մի շարք գիտաճյուղերի արդյունավետ ու համակարգված համագործակցության արդյունք է: Այդ գիտաճյուղերի թվում են` հոգելեզվա անությունը, հանրալեզվա անությունը, կլինիկական, ուսումնական ն առողջապահական հոգե անությունը, ճանաչողական նյարդա անությունը: Ուշագրավ են հատկապես լեզվի առնչությամ մանուկների նյար-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

դային համակարգն ու վարքագիծը ուսումնասիրող գիտաճյուղերը: Ժամանակակից լեզվա անական հետազոտություններում առանձնահատուկ տեղ են զ աղեցնում նյարդահոգե անությունը, լեզվի ն հաղորդակցության, խոսքի, լսողական ընկալման ու արտա երության խնդիրներով զ աղվող հնչյունաանական գիտությունները, մարդու ընդհանուր զարգացումն ուսումնասիրող գիտաճյուղերը, որոնք ներառում են նան զարգացման խանգարումները (աուտիզմ, Դաունի սինդրոմ, Վիլյամսի սինդրոմ, դիսլեքսիա, խոսքի, տեսողության ն լսողության խանգարումներ) ն այլն: 1.2 Տեսական վերլուծության ելակետային մոտեցումներ Հայ լեզվա անության մեջ թե՛ ավանդական ն թե՛ ժամանակակից ուսումնասիրությունները կարող են ընդհանուր առմամ մեկնա անվել սահմանողական ն/կամ նկարագրական ավանդույթների շրջանակներում: Համաշխարհային լեզվա անության մեջ, սակայն, շուրջ կես դար է, ինչ առավել կարնոր ն հեռանկարային են համարվում ոչ թե լեզուների նկարագրությունն ու դրանց կառուցվածքային ընդհանրությունների ու տար երությունների արձանագրությունը, այլ ստացված փաստերի մանրակրկիտ, տեսականորեն հիմնավորված ացատրությունն ու վերլուծությունը: Սկզ ունքային մոտեցումներում առկա վերոհիշյալ տար երությունները (հմմտ. «նկարագրելու» ն «տեսականորեն ացատրելու» միտումները) հանգեցնում են որոշակի լեզվական փաստերի նկատմամ միանգամայն տար եր դիրքորոշումների ն հետնա ար` մեկնա անությունների: էական տար երություններ կան նան լեզվա անական մակարդակների/ենթամակարդակների տիրույթները սահմանող դրույթներում. խորհրդային (ինչպես նան հետխորհրդային) հայերեն ու ռուսալեզու գրականության մեջ հնչույթա անության ու հնչյունա անության ոլորտները, դրանց փոխհարա երություններն ու գործառույթները խստորեն սահմանազատելու միտում հատկապես չի նկատվում: Եր եմն էլ (անուղղակի կամ ուղիղ կերպով) հնչույթա անությունը ներկայացվում է որպես հնչյունա անության մաս կամ աժին (տե՛ս է. Աղայան 1987, Խաչատրյան 1988, ԷՕԿ6քՐԱԻà 1991 ն այլն): Համընդհանուր քերականության մեջ հնչույթա անությունը դիտվում է որպես ինքնուրույն լեզվա անական մակարդակ ն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանանում որպես այդպիսին: Սույն աշխատությամ նպատակ չի դրվում մանրամասն անդրադարձ կատարել հայ լեզվա անության մեջ հնչույթա անական միավորների ուսումնասիրությանն ու դրանց վերա երյալ ներկայիս դրույթներին, նկատի առնելով նան այն իրողությունը, որ, ի թիվս այլ երնույթների, վերհատույթային միավորների (ռիթմի, շեշտի) ն, մասնավորապես, վանկի ուսումնասիրությունը շատ քիչ տեղ է գրավում հայերենի հնչույթա անական գրականության մեջ: Ե՛վ հա-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

յերեն ն՛ ռուսալեզու լեզվա անական ուսումնասիրություններում հնչույթվանկ-ռիթմ հարա երություննեը քննվում են հիմնականում հնչյունա անական տեսանկյունից: Այսպես, առի, ապա նան վանկի հնչույթային կազմը կամ կառուցվածքը մեկնա անվում են ակուստիկ-արտա երական միջոցներով, վանկերի սահմանների վերա երյալ քննարկումները հանգեցվում են որոշակի հնչյունների արտա երության փուլերի, ֆիզիկական դադարների փաստերի: Վանկը, ընդհանուր առմամ , դիտվում է որպես արտա երական նվազագույն, ան աժանելի միավոր (տե՛ս /à8û4Օ8, ՔóáԱԻՕ8à 1997, Աղայան 1987, Թոխմախյան 1983, 2009, ԵՕԻ4àքêՕ 1981, /óê6/աՇêԱԱ 1962, 1ՕՆաÿԻ 1969, 1989,1ՕքՇó68 1975, 1962 ն այլն): Հնչույթ-վանկ, վանկ-շեշտ-ռիթմ լեզվա անական կատեգորիաների միջն հարա երությունները հաճախ քննարկվում են անասիրական-ոճագիտական, կրկին` զուտ նկարագրական ուսումնասիրություններում (տե՛ս ՃԻòԱոՕ8à 1984, /6Կ68à 1995, /à8û4Օ8 Ա ՔóáԱԻՕ8à 1997, Ճkհոaոօva ձ Šiškiոa (օմտ.) 1975: Ճkհոaոօva ձ Խiոaյօva (օմտ.) 1973, ԷàՇ68ԱԿ 1986 ն այլն): Այս ամենը, ի վերջո, որնէ համակարգված ու ամփոփ պատկերացում չի տալիս ո՛չ վերոհիշյալ կատեգորիաների, ո՛չ էլ, առավել նս, դրանց լեզվա անական էության ն ուսումնասիրության ուն նպատակների վերա երյալ: Պատճառները, թերնս, պետք է փնտրել սոսկ վերլուծության ելակետային մոտեցումներում: Համաշխարհային լեզվա անության մեջ ներկայումս մեծ հեղինակություն վայելող տեսա ան-լեզվա անների մեծ մասը (եթե ոչ` ոլորը) ն նրանց թվում` Ջ. Հարիսն ու Ջ. Լինդզին, հիմնարար ու ելակետային են համարում հետնյալ դրույթը.

«Լեզվական նշանի հնչյունային կողմը խոսողին ու լսողին տրամադրում է այն անհրաժեշտ տեղեկությունը , որը երկու կողմերին ուղղորդում է դեպի այդ նշանի լեքսիկական ու քերականական համապատասխան իմաստները, իսկ խողովակը, որով խոսողը փոխանցում ն կառավարում, իսկ լսողն ընկալում է այդ տեղեկությունը` խոսքային ազդանշանն է: Սրանից ակնհայտորեն խում է, որ հնչույթա անական հատկանիշները պետք է սահմանվեն որպես մտային-լսողական պատկերներ:» (Աճrri5 & Liոճ5օ» 2000:185) Թվում է, թե պարզ է, որ խոսքային ամենատար եր «ազդանշանները» սոսկ լեզվական տեղեկություն հաղորդող, ն ոչ թե տեղեկություն պարունակող համակարգեր են: Մոտավորապես նման մոտեցում կար նան Ֆ. Սոսյուրի, Ռ. Յակո սոնի, է. Սապիրի1 դրույթներում: Սապիրն, օրինակ` կարծում էր, որ լեզվական նշանի ճանաչելի, ընկալելի ձնն է առաջնային ու էական, իսկ Ամերիկացի լեզվա ան է. Սապիրը (E. Տaքiո) հայերեն գրականության մեջ, հավանա ար ռուսերենի ազդեցությամ , թարգմանված ու հայտնի է որպես Սեպիր :

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

միջոցները, որոնցով այն արտա երվում է` երկրորդական (տե՛ս Տaքiո 1921:1718): Այդուհանդերձ, լեզվա անների մի ողջ սերնդի կողմից հատկանիշների տեսությունը, կարելի է ասել, լիովին կենտրոնացվում է արտա երության վրա: Փաստորեն, սա նշանակում է, որ մտային-լսողական ընկալումը ստորադասվում է արտա երությանը: 1970-ական թվականներին լեզվա անական հարուստ ավանդույթներ ունեցող ամերիկյան ու արնմտաեվրոպական դպրոցներում հնչյունա անության ն հնչույթա անության ոլորտներն առանձնացվեցին, զարգացավ «ինքնահատույթային հնչույթա անությունը» (Ճսէօտօջոօոէa1 Pհօոօ1օջ7): Վերջինիս հիմքը կազմող ոչ գծային տեսությունը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց միջազգային լեզվա անական հանրության մեջ: Նկատենք, սակայն, որ լեզվա անական ավանդույթներում առկա վերը նշված տար երությունները դարձյալ ակնհայտ են դառնում, եր տեսական ոչ գծային մոտեցմանը հայ լեզվա անական գրականության մեջ հակադրվում է վերլուծության ընդունված գծային մոտեցումը. «Լեզվա անության, հատկապես ամերիկյան նկարագրական լեզվա անության մեջ ընդունված է տոնի, ուժգնության ն տնողության տար երությունները դիտել որպես ինքնուրույն հնչույթներ` առոգանույթներ (պրոսոդեմաներ). սակայն այստեղ մենք գործ ունենք ոչ թե միավորների, այլ հատկանիշների հետ, հատկանիշներ, որոնք կարող են ստեղծել հնչույթային տար երություններ կամ ծառայել խոսքի ձնավորման ու սու յեկտիվ վերա երմունքի արտահայտմանը» (Ջահուկյան 1974, էջ 80): Հարկ է նշել, որ «տոնի, ուժգնության ն տնողության տար երությունները» չեն կարող դիտվել որպես «հնչույթներ» («տար երություն» ն «հնչույթ» հասկացությունները համազոր արժեքներ չեն): Ինքնահատույթային վերլուծության մեջ խոսքը, իրականում, միննույն հնչույթի որակական (ակուստիկ-արտա երական) ն հարա երական (տոնի, շեշտի, տնողության) հատկությունների մասին է (այս խնդիրը հետագայում հանգամանորեն քննարկվելու է): Գծային մոտեցման համաձայն` հնչույթա անական արտահայտությունը հատույթների ու ձնա անական-շարահյուսական սահմանային նշանների գծային շղթա է, որտեղ յուրաքանչյուր հատույթ ներկայացվում է որպես հատկանիշների երկարժեք համակարգ: Այստեղ հատկանիշներն ամփոփում են լեզվա անական փաստերի երկու, միանգամայն տար եր շարքեր: Նրանցից մեկը ներկայացնում է հատույթի ինքնության այն կողմերը, որոնք կարելի է սահմանել զուտ հնչյունա անական հատկանիշներով (դրանք ենթադրում են համեմատա ար կայուն արտա երական ն ակուստիկական մեկնաանություն ն ներառում են այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսիք են` լձայնորդ), լվերին), լռնգային), լստորին) ն այլն), իսկ մյուսը` էապես հարա երական, կառուցվածքային նույթի հատկանիշներով: Վերջիններս տեղեկություն են պարունակում հնչաշղթայում հատույթների փոխհարա երությունների վե-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

րա երյալ: Այդպիսիք են, օրինակ` լվանկարար), լշեշտ), լերկար) հատկանիշները: Ինչպես Ջ. Հարիսն է նկատում` լերկար) հատկանիշի համար չկա ն չի կարող լինել հաստատուն հնչյունա անական սահմանում, քանի որ լ+երկար) ն լ-երկար) ձայնավոր տար երակումը չի կարող արտահայտվել ացարձակ ժամանակային արժեքներով (ասենք` միլիվայրկյաններով): Այն ավելի շուտ դրսնորվում է որպես երկու հատույթների հարա երական տնողության տարերություն, եր վերջիններս հարա երվում են հնչույթա անական տեսակետից նման միջավայրում (Էaոոiտ 1994:32): Գծային ն ոչ գծային հնչույթա անական տեսություններն, այսպիսով, տար երվում են հատույթների որակական ն հարա երական հատկանիշների նկատմամ ունեցած սկզ ունքային մոտեցումներով: Գծային տեսության մեջ հատույթի թե՛ որակական ն թե՛ հարա երական հատկությունները ներկայացվում են հատկանիշների միջոցով: Ոչ գծային տեսության մեջ որակական հատկություններն արտահայտվում են հատկանիշների կամ տարրերի միջոցով, մինչդեռ հարա երական հատկություններն արտահայտվում են աստիճանակարգային կառուցվածքով: Ի տար երություն գծային տեսության, ոչ գծային տեսությունն առաջարկում է ձնական արտահայտության այնպիսի կառուցվածք, որն առավել խորքային ու հանգամանալից մեկնա անություն է տալիս լեզվական արտահայտության հնչյունական կողմին: Սա արվում է հնչյունա անական արտահայտության «երկրաչափությունը» նոր լույսի ներքո ուսումնասիրելու ն ներկայացնելու շնորհիվ, որը, ի վերջո, հնարավոր է դարձնում նան հնչույթա անական կողմի վերլուծությունը: Ոչ գծային տեսությունը հնչույթա անական արտահայտությունները դիտում է որպես տարեր հարթությունների վրա գործող հատկանիշների ու հարա երությունների ամ ողջություն: Յուրաքանչյուր հարթություն ինքնին հատույթային միավորների գծային դասավորություն ունի ն որոշակի հարա երությունների մեջ է մյուս հարթությունների համապատասխան (ժամանակային, տոնային) միավորների հետ: Հարթությունների միջն հարա երությունների հանրագումարով է սահմանվում տար եր մակարդակների հատույթների համաժամանակյա արտասանությունը, ասել է թե` հնչյունա անական ձնը: Այսպիսով, ոչ գծային (կամ ինքնահատույթային) հնչույթա անությունը տեսություն է այն մասին, թե ինչպես են արտասանական ապարատի տարեր աղադրիչ մասեր (ասենք` լեզուն, շրթունքը, ըմպանը, քիմքը ն այլն) հարա երակցվում: Ըստ Ջոն Գոլդսմիթի` ամենամակերեսային, տեսանելի մակարդակում լեզվական ազդանշանը աժանվում է տեղեկություն հաղորդող մի շարք առանձին խողովակների: Արտա երության տեսակետից այն ըմպանին, քիմքին, լեզվին (ն այլն) ուղղված հատուկ հրահանգների մի ամ ողջություն է (արտասանական կաղապարներ), որը յուրաքանչյուր արտասանական խո-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ղովակ փորձում է իր մասով իրականացնել: «Վերացական» մակարդակում այս տեղեկությունը տեղ է հասնում առավել միասնական արտահայտության մասնատման միջոցով (տե՛ս Օօ1մտոiէհ 1979): Հնչյունային արտահայտությունների գծային նույթի վերա երյալ դրույթը, որ հստակորեն սահմանվում էր Ֆ.Սոսյուրի կողմից (Տaստտսոօ 1993), կասկածի տակ է դրվել դեռ Բ. Բլոքի (81օօհ 1948), Զ. Հարիսի (Z. Էaոոiտ 1944) ն Չ. Հոքեթի (Էօօkօէէ 1955) կողմից: Ինքնահատույթային հնչույթա անությունը արտահայտությունների գծային մոտեցման թերություններին անդրադարձավ սերող հնչույթա անության շրջանակներում: Սերող հնչույթա անության երկու կարնորագույն հիմնարար գաղափարներն էին.  Զարգացնել մի կանոնավոր տեսություն, որտեղ հակիրճ ձնական արտահայտությունը ճշգրիտ կերպով ամփոփում է հնչույթա անական նականությունը, այլ ոչ թե որոշ տվյալների հիման վրա զարգացնել մի ալգորիթմ, որի միջոցով հնարավոր է ացահայտել «ճիշտ» քերականությունը: Այսպիսով, սերող քերականության նպատակն էր մշակել մի ճշգրիտ ֆունկցիա, որի միջոցով հնարավոր լինի որոշել, թե լեզվի վերա երյալ կուտակած ազում փաստերից ու հետազոտություններից որոնք են ավելի շատ համապատասխանում, հավակնում ծառայել տեսական նպատակների:  Հնչույթա անական քերականություններն իրենք իսկ ալգորիթմական ձնով առաջացնում են խորքային ձների վրա հիմնված մակերեսային կառույցներ: Նախորդներն էլ իրենց հերթին ձնավորվում են մտային առապաշարի կամ ձնա անական աղադրիչի կողմից (տե՛ս Օօ1մտոiէհ ձ Լakտ 2009): Ջ. Գոլդսմիթը (Օօ1մտոiէհ 1974, 1976, 1979), ընդհանուր առմամ , հնչյունա աններին մատուցեց հնչույթա անական արտահայտությունների իր մշակած հետնողական ու կայուն «երկրաչափությունը», որը զգալիորեն պարզեցրեց հնչույթա անական կանոնների կիրառման մեխանիզմներն ու վերացարկման վերա երյալ պատկերացումները: Չափական հնչույթա անությունը սահմանեց վանկային մակարդակից վեր գտնվող, ավելի մեծ միավորների հնչույթա անական կառուցվածքն ու ներմուծեց վերլուծության սկզ ունքների ու կանոնների մի ողջ համակարգ (տե՛ս ԽօՇaա1օ7 1973, ԼiԵօոոaո ձ Pոiոօօ 1977, Էa7օտ 1980, Pոiոօօ 1983, ԽօՇaոէհ7 ձ Pոiոօօ 1986): 1970-80 թվականների միջն ընկած շրջանում ինքնահատույթային ու չափական տեսություններից ծնունդ առան մեծ թվով ուսումնասիրություններ, որոնցում քննվեցին աֆրիկյան ու ասիական մի շարք լեզուների տոնային համակարգերը, չափական նույթի այնպիսի համակարգեր, որոնք ներառում են ձայնավորական ու ռնգային ներդաշնակությունը, սեմական ն աֆրոասիական լեզուներում արձանագրվող ոչ գծային ձնա անությունը: 1980-ականների վերջին ն 90-ականների սկզ ին մեծ ծավալի հետազոտություն է կատարվել ինքնահատույթային որոշակի մակարդակներում

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

գտնվող տար երակիչ հատկանիշների միջն աստիճանակարգային հարա երությունների կանոնավոր վերլուծություն կատարելու ուղղությամ : Հատկանիշների երկրաչափական կաղապարների վերա երյալ ազդեցիկ հետազոտությունների հեղինակներ են Սեյջին (Տaջօ7 1988), Քլեմենտսը (Շ1օոօոէտ 1985), Քլեմենտսը ն Հյումը (Շ1օոօոէտ ձ Էսոօ 1995) ն ուրիշներ: Թե՛ դասական սերող քերականությունը ն թե՛ դրան հետնող շրջանի լեզվա անական ուղղությունները համակարծիք են այն հարցում, որ մեթոդա անական տեսանկյունից ցանկալի է առաջնահերթություն տալ մինչն այժմ հաստատված համընդհանուր քերականական համակարգի տվյալների հարստացմանն ու ծավալների մեծացմանը: Այսպես հնարավոր կլինի ուղի հարթել դեպի ժամանակակից լեզվա անության առջն ծառացած կարնորագույն խնդրի իրականացումը` մարդու կողմից լեզվի յուրացման վերա երյալ մանրակրկիտ ու հիմնավոր ացատրություն գտնելը: Այսպիսով, մի շարք այլ հարցերի թվում, կարնոր է հստակ կերպով պատկերացնել քերականության հնչյունա անական ու հնչույթա անական մակարդակների ու դրանց գործառույթների սահմանները: Հնչյունա անությունը հնչյունի (որպես ձայնի)` խոսքում կոնկրետ ֆիզիկական, ֆիզիոլոգիական փաստի ուսումնասիրությունն է, մինդեռ հնչույթաանությունը ուսմունք է հնչյունական կառուցվածքի, հնչյունի` որպես վերացական միավորի` հնչույթի մասին: Յուրաքանչյուր լեզու ունի իրեն նորոշ, այլ լեզուներից որոշակիորեն տար երվող հնչյունակազմ` հնչույթներ կամ լեքսիկական միավորներ: Յուրաքանչյուր հնչույթ իր հաստատուն, ամրագրված տեղն ունի տվյալ լեզվով խոսող անհատների մտային քերականության «խորքային» կառույցներում: Մյուս կողմից` հնչույթը կարող է ունենալ մի շարք տար եր հնչյունական դրսնորումներ` կախված այն որոշակի հնչույթա անական միջավայրից, որտեղ այն հանդիպում է: Նման դեպքերում գործ ունենք միննույն հնչույթի տար եր դրսնորումների` ենթահնչույթների կամ «մակերեսային» ձների հետ: Հնչույթա անությունը զ աղվում է լեզվում խոսքային հնչյունների կոդավորման փաստերով: Քերականության այս աժինը սերտորեն առնչվում է արտա երական ու ակուստիկ հնչյունա անության հետ, խոսքի արտա երման ու ընկալման հետ, սակայն եր նէ չի կարելի հնչույթա անությունը նույնացնել հնչյունա անության հետ: Հնչույթա անությունը կաղապարում է անավոր լեզվի վերա երյալ մեր գիտելիքը, որը յուրացվում ն հիմնականում ձնավորվում է մինչն չորս տարեկանը (տե՛ս Օսaտէi 2004): ժամանակակից սերող քերականության տեսական դրույթների համաձայն` մարդու մտային առարանում (լեքսիկոնում) յուրաքանչյուր հնչույթի, ձնույթի (որոշ լեզուներում` նույնիսկ վանկի) համար մեկ խորքային կառույց է պահվում ն ոչ թե խնդրո առարկա հատույթի ոլոր հնարավոր արտա երա-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

կան տար երակները: Այսպես, ան - ժխտական ձնույթի խորքային ձնը /ան/ է, իսկ թե տար եր հնչյունական միջավայրերում այն ինչպիսի հնչյունա անական ձներ է ընդունում` արդեն կանոնավոր հնչույթա անական գործընթացների արդյունք է: Ընդհանրապես, մտային կառույցից մինչն արտա երություն ցանկացած լեքսիկական միավոր հետնյալ հաջորդական փուլերն է անցնում.

(1) ԼԵՔՍԻԿՈՆ/ ՄՏԱՅԻՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ (մուտքային միավոր)

ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(արդյունք)

Մեկ խորքային կառույց` յուրաքանչյուր ձնույթի համար Բառերի (կամ առակապակցությունների) կազմություն ձնույթի միջոցով Ձնավորվում է խորքային կառույց, որը որպես մուտքային տար երակ փոխանցվում է հաջորդ փուլ: Լեզվի քերականական պահանջները ավարարելու նպատակով անհրաժեշտ փոփոխություններ են կատարվում խորքային կառույցում: Ձնափոխված կառույցն իր հերթին (կրկին որպես մուտքային տար երակ) անցնում է հաջորդ փուլ: Այս փուլում հրահանգներ են ուղղվում արտասանական օրգաններին` արտա երվելիք խոսքային ազդանշանը լսողի համար ամ ողջովին ըմ ռնելի դարձնելու վերաերյալ:

Այժմ փորձենք ասվածը ցույց տալ ան - ժխտական ձնույթով կազմված օրինակների օգնությամ . /ան/ ժխտական ձնույթ

(2) ԼԵՔՍԻԿՈՆ/ ՄՏԱՅԻՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ (մուտքային միավոր)

ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ան + պայման /անպայման/

ան + կարող /անկարող/

/Ձոքaıոaո/

/Ձոէսո/

/Ձոkaոօʁ/

ն→ մ /– պ

Ó¨ույթն անփոփոË անցնում ¿ հաջոր¹ փուÉ

ն→ ն (հետնաÉե½í.) /– կ

ամպայման)

լանտուն)

լան(հետնալեզվ.)+կարող)

լʌmքaıոaո|

լʌոէսո|

լʌŋkaոօʁ|

ո→ ո /– ք

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ան + տուն /անտուն/

ո→ ŋ /– k

Լեզվա անական այս մակարդակը լայն իմաստով է կիրառվում (լեզվի տեսության մեջ ընդունված կարգով) ն նրա տար եր աժինների (օրինակ` առակազմության) մասնավորեցում միտումնավոր չի արվում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Լսողի կողմից ընկալումը ենթադրում է հետընթաց վերլուծության ունակություն` հասկանալու, որ լʌmքaıոaո|, լʌոէսո| ն լʌŋkaոօʁ| կառույցների նախածանց-ձնույթը /Ձո/ է: Չնայած հնչույթա անական գործընթացները կարող են սերել հնչյունաանական գործընթացներից, դրանք, այնուամենայնիվ, անխուսափելի, մեխանիկական կամ ֆիզիոլոգիական հրամայական չեն: Հնչույթա անական «միջամտություն» տեղի է ունենում կամ անհրաժեշտ է լինում այն պատճառով, որ պարզ ձնույթների համադրությունից եր եմն առաջանում են լեզվի համար անհնար կամ անցանկալի զուգորդություններ: Հնչույթա անությունը խորքային կառույցներին տալիս է հնարավոր այն օպտիմալ ձները, որոնցով ն դրանք մակերես են դուրս գալիս` արդեն իսկ համապատասխան փոփոխությունների ենթարկված. (3)

ԼԵՔՍԻԿԱԿԱՆ ՄԻԱՎՈՐ → ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ → ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ → ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

|

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

Սովորա ար հնչույթա անական գործընթացները առավել համակարգված ու ամփոփ կերպով արտահայտվում են կանոնների միջոցով: Գծային հնչույթա անության մեջ կանոններն, ընդհանուր առմամ , ունեն հետնյալ տեսքը. (4) Ճ→8/ Շ– Ծ Ճ-ն մուտքային միավորն է, 8-ն արդյունքն է, իսկ Շ/Ծ-ն` հնչյունական միջավայրը: Այս կանոնն ընթերցվում է հետնյալ կերպ. «Ճ-ն վերածվում է 8-ի (Ճ→8), եր նրան նախորդում է Շ (/Շ–) ն/կամ հաջորդում է Ծ (/–Ծ)»: Եր միջձայնավորական միջավայրում, ինչպես հայերենի որոշ ար առներում` Երզնկայի, Ակնի, Շապին-Գարահիսարի (տե՛ս Մուրադյան 1982, էջ 302) տեղի է ունենում խորքային խուլ աղաձայնների ձայնեղացում, օրինակ` /մատ/→լմատ) այց` լմադի) կամ /տուն/→լտուն) այց` լէգա դուն), հնչույթա անական կանոնը ստանում է հետնյալ ձնը. (5) լ+ աղաձայն) → լ+ձայնեղ) / Մ–Մ Միջձայնավորական միջավայրում տեղի է ունենում աղաձայնի ձայնեղացում: Հարկ է նշել սակայն, որ կանոնների գծային պատկերը ոչ միշտ է համապարփակ կերպով արտացոլում հնչույթա անական երնույթի կամ գործընթացի էությունը: Հաճախ անհրաժեշտություն է ծագում կանոնը «ձնակերպել» ոչ գծային` տար եր մակարդակներ արտացոլող գծապատկերով: Հնչույթա ա-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

նական կանոնի ոչ գծային արտահայտությունը հնարավորություն է տալիս հատկանիշներն ու վանկային կաղապարը (որը տնողության ու վանկային կառուցվածքի տարրերն է ամփոփում) պատկերել առանձին մակարդակների վրա: Առնմանության կանոնը, օրինակ, ինքնահատույթային կաղապարով ներկայացվում է հետնյալ կերպ. (6)

X1

X2

ԶՈՒԳԱԿՑՄԱՆ ԳԾԵՐ

‡ Հ1

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐ

Հ2

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ

Զուգակցման գծերը ցույց են տալիս α ն β կետերի միջն կապը (հատկանիշներ, դիրքեր ն այլն): Հոծ գիծը, ինչպիսին է ասենք` X2-ը Հ2-ին միացնող գիծը, նշանակում է կապ, առնչություն, ջնջված հոծ գիծը նշանակում է, որ նախկին կապն այլնս չի գործում (X1-ի ն Հ1-ի միջն), իսկ կետագծերը ցույց են տալիս նոր զուգակցման հաստատում (ինչպես X1-ի ն Հ2-ի միջն)` տարածվելու միջոցով: 1.3 Վանկերն ու ոչ գծային հնչույթա անությունը Սույն աշխատության նպատակն է ներկայացնել ժամանակակից լեզվաանության մեջ առկա վանկի տեսության հիմնական դրույթները, ապա դրանց հիման վրա կատարել հայերենի վանկի հնարավորինս ընդգրկուն վերլուծություն` վանկի կազմությունից, աղադրիչ տարրերից, դրանց փոխհարա երություններից ու լեզվա անական վարքագծից մինչն նիկ հայախոսների մտային քերականության մեջ ամրագրված ն խոսքում դրսնորվող մայրենիի լեզվական ներակա/ինտուիտիվ գիտելիքը: Այս ամենը կատարվել է` փորձելով զուգահեռներ անցկացնել համընդհանուր քերականության ն հայերենի քերականության միջն: Ուսումնասիրությունը հիմնվում է ժամանակակից լեզվա անության մեջ առանցքային տեղ զ աղեցնող ճանաչողական տեսությունների վրա: Վերլուծության մեջ ելակետային է այն դրույթը, որ լեզուն մարդու ուղեղում պահ-

վում է որպես աստիճանակարգային կառուցվածքով վերացական տարրերի մի համակարգ, որի վրա ներգործում է կանոնների ու սահմանափակումների մի ողջ ազմություն: Որոշակի կանոնների ու սահմանափակումների ազդեցության շնորհիվ ուղեղում (մտային առարանում) պահվող ձնույթների/ առերի կառույցներն արտասանական մակարդակում վերածվում են համապատասխան մակերեսային կառույցների: Մտավոր գործընթացներն ու գործողությունները տեղի են ունենում լեզվա անական հետնյալ մակարդակներում.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

 Շարահյուսական  Ձնա անական  Հնչույթա անական

 Հնչյունա անական  Իմաստային-տրամա անական

Ինչպես վերը նշվեց, լեզուն կամ լեզվական ներակա գիտելիքը1 մարդու ուղեղում վերացական տարրերից կազմված մի աստիճանական համակարգ է, որը գտնվում է մեկ այլ` կանոնների ու սահմանափակումների համակարգի ներգործության ներքո: Այսպես, վերոհիշյալ մոտեցումը ենթադրում է, որ /անիծ/ առը մտային առարանում ունի լլան) նախածանց լ իծ)արմատ) առ «խորքային» ձնը, որը ենթարկվելով առնմանության կանոնին` արտասանության ժամանակ ստանում է լամ իծ) «մակերեսային» ձնը: Տեսական նման մոտեցումը, ինչպես կփորձենք ցույց տալ հետագայում, մի քանի քայլ առաջ է գնում լեզվա անական այն տեսություններից, որոնց խնդիրն է նկարագրել պատմական փոփոխությունները ն վավերացնել այդ փոփոխությունների հետնանքով առաջացած առերի համակարգերը: Տեսական լեզվա անության կարնորագույն արժանիքներից մեկն էլ այն է, որ ուսումնասիրություններում նկարագրությանը հաջորդում է մեկ այլ, առավել կարնոր փուլ, որի նպատակն է ացատրել, թե լեզվա անական ինչ երնույթներ, սկզ ունքներ կամ կանոններ են ընկած այս կամ այն լեզվական իրողության հիմքում: Հնչյունա անության պատմության տար եր ժամանակաշրջաններում անդրադարձներ են եղել վանկերին: Տեսության զարգացմանը զուգընթաց կարնորվել է նան վանկի հնչույթա անական դերը: Սկսած Պրագայի դպրոցի վաղ շրջանի ուսումնասիրություններից, Լոնդոնի պրոսոդիստների ու ամերիկյան ստրուկտուրալիստների գործերից մինչն ժամանակակից քերականական հետազոտություններ (ինքնահատույթային ու չափական տեսությունները ներառյալ)` վանկը ճանաչվել է հնչույթա անական վերլուծության հիմնական միավոր (տե՛ս 81օviոտ 1995: 206): Սակայն, սոսկ վանկ-միավոր հասկացությունը ակնհայտորեն ավարար չէ հնչույթա անական վերլուծության համար: Կարնոր է վանկը դիտել որպես հնչույթա անական աղադրիչ` իր ներքին կառուցվածքով, որտեղ հատույթները դասավորվում են ըստ հնչեղության: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել լեզվա անական գործընթացներում հնչեղության ն վանկի կշռի դերը, ածանցման որոշակի փուլերում հնչույթաանական միավորների կաղապարային փոփոխությունները, վանկատման արդյունքում հատույթների վերադասավորման օրինաչափություններն ու կանոնները, ինչպես նան աշխարհի լեզուներում արձանագրվող վանկատեսակներն ու լեզվա անական տար եր մակարդակներում դիտարկվող հնչույթա անական երնույթները, դրանց պարամետրային փոփոխությունները,

Կարնոր է հստակ տար երակում մտցնել լեզվական ներակա գիտելիքի ն լեզվի վերա երյալ

ձեռք երվող գիտելիքի միջն:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

նմանություններն ու տար երությունները: Ժամանակակից վանկային տեսության մեջ ուռն կերպով քննարկվում են վանկավերջի ենթա աղադրիչի կարգավիճակի ու այն կարգավորող կանոնների վերա երյալ տեսակետները, վանկատման ալգորիթմներին յուրահատուկ երնույթները, հնչույթա անական ն հնչյունա անական վանկերի անհամապատասխանությունները ն այլն: Վանկում հնչյունների ն նրանց զուգորդությունների վարքագիծը անհնար է համապարփակ կերպով ուսումնասիրել ն, առավել նս, մեկնա անել` չպատկերացնելով հնչույթա անական արտահայտությունների ներսում դրանց կառուցվածքն ու կազմության սկզ ունքները: Ոչ գծային հնչույթա անական մոտեցումը գծային ուսումնասիրության ընթացքում առաջացած ն այդպես էլ սպառիչ պատասխաններ չգտած խնդիրներին տալիս է լուծման ուղիներ ու միանգամայն հիմնավոր, տրամա անական պատասխաններ (տե՛ս Օօ1մտոiէհ 1976): Հաճախ այս կամ այն հնչույթա անական գործընթացի պատճառն ու տեղը նորոշվում է նրանում ներգրավված հնչույթի նույթի ն վանկային կառուցվածքում նրա գրաված որոշակի դիրքի միջն անմիջական հարա երություն սահմանելու միջոցով: Կից դիրքերում հնչույթների զուգորդությունները հաճախ դրսնորում են անհամաչափ հարա երություններ: Նման վարքագծի պատճառը պարզ է դառնում, եր ուշադրության են առնվում նախ վանկն ու նրա աղադրիչները, ապա նան հնչույթա անական այլ, ավելի մեծ տիրույթներ` ձնույթ, արմատ, առ, առակապակցություն ն այլն: Հնչույթա անական արտահայտությունների զուտ գծային կաղապարի այլնս անհամապատասխան ու թերի լինելու վերա երյալ նկատառումները մանրակրկիտ կերպով շարադրվել են ամերիկյան կառուցվածքային հնչույթա անության ներկայացուցիչներ` Զելիգ Հարիսի «Կառուցվածքային լեզվաանություն» (1951) ն Չարլզ Հոքեթի «Հնչույթա անության ձեռնարկ» (1955) աշխատություններում: Հարիսը քննության է առնում այսպես կոչված «տնական աղադրիչների» հետ կապված այնպիսի երնույթներ, որոնք, ըստ Գոլդսմիթի` մեր օրերում իրավամ կստանային «չափական կամ ավտոսեգմենտալ» անվանումները, իսկ Հոքեթը հնչյունա անական կառուցվածքի վերա երյալ իր դիտարկումներում առանցքային է համարում աստիճանակարգային կառուցվածքը ն, հատկապես` վանկերի ներքին աստիճանակարգային կառուցվածքը: Այս ժամանակաշրջանում ոչ ոլոր հնչյունա աններն էին համամիտ այն կարծիքին, որ վանկային կառուցվածքն անհրաժեշտ ն նույնիսկ պարտադիր է ընդգրկել հնչյունա անական տեսությունների մեջ: Հանրահայտ «Անգլերենի հնչյունային կաղապարը» աշխատության մեջ նս վանկի ուսումնասիրությունը տեղ չի գտել: Վանկերի վերա երյալ մի շարք ծանրակշիռ աշխատությունների երնան գալուց հետո միայն, եր արդեն անհնար էր

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ն ակնհայտորեն անհիմն վիճարկել վանկերի ու դրանց կառուցվածքային տարրերի դերը հնչույթա անական վերլուծությունների մեջ, վանկը դասվեց սերող հնչույթա անության կարնորագույն աղադրիչների շարքը: Վանկի տեսության զարգացումը նշանավորվում է հատկապես Ջ. Հուփերի (Էօօքօո 1979), է. Ֆաջի (Բսմջօ 1969), է. Սելկիրկի (Տօ1kiոk 1982), Դ. Քանի (Խaհո 1976) աշխատություններով: Ինչպես Ջ. Գոլդսմիթն ու Բ. Լաքսն են նկատում (տե՛ս Օօ1մտոiէհ ձ Լakտ 2009), ամերիկյան լումֆիլդականները հնչյունա անության մեջ վանկի կարնորության ու անհրաժեշտության վերա երյալ տար եր տեսակետներ ունեին: Քենեթ ն Յունիս Փայքերը (Pikօ ձ Pikօ 1947) վանկը փորձում էին վերլուծել շարահյուսական կառուցվածքի տարրերով: Նրանք հնչյունա անության մեջ կիրառեցին Լ. Բլումֆիլդի (1933) «նվազագույն աղադրիչ» հասկացությունը, որը հետագայում զարգացում ստացավ Չ. Հոքեթի (1955) ն է. Ֆաջի (1969), իսկ ավելի ուշ` է. Սելկիրկի (1982), Ջ. Բլնինսի (1995) ն այլոց ուսումնասիրություններում: 1970-ականների կեսերից վանկի տեսության դրույթներն իրենց կայուն տեղը գտան սերող հնչույթա անության մեջ, հատկապես, ինքնահատույթային, չափական, վանկի ու ոտքի կառուցվածքային հետազոտություններում: է. Սելկիրկը (1982), հիմնվելով Ք. Փայքի ն Ե. Կուրիլովիչի տեսական որոշ շեշտադրումների վրա, մշակում է մի ուսմունք, որի համաձայն վանկը ներքին կառուցվածք ունի (վանկասկիզ , միջուկ ն վանկավերջ) ն նրանով են պայմանավորվում վանկում կամ առում հատույթների դասավորությունն ու դիրքային առանձնահատկությունները: Վանկը, այդպիսով, ստանում է լեզվա անական աղադրիչի կարգավիճակ: Ուշագրավ են դառնում ձայնավորական հենարանների (գաղտնավանկերի) ներմուծման ն աղաձայնների սղման կանոնները: Վերջիններիս ուսումնասիրությունները զուգահեռա ար համադրելով դեռնս ավանդական քերականության մեջ շրջանառվող հնչեղության աստիճանակարգության վերաերյալ մոտեցումների հետ, ն վերլուծությունը տեղափոխելով ինքնահատույթային տեսության դաշտ, հնչույթա անները հնարավորություն ստացան անել մի շարք հետաքրքիր ու խոստումնալից ացահայտումներ: Ինքնահատույթային մակարդակում, ասել է թե` առանձին հարթությունների վրա գործող հնչույթա անական հատկանիշների սկզ ունքը այժմ էլ հաջողությամ կիրառվում է տար եր հնչույթա անական, ձնա անական, ձնա անական-հնչույթա անական խնդիրների լուծման նպատակով: Այս ուսումնասիրության մեջ նս հայերենի որոշակի ձնա անական-հնչույթա անական երնույթներ (լեզվախաղը, գաղտնավանկային ը-ի զետեղման, հոգնակիի կազմության մեխանիզմները) քննարկվում են ինքնահատույթային տեսության սկզ ունքներով:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

1.4 Վանկը որպես հնչույթա անական գործընթացների տիրույթ Մի շարք հնչույթա անական գործընթացներ ն դրանք կարգավորող կանոններ կիրառվում են ացառապես վանկային տիրույթներում, որոնք, հիմնականում, հնչույթից մեծ են, առից` փոքր: Այս տիրույթում գործող հնչույթա անական գործընթացների շարքին են դասվում, օրինակ` արա ական ու եր երական ար առներում տեղի ունեցող ըմպանայնացման (քհaո7ոջօa1iտaէiօո) երնույթը (տե՛ս Ճ1-Ճոi 1970, Օհa2օ1i 1977, 8ոօտօ1օա 1979, Ծօ11 ձ E1ոօմ1aօսi 1985, ԷօԵօոոaո 1987), հայերենում աղմկային աղաձայնների շնչեղացումը, հոգնակիի կազմությունը (տե՛ս Մaսx 1998, 2003), եվրոպական վանկաշեշտային ն հեռավոր-արնելյան ու աֆրիկյան տոնային լեզուներում շեշտի ու տոնի դիրքային պատկանելության որոշակի առանձնահատկություններն ու հնչույթա անական ածանցման դեպքում համապատասխան փոփոխությունների նույթը (տե՛ս ոiք 1980, 1992, Է7ոaո 1988, Էaոոiտ 1994) ն այլն: Մի շարք ձնա անական-հնչույթա անական կանոններ կիրառվում են վանկերի որոշակի հատվածներում` աջ կամ ձախ եզրերին: Որոշ լեզվա աններ (Օհa1a ձ Խaաaտaki-Բսkսոօոi, 1997, Տէօոiaմօ 1995, 1997) կարծում են, որ վանկերի եզրերը ոլոր լեզուներում համապատասխանում են առի կամ հնչա առի սկզ ին կամ վերջին: Սակայն այսպիսի մոտեցման դեպքում լեզվա անական միջավայրի կարգավիճակը, ասենք` /– {#,Շ: կամ /{#,Շ:– , խնդրահարույց է: Չէ՞ որ սահմաններ ազդարարող նշաններն (#) ու աղաձայնները (Շ) միասին նական դաս չեն կազմում (տե՛ս 81օviոտ 1995:209): Նման իրավիճակներում հնչույթա անական կանոններն ավելի արդյունավետ կերպով են մեկնա անվում, եր հղում է արվում վանկասկզ ի կամ վանկավերջի միջավայրերին: Այսպես, օրինակ` հայերենում (Մaսx 1998), անգլերենում (Խaհո 1976), քունջեն լեզվում, սիերա-պոպոլուկերենում, յուկատեկ մայա լեզվում (81օviոտ, օք. օiէ.) շնչեղացումը կապվում է վանկի եզրերի հետ: Շատ հաճախ վանկային կաղապարները (մասնավորապես ենթա աղադրիչները) կառուցվածքային միջոց են հանդիսանում լեզվախաղերի1 համար, իսկ ձնա անական գործընթացներում դրանք չափական հենքի գլխավոր դեր են կատարում: 1.4.1 Վանկի կառուցվածքը Ժամանակակից լեզվա անական գիտությունների մեջ մի շարք գիտաճյուղեր զ աղվում են ն՛ առողջ, ն՛ որոշակի ֆիզիկական ու մտավոր արատներ Լեզվական խաղերի (կամ լուդլինգների) առնվազն տասներկու դեպքերի ուսումնասիրությամ Լեյքոքը (Լa7օօօk 1972) համոզվել է, որ դրանց ածանցման, հատման (կրճատման), տեղակալման կամ տեղափոխության գործընթացներում գլխավոր դերակատարը վանկն է:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ունեցող մանուկների կողմից լեզվի յուրացման օրինաչափությունների, առանձնահատկությունների հետազոտությամ ու վերլուծությամ : Երկար տարիների ընթացքում կուտակված խորազնին ու ազմա նույթ ուսումնասիրությունների արդյունք ն այլնս ապացուցված իրողություն է այն, որ.  առողջ մանուկներն իրենց մայրենի լեզվի հիմքը կազմող առապաշարի, ինչպես նան հնչույթա անության ն շարահյուսության հիմնական մասը յուրացնում են մեկուկեսից չորս տարեկան հասակում (տե՛ս Օսaտէi 2004),  չափահասների խոսքի «աղճատումներն» ու «կրճատումները» աշխարհի ամենատար եր լեզուներով խոսող մանուկների կողմից ունեն զարմանալիորեն ընդհանուր ն կանոնավոր հիմքեր ն ենթարկվում են, այսպես կոչված` «չգրված ու անգիտակցական օրենքների» (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո 1999: 237),  լեզվի յուրացման յուրաքանչյուր փուլում, անկախ մայրենիի տիպաանությունից ու լեզվահատկանշական սկզ ունքներից, երեխաները դրսնորում են որոշակի, ավականին կանխատեսելի ն օրինաչափ լեզվական վարքագիծ (տե՛ս Piոkօո 1994, 2007): Լեզվի յուրացման վերա երյալ հետազոտություններն ու արձանագրված փաստերը հարուստ նյութ են տրամադրում նան վանկի տեսությամ զ աղվող գիտնականներին: Սովորա ար, թոթովանքից խոսքի անցնող մանուկների արտասանության մեջ նկատելի են կարճ` աղաձայն-ձայնավոր (ՇՄ) շարքերը (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո, օք.օiէ.): Օրինակ, հայերեն «խոսող» մանկան կողմից գնդակ առը հաճախ ստանում է լգա) կամ եր եմն լգի), այց ոչ եր նէ "լագ)1 կամ "լիգ) ձները, տատիկ առը` լտա) ն ոչ` "լատ) ձնը ն այլն: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ աշխարհի ներկայումս հայտնի լեզուներում առերի հիմքը կազմում են հենց ՇՄ վանկերը (տե՛ս Լօvօ1է օէ a1. 2000, Բսմջօ 1969, 81օviոտ 1995, Լօvօ1է ձ Մiյvօո 1998): Շատ լեզուներում երեխաներն այսպիսի վանկեր են կազմում` դուրս թողնելով որոշ աղաձայններ. օրինակ` հայերենում հյուր առը կարող է դառնալ լհու), աստղը` լտե), գնդակը` լգիգա), անգլերենում ցirl առը շատ մանուկներ արտասանում են լk∧:|, Եird առը` լԵæ:] ն այլն (Քօօa օէ a1.: 236): Հետաքրքիր է նկատել, օրինակ, որ չափահաս ճապոնացիները նս, ելնելով հենց այս սկզ ունքից, այն է` հավատարիմ մնալ ՇՄ վանկային կառուցվածքին (ՇՄ-ն ընկած է ճապոներենի հնչույթա անական վանկի հիմքում), այլ լեզուներից փոխառյալ առերը հարմարեցնում են ուն ՇՄ կաղապարին: Այսպես, վանկի տիրույթում կայուն, որոշակի դիրք զ աղեցնելուց հետո է միայն հնարավոր դառնում հատույթների իրականացումը արտասանության մեջ: Անգլերենից փոխառու1

Աստղանիշ (") սովորա ար դրվում է սխալ համարվող ձների վրա:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

թյունները ճապոներենում (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո, օք.օiէ.) ստանում են հետնյալ ձները.

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԳԼԵՐԵՆ

ՃԱՊՈՆԵՐԵՆ

(7) գրոտեսկ ջսոօէօտսkս (ՇՄՇՄՇՄՇՄՇՄ) լջոəʊէօտk|(ՇՇՄՄՇՄՇՇ) Սուր Ծնունդ լkոiտոəտ| (ՇՇՄՇՇՄՇ) kսոiտսոaտս (ՇՄՇՄՇՄՇՄՇՄ) տեքստ լէօkտէ| (ՇՄՇՇՇ) էօkiտսէօ(ՇՄՇՄՇՄՇՄ) ակում kսոaԵս (ՇՄՇՄՇՄ) լk1ʌԵ| (ՇՇՄՇ) սկավառակ լմıտk| (ՇՄՇՇ) մiտսkս (ՇՄՇՄՇՄ) պլյուս քսոaտս (ՇՄՇՄՇՄ) լք1ʌտ| (ՇՇՄՇ)

Հիմք-վանկի (ԸV) կառուցվածքը: Վանկերը հնչույթա անության մեջ նշանակվում են հունարենի փոքրատառ «սիգմա»` σ տառով: Հիմնական կամ ուն վանկի կառուցվածքը (այսուհետ` հիմք-վանկ) ներկայացվում է հետնյալ գծապատկերով. σ /\

(8) Շ

(9)

Մ

Շ-ն ներկայացնում է աղաձայնական հատույթ` լ+ աղաձայնական) (լ+օօոտօոaոէa1|), իսկ Մ-ն` ձայնավորական հատույթ` լ- աղաձայնական) (լ-օօոտօոaոէa1|):

σ / \ Շ Մ ջ ու ր ջ ու

չափահասների արտա երությամ մանուկների արտա երությամ

Բոլոր լեզուներում վանկերը որոշակի կառուցվածքի երելու հակվածություն է նկատվում թե՛ պատմական զարգացման ընթացքում, թե՛ լեզվի յուրացման գործընթացներում: Թ. Վենեմանի (Մօոոօոaոո 1988)` իտալերենից երված օրինակներում միայն ձայնավորական հատույթ պարունակող վանկերում նկատելի է աղաձայնի ներմուծումը (Թ →Շ/–Մ աղաձայնի հավելում. միջավայրը` ձայնավորից առաջ), ինչը ի վերջո հանգեցնում է հիմքվանկի ՇՄ կառուցվածքին (տե՛ս Մօոոօոaոո, օք. օiէ: 14).

Ձայնավորներից ացի, ձայնավորական հատույթ կարող են համարվել նան որոշ դեպքերում

հնչյունա անորեն ձայնավոր սահմանվող «ձայնավորակերպ» (vօօօiմ) հնչյունները, որոնք հնչույթա անական տեսակետից աղաձայններ են (յ, ա): Նկատի առնելով այս փաստը` լ- աղաձայնական) հատկանիշի կիրառումն ավելի նպատակահարմար է, քան լ+ձայնավորական)-ը:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

(10)

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

G6ոսa Maոէսa Paմսa viմսa rսiոa

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

Թ →Շ/-Մ

Օօ.ոս.Ձ Խaո.էս.Ձ Pa.մս.Ձ vi.մս.Ձ ոս.i.ոa

→ → → → →

Մ → ՇՄ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Օօ.ոս.vՁ Խaո.էս. vՁ Pa.մս. vՁ vi.մս. vՁ ոս. vi.ոa

Ջենովա (քաղաք) Մանտուվա (քաղաք) Պադուվա (քաղաք) այրի ավերակ

Հետաքրքիր զուգահեռներ կարելի է անցկացնել վերոհիշյալ օրինակների ու որոշ լեզուներով, մասնավորապես` հայերեն խոսող մանուկների մեկ ձայնավորական հատույթ պարունակող վանկերի յուրօրինակ «ձնափոխության» միջն. (11)

ՆԱԽՆԱԿԱՆ Ձն

աո՛ւ կակաո մյաու Լաուրա

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

ա.ո՛ւ կա.կա.ո մյա.ու Լա.ու.րա

Թ →Շ/-Մ → → → →

ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

ա.վո՛ւ կա.կա.վո մյա.վու Լա.վու.րա

Մ-ից ՇՄ վանկեր (Մ → ՇՄ) կազմելու օրինակներից ացի, Թ. Վենեմանը օրինակներ է երում վաղ հին վերին գերմաներենից (Օք. օiէ.:15), որտեղ ՇՇՄ վանկերում աղաձայնները սղվում են` ՇՄ վանկեր կազմելու նախապատվությամ :

ՎԱՂ ՀԻՆ ՎԵՐԻՆ

ՈՒՇ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԸԸՄ→ԸՄ (12)

ԳԵՐՄԱՆԵՐԵՆ

հոiջaո հlսէ հԻսօfaո հwi2

(Ը→ Թ/ -Շ) → → → →

ՀՎԳ

ոiջaո lսէ Իսօfaո wi2

խոնարհվել արձր կանչել ճերմակ

Պալի լեզվում նս, ՇՇՄ հատույթները առերում ենթարկվում են փոփոխության` հօգուտ ՇՄ կաղապարի(Մօոոօոaոո, օք. օiէ.:15)` (13)

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

aոոm ՏԻօէaտ Տvaքոa Տyaոմaոa

Շ→ Թ /- Շ → → → →

ՇՇՄ→ՇՄ

Ճոոa Տօէa Տօքքa Տaոմaոa

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

մանգո հոսանք քուն սայլակ

Իտալերենում ՇՄՇ վանկերը նս հակված են ՇՄ դառնալու (Մօոոօոaոո, օք. օiէ.:14).

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շ→ Թ / Մ– ՇՄՇ→ՇՄ (14) → հայր քaէոօո քaմոօ → երգում է օaոէaէ օaոէa → սարքի՛ր faօ fa → ասա՛ մiօ մi

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Բաց վանկեր կազմելու հակվածություն է դիտվում նան ճապոներենում (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո, օք. օiէ.), եգիպտական արա երենում, չինական ամոյ ն մանդարին լեզուներում (տե՛ս Ճոմօոտօո 1987), հայերենում (տե՛ս Մարգարյան 1997) ն այլն: Վանկն ունի ենթա աղադրիչներ ն դրանց տրվող համապատասխան անվանումներ, որոնց միջոցով հնարավոր է նկարագրել ոչ միայն հիմք-վանկի, այլն արդ կազմություն ունեցող վանկերի կառուցվածքն ու դրանցից խող կամ դրանցով պայմանավորվող հնչույթա անական, լեզվաանական երնույթներ: Վանկերը պարունակում են ձայնավորական հենարան, որը, ինչպես հետագայում կտեսնենք, ոլոր լեզուների հնչույթա անական արտահայտություններում պարտադիր ն կենտրոնական դիրք է գրավում: Այն վանկի առանցքը կամ միջուկն է կազմում ն լեզվա անական գրականության մեջ հիշատակվում է որպես Վսօ1օստ (Վ)` միջուկ: Միջուկին նախորդող աղաձայնը (կամ աղաձայնական խում ը) համապատասխանում է վանկասկզ ին1 կամ Օոտօէ-ին (Օ): Հիմք-վանկի փոքր-ինչ մանրամասնած կառուցվածքը հետնյալն է` (15)

σ / \

σ / \

ՕՎՏE1 ՊՍՇԼEՍՏ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ ՄԻՋՈՒԿ

|

|

Շ

Մ

Օ

Պ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ ՄԻՋՈՒԿ

|

|

ձ

ի

Վերը նշված ճապոներենի օրինակներից եռավանկ ճi5աոա «սկավառակ» առը, որը կազմված է երեք (ՇՄ) հիմք-վանկերից, կարելի է պատկերել հետնյալ կերպ. (16)

σ

σ

σ

/\

/\

/\

ՕՎ ՕՎ ՕՎ | | | | | |

մ i տ ս kս (ԸՄ) (ԸՄ) (ԸՄ)

Համալեզվական ոլոր նկարագրական ն տեսական ուսումնասիրությունները ճանաչում են ՇՄ վանկի համընդհանուր լինելու փաստը: Այս փաստի վավերականության մասին է վկայում նան աշխարհի տար եր լեզուներում մանուկների հնչույթա անության մեջ հիմք-վանկի (ՇՄ) կայուն առկա1

Վանկասկիզ ը (Օոտօէ) հնչույթա անական վանկի` մեկ աղաձայնից կամ աղաձայնական զուգորդությունից կազմված ձախ եզրի աղադրիչն է, որը չի կարող եր նէ նույնացվել ընդհանրապես որնէ վանկի սկիզ հանդիսացող հատույթի հետ: Այսպես` է, ում, ինչ, այս միավանկ (ձայնավորասկիզ ) առերը հնչույթա անական վերլուծությամ ` զրո վանկասկիզ ունեն:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

յությունը: Վանկային կառուցվածքի հատկապես ՇՄ ( աղաձայն+ձայնավոր) հաջորդականությունը ացատրվում է հնչույթների ներակա հնչեղության հատկանիշով1: Հենց հնչեղությամ է որոշվում հատույթների դիրքը վանկում: Վերջիններս դասավորվում են այնպես, որ նախ տեղի է ունենում հնչեղության աճ, ապա` անկում. այսինքն` հնչեղությունը վանկասկզ ից սկսում է աճել, միջուկում հասնում է գագաթնակետին, ապա հնչեղության անկում է տեղի ունենում մինչն հաջորդ վանկասկիզ : Հաշվի առնելով, սակայն, որ վանկի կառուցվածքը կարող է շատ ավելի արդ լինել, քան ուն ՇՄ կաղապարը, անհրաժեշտ է Օ կամ Վ դիրքեր զ աղեցնող հատույթներից ացի դիտարկել այլ հատույթների գրաված դիրքերն ու նրանց դիրքային, աղադրիչային կարգավիճակը: Վանկի տեսության մեջ կարնոր տեղ է զ աղեցնում վանկավերջի2 դիրքը` Շօմa (Շ) ենթա աղադրիչով: Շօմa երնույթը եղել ն դեռնս մնում է տեսական մի շարք անհամաձայնությունների կիզակետում: Ստորն տրվում է հայրիկ առի վանկային աղադրիչների գծապատկերը. (17)

ա. ՀԻՄՔ-ՎԱՆԿ

(ԸՄ)

σ

σ

/\ /\ ՕՎ ՕՎ | | | | հայր ի կ (ԸՄ) (ԸՄ)

. ՀԻՄՔ-ՎԱՆԿ + ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

(ԸՄ) Ի Ը Միջուկին (Վ) հաջորդող աղաձայնները կազմում են վանկավերջ (Շ)

σ

σ

/|ի /|ի ՕՎՇ ՕՎՇ | | | | | | հա յ ր ի կ

(ԸՄ)ԻԸ(ԸՄ)ԻԸ

Նկատենք, սակայն, որ վանկասկզ ի, միջուկի ն վանկավերջի հատույթները վանկային հանգույցին ուղղակի կապով միացնելը այնքան էլ արդյունավետ չէ, քանի որ ենթա աղադրիչները միմյանց հետ գտնվում են տար եր, ոչ հավասարազոր հարա երությունների մեջ: Այժմ դիտարկենք (1) ծառ, առ, գառ, ճառ, զառ, թառ առերը, որոնք անաստեղծական հանգերի սկզ ունքով միմյանց հետ հանգեր են կազմում, ապա (2) համեմատենք ծառ, ծիտ, ծոր, ծոփ, ծափ, ծիվ, ծով առերը, որոնք, ի տար երություն (1)-ին օրինակի, որնէ կերպ հանգ չեն կազմում: Մտովի պատկերացնելով (1)-ին ն (2)-րդ առաշարքերի վանկային կառուցվածքը` դժվար չէ նկատել, որ (1)-ում միջուկ ն վանկավերջ աղադրիչները միասին

Վանկերի ն հնչեղության հարա երությունների վերա երյալ դրույթներն ունեն մեկ դարից ավելի պատմություն. Օ Եսպերսենը, է. Զիվերզը անդրադարձել են վանկերի ն հնչեղության գագաթների, հնչեղության փոփոխության խնդիրներին: Հնչույթա անական վանկի վանկավերջը (Շօճճ) միջուկին հաջորդող աղաձայնն է, այլ ոչ թե` վանկը եզրափակող ցանկացած հատույթ: Օրինակ, մե.ղու, գի.նի, ա.ղա առերում վանկերը եզրափակող հատույթները վանկավերջ տերմինով չեն կարող նութագրվել: Հնչույթա անորեն, վերոհիշյալ առերը վանկավերջ չունեն. դրանք վերջանում են միջուկ (Nաclօա5) ենթա աղադրիչով:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

հանգ են կազմում: Վերջինս տաղաչափական հանգ միավորի նմանությամ հնչույթա անության մեջ նս ստացել է «հանգ» անվանումը: Տեսական վերլուծության մեջ հանգի աղադրիչը նշանակվում է Ք տառով (-Քiոօ կամ Քհ7ոօ) ն հիմնականում կազմվում է Վ ն Շ ենթա աղադրիչներից: Վանկասկիզ ը հանգի հաշվառման մեջ որնէ դեր չի կատարում: Վանկի վերոհիշյալ (ենթա) աղադրիչները հաշվի առնելով` կստանանք կառուցվածքային հետնյալ պատկերը. (18)

σ / \ Օ Ք /\ ՎՇ

Ծառ

ՎԱՆԿ / \

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ ՀԱՆԳ

/ \

ՄԻՋՈՒԿ ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

առի վանկային կառուցվածքը, համապատասխանա ար, կլինի

հետնյալը. (19)

σ / \ Օ Ք | /\ | Վ Շ | | | ծ ա ռ

Վերը տրված օրինակը ներառում է վանկի տեսության մեջ ընդունված հիմնական աղադրիչներն ու ենթա աղադրիչները` Օ (վանկասկիզ ), Ք (հանգ), Վ (միջուկ) ն Շ (վանկավերջ): Աշխարհի լեզուներում արձանագրված հիմնական վանկատեսակներն են. (20) 1. ՕՎ վանկասկիզ +միջուկ (- ՇՄ) աղաձայն+ձայնավոր 2. ՕՎՇ վանկասկիզ +միջուկ +վանկավերջ (- ՇՄՇ) աղաձայն+ձայնավոր+ աղաձայն 3. ՎՇ միջուկ+ վանկավերջ (- ՄՇ) ձայնավոր+ աղաձայն 4. Վ միջուկ (- Մ) ձայնավոր 1-ին օրինակի կաղապարը համապատասխանում է հիմք-վանկի կաղապարին, իսկ մնացած երեքը պարզապես նրա նվազագույն ածանցյալներն են: Մանրամասնենք. (21) ա. ՕՎ կաղապարը կարող է ազատվել իր վանկասկզ ից` ՕՎ→Վ (հատույթային մակարդակում` ՇՄ→ Մ): . վանկային ուն կաղապարին կարող է վանկավերջ կցվել` ՕՎ→ՕՎՇ (հատույթային մակարդակում` ՇՄ→ՇՄՇ):

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Վերը նշված փոփոխությունները ձնական արտահայտությամ ստանում են հետնյալ օրենքների տեսքը. (22) ա. Շ→ Թ /–Մ (- աղաձայնի անկում, միջավայրը` ձայնավորից առաջ) . Թ →Շ/Մ– (- աղաձայնի հավելում, միջավայրը` ձայնավորից հետո) Նկատի առնելով այս օրենքների ներգործությունը հիմք-վանկի կաղապարի վրա` կստանանք. (23)

ՇՄ⇒ Մ (21ա) ՇՄ⇒ՇՄՇ (21 ) ՇՄ⇒ՄՇ (21 (ա, )

Այս առնչությունների առավել ամփոփ աստիճանակարգական անաձնն է` (24)

ՄՇ ⊃( Մ, ՇՄՇ)⊃ ՇՄ

որտեղ ⊃ - «ենթադրում է»

Կարնոր է նկատել, որ մանուկները վանկային կաղապարները յուրացնում են ճիշտ վերը տրված հաջորդականությամ (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո, օք. օiէ.: 247): Այս է վկայում նան երեխաների կողմից վանկի տեսակների յուրացումն ըստ արդության կարգի ներկայացնող Գաթմանի սանդղակը (տե՛ս Լօvօ1է օէ a1.: 242). (25)

ԳԱԹՄԱՆԻ ՍԱՆԴՂԱԿ

(սլաքը ցույց է տալիս համեմատա ար ուշ յուրացվող կաղապարը)

ԽՈՒՄԲ Ա

↗

ՇՄՇՇ→ՄՇՇ→ՇՇՄ→ՇՇՄՇ

↘

ՇՄ→ՇՄՇ→Մ→ՄՇ

ԽՈՒՄԲ Բ

ՇՇՄՇՇ

↘

ԸԸՄ→ԸԸՄԸ→ԸՄԸԸ→ՄԸԸ

↗

Երեխան իր խոսքը սկսում է պարզ հիմք-վանկով` ՇՄ-ով, որին հետնում է վերջինիս նվազագույն ածանցյալների յուրացումը` ՇՄՇ→Մ→ՄՇ (տե՛ս սանդղակի ձախակողմյան հատվածը): Վանկատեսակների պարզից արդ աստիճանական յուրացման հետագա ընթացքն արդեն կախված է մայրենի լեզվի ֆոնոտակտիկական առանձնահատկություններից, լեզվին նորոշ վանկային կաղապարներից (սանդղակում համապատասխանա ար` ԽՈՒՄԲ Ա կամ ԽՈՒՄԲ Բ ներկայացնող լեզուներ): Յուրացման տեսակետից ամենա արդ համարվող կաղապարը` ՇՇՄՇՇ-ն (տե՛ս սանդղակի աջակողմյան հատվածը) մատչելի է դառնում միայն նախորդող կառույցներին լիովին տիրապետելուց հետո: Տար եր լեզուներում առկա վանկային կաղապարները տրված են ստորն.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(26)

ՎԱՆԿԻ ՏԵՍԱԿԸ

ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՎԱՆԿ(ԵՐ) ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ ԼԵԶՈՒՆԵՐ

սենուֆո (Արնմտ. Աֆրիկա), հուս (Պապուա Նոր Գվինեա)

ՇՄ ՇՄ, Մ ՇՄ, ՇՄՇ

մաորի (Նոր Զելանդիա), կայուվավա (Բոլիվիա)

ՇՄ, Մ, ՇՄՇ, ՄՇ

քլամաթ (Հս. Ամերիկա), արա երեն (Միջին Արնելք, Հս. Աֆրիկա) ֆրանսերեն, ռուսերեն, ֆիններեն, իսպաներեն, անգլերեն, հայերեն

1.4.2 Վանկի կշիռը Վանկի հանգ (R) աղադրիչը անմիջականորեն առնչվում է վանկի կշռի հետ: Կշիռը հարա երական հատկություն է, այսինքն` նույթով այն քանակական է ն արտահայտում է հատույթի կամ հատույթային զուգորդության զ աղեցրած «տարածությունը» հնչաշղթայում (տե՛ս Էaոոiտ 2007): Կշռի տեսակետից հնչույթա անական հակադրությունները կարող են լինել կարճ/երկար կամ թեթն/ծանր: Հայերենի հնչույթա անության մեջ վերոհիշյալ հակադրություններին, ասել է թե` չափական կշռին էական անդրադարձ չի արվում: Այս փաստը հիմնականում պայմանավորված է լեզվում երկար ն կարճ ձայնավորների ացակայությամ : Հետնա ար, հայերենի ձնա անական-հնչույթաանական գործընթացներում թեթն կամ ծանր կաղապարների քննարկումն ինքնին դադարում է էական լինելուց:

Բացառություն են կազմում սիրիական (Սվեդիայի, Արամոյի, Քեսա ի) ն Շամախիի հայերեն ար առները, որոնցում առկա է ձայնավորների թե՛ որակական ն թե՛ քանակական (երկար-կարճ ձայնավորների) հակադրություն: Սվեդիայի ար առ (27)

ԳՈՅԱԿԱՆ

ԱՆՈՐՈՇ ՁԵՎ

ՈՐՈՇՅԱԼ ՁԵՎ

«սա Ճ է»

:Əli2 ոսrէ ՏՄ:

xƏ1օյ2 ոa:սrէ Տ6:Մ:

:Əl6)2 ոƏ ոa:սrէ ոƏ Տ6:Մ: ոƏ

:Əl6յ2 i ոa:սrէ i Տ6:Մ: i

ԳՐԱԲԱՐ

:l62 ոarմ Տo:

(խլեզ) (մարդ) (սոխ)

Այս ար առն ունի խորքային երկար aՁ, uՁ, eՁ, ինչպես նան երկար œ ենթահնչույթը (հմմտ. qœոոօո (Սվ.) kՁոոո (գրա .), kœrƏոօո (Սվ.) gՁrխո (գրա .)) Անդրեասյան 1967)

(տե՛ս VՁխx 1998օ132,

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Վանկի կաղապարի գծապատկերում կշիռը սովորա ար ներկայացվում է պայմանական ժամանակային միավորներով` x-երով. (28)

ՈւՐՎԱԳԾԱՅԻՆ ՀԱՐԿԱՇԱՐՔ (ԿՇԻՌ)

ԶՈՒԳԱԿՑՄԱՆ ԳԾԵՐ

ՄԵՂԵԴԻ (ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐ)

XXXX | | | | գաթա

Ոչ գծային կաղապարում տեղի է ունենում ուրվագծային դիրքերի ն մեղեդային միավորների կապակցում ն, միշտ չէ, որ մեկին-մեկ կապ է ստեղծվում. (29)

ա. կարճ միավոր

x | i լi|

կամ

x | է լէ|

. երկար միավոր

xx \/ i լi:|

կամ

xx \/ է լէ:|

Քանի որ հայերենում չկա երկար ն կարճ ձայնավորների/ աղաձայնների հակադրություն, ստորն երվում են օրինակներ անգլերենից, անտու լեզվախմ ին պատկանող լուգանդա լեզվից ն իտալերենից.

ա. ՄԵԿ ՀԱՏՈՒՅԹ ն ՄԵԿԻՑ ԱՎԵԼԻ ՈՒՐՎԱԳԾԱՅԻՆ ԴԻՐՔԵՐ

(30)

(i) ԱՆԳԼԵՐԵՆ

(ii) ԼՈՒԳԱՆԴԵՐԵՆ

(iii) ԻՏԱԼԵՐԵՆ

հi:1

տi:

1i:ոa

աa:Եa

fa՛է:օ

քօ՛1:օ

«կրունկ»

«ծով»

«լրտես»

« ողոք»

«փաստ»

«հավ»

xxxx | \/ |

xxx | \/

xxx xx | \/ | |

xxxxx | \/ | |

xxxxx | | \/ |

xxxxx | | \/ |

հ i 1

տ i

ա a Ե a

f a է օ

ք օ 1 օ

i ոa

Դիտարկենք մեկ ուրվագծային դիրքի ն մեկից ավելի հատույթների կապակցման դեպքեր. հայերենում դրանք արտացոլված են պայթաշփականների ն քմայնացած աղաձայնների, իսկ լուգանդերենում` շրթնայնացած աղաձայնների համապատասխան ինքնահատույթային գծապատկերներում.

. ՄԵԿԻՑ ԱՎԵԼԻ ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐ ԵՎ ՄԵԿ ՈՒՐՎԱԳԾԱՅԻՆ ԴԻՐՔ

(i) պայթաշփականներ ջ - մʒ մʒ սո ջուր

ծ- էտ օէտօ1 օծել

ՀԱՅԵՐԵՆ (ii) քմայնացած աղաձայններ Շ+j →Շj (Շ-գ)

Շ+j →Շj (Շ-կ)

ջյսʁ→ ջյսʁ գյուղ→գյուղ

kյaոkհ→ kյaոkհ կյանք→կյանք

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

x x x

x x xx

x xx

x xxx

/\ | | մʒ ս ո

| /\ | | օէտ օ 1

/\ | | ջյ ս ʁ

/\ | | | k յ a ո kհ

Շ+w→Շw

ԼՈՒԳԱՆԴԵՐԵՆ

(iii) շրթնայնացած աղաձայններ (Շ-m) Շ+w→Շw (Շ-m)

ոաa:ոa→ոաa:ոa «երեխա»

ոաօ:ջօ2i→ ոաօ:ջօ2i «խոսնակ»

xxxxx

x xxxxxx

/\ \/ | | ոա a ո a

/\ \/ | | | | ոա օ ջ օ 2 i

Կշռի ն վանկային աղադրիչների վերա երյալ կարնոր է նկատի առնել հետնյալ առանձնահատկությունները. 1. Վանկի կշիռը (թեթն կամ ծանր) որոշվում է միայն վանկային մեկ ենթամասի միջոցով, այն է` ձայնավորական հենարանի ձախ եզրի ն ձայնավորից դեպի վանկի աջ եզրն ընկած հատվածի կամ «պատուհանի» ովանդակությամ : Եթե այս պատուհանն ունի երկու (կամ ավելի) դիրք, վանկը նութագրվում է որպես ծանր, եթե «պատուհանի» ներսում զ աղեցված է մեկ դիրք` վանկը թեթն է: 2. Նույն վանկում վերոհիշյալ «պատուհանին» նախորդող աղաձայնը կշռի վրա որնէ ազդեցություն չունի: Այսպիսով, կշռի համար էական է հանգը` իր ենթա աղադրիչներով: Վանկասկիզ ն այս առնչությամ ացարձակապես որնէ դեր չի կատարում: Պատկերենք վանկի ներքին կառուցվածքը թեթն ն ծանր կշռի, ասել է թե` թեթն ն ծանր հանգերի օրինակներով. (31)

(i) ԹԵԹն ՀԱՆԳ

լէa|

(ii) ԾԱՆՐ ՀԱՆԳԵՐ

լէaո|

σ / Օ | x | է

\ Ք | x | a

լէa7| (երկհնչյուն)

σ / Օ | x | է

\ Ք /\ x x | | a ո

լէa:|

σ / Օ | x | է

\ Ք /\ x x | | a 7

σ / Օ | x | է

\ Ք /\ x x \/ a

Որոշ լեզուներում վանկի հիման վրա կատարվող ն, մասնավորապես, նրա կշռի հետ կապված հնչույթա անական երնույթների նկարագրության ու մեկնա անության մեջ եր եմն նպատակահարմար է լինում վանկային կշիռն արտահայտել մեկ այլ միավորով` մորայով (ոօոa), որը նշանակվում է լ տա-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ռով: Դասական լատիներենի ժամանակներից ի վեր անաստեղծության մեջ վանկերի քանակը չափվել է մորաներով: «Մորա» լատիներեն նշանակում է «ուշացում, ձգձգում»: Թեթն վանկերը, սովորա ար, ունենում էին մեկ մորա, իսկ ծանր կամ երկար վանկերը` երկու մորա: Հնչույթա անական տեսությունը դասական տաղաչափությունից փոխառել է այս միավորը (հանգի հետ միասին) ն կիրառում է մի շարք լեզուներում1 վանկային (չափական) երնույթների ու գործընթացների վերլուծության համար, հատկապես, եր անհրաժեշտություն է ծագում ցույց տալ տար եր նույթի ծանր վանկերի համարժեքությունը: Այսպես, ՇՄՄ ն ՇՄՇ վանկերը մորաներով հաշվելիս համարժեք են: Օրինակ`

ՎԱՆԿԵՐԻ ԿՇԻՌԸ ՄՈՐԱՆԵՐՈՎ (8ոօտօ1օա 1995:189)

(32) i. ՇՄ

ii.

ՇՄՄ

էa σ | µ |

է

a

iii. ՇՄՇ

iv. ՄՄ

էaa σ

էaք σ

/\

|\

µµ

µµ

µµ

\/

| |

\/

aք

a

է

a

է

v.

ՇՇՄՇ

aa σ

տէaք σ

/\

|\

µµ | |

տ

է

aք

Ընդհանուր առմամ , չափական աստիճանակարգությունը կարելի է ներկայացնելկամ հետնյալ հարկաշարքերով` ՀԿ / \

(33) ԲԱՌ / \

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՌ / \

ՉԱՓԱԿԱՆ ԲԱՌ

ՈՏՔ

Σ

Σ

Σ

Σ

/\

/\

/\

/\

σ σ σ σ σ σσ σ | /\

ՎԱՆԿ

/\ | /\ | | /\

x x xx xx x xx x x x

ՎԱՆԿԻ ԵՆԹԱԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐ

կամ էլ `

Կշռի մորայական միավորը կիրառվում է ճապոներենում (1տսյiոսոa 2002), անգլերենում (Քօօa օէ a1.), լատիներենում (1քóá66êՕԱ 1960., արա երենում (8ոօտօ1օա1982), յուպիկ (WօօմԵսո7 1987), օնոնդագա (Խiօհօ1տօո 1986) լեզուներում, սամոտրակի հունարենում (Վօաէօո 1972) ն մի շարք այլ լեզուներում:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(34)

ՉԲ |

Σ

ՉԱՓԱԿԱՆ ԲԱՌ

ՈՏՔ

|

σ

ՎԱՆԿ

ՉԱՓԱԿԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

|

µ

ՄՈՐԱ

Գծապատկերներն այս կամ այն չափով մանրամասնելը կամ ներկայացնելու սկզ ունքը կախված է հնչույթա անական վերլուծության նույթից ն նպատակից: 1.4.3 Հնչեղություն Հնչեղությունը հատույթների աստիճանական կարգի հատկությունն է, որը պայմանավորում է նրանց որոշակի տեղը վանկերում: Ջ. Բլնինսը, ամփոփելով մի շարք տեսա անների ուսումնասիրությունների արդյունքները (Եսպերսեն, Լնին, Հանկամեր ն Այսեն, Ստերիեյդ, Սելկիրկ ն այլն), առաջարկում է համալեզվական հնչեղության հետնյալ սանդղակը. (35) Հնչեղության սանդղակ1 Յուրաքանչյուր հանգույցի համար ձախակողմյան ճյուղն ավելի հնչեղ է, քան աջակողմյան ճյուղը, ն որնէ որոշակի հատկանիշի համար հնչեղության հարա երությունները որոշվում են միմիայն մայր հանգույցում գտնվող հատույթների հատկանիշային արժեքի առնչությամ :

Գծապատկերից երնում է, որ հնչեղության սանդղակը կառուցվում է երկարժեք հարա երությունների հիման վրա, որոնք համարվում են ացար1

հիմնված է էլ. Սելկիրկի (1982) ն Ջ. Բլնինսի (1995) առաջադրած տար երակների վրա:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ձակ: Փաստ է, որ աշխարհում հայտնի չէ որնէ լեզու, որտեղ ոչ ստորին ձայնավորներն, ասենք, ավելի հնչեղ լինեն, քան ստորին ձայնավորները (տե՛ս 81օviոտ 1995: 211-212): Հնչեղության սանդղակի առավել հայտնի կառուցվածքը հետնյալն է` աստիճանա ար աճող հնչեղությամ .

Հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքի համաձայն` օպտիմալ վանկը կազմված է հնչեղության գագաթից (միջուկից), որը կարող է ( այց պարտադիր չէ) երկու կողմերից շրջափակված լինել առավել փոքր հնչեղության հնչյուններով: Որքան հեռանում է հնչյունը միջուկից, այնքան պակասում է նրա հնչեղությունը (տե՛ս 81օviոտ 1995, Քօօa օէ a1., Էaոոiտ 2007 ն այլն): Հարկ է նշել, որ այս ընդհանրացումը տար եր լեզուների հնչույթա անություն ուսումնասիրող տեսա անների կողմից կիրառվում է ոչ թե որպես ացարձակ, այլ նախընտրելի ուղեցույց, նախնական պայման: Ելնելով խնդրո առարկա լեզվի առանձնահատկություններից ն այդ լեզվին նորոշ հնչույթաանական կանոնների ու սահմանափակումների նույթից, տվյալ լեզվում հնչեղության սկզ ունքը կարող է որոշակի, ոչ զգալի փոփոխություններ կրել, ապա ընդունել իր վերջնական տեսքը: Այսպես, անգլերենում լքտ| (պայթական+շփական), լքո| (պայթական+ռնգային) զուգորդություններ չկան (Քօօa օէ a1.: 256), մինչդեռ հունարենում կամ ռուսերենում այս զուգորդությունները առերի լիիրավ հատույթներ են, օրինակ` լքտ|7օհօ1օջia (հուն., ռուս.)«հոգե անություն», լքո|օfոօոia (հուն.) «թոքա որ » ն լքո|iտէıյ (ռուս.) «կոճղաշատ», լkտ|օոօտ (հուն.) «օտարական», լkv|akʃa (ռուս.) «գորտ» ն այլն: Անգլերենում վանկասկիզ կազմող զուգորդություններում ացառվում են պայթական+շփական` "քտ, "քf կամ պայթական+ռնգային` "քո, "ջո զուգորդությունները (ի տար երություն ռուսերենի ն հունարենի), քանի որ շատ լեզուների նման անգլերենում նս ենթավանկային աղադրիչները խնդիր ունեն ավարարելու հնչեղության որոշակի նվազագույն տարածության պայման: Ըստ էության, հնչեղության հաջորդականության ն հնչեղության նվազագույն տարածության պարտադիր պայմաններն ընկած են լեզուների ֆոնոտակտիկական հիմնական սահմանափակումների հիմքում1: Անգլերենի համար վան1

Որոշ սահմանափակումներ, իհարկե, պայմանավորված են այլ` արտա երության տեղի հետ առնչվող խնդիրներով, ինչպես ասենք` "քա, "Եա, "fա զուգորդությունների դեպքում:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

կասկզ ի ենթա աղադրիչների միջն հնչեղության նվազագույն տարածությունը հստակորեն սահմանված է` երկու միավորի տար երություն (տե՛ս Քօօa օէ a1.:274). (38)

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐ

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐ

ՈՉ ՎԵՐԻՆ ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐ

ՎԵՐԻՆ ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐ

ՆԱՅԵՐ

ՌՆԳԱՅԻՆ ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐ

ԱՂՄԿԱՅԻՆ ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐ

Օրինակ` ջlաօ «սոսինձ» առում ցl զուգորդության լջ| ն լ1| հատույթների միջն տար երությունը, համաձայն հնչեղության աստիճանակարգական սանդղակի` երկու միավոր է: լջ|-ն համապատասխանում է 1-ի (տե՛ս (38)), իսկ լ1|-ն` 3-ի, 3-1Հ2, նույնն է նան ճr» «չոր» առում` լմ| (1) ն լո| (3), տար երությունը կազմում է երկու միավոր: Հայերենում վանկասկիզ ը ենթա աղադրիչներ չունի. նախասկզ նական դիրքում, ասել է թե` առասկզ ում, հայերենը աղաձայնական կուտակումներ չի հանդուրժում ն ցանկացած ՇՇ զուգորդություն տարրալուծվում է ձայնավորական հենարան (գաղտնավանկային ը) տեղադրելու միջոցով: Դատելով վանկատման ժամանակ հատույթների դիրքային վարքագծից, կարելի է ենթադրել, որ հայերենում հնչեղության հաջորդականությունը լիովին համապատասխանում է համընդհանուր (համալեզվական) հնչեղության սկզ ունքին, այն է` վանկասկզ ում հնչեղության ուրվագիծը արձրանում է մինչն միջուկ, հասնում է գագաթնակետին, ապա իջնում է մինչն հաջորդ վանկի սկիզը: Գագաթների թվով է պայմանավորվում վանկերի թիվը: (39)

ՀԱՏՈՒՅԹԻ ՎԱՆԿԱՅԻՆ ԴԻՐՔ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՐՎԱԳԻԾ

1. վանկասկզ ի աղաձայն(ներ) 2. միջուկ-վանկավերջ 3. վանկավերջ-վանկասկիզ երկվանկանի հաջորդականության մեջ

աճող հնչեղություն նվազող հնչեղություն նվազող կամ հավասար հնչեղություն

(անտառ, արդուկ, ապտակ, վեկտոր)

(40)

հ

ա մեկ գագաթ` մեկ վանկ

յ

ք

ա

մ

երկու գագաթ` երկու վանկ

ի

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Հատուկ վերլուծության են արժանի շչական/սուլական+պայթական զուգորդությունները: Դատելով նրանց հնչեղության ուրվագծից, ն հետնելով հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքին, ս/շ + պայթական զուգորդությունները ոչ միայն հայերենում, այլն որնէ այլ լեզվում միննույն վանկին չեն կարող պատկանել.

Հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքի (ՀՀՍ) համաձայն, նախասկզ նական շչական/սուլական+պայթական կաղապարը հայերենում վանկա աժանման հնարավոր երկու լուծում կարող է ստանալ` i. Շ1 (շչական/սուլական) + Շ2 (պայթական) զուգորդության մեջ Շ1 ն Շ2 աղաձայնները կարող են դիրքեր զ աղեցնել միայն կից վանկերում, այլ ոչ թե միննույն վանկում. համաձայն ՀՀՍ-ի` վանկասկզ ում հնչեղության աճ պետք է տեղի ունենա ն ոչ թե` հակառակը (տե՛ս օրինակ 42(i)): ii. Շ1 (շչական/սուլական) ն Շ2 (պայթական) աղաձայնները կարող են նույն վանկում դիրքեր գրավել այն դեպքում միայն, եր նրանց միջն ձայնավորական հենարան է ստեղծվում` Շ1ՄՇ2 (սովորա ար սղված ձայնավորի տեղում), որն ապահովում է հատույթների հնչեղության աճ-գագաթ-անկում հաջորդականություն (տե՛ս օրինակ 42 (ii)): Ստորն որպես օրինակ են ծառայում շտապ ն սփռոց առերը. (42)

i. շտապ X | ը շ վանկ

XXX | | | տապ վանկ

կամ

ii. սփռոց XXX | | | սը փ վանկ

X XX | | | ռ ո ց վանկ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(43)

շ

տ ա պ

հ ն չ ե ղ ու թ յ ու ն

ս

հ ն չ ե ղ ու թ յ ու ն

ը փ ռ ո ց

Վերը երված օրինակներում ացահայտ կերպով արտացոլվում է այն փաստը, որ լեզվական արտահայտության առասկիզ ն ու վանկասկիզ ը ոչ միշտ են համընկնում ն, հետնա ար, կարնորվում է առերից անկախ վանկային վերլուծությունը:

Վանկատումը հատույթների որոշակի շարքերի արտացոլումն է համապատասխան վանկային դիրքերում: Վանկատման մեխանիզմների հիմքում ընկած սկզ ունքներն ու համընդհանուր պայմանները հասկանալու համար նախ անհրաժեշտ է մանրամասն վերլուծել վանկի կառուցվածքը: Համալեզվական հնչույթա անության տվյալների համաձայն` նական լեզուներում վանկային աղադրիչների դիրքերը կարող են զ աղեցված կամ դատարկ լինել: Վանկային աղադրիչներն էլ իրենց հերթին կարող են լինել ճյուղավորված` զ աղեցնելով երկու` x x դիրք, կամ միաճյուղ` մեկ x դիրքով: Փորձենք հայերենի օրինակներով համակարգված ներկայացնել համալեզվական հնչույթա անության մեջ արձանագրված վանկային աղադրիչների դիրքային առանձնահատկությունները: Հայերենում անհրաժեշտ օրինակների ացակայության դեպքում համապատասխան օրինակներ կներկայացվեն այլ լեզուներից: 1.4.4 Վանկասկիզ ա. Վանկասկզ ի դիրքը կարող է դատարկ լինել, օրինակ` աչք, ուլ, ինչ,

օր, ըստ ն այլն: . Վանկասկիզ ը կարող է ունենալ մեկ` չճյուղավորված դիրք, օրինակ` ջահ, ու, դեղձ, կուռ, ձեռք ն այլն: գ. Վանկասկզ ի աղադրիչը կարող է կազմված լինել աղաձայնական զուգորդությունից: Քանի որ հայերենում ճյուղավորված վանկասկիզ չկա (հետագայում անդրադառնալու ենք այս խնդրին), օրինակներ երենք այլ լեզուներից. անգլերեն` քոa7 «աղոթել», օ1օաո «ծաղրածու», Ե1սօ «կապույտ», ֆրանսերեն` ք1aջօ «ծովափ», մոaք «սավան», f1օսո «ծաղիկ», fոօոaջօ «պանիր», իսպաներեն` Եոսյa «վհուկ», օ1aոօ «հստակ», ջ1օԵօ «փուչիկ», Ե1aոօօ «ճերմակ», աֆրիկյան ֆոնգ ե լեզու` մ1օ «խակ», տ1aո «ծաղր», k1ս «քերել»,

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ո1a «փաթաթել» ն այլն: Ինքնահատույթային մակարդակում վանկասկզ ի հնարավոր տար երակները հետնյալներն են. (44)

ա. ԶՐՈՅԱԿԱՆ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ

. ՄԻԱՃՅՈՒՂ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ

ՕՎՇ | |

Օ Վ | |

Օ Վ |ի |ի

: :

: :

|

|

| | | |

| | |

ք ո a 7 (անգլ.)

k 1 ս (ֆոնգ

|

□ ս 1 (հայ.)

գ. ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎԱԾ ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ

|

Ե ս (հայ.)

Օ Վ |ի |

ե)

1.4.5 Միջուկ Միջուկը վանկի միակ պարտադիր աղադրիչն է: Վանկի միջուկը, ընդհանուր առմամ , կարող է պարունակել մեկ (պարտադիր) կամ առավելագույնը` երկու ենթա աղադրիչ: Միջուկում երկու դիրք կարող են զ աղեցնել երկար ձայնավորներն ու/կամ երկհնչյունները: Այս դիրքը կարող է լինել. ա. չճյուղավորված` մեկ կարճ ձայնավորով, օրինակ` սեր, թաս, կին, հոն, մութ ն այլն: . ճյուղավորված` մեկ երկար ձայնավորով կամ երկհնչյունով: Հայերենում համապատասխան օրինակների ացակայության պատճառով, օրինակներ երենք անգլերենից` Եa7 լԵօı| «ծոց», Եiէօ լԵaıէ| «կծել», հօaո լհıə| «լսել», տօa լտi:| «ծով», կորեերենից` ոa:1 «խոսք», ոս:ո «ձյուն», i:1 «գործ», ն հոլանդերենից` մaaո «այնտեղ», aaք «կապիկ», քօօտ լքս:տ| «էգ կատու»:

(45)

ա. ՄԻԱՃՅՈՒՂ ՄԻՋՈՒԿ

. ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎԱԾ ՄԻՋՈՒԿ

(i) Վ

(i) Վ

(ii) Վ

| x … | ….

/\ xx … | | ..

/\ xx …. \/ ….

Եa ıէ Եiէօ լԵaıէ| (անգլ.)

քս տ քօօտ լքս:տ| (հոլանդ.)

kiո

(հայ.)

1.4.6 Հանգ Ինչպես արդեն նշվել է, հանգը կարող է ունենալ մեկ կամ երկու ենթա աղադրիչ` միջուկ (որը հանգի պարտադիր մասն է կազմում) ն վանկավերջ:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Համաձայն ՀՔ-ի` հանգն էլ, վանկասկզ ի ն միջուկի նման վանկային կառուցվածքում կարող է ունենալ առավելագույնը երկու դիրք. այսինքն` կարող է լինել միաճյուղ կամ երկճյուղ: Սակայն, հաշվի առնելով այն փաստը, որ հանգի միջուկ ենթա աղադրիչն իր հերթին կարող է երկճյուղ լինել, կարելի է ենթադրել, որ հանգի կազմությունը փոքր-ինչ տար եր է մյուս աղադրիչների կազմությունից (տե՛ս Էaոոiտ 1994:65): ա. Միաճյուղ հանգերը կազմում են աց վանկեր: Սովորա ար դրանք կարող են արտահայտվել մեկ դիրքով ն կազմել (i) թեթն աց հանգեր, ինչպես ասենք` կատու, գինի, առու, արի, գերի առերում: Եթե տվյալ լեզվի մեջ առկա են երկար ձայնավորներ կամ երկհնչյուններ, միջուկն ունենում է երկու դիրք ն հետնա ար այն պարունակող հանգը լինում է (ii) ծանր աց: Նման հանգեր հանդիպում են, օրինակ, անգլերենում` մa7 լմօı|, «օր», հօա լհaս| «ինչպես», քօa լքi:| «ոլոռ», գերմաներենում` ԼiօԵօ լ1i:Եօ| «սեր», Zօiէսոջ լէհտaıէսոջ| «թերթ», Բոäս1օiո լfʁօı1aıո| «օրիորդ» առերում ն այլն: . Ճյուղավորվող հանգերը կազմում են փակ վանկեր` (iii) ծանր փակ ն (iv) գերծանր փակ: Կարճ ձայնավոր+ աղաձայն զուգորդությունները կազմում են ծանր փակ հանգեր, օրինակ` արտույտ, կարպետ, անրակ, ուռկան, ինչու ն այլն, իսկ (երկհնչյուն/ երկար ձայնավոր+ աղաձայն) զուգորդությունները կազմում են գերծանր փակ հանգեր, օրինակ անգլերենում` ոօսոէaiո լոaսոէıո| «լեռ», քaiոէ լքօıոէ| «ներկ», օհi1մ լʧaı1մ| «երեխա», ժամանակակից իռլանդերենում`օaiոմօ լka:ոմ´ə| «ընկերներ», ոaոջ լոaսŋջ| «դաս», 1օոջ լ1ս:ŋջ| «նավ», գերմաներենում` ԼiօԵօհօո լ1i:քxəո| «սիրելի», Լնջոօո լ17:ջոəո| «ստախոս» այլն: Այժմ ներկայացնենք հանգի (միջուկ ենթա աղադրիչով) կաղապարների ընդհանուր գծապատկերները, ապա վերջիններս մանրամասնենք վերը նըշված որոշ օրինակներով. ա.

(46)

(i) ԹԵԹն ԲԱՑ

ՄԻԱՃՅՈՒՂ ՀԱՆԳ

(ii) ԾԱՆՐ ԲԱՑ

.

ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎԱԾ ՀԱՆԳ

(iii) ԾԱՆՐ ՓԱԿ

(iv) ԳԵՐԾԱՆՐ ՓԱԿ

Ք

Ք

|

|

/

Ք

/

Ք

Վ

Վ

Վ

Վ

|

/\

|

x

xx

x

/\

x

x x

x

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ա. ՄԻԱՃՅՈՒՂ ՀԱՆԳ

(i) ԹԵԹն ԲԱՑ

(միաճյուղ միջուկ)

ջ | Կ | : կ ա տ ու

ք ɛ ո7

. ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎԱԾ ՀԱՆԳ

(ii) ԾԱՆՐ ԲԱՑ

(երկճյուղ միջուկ)

(iii) ԾԱՆՐ ՓԱԿ (միաճյուղ միջուկ+ վանկավերջ)

ջ | Կ /ի : : մօ ı էa ıջ

ջ / Կ | : կա ա

(iv) ԳԵՐԾԱՆՐ ՓԱԿ

(երկճյուղ միջուկ+ վանկավերջ)

ջ

: րպետ նրակ

/ Կ /ի : : ոa ս ʧa ı

: ŋջ 1մ

1.4.7 Վանկավերջ Վանկավերջի աղադրիչը առավել մանրամասն ու հատուկ վերլուծություն է պահանջում: Խնդիրն այն է, որ եթե մյուս աղադրիչների վերա երյալ հնչույթա աններն ունեն քիչ թե շատ ընդհանուր ն միասնական մոտեցում, ապա վանկավերջի վանկային կարգավիճակի շուրջ ներկայումս շրջանառող մոտեցումները ավականին իրարամերժ են, հակասական: Թեժ քննարկումները առերի եզրերում գտնվող աղաձայնների, ն, հատկապես աջ եզրի` վանկավերջի աղաձայնի կարգավիճակի վերա երյալ են: Ընդհանուր առմամ , ինչպես արդեն նշվել է, վանկատումն ընդունված է համարել հատույթային շարքերի ու վանկային աղադրիչների հարա երություն: Հնչույթա անական հետազոտությունների մեջ վերոհիշյալ հարա երության նկատմամ երկու էապես տար եր դիրքորոշում կա: 1) Հնչույթակենտրոն մոտեցման կողմնակիցները (Մօոոօոaոո 1972, Խaհո 1976, Լօviո 1985, 1էô1986, Pոiոօօ ձ Տոօ1օոտk7 1993, 81օviոտ 1995 ն ուրիշներ) վանկատման մեջ էական են համարում հատույթների հնչեղության գործոնը, այդպիսով ընդունելով, որ հնչեղության ցանկացած գագաթ վկայում է վանկի միջուկի առկայության, հետնա ար` վանկի առկայության մասին: Նրան ձախից ու աջից հարող հատույթները կամ հատույթային շարքերը` նկատի առնելով դրանց հնչեղության նվազումը, համապատասխանաար համարվում են վանկասկզ ի ն վանկավերջի եզրային միավորներ: Համաձայն այս մոտեցման, ինչպես Ջ. Հարիսն ու է. Գուսմանն են նշում, «անգլերեն blaոk1 առում bl-ն ն ŋk-ն æ գագաթի շուրջ ձնավորված աղաձայնական եզրեր են, հետնա ար դրանք համապատասխանա ար դառնում են տվյալ առի վանկասկիզ ն ու վանկավերջը» (Էaոոiտ ձ Օստտոaոո 1998:139): Նույն տրամա անությամ , հայերենում կյանք առի հնչեղության

blaոk առի հնչյունա անական ձնը լոlæŋԷ| է:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

գագաթն է կազմում ա միջուկը, իսկ կյ ն նք հատույթախմ երը համապատասխանա ար` վանկասկիզ ն ու վանկավերջը. (47)

Օ Վ Շ /\ XX | | կ յ

| /\ X XX | | | ա ն ք

Նման դիրքորոշում ունեցող տեսա անների համար « ոլոր լեզուներում վանկերի եզրերը համընկնում են առերի, արտա երության եզրերի հետ» (81օviոտ 1995: 209): Հնչույթակենտրոն մոտեցման համաձայն` մի կողմից հիմնավորվում է աշխարհի լեզուների հիմքում ընկած ՇՄ ն ՇՄՇ փակ ազմությամ հիմքվանկերի տիպա անությունը, մյուս կողմից, սակայն, չի ացառվում առավել արդ, նշույթավորված վանկերի էապես աց, անսահման ազմության հնարավորությունը: Այս մոտեցման նկատելի թերությունն այն է, որ սկզ ունքային որնէ սահմանափակում չի դրվում աղադրյալ վանկասկզ ում ն/կամ աղադրյալ վանկավերջում հնարավոր աղաձայնների թվի վրա (Էaոոiտ ձ Օստտոaոո, օք օiէ.:140): Այսպիսով ստացվում է, որ, ասենք, ռուսերենի 8ոքà8Օ /vքոavօ/ «աջ» կամ ՇêքԱոêà /տkոiքka/ «ջութակ» առերը կարող են վանկասկզ ում պարունակել երեք` fքr կամ 5ոr նախասկզ նական հատույթախմ երը, կամ օրինակ, անգլերենում` (էհօս) էոiսոքհտէ «(դու) ցնծում ես» կամ տixէհտ «վեցերորդներ» առերը կարող են վանկավերջում ունենալ չորս` ոf5t կամ ո5θ5 աղաձայն: Բնականա ար հարց է ծագում. իմաստ ունի՞ արդյոք վանկի կառուցվածքն առանձին ուշադրության արժանացնել, եթե «վանկի եզրերը համապատասխանում են առի եզրերին», ն վանկային կառուցվածքն էլ հնարավոր է սահմանել` ելնելով առի հատույթային կառուցվածքից: Իհարկե, այո՛: Վանկային կառուցվածքի ինքնուրույն գոյության իրավունքն արդարացնելու համար անհրաժեշտ է հիմնավոր կերպով ապացուցել, որ այն ունի ձնա անական կառուցվածքից անկախ որոշակի ինքնավարություն: Նույնիսկ հնչույթակենտրոն վերլուծության ներկայացուցիչները` համոզվելով, որ վանկերը, այնուամենայնիվ, առերի սոսկ պատճենները չեն, ն առերի եզրերում դրանք հաճախ դրսնորում են խնդրահարույց վարքագիծ, իրենց ուսումնասիրություններում առաջ են քաշում «վանկային հավելում» ն «արտավանկային տարր» հասկացությունները (տե՛ս Bl6viոՏ 1995, Մaս: 1998, Iէô 1986 ն այլն): Այդուհանդերձ, քննարկման կարիք են զգում մի շարք սկզ ունքային հարցադրումներ, ինչպիսիք են, ասենք`

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

 արդյոք վանկային կառուցվածքը, այնուամենայնիվ, առերում հատույթային շարքերի հայելանման արտապատկե՞րն է, թե՞ ոչ,  առեզրերում առ-վանկ անհամապատասխանություններն արդյո՞ք սպառիչ ացատրություն են ստանում «արտավանկային» կամ «հավելյալ տարր» հասկացությունների ներմուծությամ ն այլն: 2) Վանկակենտրոն դիրքորոշում ունեցող տեսա անները (Խa7օ 1990, Շհaոօէէօ 1991, Օստտոaոո ձ Խa7օ 1993, Էaոոiտ,1990, 1994) այս հարցադրումների նկատմամ դրսնորում են միանգամայն այլ սկզ ունքային մոտեցում: Նրանք առավերջի աղաձայնը դիտում են որպես պոտենցիալ վանկասկիզ (ի տար երություն հնչույթակենտրոն մոտեցման կողմնակիցների, որոնց համար առավերջի աղաձայնը պատկանում է վանկավերջին, իսկ եթե առի աջ եզրը պարունակում է աղաձայնախում , ապա վերջինս կազմում է « աղադրյալ վանկավերջ»): Սույն ուսումնասիրության ընթացքում ծավալվող վերլուծությունը նս հիմնվում է վանկակենտրոն մոտեցման վրա: Ջ. Հարիսն ու է. Գուսմանը իրենց հայտնի «Եզրափակիչ վանկավերջեր. ինչու՞ էր արնմուտքը սխալվում» աշխատության մեջ (Էaոոiտ ձ Օստտոaո 1998) նպատակահարմար են գտնում եզրային աղաձայնների կարգավիճակի հարցը քննարկել առավել լայն պատմական համատեքստում: Պարզվում է, որ առի վերջնա աղաձայնը վանկավերջ (…ՄՇ.)1) համարելու ավանդույթը գալիս է տաղաչափության ն հնչույթա անության վերա երյալ հունահռոմեական կամ «արնմտյան» ավանդական ուսմունքից: Մինչդեռ հինավուրց մեկ այլ` «արնելյան» ավանդական ուսմունք ենթադրում է, որ առավերջի աղաձայնը գրավում է տվյալ պահին անտեսանելի այն վանկի վանկասկզ ային դիրքը, որը չունի որոշակիորեն արտահայտված միջուկ (…Մ.Շ□|): «Արնելյան» տեսակետի ացահայտ օրինակներ կարելի է գտնել վանկային գրահամակարգերում` ա. րահմական ընտանիքը կազմող գրերում, օրինակ` դնանագարի վանկային այ ու ենը կիրառող լեզուներում (սանսկրիտ, հինդի, հոջպուրերեն, մարաթերեն, ենգալերեն, գուջարաթերեն, թելուգու, սինհալերեն ն այլն), . ճապոնական կատականա ն հիրագանա գրերում, գ. եթովպական ֆիդել վանկագրերում (դասական գեհեզերեն/եթովպերեն), ժամանակակից ամհարերեն, տիգրինիա, տիգրե, հարարի, դահլիկ, օրոմո լեզուներում ն այլն): Ներկայացնենք Հարիսի ն Գուսմանի (Օք. օiէ.:141) կողմից երվող օրինակը.

Կետը (.) ցույց է տալիս վանկի սահմանը, իսկ ուղիղ փակագիծը ( ) )` առի/ձնույթի վերջը:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(48) ա.

ՖԻԴԵԼ ՎԱՆԿԱՆԻՇԵՐ

(եթովպերենից)

ና

.

ቀና

գ.

ቀን

ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՆԻՇԵՐ

ոՁ Է’əոՁ Է’əո

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

գալ ազնիվ օր

Վերը երված օրինակից պարզ երնում է, թե ինչպես եթովպերենում յուրաքանչյուր նշան մի ամ ողջ վանկ է ներկայացնում. ና նշանը (ա) ն ( ) օրինակներում համարժեք է ոa վանկին, ቀ -ն ամփոփում է k’ə վանկը ( ) ն (գ) օրինակներում, իսկ ን -ն` (գ) օրինակում համապատասխանում է ո աղաձայնին` ենթադրելով, որ այն առանձին վանկի աղադրիչ է ն իրեն նախորդող k’ə վանկի մաս, ասել է թէ` վանկավերջ, չի կազմում (ասենք, օրինակ` «լk’ վանկասկիզ ə միջուկ ո վանկավերջ)վանկ): Փաստորեն, ոլոր վանկանիշ գրերում առավերջի աղաձայնը առանձին վանկ է կազմում (Էaոոiտ ձ Օստտոaոո, օք.օiէ.): Վանկակենտրոն դիրքորոշման կողմնակիցները, ի դեմս Ջ. Հարիսի, Ջ. Քեյի, է. Գուսմանի ն այլոց, վանկի կառուցվածքի «արնելյան» վերլուծությունը համարում են հիմնարար ն վստահ են, որ վերջինիս շնորհիվ հնարավոր է սպառիչ պատասխաններ տալ ժամանակակից հնչույթա անական տեսության մեջ վանկային կառուցվածքի շուրջ վիճարկվող մի շարք խնդիրների: 1.5 Վանկի կառուցվածքի համալեզվական ընդհանրություններ ն տար երություններ Վանկի կառուցվածքի վերա երյալ մինչն այժմ ներկայացված վերլուծությունը, ընդհանուր առմամ , կարելի է ամփոփել հետնյալով. Վանկասկիզ  Վանկասկզ ի աղաձայնական դիրքով վանկեր կան մինչն այժմ ուսումնասիրված ոլոր լեզուներում: Որոշ լեզուներում, օրինակ` տոտոնակ (Մեքսիկա), քլամաթ (ԱՄՆ), արա ելա (Պերու) լեզուներում, եգիպտական արա երենում ոլոր վանկերը պետք է ունենան սկզ նա աղաձայններ (տե՛ս 81օviոտ 1995:219): Այլ լեզուներում կարող են լինել նան առանց սկզ նա աղաձայնի, ասել է թե` առանց հնչույթա անական վանկասկզ ի վանկեր (հայերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն):  Մեկ աղաձայնով վանկասկիզ հանդիպում է ոլոր լեզուներում: Կան լեզուներ, որոնք կարող են վանկասկզ ի դիրքում թույլ տալ առավելագույնը մեկ աղաձայն (օրինակ` չինարենում (մանդարին), աֆրիկյան յորու ա լեզուներում, հայերենում), իսկ որոշ լեզուներում, ասենք` անգլերենում, լեհերենում, հունարենում կամ ռուսերենում, վանկասկիզ ը կարող է պարունակել մեկից ավելի աղաձայն:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

 Լեզվի յուրացման ժամանակ մեկ աղաձայնական դիրքով վանկասկիզ ը հայտնվում է մյուս վանկասկզ ային տեսակներից առաջ (տե՛ս Լօvօ1է օէ a1. 2000): Ամփոփում. ուն կամ չնշույթավորված վանկասկիզ ը միաճյուղ է ն ոչ զրոյական: Միջուկ  Միայն որոշ լեզուներ ունեն երկար ն կարճ ձայնավորների հակադրություն: Երկար ձայնավորներ ու երկհնչյուններ պարունակող քերականությունները կարող են թույլ տալ ճյուղավորված` երկճյուղ միջուկային դիրքեր: Մինչդեռ առաջինների ացակայության դեպքում արձանագրվում են միջուկային չճյուղավորվող դիրքեր:  Մանուկների հնչույթա անության ուսումնասիրությունները նս վկայում են, որ ցանկացած լեզվի յուրացման վաղ շրջանում մանուկներն առաջին հերթին սովորում են պարզ` չճյուղավորված միջուկներով վանկերը (Շaո1iտ1օ 2001): Ամփոփում. ուն կամ չնշույթավորված միջուկը միաճյուղ կառուցվածք ունի: Հանգ  Բաց հանգերով վանկեր առկա են ոլոր լեզուներում: Լեզվական որոշ համակարգեր հանդուրժում են միայն աց հանգեր:  Սովորա ար, մանուկները ցանկացած լեզու սովորելիս աց հանգերը յուրացնում են փակ հանգերից առաջ (տե՛ս Քօօa ձ 7օհոտօո, օք. օiէ.): Ամփոփում. ուն կամ չնշույթավորված հանգը միաճյուղ կառուցվածք ունի: Ինչպես արդեն քննարկվել է, ուն վանկի կառուցվածքը ՇՄ-ն է` չճյուղավորված վանկասկզ ով ն նրան հաջորդող չճյուղավորված հանգով: Մինչն այժմ կատարված ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ ոլոր լեզուներում վանկի կառուցվածքը կարող է ունենալ պարզ` չճյուղավորված աղադրիչներ: Այսպիսով լեզուների վանկային պարամետրերը կարող են տար երվել միմյանցից` կախված այն անից, թե արդյոօք այս կամ այն լեզվում վանկային տվյալ աղադրիչը կամ աղադրիչները կարող են նան ճյուղավորված կառույցներ ունենալ: Անգլերենում, օրինակ` ոլոր աղադրիչներն էլ կարող են ճյուղավորված լինել: Հիմք ընդունելով Հարիսի առաջարկած աղյուսակը, ստորն, թեթնակի փոփոխություններով, տրվում է որոշ լեզուների վանկային աղադրիչների պարամետրային նկարագրությունը. (49)

ԲԱՂԱԴՐԻՉԱՅԻՆ ՊԱՐԱՄԵՏՐԵՐ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ

ճապոներեն, սվահիլի, մալայերեն, հայերեն

ՉՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎՈՂ

ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՎՈՂ

ԱՅՈ

ՈՉ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

անգլերեն, իսպաներեն, հունարեն, ռուսերեն ՄԻՋՈՒԿ հունարեն, հայերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն գերմաներեն, անգլերեն, շվեդերեն ՀԱՆԳ յորու ա, զուլու, հավայերեն անգլերեն, գերմաներեն, հայերեն, հունարեն

ԱՅՈ

ԱՅՈ

ԱՅՈ

ՈՉ

ԱՅՈ

ԱՅՈ

ԱՅՈ ԱՅՈ

ՈՉ ԱՅՈ

Հայ լեզվա անների ուսումնասիրություններում (տե՛ս Ջահուկյան 1974, Մարգարյան 1997, Ղարագյուլյան 1979, Խաչատրյան 1988, Աղայան 1987 ն այլն) առի ն վանկի միջն հստակ տար երակում կամ որոշակի սահմանագիծ ինչ-ինչ պատճառներով չի դրվում, հետնա ար` վանկասկիզ ը սովորաար նույնանում է առասկզ ի, վանկավերջն էլ` առավերջի հետ: Ավանդական վերլուծությունների համաձայն հայերենում  վանկասկիզ ը կարող է պարունակել զրոյից մինչն երեք`  |03  դիրք: Օրինակ` ունք (0), կաթ (1), սպի (2), սկյուռ (3),  վանկավերջում հատույթների թիվը կարող է հասնել զրոյից երեքի`  |03  Օրինակ` թի (0), հաց (1), ազգ (2), կուրծք (3): Վանկային կառուցվածքի վերոհիշյալ նութագրությունը ենթադրում է, որ հայերենում 1. ընդունելի վանկասկիզ ը համապատասխանում է առասկզ ի աղաձայնական զուգորդություններին, 2. ընդունելի վանկավերջը համապատասխանում է առավերջի աղաձայնական զուգորդություններին (տե՛ս Գ. Ջահուկյան 1974, էջ 81-83): Այսպիսի մոտեցման դեպքում վանկի կառուցվածքային հետագա վերլուծությունը փակուղու առաջ է հայտնվում: Վանկերի ու առերի սահմանները նույնացնող տեսա անների էական ացթողումը թերնս այն է, որ նրանց կողմից չի «նկատվում» մի շատ կարնոր հանգամանք, այն է` վանկերը կարող են գոյություն ունենալ առերից անկախ: Այսպիսով, թեն վանկերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները սերտորեն կապված են առակազմական-ձնա անական մի շարք երնույթների հետ, վերջիններս հաճախ գործում են ացառապես վանկի տիրույթներում ն պայմանավորվում, սահմանվում են վանկերի վրա հիմնված հնչույթա անական, եր եմն էլ` ձնա անականհնչույթա անական գործընթացներով:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳԼՈՒԽ 2

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՎԱՆԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Հայերենում, ինչպես շատ այլ լեզուներում, վանկն ունի ներքին աստիճանակարգական կառուցվածք: Այս դրույթը կարելի է հիմնավորել մի շարք` արդեն իսկ վավերացված լեզվա անական գործընթացների նույթով. վանկասկզ ի, վանկամիջի ն վանկավերջի դիրքերում հնչույթա անական հատույթների (կամ հատույթային կապակցությունների) տրոհական վարքագծով, շեշտադրությամ , կոկորդային առնմանությամ , շնչեղացմամ ն այլն, որոնք հանգամանորեն ացատրվում են միայն վանկային կառուցվածքի, վանկի անմիջական աղադրիչների ու ենթա աղադրիչների վկայակոչությամ : Այս գլխում փորձ է արվում հիմնավորել սույն ուսումնասիրությամ առաջադրվող հայերենի ուն վանկային կառուցվածքի վավերականությունը, որի համաձայն` վանկային կաղապարը հայերենում ունի հետնյալ պատկերը.  |10  վանկասկիզ  |1  միջուկ  |10  վանկավերջ (1) Եթե փորձենք առերով արտահայտել վերը պատկերվածը, ապա նշանակում է, որ հայերենում վանկասկզ ում կարող է լինել

 |10  վանկասկիզ

0-1 հատույթային միավոր (զրո կամ առավելագույնը մեկ աղաձայն), վանկի միջուկը`  |1  միջուկ, կարող է զ աղեցնել ոչ ավելի ն ոչ պակաս մեկ (պարտադիր) հատույթ. հայերենում այս դիրքը մշտապես գրավում են ձայնավոր հնչյունները: Վանկավերջը`  |10  վանկավերջ, կարող է ունենալ 0-1 աղաձայն, ասել է թե` աղաձայնը կարող է լիովին ացակայել կամ ներկա լինել մեկ հատույթի տեսքով: Ավանդական լեզվա անական աշխատությունների, դասագրքերի մեջ մանրամասնորեն նկարագրված են առերի, ինչպես նան վանկերի մեջ աղաձայնների ու ձայնավորների որոշակի դիրքեր զ աղեցնելու առանձնահատկությունները ( առավերջի/վանկավերջի աղաձայնական խմ եր, ձայնավորական հորանջ, աց ն փակ վանկեր, առասկզ ի օրենք ն այլն): Սույն աշխատության մեջ փորձ է արվում արդեն իսկ առկա ազմաթիվ նկարագրական փաստերի կիրառությամ , տեսականորեն հիմնավորել, թե ինչպիսի լեզվա անական ն, մասնավորապես, հնչույթա անական գործընթացներով, սկզ ունքներով ու կանոններով են պայմանավորված նկարագրվող լեզվական իրողությունները կամ «պարտադրվող» ուղղագրականուղղախոսական օրենքները:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

2.1 Վանկասկիզ ը հայերենում Հնչույթա անորեն լավ կազմված վանկասկիզ ը հայերենում համապատասխանում է առասկզ ի եզակի աղաձայնի: Վանկասկզ ի աղաձայն+ աղաձայն կապակցությունները` լԲԲ- (կամ ինչպես ընդունված է հնչույթա անական գրականության մեջ` լՇՇ-) հայերենում անթույլատրելի են: Բառասկզ ի օրենքին (տե՛ս Խաչատրյան 1988, էջ 97) համապատասխանելու նպատակով վանկասկզ ի դիրքեր զ աղեցնում են միայն մենահատույթ աղաձայնները: Վանկասկզ ի խորքային աղաձայնական կապակցությունները մակերեսային կառուցվածքում հանդես են գալիս գաղտնավանկային ը-ով: Ըստ էության, սա պայմանավորված է թույլատրելի նվազագույն վանկասկզ ի սկզ ունքով (այսուհետ` ԹՆՎՍ), ըստ որի` «…(Վ)անկի

սահմանագիծը դրվում է այնպես, որ վանկասկիզ ն ունենա նվազագույն երկայնություն այնքանով, որքանով այն համապատասխանում է պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքին (ՊՎՍ)1» (Օօտ1iո ձ Բոaսոfօ1մօո 2001: 432): Հայերենում հատուկ մոտեցում է պահանջում Շ1Շ2, որտեղ Շ2- յ (միջանկյալ հնչյուն` սահում) կապակցությունը: Այս կաղապարը (Շյ) գաղտնավանկային ը-ի զետեղման խնդիր չի առաջացնում: Շ+յ կապակցությունները հայերենում կարող են դիտվել որպես քմայնացված մենահատույթներ` Շյ (տե՛ս Խաչատրյան նշվ. աշխ., էջ 104): Վանկասկզ ի աղաձայնի քմայնացումը համալեզվական երնույթ է: Այն սովորա ար արձանագրվում է աղաձայնական զուգորդություններ չհանդուրժող լեզվական համակարգերում: Օրինակ` ճապոներենը նս ունի միայն մեկ աղաձայնով կամ աղաձայն+յ կազմով վանկասկիզ , ն Շ+յ զուգորդությունը այս լեզվում նս դիտվում է որպես քմայնացված մենահատույթ (Մaոօօ 1987: 29), օրինակ` (2)

ՃԱՊՈՆԵՐԵՆ

/kaոյօօ/ /ջյօԵօ-ջյօԵօ/ /սոյօօ/ /kaոյսս/ /հaոյսս/ /էօոյսս/

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.

դրամ ողողել սալոր պարտք ասեղ թռչուն

(Խaաaհaոa ձ Էaոa 2009: 477)

Պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքի (ՕԵliջճtօr» Օո5օt Քriոciքlօ) համաձայն` միջուկին նախորդող դիրքում վանկասկզ ային աղաձայնի առկայությունը վանկի կազմության համար անհրաժեշտ ն պարտադիր պայման է:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Հայերենում Շյ հնչյունախում ը չի խախտում ԹՆՎՍ-ն ն արտասանական (մակերեսային) մակարդակում հանդես է գալիս առանց գաղտնավանկային ը-ի.

լՇ1Շ2 - ԶՈՒԳՈՐԴՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(3) լՇ1Շ2 - ԶՈՒԳՈՐԴՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շ2 յ Շ2 յ Խորքային ձն /գդալ/ / լուր/ /դրախտ/ /կտրիճ/

Մակերեսային ձն

Խորքային ձն

լգըթալ) լ ըլուր) լդըրախտ) լկըտրիճ)

/գյուղ/ /հյուր/ /սյուն/ /կյանք/

Մակերեսային ձն լգյուղ) լհյուր) լսյուն) լկյանք)

Հայերենում առանց սկզ նա աղաձայնի վանկեր սովորա ար չեն խրախուսվում1 (տե՛ս Ա. Մարգարյան 1997, էջ 119, օրինակների համար` Յ. Ավետիսյան ն Հ. Զաքարյան 2007, էջ 49): Նկատի առնելով պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքը, ձնույթների ն առերի վերջադիր աղաձայնները հայերենում, ինչպես ն համընդհանուր քերականության վանկատման տեսության մեջ, վանկա աժանման մեջ չեն ընդգրկվում. պատճառը` վերջիններիս ձայնավորասկիզ որնէ ձնույթով հաջորդելու դեպքում հնչույթա անական լրացուցիչ գործողությունից` վերավանկատումից խուսափելն է: Նկատենք, որ հայերենը ձգտում է աց` աղաձայն+ձայնավոր (ՇՄ) վանկերի կազմության (Ա. Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 118): Այսպիսով, հաշվի առնելով հայերենի վանկային կառուցվածքի որոշ առանձնահատկություններ, ինչպես նան հիմք ընդունելով պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքն ու ՀՔ վանկակազմության մեխանիզմները, հայերենում ձնույթի ( առի) վերջադիր աղաձայնը կարելի է որակել որպես վանկասկիզ : (4) . Շ (վանկասկիզ ))

ԿԱ.Վ, ԼԻ.Ճ, ՈՒ.Թ

ԿԱՎ ա)

i. "Օ Վ Շ 2 | | | կ ա վ

ԿԱՎԵ ii. Օ Վ Օ | | | կ ա.վ

)

ՕՎ ՕՎ | | | | կ ա. վ ե

Հայերենում ձնույթավերջի կամ առավերջի դիրքերում ՇՇ կապակցությունները ակնհայտորեն կազմում են վանկավերջ-վանկասկիզ կաղապարներ:

Բացառություն են կազմում ստորին ձայնավորական հորանջով կապակցություններն ու ստորին ձայնավորով նախասկզ նական վանկասկիզ ը, օրինակ` ա.ո. ա , առ.վակ: Վանկային կաղապարներն այսուհետն կներկայացվեն հնչույթա անական գրականության մեջ ընդունված Օոտօէ (Օ)Հվանկասկիզ , Վսօ1օստ (Վ)Հ միջուկ ն Շօմa(Շ)Հ վանկավերջ նշաններով:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(5) Շ (վանկավերջ). Շ (վանկասկիզ )) ՀԱՐ. Թ, ԴԵՂ. Ձ, ՎԱՆ.Կ ՎԱՆԿ ա

i. "Օ Վ Շ | | |\ վ ա նկ

ՎԱՆԿԵՐ ii. Օ Վ Շ Օ | | | | վ ա ն.կ

)

ՕՎՇ ՕՎՕ | | | | | | վ ա ն. կ ե ր

Ձնույթի վերջադիր աղաձայնը, մինչն պար երական (ցիկլային) վանկատման որոշակի պահ (տե՛ս վերը երված (4աii) ն (5աii)), մնում է չվանկատված: Այն հնչույթա անական տեսության մեջ ստացել է «թերի, կիսատ վանկասկիզ » որակումը (Էaոոiտ 1994: 74): Առանց լրացուցիչ վերավանկատման անհրաժեշտության, վերջինս լիարժեք վանկասկիզ է դառնում հաջորդող պար երության միջուկի համար: Կարելի է ենթադրել, որ այս, այսպես կոչված, «արտավանկային (կամ արտաչափական) սկզ ունքն» ընկած է հայերենի վանկա աժանման հիմքում: Բոլոր լեզուներում ընդհանրապես (տե՛ս Էaոոiտ ձ Օստտոaոո 2002), իսկ հայերենում` մասնավորապես, վանկավերջ-վանկասկզ ի վերլուծությամ է պայմանավորվում վանկի տիպա անությունը: 2.2 Վանկի միջուկը հայերենում Վանկի միջուկային մասը սահմանափակվում է ճիշտ մեկ դիրքային միավորով: Մակերեսային մակարդակում հայերենի ոլոր վանկերն ունեն ացառապես ձայնավորական միջուկներ, քանի որ աղաձայնները հայերենում (ի տար երություն անգլերենի, գերմաներենի, չեխերենի, արա ական որոշ ար առների, սլովակերենի, չինարենի ն այլն) վանկարար չեն1 (տե՛ս Գ. Ջահուկյան 1974, էջ 86, Ռ. Թոխմախյան 1983, էջ 10, Հ. Աճառյան 1971, էջ 148152): Մեկ դիրքային միավոր պարունակելու միջուկի պայմանը ավարարելու նպատակով ՄՄ կապակցոււթյունները աշխվում են տար եր վանկերի միջն, այսինքն` գրավում են տարավանկ դիրքեր. -ՄՄ → Մ.Մ (տե՛ս Ա. Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 116): (6)

ՄՄ

→

Մ.Մ

/քաոս/

→

լքա.ոս)

/լաո/ /կակաո / /կոալա/

→ → →

լլա.ո) լկակա.ո ) լկո.ալա)

Հարկ է նշել, սակայն, որ ըստ Բ. Վոքսի` հայերենում աղաձայնները կարող են զ աղեցնել վանկային միջուկի դիրքեր «ածանցման նախնական փուլերում» (Մaսx 1998:77):

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Խորքային ոչ վերին ձայնավորների զուգորդությունները հայերենում խախտում են պարտադիր վանկասկզ ի պայմանը ն մակերես են ելնում վերը նշված ձներով: Սակայն, վերին ն ոչ վերին ձայնավորական խմ երն, այնուամենայնիվ, առաջացնում են յ ձայնորդի արտասանությամ սահում (տե՛ս Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 72), ինչը համապատասխանում է պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքին ն միաժամանակ ավարարում է հորանջի պարտադիր պայմանը (Մaսx, օք. օiէ.:112, տե՛ս նան Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 119, Ավետիսյան ն Զաքարյան, նշվ. աշխ., էջ 49): (7)

ՄՄ

ՍԱՀՈՒՄ

/պոետ/ /ալոե/ /միակ/ /լիովին/ /սարո-ի/ /է-ություն/

լպո.յետ) լալո.յե) լմի.յակ) լլի.յովին) լսարո.յի) լէ.յություն)

2.3 Հանգը հայերենում Հայերենում առի աջ եզրը, այսինքն` միջուկն ու նրան հաջորդող աղաձայնը (ՄՇ) կամ աղաձայնական խում ը (ՄՇՇ), պահանջում է մանրամասն քննություն: Ձնույթների ներսում կարելի է առանձնացնել միջանկյալ հանգերի, այսպես կոչված, թեթն ( աց) ն ծանր (փակ) տեսակները, որոնք համապատասխանում են Մ. ն ՄՇ. ձնական կաղապարներին:

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ ՆԵՐՁԵՎՈՒՅԹԱՅԻՆ ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՀԱՆԳԵՐԸ

1.

ա.

(1)

ԹԵԹն ( աց) Մ. ա.վազ ե.րան

(2)

ԾԱՆՐ (փակ) ՄՇ. ար.ծիվ մատ.նոց

հո.գի

ամ.րոց

ու.րախ

այ.րի1

Òայնավոր+սահում (յ) կապակցությունը հայերենում եր նէ երկձայն չի կազմում: Ժամանակակից հայերենում, ի տար երություն դասական հայերենի` գրա արի, երկձայն կամ երկ ար առ հնչյուններ չկան (տե՛ս Հ. Աճառյան 1971, էջ148-152: Ա. Մարգարյան 1997, էջ 68: Ռ. Թոխմախյան 1983, էջ 33), հետնա ար, հանգի Մյ կապակցությունը դիտվում է որպես միջուկ-վանկավերջ (ոսօ1օստ-օօմa) հարա երություն:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

. Ներձնույթային միջանկյալ հանգի ընդհանուր կաղապարը կարող է ունենալ առավելագույնը մեկ վերջնա աղաձայն: Ձնույթների վերջադիր հանգերում կարող են արձանագրվել ինչպես .ՄՇ|, այնպես էլ .ՄՇՇ| կաղապարներ, օրինակ`

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ ՆԵՐՁԵՎՈՒՅԹԱՅԻՆ ՎԵՐՋԱԴԻՐ ՀԱՆԳԵՐԸ

2.

ա.

(1) ՄՇ| կոր ալ մուգ թեյ

(2)

ՄՇՇ) հասկ արդ գանձ ուրց

. ՄՇՇՇ| կաղապարը, որի մասին նշվում է Գ. Ջահուկյանի «Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները» աշխատության մեջ (1974, էջ 88), հայերենին նորոշ չեն ընդհանրապես: Կարելի է, ընդամենը, առանձնացնել սակավաթիվ օրինակներ պարունակող հետնյալ շարքերը.  փոխառություններ կամ օտարալեզու առեր` տեքստ, Մարքս, Կուրսկ, Մինսկ, Մայքլ ն այլն,  նիկ առեր, որոնց հիմքերը որպես մենաձնույթ են ընկալվում, սակայն իրականում պատմականորեն երկու ձնույթների միասնություն են ներկայացնում. օրինակ` անցք, վարձք, կուրծք (վերջադիր ք-ն պատմականորեն հոգնակիակերտ ձնույթ է): գ. Ներձնույթային վերջադիր հանգի ընդհանուր կաղապարը կազմված է առավելագույնը երկու աղաձայնից: 2.4 Վանկավերջը հայերենում Հայերենում հնչույթա անորեն լավ կազմված վանկավերջը համապատասխանում է առավերջի մեկ աղաձայնի: Հայոց լեզվի մակերեսային կառուցվածքներում պարզ վանկավերջ կարող է կազմել ցանկացած աղաձայն: Նախքան Բ. Վոքսի կողմից « աղադրյալ» որակվող վանկավերջի աղադրիչին անդրադառնալը (Մaսx, օք. օiէ.:82), կարնոր է հաշվի առնել, որ, ընդհանուր առմամ , հայերենում չածանցված միջանկյալ դիրքերը պարունակում են առավելագույնը երկու աղաձայն (օրինակների համար տե՛ս Թ. Ղարագյուլյան, նշվ. աշխ., էջ 37): Ցանկացած ՄՇՇՄ միջավայրում արմատին պատկանող ՇՇ կապակցությունները գրավում են տարավանկ դիրքեր ն հետնողականորեն վանկատվում են որպես ՄՇ.ՇՄՄ անկախ քննարկման առարկա աղաձայնների հատկանիշային նութագրից (տե՛ս Մարգարյան, նշվ.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

աշխ., էջ 119, օրինակների համար` Ավետիսյան ն Զաքարյան, նշվ. աշխ., էջ 49): ՄՇՇՄ վերմակ գանգատ ռազմիկ ապտակ երկաթ հաստոց (8) ՄՇ.ՇՄ

վեր.մակ

գան.գատ

ռազ.միկ

ապ.տակ

եր.կաթ

հաս.տոց

Թե՛ -Շ.Շ- ն թե՛ -ՇՇ| միջավայրում աղաձայնները գտնվում են վանկավերջ-վանկասկիզ հարա երության մեջ (տե՛ս Էaոոiտ 1997: 326): Ի պաշտպանություն այս տեսակետի` ստորն ներկայացվում են -ՇՇ| կապակցությունների օրինակներ, որոնք ցուցա երում են նույն տրոհական հատկանիշները, ինչ որ նրանց - Շ.Շ - կրկնորդները. (9)

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՎԵՐՋԱՀԱՐ - ՇՇ| ԵՎ ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ -Շ.Շ- ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԱՅԹԱԿԱՆ - ՊԱՅԹԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

միտք ցատկ տակտ

ոտ.քի պատ.կեր ակ.տիվ

ՁԱՅՆՈՐԴ - ՊԱՅԹԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱ

վարկ հայտ խում

եր.կու կայ.տառ ամ. ար

ՊԱՅԹԱՇՓԱԿԱՆ - ՊԱՅԹԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

ծածկ մեջք խմիչք

կոծ.կել քաջ.քեր աչ.քա աց

ՇՓԱԿԱՆ - ՊԱՅԹԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

անհաղթ դաշտ փաստ

մաղ.թել պաշ.տել նապաս.տակ

ՁԱՅՆՈՐԴ - ՇՓԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

գորշ ընկույզ վարժ

ար.շավ հույ.զեր շար.ժում

ՁԱՅՆՈՐԴ - ՊԱՅԹԱՇՓԱԿԱՆ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

լուրջ տանձ ճանճ

ար.ջուկ ան.ձավ կն.ճիթ

Վերջահար ն միջանկյալ աղաձայնական կապակցությունների միջն անցկացվող ֆոնոտակտիկական զուգահեռները վկայում են այն մասին, որ վերոհիշյալ կապակցությունները, անկախ առի մեջ գրաված դիրքից, ենթարկվում են վանկատման միննույն սկզ ունքին: Օրինակ` տանձ→տան.ձ (նվանկավերջ.ձվանկասկիզ ) հմմտ. տան.ձուտ (նվանկավերջ.ձվանկասկիզ ): Բ. Վոքսի կողմից « աղադրյալ վանկավերջ» նութագրվող ՇՇ կապակցությունների տեսակներն (Մaսx, օք. օiէ.: 82) առհասարակ հանդիպում են ձնա անորեն արդ կառույցներում: Դրանք, ըստ էության, հայերենում ձնույթ-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ների հնարավոր վերջադիր կապակցություններ են, որոնք ենթարկվում են հնչեղության ն օրինականության սկզ ունքներին ն առաջանում են աղաձայնասկիզ ձնույթի կցման հետնանքով: Մինչդեռ, ձայնավորասկիզ ձնույթները կասկածի տակ են առնում « աղադրյալ վանկավերջի» վավերականությունը: Վերջիններս միանգամայն փոխում են պատկերը ն վերականգնում են վանկի` նախկինում արդեն հաստատված, ընդհանուր ն անփոփոխ կառուցվածքը. (10)

ԲԱՂԱՁԱՅՆԱՍԿԻԶԲ

ՁԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԱՍԿԻԶԲ

ՁԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

ՍԱՀՈՒՄ (յ) +Շ

ՌՆԳԱՅԻՆ+ՀՈՄ-ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ1ՊԱՅԹԱԿԱՆ/ՊԱՅԹԱՇՓԱԿԱՆ

այր.վածք խայթ.վել

անկ.ման թամ . ված

կարճ.լիկ կալս.վել

գաղտ.նախոս ծախս.ված

այ.րող խայ.թոց

ան.կում թամ. ից

կար.ճություն կալ.սել

գաղ.տագողի ծախ.սեր

ՆԱՅԱԿԱՆ + պակաս հնչեղությամ Շ

ՇՓԱԿԱՆ + ՊԱՅԹԱԿԱՆ

կամ ՇՓԱԿԱՆ

Նկատենք, որ հայերենում հնչույթա անական գործընթացների միջանկյալ ն նույնիսկ վերջնական փուլերում հնչույթա անական արտահայտությունները միշտ չէ, որ ունենում են լավ կազմված վանկի կաղապարներ: Ինչպես Ջ. Բլնինսն է նշում. «Եր նմանօրինակ անկանոնության դեպքեր հանդիպում են վանկատման տիրույթի եզրերում, դրանք սովորա ար ընդունվում են մակերեսային մակարդակում, չնայած որ խոտորված շարքեր են կազմվում» (81օviոտ, օք. օiէ.: 223): Այսպիսով, ածանցված միջավայրում վանկի աջ եզրում գրանցվող նույնավանկ ՇՇ շարքերը հայերենում հավանա ար ավելի տրամա անական կլինի համարել «խոտորված շարքեր», քան « աղադրյալ վանկավերջ»: Սա շատ էական է նան առաջարկվող վանկային կաղապարի անխաթարությունը հետնողականորեն ն առանց ացառությունների պահպանելու առումով:

Հոմօրգանական (իօոօrջճոic) են կոչվում արտա երության միննույն տեղում ձնավորվող

հնչյունները:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳԼՈՒԽ 3

ՇՆՉԵՂԱՑՈՒՄ ն ՎԱՆԿԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐ

ԱՂՄԿԱՅԻՆ ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ ԿՈԿՈՐԴԱՅԻՆ ՎԱՐՔԱԳԻԾԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ.

Հայերենում պայթականներն ու պայթաշփականները «ուժեղ» ն «թույլ» համարվող դիրքերում ցուցա երում են եռաշար (դ-տ-թ, -պ-փ, գ-կ-ք, ձ-ծ-ց ն ջ-ճ-չ) կոկորդային հատկանիշներ: Հայերենի աղմկային աղաձայնների համար վերջահար դիրքերը, հակառակ կոկորդայինների վերա երյալ ընդունված համընդհանուր մոտեցումների` ամեննին էլ «թույլ» չեն: Մեր լեզվի հնչույթա անության մեջ խոսքի ճանաչման/յուրացման համար անհրաժեշտ պայմաններով է թելադրվում արտա երության վերջում լձայնեղ) հատկանիշի արտոնումը: Կարնոր է, որ վերջադիր աղմկայինները հակադրական ձնույթներում պահպանեն իրենց ձայնային առանձնահատկությունները, հատկապես, եր նրանց միջոցով կազմավորվում են նվազագույն զույգեր, օրինակ` վարկ-վարք, հա -հափ, հույս-հույզ, վախ-վաղ, ն այլն: Արտա երության վերջահար դիրքերում կոկորդային հատկանիշների պահպանումը միակ միջոցն է խոսող-խոսակից հարա երություններում թյուրընկալումից խուսափելու համար: Վերջահար աղմկայինների թուլացման գործընթացները գործուն չեն հայերենում: Ավելին, լեզուն գործի է դնում «ամրացմանն» ուղղված միջոցներ. վերջահար դիրքերը ամրացվում են` ձնույթների եզրերը (կամ սահմանները) ն վանկասկզ ի դիրքերը սահմանազատելու նպատակով: Այս աժնում համապատասխան նյութերի ն օրինակների հիման վրա առաջադրվում է այն վարկածը, որ հայերենում վերջահար դիրքերը կամ միջավայրերը հնչույթա անական/հնչյունա անական առումով մեծ տեղեկություն են պարունակում լեքսիկական հակադրությունների ն ձնույթ/վանկ սահմանների վերա երյալ: Հայերենում աղմկային աղաձայնների կոկորդային վարքագծի քննարկումն այստեղ ծավալվում է երկու ուղղությամ . առաջին` չթուլացող վերջահար դիրքերի վերլուծությունը կատարվում է «Ազդանշանի արտոնման» (Շաօ Licօո5iոջ) սկզ ունքով ն երկրորդ` ամրացման գործընթացներն ու Աղմկային1Աղմկային2 (Ա1Ա2) աղաձայնական խմ երի առնմանության փաստերը հիմնավորվում են «Չափական արտոնման» (Քrօ5օճic Licօո5iոջ) սկզ ունքով: Կոկորդային առնմանություն տեղի է ունենում նախաաղմկային միջավայրերում: Հայերենում առնմանության հետընթաց նույթը, ինչպես կտեսնենք, պայմանավորված է լեզվի վանկաչափական առանձնահատկություններով: Այս գլխում քննարկվում են հետնյալ խնդիրները. 1) պայթաշփական ու շնչեղ խուլ աղաձայնների հատույթային կարգավիճակը, 2) հայերենի վան-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

կային կառուցվածքն ու կոկորդային գործընթացներում վանկաչափության դերը, 3) լձայնեղ) հատկանիշի պահպանումը առավերջի աղմկայինների ընկալման տեսակետից կարնոր ձայնային հակադրություններում, 4) շնչեղացումը որպես վանկասկզ ային դիրքերը «ամրացնող» կամ «ուժեղացնող» գործընթաց, 5) կոկորդային միջավայրերում առկա շնչեղացման տար եր գործառույթներ ու վերլուծության արժանի կոկորդային առնմանության մի շարք փաստեր ն 6) ձայնորդների չեզոք վարքագիծը առնմանության գործընթացներում: 3.1 Պայթաշփական ու շնչեղ խուլ աղաձայնների հատույթային կարգավիճակը Հայերենի աղաձայնական հատույթների կազմը, ներկայացված հայերեն ն միջազգային հնչյունա անական այ ու ենի (1PՃ) գրանշաններով, հետնյալն է. (1)

(Ե) գ (ջ) դ (մ) ձ (մ2) ջ (ʤ)

պ (ք) կ (k) տ (է) ծ (էտ) ճ (ʧ)

փ (քհ) ք (kհ) թ (էհ) ց (էհտ) չ (էհʃ)

վ (v) զ (2) ժ (ʒ) ղ (ʁ)

ֆ (f) ս (տ) շ (ʃ) խ (x) հ (հ)

մ (ո) ն (ո)

լ (1)

ր (ո) ռ (ʀ)

Ավանդա ար, հայերենի աղաձայնները դիտվել են որպես «պարզ» ն « արդ» (Ա եղյան 1974, էջ 72): «Պարզ» աղաձայնները այսպես կոչված «մաքուր» պայթականներն են` պ, տ, կ, , դ, գ, իսկ « արդ» աղաձայնները` շնչեղ խուլ պայթականներն (փ, թ, ք) ու պայթաշփականների ոլոր շարքերը (ձ, ծ, ց, ջ, ճ, չ): Այս մոտեցման համաձայն, որն ի դեպ համալեզվական երնույթ է, փ (քհ) հնչյունն, օրինակ դիտվում է որպես պ ն հ (քհ- ք+հ), թ-ն` տ ն հ (էհ- է+հ) (տե՛ս Խiո 1970), ծ-ն` տ ն ս (էտ- է+տ), չ-ն` թ ն շ (էհʃ - էհ+ʃ) հնչյունների կապակցություն ն այլն: Հիմնվելով արդեն իսկ գոյություն ունեցող ուսումնասիրությունների վրա (տե՛ս Ա. Խաչատրյան նշվ. աշխ., Ք683ԱԻ 1971, ԼօոԵaոմi 1994), փորձենք ցույց տալ, որ « արդ» աղաձայնները հայերենում հանդիսանում են մենահատույթ տարրեր ն հնչույթա անորեն դրանք պետք է քննվեն որպես այդպիսիք: Նման պնդումը հիմնված է հետնյալ փաստերի վրա. (1) Հայերենում, ինչպես հայտնի է, առասկզ ում աղաձայնական խմ երը, ն հատկապես, պայթական-շփական զուգորդություններն անընդունելի են (տե՛ս Աճառյան 1971, Ջահուկյան 1974), մինչդեռ ազմաթիվ առեր սկսվում են շնչեղ խուլերով ու պայթաշփականներով: Այս փաստն, անշուշտ, չի հակասում առասկզ ի սահմանափակման սկզ ունքին («լՇՇ―) այն դեպ-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

քում, եթե խնդրո առարկա աղաձայնները դիտվում են որպես մենահատույթներ: Հայերենում չկա հնչույթա անական մի միջավայր, որտեղ պայթաշփականների կամ շնչեղ խուլերի շարքերից որնէ հատույթ հանդես գա որպես աղադրյալ միավոր: Խորքային լՇՇ― խմ երը մակերեսում սովորաար հայտնվում են պարտադիր զետեղվող գաղտնավանկային ը-ով: Եթե չ /էհʃ/ հատույթը աղկացած լիներ /թ/ ն /շ/ էհʃ - էհ +ʃ առանձին հատույթներից, ապա չափ, չորս, չինար առերը պետք ընդունեին մակերեսային "թըշափ /tիəʃճքի/, "թըշորս /tիəʃɔr5/, "թըշինար /tիəʃiոճr/ ձները, ինչն, իհարկե եր նէ տեղի չի ունենում: Մյուս կողմից, /թ/ ն /շ/ ինքնուրույն հատույթների զուգորդությունը հնչյունա անական մակարդակում մշտապես ունենում է լթըշ…) ձնը, ինչպես, ասենք` լթըշվառ), լթըշնամի), լթըշիկ) ն նման այլ առերում: (2) Վանկային սահմանագծերում պայթաշփական կամ շնշեղ խուլ աղաձայններ ունեցող առերի վանկատումից այդ աղաձայնների աղադրիչները եր եք չեն զատվում, այլ` դիրք են զ աղեցնում վանկի աջ կամ ձախ թնում, անվերապահորեն ենթարկվելով հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքին. (2) σ σ σ « σ σ /| /| ՕՎ ՕՎՕ

/| /| ՕՎ ՕՎ

/| ՕՎ Օ

| | | | | x x xx x | | | | |

| | | | | | | xx xxx xxx | | | | | | | |

քհ ս .էհʃ i k

ք ǝ . հ ս էհ . ʃ i k

փ ու. չ ի կ

պ ը . հ ու թ. շ ի կ

Պայթականների մենա- կամ երկհատույթային հատկանիշները պարզելու նպատակով, սովորա ար կիրառվում է ներածանցման/ներմասնիկավորման (iոfi|ճtiօո) մեթոդը: Ռուսերենի համար, օրինակ, Ռնզինը (տե՛ս Ք683ԱԻ, նույն տեղում, էջ 221-222) առաջարկում է հետնյալ փորձը. եթե աղադրիչ տարրերի միջն զետեղված ը-ն առիմաստը չի փոխում, ապա գործ ունենք երկու առանձին հատույթների հետ: Հակառակ դեպքում` քննարկման առարկա պայթաշփականը (ռուսերենում շնչեղ խուլերի դասը ացակայում է) մենահատույթ է: Իրոք, ռուսերենում 44à3 /0ʒaz/ -[0əʒaz], 44óԻՐ/Ա /0ʒungli/[0əʒungli] առերը ը-ով արտասանելիս չեն փոխում իրենց իմաստները: Այլ օրինակներ երենք կամ ոջերենից: Այս լեզվում շնչեղ խուլերը համարվում են Շ+ հ զուգորդություններ: Ըստ Լոմ արդիի, վերջիններս իրոք երկհատույթ խմ եր են, քանի որ աղադրիչները ներածանցով աժանելի են: Մենահատույթի նկատմամ ներածանցի զետեղումը այլապես անհնար է (ԼօոԵaոմi, օք.Շօt.: 122).

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-aո- ներածանցի զետեղում

(3) kհəŋ

«զայրանալ»

kհaaէ «կորցնել»

kՁmհəŋ

«զայրույթ»

kՁmհaaէ

«կորուստ»

Հայերենում անհնար է մասնիկի զետեղումով առիմաստը չաղավաղել, ավելին` շնչեղ խուլերն ու պայթաշփականները իրենց « աղադրիչներով» կարող են նույնիսկ կազմել հակադրություններ (Խաչատրյան, նույն տեղում, էջ 96). (4) t + հ հմմտ. tհ t + Տ հմմտ. tՏ /kոtՏօո/

/tհaտ/

/tհaտ/

լkəոt.Տօո|

լkəո.tՏօո|

լtə.հaտ|

լtհaտ|

կրտսեր

կրծեր

տհաս

թաս

/kոt.Տօո/

(3) Հայոց այ ու ենը հիմնականում հնչույթային է: Այն կազմված է միանիշ միավորներից (տառերից/գրույթներից), որոնցով գրվում, են շնչեղ խուլերն ու պայթաշփականները` Ք, Թ, Չ, Ճ ն այլն: Կարելի է, ենթադրել որ վերջիններիս մենահատույթ նույթը ամրագրվում է նան ուղղագրությամ : Այս փաստը, չնայած ոչ այնքան հիմնավոր, որքան նախորդները, այնուամենայնիվ պաշտպանում է այն տեսակետը, որ հայերենում շնչեղ խուլերն ու պայթաշփականները նազդորեն ընկալվում են որպես մենահատույթներ: 3.2 Վանկային կառուցվածքն ու կոկորդային աղաձայնների վարքագիծը Կոկորդային հակադրությունների միջավայրերն ու համապատասխան հնչյունային փոփոխությունները վերլուծելու համար կարնոր է անդրադառնալ հայերենի վանկային կառուցվածքի առանձնահատկություններին ու կոկորդային գործընթացներում դրանց ունեցած դերին: Հայերենում նվազագույն լիիմաստ առերը կարող են ունենալ ՇՄ ն/ կամ (Շ)ՄՇ կաղապարներ` ձու, ու, թի, լու ն/կամ գահ, թառ, ակ, ջուր, գութ, դուռ, ափ, օդ, օձ ն այլն: Շեշտը կայուն պար երական նույթի է, այն սովորա ար ընկնում է առի վերջին/վերջընթեր վանկի լրիվ ձայնավորի վրա: Շեշտով էլ պայմանավորվում է չափական ոտքի նույթը: Հայերենում հնչույթա անական ոտքը յամ ական է. ոտքի հիմնամասը աջակողմյան է ն ոտքերի կազմությունը տեղի է ունենում աջից` ձախ: Այսպիսով, անկախ ձնա անական ածանցման տեսակից, վերջադիր ոտքը (որը միաժամանակ նույնացվում

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

է ոտքի հիմնամասի հետ) պետք է ունենա նվազագույն առի կառուցվածք, այն է` ՇՄ կամ (Շ)ՄՇ, որպեսզի կարողանա ավարարել ոտքի հիմնամասի պայմանը (տե՛ս ԽօՇaոէհ7 ձ Pոiոօօ 1986): Սույն ուսումնասիրության մեջ ա-

ռավերջի մենահատույթ աղաձայնի վանկատման երկու հնարավոր մեխանիզմներից հայերենի համար գործուն ն տեսականորեն ընդունելի է համարվում վանկասկզ ային մեխանիզմը: Սա մասամ հիմնավորվում է նան վանկային հանգի կառուցվածքային առանձնահատկությամ . հայերենը չունի ո՛չ երկար ձայնավորներ ն ո՛չ էլ երկհնչյուններ, հետնա ար, ձնա անական | մակարդակում, այսինքն` արմատի ձնա անության մակարդակում հանգերն ունեն առավելագույնը երկճյուղ դիրքեր. (5)

ՄԻԱՃՅՈՒՂ ՀԱՆԳ

ԵՐԿՃՅՈՒՂ ՀԱՆԳ

Ք | Վ |

Ք /\ Վ \ | \

x

x

| կա. տակ ու. րախ ի. լիկ

| ա գը տա

x | ր. մավ ն. չու խ. տակ

Հայերենում առավերջի հնարավոր կաղապարներն են` Մ(Շ) ն ՄՇՇ: Ո՛չ առավերջում ն ո՛չ էլ վանկավերջում դրվող եզակի աղաձայնների վրա որնէ սահմանափակում չկա: Այսինքն, առավերջի ոլոր նայերը, ռնգայիններն ու աղմկայինները կարող են հնարավոր վանկասկիզ լինել: Գոուդն ու Քանգը վերջադիր աղաձայնների( որպես պոտենցիալ վանկասկիզ ) վերլուծության երկու կառուցվածք են առաջադրում (Օօaմ ձ Խaոջ 2003:122): Նրանց կարծիքով, վերջադիր աղաձայնը կարող է հանդիսանալ ա. ացակա միջուկով վանկերի վանկասկիզ ԲՄՎՎ կամ . վանկասկիզ -միջուկ կապի աղադ-

րիչ ՎՄԿԲ, օրինակ` (6)

ա. ԲՄՎՎ վանկասկիզ

σ

σ

. ՎՄԿԲ վանկասկիզ

σ

σ

/| /| ՕՔՕՔ | | | | | Վ | Վ | | | |

/| /| ՕՔՕՔ | | | | | Վ | Վ | | | |

xxxx

xxxx

| | |

| | |/

քa է

քa է

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Հայերենին առավել համապատասխանում է վերլուծության երկրորդ տար երակը, քանի որ լեզվում հնարավոր շատ առեր կազմում են նան ՇՄՇՄ՛ շարքեր, օրինակ` լգաթա՛), լհիմա՛), լտըղա՛), լմեղո՛ւ), լկատո՛ւ), լգինի՛), լ արի՛), լվըկա՛), լքամի՛) ն այլն: «Կառավարման հնչույթա անության» մեջ ընդունված է, որ վանկավերջի աղաձայնի վանկասկզ ային կարգավիճակը «արտոնվում է» նրան հաջորդող դատարկ միջուկի կամ ձայնավորական հենարանի դիրքով (տե՛ս Էaոոiտ ձ Օստտոaոո 1998: 8ոօօkհaստ 1995: Խa7օ 1990): Հայերենի դեպքում վերոհիշյալ միջուկի դիրքը պարտադիր չէ, որ դատարկ լինի: Բացի դրանից, հայերենի քերականության մեջ քննարկվող դիրքը զուգորդվում է պոտենցիալ շեշտակիր դիրքի հետ: Հաշվի առնելով այն իրողությունը, որ լեզուն ունի կայուն վերջնավանկային շեշտ, կարելի է ենթադրել, որ այն այդպիսին է արտասանական-հնչյունա անական, այսինքն` մակերեսային մակարդակում, մինչդեռ ձնա անական-հնչույթա անական վերլուծության տեսակետից ակնկալվում է, որ շեշտը (ունենալով պար երական նույթ) շարժվելու է դեպի աջ, դեպի նախորդ ածանցման ընթացքում դեռնս դատարկ միջուկի արդեն իսկ զ աղեցված դիրք: Ստորն երվում են աղաձայնով ն ձայնավորով վերջացող նվազագույն առեր, որոնք առակազմական հաջորդական փուլերում ստանում են համապատասխան շեշտադրություն. (7)

ա.

(Ը)ՄԸ-ով առավերջ

.

ԸՄ-ով առավերջ ԸՄ. (Ը) □´

ԸՄ.Ը□´

Մ.Ը□´

թա. գ□

ա.փ□

թի՛.(Ը) □

թա.գե՛.ր□

ա.փե՛.ր□ ա.փե.րո՛ւմ

թի. (Ը) ա՛.կ□ թի. (լյ)) ա .կի՛

թա. գե. րի՛

Մասնիկավորման յուրաքանչյուր փուլում վերջին աղաձայնը տեղափոխվում է հաջորդ վանկ` գրավելով վանկասկզ ի դիրք, իսկ եթե այդ վանկը նան առի վերջին վանկն է, միջուկի դիրք է գրավում շեշտակիր (չափական ոտքի հիմնամասը հանդիսացող) ձայնավորը: Մեկ այլ հայտնի փաստ` ի պաշտպանություն հայերենում վերջնա աղաձայնը վանկասկիզ նշանակելու ն «վանկասկզ ային վերլուծության» լեզու համարելու օգտին. Գոուդն ու Քանգը գրում են. «…(Ա)րտամղման հատկանիշներն են սահմանում աջա-

կողմյան վանկասկզ ի վանկատման ԲՄՎՎ կամ ՎՄԿԲ կարգավիճակը: Այն լեզուներում, որոնցում վերջնա աղաձայնները վանկատվում են որպես վանկասկիզ , այդ աղաձայնները, հնչյունա անորեն զ աղեցված միջուկներին նախորդող աղաձայն-վանկասկզ ին զուգահեռ, մշտապես արտա երվում են աց արտամղումով: Մենք սա համարում ենք ամրացում կամ ուժեղացում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Բաց արտամղումը ազդանշան է այն անի, որ վերջնա աղաձայնի հատկանիշային ովանդակությունը տարածվել է դատարկ միջուկի վրա» (Օօaմ ձ Խaոջ, օք. օiէ.: 124): Նրանց կարծիքով, նման լեզուները (եվրոպական ֆրանսերենը, յափերենը ն այլն) ունեն ՎՄԿԲ կառուցվածք: Ինչպես ցույց կտրվի ստորն, հայերենում նս տեղի են ունենում ամրացման կանոնավոր գործընթացներ, հետնաար, հայերենը նս լիովին ենթակա է նման վերլուծության: Ավելին, հայերենը որպես վանկասկզ ային լեզու ընդունելը հնարավոր է դարձնում առաջին հայացքից «ան նական» կամ « ացառիկ» թվացող կոկորդային իրողությունները ացատրել: 3.3. Վերջադիր լձայնեղ) հատկանիշը` արտոնված Եռաշար կոկորդային տար երակումների առկայությունն ու մեծաթիվ ձնա անական հակադրություններում դրանց կատարած դերի կարնորությունը ենթադրում է, որ նիկ հայախոսներն այդ հակադրությունները պահպանելու նպատակով անեցնում են հատուկ հնչույթա անական ու հնչյունա անական մեխանիզմներ: Հնչույթա անություն–հնչյունա անություն արտապատկերման հետնանքով եր եմն ի հայտ են գալիս այսպես կոչված «աննական» փաստեր (1vօոտօո ձ Տa1ոօոտ 2006), որոնք մարտահրավեր են նետում համալեզվական հանրահայտ փաստերին: Նման «ան նական» փաստ է այն, որ հայերենում արտա երության վերջահար դիրքերում ձայնեղ աղմկայինները չեն խլանում կամ չեզոքանում: Ոչ միայն վերջահար աղմկայինների խլացում (ՎԱԽ), այլն հնչյունական թուլացման այլ փաստեր, ինչպիսիք են շփականացումը (տքiոaոէiտaէiօո), ըմպանայնացումը (ջ1օէէa1iտaէiօո), ձայնավորացումը (vօօa1iտaէiօո), դե ուկալիզացիան (մօԵսօօa1iտaէiօո)` երանի նախախորշային մկանների թուլացումը` չկան հայերենի հնչույթա անական քերականության մեջ: Լոմ արդին կարծում է, որ ոլոր այն լեզուներում, որտեղ ձայնեղության սահմանափակումը1 առավերջում ձայնեղության չեզոքացման չի հանգեցնում, «վերջնա աղաձայնները ցուցա երում են ացառիկ վարքագիծ» (ԼօոԵaոմi, օք. օiէ.:30): Հայերենում լձայնեղ) հատկանիշը պահպանվում է ոչ միայն պայթականների ու պայթաշփականների, այլն շփականների դեպքում. օրինակ` սալգ), ալդ), քալջ), գանլձ), ծոլվ), դելղ), թուլզ), խելժ) ն այլն: Բառավերջի ձայնեղ աղմկայիններն իրենց համարժեք խուլերի հետ կազմում են ազմաթիվ հակադրական զույգեր.

Ձայնեղության սահմանափակման պայմանի համաձայն առավերջի/վանկավերջի խորքային ձայնեղ աղաձայնները մակերես են ելնում առանց լձայնեղ) հատկանիշի:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(8)

ուդ - ութ

ուժ-ուշ

անոդ-անոթ

կաղ-կախ

մազ-մաս

հոդ-հոտ

ող-ոխ

հավ-հաֆ

ցեղ-ցեխ

փող-փոխ

Ի տար երություն նախաձայնավորական ն միջձայնավորական աղմկայինների` աղմկայինին նախորդող ն վերջադիր աղմկայինները (Ա1Ա2 ն ―Ա) չունեն հիմնական ՄՕԼ1 ազդանշաններ: Այդուհանդերձ, առավերջի հետձայնավորական աղմկայինները ձայնային տար երակումների առումով ավելի արենպաստ միջավայրում են, քան նախաաղմկային դիրքում գտնվողները այն իմաստով, որ «Մ― Ճ 2 դիրքը առավելություն ունի ―Աղմկային դիրքի նկատմամ ` հակադրվող ձայնեղություն հայտնա երելու համար տրվող առավել մեծ քանակի ազդանշանների տեսակետից» (Տէօոiaմօ 1997: 47): Հայերենում ՇՇ խմ երին սովորա ար նախորդում են ձայնավորներ, քանի որ աղաձայնական կուտակումները լեզվի համար անհանդուրժելի են: Այսպիսով, հայերենում հետձայնավորական վերջադիր պայթականներն ունեն ձայնեղության ոլոր այն ազդանշանները, ինչ` նախաաղմկային պայթականները. դրանք են` փակումային ձայնեղացում, փակվածքի տնողություն, նախորդող ձայնավորի Բ1 արժեքներ, ձայնավորի տնողություն ն այս ամենին գումարած` մեծ հավանականություն ունեցող լսելի պայթյուն: Հայերենում վերջադիր պայթականներն արտա երվում են ցայտուն արտամղումով, հետնա ար ―Աղմկ. դիրքի համեմատ վերջադիր պայթականներն ունեն ձայնեղացման ավելի շատ ազդանշաններ, որոնք հաղորդվում են դադարին նախորդող պայթյունի տնողության ն ամպլիտուդի միջոցով: Հայերենում, ինչպես ասենք` անգլերենում, նախորդող ձայնավորի հարա երական ժամանակի ազդանշանները կարնոր դեր են կատարում ձայնային տար երակումների վերականգնման համար: Ձայնավորը համեմատա ար ավելի երկար է չեզոք աղմկայիններից կամ ձայնորդներից առաջ, քան լարված աղմկայիններից առաջ (Էaոոiտ 1994:136):

ՄՕ՛ (Մoic6 ՕոՏ6է ՛iո6). լայնորեն կիրառվում է հնչյունա անական վերլուծության մեջ ն նշանակում է պայթյունի պահից սկսած` ձայնի ներգրավման ժամանակը (տե՛ս Ա.Խաչատրյան, նույն տեղում, էջ 148): # նշանով ցույց է տրվում առի/ձնույթի սահմանը:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

(9)

ՀԱՅԵՐԵՆ

ԱՆԳԼԵՐԵՆ

շտալպ)-շտալ )

օaլք|

«կեպի»

―

օaլԵ|

«տաքëի»

հալփ)-հալ )

տ1aլք|

«ապտակ»

―

տ1aլԵ|

«ëաÉաքար»

հոլտ)-հոլդ)

օօլէ|

«ûրորոց»

―

օօլմ|

«ÓողաÓուկ»

յոլթ)-յոլդ)

Եaլէ|

«ãղջիկ»

―

Եaլմ|

«íատ»

թալք)-թալգ)

օ1օլk|

«Åամացույց»

―

օ1օլջ|

«փայտե կոßիկ»

մելկ)-մելգ)

քօլk|

«կտցեÉ»

―

քօլջ|

«ëեպ»

Ստորն երվում է Քենստովիչի, Ա ու-Մանսուրի ն Թորքենզիի կողմից առաջադրվող աղմկայինների ձայնային հակադրությունների միջավայրերի ստորակարգական պատկերը (Խօոտէօաiօ2, ՃԵս-Խaոտօսո ձ 1öոkօոօ27 2003:273): (10) «լ±ձայնեղ| /// լ- ձայնորդ| »» «լ±ձայնեղ| ///Ճ »» «լ± ձայնեղ| /// լ+ձայնորդ|

Հայերենի աղմկայինների համար սահմանափակումների դասակարգումը (հունգարերենի ու յիդիշի նման) ստանում է հետնյալ հաջորդականությունը. (11) «լ±ձայնեղ| / // լ- ձայնորդ) »» Պահպանել լձայնեղ| »» «լ± ձայնեղ| /// Ճ »» «լ± ձայնեղ| / // լ+ձայնորդ)

3.4 Ամրացումը/ուժեղացումը որպես «չեզոքացման» գործընթաց Հայերենում վերջադիր միջավայրերը ակնհայտորեն թույլ չեն: Վերջիններիս մասին նման կարծիք է արտահայտվում նան Ա. Խաչատրյանի «Ժամանակակից հայերենի հնչույթա անությունը» աշխատության մեջ (Խաչատրյան, նույն տեղում, էջ 103): Մի կողմից` գործ ունենք փաստացի հնչույթաանական իրողության հետ, մյուս կողմից` գոյություն ունեն մեծ թվով առեր, որոնցում վերջադիր ձայնեղ պայթականները ենթարկվում են շնչեղացման: Այվերսոնն ու Սամոնզը շնչեղացման այս գործընթացը նկարագրում են որպես հատկանիշի հավելում (ի հակադրություն հատկանիշի զեղչման), ն կարծում են, որ այն, այնուամենայնիվ, «աղմկայինի չեզոքացման» երնույթ է, որը որոշ լեզվական համակարգերում (հիմնականում` գերմանական լեզուներում) կրում է «վերջահար ամրացման» նույթ (տե՛ս 1vօոտօո, Օ. ձ 7. Տa1ոօոտ 2007): ՎԱԽ լեզուներում կոկորդային հակադրությունները չեզոքանում են որոշակի տիրույթի սահմաններում վերջահար դիրքի լձայնեղ) հատկանիշի

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

անջատումով, իսկ այլ լեզուներում վերջահար լձգված ձայնաճեղք) հատկանիշի հավելումով. (12)

• Վերջադիր խլացում

լմ|σ

/մ, է/ → լէ|

(դանիերեն, լեհերեն, մալթերեն)

Հնչույթային հակադրություն

ǂ

[ձայնեղ)

լձգված)

/մ/

/է/

|

|

[ձայնեղ)

• Վերջադիր ամրացում

լէ|σ ↑

դիրքերը չեզոքանում են`

/էհ, է ̴ մ̥/→ լէհ|

Հնչույթային հակադրություն

[ )

(գերմաներեն, կաշմիրի, վաշո)

/էհ/ | լձգված)

/է/ (կամ /մ̥/) | լ |

(1vօոտօո ձ Տa1ոօոտ 2007: 125)

Դատելով շնչեղացման նույթից, հայերենում այս գործընթացը կարելի է համարել վերջադիր ուժեղացում, իսկ հայերենն էլ դասել «շնչեղացման» լեզուների շարքը: Այն, որ եռաշար կոկորդային տար երակումներ ունեցող լեզուն իրականացնում է վերջահար դիրքերի ամրացում, կարելի է հիմնավորել հայերենում առկա հակադրական ձնույթների առատությամ : Ակնհայտորեն, վերջադիր ամրացումը տիրույթների ( առերի, վանկերի) սահմանները հստակորեն ու ճշգրտորեն արտահայտելու ավելի հուսալի մեխանիզմ է, քան վերջադիր խլացումը: Վոքսն ու Սամուելզը կարծում են, որ ցանկացած (Դ, Տ, Թ) համակարգում (Դ : Թ) հակադրությունն ավելի դյուրին է ընկալվում, քան (Դ : Տ)-ն (Մaսx ձ Տaոսօ1տ 2005): Թե՛ երկշար ն թե՛ եռաշար հակադրություն ունեցող լեզուները կիրառում են վերջադիր ամրացման մեխանիզմը` «…ձայնեղ ն խուլ հնչույթային դասերի միջն ձայնա անական (ակուստիկ)-հնչյունա անական տարածությունը մեծացնելու ն ընկալման ժամանակ նրանց հակադրությունը ընդգծելու նպատակով» (Մaսx ձ Տaոսօ1տ, օք. օiէ.: 410): Հետնելով Վոքսին (նկատի առնելով նրա հայերենի հնչույթա անության ծավալուն ուսումնասիրությունը), սույն աշխատանքում նս շնչեղ խուլերի շարքերը հայերենում դիտվում են որպես «նվազագույնս նշույթավորված», իսկ ոչ շնչեղ` պարզ խուլերի շարքերը` «նշույթավորված»: Այս եզրակացությունը հիմնվում է հնչյունա անական ազմիցս փորձված այն իրողության վրա, որ ձայնեղ պայթականների շարքը պահանջում է «հատուկ մկանային վերահսկողություն ն ՄՕ1-ի համաժամանակյա զուգակցում», ոչ շնչեղ խուլերի շարքը պահանջում է ՄՕ1-ի «ճշգրիտ կարգավորում», մինչդեռ շնչեղ խուլերի շարքը կարիք չունի ցուցա երելու վերը նշված «հսկողության» կամ «կարգավորման» տեսակներից ն ոչ մեկը (Մaսx ձ Տaոսօ1տ, օք. օiէ.: 408):

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Հայերենում շնչեղացումը նախասկզ նական, միջձայնավորական ն առավերջի/ձնույթավերջի դիրքերում կատեգորիական նշանակություն ունի: Վերոհիշյալ դիրքերում նրա հնչույթա անական գործառույթը կոկորդային հակադրությունների արտացոլումն է, ինչպես նան լեզվա անական տիրույթների սահմանների ազդարարումը: Շնչեղացման հնչյունական կողմը դրսնորվում է արտա երության սահմանագծերի հատվածներում, ինչպես նան Ա1Ա2 որոշակի միջավայրերում` որպես մեկ հնչույթից մյուսին անցման նական հետնանք: 3.5 Շնչեղացման կոկորդային գործառույթները

(ա) Հակադրական գործառույթ Հայերենում առկա հակադրությունները

նորոշ են թե՛ «շնչեղացման»

(գերմաներեն, անգլերեն, շվեդերեն) ն թե՛ «ձայնեղացման» (ֆրանսերեն, ռուսերեն, հունգարերեն) լեզուներին: Նախասկզ նական, միջանկյալ ն վերջահար ոլոր դիրքերն էլ առերում կոկորդային տար երակումների համար հնարավոր դիրքեր են: (13ա) ն (13 ) օրինակների «ուժեղ» դիրքերը, շնորհիվ հիմնական ՄՕ1 ազդանշանների (ն ի լրումն այլ հնչյունա անական ու հնչույթա անական գործոնների)` ձայնային տար երակումների համար համալեզվական սկզ ունքներով/փաստերով հայտնի ու ընդունված դիրքեր են. (13)

ԵՌԱՇԱՐ ՀԱԿԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ա. ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԴԻՐՔԵՐ

արկ դող գող ջոջ ձին

պարկ փառք տող թող կող քող ճոճ չոչ ծին ցին( կնդ .)

. ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ԴԻՐՔԵՐ

Գո ի անոդը վարգի աջար անձանց

կոպի անոտը վարկի աճառ անծանծ

կոփի անոթը վարքի (ան)աչառ անցանց

գ. ՎԵՐՋԱՀԱՐ ԴԻՐՔԵՐ

տա (կոմպ.) կոդ թագ Թաջ (Մահալ) անձ

տապ կոտ թակ աճ այծ

տափ կոթ թաք աչ այց

( ) Չափական սահմանազատման գործառույթ Հայերենում այս գործառույթն ունի հարացույցային

ն շարակարգային դրսնորումներ. այն ազդարարում է ձնույթների եզրերը ն ցուցա երում է հարացույցային համանմանության1 երնույթներ: Հայերենում խորքային ձայնեղ1

Հարացույցային համանմանություն (Քճrճճiջո Uոifօrոit»).. հարացույցի անդամներից յուրաքանչյուրի համար ընդհանուր հանդիսացող լ (µ -ոօոքհօոօ) ձնույթի ոլոր մակերեսային արտահայտությունները Հ հատկության համար պետք է ունենան նույնական արժեքներ: Հարացույցային համանմանությունն, այսպիսով, առաջադրում է մի պայման, որի համաձայն որոշակի տվյալ հարացույցում որոշակի հնչյունային հատկությունը մնում է նույնական ն հարացույցային մի միջավայրից մյուսն է անցնում` առանց փոփոխության ենթարկվելու: Օրինակ`

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ների շարքը առավերջում մակերես է ելնում շնչեղացած, ն, ինչպես Գ. Ջահուկյանն է նկատում(Ջահուկյան 1972), հիմնականում` ր-ից հետո. (14)

սու/գ/

- սուլք)

եր/գ/ - երլք)

նուր/ / - նուրլփ)

օ/ձ/ - օլց)

անհո/գ/ - անհոլք)

մե/ջ/

- մելչ)

ար/ջ/ - արլչ)

վար/դ/ - վարլթ)

օ/դ/ - օլթ)

վար/ձ/ - վարլց)

Կարելի է ենթադրել, որ վերջադիր ձայնեղ աղմկայինների շնչեղացումը, կոկորդային հատկանիշների չեզոքացում է: Բացարձակ վերջահար դիրքում չարտոնված լձայնեղ) հատկանիշի անջատման ժամանակ խորքային թույլ ձայնեղների շարքերը չեզոքանում են որպես թույլ խուլ հատույթներ (Ե→Ե̥): Թույլ հնչույթա անական միջավայրերում որոշ կարնոր ազդանշաններ հնչյունա անական տեղեկության մեջ ացակայում են: Հավանա ար, մի շարք «շնչեղացման» լեզուների նման, հայերենն էլ իրականացնում է վերջահար ուժեղացում` առավերջում չեզոքացման ենթարկված եզրերն ամրացնելու նպատակով: Ձայնեղ պայթականների ն պայթաշփականների չեզոքացման միջավայրերի մանրակրկիտ քննությունից պարզվում է, որ հայերենում լձգված) հատկանիշը զուգորդվում է վանկասկզ ի հետ: Բ. Վոքսի կողմից առաջարկվող «վերջահար ամրացումը» հայերենի դեպքում, այնուամենայնիվ, այնքան էլ ճշգրիտ որակում չէ (տե՛ս Մaսx 1998: 239): Դրա փոխարեն, սույն ուսումնասիրության մեջ առաջարկվում է կիրառել պարզապես «ամրացում» առը, քանի որ վանկասկզ ի դիրքերը ուժեղացվում/ամրացվում են ն՛ առավերջում (ինչպես արդեն քննարկվել է, հայերենում վերջնաաղաձայնը վանկատվում է որպես վանկասկիզ ) ն՛ առամիջում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ամրացման այս ավականին կանոնավոր գործընթացը պայմանավորված չէ որոշակի հատույթային միջավայրով: Ամրացման համար միջավայրը կարող է լինել վերջադիր` ― # (տե՛ս (14)), ինչպես նան միջձայնավորական կամ միջձայնավորակերպ1 (Ձ) (ասել է թե` ձայնավորներ, ձայնորդներ ).

/երգ/→ լյերք) →լյերք)արան, լյերք)արվեստ, լյերք)իչ, լյերք)չախում , քայլլերք), օրհնլերք) ն այլն: Ձայնավորակերպը (7օcօiճ) արտա երության եղանակով, այսինքն` հնչյունա անորեն սահմանված ձայնավորն է: Այն որոշակիորեն տար երվում է հնչույթա անական իմաստով ձայնավորից, որը սահմանվում է առային ու վանկային կառույցներում իր ունեցած դերով: Այսպիսով, (ա, յ) հնչյունները ձայնավորական են, թեն հնչույթա անական տեսակետից դրանք համարվում են աղաձայններ:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ձ–Ձ

(15) օ./գ/ուտ

օ.լք)ուտ

դա./դ/ար

դա.լթ)ար

համ./ /ույր

համ.լփ)ույր

եր./դ/ում

եր.լթ)ում

ար./ձ/ա.կուրդ

ար.լց)ա.կուրդ

օ./ձ/ա.ձուկ

օ.լց)ա.ձուկ

ան./գ/ամ

ան.լք)ամ

կեն./դ/ա.նի

կեն.լթ)ա.նի

դեր./ձ/ակ

դեր.լց)ակ

ուր./ /աթ

ուր.լփ)աթ

վար./ձ/ել

վար.լց)ել

մար./գ/արե

մար.լք)ա.րե

մի./ջ/ին

մի.լչ)ին

ա.ռա./ջ/ին

ա.ռա.լչ)ին

ավա./գ/անի

ավա.լք)անի

Շնչեղացումը առանձնացնում է վանկերի եզրերը ն́ արմատային մակարդակում (ձնույթի ներսում) ն́ ու առակազմական մակարդակում ( առի/ ձնույթի սահմաններից դուրս, ներառյալ առակազմական գործընթացները): Օրինակ` (16)

ԱՐՄԱՏԱՅԻՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿ

Վերջադիր վանկասկիզ ար./դ/ → մու./գ/

ար.լթ)

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿ

Միջանկյալ վանկասկիզ ար.լթ)ել,

ար.լթ)ու.թյուն

→

մու.լք)

մը. լք)ա.նալ,

մը. լք)ա. մորթ

վեր./ջ/ →

վեր.լչ)

վեր.լչ)ա.վոր,

վեր.լչ)ա.կետ

փոր./ձ/ →

փոր.լց)

փոր. լց)ա.րան,

փոր. լց)ա. գետ

Ինչպես երնում է վերը երված օրինակներից, ամրացված վանկով ձնույթն ընդունում է հնչյունա անորեն խրախուսվող (շնչեղացած) կառուցվածքի անփոփոխությունը ն, ածանցման նույթից անկախ, այն ընդհանրացնում, տարածում է հարացույցի մյուս ենթաձնույթների վրա: Այսպես, օ/դ/ առը առային ցիկլում մակերես է ելնում շնչեղացած` օլթ) ն պահպանում է այս նույն հատույթային ովանդակությունը ածանցման/ առա արդման մյուս ձներում. Օրինակ` օ/դ/ - օլթ)→օլթ)ով→օլթ)ային→օլթ)աչու→օլթ)անավ→ օլթ)անավակայան ն այլն:

(գ) Հնչյունա անակա՞ն, թե՞ հնչույթա անական շնչեղացում Ըստ Բ. էլսոնի Ա1Ա2 զուգորդություններում, որտեղ Աղմկ1 - ին հաջորդող Աղմկ2 հնչույթի արտա երության տեղը տար եր է Աղմկ1 -ի արտա երության տեղից, խուլ պայթականների շնչեղացումը կրում է սոսկ հնչյունա անական նույթ: Նման միջավայրերում Աղմկ2 -ի հնարավոր հնչյունական դրսնորումները պայմանավորվում են նախորդող աղաձայնի հատկանիշներով: Կից աղմկայինները կիսում են օդի հոսքի երանային արտամղման հատկությունները: Ձայնաճեղքի տատանումների ացակայության դեպքում, Ա1 -ից Ա2 -ին

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

անցման ժամանակ օդի արտամղումը սովորա ար ընկալվում է որպես շնչեղացում: Այս երնույթն էլսոնն անվանում է « աց անցում» (E1տօո 1947:16): Համապատասխան հնչյունական ձն ընդունելու համար պարզ խուլ պայթական խմ երը` խոսքի ֆիզիոլոգիայով պայմանավորված` ներմուծում են լձգված ձայնաճեղք) հատկանիշը. (17)

Ø → [Իձգված ձայնաճեղք) / [- ձգված ձայնաճեղք) – [- ձգված ձայնաճեղք)

Հայերենում նման «ընկալվող» շնչեղացումը, ելնելով վերջինիս հնչույթա անական գործառույթների տրամա անությունից, ամենայն հավանականությամ նպատակ ունի ազդարարել վանկի սահմանները: Օրինակ` (18) տե/կ.տ/ոնական→տելկհ.տ)ոնական հ

հո/կ.տ/եմ եր →հոլկհ.տ)եմ եր

պառա/կ.տ/ել→պառալկ .տ)ել

կա/պ. տ/ուկ → կալպ հ.տ)ուկ

հ Եգի/պ.տ/ոս →Եգիլպ .տ)ոս

տրա/կ.տ/որ→տրալկհ.տ)որ

հ պա/տ.կ/եր →պալտ .կ)եր

ա/պ.տ/ակ → ալ պհ.տ)ակ

հ ծ/պ.տ/ուն→ ծլպ .տ)ուն

ղ/պ.տ/ի→ղլպհ.տ)ի

հ կա/պ.կ/ել →կալպ .կ)ել

լ/կ.տ/ի→լլկհ.տ)ի

(դ) Շնչեղության վերացում (զեղչում) Ա1Ա2 զուգորդություններում ներձնույթային խորքային շնչեղ պայթականները մակերես են ելնում շնչեղությունը կորցրած, եթե Ա1-ը շփական է: Ձայնեղ շփականները խլանում են. (19)

նա/վթ/→նալֆտ)

գա/ղթ/→գալխտ)

մե/ղք/→մելխկ)

թու/ղթ/→թուլխտ)

անհա/ղթ/→անհալխտ)

ճե/ղք/→ճելխկ)

Շնչեղության վերացման կանոնը տրված է ստորն (Մaսx 1998:225). (20)

x

x

|

|

լ- ձայնորդ)

լ- ձայնորդ) |

Ստորին ձայնուղի |

Կոկորդային ǂ լ+ձգված)

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Շփականներին հաջորդող աղմկայիններն ունեն լ+ձգված ձայնաճեղք)`առանց շնչեղանալու անհրաժեշտության (տե՛ս Մaսx 2002) : Կարելի է ենթադրել, որ լշնչեղ) հատկանիշի զեղչումը պայմանավորված է հնչյունական միջավայրով: Ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ լշնչեղ) հատկանիշը պահպանվում է ներթափանցող ձնույթային սահմաններում: Օրինակ` -ք (որի պատմականորեն հոգնակիակերտ ձնույթ լինելը քիչ թե շատ գիտակցվում է) կամ -քան վերջադիր աղադրիչով առերում շնչեղ խուլ աղաձայններից առաջ խորքային ձայնեղ աղմկայինները խլանում են, սակայն, ի տարերություն (19)-ում երված օրինակների` ապաշնչեղացում տեղի չի ունենում. (21)

/աչ+ք/

լաչք)

/նզով+ք/

լնզոֆք)

/վազ+ք/

լվասք)

/քաջ+ք/

լքաչք)

/հավ+ք/

լհաֆք)

/այս+քան/

լայսքան)

/ոտ+ք/

լվոտք)

/աղոթ+ք/

լաղոթք)

/սող+ք/

լսոխք)

/գով+ք/

լգոֆք)

/ինչ+քան/

լինչքան)

/այդ+քան/

լայտքան)

3.6 Կոկորդային առնմանություն Հայերենում կոկորդային առնմանություն է տեղի ունենում ինչպես ներձնույթային միջանկյալ (ՇՇ), այնպես էլ ձնույթների սահմանագծերին գտնվող տարավանկ (Շ.Շ) զուգորդություններում: Աղմկայինների ոլոր զուգորդությունները կոկորդային հատկանիշներով համաձայնեցվում են: Վանկավերջ-վանկասկիզ շարքերում աղմկայինների աշխման սահմանափակումները ացատրելու համար կարնոր է հաշվի առնել տվյալ վերլուծության համար անհրաժեշտ հետնյալ հնչույթա անական փաստերը. 1. Բոլոր ՄՇՇՄ զուգորդությունները ստանում են ՄՇ.ՇՄ վանկատում: Նկատենք, որ նույնավանկ Շ1Շ2 խմ երը անկախ Շ2 աղաձայնի նույթից (պայթական, շփական կամ ձայնորդ) մշտապես մակերես են ելնում գաղտնավանկային ը-ով: Միակ ՇՇ աղաձայնախում ը, որ առանց գաղտնավանկի է մակերես դուրս գալիս Շ+յ զուգորդությունն է` գյուղ, հյուր, դյուրին, կյանք, յուրեղ ն այլն: Այս կաղապարը չի համարվում ճյուղավորված վանկասկիզ , այլ դիտվում է որպես քմայնացած մենահատույթ աղաձայն: (22)

"Օ ՎՕ |\

ՕՎՕ

| |

| | |

xxx x

x xx

| | | | գ յ ու տ յ ու ր

| | | գյ ու տ յ ու ր

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

2. Արմատային մակարդակում ՇՇ աղաձայնախմ երը առանց ացառության տարավանկ դիրքեր են զ աղեցնում, հետնա ար նույնավանկ ՇՇ խմ երի ի հայտ գալը կարող է վկայել Բառակազմական մակարդակի առկայության մասին: 3. Ընդհանուր առմամ , ոլոր հիմնական հնչյունային փոփոխությունները տեղի են ունենում արմատային մակարդակում, ն քանի որ հայերենում, մի շարք այլ լեզուների նման աղմկայիները ցուցա երում են հարացույցային համանմանության (տե՛ս Տէսոջօօո 2003) հակվածություն, արմատային մակարդակում տեղի ունեցող փոփոխությունները տարածվում են հարացույցի մյուս մակարդակների վրա: Չնայած հայերենի վերջնա աղաձայնները խախտում են ձայնեղության սահմանափակման պայմանը, առամիջի աղաձայնները կանոնավոր կերպով ենթարկվում են ձայնային առնմանության: Եթե լ+ելք) գործողությունը շնչեղացման հետ տեղեկություն է տալիս վանկասկզ ի աղմկայինների կոկորդային կարգավիճակի մասին, ապա ելքի պահ հայտնա երել աղաձայնից առաջ` գրեթե անհնար է (Էaոոiտ օք. օiէ.: 201): Նախա աղաձայնական դիրքերը հայերենում սովորա ար զուգորդվում են վանկավերջի դիրքերի հետ: Նկատի առնելով այն փաստը, որ վերջիններս չունեն համապատասխան ազդանշաններ, վանկավերջի աղաձայններում ելքի պահի ացակայությամ տեղի է ունենում կոկորդային չեզոքացում: Հայերենում կոկորդային առնմանությունը կրում է օրինաչափ հետընթաց նույթ` [-ձայնորդ) [-ձայնորդ) (23) [α ձայն)

Թե՛ առամիջի ն թե՛ առավերջի Ա1Ա2 խմ երում Ա1-ն ընդունում է Ա2-ի կոկորդային հատկանիշը, ասել է թե` «վանկավերջը նմանվում է (կառավարող) վանկասկզ ի մեջ առկա կոկորդային տարրին» (Էaոոiտ 1990:280): Խուլ աղմկայինների նախորդող ձայնեղ աղմկայինները կորցնում են լձայնեղ) հատկանիշը, օրինակ` (24) օ/գտ/ակար

լկ/քտ)

մը/զկ/իթ

լսկ)

կե/ղծ/

լխծ)

մե/ջտ/եղ

լճ/չտ)

այ/դպ/իսի

լտ/թպ)

վար/ձկ/ան

լծ/ցկ)

թե/վք/

լֆք)

փե/ղկ/

լխկ)

խա/ կ/անք

լպ/փկ)

օ/ժտ/ված

լշտ)

հու/ժկ/ու

լշկ)

գա/ղտ/նիք

լխտ)

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Առնմանությամ ձայնեղացման դեպքերը համեմատա ար քիչ են ն հիմնականում հանդիպում են ձնույթների սահմանագծերին` (25)

նա/խդ/իր

լղդ)

մա/կդ/իր

լգդ)

պա/տգ/ամ

լդգ)

Մա/կ /եթ

լգ )

փա/կ # /երան

լգ )

կե/ս#ժ/ամ

լզժ)

ճ/շգ/րիտ

լժգ)

ֆու/տ /ոլ

լդ )

կե/ս#գ/իշեր

լզգ)

մե/կ#դ/ար

լգդ)

Անկախ տիրույթների (արմատ, առ, առակապակցություն) սահմաններից, վանկաչափական մակարդակում հայերենի ՇՇ աղաձայնախմ երը սովորա ար մակերես են ելնում տարավանկ դիրքերում: Սովորա ար, եր վանկավերջի ձայնեղ պայթականը խախտում է ձայնեղության սահմանափակման պայմանը, ձայնեղության հատկանիշի անջատում է տեղի ունենում: Սակայն այս պայմանը որոշ դեպքերում, այնուամենայնիվ, խախտվում է: Ըստ Լոմարդիի, խոսքն այն դեպքերի մասին է, եր վանկավերջի աղմկայինը (Ա1) զուգակցվում է իրեն հաջորդող ձայնեղ աղմկայինի (Ա2) հետ: Նրա կարծիքով, նման դեպքերում հատկանիշի տարածվելը «ստեղծում է կցորդված կառույցներ» (ԼօոԵaոմi օք. օiէ.: 31) (26) σ σ σ σ պատ. գամ → պադ.գամ \| \/ լձայնեղ) լձայնեղ)

Ա1Ա2 ձայնեղ աղաձայնախմ երը միշտ մակերես են ելնում իրենց խորքային ձներով: Կրկին, Ա1-ը վանկավերջի դիրքում լինելով հանդերձ` խլացման չի ենթարկվում: Այս դեպքում, սակայն, ակնհայտորեն չկա ո՛չ առնմա-

նության, ո՛չ էլ տարածման երնույթ, քանի որ կոկորդայինների որակը ոլոր աղաձայնախմ երում մնում է անփոփոխ կայուն: Ձայնեղ արտասանությունն արտացոլվում է նան ուղղագրության մեջ. (27) աղվես Վազգեն աղձանք լաջվարդ Աղվան

լղվ) լզգ) լղձ) լջվ) լղվ)

գովազդ աղջամուղջ կուղ ազգ մաղձ

լզդ) լղջ) լղ ) լզգ) լղձ)

Ա գար կղզի եզդի մարզվել լեզգի

լ գ) լղզ) լզդ) լզվ) լզգ)

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Սովորա ար, պարտադիր ուրվագծի սկզ ունքը1 նույն կոկորդային հատկանիշներն ունեցող կից աղմկայիններ չի հանդուրժում (Քօօa ձ 7օհոտօո 1999: 401): Լոմ արդիի վերլուծությամ ենթադրվում է, որ ստեղծվում է երկակի կցորդված կառույց, որտեղ որնէ կողմից անջատումն արգելվում է կցորդման պայմանով2: Այսպիսով, վերը երված օրինակներում գործ ունենք երկու նման կոկորդային հանգույցների ձուլված կաղապարների հետ£ Ստորն ցույց է տրվում, որ հայերենի խորքային կառույցներում հնարավոր են նան կից խուլ աղաձայնախմ եր: Այս իրողությունը ենթադրում է, որլէձայնեղ) կցորդված կառույցները հայերենի հնչույթա անության մեջ ընդունելի են. (28)

դրա/խտ/

լխտ)

հե/շտ/

լշտ)

պա/տկ/եր

լտկ)

լ/կտ/ի

լկտ)

երա/շխ/իք

լշխ)

հա/սկ/

լսկ)

կա/պտ/ուկ

լպտ)

ա/ստ/ված

լստ)

մար/տկ/ոց

լտկ)

մա/ճկ/ալ

լճկ)

Վեթզելզն ու Մասկարոն, հիմք ընդունելով իրենց համալեզվական ուսումնասիրությունների արդյունքները, եզրակացնում են, որ «լեզուների համար նական է ունենալ նույնասեռ ձայնային հատկանիշներով աղաձայնախմ եր, որոնք առաջանում են վերջիններիս ողջ խմ ի վրա [էձայնեղ) հատկանիշի մեկ կամ մյուս որակի տարածումով, սովորա ար` հետընթաց կարգով» (Wօէ2օ1տ ձ Խaտօaոօ 2001:241): Հարկ է նշել, որ հայերենում առերի ոչ մեծ խում , այնուամենայնիվ, դրսնորում է անկանոն կոկորդային վարքագիծ. խորքային ձայնեղ աղմկայինների որոշ զուգորդություններ մակերեսում վերածվում են համապատասխան նույնասեռ խուլ աղաձայնախմ երի, օրինակ` → լտկ) զ/ղջ/անք → լխճ) Վար/դգ/ես ա/ղ /յուր → լխպ) (29) ամ ո/ղջ/

→

լխճ)

ե/ղ /այր

→

լխպ)

չ/ղջ/իկ

→

լխճ)

ա/ղ /

→

լխպ)

դե/ղձ/

→

լխծ)

դա/ղձ/

→

լխծ)

ո/ղ /

→

լխպ)

կիսախե/ղդ/

→

լխտ)

առո/ղջ/

→

լխճ)

Մինչն այժմ քննարկված կանոնները մակերեսային մակարդակում կկանխատեսեին ձայնեղների զուգորդություններ, մինչդեռ վերը երված օրինակ1

Պարտադիր ուրվագծի սկզ ունքի (ՕԵliջճtօr» Շօոtօաr Քriոciքlօ) համաձայն` նման կից տարրերը (հատույթներ, կառույցներ, տոներ ն այլն) անընդունելի են: Ինքնահատույթային հնչույթա անության մեջ կցորդումը (Liոոiոջ) զուգակցումով միացված/ կցված տարրերի միջն ստեղծվող որոշակի հարա երությունն է, որը խնդրո առարկա հնչույթաանական կառուցվածքում պարտադիր պետք է ունենա համաժամանակյա իրագործում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ներում խնդրո առարկա ոլոր զուգորդությունները հնչյունա անորեն խուլ են: Համաձայն «պատմական» վերլուծության (Խաչատրյան, նույն տեղում, էջ101), հայերենում պայթականների ու պայթաշփականների համար ղ-ից (ն ր-ից) հետո դիրքը համարվում է թույլ, քանի որ գործ ունենք «պատմականորեն ավարտված հնչյունափոխության հետ», որը «մեզ ավանդվել է»: «Դրանք ընդունված են ն գործածվում են որպես այդպիսիք` կազմելով արտասանական նորմա»1: Հարց է ծագում. ո՞րն է չեզոքացում երնույթի քննարկման մեջ «ր-ի ն ղ-ի մոտ գտնված դիրքերին» առանձին անդրադառնալու իմաստը: Ի՞նչ սկզ ունքով են ացառապես տար եր նական դասեր կազմող այդ աղաձայնները քննարկվում միննույն համատեքստում: Եվ, ի վերջո, ի՞նչ հնչույթա անական կամ լեզվա անական խնդիր է լուծվում վերջիններս հատուկ քննության արժանացնելով: Ա. Խաչատրյանի աշխատության մեջ այս հարցերի պատասխանը հնարավոր չէ գտնել: Տպավորություն է ստեղծվում, որ այդպիսով ընդամենը փորձ է արվում §արդարացնել¦ արտասանական մի քանի «անկայուն» տար երակների գոյությունը, որն, իհարկե, տեսական առումով անհասկանալի է: Արդեն նշված պատճառներով չանդրադառնալով ր ձայնորդին «մոտ գտնված դիրքերին», փորձենք ցույց տալ, թե ինչով է անհիմն «ղ աղմկային/Ա1/ + ձայնեղ աղմկային/Ա2/ միջավայրը հատկապես կապ չունի համապատասխան աղմկայինների խլացման հետ» մոտեցումը: Նախ` որպեսզի ընդունենք, որ ղ-ի դերը նման միջավայրերում էական է ն, որ աղմկայինները խլանում են ղ-ին հաջորդելու պատճառով, պետք է ընդունենք (հետնելով Խաչատրյանին), որ տեղի է ունենում առաջընթաց առնմանություն, այսինքն` գտնվելով վանկավերջի դիրքում, ղ-ն ենթարկվում է թուլացման, ապա լ- ձայնեղ) հատկանիշը տարածվում է նրան հաջորդող հատույթի վրա: Նման վերլուծությունն, իհարկե, լիովին տար երվում է մինչն այժմ քննարկված դեպքերից: Նկատենք, որ Խաչատրյանն ինքն իրեն հակասում է, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ այդ նույն աշխատության մեկ այլ էջում նա, այնուամենայնիվ, անուղղակի կերպով հաստատում է հայերենում առնմանության հետընթաց նույթը. «Ձայնեղություն/խլություն հակադրությունը չեզոքանում է մեկ այլ աղաձայնից առաջ, ընդ որում չեզոքացվող հնչյունի որակը պայմանավորված է հաջորդ (ընդգծումը իմն է - Հ.Հ.) աղաձայնի որակով. եթե վերջինս խուլ է, ապա չեզոքացվող հնչույթը խլանում է, իսկ եթե ձայնեղ` ձայնեղանում է»: (Խաչատրյան, նույն տեղում, էջ 104)

Ա. Խաչատրյանի աշխատանքում նշվում է նան «գրային արտասանության» փաստը, միննույն հնչույթա անական միջավայրում հանդիպող ձայնեղ, ապա` խուլ պայթականների առկայությունը: Վերլուծության մեջ հետնողականության ացակայության պատճառով վերջիններս չեն քննարկվում սույն ուսումնասիրության մեջ:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Հայերենի աղմկայինները ուսումնասիրված նախորդ ոլոր դեպքերում ցուցա երում են կանոնավոր հետընթաց առնմանություն, ն խախտել այդ օրինաչափությունը սոսկ ղ+ձայնեղ Ա կաղապարի համար առաջընթաց առնմանություն ներմուծելու համար` առնվազն անհետնողականություն է. Առաջին` տեսականորեն անտրամա անական ու անհավանական է, որ միննույն հնչույթա անական միջավայրում առնմանության երկու ձներն էլ հավասարաչափ վավերականություն ունենան. մի դեպքում վանկավերջի ղ-ն հետընթաց առնմանության թիրախ է դառնում, մյուս դեպքում` ղ-ն ինքն է առաջընթաց հերթագայության պատճառ հանդիսանում: Երկրորդ` եթե ղ-ն իրոք առնմանության մեջ գործուն դեր ունենար, ապա (27)-ում նս ոլոր համապատասխան ղ+ձայնեղԱ խմ երը պետք է վերածվեին նույնասեռ խուլ զուգորդությունների: Այս ուսումնասիրության մեջ ենթադրվում է, որ (29)-ի օրինակները (27)-ից տար երվում են նրանով, որ առաջինները չեն ենթարկվում ձուլման1, այլ` աղաձայնախմ երի երկրորդ աղաձայններն ամրանում են` շնչեղացման միջոցով ազդարարելով իրենց զ աղեցրած վանկասկզ ային դիրքերը: Ուժեղացման/շնչեղացման արդյունքը հստակորեն երնում է այն ղ+Ա լ+ձայնեղ) զուգորդություններում, որտեղ աղմկայինները պայթաշփականներ են (/ղջ/ կամ /ղձ/): Ուժեղանալով, դրանք վերածվում են իրենց համարժեք շնչեղ խուլերի. /ջ/ → լչ) ն /ձ/→ լց): Ղ+ձայնեղ պայթականները արտա երվում են որպես ոչ շնչեղ խուլեր: Սա կարելի է ացատրել զուտ հնչյունա անական միջավայրով (տես (19)-ում երված օրինակների վերա երյալ քննարկումը2): Այս ամենից հետո միայն ղ-ն, որպես սովորական վանկավերջ` չեզոքանում է: Հետընթաց առնմանության կանոնների համաձայն` այն ընդունում է հաջորդող վանկասկզ ի կոկորդային կարգավիճակը: Այս գործընթացն ավելի տեսանելի կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ. (30)

1.

Մուտքային առ

ա.

/աղջիկ/

.

/եղ այր/

2.

Վանկատում

/աղ.ջիկ/

/եղ. այր/

3.

Ամրացում (վանկասկիզ )

աղ.լչ)իկ

եղ.լպ)այր

4.

Հետընթաց առնմանություն

ալխ.չ)իկ

ելխ.պ)այր

5.

Ելք /Արդյունք

լախչիկ)

լյեխպայր)

Ձուլումը (Էա5iօո) հնչույթա անական գործընթաց է. լեզվա անական որոշակի կառույցներում գտնվող հաջորդական հատույթները միանում են, միաձուլվում` կազմելով մեկ ամ ողջական հատույթ: Հնչյունա անական տեսակետից շնչեղ ն ոչ-շնչեղ խուլ պայթականները հայերենում հերթագայելի են ն որոշակի միջավայրերում նրանք հանդես են գալիս որպես ընդհանուր կարգի տար երակներ:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

3.7 Ձայնորդները կոկորդային գործընթացներում

Աղմկային-Ձայնորդ (ԱՁ) զուգորդությունները հայերենում սահմանվում են վանկատման կանոններով, որոնք խստորեն վերահսկվում են հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքով: ԱՁ խմ երը որպես կից հատույթներ են մակերես ելնում միայն վանկերի սահմանագծերին, այսինքն` եր տար եր վանկերի են պատկանում: ՇՇ վանկասկզ ի սահմանափակումը արգելում է նույնավանկ կից ԱՁ զուգորդությունների առկայությունը: Այդպիսով, վանկերի ներսում դրանք հանդես են գալիս միայն գաղտնավանկային ը-ով: (31)

ՏԱՐԱՎԱՆԿ ԱՁ ԽՄԲԵՐ

ՆՈՒՅՆԱՎԱՆԿ ԱՁ ԽՄԲԵՐ

/ԱՁ/ առ → լԱ.Ձ)

/ԱՁ /վանկ → լԱըՁ)

/տագնապ/

→

լտագ.նապ)

/գնդակ/

→

լգըն.դակ)

/օթյակ/

→

լօթ.յակ)

/ ռնակ/

→

լ ըռ.նակ)

/մեղրամոմ/

→

լմեղ.րամոմ)

/անջրպետ/

→

լան.ջըր.պետ)

/տատրակ/

→

լտատ.րակ)

/ընկրկում/

→

լըն.կըր.կում)

Ձայնորդները կոկորդային առնմանության չեն ենթարկվում: Սա պայմանավորված է ԱՁ միջավայրերի առանձնահատկություններով: Ձայնեղ–պարզ խուլ – շնչեղ խուլ տար երակումները պահպանվում են թե՛ վանկամիջում ն թե՛ վանկերի սահմանագծերին: Այսպիսով, նախաձայնորդական աղմկայինների լ+ձայնեղ) հատկանիշն արտոնվում է միջանկյալ ն վերջահար վանկավերջերում. (32)

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

ՎԵՐՋԱՀԱՐ ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

ալզ).նիվ

չալղ).լիկ

դյուզալզ)ն

մելղ)մ

հելգ).նանք

ձանլձ).րույթ

կալդ)ր

մելղ)ր

սալղ).մոս

ալդ).րենալին

վալգ)ր

թանլձ)ր

Ալ ).րահամ

կենտալվ).րոս

Հալջ)ն

մալվ)ր

Հնչյունա անական ու հնչույթա անական տար եր միջավայրերում աղմկային աղաձայնների հետագա ուսումնասիրությունըª հիմնված նրանց որոշակի կոկորդային վարքագծի, շնչեղացման/չեզոքացման փաստերի վրա, կարող է նպաստել լեզվական ու լեզվա անական այլ իրողությունների ացահայտմանն ու հիմնավորմանը:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 4

ՎԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

4.1 Ը հնչյունի կարգավիճակը ժամանակակից հայերենում Ուսումնասիրության այս մասում քննարկվում է հայերենի ը (Ə կամ տօհաa) ձայնավորի հնչյունա անական-հնչույթա անական կարգավիճակը: Ժամանակակից հայ լեզվա անական գրականության մեջ ընդհանուր առմամ գերակշռող դիրքորոշումը, որի համաձայն` ը-ն համարվում է «յուրահատուկ», «ինքնուրույն» հնչույթ, ասել է թե` հնչույթա անական միավոր, ունի որոշ խոցելի կողմեր: Այս ենթագլխի նպատակն է լեզվա անության տեսության համապատասխան օրենքների ու սկզ ունքների, ինչպես նան համալեզվական ու հայերենին նորոշ փաստերի վերլուծությամ փորձել հիմնավորել որպես ուսումնասիրության արդյունք առաջադրվող նոր դրույթների վավերականությունը, ինչպես նան` լեզվա անական հետագա ուսումնասիրությունների համար դրանց կարնորությունը: Ստորն առաջ են քաշվում հետնյալ հարցերը. 1. Ինչո՞ւ է ը ձայնավորը հնչույթ համարելը խնդրահարույց: 2. Որո՞նք են ը-ի հնչույթա անական, հնչյունա անական գործառույթները: 3. Ի՞նչ դեր է կատարում ը-ն հայերենի վանկատման գործընթացներում, ն ինչո՞վ է պայմանավորված նրա կանխատեսելիությունը զետեղման մեխանիզմներում: Վերոհիշյալ հարցերի քննարկման ընթացքում նկատի է առնվել այն, որ  հնչույթա անական համակարգերն, ընդհանուր առմամ , ավականին արդ կառուցվածք ունեն,  հատույթային միջավայրով պայմանավորված` հնչյունները զգալիորեն տար երվում են միմյանցից (հիմնականում հնչյունա անական պատճառներով),  հնչյունների աշխումը լեզվում կամայական չէ, այլ պայմանավորված է որոշակիորեն սահմանված հնչույթա անական կանոններով,  հնչույթա անությունը սահմանակցում ն հաճախ հատվում է քերականության այլ աղադրիչների` մասնավորապես ձնա անության ու շարահյուսության հետ,  հնչյունային կաղապարները տար եր կողմերով կարող են արտացոլել վերոհիշյալ աղադրիչների հետ կապերը:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

4.1.1 Արդյո՞ ք հայերենում Ը ձայնավորը կարող է հնչույթի կարգավիճակ ունենալ Նախքան այս խնդրին անդրադառնալը փորձենք ընդհանուր գծերով ամփոփել «հնչույթ» հասկացության լեզվա անական էությունը: Ընդունված է, որ նական լեզուներում հնչույթը հնչյունի տեսական, վերացական արտահայտությունն է: Հնչույթը տվյալ լեզուն ներկայացնող հնչյունական կազմի միավոր է, որի` առում կամ առակապակցության մեջ ունեցած դիրքի մասին սովորա ար չի նշվում: Հնչույթը նան համարվում է մտային կառույցներում հնչյունի հնարավոր ամենաչեզոք ձնը, որի միջոցով կարելի է առեր կամ ձնույթներ տար երակել: Բառում մեկ հնչույթը մեկ ուրիշով փոխարինելու դեպքում հնարավոր է մեկ այլ առ/ձնույթ ստանալ կամ էլ` իմաստ չարտահայտող կառույց: Լեզվի տեսության համապատասխան սահմանումների համաձայն` հնչույթները ոչ թե ֆիզիկական հատույթներն են, այլ` դրանց մտավոր վերացարկումը: Հնչույթը կարելի է դիտել որպես հարակից հնչյունների (ենթահնչույթների) ամ ողջություն: Վերջիններս տվյալ լեզվով խոսողների համար մտածելու, խոսելու ն լսելու (կատեգորիական առումով նման) միավորներ են ու միմյանցից տար երվում են հնչյունական տար եր միջավայրերում հանդես գալու հատկանիշներով: Հնչույթի սահմանման ու սկզ ունքային մոտեցումների առումով լեզվա անական տար եր դպրոցներ ( րիտանական դպրոց, ամերիկյան ստրուկտուրալիստներ, Պրագայի դպրոց, Կազանի դպրոց ն այլն) տար եր շեշտադրումներով են ներկայանում: Հարկ է նշել, սակայն, որ չնայած ելակետային մոտեցումներում տարաձայնություններին, գրեթե ոլոր հայտնի ուղղություններն ընդունում ու հնչույթի սահմանման հիմքում դնում են տար երակիչ հատկանիշների տեսությունը: Թեն հնչույթի մեկնա անությունը հայ լեզվա անների հայտնի աշխատանքներում էապես տար երվում է ժամանակակից այլ` արնմտաեվրոպական ու ամերիկյան գիտնականների ամենից շատ շրջանառվող ու հեղինակավոր համարվող մեկնա անություններից1, նրանցում նս ընդգծվում է հնչույթա անական վերլուծության մեջ տար երակիչ հատկանիշների կարնորությունը:

Օրինակ`«Ժամանակակից հայերենի հնչույթա անությունը» գրքում (1988) Ա. Խաչատրյանը գրում է. «Հնչույթները ազմադարյան ավանդությամ , արտահայտության պլանի նվազագույն միավորներն են ն գրերի համարժեքները: Դրանք տպավորված են մարդու գիտակցության մեջ որպես տառ…» (էջ 21, ընդգծումը իմն է - Հ.Հ.): Հարց է ծագում. իսկ ի՞նչ կարելի է ասել փոքր տարիքի երեխաների կամ ոչ գրաճանաչ չափահասների մասին: Նրանք, ինչ է, չե՞ն խոսում, թե՞ առ ու գառ առերում -ն գ-ից չեն տար երում` ենթադրելով, որ տառերը չեն ճանաչում: Չէ՞ որ հնչույթա անությունը անավոր, հնչող ն մտային առապաշարում գործող խոսքի/լեզվի ուսումնասիրությամ է զ աղվում ու գրավոր խոսքի, մասնավորապես տառերի հետ գործ չունի:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

«Հնչույթը տվյալ լեզվի արտահայտության պլանի նվազագույն գծային միավորն է, որը աղկացած է տար երակիչ հատկանիշների գումարից ն որով կարելի է միմյանցից տար երել տվյալ լեզվի առերը կամ առաձները:» Վ. Առաքելյան, Ա. Խաչատրյան, Ս. էլոյան 1979, էջ 28

«Հնչանշանները (հնչական կամ ձայնական նշանները) միմյանցից տար երող նվազագույն միավորները հնչույթներն են, որոնք, ինչպես ամեն տեսակի այլ միավորներ, իրարից տար երվում են որոշակի հատկանիշներով:» Գ. Ջահուկյան 1974, էջ 57

«Տար երակիչ հատկանիշների անտեսումը հնչույթա անական նկարագրության ժամանակ, մեր կարծիքով, սխալ է, քանի որ հնչույթի նկարագրությունը այդ դեպքում կլինի թերի, իսկ ովանդակությունը` չ ացահայտված:» Ա. Խաչատրյան 1988, էջ 20

Ը-ի հնչյունային կարգավիճակի քննարկումն արժե, թերնս, սկսել Ա. Խաչատրյանի հետնյալ հարցադրումով. «...խոսքում հաճախ հանդես են գալիս այնպիսի հնչյուններ, որոնք լոկ հնչյունական պայմանների ու անցումների հետնանք են, ն որոշել դրանց գործառությունը լեզվում հաճախ մեծ դժվարություն է ներկայացնում: Արդյո՞ք միշտ է հեշտ որոշել, օրինակ հայերենի ը կամ յ հնչյունների արժեքը խոսքում: Արդյո՞ք դրանք միշտ ինքնուրույն հնչույթներ են ն հակադրվում են այլ հնչույթներին, թե ոչ» (Վ.Առաքելյան, Ա.Խաչատրյան, Ս. էլոյան, նշվ. աշխ., էջ 26-27): Ցավոք, տեսական առումով ացառիկ կարնորության այս հարցերին ո՛չ հեղինակը ն ո՛չ էլ որնէ այլ հնչույթա ան հետագայում չեն անդրադարձել: Դրա փոխարեն, Ա. Խաչատրյանը փաստեր է երում հօգուտ ը-ի միաժամանակ ն՛ հնչույթային ն՛ ոչ հնչույթային վարքագծի վերա երյալ: Նրա կարծիքով, հայերենում ը ձայնավորը կատարում է երեք գործառույթ. ա. Ը-ն չեզոք ձայնավոր է, որը հերթագայվում է մյուս ձայնավորներով: . Ը-ն վանկային ձայնավորի դիրք է գրավում ՇՇ աղաձայնական կապակցությունների ներսում (գաղտնավանկային ը): գ. Ը-ն ինքնուրույն հնչույթ է (հատկապես որոշիչ հոդի դեր կատարելիս): Ա. Խաչատրյանն այն կարծիքին է, որ նիկ հայախոսները «ը-ն չեն համարում լիարժեք հնչույթ, այլ նրան վերագրում են հիմնականում վանկարար գործառություն» (նշվ. աշխ., էջ 64): Իսկ ինչի՞ հիման վրա պետք է ոչ լեզվա ան նիկ հայախոսները ը-ին «վերագրեն» հնչույթի արժեք: Որոշ լեզվա անների համար (տե՛ս Վ. Առաքելյան 1979, Հ. Բարսեղյան 1999, Ա. Խաչատրյան 1988 ն ուրիշներ) ը տառի առկայությունը այ ու ենում լուրջ հիմքեր է տալիս հայերենում այն հնչույթ համարելու համար: Սակայն առավել ընդգրկուն, համալեզվական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տառի առկայությունը ամեննին էլ կապ չունի նրա հնչույթ լինել-չլինելու հետ: Ավելին, հնչույթա անական համատեքստում տառի հիշատակումն ընդհանրապես անտեղի է թվում, եր եմն

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

նույնիսկ` ապակողմնորոշիչ: Անգլերենի այ ու ենից, օրինակ, Ə տառը ացակայում է, սակայն այս լեզվում Ə –ն ավականին հաճախ հանդիպող հնչյուն է ն կարող է նույնիսկ ցուցա երել իմաստատար երակիչ հատկություն: Օրինակ` (1)

/օսոմ/ լkə:մ|

կաթնաշոռ

―

/օaոմ/

/աօոk/ լաə:k|

աշխատել

―

/աa1k/ լաɔ:k|

քայլել

/տհօօէ/ լʃi:է|

սավան

―

/տհiոէ/

շապիկ

լka:մ|

լʃə:է|

ացիկ

Հնչույթա անական գրականության մեջ թե՛ նիկ անգլիախոս ն թե՛ օտարազգի տեսա անները այնուամենայնիվ «զգուշանում» են Ə -ն հնչույթ համարել: Ավանդական մոտեցումներում այն ավելի շուտ դիտվում է որպես ձայնավորի սղման հետնանք: Ա. Խաչատրյանը, սակայն, հավատացած է, որ հայերենում առային մակարդակի զրո/ը հերթագայությունները չեն կարող անտեսվել ն փորձում է այդ պնդումը հիմնավորել իր կողմից ներկայացվող հետնյալ «նվազագույն զույգերի» առկայությամ (տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 58): (2)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ա. /տակտ/ /աղերս/ /չափս/ /հոգս/ /սերտ/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

(զրո)

լ տակտ) լաղերս) լչափս) լհոքս) լսերտ)

հմմտ.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

. /տակ-դ/ /աղեր-ս/ /չափ-ս/ /հոգ-ս/ /սեր-դ/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

(ը)

լտակըտ) լաղերըս) լչափըս) լհոքըս) լսերըտ)

Միանգամից նկատենք, որ զրո/ը «հերթագայություններն» այստեղ դիտարկվում են մի կողմից` առանց հաշվի առնելու օրինակ երվող ձնույթների կատեգորիական տար երությունները. (2ա)-ում ներկայացված են պարզ ձնույթներ, մինչդեռ (2 )-ում գործ ունենք ածանցված ձնույթների հետ, մասնավորապես` ձնույթ(ներ)+ ձնույթ` ս/դ հոդ (վերլուծության հետնողականության առումով սա տեսականորեն անընդունելի է համարվում1): Մյուս կողմից, դեռնս պարզ չէ` (2 )-ում տրված արտահայտությունների կազմում ը-ն լիիրավ, խորքային «հնչո՞ւյթ» է, թե՞ (որ ավելի հավանական է) արտասանական փուլում երկու ձնույթների սահմանագծում վանկատման համալեզ-

Հնչույթա անական վերլուծության ժամանակ ձնույթների սահմանները «տեսանելի» են ցանկացած միջավայրում, հետնա ար դրանց անտեսումը որպես կանոն հանգեցնում է հակասական ու խնդրահարույց արդյունքների:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

վական սկզ ունքներով ներմուծվող ձայնավոր հնչյուն: Անտեսելով վերոհիշյալ փաստերը, ն հաշվի առնելով զրո/ը «հերթագայությունների» ու նիկ հայ առապաշարում ը տառով գրվող առարանային միավորների առկայությունը (ընկեր, ընտանիք, ընդհանուր ն այլն), Խաչատրյանն, այնուամենայնիվ, հակված է կարծելու, որ ը -ն ունի հատուկ հնչույթի կարգավիճակ (տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 69): Ընդհանրապես, հայ լեզվա անական գրականության մեջ ը-ն հնչույթ է համարվում (տե՛ս Աղայան 1964): Ավանդական գրականության մեջ զրո/ը հերթագայություններից ացի նշվում են նան այլ «հերթագայություններ»: Օրինակ` (3)

ա-ը

տլա)ներ-տլը)ներ, մլա)տնել-մլը)տնել, հլա)րել-հլը)րել, լա)նական- լը)նական

ե-ը

սլե)րել-սլը)րել, լե)րել- լը)րել, գլե)րել-գլը)րել

ո-ը

կլո)տրել- կլը)տրել, կլո)րել-կլը)րել

ի-ը

սլի)րել-սլը)րել

ու-ը

մլու)տքեր-մլը)տքեր ն այլն:

Նույնիսկ առանց հատուկ վերլուծության կարելի է տեսնել, որ «հերթագայվող» կամ «հակադրական» կոչվող վերոհիշյալ զույգերում -ը- «հնչույթով» ներկայացվող տար երակներն ընդամենը ի, ու, ո (իսկ լեզվում, ընդհանրապես, նան ա, ե) լրիվ ձայնավորների սղված դեպքեր են ն ոչ թե «ինքնուրույն ը հնչույթ» պարունակող արտահայտություններ1. (4) տուն-տլը)ներ, ուն- լը)նական, սուր-սլը)րել գիր-գլը)րել, կիր-կլը)րել, միտք-մլը)տքեր, ն այլն2: Ը -ի մեկ այլ «առանձնահատկություն», որ նրան աժանում է մյուս ձայնավորներից ն հատկապես կարնորվում է սույն աշխատանքում, այն է, որ հայերենում ը -ով որնէ արմատ կամ ձնույթ չկա ն պատմականորեն եր նէ չի էլ արձանագրվել: Հիմք ընդունելով Հ. Աճառյանի «Հայերեն արմատական առարան» ն «Նոր առգիրք հայկազեան լեզուի» հեղինակավոր աղ յուրները` կարելի է պնդել, որ ը-ով սկսվող որնէ առ կամ ձնույթ հայերենում կա՛մ ա, ե, ո, ու, ի ձայնավորների համապատասխանորեն սղված/ հնչյունափոխված տար երակն է (տե՛ս (5)ա), կա՛մ էլ ածանցված է ԸՍՏ ն ԸՆԴ նախդիրներից, որոնք իրենց հերթին սերում են posti քօ5t 5t Ə5t ն aոti ճոt ճոճ (աոճ)  Əոճ արմատական ձներից (տե՛ս (5) ): Օրինակ`

Դժվար թե հայերենին տիրապետող որնէ մարդ, ասենք`տներ առը լսելիս, այն նույնացնի կամ զուգակցի տըն (պարզապես գոյություն չունեցող) ձնի հետ: Փոխարենը նրա մտային առարանում միանգամից «ակտիվանում» է տուն (+եր  մեկից ավելի, շատ) ձնույթը: Նույնը կարելի է ասել ըն ( ուն), կըր (կիր), սըր (սուր) ն մյուս նման ձների/ձնույթների վերա երյալ: Նկատենք, որ վերոհիշյալները, առանց ացառության, ածանցված/թեքված առաձներ են:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

(5) ա. Լեզվա անական տար եր (համաժամանակյա/պատմական) գործընթացների հետնանքով հնչյունափոխված տար երակներ` Մ(ձայնավոր)  Ə(ը) աը իը ու  ը անկողին - ընկողին իղձ - ըղձանք ուղեղ - ըղեղ անթանոց - ընթանոց ինչու - ընչու ումպ - ըմպան անդաճել - ընդաճել ինձ+ուղտ - ընձուղտ ուղտափուշ - ըղտափուշ անձխոտ - ընձախոտ ինչ+ա+սեր - ընչասեր ունդ/հունտ - ընդա ույս եը ոը ենթադրեմ - ընթադրեմ ողորկ - ըղորկ ենթակա - ընթակայ . ԸՍՏ նախդիրից ածանցված ձներ ըստ+մասնեայք  ըստմասնեայք ըստ+գտանել  ըստգտանել ըստ+անձին  ըստանձնել(Հ ստանձնել)

ԸՆԴ նախդիրից ածանցված ձներ ընդ+ ռնել  ընդ ռնել ըմ ռնել ընդ+պահկել  ընդպահկել  ըմ ահկել ընդ+ կեր  ընդկեր  ընկեր ընդ+ոստուցեալ  ընդոստ  ըմ ոստ ն այլն

Օրինակները ազմաթիվ են ու, կարելի է ասել, առանց ացառության վկայում են վերը նշված փաստի, այն է` հայերենի խորքային կառույցներում ը-ի հավանական ացակայության մասին: Ը-ի հնչույթայնությունը որոշելու համար ավական է դիմել ստորն ներկայացվող սխեմատիկ հարա երությանը, որի օգնությամ կարելի է որոշել ցանկացած երկու հնչյունների հնչույթային կարգավիճակը: Գծապատկերն1, ընդհանուր առմամ , արտացոլում է ներկայումս հնչույթա անական տեսության մեջ ընդունված հատույթի հնչույթային արժեքը սահմանող մոտեցումները. (6)

Տե՛ս Pհօոօոօ-a11օքհօոօ-մօէօոոiոaէiօո-օհaոէ.տvջ.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՔ ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԸ ԼՐԱՑԱԿԱՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒ՞ Մ ԵՆ, ԹԵ՞ ՈՉ

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԸ ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿԵՏԻՑ ՆՈՒ՞ՅՆՆ ԵՆ , ԹԵ՞ ՈՉ

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԸ ՆՈՒՅՆ

ՀՆՉՈՒՅԹԻ

ԵՆԹԱՀՆՉՈՒՅԹՆԵՐ ԵՆ

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԻՑ ՄԵԿԸ ՄՅՈՒՍՈՎ ՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻՍ

ԻՄԱՍՏԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ՏԵՂԻ՞ է ՈՒՆԵՆՈՒՄ,

ԹԵ՞ ՈՉ

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԸ ՊԱՏԿԱՆՈՒՄ

ԵՆ ԵՐԿՈՒ ՏԱՐԲԵՐ

ՀՆՉՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՀԱՏՈՒՅԹՆԵՐԸ ԳՏՆՎՈՒՄ

ԵՆ ԱԶԱՏ ՓՈՓՈԽԱԿԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Այսպիսով, հնչյունները համարվում են միննույն հնչույթի տար երակներ, եթե դրանք հնչյունա անական տեսակետից նման են ն միննույն միջավայրում չեն հանդիպում: Ենթադրվում է, որ դրանք գտնվում են լրացական աշխման մեջ: Այն դեպքերում, եր խնդրո առարկա հնչյուններն այնուամենայնիվ հանդիպում են հատույթային միննույն միջավայրում, ն մեկը մյուսով փոխարինելու դեպքում իմաստի փոփոխություն տեղի չի ունենում, ապա հատույթներն ակնհայտորեն գտնվում են ազատ փոփոխակային հարա երության մեջ: Եվ, վերջապես, հնչյունը հնչույթի արժեք ունի, եթե նրա փոխարեն այլ հնչյունի կիրառությամ իմաստային փոփոխություն է տեղի ունենում (1ոaտk 2006: 264-265): Այսպես, վերը նշված հարա երությունների տրամա անությունը ը -ի նկատմամ կիրառելու դեպքում կարելի է ենթադրել, որ  հայերենում ը -ն լրացական աշխման մեջ չէ որնէ այլ ձայնավորի հետ, քանի որ շատ հաճախ միննույն հնչյունական միջավայրում ( ացառությամ ուժեղ, շեշտված վանկերի) այն կարող է փոխարինել որնէ այլ ձայնավորի (տե՛ս 5ա) ն իմաստային որնէ փոփոխություն չառաջացնել:  հայերենի ձայնավորներից ն ոչ մեկը հնչյունա անական հատկանիշներով ը - ի հետ չի կարող նմանեցվել, առավել նս` նույնացվել: Հիմնվելով լաորատոր մանրակրկիտ փորձերի ու երանի խոռոչի տեսապատկերներից

(լարինգոսկոպի, ուլտրաձայնային ու ձայնաչափական այլ սարքավորումների օգնությամ ) ստացված տվյալների վրա, հնչույթա անական ուսումնասիրություններում Ə-ն (տօհաa) ընդհանրապես նկարագրվում է որպես «չեզոք ձայնավորական դիրք զ աղեցնող հնչյուն» (Օօտէօոմօոք 1998:4), որի արտա ե-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

րությանը արտասանական որնէ ակտիվ օրգան չի մասնակցում. «լեզուն ու շուրթերը գտնվում են հանգստի վիճակում», ն նրա դիրքը «լեզու-արտա երական համակարգ հարա երության մեջ», փաստորեն, «տար երակային միջին դիրք է ոլոր լրիվ ձայնավորների համար» (Օiօk ձ Wi1տօո 2006:637): Մյուս ձայնավորների համեմատ ը-ն ունի դիրքային սահմանափակումներ: Նշենք նան, որ ը-ն հայերենում գրեթե միշտ ( ացառությամ որոշ ար առների) հանդես է գալիս թույլ, անշեշտ դիրքերում: Բառերում, ձնույթներում վերջընթեր ը-ի առկայությունը նույնիսկ փոխում է լեզվի կայուն չափական կաղապարը. շեշտը տեղափոխվում է նախավերջին վանկ:  հայերենում ը-ի կարգավիճակի վերա երյալ առավել հիմնավոր վարկածը թերնս այն է (ամփոփելով գծագրում նշվող հարա երությունները), որ ը հնչյունը մյուս ձայնավորական հատույթների հետ գտնվում է ազատ փոփոխակային հարա երության մեջ ն, այնուամենայնիվ, հայերենի հնչույթային կազմի խորքային հատույթ չէ: Նկատի առնելով այն, որ ը - ին հնչույթի կարգավիճակ վերագրող լեզվաանները փաստարկում են ժամանակակից նիկ հայախոսի մտային առարանում ընկեր, ընձուղտ, ըմ ոստ ն այլ առերի առկայությունը, այս առերը կազմող ը - ն պետք է պարզապես ընդունել որպես հնչյունափոխված մակերեսային հատույթ կամ հնչյուն, այց ոչ հնչույթ այն պարզ իրողությամ , որ ը - ն իր հնչյունա անական-հնչույթա անական հատկանիշներով ու գործառույթներով չի ավարարում հնչույթա անական քերականության` հնչույթի համար սահմանված անհրաժեշտ նվազագույն պայմանները:

4.1.2 Որո՞նք են Ը -ի հնչյունա անական, հնչույթա անական գործառույթները Ժամանակակից համալեզվական վերլուծություններում տեսական ու փորձառական առումով արժեքավոր փաստեր են արձանագրվում Ə ձայնավորի հատկանիշների ու որոշակի հնչյունական միջավայրերում նրա վարքագծի վերա երյալ: Այն, որ այս` տօհաa կոչվող հնչյունը հնչյունա անական հատկանիշներից զուրկ ն հետնա ար չեզոք ձայնավոր է կամ ամենազգայունն է ձայնավորական ներդաշնակության նկատմամ , թերնս նորություն չէ: Հարկ է նշել, սակայն, որ ներկայումս տեսական առումով կարնորվում է Ə -ի հնչյունա անական ու հնչույթա անական գործառույթների միջն հստակ տար երակում մտցնելը: Համընդհանուր քերականության հնչույթա անական աղադրիչում, օրինակ, Ə – ին վերագրվում է վանկային/չափական կառուցվածքը (զետեղման միջոցով) « արելավող» ձայնավորական հենարանի գործառույթ:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Ձայնավորական հենարանների զետեղումը աղաձայնական խմ երը կամ որոշակի հնչույթա անական ու ձնա անական գործընթացների հետնանքով առաջացած աղաձայնական կուտակումները տարրալուծելու ավականին տարածված համալեզվական երնույթ է: Ընդհանրապես, հնչույթա անական որնէ հատույթի` ձայնավորի կամ աղաձայնի ներմուծում կարող է տեղի ունենալ տար եր նպատակներով. ‣ ներլեզվական հնչույթա անության մեջ խորքային ն մակերեսային ձների միջն որոշակի հարա երություններ ստեղծելու կամ ‣ միջլեզվական հնչույթա անական կառույցների միջն անհամապատասխանությունները հարթելու (ինչպես, ասենք` այլ լեզուներից փոխառությունների հնչյունական կառույցները մայրենի լեզվի ֆոնոտակտիկական (հնչույթների կապակցելիության), չափական կառուցվածքներին հարմարեցնելու) համար ն այլն: Այսպես, արա ական որոշ ար առներում, ռուսերենում, հայերենում, րազիլական պորտուգալերենում, ֆիններենում ն էլի մի շարք լեզուներում խորքային աղաձայնական կուտակումները քերականական տար եր նպատակներով մակերեսում հանդես են գալիս ձայնավորական հենարաններով. Ա7)

ա. ԲԵՐԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐԱԲԵՐԵՆ

Խորքային ձն

/ո-Եմa/ /հոա1/ /է-զաa/

Մակերեսային ձն մենք սկսեցինք

լոօԵմa| լհօոաօ1| լθօզաa|

զ ոսնել այն ամուր է

. ՊԱՂԵՍՏԻՆՅԱՆ ԱՐԱԲԵՐԵՆ

Խորքային ձն

/ոiոո/ /մiԵտ/ /ʒi1մ/

(Էմօսօհ 2004)

/ոօէո/ /kօոaԵ1յ/ /vixոյ/

վագր օշարակ կաշի

դ. ՀԱՅԵՐԵՆ

Մակերեսային ձն

լոօէəո| լkօոaԵə1յ| լvixəոյ|

լոiոiո| լմiԵiտ| լʒi1iմ|

(Օօստkօva ձ Էa11 2007)

գ. ՌՈՒՍԵՐԵՆ

Խորքային ձն

Մակերեսային ձն

մետր նավ մրրիկ

Խորքային ձն

/էտ1kօ1/ /ոkոէօ1/ /aոʤոմi/

Մակերեսային ձն

լէտə1kօ1| լոəkəոէօ1| լaոʤəոմi|

ծլկել մկրտել անջրդի

Ցանկացած լեզու փոխառությունների նկատմամ ցուցա երում է որոշակի վերա երմունք, այն է` խնդրո առարկա լեզվական միավորը հարմարեցնել, համապատասխանեցնել փոխառու լեզվի հնչույթա անական-ձնա անական սկզ ունքներին. ստորն ցույց է տրված, թե ինչպես են, օրինակ, ղազախները ն Ալյասկայի էսկիմոսները (լեզուն` յուպիկերեն) ռուսերենից փոխառությունները հարմարեցնում իրենց մայրենի լեզվի 8 հնչակաղապարներին.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ա8) ա.

ՂԱԶԱԽԵՐԵՆ

Փոխառություն

.

Մայրենիի տար երակը

/տոօոa/

լiտոօո|

/տքոavka/ /ʃէaէ/

լɨտքɨոafka| տեղեկանք լɨʃէaէ| նահանգ

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՅՈՒՊԻԿԵՐԵՆ

Փոխառություն

հերթափոխ

Մայրենիի տար երակը

/kոսէ/

լkəոս:էaզ| մտրակ

/ք1aէծk/ /տէօk1ծ/

լքə1aէօզ| թաշկինակ լտէikə1օզ| ապակի (Էaոոօոiօհ 1954)

(ÑóëՃéìՃíîâà 1965)

Ֆարսի լեզվում (գ), ճապոներենում (դ) փոխառություններն ընդունում են հետնյալ ձները`

գ. ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

Սպարտա Շվարց

ՖԱՐՍԻ

դ.

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ՃԱՊՈՆԵՐԵՆ

լօտքaոէa| լʃօաaոէ2|

իզնես կատալոգ

լԵiʒiոօտս| լkaէaոօջս|

Պլուտոս Շնայդեր

լքօ1սէօտ| լօʃոaıմɛո|

ինդեքս կրեմ

լiոմօkստս| լkսոiոս|

Շրի Լանկա

լʃօոi 1aŋka|

գազ

լջaտս|

(Բ1օiտօհհaօkօո 2002)

(Օհտօ1973)

Գրականության մեջ հաճախ քննարկվում են հնչյունա անական տեսակետից «թույլ» (կամ «մակաճ») Ə-ի (օxօոօտօօոէ տօհաa) ն «ներխուժող» Ə-ի (iոէոստivօ տօհաa) տար երակները: «Թույլ» ը հայերենում կարող է համարվել շչական/սուլական+պայթական (Շ/Ս+Պ) աղաձայններից առաջ արտա երվող, կիսով չափ լսելի ը հնչյունը, օրինակ` ըշտապ, ըզգույշ, ըստահակ, ըշպար, ը սկահակ ն նման առերում (ըՇ/ըՍ+Պ): «Ներխուժող» ը-ն, որ կոչվում է նան «օգնող ձայնավոր», սանսկրիտի սվարա հակտի (տvaոaԵհakէi) ձայնավորի համարժեքն է: Սովորա ար ը-ի այս զետեղմանը վերագրվում է հնչույթա անական կարգավիճակ այն առումով, որ ը-ն «օգնում» է խորքային (հնչույթա անական) ն մակերեսային (հնչյունա անական) կառույցների միջն որոշակի համապատասխանություն ստեղծելուն: Սակայն մի շարք հնչյունա աններ, հիմնվելով համապատասխան փորձառական արդյունքների վրա, պնդում են, որ ըի ընկալումը հաճախ պայմանավորված է ոչ թե մտածված, նպատակային զետեղումով, այլ` պատահական հետնանք է նախոսական որոշակի գործընթացների: Այսպես, Բ. Գիքն ու Ի. Վիլսոնը կարծում են, որ «ներխուժող» ը-ն արտաերական օրգանների միջն ստեղծվող ախումները լուծելուն ուղղված ջանքերի հետնանք է: Օրինակ, անգլերենի որոշ ար առներում հետնալեզվային հնչյունից առաջնալեզվայինի անցնելու համար լեզուն երանի խոռոչում անցնում է որոշակի փուլերով, այդ թվում նան «ը-ի տարածքով» (տե՛ս Օiօk ձ Wi1տօո, օք.օiէ.): Այսպիսով, որպեսզի արտա երության առումով ախվող

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

հնչյուններից յուրաքանչյուրը արտասանվի, տեղի է ունենում «ը -ով արտահայտվող լսելի անցում»: Չի ացառվում, որ Ա. Խաչատրյանը ը ու յ հնչյունների մասին գրելիս «լոկ հնչյունական պայմանների ու անցումների հետնանք» ասելով, նկատի է ունեցել վերը նշված երնույթը:

4.1.3 Ի՞նչ դեր է կատարում Ը-ն հայերենի վանկատման գործընթացներում, ն ինչո՞վ է պայմանավորված նրա կանխատեսելիությունը զետեղման մեխանիզմներում Ձայնավորական հենարանի զետեղումը վանկատման հետ առնչվող թերնս ամենա արդ հնչույթա անական գործընթացն է հայերենում: Մի կողմից խորքային արտահայտությունները ներկայացնում են հաջորդական աղաձայնների երկար շարքեր` վեց կամ նույնիսկ ավելի կից աղաձայններով (ներառյալ կրկնավոր ն նաձայնական հարադրությունները), ինչպես օրինակ` սպրդել, մկրտել, ճշգրտել, խրխնջալ, ծռմռված, քրթմնջալ, թրխկթրխկոց ն այլն, մյուս կողմից` հայոց լեզուն խիստ սահմանափակումներ է դնում մակերեսային արտահայտություններում աղաձայնական կուտակումների վրա: Խորքային ն մակերեսային արտահայտությունների միջն կատարյալ համապատասխանություն ստեղծելու նպատակով լեզուն դիմում է ձայնավոր հնչյունի զետեղման մեթոդին: Սա, իհարկե, նորոշ է ոչ միայն հայերենին, այլն շատ այլ լեզուների: Հայերենում ներմուծվող ձայնավորական հենարանի դեր է կատարում ը (տօհաa) հնչյունը: Բնիկ հայախոս չափահասները ն նույնիսկ մանուկները խորքային աղաձայնական խմ երն արտասանում են, ընդհանուր առմամ , կանխատեսելի ն քերականորեն ճիշտ համարվող ձներով: Այս իրողությունը վկայում է այն մասին, որ մակերեսային արտահայտություններում գաղտնավանկային ը-ի հայտնվելը ուղղակիորեն կապված է որոշակի հնչույթա անական գործընթացների հետ, որոնք նախատեսում են այդ հնչյունի զետեղումը` համընդհանուր քերականության ն հայերենին նորոշ հնչույթա անական աղադրիչ կառույցների համար կազմության ընդունելի պայմաններ ապահովելու նպատակով: Հայերենի ուղղագրական համակարգը հիմնականում հնչույթային նույթի է, ն ը տառն այ ու ենում իր «օրինական» տեղն է զ աղեցնում: Բնիկ առապաշարում ը տառով գրվող մի շարք առեր կան. ընկեր, ընտիր, ըմ իշ, ընդվզել, ընծա, ընկույզ, ըմ ռնել ն այլն: Նման առերում, ավանդական մոտեցման համաձայն, ուղղագրությունն ուղղակիորեն արտացոլում է խորքային արտահայտությունները: Մինչդեռ ը -ն չի գործածվում աղաձայնական խմ եր գրելիս: Հարց է ծագում. արդյո՞ք ը-ն մշտապես առկա է խորքային արտահայտություններում (ինչպես վերը նշված առերում), ն որոշ մասնավոր դեպքերում (ինչպես ասենք` աղաձայնական կապակցություններում)

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ուղղագրությունը պարզապես թերանում է այն ի ցույց դնել, թե՞ հայերենի հնչույթա անության մեջ ը-ն ունի փոփոխական վարքագիծ: Վանկատման դեպքերի մեջ չափազանց դժվար է հենվել «խորքային ը-ի» գոյության փաստի վրա, եթե փորձենք ացատրել ձայնավորների սղման/թուլացման գործընթացներում ը-ի զետեղման սկզ ունքները (տե՛ս Թ.Ղարագյուլյան, նշվ. աշխ, էջ 41-42, Մaսx 1998:67): Սկզ նական ն վերջահար աղաձայնական կուտակումների միջն անհամաչափությունն առաջացել է շեշտի, ինչպես նան ձայնավորի սղման կամ անկման պատմական փոխներգործությունից: Վերջահար շեշտի ազդեցությամ նրան նախորդող ձայնավորները սղվել/թուլացել են` առերի սկզ ում առաջացնելով կից աղաձայնների երկար շարքեր: Նախ դիտարկենք ստորն երվող օրինակները.

ա. Ձայնավորն ամ ողջովին ընկնում է. (9)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԻ ԱՆԿՈՒՄ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

/զատիկ/

/զատիկ-ի/

/զատ□կ-ի/

լզատ. կի)

/մածուն/ / երան/

/մածուն-ի/ / երան-ից/

/մած□ն-ի/ / եր□ն-ից/

լմած. նի) լ եր. նից) (խսկց.)

. Թուլացող ձայնավորը փոխարինվում է ը -ով. (10)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/միրգ/ /իղձ/ /նարինջ/ /սուրճ/

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԻ

ԹՈՒԼԱՑՈՒՄ

/միրգ - եր/ /իղձ - ալ/ /նարինջ - ի / /սուրճ - արան/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

/մ(ի→ը)րգ - եր/ /(ի→ը)ղձ - ալ/ /նար(ի→ը)նջ - ի / /ս(ու→ը)րճ - արան/

լմըր . քեր) լըղ. ձալ) լնարըն . ջի) լսըր. ճարան)

գ. Թուլացման հետնանքով ձայնավորն ընկնում է, իսկ ը-ն հայտնվում է ոլորովին այլ դիրքում. (11)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ

ՁԵՎ

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԻ

ԱՆԿՈՒՄ

Ը-Ի ԶԵՏԵՂՈՒՄ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ

ՁԵՎ

/շիտա'կ/

/շիտակ-վ-ե'լ/

/շ□տ□կ-վ-ե'լ/

շըտկը-վե'լ

լշըտկըվե'լ)

/կոճա'կ/ /ստրո'ւկ/

/կոճակ-վ-ա'ծ/ /ստրուկ-ուհի'/

/կոճ□կ-վ-ա'ծ/ /ստր□կ-ուհի'/

կոճկը-վա'ծ ստըրկ-ուհի'

լկոճկըվա'ծ) լստըրկուհի')

(9)-րդ, (10)-րդ ն (11)-րդ օրինակների մանրամասն ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ, ինչպես Բ. Վոքսն է պնդում, հայերենի ը-ն լիովին «կանխատեսելի» է: Վերջինիս դիրքը հստակորեն պայմանավորված է վանկատման կանոններով: Համընդհանուր քերականության ու հայերենին նորոշ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

վանկատման կանոնների համատեղ ուսումնասիրության արդյունքում ը-ի զետեղման մեխանիզմները միանգամայն պարզ են դառնում:

4.2 Վանկատման ալգորիթմը հայերենում Ֆ. Դելի ն Մ. էլմեդլաուիի (Ծօ11 ձ E1ոօմ1aօսi 1985) կողմից առաջ քաշված ՀՔ աղադրիչ մաս կազմող վանկատման ալգորիթմի1 վերափոխված տար երակը ավականին հիմնավոր ն համոզիչ կերպով ացատրում է հայերենում ը-ի գտնվելու վայրը: Բ. Վոքսը, հիմք ընդունելով վերոհիշյալ ալգորիթմը, առաջարկում է հետնյալ ընդհանուր մեխանիզմը, որտեղ ը-ի զետեղումը կարնոր մաս է կազմում: (12) Ա. Կցում Մեխանիզմը գործում է աջից ձախ ուղղությամ (Ա→ Ձ): i. Վանկի միջուկը նշանակել X-ով (X Հ որոշակի հնչեղությամ վանկատված հատույթ): ii. Անմիջապես նախորդող հատույթային կապակցությունը կցել որպես վանկասկիզ (կամ հավելված2-վանկասկիզ կապակցություն): iii. Անմիջապես հաջորդող հատույթային կապակցությունը կցել որպես վանկավերջ (կամ վանկավերջ-հավելված կապակցություն): Բ. Ը-ի զետեղում iv. Միջուկային աղաձայնին կից զետեղել ձայնավորական արմատահանգույց (Քօօէ Վօմօ) ` հետնյալ սկզ ունքների համաձայն. ա) աջ կողմում, եթե վանկում չկա սկզ նա աղաձայն կամ եթե վանկում առկա է հանգի այնպիսի կապակցություն, որը չի կարող կազմել արդ վանկավերջ: ) մնացած դեպքերում ձայնավորական արմատահանգույց է զետեղվում ձախ կողմում: Գ. Վանկի վերա աժանում v. Վերավանկատել այն վանկերը, որոնցում միջուկի դիրքը զ աղեցված է լ+ աղաձայն) հատույթով: Գաղտնավանկային ը-ի գործելու մեխանիզմները հայերենում ավականին արդ են թվում (ն, թերնս, զարմանալի չէ, որ վերջինիս դիրքը անկանխատեսելի է համարվել մինչն այժմ): Հարկ է նշել, որ հայերենի վանկատման Վոքսի մոդելը` չնայած վիճելի « արդ վանկավերջին» ն վերջին աղաձայնի կարգավիճակին, այնուամենայնիվ, հստակ ու ճշգրիտ կերպով արտացոլում է ը-ի գործարկման մեխանիզմները:

Տեսական լեզվա անության մեջ վանկատման տար եր ալգորիթմներ են առաջարկվել (տե՛ս Շ1օոօոէտ ձ Խօ7տօո 1983, Տէօոiaմօ 1995, 1984, Մօոջոaսմ ձ Էa11օ 1979, Խօոտէօաiօ2, 8aմօո ձ 8օոkօմմaօհօ 1982, Օսօոտտօ1 1983) Հավելվածներին առնչվող քննարկումը մանրամասնվում է 5-րդ գլխում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

«Փնտրտուք» առի օրինակով փորձենք ցույց տալ, թե ինչպես է գործում վանկատման ալգորիթմը. (13) ա. Նախնական ձն . Լեքսիկական վանկա աժանում

փնտրտուք

փնտրտու Հք»

Ստորին ձայնավորներ Չ/Կ (Հչկա(ն)) Վերին ձայնավորներ (i) Միջուկ (Վսօ1օստ)

σ | Վ | փնտրտու Հք»

(ii)

Վանկասկիզ (Օոտօէ)

σ /| ՕՎ | | փնտրտ ու Հք»

(iii) Վանկավերջ(Շօմa)Չ/Կ Նայեր (i) Միջուկ

σ σ | /| ՎՕՎ | | | փնտր տ ու Հք»

(ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

/| /| ՕՎՕՎ | | | | փն տ ր տ ու Հք» (iii) Վանկավերջ (Չ/Կ) Ռնգայիններ (i) Միջուկ

σ σ

σ

| /| /| ՎՕՎՕՎ | | | | | փ ն տ ր տ ու Հք» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ σ

/| /| /| ՕՎՕՎՕՎ | | | | | | փ ն տ ր տ ու Հք» (iii) Վանկավերջ Չ/Կ Շփականներ Չ/Կ Պայթականներ Չ/Կ

Անկյունաձն փակագծերում Հ » ամփոփում է չվանկատված նյութը:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

գ. Ցիկլային (Շ7օ1iօ) վանկատում (iv)

Ը-ի զետեղում

σ

σ

σ

/| /| /| Օ Վ ՕՎ ՕՎ | | | | | | փ□ն տ□ր տու Հք» (v)

Վերավանկատում

σ /| ՕՎ | | փ□ նտ□ր տու Հք»

Գործող մեխանիզմը կրկնվում է (v)-ից հետո Ոչ-վերին ձայնավորներ Չ/Կ Վերին ձայնավորներ (i) Միջուկ (Վսօ1օստ)

σ

σ

| /| Վ ՕՎ | | | փ□ նտ□ րտու Հք» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

/| /| ՕՎ ՕՎ | | | | փ□ նտ□ րտու Հք» (iii)

Վանկավերջ

σ

σ

/|ի /| ՕՎՇՕՎ | | | | | փ□ նտ □ ր տ ու Հք» (i)

Միջուկ

σ

σ

σ

| /|

Վ ՕՎՇ ՕՎ

| | | | | | փ □ ն տ □ ր տ ու Հք» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

σ

/| /|

ՕՎ ՕՎՇ ՕՎ

| | | | | | | փ □ ն տ □ ր տ ու Հք» (iii) Վանկավերջ

σ

σ

σ

/ | \ /|

ՕՎՇՕՎՇՕՎ

| | | | | | | | փ □ ն տ □ ր տ ու Հք» Նայեր Չ/Կ Ռնգայիններ Չ/Կ Շփականներ Չ/Կ Պայթականներ Չ/Կ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

դ. Հետցիկլային (Pօտէօ7օ1iօ) վանկատում Վանկավերջի միավորում

σ

σ

σ

ՕՎՇ ՕՎՇ ՕՎՇ

| | | | | | | | | փ □ ն տ □ ր տ ու ք Մեղեդի

σ

σ

σ

/|\ /|\

ՕՎՇՕՎՇՕՎՇ

| | | | | | | | | փ ը ն տ ը ր տ ու ք

Ը -ի զետեղման ընդհանուր մոդելի խորազնին ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այն ամեննին էլ անկանոն կամ անկանխատեսելի նույթ չի կրում (ինչպես արձանագրված է ավանդական տեսություններում): Ը-ի դիրքը պայմանավորված է ՀՔ ն հայերենին նորոշ հնչեղության ն օրինականության սկզ ունքներով կառավարվող կանոնների ամ ողջական մի համակարգով: Վանկա աժանման մեխանիզմը ճշգրիտ կերպով գործարկելու մեջ վճռորոշ դեր ունի հատույթի ձնա անական կառուցվածքը: Վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ հայերենում վանկա աժանումն ընթանում է երեք մակարդակներում` լեքսիկական, ցիկլային ն հետցիկլային: Դա արտացոլվում է նան վանկատման վերը առաջարկվող մոդելում: Ձնա անական կառուցվածքի նկատմամ ավականին զգայուն է վանկատման ցիկլային մակարդակը: Այս մակարդակում ձնույթները վանկատվում են որոշակիորեն սահմանված հաջորդականությամ . մեխանիզմը սկսում է գործել արմատից, ապա` շարունակում դեպի հատույթի աջ եզրը: Հնչույթա անական կանոնների համար ընդհանրապես, իսկ հնչույթա անական վանկատման դեպքում` մասնավորապես, ձնույթների սահմանները «տեսանելի» են ցանկացած միջավայրում: Հետնա ար, ածանցված ն աղադրված ձնույթների համար վանկատման մեխանիզմն իրագործում է հնչույթա անորեն անհրաժեշտ հատուկ գործողություններ: Այստեղ տեղին է անդրադառնալ Ա. Խաչատրյանի կողմից քննարկվող զրո/ը հերթագայություններին, որտեղ պարզ, ածանցված ն նույնիսկ աղադրված ձնույթներն առանց տար երակման քննվում են միննույն հարթության վրա: Ձնույթների սահմանները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունն ու տրամա անությունը ցույց տալու համար վերլուծենք Խաչատրյանի կողմից որպես զրո/ը հերթագայություն առաջարկվող լխոտանման) ն լխոտանըման) առերը: Հակադրվելով Խաչատրյանի վերլուծական մեթոդին (հարկ է նշել, որ նման մեթոդով են առաջնորդվում նան այլ հայ լեզվա աններ), տվյալ ուսումնասիրության մեջ անընդունելի է համարվում վերոհիշյալ առաձները

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

քննել միննույն հնչույթա անական համատեքստում: Փորձենք հիմնավորել նման մոտեցումը. լխոտանման) հատույթը խոտանում առի սեռական հոլովով գործածվող տար երակն է` խոտան – ում –ի → խոտան – ման, որտեղ արմատը խոտան առն է ն նշանակում է վատորակ, անպիտան, անորակ, անպետք ն այլն (Սուքիասյան 2009, էջ 437): Այն ածանցված արդություն է: Մինչդեռ լխոտանըման) հատույթը խոտ ն նման արմատներից կազմված աղադրություն է ն նշանակում է խոտի նման, խոտի ձն ունեցող, խոտ հիշեցնող ն այլն: Առաջին դեպքում գործ ունենք (արմատ)+ (մասնիկ/ածանցում) կառուցվածքի հետ, մյուս դեպքում ունենք` (արմատ)+(-ա-)+(արմատ): Այժմ վանկատման մեխանիզմի գործողության ընթացքով փորձենք ցույց տալ, թե ինչու ցանկացած լեզվա անական վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է, ն նույնիսկ պարտադիր, առաջին հերթին հստակորեն տար երակել ձնա անական ենթամակարդակները, ապա ճշգրտորեն նկատի առնել քննարկվող հատույթներում ընդգրկված ձնույթների սահմանները: Սկսենք լխոտանման) հատույթից. (14ա) Նախնական ձն Լեքսիկական վանկա աժանում

խոտանման խոտաՀն» -1 մ - աՀն»

σ σ

σ

/| /| | ՕՎՕՎ Վ | | | | | խ ո տ ա Հն» -մ- ա Հն» Ցիկլային վանկատում 1 շրջան 11 շրջան

(խոտա Հն») վանկատման ենթակա չէ2 (խոտան - մա) Հն»վանկավերջ

σ

111 շրջան (i) Միջուկ

σ

/| / | \ ՕՎՕՎՇ | | | | | խ ո տ ա ն - մ- ա Հն» (խոտան - մ-ա Հն»)

σ

σ

σ

/| | ՕՎՕՎՇ Վ | | | | | | խո տ ա ն - մ-ա Հն» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

σ

/| / | \ /|

ՕՎՕՎՇ ՕՎ

| | | | | | | խ ո տ ա ն - մ-ա Հն» (iii) Վանկավերջ Չ/Կ

Գծիկով - նշվում է ձնույթի սահմանը: Ձնույթավերջի/վանկավերջի աղաձայնները պար երության միննույն փուլում չեն վանկատվում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Հետցիկլային վանկատում Վանկավերջի միավորում

σ

σ

σ

/| / | \

ՕՎՕՎՇ ՕՎՇ

| | | | | | | | խ ո տ ա ն - մ-ա ն

Այժմ վանկատենք լխոտանըման) հատույթը. (14 ) Նախնական ձն Լեքսիկական վանկա աժանում

խոտանման խոՀտ»- ա- նմաՀն»

σ

σ

/| /| ՕՎ ՕՎ | | | | խո Հտ» - ա- ն մ աՀն» ա.

Ցիկլային վանկատում 1 շրջան (խոՀտ») վանկատման ենթակա չէ, քանի որ Հտ» - ն ձնույթի /վանկի վերջին աղաձայնն է:

.

11 շրջան

գ. (i)

111 շրջան Միջուկ

(խոՀտ»-ա) տ-ի վանկատումը հնարավոր չէ հնչույթա անական մեկ այլ` հնչեղությունը արգելափակող սկզ ունքով (տե՛ս էջ 107-108), ա-ն տ-ից առավել հնչեղ է: (խոտ- ա- նմա Հն»)

σ

σ

σ

/| | /| ՕՎ Վ ՕՎ | | | | | խ ո տ- ա - ն մ ա Հն» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

σ

/| /| /| ՕՎ Օ Վ ՕՎ | | | | | | խո տ-ա- ն մ ա Հն» (iii) Վանկավերջ Չ/Կ դ. 1Մշրջան (i)

Միջուկ

խոտ- ա- նմա Հն»

σ

σ σ

σ

/| /| | /| ՕՎ Օ Վ Վ Օ Վ | | | | | | | խո տ-ա- ն մ ա Հն» (ii) Վանկասկիզ (iii) Վանկավերջ

Չ/Կ Չ/Կ

Ը-ի զետեղում

σ

σ

σ

σ

/| /| | /| ՕՎ Օ Վ Վ ՕՎ | | | | | | | խո տ-ա- ն □ մ ա Հն»

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

σ

Վերավանկատում

σ

σ

/| /| /| ՕՎ ՕՎ Օ Վ | | | | | | խ ո տ-ա- ն □ մ ա Հն» դ. Մ շրջան (i) Միջուկ

σ

σ

σ

σ

/| /| | /| ՕՎ Օ Վ Վ ՕՎ | | | | | | | խ ո տ-ա- ն □ մ ա Հն» (ii)

Վանկասկիզ

σ

σ

σ

σ

/| /| /| /|

ՕՎ Օ ՎՕՎ ՕՎ

| | | | | | | | խ ո տ-ա- ն □ մ աՀն» (iii)

Վանկավերջ Չ/Կ Հետցիկլային վանկատում

σ

Վանկավերջի միավորում

σ

σ

σ

/| /| /| / | \

ՕՎՕ Վ ՕՎՕՎՇ

| | | | | | | | | խ ո տ-ա- ն □ մ ա ն

σ

Մեղեդի

σ

σ

σ

/| /| /| / | \ Օ Վ Օ Վ Օ Վ ՕՎ Շ | | | | | | | | | խ ո տ-ա-ն ը մ ա ն

Ձնույթ առ ձնույթ վանկատելու սկզ ունքով են գործում նան հետնյալ` զրո/ը «հերթագայության» օրինակները. (15)

դուրս սերտ հերս (խսկց.) տակտ

լդուրս)

դուր-ս

→

լսերտ)

սեր-դ

լհերս)

հեր-ս (խսկց.)

→

լտակտ)

տակ-դ

→ →

→

լդուրըս)

→

լսերըտ)

→

լտակըտ)

→

լհերըս)

Այս ն նման հատույթներում ձնույթների սահմաններում ը-ի զետեղման առնչությամ անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շատ կարնոր առանձնահատկություն. վանկատման մեխանիզմի կողմից (12Բivա)-ի փոխարեն կիրառվում է (12Բiv ) կետը, որի հետնանքով, օրինակ` /տունդ/ (քո տունը) հատույթը

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ստանում է ոչ թե "լտունտը) (16ա) այլ լտունըտ) (16 ) ձնը: Այս պարագայում առավելություն են ստանում հնչույթա անական այլ սկզ ունքներ. (ա) Խորքային կառուցվածքը մակերեսայինի փոխակերպելիս գերադասելի է նվազագույն «վնաս» հասցնել ձնույթի կառուցվածքին ն հնարավորինս անխաթար պահել խորքային ձնի ամ ողջականությունը, ներառյալ` սահմանները (ընկալման մտային մշակումը չծանրա եռնելու նպատակով): ( ) Գործում է նան վանկասկզ ի միացման սկզ ունքը, որի համաձայն գերադասելի է, որ առամիջի ոլոր վանկերն ունենան վանկասկիզ (Խօոտէօաiօ2 1994: 280, Մaսx 1998: 112): Հայերենն ակնհայտորեն ցուցա երում է առամիջի վանկերում վանկասկիզ ունենալու հակվածություն (տե՛ս Մարգարյան 1997): Այսպիսով, առերի/ձնույթների սահմաններում գաղտնավանկի ներմուծումը կարգավորվում է համընդհանուր քերականությամ սահմանված որոշակի պայմաններով: (16) ա.

(16) .

"σ

σ

/ | \ | Օ Վ Շ Վ | | | | տ ուՀն» դ(□) սահման

σ σ /| /| ՕՎՕՎ | | | | տու ն դ

σ →

σ

/| /| ՕՎՕՎ | | | | տու ն□դ

σ →

σ

/| /|\ ՕՎՕՎՇ | | | | | տ ու ն □ դ

σ →

σ

/| /|\ ՕՎՕՎՇ | | | | | տու ն ը դ

Նկատի ունենալով վանկատման հետ առնչվող համապատասխան կանոններն ու սահմանափակումները` կարելի է եզրակացնել, որ ձնա անորեն աղադրյալ ՄՇ1Շ2Շ3Մ հնչաշարերը հայերենում անցնում են վանկատման հետնյալ փուլերը. նախ` աջից ձախ (Ա→Ձ) կցման ուղղությամ Շ3-ը նշանակվում է վանկասկիզ (ՊՎՍ, ԹՆՎՍ): Արդյունքում առաջանում է ՄՇ1Շ2. Շ3Մ աժանումը: Այնուհետն, Շ1Շ2 նույնավանկ կապակցության խնդիրն է լուծվում: Վերջինս կարող է ունենալ երկու հնարավոր ելք. 1. Եթե Շ1Շ2-ը լեզվում ձնույթավերջի հնարավոր կապակցություն է (ասել է թե` համապատասխանում է հնչեղության ն օրինականության սկզ ունքներին), մակերեսային մակարդակում այն նույնությամ պահպանվում է` խախտելով լավ կազմված վանկավերջի անհրաժեշտ պայմանը: Օրինակ` հաս1տ2լ3իկ առում լ աղաձայնը գրավում է վանկասկզ ի դիրք, իսկ ստ աղաձայնական խում ը, հանդիսանալով ձնույթավերջի ընդունելի/օրինական կապակցություն, մակերես է ելնում առանց լրացուցիչ ձայնավորական (ը) հենարանի:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

( 17)

VԸ1Ը2.Ը3V հաստլիկ հանձնել պաշտպան ար շիռ հանգչել ընդմիջում

ՁԵՎՈՒՅԹԱՎԵՐՋԻ Ը1Ը2

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ1

հաստ-լ-իկ հանձ-ն-ել պաշտ-պան ար -շիռ հանգ-չ-ել ընդ-միջ-ում

ՆՈՒՅՆԱՏԻՊ ՎԵՐՋԱՀԱՐ

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԲԱՌԵՐ

հաստ գանձ դաշտ որ հանգ գունդ

փաստ տանձ հաշտ որ գանգ հանդ

2. Եր Շ1Շ2 աղաձայնական խում ը չի ավարարում լեզվի ֆոնոտակտիկական պահանջները ն, հետնա ար, ձնույթավերջի հնարավոր կապակցություն չէ, ապա անմիջապես ծագում է ը-ի զետեղման անհրաժեշտություն` լուս1ն2կ3ա → լուս1ն2. կ3ա սն.կ (վանկասկիզ ) սն աղաձայնական խում ը ձնույթավերջի հնարավոր կապացություն չէ, հետնա ար այն տարրալուծվում է ը-ով: (18)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

Ը-ի ԶԵՏԵՂՈՒՄ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

/լուսնկա/

լուսն.կա

"սն

լլու.սըն.կա)

/սափրվել/

սափր.վել

"փր

լսա.փըր.վել)

/ակնթարթ/

ակն.թարթ

"կն

լա.կըն.թարթ)

Հայերենում ը-ի զետեղման մեխանիզմը հիմնականում քննարկվում է հնչեղության հաջորդականության պայմանի համատեքստում: Այսինքն` ը-ի զետեղումը դիտվում է որպես անընդունելի, անօրինական աղաձայնական կապակցությունների խնդիրը լուծելու արդյունավետ միջոց: Դատելով որոշակի կապակցությունների հատույթային միջավայրից ն վանկա աժանման որոշ լեզվահատկանշական կանոններից, կարելի է ենթադրել, որ ը-ի կիրառման մեխանիզմները հաշվի են առնում ավելին, քան հնչեղության պայմաններն են: Ֆլայշհաքերի (Բ1օiտօհհaօkօո 2002) աշխատության ն Ավետիսյանի ու Զաքարյանի (2007),Աղայանի ն Բարսեղյանի (1994), Սարգսյանի, Եզեկյանի ն Սաքապետոյանի (2009) գրքերում երվող օրինակների վրա հիմնվելով, կարելի է պնդել, որ ը-ի կիրառման մեխանիզմը ոչ ոլոր ՇՇ խմ երի նկատմամ ունի միօրինակ կիրառություն: Ը - ի զետեղումը կատարվում է այնպես, որ հնչույթա անական արտահայտությունների ն նրանց հնչյունա անական ձների միջն ընկալման նմանությունները հասնեն առավելագույնի: Հայ լեզվա աններից շատերի աշխատություններում ը-ի զետեղման մեխանիզմի վերլուծությունը սնեռված է վերջինիս կողմից աղաձայնական խմ երը տարրալուծելու ասպեկտի վրա. աղմկային + Ը կապակցությունները

Գծիկով (-) նշված են ձնույթների սահմանները:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

տարրալուծվում են` ը-ն կապակցության ներսում տեղադրելու միջոցով, օրինակ` /կրակ/լկըրակ), / նիկ/լ ընիկ), /տվյալ/լտըվյալ) ն այլն, մինչդեռ շչական/սուլական+պայթական (Շ/Ս+Պ) կապակցություններն ունեն ացառիկ կարգավիճակ, քանի որ մակերեսային մակարդակում ը-ն տեղադրվում է կապակցությունից առաջ, օրինակ` /սկիզ /լըսկիզ ), /զգույշ/լըզգույշ), /շտապ/ լըշտապ) ն այլն: Կարնոր է հստակ տար երակում մտցնել նախասկզ նական (աղմկային+Բ ( աղաձայն), Շ/Ս+Պ) ն վերջահար աղաձայնական խմ երում ը-ի զետեղման անհամաչափության միջն. նվազագույն վանկասկզ ի սկզ ունքը (նկատենք, որ նախնական դիրքում Շ/Ս+Պ հնչյունախմ երը դիտարկվում են որպես վանկավերջ-վանկասկիզ հարա երություն), վերջահար ՇՇ հնչյունախմ երը ցուցա երում են փոփոխական վարքագիծ: Սա պայմանավորված է լեզվահատկանշական օրինականության պարամետրի (հայերենը թույլ է տալիս առավերջի/ձնույթավերջի աղաձայնական խմ եր) ն ՀՔ հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքի փոխներգործությամ :

4.3 Ը-ի զետեղման անհամաչափությունները նախասկզ նական միջավայրում Բառասկզ ի/վանկասկզ ի դիրքերը խստորեն ենթարկվում են հայերենին նորոշ ԹՆՎՍ-ին, այսինքն`ցանկացած միջավայրում վանկասկիզ ը պետք է ունենա առավելագույնը մեկ աղաձայն: Անկախ հնչեղության ուրվագծից` ոլոր ՇՇ խմ երը տարրալուծվում են ը-ի միջոցով: (19)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

Ը-ի ԶԵՏԵՂՈՒՄ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

/նկար/

/նկ/ լնըկ)

լնըկար)

/ծնոտ/

/ծն/ լծըն)

լծընոտ)

/վտիտ/

/վտ/ լվըտ)

լվըտիտ)

/դրոշ/

/դր/ լդըր)

լդըրոշ)

/խմոր/

/խմ/ լխըմ)

լխըմոր)

Միավանկ ՇՄՇ(Շ) ձներում ձայնավորի անկումը հանգեցնում է աղաձայնական կուտակումների, ինչն էլ իր հերթին առաջ է երում ը - ի զետեղման անհրաժեշտություն: (20)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/կիր/ /մուկ/ /սիրտ/ /հուր/

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

/կիր-ի/ /մուկ-ան/ /սիրտ-անց/ /հուր-եղեն/

ՁԱՅՆԱՎՈՐԻ ԱՆԿՈՒՄ

/կ□ր-ի/ /մ□կ-ան/ /ս□րտ-անց/ /հ□ր-եղեն/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

լկըրի) լմըկան) լսըրտանց) լհըրեղեն)

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Շչական/սուլական + պայթական (Շ/Ս+Պ) աղաձայնախմ երը ցուցա երում են երկու էական հատկանիշ` (ա) նախասկզ նական միջավայրում Շ/Ս+Պ կապակցությունները անհրաժեշտ շնչեղության ուրվագիծ պահպանելու նպատակով գրավում են տարավանկ դիրքեր. ( ) Շ/Ս+Պ կապակցությունները նույնավանկ են օրինական առավերջի/ ձնույթավերջի դիրքերում: Դիրքային նման աշխվածությունը հիմնված է ացառապես լեզվի ֆոնոտակտիկայի վրա: Հնչեղության աճը Շ/Ս+Պ կապակցություններում չի խանգարում, որ վերջիններս հանդես գան վանկասկզ ում: Ընդհանուր առմամ , նախասկզ նական դիրքերում այս հնչախմ երը կամ տարրալուծվում են ներմուծվող ը-ով` շչականը/սուլականը որպես սկզ նաաղաձայն թողնելով վանկասկզ ում, կամ էլ կապակցության ձախ եզրում ը-ի ներմուծումով շչականը/սուլականը ստանում է նախասկզ նական վանկավերջի կարգավիճակ: Առաջին դեպքում շչականները/սուլականները վանկասկզ ի օրինական հատույթներ են: Դրանք վերին արձրացման ձայնավորի անկման հետնանք են ն, ըստ էության, ուղղագրությամ նույնական են խորքային ուն Շ/Ս+Պ կապակցությունների հետ. (21)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/սուգ/ /շուք/ /զուտ/

ԱԾԱՆՑՈՒՄ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԻ ԱՆԿՈՒՄ

Շ/Ս□Պ→/Շ/Ս+Պ/

/սուգ -ալ/ /շուք-եղ/ /զուտ -ած/

/ս□գ-ալ/ → /սգ-ալ/ /շ□քեղ/ → /շք-եղ/ /զ□տ-ած/ → /զտ-ած/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

լՇը/Սը.Պ)

լսըքալ) լշըքեղ) լզըտած)

Բուն Շ/Ս+Պ կապակցությունները, ունենալով նվազող հնչեղության ուրվագիծ, համաձայն հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքի` միննույն վանկին չեն պատկանում: Թե՛ ՀՔ ն թե՛ հայերենին նորոշ ֆոնոտակտիկական սկզ ունքները շչական/սուլական+պայթական աղաձայնախմ երը աշխում են տարավանկ դիրքերի, որոնցում շչականը/սուլականը գրավում է վանկավերջի դիրք, իսկ պայթականը` վանկասկզ ի դիրք: Այս փաստը հայերենում ացահայտ կերպով դրսնորվում է կապակցված խոսքում: Ժամանակակից հայերենում Շ/Ս+Պ հնչախում ը սովորա ար արտասանվում է առանց ը ձայնավորի: Թ. Ղարագյուլյանը գրում է. «…(Ե)թե առը սկսվում է շփականի ն պայթականի` սկ, սպ, ստ, սթ, սք, շպ, շտ, զ , զգ զուգորդություններով, ապա դրանցից առաջ հնչվում է մի թույլ ը, որը առասկզ ի մեկ կամ երկու աղաձայնների հետ կազմում է գաղտնավանկ, ինչպես` ըս|տեղծել, ըս|պիտակ, ըզ| աղված, ըշ|տապ, ըս|տրուկ, ըս|տվեր ն այլն» (նշվ. աշխ., էջ 35) : Նա զ ոսնում է նախադասությունը հետնյալ արտասանական աժանմանն է ենթարկվում` լնազ. ոս.նու.մէ), որտեղ լզ) սուլականը գրավում է վանկավերջի դիրք, իսկ նրան հետնում է լ ) պայթականը` վանկասկզ ի աղա-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ձայնի դիրք գրավելով: Մեկ այլ օրինակում, սակայն, որտեղ սուլականին աղաձայն է նախորդում` Ձեզ սպասում են, մակերեսային մակարդակում աժանումը տալիս է գաղտնավանկային ը-ով նախորդվող վանկավերջի սուլական`լձե.զըս.պա.սու.մեն): Այսուհանդերձ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ ոչ ոլոր Շշչական/սուլական+պայթական միջավայրերում է կատարվում ը-ի զետեղում: Սա կախված է շչականին/սուլականին նախորդող աղաձայնի հնչեղությունից: Այս երնույթի մասին գրում է նան Մ. Ա եղյանը (1971, էջ 6263): Նա, իհարկե որնէ կերպ չի անդրադառնում խնդրո առարկա աղաձայնների հնչեղության գործոնին, այց աղաձայնական խմ երի ներսում գաղտնավանկային ը-ի ոչ միօրինակ վարքագիծը նա խորաթափանցորեն կապում է հայերենում հնարավոր (օրինական) առավերջի աղաձայնական զուգորդությունների հետ: Ակնհայտորեն, առավել մեծ հնչեղության աղաձայններն իրենց հաջորդող շչականի/սուլականի հետ կազմում են ՇՇ շարքեր, եթե իհարկե` վերջիններս լեզվում ձնույթավերջի հնարավոր կապակցություններ են: Դիտարկենք «Նոր դար սկսվեց», «էլ սպասող չկա՞», «Ա˜յ զգոնություն» ն «Խնդրում եմ սթափվե՛ք» նախադասությունները: (22)

ՁԱՅՆՈՐԴ + Շ/Ս+Պ

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄ

ր + ՍՊ

/նոր դար սկսվեց/

լնոր.դարս.կըս.վեց)

լ + ՍՊ

/էլ սպասող չկա/

լէլս.պա.սող.չը.կա)

յ + ՇՊ

/այ զգոնություն/

լայզ.գո.նու.ց ուն)

մ + ՍՊ

/խնդրում եմ սթափվեք/

լխընթ.րու.մեմս.թափ.վեք)

յ

Ը-ի դիրքը մեծապես պայմանավորված է աղաձայնական որոշակի կապակցությունների հնչեղության ուրվագծով, հետնա ար, վերը քննարկված անհամաչափությունները ացատրվում են հենց կապակցությունների նույթով: Մի շարք լեզուներում ՇՇ աղաձայնախմ երի մեծամասնությունը տարրալուծվում է հավասար կամ արձրացող հնչեղություն ունեցող կապակցությունների ներսում վանկարար ձայնավորի զետեղմամ ` /ՇՇ/→լՇ□Շ|: Այս մեթոդը լեզվա անական գրականության մեջ հայտնի է անապտիքսիս անվանումով: Բաղաձայնախմ երի տարրալուծման մյուս մեթոդը, որ կոչվում է պրոսթեսիս, նորոշ է շատ ավելի սակավաթիվ Շ/Ս+Պ կապակցությունների, որոնցում ձայնավորական հենարանը զետեղվում է չ արձրացող հնչեղության ուրվագծից առաջ` /ՇՇ/→լ□ՇՇ|: Շ/Ս+Պ կապակցությունների նման առանձնահատուկ կաղապարը, ըստ Ֆլայշհաքերի (Բ1օiտօհհaօkօո 2002:79), արտացոլում է ոլոր լեզուներում առկա այն ընդհանուր միտումը, որն ուղղված է մակերես ելնող ելքային ձներում ներմուծվող (Հխորքային) կից հատույթների ամ ողջականությունը ապահովելուն: Հայոց լեզվի դասագրքերում, ձեռ-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

նարկներում վանկատման կամ տողադարձի կանոնները նս տար եր մոտեցումներ են դրսնորում Շ/Ս+Պ աղաձայնախմ երի նկատմամ : Շչական/սուլական+պայթական կապակցություններով սկսվող առերը ստանում են ըՇ/ըՍ+Պ ձնը, ինչպես հետնյալ օրինակներում. (23)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/ստերջ/ /սկյուռ/ /սպունգ/ /զ ոսանք/ /շտապ/ /շպար/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

լստերջ)

ը

ս.տերջ

լսկյուռ)

ը

ս.կյուռ

լսպունգ)

ը

ս.պունգ

լզ ոսանք)

ը

զ. ոսանք

լշտապ)

ը

շ.տապ

լշպար)

ը

շ.պար

Կարոր է նշել, որ հայերենում տողադարձի համապատասխան կանոնը հատուկ անուններում արգելում է սուլականը/շչականն անջատել նրան հաջորդող պայթականից (ի տար երություն հասարակ անունների): Այդպիսով, ըստ էության, պահպանվում է Ս/Շ+Պ կապակցության ամ ողջականությունը (ասել է թե` ճշգրտորեն պահպանվում է ներմուծվող, մուտքային ձնը), ինչպես նան լավագույնս ապահովվում է խնդրո առարկա աղաձայնախմ եր պարունակող առերի ընկալումը (Մարգարյան, 1997, էջ 219, օրինակների համար` Ավետիսյան ն Զաքարյան, 2007, էջ 54): Այսպես, եթե ըսկահակ, ըզգոն առերը կարող են տողադարձվել որպես ըս-կա-հակ, ըզ-գոն, համապատասխանա ար, ապա հատուկ անուններում տողադարձն սկսվում է Ս/Շ+Պ կապակցությունից հետո` Ստե-փան, Շտուտ-գարտ ("ըՍ-տե-փան, "ըՇ-տուտգարտ): Հետաքրքիր է նկատել, որ քննարկվող աղաձայնախմ երը ծագումով հայերեն հատուկ անուներում սովորա ար չեն հանդիպում: Ֆլայշհաքերը նշում է. «Ներմուծվող ձայնավորները տեղադրվում են այնպիսի դիրքերում, որտեղ դրանք նվազագույն վնաս կարող են հասցնել լսողական ընկալմանը …. Ձայնավորական հենարանը դրվում է այնպես, որ ելքային ձները ընկալման նվազագույն շեղումներ ունենան իրենց մուտքային ձներից» (օք. օiէ.:85): Հայերենի փաստերը միանգամայն համադրելի են նման ացատրության հետ, ն ստորն երվող օրինակները, ենթարկվելով հատուկ քերականական կանոնների, վկայում են այն մասին, որ հայերենում ը-ի զետեղման անհամաչափությունը կարող է քննվել ոչ միայն լեզվա անական համընդհանուր հնչեղության սկզ ունքի լույսի ներքո, այլն ընկալունակության որոշակի նկատառումներով.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

(24)

ՄՈՒՏՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

Ստոկհոլմ Սպարտա Սկագերակ Շպից երգեն Շտետին Շկոդեր

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/ստոկհոլմ/ /սպարտա/ /սկագերակ/ /շպից երգեն/ /շտետին/ /շկոդեր/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

լըստոկհոլմ) լըսպարտա) լըսկագերակ) ը լ շպից երգեն) լըշտետին) լըշկոդեր)

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

(ԵԼՔԱՅԻՆ ՁԵՎ)

Ստոկ.հոլմ Սպար.տա Սկա.գե.րակ Շպից. եր.գեն Շտե.տին Շկո.դեր

Փ. Աուերը համոզված է, որ ձնույթները չպետք է «վտանգվեն» հնչույթաանական գործողությունների արդյունքում: Դրանք պետք է հնարավորինս անխաթար պահել` ընկալումը չդժվարացնելու համար (Ճսօո 1990:14). Հայտնի է, որ ոլոր լեզուներում ձնույթները մտային գործընթացների հիմնական միավորներն են: Հայերենում մուտքային ձնույթների վրա հնարավորին չափ քիչ ազդելու հնչույթա անական նախապատվության լավագույն օրինակ է ը ձայնավորի զետեղման գործընթացը: Ը-ի զետեղման կանոնները նվազագույն չափով են միջամտում ձնույթների կառուցվածքին (տե՛ս 81օviոտ 1995:226), հետնա ար դրանք (25) 1. գերադասում են առասկզ ի հատույթներն ընդունել որպես վանկասկիզ , օրինակ` /սլաք/→լսը.լաք) ("ըս.լաք), /դրոշ/→լդը.րոշ) ("ըդ.րոշ) /զտել/→լզը.տել) ("ըզ.տել) ն այլն: 2. գերադասում են առավերջի թափառող հատույթներն ընդունել որպես վանկավերջ, օրինակ`, /կայսր/→ լկայ.սըր) ("կայս.րը), /սանր/→ լսա.նըր) ("սան.րը), /արկղ/→լար.կըղ) ("արկ.ղը) ն այլն: 3. կարող են զգայուն լինել ձնա անական կառուցվածքի նկատմամ : Այսպես, օրինակ` հաստլիկ առի թե՛ լհաստ.լիկ) ն թե՛ լհաս.տը.լիկ) կառույցները հնարավոր են հայերենում, մինչդեռ առանց գաղտնավանկային ը - ի կառույցին նախապատվություն է տրվում այն պարզ պատճառով, որ վերջինս «հավատարիմ» է իր մուտքային ձնին:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 5

ՎԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹԸ ԵՎ ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐԻ

ՎԱՐՔԱԳԻԾԸ ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

5.1 Հավելվածների հնչույթա անական- ձնա անական հատկությունները ն դրանց նշանակությունը հոգնակիի ընտրության մեխանիզմներում Սույն ուսումնասիրության մեջ, ինչպես արդեն նշվել է, տեսականորեն հիմնավորված ու լեզվա անական տեսակետից տրամա անական է համարվում հայերենի ՇՇ աղաձայնական կապակցությունները (խոսքը ձնույթների վերջահար դիրքերում թույլատրելի աղաձայնախմ երի մասին է) դիտարկել որպես վանկավերջ-վանկասկիզ հարա երություններ: Այս հնչախմ երն ընդհանուր առմամ ենթարկվում են հնչեղության ն օրինականության պահանջներին: Բայց, այնուամենայնիվ, որոշակի ՄՇՇ| ն ՄՇՇՇ| կապակցություններ առանձնահատուկ մոտեցում են պահանջում, քանի որ նման կառույցներում վերջադիր հատույթը եր եմն դրսնորում է հնչեղության առավել արձր աստիճան, քան նախորդը, օրինակ` կարծր, կոճղ, մեղր, աստղ, եզր ն այլն: Ըստ որոշ հնչույթա անների (1ոaոօ1 1995: 8օօiյ 1983: P1éոaէ 1987)` ՇՇ կապակցություններում հնչեղության սկզ ունքը խախտող աղաձայնները զ աղեցնում են չափական սահմաններից դուրս դիրքեր, ն, հետնա ար, դրանք համարվում են հավելվածներ: Վերջիններս սովորա ար չեն տեղավորվում կանոնավոր վանկային կաղապարներում ն մինչն վանկատման որոշակի պահ չեն դիտվում որպես հնչույթա անական վանկի մաս (տե՛ս 81օviոտ 1995: 240): Այս հանգամանքը վանկատման գործընթացներում որոշակի խնդիրներ է առաջացնում (հատկապես վանկավերջի աղադրիչի/ենթա աղադրիչների առնչությամ ), որոնք էլ իրենց հերթին պահանջում են ոչ ստանդարտ մոտեցումներ: Նման դեպքերում հաճախ կիրառվում է հնչեղությունն արգելափակող պայմանը, որը ավականաչափ գործուն դեր է կատարում հայերենի վանկատման գործընթացներում: Սկզ ունքը հետնյալն է. Եթե որնէ տվյալ Ճ չվանկատված հատույթի հաջորդում է մեկ այլ` հնչեղությամ

նրան

հավասար կամ նրանից առավել հնչեղ Y հատույթ, ապա Ճ հատույթը վանկատման տվյալ շրջանում մնում է չվանկատված:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐԳԵԼԱՓԱԿՈՂ ՊԱՅՄԱՆ (ՀԱՊ)

(1)

«σ . վանկատման ենթակա հատույթ

⇣

Պ հավասար կամ առավել հնչեղություն ունի X-ի համեմատ

. ՀՊ»

Հ » ամփոփում է չվանկատված նյութը (տե՛ս Մaսx 1998:86)

Այսպես, օրինակ` մորթի առը վանկատման որոշակի պահի ենթարկվում է հնչեղությունն արգելափակող պայմանին. վանկատման ալգորիթմի համաձայն (էջ 93)` ո հատույթը նշանակվում է որպես վանկի միջուկ (12i)` մՈրթի, այնուհետն, որպես վանկասկիզ ` միջուկին է կցվում նրան անմիջապես նախորդող հատույթը կամ հատույթային կապակցությունը (12ii)` մՈ: Մյուս քայլով նախատեսվում է միջուկին անմիջապես հաջորդող հատույթը կամ հատույթային կապակցությունը կցել որպես վանկավերջ (12iii)` մՈր: Վանկատման մեխանիզմը հաջորդող թ հատույթին թույլ է տալիս կցվել իրեն նախորդող ր-ին (մՈրթ), քանի որ րթ հատույթային կապակցությունը հայերենում օրինական առա-/վանկավերջ է (օրինականության սկզ ունք)` հմմտ. խորթ, կարթ, երթ, լուրթ ն այլն: Այստեղ, սակայն, վանկատման գործընթացի նման զարգացումը կանխվում է հնչեղությունն արգելափակող պայմանի ազդեցությամ այն հիմունքով, որ թ հատույթը չի կարող մտնել վանկատման փուլ, որովհետն նրան հաջորդում է չվանկատված, առավել մեծ հնչեղության հատույթ` ի-ն: Հետնա ար, ստեղծվում է հետնյալ իրավիճակը` մՈրՀթ»ի: Վանկատման հաջորդ պար երությամ ի հատույթը նշանակվում է միջուկ` մՈրՀթ»Ի, ապա տեղի է ունենում հնարավոր վանկասկզ ի կցում: Արդեն իսկ վանկատված Ի միջուկին թ-ն այժմ կարող է կցվել առանց արգելքի: Արդյունքում ստացվում է մՈր.թԻ վանկա աժանումը` լավ կառուցված վանկերով: Այս աժնի խնդիրն է վերլուծել հավելվածների վարքագիծը հոգնակիի ընտրության մեխանիզմներում: Վերջիններս, ըստ էության, հայերենում հենվում են ացառապես վանկի հաշվառման վրա: Հայերենում արձանագրվում են արտաչափական տարրերի` հավելվածների երեք կարգեր: Փորձենք ցույց տալ, որ այդ տարրերը մտային վանկահաշվառման ժամանակ դեռնս «տեսանելի» չեն: Չափական կառուցվածքի մեջ հավելվածները ներգրավվում են միայն ածանցման հետագա փուլերում (տե՛ս 81օviոտ օք. օiէ.:223): 1. Պատմականորեն հոգնակիակերտ -ք ձնույթը: Ժամանակակից հայերենում ք-ն գրեթե լիովին կորցրել է նախկինում ունեցած իր ուն գործառույթը, հետնա ար հոգնակիակերտ -եր/-ներ ձները կցվում են առին` առանց ք-ն հեռացնելու: Օրինակ` պարտք առը, որն ի սկզ անե հոգնակի արտահայտող ձն էր ն կազմված էր պարտ+ք ձնույթներից, ներկայումս գործածվում

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

է որպես եզակի ձն: Ժամանակակից հայախոսների կողմից -ք պատմական ձնույթով լեքսիկական միավորները իրացվում են որպես ոչ վերլուծական, մենաձնույթ հիմքեր: Պարտք առի նման, մի շարք առերի հոգնակին նս կազմվում է հիմքին հոգնակիակերտ վերջավորություն ավելացնելով. (2)

ԵԶԱԿԻ ՁԵՎ

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

պարտք

պարտք + եր

պարտքեր

հետք

հետք + եր

հետքեր

անցք

անցք + եր

անցքեր

աչք

աչք + եր

աչքեր

Պատմականորեն, վերջահար Շր ն Շղ 2. Բառավերջի -ր, -ղ: կապակցությունները անջատված են եղել ձայնավորով, որը հետագայում լեզվական տար եր գործընթացների հետնանքով ընկել է. արկղ առը սերում է լատիներեն ճrոաlճ առից, աստղ առըՄ 5tēr, 5tօl առերից, ծանր առը կովկասյան cօոճ, ճcօոճ առերից (տե՛ս Խաչատրյան 1988, էջ 60), եզր առը սերում է եզեր ձնից ն այլն: Սա նշանակում է, որ վերոհիշյալ առերի վանկային ուն կառուցվածքը եղել է – ՇՄր կամ – ՇՄղ: Դիտարկենք աստեղային ածանցված առը. (3)

Ք |\ Վ\ | \

ՕՎՕ | | |

Ք |\ Վ \ Օ ՎՕ Վ ՕՎ Օ | \ | | | | | | |

x

x x xx

x xxxxx xxx

|

| | | |

|

ա

ստ □ ղ –Շ □

ա ստեղա յ ին – Շ Մ ղ ……

| | | | | | | |

Բառավերջի -ս: Ս-ն հանդիպում է թե՛ առասկզ ում ն թե՛ առավերջում ( առասկզ ի դիրքը քննարկվել է 4.3-ում): Բառավերջի դիրքում ս-ն, ընդհանուր առմամ , առային մակարդակի ինքնուրույն միավոր է` ստացական կցույթ: էապես կարնոր է նկատել, որ հիմքային ձնույթների վանկային հաշվարկը նախորդում է հագնակիի կանոնի գործարկմանը: Փորձենք մանրամասնել այս ենթադրույթը` կենտրոնանալով (2) ն (3) կետերի վրա, քանի որ (1)-ում հիշատակվող -ք-ն, կարելի է ասել, որնէ արդություն չի առաջացնում: -Ք-ն հանդիպում է (հնչույթա անական) առի աջ եզրում ն, լինելով պայթական, իրեն նախորդող աղաձայնի հետ կազմում է հնչեղության նվազող ուրվագիծ: Այսպիսով, Շք կապակցությունները սովորա ար ցուցա երում են իջնող կամ (թեն հազվադեպ) հավասար հնչեղության ուրվագիծ, ին-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

չը, ամեն դեպքում, չի խախտում հնչեղության հաջորդականության սկզ ունքը (ՀՀՍ) կամ լավ կազմված վանկավերջի պայմանը. (4)

ՎԵՐՋԱՀԱՐ Ըք

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՐՎԱԳԻԾ

հավասար հավասար իջնող իջնող

կուրծք հետք երք հանք

Այժմ քննենք (2) ն (3) կետերը: Շր, Շղ ն սՇ/Շս կապակցություններում ի հայտ են գալիս հնչեղության ն օրինականության որոշակի խնդիրներ: Հոգնակիակերտ վերջավորությունները, ակնհայտորեն, չեն կարող ճշգրիտ կերպով կցվել, քանի դեռ հիմքի ձնույթները վանկատման անհրաժեշտ հաշվառում չեն անցել ն, իհարկե` հնչեղության/օրինականության խնդիրները չեն լուծվել: Ինչպես արդեն նշվել է, հայերենում հնչյունա անորեն լավ կառուցված վանկ ստանալու համար սովորա ար կիրառվում է ը-ի զետեղման մեթոդը: Սա փոխում է համապատասխան հիմքերում վանկերի խորքային կառուցվածքը: Բ.Վոքսը (2003), վերլուծելով վերջահար դիրքերում ը-ի զետեղման սկզ ունքները ն արնմտահայերենում ու արնելահայերենում հոգնակիակերտ վերջավորության ընտրությանը դրանց առնչությունը, ցույց է տալիս, թե ինչպես են վերջիններս տար եր ձներով լուծում հոգնակիի կազմության խնդիրները: Նա արնմտահայերենի ը-ն հակված է դասել, Ջ. Լնինի (Լօviո 1987) նորոշմամ , այն «մակաճ» ը-երի շարքը, որոնք, ի տար երություն արնելահայերենում գործարկվող գաղտնավանկային ը-ի, «կիսատ» հնչյուններ են: (5)

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ (ՊՈԼՍԻ ԲԱՐԲԱՌ)

ԵԶԱԿԻ ՁԵՎ

/աստղ/ /թուսդր/

ԵԶԱԿԻ ՁԵՎ +

ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

լաստըղ) + եր ը

լթուսդ ր) + եր

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

լաստղեր) լթուսդրեր)

«Կիսատ» ը հնչյունները (կամ, ընդհանուր առմամ , «մակաճ» ձայնավորները) ավելի կարճ են, քան սովորական ձայնավորները ն չեն մասնակցում հնչույթա անական գործընթացներին (Մaսx, օք. օiէ.:105): Այսպիսով, (5)-ում ը -ն «կիսատ» է, ն տեղադրվում է հնչույթա անական ածանցման վերջում` առերի հնչյունա անական կառուցվածքն ամ ողջացնելու, ամփոփելու համար: Բ. Վոքսի կողմից Հ. Աճառյանից մեջ երված արնելահայերենի օրինակները այդքան էլ չեն համապատասխանում իրականությանը: Ստորն դրանք ներկայացվում են նույնությամ .

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅԵՐԵՆ

(6)

ԵԶԱԿԻ ՁԵՎ

ԵԶԱԿԻ ՁԵՎ + ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

/աստղ/

լաստըղ) + ներ

լաստըղներ)

/վագր/

լվագըր) + ներ

լվագըրներ)

Կասկածի տակ առնելով վանկային հավելվածների նկատմամ արնմտահայերենի ու արնելահայերենի ցուցա երած մոտեցումների տար երությունները, Վոքսը փորձում է խնդիրը ացատրել` անդրադարձ կատարելով վերջադիր աղաձայնի արտաչափականությանն ու հնչեղությունը արգելափակող պայմանին (Մaսx օք. օiէ.:107): Անշուշտ, այս երկու սահմանափակումները հսկայական դեր են կատարում հայերենի հնչույթա անության մեջ: Խնդիրն այնուամենայնիվ այն է, որ Հ. Աճառյանից մեջ երված հոգնակի կառուցվածքներին նման օրինակներ, ամենամանրակրկիտ ուսումնասիրության դեպքում անգամ, հնարավոր չէ գտնել ո'չ ժամանակակից հայերեն խոսքում ն ո'չ էլ համեմատա ար վերջին ժամանակներս լույս ընծայված լեզվի տեսական կամ գործնական ձեռնարկներում, դասագրքերում: Ժամանակակից հայերենի ձեռնարկներում ամփոփված համապատասխան նյութերը հանրագումարի երելով կարելի է պնդել, որ հոգնակիի ընտրության ժամանակ արնելահայերենը հավելվածների հետ վարվում է ճիշտ այնպես, ինչպես արնմտահայերենը (օրինակների համար տե՛ս Բեդիրյան 1999, Ա րահամյան 1969, Սուքիասյան ն Սուքիասյան 2002, Նազարյան 2008, Գալստյան 1978, էլոյան 1963, Սուքիասյան 2008 ն այլն): Հետնա ար, հոգնակիակերտ վերջվորության ընտրության կանոնը նույնությամ կիրառելի է նան արնելահայերենի նկատմամ .

(7) ՄՏԱՅԻՆ ԲԱՌԱՐԱՆՈՒՄ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՈԳՆԱԿԻԻ ՁԵՎԸ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՈՂ ԿԱՆՈՆԸ

լ+ հոգնակի, ―) միջավայրում σ (Հ 1վանկ) ⇔ /-եր/ այլուր ⇔ /-ներ/ (Մaսx օք.օiէ.: 104)

Որպեսզի վերլուծությունն ավարտուն ն ամ ողջական լինի, անհրաժեշտ է նախնառաջ դիտարկել նախասկզ նական ՇՇ աղաձայնախմ եր պարունակող ձներ: Վերջիններս մակերեսում հանդես են գալիս գաղտնավանկային ը-ով: Նախասկզ նական վանկերում ը-ի երնան գալը փոխում է առերում վանկերի ընդհանուր թիվը` դրանք դարձնելով ազմավանկ: Հարց է ծագում. ինչու՞ են նախասկզ նական աղաձայնական կապակցություններ ունեցող առերը գաղտնավանկի հավելման արդյունքում համարվում ազմավանկ (ն, հետնա ար, ստանում հոգնակիակերտ -ներ մասնիկը), իսկ վերջահար ա-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ղաձայնական խմ եր պարունակող առերը, որոնք նույնպես մակերես են ելնում գաղտնավանկային ը-ով, դիտվում են որպես միավանկ առեր (ն ստանում հոգնակիակերտ -եր մասնիկը): Սույն ուսումնասիրության մեջ առաջ է քաշվում մի վարկած, որի համաձայն մակերեսային մակարդակում ը-ի ներմուծումը կապված չէ հոգնակի ածանցների ընտրության հետ: Ենթադրվում է, որ նիկ հայախոսները հոգնակիակերտ ձնույթի ընտրության ժամանակ դիմում են լեզվի վերացական հնչույթա անական կառուցվածքին: Առաջադրվող դրույթն այն է, որ նիկ հայախոսները հմտորեն անեցնում են խորքային ձների վերացական կաղապարները, որոնք, ըստ էության, համապատասխանում են հայերենին նորոշ` հնչույթա անորեն լավ կառուցված վանկի (Հմիավանկ առի) կաղապարին: Փորձենք այժմ վերանայել հոգնակիի ընտրության գործընթացը քայլ առ քայլ: Նշենք, որ հատույթների հատկանիշային որակները (մասնավորապես` հնչեղության եզրագծերը) ժամանակավորապես անտեսվում են` տվյալ քննարկման մեջ էական չլինելու պատճառով: 1. (ա) Հայերենը վանկասկզ ի/ առասկզ ի դիրքերում թույլ չի տալիս աղաձայնական կուտակումներ (տե՛ս 2.1): Հետնա ար, ոլոր ՇՇՄ(Շ) նախասկզ նական կապակցությունները ( ացառությամ Շյ-ի, որը համարվում է քմայնացած մենահատույթ` Շյ) ցանկացած միջավայրում գրավում են տարավանկ դիրքեր: Ենթադրվում է, որ, հանդիպելով ՇՇՄ(Շ) խորքային կաղապարին, նիկ խոսողները` վանկի «ճիշտ» կազմությունը ստուգելու նպատակով` մտային մշակման են ենթարկում այն: Արդյունքում վերջինս վերածվում է մեր լեզվին նորոշ լավ կազմված կառույցի` երկվանկ Շ.ՇՄ(Շ) ձնի: Սրան հետնում է հոգնակիակերտ -ներ վերջավորության կցումը. (8) i.

ii.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

/գլուխ/ /մշուշ/ /սլաք/ /շվի/ /սպա/ /սպի/

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

/գ.լուխ/ /մ.շուշ/ /ս.լաք/ /շ.վի/ /ս.պա/ /ս.պի/

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՁԵՎ

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

լգը.լուխ) լմը.շուշ) լսը.լաք) լշը.վի) ը լ ս.պա) լըս.պի)

լգըլուխներ) լմըշուշներ) լսըլաքներ) լշըվիներ) լըսպաներ) լըսպիներ)

( ) Բաղաձայնական խմ եր թույլատրվում են ձնույթի/ առի վերջահար դիրքերում (Ջահուկյան 1974, էջ 88, Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 49, Մaսx օք. օiէ.:82): Ի տար երություն ՇՇՄՇ ձնի` ՇՄՇՇ/ՄՇՇ ձնը օրինական ձնույթային/ առային կառույց է հայերենում, հետնա ար լրացուցիչ «մտային մշակման» անհրաժեշտություն չի առաջանում` ավարարելու լավ կառուցված լի-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

նելու պայմանը. միավանկ կառույցը -եր հոգնակիակերտ վերջավորություն է ստանում. (9) i. ii.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ

ՁԵՎ

/սարդ/ /ուրց/ /մայր/ /գունդ/

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

/սար.դ/ /ուր.ց/ /մայ.ր/ /գուն.դ/

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

լսարդ) լուրց) լմայր) լգունդ)

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

լսարդեր) լուրցեր) լմայրեր) լգընդեր)

(գ) Հայերենում արձանագրվող հավելվածները. ոլոր լեզուներում (Շ)ՄՇՇՀՇ»/(Շ)ՄՇՀՇ» կառույցների վերջահար հատույթները համարվում են արտաչափական ն որնէ խոչընդոտ չեն հանդիսանում վանկատման համար: Վանկահաշվարկի առումով դրանք անտեսանելի են, ուստի (10i) ն (10iii) ձները կառուցվածքով նման են (9)-ին. (10) i. ii. iii.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ

ՁԵՎ

/եզր/ /կոճղ/ /դուստր/ /արկղ/ /մաքս/ /հոգս/

ԱՐՏԱՉԱՓԱԿԱՆ

ՏԱՐՐԵՐ

եզՀր» կոճՀղ» դուստՀր» արկՀղ» մաքՀս» հոգՀս»

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

լյեզըր) լկոճըղ) լդուստըր) լարկըղ) լմաքս) լհոքս)

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

լյեզրեր) լկոճղեր) լդուստրեր) լարկղեր) լմաքսեր) լհոքսեր)

Թե՛ (9)-ը ն թե՛ (10)-ն ունեն հնչույթա անորեն նման կառուցվածք` (Շ)ՄՇ.Շ ¨ (Շ)ՄՇՀՇ»/ՇՄՇ.ՇՀՇ», համապատասխանա ար, ն ստանում են -եր հոգնակիակերտ վերջավորությունը: Անդրադառնալով հատույթային ովանդակությանը, կարելի է փաստել, որ հատկանիշային որակները հաշվի են առնվում վանկատման հետագա փուլերում: Գաղտնավանկային ը-երը ացակայում են հոգնակիի ընտրության փուլում (Մaսx, օք. օiէ.: 122): (9) ն (10) օրինակներում ակնհայտ է, որ ը - ի զետեղումը կատարվում է միայն վանկի սահմանագծերում (վանկի աջ եզրի ն հավելվածի միջն)` հնչեղության պարտադիր պայմանի ազդեցությամ : Փաստորեն, հնչույթա անական հաշվառման գործընթացում հիմք հանդիսացող վանկը (հավելվածները չհաշված), հայերենում լավ կառուցված միավանկ առի կազմություն ունի: Այսպիսով, այս ուսումնասիրության մեջ առաջ է քաշվում մի վարկած, ըստ որի` նիկ հայախոսների կողմից հոգնակիի ընտրությունն ուղղորդվում է վանկային կառուցվածքի վերացական կաղապարների մասին կոդավորված հնչույթա անական գիտելիքով: Վանկային կառուցվածքում ոլոր անհրաժեշտ հնչույ-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

թա անական ու հնչյունա անական շտկումներն ու ճշգրտումները (ձայնավորի անկում, հորանջի պայման, հնչեղության ն օրինականության սկզ ունքներ, հնչեղությունն արգելափակող պայման ն այլն) կատարվում են վանկատման հետագա հաջորդական փուլերում: Ինչպես արդեն նշվել է, ը - ի զետեղումը գործի է դրվում անթույլատրելի աղաձայնական զուգորդությունները «նորոգելու» նպատակով: Նախասկզ նական ՇՇ միջավայրերում ը - ի զետեղումը պարտադիր է, քանի որ լՇՇ-ն խախտում է հայերենին նորոշ թույլատրելի նվազագույն վանկասկզ ի սկզ ունքը (12ա): Վերջահար -ՇՇ միջավայրերում ը-ն զետեղվում է միայն այն տեղերում, որտեղ լեզվին նորոշ հնչեղության/օրինականության սկզ ունքները խախտվում են (12 ). i.Հնչեղության/օրինականության սկզ ունքներին համապատասխանող աղաձայնական զուգորդություններ. (11)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

/տանձ/ /եր / /ուղտ/ /մարտ.կոց/ /անձ.րն/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

լտանձ) լերփ) լուխտ) լմարտ.կոց) լանձ.րն)

ii. Ը-ի զետեղում պահանջող ՇՇ զուգորդություններ. (12) ա. Գաղտնավանկը նախասկզ նական ՇՇ խմ երում.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

/կղերական/ /նրա/ /ծրագիր/ /խրամատ/ /կզաքիս/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

լկը.ղերական) լնը.րա) լծը.րագիր) լխը.րամատ) լկը.զաքիս)

. Գաղտնավանկը վերջադիր ԸԸ խմ երում.

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

/արկղ/ /կոճղ/ /կարծր/ /կայսր/ /մեղր/

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

լար.կըղ) լկո.ճըղ) լկար.ծըր) լկայ.սըր) լմե.ղըր)

Կոդավորված վերացական հնչույթա անական արտահայտությունների ն նիկ խոսողների կողմից դրանց ենթադրյալ մանիպուլյացիաների մասին

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

վարկածը կարելի է որոշ առումով կապել «մտային վանկարան» հասկացության հետ (տե՛ս Լօvօ1է ձ Wհօօ1մօո 1994): Կոդավորված վերացական կաղապարները, որոնք կազմվում են լեզվին նորոշ աղադրիչ կառույցների համապատասխանությամ , ամենայն հավանականությամ «մտային վանկարանի» կարնոր մաս են կազմում ն լավ կառուցված վանկեր ու առեր կազմելիս ծառայում են որպես հիմնական աղադրիչներ:

5.2 Հոգնակիի կազմության առանձնահակությունները հայերենի աղադրյալ ձնույթներում Հայերենում հոգնակիի կազմության մեխանիզմը վերլուծելիս գործ ունենք ձնույթների հետ: Վերջիններս մտային առարանի կարնոր մաս են կազմում ն մտային արդ կառույցներում պահվում են որպես իմաստային, շարահյուսական, ձնա անական, ինչպես նան հնչույթա անական քերականական հատկանիշներ պարունակող փաթեթներ (տե՛ս Wi11iaոտ 1981, 2007, Ճiէօհiտօո 1987, Մaսx 1998, 8օ2տaհiո 2002, Piոkօո 2007): Վերոհիշյալ մակարդակների փոխհարա երությունները պատկերված են ստորն (Մaսx 1998:56).

Ցանկացած տվյալ մակարդակում քերականական հատկանիշները, այս կամ այն կերպով, առնչվում են մյուս մակարդակների հատկանիշների հետ: (13)-ի կառուցվածքից դատելով կարելի է ենթադրել, որ լեզվա անական նշված մակարդակներից յուրաքանչյուրն, իրոք, որոշակի հարա երության մեջ է մյուսների հետ, ավելին` պայմանավորված է նրանցով: Կարնոր է տեսնել, որ յուրաքանչյուր մակարդակի համար մատչելի են ածանցման նախորդ մակարդակները կազմող կառույցները: Օրինակ, նախքան հնչույթաանական մակարդակում գործելը, որոշակի տվյալ կառույցի համար հաճախ անհրաժեշտ կամ պարտադիր է լինում օգտվել ձնա անական կամ շարահյուսական մակարդակ(ներ)ում տրամադրվող տեղեկությունից: Ասվածի վե-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

րա երյալ լավ օրինակներ կարող են ծառայել հայերենում աղադրյալ ձնույթների վանկատման առանձնահատկությունները կամ, ասենք` միավանկ առով/ձնույթով վերջացող արդությունների հոգնակին կազմելու սկզ ունքը: 4.2-ում արդեն քննարկվել են աղադրյալ ձնույթների վանկատման մեխանիզմները: Եզրակացությունն այն է, որ աղադրյալ ձնույթների հնչույթաանական վանկատման ընթացքում պարզապես անհնար է հաշվի չառնել ձնա անական տեղեկությունը: Այժմ անդրադառնանք միավանկ առով/ձնույթով վերջացող արդությունների հոգնակիի կազմությանը: Այսպես, արդ առի հոգնակին կազմելու ձնա անական գործողությունից առաջ նրա աղադրիչ անդամների վերաերյալ անհրաժեշտ տեղեկություն է տրամադրում շարահյուսական մակարդակը: Բարդ առերի հոգնակի ձնի ընդհանուր գծապատկերը աստիճանական կարգով կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (տե՛ս Մaսx, օք. օiէ.:57, 8օ2տaհiո, օք. օiէ.:145). ԳՈՅԱԿԱՆ

(14) ԳՈՅԱԿԱՆ

ԲԱՂԱԴՐԻՉ ԱՆԴԱՄ 1

ԲԱՂԱԴՐԻՉ ԱՆԴԱՄ 2

լ+հոգնակի)

(14)-ը, սակայն, հոգնակիակերտ -եր/-ներ ձների վերջնական ընտրության խնդիրը չի կարող դեռնս լուծել: Բարդությանը հոգնակիակերտ -եր կամ -ներ ձն կցելուց առաջ նախ անհրաժեշտ է պարզել, թե նրա աղադրիչ անդամներն ինչպիսի շարահյուսական հարա երություններ են կազմում միմյանց նկատմամ ` համադասական թե՞ ստորադասական (տե՛ս Մարգարյան, նշվ. աշխ., էջ 254-255): Բաղադրիչ անդամներն ըստ Բ. Վոքսի (1998) կազմում են, համապատասխանա ար`«կենտրոնախույս» (օ|օcօոtric) ն «կենտրոնամետ» (օոճօcօոtric) արդություններ: Բաղադրիչները ստորադասական կամ «կենտրոնամետ» փոխհարա երության մեջ են, եր (հիմնականում) վերջին անդամը հանդիսանում է արդության գլխավոր աղադրիչը`հիմնամասը: Վերջինիս վանկահաշվարկն էլ պայմանավորում է արդության համապատասխան հոգնակի ձնը: Եթե այն միավանկ է` արդությանը կցվում է -եր հոգնակիակերտ վերջավորություն: Օրինակ` նախապապ-եր, լեռնալանջ-եր, ձեռնափայտ-եր, արնածագ-եր, ջրափոս-եր, հացատ(ու)ն-եր ն այլն: Վերլուծենք դասագիրք առը.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(15)

ա. ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

դաս

-ա-

դաս

-ա-

գիրք

լ+հոգնակի)

. ՀԻՄՆԱՄԱՍ

ԳԻՐՔ

լ+հոգնակի) (ԳԻՐՔ - Գ(ի)ՐՔԵՐհոգնակի)

գ. ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

դաս

-ա-

Գ(ի)ՐՔ

- ԵՐ

Համադասական կամ «կենտրոնախույս» արդությունների դեպքում հոգնակիի կազմությունը, վանկահաշվարկը կատարվում է միանգամայն այլ սկզ ունքով. եթե նկատի ենք առնում այն, որ աղադրիչ անդամների միջն քերականական հարա երությունները համազոր են ն հնարավոր չէ նրանցից որնէ մեկին վերագրել գլխավոր աղադրիչի գործառույթ, ապա աղադրիչ անդամները քննվում են միննույն հարթության վրա: Հոգնակիակերտ ձնույթի ներմուծման կանոնը խնդրո առարկա արդությունը դիտում է որպես ընդհանուր առմամ ազմավանկ կառույց ն, հետնա ար, նրան կցվում է -ներ: Օրինակ` ժամացույց-ներ, հեռախոս-ներ, տարեդարձ-ներ, ան եր-ներ ն այլն: Հեռախոս առի ձնա անական-շարահյուսական աստիճանակարգական գծապատկերը հետնյալն է. (16)

ա. ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

հեռ

-ա-

խոս

լ+հոգնակի)

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

.

գ.

ՀԱՄԱԶՈՐ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐ

ՀԵՌ

-ա-

ՀԵՌ

-ա-

ԽՈՍ

լ+հոգնակի) (ՀԵՌաԽՈՍ+ՆԵՐ հոգնակի)

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

ԽՈՍ

-ՆԵՐ

Ինչ վերա երում է ընդհանրապես արդ ձնույթներում հոգնակի ձների ընտրությանը, ապա հարկ է նշել, որ այն անկասկած շատ ավելի ընդգրկուն ն խորը վերլուծության կարիք ունի: Վերլուծություն, որտեղ հսկայական դեր ունեն նիկ խոսողների կողմից որոշակի ձնույթների մտային` լեզվական- նազդային ու տրամա անական մեկնա անությունները: Նման վերլուծությունը ոլորովին այլ ուսումնասիրության նյութ է, քանի որ, ի թիվս վերը նշված լեզվա անական կառուցվածքների, առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի իմաստային-տրամա անական աղադրիչը: Այսպես, թե ինչու, օրինակ` նշանագիր արդությունը կարող է ստանալ թե՛ -եր ն թե՛ -ներ հոգնակիակերտ ձնը, մեկնա անվում է արդության մեջ ԲԱՂԱԴՐԻՉ ԱՆԴԱՄ 2-ի ոչ այնքան ձնա անական-շարահյուսական հարա երություններով, որքան նրա իմաստային-տրամա անական կառուցվածքով: Նշանագիր հատույթը իմաստային մակարդակում կարող է հավասարապես ունենալ հետնյալ երկու իմաստները` նշանների գիր անվանական ձնույթ (հմմտ. սեպագիր, երկաթագիր, վերնագիր) ն նշաններով գրող այարմատ (հմմտ. մատենագիր, առակագիր, հեքիաթագիր): Միայն երկրորդ` գիր աղադրիչի իմաստային աղադրիչի տրամադրած տեղեկության հիման վրա է հնարավոր աղադրիչների միջն համապատասխան շարահյուսական հարաերություններ հաստատել ն համապատասխան հոգնակիակետ ձնույթը կցել: (17)

ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ՁԵՎՈՒՅԹ

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉ

ՀՈԳՆԱԿԻ ՁԵՎ

(ա) նշանաԳԻՐ (Անվանական ձնույթ)

նշանագ(ի)րԵՐ

( ) նշանաԳԻՐ (Բայական ձնույթ)

նշանագիրՆԵՐ

↗

ՆՇԱՆԱԳԻՐ

↘

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Ելնելով սույն ուսումնասիրության վերլուծության նպատակներից ու նույթից` այս ենթա աժինը սահմանափակվում է միավանկ առով/ձնույթով վերջացող աղադրյալ ձնույթներում հոգնակիի ընտրության սոսկ վանկահաշվարկի ընդհանրական սկզ ունքի քննարկումով, նպատակ ունենալով ընդգծել քերականական մակարդակներում առկա փոխհարա երությունների ն, մասնավորապես, հնչույթա անական գործընթացների, կանոնների վրա ձնա անական ու շարահյուսական տեղեկության կարնորության ու անխուսափելի ազդեցության փաստը:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳԼՈՒԽ 6

ՎԱՆԿԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ՆՐԱ ՄԱՍԻՆ

6.1 Մարդկանց կողմից վանկա աժանումն ուսումնասիրող լեզվա անական փորձեր Ընդհանուր առմամ , հայերենի վանկա աժանման մեխանիզմներում համընդհանուր քերականության կանոններից շեղումներ չեն արձանագրվում: Վերոհիշյալ մեխանիզմները պարզապես գործի են դնում լեզվին նորոշ հատուկ պարամետրեր (որոնք ուսումնասիրված ն հիմնավորված են ՀՔ տեսության կողմից)` առանց վանկային կառուցվածքի վրա գործող համընդհանուր սահմանափակումներում նկատելի խախտումներ կատարելու: Հայերենում վանկերի տրոհման ն վանկատման հնչույթա անական տեսության միջն հարա երությունները գնահատելու, ինչպես նան մարդկանց կողմից վանկերը սահմանազատելու ն տեսական վանկա աժանումը համեմատելու (հավանա ար նան հակադրելու) նպատակով, սույն ուսումնասիրության մեջ ներկայացվում է լեզվա անական երկու փորձ: Փորձերի ընթացակարգի ու հրահանգների ընտրությունը կատարվել է վանկերի ու դրանց հետ սերտորեն առնչվող մի շարք հայտնի հետազոտությունների հիման վրա (Էօaոմ 1971, 1ոօiոaո ձ Ծaոiտ 1988: Բ1օiտօհհaօkօո 2002: Տոiէհ ձ Piէէ 1999: Օօտ1iո ձ Բ1օօօia 2007: 1ոօiոaո, Բօա1օո, Օոօտտ, 8օոօհ ձ Wօaէհօոտէօո 1995: 1ոօiոaո 1986: 1ոօiոaո, 8օաօ7 ձ 8օսոaտտa 2002: Շօոէօոէ, Խօaոոտ ձ Բոaսօոfօ1մօո 2001):

Փորձ 1 Տվյալ փորձի հիմքում ընկած էր դադար-ընդմիջում հրահանգը: Փորձի նպատակն էր պարզել, թե արդյո՞ք հայերենում որոշակի վանկային կաղապարների տրոհումը համատեղելի է վանկատման տեսության մեխանիզմների հետ: Վերլուծության մեջ օրինակների ազմազանությունը ապահովելու նպատակով վերջիններս կազմվել էին հայերենի ոլոր աղաձայնատեսակներից ն հնարավոր վանկատեսակներից: Օրինակները աժանված էին հինգ ենթախմ երի, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում էր որոշակի հնչյունային կաղապար (տե՛ս Հավելված Ա): Առաջին ենթախմ ի օրինակները ՄՇՄ կապակցություններով երկվանկանի առեր էին: Նման առերի հիման վրա ուսումնասիրվում էր վանկատման գործընթացներում միջձայնավորական աղաձայնների վարքագիծը` կախված նրանց հնչյունա անական կատեգորիայից ն շեշտի գործոնից: Խնդիր էր դրվում նան պարզել, թե արդյո՞ք վերջիններս ազդում են խնդրո ա-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ռարկա (ՄՇՄ) աղաձայնների վանկատման վրա, եր քննարկվող աղաձայնները գտնվում են վանկերի սկզ ում, վերջում կամ նույնիսկ միաժամանակ երկու դիրքերում էլ (ինչը ամ իսիլա իկական1 հատկության նշան է): Ենթադրվում էր, որ հայերենի առային մակարդակում շեշտի պար երական նույթը (ածանցման յուրաքանչյուր փուլում վերջին ձայնավորի վրա ընկնող սիստեմատիկ շեշտը ՄՇՄ՛, ՊՎՍ-ի ն ԹՆՎՍ-ի փոխազդեցությունը, ինչպես նան հայերենում աց վանկեր ստեղծելու նախապատվությունը կհանգեցնեին Մ.ՇՄ քերականական աժանմանը: Բացի դրանից, հայերենում ոլոր ձայնավորները կարող են առավերջի դիրք զ աղեցնել (ի տար երություն, ասենք, անգլերենի), օրինակ` լեզու՛, ուղի՛, եթե՛, երեկո՛, տղա՛ ըհը՛ ն այլն: (Շ)ՄՇՄ շարքերը հայերենում հնարավոր առեր են, հետնա ար, լեզվում Մ.ՇՄ տրոհումը որնէ կերպ չէր կարող հակասել հայերենին նորոշ քերականական/հնչույթա անական սկզ ունքներին: Երկրորդ ենթախմ ի օրինակները աժանվում էին երեք` առանձին դասեր ներկայացնող ՄՇՇՄ հնչյունախմ երի (երկվանկանի առերում): Յուրաքանչյուր դասը համապատասխանա ար պարունակում էր արձրացող, հավասար ն իջնող հնչեղության միջանկյալ ՇՇ կապակցություններ: Փորձի այս աժինը նպատակ ուներ պարզել, թե արդյո՞ք աղաձայնական խմ երի հնչեղության ուրվագիծը կազդեր վանկա աժանման որոշումների վրա, ն արդյո՞ք ստացված արդյունքները համատեղելի կլինեին տեսության մեջ արծարծվող համապատասխան տեսակետներին: Սովորա ար, հայերենում ՇՇ միջանկյալ կապակցությունները` անկախ հնչեղության ուրվագծից, աշխվում են երկու կից վանկերի միջն (Ռ. Թոխմախյան, 1983., էջ 30): Սա հնարավոր է ացատրել որպես ՊՎՍ-ի ն ԹՆՎՍ-ի համագործակցության գործառույթ, որոնք միասին գերակա դիրք են գրավում հնչեղության/օրինականության սկզ ունքի նկատմամ : ՄՇՇ(Շ) կապակցությունները կազմում էին փորձի երրորդ ենթախում ը: Այստեղ խնդիր էր դրվում քննել երկու գործոն. Մ՛ՇըՇ ն Մ՛ՇՇըՇ մակերեսային ձներում վերջադիր շեշտի առանձնահատկությունը ն հնչեղության, օրինականության սկզ ունքների ազդեցությունը դրանց վրա: Նախնական ենթադրությունն այն էր, որ գաղտնավանկային ը-ի մեխանիզմները կկիրառվեն ՄՇՇ(Շ) խորքային կապակցությունների նկատմամ ` համաձայն հայերենի համար առաջարկվող վանկատման ալգորիթմի: Չորրորդ ենթախում ը ներառում էր ազմավանկ ՇՄ ն ՇՄՇ վանկեր պարունակող առեր: Նպատակը` նման առերի հիման վրա ձնա անական1

Ամ իսիլա իկական (aոԵiտ711aԵiօ) նշանակում է միաժամանակ երկու վանկերի պատկանող, երկու կից վանկերում դիրքեր զ աղեցնող: Անգլերենում նման վանկերի գոյության մասին փաստեր են արձանագրվում Թրիմանի ն Դեյնիսի (1ոօiոaո aոմ Ծaոiտ 1988) համապատասխան աշխատության մեջ:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

հնչույթա անական աժանումների ու շեշտի գործոնի քննարկումն էր: Կանխավարկածն այն էր, որ հնչույթա անական աժանումը գերակայող կլինի: Սա հիմնավորվում է այն իրողությամ , որ, ի տար երություն ձնա անական աժանման, շեշտի կողմից օժանդակվող հնչույթա անական վանկա աժանման գործընթացը տալիս է համեմատա ար հստակ սահմանագծված վանկային սահմաններ: Վերջինիս դեպքում լավ կազմված վանկի պայմանը կարող է խախտվել մակերեսային մակարդակում: Օրինակ` քառատրոփ առի հնարավոր երկու տրոհումներ են. ա. հնչույթա անական քա.ռատ.րոփ . ձնա անական քառ-ա-տրոփ Օրինակների վերջին ենթախում ը ներառում էր նախասկզ նական ն միջանկյալ Շ/Ս+Պ կապակցություններ: Հայտնի է, որ ԹՆՎՍ-ն ՇՇ կապակցությունները տարրալուծում է ը-ի ներմուծման միջոցով: Սակայն ը-ի զետեղման մեխանիզմն իր նույթով կախված է մասնավորապես այն կապակցության տեսակից, որի նկատմամ այն կիրառվում է: Շչական/սուլական+պայթական (Շ/Ս+Պ) կապակցությունները մակերես են ելնում կապակցությունից առաջ զետեղված ը-ով: Հայերենում թե' նախասկզ նական ն թե՛ միջանկյալ Շ/Ս+Պ կապակցություններում աղաձայնները ստանում են տարավանկ դիրքեր: Պարզելու, թե արդյո՞ք շչական-պայթական վանկա աժանման ընթացակարգը համանման է մարդկանց կողմից իրականացվող նազդային վանկա աժանումներին, սու յեկտներին տրվել էին Շ/Ս+Պ կապակցությունների վերոհիշյալ երկու դասերն էլ` նախասկզ նական ն միջանկյալ դիրքերում:

Օրինակներ Փորձի համար ընտրված օրինակների համակարգված ենթախմ երը համապատասխանա ար ներառում էին` միջձայնավորական ՄՇՄ աղաձայններ, իջնող, հավասար ն արձրացող հնչեղություն ունեցող միջանկյալ ՇՇ աղաձայնախմ եր, արտաչափական տարրեր պարունակող (Շ)ՄՇՇ ն (Շ)ՄՇՇՇ առեր, ազմավանկ առեր, շչական/սուլական+պայթական (Շ/Ս+Պ) նախասկզ նական ն միջանկյալ զուգորդություններ:

Մասնակիցներ Փորձին մասնակցել են Լոնդոնում հայ համայնքի հիսուներկու ներկայացուցիչներ, որոնցից երեսուներկուսը կիրակնօրյա հայկական դպրոցի աշակերտներ էին: Նշենք, որ ոլոր մասնակիցները նիկ հայախոսներ էին (լեզվի արնմտահայերեն ն արնելահայերեն ճյուղերի կրողներ):

Ընթացակարգ Մասնակիցները փոքր խմ երով (5-6 անձ) հրավիրվում էին փորձասենյակ, որտեղ նրանք զ աղեցնում էին իրարից որոշակի հեռավորությամ առանձին նստարաններ: Այնուհետն, նրանց էին աժանվում նախապես տպագրված ու պատրաստի օրինակներով թերթիկներ: Թերթիկների վրա

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

նշված էր առաջադրանքը: Առանց եր նիցե նշելու «վանկ» կամ «վանկատել» առերը, փորձի մասնակիցներին առաջադրվում էր ներկայացված առերը գծիկներով աժանել հատվածների` նրանց տեսակետից նախընտրելի դադարների տեղերում1:

Արդյունքներ ն քննարկում Ստացված արդյունքները վերլուծության են ենթարկվել ըստ թերթիկների վրա ներկայացված ենթախմ երի. 1. ՄՇՄ զուգորդությունը, որը հայերենում ըստ էության ունի ՄՇՄ՛ ձնը, ինչպես ն ենթադրվում էր, վանկատվել էր որպես Մ.ՇՄ՛: Ընդհանուր կաղապարից շեղումներ կային յոթ ն յոթից ցածր տարիքի դպրոցականների պատասխաններում: Որոշ միջձայնավորական /ր/, /լ/, /մ/ աղաձայններ (ձայնորդներ) պարունակող առերում ՄՇ.Մ աժանում էր գրանցվել: Ամ իսիլաիկական դիրքեր ընդհանրապես չէին արձանագրվել: Եթե անգլերենում ՄՇՄ կապակցությունները ձայնավորի թույլ կամ լարված լինելու պատճառով կարող են միջանկյալ վանկերում առաջացնել ՄՇ.Մ աժանումը (տե՛ս 1ոօiոaո ձ Ծaոiտ, օք. օiէ.), ապա հայերենում ացահայտ էր Մ.ՇՄ աժանման նախապատվությունը`անկախ աղաձայնին նախորդող ձայնավորի տեսակից կամ այդ ձայնավորի ն հաջորդող (միջձայնավորական) աղաձայնի կապվածության աստիճանից: 2. ՄՇՇՄ զուգորդությունները աժանվել էին երեք ենթախմ երի` ըստ ՇՇ աղաձայնախմ երի հնչեղության ուրվագծի: Ընդհանուր կաղապարը, ինչպես ն ակնկալվում էր ՄՇ.ՇՄ էր: Այդուհանդերձ, պատասխաններում ացահայտվեցին քննարկման արժանի որոշ ուշագրավ փաստեր. ա. 7ՇՇ.7 պատասխաններ: Իջնող հնչեղության ուրվագիծ ունեցող այն աղաձայնախմ երը, որոնք նույն վանկում մնալով լեզվում հնարավոր առեր էին կազմում, որոշ մասնակիցների կողմից թողնվել էին նույն վանկում` ՄՇՇ.Մ, այդպիսով խախտելով պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքը: Օրինակ, որոշ պատասխաններում վարսակ առը տրոհվել էր վարս.ակ, սնդիկ առը` սնդ.իկ մասերի: Փորձի մասնակիցներին հավանա ար այսպիսի աժանման էին հանգեցրել ձնա անության վերա երյալ գիտելիքները. վարսակ առում րս զուգորդությունը առավերջի հնարավոր աղաձայնախում է (հմմտ. վարս, չորս, ներս, դուրս ն այլն), իսկ -ակ մասնիկը օրինական նվազական վերջածանց է, նկատենք սակայն ` ոչ տվյալ առում: Վարսակը մենաձնույթ առ է: Նույնը վերա երում է սնդիկ առին: Վերջինիս «ձնա անական»` սնդ-իկ աժանումը արդարացվում է միայն լեզվում առավերջի նդ 1

Նկատի առնելով փորձի համար ընտրված օրինակներում հնչյուն-տառ կանոնավոր հարա երությունները, ենթադրվում էր, որ գրավոր փորձ անցկացնելը կարող էր աննշան կամ նույնիսկ ոչ մի ազդեցություն չթողնել ակնկալվող պատասխանների վրա:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

զուգորդության (հմմտ. հունդ, սանդ, խինդ, հանդ, գունդ, ն այլն) ն -իկ վերջածանցի հնարավոր գոյությամ : Հարցվողների ավականին զգալի մասը նախապատվությունը տվել էր ձնա անական (հիմք+վերջածանց) աժանմանը: . 7.ՇՇ7 պատասխաններ: ՇՇ աղաձայնախմ երով աղադրյալ վանկասկիզ ունեցող պատասխանները շատ չէին, սակայն, այնուամենայնիվ, արձանագրվել էին: Վերլուծությունից պարզ դարձավ, որ վանկասկիզ ը «մաքսիմալացվել» էր (Օոտօէ Խaxiոi2aէiօո) ացառապես այն օրինակներում, որոնցում քննարկվող աղաձայնախում ը արձրացող հնչեղություն էր դրսնորում ն վանկասկզ ի հնարավոր զուգորդություն էր այլ լեզուներում: Այս իրողությունը թերնս ացատրվում է նրանով, որ փորձին մասնակից նիկ հայախոս աշակերտները, տանը հայերեն խոսելով ու կիրակնօրյա դպրոց հաճախելով հանդերձ, հիմնական կրթությունը, այնուամենայնիվ, ստանում էին անգլիական հանրակրթական դպրոցներում: Այսպիսով, նրանց կողմից կատարված (հայերենի վանկատման) առաջադրանքի վրա զգալի ազդեցություն էին գործել անգլերենի օրինական վանկասկզ ի մասին նրանց ունեցած պատկերացումները: (1)

ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԸԸ

ԿԱՂԱՊԱՐ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ԿՐԱԾ ԿԱՂԱՊԱՐ

(անգլերենի համեմատությամ )

ագռավ

ագ.ռավ

գռ/ջr

ա.գռավ (հմմտ. ՋԻaiո «հատիկ», ՋԻօա«աճել»)

ապրուստ

ապ.րուստ

պր/քr

ա.պրուստ (հմմտ. թԻa7 «աղոթել», թԻiօօ «գին»)

մաքրած

մաք.րած

քր/cr

մա.քրած (հմմտ. ՇԻօաո «թա·», ՇԻaոօ «կéունկ»)

աքլոր

աք.լոր

քլ/cl

ա.քլոր (հմմտ. Շla7 «կավ», Շlօvօ «մեխակ»)

Սե/դ/րակ

Սելթ).րակ

թր/tr

Սե. լթ)րակ (հմմտ. tԻօօ «ծառ», tԻսոk «կնճիթ»)

3. (Շ)Մ՛ՇՇ ն (Շ)Մ՛ՇՇՇ զուգորդությունները վանկերի էին աժանվել այնպես, ինչպես կանխատեսվում էր` հնչույթա անական վանկատման սկզ ունքների համաձայն: Գաղտնավանկային ը-ի զետեղումով ՄՇՀՇ» ն ՄՇՇՀՇ» ձների վերջադիր արտաչափական աղաձայնները (հավելվածները) դրվել էին վանկավերջի դիրքերում: Վանկերի սահմանագծումը պայմանավորել էր հնչեղության/օրինականության սկզ ունքը, օրինակ` 7ՇՀՇ» /եզր/→ եզՀր» → լյե).զ(ը)ր կամ 7ՇՇՀՇ» /աստղ/→աստՀղ» →աս. տ(ը)ղ: 4. Բազմավանկ առերի հնչույթա անական աժանման ժամանակ չափահաս մասնակիցները տվել էին ակնկալվող պատասխաններ, մինչդեռ երեխաների պատասխանները տար եր էին:Նրանք դրսնորել էին իրենց ձնա-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

անական գիտելիքներն ու ձնույթներ համադրելու ունակությունները: Ձնաանական աժանման դեպքեր կային նան չափահասների պատասխաններում: Ենթադրվում է, որ դպրոցական քերականության պարտադիր մաս կազմող տողադարձի կանոնները էապես ազդել էին վանկերը սահմանագծելու մասնակիցների որոշումների վրա: Տողադարձի կանոնները սովորա ար «թույլատրում են» երկու հնարավոր աժանում` ձնա անական ն հնչույթաանական (տե՛ս Մարգարյան, նշվ. աշխ., Շiօոi 1997): Այս երկու ձներին տեղյակ լինելը, հավանա ար, որոշակի դժվարություններ ու տարակուսանքներ է առաջացրել վանկատրոհման ժամանակ (դատելով հանձնված թերթիկներում գրված, այնուհետն ջնջված տար երակներից): Հետաքրքիր էր այն հանգամանքը, որ տվյալ առաջադրանքում երկու հնարավոր աժանումներից ն ոչ մեկը մյուսի նկատմամ առավելություն չուներ. երկուսից ստացված արդյունքները գրեթե հավասար էին: Կանխատեսումը, թե հնչույթա անական տրոհումը կգերակայի` չհաստատվեց: ՄՇՄ՛ հատույթները, ինչպես անգլերենում, այնպես էլ հայերենում վանկատվում են որպես Մ.ՇՄ՛. շեշտակիր ձայնավորը իրեն նախորդող աղաձայնին գրավում է դեպի իր վանկասկզ ի դիրքը (տե՛ս 1ոօiոaո ձ Ծaոiտ օք. օiէ.): Սակայն, եթե անգլերենում շեշտը նշանակալի ազդեցություն ունի վանկատման մեխանիզմի վրա, հայերենում այն էական դեր չի կատարում: Ոչ միայն երկվանկանի (ՄՇՄ՛ կազմությամ ) առերն էին աժանման Մ.ՇՄ կաղապարն ընդունել: Բազմավանկ առերը նս, ընդհանուր առմամ , ստացել էին վանկա աժանման միննույն կաղապարը, հետնա ար, եթե նույնիսկ երկվանկանի առերի հատույթավորման վրա շեշտը որոշ ազդեցություն կարող էր ն ունեցած լինել, ապա, ենթադրվում է, որ շեշտի գործոնն, այնուամենայնիվ, այնքան էլ էական չէ: 5. Նախասկզ նական Շ/Ս+Պ զուգադրություններին երկու մոտեցում էր ցուցա երվել. փորձի մասնակից այն դպրոցականները, որոնք դեռնս ծանոթ չէին տողադարձի կանոններին, շչական/սուլական+պայթական զուգադրությունները թողել էին նույն վանկում, օրինակ` /զգուշավոր/ →լզգու.շա.վոր), /սկահակ/ →լսկա.հակ), մինչդեռ նույն այդ դպրոցականները միջանկյալ միջավայրերում քննարկման առարկա Շ/Ս+Պ զուգորդություններին հետնողականորեն տվել էին տարավանկային կարգավիճակ` Շ/Ս.Պ, օրինակ` /եսթեր/ →լյես.թեր), /ազգային/ →լազ.գա.յին) (Շ/Ս+Պ զուգորդությունների վանկատումը, ինչպես նան նման հատույթային վարքագիծը քննարկվել է 4.3 աժնում): Մյուս մասնակիցները ն՛ նախասկզ նական, ն՛ միջանկյալ Շ/Ս+Պ զուգորդությունները վանկատել էին ինչպես ն կանխատեսվում էր` շչականը/սուլականը վանկավերջի, իսկ պայթականը` վանկասկզ ի դիրքերում:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Փորձ 2 Այս փորձի նպատակն էր ուսումնասիրել ուղղագրության դերը վանկաաժանման առաջադրանքներում: Ընդհանուր առմամ , գրավոր հայերենը գրեթե նույնությամ արտացոլում է արտասանությունը, ասել է թե` ուղղագրությունը հիմնականում համապատասխանում է հնչյունա անական առի իրականացման ընդհանուր պատկերացումներին: Սակայն գրություն-հնչյուն անկանոն հարա երությունների երկու դեպք, այնուամենայնիվ, արժանի էր քննարկման: Դրանք էին` Ըհ( աղաձայն+հ) զուգորդությունները, որոնցում հ հատույթը հնչյունա անորեն չի իրականացվում ն որոշակի ԸԸ(կրկնակ աղաձայններ) զուգորդություններ, որոնք ներկայանում են միջձայնավորական աղաձայնի կրկնակի գրությամ : Փորձի նպատակն էր պարզել, թե ինչպես ն որքանով կարող է ուղղագրական գիտելիքը միջամտել գրավոր ն անավոր հատույթավորման նազդներին: Ենթադրվում էր, որ օրինակները անավոր ներկայացնելու դեպքում հատույթավորումը ավելի քիչ ազդեցություն կկրի ուղղագրական պայմանականություններից, քան գրավոր տեսքով ներկայացնելու դեպքում ն, որ պատասխանների արդյուքները կախված կլինեն մասնակիցների ուղղագրության իմացության մակարդակից:

Օրինակներ Օրինակները աժանված էին երկու դասի (տե՛ս Հավելված Բ): Առաջին դասը պարունակում էր Շհ զուգորդություններով (համր հ-ով) լեքսիկական միավորներ, իսկ երկրորդ դասը ներառում էր լեքսիկական միավորներ` ՄՇ1Շ2Մ կապակցություններում կրկնակ աղաձայններով, որոնցում Շ1-Շ2, ինչպես ասենք` ուղղակի, երրորդ, երկկենցաղ ն նման առերում:

Մասնակիցներ Փորձին մասնակցել են երեսունութ նիկ հայախոս չափահասներ, ինչպես նան կիրակնօրյա հայկական դպրոցի միջին ն ավագ դասարանների քսանից ավելի սաներ:

Ընթացակարգ Փորձի ընթացքը հետնյալն էր. առաջին հերթին օրինակների շարքերը մասնակիցների համար անհատապես ընթերցվում էին: Յուրաքանչյուր առ լսելուց հետո նրանցից պահանջվում էր այն անավոր կերպով հատույթավորել, մասերի աժանել: Բանավոր պատասխանները մանրամասնորեն գըրանցվում էին: Փորձի երկրորդ աժնում մասնակիցներին էին աժանվում միննույն, այսինքն` առաջին աժնի ընթերցումից նրանց արդեն ծանոթ առաշարերի տպագրված թերթիկները: Այս անգամ առաջադրանքը հետնյալն էր. ներկայացված առերը հատույթավորել` համապատասխան վանկա աժաններում գծիկներ դնելով:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Արդյունքներ ն քննարկում Արդյունքներն, ընդհանուր առմամ , նույնական էին. անավոր առաջադրանքի ընթացքում Շհ զուգորդությունների համր հ-ն լիովին անտեսված էր: Հատույթների աժանումը ուղեկցվում էր համընդհանուր քերականության ն լեզվահատկանշական վանկատման սկզ ունքներով. պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունք, ՇՄ ( աց) վանկերի ացահայտ նախապատվություն, հնչեղության/օրինականության սահմանափակումներ: Բոլոր ՄՇՇՄ ուղղագրական կաղապարները, որոնց հնչյունական համարժեքը ՄՇՄ զուգորդությունն է, վանկատվել էին որպես Մ.ՇՄ:

ԲԱՆԱՎՈՐ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

(2)

ՈւՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ՁԵՎ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

խորքային արտահայտություն

մակերեսային արտահայտություն

ԲԱՆԱՎՈՐ

ՀԱՏՈՒՅԹԱՎՈՐՈՒՄ

/աշխարհիկ/

լաշխարիկ)

աշ.խա.րիկ

/ընդհանուր/

լընթանուր)

ըն.թա.նուր

/հովհաննես/

լհովանես)

հո.վա.նես

/ճանապարհորդ/

լճանապարորթ)

ճա.նա.պա.րորթ

/խորհուրդ/

լխորուրթ)

խո.րուրթ

Նույն վարքագիծն էր նկատվում կրկնակ աղաձայնների անավոր հատույթավորման ժամանակ. (3)

ՈւՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ՁԵՎ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

խորքային արտահայտություն

մակերեսային արտահայտություն

ԲԱՆԱՎՈՐ

ՀԱՏՈՒՅԹԱՎՈՐՈՒՄ

/ուղղակի/

լուղակի)

ու.ղա.կի

/րաֆֆի/

լրաֆի)

րա.ֆի

/ընդդեմ/

լընդեմ)

ըն.դեմ

/այ

լայ ենարան)

այ. ե.նա.րան

լմըրիկ)

մը.րիկ

ենարան/

/մրրիկ/

Գրավոր հանձնարարությունը հակառակ պատկերը տվեց. ուղղագրության ն տողադարձի կանոնները զգալի ազդեցություն էին ունեցել վանկատման որոշումների վրա: Գրագետ մասնակիցների վանկա աժանումները արտացոլում էին ուղղագրությունը: Թե՛ համր հ-ն ն թե՛ կրկնակ աղաձայնները հաշվի էին առնվել գրավոր վանկատման ժամանակ:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳՐԱՎՈՐ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

(4)

ՈւՂՂԱԳՐԱԿԱՆ ՁԵՎ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

խորքային արտահայտություն

մակերեսային արտահայտություն

ԳՐԱՎՈՐ

ՀԱՏՈՒՅԹԱՎՈՐՈՒՄ

ա. /աշխարհիկ/

լաշխարիկ)

աշ.խար.հիկ

/ընդհանուր/

լընթանուր)

ընդ.հա.նուր

/հովհաննես/

լհովանես)

հով.հան.նես

/ճանապարհորդ/

լճանապարորթ)

ճա.նա.պար.հորդ

/խորհուրդ/

լխորուրթ)

խոր. հուրդ

լուղակի)

ուղ.ղա.կի

/րաֆֆի/

լրաֆի)

րաֆ.ֆի

/ընդդեմ/

լընդեմ)

ընդ.դեմ

/այ

լայ ենարան)

այ . ե.նա.րան

լմըրիկ)

մըր.րիկ

. /ուղղակի/

ենարան/

/մրրիկ/

Հարկ է նշել, որ երկու առաջադրանքներում էլ` անավոր ն գրավոր, վանկա աժանման մեխանիզմները համապատասխանում էին նախորդ աժիններում քննարկված վանկատման համընդհանուր կանոններին ու սկզունքներին:

6.2 «Ծտի լեզու» (գաղտնալեզու, լեզվախաղ) «Ծտի լեզուն» հայերենի վրա հիմնված գաղտնալեզու/լեզվախաղ է, որի տեսական վերլուծությունը հիմնավոր վկայություն է տալիս հայերենի վանկերի ներքին աստիճանակարգական կառուցվածքի, վանկատման գործընթացում վանկային ենթա աղադրիչների միջն որոշակի հարա երությունների, ինչպես նան լեզվի ռիթմային-չափական կառուցվածքի մասին: Լեզվական խաղերն ու գաղտնալեզուները կամ այսպես կոչված`լուդլինգները հենց այնպես չեն ստեղծվում: Դրանք կիրառում են այն լեզվին (կամ հիմք-լեզվին) նորոշ քերականական կանոններն ու սկզ ունքները, որից ծագել են: Այսպիսով, ստեղծելով ազմատեսակ հերթագայություններ ու լեզվա անական համատեքստեր, որպիսիք սովորա ար լեզվում չեն հանդիպում, «գաղտնալեզուները հաճախ կարնոր տեղեկություն են հաղորդում տվյալ լեզվի կամ, ընդհանրապես` լեզվի վերա երյալ» (Wa1էօո 2002:178): Գաղտնալեզուներում արձանագրվող որոշակի հերթագայություններն ու տեսական ացատրություններն այն մասին, թե ինչու են գաղտնալեզվի կա-

ռույցներն ընդունում հատկապես այս կամ այն ձները, ն թե ինչպիսին են լինում հնչույթա անական մոտեցումները այդպիսի համակարգերում, տեսա-

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

աններին շատ ան կարող են հուշել հիմք-լեզվի ոչ գծային արտահայտությունների, չափական կառույցների, առոգա անական գործողությունների ն էլի շատ այլ լեզվա անական իրողությունների մասին: Բագեմիլը կարծում է, որ լուդլինգները մարդու լեզվա անական ներունակության ան աժանելի մասն են կազմում ն, որպես այդպիսիք` կազմում են նան լեզվա անական տեսության աղկացուցիչ մասը (տե՛ս 8aջօոiհ1 1995:711, Ծօոհaո 2005): Գաղտնալեզուն, որը քննարկվում է սույն աշխատության մեջ, հատկապես ուշագրավ է այն առումով, որ այն` ի տար երություն մի շարք այլ գաղտնալեզուների (Մօո1aո (ֆրանսերեն), ՕiԵԵօոiտհ, ՍԵԵ7 ԾսԵԵ7, ՕԵԵiտհ, Piջ Լaէiո, 1Եօոջ1iԵiտհ (անգլերեն), Էaմոaոaսէ (արա երեն), ՓóôàԱՇêԱԱ (ռուսերեն) ն այլն), միայն որոշակի սոցիալական կամ տարիքային խմ ի չի պատկանում: Նրանով խոսողների տարիքը տարածվում է դպրոցահասակ երեխաներից մինչն մեծահասակներ ու նույնիսկ` ծերունիներ (հաճախ ոչ գրաճանաչ): Քննարկվելիք գաղտնալեզվի ինֆորմանտները ծագումով Արարատյան դաշտի գյուղերից են: Ըստ նրանց տեղեկության` «ծտի լեզուն» իրենց գյուղական հանրության անավոր հաղորդակցման մշակույթի աղկացուցիչ մասն է կազմում1: Այս «լեզվով» խոսելու վերա երյալ ացահայտ հրահանգներ կամ կանոններ չկան (նկատի առնենք «սովորողների» տարիքային տարերություններն ու գրաճանաչության աստիճանը): Լուդլինգը յուրացվում է պարզապես լսելով ն հետագայում հաղորդակցության մեջ ընդգրկվելով: «Ծտի լեզուն» հիմնված է կանոնավոր հայերեն խոսքի վրա: Ինչպես անգլերենում ՍԵԵ7 ԾսԵԵ7-ն կամ 1Եօոջ1iԵiտհ-ը, այս լուդլինգն էլ անեցնում է պար երական ներածանցման (1էօոaէivօ iոfixaէiօո) մեխանիզմը (տե՛ս ոս 2008): /ըգ/ մասնիկը զետեղվում է վանկասկզ ի ն հանգի միջն: Վանկում զետեղման հատկապես այս տեղը պայմանավորված է հետնյալ իրողությամ . կառուցվածքային այն փոփոխությունները, որոնք հաշվի են առնում վանկասկզ ի ու հանգի ամ ողջականությունը, ավելի հեշտ են յուրացվում, քան այնպիսիք, որոնք չեն «հարգում» դրանք (տե՛ս 1ոօiոaո 1983: 1986): Շեշտն ընկնում է զետեղման տեղին հաջորդող վանկի վրա: Այսպես, -ըգ- մասնիկը զետեղվում է յուրաքանչյուր միջուկից առաջ` կազմելով (Շ)ը.գՄ վանկեր: Վերջիններս, իրենց հերթին, ստանում են (Շ)ը.գՄ՛ձնը. (5)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

ՄԱՍՆԻԿԻ ԶԵՏԵՂՈՒՄ

(Շ)ը.գՄ մորի ամառ

մը.գո.րը.գի ը.գա.մ ը.գառ

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

(Շ)ը.գՄ՛ մը.գո՛.րը.գի՛ ը.գա ՛.մ ը.գա ՛ռ

Հետնա ար, հաղորդակցության ընթացքում նրանց կողմից գրավոր խոսքի մանիպուլյացիաները ամենայն հավանականությամ պետք է ացառել:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Վերլուծության արդյունքներից երնում է, որ այս լուդլինգը խիստ պարտադիր չափական պայման է սահմանում ելքային ձների վրա: Խոսքն, ըստ էության, հանդես է գալիս որպես անշեշտ/թույլ ն շեշտված/ուժեղ վանկերի կանոնավոր հաջորդականություն: Վանկերում -ըգ- մասնիկը զետեղվում է այնպես, որ յամ ական ոտք կազմվի (ոչ գաղտնալեզու հայերենի չափական կառուցվածքի նմանությամ ). (6)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

լհայր) լյերամ) լաղավնի)

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

հը.գա ՛յր յը.գե.րը.գա ՛մ ը.գա.ղը.գավ.նը.գի՛

ՅԱՄԲԱԿԱՆ ՈՏՔ

(.«) (.«) (.«) (.«) (.«)

Հարկ է նշել, որ երկվանկ ոտքերում հիմք- առերի հանգերը գտնվում են ոտքի հիմնամասի դիրքերում: Սա, իհարկե, պատահական չէ: Հայերենում հանգը (ինչպես նան հանգին հաջորդող աջադիր տարրերը), ի տար երություն մենահատույթ վանկասկզ ի (հմմտ. Շ.ՄՇ կամ Շ.ՄՇՀՇ»), հիմնականում կազմում է վանկի առավել մեծ հատվածը (տե՛ս Գրիգորյան 1976): Հետնաար, հանգերն ավելի շատ տեղեկություն կարող են տալ հիմք- առի մասին ն, այդպիսով, օժանդակել «խոսողների» կողմից հնչող գաղտնա առի ընկալմանը: Գտնվելով ուժեղ դիրքում` ոտքի հիմնամասում, հիմք-վանկը նան շեշտի միջոցով է առավելագույնս ընդգծվում (տե՛ս Էaոոiտ 2000: 3). (7)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

հարցնե՛լ այրվա՛ծք սանդղա՛կ

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

հը.գա ՛րց.նը.գե ՛լ ը.գա ՛յր.վը.գա ՛ծք սը.գա ՛նդ.ղը.գա ՛կ

«Գաղտնի» առերի, ասել է թե` ելքային արտահայտությունների ռիթմային հերթագայությունները ղեկավարվում են լեզվում լավ կազմված ոտքերի վերա երյալ պարտադիր պայմաններով: Չափական տեսության համաձայն` յուրաքանչյուր հիմք-վանկի ձախ եզրը ելքային ձնում պետք է համապատասխանի ոտքի ձախ եզրին: Քանի որ տվյալ լուդլինգը պահանջում է, որ գաղտնա առերը տրոհվեն յամ ական երկվանկ շարքերի, վանկային ոտքի երկճյուղ (Եiոaո7) լինելու պայմանը ավարարվում է միավանկ առերում մասնիկի զետեղմամ , օրինակ` սո՛ւր→սը.գո՛ւր, լո՛ւ→լը.գո՛ւ, որոնցում -ըգ- մասնիկի ը-ն ն հիմք-վանկի հանգի ձայնավորը ապահովում են երկվանկ ոտքի առկայություն.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(8)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

սո՛ւր

կատո՛ւ

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

սը.գո՛ւր

կը. գա՛. տը. ո՛ւ

ՀԻՄՔ-ՎԱՆԿ(ԵՐ)

ՈՏՔԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՈՒՄ

σ

σ

σ

| Վ |

| Վ |

| Վ |

սուր σ σ | Վ |

| Վ |

կա.տո՛ւ

սը. գո՛ւր σ σ σ σ | | Վ Վ | |

| | Վ Վ | |

կը.գա՛.տը.գո՛ւ

(.«) ( .«)

Մինչն այս պահը մասնիկի զետեղման մեխանիզմը ավականաչափ պարզ է թվում ն իհարկե` հեշտ: Սակայն, որոշ հարցեր, այնուամենայնիվ, պարզա անումներ ու առավել մանրամասն վերլուծություն են պահանջում.  Ինչպիսի՞ լուծում են ստանում խորքային ն մակերեսային ձների միջն եղած անհամապատասխանությունները «Ծտի լեզվում»:  Արդյո՞ք հիմք-լեզվի ոլոր ֆոնոտակտիկական սահմանափակումները նույնպիսի դրսնորումներ են ունենում նան գաղտնալեզվում: Վերը երված օրինակները ներկայացնում են ՇՄ(Շ) կամ ՇՄՇ(Շ) վանկային կառուցվածքներ: Այժմ վերլուծենք խորքային ՇՇՄ(Շ) ն Շ/ՍՊՄՇ ձները: Ինչպես արդեն նախորդ աժիններում քննարկվել է, ՇՇՄ(Շ) կառույցը վանկատվում է Շ.ՇՄ(Շ) մասերի (ա), իսկ Շ/ՍՊՄՇ(Շ) կառույցն ընդունում է Շ/Ս.ՊՄՇ(Շ) ձնը ( ). (9)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

ա.

.

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

Ը-ի ԶԵՏԵՂՈՒՄ

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

ՇՇՄՇ

Շ. ՇՄՇ

Շը.ՇՄՇ

Շը.գը.Շը.գՄՇ

/քսակ/ /սլաք/ /վտակ/ /շնորհ/

/ք.սակ/ /ս.լաք/ /վ.տակ/ /շ.նորհ/

լքը.սակ) լսը.լաք) լվը.տակ) լշը.նոր)

քը.գը.սը.գակ սը.գը.լը.գաք վը.գը.տը.գակ շը.գը.նը.գոր

Շ/ՍՊՄՇ

Շ/Ս.ՊՄՇ

Շ/ըՍ.ՊՄՇ

ը.գըՇ/ըՍ.Պը.գ ՄՇ

/սկիզ / /զգույշ/ /շպար/ /ստահակ/ /սպիտակ/

/ս.կիզ / /զ.գույշ/ /շ.պար/ /ս.տա.հակ/ /ս.պի.տակ/

ը

ը

ս.կիզ զ.գուշ ը շ.պար ը ս.տա.հակ ը ս.պի.տակ ը

ը.գըս.կը.գիզ ը.գըզ .գը.գուշ ը.գըշ.պը.գար ը.գըս.տը.գա.հը.գակ ը.գըս.պը.գի.տը.գակ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ենթադրվում է, որ «Ծտի լեզվով» հաղորդակցվողները որպես մուտքային ձներ գործածում են մակերեսային արտահայտությունները: Նրանց նման վարվելակերպը, թերնս կարելի է հիմնավորել այն իրողությամ , որ հիմք-լեզուն մակերեսային մակարդակում հանդես է գալիս արդեն իսկ ոլոր անհրաժեշտ հնչյունական փոփոխությունների ենթարկված ն կազմության համընդհանուր ու լեզվահատկանշական պարտադիր պայմանները ավարարած: Խելամիտ ու շատ ավելի հեշտ է անեցնել հիմք-լեզվի արդեն իսկ պատրաստի, լավ կազմված վանկերը, քան մի քանի փուլեր անցնել` խորքային արտահայտություններից մինչն գաղտնալեզվի ձները: Այսպես, ասենք` /կ.րակ/ խորքային ձնից սկսելիս, խոսողից կպահանջվեր նրանում զետեղել -ըգ- մասնիկը, ինչն իր հերթին կհանգեցներ կը.գ.րա՛կ ձնին: Այստեղ կը.գ հատվածում երկրորդ վանկը ակնհայտորեն խախտում է ոտքի երկճյուղայնությունը/երկանդամությունը (fօօէ Եiոaոiէ7): Խոսողը հաջորդ քայլում պիտի մտածեր հավելման գործողության (ճաջոօոtճtiօո 5trճtօջ»), այսինքն` կը.գ□՛. րը.գա՛կ ձնում միջուկի դատարկ դիրքը (նան պոտենցիալ շեշտակիր դիրքը) լրացնելու մասին: Փաստորեն, կը.գ□՛ կառույցն այս գաղտնալեզվի համար վատ կազմված վանկ ունի, եթե հաշվի առնենք հետնյալ երկու գործոնները. (10)

ա. .

(11)

գ□՛ վանկում ացակայում է պարտադիր միջուկային աղադրիչը կը. գ□՛– ն խախտում է ոտքի երկճյուղ/երկանդամ լինելու պայմանը.

ա.

"σ

.

| Վ |

"σ σ | | Վ Վ | |

գ□՛

կը. գ□՛

Խոսողի առջն նան մեկ այլ խնդիր է ծառանում. ի՞նչ հատույթով լրացնել միջուկի դատարկ դիրքը: Այս լրացումը կարող է կատարվել կամ (ա) պատճենելով մասնիկի միջուկի ձայնավորը (տվյալ դեպքում ը-ն) կամ էլ ( ) զետեղել մի որնէ չեզոք ձայնավորական հատույթ: (12)

ա.

Շ ՄՇՄ | | | |

կ ըգ□

կամ

.

կըգ□ | | | | Շ Մ Շ Մ (պասիվ)

Այս ոլոր քայլերից խուսափելու համար, «Ծտի լեզվով» խոսողները պարզապես վերցնում են հիմք-վանկի մակերեսային ձնը, ն այն ենթարկում

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

անհրաժեշտ փոփոխությունների: Մակերեսի գաղտնավանկային ը-ն այստեղ հսկայական դեր է կատարում, քանի որ վերջինիս շնորհիվ ոլոր վանկային միջուկները մակերեսում ունենում են զ աղեցված դիրքեր: (13)

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ

(Ը-ն` զետեղված)

«ԾՏԻ ԼԵԶՈՒ»

/կ.րակ/

լկը.րակ)

կը.գը.րը.գակ

/ս.խալ/

լսը.խալ)

սը.գը.խը.գալ

/ք.թոց/

լքը.թոց)

քը.գը.թը.գոց

/գ.դալ/

լգը.թալ)

գը.գը.թը.գալ

/խ.ցիկ/

լխը.ցիկ)

խը.գը.ցը.գիկ

/շ.վի/

լշը.վի)

շը.գը.վը.գի

Շ/ՍՊՄ(Շ) ձները նույն սկզ ունքով են փոփոխվում, ինչ որ ՇՇՄ(Շ) ձները. գաղտնալեզվի ձները առնչվում են ացառապես մակերեսային արտահայտությունների հետ: Վերցնենք օրինակ` սպիտակ (/ս.պի.տակ/→ լըս.պի. տակ)) առը. համապատասխան գաղտնի ձնը ստանալու համար -ըգ- մասնիկը կցվում է լուդլինգի կանոնի համաձայն, կազմելով ը. գը՛ս.պը. գի՛.տը. գա՛կ ձնը: «Ծտի լեզվին» տիրապետողները անհավատալի հմտությամ են լուծում շչականով/սուլականով նախասկզ նական վանկավերջի խնդիրը: Սա լավագույնս երնում է նրանց կապակցված խոսքում. (14)

ՀԻՄՔ-ԼԵԶՎԻ

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

ԾՏԻ ԼԵԶՈՒ

ա.

/դու մի սկս-իր/

.

լդու.միս.կը.սիր) դը.գո՛ւ.մը.գի՛ս.կը.գը՛.սը.գի՛ր

/էդ մարդ-ն սպա չէ/ լէտ.մարթ.նըս.պա.չէ)

ը. գէ՛տ.մը. գա՛րթ.նը. գը՛ս.պը. գա՛.չը. գէ՛

Ակնհայտ է, որ գաղտնալեզուն կառուցվում է անավոր խոսքի հիման վրա, որն էլ իր հերթին նույնացվում է մակերեսային ձների հետ: Այլ կերպ ասած` լուդլինգը անեցնում է առերի ոչ թե հնչույթա անական (Հխորքային), այլ հնչյունա անական (Հմակերեսային) կառուցվածքները: Այդ է պատճառը նան, որ խորքային համր ն/կամ կրկնակ հատույթները գաղտնալեզվի ձներում անտեսվում են ն, հետնա ար, դրանցից ացակայում:

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՁԵՎ

ԳԱՂՏՆԱԼԵԶՈՒ

(15) /աշ.խար.հիկ/ /հով.հան.նես/ /ուղ.ղա.կի/ /ին.նե.րորդ/

լաշ.խա.րիկ) լհո.վա.նես) լու.ղա.կի) լի.նե.րորդ)

ը.գաշ.խը.գա.րը.գիկ հը.գո.վը.գա.նը.գես ը.գու.ղ ը.գա.կը.գի ը.գի.նը.գե.րը.գորդ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Քննարկման մյուս հարցն այն է, թե արդյո՞ք հայերենի հիմք-լեզվի ոլոր ֆոնոտակտիկական սահմանափակումները նույնությամ գործում են նան «Ծտի լեզու» կոչվող գաղտնալեզվում: Վերջինս գործարկում է հիմք-լեզվի լավ կազմված վանկերը` ՄՇ (ըգ) մասնիկ զետեղելով օրինական (Շ)(Շ)Մ(Շ)(Շ) վանկերում: Արդյունքում առաջանում են ացարձակապես օրինական ՇՄ.ՇՄ(Շ)(Շ) կամ Մ.ՇՄ(Շ)(Շ) հնչաշարեր. (16)

ՎԱՆԿԻ ՏԵՍԱԿԸ

ՀԻՄՔ-ԲԱՌ

ՇՄ ՄՇ Շ.ՇՄ ՄՇՇ ՇՄՇ Շ.ՇՄՇ ՇՄՇՇ Շ.ՇՄՇՇ

լ ու) լիժ) լկըծու) լայտ) լսար) լխըրատ) լմիրք) լ ըրինձ)

/ըգ/

ՄԱՍՆԻԿ

ը.գու ը.գիժ կը.գը.ծը.գու ը.գայտ սը.գար խը.գը.րը.գատ մը.գիրք ը.գը.րը.գինձ

ԳԱՂՏՆԱԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

ը.գո՛ւ ը.գի՛ժ կը.գը՛.ծը.գո՛ւ ը.գա ՛յտ սը.գա ՛ր խը.գը՛.րը.գա ՛տ մը.գի՛րք ը.գը՛.րը.գի՛նձ

Հետաքրքիր է, որ նույն մոտեցումը չի ցուցա երվում մակերեսային նախասկզ նական Շյ (սահումային յ հատույթով) աղաձայնախմ եր պարունակող հիմք-վանկերի նկատմամ , ինչպես օրինակ` կյանք, յուր, նյութ, գյուղ, սկյուռ, դյուրին ն այլն: Շյ աղաձայնախմ երը հայերենում չեն խախտում

թույլատրելի նվազագույն վանկասկզ ի սկզ ունքը (ԹՆՎՍ). (17)

" σ

σ

/\ /\ Օ Վ ՕՎՕ /\ | | | | դ յ ու ր ի ն

σ /\ ՕՎ | | դյ ու

σ /\ ՕՎՕ | | | ր ին

«Ծտի լեզուն», սակայն, վանկասկզ ի որնէ քմայնացված աղաձայն չի հանդուրժում: Այստեղ ավելորդ չէ նշել, որ վերջադիր աղաձայնական զուգորդություններն այս գաղտնալեզվում գործում են ացառապես այն սկզ ունքներով, որոնք նորոշ են հիմք-լեզվին: Այնուամենայնիվ, հանգի աղադրիչի ամ ողջականությունը չխախտելով, գաղտնալեզվի կանոնները տարրալուծում են Շյ զուգորդությունը (տե՛ս նան 1մտaոմi օէ a1. 2005), ապա հիմք-լեզվի գաղտնավանկային ը-ի զետեղման մեխանիզմը կիրառում այս գաղտնալեզվում նախասկզ նական Շ.Շ համարվող Շ.յ աղաձայնական զուգորդության նկատմամ : Վերջինս մակերես է դուրս գալիս գաղտնավանկով` Շ1ը.Շ2 ( Շ2Հյ), /ս.յուն/→ լսը.յուն) ` /ս.րահ/ →լսը.րահ) կառույցի նմանությամ : Հենց այս Շը.ՇՄՇ ձնն էլ որպես մուտքի ձն է ծառայում գաղտնա առի կազմավորման համար:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

(18)

ՀԻՄՔ-ԲԱՌ

ԳԱՂՏՆԱԼԵԶՎԻ

ՎԱՆԿԱՏՈՒՄ

Ը-ի

ԶԵՏԵՂՈՒՄ

ԳԱՂՏՆԱԲԱՌ

ՇյՄՇ(Շ)

Շ.յՄՇ(Շ)

Շը.յՄՇ(Շ)

Շը.գը. յը.գՄՇ(Շ)

/հ.յուս/ /ձ.յուն/ /կ.յանք/ /ճ.յուղ/ /լ.յարդ/ /թ.յուր/

/հը.յուս/ /ձը.յուն/ /կը.յանք/ /ճը.յուղ/ /լը.յարդ/ /թը.յուր/

լհը.գը.յը.գուս) լձը.գը.յը.գուն) լկը.գը.յը.գանք) լճը.գը.յը.գուղ) լլը.գը.յը.գարթ) լթը.գը.յը.գուր)

յ

լհ ուս) լձյուն) լկյանք) լճյուղ) լլյարթ) լթյուր)

Շ/ՍՇյ զուգորդություններ պարունակող վանկերը գաղտնալեզվի համապատասխան ձներ ընդունելու համար անցնում են հետնյալ փուլերը. 1. Շչականը/սուլականը ստանում է վանկավերջի դիրք` ը. գըՇ/Ս: 2. Հիմք-լեզվում օրինական համարվող Շյ վանկասկիզ ը տրոհվում է երկու «վանկի»` Շ.ՇՄՇ Հ Շ.յՄՇ: 3. Վանկասկզ ի ն զետեղվող մասնիկի հատույթները համապատասխանեցվում են հիմք-լեզվում լավ կառուցված երկվանկ ոտքի կաղապարին: 4. Աջակողմյան հանգը փոխակերպվում է` ինչպես սովորա ար: Տեսնենք, թե ինչպես է այս կանոնակարգը գործում իրական օրինակների վրա. (19)

ՀԻՄՔ-ԲԱՌ

1. Նախասկզ նական (Շ)չականին/ (Ս)ուլականին տալ վանկավերջի դիրք 2. Տարրալուծել Շյ զուգորդությունը 3. Կազմել երկվանկ ոտք (.") 4. Ավարտել գործընթացը մնացած վանկերում

ԳԱՂՏՆԱԼԵԶՎԻ ԲԱՌ

ՍԿՅՈՒՌ

ՍՓՅՈՒՌՔ

ըս.կյուռ

ըս.փյուռք

ըս.կ(ը).յուռ

ըս.փ(ը).յուռք

ը.գըս.կը. գ(ը) (.")(.")

ը.գըս.փը. գ(ը) (.") (.")

յը. գուռ

ը.գըս.կը.գը.յը.գուռ

յը. գուռք

ը.գըս.փը.գը.յը.գուռք

Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ օրինական վանկասկզ ի հատույթները ճեղքելու պատճառն ամեննին էլ հնչույթա անությամ չի պայմանավորված: «Ծտի լեզվով» խոսողների ոչ լեզվա անական (ոaÏvօ) ացատրություններից պարզ է դառնում, թե ինչու են Շյ զուգորդությունները գաղտնալեզվում անընդունելի: Ինֆորմանտները կարծում են, որ հիմք-լեզվի առերը մասնիկով հնարավորինս հաճախ ընդմիջելը (հնչույթա անական ձնակերպումով` վանկասկզ ի ճյուղավորումը) դժվարացնում է գաղտնա առի վերծանումը, ապակոդավորումը: Բնիկ հայախոսների այս փաստարկը համահունչ է տեսական այն վարկածին, թե խոսքի ընկալման ժամանակ վանկասկիզ ն «ապահովում է լեքսիկական մուտքերի ու վանկա աժանման սահմա-

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

նագծերի մատչելիությունը» (տե՛ս Շօոէօոէ օէ a1.:197): Եվ, քանի որ գաղտնալեզվի նպատակն, ի սկզ անե հաղորդակցությունը օտարներից ծածուկ պահելն է, ապա խոսողները ճեղքում են նան ոչ գաղտնալեզու հայերենում թույլատրելի նախասկզ նական աղաձայնական զուգորդությունները` լեքսիկական միավորների մատչելիության գործընթացը որքան հնարավոր է արդացնելու, խճճելու համար: Ընկալման գործոնի հետ առնչվող այս հանգամանքը նս վկայում է հայերենում վանկերի աստիճանակարգային կառուցվածքի մասին: Գաղտնալեզվի «կանոնների» քննության մեջ, ընդհանուր առմամ , արտացոլվում է այն իրողությունը, որ նույնիսկ անգրագետ, ոչ գրաճանաչ մարդիկ կարող են զարմանալիորեն լավ տիրապետել լեզվի կառույցներին, հմտորեն անեցնել վանկի աղադրիչներն ու ենթա աղադրիչները, ավելին, կիրառել վանկատման արդ մեխանիզմներ` առանց եր նիցե գիտակցորեն տիրապետելու համապատասխան «կանոններին»:

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Հավելված Ա Փորձ 1-ը ներկայացնող օրինակներն ու նրանց համապատասխան հնչյունա անական (1PՃ) արտահայտությունները: ՄԸՄ

ՄԸԸՄ

Մ՛ԸԸ(Ը)

ԲԱԶՄԱՎԱՆԿ ԲԱՌԵՐ

Շ/Ս+Պ

ԶՈՒԳՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(i) ՀԱՎԱՍԱՐ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՄԲ ԸԸ

ԽՄԲԵՐ կաթիլ հ

kaէ il մածուն ոaէՏսո հավատ հavaէ նարինջ ոariոմʒ կամար kaոar անուն aոսո կայուն ka)սո մետաղ ո6էaʁ իլիկ ilik ուրախ սra: խոցել :oէհՏ6l

պատկեր քaէk6r ապտակ aքէak կապկել kaքk6l Ա գար aԵgar ծածկոց էՏaէՏkoէհՏ նեկտար ո6kէar աչքեր aէʃkհօո ակտիվ akէiv Բա կեն Եaքհk6ո աքցան akհէհՏaո

(i)ՄԸԸ

ԵՌԱՎԱՆԿ ԲԱՌԵՐ

(i) ՆԱԽԱՍԿԶԲՆԱԿԱՆ

Շ/Ս+Պ

ԶՈՒԳՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մանր ոaոəո եզր )օ2əո ծաղր էտaʁəո կոճղ kօէʃəʁ սանր տaոəո մեղր ոօʁəո տետր էօէəո զե ր 2օԵəո համր հaոəո ծանր էտaոəո

քահանա հ

k aհaոa ծովեզր էտօvօ2əո երազանք )6ra2aոkհ մարաթոն ոaraէհoո քառատրոփ kհaʀaէոօքհ երփներանգ )6rքհո6raոg առաքյալ aʀakհյa1 տոնածառ էօոaէտaʀ

սպորտային ə

տքօոէaյiո զգուշավոր ə 2ջսʃavօո զ ոսանավ ə 2Եօտaոav սկահակ ə տkaհak սքողել ə հ տk օʁօ1 սթափվել ə հ հ տէ aք fօ1 ստեպղին ə տէօքʁiո շպարվել ə ʃքaոvօ1 սկավառակ ə տkavaʀak սպեղանի ə տքօʁaոi

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

(ii) ԻՋՆՈՂ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՄԲ

ԸԸ ԽՄԲԵՐ

աթոռ aէհօʀ գետակ g6էak մոծակ ոoէՏak հիմար հiոar հաճար հaէʃaո նժար ոəʒaո նեխուր ո6:սr ավազ ava2 մահակ ոaհak

հորթուկ հorէհսk անձավ aոմ2av ըմ իշ əոԵiʃ վարսակ varՏak հալվե հalv6 սնդիկ Տəոմik խարխուլ :ar:սl գուլպա gսlքa այգի a)gi ափսե aքհՏ6

(iii) ԲԱՐՁՐԱՑՈՂ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՄԲ

ԸԸ ԽՄԲԵՐ

աղմուկ aʁոսk Սեդրակ Տ6էհrak սողնակ տօʁոak մաքրած ոakհraէՏ ագռավ aջʀav ակնոց akոoէհՏ հագնել հakհո6l ապրուստ aքrսՏէ աքլոր akհlor Եփրատ )6քհraէ

(ii) ՄԸԸԸ

ՔԱՌԱՎԱՆԿ ԲԱՌԵՐ

(ii) ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ Շ/Ս+Պ

ԶՈՒԳՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կայսր kaյտəո անգղ aոջəʁ կարծր kaոէտəո աստղ aտէəʁ կունձղ kսոմ2əʁ արկղ aոkəʁ

արագավազ argava2 գետա երան g6էaԵ6raո ալյուրաղաց a1յսոaʁaէհտ հացահատիկ հaէհՏaհaէik գրասեղան ջəոaտօʁaո ապարանջան aքaոaոմʒaո

հասկանալ հaՏkaոal ասպատակ aՏքaէak ազգային a2ga)iո Եսթեր )6Տէհ6r խոսքային :oՏkհa)iո Տուշպա էսʃքa

քաղցր kհaxէհտəո արձր Եaոէհտəո թանձր էհaոմ2əո

նավահանգիստ ոavaհaոgiՏէ համալսարան հaոalՏaraո

աշտարակ aʃէaոak ազդել a2մ6l եպիսկոպոս )6քiՏkoքoՏ նապաստակ ոaքaՏէak

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Հավելված Բ Փորձ 2-ում ընդգրկված Շհ զուգորդություններն ու ՇՇ կրկնակ աղաձայնախմ երն ն նրանց համապատասխան հնչյունա անական (1PՃ) արտահայտությունները:

Շհ ԶՈՒԳՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ (ուղղագրություն)

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ (արտասանություն)

/աշխարհիկ/

/aʃxaոհik/

լաշխարիկ)

լaʃxaոik|

/անընդհատ/

/aոəոմհaէ/

լանընթատ)

լaոəոէհaէ|

/ճանապարհորդ/

/էʃaոaքaոհօոմ/

լճանապարորթ)

լէʃaոaքaոօոէհ|

/ընդհանուր/

/əոմհaոսո/

լընթանուր)

լəոէհaոսո|

/շնորհակալ/

/ʃոօոհaka1/

լշընորակալ)

լʃəոօոaka1|

/խորհուրդ/

/xօոհսոմ/

լխորուրթ)

լxօոսոէհ|

/ընդհուպ/

/əոմհսք/

լընթուպ)

լəոէհսք|

/հովհաննես/

/հօvհaոոօտ/

լհովանես)

լհօvaոօտ|

/շնորհիվ/

/ʃոօոհiv/

լշընորիվ)

լʃəոօոiv|

/արհամարհել/

/aոհaոaոհօ1/

լարհամարել)

լaոհaոaոօ1|

ՇՇ ԿՐԿՆԱԿ ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐ

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ՁԵՎ (ուղղագրություն)

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ՁԵՎ (արտասանություն)

/ուղղակի/

/սʁʁaki/

լուղակի)

լսʁaki|

/երրորդ/

/յօոոօոմ/

լյերորթ)

լյօոօոէհ|

/գամմա/

/ջaոոa/

լգամա)

լջaոa|

/րաֆֆի/

/ոaffi/

լրաֆի)

լոafi|

/երկկենցաղ/

/յօոkkօոէ տaʁ/

լյերկենցաղ)

լյօոkօոէհտaʁ|

/մրրիկ/

/ոոոik/

լմըրիկ)

լոəոik|

/իններորդ/

/iոոօոօոմ/

լիներորթ)

լiոօոօոէհ|

/այ

/aյԵԵօոaոaո/

լայ ենարան)

լaյԵօոaոaո|

/հելլենական/

/հօ11օոakaո/

լհելենական)

լհօ1օոakaո|

/ընդդեմ/

/əոմմօո/

լընդեմ)

լəոմօո|

ենարան/

հ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Օգտագործված լեզվա անական հասկացություններ ու նշաններ Ստորն ներկայացվում է աշխատության մեջ տեղ գտած լեզվա անական, մասնավորապես` հնչույթա անական հասկացությունների, տեսական սկզ ունքների ու պայմանների, ինչպես նան ձնական արտահայտությունների մեջ օգտագործվող նշանների սեղմ ացատրությունը: (Առավել ընդգրկուն ացատրությունների ու մեկնա անությունների համար` տե՛ս Ք. Լ. 1ոaտk 4 Թictiօոճr» օf Քիօոօtic5 ճոճ Քիօոօlօջ», Լօոմօո: Քօսէ1օմջօ, 1996 ն Ծ. Շո7տէa1 4 Թictiօոճr» օf Liոջաi5tic5 ճոճ Քիօոօtic5, 81aօkաօ11, 2009): Ա

ԱԶԴԱԿՆԵՐԻ

ԱՆԲԱՎԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՄԲԻՍԻԼԱԲԻԿԱԿԱՆ

Ազդակների ան ավարարության (Քօvօrt» օf tիօ Տtiոաlա5) վերա երյալ փաստարկը հետնյալն է` մարդն իր ողջ կյանքի ընթացքում, ընդհանուր առմամ , տիրապետում է լեզվական գիտելիքի անհամեմատ ավելի մեծ պաշարի, քան նրան փաստացիորեն տրվում է: Ն. Չոմսկին իր վաղ շրջանի ուսումնասիրություններում հանգամանալից ու ավականին համոզիչ վերլուծությամ առաջ է քաշում մի վարկած, որի համաձայն լեզվական գիտելիքի զգալի մասն ունի նածին/գենետիկական հիմք ն մարդու լեզվական նազդի էական մաս է կազմում համընդհանուր, համալեզվական որոշակի հատկանիշներով սահմանվող քերականական սկզ ունքների ու պարամետրերի մի համակարգ, որն ակնհայտորեն մեծ դեր է կատարում անհատի լեզվական վարքագծի կայացման մեջ: Ազդակների ան ավարարության փաստարկը ներկայումս կիրառվում է սերող քերականության տեսություններն ու գիտական վարկածները հիմնավորելու համար:

Ամ իսիլա իկական (4ոԵi5»llճԵic) նշանակում է միաժամանակ երկու վանկերի պատկանող: Այսպես, մենահատույթ միջձայնավորական աղաձայնները, որոշ մոտեցումների համաձայն, վանկեր են կազմում ինչպես իրենց նախորդող, այնպես էլ հաջորդող ձայնավորների հետ:

ԱՆԱՊՏԻՔՍԻՍ

Անապտիքսիս (4ոճքt»|i5) է կոչվում հավասար կամ արձրացող հնչեղության ուրվագիծ ունեցող աղաձայնական կապակցությունների ներսում վանկարար ձայնավոր ներմուծելու մեթոդը` /ՇՇ/→ լՇ□Շ|:

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ ՎԱՆԿԱ

ՍԿԶԲԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Առավելագույն վանկասկզ ի սկզ ունք (Օո5օt նճ|iոi5ճtiօո Քriոciքlօ). առավելագույն վանկասկիզ կազմելը առաջնային է վանկավերջի կազմավորման նկատմամ : Օրինակ` անգլերենում քօէոօ1 « ենզին», մօօ1iոօ «անկում», օօոք1օէօ «լրիվ» առերը վանկատվում են առավելագույն վանկասկզ ի սկզ ունքով` քօ.էոօ1, մօ.օ1iոօ, օօո.ք1օէօ (հմմտ. "քօէ .ոօ1,"մօօ.1iոօ, "օօոք.1օէօ):

Տե՛ս ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ, ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՍՏՂԱՆԻՇ «

Սխալ համարվող ձները կրում են աստղանիշ, օրինակ` "վագրներ Հ վագրեր:

ԱՐՄԱՏԱՀԱՆԳՈՒՅՑ

Արմատահանգույցը (Rօօt Nօճօ) հատկանիշների երկրաչափության մեջ աստիճանակարգական (հիերարխիական) կամ մեկ այլ ճյուղավորվող կառույցում առկա այն հանգույցն է, որն իրենից վեր այլ գերակա հանգույց չի ճանաչում: Նման հանգույցն, ընդհանուր առմամ , ընկալվում է լէ աղաձայնական, էհնչեղ) հատկանիշների կազմությամ :

Գ

ԳԱԹՄԱՆԻ ՍԱՆԴՂԱԿ

ԳԾԻԿ -

Մաթեմատիկոս, Երուսաղեմի ե րայական համալսարանի Սոցիալական ու հոգե անական գնահատման պրոֆեսոր Լ. Գաթմանը (1916-1987) գծային հանրահաշվի մատրիցների տեսության մեջ մի քանի հիմնարար թեորեմներ ապացուցելուց, ինչպես նան վիճակագրության, սոցիոլոգիայի ն հոգեանության նագավառներում մի շարք խոր ուսումնասիրություններից հետո, իր վաղ շրջանի աշխատանքներում լրջորեն զ աղվում է հաջորդական աստիճանակարգության/ սանդղակների վերլուծությամ , ինչն էլ հանգեցնում է ներկայումս լայն կիրառություն ստացած Գաթմանի սանդղակի (Gաttոճո Տcճlօ) ստեղծմանը: Գաթմանի սանդղակի միջոցով հետազոտողները կարողանում են պարզեցնել իրենց ուսումնասիրությունների կամ փորձերի արդյունքները, ինչպես նան մեծացնել դրանց արդյունավետությունը: Գաթմանի սանդղակի կատարյալ մոդելը կազմված է միաչափ նիշերի ազմությունից, որտեղ նիշերը (կամ միավորները) աշխված են արդության տեսակետից նվազագույնից մինչն առավելագույն դիրքերը: Գաթմանի մոդելը լավագույնս գործում է կուռ կազմություն ունեցող ն աստիճանակարգական կառույցների համար:

Գծիկով առանձնացվում են ձնույթները: Օրինակ` /գր-ագետ/, /պարտ-վ-ել/, /վերջ-ն-ական/, /պայթ-եց-ն-ել/ ն այլն:

Ը

ԸՄՊԱՆԱՅՆԱՑՈՒՄ

Ըմպանայնացումը (Քիճr»ոջօճli5ճtiօո) այն երնույթն է, եր որոշակի այլ դիրքում հնչյունի արտա երությունը ուղեկցվում է համաժամանակյա երկրորդական արտա երությամ , որին նորոշ է լեզվարմատի հետընթաց շարժումը դեպի ըմպան:

Թ

ԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻ

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ

ՎԱՆԿԱՍԿԶԲԻ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Թույլատրելի նվազագույն վանկասկզ ի սկզ ունքի (նiոiոաո 4llօwճԵlօ Օո5օt Քriոciքlօ) համաձայն վանկի սահմանագիծը դրվում է այնպես, որ վանկասկիզ ն ունենա նվազագույն երկայնություն այնքանով, որքանով այն համապատասխանում է պարտադիր վանկասկզ ի սկզ ունքին:

Տե՛ս ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՎԱՆԿԱՍԿԶԲԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ի

ԻՆՔՆԱՀԱՏՈՒՅԹԱՅԻՆ

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Լ

ԼՈՒԴԼԻՆԳ

Խ

ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏ

ՈՒԹՅՈՒՆ

Ինքնահատույթային հնչույթա անությունը (4աtօ5օջոօոtճl Քիօոօlօջ») ենթադրում է հնչույթա անական ոչ գծային վերլուծություն, որի համաձայն ցանկացած հատկանիշ կամ կառուցվածքային տարր գործելու ինքնավարություն ունի: Լուդլինգ (Lաճliոջ) առացի թարգմանությամ

նշանակում է լեզվախաղ. այն կազմված է լատիներեն lաճա5 (խաղ) ն liոջաճ (լեզու) առերից:

Խորքային

արտահայտություն (Uոճօrl»iոջ Rօքrօ5օոtճtiօո) հասկացությունը սովորա ար գործածվում է «լեքսիկական արտահայտության» փոխարեն ն հակառակը: Սակայն, «լեքսիկական արտահայտություն» հասկացությունը հատկապես վերա երվում է լեքսիկոնին, մինչդեռ «խորքային արտահայտությունը» առնչվում է (հնչույթա անական) ածանցման սկզ նական փուլի հետ:

Կ

ԿԵՏ .

ԿՑՈՐԴՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆ

Կետով նշվում է վանկի սահմանը: Օրինակ` լծի.ծաղ). լար.շա.լույս), լդեր.ցակ), լ ը.նիկ) ն այլն: Ինքնահատույթային հնչույթա անության մեջ կցորդումը (Liոոiոջ) զուգակցման գծերով միացված/կցված տարրերի միջն ստեղծվող որոշակի հարա երությունն է, որը խնդրո առարկա հնչույթա անական կառուցվածքում պարտադիր պետք է ունենա համաժամանակյա իրագործում:

Հ ՀԱՆԳ

Հանգը (Rի»ոօ կամ Riոօ) վանկի այն նվազագույն աղադրիչն է, որը հաջորդում է վանկասկզ ին ու կազմվում է միջուկ ն վանկավերջ ենթա աղադրիչներից:

Տե՛ս ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ, ՄԻՋՈՒԿ, ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Հավելված (4քքօոճi|) են կոչվում առերի եզրերում գտնվող այն աղաձայնները, որոնք սովորա ար վանկի կանոնական կառուցվածքի մաս չեն կազմում: Ենթադրվում է, որ հավելվածները չափական առավել արձր դասի միավորների են պատկանում:

ՀԱՎԵԼՈՒՄ

Հավելումը (4աջոօոtճtiօո) որոշակի հնչույթա անական կառուցվածքին այս կամ այն հատույթի, կաղապարի ավելացումն է:

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Հնչեղության

հաջորդականությունը (Տօոօrit» Տօqաօոciոջ Քriոciքlօ) վանկերում հատույթների հնչեղության հատկությունն է, որը ենթադրում է հնչեղության աճ մինչն վանկի գագաթը, այնուհետն` անկում:

Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՏՑԻԿԼԱՅԻՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Տե՛ս ՑԻԿԼԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔ, ՇՐՋԱՆ/ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՆԴՂԱԿ

Հնչեղության սանղակում (Տօոօոiէ7 Տօa1օ) արտացոլվում է հատույթների համընդհանուր դասակարգումը` ըստ նրանցում առկա հնչեղության աստիճանի: Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Հնչեղության սկզ ունք (Տօոօrit» Քriոciքlօ). հնչույթների համընդհանուր դասակարգումը կատարվում է համաձայն նրանցում առկա հնչեղության աստիճանի:

Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՐՎԱԳԻԾ

Հնչեղության ուրվագիծը վանկում հնչյունների հնչեղության աճն ու նվազումը ցույց տվող գծապատկերն է:

Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնի որոշակի ծավալի առկայությունը հատույթում սահմանվում է հնչեղությամ (Տօոօrit»):

ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐԳԵԼԱՓԱԿՈՂ

ՊԱՅՄԱՆ

Այս պայմանը (Տօոօոiէ7 81օօkiոջ Շօոտէոaiոէ) ունի հետնյալ սահմանումը.Եթե որնէ տվյալ 2 չվանկատված հատույթի հաջոր-

ՀՈՄՕՐԳԱՆԱԿԱՆ

ՀՈՐԱՆՋԻ ՊԱՐՏԱԴԻՐ

ՊԱՅՄԱՆ Ձ

ՁԱՅՆԱՎՈՐԱԿԵՐՊ

ՁԱՅՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆ

ՁՈՒԼՈՒՄ

դում է մեկ այլ` հնչեղությամ նրան հավասար կամ նրանից առավել հնչեղ Y հատույթ, ապա 2 հատույթը վանկատման տվյալ շրջանում մնում է չվանկատված:

Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

Հոմօրգանական (Աօոօrջճոic) են կոչվում արտա երության միննույն տեղում ձնավորվող հնչյունները: Օրինակ` ալվեոլային ն, թ, տ, դ, լ աղաձայնները հոմօրգանական են: Հորանջի պարտադիր պայման (Աiճtա5 Շօո5trճiոt). երկու կից ձայնավորները պատկանում են երկու տար եր վանկերի` Մ.Մ, օրինակ` "կոա.լաՀ կո.ա.լա: Ձայնավորակերպը (7օcօiճ) արտա երության եղանակով, այսինքն` հնչյունա անորեն սահմանված ձայնավորն է: Այն որոշակիորեն տար երվում է հնչույթա անական իմաստով ձայնավորից, որը սահմանվում է առային ու վանկային կառույցներում իր ունեցած դերով: Այսպիսով, (ա, յ) հնչյունները ձայնավորակերպ են, թեն հնչույթա անական տեսակետից դրանք համարվում են աղաձայններ: Ձայնի սահմանափակման պայմանի (7օicօ Շօո5trճiոt) համաձայն առավերջի, վանկավերջի խորքային ձայնեղ աղաձայնները մակերես են ելնում առանց լ+ձայնեղ) հատկանիշի:

Տե՛ս նան ՎԵՐՋԱՀԱՐ ԱՂՄԿԱՅԻՆԻ ԽԼԱՑՈՒՄ

Ձուլումը (Էա5iօո) հնչույթա անական գործընթաց է. լեզվաանական որոշակի կառույցներում գտնվող հաջորդական հատույթները միանում են, միաձուլվում` կազմելով մեկ ամողջական հատույթ:

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Մ

ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ

ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻՋՈՒԿ Ն

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ԲԱՌ

Մակերեսային/հնչյունա անական արտահայտություն (Տաrfճcօ/Քիօոօtic Rօքrօ5օոtճtiօո). սա արտահայտության այն մակարդակն է, որը համընկնում է ասույթի արտա երվող կամ լսվող ձնի հետ: Միջուկը (Nաclօա5) վանկի ամենահնչեղ տարրն է, որը սովորաար արտահայտվում է ձայնավորով: «Նվազագույն առ» (Խiոiոa1 Wօոմ) հասկացությունը սերում է չափական աստիճանակարգության (հիերարխիայի) ն ոտքի երկճյուղայնության համադրությունից: Չափական աստիճանակարգությունը սահմանում է, որ չափական առ համարվող ցանկացած միավոր պետք է ունենա առնվազն մեկ ոտք (Σ), իսկ համաձայն ոտքի երկճյուղայնության սկզ ունքի` յուրաքանչյուր ոտք պետք է լինի երկմորայական կամ երկվանկ: Այստեղից հետնում է, որ չափական առը պետք է պարունակի առնվազն երկու մորայական կամ երկու վանկային միավոր:

Տե'ս ՉԱՓԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՏՔԻ ԵՐԿՃՅՈՒՂԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շ

ՇԵՂ ՓԱԿԱԳԾԵՐ / /

ՇՐՋԱՆ/ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆ

Ո ՈՏՔԻ

ԵՐԿՃՅՈՒՂԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շեղ փակագծերում ամփոփվում են խորքային արտահայտությունները, օրինակ` /լուրթ/ կամ /1սոէհ/:

Տե՛ս ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շրջանը կամ պար երաշրջանը (Շ»clօ) կանոնների կիրառության այն ձնն է, որի համաձայն կանոնն առաջին հերթին կիրառվում է տվյալ կառույցի ամենափոքր աղադրիչի նկատմամ , այնուհետն հաջորդա ար ավելի մեծ աղադրիչներ է ներառում` ուղղակիորեն ու միայն ամ ողջական կառույցի նկատմամ կիրառվելու փոխարեն: Հնչույթա անական կանոնները դասակարգվում են երկու խմ երի` ցիկլային(Շ»clic) ն հետցիկլային (Քօ5t-c»clic): Վերլուծության սկզ ում կիրառվում են ցիկլային կանոնները, որոնք խստորեն հաշվի են առնում լեքսիկական միավորի ձնա անական կառուցվածքը: Որոշակի տվյալ կանոնը գործում է առը կազմող յուրաքանչյուր աղադրիչի նկատմամ ` սահմանված հերթականությամ : Եր ոլոր անհրաժեշտ ցիկլային կանոնների կիրառումն ավարտված է, գործում են հետցիկլային կանոնները` մեկ անգամ ն արդեն ամ ողջ առի նկատմամ :

Տե՛ս ՑԻԿԼԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Ոտքը, որպես չափական միավոր, վանկային ն մորայական վերլուծություններում ունի երկճյուղ/երկանդամ կազմություն (Էօօt Biոճrit»):

Չ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՉԱՓԱԿԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ (ՀԻԵՐԱՐԽԻԱ)

ՉԱՓԱԿԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Չափական ձնա անության մեջ կաղապարային ձները սահմանվում են չափական միավորների միջոցով, որոնք գտնվում են որոշակի աստիճանակարգական (հիերարխիական) հարա երությունների մեջ ն, համապատասխանա ար, կազմում են հաստատուն չափական աստիճանակարգություն (Քrօ5օճic Աiօrճrcի»).

ՉԱՓԱԿԱՆ ԲԱՌ

ՉԲ | ՈՏՔ

Σ |

σ

ՎԱՆԿ

|

լ

ՉԱՓԱԿԱՆ

ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պ

ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՎԱՆԿԱՍԿԶԲԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

ՄՈՐԱ

Չափական հնչույթա անություն (Քrօ5օճic Քիօոօlօջ») արտահայտությունը կիրառվում է ինչպես հնչույթա անական տիրույթների տեսության, այնպես էլ հնչույթա անական աղադրիչների տեսության վերլուծության մեջ: Պարտադիր

վանկասկզ ի սկզ ունքի (ՕԵliջճtօr» Օո5օt Քriոciքlօ) համաձայն` միջուկին նախորդող դիրքում վանկասկզ ային աղաձայնի առկայությունը վանկի կազմության համար անհրաժեշտ ն պարտադիր պայման է: Տե՛ս ՄԻՋՈՒԿ

ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՈՒՐՎԱԳԾԻ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

ուրվագծի սկզ ունքի (ՕԵliջճtօr» Շօոtօաr Քriոciքlօ) համաձայն` նման կից տարրերն (հատույթներ, կառույցներ, տոներ ն այլն) անընդունելի են:

ՊՐՈՍԹԵՍԻՍ

Պրոսթեսիս (Քrօ5tիօ5i5) է կոչվում չ արձրացող հնչեղության ձայնավորական հենարան ներմուծելու ուրվագծից առաջ մեթոդը` /ՇՇ/→ լ□ՇՇ|: Տե՛ս ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

Վ

ՎԱՆԴԱԿԱՆԻՇ #

Պարտադիր

Վանդականիշով առանձնացվում են հատույթների (ձնույթների, առերի) սահմանները: Օրինակ` օդուժ – օդ#ուժ, անհաս –ան#հաս ն այլն:

ՎԱՆԿԻ ԿՇԻՌ

Վանկի կշիռը (Տ»llճԵlօ Wօiջիt) նրա թեթն կամ ծանր լինելու հատկությունն է:

ՎԱՆԿԱՍԿԶԲԻ ՄԻԱՑՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Վանկասկզ ի միացման սկզ ունքի (Օոտօէ Ճքքոօքոiaէiօո) համաձայն` գերադասելի է, որ առամիջի ոլոր վանկերն ունենան վանկասկիզ : Այս սկզ ունքը հիմնականում գործում է առակապակցական/ առակազմական մակարդակում: Օրինակ` Տուն արի /տուն #արի/→ լտու.նա.րի) կամ Պապիկ ու՟ր ես գնում / պապիկ#ուր #ես #գնում/→ լպա.պի.կու.րես. գը. նում), /վեր/#/ելք/→լվե.րելք), երգ# արան→լեր.քա.րան):

Հմմտ. ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՎԱՆԿԱՍԿԶԲԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

ՎԱՆԿԱՍԿԻԶԲ

Վանկասկիզ ը (Օո5օt) վանկը սկսող աղադրիչն է: Այն նախորդում է հանգին: Տե'ս ՀԱՆԳ

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ՎԱՆԿԱՎԵՐՋ

Վանկավերջ (Շօճճ) է կոչվում միջուկին հաջորդող աղաձայնը, որը միջուկի հետ հանգ է կազմում: Տե՛ս ՄԻՋՈՒԿ, ՀԱՆԳ:

ՎԵՐՋԱԴԻՐ ԲԱՂԱՁԱՅՆԻ

ԱՐՏԱՉԱՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վերջադիր աղաձայնի արտաչափականություն (Բiոa1 Շօոտօոaոէ Exէոaքոօտօմiօiէ7). առերի եզրերում գտնվող վերջնա աղաձայնը (հատուկ արտոնման պայմաններով) դուրս է թողնվում չափական հաշվառման գործընթացի որոշակի փուլից: Ձնական արտահայտություններում արտաչափական տարրն առանձնացվում է հատուկ փակագծերով` ժպիտ – ժպի Հտ»:

Տե՛ս ԱՆԿՅՈՒՆԱՁն ՓԱԿԱԳԾԵՐ

Ց

ՑԻԿԼԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

ՈՒ

ՈՒՂԻՂ ՓԱԿԱԳԾԵՐ լ )

Օ

ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Ֆ

ՖՈՆՈՏԱԿՏԻԿԱ

Սերող քերականության մեջ գործածվող ցիկլային սկզ ունքի (Շ7օ1iօ Pոiոօiք1օ) համաձայն` անհրաժեշտ կանոնները կիրառվում են նախ որոշակի տիպի նվազագույն աղադրիչների նկատմամ , ապա համեմատա ար ավելի մեծ կարգի աղադրիչների նկատմամ , ն այդպես շարունակ: Այս սկզ ունքը ներմուծվել է 1960-ականներին փոխակերպական քերականության մեջ: Ենթադրվում էր, որ փոխակերպումների որոշակի խում հաջորդա ար կիրառվում է երկրորդական/ստորադասական նախադասությունների կամ առանձին նախադասությունների կատեգորիաների նկատմամ : Այն փոխակերպումները, որոնք տվյալ շարքին չէին պատկանում համապատասխանա ար նախացիկլային (Pոօ-օ7օ1iօ) կամ հետցիկլային (Pօտէ-օ7օ1iօ) էին:

Տե՛ս ՇՐՋԱՆ/ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆ

Ուղիղ փակագծերում գրվում են մակերեսային արտահայհ հ տությունները, օրինակ`եր եք լյերփեք) կամ լյ6rք 6k ):

Տե՛ս ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Օրինականության սկզ ունքը (Lօջճlit» Քriոciքlօ) հիմնվում է տվյալ լեզվում ֆոնոտակտիկական սկզ ունքների ու ընդհանրացումների վրա: Վերջիններս հնարավորություն են տալիս որոշել լեզվում այս կամ այն հատույթի/հատույթների ֆոնոտակտիկական օրինականությունը (նան` օրինականություն, օրինականության պայման):

Տե՛ս ՖՈՆՈՏԱԿՏԻԿԱ

Վանկերի ներսում տվյալ լեզվի հնչույթա անությամ սահմանվող ն թույլատրելի հնչույթային հնարավոր կապակցությունները կազմում են լեզվի ֆոնոտակտիկական ողջ համակարգը (Քիօոօtճctic5):

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Գրականության ցանկ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36.

Ա եղյան Մ., Հայոց լեզվի տաղաչափություն, հ.5, Երնան, 1971(1932): Ա եղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1974: Ա րահամյան Ս., Ժամանակակից հայերենի քերականություն, Երնան, 1969: Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ.3, Ձնա անություն, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957: Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6,Հնչյունա անություն, Երնան, 1971: Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական առարան, հ.Բ, Երնան, 1973: Աղայան է., Գրա արի քերականություն, հ.1, Հնչյունա անություն, Երնան, 1964: Աղայան է., Լեզվա անության հիմունքներ, Երնան, 1987: Աղայան է., Բարսեղյան Հ., Հայոց լեզու, Երնան 1994: Անդրեասյան Տ., Սվեդիայի ար առը, Երնան, 1967: Առաքելյան Վ., Խաչատրյան Ա. ն էլոյան Ս., Ժամանակակից հայոց լեզու, հ.1, Հնչյունա անություն ն առագիտություն, Երնան, 1979: Ավետիսյան Յ., Զաքարյան Հ., Հայոց լեզու. հնչյունա անություն, ուղղախոսություն, ուղղագրություն, Երնան, 2007: Բարսեղյան Հ., Հատուկ անուն, Երնան,1964: Բարսեղյան Հ. Ը ձայնավորը ն նրա նշանային արտահայտությունը գրական հայերենում: Երնան, 1999: Բեդիրյան Պ., Հայ լեզուն ն մեր խոսքը, Երնան ,1999: Գալստյան Ս., Ածանցումը ն ածանցները ժամանակակից հայերենում, Երնան, 1978: Գրիգորյան Վ., Հայոց լեզվի հանգա առարան, Երնան, 1976: Եզեկյան Լ., Սարգսյան Ա. ն Ռ. Սաքապետոյան, Հայոց լեզու, Երնան, 2009: էլոյան Ս. Ածանցները ժամանակակից հայերենում, Երնան 1963: Թոխմախյան Ռ., Ժամանակակից հայերենի շեշտա անությունը, Երնան, 1983: Թոխմախյան Ռ., Հայերենի հնչաշղթան, Երնան, 2009: Խաչատրյան Ա., Ժամանակակից հայերենի հնչույթա անություն, Երնան, 1988: Ղարագյուլյան Թ., Հայերենի գաղտնավանկային ը-ի հնչման հիմնական առանձնահատկությունները, Լրա եր 12, Երնան 1979, էջ 35-45: Ղարի յան Ա., Ռուս-հայերեն առարան, Երնան 1982: Մարգարյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 1997: Մուրադյան Հ., Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Հնչյունա անություն, Երնան, 1982: Նազարյան Ռ., Մայրենին ոլորի համար, Երնան, 2008: Ջա հուկյան Գ., Հայ ար առագիտության ներածություն, Երնան, 1972: Ջահուկյան Գ., Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Երնան, 1974: Սուքիասյան Ա., Հայոց լեզվի հոմանիշների առարան, Երնան, 2009: Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Երնան, 2008: Սուքիասյան Ա., Սուքիասյան Ք., Արդի հայերենի ուղղագրական-ձնակազմական առարան, Երնան, 2002: ՃitՇհiՏօո, Ս. (2003) ՄօrdՏ iո tհ6 Խiոd: Ճո iոtrօdսՇtiօո tօ tհ6 ո6ոtal l6»iՇօո. Օ»քօrd: 8aՏil 8laՇkw6ll. Ճkհոaոօva, Օ. & Լ. Šiškiոa (1975) Բ6ցiՏt6rՏ aոd Բհ/tհո. ԽօՏՇօw Տtat6 Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. Ճkհոaոօva, Օ. & Լ. Խiոaյ6va (6dՏ.) (1973) Ճո Օսtliո6 օք ԷոցliՏհ Քհօո6tiՇՏ. ԽՇՍ. Ճl-Ճոi, Տ. (1970) ՃraԵiՇ քհօոօlօց/: aո aՇօսՏtiՇ aոd քհ/ՏiօlօցiՇal iոv6Տtiցatiօո. Լհ6 Ւaցս6: Խօսtօո.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

42. 43.

Ճոd6rՏօո, Ս. (1987) Լհ6 ոark6dո6ՏՏ diքք6r6ոtial հ/քօtհ6ՏiՏ aոd Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6 diքքiՇսlt/. |ո Շ. |օսք & Տ. Մ6iոԵ6rց6r (ԷdՏ.). |ոt6rlaոցսaց6 քհօոօlօց/: tհ6 aՇզսiՏitiօո օք a Տ6Շօոd laոցսaց6 Տօսոd Տ/Տt6ո. Քք. 278-291. ՇaոԵridց6, ԽՃ N6wԵսr/ ՒօսՏ6. Ճոd6rՏօո, Տ. & D. Լiցհtքօօt (2002) Լհ6 Լaոցսaց6 Օrցaո: ԼiոցսiՏtiՇՏ aՏ Շօցոitiv6 Քհ/Տiօlօց/. ՇaոԵridց6, ՇՍՔ. Ճս6r, Ք. (1990) Ճ ոօt6 օո քrօՏօd/ iո ոatսral քհօոօlօց/. Սսliaո Խ6ոd62 DօՏսոa (ՒrՏց.): NatսraliՏtՏ at Kr6ոՏ: քaք6rՏ քrօո tհ6 ՄօrkՏհօք օո Natսral Քհօոօlօց/ aոd Natսral Խօrքհօlօց/, (Kr6ոՏ, 1-7 Սսl/ 1988). ՏalaոaոՇa: Էd. Սոiv. d6 ՏalaոaոՇa 1990, Տ. 11-22. 8aց6ոiհl, 8. (1995) Լaոցսaց6 ցaո6Տ aոd r6lat6d ar6aՏ: iո: ՒaոdԵօօk օք քհօոօlօցiՇal tհ6օr/, 6d. Ս. Ճ. ՇօldՏոitհ, 8laՇkw6ll քսԵliՏհ6rՏ, 697-712. 8l6viոՏ, Ս. (1995) Լհ6 Տ/llaԵl6 iո քհօոօlօցiՇal tհ6օr/: iո: ՒaոdԵօօk օք քհօոօlօցiՇal tհ6օr/, 6d. Ս.Ճ. ՇօldՏոitհ, 8laՇkw6ll քսԵliՏհ6rՏ, 206-244. 8lօՇհ, 8. (1948) Ճ Տ6t օք քօՏtսlat6Տ քօr քհօո6ոiՇ aոal/ՏiՏ. Լaոցսaց6 22: 200-248. 8lօօոքi6ld, Լ. (1933) Լaոցսaց6. N6w (օrk: Ւ. Ւօlt aոd Շօոքaո/.

44.

8օօiյ, Շ. (1983) Բr6ոՇհ Շ/

37.

38. 39.

40. 41.

ø alt6rոatiօոՏ, 6»traՏ/llaԵiՇit/ aոd l6»iՇal քհօոօlօց/. Լհ6

ԼiոցսiՏtiՇ Բ6vi6w 3, 181-207. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59.

60.

8օ2Տaհiո, Շ. (2002) Լհ6 ՇօոԵiոatօr/ ոօrքհ6ոiՇ l6»iՇօո. Շօոքսtatiօոal liոցսiՏtiՇՏ, 28(2): 145-186. 8rօՇkհaսՏ, Մ. (1995) Բiոal D6vօiՇiոց iո tհ6 Քհօոօlօց/ օք Շ6rոaո. ԼնԵiոց6ո: Խa» Ni6ո6/6r Մ6rlaց. 8rօՏ6lօw, Է. (1982) Օո քr6diՇtiոց tհ6 iոt6raՇtiօո օք Տtr6ՏՏ aոd 6ք6ոtհ6ՏiՏ. ՇlօՏՏa 16: քք.115-132. 8rօՏ6lօw, Է. (1979) Շair6ո6 ՃraԵiՇ Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6. ԼiոցսiՏtiՇ Ճոal/ՏiՏ 5: 345-382. 8rօՏ6lօw, Է. (1995) Լհ6 Տk6l6tal ti6r aոd ոօraՏ. |ո Ս. ՇօldՏոitհ (6d.) Ճ ՒaոdԵօօk օք ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/, 175-205. Օ»քօrd: 8laՇkw6ll ՔսԵliՏհ6rՏ. ՇarliՏl6, Բ. (2001) Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6 սոiv6rՏalՏ aոd Տ6Շօոd laոցսaց6 aՇզսiՏitiօո. |ոt6rոatiօոal Սօսrոal օք ԷոցliՏհ Տtսdi6Տ (|ՍԷՏ), vօl. 1 (1), քք. 1-19. ՇarՏtօո, Բ. (1996) Լհ6 arՇհit6Շtսr6 օք tհ6 ոiոd: ոօdսlarit/ aոd ոօdսlari2atiօո. |ո Շr66ո, D. 6t al. (6dՏ.) Շօցոitiv6 ՏՇi6ոՇ6: Ճո |ոtrօdսՇtiօո. 8laՇkw6ll, 53-83. ՇarՏtօո, Բ. (1999) Լհ6 r6latiօոՏհiք Ե6tw66ո ց6ո6rativ6 ցraոոar aոd r6l6vaոՇ6-tհ6օr6tiՇ քraցոatiՇՏ. ՍՇԼ Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏtiՇՏ 11, քք. 21-39. Շհar6tt6, Խ. (1991) ՇօոditiօոՏ օո ՔհօոօlօցiՇal Շօv6rոո6ոt ՇaոԵridց6: ՇaոԵridց6 Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. ՇհօոՏk/, N. (1965) ՃՏք6ՇtՏ օք tհ6 Լհ6օr/ օք Տ/ոta», ՇaոԵridց6: Խ.|.Լ. Քr6ՏՏ. ՇհօոՏk/, N. & Խ. Ւall6 (1968) Լհ6 Տօսոd Քatt6rո օք ԷոցliՏհ. N6w (օrk: Ւarք6r aոd Բօw. ՇհօոՏk/, N. (1955/1975) Լհ6 ԼօցiՇal ՏtrսՇtսr6 օք ԼiոցսiՏtiՇ Լհ6օr/, N6w (օrk: Քl6ոսո Քr6ՏՏ. ՇհօոՏk/, N. (1984) Խօdսlar ՃքքrօaՇհ6Տ tօ tհ6 Տtսd/ օք tհ6 Խiոd, Տaո Di6ցօ: Շaliքօrոia Տtat6 Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. ՇհօոՏk/, N. (1986) Kոօwl6dց6 օք Լaոցսaց6: |tՏ Natսr6, Օriցiո, aոd ՍՏ6, N6w (օrk: Քra6ց6r. ՇհօոՏk/, N. (1993) “Խ6ոtal ՇօոՏtrսՇtiօոՏ aոd ՏօՇial r6alit/”, iո Է. Բ6սlaոd & Մ. ՃԵraհaո(6dՏ.) Kոօwl6dց6 aոd Լaոցսaց6, Մօl. 1: Բrօո Օrw6ll’Տ քrօԵl6ո tօ Քlatօ’Տ ՔrօԵl6ո. Klսw6r: քք. 29-58. ՇհօոՏk/, N. (2000) N6w Ւօri2օոՏ iո tհ6 Տtսd/ օք Լaոցսaց6 aոd Խiոd, ՇaոԵridց6: ՇaոԵridց6 Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ.

61.

62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76.

77.

78.

79. 80. 81.

82.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Շiօոi Լ. (1997) Ճո alցօritհո քօr tհ6 Տ/llaԵiքiՇatiօո օք writt6ո |taliaո. Քaք6r aՇՇ6քt6d at tհ6 5tհ |ոt6rոatiօոal Տ/ոքօՏiսո օո ՏօՇial ՇօոոսոiՇatiօո, Տaոtiaցօ d6 ՇսԵa, ՇսԵa, Սaոսar/ 22-24. Շl6ո6ոtՏ, Շ. N. & Տ. Ս. K6/Տ6r (1983) ՇՄ Քհօոօlօց/: Ճ Շ6ո6rativ6 Լհ6օr/ օք tհ6 Տ/llaԵl6 ՇaոԵridց6, ԽaՏՏ.: Խ|Լ Քr6ՏՏ. Շl6ո6ոtՏ, Շ. N. (1985) Լհ6 ց6օո6tr/ օք քհօոօlօցiՇal ք6atսr6Տ Քհօոօlօց/ (6arԵօօk 2: 22552. Շl6ո6ոtՏ, Շ.N. & Է. Մ. Ւսո6 (1995) Լհ6 iոt6rոal օrցaոi2atiօո օք Տք66Շհ ՏօսոdՏ |ո: ՒaոdԵօօk օք քհօոօlօցiՇal tհ6օr/, 6dit6d Ե/ Սօհո ՇօldՏոitհ. Օ»քօrd: 8laՇkw6ll. Շօոt6ոt, Ճ., K6arոՏ, Բ. K. & Բraս6ոք6ld6r, Ս. Ւ. (2001) 8օսոdari6Տ v6rՏսՏ օոՏ6tՏ iո Տ/llaԵiՇ Տ6ցո6ոtatiօո. Սօսrոal օք Խ6ոօr/ aոd Լaոցսaց6 45, քք.177-199. Շr/Տtal, D. (2009) Ճ DiՇtiօոar/ օք ԼiոցսiՏtiՇՏ aոd Քհօո6tiՇՏ. ՍK. 8laՇkw6ll քսԵliՏհiոց, Տi»tհ 6ditiօո. D6ll, Բ. & Խ. Էlո6dlaօսi (1985) Տ/llaԵiՇ ՇօոՏօոaոtՏ aոd Տ/llaԵiքiՇatiօո iո |ոdlawո ԼaՏհlհi/t 86rԵ6r. Սօսrոal օք ՃքriՇaո Լaոցսaց6Տ aոd ԼiոցսiՏtiՇՏ 7, քք. 105–130. D6ոհaո K. (2005) ԼսdliոցՏ Լ6aՇհ Լaոցսaց6 Div6rՏit/ aոd Շհaոց6: Բrօո Քiց Լatiո tօ ՍԵԵ/ DսԵԵ/ .Մ6Տt6rո ՄaՏհiոցtօո Սոiv6rՏit/ NՇԼԷ 2005, ԽarՇհ 6 – ՔittՏԵսrցհ, ՔՃ. ԷlՏօո, 8. (1947) Տi6rra ՔօքօlսՇa Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6. |ոt6rոatiօոal Սօսrոal օք Ճո6riՇaո ԼiոցսiՏtiՇՏ, Լհ6 Սոiv6rՏit/ օք ՇհiՇaցօ Քr6ՏՏ, Մօl. 13, Nօ. 1, քք.13-17. Բ6rraոd, Լ., Տ6ցսi, Ս., & Ւսոքհr6/Տ, Շ.Մ. (1997) Լհ6 Տ/llaԵl6’Տ Բօl6 iո Մօrd Naոiոց. Խ6ոօr/ & Շօցոitiօո, 25, քք. 458-470. ԲitՇհ, Մ. Լ., ՒaսՏ6r, Խ. & N. ՇհօոՏk/ (2005) Լհ6 Էvօlսtiօո օք tհ6 Լaոցսaց6 ԲaՇսlt/: ՇlariքiՇatiօոՏ aոd |ոքliՇatiօոՏ. Շօցոitiօո 97, քք. 179-210. Բl6iՏՇհհaՇk6r, Ւ. (2002) ՇlսՏt6r-d6ք6ոd6ոt 6ք6ոtհ6ՏiՏ aՏ/ոո6tri6Տ. Ճdaո ՃlԵriցհt aոd Լa6հօոց Շհօ (6dՏ.) ՍՇԼՃ Քaք6rՏ iո Քհօոօlօց/ 5, քք. 71-116. Բօdօr, Ս. (1983) Լհ6 Խօdսlarit/ օք Խiոd. ՇaոԵridց6 ԽՃ: Խ|Լ Քr6ՏՏ. Բսdց6, Է. (1969) Տ/llaԵl6Տ. Սօսrոal օք ԼiոցսiՏtiՇՏ, 5, քք. 253-286. Շհa26li, Տ. (1977) 8aՇk ՇօոՏօոaոtՏ aոd ԵaՇkiոց Շօ-artiՇսlatiօո iո ՃraԵiՇ. DօՇtօral diՏՏ6rtatiօո, Սոiv6rՏit/ օք Լ6»aՏ, ՃսՏtiո. ՇiՇk, 8. & |. ՄilՏօո (2006) Է»Շr6ՏՇ6ոt ՏՇհwa aոd vօw6l la»iոց: ՇrօՏՏ-liոցսiՏtiՇ r6ՏքօոՏ6Տ ՇօոքliՇtiոց artiՇսlatօr/ tarց6tՏ. |ո Լ. ՇօldՏt6iո, D. Ւ. Մհal6ո & Շ. Լ. 86Տt (6dՏ.) Քaք6rՏ iո ԼaԵօratօr/ Քհօոօlօց/ Մ|||: Մari6ti6Տ օք ՔհօոօlօցiՇal Շօոք6t6ոՇ6. 86rliո, N6w (օrk: Խօսtօո d6 Շrս/t6r. Քք.635-660. Շօad, Ւ. & Ւ.-Տ. Kaոց (2003), Մօrd-քiոal Տ/llaԵiքiՇatiօո iո Լ2 aՇզսiՏitiօո witհ 6ոքհaՏiՏ օո Kօr6aո l6arո6rՏ օք ԷոցliՏհ, |ո: Ս. ԼiՇ6raՏ (6d.), ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 6tհ Շ6ո6rativ6 ՃքքrօaՇհ6Տ tօ Տ6Շօոd Լaոցսaց6 ՃՇզսiՏitiօո Շօոք6r6ոՇ6 (ՇՃՏԼՃ), ք. 122. ՇօldՏոitհ, Ս.Ճ. (1974) Ճո aսtօՏ6ցո6ոtal t/քօlօց/ օք tօո6: aոd հօw Սaքaո6Տ6 քitՏ iո. |ո ՔrօՇ66diոցՏ քrօո tհ6 Բiքtհ Բ6ցiօոal Խ66tiոց օք tհ6 Nօrtհ ԷaՏt ԼiոցսiՏtiՇՏ ՏօՇi6t/ (NԷԼՏ 5), 6d. Է. KaiՏՏ6 aոd Ս. Ւaոkaո6r. ՇaոԵridց6: Ւarvard Սոiv6rՏit/ ԼiոցսiՏtiՇՏ D6քartո6ոt. Քք. 172-182. ՇօldՏոitհ, Ս. (1976) Ճո Օv6rvi6w օք ՃսtօՏ6ցո6ոtal Քհօոօlօց/ |ո: ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/: Լհ6 ԷՏՏ6ոtial Բ6adiոցՏ (1999), 6d. Ս. Ճ. ՇօldՏոitհ. 8laՇkw6ll քսԵliՏհ6rՏ, քք.137-162. ՇօldՏոitհ, Ս. (1979) ՃսtօՏ6ցո6ոtal Քհօոօlօց/. Շarlaոd Քr6ՏՏ. ՔսԵliՏհ6d v6rՏiօո օք Խ|Լ diՏՏ6rtatiօո, 1976. ՇօldՏոitհ, Ս. & 8. ԼakՏ (2009) Շ6ո6rativ6 քհօոօlօց/: itՏ օriցiոՏ, itՏ քriոՇiքl6Տ, aոd itՏ ՏսՇՇ6ՏՏօrՏ. Լհ6 ՇaոԵridց6 ՒiՏtօr/ օք ԼiոցսiՏtiՇՏ, 6dit6d Ե/ Լiոda Մaսցհ aոd Սօհո Է. ՍօՏ6քհ, քք. 1-30. ՇօՏliո, Ս., & Ս. Ւ. Բraս6ոք6ld6r (2001) Ճ ՇօոքariՏօո օք tհ6օr6tiՇal aոd հսոaո Տ/llaԵiքiՇatiօո. Լaոցսaց6 aոd Տք66Շհ, 44(4), քք. 409–436.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

83. 84.

85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92.

93.

94.

ՇօՏliո, Ս. & Շ. ԲlօՇՇia (2007) Շօոքariոց Բr6ոՇհ Տ/llaԵiքiՇatiօո iո քr6lit6rat6 Շհildr6ո aոd adսltՏ. Ճքքli6d ՔՏ/ՇհօliոցսiՏtiՇՏ, 28(2), քք. 341–367. ՇօսՏkօva, Խ. & N. Ւall (2007) "ՃՇօսՏtiՇՏ օք 6ք6ոtհ6tiՇ vօw6lՏ iո Լ6Եaո6Տ6 ՃraԵiՇ." |ո Տt6v6 Քark6r (6d.), ՔհօոօlօցiՇal arցսո6ոtatiօո ԷՏՏa/Տ օո 6vid6ոՇ6 aոd ոօtivatiօո. Լօոdօո: Էզսiոօ» ՔսԵliՏհiոց. քք. 203- 225. ՇսaՏti, Խ. Լ6r6Տa (2004) Լaոցսaց6 ՃՇզսiՏitiօո: Լհ6 Շrօwtհ օք Շraոոar, ՇaոԵridց6, ԽaՏՏaՇհսՏ6ttՏ, Խ|Լ քr6ՏՏ. Շս6rՏՏ6l, Խ. (1986) Շlid6Տ iո 86rԵ6r aոd Տ/llaԵiՇit/. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/ 17, քք. 1-12. ՇսՏՏոaոո, Է. & Ս. Ka/6 (1993) ՔօliՏհ ոօt6Տ քrօո a DսԵrօvոik Շaքռ. ՏՕՃՏ Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏtiՇՏ aոd Քհօո6tiՇՏ 3, քք. 427- 462. Ւaոո6riՇհ, Լ. (1954) Լհ6 ԲսՏՏiaո Տtratսո iո ՃlaՏkaո ԷՏkiոօ .ՏlaviՇ Մօrd 3 (Տսքքl6ո6ոt tօ Մօrd 10), քք. 401-428. ՒarriՏ, Ս. (1990). Տ6ցո6ոtal Շօոքl6»it/ aոd քհօոօlօցiՇal ցօv6rոո6ոt. Քհօոօlօց/ 7, քք. 255-300. ՒarriՏ, Ս. (1994) ԷոցliՏհ Տօսոd ՏtrսՇtսr6. Օ»քօrd: 8laՇkw6ll. ՒarriՏ, Ս. (1997) ԼiՇ6ոՏiոց |ոհ6ritaոՇ6: aո iոt6ցrat6d tհ6օr/ օք ո6սtraliՏatiօո. Քհօոօlօց/ 14, քք. 315-370. ՒarriՏ, Ս. & Է. ՇսՏՏոaոո (1998) Բiոal ՇօdaՏ: wհ/ tհ6 w6Տt waՏ wrօոց. |ո Էսց6ոiսՏ2 Շ/raո (6d.) ՏtrսՇtսr6 aոd iոt6rքr6tatiօո iո քհօոօlօց/: Տtսdi6Տ iո քհօոօlօց/, ԼսԵliո: Բօlia, քք. 139162. ՒarriՏ, Ս. (2000) Լհ6 քօօt aՏ a Տ6ցո6ոtal dօոaiո. ԽaոՇհ6Տt6r Քհօոօlօց/ Խ66tiոց: ՄօrkՏհօք: Տ6ցո6ոtal Խark6dո6ՏՏ aոd Տ/llaԵiՇ քօՏitiօո. www.6ոցlaոց.6d.aՇ.սk/ոքո/հarriՏ.քdք. ՒarriՏ, Ս. & Շ. ԼiոdՏ6/ (2000) Մօw6l քatt6rոՏ iո ոiոd aոd Տօսոd. |ո: N. 8սrtօո-ԲօԵ6rtՏ, Ք.

Շarr & Շ. DօՇհ6rt/ (6dՏ.), ՔհօոօlօցiՇal kոօwl6dց6: ՇօոՇ6քtսal aոd 6ոքiriՇal iՏՏս6Տ. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103.

104. 105.

106.

Օ»քօrd, ՕՍՔ, քք. 185-205. ՒarriՏ, Ս. & Է. ՇսՏՏոaոո (2002) Մօrd-քiոal օոՏ6tՏ. ՍՇԼ Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏtiՇՏ 14, քք. 1-42. ՒarriՏ, Ս. (2007) Լ6Շtսr6 ոօt6Տ: Սօհո ՒarriՏ i07\Քհօոօ\06-07\1Մ6iցհt. ՒarriՏ, 2. (1944) Տiոսltaո6օսՏ Շօոքօո6ոtՏ iո Քհօոօlօց/. Լaոցսaց6 20, քք. 181-205. ՒarriՏ, 2. (1951) ՏtrսՇtսral ԼiոցսiՏtiՇՏ. Սոiv6rՏit/ օք ՇհiՇaցօ Քr6ՏՏ. ՒaսՏ6r, Խ., ՇհօոՏk/, N. & Մ. Լ. ԲitՇհ (2002) Լհ6 ԲaՇսlt/ օք Լaոցսaց6: Մհat iՏ it, wհօ հaՏ it, aոd հօw did it 6vօlv6շ ՏՇi6ոՇ6 298, քք. 1569-1579 (Nօv6ոԵ6r 22). Ւa/6Տ, 8. (1980) Ճ ո6triՇal tհ6օr/ օք Տtr6ՏՏ rսl6Տ DօՇtօral diՏՏ6rtatiօո, Խ|Լ. ՔսԵliՏհ6d N6w (օrk: Շarlaոd, 1985. ՒdօսՇհ, (. (2004) ՔհօոօlօցiՇal aոd ԽօrքհօlօցiՇal |ՏՏս6Տ aոd ՏՇհwa Էք6ոtհ6ՏiՏ iո 86rԵ6r. Բ Օ Ճ: 696-1104. Ւօard, Ս. Մ. (1971) ՃՏքiratiօո, t6ոՏ6ո6ՏՏ aոd Տ/llaԵiքiՇatiօո iո ԷոցliՏհ. Լaոցսaց6 47, քք. 133–140. ՒօԵ6rոaո, Բ. (1987) ԷոքհaՏiՏ (Քհar/ոց6ali2atiօո) aՏ aո ՃսtօՏ6ցո6ոtal Ւarոօո/ Բ6atսr6. |ո Ճ. 8օՏՇհ, 8. N66d, aոd Է. ՏՇհill6r (6dՏ.), Շ ԼՏ 23: ՔaraՏ6ՏՏiօո օո ՃսtօՏ6ցո6ոtal aոd Խ6triՇal Քհօոօlօց/ ՇհiՇaցօ: ՇհiՇaցօ ԼiոցսiՏtiՇ ՏօՇi6t/, քք. 167-181. ՒօՇk6tt, Շ. Բ. (1955) Ճ ոaոսal օք քհօոօlօց/. |ոt6rոatiօոal Սօսrոal օք Ճո6riՇaո ԼiոցսiՏtiՇՏ 21(4), քart 1, Խ6ոօir 11. 8altiոօr6, Մav6rl/ Քr6ՏՏ: |ոdiaոa Սոiv6rՏit/. Ւօօք6r լ8/Ե66), Սօaո (1979) ՏսԵՏtaոtiv6 քriոՇiքl6Տ iո ոatսral ց6ո6rativ6 քհօոօlօց/. |ո: Շսrr6ոt ՃքքrօaՇհ6Տ tօ ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/, 6d. Daոi6l DiոոՏ6ո, 8lօօոiոցtօո: |ոdiaոa Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ, քք. 106-125. Ւ/ոaո, Լ. (1988) Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6 ՇօոՏtraiոtՏ օո tօոal ՇօոtօսrՏ. ԼiոցսiՏtiզս6 ՃքriՇaiո6 1, քք. 49-60.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

107. |dՏardi, Մ. & Է. Բaiո/ (2005) Բ6ոarkՏ օո laոցսaց6 քla/. ԽՏ. Սոiv6rՏit/ օք Խar/laոd aոd Տwartհոօr6 Շօll6ց6, քք.1-25. 108. |tՒ, Ս. (1986) Տ/llaԵl6Լհ6օr/ iո ՔrօՏօdiՇ Քհօոօlօց/ ՔհD diՏՏ6rtatiօո. Սոiv6rՏit/ օք ԽaՏՏaՇհսՏ6ttՏ Ճոհ6rՏt, 1986, N6w (օrk: Շarlaոd. 109. |v6rՏօո, Շ. & Ս. ՏalոօոՏ (2006). Օո tհ6 t/քօlօց/ օք քiոal lar/ոց6al ո6սtrali2atiօո: 6vօlսtiօոar/ քհօոօlօց/ aոd lar/ոց6al r6aliՏո. Լհ6օr6tiՇal ԼiոցսiՏtiՇՏ 32:2, քք. 205 – 216. 110. |v6rՏօո, Շ. & Ս. ՏalոօոՏ (2007) DօոaiոՏ aոd dir6Շtiօոalit/ iո tհ6 6vօlսtiօո օք Շ6rոaո քiոal քօrtitiօո. Քհօոօlօց/ 24, քք. 121-145. 111. ՍaՇk6ոdօքք, Բ. (1994) Քatt6rոՏ iո tհ6 Խiոd: Լaոցսaց6 aոd Ւսոaո Natսr6. N6w (օrk, Ւarv6Տt6r Մհ6atՏհ6aք. 112. Kaհո, D. (1976) Տ/llaԵl6-ԵaՏ6d Շ6ո6rali2atiօոՏ iո ԷոցliՏհ քհօոօlօց/ ՔհD diՏՏ6rtatiօո, Խ|Լ 1980, N6w (օrk: Շarlaոd. 113. Kawaհara, Տհ. & (. Ւara (2009) ՒiatսՏ r6Տօlսtiօո iո ՒirօՏհiոa Սaքaո6Տ6. |ո Խ. ՃԵdսrraհոaո, Ճ. ՏՇհardl, aոd Խ. Մalkօw (6dՏ.) ՔrօՇ66diոցՏ օք NԷԼՏ 38, Ճոհ6rՏt: ՇԼՏՃ, քք. 475- 486. 114. Ka/6, Ս. (1990) ‘Շօda’ liՇ6ոՏiոց. Քհօոօlօց/ 7, քք. 301-330. 115. K6ոՏtօwiՇ2, Խ., ՃԵս-ԽaոՏօսr, Խ. & Խ. ԼՓrk6ոՇ2/ (2003) Լwօ ոօt6Տ օո lar/ոց6al liՇ6ոՏiոց. հttք://w6Ե.ոit.6dս/liոցսiՏtiՇՏ/ք6օքl6/քaՇսlt//k6ոՏtօwiՇ2/lar/ոց6al_liՇ6ոՏiոց.dօՇ 116. K6ոՏtօwiՇ2, Խ., 8ad6r (. & Բ. 86ոk6ddaՇհ6 (1982) Լհ6 քհօոօlօց/ օք Տtat6 iո KaԵ/l6 86rԵ6r, քք. 319-334. |ո: ԷՏՏa/Տ iո ո6ոօr/ օք Խ. Մ. K. Տ6ոik6ոk6, 6dit6d Ե/ D. Շօ/va6rtՏ, |lliոօiՏ, Շհaոքaiցո: Ս 86ոյaոiոՏ ՔսԵliՏհiոց Շօոքaո/. 117. K6ոՏtօwiՇ2, Խ. (1994) Քհօոօlօց/ iո Շ6ո6rativ6 Շraոոar. Օ»քօrd: 8laՇkw6ll. 118. Kiո, Շ. - Մ. (1970) Ճ Լհ6օr/ օք ՃՏքiratiօո. Քհօո6tiՇa 21, քք. 107-116. 119. Լa/ՇօՇk, D. (1972) ԼօwardՏ a t/քօlօց/ օք lսdliոցՏ օr քla/-laոցսaց6Տ. ԼiոցսiՏtiՇ ՇօոոսոiՇatiօոՏ 6, քք. 61-113. 120. Լ6v6lt, Մ.Ս.Խ. (1992) ՃՇՇ6ՏՏiոց wօrdՏ iո Տք66Շհ քrօdսՇtiօո: Տtaց6Տ, քrօՇ6ՏՏ6Տ aոd r6քr6Տ6ոtatiօոՏ. Շօցոitiօո 42, քք. 1-22. 121. Լ6v6lt, Մ.Ս.Խ. & Լ. Մհ66ldօո (1994) Dօ Տք6ak6rՏ հav6 aՇՇ6ՏՏ tօ a ո6ոtal Տ/llaԵar/շ Շօցոitiօո 50, քք. 239–269. 122. Լ6v6lt, Շ. & Բ. vaո d6 Մiյv6r (1998) Տ/llaԵl6 t/ք6Տ iո ՇrօՏՏ-liոցսiՏtiՇ aոd d6v6lօքո6ոtal ցraոոarՏ. Քaք6r քr6Տ6ոt6d at tհ6 Լհird 8iaոոսal Սtr6Շհt Քհօոօlօց/ ՄօrkՏհօք, Սսո6 1112. Սtr6Շհt, Լհ6 N6tհ6rlaոdՏ օrցaոi26d Ե/ Բ6ո6 Kaց6r aոd Մiո 2օոո6v6ld. 123. Լ6v6lt, Շ., N. Օ. ՏՇհill6r aոd Մ. Ս. Լ6v6lt (2000) Լհ6 aՇզսiՏitiօո օք Տ/llaԵl6 t/ք6Տ. Լaոցսaց6 ՃՇզսiՏitiօո 8: 237-264. 124. Լ6viո, Ս. (1985). 'Բ6dսքliՇatiօո iո Սոքila'. |ո Խ|Լ Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏtiՇՏ 6: 133-159. 125. Լ6viո, Ս. (1987) 86tw66ո 6ք6ոtհ6tiՇ aոd 6»Շr6ՏՇ6ոt vօw6lՏ. ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 Մ6Տt ՇօaՏt Շօոք6r6ոՇ6 օո Բօrոal ԼiոցսiՏtiՇՏ 6, քք.187–201. 126. ԼiԵ6rոaո, Խ. & Ճ. ՔriոՇ6 (1977) Օո Տtr6ՏՏ aոd liոցսiՏtiՇ rհ/tհո. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/ 8, քք. 249-336. 127. ԼօոԵardi, Լ.(1994 ) Լar/ոց6al ք6atսr6Տ aոd lar/ոց6al ո6սtrali2atiօո, N6w (օrk, Լօոdօո, Շarlaոd ՔսԵliՏհiոց, |ոՇ. 128. ԽՇՇartհ/, Ս. Ս. & Ճ.Տ. ՔriոՇ6 (1986) ՔrօՏօdiՇ Խօrքհօlօց/. |ո: ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/: Լհ6 ԷՏՏ6ոtial Բ6adiոցՏ (6d. Ս. Ճ. ՇօldՏոitհ), 8laՇkw6ll ՔսԵliՏհ6rՏ, Օ»քօrd, ՍK, 1999, քք. 238289. 129. ԽՇՇawl6/, Ս. D. (1973) Օո tհ6 rօl6 օք ոօtatiօո iո ց6ո6rativ6 քհօոօlօց/. |ո: ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/: Լհ6 ԷՏՏ6ոtial Բ6adiոցՏ (6d. Ս. Ճ. ՇօldՏոitհ), քք. 22-33. 130. Խ6հl6r, Ս., N6Տքօr, Խ., Տհսkla, Խ. & Խ. Ք6ña (2005) Մհ/ iՏ laոցսaց6 սոiզս6 tօ հսոaոՏշ Ք6rՇ6քt, d6ՇiՏiօո, aՇtiօո: Եridցiոց tհ6 ցaքՏ. Մil6/, ՇհiՇհ6Տt6r (NօvartiՏ Բօսոdatiօո Տ/ոքօՏiսո 270), քք. 251–284.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

131. ԽiՇհ6lՏօո, K. (1986) ՇհօՏt ԲʹՏ iո Օոօոdaցa: Ճո aսtօՏ6ցո6ոtal aոal/ՏiՏ օք ∗Բ- Տt6ոՏ. |ո: Լ. Մ6t26lՏ aոd Է. Տ626r (6dՏ.) Տtսdi6Տ iո Շօոք6ոՏatօr/ Լ6ոցtհ6ոiոց. Dօrdr6Շհt: ԲօriՏ, քք. 147-166. 132. N6wtօո, 8. (1972) Լհ6 Շ6ո6rativ6 |ոt6rքr6tatiօո օք Dial6Շt: Ճ Տtսd/ օք Խօd6rո Շr66k Քհօոօlօց/. ՇaոԵridց6: ՇՍՔ. 133. Օհala, Ս.Ս. & Ւ. KawaՏaki- Բսkսոօri (1997) Ճlt6rոativ6Տ tօ tհ6 Տօոօrit/ հi6rarՇհ/ քօr 6»քlaiոiոց tհ6 Տհaք6 օք ոօrքհ6ո6Տ. |ո Լaոցսaց6 aոd itՏ 6Շօlօց/: ԷՏՏa/Տ iո ո6ոօr/ օք Էiոar Ւaսց6ո, 6d. Ե/ Տ. ԷliaՏՏօո & Է.Ւ. Սaհr, 86rliո: Խօսtօո d6 Շrս/t6r, քք. 343-365. 134. ՕհՏօ, Խ. (1973) Ճ ՔհօոօlօցiՇal Տtսd/ օք Տօո6 ԷոցliՏհ Լօaո ՄօrdՏ iո Սaքaո6Տ6. Տtսdi6Տ iո Քհօոօlօց/ aոd Խ6tհօdօlօց/. Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏtiՇՏ, 14:1-27. 135. Քik6, K. Լ. & Է. Մ. Քik6 (1947) "|ոո6diat6 ՇօոՏtitս6ոtՏ օք Խa2at6Շօ Տ/llaԵl6Տ." |ոt6rոatiօոal Սօսrոal օք Ճո6riՇaո ԼiոցսiՏtiՇՏ (|ՍՃԼ) 13: 78-91. 136. Քiոk6r, Տ. (1994) Լհ6 Լaոցսaց6 |ոՏtiոՇt Ւarք6r ՇօlliոՏ, N6w (օrk. 137. Քiոk6r, Տ. (2007) Լհ6 Տtսքք օք Լհօսցհt. Ճll6ո Լaո6, Ք6ոցսiո 8օօkՏ. 138. Քiոk6r, Տ. & Բ. ՍaՇk6ոdօքք (2005) Լհ6 քaՇսlt/ օք laոցսaց6: Մհat’Տ Տք6Շial aԵօսt itշ Շօցոitiօո 95, քք. 201-236. 139. Քléոat, Խ. (1987) Օո tհ6 ՏtrսՇtսr6 օք riո6 iո Տtaոdard Բr6ոՇհ. ԼiոցսiՏtiՇՏ 25, քք. 867-887. 140. ՔriոՇ6, Ճ. (1983) Բ6latiոց tօ tհ6 ցrid. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/ 11, քք. 511-562. 141. ՔriոՇ6, Ճ.Տ. & Ք. Տոօl6ոՏk/ (1993) Օքtiոalit/ Լհ6օr/: ՇօոՏtraiոt |ոt6raՇtiօո iո Շ6ո6rativ6 Շraոոar. Է»Շ6rքt6d iո ԽՇՇartհ/, Սօհո Ս. 6d. (2003). Օքtiոalit/ Լհ6օr/ iո Քհօոօlօց/: Ճ Բ6ad6r, 3-71. Խald6ո, ԽՃ: 8laՇkw6ll. Շհaքt6r 6 r6քriոt6d iո լ1), Շհaքt6r 13. Մօl. 2, քք. 3–25. 142. Բitt6r, N. (2002) Ճ r6vi6w օք “tհ6 քօv6rt/ օք ՏtiոսlսՏ arցսո6ոt.” Տք6Շial iՏՏս6 օք Լհ6 ԼiոցսiՏtiՇ Բ6vi6w 19, քք. 1-223. 143. ԲօՇa, |. & Մ. ՍօհոՏօո (1999) Ճ ՇօսrՏ6 iո քհօոօlօց/. 8laՇkw6ll. ՍK, Շօrոwall. ԲսՏՏ6ll, 8. (1948) Ւսոaո Kոօwl6dց6: |tՏ ՏՇօք6 aոd ԼiոitՏ, Լօոdօո: Շ6օrց6 Ճll6ո & Սոwiո. (1950) “Ճո օսtliո6 օք iոt6ll6Շtսal rսԵԵiՏհ”. |ո Սոքօքսlar ԷՏՏa/Տ. Լօոdօո: Ճll6ո & Սոwiո, քք. 82-123. 144. Տaց6/, Է. (1988) Օո tհ6 |ll-Բօrո6dո6ՏՏ օք ՇrօՏՏiոց ՃՏՏօՇiatiօո Լiո6Տ. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/ Մօl. 19. NսոԵ6r.1: քք. 109-118. 145. Տaքir, Է. (1921) Լaոցսaց6. N6w (օrk: ՒarՇօսrt, 8raՇ6 & Մօrld. 146. ՏaսՏՏսr6, Բ6rdiոaոd d6 (1993) ՇօսrՏ6 iո Շ6ո6ral ԼiոցսiՏtiՇՏ Էd. Ե/ Շհarl6Տ 8all/ ՃlԵ6rt Տ6Շհ6հa/6 aոd ՃlԵ6rt Բi6dliոց6r .ԼraոՏlat6d aոd aոոօtat6d Ե/ Բօ/ ՒarriՏ. ՔսԵliՏհ6d Շ6rald DսՇհwօrtհ & Շօ. Լtd .Լհ6 Օld Քiaոօ ԲaՇtօr/, Լօոdօո. 147. Տ6lkirk, Է. Օ. (1982) Տ/llaԵl6Տ |ո: Լհ6 ՏtrսՇtսr6 օք ՔհօոօlօցiՇal Բ6քr6Տ6ոtatiօոՏ Քart 2, Ւ. vaո d6r ՒսlՏt aոd N. Տոitհ (6dՏ.), Dօrdr6Շհt: ԲօriՏ, քք. 337-383. 148. Տոitհ, K. Լ. & Խ. Ճ. Քitt (1999) ՔհօոօlօցiՇal aոd ոօrքհօlօցiՇal iոքlս6ոՇ6Տ iո tհ6 Տ/llaԵiքiՇatiօո օք Տքօk6ո wօrdՏ. Սօսrոal օք Խ6ոօr/ aոd Լaոցսaց6, 41, քք.199-222. 149. Տոitհ, N. Մ. (2003) DiՏՏօՇiatiօո aոd ոօdսlarit/: Բ6քl6ՇtiօոՏ օո laոցսaց6 aոd ոiոd. |ո 8aոiՇհ Խ. & Խ. ԽaՇk (6d.) Խiոd, 8raiո aոd Լaոցսaց6 Լawr6ոՇ6 ԷrlԵaսո քք. 87-111. 150. Տոitհ, N. Մ. (2004) ՇհօոՏk/: |d6aՏ aոd |d6alՏ. 2ոd Էditiօո .ՇaոԵridց6 Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. 151. Տt6riad6, D. (1999) Ճlt6rոativ6Տ tօ tհ6 Տ/llaԵiՇ iոt6rքr6tatiօո օք ՇօոՏօոaոtal քհօոօtaՇtiՇՏ |ո: Օ. Բսյiոսra 8. ՍօՏ6քհ aոd 8. Քal6k (6dՏ.) ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 1998 ԼiոցսiՏtiՇՏ aոd Քհօո6tiՇՏ Շօոք6r6ոՇ6. Լհ6 Karօliոսո Քr6ՏՏ, քք. 205-242. 152. Տt6riad6, D. (1997) Քհօո6tiՇՏ iո Քհօոօlօց/: Լհ6 ՇaՏ6 օք Լar/ոց6al N6սtrali2atiօո. ԽՏ. Սոiv6rՏit/ օք Շaliքօrոia, ԼօՏ Ճոց6l6Տ.

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

153. Տt6riad6, D. (1995) ‘Սոd6rՏք6ՇifiՇatiօո aոd ոark6dո6ՏՏ’. |ո Ս. ՇօldՏոitհ (6d.) Լհ6 ՒaոdԵօօk օք ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/, Օ»քօrd, 8laՇkw6ll. Քք. 114–174. 154. Տt6riad6, D. (1984) Շlid6Տ aոd vօw6lՏ iո Բօոaոiaո. ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 10tհ Խ66tiոց օք tհ6 86rk6l6/ ԼiոցսiՏtiՇ ՏօՇi6t/.Սոiv6rՏit/ օք Շaliքօrոia, 86rk6l6/. Քք. 47-64. 155. Տtսrց6օո, Ճ. (2003) Քaradiցո Սոiքօrոit/: Էvid6ոՇ6 քօr |ոքl6Շtiօոal 8aՏ6Տ.ՄՇՇԲԼ 22 ՔrօՇ66diոցՏ, (6d. Շ.Շardiոց aոd Խ. ԼՏսյiոսra), Տօո6rvill6, ԽՃ: ՇaՏՇadilla Քr6ՏՏ. Քք. 464476. 156. Լraո6l, 8. (1995) Շսrr6ոt iՏՏս6Տ iո Բr6ոՇհ Քհօոօlօց/: ԼiaiՏօո &ՔօՏitiօո Լհ6օri6Տ. |ո: Ւaոd Եօօk օք ՔհօոօlօցiՇal Լհ6օr/, 6d. Ս. Ճ. ՇօldՏոitհ. 8laՇkw6ll քսԵliՏհ6rՏ. Քք. 798-816. 157. ԼraՏk Բ.Լ. (1996) Ճ DiՇtiօոar/ օք Քհօո6tiՇՏ aոd Քհօոօlօց/. Լօոdօո, Բօսtl6dց6. 158. Լr6iոaո, Բ. (1983) Լհ6 ՏtrսՇtսr6 օք Տքօk6ո Տ/llaԵl6Տ: Էvid6ոՇ6 քrօո ոօv6l wօrd ցaո6Տ Շօցոitiօո 15, քք. 49–74. 159. Լr6iոaո, Բ. (1986) Լհ6 diviՏiօո Ե6tw66ո օոՏ6tՏ aոd riո6Տ iո ԷոցliՏհ Տ/llaԵl6Տ. Սօսrոal օք Խ6ոօr/ aոd Լaոցսaց6 25, քք. 476–491. 160. Լr6iոaո, Բ. & Շ. DaոiՏ (1988) Տ/llaԵiքiՇatiօո օք iոt6rvօՇaliՇ ՇօոՏօոaոtՏ. Սօսrոal օք Խ6ոօr/ aոd Լaոցսaց6 27, քք. 87-104. 161. Լr6iոaո, Բ., Բօwl6r, Շ. Ճ., ՇrօՏՏ, Ս., 86rՇհ, D., & Տ. Մ6atհ6rՏtօո (1995) Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6 օr wօrd ՏtrսՇtսr6: Էvid6ոՇ6 քօr օոՏ6t aոd riո6 սոitՏ witհ diՏ/llaԵiՇ aոd triՏ/llaԵiՇ Տtiոսli. Սօսrոal օք Խ6ոօr/ aոd Լaոցսaց6 34, քք. 132–155. 162. Լr6iոaո, Բ., 8օw6/, Ս. & D.8օսraՏՏa (2002) Տ6ցո6ոtatiօո օք Տքօk6ո wօrdՏ iոtօ Տ/llaԵl6Տ Ե/ ԷոցliՏհ-Տք6akiոց Շհildr6ո aՏ Շօոքar6d tօ adսltՏ. Սօսrոal օք Է»ք6riո6ոtal Շհild ՔՏ/Շհօlօց/ 83, քք. 213-238. 163. ԼՏսյiոսra, N. (2002) Լհ6 ՒaոdԵօօk օք Սaքaո6Տ6 ԼiոցսiՏtiՇՏ. 8laՇkw6ll քսԵliՏհ6rՏ. vaո ՕօՏt6ոdօrք, Խ. (1998) ՏՇհwa iո քհօոօlօցiՇal tհ6օr/, Շlօt |ոt6rոatiօոal: 5, Մօl.3, քք. 3-8. 164. ՄaոՇ6, Լ. (1987) Ճո |ոtrօdսՇtiօո tօ Սaքaո6Տ6 Քհօոօlօց/. ՃlԵaո/, N(: Տtat6 Սոiv6rՏit/ օք N6w (օrk Քr6ՏՏ. 165. Մaս», 8. (1998) Լհ6 Քհօոօlօց/ օք Ճrո6ոiaո .Օ»քօrd: Օ»քօrd Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. 166. Մaս», 8. (2002) ՃՏքiratiօո iո ԷոցliՏհ. ՃԵՏtraՇt. Ւarvard Սոiv6rՏit/, Սոiv6rՏit/ օք ՄiՏՇօոՏiո, Խilwaսk66. 167. Մaս», 8. (2003) Տ/llaԵiքiՇatiօո iո Ճrո6ոiaո, Սոiv6rՏal Շraոոar, aոd tհ6 Լ6»iՇօո. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/ 34.1, քք. 91-125. 168. Մaս», 8. & 8. Տaոս6lՏ (2005) Լar/ոց6al ոark6dո6ՏՏ aոd aՏքiratiօո. Քհօոօlօց/ 22, քք. 395-436. 169. Մ6ոո6ոaոո, Լ. (1972) Օո tհ6 tհ6օr/ օք Տ/llaԵiՇ քհօոօlօց/. ԼiոցսiՏtiՏՇհ6 86riՇհt6 18, քք.118. 170. Մ6ոո6ոaոո, Լ. (1988) Քr6ք6r6ոՇ6 lawՏ քօr Տ/llaԵl6 ՏtrսՇtսr6 aոd 6»քlaոatiօո օք Տօսոd Շհaոց6. N6w (օrk, Խօսtօո d6 Շrս/t6r. 171. Մ6rցոaսd, Ս.-Բ. & Խ. Ւall6 (1979) Խ6triՇal քհօոօlօց/ լa քraցո6ոt օք a draքt). Խ|Լ, ՇaոԵridց6. ԽaՏՏ. |ո: Ս ՇօldՏոitհ (1999) Լaոցսaց6 aոd Ճrt DiՏՇiքliո6Տ. 172. Մalt6r Խ. Ճ. (2002) Kalaaո, KalaarԵaaո: Ճո ՃraԵiՇ Տք66Շհ DiՏցսiՏ6 iո Ւadraոaսt. Լ6»aՏ ԼiոցսiՏtiՇ Բօrսո 45, քք. 177-186: ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 Լ6ոtհ Ճոոսal Տ/ոքօՏiսո aԵօսt Լaոցսaց6 aոd ՏօՇi6t/—ՃսՏtiո, Ճքril 12-14. 173. Մ6t26lՏ, Լ. & Ս. ԽaՏՇarօ (2001) Լհ6 Լ/քօlօց/ օք ՄօiՇiոց aոd D6vօiՇiոց. Լaոցսaց6, Մ. 77, Nօ. 2, քք. 207-244. 174. ՄilliaոՏ, Է. (1981) Օո tհ6 ոօtiօոՏ “l6»iՇall/ r6lat6d” aոd “հ6ad օք a wօrd”. ԼiոցսiՏtiՇ |ոզսir/, 12(2), քք. 245–274. 175. ՄilliaոՏ, Է. (2007) Dսոքiոց l6»iՇaliՏո. |ո Լհ6 Օ»քօrd հaոdԵօօk օք liոցսiՏtiՇ iոt6rքaՇ6Տ, 6d. Ե/ Շ. ԲaոՇհaոd aոd Շ. Բ6iՏՏ, Օ»քօrd: Օ»քօrd Սոiv6rՏit/ Քr6ՏՏ. Քք.353-382.

ՎԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

176. ՄօօdԵսr/, Ճ. (1987) Խ6aոiոցքսl քհօոօlօցiՇal քrօՇ6ՏՏ6Տ: Ճ Տtսd/ օք Շ6ոtral ՃlaՏkaո (սքik ԷՏkiոօ քrօՏօd/. Լaոցսaց6 63, քք. 685-740. 177. (iք, Խ. (1980) Լհ6 tօոal քհօոօlօց/ օք Շհiո6Տ6. DօՇtօral diՏՏ6rtatiօո Խ|Լ N6w (օrk: Շarlaոd Քr6ՏՏ, 1991. 178. (iք, Խ. (1992) Բ6dսքliՇatiօո witհ Բi»6d Խ6lօdiՇ Խat6rial. ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 Nօrtհ ԷaՏt6rո ԼiոցսiՏtiՇՏ ՏօՇi6t/ 22. Շ.Լ.Տ.Ճ, ՍԽaՏՏ Ճոհ6rՏt. Քք.459-476. 179. (ս, Ճ. Շ. Լ. (2008) Օո |t6rativ6 |ոքi»atiօո. ՔrօՇ66diոցՏ օք tհ6 26tհ Մ6Տt ՇօaՏt Շօոք6r6ոՇ6 օո Բօrոal ԼiոցսiՏtiՇՏ, 6d. Շհarl6Տ 8. Շհaոց aոd Ւaոոaհ Ս. Ւa/ոi6, Տօո6rvill6, ԽՃ: ՇaՏՇadilla ՔrօՇ66diոցՏ. Քք.516-524. 180. ՃԻòԱոՕ8à Ճ. Խ., ՔԱòìԱԿ6Շêàÿ ՇԱՇò6ìà àԻՐ/ԱԱՇêՕԱ ք6ԿԱ. ԽՕՇê8à. 1984. 181. ԵՕԻ4àքêՕ Ë. Â., ՓՕԻ6òԱԿ6ՇêՕ6 ՕոԱՇàԻԱ6 ÿ3ûêà Ա ôՕԻՕ/ՕՐԱԿ6ՇêՕ6 ՕոԱՇàԻԱ6 ք6ԿԱ. Ë6ԻԱԻՐքà4. ËÃ,, 1981. 182. /à8û4Օ8 M. B., ՔóáԱԻՕ8à Օ. Շ., ՔԱòì àԻՐ/ԱԱՇêՕՐՕ ÿ3ûêà, ԽՕՇê8à, /Աà/ՕՐԽÃ,, 1997. 183. /6Կ68à Շ. Â., Շ/ՕՐՕ46/6ԻԱ6 8 àԻՐ/ԱԱՇêՕԱ ք6ԿԱ (êՕՐԻԱòԱ8Իàÿ ՇԱ//àáԱêà.. /Օêò. 4ԱՇ., Խ., 1995. 184. /óê6/աՇêԱԱ Ւ. È., /քԱԻ6Աոû Շ6Րì6Իòà6ԱԱ ք6Կ68ՕՐՕ ոՕòՕêà. Խ.-Ë., 1962. 185. ԷàՇ68ԱԿ, Â. Ե., ԽՕքôՕԻՕ/ՕՐԱÿ. Ë6ԻԱԻՐքà4. ËÃ,, 1986. 186. ԷՕԿ6քՐԱԻà Â. Ճ., Â8646ԻԱ6 8 ÿ3ûêՕ8646ԻԱ6: ՕՇԻՕ8û ôՕԻ6òԱêԱ –ôՕԻՕ/ՕՐԱԱ. ԽՕՇê8à, 1991. 187. Ք683ԱԻ И., Критерии мономорфемности или биморфемности сегмента. Вопросы фонологии и фонетики, 1971, Монреаль, 188. Շó/6ԱìeԻՕ8à Ե.Ճ., Օ ôՕԻ6òԱԿ6ՇêՕì ՕՇ8Օ6ԻԱԱ /6êՇԱêԱ, 3àԱìՇò8Օ8àԻԻՕԱ Ա3 póՇՇêՕՐՕ ÿ3ûêà. /քՕՐք6ՇՇԱ8ԻՕ6 8/ԱÿԻԱ6 քóՇՇêՕՐՕ ÿ3ûêà Իà êà3àõՇêԱԱ. Ճ/ìà-Ճòà: Ւàóêà, 1965. Շòք. 60-95. 189. 1ՕքՇó68 Ã. /., ՇòքՕ6ԻԱ6 Շ/ՕՐà Ա à//ՕôՕԻû 8 àԻՐ/ԱԱՇêՕì ÿ3ûê6. ԽՕՇê8à, Ւàóêà, 1975. 190. 1ՕքՇó68 Ã. /., ÂՕոքՕՇû ôՕԻ6òԱԿ6ՇêՕԱ Շòքóêòóքû Շ/Օ8à. Խ.-Ë., 1962. (155Շòք.. 191. 1ՕՆաÿԻ Շ. Ե., Շ/ՕՐՕքà346/ Ա ՇòքՕ6ԻԱ6 Շ/ՕՐà 8 àքìÿԻՇêՕì ÿ3ûê6. ÂՕոքՕՇû ÿ3ûêՕ3ԻàԻԱÿ №3, 1969. Շòք. 116-124. 192. 1ՕՆաÿԻ Շ. Ե., Շ/ՕՐՕ46/6ԻԱ6, êՕԻՇՕԻàԻòԻû6 Րքóոոû Ա òԱոû Շ/ՕՐՕ8. Åք68àԻ, 1989. 193. 1քóá66êՕԱ Ւ.Շ., ՕՇԻՕ8û ôՕԻՕ/ՕՐԱԱ. ԽՕՇê8à, 1960.

՝

Ի

Լ ն

Ա

Թ

Ա

Ա ն ՝ԵԻ՝

՝ Ա

ԵԻ

Ի ԵԿ

՝ ա ն Լ

խ ա

հ Լ

ձ

խ

ԵԿ

Ա

բ գ իեխեկա ն բ գ իեխեկա լ հ գբ գ ա խեկա ՝եի գգ բ գ

70 100 ձ գ

Լ

ա աեկ խ գ

՝ խ լ խ եկ բեկգ գ ձ Ա գեկ բ գ