Վարակիչ հիվանդություններ փոխանցողներ

ՎԱ­Ր Ա­Կ ԻՉ

ՀԻ­Վ ԱՆ­Դ ՈՒԹ ՅՈՒՆ­Ն ԵՐ

­Փ Ո­Խ ԱՆ­Ց ՈՂ­Ն ԵՐ

Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ

Երևան ­Հե­ղի­նա­կային հրա­տա­րա­կու­թյուն

ՀՏԴ 595.7(07) ԳՄԴ 28.691.89y7 Վ 293 ­ եռ­նար­կը տպագ­րու­թյան է ե­րաշ­խա­վոր­վել ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խաՁ րա­րու­թյան ա­կա­դե­ﬕ­կոս Ս. Ավ­դալ­բե­կյա­նի ան­վան Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան ազ­գային ի­նս­տի­տու­տի գի­տա­կան խորհր­դի կող­ﬕց 01/06/2018թ. (քաղ­վածք թիվ 2 նիս­տի ար­ձա­նագ­րու­թյու­նից): Գ­րա­խոս­ներ՝ ­Դիլ­բա­րյան Կ. Պ., կ.գ.դ., ՀՀ ԳԱԱ Կեն­դա­նա­բա­նության և հիդ­րոէ­կո­լո­գիայի գի­տա­կան կենտ­րոն ­

Հով­հան­նի­սյան Վ. Ս., կ.գ.դ., ՀՀ ԳԱԱ Կեն­դա­նա­բանու­թյան և հիդ­րոէ­կո­լո­գիայի գի­տա­կան կենտ­րոն Վ. Ա. Դա­վի­դյան­ցի խմբագ­րու­թյամբ

Վ 293 Վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող­ներ: Ու­սուﬓ ­ն ա­կան ձեռ­նարկ/ Ա. Վա­նյան, Լ. Պա­րո­նյան, Լ. Բա­բա­յան, Ա. Գրի­գո­րյան, Դ. Մա­նու­կյան, Հ. Վարդա­նյան, Գ. Սա­քո­յան, Կ. Ա­սատ­րյան, Գ. Օ­հա­նյան, Դ. Պարթև, Լ. Մար­կո­սյան, Ա. Մա­նու­չա­րյան, Ռ. Դա­նի­ե­լյան, Վ. Դա­վի­դյանց. - Եր.: Հե­ղի­նա­կային հրա­տա­րակու­թյուն, 2018.- 176 էջ: ­Ձեռ­նար­կում ամ­փոփ­ված են վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող հոդ­վածո­տա­նի­նե­րին, դրանց հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կու­թյա­նը, կեն­սաբազ­մա­զա­նու­թյա­նը, կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րին, նմու­շառման և նույ­նա­կա­նաց­ման ﬔ­թոդ­նե­րին, ի­նչ­պես նաև դրանց դեմ պայ­քա­րի ﬔթոդ­նե­րին վե­րա­բե­րող հար­ցե­րը: ­Ձեռ­նար­կը նա­խա­տես­ված է բժշ­կա­կան ﬕ­ջա­տա­բան­նե­րի հա­մար: ՀՏԴ 595.7(07) ԳՄԴ 28.691.89y7

ISBN 978-9939-0-2705-0 © Վա­նյան Ա., 2018 © Պա­րո­նյան Լ., 2018 © Բա­բա­յան Լ., 2018 © Գրի­գո­րյան Ա., 2018 © Մա­նու­կ յան Դ., 2018 © Վար­դա­նյան Հ., 2018 © Սա­քո­յան Գ., 2018

© Ա­սատ­րյան Կ., 2018 © Օ­հա­նյան Գ., 2018 © Պարթև Դ., 2018 © Մար­կո­սյան Լ., 2018 © Մա­նու­չա­րյան Ա., 2018 © Դա­նի­ե­լ յան Ռ., 2018 © Դա­վի­դյանց Վ. Ա., 2018

ՀԵ­ՂԻ­ՆԱԿ­ՆԵՐ

­ . Վա­նյան Ա Լ. Պա­րո­նյան Լ. Բա­բա­յան Ա. Գրի­գո­րյան Դ. Մա­նու­կ յան Հ. Վար­դա­նյան Գ. Սա­քո­յան Կ. Ա­սատ­րյան Գ. Օ­հա­նյան Դ. Պարթև Լ. Մար­կո­սյան Ա. Մա­նու­չա­րյան Ռ. Դա­նի­ե­լ յան Վ. Դա­վի­դյանց

4|

Բովանդակություն Նե­րա­ծություն...................................................................................................8 ­Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կությու­նը.........8 ­Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի կեն­սա­բազ­մա­զա­նությու­նը...........................................10

Տ­զեր....................................................................................................10 Տ­զե­րի դա­սա­կար­գու­մը....................................................................................11

Իք­սո­դային տզեր­ (Լxօdida6).............................................................12 ­ ք­սո­դային տզե­րի կա­ռուց­ված­քը...................................................................12 Ի Ի­դի­ո­սո­մա՝ տզի մար­մին (Idiosoma)................................................................14 Տ­զե­րի հա­վաք­ման մե­թոդ­նե­րը........................................................................23 Տ­զե­րի հա­վա­քու­մը կր­ծող­նե­րի բնե­րից...........................................................24 Տ­զե­րի բնա­կության վայ­րե­րը...........................................................................26 Տ­զե­րի բազ­մաց­ման ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­նե­րը..........................................26 Տ­զե­րի բազ­մա­ցու­մը.........................................................................................28 Տ­զե­րի ձվադրման յու­րա­հատ­կություն­նե­րը և սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակ­ցությու­նը......................................................................................29 Մա­կա­բու­ծող տզե­րի հար­մա­րեց­վա­ծությու­նը բի­ո­տո­պե­րին և այլ է­կո­լո­գի­ա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­ներ..............................................32

­Հայաս­տա­նում տա­րած­ված իք­սո­դային տզե­րի ցե­ղե­րի ո­րո­շիչ.........3 ­ եղ ixodes latreille, 1795...................................................................................39 Ց ­Ցեղ haemaphysalis koch, 1844..........................................................................42 ­Ցեղ dermacentor koch, 1844............................................................................45 ­Ցեղ rhipicephalus koch, 1844............................................................................46 ­Ցեղ hyalomma koch, 1844................................................................................48 ­Ցեղ boophilus curtice, 1891...............................................................................50 ­Ցեղ argas latreille, 1796.....................................................................................53 ­Ցեղ alveonasus p. Schulze, 1941.........................................................................54 ­Ցեղ ornithodoros koch, 1844............................................................................55 ­Մա­կա­բու­ծող տզե­րի տն­տե­սա­կան նշա­նա­կությու­նը: ­ Մա­կա­բու­ծող տզե­րի նշա­նա­կությու­նը հո­ղային ցե­նոզ­նե­րում......................62 ­Հայաս­տա­նի ֆաու­նայում մա­կա­բու­ծող տզերի համա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան և է­պի­զոո­տո­լո­գի­ա­կան նշանա­կությու­նը.......................................................63 Ար­գա­սային տզե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան և է­պի­զոո­տո­լո­գի­ա­կան նշա­նա­կությու­նը­.......................................................69 Podospermiforida arut 1991 են­թա­կար­գի մա­կա­բու­ծող տզե­րի է­պի­զոո­տո­լո­գի­ա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կությու­նը...........73 Տ­զե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջոց­նե­րը....................................................................74

| 5 ­Մի­ջատ­ներ.........................................................................................76 ­ ի­ջատ­նե­րի դա­սա­կար­գու­մը..........................................................................76 Մ ­Մի­ջատ­նե­րի կա­ռուց­ված­քը.............................................................................76 Մի­ջատ­նե­րի զար­գա­ցու­մը...............................................................................78

­Մո­ծակ­ներ (Շս|i«ida6) ­.....................................................................80 ­ ո­ծակ­նե­րի կա­ռուց­ված­քը..............................................................................81 Մ Մո­ծակ­նե­րի կեն­սա­բա­նությու­նը և է­կո­լո­գի­ան...............................................84 ­Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կության ­հաշ­վար­կի մե­թոդ­նե­րը............88 Էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կության հաշ­վար­կը­.............................................90 Էկ­զո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կության հաշ­վար­կը­.............................................90 ­Մո­ծակ­նե­րի հար­ձակ­ման ակ­տի­վության ո­րո­շու­մը........................................91 ­Մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի քա­նա­կության հաշ­վար­կի մե­թոդ­ներ...................92 ­Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր և թր­թու­րային ձևե­րի նմու­շա­ռու­մը.............................94 ­Մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը..........................................................97 ­Մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը....................................98 ­Հա­կաթր­թու­րային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ա­րդյու­նա­վե­տությու­նը.......................105 ­Մո­ծակ­նե­րի հար­ձա­կու­մից ան­հա­տա­կան և խմբա­կային պաշտ­պա­նության մի­ջոց­նե­րը.........................................................................106 ­Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը...............................107 Ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի (ի­մա­գո­ցիդ­նե­րի) քի­մի­ա­կան դա­սա­կար­գու­մը­................108 Մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցությամբ օ­ժտ­ված ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի թո­ղարկ­ման ձևե­րը...........................................................................................110 Մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցությամբ օ­ժտ­ված ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով ­շի­նություն­նե­րի մշա­կում­նե­րը.........................................................................111 Մ­շա­կում­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման սար­քա­վո­րում (ավ­տո­մաքս).........................114 Մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­նե­լու տեխ­նի­կան...................................................115 ­Բաց տա­րածք­նե­րի մշա­կում­ներ թևա­վոր մո­ծակ­նե­րի դեմ..........................117 Շի­նություն­նե­րի մշա­կում­նե­րի ա­րդյու­նա­վե­տության ո­րո­շու­մը....................118

Մ­լակ­ներ (Քհ|6bօէօտiոa6).................................................................123 Մ­լակ­նե­րի կա­ռուց­ված­քը.................................................................................123 Մ­լակ­նե­րի է­կո­լո­գի­ան......................................................................................126 Մ­լակ­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կությո­ւը...........................130 Մ­լակ­նե­րի նմու­շառ­ման և քա­նա­կության ­հաշ­վար­կի մե­թոդ­նե­րը.................130 Մ­լակ­նե­րի նմուշ­նե­րի պահ­պա­նու­մը...............................................................132 Մ­լակ­նե­րի պատ­րաս­տուկ­նե­րի պատ­րաս­տու­մը.............................................133

Լ­վեր (Aքհaոiքէ6ra, 5. Տiքհօոaքէ6ra)..................................................... 136 Լ­վե­րի տա­րած­վա­ծությու­նը Հայաս­տա­նի Հան­րա­պե­տությու­նում................136 Լ­վե­րի կա­ռուց­ված­քը........................................................................................137 ­Ճար­պային հյուս­վածք......................................................................................144 Բազ­մա­ցու­մը և գո­նոտ­րո­ֆիկ հա­րա­բե­րություն­նե­րը....................................144 Լ­վե­րի մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի կա­ռուց­ված­քը և ֆունկ­ցի­ան.................146 ­Մալ­պիգյան ա­նոթ­նե­րը....................................................................................148

6| Լ­վե­րի ի­գա­կան սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը.........................................................148 Լվե­րի ա­րա­կան սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը.........................................................150 Լ­վե­րի ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան հա­սա­կի ո­րո­շու­մը....................................................150 ­Ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան տա­րի­քը և դրա ո­րոշ­ման մե­թոդ­նե­րը, լվե­րի հա­սա­կի ո­րոշ­ման հիմ­նա­կան մե­թոդ­նե­րը..........................................150 Լ­վե­րի է­պի­զոո­տո­լո­գի­ա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կությու­նը...............................................................................................151

­Ճան­ճեր (Խս5«ida6)............................................................................152 ­Ճան­ճե­րը որ­պես հի­վան­դություն­նե­րի փո­խան­ցող­ներ.................................154 ­ ան­ճե­րը որ­պես մի­ազ­նե­րի հա­րու­ցիչ­ներ......................................................155 Ճ ­Ճան­ճե­րի կա­պը մար­դու հետ..........................................................................157

Մ­ժեղ­ներ (Տiտս|iida6)............................................................................. 159 Մ­ժեղ­նե­րի կա­ռուց­ված­քը.................................................................................159 Մ­ժեղ­նե­րի զար­գա­ցու­մը .................................................................................160 Մ­ժեղ­նե­րի է­կո­լո­գի­ան......................................................................................161 Մ­ժեղ­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կությու­նը........................163 Մժ­ղուկ­ներ (ceratopogonidae)...........................................................................163 Մժ­ղուկ­նե­րի ար­տա­քին և ներ­քին կա­ռուց­ված­քը...........................................164 Մժ­ղուկ­նե­րի կեն­սա­բա­նությու­նը և է­կո­լո­գի­ան...............................................164 Մժ­ղուկ­նե­րի բժշ­կա­կան նշա­նա­կությու­նը.......................................................165

­Քո­ռուկ­ներ (Tabaոida6)­.....................................................................165 ­Քո­ռուկ­նե­րի հա­սուն ձևե­րի ներ­քին և ար­տա­քին կա­ռուց­ված­քը...................166 ­ ո­ռուկ­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան և է­կո­լո­գի­ա­կան Ք ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­նե­րը ..........................................................................167 ­Քո­ռուկ­նե­րի զար­գա­ցու­մը...............................................................................168 ­Քո­ռուկ­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կությու­նը.....................169

Ո­ջիլ­ներ (Aոօք|սra, 5. Տiքհսո«ս|aէa).................................................170 Ընդ­հա­նուր բնու­թա­գիր...................................................................................170 Ո­ջիլ­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կությու­նը..........................170 Ո­ջիլ­նե­րի ար­տա­քին և ներ­քին կա­ռուց­ված­քը­................................................171 Ո­ջիլ­նե­րի կեն­սա­բա­նությու­նը և է­կո­լո­գի­ան­....................................................172 Ո­ջիլ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը.....................................................173

Գ­րա­կա­նություն................................................................................175

| 7

­ՀԱ­ՊԱ­ՎՈՒՄ­ՆԵՐ

­ ԱՀԿ - Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ ԱՄՆ - Ա­մե­րի­կայի Միա­ցյալ Նա­հանգ­ներ ԳՀ - Գո­նոտ­րո­ֆիկ հա­րա­բե­րու­թյուն ԽՍՀՄ - Խորհր­դային Սո­ցիա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րի Մի­ու­թյուն ՀՀ -­ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյուն ՃՀ -­ Ճար­պային հյուս­վածք ՊՇՌ -­ Պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռեակ­ցիա ՌՆԹ - Ռի­բո­նուկ­լե­ի­նաթ­թու

Bsph - 8aՇ///սՏ ՏքհaՏr/ՇսՏ Bti - 8aՇ///սՏ էհսr/ոց6ոՏ/Տ ՏսԵՏք6Շ/6Տ /Տra6/6ոՏ/Տ LD50 - 50%-ա­նոց մա­հա­ցու դո­զա psi - pound per square inch - ֆունտ քա­ռա­կու­սի դյույ­մին sp. - species - տե­սակ spp. - speciei - տե­սակ­ներ

8|

ՆԵ­ՐԱ­ԾՈՒԹՅՈՒՆ

­ՀՈԴ­ՎԱ­ԾՈ­ՏԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՆ­ՐԱՅԻՆ Ա­ՌՈՂ­ՋԱ­ՊԱ­ՀԱ­ԿԱՆ

ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­Տա­րա­փո­խիկ (տ­րանս­մի­սիվ, հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վող) հի­վան­դու­թյուն­ներն աշ­խար­հի մի շարք ե­րկր­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պահու­թյան գե­րա­կա խն­դիր­նե­րից են: Հա­մա­ձայն Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշխար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան (Ա­ՀԿ) տվյալ­նե­րի՝ փո­խան­ցող­նե­րով տա­րածվող հի­վան­դու­թյուն­նե­րը պայ­մա­նա­վո­րում են վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­մաշ­խար­հային բե­ռի 17%-ը` ա­ռա­ջաց­նե­լով տա­րե­կան ա­վե­լի քան 700 000 մահ­վան դեպք: Շուրջ 3,9 մի­լիարդ մարդ ա­վե­լի քան 128 ե­րկ­րում բնակ­վում են Դեն­գե տեն­դի ռիս­կի ներ­քո՝ ար­ձա­նագ­րե­լով 96 մի­լի­ոն դեպք: Մա­լա­րիայի պատ­ճա­ռով աշ­խար­հում մա­հա­նում է ա­վե­լի քան 400 000 մարդ, ո­րոնց մեծ մա­սը՝ մինչև 5 տա­րե­կան ե­րե­խա­ներ: Չա­գա­սի հի­վան­դու­թյու­նը, լեյշ­մա­նի­ո­զը և շիս­տո­սո­մո­զը հա­րյուր մի­լի­ո­նա­վոր մարդ­կանց հի­վան­դաց­ման պատ­ճառ են դառ­նում: Փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րը եր­բեմն այդ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեմ պայ­քա­րի միակ և ար­դյու­նա­վետ ե­ղա­նակն է՝ ո­ւղղ­ված հա­մա­ճա­րա­կային շղթայի ը­նդ­հատ­մա­նը: ­Մի­ջազ­գային ճա­նա­պար­հոր­դու­թյուն­նե­րի և բեռ­նա­փո­խադ­րում­նե­րի ա­ճող ծա­վա­լը նպաս­տում է տա­րա­փո­խիկ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խանցող­նե­րի ներ­բեր­մա­նը և տա­րած­մա­նը այն ե­րկր­նե­րում, ո­րոնք նախ­կի­նում այդ վտան­գին չեն են­թարկ­վել: Կ­լի­մայի գլո­բալ տա­քա­ցու­մը կա­րող է զգա­լի­ո­րեն փո­խել տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րի սե­զո­նային տե­ղա­շար­ժե­րը և ը­նդ­լայ­նել դրանց տա­րա­ծա­գո­տին՝ հան­գեց­նե­լով այդ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հի­վան­դա­ցության ա­ճին և դրանց ի հայտ գա­լուն այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ նախ­կի­նում չեն ար­ձա­նագր­վել: ­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րը նպաստա­վոր են տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան հա­մար: Պատ­մա­կա­նո­րեն հան­րա­պե­տու­թյու­նում տարած­ված են ե­ղել փո­խան­ցող­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված մի շարք հի­վան­դություն­ներ, մաս­նա­վո­րա­պես՝ մա­լա­րիան, լեյշ­մա­նի­ո­զը, մլա­կային (Պա­պա­տաչի) տեն­դը, հե­տա­դարձ տի­ֆը, բծա­վոր տի­ֆը, ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րը՝ Քյու տենդ և տզային ռի­կետ­ցի­ոզ, ժան­տախ­տը, տու­լա­րե­միան և այլն: Ձեռ­նարկ­ված հա­մա­լիր մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյուն­քում ներ­կա­յում դրանցից շա­տե­րը (ժան­տախտ, մլա­կային (Պա­պա­տա­չի) տենդ, հե­տա­դարձ տիֆ,

Նե­րա­ծություն | 9

բծա­վոր տիֆ, ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ (տ­զային ռի­կետ­ցի­ոզ)) հան­րա­պե­տու­թյու­նում չեն ար­ձա­նագր­վում: 2006 թվա­կա­նին հան­րա­պե­տու­թյու­նում է­լի­մի­նաց­վել (վե­րաց­վել) է տե­ղա­կան մա­լա­րիան: Մա­լա­րիայի դեմ պայ­քա­րի և կան­խարգել­ման կար­ևո­րա­գույն բա­ղադ­րիչ­նե­րից է մա­լա­րիայի փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րի զար­գաց­ման բա­րեն­պաստ մի­ջա­վայր հան­դի­սա­ցող ջրա­կան­գե­րի՝ տն­տե­սական ու բնա­պահ­պա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն չու­նե­ցող, բնա­կան կամ ար­հեստա­կան փո­սե­րում ա­ռանց հոս­քի կամ դան­դաղ հոս­քով ջրե­րի կու­տա­կումնե­րի հս­կո­ղու­թյու­նը: Վեր­ջին մի քա­նի տա­րի­նե­րին ակ­տի­վա­ցել է ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­մա­ճա­րա­կային ի­րա­վի­ճա­կը, ո­րը թա­փա­ռող կեն­դա­նի­նե­րի օր­գա­նիզ­մում, որ­պես բնա­կան պա­հոց վա­րա­կի գո­յատև­ման, օր­գա­նա­կան աղ­բի կու­տա­կում­նե­րի վրա բազ­մա­ցող մլակ­նե­րի մի­ջո­ցով կեն­դա­նի­նե­րից մար­դուն վա­րա­կի փո­խանց­ման հետ­ևանք է: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում մշ­տա­պես ար­ձա­նագր­վում են տու­լա­րե­միայի է­պի­զոո­տիա­ներ, ո­րոնք փո­խան­ցող լվերի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում կա­րող են բե­րել բնակ­չու­թյան շրջա­նում դեպ­քե­րի ա­ռա­ջաց­ման: Ներ­կա­յում Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տա­րած­ված վա­րա­կիչ հիվան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րից են մո­ծակ­նե­րը, մլակ­նե­րը, լվե­րը, ո­ջիլ­ները, տզե­րը, ո­րոնք կա­րող են դառ­նալ հան­րա­պե­տու­թյու­նում ար­ձա­նագր­վող տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի առ­կա հա­մա­ճա­րա­կային ի­րա­վի­ճա­կի բարդաց­ման պատ­ճառ (լեյշ­մա­նի­ոզ, տու­լա­րե­միա, Քյու տենդ, Լայ­մի բոր­րե­լի­ոզ), տա­րա­ծել նախ­կի­նում հան­րա­պե­տու­թյու­նում տա­րած­ված, սա­կայն ձեռ­նարկված հա­կա­հա­մա­ճա­րա­կային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի շնոր­հիվ վե­րա­ցած (է­լի­մի­նացված) հի­վան­դու­թյուն­ներ (մա­լա­րիա, մլա­կային տենդ, ժան­տախտ, բծա­վոր տիֆ, հե­տա­դարձ տիֆ) և հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում ե­րբ­ևէ չար­ձա­նագրված հի­վան­դու­թյուն­ներ (Ղ­րիմ-Կոն­գո հե­մո­ռա­գիկ տենդ, Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տենդ, տզային էն­ցե­ֆա­լիտ, Դեն­գե տենդ, Չի­կուն­գու­նյա տենդ, Զի­կա տենդ): Փո­խան­ցող­նե­րը տա­րած­ված են ՀՀ ամ­բողջ տա­րած­քում՝ կի­սաա­նա­պատային, լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային, մեր­ձալ­պ յան, մա­սամբ՝ ալ­պ յան գո­տի­նե­րում, ապ­րիլ-նոյեմ­բեր ա­միս­նե­րին: Փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը կա­րող է ա­վե­լա­նալ պայ­քա­րի հա­մա­լիր և հա­մա­կարգ­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի կի­րառ­ման դեպ­քում: Փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի լայ­նա­ծա­վալ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը սահ­մա­նափակ­վում ե­ն՝ պայ­մա­նա­վոր­ված ֆի­նան­սա­կան, տեխ­նի­կա­կան և բնա­պահ­պանա­կան խն­դիր­նե­րով: ­Փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­ներն ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին հիմ­նա­կանում մեծ ծախ­սեր չեն պա­հան­ջում, սա­կայն կա­րիք ու­նեն տե­ղայ­նաց­վե­լու և ո­րո­շա­կի տա­րածք­նե­րին հար­մա­րեց­վե­լու: Ա­նհ­րա­ժեշտ է նաև դրանք հար­մարեց­նել բնակ­չու­թյան ա­ռան­ձին խմբե­րի, օ­րի­նակ՝ զբո­սաշրջիկ­նե­րի և ճա­նապար­հորդ­նե­րի շրջա­նում տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կան­խար­գել­ման

10 | Նե­րա­ծություն հա­մար: Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան կող­մից մշակ­ված Մի­ջազ­գային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան (բժշ­կա­սա­նի­տա­րա­կան) կա­նոննե­րի (2005թ.) պա­հանջ­նե­րից ել­նե­լով՝ կար­ևոր­վում է վա­րա­կիչ հի­վան­դություն­նե­րի դեմ պայ­քարն ի­նչ­պես ե­րկ­րի տա­րած­քում, այն­պես էլ սահ­մա­նային ան­ցա­կե­տե­րում՝ ա­պա­հո­վե­լով ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի հա­մար ան­վտանգ մի­ջավայր, կար­ևոր­վում է նաև սահ­մա­նի ան­ցման կե­տե­րում փո­խադ­րա­մի­ջոց­ներով ներ­բեր­վող կեն­դա­նի փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րը՝ ա­պա­հո­վե­լով դրանցով ներ­բեր­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կան­խար­գե­լու­մը:

­ՀՈԴ­ՎԱ­ԾՈ­ՏԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱԶ­ՄԱ­ԶԱ­ՆՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հի ա­մե­նա­բազ­մա­զան տիպն ե­ն։ Ապ­րում են ցա­մա­քում, օ­դում և ջրում: Դրանք մար­դուն հե­տաքրք­րել են ա­մե­նա­հին ժա­մա­նակ­նե­րից, ո­րոշ­նե­րը մարդ­կու­թյանն օ­գուտ են տա­լիս, ի­սկ ո­րոշ­նե­րը նշա­նա­կա­լի վնաս են հասց­նում։ Բժշ­կա­կան մի­ջա­տա­բա­նու­թյունն ու­սում­նա­սի­րում է այն հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րին, ո­րոնք վնա­սում են մար­դու ա­ռողջու­թյու­նը: Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մար­մի­նը հատ­վա­ծա­վոր է՝ կազմ­ված գլ­խից, կրծ­քից և փո­րից: Մար­մի­նը ե­րկ­կողմ հա­մա­չափ է՝ պատ­ված խի­տի­նային ծածկույ­թով, ո­րը ծա­ռա­յում է որ­պես ար­տա­քին կմախք: Խի­տի­նային ծած­կույ­թին ներ­սից ամ­րա­նում են մի­ջա­ձիգ զո­լա­վոր մկան­նե­րը: Ու­նեն հատ­վա­ծա­վորված, շար­ժուն հո­դե­րով միա­ցած վեր­ջա­վո­րու­թյուն­ներ, որ­տե­ղից և ստա­ցել են ի­րենց ա­նու­նը։ Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը տա­րա­սեռ կեն­դա­նի­ներ են: Զար­գա­ցու­մը կա­տար­վում է լրիվ և թե­րի կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ:

| 11

Տ­ԶԵՐ Տ­զե­րը հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի տի­պի սար­դա­կերպ­նե­րի դա­սի (այլ ոչ թե միջատ­նե­րի) մանր (եր­կա­րու­թյու­նը՝ 0,1-30 մմ) կեն­դա­նի­ներ են (ն­կար 1): Տ­զերն ու­սում­նա­սի­րող գի­տու­թյու­նը կոչ­վում է տզա­բա­նու­թյուն (ա­կա­րոլո­գիա), դրանք ա­մե­նա­տա­րած­ված ար­տա­քին մա­կա­բույծ­ներն են: Հայտ­նի է տզե­րի ա­վե­լի քան 10 հա­զար, ՀՀ-ո­ւմ՝ 500 տե­սակ: Տ­զե­րը տա­րա­սեռ են, բազ­մա­նում են սե­ռա­կան ճա­նա­պար­հով: Հայտ­նի են նաև կու­սած­նու­թյամբ բազ­մաց­ման դեպ­քեր: Դրանց մեծ մա­սը ձվադ­րում է, ի­սկ ո­րոշ տե­սակ­ներ կեն­դա­նա­ծին են, տա­րած­ված են ա­մե­նու­րեք. մե­ծամաս­նու­թյունն ապ­րում է ցա­մա­քում, ո­րոշ տե­սակ­ներ՝ ծո­վե­րում և քաղց­րա­համ ջրե­րում: Հիմ­նա­կա­նում տա­րած­ված են մեղմ կլի­մա­յա­կան և ար­ևա­դար­ձային գո­տի­նե­րում: Գի­շա­տիչ և բու­սա­կեր տզերն ապ­րում են հո­ղում, խո­տի և քայքայ­վող օր­գա­նա­կան նյու­թե­րի վրա:

Տ­ԶԵ­ՐԻ ԴԱ­ՍԱ­ԿԱՐ­ԳՈՒ­ՄԸ

Տ­զե­րը հե­տա­զոտ­ման վա­ղե­մի ա­ռար­կա են, սա­կայն մինչ օ­րս գո­յու­թյուն չունի դրանց դա­սա­կարգ­ման մեկ ը­նդ­հա­նուր սկզբունք: Չնա­յած տզե­րի դա­սակարգ­ման վե­րա­բե­րյալ մե­ծա­քա­նակ աշ­խա­տանք­նե­րին (Oudemans՝ 1905‑1937, Tragardh՝ 1910-1946, 1951, Vitzthum՝ 1940-1943, Grandjean՝ 1935, 1946, Baker, Wharton՝ 1952 և այլն), ներ­կա­յում տզե­րի դա­սա­կար­գու­մը մնում է ան­կա­տար: Ա­ռաջարկ­վում է նոր դա­սա­կար­գում, ի­նչ­պես վեր­նա­կարգ՝ Parasitiformes-ի (Reuter՝ 1909, Arutunjan՝ 1996), այն­պես էլ են­թա­դաս՝ Acarina-ի հա­մար (ա­ղ յու­սակ 1): Ա­ղ յու­սակ 1 Տ­զե­րի դա­սա­կարգ­ման տար­բե­րակ­նե­րից մե­կը Թա­գա­վո­րու­թյուն

Կեն­դա­նի­ներ Animalia

Տիպ

Հոդ­վա­ծո­տա­նի­ներ Arthropoda

Են­թա­տիպ

Խե­լի­ցե­րային­ներ Chelicerata

Դաս

Սար­դա­կեր­պեր Arachnida

Են­թա­դաս

Տ­զեր Acari

Վեր­նա­կարգ

Ա­կա­րի­ֆորմ տզեր Acariformes Մա­կա­բու­ծող տզեր Parasitiformes

12 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Parasitiformes վեր­նա­կարգն ը­նդ­գր­կում է հետ­ևյալ կար­գե­րը՝ Opilioacarida (խոտ­հար տզեր), Holothyrida, Gamasida (Mesostigmata), Ixodida: Վեր­ջի­նը բաժան­վում է 2 ըն­տա­նի­քի՝ Ixodidae (կոշտ տզեր) և Argasidae (փա­փուկ տզեր): Ixodidae ըն­տա­նիքն իր մեջ նե­րա­ռում է շուրջ 12 ցեղ, ո­րոնք տա­րած­ված են ե­րկ­րագն­դի բո­լոր մայր­ցա­մաք­նե­րում: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում են դրան­ցից 6-ը (ա­ղ յու­սակ 2):­ Ա­ղ յու­սակ 2 ­Հա­յաս­տա­նում տա­րած­ված Ixօմ/մa6 ըն­տա­նի­քի տզե­րի ցե­ղերն ու տե­սակ­նե­րը ՑԵՂ

ՏԵ­ՍԱԿ

Dermacentor

D. ք/ՇէսՏ, D. ոarց/ոaէսՏ, D. r6է/Շս/aէսՏ

Hyalomma

Է. ոarց/ոaէսո, Է. aՏ/aէ/Շսո, Է. aոaէօ//Շսո, Է. մ6էr/էսո, Է. a6ց)քէ/սո

Rhipicephalus

Ք. ԵսrՏa, Ք. Տaոցս/ո6սՏ, Ք. էսraո/ՇսՏ, Ք. rօՏՏ/ՇսՏ

Boophilus

8. Շa/ՇaraէսՏ

Haemaphisalis

Է. Տս/Շaէa, Է. ոսո/մ/aոa էսr., Է. ՇօոՇ/ոոa, Է. օէօքհ//a, Է. քսոՇէaէa, Է. տarԵսrէօո/, Է. /ո6rո/Տ

Ixodes

I. r/Շ/ոսՏ, I. /aցսr/ arո., I. r6մ/kօrz6v/ r6մ/, I. Շr6ոս/aէսՏ

ԻՔ­ՍՈ­ԴԱՅԻՆ ՏԶԵՐ­

Իք­սո­դային տզե­րը ցա­մա­քային ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րի ժա­մա­նա­կա­վոր ա­րյունա­ծուծ մա­կա­բույծ­ներ են, ը­նդ ո­րում՝ դրանց ճն­շող մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը մակա­բու­ծում է կաթ­նա­սուն­նե­րի վրա, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ՝ սո­ղուն­նե­րի և թռչուննե­րի, ի­սկ ե­զա­կի դեպ­քե­րում՝ ե­րկ­կեն­ցաղ­նե­րի և նույ­նիսկ ա­նող­նա­շա­րա­վորնե­րի՝ կարծ­րաթ­ևա­վոր­նե­րի և փափ­կա­մար­մին­նե­րի վրա:

­ԻՔ­ՍՈ­ԴԱՅԻՆ ՏԶԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

Տ­զե­րի մար­մի­նը, ի տար­բե­րու­թյուն մյուս սար­դա­կեր­պե­րի, չի բա­ժան­վում տի­պիկ մա­սե­րի՝ գլ­խակրծ­քի և փո­րի­կի, այլ ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ամ­բողջա­կան, միա­ձուլ­ված պարկ (ն­կար 2): Մար­մինն օ­վա­լաձև է, է­լիպ­սաձև, սկա­վա­ռա­կաձև կամ սր­տաձև, բա­ցի դրանից՝ տզե­րին բնո­րոշ է մարմ­նի սեղմ­վա­ծու­թյուն մեջ­քա­փո­րային ո­ւղ­ղու­թյամբ,

Տզեր | 13

ինչը տեսանելի է միայն քաղցած առանձնյակների դեպքում: Ամուր խիտինային ծածկի առկայության դեպքում մարմ նի տափակ ձևը փրկում է տզերին ճզմվելուց: Արյուն ծծելով տզերի էգերը, նիմֆաներն ու թրթուրները զգալիորեն մեծանում են չափերով (մինչև 300 անգամ) և քաշով: Խիտինային արտաքին կմախքը (հիպոդերմայի ածանցյալ) տեղ-տեղ առաջացնում է կոշտուկներ՝ սկլերիտներ, որոնք անփոփոխ են մնում արյուն ծծելուն զուգընթաց տզի մարմ նի ծածկույթի ձգվածության դեպքում: Այս պատճառով սկլերիտներն ունեն կարգաբանական մեծ նշանակություն:

Նկար 2. Իքսոդային տզի կառուցվածքը 1 – դորզալ կողմ, 2 – վենտրալ կողմ

Մարմ նին շարժուն միացած են կնճիթը (capitulum) և ոտքերը: Տզի մարմինը կոչվում է իդիոսոմա (idiosoma), իսկ կնճիթը՝ գնաթոսոմա (gnathosoma): Ixodidae ընտանիքի բոլոր ներկայացուցիչների կնճիթն ունի պրոգնաթիկ (առաջածնոտավոր) դասավորություն, այսինքն՝ այն գտնվում է մարմ նի դիմացի մասում և երևում է վերևից նայելիս: Տզի մարմ նի ընդհանուր ուրվագծերը (եզրագծերը) կնճիթի հետ միասին ունեն շրջահոսելի ձև, ինչը նպաստում է տզի տեղաշարժմանը տիրոջ մաշկի գոյացություններում՝ մորթում, փետուրներում: Սոված տզերի մարմինը սովորաբար բաց դեղին է, շագանակագույն, գորշ կամ մուգ, գրեթե սև, արյունով հագեցած էգերինը, նիմֆաներինը և թրթուրներինը՝ կապարամոխրագույն, հազվադեպ՝ դեղնավուն կամ կարմրավուն (էգեր):

14 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ի­ԴԻ­Ո­ՍՈ­ՄԱ՝ ՏԶԻ ՄԱՐ­ՄԻՆ (ԼՕԼՕՏՕԽA)

Տ­զի մարմ­նի մեջ­քային կողմ. Ixodidae ըն­տա­նի­քի տզե­րի մեջ­քի մա­կե­րեսին կա վա­հա­նիկ (scutum), ո­րը կազմ­ված է ա­մուր խի­տի­նից: Ա­րյու­նով սնվե­լիս այն մնում է ան­փո­փոխ: Վա­հա­նի­կը սահ­մա­նա­զատ­ված է տզի մարմ­նի ա­վե­լի փա­փուկ, մաշ­կային, ձգ­վող մա­սից: Ա­րու­նե­րի մեջ­քային վա­հա­նի­կը ծած­կում է գրե­թե ո­ղ ջ մեջ­քը, է­գե­րի­նը՝ միայն մեջ­քի ա­ռաջ­նա­մա­սը (մարմ­նի մեկ եր­րոր­դի չա­փով)՝ ան­մի­ջա­պես կն­ճի­թից հե­տո: ­Մեջ­քային վա­հա­նի­կի կա­ռուց­ված­քը, հատ­կա­պես է­գե­րի, ու­նի կար­գա­բանա­կան նշա­նա­կու­թյուն. դրա ո­ւր­վագ­ծե­րը լի­նում են կլոր, օ­վա­լաձև, սր­տաձև, ե­ռան­կ յու­նաձև, ռոմ­բաձև, ա­լի­քա­վոր կամ բազ­ման­կ յու­նաձև: ­Մեջ­քային վա­հա­նի­կը նպաս­տում է մարմ­նի ը­նդ­հա­նուր ամ­րու­թյա­նը. ներսի կող­մից դրան միա­նում են մկան­ներ, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում ա­պա­հո­վում են բե­րա­նային օր­գան­նե­րի շար­ժը:­ Ո­րոշ տզե­րի մեջ­քային վա­հա­նի­կի կող­քային հատ­վա­ծում կան աչ­քեր: Աչքե­րը լի­նում են տա­փակ-ծայ­րա­մա­սային կամ կի­սագն­դաձև-օր­բի­տալ: Աչ­քե­րի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը հա­մար­վում է դե­գե­նե­րա­տի­վու­թյան (թեր­զար­գաց­վա­ծություն) նշան: Ixodes և Haemaphysalis ցե­ղե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներն աչ­քեր չու­նեն: Ա­ռա­վել զար­գա­ցած օր­բի­տալ աչ­քե­րը բնո­րոշ են ա­նա­պա­տային տզե­րին՝ Hyalomma ցե­ղի բազ­մա­թիվ տե­սակ­նե­րին և Amblyomma ցե­ղի ո­րոշ տե­սակ­նե­րին: ­Մեջ­քային վա­հա­նի­կի ա­ռջ­ևի եզ­րը կող­քե­րից ա­ռա­ջաց­նում է դուրս ցց­ված ե­լուն­ներ, ո­րոնք կոչ­վում են սկա­պու­լա­ներ (scapulae) կամ ու­սեր: Սկա­պու­լանե­րը վա­հա­նի­կի ա­ռջ­ևի մա­սում կող­քե­րից ա­ռա­ջաց­նում են փո­սիկ: Փո­սի­կի ա­ռջ­ևում կա փա­փուկ խի­տի­նից կա­մե­րոս­տո­մալ ծալք, ո­րի մի­ջո­ցով կն­ճիթն իր հիմ­քով միա­նում է տզի մարմ­նին: Այս ծալ­քը նպաս­տում է գնա­թո­սո­մայի շար­ժին մեջ­քա­փո­րային ո­ւղ­ղու­թյամբ: Տզե­րից միայն Ixodidae ըն­տա­նի­քի ներկա­յա­ցու­ցիչ­ներն են օ­ժտ­ված կն­ճիթն ի­ջեց­նե­լու և ո­ւղ­ղե­լու հատ­կու­թյամբ:­ Ա­րու­նե­րի վա­հա­նի­կի ա­ռջ­ևի 1/3 մա­սը, ո­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է է­գե­րի վա­հա­նի­կին, հա­ճախ լի­նում է շատ թե քիչ սահ­մա­նա­զատ­ված. նման դեպ­քերում այն կոչ­վում է կեղծ վա­հա­նիկ (pseudoscutum): Տ­զի խի­տի­նային ծած­կույթն ու­նի ա­կո­սան­ման տար­բեր խո­րա­ցում­ներ:­ Է­գի մեջ­քի կաշ­են­ման, ձգ­վող խի­տի­նային ծած­կը կոչ­վում է ալ­լոս­կուտում, ո­րն ու­նի շատ պարզ կա­ռուց­վածք: Սո­ված է­գի դեպ­քում այն ա­ռա­ջացնում է ո­ւղ­ղա­հա­յաց դա­սա­վոր­ված ծալ ­քե­րի հա­մա­կարգ: Խի­տի­նի ար­տա­քին ծալ ­քա­վոր շեր­տը ճկուն է, ի­սկ ներ­քի­նը՝ ձգ­վող: Է­գի սնվե­լուն զու­գըն­թաց մար­մի­նը մե­ծա­նում է խի­տի­նի ներ­քին շեր­տի ըն­դար­ձակ­վե­լու և ար­տա­քին շեր­տի հարթ­վե­լու հատ­կու­թյան շնոր­հիվ: Է­գի ալ­լոս­կու­տումն ու­նի ա­կոս­ներ: Hyalomma ցե­ղի ո­րոշ տե­սակ­նե­րի ա­րու­ներ վա­հա­նի­կի կող­քե­րում եր­բեմն ունե­նում են լրա­ցու­ցիչ ա­կոս­ներ: Մեր ֆաու­նայի տզե­րի (բա­ցա­ռու­թյամբ Ixodes

Տ­զեր | 15

և Boophilus ցե­ղե­րի) մարմ­նի հե­տին եզ­րին գո­յու­թյուն ու­նեն 11 եզ­րային կտրվածք­ներ՝ ֆես­տոն­ներ: Ա­րու­նե­րի մի­ջին ֆես­տո­նը կոչ­վում է պար­մա, ե­թե այն ա­ռանձ­նաց­ված է բո­լոր կող­մե­րից, այ­սինքն՝ նաև դի­մա­ցից՝ ա­կո­սով: Պարման, մյուս ֆես­տոն­նե­րի հա­մե­մատ, եր­բեմն լի­նում է ա­վե­լի բաց գու­նա­վորված: Մի շարք տե­սակ­ներ է­գե­րի ալ­լո­կու­տու­մի վրա և ա­րու­նե­րի վա­հա­նի­կի հա­մա­պա­տաս­խան մա­սում ու­նեն սկա­վա­ռա­կաձև գեղ­ձային զույգ օր­գաններ, այս­պես կոչ­ված՝ ֆո­վեա­ներ (fovea), ո­րոնք, ը­ստ եր­ևույ­թին, զգա­յա­կան օր­գան­ներ են: Տ­զի մարմ­նի փո­րային կող­մում կան 4 զույգ ոտ­քեր, սե­ռա­կան և ա­նալ ան­ցքեր, ա­կոս­ներ և ա­նալ վա­հա­նիկ­ներ (ո­րոշ ցե­ղե­րի ա­րու­նե­րի շրջա­նում): Է­գե­րի և ա­րու­նե­րի սե­ռա­կան ան­ցքը սո­վո­րա­բար ու­նե­նում է լայ­նա­կի ճեղ­քի տեսք, այն դա­սա­վոր­ված է մարմ­նի ա­ռջ­ևի 1/3 հատ­վա­ծում՝ 2-րդ զույգ կոքսա­նե­րի մա­կար­դա­կում: Ա­րու­նե­րի սե­ռա­կան ճեղ­քը սո­վո­րա­բար ծածկ­ված է լի­նում սե­ռա­կան ան­ցքի ա­ռջ­ևի եզ­րից սկիզբ առ­նող խի­տի­նային բա­րակ թիթե­ղով, ո­րը կոչ­վում է ապ­րոն (apron): Ixodes ցե­ղի շատ տե­սակ­նե­րի ա­րու­ներ ու­նեն ռու­դի­մեն­տար ապ­րոն: Ապ­րո­նի ձևը լի­նում է տար­բեր. հա­ճախ այն ունե­նում է սե­ղա­նի, կի­սաշրջա­նի, գն­դաձև ե­ռան­կ յու­նու կամ լեզ­վան­ման ե­լուստի տեսք: Է­գե­րից ապ­րոն ու­նեն միայն Ixodes ցե­ղի ո­րոշ տե­սակ­ներ: Է­գե­րի սե­ռա­կան ճեղ­քը լի­նում է ու­ղիղ, ա­լի­քա­վոր, կի­սա­լուս­նաձև կամ պա­րա­բոլաձև: Haemaphysalis ցե­ղի և ո­րոշ չա­փով Boophilus ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի, ի տար­բե­րու­թյուն մյուս ցե­ղե­րի, ա­րու­նե­րի ապ­րո­նը հե­տին եզ­րի մոտ ու­նի խիտի­նային նուրբ վա­րա­գույր (ծո­պեր): Բա­ցի ապ­րո­նից, է­գե­րի սե­ռա­կան ան­ցքը կա­րող է ու­նե­նալ թևան­ման հա­վե­լում­ներ (Hyalomma, Dermacentor, Haemaphysalis ցե­ղեր): Ա­րու­նե­րի թեր­զար­գա­ցած ապ­րո­նը և է­գե­րի սե­ռա­կան ճեղ­քի կառուց­ված­քի բազ­մաձ­ևու­թյու­նը Ixodes ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին ա­ռանձ­նացնում են Ixodidae ըն­տա­նի­քի մյուս ցե­ղե­րից: Ա­րու­նե­րի բե­րա­նային ա­պա­րա­տի ո­րոշ հատ­ված­ներ ան­մի­ջա­կան մաս­նակ­ցու­թյուն են ու­նե­նում զու­գա­վոր­ման գոր­ծում, այս պատ­ճա­ռով, կա­րե­լի է են­թադ­րել, Ixodes ցե­ղի ա­րու­նե­րի բե­րանային ա­պա­րա­տի կա­ռուց­ված­քային բազ­մա­զա­նու­թյու­նից է կախ­ված է­գե­րի սե­ռա­կան ճեղ­քի ձևը: Ixodidae ըն­տա­նի­քի մյուս ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի ա­րու­ների բե­րա­նային օր­գան­ներն ու է­գե­րի և ա­րու­նե­րի ար­տա­քին գե­նի­տա­լիա­նե­րը հատ­կանշ­վում են միաձ­ևու­թյամբ և հաս­տա­տու­նու­թյամբ:­ Իք­սո­դային տզե­րի ա­նալ ան­ցքը գտն­ վում է մարմ­ նի հե­ տին 1/3 հատվա­ծում, այն ու­նի հա­տուկ փա­կան, ո­րն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է կա­տա­րյալ ա­պա­րատ՝ հար­մա­րեց­ված օ­դում ա­րագ պն­դա­ցող հե­ղուկ ար­տա­թո­րանքի (գո­ւա­նին) հե­ռաց­մա­նը և ա­նալ ան­ցքի պաշտ­պան­մա­նը դրան­ցով ցե­մենտա­վոր­վե­լուց: Ա­նալ ան­ցքը կազմ­ված է խի­տի­նային ա­մուր օ­ղա­կից (annulus) և դրա մեջ գտնվող եր­կու փեղ­կից՝ կա­փույ­րից, ո­րոնք ու­նեն ա­նալ խո­զաններ: Դե­ֆե­կա­ցիայի ժա­մա­նակ կա­փույր­նե­րը մի­մյան­ցից հե­ռա­նում են, ա­նալ

16 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ճեղ­քից հայտն­վում է ար­տա­թո­րան­քի գն­դաձև կա­թիլ, ո­րը, հաս­նե­լով ո­րո­շակի չա­փե­րի, գրե­թե ա­կն­թար­թո­րեն պն­դա­նում է: Հե­տո կա­փույր­նե­րը փակ­վում են, և դրանց սուր եզ­րե­րը կտ­րում են կարծ­րա­ցած գն­դի­կը, ո­րը պոկ­վում է տզի մարմ­նից: Տ­զե­րի շն­չա­ռա­կան ան­ցքե­րը (ս­տիգ­մա­նե­րը) տե­ ղադրված են մարմնի կող ­քե­րում՝ 4-րդ զույգ ոտ­քե­րի հիմ­քի հետ­ևում՝ հա­տուկ հարշն­չա­ճեղքային թի­թեղ­նե­րի՝ պե­րիտ­րե­մա­նե­րի վրա: Պե­րիտ­րե­ման կազմ­ված է տեղտեղ հաս­տա­ցում­նե­րով խի­տի­նային նեղ եզ­րա­շեր­տից, ծա­կոտ­կեն դաշ­տից, ո­րը զբա­ղեց­նում է պե­րիտ­րե­մայի մա­կե­րե­սի մեծ մա­սը ո­րն ը­ստ եր­ևույ­թին հո­տա­ռու­թյան օր­գան է, և մա­կու­լայից՝ ու­ռու­ցիկ, հարթ, տար­բեր ձևե­րի խիտի­նային հատ­վա­ծից, ո­րի վրա սո­վո­րա­բար գտն­վում է կի­սա­լուս­նաձև շնչառա­կան ան­ցքը: Պե­րիտ­րե­մայի կա­ռուց­վածքն ու­նի կար­գա­բա­նա­կան մեծ նշա­նա­կու­թյուն: Տ­զի փո­րային ծած­կերն ու­նեն ա­կոս­ներ՝ սե­ռա­կան, ա­նալ և մի­ջին հետա­նա­լային: Մեջ­քային և փո­րային ա­կոս­նե­րին միա­նում են մեջ­քա­փո­րային մկան­նե­րը:­ Է­գե­րի ա­նալ ա­կո­սի ծայ­րե­րի ո­ւղ­ղու­թյու­նը կա­րող է փոխ­վել սնման աստի­ճա­նի հետ կապ­ված. զու­գա­հեռ ծայ­րե­րը կա­րող են դառ­նալ հե­ռա­ցող, ի­սկ միա­ցող ծայ­րե­րը՝ զու­գա­հեռ: Ո­րոշ ցե­ղե­րի (Boophilus, Margaropus) ա­նալ ա­կոսն ար­տա­հայտ­ված չէ: Ա­նալ ա­կոս­նե­րը մարմ­նի մկան­նե­րի հետ կապ­ված չեն, դրանց ֆունկ­ցի­ո­նալ նշա­նա­կու­թյու­նը կապ­ված է դե­ֆե­կա­ցիայի ակ­տի հետ: Չնա­յած ա­նալ փա­կա­նի աշ­խա­տան­քին, դե­ֆե­կա­ցիայի ժա­մա­նակ գո­ւա­նի­նի հոսք տզի մարմ­նի փո­րային մա­կե­րե­սին եր­բեմն լի­նում է, ար­տա­թո­րան­քի մի մա­սը չո­րա­նում, կպչում է մարմ­նին: Մեջ­քա­փո­րային մկա­նային հա­մա­կար­գը շար­ժում է ա­նու­սը շրջա­պա­տող տա­րած­քը. խի­տի­նի շար­ժը տե­ղի է ու­նե­նում ա­նալ ա­կոս­նե­րի շնոր­հիվ, ո­րի ար­դյուն­քում գո­ւա­նի­նի չո­րա­ցած կտոր­նե­րը պոկ­վում են տզի մարմ­նից: Ixodidae ըն­տա­նի­քի տե­սակ­նե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը սո­ված ժա­մա­նակ ունի տա­փակ, է­լիպ­սաձև տեսք (թր­թուր, նիմ­ֆա, հա­սուն տիզ՝ ի­մա­գո): Ա­րյու­նով հա­գե­նա­լուց դրանց մար­մի­նը դառ­նում է ձվագն­դաձև: Այս­պի­սով, յու­րա­քանչյուր հա­ջորդ փու­լի փո­խա­կեր­պու­մը կա­տար­վում է նա­խոր­դի ձվաձև պա­տյանում: Յու­րա­քան­չ յուր փու­լում ա­ռանձ­նյա­կը խո­շոր և եր­կար է նա­խոր­դից. ձևավոր­վող տի­զը տե­ղա­վոր­վում է կարճ պա­տյա­նում մարմ­նի հե­տին մա­սը ծա­լելով: Հով­հա­րաձև դա­սա­վոր­ված ֆես­տոն­նե­րը ևս հնա­րա­վո­րու­թյուն են տա­լիս տա­փակ տզին ճկե­լու մար­մի­նը և ա­ռա­վել կոմ­պակտ օգ­տա­գոր­ծե­լու նա­խորդ փու­լի պա­տյա­նը:­ Ո­րոշ ցե­ղե­րի ա­րու­ներն ի­րենց փո­րային կող­մում ու­նեն խիտ, ա­վե­լի ա­մուր, քան մնա­ցած խի­տի­նը, պիգ­մեն­տա­վոր­ված սկ­լե­րիտ­ներ կամ վա­հա­նիկներ: Ա­րյուն ծծե­լուն զու­գըն­թաց, տզի մար­մի­նը մե­ծա­նում է. հա­րա­նա­լային

Տ­զեր | 17

վա­հա­նիկ­նե­րը դուրս են ցց­վում փո­րային մա­կե­րե­սի հա­մե­մատ, ը­ստ ո­րում, ա­նալ փա­կա­նը հայտն­վում է «­ձո­րա­կում»՝ հա­րա­նա­լային վա­հա­նիկ­նե­րի միջև: Տի­րոջ վրա զու­գա­վոր­ման ըն­թաց­քում՝ է­գի և ա­րո­ւի փո­րային մա­կե­րես­նե­րի լրիվ հպ­ման դեպ­քում, այդ կի­սա­խո­ղո­վա­կաձև փո­սի­կը վե­րած­վում է մի ու­ղու, ո­րով հե­ռաց­վում են ա­րո­ւի կող­մից սե­ռա­կան ակ­տի ժա­մա­նակ ար­տա­զատ­վող ար­տա­թո­րան­քի հա­տիկ­նե­րը: Տ­զե­րի ոտ­քե­րը. հա­սուն տզերն ու նիմ­ֆա­ներն ու­նեն 4 զույգ ո­տք՝ բաղ­կացած 6 հատ­վա­ծից. կոնք կամ կոք­սա, ա­զդ­րի գլ­խիկ (вертлуг), ա­զդր, սրունք, նա­խա­թա­թիկ և թա­թիկ: ­Կոք­սան կազմ­ված է 2 միա­ձուլ­ված հատ­ված­նե­րից: Այն ան­շարժ միա­ցած է մարմ­նին: Դրա մի մա­սը մխրճ­ված է մարմ­նի մեջ և կոչ­վում է են­թա­կոքսա, ի­սկ մարմ­նի մա­կե­րե­սին գտն­վող հատ­վա­ծը՝ բուն կոք­սա: Կոք­սա­ներն ունեն ան­կա­նոն քա­ռան­կ յուն թի­թե­ղի տեսք: Դրանք կա­րող են ու­նե­նալ 1 կամ 2 ա­տա­միկ: Լավ զար­գա­ցած ա­տա­միկ­նե­րը կոչ­վում են փշեր: Ա­ռջ­ևի կոք­սաներն ի­րենց ձևով, փշե­րի դա­սա­վո­րու­թյամբ և առ­կա­յու­թյամբ հա­ճախ տարբեր­վում են մնա­ցա­ծից. բա­ցի նշ­ված ա­տա­միկ­նե­րից, դրանք հա­ճախ ու­նե­նում են ա­ռջևի ե­լունդ: Ixodidae ըն­տա­նի­քի գրե­թե բո­լոր ցե­ղե­րի 1-ին կոք­սայի վրա կա­րե­լի է նկատել ան­ցում կարճ, դուրս թեք­ված ար­տա­քին փշից մինչև եր­կար փշի՝ դա­սավոր­ված կոք­սայի հիմ­քին զու­գա­հեռ: Բա­ցա­ռու­թյուն են Haemaphysalis ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը, ո­րոնց կոք­սայի ար­տա­քին փուշն ա­պա­ճած է: Կոք­սայի բո­լոր հա­վե­լա­ճուկ­նե­րը՝ փշե­րը, ա­տա­միկ­նե­րը, ե­լունդ­ները, դիտվում են որ­պես տի­րոջ մոր­թուն կամ փե­տուր­նե­րին ամ­րա­նա­լու հար­­մա­րանք­ներ: Ազդ­րի գլ­խի­կը փոքր գլա­նաձև հատ­ված է, այն ոտ­քի ա­ռա­ջին շար­ժուն հատ­վածն է: Ա­ռա­ջին զույգ ոտ­քե­րին փո­րային կող­մից այն հա­ճախ ու­նի ե­ռան­կ յու­նաձև ա­տա­միկ (Rhipicephalus, Dermacentor, Haemaphysalis, Ixodes): Ա­տա­միկ­ներ լի­նում են նաև ա­զդ­րի գլ­խի­կի փո­րային կող­մում: Ոտ­քե­րի մյուս հատ­ված­նե­րը ևս գլա­նաձև են և մի­մյանց ամ­րա­ցած են շար­ժուն հո­դե­րով: Թա­թի­կի ծայ­րին հո­դա­վոր­ված է մի զույգ ճան­կի­կով ծծի­չը: Ծծիչ­նե­րը լինում են լավ զար­գա­ցած, հատ­կա­պես 1-ին զույգ ոտ­քե­րի թա­թիկ­նե­րի­նը, գրե­թե հաս­նե­լով ճան­կիկ­նե­րի ծայ­րին: Թույլ զար­գա­ցած ծծիչ­նե­րը չեն հասնում ճան­կիկ­նե­րի գա­գա­թին: Գոր­ծե­լով օ­դաճն­շա­կան (պնև­մա­տիկ) ե­ղա­նակով՝ ծծիչ­նե­րը կպչում են հարթ մա­կե­րես­նե­րին, ո­րի շնոր­հիվ տի­զը կա­րող է տե­ղա­շարժ­վել ոչ միայն ո­ւղ­ղա­հա­յաց, այլ նաև հո­րի­զո­նա­կան մա­կեր­ևույ­թի ստո­րին կող­մով:­ Ան­հանգս­տա­ցած սո­ված տի­զը «ձ­ևա­նում է մա­հա­ցած», այն հա­վա­քում է ոտ­քե­րը մարմ­նի տակ և ան­շար­ժա­նում: Մի շարք տե­սակ­ներ ոտ­քե­րը հա­վաքում են հետ­ևյալ կերպ. թա­թիկ­նե­րի ծայ­րե­րը տե­ղա­վո­րում են ա­զդ­րե­րի գլխիկնե­րի միջև, ի­սկ թա­թի­կի փո­սի­կը հե­նում հա­ջորդ զույգ ոտ­քե­րի ա­զդ­րի գլ­խի­կի

18 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ա­ռջ­ևի հատ­վա­ծին: Այս­պի­սի դա­սա­վո­րումն ը­ստ եր­ևույ­թին տզին դարձ­նում է ա­վե­լի դի­մաց­կուն ճզմ­վե­լու հա­վա­նա­կա­նու­թյան դեպ­քում: Ա­ռա­ջին զույգ ոտ­քե­րի թա­թիկ­նե­րի մեջ­քային կող­մում՝ դրանց ծայ­րային նե­ղաց­ման ա­ռջև, գտն­վում է Հալ­լե­րի զգա­յա­կան օր­գա­նը, ո­րին վե­րագ­րում են բազ­մա­զան ֆունկ­ցիա­ներ՝ լսո­ղու­թյան, հո­տա­ռու­թյան, կողմ­նո­րոշ­ման և հա­վա­սա­րակշ­ռու­թյան: Կն­ճի­թը (գ­նա­թո­սո­մա, «aքiէս|ստ) կազմ­ված է հիմ­նա­կան մա­սից՝ կն­ճիթի հիմ­քից, և բուն կն­ճի­թից, ո­րն իր հեր­թին կազմ­ված է եր­կու խե­լի­ցեր­նե­րից, հի­պոս­տո­մից և զույգ շո­շա­փուկ­նե­րից: Կն­ճի­թի հիմքն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ա­մուր խի­տի­նային պար­կուճ՝ լց­ված շո­շա­փուկ­նե­րի և բե­րա­նակ­լա­նային ա­պարա­տի մկա­նային հա­մա­կար­գով: Պար­կու­ճի խո­ռո­չով ան­ցնում են խե­լի­ցեր­ների հիմ­քե­րը, կլա­նը և թքա­ծո­րան­նե­րը: Կն­ճի­թի հիմ­քի ձևը լի­նում է տար­բեր և ու­նի կար­գա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն. այն լի­նում է վե­ցան­կ յուն, սե­ղա­նաձև, ո­ւղ­ղան­կ յուն և ե­ռան­կ յուն: ­Շո­շա­փուկ­նե­րը (պալ­պե­րը) կազմ­ված են տար­բեր կա­ռուց­ված­քի 4 հատվա­ծից: Հիմ­նա­կա­նում բո­լոր իք­սո­դային­նե­րի հա­մար դրանք զգա­յա­կան օրգան­ներ են: Շո­շա­փուկ­նե­րը ներ­սի կող­մից ու­նեն դոն­դո­ղան­ման փո­սիկ, ո­րի շնոր­հիվ ծած­կում են խե­լի­ցեր­նե­րը և գնա­թո­սո­ման: Շո­շա­փուկ­նե­րի 4-րդ հատ­վա­ծը ռու­դի­մեն­տար է և նս­տած է 3-րդ հատ­վածի փո­րային կող­մում գտն­վող փո­սի­կի մեջ: Դրա գա­գա­թը պատ­ված է զգա­յուն մա­զիկ­նե­րով: Եր­բեմն շո­շա­փուկ­նե­րի հա­րա­կից հատ­ված­նե­րը լի­նում են ամբող­ջո­վին կամ մա­սամբ սեր­տա­ճած: Հի­պոս­տոմն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է կենտ թի­թեղ՝ սեր­տա­ճած կն­ճի­թի հիմ­քին, այն ամ­բող­ջու­թյամբ պատ­ված է դե­պի հետ ո­ւղղ­ված ա­տա­միկ­ներով, ո­րոնք սո­վո­րա­բար դա­սա­վոր­ված են ո­ւղ­ղա­հա­յաց կա­նո­նա­վոր շար­քերով: Ո­ւղ­ղա­հա­յաց շար­քե­րի քա­նա­կը տա­տան­վում է 2-6 և ա­վե­լի զույ­գի սահման­նե­րում: Հի­պոս­տո­մի գա­գա­թին, որ­պես կա­նոն, նկատ­վում է ա­տա­միկ­նե­րի կտրուկ փոք­րա­ցում: Այս հատ­վա­ծը կոչ­վում է թագ: Այն բա­ցա­կա­յում է գլանաձև և ո­ւղ­ղան­կ յու­նաձև հի­պոս­տոմ ու­նե­ցող տե­սակ­նե­րի դեպ­քում: Դե­պի հետ ո­ւղղված ա­տա­միկ­նե­րի շնոր­հիվ հի­պոս­տոմն ա­նար­գել մտ­նում է տի­րոջ մաշ­կի մեջ, բայց դժ­վա­րաց­նում է դրա ստի­պո­ղա­բար դուրս­բե­րու­մը: Սր­ված գա­գա­թով հի­պոս­տո­մը, ը­ստ եր­ևույ­թին, խե­լի­ցեր­նե­րի հետ միա­սին կտ­րում է տի­րոջ մաշ­կը:­ Ո­րոշ տե­սակ­նե­րի ա­րու­նե­րի հի­պոս­տո­մի ա­տա­միկ­նե­րը լի­նում են ամ­բողջու­թյամբ հետ­զար­գա­ցած, այդ­պի­սի տզերն ըն­դու­նակ չեն կպչել տի­րո­ջը, դրանք բնակ­վում են տի­րոջ բնում: ­Խե­լի­ցեր­նե­րը զույգ օր­գան­ներ են, յու­րա­քան­չ յու­րը կազմ­ված է գլա­նաձև հիմ­քից և դրան միա­ցած շար­ժուն մա­տից: Խե­լի­ցեր­նե­րի հիմ­քե­րը գտնվում են պա­տյան­նե­րի մեջ, ո­րոնք տե­սա­նե­լի են մեջ­քային կող­մից և ի­րեն­ցից

Տ­զեր | 19

ներ­կա­յաց­նում են կն­ճի­թի հիմ­քի խո­ղո­վա­կաձև ե­լունդ­ներ: Խե­լի­ցեր­ներն ունեն հա­տուկ մկան­ներ և կա­րող են ա­զատ հե­տո­ւա­ռաջ շարժ­վել պա­տյա­նում: Խելի­ցեր­նե­րի մատ­նե­րը կազմ­ված են եր­կու մա­սից՝ ար­տա­քին հատ­վա­ծի­կից և ներ­քին կամ հիմ­նա­կան հատ­վա­ծի­կից՝ մեջ­քային ե­լուս­տից: Վեր­ջինս լի­նում է հիմ­նա­կան հատ­վա­ծի­կին շար­ժուն միա­ցած կամ սեր­տա­ճած: Ար­տա­քին հատ­վա­ծի­կը զին­ված է ա­տա­միկ­նե­րով կամ կե­ռիկ­նե­րով, ո­րոնց քա­նակն ու­նի կար­գա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն: Խե­լի­ցեր­նե­րը պատ­ռում են տի­րոջ մաշ­կը, և հի­պոս­տոմն ան­մի­ջա­պես մտ­նում է կտր­ված­քի մեջ: Միա­սին դա­սա­վոր­ված հի­պոս­տոմն ու խե­լի­ցեր­նե­րի պա­տյանն ա­ռա­ջաց­նում են ու­ղի, ո­րի մի­ջո­ցով տիզն իր թու­քը նե­րար­կում է տի­րոջ մարմ­նի մեջ և ար­տած­ծում ա­րյու­նը: Ա­րյու­նա­տար հա­մա­կարգ. տզե­րի ա­րյու­նա­տար հա­մա­կար­գի օր­գան­նե­րը թույլ են զար­գա­ցած։ Սիրտն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ոչ մեծ ե­ռան­կ յու­նաձև, մեջ­քա­փո­րային ո­ւղ­ղու­թյամբ տա­փակ պարկ: Փո­րային մա­սից դե­պի սր­տի խոռոչ բաց­վում են եր­կու կամ մեկ զույգ օս­տիալ ան­ցքեր փա­կան­նե­րով, ո­րոն­ցով լա­կու­նար տա­րա­ծու­թյուն­նե­րից լց­վում է ա­րյու­նը։ Սր­տի ա­ռաջ­նային ծայ­րը ձևա­փոխ­վում է կարճ աոր­տայի։ Այն վեր­ջա­նում է ու­ղե­ղի մոտ՝ շրջա­պա­տե­լով վեր­ջինս հար­նյար­դային ա­րյու­նա­տար սի­նու­սով, ո­րից դե­պի ոտ­քեր է իջ­նում խո­շոր ա­նոթ­նե­րի չորս զույգ։ Ա­ռջ­ևում հար­նյար­դային սի­նու­սը ձևա­փոխ­վում է հար­կո­կոր­դային սի­նու­սի, ո­րից դե­պի բե­րա­նային ա­պա­րատ են գնում ա­րյունա­տար ա­նոթ­ներ։ Շն­չա­ռա­կան հա­մա­կարգ. տզե­րի շն­չա­ռու­թյու­նը կա­տար­վում է տրա­խեալ (շն­չա­խո­ղո­վա­կային) հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով, ո­րի կու­տի­կու­լ յար ծած­կա­շերտը փոխ­վում է մաշ­կա­փո­խու­թյան ժա­մա­նակ։ Իք­սո­դային և ո­րոշ ար­գա­սային տզե­րի թր­թուր­նե­րի մեջ տրա­խեալ հա­մա­կարգ հայտ­նա­բեր­ված չէ, մինչ­դեռ ո­րո­շա­կի ար­գա­սային տզե­րի թր­թուր­նե­րի շրջա­նում այն բա­վա­կան զար­գացած է (4/v6օոaՏսՏ /aհօr6ոՏ/Տ, 4rցaՏ ք6rՏ/ՇսՏ, 4. vս/ցar/Տ, 4. r6ք/6xսՏ, Օrո/էհօմօrօՏ Շօո/Շ6քՏ, Օ. Շaք6ոՏ/Տ (Остроумова, 1939, Theodor a. Costa, I960))։ Բո­լոր տե­սակի նիմ­ֆա­նե­րի և ի­մա­գո­նե­րի զույգ շն­չա­ռա­կան ան­ցքե­րը բաց­վում են բարդ կա­ռուց­վածք ու­նե­ցող ստիգ­մալ սկա­վա­ռակ­նե­րի վրա, ո­րոնք տե­ղա­վոր­ված են ի­դի­ո­սո­մայի փո­րա­կող­քային հատ­վա­ծում՝ կոք­սե­րի 4-րդ զույ­գից փոքրինչ հետ։ Շն­չա­ռա­կան ան­ցքերն ու­նեն փա­կա­նային ա­պա­րատ, ո­րը գտն­վում է կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գի հս­կո­ղու­թյան տակ (Mellanby, 1935)։ Շն­չա­ռա­կան ան­ցքով բաց­վում է շն­չա­ռա­կան խո­ռո­չը, վեր­ջինս էլ ձևա­փոխվում է կարճ ը­նդ­հա­նուր տրա­խեալ ցո­ղու­նի: Վեր­ջին­նե­րիս միաց­ման տե­ղում առ­կա է ըն­դար­ձա­կող (լայ­նաց­նող) մկան­նե­րի խումբ։ Ներ­խո­ռո­չային ճնշ­ման բարձ­րաց­ման ժա­մա­նակ ը­նդ­հա­նուր տրա­խեալ ցո­ղու­նը թու­լա­նում է, ի­սկ վերը նկա­րագր­ված մկան­նե­րի կծկումն ա­ռա­ջաց­նում է խո­ռո­չի լայ­նա­ցում (Falke, 1931)։ Ը­նդ­հա­նուր տրա­խեալ ցո­ղու­նից դուրս է գա­լիս ո­ւթ կար­ևոր տրա­խեալ ցո­ղուն, ո­րոնք տա­լիս են ե­րկ­րոր­դա­կան ճյու­ղա­վո­րում­ներ դե­պի մարմ­նի մյուս

20 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

մա­սե­րը։ Բազ­մա­թիվ ան­գամ ճյու­ղա­վոր­վե­լով՝ յու­րա­քան­չ յուր տրա­խեալ ցողուն վեր­ջա­նում է բա­րակ տրա­խե­ոլ­նե­րի փն­ջով, ո­րոնք խիտ ցան­ցով պա­րուրում են ներ­քին օր­գան­նե­րը։ Նյար­դային հա­մա­կարգ. տզե­րին բնո­րոշ է կենտ­րո­նա­կան նյար­դային համա­կար­գի կոն­ցենտ­րաց­ման (կենտ­րո­նաց­ման) բարձր աս­տի­ճան: Ու­ղե­ղը ներկա­յաց­ված է կլո­րա­վուն, կոմ­պակտ օր­գա­նով, ո­րը տե­ղա­կայ­ված է մարմ­նի ա­ռջ­ևի մեկ եր­րորդ հատ­վա­ծում՝ 1-2-րդ զույգ կոք­սե­րի մա­կար­դա­կին, ա­ղիքի և սե­ռա­կան ու­ղի­նե­րի վեր­ևում: Հա­սուն ձևե­րի ու­ղե­ղի չա­փե­րը հաս­նում են 400x350x250 մկմ-ի: Կե­րակ­րա­փո­ղը, ան­ցնե­լով ու­ղե­ղի մի­ջով, բա­ժա­նում է այն փոքր՝ ա­ռաջ­նա­մեջ­քային (պ­րե­է­զո­ֆա­գեալ բա­ժին), և մեծ՝ հետ­նա­փո­րային մասե­րի (պոս­տէ­զո­ֆա­գեալ բա­ժին): Պրե­է­զո­ֆա­գեալ բա­ժի­նը հա­մա­պա­տաս­խանում է հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի գլ­խու­ղե­ղին: Դրա կազ­մի մեջ են մտ­նում պրո­տո­ցերեբ­րու­մը, օպ­տի­կա­կան կենտ­րոն­նե­րը (ա­նաչք տե­սակ­նե­րի շրջա­նում զգա­լի­որեն ա­պա­ճած են), խե­լի­ցեր­նե­րի նյար­դա­հան­գույց­նե­րը (իք­սո­դիդ­նե­րի դեպ­քում նրանք հա­մա­ձուլ­վում են), ստո­մո­դալ կա­մուր­ջը և շո­շա­փուկ­նե­րի նյար­դա­հանգույց­նե­րը: Այդ բաժ­նից դուրս են գա­լիս զույգ օպ­տի­կա­կան նյար­դեր, խե­լի­ցերնե­րի և շո­շա­փուկ­նե­րի նյար­դե­րը և փո­րային կող­մից ստո­մո­դեալ կամր­ջից՝ կենտ է­զո­ֆա­գեալ նյար­դը, ո­րը գնում է դե­պի կե­րակ­րա­փող և ըմ­պան: ­Պոս­տէ­զո­ֆա­գեալ բա­ժի­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է ու­ղե­ղի այն մա­սին, ո­րը կա­ռա­վա­րում է մար­մի­նը: Սրա կազ­մի մեջ են մտ­նում չորս զույգ ոտ­նային նյար­դա­հան­գույց­նե­րը, ո­րոնք պահ­պա­նում են մե­տա­մեր (հատ­վա­ծա­վոր, սեգմեն­տա­վոր) բաշխ­վա­ծու­թյու­նը և տա­լիս են չորս զույգ ոտ­նային նյար­դեր: Այս բաժ­նի հե­տին մա­սը ներ­կա­յաց­ված է մեկ նյար­դա­հան­գույ­ցով, ո­րը հա­մա­պատաս­խա­նում է փո­րային նյար­դային շղ­թայի օ­պիս­թո­սո­մալ բաժ­նին, սա­կայն ամ­բող­ջո­վին կորց­րել է մե­տա­մե­րիայի հետ­քե­րը: Դրա­նից դե­պի ներ­քին օրգան­ներ դուրս են գա­լիս եր­կու զույգ նյար­դեր: Վ. Ա. Ցվի­լեն­ևայի տվյալ­նե­րով (1965)՝ իք­սո­դիդ­նե­րի, ի­նչ­պես նաև մյուս հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի նյար­դա­հան­գույցնե­րում գտն­վում են միայն շար­ժա­կան և ա­սո­ցիա­տիվ նեյ­րոն­նե­րի մար­մին­ները, մինչ­դեռ զգա­յա­կան նեյ­րոն­նե­րի մար­մին­նե­րը գտն­վում են նեյ­րո­պիլ­նե­րում (նեյ­րո­պիլ՝ նյար­դային բջիջ­նե­րի ե­լուստ­նե­րի կու­տա­կում­ներ, որ­տեղ եր­բեմն կու­տակ­վում են նաև նեյ­րոն­նե­րի մար­մին­ներ): Ի­րա­նային բո­լոր սեգ­մենտ­նե­րի կենտ­րո­նա­կան զգա­յուն նեյ­րո­պի­լը միա­ձուլ­վել է մեկ պայ­տաձև հյուս­ված­քի, ո­րն ա­ռաջ­նա­մա­սում պահ­պա­նել է ոտ­նա­կաձև նյար­դա­հան­գույց­նե­րի դա­սավոր­մա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նող հատ­վա­ծա­վո­րու­թյու­նը, ի­սկ հետ­նա­մա­սում ամ­բող­ջո­վին կորց­րել այն: Պոս­տէ­զո­ֆա­գեալ բաժ­նում հայտ­նա­բեր­վել են միայն շար­ժա­կան և պրի­մի­տիվ ա­սո­ցիա­տիվ-շար­ժա­կան նեյ­րոն­ներ, մինչ­դեռ զուտ ա­սո­ցիա­տիվ տար­րե­րը բա­ցա­կա­յում են: Ար­դյուն­քում դեռ պահ­պան­վում է պարզ ե­րկ­նեյ­րո­նային ա­ղե­ղը (զ­գա­յա­կան-շար­ժա­կան կամ ա­սո­ցիա­տիվշար­ժա­կան նեյ­րոն­նե­րը):

Տ­զեր | 21

Պ­րե­է­զո­ֆա­գեալ բաժ­նում կան նաև զուտ ա­սո­ցիա­տիվ նեյ­րոն­ներ, ո­րոնք ա­ռա­ջաց­նում են մի քա­նի զույգ գլո­մե­րու­լ յար կո­րիզ­ներ: Իք­սո­դային տզե­րի սպե­ցի­ֆիկ հատ­կու­թյուն­նե­րից է ա­ռա­ջին զույգ ոտ­քե­րի նյար­դա­հան­գույց­նե­րի գլոմերուլ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը: Դրանք կա­պակց­ված են Հալ­լե­րի օր­գա­նի հետ և ներ­կա­յաց­նում են հո­տա­ռա­կան կենտ­րոն­ներ:­ Իք­սո­դային տզե­րի ու­ղե­ղի հետ սերտ կապ­ված է նաև դրանց նեյ­րոէն­դոկրին ա­պա­րա­տը: D6rոaՇ6ոէօr ք/ՇէսՏ տե­սա­կի ի­մա­գոյի մոտ հայտ­նա­բեր­ված է նեյ­րոար­տա­զա­տա­կան բջիջ­նե­րի 14 խումբ (պ­րո­տո­ցե­րեբ­րալ, խե­լի­ցե­րային, պե­դի­պալ­պային, ստո­մո­դեալ, ոտ­նային նյար­դա­հան­գույց­ներ, օ­պիս­թո­սո­մալ, պոս­տէ­զո­ֆա­գեալ) (Иоффе, 1964), ի­սկ Է)a/օոոa մrօո6մar// (Dhanda. 1967) տեսա­կի մոտ՝ 18 խումբ, ը­նդ ո­րում, դրանց ա­ռա­վել մեծ քա­նա­կը կու­տակ­ված է պրե­է­զո­ֆա­գեալ բաժ­նում: Այդ բջիջ­նե­րը սո­վո­րա­կան նեյ­րոն­նե­րից տար­բերվում են մեծ քա­նա­կի պե­րի­նուկ­լեար ցի­տոպ­լազ­մայի ծա­վա­լով: Տզե­րի կյան­քի տար­բեր ցիկ­լե­րում նեյ­րոար­տա­զա­տու­կի կոն­ցենտ­րա­ցիան ցի­տոպ­լազ­մա­յում բա­վա­կա­նին տա­տան­վում է: Է. մrօո6մar// մոտ հաս­տատ­ված է դրա ին­տենսիվ կու­տա­կու­մը կե­րած նիմ­ֆա­նե­րի մոտ, ո­րոնք պատ­րաստ­վում են մաշ­կափոխ­մա­նը, ի­նչ­պես նաև ի­մա­գոյի սնման սկզբում: Մաշ­կա­փոխ­ման կամ սնման ա­վար­տին նեյ­րոար­տա­զա­տու­կի քա­նա­կը բջիջ­նե­րի շատ խմբե­րում զգա­լի­որեն նվա­զում է: D6rոaՇ6ոէօr ք/ՇէսՏ սո­ված ի­մա­գո­նե­րի նեյ­րոար­տա­զա­տու­կի կու­տա­կու­մը կա­տար­վում է պո­տեն­ցիալ դիա­պաու­զայի վի­ճա­կի զար­գաց­մա­նը զու­գըն­թաց: ­Մար­սո­ղա­կան հա­մա­կարգ. տիզն իր բե­րա­նային ա­պա­րատն ը­նկղ­մում է տի­րոջ մաշ­կի մեջ մի քա­նի փու­լով: Բե­րա­նային ա­պա­րատն ան­հրա­ժեշտ չափով ը­նկղմ­վե­լուց հե­տո տի­զը սկ­սում է ա­րյուն ծծել, ո­րն ան­ցնում է խե­լի­ցերնե­րի և հի­պոս­տո­մի միջև ա­ռա­ջա­ցած ա­կո­սաձև ու­ղով: Այս պրո­ցե­սի ըն­թացքում տի­զը ոչ միայն կլա­նում է մեծ քա­նա­կի ա­րյուն, այլ նաև մար­սում դրա զգա­լի մա­սը: Տզի ա­ղի­ներն այդ ըն­թաց­քում մի քա­նի ան­գամ մե­ծա­նում են և գրա­վում ի­դե­ո­սո­մայի մեծ մա­սը: Տ­զե­րի բե­րա­նային ան­ցքը, ո­րը գտն­վում է նա­խա­բե­րա­նային խո­ռո­չում, ե­ռան­կ յու­նաձև է և բաց­վում է դե­պի ըմ­պան: Ըմ­պա­նը եր­կա­րաց­ված է եր­կայնքով և ի­լի­կաձև է: Ըմ­պա­նի ա­ռաջ­նային ծայ­րը կա­տա­րում է փա­կա­նի ֆունկ­ցիա: Նա պահ­պա­նում է հի­պոս­տո­սո­մալ ա­կո­սին բնո­րոշ ե­ռան­կ յուն տես­քը և են­թախե­լի­ցե­րային թի­թե­ղից ան­ջատ­վե­լիս մեջ­քային կող­մում կրում է կարծ­րա­ցած սե­պաձև կա­տար, ո­րն ու­նակ է փա­կել ըմ­պա­նի մուտ­քը: Սե­պաձև կա­տա­րի լա­տե­րալ մա­սերն ըմ­պա­նից տա­րած­վում են տար­բեր կող­մեր և ա­ռա­ջաց­նում են թևաձև ե­լունդ­ներ: Վեր­ջին­նե­րից դուրս են գա­լիս մկա­նային փն­ջեր դե­պի են­թա­խե­լի­ցե­րային թի­թեղ և գնա­թո­սո­մայի հիմ­քի վենտ­րալ ան­կ յուն­ներ: Այդ մկան­ներն ան­տո­գո­նիստ ե­ն՝ ա­պա­հո­վում են սե­պաձև կա­տա­րի բարձ­րա­ցու­մը և ի­ջե­ցումն ըմ­պա­նի փա­կա­նի լու­սանց­քում: Ըմ­պա­նային փա­կա­նը ներք­ևից

22 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

պա­հում են միջ­կոք­սալ կամր­ջի փո­րա­լա­տե­րալ մա­կաճ­նե­րը, այս­պես կոչ­ված՝ ըմ­պա­նային հիմ­քե­րը: Ըմ­պա­նը սե­պաձև կա­տա­րի ետ­ևում լայ­նա­նում է և լայնա­կի կտր­ված­քում ստա­նում է եր­կու V տա­ռի տեսք, ո­րոնք կպած են ի­րար հիմ­քե­րով: Ըմ­պա­նի ներ­քին պա­տե­րը պատ­ված են կու­տի­կու­լայի է­լաս­տիկ շեր­տով: Սրա լա­տե­րալ և վենտ­րալ պա­տե­րից գնա­թո­սո­մայի հիմք են ձգ­վում մկան-լայ­նա­ցու­ցիչ­նե­րի փն­ջեր: Ըմ­պա­նի լայ­նա­ցու­ցիչ­նե­րի ան­տո­գո­նիստ­ներ են կլո­րաձև մկան սեղ­մե­ցու­ցիչ­նե­րը, ո­րոնք ամ­րա­նում են ըմ­պա­նի ծայ­րե­րին և շրջա­պա­տում են ըմ­պա­նի պա­տե­րը հզոր մկա­նային շեր­տով: Ըմ­պա­նը հե­տին մա­սում կտ­րուկ նե­ղա­նում է և ա­ռանց որ­ևէ փա­կա­նի ան­ցնում է կե­րակ­րա­փող: Վեր­ջինս ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է բա­րակ խո­ղո­վակ (20 մկմ), ո­րն ան­ցնում է ու­ղե­ղի մի­ջով և բաց­վում է մի­ջին ա­ղի­քի (ս­տա­մոքս) կենտ­րո­նա­կան մա­սում: Լայ­նա­կի կտր­ված­քում կե­րակ­րա­փո­ղը կլո­րա­վուն է, ներ­սից պատ­ված է բարակ կու­տի­կու­լայի շեր­տով, է­պի­թե­լային բջիջ­նե­րի շեր­տով, դրսից՝ մկա­նային թե­լիկ­նե­րով: Կե­րակ­րա­փո­ղը ստա­մոքս ան­ցնե­լու տե­ղում ա­ռա­ջաց­նում է պրովենտ­րի­կու­լ յար դարս, ո­րին ո­րոշ հե­ղի­նակ­ներ վե­րագ­րում են փա­կա­նի ֆունկցիա: Սա­կայն այդ դար­սը զուրկ է ու­ժեղ զար­գա­ցած մկան­նե­րից, ո­րոնք ու­նեն սֆինկ­տոր­նե­րը: Թ­քա­գեղ­ձե­րը ներ­կա­յաց­ված են զույգ ող­կույ­զաձև օր­գան­նե­րով, ո­րոնք զբա­ղեց­նում են ի­դի­ո­սո­մայի լա­տե­րալ մա­սերն ըմ­պա­նի վեր­ջի ծայ­րից մինչև պե­րիտ­րե­մա: Ա­մեն մի գեղ­ձը բաղ­կա­ցած է եր­կու կար­ևոր թի­թեղ­նե­րից, ո­րոնք ի­րենց հեր­թին բա­ժան­վում են ա­վե­լի մանր մա­սե­րի: Ա­ղի­քի մի­ջին հատ­վա­ծը բաղ­կա­ցած է կենտ­րո­նա­կան կարճ խո­ղո­վա­կաձև հատ­վա­ծից կամ ստա­մոքսից և խո­ղո­վա­կաձև դի­վեր­տի­կուլ­նե­րից, ո­րոնք տե­ղադրված են մնա­ցած ներքին օր­գան­նե­րի վրա: Իք­սո­դային տզե­րի մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի միասնա­կան կա­ռուց­ված­քի դեպ­քում, կախ­ված տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նից, մոր­ֆո­լո­գիա­կան ֆա­զա­նե­րից, սե­ռից և սնման փու­լից, դի­վեր­տի­կուլ­նե­րի քա­նա­կը, ձևը, չա­փե­րը և փո­խա­դարձ տե­ղա­կա­յումն ա­ղի­նե­րում կա­րող են փո­փոխ­վել: Սո­ված է­գե­րի ա­ղի­նե­րի դի­վեր­տի­կուլ­նե­րը բա­րակ են և ա­զատ գտնվում են ներ­քին օր­գան­նե­րի ա­րան­քում: Թր­թուր­նե­րի ստա­մոքսն ա­վե­լի մեծ է, ի­սկ ե­լունդ­նե­րը՝ կարճ: Նիմ­ֆայի միջին ա­ղու ձևը նման է վե­րը նկա­րագր­ված է­գի կա­ռուց­ված­քին, բայց ստա­մոքսը մեծ է, ի­սկ կո­ղային դի­վեր­տի­կուլ­նե­րը կարճ և հաստ են: Ա­րու տզի մարսո­ղա­կան կա­ռուց­ված­քը նման է է­գի կա­ռուց­ված­քին, բայց դի­վեր­տի­կուլ­նե­րը հա­մե­մա­տա­բար կարճ են, ի­սկ ո­րոշ­նե­րը ռե­դուկ­ցիայի են են­թարկ­վել: Ս­տա­մոք­սի հետ­նա­փո­րային ծայ­րից հետ­նա­փո­րային ո­ւղ­ղու­թյամբ դուրս է գա­լիս կարճ խո­ղո­վակ՝ բա­րակ ա­ղին: Չհա­սած մարմ­նի փո­րային պա­տին՝ այն թեք­վում է վերև և մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի հետ մտ­նում ռեկ­տալ պար­կի ա­ռաջնա­փո­րային մա­սը: Բա­րակ ա­ղու տրա­մա­գի­ծը փո­փոխ­վում է տզի զար­գաց­ման ցիկ­լի և լց­ման աս­տի­ճա­նի հետ: Բա­րակ ա­ղին մի­ջին ա­ղու շա­րու­նա­կու­թյունն է

Տ­զեր | 23

և պատ­ված է է­պի­թե­լային բջիջ­նե­րով: Դր­սից դրանք շրջա­պատ­ված են պլեքսու­սով՝ եր­կայ­նա­կի և կլո­րաձև մկա­նային թե­լիկ­նե­րով: ­Ռեկ­տալ պար­կը կենտ է, ո­րի ձևը և չա­փը կախ­ված են գո­ւա­նի­նով և ֆեկալ­նե­րով լց­վա­ծու­թյան աս­տի­ճա­նից: Դրա պա­տե­րը կա­ռուց­ված են մի շերտ տա­փակ է­պի­թե­լային բջիջ­նե­րից, ո­րոնք գտն­վում են բա­զալ մեմբ­րա­նի և մկանային շեր­տի վրա: Ռեկ­տալ պար­կը բաց­վում է ու­ղիղ ա­ղիք: Նա գրե­թե ու­ղիղ ան­կ յան տակ միան­գա­մից իջ­նում է ներքև և բաց­վում ա­նալ ան­ցքով: Ամ­բողջ իր եր­կա­րու­թյան վրա ա­ղին պատ­ված է ծալ­քա­վոր կու­տի­կու­լայով, ո­րն ա­պահո­վում է դրա լայ­նա­ցումն ար­տա­թոր­ման ժա­մա­նակ: Ու­ղիղ ա­ղու պա­տե­րից ա­նալ թի­թե­ղի փեղ­կե­րին կպչում են զույգ մկան­ներ: Դրանց կծկ­ման ար­դյունքում ա­նալ ան­ցքը բաց­վում է, և ու­ղիղ ա­ղու ներ­քին մա­սը թարս շրջ­վում է դե­պի դուրս: Բա­րակ ա­ղու պա­տե­րի կլո­րաձև մկան­նե­րի կծկ­ման ար­դյուն­քում կղան­քը դուրս է գա­լիս: Ար­տա­թոր­ման ակ­տի ա­վար­տից հե­տո ա­ղին ներս է շրջ­վում, և ա­նալ ան­ցքը փակ­վում է:

Տ­ԶԵ­ՐԻ ՀԱ­ՎԱՔ­ՄԱՆ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

Տ­զեր հա­վա­քե­լու հա­մար լա­վա­գույն ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը ապ­րի­լից հոկտեմ­բեր ա­միս­ներն են (հաշ­վի առ­նե­լով հան­րա­պե­տու­թյան բնակ­լի­մա­յա­կան լանդ­շաֆ­տային գո­տի­նե­րը), քա­նի որ սա տզե­րի ա­ռա­վել ակ­տիվ շրջանն է: ­Տար­վա շոգ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում հե­տա­զո­տու­թյունն ան­ցկաց­նում են ա­ռա­վո­տյան և ե­րե­կո­յան, ի­սկ զով ժա­մա­նակ՝ կե­սօ­րին: Կախ­ված հե­տա­զոտ­վող տա­րած­քի բնույ­թից և է­կո­լո­գիա­կան ա­ռանձ­նահատ­կու­թյու­նից՝ օգ­տա­գործ­վում են տզե­րի հա­վաք­ման տար­բեր մե­թոդ­ներ։ Տա­փաս­տա­նային տա­րածք­նե­րում տզե­րի հա­վա­քումն ի­րա­կա­նաց­վում է լայն կտո­րի մի­ջո­ցով. դա 1,5-2 մ չա­փե­րի, բաց գույ­նի, միա­գույն, խա­վոտ կտոր է (ֆ­լա­նել), ո­րի հա­կա­դիր նեղ կող­մե­րին ամ­րաց­ված են փայ­տե ձո­ղեր։ Մի ձողին ամ­րաց­վում է 2 մ եր­կա­րու­թյամբ պա­րան, ո­րի մի­ջո­ցով հա­վա­քո­ղը տարած­քով քա­շում է կտո­րը: Տ­զե­րի հա­վա­քումն ի­րա­կա­նաց­նող ան­ձը պետք է քայ­լի չա­փա­զանց դանդաղ (չ­գե­րա­զան­ցե­լով վայր­կ յա­նում 50 սմ ա­րա­գու­թյու­նը), իր աջ կող­մից բռ­նի կտո­րին ամ­րաց­ված պա­րա­նը և դան­դաղ քարշ տա: Յու­րա­քան­չ յուր նմու­շառում ի­րա­կա­նաց­վում է բու­սա­կան գո­տու 100 մ եր­կա­րու­թյան վրա: ­Բարձր խո­տային մար­գա­գե­տին­նե­րում և ան­տառ­նե­րում տզե­րին հա­վաքում են դրո­շա­կի կամ լայն կտո­րի մի­ջո­ցով: Դրո­շակն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է 1 մ եր­կա­րու­թյամբ և 60 սմ լայ­նու­թյամբ ֆլա­նե­լե կտոր, ո­րի նեղ հատ­վածում ամ­րաց­ված է 1,25-1,5 մ եր­կա­րու­թյան փայտ: Դրո­շա­կը սա­հեց­նում են

24 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

խո­տա­ծած­կի կամ թփե­րի վրայով կամ քարշ տա­լիս հո­ղի վրայով (սե­զո­նի սկզբում)՝ հե­տա­զո­տո­ղի աջ կամ ձախ կող­մից (բայց ոչ մի դեպ­քում՝ հետ­ևից) (ն­կար 3): Դ­րո­շա­կի, լայն կտո­րի և հա­վա­քո­ղի հա­գուս­տի զն­նու­մը կա­տար­վում է յուրա­քան­չ յուր 30-50 քայ­լը մեկ՝ կախ­ված տզե­րի ա­ռա­տու­թյու­նից: ­Խո­տի վրա գտն­վող տզե­րը կպչում են ֆլա­նե­լային կտոր­նե­րին և հա­գուս­տին, ո­րոնց վրայից հա­վաք­վում են նր­բու­նե­լի­ով և տե­ղադրվում փոր­ձա­նո­թի մեջ: ­Փոր­ձա­նոթ­նե­րը փակ­վում են խցա­նով կամ կա­փա­րի­չով, կա­տար­վում նշում­ներ (փոր­ձա­նո­թի կամ թղթի վրա) հա­վաք­ման վե­րա­բե­րյալ (հա­վաք­ման ամ­սա­թիվ, ժամ, վայր, հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում՝ տե­ղան­քի կոոր­դի­նատ­ներով, հա­վա­քո­ղի ա­նուն, նմու­շի հա­մար, քա­նակ և այլն): Տզե­րով փոր­ձա­նոթ­ները տե­ղա­փոխ­վում են ա­մուր փակ­վող մե­տա­ղա­կան տու­փի մեջ դրված (ա­պակյա փոր­ձա­նոթ­նե­րը, նախ­քան տու­փի մեջ տե­ղադ­րե­լը, փա­թե­թա­վո­րում են կտո­րով): Տզե­րին կեն­դա­նի վի­ճա­կում պա­հե­լու հա­մար փոր­ձա­նոթ­նե­րի մեջ դրվում է մի կտոր խո­նավ (սա­կայն ոչ շատ թաց) թղթե ան­ձե­ռո­ցիկ կամ կա­նաչ բույս և պահ­վում զով վայ­րում: Տ­զե­րը հիմ­նա­կա­նում կու­տակ­վում են կեն­դա­նու վզի, ա­կան­ջա­խե­ցի­ների, կո­պե­րի, թևա­տա­կե­րի, ա­նալ ան­ցքի շրջա­նի, պո­չի հիմք և ծայ­րի, են­թակրծքային և ա­ճու­կային հատ­ված­նե­րում: Տ­զե­րը հե­ռաց­վում են տի­րոջ մարմ­նից ռե­տի­նե ձեռ­նո­ցով՝ հա­տուկ ու­նելիով կամ թե­լի մի­ջո­ցով (կա­պե­լով վեր­ջինս մա­կա­բույ­ծի կն­ճի­թի շուրջ): ­Տի­զը հե­ռաց­վում է թեթ­ևա­կի ճո­ճե­լով և պտ­տե­լով, ա­ռանց կտ­րուկ շարժում­նե­րի, որ­պես­զի չվ­նաս­վի տզի գնա­թո­սո­ման: Կպած տզին եր­բեք պետք չէ ճզ­մել: Տ­զե­րի թր­թուր­ներն ու նիմ­ֆա­նե­րը մանր ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րից հա­վա­քում են կոշտ խո­զա­նա­կով սան­րե­լու մի­ջո­ցով: Տ­զե­րի հա­վաք­ման գոր­ծիք­ներն ախ­տա­հան­վում և պահ­վում են մա­քուր և չոր պայ­ման­նե­րում, մինչ հա­ջորդ օգ­տա­գոր­ծու­մը:

Տ­ԶԵ­ՐԻ ՀԱ­ՎԱ­ՔՈՒ­ՄԸ ԿՐ­ԾՈՂ­ՆԵ­ՐԻ ԲՆԵ­ՐԻՑ

­ աշ­տային պայ­ման­նե­րում տզե­րը բնե­րից հա­վա­քե­լու հա­մար օգ­տա­գործԴ վում է մի գոր­ծիք (հար­մա­րանք), ո­րն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ճկուն մե­տա­ղական մա­լուխ (օ­րի­նակ` ջր­մու­ղա­գոր­ծի մա­լուխ)՝ ծայ­րին ամ­րաց­ված քա­ռա­կու­սի (15-20 սմ կող­մե­րով) ֆլա­նե­լային գործ­վածք: Այս գոր­ծի­քը հնա­րա­վո­րինս խոր ը­նկղ­մում են բնանց­քի մեջ, պա­հում այն­տեղ մոտ 30 վայր­կյան, այ­նու­հետև զգուշո­րեն պտ­տեց­նե­լով հա­նում: Հա­նե­լուց հե­տո նմու­շառ­ման գոր­ծիքն ան­մի­ջա­պես

Տ­զեր | 25

տե­ղադ­րում են փակ­վող պլաս­տիկ պար­կի մեջ, ո­րից հե­տո ստու­գում տզե­րի առ­կա­յու­թյու­նը: Պարկն ան­հրա­ժեշտ է պի­տա­կա­վո­րել նմուշ­նե­րի հա­վաք­ման վե­րա­բե­րյալ տե­ղե­կատ­վու­թյամբ (ամ­սա­թիվ, վայր, հա­վա­քո­ղի ա­նուն, նմու­շի հա­մար, ի­նչ կեն­դա­նու բույն է և այլն): Այս մե­թո­դով հա­վաք­վում են հիմ­նա­կանում իք­սո­դային և ար­գա­սային տզե­րը, քա­նի որ վեր­ջին­ներս միգ­րա­ցիա են կատա­րում դե­պի բնանց­քեր: Գա­մա­զային տզե­րը բնե­րից հա­վաք­վում են լա­բո­րատոր պայ­ման­նե­րում, քա­նի որ սրանք բնային մա­կա­բույծ­ներ են և հիմ­նա­կա­նում գտն­վում են խոր բնե­րում, ո­ւր վե­րո­հի­շ յալ գոր­ծի­քը չի հաս­նում: Բ­նա­նյու­թից և սո­րուն զանգ­ված­նե­րից գա­մա­զային տզե­րը և այլ մանր հոդվա­ծո­տա­նի­ներ հա­վաք­վում են Տուլգ­րե­նի ջեր­մա­լու­սաէկ­լեկ­տո­րի մի­ջո­ցով, ո­րի աշ­խա­տան­քի սկզբուն­քը հիմն­ված է հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի վառ լույ­սից, ջեր­մու­թյու­նից և չո­րու­թյու­նից խու­սա­փե­լու ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի վրա: ­Տուլգ­րե­նի ջեր­մա­լու­սաէկ­լեկ­տո­րը բաղ­կա­ցած է 3 մա­սից՝ ի­րա­նից (1), կափա­րի­չից (5) (ո­րի վրա ամ­րաց­ված է է­լեկտ­րա­կան լամպ) և ձա­գա­րից (3), ո­րի վրա տե­ղադրվում է մե­տա­ղա­կան ցանց (2) (ն­կար 4): ­Վառ լույ­սից և ջեր­մու­թյու­նից փախ­չե­լով, հոդ­վա­ծո­տա­նի­ներն ան­ցնում են ցան­ցի ան­ցքե­րով և ը­նկ­նում ձա­գա­րի տակ դրված ա­պա­կ յա տա­րայի (4) մեջ: Էկ­լեկ­տո­րի կա­յու­նու­թյունն ա­պա­հով­վում է հա­տուկ հե­նա­րա­նի (6) կամ կանգ­նա­կի օգ­նու­թյամբ: Սար­քը հիմ­նա­կա­նում լի­նում է ի­նք­նա­շեն:

Նկար 4. Տուլգրենի ջերմալուսաէկլեկտոր ա) Արտաքին տեսք բ) Երկայնակի կտրվածք

26 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Տ­զե­րի հա­վաք­ման ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է պահ­պա­նել ո­րո­շա­կի պայ­ման­ներ. - ­պատ­վաստ­վել տզե­րով փո­խանց­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեմ, - հագ­նել բաց գույ­նի հա­գուստ՝ տզե­րին հեշտ նկա­տե­լու հա­մար, - ան­տա­ռում գտն­ված ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում, ի­նչ­պես նաև լա­բո­րատո­րիա­յում ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ զն­նել հա­գուս­տը, - ­հագ­նել եր­կար թև­քե­րով հա­գուստ և եր­կա­րա­ճիտք կո­շիկ­ներ, անդրա­վար­տի­քի փող­քե­րը դնել կո­շիկ­նե­րի մեջ, - ­մա­զե­րը հա­վա­քել գլ­խար­կի տակ,­ - աշ­խա­տան­քից հե­տո զն­նել հա­գուս­տը և մար­մի­նը՝ ստու­գե­լու հա­մար տզե­րի առ­կա­յու­թյու­նը (քա­նի որ ի­նք­նու­րույն զն­նում ան­ցկաց­նե­լը դժ­վար է, ա­պա դա կա­տա­րում են գոր­ծըն­կեր­նե­րը): Տզեր հայտ­նաբե­րե­լու դեպ­քում դրանք ան­հա­պաղ հե­ռաց­նել և վեր­քը մշա­կել ախտա­հա­նիչ լու­ծույ­թով (ս­պիրտ, յոդ, քլոր­հեք­սի­դին):

Տ­ԶԵ­ՐԻ ԲՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ ՎԱՅ­ՐԵ­ՐԸ

Տ­զե­րի կեն­սա­կեր­պը և բնա­կու­թյան վայ­րե­րը բա­վա­կա­նին տար­բեր են: Բնու­թյան մեջ տզերն ա­ռա­վել հա­ճախ հան­դի­պում են հո­ղի, ան­տա­ռային փռո­ցա­շեր­տի, կոմ­պոս­տի, թրի­քի մեջ, մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի, թռչուն­նե­րի, սողուն­նե­րի բնե­րում, քա­րան­ձավ­նե­րում, մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի և բույ­սե­րի վրա, կու­տակ­վում են ան­տա­ռային ճա­նա­պար­հի, ա­րա­հե­տի եր­կայն­քով, ան­տա­ռեզրին, ծա­ռե­րի բնե­րում և այլն: Շի­նու­թյուն­նե­րում դրանք բնակ­վում են պա­տե­րի և հա­տա­կի ճեղ­քե­րում: Չ­նա­յած նրան, որ մա­կա­բու­ծող տզե­րը հան­դի­պում են տար­բեր ցե­նոզ­ներում, դրանց մեծ մա­սը նա­խընտ­րում է հո­ղային կեն­սա­վայ­րեր: Լի­նե­լով հո­ղաբնակ ա­նող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի բազ­մա­քա­նակ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից մեկը՝ մա­կա­բու­ծող տզե­րը ո­րո­շա­կի դեր են խա­ղում հո­ղա­գո­յաց­ման, ի­նչ­պես նաև հո­ղային և վեր­հո­ղային ցե­նոզ­նե­րում տզե­րի ա­ռան­ձին խմբե­րի և այլ ա­նող­նաշա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի միջև հա­րա­բե­րակ­ցու­թյան պահ­պան­ման գոր­ծում:

Տ­ԶԵ­ՐԻ ԲԱԶ­ՄԱՑ­ՄԱՆ Ա­ՌԱՆՁ­ՆԱ­ՀԱՏ­ԿՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

­Կեն­սա­փուլ. մա­կա­բու­ծող տզե­րի օն­տո­գե­նե­զի ըն­թաց­քում նկատ­վում են զար­գաց­ման հետ­ևյալ փու­լե­րը (ֆա­զա­նե­րը)` ձու, վե­ցո­տա­նի թր­թուր­ներ, պրո­տո­նիմ­ֆա­ներ, դեյ­տո­նիմ­ֆա­ներ և ի­մա­գո: Մա­կա­բու­ծող տզե­րի ո­րո­շա­կի

Տ­զեր | 27

խմբե­րի դեպ­քում, օ­րի­նակ՝ Uropodina կո­հոր­տայից, հայտ­նի է «­վեր­ջին նիմ­ֆա» կամ «­դեյ­տո­նիմ­ֆա 2»-ը: Ե­րկ­րորդ դեյ­տո­նիմ­ֆան հայտ­նի է նաև Խ/ՇrօՏ6/սՏ էrսոՇ/Շօ/a տզի դեպ­քում: Բրե­գե­տո­վայի կար­ծի­քով՝ տրի­նիմ­ֆալ զար­գա­ցումն ա­մե­նա­հինն է Parasitiformes մա­կա­բու­ծող­նե­րի շրջա­նում: Իք­սո­դային տզե­րի կյան­քի փու­լը կազմ­ված է ձվի, թր­թու­րի, նիմ­ֆայի և ի­մա­գոյի ֆա­զա­նե­րից: Դրանց նիմ­ֆա­նե­րի քա­նա­կը կր­ճատ­վել է մինչև մե­կը: Ար­գա­սային տզե­րի կյան­քի փու­լը բնո­րոշ է նրա­նով, որ տե­սակ­նե­րի մեծ մա­սը նե­րա­ռում է 2-7 նիմ­ֆալ տա­րիք: Փորձ­նա­կա­նո­րեն ա­պա­ցուց­ված է Օrո/էհօմօrօՏ քaք////ք6Տ տզի՝ մինչև 8 նիմ­ֆալ փու­լե­րի ա­վե­լաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նը: Ձ­վե­րը սո­վո­րա­բար օ­վա­լաձև են, հան­դի­պում են նաև կլո­րա­վուն, չա­փերը տա­տան­վում են 100-ից մինչև 300 մկմ: Մա­կա­բու­ծող տզե­րի ձվերն ի­րենց մարմ­նի հա­մե­մատ ու­նեն խո­շոր չա­փեր: Ա­զատ ապ­րող տզե­րի ձվե­րի գու­նավո­րու­մը ձվադրման սկզբում ու­նի սպի­տա­կա­կաթ­նային ե­րանգ, ո­րը հե­տա­գայում է­մբ­րի­ո­նի զար­գաց­ման հետ դառ­նում է դեղ­նա­վուն: Թր­թու­րը տար­բեր­վում է մնա­ցած հե­տէմբ­րի­ո­նալ փու­լե­րից նրա­նով, որ վեր­ջինս չու­նի վեր­ջին զույգ ոտ­քեր, սե­ռա­կան և շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր: Ա­զատ ապ­րող տզե­րի մոտ թր­թուր­նե­րի կու­տի­կու­լան զգա­լի­ո­րեն մե­ռու­կա­ցած է: Գնա­թո­սո­մալ կոմպ­լեք­սի օր­գան­նե­րը լավ զար­գա­ցած են: Մա­կա­բույծ տզե­րի թր­թուր­նե­րի կու­տի­կու­լան թա­փան­ցիկ է, գնա­թո­սո­մալ կոմպ­լեք­սի օր­գան­նե­րը՝ փա­փուկ և թույլ զար­գա­ցած: Պ­րո­տո­նիմ­ֆա­ներն ու­նեն ոտ­քե­րի չոր­րորդ զույգ: 3-4-րդ զույգ ոտ­քե­րի կոք­սե­րի հատ­վա­ծում մարմ­նի վրա հայտն­վում են շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր: Կախված կեն­սա­կեր­պից՝ նրանք կա­րող են կապ­ված լի­նել պե­րիտ­րե­մամ­նե­րի հետ կամ լի­նել ա­զատ: Մարմ­նի ծած­կույ­թը կա­րող է լի­նել նկա­տե­լի­ո­րեն մե­ռուկաց­ված կամ փա­փուկ: Պրո­տո­նիմ­ֆե­րի գնա­թո­սո­մալ կոմպ­լեք­սի օր­գան­ներն ա­վե­լի զար­գա­ցած են, քան թր­թուր­նե­րի: Հա­ճախ ի­գա­կան պրո­տո­նիմ­ֆան ա­վե­լի խո­շոր է ա­րա­կա­նից: ­Դեյ­տո­նիմ­ֆան հա­ճախ տար­բեր­վում է պրո­տո­նիմ­ֆայից մի շարք մոր­ֆոլո­գիա­կան հատ­կու­թյուն­նե­րով. մարմ­նի չա­փե­րով, պե­րիտ­րե­մայի եր­կա­րությամբ և այլ հատ­կու­թյուն­նե­րով: Պե­րիտ­րե­ման ա­ռանց պե­րիտ­րե­մալ վահա­նա­կի է: Դեյ­տո­նիմ­ֆայի մարմ­նի ծած­կույթն ա­վե­լի ա­մուր և մե­ռու­կա­ցած է, քան պրո­տո­նիմ­ֆայի: Սա­կայն ո­րոշ սնվե­լու ոչ ու­նակ տզե­րի տե­սակ­նե­րի դեյ­տո­նիմ­ֆայի պե­րիտ­րե­ման, օ­րի­նակ՝ առ­նե­տային տզե­րի, մո­ղե­սային տզերի, մնում է կարճ, ի­սկ մարմ­նի վրա վա­հա­նակ­ներ չկան: Ար­տա­քին սե­ռա­կան ա­պա­րա­տը բա­ցա­կա­յում է: Դեյ­տո­նիմ­ֆայի ներ­քին մոր­ֆո­լո­գիայով կա­րե­լի է ո­րո­շել տզի սե­ռը: ­Մա­կա­բու­ծող տզե­րի պոս­տէմբ­րի­ո­նալ զար­գա­ցումն ըն­թա­նում է փո­խակերպ­մամբ. թր­թու­րը փո­խա­կերպ­վում է պրո­տո­նիմ­ֆայի, վեր­ջինս՝ դեյ­տո­նիմֆայի: Փո­խա­կերպ­վե­լուց հե­տո դեյ­տո­նիմ­ֆան փո­խա­կերպ­վում է հա­սուն տզի:

28 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

Տ­ԶԵ­ՐԻ ԲԱԶ­ՄԱ­ՑՈՒ­ՄԸ

­Զու­գա­վո­րում. զու­գա­վոր­ման ըն­թաց­քում սերմ­նա­հե­ղու­կը փո­խանց­վում է է­գե­րին եր­կու ե­ղա­նա­կով: Ա­ռա­ջին դեպ­քում սերմ­նա­հե­ղու­կը հաս­նում է սերմնըն­դու­նիչ է­դե­գաու­սի մի­ջո­ցով, ի­սկ մյուս դեպ­քում ա­րո­ւի մեջ ա­ռա­ջա­նում է սպեր­մա­տո­ֆո­րայի նման պարկ, ո­րը խե­լի­ցե­րի օգ­նու­թյամբ տե­ղա­շարժ­վում է դե­պի է­գի սե­ռա­կան ան­ցք կամ զույգ սե­ռա­կան գո­նո­պոր-ա­նց­քեր, ո­րոնք տե­ղա­կայ­ված են 2-4-րդ կոք­սե­րի հատ­վա­ծում կամ ոտ­քե­րի բա­զալ հատ­վածնե­րում (ն­կար 5): Ու­րո­պոդ տզե­րի զու­գա­վոր­ման ժա­մա­նակ, բա­ցի խե­լի­ցե­րից, պե­դի­պալպնե­րը նույն­պես մաս­նակ­ցում են սպեր­մա­տո­ֆո­րի տե­ղա­փոխ­մա­նը դե­պի սե­ռական ան­ցք: ­Ֆի­տո­սե­իդ տզե­րի զու­գա­վոր­ման ըն­թաց­քում ա­րուն ոտ­քե­րի 2-րդ զույ­գի օգ­նու­թյամբ բարձ­րաց­նում է է­գին, մտ­նում նրա տակ, փո­րային մա­սով կպչում է­գի փո­րային մա­սին և ա­մուր գր­կում նրան ոտ­քե­րի 2-րդ, 3-րդ և 4-րդ զույ­գերի օգ­նու­թյամբ (մա­կա­բու­ծող տզե­րի բազ­մա­թիվ ա­րու­նե­րի ոտ­քե­րի ո­րո­շա­կի հատ­ված­ներ ձևա­փոխ­վում են տար­բեր գո­յա­ցու­թյուն­նե­րի, ո­րոնք ծա­ռա­յում են զու­գա­վոր­ման ժա­մա­նակ է­գե­րին գր­կե­լու հա­մար): Ոտ­քե­րի 4-րդ զույ­գը տեղա­կայ­ված է օ­պիս­թո­մալ հատ­վա­ծում, ի­սկ 2-րդ և 3-րդ զույ­գե­րը՝ պո­դո­սո­մալ հատ­վա­ծում: Հե­տա­գա­յում ա­րուն ոտ­քե­րի օգ­նու­թյամբ սեղ­մում է իր փո­րի­կին՝ նպաս­տե­լով սերմ­նա­հե­ղու­կի (ս­պեր­մա­տո­ֆո­րի) չա­փա­բաժ­նային ար­տա­զատմա­նը, ո­րի թա­ղանթն ա­ռա­ջա­նում է սպեր­մա­տո­ֆո­րային հե­ղու­կի՝ օ­դի հետ շփման ար­դյուն­քում: Ե­րբ պար­կը տե­ղա­վոր­վում է է­գե­րի ոտ­քե­րի կոն­քե­րի 3-րդ և 4-րդ հատ­վա­ծում, այդ պար­կի թա­ղան­թը սպեր­մա­տո­դակ­տի­լի օգ­նու­թյամբ քայ­քայ­վում է, և սպեր­մա­նե­րը սպեր­մա­տո­ֆոր հե­ղու­կով ներ­խու­ժում են մեծ սերմ­նըն­դու­նի­չի ծո­րա­նի մեջ: Սկզբում սպեր­մա­նե­րը սպեր­մա­տո­ֆոր պար­կում ա­ռա­ջաց­նում են ա­ռան­ձին խմբեր, ո­րոնք ստա­նում են որ­դան­ման տեսք: Հետա­գա­յում սպեր­մա­տո­ֆոր պար­կի պա­րու­նա­կու­թյունն ը­նկ­նում է է­գե­րի սե­ռական ու­ղի­ներ, մաս­նա­վո­րա­պես վե­զի­ցի­լու­մի (vesiculum) մեջ, սպեր­մա­տո­զոիդնե­րի որ­դան­ման կու­տա­կու­մը ցր­վում է, և սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րը սերմ­նա­հե­ղուկի մեջ ա­ռա­ջաց­նում են դի­ֆուզ զանգ­ված: Ո­րոշ ժա­մա­նակ ան­ց սպեր­մա­տոզոիդ­նե­րը և սպեր­մա­տո­ֆոր հե­ղու­կը սերմ­նըն­դու­նիչ­նե­րում ըն­դու­նում են այն ձևը, ո­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է սերմ­նըն­դու­նի­չի ցեր­վիք­սի (cervix) ներ­քին կա­ռուց­ված­քին: Զու­գա­վոր­ման ժա­մա­նակ զույգ սերմ­նըն­դու­նիչ­նե­րը հիմ­նակա­նում չեն ստա­նում հա­վա­սար չա­փա­բաժ­նով սպեր­մա­տո­զոիդ­ներ: Օ­րի­նակ՝ սպերմ­նըն­դու­նիչ­նե­րից մե­կը կա­րող է ը­նդ­հան­րա­պես չս­տա­նալ սպեր­մա­տոզոիդ­ներ, ե­թե պար­կի զավ­թու­մը սպեր­մա­տո­դակ­տիլ­նե­րով տե­ղի է ու­նե­նում միայն մեկ խե­լի­ցե­րով: Սպեր­մա­տո­ֆո­րի կրկ­նա­կի ար­տա­զատ­ման ժա­մա­նակ այն խե­լի­ցե­րը, ո­րը մաս­նակ­ցել է է­գի բեղմ­նա­վոր­մա­նը, հա­ջորդ ան­գամ չի

Տ­զեր | 29

մաս­նակ­ցում այդ պրո­ցե­սին, այլ փո­խա­րին­վում է ու­րիշ խե­լի­ցե­րով: Այս­պիսով, է­գի բեղմ­նա­վոր­ման դեպ­քում ա­րու­նե­րի խե­լի­ցեր­նե­րի գոր­ծո­ղու­թյուն­ների մեջ նկատ­վում է հեր­թա­կա­նու­թյուն, ո­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է սպեր­մատո­ֆորմ­նե­րի ար­տա­զատ­ման կրկ­նե­լի­ու­թյա­նը: ­Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ցույց են տվել, որ Kaոք/ոօմrօոսՏ aԵ6rraոՏ, 4ոԵ/)Տ6/սՏ ք/ո/aոմ/ՇսՏ, Քհ)էօՏ6/սՏ ք/սո/ք6r, 4ոէհօՏ6/սՏ ԵaցմaՏarյaո/, ՔaraՏ6/ս/սՏ 6r6vaո/ՇսՏ և այլ տե­սակ­նե­րի տզե­րի զու­գա­վոր­ման պրո­ցե­սը սո­վորա­բար շա­րու­նակ­վում է 15-45 րո­պե: Է­գե­րը զու­գա­վոր­ման ժա­մա­նակ եր­բեմն շա­րու­նա­կում են սնվել և կա­րող են տե­ղա­շարժ­վել սուբստ­րա­տի վրայով: Ph. plumfer տե­սա­կի է­գե­րը եր­բեմն կա­րող են զու­գա­վոր­վել միա­ժա­մա­նակ եր­կու ա­րու­նե­րի հետ: Սո­վո­րա­բար Phytoseiidae ըն­տա­նի­քի է­գե­րը զու­գա­վոր­վում են միայն մեկ ա­րո­ւի հետ: Ձմե­ռող է­գե­րի սերմ­նըն­դու­նիչ­նե­րում սպեր­մա­տո­զոիդնե­րը կա­րող են պահ­պան­վել մինչև 5 ա­միս: Է­գե­րի ձմեռ­ման ժա­մա­նակ սպերմա­տո­զոիդ­նե­րը աշ­նա­նից մինչև գա­րուն մնում են կեն­սու­նակ: Աշ­նա­նից բեղմնա­վոր­ված է­գե­րը գար­նա­նը կա­րող են ըն­դու­նել սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րի նոր չափա­բա­ժին: Հա­ճախ սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րը սերմ­նըն­դու­նիչ են ը­նկ­նում չհա­սունա­ցած, և դրանց հա­սու­նա­ցումն ա­վարտ­վում է սերմ­նըն­դու­նի­չում: Ուրո­պոդին­նե­րի սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րի ա­ռա­ջին չա­փա­բա­ժին­նե­րը սերմ­նա­ժայթ­քող ծո­րա­նից դուրս են գա­լիս հա­սուն և ա­զատ վի­ճա­կում, ի­սկ մնա­ցած չա­փա­բաժին­նե­րում սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րը ա­զատ վի­ճա­կում չեն և հա­սուն պրոս­պերմիա­նե­րի հետ սպեր­մա­տո­ֆո­րա­յում ա­ռա­ջաց­նում են կոմ­պակտ զանգ­ված, դրանք ցր­վում են և հա­սու­նա­նում է­գե­րի սե­ռա­կան ու­ղի­նե­րում: Իք­սո­դային տզե­րի պրոս­պեր­միա­նե­րի հե­տա­գա զար­գա­ցումն ա­վարտ­վում է ար­դեն է­գերի սե­ռա­կան հա­մա­կար­գի սե­ռա­կան ու­ղի­նե­րում, որ­տեղ տե­ղի է ու­նե­նում դեվա­գի­նա­ցիան և դրանց ձևա­փո­խու­մը 100-120 մկմ եր­կա­րու­թյամբ խո­ղո­վակաձև սպեր­մա­տո­ֆո­րի: Իք­սո­դիդ­նե­րի հա­մար որ­պես սերմ­նաբ­ջիջ ծա­ռա­յում է կո­րի­զը, քա­նի որ միայն նա է մաս­նակ­ցում բեղմ­նա­վոր­մա­նը: Սերմ­նաբջ­ջի մեծ խո­ղո­վա­կաձև հատ­վածն ի­րա­կա­նաց­նում է միայն կո­րի­զի փո­խան­ցու­մը և պաշտ­պա­նու­թյու­նը, ո­րի հա­մար նրան ան­վա­նում են սպեր­մի­ո­ֆոր:

Տ­ԶԵ­ՐԻ ՁՎԱԴՐ­ՄԱՆ ՅՈՒ­ՐԱ­ՀԱՏ­ԿՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

ԵՎ ՍԵ­ՌԵ­ՐԻ ՀԱ­ՐԱ­ԲԵ­ՐԱԿ­ՑՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­ ա­կա­բու­ծող տզե­րը ի­նչ­պես ձվադ­րող են, այն­պես էլ կեն­դա­նա­ծին: Ա­ռաՄ ջին տար­բե­րա­կին են պատ­կա­նում ա­զատ ապ­րող տզե­րը և ժա­մա­նա­կա­վոր մա­կա­բույծ­նե­րը, ի­սկ ե­րկ­րոր­դին՝ մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­նե­րը: Ա­զատ ապ­րող տզե­րի և ժա­մա­նա­կա­վոր մա­կա­բույծ­նե­րի է­մբ­րի­ո­նալ զար­գա­ցու­մը տե­ղի է

30 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ու­նե­նում ձվադրված ձվե­րում շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում (ն­կար 6), ի­սկ մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­նե­րի զար­գա­ցու­մը սկսվում և ա­վարտ­վում է մարմ­նի մեջ գտն­վող ձվե­րում, ո­րից միան­գա­մից դուրս են գա­լիս թր­թուր­նե­րը (այ­սինքն՝ թր­թու­րի, եր­բեմն էլ պրո­տո­նիմ­ֆայի զար­գա­ցու­մը՝ է­մբ­րի­ո­նի­զա­ցիան, տե­ղի է ու­նե­նում է­գի մարմ­նի ներ­սում ձվի թա­ղանթ­նե­րում): Ձվերն ու­նեն օ­վալ կամ կլո­րաձև տեսք, ո­րի չա­փե­րը տա­տան­վում են 100-400 մկմ-ի սահ­ման­նե­րում: Ձ­վե­րի հա­սու­նաց­ման ժամ­կետ­նե­րը մա­կա­բու­ծող տզե­րի տար­բեր խմբերի դեպ­քում տար­բեր են: Argasidae ըն­տա­նի­քի տզե­րի է­գե­րը միա­ժա­մա­նակ ձվադ­րում են 50-200 ձու, այս դեպ­քում գո­յու­թյուն ու­նի գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշնա­կու­թյուն, այ­սինքն՝ ձվե­րի քա­նա­կը կախ­ված է սնված ա­րյան ո­րա­կից: Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ իք­սո­դային տզե­րը միա­ժա­մա­նակ ձվադ­րում են 2500 և ա­վե­լի, ի­սկ I. r6մ/kօrz6v/ է­գը ձվադ­րում է 248 ձու: ­Զար­գաց­ման է­մբ­րի­ո­նի­զա­ցիան ի­նչ­պես ար­գա­սային, այն­պես էլ իք­սոդային տզե­րի դեպ­քում ներ­կա­յաց­ված չէ, բայց Ixօմ6Տ kօքէ6/ո/ տե­սա­կի զարգա­ցող ձվե­րը մնում են է­գի մարմ­նի մեջ, և միայն իր մա­հից հե­տո նրա մարմնից դուրս են գա­լիս թր­թուր­նե­րը: ­Բե­գլյա­րո­վը ցույց է տա­լիս, որ Phytoseiidae ըն­տա­նի­քի Kaոք/ոօմrօոսՏ aԵ6rraոՏ տզի է­գերն ի­րենց կյան­քի ըն­թաց­քում ձվադ­րում են 16-18 ձու, ի­սկ 4ոԵ/)Տ6/սՏ Տ/ո///Տ-ը՝ 18-ից ոչ պա­կաս: Նրա տվյալ­նե­րով՝ օր­վա ըն­թաց­քում է­գերը ձվադ­րում են մե­կա­կան ձու: Չան­թը նշում է, որ 1)քհօմrօոսՏ ք)r/-ի է­գե­րը, սնվե­լով խն­ձո­րե­նու տերև­նե­րով և ծաղ­կա­փո­շի­ով, ի­նչ­պես նաև Խ6էaէraո)ՇհսՏ ս/ո/ տե­սա­կի բու­սա­կեր տզե­րով, 10 օր­վա ըն­թաց­քում ձվադ­րում են մի­ջի­նում ե­րե­քա­կան ձու, ի­սկ 4ոԵ/)Տ6/սՏ ք/ո/aոմ/ՇսՏ-ը՝ 2-3 ձու: Լա­բո­րա­տոր պայ­ման­ներում հաս­տատ­վել է, որ K. aԵ6rraոՏ-ի է­գերն ի­րենց կյան­քի ըն­թաց­քում սո­վորա­բար ձվադ­րում են 14-17 ձու, 4ոԵ/)Տ6/սՏ ք/ո/aոմ/ՇսՏ-ը՝ 12-16, ի­սկ 4ոէհօՏ6/սՏ ԵaցմaՏarյaո/-ն՝ 16-18 ձու: Մա­կա­բու­ծող տզե­րի սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան հատ­կու­թյուն­նե­րով և տզե­րի խմբերով: Բազ­մա­մյա հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում Չան­թը բե­րում է տվյալներ այն մա­սին, որ խն­ձո­րե­նու տերև­նե­րի վրա 1)քհօմrօոսՏ ք)r/ տե­սա­կի է­գերը գե­րակշ­ռում են ա­րու­նե­րից 2:1 հա­րա­բե­րակ­ցու­թյամբ: Գար­նա­նը K. aԵ6rraոՏ և 4. ք/ո/aոմ/ՇսՏ տե­սա­կի է­գե­րի քա­նա­կը գե­րա­զան­ցում է ա­րու­նե­րի քա­նա­կը: Հե­տա­գա­յում ձմե­ռած է­գե­րը ձվադ­րում են, ո­րոն­ցից մե­ծա­մա­սամբ զար­գա­նում են ա­րու­ներ, ին­չի հետ­ևան­քով մայի­սի վեր­ջին ա­րու­նե­րի քա­նա­կը գե­րա­կշռում է: Ա­րու­նե­րի ա­ռա­ջին սերն­դի ա­ռա­ջաց­ման հետ նկատ­վում է չբեղմ­նա­վորված է­գե­րի զու­գա­վո­րում, ո­րոնք դուրս են ե­կել ձմե­ռե­լուց: Հու­նի­սի ա­ռա­ջին կե­սից մինչև օ­գոս­տո­սի սկիզբ է­գե­րի քա­նա­կը նո­րից ա­վե­լա­նում է՝ գե­րազան­ցե­լով ա­րու­նե­րի քա­նա­կը: Օ­գոս­տո­սի ե­րկ­րորդ տաս­նօ­րյա­կից ա­րու­նե­րի քա­նա­կը գե­րա­զան­ցում է է­գե­րին: Այս ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում ա­րու­նե­րի մեծ

Տ­զեր | 31

քա­նա­կու­թյան շնոր­հիվ ա­պա­հով­վում է ձմե­ռող է­գե­րի մեծ մա­սի բեղմ­նա­վորու­մը, ի­սկ նրանք, ո­րոնք չեն մաս­նակ­ցել բեղմ­նա­վոր­մա­նը, զու­գա­վոր­վում են ա­ռա­ջին գե­նե­րա­ցիայի ա­րու­նե­րի հետ հա­ջորդ տար­վա գար­նա­նը: Վե­րը նկա­րագր­ված փո­փո­խու­թյուն­նե­րը, պայ­մա­նա­վոր­ված սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակցու­թյամբ, K. aԵ6rraոՏ-ի դեպ­քում թույլ տա­տա­նում­նե­րով նկատ­վել են խն­ձորե­նու, ծի­րա­նե­նու և սա­լո­րե­նու վրա: Ո­րոշ ֆի­տո­սեյիդ տե­սակ­նե­րի սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյան փո­փո­խու­թյունը թույլ է տա­լիս են­թադ­րել պար­թե­նո­գե­նե­տիկ զար­գաց­ման գո­յու­թյան մասին, ո­րը հաս­տատ­վել է մի շարք հե­ղի­նակ­նե­րի աշ­խա­տանք­նե­րում: Մու­ման հակ­ված է այն տե­սա­կե­տին, որ այն տե­սակ­նե­րը, ո­րոնց ա­րու­նե­րի քա­նա­կը սահ­մա­նա­փակ է, կա­րող են զար­գա­նալ պար­թե­նո­գե­նե­զով: Այդ տե­սակ­նե­րին են պատ­կա­նում 1)քհ/օմrօոսՏ ՇօոՏք/ՇսօսՏ-ը, 4ոԵ/)Տ6/սՏ /arցօ6ոՏ/Տ-ը, Շa/6ոմrօոսՏ ք/օr/մaոսՏ-ը, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում են ցիտ­րու­սային­նե­րի վրա: Քա­նի որ թվարկ­ված տե­սակ­նե­րի ա­րու­նե­րը սա­կա­վա­թիվ են, դրանք ունեն պար­թե­նո­գե­նե­զի նկատ­մամբ հակ­վա­ծու­թյուն: Ի տար­բե­րու­թյուն նշ­ված տե­սակ­նե­րի՝ 4ոԵ/)Տ6/սՏ հ/Ե/ՏՇ/-ն բնո­րոշ­վում է ա­րու­նե­րի գե­րակշռ­մամբ: Այդ տե­սա­կի է­գերն ու­նեն բազ­մա­կի զու­գա­վոր­վե­լու կա­րիք: K. aԵ6rraոՏ, 4. ք/ո/aոմ/ՇսՏ, 4ոէհ. ԵaցմaՏarյaո/ և Քհ. ք/սո/ք6r տզե­րի է­գերն ի­րենց կյան­քի ըն­թաց­քում սո­վո­րա­բար զու­գա­վոր­վում են մի քա­նի ան­գամ, սա­կայն լիար­ժեք բեղմ­նավոր­ման հա­մար բա­վա­կան է մե­կան­գա­մյա զու­գա­վո­րու­մը: Լա­բո­րա­տոր պայման­նե­րում բեղմ­նա­վոր­ված է­գե­րի կյան­քի տևո­ղու­թյունն ա­վե­լի եր­կար է, քան չբեղմ­նա­վոր­ված­նե­րի­նը: ­Մա­կա­բու­ծող տզե­րի օն­տո­գե­նե­զում սո­վո­րա­բար նկատ­վում են հետ­ևյալ փու­լե­րը՝ ձու, վե­ցո­տա­նի թր­թուր, պրո­տո­նիմ­ֆա, դեյ­տո­նիմ­ֆա և ի­մա­գո: Ո­րոշ խմբեր, օ­րի­նակ՝ Uropodina կար­գի տզե­րը, ու­նե­նում են ե­րկ­րորդ աս­տի­ճա­նի դեյ­տո­նիմ­ֆա: Ար­գա­սային տզե­րի կեն­սա­փու­լը բնո­րոշ­վում է տե­սակ­նե­րի մեծ մա­սի դեպ­քում հան­դի­պող 2-7 նիմ­ֆալ հա­սակ­նե­րով: Parasitiformes կար­գի տզե­րի դեպ­քում հե­տէմբ­րի­ո­նալ զար­գա­ցումն ան­ցնում է կեր­պա­րա­նա­փո­խությամբ՝ թր­թու­րը մաշ­կա­փոխ­վում է պրո­տո­նիմ­ֆայի, վեր­ջինս՝ դեյ­տո­նիմ­ֆայի: Դեյ­տո­նիմ­ֆան մաշ­կա­փո­խու­մից հե­տո կեր­պա­րա­նա­փոխ­վում է մեծ տզի: ­Մե­տա­մոր­ֆո­զի ըն­թաց­քում պո­դո­սո­ման և նրա մազմ­զուկ­նե­րը փոխ­վում են միայն մոր­ֆո­լո­գիա­պես, մազմ­զուկ­նե­րի քա­նա­կը մնում է ան­փո­փոխ: Օ­պիս­թոսո­մալ մե­տա­մոր­ֆո­զի շրջա­նում տե­ղի են ու­նե­նում կտ­րուկ փո­փո­խու­թյուն­ներ: Ոտ­քե­րի խե­թո­մի պոս­տէմբ­րի­ո­նալ զար­գաց­ման ըն­թաց­քում, մեկ փու­լից մյուսն ան­ցման ժա­մա­նակ, մա­կա­բու­ծող տզե­րի վեր­ջույթ­նե­րի մազմ­զուկ­նե­րի ը­նդ­հա­նուր քա­նակն ա­վե­լա­նում է: Չնա­յած նրան, որ ոտ­քե­րի հատ­ված­նե­րի վրա մազմ­զուկ­նե­րի քա­նա­կը չի կա­րող լի­նել ո­րո­շիչ հատ­կա­նիշ, ո­րը բնո­րոշ է տզե­րի ո­րո­շա­կի տաք­սոն­նե­րին, դա մա­կա­բու­ծող տզե­րի հա­մար կա­րող է հան­դի­սա­նալ հիմ­նա­կան բնո­րո­շող հատ­կու­թյուն: Այդ տար­բե­րու­թյուն­նե­րը

32 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

կա­րող են ծա­ռայել որ­պես կողմ­նա­կի կամ օ­ժան­դակ հատ­կա­նիշ­ներ տզե­րի նկա­րագր­ման հա­մար: ­Մա­կա­բու­ծող տզե­րի սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է տզե­րի ո­րո­շա­կի խմբե­րի և տե­սակ­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­նե­րով: Ո­րոշ տզե­րի սե­ռե­րի հա­րա­բե­րակ­ցու­թյան փո­փո­խու­թյու­նը հիմք է տա­լիս են­թադ­րե­լու մա­կա­բու­ծող տզե­րի պար­թե­նո­գե­նե­զի մի­ջո­ցով զար­գացման մա­սին, ին­չը հաս­տատ­վել է մի շարք հե­ղի­նակ­նե­րի աշ­խա­տանք­նե­րում:

ՄԱ­ԿԱ­ԲՈՒ­ԾՈՂ ՏԶԵ­ՐԻ ՀԱՐ­ՄԱ­ՐԵՑ­ՎԱ­ԾՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

ԲԻ­Ո­ՏՈ­ՊԵ­ՐԻՆ ԵՎ ԱՅԼ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ

Ա­ՌԱՆՁ­ՆԱ­ՀԱՏ­ԿՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ

­Ցա­մա­քային ող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի հետ մա­կա­բու­ծային կա­պը բնորոշ է մի­ջատ­նե­րի մի շարք ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի: Ներ­կա­յում շատ հե­տա­զոտող­ներ (Bary A, de, 1887 և այլն) մա­կա­բու­ծու­մը հա­մա­րում են սիմ­բի­ո­զի ձև: Տար­բե­րա­կում են սիմ­բի­ո­զի ե­րեք գլ­խա­վոր ձև` կո­մեն­ցա­լիզմ, մու­տու­լիզմ և մա­կա­բու­ծում: Կ­դի­տար­կենք միայն սիմ­բի­ո­զի մա­կա­բու­ծային ձևը, այ­սինքն՝ ցա­մա­քային ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րի վրա տզե­րի մա­կա­բու­ծու­մը, ո­րը ո­րոշ­վում է որ­պես երկու տա­րա­նուն օր­գա­նիզմ­նե­րի թշ­նա­մա­կան սիմ­բի­ոզ (Беклемишев, 1945, 1954, Шульц, 1967, Балашов, 1982 և այլն): Մա­կա­բու­ծող տզե­րը հիմ­նա­կա­նում մշ­տա­կան (Spinturnicidae և այլն) կամ ժա­մա­նա­կա­վոր մա­կա­բույծ­ներ են: Վեր­ջին­նե­րիս ճիշտ կլի­նի կո­չել ֆա­զային մա­կա­բու­ծող­ներ:­ Ըստ Բա­լա­շո­վի (1982)՝ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մա­կա­բուծ­ման տի­պի դա­սակար­գու­մը հիմն­վում է տեր-մա­կա­բույծ կա­պի բնույ­թի վրա և ու­նի հետ­ևյալ տես­քը. - Ա­զատ ապ­րող ա­րյու­նա­ծուծ­ներ - Բ­նային ա­րյու­նա­ծուծ­ներ - ­Կար­ճա­ժամ­կետ սնուց­մամբ ժա­մա­նա­կա­վոր ար­տա­քին մա­կա­բույծ­ներ­ - Եր­կա­րատև սնուց­մամբ ժա­մա­նա­կա­վոր ար­տա­քին մա­կա­բույծ­ներ - Մշ­տա­կան ար­տա­քին մա­կա­բույծ­ներ - ­Մաշ­կային ներ­մա­կա­բույծ­ներ - ­Խո­ռո­չային ներ­մա­կա­բույծ­ներ - ­Հյուս­ված­քային ներ­մա­կա­բույծ­ներ­ Ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րի (կաթ­նա­սուն­ներ, թռչուն­ներ, սո­ղուն­ներ) վրա մակա­բու­ծող և հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի վրա հան­դի­պող մա­կա­բու­ծային տզե­րը

Տ­զեր | 33

հիմ­ նա­ կա­ նում միա­ վոր­ վում են Laelaptoidea Bregetova, 1977 (Dermanysoidea Krantz, 1978), Macronyssoidea Bregetova, 1977 և Rhinonyssoidea Bregetova 1977 վեր­նաըն­տա­նիք­նե­րում՝ նե­րա­ռե­լով 15 ըն­տա­նիք, 100-ից ա­վե­լի ցեղ և 550 տեսակ: Տզե­ րի այս խումբն (են­ թա­ կարգ Podospermiforida Arutunjan, 1991) ա­ռանձ­նա­նում է բա­ցա­ռա­պես բազ­մաձև մա­կա­բուծ­մամբ: Ո­րոշ ըն­տա­նիք­ներում մա­կա­բու­ծու­մը հս­տակ ար­տա­հայտ­ված չէ, գո­յու­թյուն ու­նեն ֆա­կուլ­տատիվ մա­կա­բու­ծում և մա­կա­բուծ­ման տար­բեր տե­սա­կի ան­ցու­մային ձևեր: Մա­կա­բու­ծող տզե­րի մյուս խում­բը միա­վոր­վում է վեր­նա­կո­հոր­տա Metastigmata Bregetova, 1977 (Tocospermiforida Arutunjan, 1991), նե­րա­ռում է 3 ըն­տա­նիք` Ixodidae Murrany, 1877, Argasidae Canestrini, 1890 և Nuttalliellidae, 1935: Վեր­ջին ընտա­նիքն իր մեջ նե­րա­ռում է մեկ ցեղ, մեկ տե­սա­կով՝ Nuttalliella, ո­րոնք հայտ­նաբեր­ված են Հա­րա­վային Աֆ­րի­կա­յում կաթ­նա­սուն­նե­րի բնե­րից (Keirans et al. 1976): «­Մա­կա­բույծ-տեր» հա­րա­բե­րու­թյան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը նշ­ված է Լեյկար­տի կող­մից (1881)՝ մա­կա­բու­ծող կեն­դա­նի­նե­րին մեծ մա­սամբ բնո­րոշ է բնա­կու­թյուն սահ­մա­նա­փակ կամ մեկ տե­սա­կի տի­րոջ վրա: Մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­նե­րի հա­մար Էյխ­լերն (Eichler, 1948) ա­ռա­ջադ­րել է մա­կա­բուծ­ման ե­րեք կա­նոն.  ­Մա­կա­բույ­ծի տաք­սո­նի զար­գա­ցումն ըն­թա­ցել է տի­րոջ զար­գաց­մանը զու­գա­հեռ:  ­Ֆի­լո­գե­նե­տի­կո­րեն պարզ տե­րե­րի վրա հան­դի­պում է պարզ մա­կաբույծ, ի­սկ բարձր մաս­նա­գի­տաց­ված տե­րե­րի խմբի վրա գե­րակշ­ռում են է­վո­լ յու­ցի­ոն տե­սա­կե­տից զար­գա­ցած մա­կա­բույծ խմբեր:  ­Տի­րոջ կար­գե­րը կամ ըն­տա­նիք­նե­րը, ո­րոնք ա­ռանձ­նա­նում են տեսա­կային բազ­մա­զա­նու­թյամբ, ու­նե­նում են հա­րուստ և բազ­մա­զան մա­կա­բու­ծող ֆաու­նա: «­Մա­կա­բույծ-տեր» հա­րա­բե­րու­թյան մաս­նա­հատ­կու­թյան ո­րո­շումն ա­ռաջար­կել է Դո­գե­լը (1947). «­Դա ո­րո­շա­կի տե­սա­կի մա­կա­բույծ­նե­րի հայտ­նի կցվա­ծու­թյունն է ո­րո­շա­կի տե­սա­կի տե­րե­րի վրա»: «­Մա­կա­բույծ-տեր» հա­րաբե­րու­թյուն­նե­րի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը միշտ են­թադ­րում է զույ­գի փոխ­հարա­բե­րու­թյու­նը, ո­րի ար­դյուն­քում բնու­թյան մեջ ո­րո­շա­կի տե­սա­կի տի­րոջ վրա հան­դի­պում են ո­րո­շա­կի տե­սա­կի մա­կա­բույծ­ներ (Балашов, 1982): Շուլ­ցը և Դավ­թյա­նը (1955), ու­սում­նա­սի­րե­լով «­մա­կա­բույծ-տեր» հա­մակար­գում փոխ­հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի բնույ­թը, ե­կել են այն եզ­րա­հանգ­ման, որ «­տեր-մա­կա­բույծ» ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը մա­կա­բույ­ծի հա­րա­բե­րա­կան հար­մար­վո­ղա­կա­նու­թյունն է տվյալ տի­րո­ջը (կամ տե­րե­րի շրջա­նում), այն է­՝ 1) մա­կա­բույ­ծի պա­հանջ­նե­րի հա­մա­պա­տաս­խա­նու­մը տվյալ տի­րոջ ապրե­լա­կեր­պի պայ­ման­նե­րին, 2) տի­րոջ պաշտ­պա­նա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի դեմ մա­կա­բույծ­նե­րի ու­նա­կու­թյու­նը:

34 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Հե­տաքր­քիր է նշել, որ մա­կա­բույ­ծի տի­րոջ ը­նտ­րու­թյան ա­ռանձ­նա­հատկու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է ի­նչ­պես վեր­ջի­նիս ո­րո­շա­կի տաք­սո­նի կեն­դանի­նե­րի պատ­կա­նե­լու­թյամբ (ֆի­լո­գե­նե­տիկ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն), այն­պես էլ է­կո­լո­գիա­կան գոր­ծո­նով, ե­րբ մա­կա­բույ­ծը կա­րող է մա­կա­բուծ­վել նմա­նա­տիպ է­կո­լո­գիա­կան պայ­ման­նե­րում ապ­րող ոչ ազ­գա­կից տե­սա­կի տե­րե­րի վրա (է­կո­լո­գիա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն):­ Ու­նե­նա­լով ը­նդ­հա­նուր պատ­կե­րա­ցում «­մա­կա­բույծ-տեր» հա­րա­բե­րու­թյան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյան վե­րա­բե­րյալ՝ կա­րե­լի է ան­ցնել Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նայի, են­թա­կարգ Podospermiforida (վեր­նաըն­տա­նիք Laelaptoidea, Macronyssoidea, Rhinonyssoidea) մա­կա­բու­ծող տզե­րի այդ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյան քն­նարկ­մա­նը: ­Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պող վայ­րի կեն­դա­նի­նե­րի տզե­րի ֆաու­նայի վե­րա­բերյալ տվյալ­նե­րը բեր­ված են Ա. Գ. Տեր-Պետ­րո­սյա­նի աշ­խա­տանք­նե­րում (1946): ­Պետք է նշել, որ կր­ծող­նե­րի վրա մա­կա­բու­ծող տզե­րը հա­մար­վում են մի շարք հի­վան­դու­թյուն­նե­րի ան­մի­ջա­կան կամ ա­նուղ­ղա­կի փո­խան­ցող­ներ և ունեն մեծ նշա­նա­կու­թյուն ի­նչ­պես մար­դու, այն­պես էլ տն­տե­սու­թյան հա­մար: Ա­վե­լի ո­ւշ մի շարք աշ­խա­տու­թյուն­նե­րում (Овасапян, Оганесян, 1960, 1962, Чубкова, 1960, Оганджанян, 1963, 1970) բեր­ ված են տվյալ­ ներ մա­ կա­ բու­ ծող տզե­րի խմբե­րի վե­րա­բե­րյալ, ո­րոնք հայտ­նա­բեր­ված են կր­ծող­նե­րից, դրանց բնե­րից և բնանց­քե­րից, հո­ղի վե­րին շեր­տից և փռո­ցա­շեր­տից, ի­նչ­պես նաև միջատ­նե­րի, սո­ղուն­նե­րի և թռչուն­նե­րի վրայից: Մի շարք հե­ղի­նակ­նե­րի կող­մից (Арутюнян, Оганджанян, 1974, Оганджанян, Арутюнян, 1974, Арутюнян, 1983, Арутюнян, Оганджанян, 1974, 1983) 1970-1990-ա­կան թվա­կան­նե­րի ըն­թաց­քում ան­ցկաց­ված մա­կա­բու­ծող տզե­րի ա­կա­րո­ցե­նո­լո­գիա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ները ման­րա­մասն պատ­կե­րա­ցում են տվել Հա­յաս­տա­նում տա­րած­ված մա­կաբու­ծող տզե­րի ֆաու­նայի վե­րա­բե­րյալ՝ ը­ստ տե­րե­րի: Մշ­տա­կան, ժա­մա­նա­կա­վոր մա­կա­բույծ տզե­րի և բնային այլ տզեր-բ­նակիչ­նե­րի հա­մար բնե­րը հա­մար­վում են բնա­կու­թյան մի­ջա­վայր մեկ տար­բե­րությամբ, որ մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­նե­րի հա­մար բնա­կու­թյան միկ­րո­մի­ջա­վայր է հա­մար­վում տի­րոջ մար­մի­նը: Ոչ մաս­նա­հա­տուկ հե­մա­տո­ֆա­գե­րի և ֆա­կուլտա­տիվ ա­րյու­նա­ծուծ­նե­րի հա­մար բնե­րը հա­մար­վում են դրանց բնա­կու­թյան հիմ­նա­կան վայր: Podospermiforida են­թա­կար­գի մա­կա­բու­ծող տզե­րի սնուց­ման հիմ­նա­կան աղ­բյուր է հա­մար­վում տի­րոջ ա­րյու­նը, ո­րի պատ­ճա­ռով դրանք ի­րենց կյան­քի տար­բեր փու­լե­րում կապ­ված են լի­նում տի­րոջ հետ: Ու­սում­նա­սի­րե­լով հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի տար­բեր խմբե­րի մա­կա­բուծ­ման ձևա­վո­րու­մը՝ Վ. Ն. Բեկ­լե­մեշ­ևը (1945, 1970) ա­ռանձ­նաց­րեց խմբեր` ֆա­կուլ­տատիվ ա­րյու­նա­ծուծ­ներ, պար­բե­րա­բար ակ­տիվ հար­ձակ­վող ա­րյու­նա­ծուծ­ներ, դա­րա­նա­կա­լող (ա­րո­տային) ա­րյու­նա­ծուծ­ներ, բնային մա­կա­բույծ­ներ, մշ­տական ար­տա­քին և ներ­մա­կա­բույծ­ներ:

Տ­զեր | 35

­ եկ­լե­մեշ­ևի հա­մե­մա­տա­կան-մա­կա­բուծ­ման մե­թո­դը Podospermiforida-ի Բ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան տի­պե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար օգտա­գոր­ծել են Նե­լի­զի­նան (1951) և Զամսկին (1951, 1973): Ա­ռանձ­նաց­ված են բնային (ա­պաս­տա­րա­նային), ա­րո­տա­վայ­րային (ոչ ա­պաս­տա­րա­նային) և մշտա­կան մա­կա­բույծ­նե­րի կեն­սա­կան սխե­մա­նե­րը: Վեր­նաըն­տա­նիք Laelaptoidea Bregetova, 1977 ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներն ա­զատ ապ­րող և ֆա­կուլ­տա­տիվ ա­րյու­նա­ծուծ­ներ են, ո­րոնք ի­րենց հետ­սաղմ­նային զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում սնվում են բազ­մա­կի: Սն­ման և ծած­կա­փոխ­ման, ի­նչ­պես նաև գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն ար­տա­հայտ­ված չէ: Բնային մակա­բույծ­ներ Laelaptidae, Haemogamasidae ըն­տա­նիք­նե­րի և Dermanyssidae ընտա­նի­քի մա­կա­բույծ­նե­րի դեպ­քում դի­տարկ­վել է գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կություն` սնված ա­րյան քա­նա­կով ո­րոշ­վել է ձվադրված ձվե­րի քա­նա­կը: Տզե­րը տի­րոջ վրա գտն­վում են միայն սնվե­լու ժա­մա­նակ, դրանց ամ­բողջ կեն­սա­կան ցիկլն ըն­թա­նում է բնե­րում կամ բնանց­քե­րում: Ո­րոշ ոչ ա­պաս­տա­րա­նային մա­կա­բույծ­ներ, օ­րի­նակ՝ Macronyssidae ըն­տանի­քը և այլն, ո­րոնք հան­դի­պում են կր­ծող­նե­րի և սո­ղուն­նե­րի վրա, հիմ­նա­կանում գտն­վում են տի­րոջ վրա, քա­նի որ վեր­ջին­ներս չու­նեն մշ­տա­կան բույն: Նման տզե­րի կեն­սա­կան սխե­մա­յում նկատ­վում է ա­րյու­նա­ծուծ փու­լի թվի կրճա­տում, դեյ­տո­նիմ­ֆա (նիմ­ֆային ե­րկ­րորդ փուլ), և թր­թուր­նե­րը չեն սնվում (Земская 1973): Օ­րի­նակ՝ Օrո/էհօո)ՏՏսՏ ԵaՇօէ/ (ը­նտ. Macronyssidae) տի­զը մակա­բու­ծում է մոխ­րա­գույն առ­նե­տի վրա, հան­դի­պում է նաև այլ առ­նետ­նե­րի և մկ­նե­րի վրա: Օ. ԵaՇօէ/-ն մեզ մոտ հայտ­նա­բեր­վել է 4քօմ6ոսՏ Տ)/vaէ/ՇսՏ-ի և Խ/ՇrօէսՏ ՏօՇ/a//Տ-ի վրա: Ը­ստ Նել­զի­նի (1951)՝ այս տի­զը պատ­կա­նում է բնային մա­կա­բույծ­նե­րին: Բայց ի­նչ­պես նշում է Զեմսկա­յան (1973), այս տզերն ի­րենց ո­րոշ կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյամբ և տզի հետ­սաղմ­նային զարգաց­ման բնույ­թով տար­բեր­վում են տի­պիկ բնային մա­կա­բույծ­նե­րից: Օ. ԵaՇօէ/-ն բնակ­վում է ոչ միայն տի­րոջ բնում, այլև ամ­բող­ջո­վին կապ­ված է նրա բնա­կու­թյան վայ­րե­րի հետ (բ­նա­կե­լի տներ, պա­հեստ­ներ և այլն): Տզի ա­ռա­վել մնա­յուն կա­պը բնի հետ հա­մընկ­նում է տի­րոջ բազ­մաց­ման շրջա­նի ժա­մանա­կա­հատ­վա­ծին: Նույն ըն­տա­նի­քի մեկ այլ տե­սակ` Օrո/էհօո)ՏՏսՏ Տ)/v/arսՏ-ը, ո­րը հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում է չվող կամ քո­չող ճնճ­ղու­կազ­գի թռչուն­նե­րի վրա (Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է ե­րաշ­տա­հա­վի բնում), իր կյան­քի մեծ մասն ան­ցկաց­նում է տի­րոջ վրա: Ա­ռանց տի­րոջ տի­զը եր­կար ժա­մա­նակ չի կա­րող գո­յու­թյուն ու­նե­նալ: Սո­վո­րա­բար բազ­մա­նում է տի­րոջ վրա, հազ­վա­դեպ են ձվադ­րում բնե­րում: Sikes և Chamberian (1954) նշում են, որ ե­րի­տա­սարդ տզերն ա­ռա­ջին և ե­րկ­րորդ սնման գոր­ծո­ղու­թյու­նից հե­տո ամ­բող­ջո­վին չեն հա­գե­նում և մնում են տի­րոջ վրա ձվադրման հա­մար: Ի­նչ­պես եր­ևում է, Օ. Տ)/v/arսՏ-ն ամբող­ջո­վին չի ան­ցել մշ­տա­կան մա­կա­բուծ­ման: Այս­տեղ մա­կա­բույծ-տեր հարա­բե­րու­թյունն այլ է, քան նույն ցե­ղի այլ տե­սա­կի (Օ. ԵaՇօէ/):

36 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Hirstionyssidae Evans et Till, 1966 ըն­տա­նի­քի հան­դի­պում են տե­սակ­ներ (օ­րինակ՝ Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ոսՏՇս//, Է. /ՏaԵ6//ոսՏ, Է. Շr/Շ6է/ և այլն), ո­րոնք օբ­լի­գատ տի­պի ա­րյու­նա­ծուծ­ներ են, թե­պետ ա­ռան­ձին վերց­րած «­մա­կա­բույծ-տեր» հա­րա­բերու­թյամբ դրանք տար­բեր­վում են մե­կը մյու­սից: Է. ոսՏՇս// տե­սա­կը մա­կա­բուծում է մի քա­նի տե­սա­կի կր­ծող­նե­րի վրա, ան­ցկաց­նում է բնային տի­պի կյանք, բայց այս մա­կա­բույ­ծի կյան­քը աս­տի­ճա­նա­բար հար­մար­վում է տի­րոջ վրա ապրե­լուն: Է. /ՏaԵ6//ոսՏ-ի կեն­սա­բա­նու­թյու­նը և է­կո­լո­գիան ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ հա­մա­պա­տաս­խա­նում է Է. ոսՏՇս//-ի կեն­սաէ­կո­լո­գիային, մեկ այլ տե­սակ՝ Է. ո6r/մ/aոսՏ-ը հա­մակ­ցում է բնային և մշ­տա­կան մա­կա­բուծ­ման ա­ռանձ­նա­հատկու­թյուն­նե­րը: Է. ո6r/մ/aոսՏ-ը, մա­կա­բու­ծում է Meriones և Rhombomys ցե­ղե­րի ա­վա­զամկ­նե­րի վրա (Земская, 1973), հայտ­նա­բեր­ված է նաև գետ­նաս­կ յու­ռի բնանց­քե­րում (Рейтблат, 1966, Земская, 1967): Հա­յաս­տա­նում ա­ռա­ջին ան­գամ պարս­կա­կան, մի­ջի­նա­սիա­կան և Վի­նոգ­րա­դո­վի ա­վա­զամկ­նե­րի վրայից այդ տզե­րը հա­վաք­վել են կի­սաա­նա­պա­տային և լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տի­ներից (Оганесян, 1966): Haemogamasidae Oud. 1926 ըն­տա­նի­քի տզե­րը (Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/, Է. ո/մ/ոքօrո6Տ, Է. հ/ՏէսՏ, Է. հ/ՏսէօՏ/ո///Տ, Է. Եr6ց6էօva6) հա­մար­վում են բնային մակա­բույծ­ներ և ֆա­կուլ­տա­տիվ ա­րյու­նա­ծուծ­ներ և լայն տա­րած­ված են շատ կր­ծող­նե­րի և մի­ջա­տա­կեր­նե­րի բնե­րում: Է. ո/մ/-ն ու­նի սնման խա­ռը բնույթ` հե­մա­գո­ֆագ և էն­տո­մո­ֆագ (Земская, 1973): Մյուս­նե­րը հա­մար­վում են զուտ ա­րյու­նա­ծուծ մա­կա­բույծ­ներ: Dermanyssidae Kolenati, 1859 ըն­տա­նի­քի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներն ի­րենց կենսա­կեր­պով և զար­գաց­ման տի­պով հա­մար­վում են բնային մա­կա­բույծ­ներ և ա­մուր կապ­ված են տի­րոջ բնա­կա­վայ­րի հետ: Օ­րի­նակ՝ D6rոaո)ՏՏսՏ ցa///ոa6 տի­զը կապ­ված է հիմ­նա­կա­նում սի­նանթ­րոպ թռչուն­նե­րի հետ, հան­դի­պում են նաև տնային թռչուն­նե­րի, ի­նչ­պես նաև մար­դու բնա­կա­վայ­րե­րին մոտ բնա­կալող թռչուն­նե­րի վրա (ա­ղավ­նի­ներ, ճնճ­ղուկ­ներ, սա­րյակ­ներ, տատ­րակ­ներ և այլն): Հայտ­նա­բեր­ված են նաև ան­տա­ռային թռչուն­նե­րի, վայ­րի հա­վազ­գի­նե­րի և մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի վրա (Земская, 1973): Տզե­րը տի­րոջ վրա հար­ձակ­վում և սնվում են գի­շե­րային ժա­մե­րին: Սն­վե­լուց հե­տո տզե­րը լքում են տի­րո­ջը և թաքն­վում հա­վաբ­նի պա­տե­րի ճեղ­քե­րում և բնե­րում: Զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում տի­րո­ջից ան­կախ: Ցե­րե­կը D. Շa///ոa6-ը տի­րոջ մարմ­նին հան­դիպում է հազ­վա­դեպ: D6rոaո)ՏՏսՏ էr/rսոմ/ո/Տ-ը բնե­րի սո­վո­րա­կան բնա­կիչ է, հիմ­նա­կա­նում կապ­ված է ճնճ­ղու­կազ­գի­նե­րի կար­գի հետ, ո­րոնք բնադ­րում են փակ կամ կի­սա­փակ բներ: Հետ­սաղմ­նային փու­լե­րը սնվում են գի­շե­րը: Իր կեն­սա­բա­նու­թյամբ և է­կո­լո­գիայով նման են D. Շa///ոa6-ին (Земская, 1973), սակայն ա­վե­լի ճկուն են, քա­նի որ ձգ­վում են ա­վե­լի հյու­սիս, քան D6rոaո)ՏՏսՏ քaՏՏ6r/ոսո-ը, ո­րը հա­մար­վում է ճնճ­ղու­կազ­գի­նե­րի զանգ­վա­ծային և տի­պիկ բնային մա­կա­բույծ և իր կեն­սա­բա­նու­թյամբ ու է­կո­լո­գիայով տար­բեր­վում է

Տ­զեր | 37

նա­խոր­դից: Տաք ե­ղա­նա­կային պայ­ման­նե­րում D. քaՏՏ6r/ոսո-ը սնվում է տիրոջ վրա, ի­սկ կյան­քի մեծ մասն ան­ցկաց­նում է բնում, ո­ւր մար­սում է ա­րյունը և բազ­մա­նում: Դեկ­տեմ­բե­րից փետր­վար տզե­րը բնե­րում բա­ցա­կա­յում են: Տար­վա ցուրտ ժա­մա­նակ D. ցa///ոa6-ը և D. հ/rսոմ/ոսՏ-ը ձմե­ռում են բնե­րում, քաղ­ցած վի­ճա­կում D. քaՏՏ6r/ոսո-ը լքում է բույ­նը և ան­ցնում տի­րոջ վրա ապրե­լուն: D6rոaո)ՏՏսՏ a/aսմa6 տե­սա­կը մա­կա­բու­ծում է մոխ­րա­գույն ար­տույ­տի վրա (Арутюнян, Оганджанян, 1983), հան­դի­պում է նաև դաշ­տային ար­տույ­տի վրա (Alauda arvensis) (Evans, Till, 1966): Կյան­քի մեծ մասն ան­ցկաց­նում է տի­րոջ վրա: Տզե­րի սնու­ցու­մը տի­րոջ վրա եր­կա­րատև գոր­ծըն­թաց է: 4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ-ը հա­մար­վում է տի­պիկ բնային մա­կա­բույծ, հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում է տնային մկ­նե­րի և մոխ­րա­գույն համստե­րիկ տեսա­կի կր­ծող­նե­րի վրա: Տզե­րը սնվում են 10-15 րո­պե, եր­բեմն՝ մինչև մեկ ժամ: Է­գե­րի դեպ­քում նկատ­վում է գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն (Волчанецкая, Кисилев, 1955, Осипова, 1965): 4. Տaոցս/ո6սՏ-ը բազ­մա­նում է ամ­բողջ տա­րին, հան­դի­պում է համստե­րի­կի վրա ցան­կա­ցած սե­զո­նին: Խո­ռո­չային մա­կա­բույծ­նե­րի (ը­նտ. Rhinonyssidae, Halarachnidae, Entonyssidae) տե­րե­րի շրջա­նա­կը նեղ է: Յու­րա­քան­չ յուր տե­սակ կց­ված է մեկ տե­սա­կի տի­րոջ կամ մոտ տե­սակ­նե­րի խմբի հետ: Տզերն ա­ռանց տի­րոջ մի քա­նի ժամ հե­տո սատ­կում են: Այս­պի­սով, ո­րոշ մա­կա­բույծ տզե­րի դեպ­քում նկատ­վում է ան­կա­յուն մա­կա­բու­ծող կապ ի­րենց կե­րակ­րո­ղ ի հետ, հայտ­նա­բեր­վում են ան­ցման տար­բեր փու­լեր` գի­շատ­չու­թյու­նից և սխի­զոո­ֆա­գու­թյու­նից (կեն­դա­նա­կան և բու­սա­կան քայ­քայ­վող մնա­ցորդ­նե­րով սնվող) մինչև հե­մա­տո­ֆա­գիա: Կապ­ված այս փաս­տի հետ՝ տզե­րը մեծ մա­սամբ սնվում են լայն շրջա­նա­կի տե­րե­րի վրա: Այս ա­ռու­մով Haemogamasus, Allodormanisus, Hirtionyssus և այլ ցե­ղե­րի տե­սակ­նե­րը, ո­րոնք ա­ռա­վե­լա­պես մա­կա­բու­ծում են կր­ծող­ների վրա, հան­դի­պում են նաև գի­շա­տիչ կաթ­նա­սուն­նե­րի, թռչուն­նե­րի և միջա­տա­կեր­նե­րի վրա: Այս մա­կա­բույծ­նե­րի տի­րոջ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը ո­րոշ­վում է դրանց կե­րակ­րող­նե­րի բնե­րի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյամբ, ա­ռա­ջին հեր­թին՝ միկ­րոկ­լի­մայով (Балашов, 1982): Կց­վա­ծու­թյու­նը ո­րո­շա­կի տե­սա­կի տի­րոջ հետ՝ պայ­մա­նա­վոր­ված բնե­րի միկ­րոկ­լի­մայով, նկատ­վել է Էa6ոօցaոaՏսՏ //քօո)ՏՏօ/մ6Տ-ի և Էa6ոօցaոaՏսՏ aոԵս/aոՏ-ի մոտ, ո­րոնք հա­ճախ հան­դի­պում են միա­սին:­ Ո­րոշ տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ՝ տի­պիկ ա­րյու­նա­ծուծ Էս/a6/aքՏ ՏէaԵս/ar/Տ-ը (ընտա­նիք Laelaptidae) ա­ռանձ­նա­նում է շատ բարձր է­կո­լո­գիա­կան ճկու­նու­թյամբ, հան­դի­պում է Հա­յաս­տա­նի գրե­թե բո­լոր գո­տի­նե­րում և չի ա­ռանձ­նա­նում տիրոջ ը­նտ­րու­թյամբ, բնակ­վում է 15 տե­սա­կի կր­ծող­նե­րի բնե­րում:­ Է­վո­լ յու­ցիայի ըն­թաց­քում տի­րոջ, նրա ար­տա­քին մա­կա­բույ­ծի, նրա բների բնա­կիչ­նե­րի միջև ե­ղել է զու­գա­հեռ կապ, այ­սինքն՝ սերտ կապ­ված են

38 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ի­նչ­պես սնն­դային կա­պով, այն­պես էլ տի­րոջ և մա­կա­բույ­ծի հար­մար­վողա­կա­նու­թյամբ բնի միև­նույն միկ­րոկ­լի­մայի պայ­ման­նե­րին: Ար­դյուն­քում ստեղծ­վել են յու­րօ­րի­նակ ըն­տե­լաց­ված փոխ­հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ տի­րոջ և նրա մշ­տա­կան, ժա­մա­նա­կա­վոր և այլ բնային տզեր-բ­նա­կիչ­նե­րի միջև: Դա նպաս­տել է յու­րա­հա­տուկ միկ­րո­բի­ո­ցե­նո­զ ի ստեղծ­մա­նը, ո­րի ա­ռանձնա­հատ­կու­թյուն­նե­րը ո­րոշ­վում են բնա­կու­թյան ստա­ցիայի բնու­թագ­րով և տի­րոջ տե­սա­կով: ­Զու­գա­հեռ է­վո­լ յու­ցիայի հս­տակ պատ­կե­րը դրս­ևոր­վել է ը­նտ. Spintunicidae և նրա տի­րոջ` չղ­ջիկ­նե­րի միջև: Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նա­յում հայտ­նի է ե­րեք ցեղ` Eyndhovenia, Spinturnix, Paraperiglischrus, ո­րոնց ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը հա­մարվում են չղ­ջիկ­նե­րի մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­ներ: Մի շարք տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ՝ IՇհօrօո)ՏՏսՏ ՏՇսէaէսՏ, ԽaՇrօո)ՏՏսՏ ցraոս/օՏսՏ, Խ. kօ/6ոaէ//, Խ. rհ/ոօ/օքհ/, Տէ6aէօո)ՏՏսՏ Տք/ոօՏսՏ և Տ. ք6r/Ե/6քհarսՏ (ը­նտ. Macronyssidae) հա­մար­վում են չղ­ջիկ­նե­րի ժա­մա­նա­կա­վոր ար­տա­քին մա­կաբույծ­ներ: Այս ըն­տա­նիք­նե­րի տզե­րի և ի­րենց տե­րե­րի զու­գա­հեռ է­վո­լ յու­ցիան նման է Spinturnicidae­-ին: Հե­տաքր­քիր է նշել, որ Spinturicidae և Macronyssidae ըն­տա­նի­քի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը չղ­ջիկ­նե­րի զբա­ղեց­նում են ո­րո­շա­կի կոնկ­րետ հատ­ված­ներ` միկ­րոա­րեալ­ներ: Macronyssidae ըն­տա­նի­քում կան տե­սակ­ներ, ո­րոնք մա­կա­բու­ծում են թռչուն­նե­րի, կաթ­նա­սուն­նե­րի և սո­ղուն­նե­րի վրա: Են­թադրվում է, որ այս տեսակ­նե­րի ա­ռաջ­նային տե­րե­րը հա­մար­վում են չղ ­ջիկ­նե­րը, ո­րոն­ցից դրանք ան­ցել են այլ ող­նա­շա­րա­վոր խմբե­րի: Ը­ստ եր­ևույ­թին այդ ան­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­ցել ոչ վաղ ան­ցյա­լում, և հետ­ևա­բար տե­րային ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը մա­կա­բույծ­նե­րի, կաթ­նա­սուն­նե­րի, թռչուն­նե­րի և սո­ղուն­նե­րի միջև նշա­նակա­լի թույլ է ար­տա­հայտ­ված, քան դրանց նախ­նի­նե­րի և չղ ­ջիկ­նե­րի միջև (Rodoevsky, 1969): Իք­սո­դային տզե­րը (կո­հոր­տա Ixodei Duges, 1834) (ը­նտ. Ixodidae Murray, 1877) հա­մար­վում են ցա­մա­քային ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րի ժա­մա­նա­կա­վոր ա­րյու­նա­ծուծ մա­կա­բույծ­ներ, ո­րոնց մեծ մա­սը մա­կա­բու­ծում է կաթ­նա­սուն­նե­րի վրա: Հազվա­դեպ է, որ իք­սո­դային տզե­րը մա­կա­բու­ծում են թռչուն­նե­րի և սո­ղուն­նե­րի վրա: Իք­սո­դային տզե­րը բնա­կեց­ված են ե­րկ­րագն­դի բո­լոր բնա­կան գո­տինե­րում: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 400-ից մինչև 3500 մետր բարձ­րու­թյան վրա: Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նա­յում հան­դի­պում են իք­սո­դային տզե­րի 31 տե­սակ և 6 ցեղ: Տզե­րի կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան հա­մար ա­ռա­վել օպտի­մալ ջեր­մաս­տի­ճա­նը 15-20"C-ն է:

Տ­զեր | 39

­ ԱՅԱՍ­ՏԱ­ՆՈՒՄ ՏԱ­ՐԱԾ­ՎԱԾ

Հ

ԻՔ­ՍՈ­ԴԱՅԻՆ ՏԶԵ­ՐԻ ՑԵ­ՂԵ­ՐԻ Ո­ՐՈ­ՇԻՉ

Ս­տորև ա­ղ յու­սա­կի տես­քով ներ­կա­յաց­վում է Հա­յաս­տա­նում տա­րած­ված իք­սո­դային տզե­րի ցե­ղե­րի կարճ սխե­մա­տիկ ո­րո­շիչ (ա­ղ յու­սակ 3): Ա­ղ յու­սակ 3 ­Հա­յաս­տա­նի իք­սո­դային տզե­րի ցե­ղե­րը

Շո­շափուկ­ներ

ներք­ևից

+

կարճ

+

ներք­ևից

-

կարճ

+

ներք­ևից

-

եր­կար

Ֆես­տոններ

ուղ­ղան­կյուն

+

+

Haemaphisalis

ուղ­ղան­կյուն

-

Hyalomma

ուղ­ղան­կյուն

+

Կն­ճի­թի հիմ­քի ձև

Dermacentor

Հա­րանա­լային ա­կոս

Նախշ

Աչ­քեր

Տ­զե­րի ցեղ

Ixodes

ուղ­ղան­կյուն

-

-

վեր­ևից

-

կարճ (ա­րու)­ եր­կար (էգ)

Rhipicephalus

վե­ցան­կ յուն

+

+

ներք­ևից

-

կարճ

Boophilus

վե­ցան­կ յուն

+

-

-

-

կարճ

Տ­զե­րին ման­րա­դի­տա­կի տակ ու­սում­նա­սի­րե­լու և տե­սա­կային պատ­կանե­լու­թյու­նը ո­րո­շե­լու հա­մար ա­ռա­վել նպա­տա­կա­հար­մար է վերց­նել ա­րու­ներին և չսնված է­գե­րին, քա­նի որ սնված է­գի մար­մի­նը դառ­նում է ձվագն­դաձև, դժ­վա­րա­նում է դրանց նույ­նա­կա­նա­ցու­մը և ա­ռան­ձին հատ­ված­նե­րի զն­նու­մը: Նման դեպ­քե­րում օբյեկ­տը ցան­կա­ցած դիր­քից զն­նե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է օգ­տա­գոր­ծել ծալ­քա­վոր, սպի­տակ թուղթ: Տ­զի ար­տա­քին կա­ռուց­ված­քի ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը հար­մար է կա­տա­րել հետ­ևյալ հեր­թա­կա­նու­թյամբ. մեջ­քային կողմ, փո­րային կողմ, կն­ճիթ, ոտ­քեր:

­ՑԵՂ ԼXՕՕԷՏ ԼATՔԷԼԼԼԷ, 1795

IxօժօՏ rւՇւոսՏ-ը Լiոոa6ս5, 1758. լայն տա­րած­ված է Եվ­րո­պա­յում (բացա­ռու­թյամբ հյու­սի­սային, հյու­սիս ար­ևե­լ յան, հա­րավ ար­ևե­լ յան եզ­րային հատ­ված­նե­րի), Կով­կա­սում, Աֆ­րի­կա­յում, Թուր­քիայի ա­սիա­կան հատ­վածում և Ի­րա­նի հյու­սի­սային մա­սում (Филиппова, 1977): Տե­սա­կը հան­դի­պում է

40 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Հա­յաս­տա­նի հյու­սի­սի լեռ­նային շրջան­նե­րում, լայ­նա­տերև և խա­ռը ան­տառային ցե­նո­զում (Իջ­ևա­նում, Տա­վու­շում, Գու­գար­քում, Գո­րի­սում, Կա­պանում), հազ­վա­դեպ, բայց տի­զը հան­դի­պում է նաև լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տում։ Օ­հան­ջա­նյա­նը հայտ­նա­բե­րել է տզե­րի ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րը Սևա­նի տա­րա­ծաշրջա­նի Լճա­շեն գյու­ղից, սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կից (Խ/ՇrօէսՏ arva//Տ) և հո­ղա­փո­րի­կից (Տօr6x ո/ոսէսՏ): Ամ­ռան ըն­թաց­քում տզի բարձր խտու­թյուն է նկատ­վել Իջ­ևա­նի, Գո­րի­սի և Կա­պա­նի տա­րա­ծաշրջան­նե­րի ան­տա­ռային զանգ­ված­նե­րում: I.ricinus-ը հա­մար­վում է ա­րո­տա­վայ­րային մա­կա­բույծ: Հիմնա­կա­նում մա­կա­բու­ծում են ցա­մա­քային բո­լոր կաթ­նա­սուն­նե­րի և թռչուն­ների վրա: Հա­սուն ձևե­րը գե­րա­դա­սում են սմ­բա­կա­վոր­նե­րին և գի­շա­տիչ կաթնա­սուն­նե­րին, այդ թվում՝ գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րին: Բո­լոր փուլե­րում տի­զը կա­րող է հար­ձակ­վել մար­դու վրա, բայց ա­ռա­վել ագ­րե­սիվ են սե­ռա­հա­սուն­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. I. r/Շ/ոսՏ-ը տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի փո­խան­ցող է: Կար­ևոր դեր է կա­տա­րում տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չի պահ­պան­ման, ի­նչ­պես նաև փոխանց­ման գոր­ծում: 0xօ465 laցսՒi Օ|6ո6v 1929. տա­րած­ված է Հա­րավ ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պա­յում (Չե­խիա­յում, Սլո­վա­կիա­յում, Ռու­մի­նիա­յում, Բուլ­ղա­րիա­յում, Թուր­քիա­յում), Ա­նդրկով­կա­սում, Ղա­զախս­տա­նում, Դաղս­տա­նում, Հա­րա­վային Ո­ւկ­րաի­նայում, Ներ­քին Դո­նում: Տե­րերն են տար­բեր կր­ծող­ներ (փոք­րա­սիա­կան գետ­նաս­կ յու­ռը, ան­դրկով­կա­սյան համստե­րը, գորշ համստե­րի­կը, ան­տա­ռային մուկը, հա­սա­րա­կա­կան և ձնային դաշ­տա­մու­կը, ա­քի­սը, փոր­սու­ղը, ոզ­նին և այլն): Ա­րու­նե­րը կեն­դա­նի­նե­րի վրա չեն հան­դի­պում: Հա­յաս­տա­նում այս տե­սա­կը հան­դի­պում է Ա­խու­րյա­նի, Սպի­տա­կի, Հրազ­դա­նի, Ա­բո­վ յա­նի տա­րա­ծաշրջաննե­րի լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տի­նե­րում, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1400-1700 մ բարձ­րու­թյան վրա: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. հաս­տատ­ված է տզե­րի դե­րը տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չի եր­կար պահ­պան­ման գոր­ծում, տզային բծա­վոր տի­ֆի ռի­կետ­ցիայի կրող է: 0xօ465 laցսՒi aՒո6ոiaՇս5 8. Քօտ. 6է Kir5«հ., 1946. ա­ռա­ջին ան­գամ հայտնա­բեր­վել է Հա­յաս­տա­նի հրաբ­խային բարձ­րա­վան­դա­կի լեռ­նա­տա­փաս­տանային գո­տի­նե­րում (Նալ­բանդ, Սպի­տակ) (Померанцев, 1950): Են­թա­տե­սա­կը հայտ­նա­բեր­վել է նաև Մեծ Կով­կա­սի Հյու­սի­սային (Օ­սե­թիա, Դաղս­տան) և Հա­րա­վային (Լա­գո­դե­խի ար­գե­լոց) լան­ջե­րից, Փոքր Կով­կա­սից (Նա­խիջ­ևա­նի տա­րա­ծաշրջան) (Филиппова, 1977): Սյս տե­սա­կը մա­կա­բու­ծում է համստերնե­րի վրա (Խ6ՏօՇr/Շ6էսՏ aսra) և սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կան վրա (Խ/ՇrօէսՏ arva//Տ և այլն): Մար­տու­նու տա­րա­ծաշրջա­նում (գյուղ Ծակ­քար) հայտ­նա­բեր­վել է ան­դրկով­կա­սյան համստե­րի վրա (Շr/Շ6էսՏ aսraէսՏ): Տզի հա­սուն ձևե­րը և

Տ­զեր | 41

ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րը հայտ­նա­բեր­վել են նաև Սևա­նի տա­րա­ծաշրջա­նի Ծո­վագյու­ղի շրջա­կայ­քից: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. տզե­րը կա­րող են եր­կար ժա­մա­նակ պահ­պա­նել տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չը: 0xօ465 ՇՒ6ոսlaէս5 Kօ«հ, 1844. ու­նեն լայն տա­րած­վա­ծու­թյուն Ա­ն­գլիայից մինչև Մոն­ղո­լիա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում հայտ­նա­բեր­ված է Վե­դի­ի, Ա­րա­րա­տի, Ար­տա­շա­տի, Կո­տայ­քի, Սևա­նի, Վար­դե­նի­սի տա­րածք­նե­րում: Տե­սա­կը զբաղեց­նում է լեռ­նային, տա­փաս­տա­նա­մար­գա­գետ­նային, կի­սաա­նա­պա­տային և ա­նա­պա­տային գո­տի­նե­րը: I. Crenulatus-ը տի­պիկ բնային մա­կա­բույծ է, ո­րոնց տե­րերն են հա­մար­վում խո­շոր և մանր կր­ծող­նե­րը, գի­շա­տիչ և մի­ջա­տա­կեր կաթ­նա­սուն­նե­րը և մի քա­նի տե­սա­կի թռչուն­ներ, ո­րոնք շփ­վում են գետ­նա­փոր բնե­րում ապ­րող կաթ­նա­սուն­նե­րի հետ: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. ա­պա­ցուց­ված է տզե­րում ժան­տախ­տի ման­րէ­ի առ­կա­յու­թյու­նը: Գրանց­ված են դեպ­քեր, ե­րբ տզերն ի­րենց բնո­րոշ բնա­կա­վայ­րե­րում հար­ձակ­վել են մար­դու վրա: 0xօ465 Խai56Ւi Arէսr, 1957. - տա­րա­ծա­գո­տին ը­նդ­գր­կում է եվ­րո­պա­կանմիջերկ­րա­ծո­վ յան ա­վա­զա­նը: Տե­սա­կը բնու­թագր­վում է որ­պես բնային տի­պի մա­կա­բույծ: Հար­մա­րեց­ված է ան­տա­ռային բի­ո­տո­պե­րին, բայց հան­դի­պում է նաև տա­փաս­տան­նե­րում: Մա­կա­բու­ծում են փոր­սու­ղի (Խ6/6Տ ո6/6Տ), սո­վո­րական աղ­վե­սի (Մս/ք6Տ vս/ք6Տ), տա­փաս­տա­նային ժան­տա­քի­սի (ԽսՏէ6/a 6v6rՏոaոո/), սո­վո­րա­կան ոզ­նու (Էr/ոaՇ6սՏ 6սrօքa6սՏ), տնային շան (Շaո/Տ քaո///ar/Տ) և հնդ­կա­կան մա­ցա­ռա­խո­զի (Է)Տէr/x /ոմ/Շa) վրա: Տի­րոջ վրա բո­լոր փու­լե­րում հան­դի­պում է մար­տից հոկ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին: Հա­յաս­տա­նում զար­գաց­ման հա­սուն և ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րը հան­դի­պել են Կո­տայ­քի, Սևա­նի, Վար­դե­նիսի և Գա­վա­ռի շրջա­կայ­քում՝ սո­վո­րա­կան աղ­վե­սի վրա և Մար­տու­նու շրջակայ­քում՝ ան­դրկով­կա­սյան համստե­րի­կի (Շr/Շ6էսՏ aսraէսՏ): Հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում տե­րե­րի բարձր վա­րակ­վա­ծու­թյուն գրանց­վել է հու­նիս ամ­սին:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. փոր­ձեր են ար­վել՝ հաս­տա­տե­լու Լայ­մի հի­վան­դու­թյան` սպի­րո­խե­տայի (8օrr6//a Եսrցմօrք6r/) վա­րա­կակ­րու­թյան և փո­խանց­ման ո­ւղ­ղու­թյու­նը: Ա­պա­ցուցված է, որ հան­րա­պե­տու­թյան պայ­ման­նե­րում այս տե­սա­կը չի հա­մար­վում B. burgdorferi-ի կրող: 0xօ465 (Exօքalքiց6Ւ) trianguliceps 8irս|a, 1895. տա­րած­ված է Եվ­րո­պայից մինչև Ա­սիա: Տե­սա­կը հար­մա­րեց­ված է մի­ջին խո­նա­վու­թյամբ հար­թա­վայ­րե­րի և լեռ­նային խա­ռը ու լայ­նա­տերև ան­տա­ռային պայ­ման­ներին: Տե­սա­կը հիմ­նա­կա­նում բնա­կեց­ված է ան­տա­ռային այն բի­ո­տո­պե­րում, որտեղ լավ զար­գա­ցած է հո­ղային փռո­ցա­շեր­տը: I. էr/aոցս//Շ6քՏ-ը հա­մար­վում է ա­րո­տա­վայ­րային մա­կա­բույծ, ո­րը տի­րոջ հետ կապ ստեղ­ծում է ոչ բնե­րում: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը հիմ­նա­կա­նում մա­կա­բու­ծում են մի­ջա­տա­կեր­նե­րի

42 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

և դաշ­տամկ­նե­րի վրա, ի­սկ հա­սուն տզե­րին հայտ­նա­բե­րել են հա­ճախ դաշտամկ­նե­րի և մկ­նե­րի վրա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տե­սա­կը հան­դի­պել է Սևանի շրջա­նում ձնային դաշ­տամ­կան վրա, Վե­դի­ի տա­րա­ծաշրջա­նում՝ ան­տառային մկան և սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կան վրա: Հայտ­նա­բեր­վել է նաև Լո­րուտ գյու­ղում (Լո­ռու մարզ) սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կան վրա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. հաս­տատ­վել է, որ վե­րը նշ­ված տի­զը տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սի և Բեր­նետի ռի­կետ­ցիայի ի­նք­նա­բուխ (ս­պոն­տան) կրող է: 0xօ465 (1ՒiՇհօէօixօ465) fՒօոէali5 Քaոշ6r, 1796. տա­րած­ված է Եվ­րո­պա­յում, Ա­րևմ­տյան Ա­սիա­յում և Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում: Հա­յաս­տա­նում տե­սա­կը հայտ­նա­բեր­վել է Գո­րի­սի տա­րա­ծաշրջա­նում, Ո­րո­տա­նի կիր­ճում հան­դի­պող սև կեռ­նե­խի վրա: Հայտ­նա­բեր­վել է նաև Կա­պա­նի տա­րած­քում՝ ճայի, կեռ­նեխի վրա (քար­տեզ 1):­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. հաս­տատ­ված է որ­պես Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի կրող:

­ՑԵՂ ՒAԷԽAՔՒՐՏAԼԼՏ KՕՇՒ, 1844

HaօօaքհyՏalւՏ (4llօՇօrօa) ւոօrօւՏ 8ir., 1895. տա­րած­ված է Եվ­րո­պա­յում (Ֆ­րան­սիա, Բալ­կա­նյան թե­րակղ­զի, Ղրիմ), Կով­կա­սում (Դաղս­տան, Կով­կա­սի Սևծո­վ յան ափ, Վրաս­տան, Ա­դրբե­ջան), Ի­րա­նում, Ճա­պո­նիա­յում և Հնդ­կաս­տա­նում: Հայտ­նի է նաև Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում: Զբա­ղեց­նում են լայ­նա­տերև և խա­ռը ան­տա­ռային գո­տի­նե­րը, հան­դի­պում են նաև հար­թա­վայ­րային և լեռ­նային լանդշաֆտ­նե­րում: Սե­ռա­հա­սուն փու­լե­րը մա­կա­բու­ծում են խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դանի­նե­րի, ոչ­խար­նե­րի, այ­ծե­րի, աղ­վես­նե­րի վրա: Տզե­րը կա­րող են սնվել մար­դու ա­րյամբ: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը հան­դի­պում են միայն կր­ծող­նե­րի վրա: Տեսա­կը Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել է Գո­րի­սում (սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կան և ան­տա­ռային մկան վրա) և Նոյեմ­բե­րյա­նում (ան­տա­ռային մկան վրա): Տե­սա­կը հայտ­նի է Ար­ցա­խի Մար­տա­կեր­տի տա­րա­ծաշրջա­նում՝ ան­տա­ռային մկան վրա, և Բեր­ձո­րում՝ հո­ղա­փո­րի­կի վրա: Դի­տար­կում­նե­րը ցույց են տվել, որ հա­սուն ձևերը մա­կա­բու­ծում են կեն­դա­նի­նե­րի վրա գար­նա­նը և աշ­նա­նը, ի­սկ թրթուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը մա­կա­բու­ծում են հու­նիս- օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. կա են­թադ­րու­թյուն, որ Է. /ո6rո/Տ-ը կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել կեն­դա­նի­նե­րի և մար­դու կաթ­վա­ծի եր­ևույթ­ներ: Էa6ոaքհy5ali5 (Էa6ոaքհy5ali5) քսոՇէaէa Շaո, 6է Էaոշ., 1877. տա­րած­ված է Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Մոլ­դո­վա­յում, Ռու­սաս­տա­նում (եվ­րո­պա­կան մաս), Մի­ջին

Տ­զեր | 43

Ա­սիա­յում (Ղա­զախս­տան, Ղր­ղըզս­տան, Ո­ւզ­բեկստան), Ա­րևմ­տյան Եվ­րո­պայում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում (Ե­գիպ­տոս, Ալ­ժիր), Փոքր Ա­սիա­յում, Ի­րա­նում: Տե­սա­կը է­կո­լո­գիա­պես ճկուն է, հան­դի­պում է ան­տա­ռային և ան­տա­ռա­տափաս­տա­նային գո­տի­նե­րում: Կով­կա­սում և Մի­ջի­նա­սիա­կան պե­տու­թյուն­նե­րի տա­րածք­նե­րում հան­դի­պում է ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 2000 մ բարձ­րու­թյան վրա, ան­տա­ռային և ան­տա­ռա­տա­փաս­տա­նային գո­տում, ի­նչ­պես նաև Ա­նդրկովկա­սի ա­նա­պա­տային գո­տում: Հա­սուն ան­հատ­նե­րը մա­կա­բու­ծում են գյուղատն­տե­սա­կան խո­շոր կեն­դա­նի­նե­րի վրա (խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դա­նի­ներ, ոչ­խար­ներ, այ­ծեր, ձի­եր, ա­վա­նակ­ներ, շներ և այլն): Եր­բեմն հան­դի­պում են թռչուն­նե­րի վրա, կա­րող են հար­ձակ­վել նաև մար­դու վրա: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը հան­դի­պում են մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի և թռչուն­նե­րի վրա: Հայաս­տա­նում հան­դի­պում է Վե­դի­ում (Խոս­րո­վի ան­տառ), Գո­րի­սի (ԷոԵ6r/za հօrէս//ոa, ՔaՏՏ6r մօո6Տէ/ՇսՏ և 1սrմսՏ ո6rս/a), Սևա­նի (ոչ­խա­րի, այ­ծի և Ք6rմ/x ք6rմ/x կա­քա­վի), Ա­րա­գա­ծոտ­նի, Կո­տայ­քի, Հրազ­դա­նի (ոչ­խար­նե­րի վրա) տարա­ծաշրջան­նե­րում: Հա­սուն տզե­րի բարձր խտու­թյուն հան­րա­պե­տու­թյու­նում գրանց­վել է մարտ-ապ­րիլ, սեպ­տեմ­բեր-հոկ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին: Ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րի խտու­թյու­նը բարձր է գար­նա­նը և ամ­ռա­նը:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. հա­մար­վում է խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի պի­րապ­լազ­մո­զի (Ք/rօք/aՏոa Ե/ց6ո/ոսո, 1հ6//6r/a ոսէaոՏ), ոչ­խար­նե­րի բրու­ցե­լո­զի (8rսՇ6//a ո6//է6ոՏ/Տ) փո­խան­ցո­ղը: Հա­մար­վում է ոչ­խար­նե­րի տզային կաթ­վա­ծա­հա­րու­թյան փո­խան­ցող: Էa6ոaքհy5ali5 5սlՇaէa Շaո. 6է Էaոշ., 1877. տա­րած­ված է Ի­տա­լիա­յում, Կոր­սի­կա­յում, Սի­ցի­լիա­յում, Սար­դի­նիա­յում, Կրե­տե կղ­զում, Բալ­կա­նյան թերակղ­զում, Պա­ղես­տի­նում, Ի­րա­նում, ար­ևե­լ յան Տի­բե­թում և Հնդ­կաս­տա­նում, Հյու­սի­սային Կով­կա­սում, Դաղս­տա­նում, Ա­նդրկով­կա­սում, մի­ջի­նա­սիա­կան պե­տու­թյուն­նե­րում: Տե­սա­կը հա­մար­վում է ա­նա­պա­տա­տա­փաս­տա­նային մակա­բույծ, նա­խընտ­րում է օ­շինդ­րային և ա­ղու­տա­բու­սային կի­սաա­նա­պատ­նե­րը, հան­դի­պում է նաև լեռ­նա­տա­փաս­տան­նե­րում և լեռ­նաան­տա­ռային գո­տի­ներում: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը, որ­պես կա­նոն, մա­կա­բու­ծում են սո­ղուն­նե­րի վրա, հան­դի­պում են նաև կաթ­նա­սուն­նե­րի և թռչուն­նե­րի վրա: Հա­սուն տզե­րը մա­կա­բու­ծում են գյու­ղատն­տե­սա­կան խո­շոր կեն­դա­նի­նե­րի վրա: Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում հա­սուն տզե­րը հան­դի­պում են ապ­րի­լին, մայի­սին և հու­նի­սին, ի­սկ թր­թուր­նե­րը` հու­լիս և օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին: Նիմ­ֆա­նե­րը հան­դի­պում են ապ­րի­լից օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին: Հա­յաս­տա­նում տե­սա­կը լայն տա­րած­ված է: Հա­սուն տզեր հայտ­նա­բեր­վել են Ա­րա­գա­ծոտ­նի, Կո­տայ­քի և Հրազ­դա­նի տարա­ծաշրջան­նե­րում ոչ­խար­նե­րի վրա: Թր­թուր­նե­րը հայտ­նա­բեր­վել են Գո­րիսում (Մս/ք6Տ vս/ք6Տ, ԽսՏ ոսՏՇս/սՏ, 1սrմսՏ ո6rս/a), ի­սկ նիմ­ֆա­ներ հայտ­նա­բերվել են Ա­շոց­քի (ԼaՇ6rէa Տէr/ցaէa, Լ. Տa//Շօ/a վրա) և Նոյեմ­բե­րյա­նի (Լ. ո6մ/a)

44 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

տա­րա­ծաշրջան­նե­րում: Թր­թուր­ներ և նիմ­ֆա­ներ հայտ­նա­բեր­վել են հու­լիս ամ­սին Ճամ­բա­րա­կի տա­րա­ծաշրջա­նի Շոր­ժա գյու­ղի շրջա­կայ­քում՝ պղն­ձօ­ձի վրա (Շօrօո6//a aսՏէr/aՇa):­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյունը. տզե­րը փո­խան­ցում են բրու­ցե­լո­զի և ոչ­խա­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի հա­րուցիչ­նե­րը: Տա­րա­ծաշրջա­նում հաս­տատ­վել է Է. Տս/Շaէa բրու­ցե­լայով բնա­կան վա­րակ­վա­ծու­թյուն: Էa6ոaքհy5ali5 waՒտսՒէօոi Ասէէa|, 1912. տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կա­սում, Ալ­թա­յում, Ղր­ղըզս­տա­նում և Չի­նաս­տա­նում: Տզի բնա­կու­թյան լանդ­շաֆ­տը հա­մար­վում են լեռ­նային տա­փաս­տան­նե­րը: Սե­ռա­հա­սուն ան­հատ­նե­րը մա­կաբու­ծում են ըն­տա­նի և վայ­րի սմ­բա­կա­վոր­նե­րի վրա, ի­սկ թր­թուր­նե­րը և նիմֆա­նե­րը՝ հիմ­նա­կա­նում կր­ծող­նե­րի վրա: Հա­յաս­տա­նում տե­սա­կը հան­դի­պել է միայն Սևա­նա լճի ա­վա­զա­նում: Ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րը հան­դի­պել են Սևա­նի շրջա­նում, գորշ համստե­րի (Շr/Շ6էս/սՏ ո/ցraէօr/սՏ), սո­վո­րա­կան և ձնային դաշտամկ­նե­րի (Խ/ՇrօէսՏ arva//Տ Խ. ո/va//Տ), ան­տա­ռային մկան (Տ)/v6ոսՏ սra/6ոՏ/Տ) վրա: Տզի հա­սուն փու­լե­րը հայտ­նա­բեր­վել են խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­ների վրա՝ Սևա­նի, Մար­տու­նու և Վար­դե­նի­սի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. փորձ­նա­կան ճա­նա­պար­հով հաս­տատ­ված է, որ Է. տarԵսrէօո/ տի­զը հա­մարվում է բրու­ցե­լո­զի փո­խան­ցող և ու­նակ է վա­րակ­վել ժան­տախ­տի ման­րէ­ով: Էa6ոaքհy5ali5 ոսոi4iaոa էaսՒiՇa Քօ5ք6|օva-Տհէrօտ, 1939 (Haemaphysalis numidiana, 1905). տե­սակն ա­ռա­ջին ան­գամ նկա­րագր­վել է ը­ստ ա­րու­ների, Ալ­ժի­րում՝ ոզ­նու վրայից հա­վաք­ված: Կան եր­կու են­թա­տե­սակ­ներ` ար­ևե­լյան և ա­րևմ­տյան: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է ա­րևմ­տյան ձևը` Է. ոսո/մ/aոa էaսr/Շa-ն: Տե­սա­կը հան­դի­պել է Վե­դու շրջա­կայ­քում (նա­խա­լեռ­ներ)՝ սո­վո­րական աղ­վե­սի վրա (քար­տեզ 5): Են­թա­տե­սա­կը տի­պիկ է կի­սաա­նա­պա­տային և ա­նա­պա­տային գո­տի­նե­րի հա­մար, որ­տեղ կա հո­ղա­փոր բնային կեն­սա­կերպ, հան­դի­պում է նաև տա­փաս­տա­նային գո­տում: Հայտ­նի է, որ մա­կա­բու­ծում են նաև ոզ­նի­նե­րի և ա­քիս­նե­րի վրա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի և ժան­տախ­տի հա­րու­ցի­չի կրող է: Էa6ոaքհy5ali5 օէօքհila Ք. Տa«հ., 1935. հայտ­նի է Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Հյու­սիսային Կով­կա­սում, Դաղս­տա­նում, Ա­նդրկով­կա­սում, Թուրք­մենս­տա­նում, Փոքր Ա­սիա­յում և Բալ­կա­նյան թե­րակղ­զում: Տե­սա­կը հար­մա­րեց­ված է հար­թա­վայրային և լեռ­նային տա­փաս­տան­նե­րին, ի­նչ­պես նաև նա­խա­լեռ­նային ան­տառային գո­տուն (1150-1350 մ): Հա­սուն ձևե­րի տե­րեր կա­րող են հա­մար­վել խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, ոչ­խար­նե­րը, այ­ծե­րը, ձի­ե­րը, ա­վա­նակ­նե­րը, շնե­րը, նա­պաս­տակ­նե­րը: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը մա­կա­բու­ծում են կաթ­նա­սուննե­րի (ոզ­նի, նա­պաս­տակ, կր­ծող­ներ), թռչուն­նե­րի, սո­ղուն­նե­րի վրա, կա­րող են

Տ­զեր | 45

հար­ձակ­վել մարդ­կանց վրա: Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել է Եր­ևա­նի շրջակայ­քում, Ա­րա­րա­տի և Թա­լի­նի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում (քար­տեզ 2): Հա­վաքվել է ան­տա­ռային մկան, գորշ համստե­րի­կի, նա­պաս­տա­կի, տնային մկան, մի­ջի­նա­սիա­կան համստե­րի վրայից: Բարձր խտու­թյուն գրանց­վել է հա­սուն տե­սակ­նե­րի դեպ­քում՝ օ­գոս­տո­սից մարտ, ի­սկ ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րը` մայի­սից օ­գոս­տոս:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Է. օէօքհ//a-ն ոչ­խար­նե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի հա­րու­ցի­չի (Ք/rօք/aՏոa օv/Տ) փո­խանցողն է: Ոչ­խար­նե­րի հե­մոս­պո­րի­դի­ո­զի բռն­կու­մը ա­շուն-ձ­մեռ շրջա­նում ը­ստ եր­ևույ­թին կապ­ված է Է. օէօքհ//a-ի մա­կա­բուծ­ման հետ:

­ՑԵՂ ՕԷՔԽAՇԷԱTՕՔ KՕՇՒ, 1844

ՍօrօaՇօոէօr օar9ւոaէսՏ Տ«հս|շ., 1929. տա­րած­ված է Հա­րա­վային Եվ­րոպա­յում և Մի­ջերկ­րա­ծո­վ յան կղ­զի­նե­րում, Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Կով­կա­սում, Ի­րանում, Ղր­ղըզս­տա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում: Տե­սա­կը հիմ­նա­կա­նում հար­մա­րեց­ված է հար­թա­վայ­րա­տա­փաս­տա­նային և լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տի­նե­րում, սա­կայն կա­րող են հան­դի­պել նաև անտա­ռա­տա­փաս­տա­նային և լեռ­նաան­տա­ռային տա­րածք­նե­րում: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային և ան­տա­ռային գո­տի­նե­րում, ի­նչ­պես նաև նա­խա­լեռ­նային գո­տում: Ա­ռա­վել տա­րած­ված է Սևա­նա լճի ա­վա­զա­նում: Հայտ­նա­բեր­վել է նաև Ա­րա­րա­տյան դաշ­տա­վայ­րում (քար­տեզ 6): Հա­սուն ձևերը մա­կա­բու­ծում են խո­շոր կաթ­նա­սուն­նե­րի (խո­շոր և մանր եղ­ջե­րա­վոր ա­նասուն­ներ), ձի­ու, շան, գայ­լի, աղ­վե­սի, նա­պաս­տա­կի, ոզ­նու վրա: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը մա­կա­բու­ծում են մի­ջա­տա­կեր­նե­րի, կր­ծող­նե­րի և մանր գի­շատիչ­նե­րի վրա: Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում հա­սուն փու­լե­րի մա­կա­բուծ­ման ժամ­կե­տը տևում է մար­տից հոկ­տեմ­բեր, ի­սկ ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րի­նը` մայի­սից սեպ­տեմ­բեր:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. տե­սա­կը հա­մար­վում է ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի հե­մոս­պո­րի­դի­ո­զի հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող, ի­նչ­պես նաև ոզ­նի­նե­րի նու­տա­լի­ո­զի, ձի­ե­րի էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լի­ո­զի, մար­դու տզային բծա­վոր տի­ֆի, հնա­րա­վոր է նաև ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ­ների փո­խան­ցող: Հա­յաս­տա­նում D. marginatus տզից ան­ջատ­վել է ռի­կետ­ցիայի շտամ: Հա­մար­վում է նաև ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի փո­խան­ցող: Ան­ջատ­վել են նաև ար­բո­վի­րուս­ներ: D6ՒոaՇ6ոէօՒ քiՇէս5 Ւ6rտ., 1804. տա­րած­ված է Եվ­րո­պա­յում, Ի­րանում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում, Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում, Ռու­սաս­տա­նում,

46 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Կով­կա­սում, Ղա­զախս­տա­նում, Ղր­ղըզս­տա­նում: Տե­սա­կը հիմ­նա­կա­նում հարմա­րեց­ված է խա­ռը և լայ­նա­տերև ան­տա­ռային գո­տի­նե­րին, զբա­ղեց­նում են մար­գա­գետ­նային տա­րածք­ներ: Հա­սուն փու­լե­րը մա­կա­բու­ծում են խո­շոր կաթնա­սուն­նե­րի վրա, ի­սկ թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը` մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի և կր­ծող­նե­րի վրա: Հա­յաս­տա­նում այս տի­զը հան­դի­պում է Վայոց ձո­րի, Գո­րիսի, Կա­պա­նի, Մեղ­րու, Իջ­ևա­նի, Սևա­նի, Վար­դե­նի­սի և Ար­մա­վի­րի տա­րածաշրջան­նե­րում: Հա­սուն փու­լե­րը մա­կա­բու­ծում են մար­տի կե­սե­րից մինչև հունի­սի վերջ և աշ­նա­նը: Ամ­ռան կե­սե­րին և ձմ­ռա­նը կեն­դա­նի­նե­րի վրա տզեր չեն հան­դի­պել: Ի հա­կադ­րումն հա­սուն ձևե­րի՝ թր­թուր­նե­րը հան­դի­պում են միայն ամ­ռա­նը (հու­նիս-օ­գոս­տոս):­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. տե­սա­կը հա­մար­վում է ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի և նու­տա­լի­ո­զի, շան պի­րոպ­լազմո­զի, տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ:

­ՑԵՂ ՔՒԼՔԼՇԷՔՒAԼՍՏ KՕՇՒ, 1844

RհւքւՇօքհalսՏ (Սւ9ւոօսՏ) եսrՏa Շaո. 6է Էaոշ., 1877. տա­րած­ված է Հա­րավային Աֆ­րի­կա­յում, Ա­մե­րի­կա­յում (բա­ցա­ռու­թյամբ Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կայի), Եվ­րո­պա­յում, Ռու­սաս­տա­նում, Կով­կա­սում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ղա­զախս­տանում (Ա­րևմ­տյան Ղա­զախս­տան): Տե­սա­կը հար­մա­րեց­ված է տաք և փա­փուկ կլի­մային, բարձր խո­նա­վու­թյու­նը և խիստ չո­րային պայ­ման­նե­րը վատ են անդրա­դառ­նում դրանց վրա: Հա­սուն փու­լե­րի տե­րերն են խո­շոր կաթ­նա­սուն­ները, ի­սկ թր­թուր­նե­րի և նիմ­ֆա­նե­րի տե­րե­րը՝ խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, ոչ­խար­նե­րը, այ­ծե­րը, ձի­ե­րը, հայտ­նա­բեր­վել են նաև նա­պաս­տակ­նե­րի վրա: Հա­յաս­տա­նում տե­սա­կը հայտ­նա­բեր­վել է Ա­րա­գա­ծի օ­շինդ­րային և ա­ղու­տային բույ­սե­րով կի­սաա­նա­պա­տային գո­տի­նե­րում, խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­ների, ձի­ու, ոչ­խա­րի վրա: Հան­դի­պում է նաև Կո­տայ­քի, Իջ­ևա­նի, Գո­րի­սի և Մեղրու տա­րա­ծաշրջան­նե­րում (քար­տեզ 3): Տզի հա­սուն փու­լե­րը կեն­դա­նի­նե­րի վրա հան­դի­պում են գար­նան սկզբին (ապ­րիլ-մայիս) և ամ­ռան սկզբին, կա­րող են հան­դի­պել մինչև ամ­ռան վերջ: Տզի ա­րու­նե­րը տի­րոջ վրա կա­րող են մնալ ա­նո­րոշ ժա­մա­նակ: Բեղմ­նա­վո­րում տե­ղի է ու­նե­նում տի­րոջ մարմ­նի վրա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Քհ. սrՏa-ն խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի և ձի­ե­րի հե­մոս­պո­րի­դի­ո­զի հարու­ցի­չի փո­խան­ցող է, ի­նչ­պես նաև հա­մար­վում է ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սի փո­խան­ցող: ՔհiքiՇ6քհalս5 էսՒaոiՇս5 B. քօտ., 1940. տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կա­սում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Ի­րա­նում, Թուր­քիա­յում:

Տ­զեր | 47

Տե­սա­կը հար­մա­րեց­ված է չոր մեր­ձար­ևա­դար­ձային կլի­մային: Հա­սուն փուլի տե­րերն են սմ­բա­կա­վոր­նե­րը` խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, այ­ծե­րը, գո­մեշ­նե­րը, ո­ւղ­տե­րը, ձի­ե­րը, ի­նչ­պես նաև խո­զե­րը, վա­րազ­նե­րը, շնե­րը, աղվես­նե­րը: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը մա­կա­բու­ծում են կր­ծող­նե­րի և մի­ջատա­կեր­նե­րի վրա: Տե­սա­կը Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի, այ­ծե­րի, ոչ­խար­նե­րի և շնե­րի վրա՝ Ա­րա­գա­ծոտ­նի, Սևա­նի, Էջմիած­նի, Ար­մա­վի­րի, Ար­տա­շա­տի, Ա­րա­րա­տի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում և Եր­ևանի շրջա­կայ­քում:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. այս տե­սա­կի տզե­րը հա­մար­վում են խո­զե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի և ձի­ե­րի նո­տալի­ո­զի փո­խան­ցող­ներ: Կա­րող են պահ­պա­նել և փո­խան­ցել տզային հե­տադարձ տեն­դի հա­րու­ցի­չը, ի­նչ­պես նաև տզային և ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սը: ՔհiքiՇ6քհalս5 5aոցսiո6ս5 Լaէr6i||6, 1806. լայն տա­րած­ված է բո­լոր մայր­ցամաք­նե­րում, տզի տեր են հա­մար­վում հիմ­նա­կա­նում շնե­րը, ի­սկ մյուս կեն­դանի­նե­րը (ձի­եր, խո­շոր և մանր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­ներ, կա­տու­ներ, նա­պաստակ­ներ, ոզ­նի­ներ) հա­մար­վում են բնո­րոշ տե­րեր: Գրանց­վել են մար­դու վրա տզե­րի հար­ձակ­ման դեպ­քեր: Ի­րենց ակ­տիվ բո­լոր փու­լե­րը տզերն ան­ցկացնում են շնե­րի վրա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տե­սա­կը հան­դի­պում է ա­մե­նուր: Բարձր խտու­թյուն գրանց­վել է մայի­սի սկզբին և հու­նի­սի կե­սե­րին: Խտու­թյան ե­րկ­րորդ պի­կը գրանց­վել է հու­լիս­- օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին: Ձմե­ռում են տզի բոլոր շար­ժուն փու­լե­րը:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. շնե­րի թու­նա­վոր դեղ­նախ­տի պատ­ճառ է հա­մար­վում, փո­խան­ցում է շնե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի, հե­մոգ­րե­գա­րի­նո­զի և ֆի­լ յա­րո­զի հա­րու­ցիչ­նե­րը: Կա­րող է մար­դուն փո­խան­ցել մար­սե­լ յան բծա­վոր տի­ֆի և իս­պա­նաաֆ­րի­կ յան հե­տադարձ տզային տի­ֆի սպի­րո­խետ­նե­րը: ՔհiքiՇ6քհalս5 Ւօ55iՇս5 )akiտօքք 6է Kօհ|-)akiտօքքa, 1911. տա­րած­ված է Ռու­սաս­տա­նում, Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Ղա­զախս­տա­նում, Հյու­սի­սային Կով­կա­սում և Ա­նդրկով­կա­սում: Տե­սա­կը Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել է Թուր­քիայի և Ի­րանի սահ­ման­նե­րի շրջա­կայ­քում: Քհ. rօՏՏ/ՇսՏ-ը տի­պիկ տա­փաս­տա­նային և լեռնա­տա­փաս­տա­նային լանդ­շաֆ­տի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ է: Հա­յաս­տա­նում տե­սա­կը հան­դի­պում է Աշ­տա­րա­կի, Էջ­միած­նի, Ա­րա­րա­տի, Սի­սիա­նի, Մեղ­րու, Հրազդա­նի, Կո­տայ­քի, Գյում­րու և Իջ­ևա­նի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում՝ խո­շոր եղ­ջե­րավոր ա­նա­սուն­նե­րի, ոչ­խա­րի, այ­ծի, ձի­ու և ա­վա­նա­կի վրա: Իջ­ևա­նի տա­րածքում հա­սուն փու­լե­րը հան­դի­պել են գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րի վրա ապ­րի­լից մինչև սեպ­տեմ­բե­րի վերջ: Է­գե­րը և ա­րու­նե­րը նկատ­վել են հու­նի­սին, ը­նդ ո­րում է­գե­րի հա­մե­մատ ա­րու­նե­րի քա­նա­կը մեծ է ե­ղել: Բեղմ­նա­վո­րու­մը տե­ղի է ու­նե­նում տի­րոջ մարմ­նի վրա:­

48 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Են­թադրվում է, որ Քհ. rօՏՏ/ՇսՏ-ը բարձր խտու­թյան ժա­մա­նակ կա­րող է վա­րակել ձի­ե­րին նու­տա­լի­ո­զով և պի­րոպ­լազ­մո­զով:

­ՑԵՂ ՒՐAԼՕԽԽA KՕՇՒ, 1844

Էyalօոոa a6ցyքէսո Լ., 1758. տա­րած­ված է Ղրի­մում, Ա­նդրկով­կա­սում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Տա­ջիկստա­նում, կա­րող է հան­դի­պել Ֆրան­սիա­յում, Թու­նի­սում, Ե­գիպ­տո­սում, Հու­նաս­տա­նում, Կոն­գո­յում, Աֆղանս­տա­նում, Պա­կիս­տա­նում և այլ ա­նա­պա­տա­տա­փաս­տա­նային տե­ղանքում: Տե­սա­կը իր բո­լոր փու­լե­րում մա­կա­բու­ծում է կրիա­նե­րի և ոզ­նու վրա: Հիմ­նա­կա­նում մաս­նա­հա­տուկ է Testudo ցե­ղի կրիա­նե­րի հա­մար: Հան­րա­պետու­թյու­նում հան­դի­պում է Իջ­ևա­նի տա­րա­ծաշրջա­նի 16Տէսմօ ցra6Շa տե­սա­կի կրիայի վրա (քար­տեզ 4): Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի կրող է: Էyalօոոa ոaՒցiոaէսո ոaՒցiոaէսո Kօ«հ, 1884. հա­մար­վում է Մի­ջերկրա­ծո­վ յան են­թա­տե­սակ, հար­մա­րեց­ված է ի­նչ­պես ան­տա­ռային և լեռ­նատա­փաս­տա­նային, այն­պես էլ ա­նա­պա­տա­տա­փաս­տա­նային պայ­ման­նե­րին: Տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կա­սում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Տաջիկստա­նում, Դաղս­տա­նում, Ղր­ղըզս­տա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Հա­րա­վային Եվ­րո­պա­յում, Փոքր Ա­սիա­յում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում: Հա­յաս­տա­նում հանդի­պում է Դի­լի­ջա­նի և Իջ­ևա­նի շրջա­կայ­քում (խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուննե­ե­րի, ոչ­խար­նե­րի վրա), Ա­րա­րա­տի տա­րած­քում՝ Ա­րաքս գե­տի հով­տում (ոչխար­նե­րի վրա), Կո­տայ­քի տա­րա­ծաշրջա­նում (ոչ­խար­նե­րի վրա) և Ա­րա­գա­ծի լեռ­նային ա­րո­տա­վայ­րե­րում:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Է. ոarց/ոaէսո ոarց/ոaէսո-ը հա­մար­վում է ձի­ե­րի նու­տա­լի­ո­զի (Nսէէa///a 6գս/) և պի­րոպ­լազ­մո­զի (Ք/rօք/aՏոa ՇaԵa///) հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող, խո­շոր եղ­ջե­րավոր ա­նա­սուն­նե­րի թեյ­լե­րի­ո­զի հա­րու­ցի­չի (1հ6//6r/a aոոս/aէa) հա­վա­նա­կան փո­խան­ցող: Էyalօոոa aոaէօliՇսո aոaէօliՇսո Kօ«հ, 1844. հայտ­նի է Հա­րա­վային Եվրո­պա­յում, Փոքր և Մի­ջին Ա­սիա­յում, Աֆ­րի­կա­յում, Ա­նդրկով­կա­սում, Դաղստանում, Թուրք­մենս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում և Ղա­զախստանում: Հիմ­նա­կան տեր են հա­մար­վում խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, գոմեշ­նե­րը, ա­վա­նակ­նե­րը, ո­ւղ­տե­րը, ոչ­խար­նե­րը, այ­ծե­րը, ձի­ե­րը և խո­զե­րը: Հայաս­տա­նում հան­դի­պում է Ա­րա­րա­տի և Ար­տա­շա­տի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում,

Տ­զեր | 49

Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում: Տի­զը հա­ճախ հան­դի­պում է ա­րո­տա­վայ­րե­րում, մշակա­ցանք­սե­րում և հազ­վա­դեպ է հան­դի­պում նա­խա­լեռ­նե­րում: Այս տզերն ա­ռանձ­նա­նում են ա­նաս­նա­գո­մե­րում բնակ­վե­լու ու­նա­կու­թյամբ, ո­րի ար­դյունքում ստեղ­ծում են տե­ղային զանգ­վա­ծային օ­ջախ­ներ ան­մի­ջա­պես մար­դու հար­ևա­նու­թյամբ:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. են­թա­տե­սա­կը հա­մար­վում է խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի տեյ­լե­րի­ո­զի և հոն­դե­րի­ո­զի հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող (1հ6//6r/a ոսէaոՏ): Էyalօոոa 5Շսք6ո56 Ք. Տ«հ., 1918. հայտ­նի է Ռու­սաս­տա­նում, Ո­ւկ­րաի­նայում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Ա­նդրկով­կա­սում, հան­դի­պում է նաև Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա­յում: Մա­կա­բու­ծում են հիմ­նա­կա­նում խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի վրա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում հան­դի­պում են Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում և Ար­տա­շատի տա­րա­ծաշրջա­նի կո­վե­րի վրա: Թր­թուր­նե­րը հար­ձակ­վում են տի­րոջ վրա, սնվում և կեր­պա­րա­նա­փոխ­վում նիմ­ֆայի, վեր­ջին­ներս, չլ­քե­լով նույն տի­րո­ջը, սնվում են այդ տի­րոջ վրա, վե­րա­փոխ­վում հա­սուն ձևե­րի: Է­գերն ու ա­րու­նե­րը նույն տի­րոջ վրա են սնվում, բեղմ­նա­վոր­վում և թող­նում են տի­րոջ մար­մի­նը կուշտ սնվե­լուց հե­տո:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի և բրու­ցե­լո­զի հա­րու­ցի­չի կրող է: Էyalօոոa 46էՒiէսո Ք. Տ«հ., 1919. տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կա­սում, Թուրքմենս­տա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ալ­ժի­րում, Ի­րա­նում, Չի­նաս­տա­նում: Հա­սուն տզե­րի հա­մար տեր են ծա­ռա­յում խո­շոր եղջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, ձի­ե­րը, խո­զե­րը, ոչ­խար­նե­րը, գո­մե­շը, ա­վա­նա­կը, նապաս­տա­կը: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պել է կո­վե­րի վրա, Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում, Ար­տա­շա­տի և Ար­մա­վի­րի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. H. detritum-ը հա­մար­վում է խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի թեյ­լե­րի­ո­զի հարու­ցի­չի փո­խան­ցող, Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի, Ղրիմ-Կոն­գո հե­մո­ռա­գիկ տեն­դե­րի, տզային բծա­վոր տի­ֆի, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի կրող: Էyalօոոa a5iaէiՇսո ՇaսՇa5iՇսո 8. Քօտ., 1940. տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կասում (ար­ևե­լ յան և հատ­կա­պես հա­րա­վային Թուր­քիայի և Ի­րա­նի սահ­ման­ներում): Տե­սա­կը ա­վե­լի շատ հան­դի­պում է Հա­յաս­տա­նում՝ հաս­նե­լով մինչև 1300 մ ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից բարձր: Տա­րած­ված է կի­սաա­նա­պա­տային և լեռ­նա­տափաս­տա­նային գո­տի­նե­րում: Հա­սուն ձևե­րի հա­մար տեր են հա­մար­վում խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, ձի­ե­րը, ոչ­խար­նե­րը, գո­մե­շը, ա­վա­նա­կը, նա­պաստա­կը: Ե­րի­տա­սարդ փու­լե­րի տե­րը պար­զա­բան­ված չէ: Ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի վրա մա­կա­բուծ­ման շրջա­նը սկսվում է ապ­րի­լից մինչև հու­լի­սը նե­րա­ռյալ: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. համար­վում է խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի թեյ­լե­րի­ո­զի հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող:

50 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Էyalօոոa քlսոտ6սո քlսոտ6սո Քaոշ6r, 1795. տա­րած­ված է Ո­ւկ­րաի­նայում, Ղրի­մում, Կով­կա­սում, Հա­րա­վային Եվ­րո­պա­յում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կայում, Ա­սիա­յում: Հա­սուն տզե­րի հա­մար տեր են հա­մար­վում գյու­ղատն­տե­սական կեն­դա­նի­նե­րը, բայց կա­րող են մա­կա­բու­ծել նա­պաս­տակ­նե­րի, մոխ­րագույն կա­քա­վի վրա: Թր­թուր­նե­րը և նիմ­ֆա­նե­րը մա­կա­բու­ծում են թռչուն­նե­րի և նա­պաս­տակ­նե­րի վրա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տե­սա­կը հիմ­նա­կա­նում հանդի­պում է Սևա­նա լճի ա­վա­զա­նում (Ճամ­բա­րա­կի, Մար­տու­նու և Վար­դե­նի­սի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում)՝ մանր և խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի վրա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Է. ք/սոԵ6սո-ը փո­խան­ցում է մար­դու Ղրիմ-Կոն­գո հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի հա­րուցիչը, ձի­ու նու­տա­լի­ո­զը, պի­րոպ­լազ­մո­զը և ոչ­խա­րի ա­նապ­լազ­մո­զը:

­ՑԵՂ 8ՕՕՔՒԼԼՍՏ ՇՍՔTԼՇԷ, 1891

ՑօօքհւlսՏ ՇalՇaraէսՏ (Ց. aոոսlaէսՏ) 8irս|a, 1895. հա­մար­վում է Մի­ջերկ­րածո­վ յան ձև: Տա­րած­ված է Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Հյու­սի­սային Կով­կա­սում, Դաղս­տանում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Ղր­ղըզս­տա­նում, Ոզ­բեկստա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ա­նդրկով­կա­սում: Տե­սա­կը հան­դի­պում է նաև Ֆրան­սիա­յում, Ի­տա­լիա­յում, Բալ­կա­նյան թե­րակղ­զում, Ալ­ժի­րում, Թու­նի­սում, Պա­ղես­տի­նում, Ի­րա­նում: 8. Շa/ՇaraէսՏ-ը զբա­ղեց­նում է բազ­մա­զան լանդ­շաֆտ` Ա­նդրկով­կա­սի կի­սա­խո­նավ մեր­ձար­ևա­դար­ձայի­նից մինչև Մի­ջին Ա­սիայի չոր տա­փաս­տաններ և կի­սաա­նա­պատ­ներ: Տզային օ­ջա­խի հիմ­նա­կան զանգ­վա­ծը սո­վո­րա­բար գտն­վում է 1000 մետ­րից ցածր, սա­կայն կա­րող է հան­դի­պել նաև 1900 մետ­րի վրա (Հա­յաս­տան): Մա­կա­բու­ծում են ա­ռա­վե­լա­պես խո­շոր ըն­տա­նի և վայ­րի կեն­դա­նի­նե­րի վրա: Որ­պես տեր ծա­ռա­յում են խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուննե­րը, ձի­ե­րը, գո­մեշ­նե­րը, ոչ­խար­նե­րը, այ­ծե­րը, ո­ւղ­տե­րը, շնե­րը և այլն: Հանրա­պե­տու­թյու­նում հայտ­նա­բեր­վել են Գո­րի­սի, Կա­պա­նի և Մեղ­րու տա­րածաշրջան­նե­րում (քար­տեզ 6):­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. հա­մար­վում է պի­րոպ­լազ­մո­զի (Ք/rօք/aՏոa Ե/ց6ո/ոսո), ֆրան­սի­ե­լո­զի (FraոՇa/6//a Շօ/Շհ/Շa), ա­նապ­լազ­մո­զի (4ոaք/aՏոa rօՏՏ/Շսո) և խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի սպի­րո­խե­տո­զի փո­խան­ցող: ­Հա­յաս­տա­նում իք­սո­դային տզե­րը տա­րած­ված են ան­տա­ռային, ա­նա­պատային գո­տում, լեռ­նային բնա­կան ո­ւղ­ղա­հա­յաց գո­տի­նե­րում և բնո­րոշ­վում են ո­ւղ­ղա­հա­յաց դիա­պա­զո­նի հար­մա­րեց­վա­ծու­թյամբ` ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից մինչև 3500 մ բարձ­րու­թյան վրա: Մա­կա­բույծ­նե­րին բնո­րոշ է մաս­նա­հա­տուկ հարմար­վա­ծու­թյուն ո­րո­շա­կի բնա­կան գո­տի­նե­րին:

Տ­զեր | 51

0xօ465 ցե­ղի տե­սակ­նե­րի բաշ­խու­մը շատ լայն է և ը­նդ­գր­կում է ամ­բողջ ան­տա­ռային (I. r/Շ/ոսՏ) և լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային (I. r6մ/kօrz6v/, I. էraոցս//Շ6քՏ, I. /aցսr/, I. ka/Տ6r/) տա­րածք­նե­րը: Հա­րուստ տե­սա­կային կազ­մը բնո­րոշ է ան­տա­ռա­տա­փաս­տա­նային գո­տուն, որ­տեղ գե­րակշ­ռում են Haemaphysalis (Է. /ո6rո/Տ, Է. Տս/Շaէa), Hyalomma (Է. a6ց)քէ/սո), Boophilius (8. Շa/ՇaraէսՏ) տզերը: Այս ցե­ղե­րի շատ տե­սակ­ներ և են­թա­տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ՝ Է)a/օոոa ոarց/ոaէսո-ը ոarց/ոaէսո, Է)a/օոոa aՏ/aէ/Շսո ՇaսՇaՏ/Շսո-ը, Է)a/օոոa aոaէօ//Շսո aոaէօ//Շսո-ը, Էa6ոaքհ)Տa//Տ քսոՇէaէa-ն, Էa6ոaքհ)Տa//Տ տarԵսrէօո/-ն, Էa6ոaքհ)Տa//Տ ոսո/մ/aոa էaսr/Շa-ն և այլն, հար­մա­րեց­ված են լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տուն: Ան­տա­ռային գո­տին բնո­րոշ­վում է իք­սո­դային տզե­րի տե­սա­կային ոչ հա­րուստ կազ­մով, սա­կայն հա­ճա­խա­կի հան­դի­պող բարձր խտու­թյամբ: Խա­ռը և լայ­նա­տերև ան­տառ­նե­րին բնո­րոշ են I. r/Շ/ոսՏ և I. էraոցս//Շ6քՏ տե­սա­կի տզերը, ի­սկ հյու­սի­սար­ևե­լ յան և հա­րա­վային ան­տառ­նե­րին` I.arԵօr/Շօ/a և I. ka/Տ6r/ տե­սակ­նե­րը: Նա­խա­լեռ­նային և լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տի­նե­րում տզե­րի բարձր խտու­թյամբ ա­ռանձ­նա­նում են Dermacentor (D. ոarց/ոaսՏ), Haemaphysalis (Է. քսոՇէaէa) և Ixodes (I. ka/Տ6/, I. /aցսr/ arո6ո/aՇսՏ) ցե­ղե­րը: Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քում տզե­րի շատ տե­սակ­ներ ա­րո­տա­վայ­րային տիպի մա­կա­բույծ­ներ են` չա­փա­վոր հիդ­րո­ֆիլ կամ մե­զո­ֆիլ, ո­րոնք բնակ­վում են տար­բեր տե­սա­կի ան­տա­ռային բի­ո­տո­պե­րում: Դրանց են պատ­կա­նում I. r/Շ/ոսՏ, I.r6մ/kօrz6v/, I. 6/մar/ՇսՏ և այլ տե­սակ­նե­րը: Չա­փա­վոր հիգ­րո­ֆիլ­ներ և մեզո­ֆիլ­ներ են բնային մա­կա­բուծ­ման տի­պի տզե­րը` I. arԵօr/Շօ/a, I. ka/Տ6r/, չափա­վոր քսե­րո­ֆիլ­ներ ե­ն՝ I. Շr6ոս/aէսՏ-ը և այլն:­ Այն­պի­սի տե­սակ­նե­րին, ի­նչ­պի­սիք են I. r/Շ/ոսՏ, I. r6մ/kօrz6v/, I. 6/մar/ՇսՏ, I. arԵօr/Շօ/a, I. ka/Տ6r/ տզե­րը, բնո­րոշ են տար­բեր բնա­կան և ո­ւղ­ղա­հա­յաց գոտի­նե­րի ան­տա­ռային բի­ո­տո­պե­րը, բնա­կու­թյու­նը բաց բի­ո­տո­պե­րում հնա­րավոր է մի­ջա­վայ­րի բարձր խո­նա­վու­թյան պայ­ման­նե­րում: ­Բաց բի­ո­տո­պե­րում բնակ­վում են բնային մա­կա­բուծ­ման տի­պի մի քա­նի տե­սակ­ներ, ո­րոնք կաթ­նա­սուն­նե­րի վրա մա­կա­բու­ծող (I. Շr6ոս/aէսՏ և I. /aցսr/ arո6ո/ՇսՏ) չա­փա­վոր չո­րա­սեր­ներ են: Էa6ոaքհy5ali5 ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը հար­մա­րեց­ված են տա­փաս­տանային գո­տուն (հար­թա­վայ­րային, նա­խա­լեռ­նային և լեռ­նային), կի­սաա­նա­պատային և լեռ­նային լանդ­շաֆ­տի մի­ջին և նա­խա­լեռ­նային գո­տի­նե­րին: Տի­պիկ կի­սաա­նա­պա­տային ձևե­րը բնակ­վում են տար­բեր կեն­դա­նի­նե­րի բնե­րում, ո­րը ար­դյունք է ան­բա­րեն­պաստ կլի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րի հար­մա­րեց­վա­ծու­թյան: Դրանք ե­ռա­տեր մա­կա­բույծ­ներ են: Որ­պես տեր կա­րող են ծա­ռայել խո­շոր և մանր կաթ­նա­սուն­նե­րը, թռչուն­նե­րը և սո­ղուն­նե­րը: Ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի խիստ ար­տա­հայտ­ված մա­կա­բուծ­ման յու­րա­հատ­կու­թյուն չի դի­տարկ­վել: Haemaphysalis punctata-ն տա­րած­ված է ի­նչ­պես լեռ­նային գո­տում, մի­ջին և ցած­րա­դիր ան­տա­ռային գո­տի­նե­րում, այն­պես էլ տա­փաս­տա­նային լանդ­շաֆտ­նե­րում:

52 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Հան­դի­պում է կսե­րո­ֆիտ լեռ­նային տա­փաս­տան­նե­րում՝ խու­սա­փե­լով ա­վելորդ խո­նա­վու­թյու­նից: Էa6ոaքհ)Տa//Տ ոսո/մ/aոa էaսr/Շa-ն հիմ­նա­կա­նում հարմա­րեց­ված է տա­փաս­տա­նային, լեռ­նային և հար­թա­վայ­րային լանդ­շաֆ­տին և միշտ չէ, որ սնվում է բնային մանր կաթ­նա­սուն­նե­րից: Boophilus ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում կապ­ված են տա­փաստա­նային զանգ­ված­նե­րի հետ, բայց կա­րող են հան­դի­պել նաև ան­տա­ռային գո­տի­նե­րում: Դրանց զար­գա­ցումն ըն­թա­նում է մեկ-տեր տի­պով, ին­չը վկա­յում է այն մա­սին, որ տվյալ տե­սա­կը տի­րոջ հան­դեպ հակ­վա­ծու­թյու­նը դրս­ևո­րել է դեռ վաղ ժա­մա­նակ­նե­րից: Dermacentor ցե­ղի հա­սուն ձևե­րի տե­րե­րը հիմ­նա­կա­նում խո­շոր սմ­բա­կավոր կեն­դա­նի­ներն են: Ե­թե D6rոaՇ6ոէօr ք/ՇէսՏ-ը հիմ­նա­կա­նում հար­մա­րեցված է խա­ռը և լայ­նա­տերև ան­տա­ռային գո­տի­նե­րին, ա­պա D6rոaՇ6ոէօr ոarց/ոaէսՏ-ը հան­դի­պում է հար­թա­վայ­րա­տա­փաս­տա­նային և լեռ­նա­տա­փաս­տանային գո­տի­նե­րում: Rhipicephalus ցե­ղը հան­դի­պում է ե­րկ­րագն­դի բո­լոր մայր­ցա­մաք­նե­րում: Հիմ­նա­կա­նում տա­րած­ված է տա­փաս­տա­նային, կի­սաա­նա­պա­տային, ա­նապա­տային, սա­րե­րի ներ­քին և մի­ջին տա­փաս­տա­նային լանդ­շաֆտ­նե­րում: Ը­ստ զար­գաց­ման ձևի բա­ժան­վում են եր­կու խմբի` ե­ռա­տեր և ե­րկ­տեր: Ե­րկ­տեր խմբին է պատ­կա­նում Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ ԵսrՏa տե­սա­կի տի­զը, ո­րը տա­րած­ված է Հա­յաս­տա­նում և հար­մա­րեց­ված է տաք պայ­ման­նե­րին: Hyalomma ցե­ղը ֆի­լո­գե­նե­տի­կո­րեն մոտ է Rhipicephalus ցե­ղին, սա­կայն Hyalomma-ի զար­գա­ցու­մը ըն­թա­նում է մեկ, եր­կու և ե­ռա­տեր ձևե­րով: Հար­մարեց­ված է ա­նա­պա­տային և կի­սաա­նա­պա­տային լանդ­շաֆտ­նե­րին: Ո­րոշ տեսակ­նե­րի զար­գաց­ման ցիկ­լը կա­րող է ըն­թա­նալ փակ տա­րածք­նե­րում, ո­րը մո­տեց­նում է սի­նանտ­րոպ տե­սակ­նե­րին: Է)a/օոոa aՏ/aէ/Շսո ՇaսՇaՏ/Շսո-ը կա­րող է զար­գա­նալ գո­մե­րում: Է. մ6էr/էսո և Է. ք/սոԵ6սո ք/սոԵ6սո տե­սա­կի տզե­րի տա­րած­ման ա­րեալ­նե­րը հա­մա­րյա հա­մընկ­նում են, և եր­կու տե­սակներն էլ ե­րկ­տեր զար­գաց­ման ձև ու­նեն:­ Ըստ մի շարք հե­ղի­նակ­նե­րի՝ իք­սո­դային տզերն ի սկզբա­նե ե­ղել են միատեր, հա­մար­վել են մեկ կամ մի­մյանց մոտ տե­սա­կի սմ­բա­կա­վոր­նե­րի մա­կաբույծ­ներ: Մար­դու գոր­ծու­նե­ու­թյան ար­դյուն­քում տե­ղի է ու­նե­ցել սնու­ցող վայրի տե­սակ­նե­րի կր­ճա­տում, ին­չը նպաս­տել է գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նինե­րի վրա մա­կա­բու­ծող տզե­րի խտու­թյան ա­ճին: Ա­նա­սուն­նե­րին տե­ղից տեղ քշե­լը քոչ­վոր­նե­րի կող­մից, ի­նչ­պես նաև ա­նա­սուն­նե­րի ա­ռև­տու­րը բե­րեց նրան, որ սկզբ­նա­կան ա­րեալ­նե­րի սահ­ման­նե­րը խախտ­վե­ցին: Ար­դյուն­քում միա­տեր իք­սո­դային տզե­րի մեծ մա­սը ձեռք է բե­րել խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի վրա զար­գա­նա­լու ու­նա­կու­թյուն: Հե­տա­գա­յում դա հան­գեց­րեց նրան, որ ա­ռաջա­ցան իք­սո­դային տզե­րի զար­գաց­ման տար­բեր ձևեր` բա­ցի միա­տեր ձևից, նաև ե­րկ­տեր և ե­ռա­տեր ձևեր:

Տ­զեր | 53

­ եր­նա­կո­հոր­տա Metastigmata մյուս ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը ար­գա­սային տզերն Վ են (Argasidae Canestrini, 1890), ո­րոնք օբ­լի­գատ ա­րյու­նա­ծուծ են, հիմ­նա­կա­նում բնային կամ թաքս­տո­ցային, դա­րա­նա­կա­լող տզեր են: Դրանց զար­գաց­ման ամ­բողջ փուլն ըն­թա­նում է բնե­րում, քա­րան­ձավ­նե­րում և ող­նա­շա­րա­վոր կենդա­նի­նե­րի տար­բեր թաքս­տոց­նե­րում:

­ՑԵՂ AՔՕAՏ ԼATՔԷԼԼԼԷ, 1796

4r9aՏ (CarւօՏ) ՄօՏքօrէւlւօուՏ Լaէr6i||6, 1802. հայտ­նի է Ռու­սաս­տա­նում, Մոլ­դո­վա­յում, Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Վրաս­տա­նում, Հա­յաս­տա­նում, Ղա­զախս­տանում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Ղր­ղըզս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Մեծ Բրի­­տա­նիա­յում, Գեր­մա­նիա­յում, Ֆրան­սիա­յում, Ի­տա­լիա­յում, Լե­հաս­տանում, Չե­խիա­յում, Բուլ­ղա­րիա­յում, Աֆ­ղանս­տա­նում, Վի­ետ­նա­մում, Թու­նի­սում և այլ ե­րկր­նե­րում: Տզի ա­րեալն ը­նդ­գր­կում է լայ­նա­տերև ան­տառ­նե­րից մինչև ա­նա­պա­տային գո­տին: Այս տզե­րը բնակ­վում են չղ­ջիկ­նե­րի բնա­կու­թյան վայրե­րում: Տեր են հա­մար­վում չղ­ջիկ­նե­րի մի շարք տե­սակ­ներ: Հա­յաս­տա­նի պայման­նե­րում 4. v6Տք6rէ///օո/Տ-ն հայտ­նա­բեր­վել է Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում, Հրազդան գե­տի ա­փին, քա­րան­ձավ­նե­րում, Էջ­միած­նի տա­րա­ծաշրջա­նի Մե­ծա­մոր հա­մայն­քի տա­րած­քում, Տա­վու­շի տա­րա­ծաշրջա­նի Ա­րծ­վա­բերդ գյու­ղի շրջակայ­քում, Մար­տու­նու տա­րա­ծաշրջա­նի Ա­րծ­վա­նիստ գյու­ղի շրջա­կայ­քում, Գորի­սի Խոտ գյու­ղի այ­գի­նե­րում (քար­տեզ 5): 4. v6Տք6rէ///օո/Տ-ը հա­ճախ կու­տակվում է շի­նու­թյուն­նե­րի ճեղ­քե­րում, և հայտ­նի են դեպ­քեր, ե­րբ հար­ձակ­վել են մար­դու վրա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. այս տզե­րից ան­ջատ­վել են բա­բե­զիա­ներ և ռի­կետ­ցիա­ներ: 4r9aՏ (4r9aՏ) Մսl9arւՏ Էi||iքքօva, 1966. հան­դի­պում է Ռու­սաս­տա­նում, Հարա­վային Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Դաղս­տա­նում, Ա­նդրկով­կա­սում, Ղա­զախս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Թուրք­մենս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում: Հա­յաս­տա­նում հան­դիպում է Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում, Ա­րա­րա­տի և Ար­տա­շա­տի տա­րա­ծաշրջան­ներում, Ա­րաքս գե­տի հով­տում (Ջուլ­ֆայի շրջա­կայ­քում): Տզե­րը տա­րած­ված են հար­թա­վայ­րային և նա­խա­լեռ­նային մար­գա­գետ­նային տա­փաս­տան­նե­րում, չոր տա­փաս­տան­նե­րում, ա­նա­պատ­նե­րում (ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից մինչև 900-1000 մ բարձ­րու­թյան վրա): A. vulgaris-ի տեր են հա­մար­վում ճնճ­ղուկ­նե­րը (տ­նային և քա­րային), սո­վո­րա­կան սա­րյա­կը, գյու­ղա­կան ծի­ծեռ­նա­կը և այլ թռչուն­ներ, ո­րոնք ու­նեն գետ­նա­փոր բնային կեն­սա­կերպ:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյունը. հնա­րա­վոր է Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի ի­նք­նա­բե­րա­բար կրում: Հայտ­նի են

54 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

թր­թուր­նե­րի, նիմ­ֆա­նե­րի և հա­սուն ձևե­րի մար­դու վրա սնվե­լու դեպ­քեր, ո­րն ու­ղեկց­վում է ու­ժեղ քո­րով: AՒցa5 (Ք6Ւ5iՇaՒցa5) ք6Ւ5iՇս5 Օk6ո, 1918. տա­րած­ված է չոր, շոգ կամ չափա­վոր տաք կլի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րում: Ըն­տա­նի թռչուն­նե­րի հետ մեկտեղ տա­րած­վել են ա­մե­նուր: Հան­դի­պում են Ռու­սաս­տա­նում, Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Ա­նդրկով­կա­սում, Ղա­զախս­տա­նում, Ո­ւզ­բեկստա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Թուրքմենս­տա­նում, Ի­րա­նում, Աֆ­ղանս­տա­նում, Պա­կիս­տա­նում, Չի­նաս­տա­նում, Կանա­դա­յում և այլ ե­րկր­նե­րում: Տզե­րը հիմ­նա­կա­նում զբա­ղեց­նում են ա­նա­պատային և տա­փաս­տա­նային գո­տի­նե­րը: Ա­նդրկով­կա­սում տզե­րը հան­դի­պում են Կաս­պից ծո­վի մեր­ձափ­նյա տա­րած­քից սկ­սած (800 մ ծ.մ.) մինչև Հա­յաստա­նում ծ.մ. 2000 մ բարձ­րու­թյան վրա: Տեր են հա­մար­վում հա­վե­րը, սա­գե­րը և այլ ըն­տա­նի թռչուն­ներ: Բնակ­վում են ցան­կա­ցած տե­սա­կի թռչ­նա­նոց­նե­րում, կա­րող են հան­դի­պել վայ­րի թռչուն­նե­րի բնա­կա­վայ­րե­րում: Հան­րա­պե­տու­թյունում հան­դի­պում են Ա­րա­րա­տյան դաշ­տա­վայ­րում, Վայոց ձո­րում, Սյու­նի­քի մար­զում, Կո­տայ­քի, Հրազ­դա­նի, Սևա­նի, Մար­տու­նու, Իջ­ևա­նի, Նոյեմ­բե­րյանի, Ա­շոց­քի, Ստե­փա­նա­վա­նի, Ա­խու­րյա­նի, Ար­թի­կի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում և Երևա­նի շրջա­կայ­քում: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ով մա­կա­բուծ­ված­նե­րը հա­ճախ կա­րող են սատ­կել ի­նչ­պես արնա­քամ լի­նե­լուց և թքի ին­տոք­սի­կա­ցիայից, այն­պես էլ սպի­րո­խե­տո­զից, ո­րը թռչուն­նե­րին փո­խան­ցում է 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ը: Տի­զը կա­րող է փո­խան­ցել ո­րոշ ախտա­ծին ռի­կետ­ցիա­ներ, ման­րէ­ներ, հե­մոս­պո­րիդ­ներ:

­ՑԵՂ AԼՄԷՕԱAՏՍՏ Ք. ՏՇՒՍԼZԷ, 1941

4lՄօօոaՏսՏ laհօrօոՏւՏ Ա6ստaոո, 1908. տա­րած­ված է Դաղս­տա­նի նա­խալեռ­նային շրջան­նե­րում, Ա­նդրկով­կա­սում (Հա­յաս­տա­նում հիմ­նա­կա­նում հանդի­պում է Ա­րա­րա­տյան դաշ­տա­վայ­րում (քար­տեզ 6)), Ղա­զախս­տա­նում, Ո­ւզբեկստա­նում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ղա­զախս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ի­րանում, Աֆ­ղանս­տա­նում, Պա­կիս­տա­նում, Թուր­քիա­յում և այլ ե­րկր­նե­րում: Տզին բնո­րոշ լանդ­շաֆտ են հա­մար­վում նա­խա­լեռ­նային և լեռ­նային տա­փաս­տանային և ա­նա­պա­տային գո­տի­նե­րը: Հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում են տե­ղա­փոխվող ա­նա­սուն­նե­րի վրա: Բնա­կան վայ­րե­րում տի­զը հազ­վա­դեպ է հան­դի­պում: 4. /aհօr6ոՏ/Տ-ն հիմ­նա­կա­նում մա­կա­բու­ծում է ոչ­խար­նե­րի վրա, հազ­վա­դեպ է հան­դի­պում այլ գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րի վիա:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. 4. /aհօr6ոՏ/Տ-ն ա­ռա­ջաց­նում է գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րի, մաս­նա­վո­րա­պես՝

Տ­զեր | 55

ոչ­խար­նե­րի սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն: Տզի թու­քը թու­նա­վոր է, և նրա մա­կա­բու­ծումը ա­ռա­ջաց­նում է ոչ­խար­նե­րի զանգ­վա­ծային կաթ­վա­ծա­հա­րու­թյուն: Փորձ­նակա­նում այս տզերն ըն­դու­նում և պահ­պա­նում են Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիան, տուլա­րե­միայի ման­րէն, բրու­ցե­լո­զը, մանր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի հե­մոս­պո­րիդիա­նե­րը: Սե­ռա­հա­սուն տզերն ու­նակ են բնա­կան պայ­ման­նե­րում դա­բա­ղով հի­վանդ կեն­դա­նուց ա­րյուն կլա­նել և եր­կար ժա­մա­նակ պահ­պա­նել հա­րու­ցիչն ի­րենց ա­ղի­նե­րում՝ դրա­նով դառ­նա­լով դա­բա­ղի վա­րակ­ման աղ­բյուր:

­ՑԵՂ ՕՔԱԼTՒՕՕՕՔՕՏ KՕՇՒ, 1844

ՕrուէհօժօrօՏ (4lօՇէօrօեւսՏ) ՇօուՇօքՏ Շa6ո65էriոi, 1890. հայտ­նի է Ղրի­մում, Ա­նդրկով­կա­սում, Ղա­զախս­տա­նում, Թուրք­մենս­տա­նում, Ղր­ղըզս­տա­նում, Տա­ջիկստա­նում, Ի­րա­նում, Հնդ­կաս­տա­նում, Հոր­դա­նա­նում, Ի­տա­լիա­յում, Իսպա­նիա­յում, Ֆրան­սիա­յում և այլ ե­րկր­նե­րում: Տի­զը բնակ­վում է չոր տա­փաստան­նե­րում և ա­նա­պատ­նե­րում՝ թաքն­վե­լով ա­ռա­վել բարձր խո­նա­վու­թյամբ միկ­րո­բի­ո­տո­պե­րում: Հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում է թռչուն­նե­րի հո­ղա­փոր բներում: Շատ ե­րկր­նե­րում Օ. Շօո/Շ6քՏ-ը հան­դի­պում է գոր­շա­կա­պույտ ա­ղավ­նու՝ Շօ/սոԵa //v/a-ի, վրա: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում հան­դի­պում է քա­րային և կա­վաշեն հա­վա­նոց­նե­րում 4rցaՏ ք6rՏ/ՇսՏ և 4. vս/ցar/Տ տզե­րի հետ հա­մա­տեղ: Տզի նիմ­ֆային զար­գա­ցումն ըն­թա­նում է 7 փու­լով, ը­նդ ո­րում՝ նիմ­ֆայի I փու­լը չի սնվում, և փո­խա­կեր­պումն ըն­թա­նում է թր­թու­րի կող­մից սնված ա­րյան հաշվին: Նկատ­վում է նաև ձվադ­րում ա­ռանց նախ­նա­կան սնման: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. մար­դու հա­մար վտան­գա­վոր սպի­րո­խե­տայի փո­խան­ցող է: ՕrուէհօժօrօՏ (4lօՇէօrօեւսՏ) էalajօ Մar. ՇaքօոՏւՏ Ա6ստaոո, 1901. հայտ­նի է Ղրի­մում, Մեծ Բրի­տա­նիա­յում, Աֆ­րի­կա­յում, Ա­վստ­րա­լիա­յում, Նոր Զե­լանդիա­յում, Ա­մե­րի­կա­յում: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տի­զը հայտ­նա­բեր­վել է Ա­րարա­տի տա­րա­ծաշրջա­նում մայի­սի վեր­ջին, Ար­մա­շի ձկ­նա­բու­ծա­րա­նի տարած­քում, հա­վա­լուս­նի բնա­կու­թյան վայ­րե­րում (Ք6/6ՇaոսՏ Շr/ՏքսՏ Bruch): Տի­զը հայտ­նա­բեր­վել է նաև Եր­ևա­նի շրջա­կայ­քում (քար­տեզ 5):­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. փո­խան­ցում է մար­դու հա­մար ախ­տա­ծին սպի­րո­խե­տան, ո­րն ա­ռա­ջաց­նում է պարս­կա­կան կրկն­վող տիֆ: ՕՒոiէհօ4օՒօ5 (Քa7lօ75Խy6lla) 76ՒՒսՇօ5ս5 Օ|6ո6v, Տa55ս«հiո 6է Է6ոսk, 1934. տա­րած­ված է Կով­կա­սում, Մոլ­դո­վայի հա­րա­վում և Ո­ւկ­րաի­նա­յում, Կրաս­նո­դա­րում: Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել է Ա­րաքս և Հրազ­դան գե­տերի հո­վիտ­նե­րում (քար­տեզ 5): Տի­զը հար­մար­վել է նա­խա­լեռ­նային չո­րային

56 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

տա­փաս­տան­նե­րին: Ա­մե­նուր տե­ղա­կայ­վում են մեծ և փոքր տրա­մագ­ծով բներում (աղ­վե­սի, փոր­սու­ղի, կր­ծող­նե­րի, թռչուն­նե­րի, սո­ղուն­նե­րի): Հայտ­նի են մար­դու վրա սնվե­լու դեպ­քեր: Օ. v6rrսՇօՏսՏ-ը սո­վին դի­մա­կայե­լու ու­նա­կություն ու­նի: Տզի թր­թու­րը կա­րող է մնալ ա­ռանց սնվե­լու մինչև 320 օր, ի­սկ սեռա­հա­սուն տզե­րը` 3 տա­րի: Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. Օ. v6rrսՇօՏսՏ-ը հա­մար­վում է սպի­րո­խե­տայի փո­խան­ցող, ո­րը մար­դու մեջ ա­ռա­ջաց­նում է կրկն­վող տի­ֆի ծանր ձև: Ա­նդրկով­կա­սում տզի տե­ղա­կայման վայ­րե­րում այն շա­րու­նա­կում է մնալ մարդ­կանց ռե­կու­րե­նո­սի վա­րակման աղ­բյուր: ՕՒոiէհօ4օՒօ5 (1հ6Ւiօ4օՒօ5) alaՇէaցali5 Լ55aakjaո, 1936. տա­րած­ված է Ա­նդրկով­կա­սում: Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պում է Եր­ևա­նի գո­գա­հար­թու­թյու­նում, Հրազ­դան և Ա­րաքս գե­տե­րի հո­վիտ­նե­րում: Տի­զը տա­րած­ված է ա­նա­պատնե­րում և տա­փաս­տան­նե­րում մինչև ծ. մ. 1000 մ բարձ­րու­թյան վրա: Հար­մարված է հիմ­նա­կա­նում բնային կամ մանր կեն­դա­նի­նե­րի ժա­մա­նա­կա­վոր թաքստոց­նե­րին: Տզե­րը գե­րա­դա­սում են բարձր խո­նա­վու­թյամբ միկ­րոս­տա­ցիա­ներ: Գրանց­վել են մար­դուց սնվե­լու մի քա­նի դեպ­քեր: Տզի թր­թուր­նե­րի բարձր խտու­թյուն նկատ­վել է հու­լի­սի սկզբին, հու­նիս ա­մսվա ըն­թաց­քում նշ­վում է բարձր թվա­քա­նակ նիմ­ֆա­նե­րի զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում:­ Է­պի­զոո­տո­լո­գիա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը. փո­խան­ցում է մար­դու հա­մար ախ­տա­ծին սպի­րո­խե­տա­ներ: Գրանց­վել են տզից ժան­տախ­տի ման­րէ­ի ան­ջատ­ման դեպ­քեր: ­Մա­կա­բու­ծող պա­րա­զի­տա­ֆորմ տզե­րը է­վո­լ յու­ցի­ոն զար­գաց­ման ըն­թացքում ստեղ­ծել են կեն­սո­լոր­տային կապ ող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի հետ, ո­րի հիմ­քում գո­յա­նում է եր­կու տե­սա­կի` սնն­դային (տ­րո­ֆիկ) և տա­րա­ծա­կան (տոպիկ) կապ տի­րոջ, դրանց բնե­րի և այլ տե­ղաբ­նա­կեց­ման հետ: ­Մա­կա­բու­ծող պա­րա­զի­տա­ֆորմ տզե­րի տա­րած­վա­ծու­թյան տե­ղա­տա­րածքային կա­ռույ­ցը և բնա­կու­թյան ակ­տի­վու­թյան սե­զո­նային ըն­թաց­քը, ո­րոնք կախ­ված են հիմ­նա­կա­նում մի­ջա­վայ­րի բնա­կան և ան­թրո­պո­գեն գոր­ծոննե­րից, թույլ են տա­լիս Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում լանդ­շաֆ­տա­գո­տային սկզբուն­քով ստեղ­ծել տզե­րի տա­րած­վա­ծու­թյան պատ­կե­րը:

Տ­զեր | 57

Ա­ղ յու­սակ 4 ­Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նայի մա­կա­բու­ծող տզերն ը­ստ տե­րե­րի Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր Սո­ղուն­ներ

Օքհ/օո)ՏՏսՏ ոaէr/Շ/Տ

Naէr/x ոaէr/x (սո­վո­րա­կան լոր­տու), Մ/ք6ra /6Ե6է/ոa (գյուր­զա)

Օքհ/օո)ՏՏսՏ Տaսrarսո

N. ոaէr/x, ԼaՇ6rէa v/r/մ/Տ (կա­նաչ մո­ղես), Dar6vՏk/a Տax/Շօ/a (ժայ­ռային մո­ղես) Թռ­չուն­ներ

D6rոaո)ՏՏսՏ հ/rսոմ/ո/Տ

Է/rսոմօ rսՏէ/Շa (գյու­ղա­կան ծի­ծեռ­նակ), ՔaՏՏ6r մօո6Տէ/ՇսՏ (տ­նային ճնճ­ղուկ), 4/aսմa arv6ոՏ/Տ (դաշ­տային ար­տույտ)

D6rոaո)ՏՏսՏ քaՏՏ6r/ոսՏ

Ք. մօո6Տէ/ՇսՏ (տ­նային ճնճ­ղուկ)

D6rոaո)ՏՏսՏ ցa///ոa6

Ք. մօո6Տէ/ՇսՏ (տ­նային ճնճ­ղուկ), Ք6էrօո/a ք6էrօո/a (ժայ­ռային ճնճղուկ), Sturnus vulgaris (սո­վո­րա­կան սա­րյակ), Է. rսՏէ/Շa, Ք/քar/a r/քar/a (ա­ռափ­նյա ծի­ծեռ­նակ), ա­ղավ­նի և ըն­տա­նի հա­վեր

D6rոaո)ՏՏսՏ a/aսմa6

Շa/aոմr6//a ք/Տքօ/6էէa (մոխ­րա­գույն ար­տույտ)

4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ

Ք. մօո6Տէ/ՇսՏ

Օrո/էհօո)ՏՏսՏ Տ)/v/arսո 4ոմrօ/a6/aքՏ ՇaՏa//Տ

ՔarսՏ ոaյօr (մեծ ե­րաշ­տա­հավ) Ք. մօո6Տէ/ՇսՏ, Է. rսՏէ/Շa, Տ. vս/ցar/Տ, ԼarսՏ arց6ոէaէսՏ arո6ո/aՇսՏ (հայ­կա­կան ար­ծա­թա­փայլ ո­րոր), Շ)քՏ քս/vսՏ (ս­պի­տա­կա­գլուխ ան­գղի բնում), 4գս//a ք6ոոaէa (գա­ճաճ ա­րծ­վի բնում), ՕէսՏ ՏՇօքՏ (եվ­րո­պա­կան բվիկ)

Է)քօaՏք/Տ /սԵr/Շa (-Է)քօaՏք/Տ ոսr/ոսՏ)

4. ք6ոոaէa, Օ. ՏՇօքՏ

4///քհ/Տ Տ/Շս/սՏ

46ց)ք/սՏ ոօոaՇհսՏ (սև ան­գղ)

Էն­դո­մա­կա­բույծներ Տէ6rոօՏէօոa էսrմ/

Սո­վո­րա­կան սա­րյակ, սև կեռ­նեխ (ապ­րում են թռչուն­նե­րի քթանց­քե­րում)

Տէ6rոօՏէօոa Եrսx6//arսո

Սո­վո­րա­կան սա­րյակ

Տէ6rոօՏէօոa Շօօr6ոaո/

Խ6rօքՏ aքaՏէ6r (ոս­կե­գույն մեղ­վա­կեր)

58 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր

Տէ6rոօՏէօոa հ/rսոմ/ո/Տ

Գյու­ղա­կան ծի­ծեռ­նակ, քա­ղա­քային ծի­ծեռ­նակ

Տէ6rոօՏէօոa /aո/օrսո

Սև­ճա­կատ շամփ­րուկ

Քէ//օո)ՏՏսՏ քr/ոց////Շօ/a

Սո­վո­րա­կան սա­րյակ

Քէ//օո)ՏՏսՏ ոօէaՇ///a6

Սո­վո­րա­կան սա­րյակ, սպի­տակ խաղտտ­նիկ

Քէ//օո)ՏՏսՏ /aո//

Կարմ­րա­գլուխ շամփ­րուկ, ժու­լան, սև­ճա­կատ շամփ­րուկ

Քէ//օո)ՏՏսՏ ոսՏՇ/Շaքa6

Մոխ­րա­գույն ճան­ճորս

Քէ//օո)ՏՏսՏ /սՇ/ո/a6

Սո­վո­րա­կան սո­խակ, սո­վո­րա­կան սա­րյակ

Քէ//օո)ՏՏսՏ ոսմսՏ

Տ­նային ճնճ­ղուկ

N6օո)ՏՏսՏ Շaք6ոՏ/Տ

Դաշ­տային ձիաթռչ­նակ, մար­գա­գետ­նային ձիաթռչ­նակ Կարմ­րա­գլուխ շամփ­րուկ

N6օո)ՏՏսՏ 6ոԵ6z/za6

Ս­ևա­գլուխ դրախ­տա­պան

Լar/ո)ՏՏսՏ օrԵ/Շս/ar/Տ

Ս­պի­տա­կաթև ջրա­ծի­ծառ Կաթ­նա­սուն­ներ ­Մի­ջա­տա­կեր­ներ

Լa6/aքՏ a/ց6r/ՇսՏ

Հո­ղա­փո­րիկ

Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/

Հո­ղա­փո­րիկ, խլուրդ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ Շr/Շ6է/

Հո­ղա­փո­րիկ

Օrո/էհօո)ՏՏսՏ ԵaՇօէ/

Հո­ղա­փո­րիկ

4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ

Հո­ղա­փո­րիկ

ՔrօՇէօ/a6/aքՏ ք)ցոa6սՏ

Հո­ղա­փո­րիկ Չղ­ջիկ

Տ­զեր | 59 Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր

Է)ոմհօv6ո/a 6սr)a//Տ

Մե­հե­լի պայ­տա­քիթ, մեծ պայ­տա­քիթ, սրա­կանջ գի­շե­րաչղ­ջիկ, սո­վո­րա­կան եր­կա­րաթև չղ­ջիկ

Տք/ոէսrո/x ո)օէ/

Մե­հե­լի պայ­տա­քիթ, մեծ պայ­տա­քիթ, սրա­կանջ գի­շե­րաչղ­ջիկ, սո­վո­րա­կան եր­կա­րաթև չղ­ջիկ, մեծ գի­շե­րաչղ­ջիկ

Տք/ոէսrո/x քՏ/

Սո­վո­րա­կան եր­կա­րաթև չղ­ջիկ, կու­լի փոք­րաչղ­ջիկ

Քaraք6r/ց//ՏՇհrսՏ rհ/ոօ/օքհ/ոսՏ

Մե­հե­լի պայ­տա­քիթ, սրա­կանջ գի­շե­րաչղ­ջիկ, մեծ պայ­տա­քիթ, փոքր պայ­տա­քիթ

IՇհօrօո)ՏՏսՏ ՏՇսէaէսՏ

Մեծ պայ­տա­քիթ

ԽaՇrօո)ՏՏսՏ ցraոս/օՏսՏ

Ս­րա­կանջ գի­շե­րաչղ­ջիկ, մեծ գի­շե­րաչղ­ջիկ, մեծ պայ­տա­քիթ, Մե­հե­լի պայ­տա­քիթ, սո­վո­րա­կան եր­կա­րաթև չղ­ջիկ, կու­լի փոք­րաչղ­ջիկ

ԽaՇrօո)ՏՏսՏ kօ/6ոaէ//

Թար­թի­չա­վոր կամ Նատ­տե­րե­րի գի­շե­րաչղ­ջիկ

ԽaՇrօո)ՏՏսՏ rհ/ոօ/օքհ/

Մեծ պայ­տա­քիթ, մեծ գի­շե­րաչղ­ջիկ

Տէ6aէօո)ՏՏսՏ Տք/ոօՏսՏ

Թ­զուկ փոք­րաչղ­ջիկ, սրա­կանջ գի­շե­րաչղ­ջիկ, Eptesicus serotinus

Տէ6aէօո)ՏՏսՏ ք6r/Ե/6քհarսՏ

Թար­թի­չա­վոր կամ Նատ­տե­րե­րի գի­շե­րաչղ­ջիկ, կու­լի փոք­րաչղ­ջիկ Գի­շա­տիչ­ներ

Էa6ոօ/a6/aքՏ ց/aՏցօտ/

Ա­քիս

Էa6ոօ/a6/aքՏ /օոց/ք6Տ

Սո­վո­րա­կան աղ­վե­սի բնանց­քե­րում

Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/

Ա­քիս Կր­ծող­ներ

ԽaՇrօՇհ6/6Տ ց/aԵ6r

Սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

ԽaՇrօՇհ6/6Տ ոaէr/սՏ

Ան­տա­ռային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան համստեր, հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տա­մուկ, ջրառ­նետ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ

Օ/օքaՇհ)Տ ցօ/սԵ6v/

Ան­տա­ռային մուկ, թփու­տային դաշ­տա­մուկ, ձնային դաշ­տա­մուկ

60 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր

Է)քօaՏք/Տ ո//6Տ

Ան­տա­ռային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան համստեր, գորշ համստերիկ, տնային մուկ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, մի­ջօ­րեա­կան ա­վազամուկ, փոք­րա­սիա­կան ա­վա­զա­մուկ

Է)քօaՏք/Տ aՇս/6/ք6r

Անդրկով­կա­սյան համստեր, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, հասարա­կա­կան դաշ­տա­մուկ, գորշ համստե­րիկ

Է)քօaՏք/Տ հ6Տ6/հaսՏ/

Գորշ համստե­րիկ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

Է)քօaՏք/Տ /սԵr/Շa

Գորշ համստե­րիկ

Է)քօaՏք/Տ քra6Տէ6rոa//Տ (-Է)քօaՏք/Տ ոօ///)

Սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

4ոմrօ/a6/aքՏ ՏarմօսՏ

Անդրկով­կա­սյան համստեր, լեռ­նային կույր­մուկ

4ոմrօ/a6/aքՏ ՇaՏa//Տ

Տ­նային մուկ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ

4ոմrօ/a6/aքՏ քaհr6ոհօ/z/

Ան­տա­ռային մուկ, սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ, փոք­րա­սիա­կան ա­վա­զա­մուկ, ան­դրկով­կա­սյան համստեր

Էa6ոօ/a6/aքՏ ց/aՏցօտ/

Լեռ­նային կույր մուկ, տնային մուկ, ան­տա­ռային մուկ, անդրկով­կա­սյան համստեր, փոք­րա­սիա­կան և պարս­կա­կան ա­վազամկներ, ջրառ­նետ, սո­վո­րա­կան, հա­սա­րա­կա­կան և թփուտային դաշ­տամկ­ներ

Էa6ոօ/a6/aքՏ aոմrօց)ոսՏ

Պարս­կա­կան, փոք­րա­սիա­կան և վի­նոգ­րա­դո­վի ա­վա­զամկ­ներ, տնային և ան­տա­ռային մկ­ներ, լեռ­նային և փոքր ճա­գա­րամկ­ներ

Էa6ոօ/a6/aքՏ ՇսԵ///Տ

Պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, լեռ­նային ճա­գա­րա­մուկ, գորշ համստե­րիկ

Էa6ոօ/a6/aքՏ /օոց/ք6Տ

Պարս­կա­կան, վի­նոգ­րա­դո­վի, փոք­րա­սիա­կան և մի­ջօ­րեական ա­վա­զամկ­ներ, տնային մուկ, լեռ­նային ճա­գա­րա­մուկ, գորշ համստե­րիկ

Էa6ոօ/a6/aքՏ 6//օԵ//

Լեռ­նային կույ­րամկ­նիկ, վի­նոգ­րա­դո­վի ա­վա­զա­մուկ

Էս/a6/aքՏ ՏէaԵս/ar/Տ

Սո­վո­րա­կան, թփու­տային, ձնային և հա­սա­րա­կա­կան դաշտամկներ, տնային և ան­տա­ռային մկ­ներ, պարս­կա­կան, միջօ­րեա­կան, վի­նոգ­րա­դո­վի և փոք­րա­սիա­կան ա­վա­զամկներ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստեր­ներ, ան­տա­ռային մուկ, ջրառնետ, լեռ­նային ճա­գա­րա­մուկ, լեռ­նային կույ­րա­մուկ

Տ­զեր | 61 Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր

Լa6/aքՏ ոսr/Տ

Ջ­րառ­նետ, տնային և ան­տա­ռային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան համստեր, սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

Լa6/aքՏ a/ց6r/ՇսՏ

Ան­տա­ռային և տնային մկ­ներ, գորշ համստե­րիկ, փոք­րա­սիա­կան ա­վա­զա­մուկ

Լa6/aքՏ յ6էէոar/

Գորշ համստե­րիկ, ան­տա­ռային մուկ, սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ, մի­ջօ­րեա­կան ա­վա­զա­մուկ, ան­տա­ռային քնա­մոլ

Լa6/aքՏ ք/է)ո)մ/Տ

Թ­փու­տային և սո­վո­րա­կան դաշ­տամկ­ներ, ան­տա­ռային մուկ

Լa6/aքՏ հ//ar/Տ

Սո­վո­րա­կան, հա­սա­րա­կա­կան, թփու­տային և ձնային դաշ­տամկներ, ջրառ­նետ, գորշ համստե­րիկ

Լa6/aքՏ aց///Տ

Ան­տա­ռային և տնային մկ­ներ, գորշ համստե­րիկ, մի­ջօ­րեա­կան, սո­վո­րա­կան և հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տամկ­ներ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ

Է)ք6r/a6/aքՏ arva//Տ

Սո­վո­րա­կան և թփու­տային դաշ­տա­մուկ

Է)ք6r/a6/aքՏ aոքհ///ԵսՏ

Ջ­րառ­նետ

Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/

Ան­տա­ռային և տնային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստերիկ­ներ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, լեռ­նային կույ­րա­մուկ, անտա­ռային քնա­մոլ, սո­վո­րա­կան և հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տա­մուկ

Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/քօrո6Տ

Սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

Էa6ոօցaոaՏսՏ հ/rՏսէսՏ

Ան­տա­ռային մուկ

Էa6ոօցaոaՏսՏ հ/rՏսէօՏ/ո///Տ

Ան­տա­ռային մուկ

Էa6ոօցaոaՏսՏ Եr6ց6էօva6

Ան­տա­ռային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան համստեր, լեռ­նային կույ­րամուկ, սո­վո­րա­կան և հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տամկ­ներ, փոք­րա­սիական գետ­նաս­կ յուռ

Օrո/էհօո)ՏՏսՏ ԵaՇօէ/

Ան­տա­ռային մուկ, հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տա­մուկ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ քaս//

Ան­տա­ռային քնա­մոլ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ց6օrց/օսՏ

Լեռ­նային կույ­րա­մուկ, փոք­րա­սիա­կան գետ­նաս­կ յուռ, տնային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստեր­ներ, հա­սա­րա­կա­կան դաշ­տա­մուկ

62 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Մա­կա­բույծնե­րը և բնային բնա­կիչ­նե­րը

Տեր

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ /ՏaԵ6///ոսՏ

Ան­տա­ռային քնա­մոլ, ան­տա­ռային մուկ, գորշ համստեր, պարսկա­կան ա­վա­զա­մուկ, սո­վո­րա­կան, հա­սա­րա­կա­կան, ձնային և թփու­տային դաշ­տամկ­ներ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ Շr/Շ6է/

Փոք­րա­սիա­կան գետ­նաս­կ յուռ, լեռ­նային ճա­գա­րա­մուկ, լեռ­նային կույ­րա­մուկ, տնային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստե­րիկ, պարս­կա­կան, փոք­րա­սիա­կան և մի­ջօ­րեա­կան ա­վա­զամկ­ներ, սո­վո­րա­կան, հա­սա­րա­կա­կան և ձնային դաշ­տամկ­ներ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ո6r/մ/aոսՏ

Պարս­կա­կան, վի­նոգ­րա­դո­վի և փոք­րա­սիա­կան ա­վա­զամկ­ներ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ /aէ/ՏՇսէaէսՏ (- Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ոսՏՇս//)

Մոխ­րա­գույն առ­նետ, տնային և ան­տա­ռային մուկ, գորշ համստե­րիկ, պարս­կա­կան և մի­ջօ­րեա­կան ա­վա­զամկ­ներ, սո­վորա­կան, հա­սա­րա­կա­կան և ձնային դաշ­տամկ­ներ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ցսմaսr/ՇսՏ

Սո­վո­րա­կան և ձնային դաշ­տամկ­ներ

4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaո)ցս/ո6սՏ

Տ­նային և ան­տա­ռային մկ­ներ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստերիկ­ներ, պարս­կա­կան ա­վա­զա­մուկ, ձնային դաշ­տա­մուկ

ՔrօՇէօ/a6/aքՏ ք)ցոa6սՏ

Ան­տա­ռային մուկ, ան­դրկով­կա­սյան և գորշ համստե­րիկ, սո­վորա­կան, հա­սա­րա­կա­կան և թփու­տային դաշ­տամկ­ներ

­ՄԱ­ԿԱ­ԲՈՒ­ԾՈՂ ՏԶԵ­ՐԻ ՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ:

­ՄԱ­ԿԱ­ԲՈՒ­ԾՈՂ ՏԶԵ­ՐԻ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ ՀՈ­ՂԱՅԻՆ

ՑԵ­ՆՈԶ­ՆԵ­ՐՈՒՄ

­ ա­կա­բու­ծող տզե­րի կեն­սա­կեր­պը և բնակ­վե­լու վայ­րը բա­վա­կա­նին տարՄ բեր են. ապ­րում և հան­դի­պում են հո­ղի, ան­տա­ռային փռո­ցա­շեր­տի, կոմպոս­տի, թրի­քի մեջ, ծտե­րի բնե­րում, մանր կաթ­նա­սուն­նե­րի և բույ­սե­րի վրա: Չնա­յած նրան, որ մա­կա­բու­ծող տզե­րը հան­դի­պում են տար­բեր ցե­նոզ­նե­րում՝ զբա­ղեց­նե­լով ո­րո­շա­կի ապ­րե­լա­վայր, դրանց մեծ մա­սը նա­խընտ­րում է հողային կեն­սա­վայ­րե­րը: Հան­դի­սա­նա­լով ա­նող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի հողաբ­նակ բազ­մա­քա­նակ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից մե­կը՝ մա­կա­բու­ծող տզե­րը ո­րոշա­կի դեր են խա­ղում հո­ղա­գո­յաց­ման, կար­գա­վոր­ման, ի­նչ­պես նաև հո­ղային և վեր­հո­ղային ցե­նոզ­նե­րում տզե­րի ա­ռան­ձին խմբե­րի և այլ ա­նող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի միջև հա­րա­բե­րակ­ցու­թյան պահ­պան­ման գոր­ծում: Հո­ղաբ­նակ մա­կա­բու­ծող տզե­րի մեծ մա­սը գի­շա­տիչ­ներ են, ո­րոնք ու­նեն մեծ դե­րա­կա­տարում նե­մա­տոդ­նե­րի, մի­ջատ­նե­րի ձվե­րի և թր­թուր­նե­րի ո­չն­չաց­ման մեջ: Տզե­րի

Տ­զեր | 63

ո­րոշ խմբե­րի կե­րակր­ման օբյեկտ­նե­րի հե­տա­զոտ­ման ար­դյուն­քում հա­ջող­վել է հաս­տա­տել գի­շա­տիչ մա­կա­բու­ծող տզե­րի վար­քագ­ծային ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­նե­րը, ո­րոնք հաս­տատ­ված են տե­սո­ղա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րով: Այս հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը վկա­յում են հո­ղային ցե­նոզ­նե­րում վնա­սա­կար օր­գանիզմ­նե­րի ո­չն­չաց­ման գոր­ծում մա­կա­բու­ծող տզե­րի մեծ նշա­նա­կու­թյան մասին: Հո­ղի մեջ գի­շա­տիչ տզե­րը նվա­զեց­նում են ի­րենց զո­հե­րի թվա­քա­նա­կը, ի­սկ ո­րոշ դեպ­քե­րում՝ այլ գի­շա­տիչ տզե­րի:

­ՀԱՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ՖԱՈՒ­ՆԱՅՈՒՄ ՄԱ­ԿԱ­ԲՈՒ­ԾՈՂ ՏԶԵՐԻ

ՀԱՄԱ­ՃԱ­ՐԱ­ԿԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ և Է­ՊԻ­ԶՈՈ­ՏՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ

ՆՇԱՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

Տ­զե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը բույ­սե­րի, կեն­դա­նի­նե­րի և մար­դու մա­կա­բույծներ են:­ Իք­սո­դային, գա­մա­զային և ար­գա­սային տզե­րը մի շարք հի­վան­դու­թյուննե­րի փո­խան­ցող­ներ են: Ո­րոշ զրա­հա­վոր տզեր հա­մար­վում են կեն­դա­նի­ների ե­րի­զոր­դային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի մի­ջան­կ յալ տե­րեր: Ամ­բա­րային տզերն ախ­տա­հա­րում են պա­րե­նամ­թեր­քի պա­շար­նե­րը: Տզե­րի ար­տա­թո­րան­քով վարակ­ված սնուն­դը կորց­նում է իր սնն­դային հատ­կու­թյուն­նե­րը և ա­ռա­ջաց­նում ստա­մոք­սաա­ղի­քային հա­մա­կար­գի հի­վան­դու­թյուն­ներ, ա­լեր­գիկ եր­ևույթ­ներ: Տզե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ հա­րու­ցում են մե­ղու­նե­րի ա­ռան­ձին հի­վան­դու­թյուն­ներ: Ո­րոշ տզեր օգ­տա­կար են. մաս­նակ­ցում են հո­ղա­գո­յաց­մա­նը: Ֆի­տո­սե­իդ տզերը ո­չն­չաց­նում են բույ­սե­րի ո­րոշ վնա­սա­տու­նե­րի:­ Իք­սո­դային տզե­րը վա­րա­կիչ և մա­կա­բու­ծային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի պահպա­նող­ներ և փո­խան­ցող­ներ են: Դրանք տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի, տու­լա­րե­միայի, տզային ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են, բա­ցի դրա­նից, Ixodidae ըն­տա­նիքի տար­բեր տե­սակ­ներն ու­նեն մեծ դեր ժան­տախ­տի ման­րէ­ի պահ­պան­ման գոր­ծում: Իք­սո­դային տզե­րի շատ տե­սակ­ներ ըն­տա­նի և վայ­րի կաթ­նա­սուն­ների հի­վան­դու­թյուն­նե­րի մաս­նա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներ են: Դրանք նաև խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի սպի­րո­խե­տո­զի փո­խան­ցող­ներ են: Իք­սո­դային տզե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը շատ մեծ է: Տզե­րի շատ մա­կա­բու­ծող տե­սակ­ներ մարդ­կանց հետ շփ­ման ժա­մա­նակ կա­րող են հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցող­ներ հան­դի­սա­նալ: Դրանք շատ մեծ դեր ու­նեն վի­րուս­նե­րի, ռի­կետ­ցիա­նե­րի, ա­նապ­լազ­մա­նե­րի, ման­րէ­նե­րի, պի­րոպ­լազ­մա­ների, սպի­րո­խետ­նե­րի շատ տե­սակ­նե­րի պահ­պան­ման և փո­խանց­ման գոր­ծում: ­Վի­րուս­ներ. Իք­սո­դային տզերն ար­բո­վի­րու­սային վա­րակ­նե­րի փո­խանցող­ներ ե­ն։ Դրանց մի­ջո­ցով տա­րած­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րից է տզային

64 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

էն­ցե­ֆա­լի­տը: Տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րու­ցի­չը նեյ­րոտ­րոպ վի­րուս է, ո­րը պատկա­նում է b ան­տի­գե­նային խմբին: Այն փո­խանց­վում է տա­րա­փոխ­ման ճա­նապար­հով (տ­րանս­մի­սիվ)` իք­սո­դային տզե­րի մի­ջո­ցով, և ա­լի­մեն­տար ճա­նապար­հով` հում կաթ օգ­տա­գոր­ծե­լիս: Տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րուց­չի հիմ­նա­կան փո­խան­ցող­ներ են Ixօմ6Տ ք6rՏս/ՇaէսՏ և Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ տե­սակ­նե­րի տզե­րը: Ixօմ6Տ ք6rՏս/ՇaէսՏ-ը տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի ար­ևե­լ յան ձևի փո­խան­ցող է (հի­վան­դության տայ­գային ձևը հիմ­նա­կա­նում ա­վարտ­վում է մահ­վան ել­քով), ի­սկ Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ-ը ա­րևմ­տյան ձևի փո­խան­ցող է, ո­րն ու­նի հի­վան­դու­թյան թեթև ըն­թացք: Հա­րու­ցի­չի ա­րևմ­տյան և ար­ևե­լ յան շտամ­նե­րի տար­բե­րու­թյու­նը պարզ­վել է շճա­բա­նա­կան և կեն­սա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի մի­ջո­ցով: Ixօմ6Տ Շr6ոս/aէսՏ-ի, Ixօմ6Տ էr/aոցս//Շ6քՏ-ի և այլ տե­սակ­նե­րում հայտ­նա­բերվել է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի սպոն­տան վա­րա­կակ­րու­թյուն, և դրանք ո­րո­շա­կի դեր ու­նեն է­պի­զոո­տիկ պրո­ցե­սում: Իք­սո­դային տզե­րը մշ­տա­կան կապ ու­նեն գա­րուն-ա­մա­ռային էն­ցե­ֆա­լի­տի, ել­քային մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րու­ցիչ­ների շրջա­նա­ռու­թյան հետ, դրան­ցում բա­ցա­կա­յում է խիստ տե­սա­կային յու­րահատ­կու­թյունն ար­բո­վի­րուս­նե­րով վա­րակ­վե­լիս: ­Ռի­կետ­ցիա­ներ. տզե­րը ոչ միայն ռի­կետ­ցիա­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են, այլ նաև պա­հոց­ներ` նպաս­տե­լով հե­տա­գա սե­րունդ­նե­րին հա­րու­ցի­չի տա­րա­փոխիկ փո­խանց­մա­նը: Ռի­կետ­ցիա­նե­րը (Rickettsiaceae ըն­տա­նիք Rickettsiales կարգ), ո­րոնք կապ­ված են տզե­րի հետ, բա­ժան­վում են ե­րեք տի­պի` Rickettisieae, Ehrlichieae, Wolbachieae: Մար­դու հա­մար պա­թո­գեն են հա­մար­վում Rickettsia (են­թա­ցեղ` Rickettsia, Dermacentroxenus, Zinsseza) և Coxiella ցե­ղե­րը: Տ­զե­րի հետ սերտ կապ ու­նեն Dermacentroxenus են­թա­ցե­ղի տե­սակ­նե­րը, ո­րոնք բծա­վոր տեն­դի խմբի ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի հա­րու­ցիչ­ներ են, և Շօx/6//a Եսrո6է//-ն, ո­րը Քյու տեն­դի հա­րու­ցիչ է: Ehrlichia և Cowdria (Ehrlichieae) ցե­ղին են պատ­կա­նում ցած­րա­կարգ կապիկ­նե­րի, սմ­բա­կա­վոր­նե­րի և գի­շա­տիչ­նե­րի ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րը: Աֆ­րի­կա­յում հայտ­նի Շօտմr/a rսո/ոaոէսո տե­սա­կը խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նասուն­նե­րի սր­տի ջր­գո­ղու­թյան հա­րու­ցիչ է, ո­րը փո­խանց­վում է Amblyomma ցեղի տզե­րի կող­մից: Էհ//Շհ/a Շaո/Տ-ը մա­կա­բու­ծում է շնե­րի մո­նո­ցիտ­նե­րում և փո­խանց­վում է Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ Տaոցս/ո6սՏ տզե­րի մի­ջո­ցով: Ա­ն­գլիա­յում Էհ//Շհ/a քհaցօՇ)էօքհ//a-ն ոչ­խար­նե­րի մեջ ա­ռա­ջա­ցող հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ է, ո­րը փո­խանց­վում է Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ տե­սա­կի տզե­րի մի­ջո­ցով: Wolbachieae ըն­տա­նի­քի մեջ միա­վոր­ված են տե­սակ­ներ, ո­րոնք մա­կա­բուծում են մի­ջատ­նե­րի և տզե­րի վրա, ի­սկ Wolbacia ցե­ղին պատ­կա­նող տե­սակնե­րը հան­դի­պում են իք­սո­դային և ար­գա­սային տզե­րի մոտ: ­Ժայ­ռոտ լեռ­նային տեն­դի հա­րու­ցի­չը` Ք/k6էէՏ/a (D6rոaՇ6ոէrօ/ոսՏ) r/Շk6էէՏ/-ն, լայն տա­րած­ված է Ա­Մ Ն-ո­ւմ, Մեք­սի­կա­յում և Կա­նա­դա­յում: Այդ հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող­ներն են D6rոaՇ6ոէօr var/aԵ///Տ և D. aոմ6rՏօո/ տզե­րը: Կր­ծող­նե­րի

Տ­զեր | 65

մոտ հա­րու­ցի­չի շրջա­նա­ռու­թյա­նը մաս­նակ­ցում են Haemaphysalis, Dermacentor և Amblyomma ցե­ղե­րի տզե­րը: Վա­րա­կու­մը կա­տար­վում է վա­րակ­ված «­մա­քուր» տզե­րի մի­ջո­ցով, ե­րբ դրանք սնվում են ռի­կետ­ցիա­նե­րով վա­րակ­ված կեն­դանի­նե­րի ա­րյու­նով, տրան­սօ­վալ ճա­նա­պար­հով և վա­րակ­ված ա­րու­նե­րի սերմնա­հե­ղու­կի մի­ջո­ցով: Ռի­կետ­ցիա­նե­րը, ո­րոնք ան­ցնում են տզի օր­գա­նիզմ, միջին ա­ղի­քի բջիջ­նե­րում ին­տեն­սիվ բազ­մա­նում են և ներ­թա­փան­ցում հե­մո­լիմֆա: Հե­մո­լիմ­ֆայից ռի­կետ­ցիա­ներն ան­ցնում են բո­լոր օր­գան հա­մա­կար­գեր` թքա­գեղ­ձեր, ձվա­րան­ներ, մկա­նային և նյար­դային հյուս­վածք­ներ: Հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցու­մը կա­տար­վում է վա­րակ­ված տզի թքի մի­ջո­ցով: Հա­րա­վային և Արևե­լ յան Աֆ­րի­կա­յում, նախ­կին ԽՍՀՄ-ի Սև­ծո­վ յան և Մի­ջերկ­րա­ծո­վ յան հատվա­ծում տա­րած­ված են տզային բծա­վոր տեն­դի խմբին պատ­կա­նող ռի­կետցիա­նե­րը` Ք/Շk6էէՏ/a (D6rոaՇ6ոէrօx6ոսՏ) Շօոօr/, ո­րոնց փո­խան­ցող են Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ Տaոցս/ո6սՏ, Ք. aքք6ոմ/Շս/aէսՏ, Ք. Տ/ոսՏ, Էa6ոaքհ)Տa//Տ /6aՇհ//, 4ոԵ/)օոոa հ6Եra6սո և այլ տե­սա­կի տզեր: Ք. (D.) Տ/Ե/r/ՇսՏ-ը Հյու­սի­սային Ա­սիա­յում տզային բծա­վոր տի­ֆի հա­րու­ցիչն է և տա­րած­ված է հե­ռա­վոր Ար­ևել­քից մինչև Ղա­զախս­տան և Ղր­ղըզս­տան: Ք. (D.) Տ/Ե/r/ՇսՏ-ի փո­խան­ցող­ներ են D6rոaՇ6ոէօr ոսէէa///, D. Տ//տarսո, D. ոarց/ոaէսՏ, D. ք/ՇէսՏ, Էa6ոaքհ)Տa//Տ ՇօոՇ/ոոa, Է. քսոՇէaէa և այլ տե­սա­կի տզեր, ի­սկ պա­հոց­ներ՝ կր­ծող­նե­րի շատ տե­սակ­ներ: Քյու տեն­դի բնա­կան օ­ջախ­ներն ու­նեն լայն տա­րած­վա­ծու­թյուն: Բ­նա­կան ռի­կետ­ցիակ­րու­թյուն (Շօx/6//a Եսrո6է/` Քյու տեն­դի հա­րու­ցիչ) հայտ­նա­բեր­վել է նախ­կին ԽՍՀՄ-ի տա­րած­քում մոտ 20 տե­սա­կի իք­սո­դային և 3 տե­սա­կի ար­գա­սային տզե­րի մեջ: Քյու տեն­դի օ­ջախ­նե­րը հար­մար­ված են շատ տար­բեր լանդ­շաֆտ­նե­րի: Ո­ւկ­րաի­նայի, Վրաս­տա­նի, Ա­դրբե­ջա­նի ան­տառային օ­ջախ­նե­րում հիմ­նա­կան փո­խան­ցող­ներ են Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ և I. էr/aոցս//Շ6քՏ տե­սա­կի տզե­րը: ­Հա­րա­վային Աֆ­րի­կա­յում «­սիմ­բի­ո­տիկ» ռի­կետ­ցիա­նե­րի մշ­տա­կան առ­կայու­թյու­նը Rhipicephalus ցե­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի շրջա­նում հայտ­նի են ե­ղել դեռ նա­խորդ դա­րից: Հե­տա­գա­յում այդ ռի­կետ­ցիա­նե­րը շատ ե­րկր­նե­րում հայտ­նա­բեր­վել են իք­սո­դային և ար­գա­սային տզե­րի օր­գա­նիզմ­նե­րում: Այս միկ­րոօր­գա­նիզմ­նե­րի ման­րակր­կիտ ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը ցույց է տվել, որ դրանք Wolbachia ցե­ղին պատ­կա­նող ռի­կետ­ցիա­ներ են: Այս ռի­կետ­ցիա­նե­րը հայտ­նա­բեր­վել են միայն տզի բջ­ջի ցի­տոպ­լազ­մա­յում, սրանք չեն ար­մա­տավոր­վում կո­րի­զում և չեն ա­ռա­ջաց­նում տե­սա­նե­լի փո­փո­խու­թյուն­ներ: Հայտնա­բեր­վել է «­սիմ­բի­ո­տիկ» ռի­կետ­ցիա­նե­րի մշ­տա­կան առ­կա­յու­թյու­նը I. r/Շ/ոսՏ, D6rոaՇ6ոէօr ոarց/ոaէսՏ, Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ ԵսrՏa տզե­րի օր­գա­նիզ­մում:­ Ա­նապ­լազ­մա­ներ. ա­նապ­լազ­մա­նե­րը խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի, ոչ­խար­նե­րի, այ­ծե­րի ա­րյան մեջ մա­կա­բու­ծող տեն­դային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­ներ են, ո­րոնք փո­խանց­վում են իք­սո­դային տզե­րի մի­ջո­ցով: Այս հարու­ցի­չը լայ­նո­րեն տա­րած­ված է նախ­կին ԽՍՀՄ տա­րած­քում: Այժմ հայտ­նի են

66 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

իք­սո­դային տզե­րի 21 և ար­գա­սային տզե­րի 1 տե­սակ, ո­րոնք ա­նապ­լազ­մա­ների փո­խան­ցող­ներ են: Իք­սո­դային տզե­րը գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան մի­ջո­ցով տա­րած­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են: ­Ման­րէ­ներ. իք­սո­դային տզե­րը մեծ դեր ու­նեն տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չի` FraոՇ/Տ6//a էս/ar6ոՏ/Տ-ի պահ­պան­ման և փո­խանց­ման գոր­ծում: Նախ­կին ԽՍՀՄ տա­րած­քում հայտ­նի են 17 տե­սա­կի իք­սոդ­ներ, ո­րոն­ցում հայտ­նա­բեր­ված է տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չի սպոն­տան վա­րա­կակ­րու­թյուն: Իք­սո­դային և ար­գասային տզե­րի մի­ջին ա­ղի­քի պա­տե­րի բջիջ­նե­րում տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչն ին­տեն­սիվ բազ­մա­նում է և, քայ­քայե­լով այդ բջիջ­նե­րը, ան­ցնում ա­ղի­քի խո­ռոչ և կղան­քի հետ դուրս գա­լիս օր­գա­նիզ­մից: Տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչն ան­ցնում է տզե­րի հե­մո­լիմ­ֆա, որ­տեղ ակ­տիվ բազ­մա­նում է և ան­ցնում կոք­սալ գեղձեր, նյար­դային հան­գույց­ներ, մալ­պի­գյան ա­նոթ­ներ և այլ օր­գան­ներ: Հայտնի է իք­սո­դային և ար­գա­սային տզե­րի դե­րը ժան­տախ­տի հա­րու­ցի­չի` 16rՏ/ո/a ք6Տէ/Տ-ի պահ­պան­ման և շրջա­նա­ռու­թյան գոր­ծում: Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նա­յում իք­սո­դային տզե­րը հայտ­նի են որ­պես մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի մի շարք հի­վանդու­թյուն­նե­րի կրող­ներ և փո­խան­ցող­ներ (ա­ղ յու­սակ 5): Ա­ղ յու­սակ 5 ­Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նայի իք­սո­դային տզեր, ո­րոնք հայտ­նի են որ­պես մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի ո­րոշ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կրող­ներ և փո­խան­ցող­ներ Տիզ

Հա­րու­ցի­չի կրող

Հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող

Հա­րու­ցի­չի պա­հոց

Ixօմ6Տ էraոցս//Շ6քՏ

Տ­զային էնցե­ֆա­լի­տի, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա

-

I.էra/ոցս//Շ6քՏ

I. Շr6ոս/aէսՏ

Ժան­տախտի հա­րու­ցիչ, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա

-

I. Շr6ոս/aէսՏ I. Շr6ոս/aէսՏ

I. r/Շ/ոսՏ

Լիս­տե­րի­ո­զի, բրու­ցե­լո­զի, ար­բո­վիրուս­նե­րի, նեֆ­րո­զոնեֆ­րիտ,­պարոք­սիզ­մալ ռի­կե­ցի­ո­զի հա­րու­ցիչ

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա ­Լիս­տե­րի­ո­զի, բրու­ցե­լո­զի, ար­բո­վի­րուսնե­րի, նեֆ­րո­զո­նեֆ­րի­տի, պա­րոկ­սիզ­մալ ռի­կե­ցի­ո­զի հա­րու­ցիչ ­Խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի, շնե­րի, ոչ­խար­նե­րի բա­բե­զի­ոզ, խո­շոր եղ­ջե­րավոր ա­նա­սուն­նե­րի թեյ­լե­րի­ոզ

I. r/Շ/ոսՏ

Տ­զեր | 67 I. r6մ/kօrz6v/

տու­լարեմիայի, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիայի հա­րու­ցիչ

Տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչ

I. r6մ/kօrz6v/

Էa6ոaքհ)Տa//Տ քսոՇէaէa

-

Տ­զային ռի­կե­ցի­ոզ­ներ, բրու­ցե­լոզ, ըն­տանի կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան մա­կա­բույծ­ներ (Ք/rօք/aՏոa Ե/ց6ո/ոսո, 8aԵ6Տ/6//a օv/Տ, 1հ6//6r/a ոսէaոՏ), մար­դու, ոչ­խար­նե­րի տզային կաթ­ված

Է. քսոՇէaէa

Է. /ո6rո/Տ

-

Ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան մա­կաբույծ­ներ, մար­դու և ոչ­խար­նե­րի տզային կաթ­ված

Է. /ո6rո/Տ

Է. ոսո/մ/aոa

Ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ

Ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ

Է. /ո6rո/Տ, կր­ծող­ներ

8օօքհ//սՏ Շa/ՇaraէսՏ

-

Պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa Ե/ց6ո/ոսո), ֆրան­սե­ի­լոզ (FraոՇa/6//a Շօ/Շհ/Շa), ա­նապլազ­մոզ (4ոaք/aՏոa rօՏՏ/Շսո), խո­շոր եղջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի սպի­րո­խե­տոզ

8. Շa/ՇaraէսՏ

D6rոaՇ6ոէօr ք/ՇէսՏ

Տու­լարե­միայի հա­րու­ցիչ

Ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa ՇaԵa///), շնե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa Շaո/Տ), ձի­ե­րի վա­րա­կիչ էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լի­տի վիրուս, տու­լա­րե­միա կր­ծող­նե­րի շրջա­նում, տզային բծա­վոր տիֆ՝ ռի­կե­ցի­ոզ­ներ

D. ք/ՇէսՏ, կր­ծող­ներ

D. ոarց/ոaէսՏ

ժան­տախտի հա­րու­ցիչ (16r­Տ/ո/a ք6Տէ/Տ) մար­դու և ըն­տա­նի կեն­դա­նի­ների տու­լա­րեմիա, տզա­յին բծավոր տիֆ

Պի­րոպ­լազ­մոզ և նու­տա­լի­ոզ, շնե­րի պիրոպ­լազ­մոզ, ձի­ե­րի էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ, ոչխար­նե­րի բրու­ցե­լոզ, տու­լա­րե­միա, տեյ­լերի­ոզ, ոչ­խար­նե­րի ա­նապ­լազ­մոզ, ոզ­նի­ների նու­տա­լի­ոզ, ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ (Y. ք6Տէ/Տ), մար­դու և ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի տու­լա­րե­միա, տզային բծա­վոր տիֆ

D. ոarց/ոaէսՏ, մարդ ծո­վա­խո­զուկ

Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ ԵսrՏa

-

Փոքր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի ա­րյան մա­կա­բույծ­նե­րի հա­մա­լիր` բա­բե­զի­ե­լեզ, պի­րոպ­լազ­մոզ, ֆրան­սաե­լոզ, տեյ­լե­րի­ոզ, ա­նապ­լազ­մոզ, խո­շոր և մանր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ և պլազ­մոզ, ձի­ե­րի նու­տա­լի­ոզ, գար­նա­նային և ա­մառային ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լիտ ­Ձի­ե­րի նու­տա­լի­ոզ (Nսէէa///a 6գս/), ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa ՇaԵa///), մարդուն է փո­խան­ցում հե­մո­ռա­գիկ տեն­դը ­Խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի ռու­սական տեյ­լե­րի­ոզ (1հ6//6r/a aոոս/aէa)

Քհ. ԵսrՏa Է. ք/սոԵ6սո Է. մ6էr/էսո

68 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Է)a/օոոa aոaէօ//Շսո aոaէօ//Շսո

-

Խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի տեյ­լերի­ոզ (1հ. aոոս/aէa), խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի գոն­դե­րի­ոզ (1հ. ոսէaոՏ), ոչ­խար­նե­րի բրու­ցե­լո­զի (8rսՇ6//a ո6//է6ոՏ/Տ) հա­րու­ցի­չի հա­վա­նա­կան փո­խան­ցող

Է. aոaէօ//Շսո aոaէօ//Շսո

Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ Տaոցս/ո6սՏ

-

Շ­նե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa Շaո/Տ), շնե­րի հե­մոգ­րե­գա­րի­նոզ (Լ6սՇօցr6ցar/ոa Շaո/Տ), շնե­րի ա­նապ­լազ­մոզ (4ոaք/aՏոa Շaո/Տ), Է6քaէօzօօո Շaո/Տ, 1r)քaոօՏօոa Շհr/Տէօքհ6rՏ/, շնե­րի լեյշ­մա­նի­ոզ (Լ6/Տհոaո/a մօոօvaո/), Իս­պա­նաաֆ­րի­կ յան տենդ (Տք/rօՇհa6էa հ/Տքaո/Շa) մար­դու և շնե­րի շրջա­նում ­Ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի տենդ՝ բծա­վոր տենդ (D6rոaՇ6ոէrօx6ոսՏ r/Շk6էէՏ//) ­Մար­դու և շնե­րի մար­սե­լ յան տենդ (Ք/Շk6էէՏ/a Շօոօr/) ­Մար­դու և շնե­րի Q-­տենդ (Շօx/6//a Եսrո6է/i) ­Գա­րուն-ա­մա­ռային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս ­Ձի­ե­րի նու­տա­լի­ոզ (Nսէէa///a 6գս/) ­Խո­զե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ (Ք/rօք/aՏոa էraսէոaո/), Տ­զային հե­տա­դարձ տենդ (Տք/rօՇհa6էa ք6rՏ/Շa) Տ­զային և ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս

Քհ. Տaոցս/ո6սՏ

Իք­սո­դային տզե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ մաս­նակ­ցում են Լայ­մի հի­վան­դության` բո­րե­լի­ո­զի պահ­պան­ման, և փո­խանց­մա­նը: Այս հի­վան­դու­թյան հա­րուցիչն ա­ռա­ջին ան­գամ ան­ջատ­վել է Ա­Մ Ն-ո­ւմ Ixօմ6Տ մaոո/ո/ տե­սա­կի տզերից և ստա­ցել 8օrr6//a Եսrմօrք6r/ ան­վա­նու­մը: Հի­վան­դու­թյու­նը տա­րած­ված է Եվ­րո­պա­յում, Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում և Ա­վստ­րա­լիա­յում, հա­րու­ցիչ­նե­րը Spirochaetales ըն­տա­նի­քին պատ­կա­նող 8. Եսrցմօrք6r/ տե­սա­կի ման­րէ­ներն են: Հի­վան­դու­թյու­նը դրս­ևո­րում է մի շարք կլի­նի­կա­կան նշան­ներ՝ մաշ­կա­բանա­կան, նյար­դային: Հա­յաս­տա­նում հա­վաք­ված տզե­րի շրջա­նում ա­նուղ­ղակի ի­մու­նոֆ­լ յու­րիս­ցենտ մե­թո­դով Լայ­մի հի­վան­դու­թյուն ա­ռա­ջաց­նող սպիրո­խետ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման փորձ է ար­վել: Հե­տա­զոտ­վել են 4 տե­սա­կի 40 տզեր` Քհ/ք/Շ6քհa/սՏ (D/ց/ո6սՏ) ԵսrՏa Cannestrini et Fanzago, Ixօմ6Տ (Քհօ/6օ/xօմ6Տ) ka/Տ6r/ Arthur 1957, D6rոaՇ6ոէօr ք/ՇէսՏ (Hermann 1804), Է)a/օոոa ոarց/ոaէսո ոarց/ոaէսո Koch 1844: Հե­տա­զոտ­ված 40 իք­սո­դային տզից ոչ մե­կից սպի­րոխետ չի հայտ­նա­բեր­վել: Ստաց­ված ար­դյունք­նե­րը վե­րա­բե­րում են այն տզե­րին,

Տ­զեր | 69

ո­րոնք հայտ­նի չեն որ­պես 8. Եսrմցօrք6r/-ի փո­խան­ցող­ներ: Հե­տա­գա հե­տա­զոտու­թյուն­նե­րը, այդ թվում նաև կլի­նի­կա­կան, պետք է լի­նեն ա­վե­լի խո­րաց­ված և ո­ւղղ­ված լի­նեն ոչ միայն Ixօմ6Տ r/Շ/ոսՏ­-ի հա­վա­քին, այլ նաև այլ Ixodidae-ի հայտ­նա­բեր­մա­նը՝ վերջ­նա­կան ար­դյունք­ներ ստա­նա­լու նպա­տա­կով: 18 տե­սա­կի ար­գա­սային և իք­սո­դային տզե­րի օր­գա­նիզ­մում հայտ­նա­բերվել է բրու­ցե­լա­նե­րով սպոն­տան վա­րակ­վա­ծու­թյուն: Պարզ­վել է, որ փորձ­նակա­նում տզե­րը սնն­դա­ռու­թյան ժա­մա­նակ վա­րակ­վում են այդ հա­րու­ցիչ­նե­րով, ո­րոնք դրանց օր­գա­նիզ­մում պահ­պան­վում են եր­կար ժա­մա­նակ: Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նա­յում ար­գա­սային և իք­սո­դային տզե­րը հայտ­նի են որ­պես մար­դու և կենդա­նի­նե­րի ո­րոշ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի պո­տեն­ցիալ կրող­ներ և փո­խան­ցող­ներ:­

ԱՐ­ԳԱ­ՍԱՅԻՆ ՏԶԵ­ՐԻ ՀԱ­ՄԱ­ՃԱ­ՐԱ­ԿԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ

ԵՎ Է­ՊԻ­ԶՈՈ­ՏՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ­

Ար­գա­սային տզերն (Argasidae Canestrini, 1890 ըն­տա­նիք Tocospermiforida Arut, 1991 են­թա­կարգ) ու­նեն մեծ հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան նշա­նա­կություն: Նրանք տա­քա­րյուն կեն­դա­նի­նե­րի ախ­տա­ծին սպի­րո­խետ­նե­րի մաս­նահա­տուկ փո­խան­ցող­ներ են: Ար­գա­սային տզե­րի կող­մից ա­րյուն ծծե­լու գոր­ծընթա­ցի ա­ռա­ջին փու­լը մար­դու հա­մար ան­ցավ է` մա­կա­բույ­ծի թքի թմ­րեց­նող ազ­դե­ցու­թյան շնոր­հիվ: Բայց տզի ը­նկ­նե­լուց հե­տո դող է ա­ռա­ջա­նում, ո­րը շարու­նակ­վում է մի քա­նի օր: Խայ­թի տե­ղում ա­ռա­ջա­նում է վար­դա­գույն բշ­տիկ, ո­րը մե­ծա­նա­լով վե­րած­վում է 1-2 սմ տրա­մագ­ծով կար­միր բծի: Բշ­տիկն ան­հետա­նում է մի քա­նի օր­վա ըն­թաց­քում (Պավ­լովս­կի, Շտեյն, 1935, 1939): Alveonasus (4. /aհօr6ոՏ/Տ և այլն) ցե­ղի տզերն ա­ռա­ջաց­նում են ոչ միայն մար­դու մաշ­կի գրգռ­վա­ծու­թյուն, այլև վնա­սում են ա­վե­լի խո­րա­նիստ հյուս­վածք­նե­րը (լիմ­ֆատիկ/ավ­շային հան­գույց­նե­րի այ­տուց) (Lavoipierre, Riek, 1955): Հայտ­նի են դեպքեր, ե­րբ ար­գա­սային տզե­րը (4. ք6rՏ/ՇսՏ, 4. vս/ցar/Տ, 4. v6Տք6rէ///օո/Տ տե­սակ­ները), սնվե­լով մար­դու ա­րյու­նով, ու­ժեղ քոր են ա­ռա­ջաց­նում: Ornithodoros ցե­ղի տզե­րը մար­դու տզային հե­տա­դարձ տի­ֆի հա­րու­ցի­չի` Borrelia ցե­ղի սպի­րոխետ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են (Ֆի­լի­պո­վա, 1966): Նախ­կին ԽՍՀՄ-ո­ւմ մար­դու հա­մար պա­թո­գեն սպի­րո­խետ­նե­րի բնա­կան կրե­լի­ու­թյուն են հայտ­նա­բեր­վել՝ Օ. քaք////ք6Տ, Օ. v6rrսՇօՏսՏ, Օ. էarէakօvՏk)/, Օ. a/aՇէaցa//Տ և Օ. ո6r66ոՏ/Տ (Ֆի­լիպո­վա, 1966): Վե­րը նշ­ված­նե­րից Օ. Մ6rrսՇօՏսՏ-ը և Օ. 4/aՇէaցa//Տ-ը մեր հան­րապե­տու­թյան ֆաու­նայի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ են: Հա­յաս­տա­նի ֆաու­նա­յում Podospermiforida մա­կա­բու­ծող տզե­րը հայտ­նի են որ­պես մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի մի շարք հի­վան­դու­թյուն­նե­րի պո­տեն­ցիալ կրող­ներ և փո­խան­ցող­ներ (ա­ղ յու­սակ 6):

70 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ա­ղ յու­սակ 6 ­ ա­յաս­տա­նի ֆաու­նայի ՔօմօՏք6rո/քօr/մa մա­կա­բու­ծող տզեր, Հ ո­րոնք հայտ­նի են որ­պես մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի ո­րոշ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի հնա­րա­վոր կրող­ներ և փո­խան­ցող­ներ Տիզ

Հի­վան­դու­թյու­նը և հա­րու­ցի­չը, փո­խան­ցու­մը և պահ­պա­նու­մը

Հա­րու­ցի­չի պա­հոց

D6rոaո)ՏՏսՏ ցa///ոa6

Սան-Լո­ւի­ի էն­ցե­ֆա­լի­տի, ձի­ե­րի ա­րևմ­տյան և ար­ևե­լ յան էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լի­տի, տզային էն­ցե­ֆալի­տի վի­րուս­ներ, Հյու­սի­սային Ա­սիայի տզային բծա­վոր տի­ֆի, հա­վե­րի սպի­րո­խետ­ներ, թռչուն­նե­րի ա­սիա­կան ժան­տախ­տի վի­րուս` Նյու­կաս­լի հի­վան­դու­թյուն, Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա­ներ, 1r6քօո6ոa ցa///ոarսո-ի սպի­րո­խետ­ներ

D. ցa///ոa6

D6rոaո)ՏՏսՏ հ/rսոմ/ո/Տ

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս

Սա­րյակ

D6rոaո)ՏՏսՏ քaՏՏ6r/ոսՏ

Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա­ներ (Շօx/6//a Եսrո6է//) ­ ի­ե­րի ա­րևմ­տյան էն­ցե­ֆա­լիտ Ձ

D. քaՏՏ6r/ոսՏ, D. aո6r/ՇaոսՏ

4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ

Ռի­կե­ցի­ոզ ծաղ­կի փո­խան­ցող (rickettsial pox), այս հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ` ռի­կետ­ցիա (Ք/Շk6էէՏ/a aՇar/) ­Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա (Շ. Եսrո6է//)

4. Տaոցս/ո6սՏ կր­ծող­ներ

Օrո/էհօո)ՏՏսՏ ԵaՇօէ/

R. mooseri վի­րու­սի շտամ­ներ, առ­նե­տի բծա­վոր տի­ֆի հա­րու­ցիչ, վե­զի­կու­լի­ոզ ռի­կե­ցի­ոզ, Փոխան­ցող` առ­նետ­նե­րից մար­դուն փո­խանց­վող էն­դե­միկ կամ առ­նե­տային բծա­վոր տիֆ, նաև Նյույոր­ք յան մկան ռի­կետ­ցի­ոզ, լիմ­ֆո­ցի­տար խորի­ո­մե­նին­գի­տի վի­րուս, Q-տեն­դի ռի­կետ­ցիա­ներ, դեղ­նախ­տային լեպ­տոս­պի­րո­զի լեպ­տոս­պիր­ներ

Օ. ԵaՇօէ/ Կր­ծող­ներ

Օrո/էհօո)ՏՏսՏ Տ)/v/arսո

Ձի­ե­րի ա­րևմ­տյան էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ, ­Սան-Լո­ւի­ի էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ­ Ան­ջատ­վել է օր­նի­թո­զի հա­րու­ցիչ

Թռ­չուն­ներ Օ.Տ)/v/arսո Օ. Տ)/v/arսո

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ /aէ/ՏՇսէaէսՏ(Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ ոսՏՇս//)

Ան­ջատ­վել է տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչ, Ան­ջատ­վել է վի­րու­սի շտամ` ­Լիմ­ֆո­ցի­տար խո­րի­ո­մե­նին­գիտ Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ Բ­րու­ցե­լո­զի հա­րու­ցիչ­ Ան­ջատ­վել է տու­լա­րե­միայի միկ­րո­բի կուլ­տու­րա ­Փո­խան­ցում է` Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա­ներ

Է. /aէ/ՏՇսէaէսՏ Կր­ծող­ներ Է. ոսՏՇս// Է. ոսՏՇս// Է. ոսՏՇս// Է. ոսՏՇս// Է. ոսՏՇս//

Տ­զեր | 71 Տիզ

Հի­վան­դու­թյու­նը և հա­րու­ցի­չը, փո­խան­ցու­մը և պահ­պա­նու­մը

Հա­րու­ցի­չի պա­հոց

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ /ՏaԵ6///ոսՏ

Ան­ջատ­վել է լիմ­ֆո­ցի­տար խո­րի­ո­մե­նին­գի­տի վիրու­սի շտամ ­Փո­խան­ցում է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս ­Տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցիչ

Է. /ՏaԵ6///ոսՏ Է. /ՏaԵ6///ոսՏ Կր­ծող­ներ

Է/rՏէ/օո)ՏՏսՏ Շr/Շ6է/

Ան­ջատ­վել է Ք. Տ/Ե/r/Շa-ի շտամ ­Բեր­նե­տի ռի­կետ­ցիա­ներ

Է. Շr/Շ6է/ գետ­նաս­կ յուռ

Էa6ոօցaոaՏսՏ ո/մ/

Ան­ջատ­վել է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սի շտամ Փո­խան­ցում է լիմ­ֆո­ցի­տար խո­րի­ո­մե­նին­գի­տի վի­րու­սի շտամ

Է. ո/մ/

Լa6/aքՏ a/ց6r/ՇսՏ

Ան­ջատ­վել է ժան­տախ­տի հա­րու­ցի­չի կուլ­տու­րա 1. ք6Տէ/Տ

Մկ­ներ

Լa6/aքՏ հ//ar/Տ

Ան­ջատ­վել է տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չի (F. էս/ar6ոՏ/Տ) կուլ­տու­րա

Սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ

Լa6/aքՏ aց///Տ

Ան­ջատ­վել է լիմ­ֆո­ցի­տային խո­րի­ո­մե­նին­գի­տի վի­րու­սի շտամ

Ան­տա­ռային և դեղ­նագլուխ մկ­ներ

Է)ք6r/a6/aքՏ aոքհ/Ե/սՏ

Փո­խան­ցում է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սը ­Պահ­պա­նում է տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չը

Ս­պի­տակ մկ­ներ և Է. aոքհ/Ե/սՏ

Է)ք6r/a6/aքՏ arva//Տ

Ան­ջատ­վել է լիմ­ֆո­ցի­տար խո­րի­ո­մե­նին­գի­տի վիրու­սի շտամ

Սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մուկ և այլ տզեր

­ ի­զը իր բնա­կու­թյան վայ­րե­րում ան­մի­ջա­կան շփ­ման ժա­մա­նակ հար­ձակՏ վում է մար­դու վրա: Հայտ­նի են Օ. v6rrսՇօՏսՏ տե­սա­կի տզե­րի բնանց­քե­րի մոտ գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տանք­ներ կա­տա­րող­նե­րի և հանգս­տա­ցող լո­ղորդնե­րի շրջա­նում տզե­րի կող­մից հար­ձակ­ման դեպ­քեր: Վեր­ջին տա­րի­նե­րին Հայաս­տա­նում նկատ­վում է հի­վան­դու­թյան ամ­բող­ջա­կան կամ մաս­նա­կի վե­րացում՝ պայ­մա­նա­վոր­ված վեր­ջին տա­րի­նե­րին նոր տա­րածք­նե­րի բնա­կեց­մամբ՝ և ու­ղեկց­վում է մա­կա­բույծ­նե­րի բնանց­քե­րի քանդ­մամբ: Օ. a/aՇէaցa//Տ-ի սպի­րո­խետ­նե­րով վա­րակ­վա­ծու­թյու­նը ա­րեա­լի սահ­ման­ներում հաս­տատ­ված է ա­մե­նու­րեք, բայց այս տե­սա­կի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյունն ան­նշան է (Ֆի­լի­պո­վա, 1966): Օ. v6rrսՇօՏսՏ-ը կա­րող է մար­դուն վա­րա­կել ան­գամ տզի մեկ ա­ռանձ­նյա­կի հետ կոն­տակ­տի դեպ­քում: Սպի­րո­խետ­նե­րի նկատ­մամբ ըն­կա­լու­նակ են տզի բո­լոր ակ­տիվ փու­լե­րը, ո­րոնց օր­գա­նիզ­մում սպի­րո­խետ­նե­րը փուլ առ փուլ

72 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

փո­խանց­վում է­ին ամ­բողջ կյան­քի ըն­թաց­քում (Պավ­լովս­կի, Սկ­րի­նիկ 1939, Պավ­լովս­կի 1960): ­Քյու տեն­դի բնա­կան օ­ջախ­նե­րում 4rցaՏ ք6rՏ/ՇսՏ-ո­ւմ հայտ­նա­բեր­վել է Բերնե­տի ռի­կետ­ցիա­նե­րով վա­րակ­վա­ծու­թյուն (Ժ­մա­ևա և այլն, 1955): 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ի հա­մար հաս­տատ­ված է ող­նա­շա­րա­վոր­նե­րի ախ­տա­ծին ռի­կետ­ցիա­նե­րով վարակ­վա­ծու­թյուն (Bertram, 1962): Վա­րակ­ված տզի ար­տա­թո­րան­քը հա­րու­ցիչ է պա­րու­նա­կում, ո­րի փո­խան­ցու­մը, Ֆի­լի­պո­վայի կար­ծի­քով (1966), ի­րա­կա­նանում է կոն­տակ­տային ե­ղա­նա­կով:­ Ար­գա­սային տզե­րի ա­նաս­նա­բու­ժա­կան նշա­նա­կու­թյունն այն է, որ նրանք մեծ վնաս են հասց­նում թռչ­նա­բու­ծու­թյա­նը և ոչ­խա­րա­բու­ծու­թյա­նը: Թռ­չուն­ների վրա 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ի մաս­սա­յա­կան հար­ձա­կու­մը հան­գեց­նում է ձվատվու­թյան նվազ­ման, ո­րը հան­գեց­նում է մատղաշ թռչունների մաս­սա­յա­կան ան­կման (Գա­լու­զո, 1953): Սպի­րո­խե­տո­զը, ո­րի հա­րու­ց­չի փոխանցողը 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ն է, բե­րում է ըն­տա­նի թռչունների մաս­սա­յա­կան ան­կման: Հա­վե­րի սպի­րո­խե­տոզի հա­րու­ցի­չը 8օrr6//a ցa///ոarսո-ն է, ի­սկ սա­գե­րի­նը և բա­դե­րի­նը` 8. aոՏ6r/ոսո-ը (Ֆի­լի­պո­վա, 1966): 1982-1992թթ.-նե­րին մա­կա­բույծ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­ներ չի­րա­կա­նաց­նե­լու հետ­ևան­քով Ա­րա­րա­տյան դաշ­տա­վայ­րի մի շարք մաս­նա­վոր տն­տե­սու­թյուն­նե­րի մեծ վնաս է պատ­ճառ­վել (ո­չն­չա­ցում, սպա­ռում, ձվատվու­թյան բա­ցա­կա­յու­թյուն), ո­րի պատ­ճա­ռով շատ տն­տե­սություն­ներ հրա­ժար­վել են թռչ­նա­բու­ծու­թյու­նից: 8օrr6///a ՇaսՇaՏ/Շa սպի­րո­խետ­նե­րի փոխանցողն է Օ. v6rrսՇօՏսՏ-ը: Օ. ո6r66ոՏ/Տ և Օ. a/aՇէaցa//Տ տզե­րը կր­ծող­նե­րին են փո­խան­ցում 8օrr6//a /aէ)ՏՇհ6v/, 8. ո6r66ոՏ/Տ և 8. arո6ո/Շa սպի­րո­խետ­նե­րը: 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ը իր ա­րեա­լի ամ­բողջ տա­րած­քում 8օrr6//a aոՏ6r/ոսո թռչունների սպիրոխետոզի հարուցչի փո­խան­ցող է, ո­րը ո­րո­շա­կի դեպ­քե­րում վնաս է հասց­նում թռչ­նա­բու­ծու­թյա­նը: Տ­վ յալ­ներ կան այն մա­սին, որ 4. ք6rՏ/ՇսՏ-ը փո­խան­ցում է թռչու­նների հեմոս­պո­րի­դո­զի հա­րու­ցի­չը (46ց)քէ/aո6//a քս//օrսո) (Ֆի­լի­պո­վա, 1966), ո­րը փորձ­նա­կա­նում ըն­կա­լում և փո­խան­ցում է թռչու­նների ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչը (Hoogstraelո, 1956): Ոչ պակաս վտան­գա­վոր տե­սակ է նաև փա­րա­խային տի­զը՝ 4/v6օոaՏսՏ /aհօr6ոՏ/Տ, ո­րը հատ­կա­պես ոչ­խար­նե­րի մա­կա­բույծ է և շատ մեծ վնաս է հասց­նում ոչ­խա­րա­բու­ծու­թյա­նը: Թր­թուր­նե­րի և նիմ­ֆա­նե­րի մա­կա­բուծ­ման ժա­մա­նակ նկատ­վում է ոչ­խար­նե­րի կաթ­ված, ո­րի պատ­ճա­ռը տզի թուքն ու տոք­սին­ներն են: Հայտ­նի է 4/v6օոaՏսՏ /aհօr6ոՏ/Տ տզի վա­րակ­վա­ծու­թյու­նը բրու­ցե­լա­նե­րով:

Տ­զեր | 73

ՔՕՕՕՏՔԷՔԽԼԷՕՔԼՕA AՔՍT 1991 ԵՆ­ԹԱ­ԿԱՐ­ԳԻ

ՄԱ­ԿԱ­ԲՈՒ­ԾՈՂ ՏԶԵ­ՐԻ Է­ՊԻ­ԶՈՈ­ՏՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ

ԵՎ ՀԱ­ՄԱ­ՃԱ­ՐԱ­ԿԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­Մե­զոս­տիգ­մա­տիկ տզե­րը, որ­պես հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող, մշ­տա­պես գրա­վել են հե­տա­զո­տող­նե­րի ու­շադ­րու­թյու­նը: Այդ տզե­րի ու­սումնա­սի­րու­թյու­նը կապ­ված էր դրանց դե­րի բա­ցա­հայտ­ման հետ տու­լա­րե­միայի բնա­կան օ­ջախ­նե­րում: Հե­տա­գա­յում այս տզե­րի ման­րա­մասն հե­տա­զո­տու­թյունը բա­ցա­հայ­տեց ո­րո­շա­կի տե­սակ­նե­րի հնա­րա­վոր մաս­նակ­ցու­թյու­նը բնա­կան օ­ջախ­նե­րում հա­րու­ցիչ­նե­րի շրջա­նա­ռու­թյա­նը: Վեր­ջին­ներս նպաս­տում են տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի պահ­պան­մա­նը բնա­կան օ­ջախ­նե­րում: Դա բա­ցատր­վում է տզե­րի մաս­սա­յա­կան էկ­տո­մա­կա­բու­ծու­թյամբ տար­բեր կենդա­նի­նե­րի վրա, ո­րոնց մեծ մա­սը հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րի կրող­ներ են: Տզերն ու­նակ են ի­րա­կա­նաց­նել բազ­ման­գա­մյա ա­րյու­նածծ­ման ա­կտ, ո­րը թույլ է տա­լիս հա­րու­ցի­չի փո­խանց­ման շրջա­նա­ռու­թյան մեջ ը­նդ­գր­կել նոր կեն­դանի­նե­րի, եր­կար ժա­մա­նակ պահ­պա­նել վա­րա­կը և փո­խան­ցել այն մի կր­ծո­ղից մյու­սին: Մա­կա­բու­ծող մե­զոս­տիգ­մալ տզե­րի շուր­ջա­մյա կա­պը դրանց տե­րե­րի հետ կա­րող է նպաս­տել հա­րու­ցի­չի պահ­պան­մա­նը ամ­բողջ տար­վա ըն­թացքում: Քա­նի որ մե­զոս­տիգ­մալ տզե­րի մեծ մա­սը կապ­ված է մանր կաթ­նա­սուննե­րի և թռչուն­նե­րի հետ, դրանց նշա­նա­կու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում է­պի­զոո­տո­լոգիա­կան է: Մարդ­կանց շրջա­կայ­քում բնակ­վող տե­սակ­նե­րը հար­ձակ­վում են նրանց վրա, օ­րի­նակ` Օ. ԵaՇօէ/, 4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ, D6rոaո)ՏՏսՏ ցa///ոa6 և ու­րիշ­ներ, ու­նեն հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն: Մա­կա­բու­ծող մե­զոս­տիգ­մալ տզե­րը հիմ­նա­կա­նում մար­դու հի­վան­դու­թյուն­նե­րի ոչ մաս­նահա­տուկ փո­խան­ցող­ներ են: Առ­նե­տի տի­զը՝ Օrո/էհօո)ՏՏսՏ ԵaՇօէ/, շատ հա­ճախ հար­ձակ­վում է մար­դու վրա: Օ. ԵaՇօէ/ տի­զը ծա­կում է մար­դու մաշ­կի բա­րակ հատ­ված­նե­րը: Խայ­թոցն ու­ղեկց­վում է հե­մո­ռա­գիկ եր­ևույթ­նե­րով` ա­ռա­ջա­նում է կետ, ո­րը ո­րոշ ժա­մանակ հե­տո դառ­նում է կար­միր բիծ, 36 ժամ հե­տո խայ­թո­ցի տե­ղում ա­ռա­ջանում է պղպ­ջակ­նե­րով կար­միր բուշտ: Խայ­թո­ցի հետ­քերն ու­նեն ցա­նի տեսք, հա­ճախ ա­ռա­ջա­նում են դեր­մա­տիտ­ներ: Խայ­թո­ցի հետ­ևան­քով մար­դիկ ու­նենում են ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյուն, գլ­խա­ցավ և ու­րիշ պա­թո­լո­գիկ եր­ևույթ­ներ: Ա­վե­լի ծանր են տա­նում ե­րե­խա­նե­րը: ­Մի շարք հե­ղի­նակ­ներ նշում են մար­դու վրա հա­վի տզի` D6rոaո)ՏՏսՏ ցa///ոa6-ի հար­ձակ­ման դեպ­քեր (Սի­կես, Չամ­բեր­լայն, 1954, Մա­լի­նովս­կա­յա, 1956, Ժով­տիյ, Բոդ­րուև, 1957 և այլն): Հե­ղի­նակ­նե­րը դա կա­պում են մարդ­կանց բնակա­վայ­րե­րի մո­տա­կայ­քում թռչուն­նե­րի բնե­րի առ­կա­յու­թյամբ, ո­րոն­ցից տզե­րը հեշ­տու­թյամբ կա­րող են տե­ղա­շարժ­վել:­

74 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Այլ մե­զոս­տիգ­մա­տիկ մա­կա­բու­ծող տզե­րը նույն­պես ու­նակ են հար­ձակ­վել մար­դու վրա: Այս հատ­կու­թյուն­նե­րով են օ­ժտ­ված նաև ճնճ­ղուկ­նե­րի տզե­րը` D6rոaո)ՏՏսՏ քaՏՏ6r/սՏ, ո­րոնք ապ­րում են մարդ­կանց բնա­կա­վայ­րե­րի մո­տակայ­քում և չեն բա­ցա­ռում մարդ­կանց Քյու տեն­դով վա­րա­կե­լու հա­վա­նա­կա­նությու­նը (Զեմսկա­յա, 1973): Մ­կան տի­զը` 4//օմ6rոaո)ՏՏսՏ Տaոցս/ո6սՏ, նույն­պես ըն­տե­լաց­ված է մարդկանց բնա­կա­վայ­րե­րին: Ո­րոշ հե­ղի­նակ­նե­րի կար­ծի­քով՝ այս տե­սա­կը ռի­կետցի­ո­զային ծաղ­կի կամ գա­մա­զո­ռի­կետ­ցի­ո­զի փո­խան­ցող է (rickettsial pox): 4//. Տaոցս/ո6սՏ տզե­րը հայտ­նա­բեր­վել են բո­լոր այն տնե­րում, որ­տեղ մարդ­կանց շրջա­նում ար­ձա­նագր­վել են այս հի­վան­դու­թյամբ հի­վան­դա­ցու­թյան դեպ­քեր: Տզե­րից և հի­վանդ մարդ­կան­ցից հա­ջող­վել է ան­ջա­տել շտամ­ներ: Հի­վանդ մարդ­կանց վրա կծե­լու հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­նում են բշ­տեր, մաշկն այդ հատվա­ծում կարմ­րում է, և նկատ­վում է հաս­տա­ցում: Մարդ­կանց վա­րա­կու­մը կատար­վում է ոչ միայն կծե­լու հետ­ևան­քով, այլ նաև ա­լի­մեն­տար ճա­նա­պար­հով (Զեմսկա­յա, 1973): ­Տար­բեր պա­թո­գեն միկ­րոօր­գա­նիզմ­նե­րով կրո­ղու­նա­կու­թյու­նը բնո­րոշ է Podospermiforida Arut, 1991 են­թա­կար­գի գի­շա­տիչ տզե­րին: Օ­րի­նակ՝ Հա­րավսլա­վիայի պո­պու­լ յա­ցիայի Քհ)էօՏ6/ս/սՏ ք6rՏ/ո///Տ գի­շա­տիչ տզե­րի մեջ հայտնա­բեր­վել է օր­գա­նիզ­մի նոր տե­սակ, ո­րն ան­վան­վում է Ք/Շk6էէՏ/6//a քհ)էօՏ6/ս// (Սու­թա­կո­վա, 1977), ո­րը հե­տա­գա­յում հայտ­նա­բեր­վել է գի­շա­տիչ­նե­րի այլ պոպու­լ յա­ցիա­նե­րում (Սու­դա­կո­վա, Հա­րու­թյու­նյան, 1990):

Տ­ԶԵ­ՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԻ ՄԻ­ՋՈՑ­ՆԵ­ՐԸ

Տ­զե­րով վա­րակ­ված վայ­րե­րի այ­ցե­լու­թյուն­նե­րի կր­ճա­տում. Պետք է հնա­րա­վո­րինս խու­սա­փել տզե­րով վա­րակ­ված ան­տա­ռային և մար­գա­գետնային տա­րածք­ներ այ­ցե­լե­լուց: Պաշտ­պա­նու­թյան ո­րո­շա­կի աս­տի­ճան է ա­պահո­վում մե­տա­ղ յա մահ­ճա­կալ­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը, քա­նի որ տզե­րը դժ­վա­րությամբ են բարձ­րա­նում դրանց վրայով: Նրանք պա­տե­րի վրայով մագլ­ցե­լով կա­րող են հար­ձակ­վել մարդ­կանց վրա: Ռե­պե­լենտ­ներ. Ար­դյու­նա­վետ ռե­պե­լենտ­նե­րի, ո­րոնք կան­խում են տզերի կող­մից տի­րոջ օր­գա­նիզ­մից ա­րյու­նածծ­ման պրո­ցե­սը, թվին են պատ­կանում դի­տը, ե­րկ­մե­թիլֆ­տա­լա­տը, բեն­զիլ­բեն­զոա­տը, դի­մե­թիլ­կար­բա­մա­տը և ին­դա­լո­նը: Այս նյու­թե­րը կա­րե­լի է քսել մաշ­կի կամ հա­գուս­տի վրա: Մաշ­կի մա­կե­րե­սից ռե­պե­լենտ­նե­րը կա­րող են ներծծ­վել կամ մաքր­վել, այդ պատ­ճառով դրանք ի­րենց ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը կա­րող են պահ­պա­նել ըն­դա­մե­նը մի

Տ­զեր | 75

քա­նի ժամ: Հա­գուս­տը մշա­կե­լիս դրանց ազ­դե­ցու­թյու­նը կա­րող է տևել ա­վե­լի եր­կար՝ հա­ճախ մինչև մի քա­նի օր: Հա­գուս­տը կա­րող է ա­պա­հո­վել պաշտ­պա­նու­թյան ո­րո­շա­կի աս­տի­ճան, ե­թե տա­բա­տի փող­քերն ո­ւղղ­ված են ճտ­քա­վոր կո­շիկ­նե­րի կամ գուլ­պա­ների, ի­սկ վեր­նա­շա­պիկ­նե­րը՝ տա­բատ­նե­րի մեջ: Վա­րակ­ված վայ­րեր այ­ցե­լություն­նե­րից հե­տո հա­գուս­տը պետք է հա­նել և ստու­գել տզե­րի հնա­րա­վոր առ­կա­յու­թյու­նը: Հա­գուս­տի ներծ­ծում. Վա­րակ­ված տա­րածք­ներ հա­ճա­խա­կի այ­ցե­լող մարդ­կանց խոր­հուրդ է տր­վում հա­գուս­տը ներծ­ծել պե­րիտ­րոիդ ին­սեկ­տի­ցիդնե­րով, օ­րի­նակ՝ պեր­մետ­րի­նով կամ ցիֆ­լուտ­րի­նով, ո­րոն­ցով մշա­կում են կամ թր­ջում հա­գուս­տը: Ար­դյուն­քում տզե­րը, հայտն­վե­լով տա­բա­տի կամ վեր­նա­շապի­կի վրա, ա­րագ ան­շար­ժա­նում են, ո­րը ոչ միայն կան­խում է տզի խայ­թո­ցը, այլ նաև հան­գեց­նում է տզի ան­կման: Ա­րյուն ծծած տզե­րի դուրս­բե­րում. Վա­րակ­ված տե­ղանք­ներ այ­ցե­լու­թյան ժա­մա­նակ կամ դրա­նից հե­տո պետք է հա­ճա­խա­կի զն­նել մար­մի­նը՝ տզեր հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­կով: Հայտ­նա­բեր­ված տզե­րին պետք է ան­հա­պաղ հե­ռաց­նել, քա­նի որ ա­րյուն ծծե­լուց հե­տո որ­քան ու­շա­նում է տզե­րի դուրս­բերու­մը, այն­քան մե­ծա­նում է հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյունը: Տզե­րին զգու­շու­թյամբ և դան­դաղ պո­կել մաշ­կի վրայից, ցան­կա­լի է ու­նելի­ով, խու­սա­փե­լու հա­մար մատ­նե­րի հետ տզե­րի մարմ­նի և նրա վա­րակ­ված հե­ղու­կի շփու­մը: Տի­զը ճզ­մե­լուց խու­սա­փե­լու հա­մար պետք է այն բռ­նել այն հատ­վա­ծից, որ­տե­ղից նրա գլու­խը մտ­նում է մար­դու մաշ­կի մեջ, և թույլ չտալ, որ մաշ­կի մեջ մնա տզի բե­րա­նային ա­պա­րա­տը՝ կն­ճի­թը, ին­չը կա­րող է պատճառ հան­դի­սա­նալ գրգռ­վա­ծու­թյան և ե­րկ­րոր­դային վա­րա­կի զար­գաց­ման: Փա­փուկ տզե­րին իր բե­րա­նային ա­պա­րա­տով դուրս բե­րե­լու հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել տաք ա­ռար­կա­ներ, օ­րի­նակ՝ ա­սե­ղի շի­կա­ցած ծայր, կամ մշա­կել քլո­րո­ֆոր­մով, ե­թե­րով կամ այլ ան­զգա­յաց­նող մի­ջո­ցով: Կոշտ տզե­րի դեպքում վե­րը նշ­ված մի­ջոց­նե­րը ազ­դում են միայն խայ­թե­լուց ան­մի­ջա­պես հետո, քա­նի որ սոսնձան­ման թուք է ար­տադրվում, ո­րն էլ թույլ չի տա­լիս բե­րանային ա­պա­րա­տի ա­րագ դուրս­բե­րու­մը: Այն տե­ղե­րում, որ­տեղ տզե­րը միայն ան­հանգս­տու­թյուն են պատ­ճա­ռում, ա­րյուն ծծած ան­հատ­նե­րին ծած­կում են յու­ղով, մեղ­րա­մո­մով, վա­զե­լի­նով կամ ե­ղունգ­նե­րի լա­քով, ո­րոնք կան­խում են թթ­ված­նի մուտ­քը: Կոշտ տզե­րի դեպ­քում սոսնձան­ման նյու­թը լուծ­վում է, ա­զատ­վում է բե­րա­նային ա­պա­րա­տը: Բայց այն­տեղ, որ­տեղ տզե­րը հի­վան­դության փո­խան­ցող­ներ են, այս մի­ջոց­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը ըն­դու­նե­լի չէ, քա­նի որ նրանք ազ­դում են ա­վե­լի դան­դաղ և կա­րող են հան­գեց­նել վեր­քի մեջ տզի ստա­մոք­սի պա­րու­նա­կու­թյան փսխ­մա­նը և հի­վան­դու­թյան հա­րուց­չի ներ­թափանց­ման: Նմա­նա­տիպ ի­րա­վի­ճակ­նե­րում պետք է տզին դուրս բե­րել ան­միջա­պես, ան­գամ ե­թե տզի կն­ճի­թը մնում է վեր­քի մեջ:

76 |

­ՄԻ­ՋԱՏ­ՆԵՐ

­ՄԻ­ՋԱՏ­ՆԵ­ՐԻ ԴԱ­ՍԱ­ԿԱՐ­ԳՈՒ­ՄԸ

ԹԱ­ԳԱ­ՎՈ­ՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵՐ (AԱԼԽAԼԼA)

ՏԻՊ

ՀՈԴ­ՎԱ­ԾՈ­ՏԱ­ՆԻ­ՆԵՐ (AՔTՒՔՕՔՕՕA)

ԵՆ­ԹԱ­ՏԻՊ

Տ­ՐԱ­ԽԵ­Ա­ՎՈՐ­ՆԵՐ (TՔAՇՒԷATA)

ՎԵՐ­ՆԱ­ԴԱՍ

ՎԵ­ՑՈ­ՏԱ­ՆԻ­ՆԵՐ (ՒԷXAՔՕՕA)

ԴԱՍ

ՄԻ­ՋԱՏ­ՆԵՐ (ԼԱՏԷՇTA)

ԿԱՐԳ

ԵՐԿ­ԹԵ­ՎԱ­ՆԻ­ՆԵՐ (ՕԼՔTԷՔA)

ԵՆ­ԹԱ­ԿԱՐ­ԳԵՐ

ԵՐ­ԿԱՐ ԲԵ­ՂԻ­ԿԱ­ՎՈՐ­ՆԵՐ (ԱԷԽATՕՇԷՔA)

ԿԱՐՃ ԲԵ­ՂԻ­ԿԱ­ՎՈՐ­ՆԵՐ (8ՔAՇՒՐՇԷՔA)

­Հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան տե­սա­կե­տից ե­րկթ­ևա­նի­ներն ու­նեն կար­ևոր դեր։ Դրանք բա­ժան­վում են 2 խմբի. 1) Եր­կար բե­ղի­կա­վոր­ներ (Nematocera), ո­րոնց են պատ­կա­նում ա­րյու­նածուծ մո­ծակ­նե­րը, մժ­ղուկ­նե­րը, մլակ­նե­րը: 2) Կարճ բե­ղի­կա­վոր­ներ (Brachycera), ո­րոնց պատ­կա­նում են պի­ծակ­ները, ճան­ճե­րը և բո­ռե­րը:

­ՄԻ­ՋԱՏ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

­ ա­սուն մի­ջա­տի մար­մի­նը կազմ­ված է 3 մա­սից՝ գլուխ, կուրծք, փո­րիկ: Հ Գլ­խի վրա են գտն­վում բե­ղիկ­նե­րը, շո­շա­փուկ­նե­րը, բարդ կա­ռուց­վածք ունե­ցող բե­րա­նը և աչ­քե­րը: Շատ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում գլ­խի հիմ­նա­կան տե­ղը զբա­ղեց­նում են 1 զույգ մեծ աչ­քե­րը: Մեկ զույգ բե­ղիկ­նե­րը գտն­վում են գլ­խի վեր­ևի հատ­վա­ծում, ո­րոնք շո­շա­փե­լի­քի և հո­տա­ռու­թյան դեր են կա­տա­րում: Գլ­խի ա­ռջ­ևի մա­սում է գտն­վում նաև ծնոտ­նե­րի ե­րեք զույ­գը՝ վե­րին, ստորին և ի­րար հետ միա­ձուլ­ված ստո­րին ծնոտ­նե­րի ե­րկ­րորդ զույ­գը՝ ստո­րին շուր­թը։ Կուրծ­քը կազմ­ված է 3 սեգ­մեն­տից՝ ա­ռջ­ևի, մի­ջին և հե­տին, յու­րա­քանչյու­րի վրա կա մեկ զուգ վեր­ջույթ, ո­րը կազմ­ված է 5 հատ­վա­ծից: Թևա­վոր

­Մի­ջատ­նե | 77

մի­ջատ­նե­րի մի­ջին և հե­տին հատ­վա­ծի վրա կան նաև մեկ կամ եր­կու զույգ թևեր: ­Մի­ջատ­նե­րի փո­րի­կի հատ­ված­նե­րի թի­վը տա­տան­վում է 5-11-ի սահ­մանում: Յու­րա­քան­չ յուր հատ­վա­ծը կազմ­ված է տեր­գի­տից (փո­րի­կի վե­րին հատված) և ստեր­նի­տից (փո­րի­կի ստո­րին հատ­ված): Մի­ջատ­նե­րի մեծ մա­սի փորի­կի յու­րա­քան­չ յուր հատ­վա­ծում կան շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր: Փո­րի­կի մկան­նե­րը շատ թույլ են զար­գա­ցած: Փո­րի­կի վեր­ջին սեգ­մեն­տը սե­ռա­կան օր­գան­ներն ե­ն՝ է­գի ձվա­տար­նե­րը և ա­րո­ւի կո­պու­լ յա­տիվ օր­գա­նը: Մի­ջատ­նե­րը, ի­նչ­պես մյուս հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը, ու­նեն լավ զար­գա­ցած միջա­ձիգ զո­լա­վոր մկան­ներ: Հատ­կա­պես լավ են զար­գա­ցած կրծ­քային բաժ­նի և վեր­ջույթ­նե­րի մկան­նե­րը: Շն­չա­ռա­կան օր­գան­նե­րը ներ­կա­յաց­ված են շն­չա­փո­ղային հա­մա­կար­գով: Շն­չա­փո­ղե­րը սկսվում են շն­չանց­քե­րով՝ ստիգ­մա­նե­րով, ո­րոնք տե­ղադրված են մարմ­նի կող­քե­րին: Բարձ­րա­կարգ մի­ջատ­ներն ու­նեն հա­մե­մա­տա­բար քիչ քա­նա­կու­թյամբ ստիգ­մա­ներ: Շն­չանց­քե­րը միա­ցած են լայ­նա­կի և եր­կայ­նա­կի տե­ղադրված շն­չա­փո­ղե­րին: Սրան­ցից սկիզբ են առ­նում ա­վե­լի բա­րակ, ճյուղա­վոր­ված բո­լոր օր­գան­նե­րը շրջա­պա­տող խո­ղո­վակ­ներ՝ մա­զա­նոթ­ներ տրախե­ոլ­ներ: Ա­մեն մի շն­չա­փող վեր­ջա­նում է հա­տուկ ծայ­րային բջի­ջով: Շն­չա­փողե­րը եր­բեմն ու­նե­նում են լայ­նա­ցած մա­սեր՝ օ­դային պար­կեր, ո­րոնք թեթ­ևացնում են մի­ջատ­նե­րի կշի­ռը, հեշ­տաց­նում շն­չա­ռու­թյու­նը թռիչ­քի ժա­մա­նակ, ծա­ռա­յում որ­պես օ­դի պա­հես­տա­մա­սեր: Ստո­րա­կարգ մի­ջատ­նե­րը շն­չում են մարմ­նի մա­կե­րե­սով: ­Մար­սո­ղու­թյան հա­մա­կար­գը բաղ­կա­ցած է ե­րեք բաժ­նից՝ ա­ռաջ­նա­ղիքից, միջ­նա­ղի­քից և հետ­նա­ղի­քից: Ա­ռա­ջին և եր­րորդ բա­ժին­նե­րը ծածկ­ված են խի­տի­նային կու­տի­կու­լայով՝ էկ­տո­դեր­մով, ե­րկ­րոր­դը՝ էն­տո­դեր­մով: Ա­ռաջնա­ղի­քը սկսվում է բե­րա­նային ան­ցքով, ո­րը տա­նում է դե­պի բե­րա­նային խոռոչ, մկա­նոտ կլան, կտ­նառք, կե­րակ­րա­փող և վեր­ջա­նում ծա­մող մկա­նային ստա­մոք­սով: Մի­ջատ­նե­րից շա­տե­րը ծծում են մկա­նոտ կլա­նի օգ­նու­թյամբ: Բե­րա­նային խո­ռո­չի պա­տե­րը գո­յա­ցել են վե­րին շրթուն­քից և բե­րա­նային վեր­ջույթ­նե­րից: Հե­ղուկ կե­րով սնվող մի­ջատ­նե­րի բե­րա­նային խո­ռո­չը փոխարկ­վել է խո­ղո­վակ­նե­րի, ո­րոնք գտն­վում են կն­ճի­թի մեջ: Կե­րակ­րա­փողը ու­նի լայ­նա­ցած մաս կամ ծո­րա­նով կե­րակ­րա­փո­ղին միա­ցած ա­ռան­ձին պա­հես­տա­մաս՝ կտ­նառք, որ­տեղ կու­տակ­վում է սնուն­դը: Ստա­մոք­սը ձա­գարաձև է, ու­նի ծալ­քա­վոր պա­տեր, ո­րոնք կրում են խի­տի­նային ա­տամ­ներ և խո­զան­ներ: Միջ­նա­ղի­քում կա­տար­վում է կե­րի մար­սում և ներծ­ծում: Միջ­նա­ղի­քը կարող է լի­նել բա­րակ, կարճ, ե­լուն­նե­րով կամ ա­ռանց ե­լուն­նե­րի: Միջ­նա­ղի­քը ունի ծալ­քեր՝ կրիպ­տա­ներ, որ­տեղ վե­րա­կանգն­վում են ա­ղի­քի քայ­քայ­վող է­պի­թե­լի գեղ­ձային բջիջ­նե­րը:

78 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ ետ­նա­ղի­քը բաղ­կա­ցած է բա­րակ, հաստ և ու­ղիղ մա­սե­րից: Վեր­ջին մասն Հ ու­նի ռեկ­տալ փամ­փուշտ, որ­տեղ բաց­վում են մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րը: Հետ­նաղի­քում ներծծ­վում են ջու­րը և չմարս­ված սնն­դի ո­րոշ մա­սե­րը: ­Մի­ջատ­նե­րի ա­րյու­նա­տար հա­մա­կար­գը ու­նի պարզ կազ­մու­թյուն. կազմ­ված է սր­տից և աոր­տայից: Սիր­տը կազմ­ված է մկա­նային պա­տե­րով խո­ղո­վա­կից, ո­րոնք ձգ­վում են մարմ ­նի ամ­բողջ եր­կայն­քով: Շատ մանր ձևերը սիրտ չու­նեն: Մի­ջա­տի սիր­տը բաղ­կա­ցած է մի քա­նի խցիկ­նե­րից, ո­րոնց մեջ կան փա­կան­նե­րով ան­ցքեր: Սր­տի ա­մեն մի խցիկն ու­նի սր­տի խո­ռո­չին միա­ցող զույգ ան­ցք՝ օս­տիա, իր փա­կան­նե­րով: Սր­տից սկսվող աոր­տայով ա­րյու­նը հո­սում է դե­պի գլ­խի խո­ռո­չը, այն­տե­ղից՝ մարմ ­նի խո­ռոչ: Ա­րյու­նը՝ հե­մո­լին­ֆան (ա­րյու­նա­վի­շը), ան­գույն կամ դեղ­նա­վուն, հազ­վա­դեպ՝ կարմ­րավուն կամ կա­նաչ գույն ու­նե­ցող հե­ղուկ է: Այն պա­րու­նա­կում է հե­ղուկ պլազմա և բջ­ջային տար­րեր՝ հե­մո­ցիտ­ներ, ո­րոնք կա­տա­րում են տար­բեր գոր­ծառույթ­ներ՝ ֆա­գո­ցի­տոզ (կեն­դա­նի բջիջ­նե­րի և ան­կեն­դան մաս­նիկ­նե­րի ակտիվ հափշ­տա­կու­մը և խժ­ռու­մը միաբ­ջիջ օր­գա­նիզմ ­նե­րով կամ բազ­մաբ­ջիջ կեն­դա­նի­նե­րի հա­տուկ բջիջ­նե­րով՝ ֆա­գո­ցիտ­նե­րով), հիս­տո­լիզ (հյուս­վածքնե­րի քայ­քա­յում): Մի­ջատ­նե­րի ա­րյու­նը չի մաս­նակ­ցում թթ­ված­նի և ած­խաթթու գա­զի տե­ղա­փոխ­մա­նը: Ա­րյան հիմ­նա­կան ֆունկ­ցիան հյուս­վածք­նե­րին և օր­գան­նե­րին սնն­դա­նյու­թե­րով ա­պա­հո­վե­լը և նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան արգա­սիք­նե­րը հե­ռաց­նելն է: Մի­ջատ­նե­րի նյար­դային հա­մա­կարգն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ի­րար միա­ցած նյար­դային հան­գույց­նե­րի՝ գան­գլի­ոն­նե­րի մի շղ­թա: Ու­ղե­ղը կազմված է նյար­դային հա­մա­կար­գի ա­մե­նաառջ­ևի մա­սի ե­րեք սեր­տա­ճած գանգլի­ոն­նե­րից։ Ու­ղե­ղը բա­ժան­վում է ե­րեք մա­սե­րի։ Պրո­տո­ցե­րեբ­րու­մը պա­տասխա­նա­տու է տե­սո­ղու­թյան և բարդ վար­վե­ցո­ղա­կան ռեակ­ցիա­նե­րի հա­մար, դեյ­տո­ցե­րեբ­րու­մը նյար­դա­վո­րում է ան­տե­նա­նե­րը, ի­սկ տրի­տո­ցե­րեբ­րու­մը՝ ստո­րին ծնոտ­նե­րը, բե­րա­նի ան­ցքի մոտ դա­սա­վոր­ված մկան­ներն ու ներ­քին օր­գան­նե­րը։ Նյար­դային հա­մա­կար­գի մյուս մա­սը շղ­թա­յաձև ի­րար միա­ցած գան­գլի­ոն­նե­րի ո­րո­վայ­նային նյար­դա­շարն է­։

ՄԻ­ՋԱՏ­ՆԵ­ՐԻ ԶԱՐ­ԳԱ­ՑՈՒ­ՄԸ

­Մի­ջատ­նե­րի ձուն ու­նի տար­բեր ձև և չափ: Խո­րի­ո­նը, ո­րը պա­տում է ձուն, կա­րող է լի­նել փա­փուկ և կաշ­են­ման կամ ա­մուր և կոշտ, եր­բեմն ու­նի բարդ կա­ռուց­վածք: ­Խո­րի­ո­նի տակ գտն­վում է դեղ­նա­վուն վա­հա­նիկ: Ձուն կազմ­ված է միջու­կից, պլազ­մայից և դեղ­նու­ցից: Ձվի մեջ տե­ղ ի է ու­նե­նում թր­թու­րի

­Մի­ջատ­նե | 79

զար­գա­ցու­մը: Ձվի մեջ տե­ղ ի ու­նե­ցող զար­գա­ցու­մը կոչ­վում է սաղմ ­նային զար­գա­ցում, ի­սկ ձվից դուրս գա­լուց հե­տո մինչև հա­սուն ձև (ի­մա­գո)՝ հետսաղմ ­նային զար­գա­ցում: Մի­ջատ­նե­րի հետ­սաղմ­նային զար­գա­ցու­մը բնո­րոշ­վում է կեր­պա­րա­նա­փոխու­թյամբ (մե­տա­մոր­ֆոզ): Մե­տա­մոր­ֆո­զը սո­վո­րա­բար կապ­ված է ան­հա­տական զար­գաց­ման ըն­թաց­քում կեն­դա­նու գո­յու­թյան պայ­ման­նե­րի և կեն­սա­կերպի խիստ փո­փո­խու­թյուն­նե­րի հետ։ Մե­տա­մոր­ֆո­զով զար­գա­ցող կեն­դա­նի­ների կեն­սա­կան ցիկ­լում լի­նում է ա­ռն­վազն մեկ թր­թու­րային փուլ, ո­րի ըն­թացքում օր­գա­նիզմն էա­պես տար­բեր­վում է հա­սուն ձևից։ Կախ­ված օր­գա­նիզ­մի փո­փո­խու­թյու­նից՝ տար­բե­րում են կեր­պա­րա­նա­փոխու­թյան 2 ձև՝ լրիվ և թե­րի կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյուն: Թե­րի կեր­պա­րա­նա­փոխու­թյամբ զար­գաց­ման ըն­թաց­քում մի­ջատն ան­ցնում է հետ­ևյալ փու­լե­րը. ձու, թր­թուր, հա­սուն մի­ջատ։ Մի­ջատ­նե­րը ձվադ­րում են տար­բեր մի­ջա­վայ­րե­րում՝ հո­ղում, օր­գա­նա­կան մնա­ցորդ­նե­րում, բույ­սե­րի, կեն­դա­նի­նե­րի հյուս­վածքնե­րում և այլն։ Թե­րի կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ զար­գաց­ման դեպ­քում ձվից դուրս ե­կած թր­թուրն ար­տա­քին կա­ռուց­ված­քի հիմ­նա­կան գծե­րով նման է հասուն մի­ջա­տին, սա­կայն նրա­նից տար­բեր­վում է թեր­զար­գա­ցած թևիկ­նե­րով։ Բա­ցի այդ, սե­ռա­կան դի­մոր­ֆիզ­մը ­լավ չի ար­տա­հայտ­ված։ Թր­թու­րի և հասուն ձևի միջև ե­ղած տար­բե­րու­թյուն­ներն աս­տի­ճա­նա­բար վե­րա­նում ե­ն։ Յուրա­քան­չ յուր մաշ­կա­փո­խու­թյու­նից հե­տո թր­թուրն ա­վե­լի ու ա­վե­լի է նման­վում հա­սուն ձևին։ Լ­րիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թ յունն ու­նի չորս փուլ. ձու, թր­թ ուր, հարս­ն յակ, հա­սուն մի­ջատ։ Լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թ յամբ զար­գա­ցու­մը կապված է օր­գա­նիզ­մի ար­տա­քին և ներ­քին կա­ռ ուց­ված­քի փո­փո­խու­թ յուն­նե­րի հետ։ Այս դեպ­քում ձվից դուրս ե­կած թր­թ ուրն իր ար­տա­քին կա­ռ ուց­վածքով բո­ լո­ րո­ վ ին նման չէ հա­ սուն ձևին։ Նրա մարմ­ նի բա­ ժ ին­ նե­ րը՝ գլուխը, կուրծ­քը և փո­րի­կը, տար­բե­րակ­ված չեն, չու­նեն թևեր, զգա­յա­րաննե­րը թույլ են զար­գա­ցած։ Թրթու­րը և հա­սուն ձևը մի­մյան­ցից շատ են տար­բեր­վում նաև վեր­ջույթ­նե­րի կա­ռ ուց­ված­քով, բե­րա­նային ա­պա­րա­տի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թ յուն­նե­րով։ Քա­նի որ թր­թու­րի և հա­սուն ձևի տե­ղա­շարժ­ման ու սնն­դա­ռու­թյան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը շատ տար­բեր են, հարս­նյա­կային շրջա­նում վե­րա­կա­ռուց­վում են հա­մա­պա­տաս­խան օր­գան­նե­րը, ո­րոնց մեծ մա­սը քայ­քայ­վում է և ներծծ­վում։ Դրան մաս­նակ­ցում են ա­մե­ո­բաձև բջիջ­նե­րը, ո­րոնք կեղծ ո­տիկ­նե­րով շրջա­պա­տում և ներբջ­ջային մարս­ման են են­թարկում քայ­քայ­ված հյուս­վածք­նե­րի մաս­նիկ­նե­րը։ Չեն քայ­քայ­վում միայն նյարդային հա­մա­կար­գը և տ­րա­խեա­նե­րի մի մա­սը։ Վե­րա­կա­ռու­ցումն ա­վարտվե­լուց հե­տո հարս­նյա­կի ծած­կույթ­նե­րը պատռ­վում են, դրան­ցից դուրս է գա­լիս հա­սուն մի­ջա­տը։

80 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵՐ

ՇՍԼԼՇԼՕAԷ­

Ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մեծ խումբ են կազ­մում մո­ծակ­նե­րը` Culicidae ըն­տա­նի­քը, ո­րն իր մեջ նե­րա­ռում է շուրջ 34 ցե­ղի պատ­կա­նող 3000 տե­սակ: Այս ցե­ղե­րից մար­դու հա­մար հատ­կա­պես կար­ևոր են Culex, Aedes և Anopheles (ն­կար 7), ո­րոշ դեպ­քե­րում՝ Mansonia (Coquillettidia) և Culiseta ցե­ղե­րը: ­Մո­ծակ­նե­րը ոչ միայն զա­զիր­քի բա­ղադ­րիչ­նե­րից մեկն են, այլ նաև մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ: Մո­ծակնե­րը, սնվե­լով մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյու­նով, ա­ռա­ջաց­նում են ան­հանգստու­թյուն՝ ազ­դե­լով կյան­քի ո­րա­կի վրա: Մեծ է մո­ծակ­նե­րի դե­րը հի­վան­դություն­նե­րի փո­խանց­ման գոր­ծում: Մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վում են մակա­բու­ծային հի­վան­դու­թյուն­ներ՝ մա­լա­րիա, ֆի­լ յա­րիա­տոզ­ներ: Մո­ծակ­նե­րը մի շարք ար­բո­վի­րուս­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են: Մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով են փո­խանցվում Դե­ղին տեն­դի, Դեն­գե­ի, ո­րոշ էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի, Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տենդի, Չի­կուն­գու­նիայի, Զի­կա տեն­դի, Ռիֆտ հով­տի տեն­դի վի­րուս­նե­րը: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում հայտ­նա­բեր­վել են հետ­ևյալ 6 ցե­ղի մո­ծակ­ներ՝ Anopheles, Aedes, Culex, Culiseta, Coquillettidia և Uranotaenia, ո­րոնք նե­րա­ռում են 29 տե­սակ: ­Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել են մա­լա­րիա փո­խան­ցող` Anopheles ցե­ղի մո­ծակ­նե­րի հետ­ևյալ տե­սակ­նե­րը՝ 4ո. ՏaՇհarօv/, 4ո. ոaՇս//ք6ոո/Տ Տ.Տ, 4ո. Տսք6rք/ՇէսՏ, 4ո. Շ/av/ց6r, 4ո. հ)rՇaոսՏ, 4ո. ք/սոԵ6սՏ: Հիմ­նա­կան փո­խան­ցող­ները An.maculipennis և An.sacharovi տե­սակ­ներն են: Այս տե­սակ­նե­րի խտու­թյու­նը մեծ է Ա­րա­րա­տի և Ար­մա­վի­րի մար­զե­րում: Նախ­կի­նում 4ո. ՏaՇհarօv/-ն տե­սակը դիտ­վում էր որ­պես 4ո. ոaՇս//ք6ոո/Տ-ի են­թա­տե­սակ և զբա­ղեց­նում էր 4ո. ոaՇս//ք6ոո/Տ-ի 5-6%-ը: Ներ­կա­յում 4ո. ՏaՇհarօv/ ա­ռան­ձին տե­սակ է, և նկատվել է պո­պու­լ յա­ցիայի վե­րա­կանգ­նում: 4ո. ՏaՇհarօv/ տե­սա­կը շատ վտան­գավոր է հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ա­ռու­մով. հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նի մեկ գո­նոտրո­ֆիկ ցիկ­լում ա­րյուն ծծե­լու մի քա­նի ան­գամ և շա­րու­նա­կում է ա­րյու­նով սնվել նաև դիա­պաու­զայի ըն­թաց­քում: Մա­լա­րիա փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րի ա­ռա­վել վտան­գա­վոր տե­սակ­նե­րի բարձր քա­նա­կու­թյու­նը մե­ծաց­նում է մա­լա­րիայի տա­րած­ման և կր­կին ար­մա­տա­վոր­ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նը: Aedes ցե­ղին պատ­կա­նող մո­ծակ­նե­րից Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյունում հայտ­նա­բեր­վել են հետ­ևյալ տե­սակ­նե­րը՝ 46. (Տէ6ցօո)/a) a/Եօք/ՇէսՏ, 46. (ՕՇհ/6rօէaէսՏ) ՇaՏք/սՏ, 46. (ՕՇհ.) Շaէaքհ)//a, 46. (46մ6Տ) Շ/ո6r6սՏ/ց6ո/ոսՏ, 46. (ՕՇհ.) ք/av6ՏՇ6ոՏ, 46. (ՕՇհ.) ց6ո/Շս/aէսՏ, 46. (ՕՇհ.) քսոՇէօr, 46. (ՕՇհ.) aոոս//ք6Տ,

­Մո­ծակ­ներ | 81

46. (ՕՇհ.) մօrՏa//Տ, 46. (46մ/ոօrքհսՏ) v6xaոՏ: 46. (Տէց.) a/Եօք/ՇէսՏ ին­վա­զիվ մոծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րը Հա­յաս­տա­նում ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բեր­վել են 2016 թվա­կա­նին՝ Տա­վու­շի մար­զում (Բագ­րա­տա­շեն): Culex ցե­ղին պատ­կա­նող մո­ծակ­նե­րից Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել են Շx. հօrէ6ոՏ/Տ, Շx. ո/ո6է/ՇսՏ, Շx. ք/ք/6ոՏ, Շx. էօrr6ոէ/սո, Շx. ոarէ/ո//, Շx. ոօմ6ՏէսՏ, Շx. է6rr/էaոՏ, Շx. էհ6//6r/ տե­սակ­նե­րը: Culiseta ցե­ղին պատ­կա­նող մո­ծակ­նե­րից Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել են ՇՏ. aոոս/aէa, ՇՏ. /օոց/ar6օ/aէa, ՇՏ. ՏսԵօՇհr6a տե­սակ­նե­րը: ­Հա­յաս­տա­նում հայտ­նա­բեր­վել են Uranotaenia ցե­ղի՝ Սr. սոցս/Շս/aէa և Coquilletitidia ցե­ղի՝ Շգ. r/Շհ/arմ// տե­սակ­նե­րը:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

­ ո­ծա­կը ե­րկթ­ևա­նի մի­ջատ է, մար­մի­նը կազմ­ված է 3 բաժ­նից՝ գլ­խից, Մ կրծքից և փո­րի­կից: Գ­լու­խը կլո­րա­վուն է, վեր­ևի հատ­վա­ծը գրե­թե ամ­բող­ջու­թյամբ զբա­ղեցնում են 2 մեծ ֆա­սե­տային աչ­քե­րը: Գլ­խի ա­ռջ­ևի մա­սում գտն­վում են 2 բե­ղիկ, 2 շո­շա­փուկ և 1 կն­ճիթ: ­Բե­ղիկ­նե­րը կազմ­ված են 15 հատ­վա­ծից, բե­ղի­կի վեր­ջին հատ­վածն ա­վե­լի եր­կար է և կրում է մազմ­զուկ­ներ: ­Բե­րա­նային ա­պա­րա­տը կազմ­ված է շո­շա­փուկ­նե­րից և կն­ճի­թից: Է­գի կնճի­թը ձևա­փոխ­ված ստո­րին շրթունքն է և ու­նի կի­սա­խո­ղո­վա­կի տեսք, ո­րի խոր­քում գտն­վում են ծա­կող ա­պա­րա­տի մա­սե­րը՝ եր­կու զույգ բա­րակ ա­սեղի նման­վող ծնոտ­նե­րը, լե­զուն և վե­րին շրթուն­քը նեղ՝ թի­թե­ղի նման սր­ված ծայ­րով: Լեզ­վի մի­ջով ան­ցնում են թքա­գեղ­ձե­րի ծո­րան­նե­րը, ո­րի հետ­ևան­քով խայ­թե­լու ժա­մա­նակ վա­րակ­ված մո­ծա­կը թքի հետ ար­տա­զա­տում է հի­վանդու­թյան հա­րու­ցիչ­ներ: Կն­ճի­թի բո­լոր մա­սե­րը, բա­ցի ստո­րին շրթուն­քից, ծառա­յում են որ­պես մաշ­կը ծա­կե­լու և հե­ղուկ­նե­րը ծծե­լու միաս­նա­կան ա­պա­րատ: Ա­րո­ւի կն­ճի­թը վատ է զար­գա­ցած և չի կա­րող մաշ­կը ծա­կել, այդ պատ­ճա­ռով ա­րյուն ծծում են միայն է­գե­րը, ի­սկ ա­րու­նե­րը սնվում են բու­սա­կան հյու­թե­րով: Կրծ­քային մա­սը կազմ­ված է 3 հատ­վա­ծից՝ ա­ռաջ­նակրծ­քից, միջ­նակրծ­քից և հետ­նակրծ­քից: Կուրծ­քը ձվաձև է: Կրծ­քի ա­մե­նա­խո­շոր հատ­վա­ծը միջ­նակուրծքն է, ո­րի վե­րին հատ­վա­ծին՝ մեջ­քին, ամ­րա­ցած է 1 զույգ թև, ի­սկ միջնակրծ­քի ներք­ևի հատ­վա­ծին ամ­րա­ցած է 3 զույգ ո­տք (ն­կար 8): Թ­ևե­րը եր­կար օ­վա­լի տեսք ու­նեն, ո­րոնք պատ­ված են մանր բա­րակ մազմզուկ­նե­րով, բա­ցա­ռու­թյուն է Uranotaenia ցե­ղը, ո­րի թևե­րի վրա մազմ­զուկ­ներ չկան:­ Ոտ­քե­րը կազմ­ված են 5 հատ­վա­ծից՝ թաս, փո­սիկ, ա­զդր, սրունք, թա­թիկ:

82 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

Մո­ծա­կի փո­րի­կը կազմ­ված է 10 հատ­վա­ծից, ո­րոն­ցից 9-րդ և 10-րդ հատվա­ծը ձևա­փոխ­ված են սե­ռա­կան հա­վել­վա­ծի: Մ­կա­նային հա­մա­կար­գը: Մո­ծակ­նե­րի գլ­խի մկան­նե­րը կազմ­ված են կոկոր­դի մկան­նե­րից, ո­րոնք մաս­նակ­ցում են ա­րյան կլան­մա­նը, բե­րա­նի մկաննե­րից, ո­րոնք մաս­նակ­ցում են դրա շարժ­մա­նը, և մկան­նե­րից, ո­րոնք մաս­նակցում են թքի մղ­մա­նը դե­պի կլան: Կրծ­քում գտն­վում են վզի մկան­նե­րը, ո­րոնց մի­ջո­ցով մո­ծա­կը շար­ժում է գլու­խը, ստո­րին և թռչե­լու մկան­նե­րը: Ա­վե­լի զար­գա­ցած են թռչե­լու մկան­ները. դրանք են եր­կայ­նա­կան մկան­նե­րը, ո­րոնք միաց­նում են մեջ­քի մի­ջին և վեր­ջին հատ­ված­նե­րը, ի­սկ մեջ­քի վե­րին հատ­ված­նե­րի մկան­նե­րը գտն­վում են եր­կայ­նա­կան մկան­նե­րի կո­ղային մա­սում: Այդ հատ­վա­ծին միա­նում են նաև ոտ­քե­րի մկան­նե­րը, ո­րոնք միա­ցած են նաև ա­ռաջ­նակրծ­քի, միջ­նակրծ­քի և հետ­նա­կրծքի մկան­նե­րին: Մո­ծա­կի փո­րի­կի յու­րա­քան­չ յուր սեգ­մեն­տում կա 4 մկան՝ 2-ը վե­րին-տեր­գի­տը և 2-ը ստո­րին-ս­տեր­նի­տը միաց­նող մկան­ներն են: ­Մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է 3 բաժ­նից՝ ա­ռաջ­նա­ղի­քից, միջնա­ղի­քից և հետ­նա­ղի­քից:­ Ա­ռաջ­նա­ղի­քը ծածկ­ ված է կու­ տի­ կու­ լայով, սկսվում է բե­ րա­ նային անցքով, գտն­վում է խո­ղո­վա­կում, ո­րը կազմ­ված է վե­րին շրթուն­քից, գլ­խի խորքում գտն­վում է կո­կոր­դը, ո­րն ու­նի 2 լայ­նա­ցած մաս, մե­կը՝ գլ­խու­ղե­ղի, մյու­սը՝ նրա հե­տին մա­սում: Ըմ­պանն ան­ցնում է բա­րակ ա­ղիք: Թքա­գեղ­ձե­րը գտն­վում են կրծ­քային մա­սի ա­ռջ­ևի, փո­րային (վենտ­րալ) հատ­վա­ծում: Յու­րա­քան­չ յուր գեղձ կազմ­ված է 3 մա­սից (թիակ)՝ բաղ­կա­ցած խո­շոր գեղ­ձային բջիջ­նե­րից: Կո­ղային­ներն ա­վե­լի եր­կար են, այդ մա­սե­րը ծա­ռա­յում են թքի ար­տա­զատման, ի­սկ կար­ճե­րը՝ կու­տակ­ման հա­մար: Մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի մաս են զո­բը և ցո­ղու­նային հա­վե­լում­նե­րը, ո­րոնք փոք­րիկ օ­դով լց­ված պար­կի տեսք ու­նեն: ­Միջ­նա­ղի­քը (ս­տա­մոքս) կազմ­ված է 2 մա­սից՝ ա­ռջ­ևի նեղ և հե­տին լայն: Ա­րյուն կլա­նած է­գե­րի այդ լայ­նա­ցած մասն ա­վե­լի տե­սա­նե­լի է՝ ստա­մոք­սը դառ­նում է տան­ձաձև: Նոր դուրս ե­կած և դեռևս ա­րյուն չկ­լա­նած մո­ծակ­նե­րի դեպ­քում այն գլա­նաձև է: Ստա­մոք­սի ա­ռջ­ևի մա­սը մի փոքր լայ­նա­ցած է (նախաս­տա­մոքս): Ստա­մոք­սի պա­տե­րը կազմ­ված են է­պի­թե­լե­րից՝ դրա սահ­մանային մա­սը ը­նդ­գծող թա­ղան­թով և մկա­նային շեր­տով: Է­պի­թե­լային բջիջ­ների մեծ մա­սը գեղ­ձային է. դրանք ար­տադ­րում են մար­սո­ղա­կան ֆեր­մենտ­ներ: Միջ­նա­ղի­քում կա­տար­վում են կե­րի մար­սում և ներծ­ծում: Ս­տա­մոք­սի մկան­նե­րը կծկ­վում են ա­ռջ­ևի մա­սից դե­պի հետ՝ նպաս­տե­լով ֆեր­մենտ­նե­րի տե­ղա­շարժ­մա­նը և ար­տա­զա­տուկ­նե­րի տե­ղա­փոխ­մա­նը հե­տին ա­ղիք: Մկա­նի հաս­տա­ցած մա­սը ստա­մոք­սից դե­պի հե­տին ա­ղիք ան­ցման հատ­վա­ծում ձևա­վո­րում է ստա­մոք­սի հե­տին սֆինկ­տո­րը (սեղ­մակ): Հետ­նաղի­քը բաղ­կա­ցած է բա­րակ, հաստ և ու­ղիղ մա­սե­րից: Նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան

­Մո­ծակ­ներ | 83

ար­գա­սիք­նե­րը մո­ծա­կի օր­գա­նիզ­մից հե­ռա­նում են ար­տա­զա­տու­թյան օր­գաննե­րի՝ մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի մի­ջո­ցով: Մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի մի ծայ­րը փակ խո­ղո­վակ­ներ են, ո­րոնց մյուս ծայ­րը բաց­վում է հետ­նա­ղու սկզբ­նա­մա­սում: Նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան ար­գա­սիք­ներն ա­րյու­նից ներծծ­վում են մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի մեջ և հետ­նա­ղու մի­ջո­ցով հե­ռաց­վում: Շն­չա­ռա­կան հա­մա­կարգ. մո­ծակ­նե­րի շն­չա­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմված է 2 զույգ կրծ­քային և 6 փո­րային շն­չա­ռա­կան խո­ղո­վակ­նե­րից: Շն­չառա­կան խո­ղո­վակ­նե­րը բաց­վում են կրծ­քի և փո­րի­կի կո­ղային հատ­ված­ներում (շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր): Կրծ­քային հատ­ված­նե­րում շն­չա­ռա­կան ան­ցքերն ա­վե­լի զար­գա­ցած են, որ­տեղ մկա­նային հա­մա­կար­գը ա­վե­լի ու­ժեղ է, դրանց կծկում­նե­րի մի­ջո­ցով շն­չա­ռա­կան ան­ցքե­րով օ­դը թա­փան­ցում է օ­դա­տար խողո­վակ­ներ, ո­րոնք ճյու­ղա­վոր­վում և թա­փան­ցում են մո­ծա­կի ամ­բողջ մար­մի­նը՝ թթվա­ծի­նը հասց­նե­լով բո­լոր բջիջ­նե­րին և հյուս­վածք­նե­րին:­ Ա­րյու­նա­տար հա­մա­կարգ. մո­ծակ­նե­րի սիրտն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է նեղ մկա­նային խո­ղո­վակ, ո­րը հատ­վա­ծա­վոր չէ և տե­ղա­կայ­ված է փո­րի­կի տեր­գի­տի տակ, ան­ցնում է դե­պի կուրծք աոր­տայի մի­ջո­ցով, ո­րը մկա­նոտ չէ, ա­ռջ­ևի հատ­վա­ծը բաց­վում է գլ­խի մեջ: Սր­տից սկսվող աոր­տայով ա­րյու­նը հո­սում է դե­պի գլ­խի խո­ռո­չը, ի­սկ այն­տե­ղից՝ ըն­դե­րային և մերձ­նյար­դային խո­ռոչ­ներ: Սր­տի կծկ­ման շնոր­հիվ ա­րյու­նը հո­սում է ի­նչ­պես մարմ­նի հե­տին ծայ­րից դե­պի ա­ռջ­ևի ծայ­րը, այն­պես էլ ա­ռջ­ևից դե­պի հետ: ­Ճար­պային մար­մի­նը մեծ դեր է խա­ ղում մո­ ծա­ կի կյան­ քում հատ­ կապես դիա­պաու­զայից ա­ռաջ: Ճար­պային մար­մի­նը հիմ­նա­կա­նում ա­ռա­ջա­նում է փո­րի­կում, ո­րոշ չա­փով՝ կրծ­քում և շատ քիչ՝ գլ­խում: Ճար­պային մար­մի­նը սննդա­նյու­թե­րի և ջրի պա­հես­տա­րան է հա­մար­վում, ո­րի հաշ­վին մո­ծակ­նե­րը ձմե­ռում են և կա­րող են եր­կար ժա­մա­նակ չսնվել: Այս պա­շա­րա­նյու­թե­րի հաշվին են կա­տար­վում մո­ծակ­նե­րի ձվե­րի հա­սու­նա­ցու­մը և զար­գա­ցումն ա­ռանց ա­րյու­նածծ­ման: Նյար­դային հա­մա­կար­գը. մո­ծակ­նե­րի կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մակարգն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ի­րար միաց­ված ա­ռան­ձին նյար­դային հանգույց­նե­րի՝ գան­գլի­ոն­նե­րի մի շղ­թա։ Բաղ­կա­ցած է գլ­խու­ղե­ղից՝ վերկ­լա­նային հան­գույ­ցից, աջ և ձախ շուրջկ­լա­նային նյար­դային թե­լե­րից, են­թակ­լա­նային հան­գույ­ցից և ի­րար միա­ցած փո­րային նյար­դային շղ­թայի հան­գույց­նե­րից: Գլխու­ղեղն ու­նի ե­րեք բա­ժին՝ ա­ռջ­ևի, ո­րը բաղ­կա­ցած է եր­կու կի­սագն­դե­րից, մի­ջին և հե­տին: Նյար­դային հա­մա­կար­գի ա­մե­նաառջ­ևի մա­սի ե­րեք սեր­տաճած գան­գլի­ոն­նե­րից է կազմ­ված ու­ղե­ղը։ Մնա­ցած մա­սը գտն­վում է ա­ղի­նե­րի տակ։ Կրծ­քային գան­գլի­ոն­նե­րը մաս­նակ­ցում են ոտ­քե­րի, թևե­րի և բե­ղիկ­ների շար­ժին: Նյար­դային հա­մա­կար­գի մյուս մասն է շղ­թա­յաձև ի­րար միա­ցած գան­գլի­ոն­նե­րի ո­րո­վայ­նային նյար­դա­շա­րը։ Փո­րային գան­գլի­ոն­նե­րից դուրս են գա­լիս մե­կա­կան զույգ նյար­դա­թե­լե­րը:

84 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱ­ՆՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ ԵՎ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­ԱՆ

­Մո­ծա­կը զար­գա­նում է լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ, այ­սինքն՝ ան­ցնում է զար­գաց­ման 4 փուլ՝ ձու, թր­թուր, հարս­նյակ և հա­սուն մի­ջատ (ն­կար 9): ­Մո­ծակ­նե­րի է­գը ձվադ­րում է կանգ­նած կամ դան­դաղ հո­սող ջրի մա­կերե­սին, ծա­ռի փչակ­նե­րի, տա­րա­նե­րի, լք­ված ան­վա­դո­ղե­րի մեջ, որ­տեղ կարող է ջուր լի­նել: Մո­ծակ­նե­րը ձվադ­րում են ի­նչ­պես ջրամ­բար­նե­րում, այն­պես էլ ա­մե­նա­փոքր ջրա­փո­սե­րում: Բազ­մաց­ման հա­մար մո­ծակ­ներն ը­նտ­րում են սաղր ջրա­կան­գեր` մեկ մետ­րից ոչ խոր, կանգ­նած կամ դան­դաղ հո­սող ջրով և ար­ևով տա­քաց­վող ջրամ­բար­ներ: Aedes ցե­ղի շատ տե­սակ­ներ ձվադ­րում են ցած­րա­դիր տե­ղան­քի խո­նավ հո­ղի վրա, որ­տեղ ջուր է կու­տակ­վում ձն­հալքից կամ ա­մա­ռային ան­ձրև­նե­րից հե­տո: Anopheles և Aedes ցե­ղե­րին պատ­կանող մո­ծակ­նե­րի է­գե­րը ձվիկ­նե­րը ար­տա­զա­տում են հատ-հատ, ը­նդ ո­րում՝ Anopheles մո­ծակ­նե­րի ձվիկ­ներն ու­նեն թևիկ­ներ, ո­րոնց մի­ջո­ցով մնում են ջրի մա­կեր­ևույ­թին: Culex և Mansonia ցե­ղե­րի է­գե­րը ձվադ­րե­լիս սոսնձում են ձվիկ­նե­րը՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով, այս­պես կոչ­ված, «նա­վակ­ներ», ո­րոնք կազմ­ված են մոտ 200-300 ձվիկ­նե­րից: Մո­ծա­կի ձվե­րը շատ փոքր են: Ձվե­րի զար­գաց­ման փու­լի տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է ջեր­մաս­տի­ճա­նից. 10-12"C-ո­ւմ զար­գա­ցու­մը տևում է 8 օր, ի­սկ 27-29"C-ո­ւմ՝ 46 ժամ: Ձվի­կի թա­ղան­թի տակ ձևա­վոր­վում է թր­թու­րը: Վեր­ջինս դուրս է գա­լիս ջրային մի­ջա­վայր սաղմ­նային զար­գացու­մից ան­մի­ջա­պես հե­տո (Anopheles, Culex) կամ ձվի­կային դիա­պաու­զայից հե­տո (Aedes): Ձ­վի­կից դուրս ե­կած թր­թու­րը ապ­րում է ջրում, ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ բարձ­րա­նում է ջրի մա­կեր­ևույթ՝ մթ­նո­լոր­տային օդ շն­չե­լու հա­մար: Թր­թուր­ներն ու­նեն մուգ շա­գա­նա­կա­գույն կամ կա­նաչ-շա­գա­նա­կա­գույն որ­դի տեսք: Սկզբում դրանք շատ փոքր են, հե­տո չա­փե­րը հաս­նում են 1 սմ-ի: Այդ­պի­սի թր­թու­րի մար­մի­նը պարզ բա­ժան­վում է գլ­խի, կրծ­քի և հատ­վա­ծավոր­ված փո­րի­կի: Թր­թու­րի մար­մի­նը ծածկ­ված է մազմ­զուկ­նե­րով, ի­սկ փո­րի­կի հե­տին ծայ­րին՝ մեջ­քային մա­սում, կան շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր, ո­րոն­ցով թր­թու­րը շն­չում է մթ­նո­լոր­տային օդ: Ոչ մա­լա­րիային մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի շն­չա­ռական բաց­վածք­նե­րը գտն­վում են զույգ խո­ղո­վակ­նե­րի ծայ­րին, ի­սկ մա­լա­րիային մո­ծակ­նե­րի դեպ­քում դրանք չկան, և շն­չա­ռա­կան բաց­վածք­նե­րը գտն­վում են փո­րի­կի նա­խա­վեր­ջին հատ­վա­ծի վրա: Մո­ծա­կի թր­թուր­նե­րը քիչ շար­ժուն են, սա­կայն դրանց բե­րա­նային ա­պա­րա­տը ա­նընդ­հատ կեր է հայ­թայ­թում՝ շա­րունակ ջուր ար­տամ­ղե­լով: Նրանք միշտ ջրի մա­կե­րե­սին են, քա­նի որ մթ­նո­լորտային օդ են շն­չում: Սա մեծ նշա­նա­կու­թյուն ու­նի թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար (ջ­րամ­բար­նե­րը ո­ղո­ղում են նավթով): Թր­թուր­նե­րը սնվում են ջրի­մուռ­նե­րով և մանր կեն­դա­նի­նե­րով: Նրանք շա­տա­կեր են և ա­ռանց բա­ցա­ռու­թյան կուլ են տա­լիս ջրի մա­կե­րե­սին լո­ղա­ցող

­Մո­ծակ­ներ | 85

բո­լոր մաս­նիկ­նե­րը, այդ թվում՝ թու­նա­վոր նյու­թեր: Սա ևս օգ­տա­գործ­վում է դրանց դեմ պայ­քար ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար: Ջ­րի ջեր­մաս­տի­ճա­նից կախ­ված` թր­թուր­նե­րը զար­գա­նում են շատ ա­րագ՝ 2-3 շա­բաթ: Այդ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում նրանք 4 ան­գամ փո­խում են ի­րենց մաշ­կը՝ ան­ցնե­լով զար­գաց­ման 4 փուլ կամ հա­սակ: Եր­կա­րու­թյու­նը տա­տանվում է 2-8 մմ-ի սահ­ման­նե­րում: Յու­րա­քան­չ յուր հա­ջորդ հա­սակ նա­խոր­դից տար­բեր­վում է գլ­խի լայն­քով: Յու­րա­քան­չ յուր տե­սա­կի մո­ծա­կի թր­թու­րի հա­մար բնո­րոշ է ո­րո­շա­կի տի­պի ջրա­կան­գը: Ի­մա­նա­լով ջրա­կան­գի տի­պը, ջրային բու­սա­կա­նու­թյան բնույ­թը կա­րե­լի է ո­րո­շել տվյալ ջրա­կան­գում առ­կա մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի տե­սակային կազ­մը: Մո­ծա­կի թր­թու­րի վեր­ջին՝ 4-րդ հա­սա­կը վե­րած­վում է շար­ժուն հարս­նյակի, ո­րն ու­նի ստո­րա­կե­տի տեսք: Գլու­խը և կուրծ­քը կար­ծես միա­ձուլ­ված են, ի­սկ փո­րի­կը ցայ­տուն ար­տացց­ված է ա­ռաջ: Գլ­խակրծ­քային հատ­վա­ծի վրա գտն­վում է շն­չա­ռա­կան խո­ղո­վակ­նե­րի զույ­գը՝ ե­րա­խը: Հարս­նյա­կը չի սնվում, այլ օգ­տա­գոր­ծում է իր մեջ կու­տակ­ված սնն­դային պա­շար­նե­րը: 2-5 օր ան­ց հարս­նյա­կը վեր­ջին ան­գամ բարձ­րա­նում է ջրի մա­կեր­ևույ­թին, հարս­նյա­կի թա­ղան­թը պատռ­վում է, դուրս է գա­լիս հա­սուն մո­ծա­կը: Հարս­նյա­կից դուրս գա­լուց ո­րոշ ժա­մա­նակ ան­ց խի­տի­նային թա­ղանթն ամ­րա­նում է, և թևերն ո­ւղղ­վում են, այ­նու­հետև մո­ծակն ըն­դու­նակ է թռիչ­քի: Յու­րա­քան­չ յուր գե­նե­րա­ցիայից հե­տո ա­ռա­ջի­նը թևա­վոր­վում են ա­րու­նե­րը, այնու­հետև՝ է­գե­րը: Խի­տինն ամ­րա­նա­լուց հե­տո է­գե­րը զու­գա­վոր­վում են ա­րո­ւի հետ՝ հիմ­նա­կա­նում պար­սի ժա­մա­նակ: Որ­պես կա­նոն, մեկ է­գը զու­գա­վոր­վում է մեկ ա­րո­ւի հետ մեկ ան­գամ: ­Հա­սուն մո­ծա­կի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի պայ­ման­նե­րից: Ա­րու­ներն ապ­րում են հա­մե­մա­տա­բար ա­վե­լի կարճ. նրանց կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը մոտ 2-3 շա­բաթ է: Զու­գա­վո­րու­մից հե­տո դրանք սատկում են: Է­գե­րը մի քա­նի ան­գամ հար­ձակ­վե­լով որ­սի վրա՝ բնա­կան պայ­մաննե­րում կա­րող են ապ­րել 1,5-2 ա­միս, ո­րոշ դեպ­քե­րում կա­րող են ապ­րել 6 ա­միս և ա­վե­լի: Բեղմ­նա­վո­րու­մից և ձվա­րան­նե­րի ա­ռաջ­նային զար­գա­ցու­մից հե­տո է­գե­րի մոտ սկսվում է գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լը՝ կազմ­ված հետ­ևյալ փու­լե­րից. 1. ­Զո­հի փնտ­րում և հար­ձա­կում 2. Ա­րյան մար­սում և ձվա­րան­նե­րի հա­սու­նա­ցում 3. Ջ­րա­կան­գի փնտ­րում և ձվադ­րում: ­Մո­ծակ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում մթն­շա­ղային և գի­շե­րային մի­ջատ­ներ են: Օր­վա ըն­թաց­քում ա­ռա­ջին հար­ձակ­ման ակ­տի­վու­թյան սահ­մա­նը գրանց­վում է լու­սաբա­ցին, ի­սկ ա­ռա­վե­լա­գույ­նը՝ ե­րե­կո­յան, ար­ևա­մու­տից հե­տո: Մո­ծակ­նե­րի շատ տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ՝ մա­լա­րիայի հիմ­նա­կան փո­խան­ցող 4. ոaՇս//ք6ոո/Տ-ը,

86 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ներ­թա­փան­ցում են շի­նու­թյուն­ներ և հար­ձակ­վում գի­շե­րային ժա­մե­րին, ո­րոշ ան­տա­ռային տե­սակ­ներ կա­րող են հար­ձակ­վել ցե­րե­կային ժա­մե­րին: Ի­մա­նալով տար­բեր տե­սակ­նե­րին պատ­կա­նող մո­ծակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան ժա­մե­րը՝ կա­րե­լի է ո­րո­շել պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ծա­վա­լը և ժա­մա­նա­կը: Ցե­րե­կը, վառ ար­ևի պայ­ման­նե­րում, դրանք ան­շարժ են: Սո­վո­րա­բար մո­ծակ­նե­րը հե­ռու չեն թռչում: Որ­պես կա­նոն, մեկ ո­ւղ­ղությամբ դրանք թռչում են 3 կմ-ից ոչ ա­վե­լի: Ոչ խիտ բնա­կեց­ված և բնա­կա­վայրե­րից հե­ռու տե­ղադրված ջրամ­բար­նե­րով վայ­րե­րում մո­ծակ­նե­րը կա­րող են թռչել 5-9 կմ: Բեղմ­նա­վու­մից հե­տո է­գե­րը սկ­սում են ո­րս փնտ­րել՝ մարդ կամ կեն­դա­նի, քա­նի որ ձվիկ­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ա­րյուն: Է­գը սնվե­լով բա­վա­րար քա­նա­կու­թյամբ ա­րյու­նով՝ մինչև ա­րյան մար­սու­մը ձգ­տում է թաքնվել ցե­րե­կա­նոց­նե­րում: Որ­պես ցե­րե­կա­նոց կա­րող են ծա­ռայել մար­գա­գե­տիննե­րի, ան­տառ­նե­րի բու­սա­կա­նու­թյու­նը, ջրա­վա­զան­նե­րի ա­փե­րի թփե­րը, ծառե­րի փչակ­նե­րը, բնե­րը, ա­կոս­նե­րը և շի­նու­թյուն­նե­րը: Ը­ստ ցե­րե­կա­նոց­նե­րի՝ տար­բե­րում ե­նք էկ­զո­ֆիլ և էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­ներ: Էկ­զո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը հիմ­նակա­նում սնվում են բաց օ­դում և ա­րյուն ծծե­լուց հե­տո մնում են մարդ­կանց և բնա­կա­վայ­րե­րից դուրս: Էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րը որ­պես ցե­րե­կա­նոց ը­նտ­րում են մար­դաբ­նակ շի­նու­թյուն­նե­րը և ա­նաս­նա­գո­մե­րը, նա­խընտ­րում են մութ, խոնավ ան­կ յուն­նե­րը, խու­սա­փում են չոր, լու­սա­վոր և լավ օ­դա­փոխ­վող շի­նություն­նե­րից: Մինչև ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման ա­վար­տը մո­ծակ­նե­րի շատ տեսակ­ներ ա­րյու­նով այլևս չեն սնվում: Լիար­ժեք քա­նա­կի ա­րյուն ըն­դու­նե­լուց հե­տո մո­ծա­կի ձվա­փո­ղե­րի մեծ մասում տե­ղի է ու­նե­նում ձվե­րի զար­գա­ցում: Ոչ լիար­ժեք քա­նա­կի ա­րյուն ծծելիս ա­նո­ֆե­լես (Anopheles) մո­ծա­կի ֆո­լի­կուլ­նե­րը զար­գա­նում են բո­լոր ձվափո­ղե­րում, սա­կայն դրանց զար­գա­ցու­մը կանգ է առ­նում այս կամ այն փուլում՝ կախ­ված ա­րյան քա­նա­կից: Նո­րից ա­րյուն ծծե­լուց հե­տո ձվե­րը կա­րող են զար­գա­նալ մինչև վերջ: Ոչ լիար­ժեք ա­րյու­նածծ­ման ժա­մա­նակ կու­լի­ցի­նի (Culicini) մո­ծակ­նե­րի ձվե­րի զար­գա­ցու­մը սկսվում և ա­վարտ­վում է ձվա­փո­ղերի մի մա­սում՝ ծծած ա­րյան քա­նա­կին հա­մա­պա­տաս­խան: Սա բարձ­րա­գույն հատ­կա­նիշն է, ո­րը է­գին սե­րունդ տա­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս նույ­նիսկ այն դեպ­քում, ե­րբ է­գը չի կա­րող ե­րկ­րորդ ան­գամ ա­րյուն ծծել:­ Ա­րյան մարս­ման և ձվիկ­նե­րի զար­գաց­ման գոր­ծըն­թա­ցը բա­ժան­վում է 7 փու­լի՝ ը­ստ Սել­լայի (ն­կար 10), ո­րոնք շատ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում հեշ­տու­թյամբ տար­բեր­վում են շնոր­հիվ է­գե­րի փո­րի­կի ար­տա­քին տես­քի՝ ձվա­րան­նե­րի և ստա­մոք­սի թա­փան­ցիկ ծած­կի: Մար­սո­ղու­թյան ըն­թաց­քում ստա­մոք­սում ա­րյան քա­նա­կը պա­կա­սում է, և ձվա­րան­նե­րի ծա­վա­լը մե­ծա­նում է: Ա­րյան մարս­մանը զու­գա­հեռ ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման ըն­թաց­քը կոչ­վում է գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն: Ձմե­ռող է­գե­րը չու­նեն գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն,

­Մո­ծակ­ներ | 87

նույ­նիսկ ա­րյու­նով սնվե­լիս ձվա­րան­նե­րը չեն զար­գա­նում: Այս ֆի­զի­ո­լո­գիական վի­ճա­կը կոչ­վում է գո­նոտ­րո­ֆիկ դի­սո­ցիա­ցիա:

Ն­կար 10. Ա­րյան մար­սու­մը և ձվա­րան­նե­րի զար­գա­ցու­մը ը­ստ Սել­լայի

­ ախ­ված ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րի պայ­ման­նե­րից՝ մո­ծակ­նե­րի է­գերն ի­րենց Կ կյան­քի ըն­թաց­քում ան­ցնում են մի քա­նի գո­նոտ­րո­ֆիկ փուլ: Ամ­ռան ըն­թացքում նրանք կա­րող են տալ 4-8 սե­րունդ: Մեկ ան­գամ բեղմ­նա­վոր­ված է­գը ձվադ­րում է 4-5 ան­գամ: Է­գի մարմ­նում զար­գա­ցող ձվե­րի թի­վը կախ­ված է նրա չա­փե­րից: Ա­ռա­ջին գար­նա­նային է­գերն ա­վե­լի խո­շոր են և բե­ղուն: Ամ­ռան ըն­թաց­քում մո­ծակ­նե­րի չա­փե­րը և ձվի­կե­րի քա­նա­կը փոք­րա­նում են: Սո­վո­րաբար ձվադրման ըն­թաց­քում մո­ծակ­նե­րը ար­տա­զա­տում են 120-350, ա­մե­նաշա­տը՝ 450 ձու: Ձ­վադ­րու­մից հե­տո, դար­ձյալ սե­րունդ տա­լու հա­մար, է­գը սնվում է ա­րյունով՝ ան­ցնե­լով հա­ջորդ գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լին: Գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լի հա­մար ստորին ջեր­մաս­տի­ճա­նը 9,9"C է: Ար­դյու­նա­վետ ջեր­մաս­տի­ճան­նե­րի գու­մա­րը գոնոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լի հա­մար 36,5"C է: Գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լի տևո­ղու­թյու­նը հաշ­վարկ­վում է հետ­ևյալ բա­նաձ­ևով. S=36,5"/t"-9,9"C,­ որ­տեղ 36,5 գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լի ար­դյու­նա­վետ ջեր­մաս­տի­ճան­նե­րի գու­մարն է, t"- օր­վա մի­ջին ջեր­նաս­տի­ճա­նը, 9,9"-ը ստո­րին ջեր­մաս­տի­ճա­նային սահ­մանն է: ­Մո­ծակ­նե­րի մեծ մա­սի դեպ­քում՝ Anopheles, Culex ցե­ղե­րին պատ­կա­նող­ների մոտ ձմե­ռում են բեղմ­նա­վոր­ված է­գե­րը, Aedes-ի և 4ոօքհ6/6Տ ք/սոԵ6սՏ-ի մոտ՝ ձվիկ­նե­րը: ­Հիմ­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը ձմե­ռող մո­ծակ­նե­րի դիա­պաու­զան է, ո­րն ար­տա­հայտ­ված է ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման ար­գե­լա­կու­մով, ե­թե նրանք նույ­նիսկ ա­րյուն են ծծում՝ ձվա­րան­նե­րը չեն զար­գա­նում: Դրա հետ միա­ժա­մանակ մո­ծա­կի օր­գա­նիզ­մում ա­ռա­ջա­նում են մի շարք փո­փո­խու­թյուն­ներ, ո­րոնք

88 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

օգ­նում են նրան ձմեռն ան­ցկաց­նել: Այդ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րից է ճարպա­կա­լու­մը: Ձմե­ռում են միայն բեղմ­նա­վոր­ված է­գե­րը: Մո­ծակ­նե­րը մեծ մա­սամբ հա­վաք­վում են ձմե­ռե­լու չբ­նա­կեց­ված շի­նություն­նե­րում, ի­նչ­պես նաև ծա­ռի կեղ­ևի, չոր տերև­նե­րի և ցո­ղուն­նե­րի կույ­տի տակ: Մա­լա­րիային մո­ծակ­նե­րը ձմե­ռում են նկուղ­նե­րում, օ­ժան­դակ շի­նություն­նե­րում, հի­վան­դա­նոց­նե­րում, ա­նաս­նա­գո­մե­րում և այլ կա­ռույց­նե­րում: Մի քա­նի տե­սակ­ներ ձմե­ռում են այլ շի­նու­թյուն­նե­րում: Ձմե­ռա­նոց­նե­րում մոծակ­նե­րը հա­վաք­վում են մեծ զանգ­ված­նե­րով, նս­տում են ան­շարժ՝ շղ­թայ­ված վի­ճա­կով, ծած­կե­լով ձմե­ռա­նոց­նե­րի պա­տե­րը և ան­կ յուն­նե­րը: Ե­թե դրանց ան­հանգս­տաց­նեն, ա­պա նրանք մեծ դժ­վա­րու­թյամբ տե­ղա­շարժ­վում են դեպի ոչ մեծ տա­րա­ծու­թյուն: Ձմ­ռա­նը մո­ծակ­նե­րը ապ­րում են պա­հես­տա­վոր­ված սննդա­նյու­թե­րի հաշ­վին: Մո­ծակ­նե­րը ի հայտ են գա­լիս ձն­հալ­քից ան­մի­ջա­պես հե­տո: Ա­ռա­ջին է­գերի թռիչ­քի պա­հին մի­ջին օ­րա­կան ջեր­մաս­տի­ճա­նը հա­զիվ բարձ­րա­նում է 0 0C-ից, ի­սկ զանգ­վա­ծային թռիչ­քի սկզբում հաս­նում է 4-8"C-ի: Ձմե­ռող մոծակ­նե­րի ա­րյան մար­սու­մը և ա­ռա­ջին ձվիկ­նե­րի զար­գա­ցու­մը կա­տար­վում է ա­պաս­տա­րան­նե­րում 7-15"C-ո­ւմ: Ձմե­ռու­մից դուրս ե­կած մո­ծակ­նե­րը բնա­կություն են հաս­տա­տում ճա­հիճ­նե­րի, ար­հես­տա­կան լճակ­նե­րի և դան­դաղ հո­սող գե­տե­րի մոտ գտն­վող ցած­րա­դիր խո­նավ տե­ղե­րում:­ Է­ գե­ րը դուրս են գա­ լիս, հար­ ձակ­ վում են մար­ դու կամ կեն­ դա­ նու վրա, ա­րյուն են ծծում և ձվադ­րում մո­տա­կա ջրա­կան­գում: Ձմե­ռած մո­ծակ­նե­րի ձվերից, ո­րոնք բեղմ­նա­վոր­վել են դեռ ան­ցած տար­վա աշ­նա­նը, դուրս է գա­լիս մո­ծակ­նե­րի գար­նա­նային ա­ռա­ջին սե­րուն­դը՝ 1-ին գե­նե­րա­ցիան: Մի­ջա­տի սաղմ­նային, հետ­սաղմ­նային զար­գա­ցու­մը՝ նե­րա­ռյալ հա­սուն ձևի սե­ռա­կան հա­սու­նա­ցու­մը և ձվադ­րու­մը, այ­սինքն՝ ձվի­կից մինչև ձվիկ, ի­րե­նից ներ­կայաց­նում է կյան­քի շրջա­նը: Մեկ կյան­քի շրջա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է մեկ գե­նե­րա­ցիային: Մո­ծակ­նե­րի ա­ռա­ջին սերն­դի թռիչ­քը ճա­նաչ­վում է ա­րու­նե­րի ի հայտ գա­լով, քա­նի որ ա­րու­նե­րը չեն ձմե­ռում:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԹԵ­ՎԱ­ՎՈՐ ՁԵ­ՎԵ­ՐԻ ՔԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ

­ՀԱՇ­ՎԱՐ­ԿԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

Բ­նա­կա­վայ­րում մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վար­կը ի­րա­կա­նաց­վում է սե­զո­նային շար­ժի դի­տար­կում­նե­րի, մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի օ­ջա­խի հե­տա­զո­տու­թյան, մո­ծակ­նե­րի թևավոր ձևե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հատման ժա­մա­նակ:

­Մո­ծակ­ներ | 89

Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյու­նը գնա­հա­տում են ո­րո­շա­կի ժամա­նա­կա­հատ­վա­ծում բա­ցար­ձակ (մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կը տն­տե­սու­թյու­նում) և հա­րա­բե­րա­կան (մո­ծակ­նե­րի մի­ջին քա­նա­կու­թյու­նը տն­տե­սու­թյու­նում) ցու­ցանիշ­նե­րով: Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի նմու­շառ­ման և քա­նա­կա­կան հաշ­վառման հա­մար ներդրված են պարզ, ոչ թանկ, բայց միա­ժա­մա­նակ գոր­ծող մեթոդ­ներ: Ա­վե­լի ստույգ, բայց ա­վե­լի դժ­վար է մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի բացար­ձակ քա­նա­կու­թյան ո­րո­շու­մը (շի­նու­թյու­նում լրիվ մո­ծակ­նե­րի հա­վա­քումը), ո­րը կի­րա­ռե­լի է մո­ծակ­նե­րի ոչ մեծ քա­նա­կու­թյան դեպ­քում (շի­նու­թյու­նում՝ մինչև մի քա­նի տաս­նյակ): Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի մեծ քա­նա­կու­թյան և ժա­մա­նա­կի սղու­թյան դեպ­քում բա­վա­կան է սահ­մա­նա­փակ­վել նս­տած մոծակ­նե­րի հաշ­վար­կով: Հա­րա­բե­րա­կան քա­նա­կու­թյան ո­րոշ­ման մե­թոդն ա­վե­լի հեշտ է: Հա­րա­բե­րա­կան քա­նա­կու­թյան միա­վո­րը մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի մի­ջին քա­նա­կու­թյունն է մեկ տն­տե­սու­թյու­նում: Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան սե­զո­նային շար­ժի դի­տար­կումը մի­ջա­տա­բա­նա­կան աշ­խա­տան­քի հիմ­նա­կան մասն է: Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան սե­զո­նային շար­ժի դի­տարկում­ներն ան­հրա­ժեշտ է պար­բե­րա­բար ի­րա­կա­նաց­նել նույն բնա­կա­վայ­րի նույն տն­տե­սու­թյուն­նե­րում: Բնա­կա­վայ­րը և տն­տե­սու­թյուն­ներն ան­հրա­ժեշտ է այն­պես ը­նտ­րել, որ մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը լի­նի բարձր: Դի­տար­կումնե­րը սկ­սում են գար­նա­նը՝ մինչև մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի ա­ռա­ջին սերն­դի հայտն­վե­լը: Այ­նու­հետև դի­տար­կում­ներն ան­հրա­ժեշտ է շա­րու­նա­կել 10 օ­րը մեկ ան­գամ՝ մինչև մո­ծակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան սե­զո­նի վեր­ջը: Ե­թե դիա­պաու­զայի ան­ցած է­գե­րը ձմե­ռում են շի­նու­թյուն­նե­րում, դրանց քա­նա­կու­թյու­նը բա­վա­կան է հաշ­վել 3 ան­գամ՝ ձմե­ռա­նոց ան­ցնե­լուց հե­տո (աշ­նա­նը), ձմ­ռան մեջ­տե­ղում և ձմե­ռա­նո­ցից դուրս գա­լուց ա­ռաջ (գար­նա­նը): ­Մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան մշ­տա­դի­տար­կումն ի­րա­կա­նացվում է­՝ 1) ­մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վարկ ցե­րե­կա­նոց­նե­րում, 2) մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վարկ սնու­ցո­ղի (մար­դու) վրա: ­Ցե­րե­կա­նոց­նե­րում թևա­վոր մո­ծակ­նե­րի ձևե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վար­կը կախ­ված է փո­խան­ցող­նե­րի էկ­զո­ֆի­լու­թյու­նից կամ էն­դո­ֆի­լու­թյու­նից: Ել­նե­լով մո­ծակ­նե­րի բնույ­թից՝ ցե­րե­կա­նոց­նե­րում մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կա­կան հաշ­վարկն ի­րա­կա­նաց­վում է շի­նու­թյուն­նե­րում (էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի հա­մար) և բաց տարածք­նե­րում (էկ­զո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի հա­մար)։ Ցան­կա­ցած տե­սա­կի մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը կախ­ված է տվյալ տարած­քի կլի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րից, հա­մա­պա­տաս­խան ձվադրման վայ­րե­րի քա­նա­կու­թյու­նից, մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի հետ շփ­ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նից, ցե­րե­կա­նոց­ներ հան­դի­սա­ցող շի­նու­թյուն­նե­րի քա­նա­կից, մո­ծակ­նե­րի կյան­քի

90 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

տևո­ղու­թյու­նից: Մո­ծակ­նե­րի քա­նակն ա­վե­լի մեծ է այն վայ­րե­րում, որ­տեղ սեզո­նի ըն­թաց­քում ջրա­կան­գե­րի մա­կե­րես­ներն ա­վե­լի մեծ են:

ԷՆ­ԴՈ­ՖԻԼ ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՔԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇ­ՎԱՐ­ԿԸ­

Էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րը հան­դի­պում են կա­ռույց­նե­րում, հիմ­նա­կա­նում այն շի­նություն­նե­րում, որ­տեղ գտն­վում է սնման աղ­բյու­րը (մար­դիկ կամ կեն­դա­նի­նե­րը), այ­սինքն՝ գո­մե­րում, սե­նյակ­նե­րում, նկուղ­նե­րում, մա­ռան­նե­րում, հա­վաբ­նե­րում և այլն: Էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի սե­զո­նային շար­ժի դի­տար­կում ­նե­րի հա­մար անհրա­ժեշտ է ը­նտ­րել հս­կիչ ցե­րե­կա­նոց­ներ (գո­մեր), ո­րոնք ան­հրա­ժեշտ է, որ ու­նե­նան ոչ բարձր ա­ռաս­տաղ­ներ (մո­ծակ­նե­րին հեշտ հա­վա­քե­լու հա­մար), լի­նեն թույլ լու­սա­վոր­ված, չա­փե­րով ոչ մեծ, բա­վա­րար խո­նավ, մի­ջան­ցիկ քա­մի­նե­րից զերծ: Մի­ջին մե­ծու­թյան բնա­կա­վայ­րի հա­մար ը­նտ­րում են 3-ից ոչ պա­կաս հս­կիչ ցե­րե­կա­նոց:­ Էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի սե­զո­նային շար­ժի դի­տար­կում ­ներն ան­հրա­ժեշտ են ֆե­նո­լո­գիա­կան տվ յալ­նե­րի ստաց­ման, կլի­մայի և ե­ղա­նա­կային գործոն­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը մո­ծակ­նե­րի թվա­քա­նա­կի և սե­զո­նի (տար­վա) ընթաց­քում մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը կան­խա­տե­սե­լու նպա­տա­կով: ­Քա­նա­կու­թյան ա­վե­լի ստույգ ցու­ցա­նիշ է մո­ծակ­նե­րի հաշ­վար­կը տն­տեսու­թյու­նում: Բնա­կա­վայ­րի 10 տն­տե­սու­թյան բո­լոր շի­նու­թյուն­նե­րի հե­տա­զոտու­թյուն­նե­րը պատ­կե­րա­ցում են տա­լիս բնա­կա­վայ­րում մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կու­թյան մա­սին:

ԷԿ­ԶՈ­ՖԻԼ ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՔԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇ­ՎԱՐ­ԿԸ­

Էկ­զո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի ցե­րե­կա­նոց­ներն են բու­սա­կա­նու­թյու­նը, փո­սե­րը, հողի ճա­քե­րը, ծա­ռե­րի փչակ­նե­րը և այլ ա­պաս­տա­րան­ներ: Կախ­ված ե­ղա­նա­կից կամ տե­ղան­քի բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րի փո­փո­խու­թյու­նից՝ մո­ծակ­նե­րը կա­րող են փո­խել ի­րենց ցե­րե­կա­նոց­նե­րը: Այդ պատ­ճա­ռով քա­նա­կու­թյան հաշվար­կի հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ը­նտ­րել տա­րածք­ներ, որ­տեղ կան բո­լոր հնա­րավոր տի­պի ցե­րե­կա­նոց­նե­րը: ­Հաշ­վար­կի միա­վոր է հա­մար­վում 1 ժամ­վա ըն­թաց­քում 1 հա­վա­քո­ղի կողմից հա­վաք­ված մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը: Փո­խան­ցող­նե­րի ակ­տի­վու­թյան

­Մո­ծակ­ներ | 91

ո­ղ ջ սե­զո­նում ան­հրա­ժեշտ է հե­տա­զո­տու­թյու­նը ի­րա­կա­նաց­նել նույն ցե­րե­կանոց­նե­րում նույն հե­տա­զո­տո­ղի կող­մից:­ Էկ­զո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վար­կը ի­րա­կա­նաց­վում է յու­րաքան­չ յուր տաս­նօ­րյա­կը մեկ ան­գամ:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՐ­ՁԱԿ­ՄԱՆ ԱԿ­ՏԻ­ՎՈՒԹՅԱՆ Ո­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ

­ ո­ծակ­նե­րի հար­ձա­կու­մը նույն­պես մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի քա­նա­կուՄ թյան ա­նուղ­ղա­կի ցու­ցա­նիշ է: Այս հե­տա­զո­տու­թյան ժա­մա­նակ հաշ­վարկ­վում են ի­նչ­պես էկ­զո­ֆիլ, այն­պես էլ էն­դո­ֆիլ մո­ծակ­նե­րը: Հե­տա­զո­տու­թյան արդյուն­քում պարզ­վում է տար­բեր տե­սա­կի մո­ծակ­նե­րի կա­պը մար­դու հետ և դրանց դե­րը հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խանց­ման գոր­ծում: Հա­րա­բե­րա­կան քանա­կու­թյան ցու­ցա­նիշ է տա­րած­քում 1 հա­վա­քո­ղի կող­մից 1 ժամ­վա ըն­թացքում հա­վաք­ված մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կը: Հե­տա­զո­տու­թյուն­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են սե­զո­նի ըն­թաց­քում՝ տաս­նօ­րյա­կը մեկ ան­գամ: Լիար­ժեք տվյալ­ներ կարե­լի է ստա­նալ մո­ծակ­ներ հա­վա­քե­լով ամ­բողջ օր­վա ըն­թաց­քում, ո­րը թույլ կտա հաս­տա­տել մո­ծակ­նե­րի հար­ձակ­ման ակ­տի­վու­թյան բարձ­րա­կե­տը: Հարձակ­ման ա­մե­նաակ­տիվ ժա­մա­նա­կը հաս­տա­տե­լուց հե­տո հաշվ­վում է մո­ծակնե­րի քա­նա­կու­թյու­նը: Հաշ­վարկ­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են սկ­սած մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի ա­ռա­ջին հար­ձա­կու­մից մինչև մո­ծակ­նե­րի ձմե­ռա­նոց ան­ցնե­լը՝ տաս­նօ­րյա­կը մեկ ան­գամ: ­Հե­տա­զո­տո­ղը նս­տում է գետ­նին՝ մինչև ծնկ­նե­րը բաց ոտ­քե­րով, ժա­մանակ առ ժա­մա­նակ լու­սա­վո­րե­լով ոտ­քե­րը, հա­վա­քում է հար­ձակ­վող մո­ծակնե­րին: Հաշ­վարկն ան­ցկաց­նե­լու ժա­մա­նակ մո­տա­կայ­քում ցան­կա­լի է, որ չլինեն մո­ծակ­նե­րին շե­ղող այլ ան­ձինք կամ կեն­դա­նի­ներ: Հաշ­վար­կը հնա­րա­վոր չէ ի­րա­կա­նաց­նել ու­ժեղ քա­մու կամ ան­ձր­ևի ժա­մա­նակ: Մո­ծակ­նե­րի քա­նակու­թյան ցու­ցա­նիշ է հա­մար­վում օր­վա ա­մե­նաակ­տիվ հար­ձակ­ման 1 ժամ­վա ըն­թաց­քում հա­վաք­ված մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կը: Քա­նի որ տար­բեր մարդ­կանց գրավ­չու­թյու­նը մո­ծակ­նե­րի հա­մար տար­բեր է, ո­ւս­տի ցան­կա­լի է, որ հե­տազո­տու­թյա­նը մաս­նակ­ցեն միա­ժա­մա­նակ 3 տար­բեր ան­ձինք՝ մի­մյան­ցից ո­րոշ հե­ռա­վո­րու­թյան վրա:

92 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԹՐ­ԹՈՒՐ­ՆԵ­ՐԻ ՔԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՇ­ՎԱՐ­ԿԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵՐ

Մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի հայտ­նա­բեր­մա­նը և սե­զո­նի ըն­թաց­քում դրանց փո­փոխ­ման վե­րա­բե­րյալ դի­տար­կում­նե­րը հա­մար­վում են մի­ջա­տա­բանա­կան աշ­խա­տան­քի պար­տա­դիր մաս: Մինչև սե­զո­նի սկ­սե­լը ան­հրա­ժեշտ է ան­ցկաց­նել բո­լոր մշ­տա­կան և ժա­մա­նա­կա­վոր ջրա­կան­գե­րի ան­ձնագ­րա­վորում, քար­տե­զագ­րում և կազ­մել դրանց հե­տա­զոտ­ման գրա­ֆիկ: Հս­կո­ղա­կան ջրա­կան­գե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներն ան­հրա­ժեշտ է ի­րա­կա­նաց­նել 10 օ­րը մեկ ան­գամ: ­Մի­մյանց մոտ գտն­վող փոքր միա­տարր ջրա­կան­գե­րը կա­րե­լի է դի­տել որպես մեկ ջրա­կանգ (մա­կե­րես­նե­րը գու­մար­վում են), բայց նկա­րագ­րե­լիս դա ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել: Ջրա­կան­գի նկա­րագր­ման ժա­մա­նակ ան­հրաժեշտ է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել նրա ծագ­մա­նը և տի­պին (ֆիլտր­ված ջրա­փոս, ճահ­ճա­ցում, ո­ղո­ղաջ­րեր, ա­ռու, կանգ­նած ջրա­տար, լիճ, աղ­բյուր և այլն) և նկա­րագ­րել հիմ­նա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րը (մա­կե­րես, խո­րու­թյուն, բու­սա­կանու­թյան տե­սակ, թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րի առ­կա­յու­թյուն կամ լար­վի­ցիդ­նե­րով մշա­կում­ներ): ­Բու­սա­կա­նու­թյան տե­սա­կը կար­ևոր ցու­ցա­նիշ է հա­կաթր­թու­րային մի­ջո­ցառում­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար: Ջրա­կան­գե­րում ո­ւղ­ղա­հա­յաց դիր­քով ջրից դուրս ցց­ված ցո­ղուն­նե­րով բույ­սե­րի խիտ ա­ճի դեպ­քում ջրի մա­կե­րե­սը լրիվ կամ մաս­նա­կի մթ­նում է, ին­չը խո­չըն­դո­տում է ջրի­մուռ­նե­րի զար­գաց­մա­նը: Այս­պի­սի ջրա­կան­գե­րում մեծ ար­դյունք է տա­լիս թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րի տա­րածու­մը: Ջրա­կան­գե­րում լո­ղա­ցող բույ­սե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, կախ­ված բույ­սի տեսա­կից, կա­րող է խո­չըն­դո­տել կամ օգ­տա­կար լի­նել հա­կաթր­թու­րային մի­ջոցա­ռում­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մա­նը: Օ­րի­նակ` ջրոս­պը գամ­բու­զիա ձկ­նիկ­նե­րի հետ միա­սին թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի լա­վա­գույն մե­թոդ է: Թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյան նկատ­մամբ դի­տար­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում ե­ն՝ պար­զե­լու հա­մար ջրա­կան­գի տե­սա­կը, մո­ծակ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, տե­սակը և քա­նա­կը: Մո­ծակ­նե­րի թր­թու­րային ձևե­րի քա­նա­կու­թյան նկատ­մամբ մոնի­թո­րին­գի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ը­նտ­րել հս­կիչ ջրա­կան­գեր, որ­տեղ չեն ի­րա­կա­նաց­վում հա­կաթր­թու­րային մի­ջո­ցա­ռում­ներ (այդ թվում նաև՝ թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րով): Հս­կո­ղա­կան ջրա­կան­գե­րի հե­տա­զո­տու­թյուններն ան­հրա­ժեշտ են մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան սե­զո­նային շար­ժի գրանց­ման և հա­կաթր­թու­րային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հատ­ման հա­մար: Ցան­կա­լի է ը­նտ­րել այն­պի­սի ջրա­կան­գեր, որ­տեղ, հե­տա­զո­տու­թյան նախ­նա­կան տվյալ­նե­րով, տե­ղի է ու­նե­նում մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի ակ­տիվ զար­գա­ցում, ջրա­կան­գե­րի ա­փե­րը հար­մար են և հե­տա­զոտ­ման հա­մար մատչե­լի: Ա­նհ­րա­ժեշտ է, որ հս­կո­ղա­կան ջրա­կան­գե­րի մա­կե­րես­նե­րը լի­նեն ոչ մեծ:

­Մո­ծակ­ներ | 93

Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը շա­րու­նակ­վում են մո­ծակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան ամ­բողջ սե­զո­նում: ­Տար­բե­րում են ջրա­կան­գե­րի հե­տա­զո­տու­թյան եր­կու տե­սակ՝ ո­րա­կա­կան և քա­նա­կա­կան: Ո­րա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վում է ճշ­տե­լու մոծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը կամ բա­ցա­կա­յու­թյու­նը: Վեր­ջի­նիս ի­րակա­նաց­ման հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել սո­վո­րա­կան մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցանց կամ ցան­կա­ցած բաց գույ­նի տա­րա (կյու­վետ և այլն), որ­պես­զի տե­սա­նելի լի­նեն ա­ռա­ջին հա­սա­կի թր­թուր­նե­րը:­ Ա­վե­լի կար­ևոր է ջրա­կան­գե­րի քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյու­նը՝ թր­թուրնե­րի քա­նա­կու­թյան ո­րո­շու­մը 1 մ 2-ի հա­մար: Թր­թուր­նե­րի հաշ­վար­կի ստանդարտ մե­թոդ է հա­մար­վում 20 սմ տրա­մագ­ծով մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցանցի օգ­նու­թյամբ հաշ­վար­կը: Մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի խո­րու­թյու­նը 25 սմ է, բռ­նա­կի եր­կա­րու­թյու­նը՝ 1 մ: Մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի կտո­րը լի­նում է ա­մուր և խիտ՝ ա­ռա­ջին հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի հա­մար ա­նան­ցա­նե­լի և միաժա­մա­նակ նմու­շառ­ման ժա­մա­նակ ջրա­թա­փանց: Նմու­շա­ռե­լիս ան­հրա­ժեշտ է մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի օ­ղա­կը կի­սով չափ ը­նկղ­մել ջրի մեջ՝ օ­ղա­կը թե­քե­լով 450 ան­կ յան տակ (ս­տո­րին մա­սը դե­պի ա­ռաջ), սա­հեց­նել ջրի մակեր­ևույ­թի վրա մինչև 1 մետր՝ հա­վա­քե­լով ջրի մա­կեր­ևույ­թի վրա գտն­վող թրթուր­նե­րը, հե­տո կտ­րուկ շուռ տա­լով հետ սա­հեց­նել: Այս մե­թո­դով վերցված 1 նմու­շը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է 1/5 մ 2 մա­կե­րե­սին: Հետ­ևա­բար 5 այդպի­սի նմու­շում առ­կա թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է 1 մ 2 մա­կե­րե­սին: Յու­րա­քան­չ յուր նմու­շա­ռու­մից հե­տո մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի պա­րու­նա­կու­թյու­նը դա­տար­կում են կյու­վե­տի մեջ՝ ո­ղո­ղե­լով մի­ջատա­բա­նա­կան ցան­ցի կտո­րը, և հաշ­վում են տար­բեր հա­սակ­նե­րի թր­թուր­ների և հարս­նյակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը: Այ­նու­հետև նմուշ­նե­րը տե­ղա­փո­խում են լա­բո­րա­տո­րիա՝ տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նը ո­րո­շե­լու կամ դրան­ցից հա­սուն ձևեր ստա­նա­լու հա­մար: Փոքր կամ խիտ բու­սա­ծածկ ջրա­կան­գե­րից նմու­շա­ռում հար­մար է կատա­րել կյու­վե­տով: Թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վար­կը պետք է կա­տարել 1 մ 2-ի հա­մար: Նմուշ­նե­րի քա­նա­կը կախ­ված է ջրա­կան­գում թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նից: Թր­թուր­նե­րի մեծ քա­նա­կի դեպ­քում բա­վա­կան է վերցնել 10 նմուշ ջրա­կան­գի տար­բեր հատ­ված­նե­րից: Թր­թուր­նե­րի քիչ քա­նա­կի դեպ­քում նմուշ­նե­րի քա­նա­կը պետք է ա­վե­լաց­նել 5-10 ան­գամ՝ թր­թուր­ների բա­ցա­կա­յու­թյան կամ քիչ քա­նա­կու­թյան վե­րա­բե­րյալ հա­մո­զ իչ պա­տասխան ստա­նա­լու հա­մար: Ոչ մեծ (մինչև 200 մ եր­կա­րու­թյուն ու­նե­ցող) ջրա­կան­գե­րից նմու­շա­ռում կատար­վում է յու­րա­քան­չ յուր 20 քայ­լից (մո­տա­վո­րա­պես 10 կե­տից)՝ վերց­նե­լով 5 նմուշ (1 մ2 հաշ­վով): Մեծ (200-1000 մ և ա­վե­լի եր­կա­րու­թյուն ու­նե­ցող) ջրա­կանգե­րից վերց­վում է ոչ պա­կաս, քան 10 նմուշ՝ ստան­դարտ մի­ջա­տա­բա­նա­կան

94 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ցան­ցով, ո­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է 2 մ2 մա­կե­րե­սին: Մեծ ջրա­կան­գե­րից (1 կմ եր­կա­րու­թյան և ա­վե­լի) նմուշ վերց­վում է յու­րա­քան­չ յուր 300 մետ­րից (յու­րաքան­չ յուր կե­տից 10 նմուշ՝ ստան­դարտ մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցով): Նմու­շառման ժա­մա­նակ ջրա­կան­գի ա­փին պետք է մո­տե­նալ շատ զգույշ, հնա­րա­վո­րության դեպ­քում ար­ևին հա­կա­ռակ, որ­պես­զի ոտ­քե­րի ձայ­նը և ստ­վե­րը թր­թուրնե­րին չվա­խեց­նեն, հա­կա­ռակ դեպ­քում կստաց­վեն ոչ հա­վաս­տի տվյալ­ներ: ­Կախ­ված մո­ծ ակ­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թ յուն­նե­րից՝ մո­ծ ակ­նե­րի ձվադրման վայ­րեր կա­րող են հան­դ ի­սա­նալ նաև տար­բեր բնույ­թ ի ջրով (ա­նձր­ևաջ­րեր և այլն) լց­ված տա­րա­ներ (ան­վա­դ ո­ղեր, կենդա­նի­նե­րի կե­րա­ման­ներ, տա­կառ­ներ և այլն): Նմու­շա­ռ ում ի­րա­կա­նաց­վում է յու­րա­քան­չ յուր տաս­նօ­րյա­կը մեկ՝ մո­ծ ակ­նե­րի ակ­տի­վու­թ յան ամ­բողջ սե­զո­նում:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԹԵ­ՎԱ­ՎՈՐ ԵՎ ԹՐ­ԹՈՒ­ՐԱՅԻՆ

ՁԵ­ՎԵ­ՐԻ ՆՄՈՒ­ՇԱ­ՌՈՒ­ՄԸ

Թ­ևա­վոր մո­ծակ­նե­րի նմուշ­նե­րը հա­վա­քե­լու հա­մար գո­յու­թյուն ու­նեն մի քա­նի մե­թոդ­ներ: Մո­ծակ­նե­րին հա­վա­քում են փոր­ձա­նոթ­նե­րի, է­քս­հաուս­տերնե­րի կամ աս­պի­րա­տոր­նե­րի, ի­նչ­պես նաև մի­ջա­տա­բա­նա­կան թա­կարդ­նե­րի մի­ջո­ցով: Փոր­ձա­նոթ­նե­րով կամ է­քս­հաուս­տեր­նե­րով (աս­պի­րա­տոր) նմու­շա­ռելու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ու­նե­նալ է­լեկտ­րա­կան լապ­տե­րիկ: Քի­միա­կան փոր­ձա­նո­թ ով մո­ծ ակ­նե­րին հա­վա­քե­լ իս փոր­ձա­նո­թ ով ծած­կում են մո­ծ ակ­նե­րին, այ­նու­հետև փոր­ձա­նո­թ ի ան­ցքը ծած­կում են մատով՝ հե­տա­գա­յում փա­կե­լով բամ­բա­կ յա խծու­ծ ով: Մեկ փոր­ձա­նո­թ ում կարե­լ ի է հա­վա­քել 5-10 մո­ծ ակ: Էկ­զո­ֆիլ մո­ծ ակ­նե­րին բու­սա­կա­նու­թ յու­նից հա­վա­քում են նաև մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի օգ­նու­թ յամբ, ո­րն իր չա­փերով ա­վե­լ ի մեծ է ստան­դարտ չա­փի մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցից (օ­ղա­կի տրա­մա­գ ի­ծ ը՝ 30 սմ): Աս­պի­րա­տո­րի կամ է­քս­հաուս­տե­րի մի­ջո­ցով կա­րե­լի է հա­վա­քել հանգստի վի­ճա­կում գտն­վող, պա­տե­րին նս­տած մո­ծակ­նե­րին: Աս­պի­րա­տորը կազմ­ված է ա­պա­կ յա խո­ղո­վա­կից, ո­րը փակ­վում է ռե­տի­նե փա­կա­նով: Ա­պա­կ յա խո­ղո­վա­կին միա­նում է ռե­տի­նե բա­րակ խո­ղո­վակ, ո­րոնց միացման հատ­վա­ծում կա ցանց՝ ներշնչ­ման ժա­մա­նակ մո­ծակ­նե­րի և այլ մանր մաս­նիկ­նե­րի ներ­թա­փան­ցու­մը դե­պի բե­րա­նի խո­ռոչ կան­խե­լու նպա­տակով: Մո­ծակ­նե­րին հա­վա­քե­լու հա­մար ա­պա­կ յա խո­ղո­վա­կի բաց հատ­վա­ծը ան­հրա­ժեշտ է դնել մո­ծա­կի վրա և բե­րա­նով ռե­տի­նե բա­րակ խո­ղո­վա­կից ներշն­չել (ն­կար 11):

­Մո­ծակ­ներ | 95

Ն­կար 11. Է­քսհաուս­տեր. 1 - Ռե­տի­նե փա­կան, 2 - ցանց, 3 - ռե­տի­նե խո­ղո­վակ, 4 - ա­պա­կյա խո­ղո­վակ:

­ ի­ջա­տա­բա­նա­կան թա­կարդ­նե­րը տար­բեր­վում ե­ն՝ կախ­ված մո­ծակ­նե­րին Մ գրա­վե­լու ե­ղա­նա­կից. ած­խաթ­թու գա­զով գրա­վող, լու­սային և հա­տուկ քիմիա­կան նյու­թե­րի մի­ջո­ցով (BG-Sentinel) գրա­վող թա­կարդ­ներ: Ած­խաթ­թու գա­զով (CO2) թա­կարդ­նե­րոււմ տե­ղադրվում է չոր սա­ռույց, ո­րը մշ­տա­պես ար­տա­զա­տում է ած­խաթ­թու գազ (ն­ման է մար­դու մաշ­կի կամ կենդա­նի­նե­րի հո­տին), ո­րն էլ գրա­վում է մո­ծակ­նե­րին: Ած­խաթ­թու գա­զով թակարդ­ներն աշ­խա­տում են 12 վատտ 7 ամ­պեր է­լեկտ­րա­կա­նու­թյամբ լից­քա­վորվող մարտ­կոց­նե­րով (ն­կար 12): Լու­սային թա­կար­դը կազմ­ված է վե­րին հատ­վա­ծում գտն­վող լույ­սի աղբյու­րից, ո­րի ստո­րին մա­սում գտն­վում է շար­ժի­չը՝ պտու­տա­կաձև հով­հա­րով (մո­ծակ­նե­րին թա­կար­դի մեջ ներ­քա­շե­լու հա­մար), ի­սկ պտու­տա­կաձև հով­հարի ան­մի­ջա­պես ներք­ևի հատ­վա­ծում ամ­րաց­վում է պար­կաձև ցանց, որ­տեղ լցվում են մո­ծակ­նե­րը: Լու­սային թա­կարդ­նե­րը աշ­խա­տում են 6 վատտ 12 ամ­պե­րա­նոց լից­քավոր­վող և 1,5 վատ­տա­նոց սո­վո­րա­կան մարտ­կոց­նե­րով: Մո­ծակ­նե­րը, մո­տենա­լով լույ­սին, պտու­տա­կաձև հով­հա­րի աշ­խա­տան­քի շնոր­հիվ լց­վում են ցան­ցի մեջ: Լու­սային թա­կարդ­նե­րը կա­րե­լի է կա­խել բնու­թյան մեջ և շի­նություն­նե­րում (ա­նաս­նա­գոմ, հա­վա­նոց և այլն): Lու­սային թա­կար­դի գրավ­չությու­նը մե­ծաց­նե­լու հա­մար կա­րե­լի է նաև թա­կար­դի դույ­լում տե­ղադ­րել չոր սա­ռույց (ն­կար 13): ­Քի­միա­կան գրավ­չա­նյու­թե­րով (BG-Sentinel) թա­կարդ­նե­րը մո­ծակ­նե­րին գրա­վում են ի­րենց մեջ պա­րու­նա­կող սուր հո­տով նյու­թե­րի մի­ջո­ցով: Թակար­դի գրավ­չու­թյու­նը ա­վե­լի մե­ծաց­նե­լու հա­մար կա­րե­լի է նաև թա­կար­դում

96 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

տե­ղադ­րել դույ­լով չոր սա­ռույց: Այս թա­կարդ­ներն աշ­խա­տում են է­լեկտ­րա­կան հո­սան­քով: ­Քի­միա­կան գրավ­չա­նյու­թե­րով (BG-Sentinel) թա­կար­դը (ն­կար 14) կազմ­ված է ան­ցքեր ու­նե­ցող կա­փա­րի­չից, մեջ­տե­ղի հատ­վա­ծում ամ­րաց­վող սև խո­ղովա­կից, վեր­ջի­նիս մեջ տե­ղադրված պտու­տա­կաձև հով­հա­րից, ո­րը նա­խատես­ված է մո­ծակ­նե­րին օ­դի հետ ներս քա­շե­լու հա­մար: Մո­ծակ­նե­րը լց­վում են սև խո­ղո­վա­կին ամ­րաց­ված ցան­ցի մեջ, ի­սկ օ­դը դուրս է գա­լիս կա­փա­րի­չի ան­ցքե­րից: Սև խո­ղո­վա­կը թա­կար­դից վերց­նե­լիս ան­հրա­ժեշտ է այն փա­կել վրան գտն­վող փա­կա­նով, որ­պես­զի մո­ծակ­նե­րը չթռչեն, այ­նու­հետև թա­կարդն ան­ջա­տել է­լեկտ­րա­կան հո­սան­քից: Քի­միա­կան գրավ­չա­նյու­թե­րով (BG-Sentinel) թա­կարդ­նե­րը կա­րե­լի է դնել շի­նու­թյու­նից դուրս՝ այն­տեղ, որ­տեղ հնա­րավոր է դրանք միաց­նել է­լեկտ­րա­կան հո­սան­քին: Հա­վաք­ված նմուշ­նե­րը տե­ղա­փո­խում են լա­բո­րա­տո­րիա փոր­ձա­նոթ­ներով կամ այլ տա­րա­նե­րով: Թա­կարդ­նե­րով հա­վաք­ման դեպ­քում մո­ծակ­նե­րի նմուշ­նե­րը կա­րե­լի է տե­ղա­փո­խել թա­կար­դի ցան­ցե­րով: Տե­ղա­փո­խե­լիս անհրա­ժեշտ է նմուշ­նե­րը պահ­պա­նել վնաս­վե­լուց: Թևա­վոր մո­ծակ­նե­րի նմուշնե­րը լա­բո­րա­տո­րիա տե­ղա­փո­խե­լուց հե­տո դրանց ու­սում­նա­սի­րու­թյան և տեսա­կային կազ­մի ո­րոշ­ման հա­մար ան­մի­ջա­պես ամ­րաց­նում են կարճ, բա­րակ (0,00 հա­մա­րի) մի­ջա­տա­բա­նա­կան միկ­րո­քո­րոց­նե­րով (ն­կար 15): Մո­ծակ­ներն ամ­րաց­նում են հետ­ևյալ կերպ՝ մո­ծա­կին տե­ղադ­րում են մեջքը դե­պի վեր, հան­գիստ պա­հե­լով փա­փուկ ու­նե­լի­ով՝ քո­րո­ցը ան­ցկաց­նում են կրծ­քի մեջ­տե­ղի հատ­վա­ծով. հիմ­նա­կան թևե­րի միջև՝ փոքր-ի­նչ շե­ղե­լով մի­ջին գի­ծը: Այ­նու­հետև քո­րո­ցը խրում են պե­նոպ­լաս­տի թի­թե­ղի կամ թղթի կտո­րի վրա՝ այն­պես, որ մի­ջա­տից վերև մնա քո­րո­ցի եր­կա­րու­թյան 1/3 մա­սը: Այ­նուհետև քո­րո­ցը մո­ծա­կի հետ միա­սին ամ­րաց­նում են ստ­վա­րաթղթե ո­ւղ­ղանկյան վրա (11x6 մմ), ո­րը, իր հեր­թին, ամ­րաց­վում է 1-2 հա­մա­րի մի­ջա­տա­բանա­կան քո­րո­ցով (ն­կար 16): Ն­մուշ­նե­րը պի­տա­կա­վո­րում են, ո­րի վրա նշում են մո­ծակ­նե­րի հա­վաք­ման վայ­րը, ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը, հա­վաք­ման մե­թո­դը և հա­վա­քո­ղի ա­նու­նը: Ա­ռանց պի­տա­կի նմուշ­նե­րը կորց­նում են ի­րենց գի­տա­կան ար­ժե­քը: Պա­հա­տուփն ան­հրա­ժեշտ է պա­հել չոր տե­ղում: Չոր մո­ծակ­նե­րին քորոց­նե­րով ամ­րաց­նե­լուց ա­ռաջ խո­նա­վաց­նում են: Պետ­րի­ի թա­սի մեջ լց­նում են թր­ջած ա­վա­զը, ծած­կում են ֆիլտ­րի թղթով, ո­րի վրա դրվում է բամ­բակի շերտ, այ­նու­հետև մո­ծակ­նե­րը ծած­կում են կա­փա­րի­չով և թող­նում մեկ օր: Ե­թե քո­րո­ցը հեշ­տու­թյամբ է խր­վում մո­ծա­կի մարմ­նի մեջ և չի փշ­րում, ու­րեմն կա­րե­լի է քո­րո­ցով ամ­րաց­նել բո­լոր մո­ծակ­նե­րին և ամ­րաց­նել ստ­վա­րաթղթե կամ հա­տուկ նա­խա­տես­ված տու­փի մեջ (ն­կար 17): Մո­ծակ­նե­րին կեն­դա­նի վի­ճա­կում պա­հե­լու հա­մար դրանց տե­ղա­վո­րում են մե­տա­ղա­լա­րից հիմ­նակ­մախք ու­նե­ցող շղար­շով ծածկ­ված պա­հա­տու­փի մեջ,

­Մո­ծակ­ներ | 97

ո­րն ու­նի մի կող­քից ձգ­ված թև­նոց: Չա­փե­րը կա­րող են լի­նել 12»12»12 սմ: Մոծակ­նե­րին ան­հրա­ժեշտ խո­նա­վու­թյուն և սնունդ տա­լու հա­մար պա­հա­տու­փի մեջ դրվում է ջրով բա­ժակ և պետ­րի­ի թա­սի­կի կամ ա­պա­կու վրա՝ շա­քա­րաջրով թր­ջած բամ­բակ: Մո­ծակ­նե­րին սպա­նում են ե­թե­րով կամ դրանց տե­ղավո­րում են սառ­ցախ­ցի­կում -20"C ջեր­մաս­տի­ճա­նում՝ 10 րո­պե: Թր­թուր­նե­րի նմուշ­նե­րը հա­վա­քե­լուց հե­տո, ե­թե ան­հրա­ժեշտ չէ լա­բո­րատո­րիա­յում դրան­ցից հարս­նյակ­ներ և թևա­վոր մո­ծակ­ներ ստա­նալ, ֆիք­սում են 96%-ա­նոց է­թիլս­պիր­տով՝ տա­քաց­նե­լով մինչև 50-55"C: Այս մե­թո­դով ֆիքսված թր­թուր­նե­րի ստիգ­մալ սկա­վա­ռա­կը մնում է բաց վի­ճա­կում, ո­րը կար­ևոր է հե­տա­գա­յում տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյան ո­րոշ­ման հա­մար: Սպիր­տը տաքաց­վում է փոր­ձա­նո­թում ջրային բաղ­նի­քի վրա՝ մինչև փոր­ձա­նո­թի պա­տե­րին ա­ռա­ջա­նան ա­ռա­ջին պղպ­ջակ­ներ (դա վկա­յում է, որ սպիր­տը տա­քաց­վել է ան­հրա­ժեշտ ջեր­մաս­տի­ճա­նի): Տա­քաց­ված սպիր­տը լց­նե­լուց ա­ռաջ կա­թո­ցիչով տան­ձի­կի օգ­նու­թյամբ ջուրն ա­ռա­վե­լա­գույնս պետք է դա­տար­կել թրթուրնե­րով լց­ված ա­նո­թից, սպիրտն ան­հրա­ժեշտ է զգու­շու­թյամբ լց­նել ա­նո­թի կող­քից, որ­պես­զի սպիր­տը լց­վի թր­թուր­նե­րի վրա կող­քից և տա­կից: Թր­թուր­ներն ու հարս­նյակ­նե­րը եր­կա­րատև պա­հե­լու հա­մար տե­ղա­փոխում են 70%-ա­նոց սպիր­տի մեջ: Ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա թր­թուր­նե­րի ու հարս­նյակ­նե­րի պատ­րաս­տուկ­ներ ու­նե­նա­լու հա­մար 70%-ա­նոց սպիր­տից հա­նե­լուց հե­տո դրանց ան­ցկաց­նում են 85% և 95% խտու­թյամբ սպիր­տի մեջ յու­րա­քան­չ յու­րի մեջ թող­նե­լով 1-6 ժամ՝ կախ­ված նմու­շի չա­փե­րից: 96% սպիրտում կա­րե­լի է թող­նել ամ­բողջ գի­շեր: Այ­նու­հետև ցե­րե­կը նմու­շը թող­նում են մեկ օր բա­ցար­ձակ (է­թիլ սպիրտ) սպիր­տի մեջ՝ ջրազր­կե­լու նպա­տա­կով: Նմուշը թա­փան­ցիկ դարձ­նե­լու հա­մար այն սկզբում ան­ցկաց­նում են կար­բոլ քսի­լոլով` 1 ժամ, այ­նու­հետև մա­քուր քսի­լո­լով` մեկ ժամ սր­վակ­նե­րի մեջ, ո­րից հե­տո կա­նա­դա­կան բալ­զա­մով ամ­րաց­նում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա: Մոծակ­նե­րի հա­սուն ձևե­րի և թր­թուր­նե­րի տե­սա­կային նույ­նա­կա­նա­ցումն ի­րակա­նաց­վում է ո­րո­շիչ­նե­րի մի­ջո­ցով:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

­ ո­խան­ցող­նե­րի դեմ ո­ւղղ­ված պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը տա­րա­փո­խիկ Փ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի նկատ­մամբ ը­նդ­հա­նուր հս­կո­ղու­թյան մի մասն են: Փոխան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը ճիշտ պլա­նա­վո­րե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ի­մա­նալ փո­խան­ցող­նե­րի ձվադրման և զար­գաց­ման վայ­րերը, դրանց ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի կա­պը մար­դու հետ, քա­նա­կու­թյան սե­զոնային շար­ժը, մար­դու և բնա­կան գոր­ծոն­նե­րի, տար­բեր ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի

98 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ազ­դե­ցու­թյու­նը և դրանց նկատ­մամբ կա­յու­նու­թյան ա­ռա­ջա­ցու­մը: Նախ­նական հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հի­ման վրա են ը­նտր­վում փո­խան­ցող­նե­րի ո­չն­չացման պայ­քա­րի ե­ղա­նակ­նե­րը։ ­Մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը բա­ժան­վում ե­ն՝ ա) հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան. ձվադրման վայ­րե­րի վե­րա­ցում՝ ո­ւղղ­ված մոծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի դեմ, բ) կեն­սա­բա­նա­կան. կեն­սա­բա­նա­կան գոր­ծոն­նե­րի (թր­թու­րա­կեր ձկնե­րի և էն­տո­մո­պա­թո­գեն ման­րէ­նե­րի) օգ­տա­գոր­ծում, նույն­պես ո­ւղղված է թր­թու­րային փու­լի դեմ, գ) ֆի­զի­կա­կան. խո­չըն­դո­տում է թր­թուր­նե­րի և հարս­նյակ­նե­րի նոր­մալ շն­չա­ռու­թյու­նը, ո­ւղղ­ված է մո­ծակ­նե­րի թր­թու­րային փու­լի դեմ, դ) քի­միա­կան. քի­միա­կան ճա­նա­պար­հով սին­թեզ­ված նյու­թե­րի օգ­տագոր­ծում՝ ո­ւղղ­ված մո­ծակ­նե­րի թր­թու­րային և թևա­վոր ձևե­րի դեմ: ­Մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը նաև բա­ժան­վում ե­ն՝ մո­ծակ­ների թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի և մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րի:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԹՐ­ԹՈՒՐ­ՆԵ­ՐԻ ԴԵՄ

ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

­ ո­ծակ­նե­րի թր­թու­րային փու­լի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում ջրային միՄ ջա­վայ­րում, ո­ւս­տի շատ կար­ևոր է ժա­մա­նա­կին ը­նդ­հա­տել կամ կան­խել դրանց հնա­րա­վոր զար­գա­ցու­մը հա­մա­պա­տաս­խան ջրային մի­ջա­վայ­րում: Թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը թույլ են տա­լիս կր­ճա­տել մոծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը, վե­րաց­նել մո­ծակ­նե­րին մինչև դրանց թևա­վոր ձևերի հայտն­վե­լը: Թր­թուր­նե­րի նկատ­մամբ լայ­նա­մասշ­տաբ մշա­կում­նե­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն են տա­լիս ա­ռա­վե­լա­գույնս ի­ջեց­նե­լու մո­ծակ­նե­րի խմբա­քա­նա­կը՝ հատ­կա­պես այն դեպ­քե­րում, ե­րբ փո­խան­ցող­ներ են էկ­զո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը, կամ ի­նչ-ի­նչ պատ­ճառ­նե­րով ան­հնար է ի­րա­կա­նաց­նել շի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կում­ներ: Թր­թուր­նե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են ման­րէային պատ­րաստուկ­ներ, զար­գաց­ման կար­գա­վո­րիչ­ներ, նավ­թամ­թերք­ներ, ճար­պեր։ Լայն տա­րա­ծում են գտել թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րը: Հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­ներն ո­ւղղ­ված են կան­խար­գել­մա­նը, մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի կր­ճատ­մա­նը կամ վե­րաց­մա­նը, ո­րը տա­րածքի կա­յուն ա­ռող­ջաց­ման հիմ­նա­կան մե­թոդն է: Հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցառում­ներն ո­ւղղ­ված են մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի կամ կր­ճատ­մա­նը, կամ

­Մո­ծակ­ներ | 99

ջրա­կան­գե­րում պայ­ման­նե­րի ստեղծ­մա­նը, ո­րոնք խո­չըն­դո­տում են մո­ծակ­նե­րի թր­թու­րային ձևե­րի նոր­մալ զար­գա­ցու­մը: Հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­ները հա­մար­վում են ոչ միայն մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ, այլ նաև կանխար­գել­ման չա­փա­նիշ՝ ո­ւղղ­ված մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի կր­ճատ­մա­նը կամ վե­րաց­մա­նը, մո­ծակ­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հնա­րավոր բռն­կում­նե­րի կան­խար­գել­մա­նը: Այս մե­թոդն ա­ռա­վել ան­վտանգ է, հնա­րավո­րու­թյուն է տա­լիս կր­ճա­տե­լու ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով մշա­կում­նե­րի ծա­վալ­նե­րը: ­Հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի են­թա­կա օբյեկտ­ներն ե­ն.

1. Բ­նա­կան ջրա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ

1) Ջ­րա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ, ո­րոնք կապ չու­նեն գե­տե­րի հո­վիտնե­րի հետ. • Գտն­վում են ջրա­բա­ժա­նում­նե­րի մոտ, սնվում են մթ­նո­լորտային տե­ղում­նե­րից • Գտն­վում են լան­ջե­րին, սնվում են մթ­նո­լոր­տային տե­ղում­ներից, հոս­քային և ստոր­գետ­նյա ջրե­րից: 2) ­Գե­տային հո­վիտ­նե­րում գտն­վող ջրա­կան­գեր` լճեր, փո­սեր, ճա­հիճներ և ճահ­ճա­ցում­ներ՝ կապ­ված մթ­նո­լոր­տային տե­ղում­նե­րի և ստորգետ­նյա ջրե­րի հետ: 3) ­Ճահ­ճա­ցած գե­տեր, գե­տակ­ներ և այլ դան­դաղ հո­սող ջրեր: 4) Ջ­րա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ գե­տային ո­ղո­ղաջ­րե­րից, ցած­րա­դիր հատ­ված­նե­րում տե­ղա­կայ­ված ո­ղո­ղաջ­րեր, փո­սեր՝ լց­ված կանգ­նած կամ դան­դաղ հո­սող ջրե­րով­ 2. Ար­հես­տա­կան ջրա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ 1. ­Չո­րաց­նող և ո­ռոգ­ման հա­մա­կար­գի դրե­նաժ­ներ (ա­ռու­ներ): 1) ­Մեծ, փոքր և մի­ջին ջրամ­բար­ներ: 2) Ջ­րա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ, ո­րոնք ա­ռա­ջա­ցել են հո­ղի տե­ղաշարժ­ման հետ­ևան­քով (շի­նա­րա­րա­կան փո­սեր և այլն): 3) Ջ­րա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ, ո­րոնք ձևա­վոր­վել են ար­դյու­նա­բերա­կան ձեռ­նար­կու­թյուն­նե­րի շա­հա­գործ­ման, ո­ռոգ­ման հա­մա­կար­գի ար­տա­հոս­քի, չո­րաց­նող ա­ռու­նե­րի ան­սար­քու­թյան հետ­ևան­քով: 4) ­Ճահ­ճա­ցում­ներ, ո­րոնք ա­ռա­ջա­ցել են ամ­բար­տակ­նե­րի կա­ռուց­ման և այլ հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան կա­ռույց­նե­րի ստեղծ­ման ժա­մա­նակ: 5) Ջ­րա­կան­գեր և ճահ­ճա­ցում­ներ, ո­րոնք ա­ռա­ջա­ցել են ժա­մա­նա­կավո­րա­պես ջրի հու­նի բա­ժան­ման ար­դյուն­քում ար­հես­տա­կա­նո­րեն պատ­նե­շի ստեղծ­ման, շի­նա­րա­րա­կան և այլ թա­փոն­նե­րի կու­տակման ար­դյուն­քում: ­Հիմ­նա­կան հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը նե­րա­ռում են տա­րած­քի չո­րա­ցում դրե­նա­ժա­վոր­ման մի­ջո­ցով, փակ դրե­նաժ­նե­րի կա­ռու­ցում, ջրա­փոսային հատ­ված­նե­րում հո­ղալ­ցում, չո­րա­ցում բու­սա­կա­նու­թյան մի­ջո­ցով:

100 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ ու­սա­կա­նու­թյան մի­ջո­ցով չո­րաց­ման հիմ­քում ըն­կած է բույ­սե­րի՝ հիմ­նաԲ կա­նում տերև­նե­րի մի­ջո­ցով (էվ­կա­լիպտ­ներ, ար­ևա­ծա­ղիկ) ջու­րը հո­ղից կլանե­լու և գո­լոր­շիաց­նե­լու հատ­կու­թյու­նը:­ Այլ հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը նե­րա­ռում են ջրաղ­բյուր­նե­րի շրջա­կայ­քում կանգ­նած ջրա­կան­գե­րի ա­ռա­ջաց­ման կան­խար­գե­լու­մը: Հս­կողու­թյուն է տար­վում մո­ծակ­նե­րի շատ տե­սակ­նե­րի ձվադրման վայ­րեր հանդի­սա­ցող ար­հես­տա­կան ջրա­կան­գե­րի (ջր­հոր­ներ, ջրի բա­քեր, ցիս­տեռն­ներ, ան­վա­դո­ղեր) նկատ­մամբ՝ դրանք ծած­կե­լու կամ վե­րաց­նե­լու ո­ւղ­ղու­թյամբ: Հս­կո­ղու­թյուն է տար­վում տնային տն­տե­սու­թյուն­նե­րի բա­կե­րում առ­կա ջրական­գե­րի նկատ­մամբ՝ բու­սա­կա­նու­թյու­նից մաք­րում, մանր ջրա­տար­նե­րի խորա­ցում, ջրա­տար­նե­րի կո­ղե­րի ամ­րա­ցում, ոչ մեծ ջրա­կան­գե­րի և ջրա­փո­սե­րի վե­րա­ցում: Պայ­քա­րի կեն­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­ներ։ Թր­թուր­նե­րի պայ­քա­րի գոր­ծում նա­խա­պատ­վու­թյու­նը տր­վում է է­կո­լո­գիա­պես ան­վտանգ մե­թոդ­նե­րին, վերջինս նե­րա­ռում է էն­տո­մո­պա­թո­գեն ման­րէ­նե­րի հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված պատ­րաս­տուկ­նե­րի և թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րի կի­րա­ռու­մը: Էն­տո­մո­պա­թո­գ են ման­րէ­նե­րի հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված պատրաս­տուկ­ներ. Ա­րյու­նա­ծուծ մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի գոր­ծում կի­րառ­վում են եր­կու էն­տո­մո­պա­թո­գեն ման­րէ­նե­րի` 8aՇ///սՏ էհսr/ոց/6ոՏ/Տ ՏՏք. /Տra6/66ոՏ/Տ (Bti) և 8aՇ///սՏ ՏքհaՏr/ՇսՏ (Bsph) (ախ­տա­ծին են մի­ջատ­նե­րի համար) պատ­րաս­տուկ­ներ: Bti հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված պատ­րաս­տուկ­նե­րը բա­վա­կան ար­դյու­նա­վետ են ի­նչ­պես Culex և Aedes, այն­պես էլ Anopheles ցեղի մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի հա­մար: Bsph հիմ­քի վրա պատրաստ­ված պատ­րաս­տուկ­նե­րը ար­դյու­նա­վետ են Culex ցե­ղ ի մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի հա­մար, հա­մե­մա­տա­բար քիչ ար­դյու­նա­վետ են Anopheles ցեղի մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի հա­մար, սա­կայն չեն ազ­դում Aedes-ի թր­թուրնե­րի վրա: Այս պատ­րաս­տուկ­նե­րը ա­ղ ի­քային թույ­ներ են, այ­սինքն՝ դրանց թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյու­նը ար­տա­հայտ­վում է, ե­րբ թր­թուր­նե­րը կուլ են տալիս պատ­րաս­տու­կի հա­տիկ­նե­րը: Այս պատ­րաս­տուկ­նե­րը ոչ ար­դյու­նա­վետ են հարս­նյակ­նե­րի և ու­շա­ցած IV հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի նկատ­մամբ, ո­րոնք հարս­նյա­կա­վոր­վե­լուց ա­ռաջ դա­դա­րում են սնվել: Bti հիմ­քի վրա պատրաստ­ված պատ­րաս­տուկ­նե­րի նկատ­մամբ կա­յու­նու­թյուն չի ար­ձա­նագր­վել: Այլ պատ­կեր է նկատ­վում Bsph հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված պատ­րաս­տուկնե­րի օգ­տա­գործ­ման ըն­թաց­քում՝ եր­կա­րատև օգ­տա­գործ­ման ժա­մա­նակ ո­րոշ դեպ­քե­րում ա­ռա­ջա­նում է կա­յու­նու­թյուն: Էն­տո­մո­պա­թո­գեն ման­րէ­ների հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված մի­ջա­տաս­պան պատ­րաս­տուկ­ներն ու­նեն մի քա­նի ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ՝ մար­դու հա­մար ու­նեն քիչ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյուն (IV կար­գի), մաշ­կի վրա չեն ա­ռա­ջաց­նում գրգ­ռում և չեն ներ­թա­փան­ցում չվնաս­ված մաշ­կի մի­ջո­ցով, ու­նեն թույլ սեն­սի­բի­լի­զա­ցի­ոն ազ­դե­ցու­թյուն,

­Մո­ծակ­ներ | 101

քիչ են վտան­գա­վոր ջրային մի­ջա­վայ­րում առ­կա այլ կեն­դա­նի օր­գա­նիզմնե­րի հա­մար: Այս պատ­րաս­տուկ­նե­րի ա­վե­լի տա­րած­ված թո­ղարկ­ման ձևերն ե­ն՝ հե­ղուկ խտա­նյութ, տեխ­նի­կա­կան փո­շի, թրջ­վող փո­շի, մա­ծուկ: Եր­բեմն այս ձևե­րը չու­նեն եր­կա­րատև մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյուն: Մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյունը եր­կա­րաց­նե­լու նպա­տա­կով թո­ղարկ­վել են այլ ձևեր՝ հա­տիկ­ներ, սառ­ցային հա­տիկ­ներ, բրի­կետ­ներ, ո­րոնց մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյու­նը 30 օր է: Բաց ջրա­կան­գե­րի (բու­սա­կա­նու­թյու­նից մա­քուր) մշակ­ման հա­մար խորհուրդ է տր­վում օգ­տա­գոր­ծել փո­շի­նե­րից կամ հե­ղուկ խտա­նյու­թե­րից պատրաստ­ված 2-3% ման­րէային պատ­րաս­տուկ­նե­րի ջրային սուս­պեն­զիա՝ 100 լ/­հա, պատ­րաս­տու­կի՝ 2-3 կգ/­հա: Էն­տո­մո­պա­թո­գեն ման­րէ­նե­րի հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված մի­ջա­տաս­պան պատ­րաս­տուկ­նե­րի ծախսն ան­հրա­ժեշտ է ճշ­տել՝ ել­նե­լով մո­ծակ­նե­րի թր­թուրնե­րի տե­սա­կային և հա­սա­կային կազ­մից, ջրա­կան­գի չա­փե­րից, խո­րու­թյու­նից, տե­սա­կից, ջրի աղ­տոտ­վա­ծու­թյու­նից: Ման­րէային պատ­րաս­տուկ­նե­րի ա­ռա­վելու­թյու­նը ը­նտ­րո­ղա­կան ազ­դե­ցու­թյունն է մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի վրա: Թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րի կի­րա­ռու­մը հա­մար­վում է թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քարի ար­դյու­նա­վետ, մատ­չե­լի և է­կո­լո­գիա­պես ան­վտանգ մի­ջոց: Այս նպա­տակով կի­րառ­վող ձկ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում ու­նեն հետ­ևյալ հատ­կու­թյուն­նե­րը՝ ջրի մա­կե­րե­սին գտն­վող սնն­դային օբյեկտ­նե­րից գե­րա­դա­սում են սնվել մո­ծակ­ների թր­թուր­նե­րով և, ու­նե­նա­լով մարմ­նի փոքր չա­փեր, բնակ­վում են սա­կա­վաջուր հատ­ված­նե­րում, կա­րո­ղա­նում են ներ­թա­փան­ցել խիտ բու­սա­կա­նու­թյան մեջ, դի­մա­նում են ջրի աղ­տոտ­վա­ծու­թյա­նը և ա­ղի­ու­թյա­նը, ջեր­մաս­տի­ճանային տա­տա­նում­նե­րին, ի­նչ­պես նաև ու­նեն բարձր ար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թյուն: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում թր­թու­րա­կեր ձկ­նե­րից լայն տա­րա­ծում են ստա­ցել Poeciliidae ըն­տա­նի­քին պատ­կա­նող ՇaոԵսՏ/a aքք/ո/Տ և ՇaոԵսՏ/a հօ/Եrօօk/ տե­սակ­նե­րը: Վեր­ջին­ներս 1934թ. բեր­վել են Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայից: Գամ­բու­զիան մանր, ջեր­մա­սեր, մի­ջա­տա­կեր ձուկ է: ՇaոԵսՏ/a aքք/ո/Տ տե­սա­կի ա­րո­ւի մարմ­նի եր­կա­րու­թյու­նը հաս­նում է 4 սմ-ի, է­գի­նը՝ 6,5 սմ-ի: ՇaոԵսՏ/a հօ/Եrօօk/ տե­սա­կի ա­րո­ւի մարմ­նի եր­կա­րու­թյու­նը հաս­նում է 3.5 սմ-ի, է­գի­նը՝ 6-7 սմ-ի: Գամ­բու­զիան կեն­դա­նա­ծին է, վատ է բազ­մա­նում տնային պայ­մաննե­րում (ակ­վա­րի­ում­նե­րում), քա­նի որ հա­սուն ձկ­ներն ու­տում են ի­րենց նո­րածին­նե­րին: Բնա­կան ջրա­կան­գե­րում դրանց բազ­մա­ցու­մը կա­տար­վում է ա­վելի ա­րագ, քա­նի որ նո­րա­ծին ձկ­նիկ­նե­րը թաքն­վում են խիտ բու­սա­կա­նու­թյան մեջ: Գամ­բու­զիայի կի­րա­ռու­մը, որ­պես թր­թու­րա­կեր ձուկ, պայ­մա­նա­վոր­վում է նրա ա­րագ բազ­մա­ցու­մով, ա­րագ ա­ճով և մո­ծա­կի թր­թուր­նե­րով ակ­տիվ սնվելու հան­գա­ման­քով: Գամ­բու­զիա­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը բարձր է՝ կապված նաև դրանց բե­րա­նի կա­ռուց­ված­քի հետ, ո­րն ո­ւղղ­ված լի­նե­լով դե­պի վեր՝ հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս սնվե­լու ջրի մա­կե­րե­սից։ Բնա­կան ջրա­կան­գե­րում

102 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

գամ­բու­զիա­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը բա­վա­կա­նին բարձր է։ Ձկ­նե­րը կա՛մ լի­ո­վին ը­նդ­հա­տում են մո­ծակ­նե­րի ձվադ­րու­մը, կա՛մ ի­ջեց­նում են դրանց քա­նա­կու­թյու­նը։ ­Գամ­բու­զիա­նե­րը (ն­կար 18) բազ­մա­նում են միայն այն ժա­մա­նակ, ե­րբ ջրի ջեր­մաս­տի­ճա­նը 150C-ից ցածր չէ: Գամ­բու­զիա ձկ­նե­րը կա­րե­լի է դի­տել որպես ջեր­մաս­տի­ճա­նային շատ մեծ մի­ջա­կայ­քով ձկ­ներ՝ 1-40C-ո­ւմ ա­ռա­ջա­նում է ցրտային կար­կա­մում, 4-70C-ո­ւմ շար­ժուն են, բայց չեն սնվում, 7-100C-ո­ւմ սնվում են, բայց չեն զար­գա­նում, 10-300C-ո­ւմ սնվում են ու զար­գա­նում, շարու­նա­կում են սնվել մինչև 33-340C-ո­ւմ: Ո­չն­չա­նում են գեր­տա­քա­ցու­մից. ջերմաս­տի­ճա­նային ա­ռա­վե­լա­գույն սահ­մա­նը 37-400C-ն է: Մեկ օր­վա ըն­թաց­քում գամ­բու­զիա ձկ­նե­րը կա­րող են ու­տել շուրջ 50-80 թր­թուր և հարս­նյակ: Ա­ռանց սնվե­լու գամ­բու­զիա­նե­րը կա­րող են գո­յատ­ևել 3 շա­բա­թից ա­վե­լի: ­Գամ­բու­զիա­նե­րի ձմե­ռե­լու հա­մար բա­րեն­պաստ են գրուն­տային և ջրային բու­սա­կա­նու­թյամբ հա­րուստ ջրա­կան­գե­րը: Ջրա­կան­գի լրիվ սա­ռեց­ման դեպքում գամ­բու­զիա­նե­րը կա­րող են ո­չն­չա­նալ: Գամ­բու­զիա­նե­րը դի­մա­նում են ձմռա­նը, նույ­նիսկ ե­րբ ջրա­կան­գի մա­կե­րե­սը պատ­վում է սա­ռույ­ցով: Այս դեպքում ձկ­նե­րը կա­րող են ո­չն­չա­նալ ոչ թե ցր­տից, այլ ջրում թթ­ված­նի պա­կասից և ած­խաթ­թու գա­զի կու­տա­կու­մից: Ա­ռանց ջրի՝ խո­նավ մա­կե­րե­սի վրա, օ­դի 25OC ջեր­մաս­տի­ճա­նում, գամ­բու­զիա­նե­րը դի­մա­նում են 30 րո­պե, ի­սկ 8OC-ում՝ նույ­նիսկ 80 րո­պե: 18OC-ո­ւմ գրե­թե չո­րա­ցած ջրա­կան­գե­րում հա­տուկենտ ձկներ դի­մա­նում են մինչև 4 օր: Յու­րա­քան­չ յուր էգ ձուկ ծնում է մինչև 38-50 ձուկ, ո­րոնք 36 օ­րից դառ­նում են սե­ռա­հա­սուն: Էգ ձու­կը բեղմ­նա­վորվե­լուց 17-21 օր հե­տո տա­լիս է նոր սե­րունդ: Հա­սու­նա­ցած գամ­բու­զիան մեկ սե­զո­նի ըն­թաց­քում տա­լիս է 5-6 սե­րունդ: Գամ­բու­զիա ձկ­նե­րը լավ զար­գանում են քաղց­րա­համ և մինչև 1% աղ պա­րու­նա­կող, ջրային բու­սա­կա­նու­թյամբ հա­րուստ ջրե­րում: Ջրի կոշ­տու­թյան նկատ­մամբ գամ­բու­զիա­նե­րը կա­յուն են, պա­հանջ­կոտ չեն, զար­գա­նում են ի­նչ­պես փա­փուկ, այն­պես էլ կոշտ ջրե­րում: Գամ­բու­զիա­նե­րը լավ ապ­րում են, ե­րբ ջրի ռեակ­ցիան՝ PH­-ը, չե­զոք է (թեթև շե­ղում­նե­րով թույլ հիմ­նային և թույլ թթ­վային): Այս ձկ­նե­րի հա­մար մա­հա­ցու է ջրի ու­ժեղ թթ­վային ռեակ­ցիան: Ջրում թթ­ված­նի նվա­զա­գույն խտու­թյու­նը պետք է կազ­մի ա­րու­նե­րի հա­մար 0,47 մգ/լ (0,000047%), է­գե­րի հա­մար` 0,73 մգ/լ (0,000073%): Այ­սինքն՝ այս ձու­կը գո­յատ­ևում է թթ­ված­նով բա­վա­կան աղքատ ջրե­րում: Գամ­բու­զիա­նե­րը բա­վա­կա­նին կա­յուն են աղ­տոտ­ված ջրե­րում, գո­յատ­ևում են նույ­նիսկ նե­խող օր­գա­նա­կան թա­փոն­նե­րով աղ­տոտ­ված ջրական­գե­րում: Գամ­բու­զիա­նե­րը սո­վո­րա­բար դի­մա­նում են թր­թու­րաս­պան նյութե­րի փոքր չա­փա­բաժ­նին, սա­կայն սին­թե­տիկ պի­րեթ­րոիդ­նե­րի նույ­նիսկ շատ փոքր չա­փա­բա­ժի­նը մա­հա­ցու է գամ­բու­զիա­նե­րի հա­մար: ­Գամ­բու­զա­ցումն ի­րա­կա­նաց­վում է մո­ծակ­նե­րի ձվադրման հնա­րա­վոր վայ­րե­րում: Մշ­տա­կան ջրա­կան­գե­րում գամ­բու­զիա­նե­րը ձմե­ռում են, այդ

­Մո­ծակ­ներ | 103

պատ­ճա­ռով գամ­բու­զա­ցում ի­րա­կա­նաց­վում է հիմ­նա­կա­նում ժա­մա­նա­կավոր ջրա­կան­գե­րում: Ժա­մա­նա­կա­վոր ջրա­կան­գե­րը գամ­բու­զաց­նե­լիս պետք է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել ճիշտ ժա­մա­նա­կի վրա: Այն ի­րա­կա­նաց­վում է գարնա­նը կամ ամ­ռան սկզբին՝ ան­մի­ջա­պես ջրա­կան­գի ա­ռա­ջա­նա­լուց հե­տո, որպես­զի մինչև մո­ծակ­նե­րի ձվադրման սկիզ­բը նրանք հասց­նեն զար­գա­նալ: Գամ­բու­զաց­նե­լիս ջրի ջեր­մաս­տի­ճա­նը պետք է լի­նի 7-90C­-ից բարձր, հա­կառակ դեպ­քում նրանք չեն կա­րող դուրս գալ ցր­տային կար­կա­մու­մից: Գարնա­նը ջրա­կան­գե­րը գամ­բու­զաց­նե­լիս բա­վա­կան է 1-2 ձու­կը 1 մ 2-ի հա­մար: Ե­թե գամ­բու­զա­ցու­մը կա­տար­վում է սե­զո­նի մեջ­տե­ղում, ա­պա գամ­բու­զիա ձկ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը պետք է ա­վե­լաց­նել 5-7 և ա­վե­լի ձուկ 1 մ 2-ի հա­մար: Ջրա­կան­գե­րում խիտ բու­սա­կա­նու­թյան առ­կա­յու­թյան դեպ­քում ձկ­նե­րի քանա­կու­թյու­նը 1 մ 2-ի հա­մար պետք է ա­վե­լաց­նել՝ կախ­ված բու­սա­կա­նու­թյան խտու­թյու­նից. 2-5 ձուկ 1 մ 2-ի հա­մար: Նպա­տա­կա­հար­մար չէ գամ­բու­զաց­նել ձկ­նա­բու­ծա­կան լճակ­նե­րը, քա­նի որ գամ­բու­զիա­նե­րը գի­շա­տիչ են և ու­տում են մանր ձկ­նե­րին (ն­կար 19): ­Քի­միա­կան մե­թոդ­նե­րը:. Մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի գոր­ծում քի­միա­կան մե­թոդ­նե­րը հա­մար­վում են ա­ռա­ջա­տար թևա­վոր ձևե­րի հա­մար, ի­սկ թր­թուրային ձևե­րի դեմ պայ­քա­րում ոչ միշտ են հա­մար­վում է­կո­լո­գիա­պես ան­վտանգ: Թր­թուր­նե­րի դեմ պայ­քա­րի գոր­ծում քի­միա­կան մե­թոդ­նե­րը կի­րա­ռե­լի են միայն տն­տե­սա­կան նշա­նա­կու­թյուն չու­նե­ցող ջրա­կան­գե­րում: Թույ­լատ­րե­լի քի­միա­կան թր­թու­րաս­պան մի­ջոց­ներն ե­ն՝ մա­լա­թի­ոն, ֆե­նիտ­րո­պին, սու­մի­թիոն, սուլ­ֆի­դո­ֆոս (բայ­տեքս) 50% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ և 40% թրջ­վող փո­շի: Ա­ռա­վել ար­դյու­նա­վետ են լո­ղա­ցող հա­տիկ­նե­րի ձևով լար­վի­ցիդ­նե­րը: Ա­մե­նաքիչ վնա­սա­կար ազ­դե­ցու­թյունն ու­նի դի­ֆո­սը ջրա­կան­գե­րի ֆաու­նայի հա­մար (ա­բատ, տե­մե­ֆոս): 10%-ա­նոց դի­ֆո­սի հա­տիկ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը տևում է 3 շա­բա­թից ա­վե­լի, ծախս­ման չա­փը` 20 գ/­հա (66,6 գ) տեխ­նի­կա­կան նյութ, տեմե­ֆո­սի 1%-ա­նո­ցը` 11,1 կգ/­հա Թր­թու­րաս­պան նյու­թե­րը ջրա­կան­գի մա­կե­րե­սին տա­րա­ծում են փո­շեց­րիչ սար­քա­վոր­ման մի­ջո­ցով: Ոչ մեծ ջրա­կան­գե­րը մշա­կում են ձեռ­քով՝ շշե­րից կամ դույ­լե­րից: Հա­տի­կա­վոր ձևե­րը տա­րա­ծում են ձեռ­քով: Սին­թե­տիկ լար­վի­ցիդ­նե­րի մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյու­նը տևում է 2 շա­բաթից ոչ ա­վե­լի: ­Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի ա­ճի, բազ­մաց­ման, զար­գաց­ման, մաշ­կա­փո­խանակ­ման, մե­տա­մոր­ֆո­զ ի, դիա­պաու­զայի գոր­ծըն­թա­ցը կար­գա­վոր­վում է հոր­մոն­նե­րով: Կախ­ված ի­րենց ազ­դե­ցու­թյան բնույ­թից՝ տար­բե­րում են մաշկա­փոխ­ման, մե­տա­մոր­ֆո­զ ի հոր­մոն­ներ և նեյ­րո­հոր­մոն­ներ: Օր­գա­նիզ­մում ցան­կա­ցած հոր­մոն­նե­րի բա­ղադ­րու­թյան խան­գար­ման հետ­ևան­քով ա­ռաջա­նում է մե­տա­մոր­ֆո­զ ի փու­լե­րի փո­փո­խու­թյուն, այ­նու­հետև՝ մահ: Սին­թետիկ հոր­մոն­նե­րը քի­միա­կան միա­ցու­թյուն­ներ են, ո­րոնք ու­նե­նում են բնա­կան

104 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

հոր­մոն­նե­րի վրա կեն­սա­բա­նա­կան ազ­դե­ցու­թյուն: Մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են խի­տի­նի սին­թե­զ ի ին­հի­բի­տոր­ներ և յու­վե­նի­լային հոր­մոն­նե­րի ա­նա­լոգ­ներ: Այս միա­ցու­թյուն­նե­րը չու­նեն խիստ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյուն մի­ջատ­նե­րի հա­մար, դրանց ազ­դե­ցու­թյու­նը արտա­հայտ­վում է ոչ ան­մի­ջա­պես՝ մե­տա­մոր­ֆո­զ ի ըն­թաց­քում: Այս նյու­թե­րը տա­քա­րյուն­նե­րի հա­մար ու­նեն նվազ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյուն (LD 50 500034600 մգ/կգ), սա­կայն թու­նա­վոր են խեց­գետ­նա­կեր­պե­րի և փոքր տա­րի­քի ո­րոշ ջրային մի­ջատ­նե­րի հա­մար: Զար­գաց­ման կար­գա­վո­րիչ­նե­րը ար­տաքին մի­ջա­վայ­րում կա­յուն չեն, բա­վա­կան ա­րագ քայ­քայ­վում են բարձր ջերմաս­տի­ճա­նից և ար­ևի լույ­սից: ­Մե­տոպ­րեն և պի­րոպ­րոք­ցի­ֆեն (սու­մի­լարվ) յու­վե­նի­լային հոր­մոն­նե­րի ա­նա­լոգ­ներ են: Այս պատ­րաս­տուկ­ներն ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ են, ե­րբ ջրական­գե­րում առ­կա են IV հա­սա­կի թր­թուր­ներ: Ար­տադրվում են հա­տիկ­նե­րի, բրի­կետ­նե­րի, միկ­րո­պա­տի­ճա­վոր­ված է­մուլ­սիա­նե­րի տես­քով: Այս պատ­րաստուկ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան տևո­ղու­թյու­նը 4-8 շա­բաթ է: Հա­տիկ­նե­րը և բրի­կետնե­րը խոր­հուրդ է տր­վում օգ­տա­գոր­ծել կանգ­նած և դան­դաղ հո­սող ջրա­կանգե­րի մշակ­ման հա­մար: Մշակ­ման ժա­մա­նակ ծախ­սը կազ­մում է 1 բրի­կետ 1 մ2-ի ջրա­կան­գի հա­մար: ­Խի­տին սին­թե­զող ին­հի­բի­տոր­ներն են դիֆ­լու­բեն­զու­րոն, տրիֆ­լու­մուրոն, ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ են II-III հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի հա­մար: Այս պատրաս­տուկ­նե­րը ար­տադրվում են հա­տիկ­նե­րի, բրի­կետ­նե­րի, թրջ­վող փո­շի­նե­րի ձևով, ջրա­կան­գե­րում ազ­դե­ցու­թյան տևո­ղու­թյու­նը 2-6 շա­բաթ է: Թր­թուր­նե­րի պայ­քա­րի ֆի­զի­կա­կան մե­թո­դը ջրա­կան­գի մա­կե­րե­սին ջրում չլուծ­վող, թեթև հե­ղու­կի տա­րա­ծումն է, ո­րը ջրի մա­կե­րե­սին ա­ռա­ջացնե­լով թա­ղանթ՝ խո­չըն­դո­տում է թր­թուր­նե­րի և հարս­նյակ­նե­րի շն­չա­ռու­թյու­նը: Բա­ցի այդ, թր­թուր­նե­րը և հարս­նյակ­նե­րը մա­հա­նում են թու­նա­վոր­ման հետևան­քով: Կախ­ված տե­ղի պայ­ման­նե­րից՝ այդ նպա­տա­կով կա­րե­լի է օգ­տա­գործել տար­բեր նավ­թամ­թերք­ներ և ճար­պեր: Նավ­թամ­թերք­ներն ա­վե­լի մատ­չե­լի են, կի­րա­ռե­լի են է­կո­լո­գիա­պես ա­վե­լի ան­վտանգ մի­ջոց­նե­րի բա­ցա­կա­յու­թյան դեպ­քում. սո­լ յա­րային յու­ղը (դո­զա­վորու­մը՝ 50 մլ/մ 2, մշակ­ման հա­ճա­խա­կա­նու­թյունն է 30 օ­րը 1 ան­գամ), կե­րո­սի­նը (դո­զա­վո­րու­մը՝ 20-30 մլ/մ2, մշակ­ման հա­ճա­խա­կա­նու­թյունն է 15 օ­րը 1 ան­գամ) կամ բեն­զի­նը (դո­զա­վո­րու­մը՝ 1 մլ/մ2, մշակ­ման հա­ճա­խա­կա­նու­թյունն է 10-12 օ­րը մեկ ան­գամ): Սո­լ յա­րային յու­ղը թու­նա­վոր է ջրային մի­ջա­վայ­րում ապ­րող կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հի հա­մար, այդ պատ­ճա­ռով այն կի­րառ­վում է տն­տեսա­կան նշա­նա­կու­թյուն չու­նե­ցող ջրա­կան­գե­րում: Կե­րո­սի­նը կի­րառ­վում է նաև տն­տե­սա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցող ջրա­կան­գե­րում, բայց ոչ գամ­բու­զացված: Բարձ­րա­գույն ճար­պային սպիրտ­նե­րը օգ­տա­գործ­վում են 0,1-0,5 մլ/մ2, ճար­պաթ­թու­նե­րը՝ 1-12 մլ/մ2:

­Մո­ծակ­ներ | 105

Մո­ծակ­նե­րը նավ­թամ­թերք­նե­րի նկատ­մամբ կա­յուն չեն: Թույ­լատ­րե­լի դոզա­նե­րով օգ­տա­գոր­ծե­լու դեպ­քում դրանք քիչ են թու­նա­վոր ջրում առ­կա կենդա­նա­կան աշ­խար­հի հա­մար: Հիմ­նա­կան թե­րու­թյու­նը հա­մար­վում է այն, որ թր­թու­րաս­պան ար­դյուն­քը ա­պա­հով­վում է մշա­կու­մից 5-10 օր­վա ըն­թաց­քում: Բարձ­րա­գույն ճար­պային սպիրտ­նե­րը (C10 -C18 ֆրակ­ցիա­նե­րը) և ճար­պաթթու­նե­րը (C7-C9 ֆրակ­ցիա­նե­րը) ևս քիչ են թու­նա­վոր տա­քա­րյուն­նե­րի հա­մար (IV դա­սի վտան­գա­վո­րու­թյան աս­տի­ճան): Սրանք ջրի մա­կեր­ևույ­թին ա­ռաջաց­նում են թա­ղանթ: Թր­թուր­նե­րը և հարս­նյակ­նե­րը մա­հա­նում են թթ­վածնային քաղ­ցից, ե­րբ մթ­նո­լոր­տային օ­դը շն­չե­լու ժա­մա­նակ պատ­րաս­տու­կը թափան­ցում է տրա­խեալ հա­մա­կարգ: Ջրի մա­կեր­ևույ­թին ա­ռա­ջա­ցած թա­ղան­թը պահ­պան­վում է 3-5 օր: Ջրի մա­ծու­ցի­կու­թյու­նը բարձ­րա­նում է +5...+10 0C-ից ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ման­նե­րում:

­ՀԱ­ԿԱԹՐ­ԹՈՒ­ՐԱՅԻՆ ՄԻ­ՋՈ­ՑԱ­ՌՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ

Ա­ՐԴՅՈՒ­ՆԱ­ՎԵ­ՏՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

Ջրա­կան­գե­րում հա­կաթր­թու­րային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյունը ո­րոշ­վում է մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի կամ կյու­վե­տի մի­ջո­ցով թր­թուր­նե­րի նմու­շառ­ման սո­վո­րա­կան մե­թո­դով: Ման­րէային պատ­րաս­տուկ­նե­րով մշակ­ված ջրա­կան­գե­րում ա­ռա­ջին հետա­զո­տու­թյու­նը ի­րա­կա­նաց­նում են մշա­կում­նե­րից մեկ օր հե­տո, այ­նու­հետև՝ մեկ ան­գամ 5-7 օր հե­տո: Ման­րէային պատ­րաս­տուկ­նե­րով ար­դյու­նա­վետ մշա­կում­նե­րից հե­տո ջրա­կան­գե­րում հայտ­նա­բեր­վում են միայն հարս­նյակներ: 2-3 օր հե­տո հայտ­նա­բեր­վում են հե­տա­գա օ­րե­րում զար­գա­ցած I հա­սա­կի թրթուր­ներ: Հա­ջորդ մշա­կում­նե­րի հա­մար ցու­ցում է հա­մար­վում III հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի հայտն­վե­լը: Ֆոս­ֆո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­նե­րով ջրա­կան­գե­րի մշա­կում­նե­րի դեպքում հե­տա­զո­տու­թյու­նը կա­տա­րում են մեկ ան­գամ 5-7-րդ օ­րը՝ մինչև III հա­սակի թր­թուր­նե­րի ա­ռա­ջա­նա­լը: Հա­ջորդ մշակ­ման հա­մար ցու­ցում է հա­մար­վում III հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի հայտ­նա­բե­րու­մը: Զար­գաց­ման կար­գա­վո­րիչ­նե­րով մշա­կում­նե­րի դեպ­քում մո­ծակ­նե­րի թրթուր­նե­րը ո­չն­չա­նում են ա­վե­լի ո­ւշ՝ մա­հա­նում են մե­տա­մոր­ֆո­զի ըն­թաց­քում: Այս ջրա­կան­գե­րում հե­տա­զո­տու­թյու­նը ի­րա­կա­նաց­նում են մեկ ան­գամ՝ 5-րդ օ­րը, և 3-4 ու ա­վե­լի շա­բաթ­նե­րի ըն­թաց­քում: Ջրա­կան­գե­րում թր­թու­նե­րի դեմ մշա­կում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը ո­րոշ­վում է թևա­վոր մո­ծակ­նե­րի մշա­կում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ո­րոշ­ման բա­նաձ­ևով:

106 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

Գամ­բու­զաց­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ո­րոշ­ման հա­մար գամ­բու­զիա­նե­րի մո­տա­վոր քա­նա­կու­թյու­նը կա­րե­լի է ո­րո­շել մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցի և քիմիա­կան փոր­ձա­մա­նի (կյու­վետ) մի­ջո­ցով, ի­նչ­պես դա ար­վում է թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը ո­րո­շե­լիս: Այդ նպա­տա­կով ստան­դարտ չա­փի (20 սմ տրամագ­ծով) մի­ջա­տա­բա­նա­կան ցան­ցը սու­զում են ջրի մեջ մինչև օ­ղա­կի կե­սը, այ­նու­հետև սա­հեց­նում են մո­տա­վո­րա­պես 1 մ, հե­տո կտ­րուկ շրջե­լով՝ սա­հեցնում հա­կա­ռակ ո­ւղ­ղու­թյամբ: Ցան­ցի պա­րու­նա­կու­թյու­նը դա­տար­կում են քիմիա­կան փոր­ձա­մա­նի (կյու­վե­տի) մեջ և հաշ­վում ձկ­նե­րի և թր­թուր­նե­րի քա­նակու­թյու­նը: Այս ձևով ո­րս­ված ձկ­նե­րի և թր­թուր­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը հա­մա­պատաս­խա­նում է 0,2 մ2-ին: Հետ­ևա­բար 5 այդ­պի­սի նմու­շը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է 1 մ2-ին: Գործ­նա­կա­նո­րեն ա­վե­լի հա­ճախ ձկ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը ո­րո­շում են ո­ւղ­ղա­կի զն­նե­լով ջրա­կան­գը: Ձկ­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը ո­րո­շե­լու համար ան­հրա­ժեշտ է ը­նտ­րել միան­ման ջրա­կան­գեր՝ մե­կը գամ­բու­զաց­ված, ի­սկ մյու­սը՝ հս­կիչ: Այ­նու­հետև 10 օ­րը մեկ ջրա­կան­գե­րը հե­տա­զո­տել և վե­րը նշ­ված մե­թո­դով ո­րո­շել թր­թուր­նե­րի և ձկ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը: Այս­տեղ կար­ևոր է թրթուր­նե­րի հա­սա­կը: Ե­թե գամ­բու­զաց­ված ջրա­կան­գում բա­ցա­կա­յում են 3-րդ և 4-րդ հա­սա­կի թր­թուր­նե­րը և հարս­նյակ­նե­րը, նշա­նա­կում է, որ այս­տեղ մոծակ­նե­րը ձվադ­րում են, սա­կայն թր­թուր­նե­րը ո­չն­չաց­վում են ձկ­նե­րի կող­մից: Սա վկա­յում է ձկ­նե­րի կի­րառ­ման բարձր ար­դյու­նա­վե­տու­թյան մա­սին: Գամբու­զիա­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը ցածր է, ե­րբ ջրա­կան­գե­րում առ­կա է խիտ բու­սա­կա­նու­թյան աճ (կա­նա­դա­կան է­լո­դեա, ջրա­մա­մուռ): Գամ­բու­զիա­նե­րի թշ­նա­մի­ներ են հա­մար­վում ջրային գի­շա­տիչ­նե­րը, թռչուն­նե­րը (բա­դեր, ճայեր, ա­րա­գիլ­ներ), լճա­կային գոր­տը: Ձմ­ռան ա­միս­նե­րին կա­րող են նաև գամ­բուզիա­նե­րին ու­տել խո­շոր ձկ­նե­րը:

­ Ո­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՐ­ՁԱ­ԿՈՒ­ՄԻՑ ԱՆ­ՀԱ­ՏԱ­ԿԱՆ

Մ

ԵՎ ԽՄ­ԲԱ­ԿԱՅԻՆ ՊԱՇՏ­ՊԱ­ՆՈՒԹՅԱՆ ՄԻ­ՋՈՑ­ՆԵ­ՐԸ

­ ա­նիչ նյու­թե­րի, պաշտ­պա­նիչ ար­տա­հա­գուս­տի, ցան­ցե­րի և վա­րաՎ գույր­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը մո­ծակ­նե­րի հար­ձա­կում­նե­րից ազ­գաբ­նակ­չու­թյան պաշտ­պան­վե­լու կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի հիմ­նա­կան մասն է: Վա­նիչ նյու­թե­րը քսում են մաշ­կին, նրա­նով մշա­կում են հա­գուս­տը, մահ­ճա­կա­լը շրջապա­տող վա­րա­գույ­րը, վրա­նի ար­տա­քին պա­տե­րը, մո­ծա­կա­պաշտ­պան ցանցն ու վա­րա­գույր­նե­րը: Մաշ­կին քսե­լու հա­մար վա­նիչ նյու­թե­րը լի­նում են քսուք­ների, գե­լե­րի, կա­խուկ­նե­րի և աէ­րո­զոլ­նե­րի ձևով: Մարմ­նի բաց մա­սե­րը մշա­կե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են նաև թղթից ան­ձե­ռո­ցիկ­ներ՝ ծծ­ված վա­նիչ նյու­թերով: Միա­ժա­մա­նակ մշակ­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են 5-10 մլ կա­խուկ կամ

­Մո­ծակ­ներ | 107

3-5 գ քսուք: Մաշ­կին քս­ված վա­նիչ նյու­թի պաշտ­պա­նիչ ազ­դե­ցու­թյու­նը տևում է 2-8 ժամ, ի­սկ աէ­րո­զոլ­նե­րի­նը` 3-4 ժամ, ան­ձե­ռո­ցիկ­նե­րի­նը` ոչ ա­վե­լի, քան 1,5-2 ժամ: Հա­գուս­տի, ցան­ցի և այլ մշակ­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են 30%անոց ջրային կա­խուկ­ներ, ո­րը պատ­րաստ­վում է խիտ վա­նիչ նյու­թին 2-3%անոց է­մուլ­գա­տոր (օ­ճառ և այլն) ա­վե­լաց­նե­լով:­ Ե­րե­խա­նե­րի, հղի­նե­րի և կե­րակ­րող մայ­րե­րի հա­մար գո­յու­թյուն ու­նեն հա­տուկ ռե­պե­լենտ­ներ: Մաշ­կի վրա տա­րա­ծե­լուց հե­տո ռե­պե­լենտ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է մար­դու ակ­տի­վու­թյու­նից, ո­րոշ դեպ­քե­րում այն տևում է 2,5-3 ժամ, ակ­տիվ ֆի­զի­կա­կան աշ­խա­տան­քի դեպ­քում 1,5 ժա­մից ոչ ա­վե­լի: Ո­րոշ ռե­պե­լենտ­ներ լու­ծում են պլաստ­մաս­սա­նե­րը և սին­թե­տիկ կտոր­նե­րը:

­ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԹԵ­ՎԱ­ՎՈՐ ՁԵ­ՎԵ­ՐԻ ԴԵՄ

ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

­Մո­ծակ­նե­րը և այլ փո­խան­ցող­ներ ի­րենց կյան­քի մի մասն ան­ցկաց­նում են մութ և հան­գիստ վայ­րե­րում: Այդ­պի­սի վայ­րեր են տնե­րը, բնա­կե­լի և ոչ բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­նե­րը: Կան փո­խան­ցող­ներ, ո­րոնք քիչ են կապ­ված բնակա­վայ­րի հետ, դրանց հա­մար հանգս­տի վայր է խիտ բու­սա­կա­նու­թյու­նը: Երբեմն այն փո­խան­ցող­նե­րը, ո­րոնք կու­տակ­վում են շի­նու­թյուն­նե­րից դուրս, ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ սնվե­լու նպա­տա­կով ներ­թա­փան­ցում են բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­ներ և ո­րո­շա­կի ժա­մա­նակ (սնվե­լուց ա­ռաջ և հե­տո) գտն­վում են շի­նու­թյուն­նե­րում: Շի­նու­թյուն­նե­րում գտն­վող փո­խան­ցող­նե­րին կա­րե­լի է ո­չն­չաց­նել կա­յուն մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյամբ օ­ժտ­ված ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով՝ շի­նու­թյուն­նե­րի մշակ­ման մի­ջո­ցով: Վ­նա­սա­կար մի­ջատ­նե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար կի­րառ­վող նյու­թե­րը կոչ­վում են ին­սեկ­տի­ցիդ­ներ (լա­տի­նե­րեն՝ insecta-մի­ջատ, caedo-ս­պա­նել): ­Կախ­ված նրա­նից, թե մի­ջատ­նե­րի զար­գաց­ման որ փու­լի ո­չն­չաց­ման համար են նա­խա­տես­ված ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը, վեր­ջին­ներս բա­ժան­վում են ի­մագո­ցիդ­նե­րի (հա­սուն ձևե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար) և լար­վի­ցիդ­նե­րի (թր­թուր­նե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար):­ Անհ­րա­ժեշտ է, որ ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օ­ժտ­ված լի­նեն մի­ջատ­նե­րի հա­մար բարձր թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ և լի­նեն քիչ վնա­սա­կար մարդ­կանց ու կենդա­նի­նե­րի հա­մար:­ Ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյունն ար­տա­հայտ­վում է LD50 (մահա­ցու չա­փա­քա­նակ) ցու­ցա­նի­շին հա­մա­պա­տաս­խան մա­հա­ցու չա­փա­քա­նակով (մգ/կգ), ո­րը լա­բո­րա­տոր կեն­դա­նի­նե­րին (բե­րա­նի մի­ջո­ցով) ներ­մու­ծե­լիս

108 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

դրանց 50%-ի դեպ­քում ա­ռա­ջաց­նում է մահ: Հա­մա­ձայն LD50 ցու­ցա­նի­շի՝ ին­սեկտի­ցիդ­նե­րը բա­ժան­վում են 4 դա­սի. 1) 1-ին դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օ­ժտ­ված են ար­տա­կարգ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ, ո­րոնց LD50 ցու­ցա­նի­շը ցածր է 15 մգ/կգից: Այս դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը չի կա­րե­լի օգ­տա­գործել փակ շի­նու­թյուն­նե­րում, ա­ռա­վել ևս՝ կեն­ցա­ղում: 2) 2-րդ դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օ­ժտ­ված են բարձր թունա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ, ո­րոնց LD50 ցու­ցա­նիշն է 15-150 մգ/կգ: 2-րդ դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը թույ­լատր­վում է օգ­տա­գոր­ծել միայն հա­մա­պա­տաս­խան վե­րա­պատ­րաս­տում ու­նե­ցող ան­ձանց, մարդ­կան­ցից և կեն­դա­նի­նե­րից զերծ շի­նու­թյուն­նե­րում՝ մշա­կու­մից հե­տո ի­րա­կա­նաց­նե­լով շի­նու­թյան մաք­րում և օ­դա­փո­խում: Խոր­հուրդ չի տր­վում այս դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օգ­տա­գոր­ծել ման­կա­կան և բժշ­կա­կան օգ­նու­թյուն և սպա­սար­կում ի­րա­կա­նաց­նող կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րում, ի­նչ­պես նաև սնն­դար­դյու­նա­բե­րու­թյան, հան­րային սնն­դի կե­տե­րում, ա­ռևտ­րի և բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­նե­րում: 3) 3-րդ դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օ­ժտ­ված են մի­ջին թունա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ, ո­րոնց LD50 ցու­ցա­նիշն է 151-5000 մգ/կգ: 3-րդ դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը կա­րող են օգ­տա­գոր­ծել ի­նչպես մաս­նա­գետ­նե­րը, այն­պես էլ բնակ­չու­թյու­նը՝ ան­վտան­գու­թյան կա­նոն­նե­րը պահ­պա­նե­լու դեպ­քում: 4) 4-րդ դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օ­ժտ­ված են քիչ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ, ո­րոնց LD50 ցու­ցա­նի­շը բարձր է 5000 մգ/կգ-ից: Այս դա­սին պատ­կա­նող ին­սեկ­տի­ցիդ­ներն օգ­տա­գործ­վում են ան­սահ­մանա­փակ՝ պահ­պա­նե­լով ան­վտան­գու­թյան տար­րա­կան կա­նոն­նե­րը: ­Պայ­քա­րի քի­միա­կան մի­ջոց­նե­րից ա­ռա­վել ար­դյու­նա­վետ են եր­կա­րատև մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյամբ օ­ժտ­ված մի­ջա­տաս­պան նյու­թե­րը:

ԻՆ­ՍԵԿ­ՏԻ­ՑԻԴ­ՆԵ­ՐԻ (Ի­ՄԱ­ԳՈ­ՑԻԴ­ՆԵ­ՐԻ)

ՔԻ­ՄԻ­Ա­ԿԱՆ ԴԱ­ՍԱ­ԿԱՐ­ԳՈՒ­ՄԸ­

Ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը (ի­մա­գո­ցիդ­նե­րը), կախ­ված ի­րենց քի­միա­կան կա­ռուցված­քից, լի­նում ե­ն՝ 1) ­պի­րեթ­րոիդ­ներ 2) ­ֆոս­ֆո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­ներ 3) ­կար­բա­մատ­ներ 4) ք­լո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­ներ

­Մո­ծակ­ներ | 109

­ ա­մա­ձայն Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան Հ գոր­ծող հրա­հանգ­նե­րի՝ քլո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­ներն ու­նեն սահ­մանա­փակ կի­րա­ռում: Պի­րեթ­րոիդ­նե­րը բնա­կան պի­րեթ­րին­նե­րի մո­լե­կուլ­նե­րի ձևա­փոխ­ման ար­դյունք­ներն են, ո­րոնք ի­րեն­ցից ներ­կա­յաց­նում են քրի­զանթե­մանթթ­վի և զա­նա­զան սպիրտ­նե­րի բարդ ե­թեր­ներ: Վեր­ջին­ներս ի­րենց ազ­դե­ցու­թյան մե­խա­նիզ­մով ու­ժեղ ազ­դող նեյ­րոտ­րոպ թույ­ներ են: Մի­ջա­տի կաթ­վա­ծը և մա­հը պայ­մա­նա­վոր­վում են նյար­դի ո­ւղ­ղա­կի ար­գե­լա­փակ­մամբ: Սին­թե­տիկ պի­րեթ­րոիդ­նե­րի խմբին են պատ­կա­նում հետ­ևյալ պատրաս­տուկ­նե­րը՝ 1) ­պեր­մետ­րին (ամ­բուշ, ա­նո­մետ­րին, վիս­մետ­րին, տալ­կորդ) - 25% թրջվող փո­շի և է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ, ո­րն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին, 2) ­ցի­պեր­մետ­րին (ցիմ­բուշ, ար­րի­վո) - 25% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ, ֆյու­րի - 10% ֆլոու, ֆո­րան 10% ջրային սուս­պեն­զիա­նե­րի սի­պազ և սի­պազ սու­պեր - 25% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ: Ցի­պեր­մետ­րինն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին, 3) ­ցիֆ­լուտ­րին (սոլ­ֆակ) - 5% միկ­րո­պա­տի­ճա­վոր­ված է­մուլ­սիա և 10% թրջ­վող փո­շի։ Ցիֆ­լուտ­րինն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցությամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին, 4) ­ցի­ֆե­նոտ­րին (գո­կի­լատ) - 16% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ և 10% միկ­րո­պատի­ճա­վոր­ված է­մուլ­սիա­ներ: Ցի­ֆե­նոտ­րինն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին,­ 5) է­տո­ֆենպ­րոքս (տ­րե­բոն) - 16% ֆլոու, ո­րն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 4-րդ դա­սին, 6) ­բի­ֆենտ­րին (բիս­տար) - 8% ջրային սուս­պեն­զիա, ո­րն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին, 7) ­դել­տա­մետ­րին (ցիս­լին) - 2,5% ֆլոու և 1,5% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ: Դելտա­մետ­րինն իր վնա­սա­կար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 2-րդ դա­սին, 8) ­սու­միտ­րին (ֆե­նոտ­րին) - 10% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ, ո­րն իր վնա­սակար թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյամբ պատ­կա­նում է 4-րդ դա­սին: ­Ցի­պեր­մետ­րի­նը, դել­տա­մետ­րի­նը, ցիֆ­լուտ­րի­նը, ցի­ֆե­նոտ­րի­նը, ի­րենց կազ­մում ցիա­նո խումբ պա­րու­նա­կե­լով, ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նու­թյան կանոն­նե­րը չպահ­պա­նե­լու դեպ­քում ա­ռա­ջաց­նում են վե­րին շն­չու­ղի­նե­րի գրգռվածու­թյուն և լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րի այ­րոց: Վե­րո­հի­շ յալ պատ­րաս­տուկ­նե­րի եր­կարատև մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյու­նը տևում է 3-5 ա­միս: ­Պի­րեթ­րոիդ­նե­րը, որ­պես լի­պո­ֆիլ միա­ցու­թյուն­ներ, գործ­նա­կա­նո­րեն ջրում չեն լուծ­վում, լավ են լուծ­վում օր­գա­նա­կան լու­ծիչ­նե­րում, հիդ­րո­լի­զաց­վում են հիմ­նային մի­ջա­վայ­րում, ա­ռա­վել կա­յուն են pH 5.0 մի­ջա­վայ­րի պայ­ման­նե­րում:

110 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ֆոս­ֆո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­ներն ա­ռանձ­նա­նում են ներ­գոր­ծու­թյան լայն սպեկտ­րով, ի­նչ­պես նաև ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րում ցածր կա­յու­նու­թյամբ: Վեր­ջին­նե­րի մնա­ցորդ­նե­րը ջեր­մային մշա­կու­մից հեշ­տու­թյամբ քայ­քայ­վում են: Ֆոս­ֆո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­նե­րը ֆեր­մեն­տա­տիվ թույ­ներ են, ո­րոնք հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի օր­գա­նիզ­մում բե­րում են էս­թե­րազ­նե­րի շար­քին պատ­կանող ֆեր­մենտ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան ը­նկճ­ման: Այս խմբին են պատ­կա­նում հետևյալ միա­ցու­թյուն­նե­րը. 1) ­Մա­լա­թի­ոն (կար­բո­ֆոս) - 50% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ: Պատ­րաս­տուկն ա­րագ քայ­քայ­վում է հիմ­նային մա­կե­րես­նե­րին և եր­կար պահ­պանվում է փայ­տի և ծղո­տի վրա: Եր­կա­րատև պահ­պան­ման դեպ­քում (2-3 տա­րի) վեր է ած­վում մարդ­կանց հա­մար թու­նա­վոր ի­զո­մա­լա­թի­ո­նի: 2) ­Ֆե­նիտ­րո­թի­ոն (մե­տա­թի­ոն, սու­մի­թի­ոն) - 50% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ միկ­րո­պա­տի­ճա­վոր­ված պատ­րաս­տուկ­ներ և 20% միկ­րո­պա­տի­ճավոր­ված պատ­րաս­տուկ­ներ։ 3) Պի­րի­մի­ֆոս - մե­թիլ (ակ­տե­լիկ) 50% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ։ 4) Սու­մի­թի­ոն - 27,5-55% է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ (25% սու­մի­թի­ոն + 2,5% նե­ո­պի­նա­մին կամ 50% սու­մի­թի­ոն + 5,0% նե­ո­պի­նա­մին)։­ 5) Ա­զա­մե­թի­ո­ֆոս (ալ­ֆակ­րոն) - 50 % թրջ­վող փո­շի:­ Այս խմբի ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյու­նը 2-4 շա­բաթ է: Կար­բա­մատ­ներն ի­րենց կեն­սա­բա­նա­կան ազ­դե­ցու­թյան մե­խա­նիզ­մով մոտ են ֆոս­ֆո­րօր­գա­նա­կան միա­ցու­թյուն­նե­րին: Այս խմբի ո­րոշ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ օ­ժտ­ված են է­մբ­րի­ո­տոք­սիկ, բլաս­տո­մա­ծին, մու­տա­ծին, ի­նչ­պես նաև ա­լեր­գիկ ներ­գոր­ծու­թյամբ: Կար­բա­մատ­նե­րին բնո­րոշ են նաև հա­մե­մա­տա­բար ա­րագ քայ­քա­յումն ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րում: Այս խմբին են պատ­կա­նում հետ­ևյալ պատ­րաս­տուկ­նե­րը՝ 1) Պ­րո­պոս­կուր (բայ­գոն, ո­ւն­դեն, ապ­րո­կարբ) - 20% թրջ­վող փո­շի: 2) ­Բեն­դի­ո­կարբ - 20% թրջ­վող փո­շի:

ՄՆԱ­ՑՈՐ­ԴԱՅԻՆ ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒԹՅԱՄԲ Օ­ԺՏ­ՎԱԾ

ԻՆ­ՍԵԿ­ՏԻ­ՑԻԴ­ՆԵ­ՐԻ ԹՈ­ՂԱՐԿ­ՄԱՆ ՁԵ­ՎԵ­ՐԸ

­ ա­մա­նա­կա­կից մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյամբ օ­ժտ­ված ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րը Ժ թո­ղարկ­վում են հետ­ևյալ ձևե­րով՝ 1) թրջ­վող փո­շի­ներ­ 2) է­մուլ­սի­ոն խտա­նյու­թեր 3) ջ­րային սուս­պեն­զիա­նե­րի խտա­նյու­թեր

­Մո­ծակ­ներ | 111

4) ­միկ­րո­պա­տի­ճա­վոր­ված պատ­րաս­տուկ­ներ (է­մուլ­սիա­ներ, սուս­պենզիա­ներ) 5) հա­տի­կա­վոր ձևեր 6) ­փո­շի­ներ (դուս­տեր) 7) ֆ­լոու (թթ­վա­սե­րան­ման զանգ­ված): Թրջ­վող փո­շի­նե­րը, բա­ցի ներ­գոր­ծող նյու­թից, պա­րու­նա­կում են լրա­ցուցիչ այլ բա­ղադ­րիչ­ներ, ո­րոնք ա­պա­հո­վում են ջրային կա­խույթ­նե­րի (սուս­պենզիա­նե­րի) ա­ռա­ջա­ցու­մը: Վեր­ջին­ներս մշակ­վող մա­կե­րես­նե­րին ա­ռա­ջաց­նում են ան­հոտ փառ: Է­մուլ­սի­ոն խտա­նյու­թե­րը, բա­ցի ներ­գոր­ծող նյու­թից, պա­րու­նա­կում են օրգա­նա­կան լու­ծիչ­ներ, ո­րոնց վրա ջուր ա­վե­լաց­նե­լիս ա­ռա­ջա­նում է սպի­տակա­դեղ­նա­վուն սուր հո­տով է­մուլ­սիա: Է­մուլ­սի­ոն խտա­նյու­թե­րը հեշ­տու­թյամբ ադ­սորբց­վում են ծա­կոտ­կեն մա­կե­րես­նե­րին: Թույ­լատ­րե­լի դո­զա­նե­րի սահման­նե­րը գե­րա­զան­ցե­լիս վեր­ջին­ներս ա­ռա­ջաց­նում են այր­վածք­ներ և մաշ­կի մի­ջո­ցով հեշ­տու­թյամբ ներ­թա­փան­ցում են օր­գա­նիզմ: Ջրային կա­խույթ­նե­րի խտա­նյու­թերն ի­րեն­ցից ներ­կա­յաց­նում են հե­ղու­կում ազ­դող նյու­թի խիտ կա­խույթ: Այս ձևերն ի­րենց բա­ղադ­րու­թյան մեջ պա­րու­նակում են այն­պի­սի նյու­թեր, ո­րոնք ջրի հետ խառ­նե­լիս ա­ռա­ջաց­նում են հա­մասեռ զանգ­ված: Վեր­ջին­ներս թույլ են ադ­սորբց­վում ծա­կոտ­կեն մա­կե­րես­նե­րին և ա­վե­լի քիչ են թու­նա­վոր, քան է­մուլ­սի­ոն խտա­նյու­թե­րը: Միկ­րո­պա­տի­ճավոր­ված պատ­րաս­տուկ­նե­րում ազ­դող նյու­թը գտն­վում է պա­տի­ճի ներ­սում՝ պատ­ված պաշտ­պա­նիչ ջրա­լույծ կամ ծա­կոտ­կեն ար­հես­տա­կան թա­ղան­թով, ո­րի հետ­ևան­քով ազ­դող մի­ջա­տաս­պան նյու­թը դան­դաղ է ար­տա­զատ­վում: Այս պատ­րաս­տուկ­նե­րը չեն ադ­սորբց­վում ծա­կոտ­կեն մա­կե­րես­նե­րին և երկար պահ­պան­վում են մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյու­նը: Պատ­րաս­տուկ­նե­րի այս ձևերն ա­ռա­վել քիչ են վնա­սա­կար, քա­նի որ մարդն ան­մի­ջա­կա­նո­րեն ազ­դող նյու­թի հետ չի շփ­վում:

ՄՆԱ­ՑՈՐ­ԴԱՅԻՆ ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒԹՅԱՄԲ Օ­ԺՏ­ՎԱԾ

ԻՆ­ՍԵԿ­ՏԻ­ՑԻԴ­ՆԵ­ՐՈՎ ­ՇԻ­ՆՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ

ՄՇԱ­ԿՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

Մ­շակ­ման է­ու­թյու­նը հետ­ևյալն է. մի­ջատ­նե­րի ցե­րե­կա­նոց­ներ հան­դի­սա­ցող շի­նու­թյուն­նե­րի (ա­նաս­նա­գո­մեր, մա­ռան­ներ, սե­նյակ­ներ և այլն) ներ­սի մա­կերե­սին տա­րա­ծում են ին­սեկ­տի­ցիդ­ներ: Շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­քին մա­կե­րես­նե­րի մշա­կում­նե­րի նպա­տակն է՝ շի­նու­թյուն­նե­րում, ո­րոնք մի­ջատ­նե­րի մշ­տա­կան և

112 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ժա­մա­նա­կա­վոր կա­ցա­րան­ներ են, վե­րաց­նել տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­ների փո­խան­ցող­նե­րին (ն­կար 20):

Ն­կար 20. Շի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կումն ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով

­ ի­նու­թյուն­նե­րում փո­խան­ցող­նե­րին ո­չն­չաց­նում են մնա­ցոր­դային ազ­դեՇ ցու­թյան ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով մշա­կում­նե­րի մի­ջո­ցով: Մի­ջատ­նե­րը ո­չն­չա­նում են մշակ­ված մա­կե­րե­սի հետ ան­մի­ջա­կան շփ­ման հետ­ևան­քով: Շի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կում­նե­րը մինչև օ­րս հա­մար­վում են մա­լա­րիայի, լեյշմա­նի­ո­զի և այլ տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայքա­րի կար­ևոր մե­թոդ: Մ­շա­կում­ներն ան­ցկաց­նե­լու ժամ­կե­տը և ծա­վա­լը ո­րոշ­վում են ել­նե­լով ֆենո­լո­գիա­կան դի­տում­նե­րի տվյալ­նե­րից, տե­ղան­քի բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­մաննե­րից, փո­խան­ցող­նե­րի տե­սա­կային կազ­մից և քա­նա­կից, մար­դու հետ շփ­ման աս­տի­ճա­նից: Մա­լա­րիայի տե­ղա­կան դեպք ար­ձա­նագ­րե­լիս մո­ծակ­նե­րի նկատ­մամբ հիմ­նա­կան մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­նում են մինչև մա­լա­րիայի փո­խանց­ման սե­զո­նի սկիզ­բը: Շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­քին մա­կե­րես­նե­րի մշա­կում­նե­րը կա­րող են հան­գեց­նել փո­խան­ցող­նե­րի լրիվ ո­չն­չաց­մա­նը և մա­լա­րիայի փո­խանց­ման ը­նդ­հատ­մա­նը: Այս­պի­սի ար­դյուն­քի կա­րե­լի է հաս­նել միայն այն դեպ­քում, ե­րբ մա­լա­րիայի փո­խան­ցող­ներ են էն­դո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը, և ե­րբ վեր­ջին­ներս չու­նեն կա­յու­նու­թյուն տվյալ ին­սեկ­տի­ցի­դի նկատ­մամբ: ­Ցե­րե­կա­նոց­նե­րում մա­լա­րիա փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րի այն­պի­սի տեսակ­ներ հայտ­նա­բե­րե­լիս, ո­րոնք սնվում են ա­րյու­նով նույ­նիսկ դիա­պաուզայի ըն­թաց­քում, օ­րի­նակ՝ 4ոօքհ6/6Տ Տսք6rք/ՇէսՏ, 4ոօքհ6/6Տ ոaՇս//ք6ոո/Տ և 4ոօքհ6/6Տ ՏaՇհarօv/, նպա­տա­կա­հա­մար է մշա­կում­ներն ան­ցկաց­նել նաև աշ­նա­նը: Մա­լա­րիայի բռնկ­ման դեպ­քե­րում, ի­նչ­պես նաև մա­լա­րիայի փոխանց­ման սե­զո­նի ըն­թաց­քում մա­լա­րիայի բե­րո­վի դեպք ար­ձա­նագ­րե­լիս մշա­կում­ներն ան­ցկաց­նում են մա­լա­րիայի փո­խանց­ման սե­զո­նի ցան­կա­ցած ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում:

­Մո­ծակ­ներ | 113

Մ­շակ­ման ծա­վա­լը ո­րոշ­վում է ել­նե­լով հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ի­րա­վիճա­կից և մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի հե­ռա­վո­րու­թյու­նից: ­Հա­մա­տա­րած մշա­կում­ներն ան­ցկաց­նում են հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ցու­ցու­մով ըն­թա­ցիկ և նա­խորդ տար­վա ակ­տիվ օ­ջախ­նե­րում, ի­նչ­պես նաև մա­լա­րիայի փո­խանց­ման սե­զո­նում մա­լա­րիայի բռն­կումն ա­րագ վե­րաց­նե­լու դեպ­քում՝ ը­նդ­գր­կե­լով բնա­կե­լի և ոչ բնա­կե­լի բո­լոր շի­նու­թյուն­նե­րը, այդ թվում նաև ա­նաս­նա­գո­մե­րը: Մշակ­ման են­թա­կա շի­նու­թյուն­նե­րի ը­նդ­գրկ­վա­ծու­թյու­նը պետք է կազ­մի 90% և ա­վե­լի: ­Հա­մա­տա­րած մշա­կու­մը նվա­զեց­նում է ոչ միայն մո­ծակ­նե­րի պո­պու­լ յացիայի ը­նդ­հա­նուր քա­նա­կը, այլև մի քա­նի գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկլ ան­ցած «­ծեր» է­գե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ռը: ­Պատ­նե­շային մշա­կում­ներն ան­ցկաց­նում են խո­շոր բնա­կա­վայ­րե­րում՝ նպա­տակ ու­նե­նա­լով պաշտ­պա­նել այն մո­ծակ­նե­րի խմբի հար­ձա­կու­մից, ո­րոնք բնա­կա­վայր են մուտք գոր­ծում տվյալ բնա­կա­վայ­րից դուրս գտն­վող մո­ծակնե­րի ձվադրման վայ­րե­րից: Մ­շակ­ված շի­նու­թյուն­նե­րի պաշտ­պա­նիչ գո­տին խո­չըն­դո­տում է մո­ծակ­ների ներ­թա­փանց­մա­նը ձվադրման վայ­րե­րից դե­պի բնա­կա­վայր: Ի­նչ­քան շատ են ա­նո­ֆե­լա­ծին ջրա­կան­գե­րը, այն­քան պետք է մեծ լի­նի պաշտ­պա­նիչ նշանա­կու­թյուն ու­նե­ցող մշակ­վող շի­նու­թյուն­նե­րի քա­նա­կը: Պաշտ­պա­նիչ գո­տում ինսեկ­տի­ցիդ­նե­րով մշա­կում են բո­լոր տի­պի շի­նու­թյուն­նե­րը, ի­նչ­պես նաև ջրա­կան­գե­րը, որ­տեղ հայտ­նա­բեր­վել են մա­լա­րիայի մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­ներ: ­Միկ­րոօ­ջա­խային (ը­նտ­րո­ղա­կան) մշա­կու­մը նպա­տակ է հե­տապն­դում մոծակ­նե­րին ո­չն­չաց­նել այն շի­նու­թյուն­նե­րում, որ­տեղ գտն­վել կամ շա­րու­նա­կում է գտն­վել մա­լա­րիայով հի­վան­դը: Միկ­րոօ­ջա­խային մշակ­ման ծա­վա­լը և սահման­նե­րը ո­րո­շում է մի­ջա­տա­բա­նը: Ոչ մեծ բնա­կա­վայ­րե­րում մշակ­ման մեջ ը­նդ­գր­կում են հի­վան­դի և նրան շրջա­պա­տող տն­տե­սու­թյուն­նե­րի շի­նու­թյուննե­րը: Խո­շոր բնա­կա­վայ­րե­րում միկ­րոօ­ջա­խի սահ­ման­նե­րը ո­րո­շում ե­ն՝ կախված տե­ղային պայ­ման­նե­րից, հաշ­վի առ­նե­լով, թե որ­քան է հնա­րա­վոր մար­դու վա­րա­կու­մը մեկ այլ վայ­րում։ ­Շի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կու­մը Կու­լի­ցի­նի ցե­ղի մո­ծակ­նե­րի դեմ ար­դյու­նա­վետ չէ, քա­նի որ այդ մո­ծակ­նե­րին բնո­րոշ է հար­ձակ­վել և սնվել ա­րյու­նով շի­նություն­նե­րից դուրս: ­Շի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կումն ի­րա­կա­նաց­նե­լիս կար­ևոր է ա­պա­հո­վել տվյալ փո­խան­ցո­ղի հա­մար ազ­դող նյու­թի ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կու­թյու­նը (չա­փա­բաժին) մշակ­վող մա­կե­րե­սին: Չա­փա­բա­ժի­նը (դո­զան) տվյալ մի­ջա­տաս­պան նյու­թի քա­նա­կու­թյունն է մա­կե­րե­սի միա­վո­րի հա­մար, հիմ­նա­կա­նում ար­տահայտ­վում է գրամ­նե­րով 1 մ2-ի հա­մար (գ/մ2): Օպ­տի­մալ չա­փա­բա­ժի­նը կա­րող է տա­տան­վել՝ կախ­ված տե­ղան­քից, սե­զո­նից, փո­խան­ցո­ղի տե­սա­կից և մշակման են­թա­կա մա­կե­րե­սից: Մի­ջա­տաս­պան նյու­թի ան­հրա­ժեշտ չա­փա­բա­ժի­նը

114 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

մշակ­ման են­թա­կա մա­կե­րես­նե­րի հա­մար հաշ­վար­կե­լիս կա­րե­լի է օ­գտ­վել ուղե­ցույ­ցում ներ­կա­յաց­ված հաշ­վար­կի օ­րի­նակ­նե­րից (Հաշ­վար­կի օ­րի­նակ՝ 1, 2, 3, 4):

Մ­ՇԱ­ԿՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ Ի­ՐԱ­ԿԱ­ՆԱՑ­ՄԱՆ ՍԱՐ­ՔԱ­ՎՈ­ՐՈՒՄ

(ԱՎ­ՏՈ­ՄԱՔՍ)

­ ի­նու­թյուն­նե­րի մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են փո­շեց­րի­չի՝ ավ­տո­մաք­սի Շ մի­ջո­ցով: Այն նա­խա­տես­ված է հե­ղուկ ին­սեկ­տի­ցի­դի հա­մար: Ավ­տո­մաք­սը հիմ­նա­կա­նում կազմ­ված է չժան­գոտ­վող մե­տա­ղից պատրաստ­ված հիմ­նա­կան պա­հո­ցից (բաք) և նրան միաց­ված ձեռ­քի պոմ­պից: Ձեռ­քի պոմ­պի մղ­ման մի­ջո­ցով ավ­տո­մաք­սի պա­հո­ցում մե­ծաց­վում է ճն­շու­մը, սեղմ­ված օ­դը դուրս է մղում հե­ղու­կը պա­հո­ցից ռե­տի­նե խո­ղո­վա­կի, վեր­ջի­նիս միաց­ված փո­շեց­րիչ խո­ղո­վա­կի, մղի­չի (ֆոր­սուն­կայի) և ծայ­րա­դի­րի մի­ջո­ցով: Պա­հո­ցի վրա տե­ղադրված է ճն­շա­չափ (մա­նո­մետր)` պա­հո­ցում օ­դի ճն­շու­մը չա­փե­լու հա­մար: Պա­հո­ցի վեր­ևի մա­սում կա մեծ ան­ցք ին­սեկ­տի­ցի­դը լց­նե­լու հա­մար՝ ա­պա­հով­ված փակ­վող կա­փա­րի­չով: Վեր­ջինս ու­նի հեր­մե­տի­կու­թյուն ա­պա­հո­վող ռե­տի­նե մի­ջա­դիր, բռ­նակ, փա­կան և շղ­թա՝ պա­հո­ցին ամ­րա­նա­լու հա­մար: Ավ­տո­մաք­սի պա­հո­ցին ամ­րաց­ված է ու­սա­գո­տի՝ մշակ­ման ժա­մա­նակ ու­սին հար­մա­րեց­նե­լու հա­մար (ն­կար 21):

Ն­կար 21. Ավ­տո­մաքս, կազմ­ված է հետ­ևյալ հատված­նե­րից. 4 - պա­հոց, 8 – գո­տի, Շ – կա­փա­րիչ, D – պոմպ, Է – մա­նո­մետր, F - ցրիչ խո­ղո­վակ, Շ – ֆիլտր, Է - ռե­տի­նե խա­ղովակ, I – մղիչ, J - նյու­թի հոս­քը կար­գա­վո­րող փական, K - ոտ­քի հար­մա­րանք

Ավ­տո­մաք­սի մղի­չը կազմ­ված է հիմ­նա­կան մա­սից, ծայ­րա­դի­րից և փակող կա­փա­րի­չից: Մղի­չի (ֆոր­սուն­կայի) ծայ­րա­դի­րը հա­մար­վում է փո­շեց­րի­չի ա­մե­նա­կար­ևոր մա­սը: Այն նա­խա­տես­ված է րո­պե­ում ո­րո­շա­կի ճնշ­ման տակ

­Մո­ծակ­ներ | 115

պա­հո­ցից հե­ղու­կի պա­հանջ­վող քա­նա­կը բաց թող­նե­լու և ին­սեկ­տի­ցի­դի հավա­սա­րա­չափ տա­րա­ծու­մը ա­պա­հո­վե­լու հա­մար: Ծայ­րա­դի­րը հիմ­նա­կա­նում պատ­րաստ­ված է հա­տուկ թրծ­ված չժան­գոտ­վող մե­տա­ղից: Ծայ­րա­դի­րի տեսա­կի ը­նտ­րու­թյու­նը կախ­ված է պա­հանջ­վող աշ­խա­տան­քի բնույ­թից: Փոշեց­րի­չի ծայ­րա­դիր­նե­րի տե­սակ­ներն ե­ն՝ 1) ծայ­րա­դիր ը­նդ­հա­նուր հոս­քով՝ նա­խա­տես­ված է սո­ղա­ցող մի­ջատնե­րի (խա­վա­րա­սեր, փայ­տո­ջիլ, մր­ջ յուն­ներ և այլն) և փա­փուկ տզե­րի կու­տակ­ման վայ­րե­րի մշակ­ման հա­մար 2) ­հարթ փո­շեց­րող ծայ­րա­դիր, ո­րը հե­ղու­կը տա­րա­ծում է հով­հա­րաձև հոս­քով՝ նա­խա­տես­ված պա­տե­րի և ա­ռաս­տաղ­նե­րի մշա­կում­նե­րի հա­մար 3) ս­նա­մեջ կո­նաձև ծայ­րա­դիր, ո­րն օգ­տա­գործ­վում է մո­ծակ­նե­րի ձվադրման վայ­րե­րի և բու­սա­կա­նու­թյան (մո­ծակ­նե­րի, տզե­րի ցե­րեկա­նոց) մշակ­ման հա­մար 4) հա­մընդ­հա­նուր կո­նաձև փո­շեց­րող ծայ­րա­դիր, ո­րն օգ­տա­գործ­վում է ձվադրման վայ­րե­րի մշակ­ման հա­մար: Հարթ փո­շեց­րող ծայ­րա­դի­րը ստեղ­ծում է հոսք 800 ան­կ յուն բաց­ված­քով, պա­հո­ցում 280 կի­լո­պաս­կալ ճնշ­ման տակ, հե­ղու­կի փո­շեցր­ման ծա­վա­լը կազմում է 757 մլ: Ե­րբ ավ­տո­մաք­սը չի օգ­տա­գործ­վում, ան­հրա­ժեշտ է հե­ղաց­րիչ խո­ղո­վա­կը ամ­րաց­նել պա­հո­ցին, ծայ­րա­դի­րը փա­կել հա­մա­պա­տաս­խան կափա­րի­չով՝ պաշտ­պա­նե­լով հե­տա­գա վնա­սու­մից:

ՄՇԱ­ԿՈՒՄ­ՆԵՐՆ Ի­ՐԱ­ԿԱ­ՆԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՏԵԽ­ՆԻ­ԿԱՆ

­Մինչ մշա­կում­նե­րը սկ­սե­լը ան­հրա­ժեշտ է ավ­տո­մաք­սը ման­րա­մասն ստու­գել՝ հա­մոզ­վե­լու հա­մար, որ ավ­տո­մաք­սի բո­լոր մա­սե­րը միաց­ված են և գտնվում են լավ վի­ճա­կում: Ոչ սար­քին վի­ճա­կում գտն­վող ավ­տո­մաք­սով մշակում­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­մը կա­րող է բե­րել ին­սեկ­տի­ցի­դի ա­վե­լորդ ծախ­սի:­ Ին­սեկ­տի­ցի­դի ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կու­թյու­նը (դույլ) խառ­նում են տա­րա­յում ոչ մեծ քա­նա­կու­թյամբ ջրի հետ խառ­նող հար­մա­րան­քի օգ­նու­թյամբ (փայ­տի կտոր և այլն)՝ ստա­նա­լով միա­տարր մաս­սա: Ստաց­ված կա­խույ­թը ավ­տոմաք­սի պա­հոց են լց­նում ցանց կամ ֆիլտր ու­նե­ցող ձա­գա­րի մի­ջո­ցով՝ կեղ­տի մաս­նիկ­ներ ը­նկ­նե­լուց խու­սա­փե­լու հա­մար: Ե­թե աշ­խա­տան­քային լու­ծույ­թը չի ֆիլտր­վում, աշ­խա­տան­քի ըն­թաց­քում ծայ­րա­դի­րը կա­րող է խցան­վել: Աշխա­տան­քային լու­ծույ­թը ավ­տո­մաք­սի պա­հոց ան­հրա­ժեշտ է լց­նել ոչ ա­վե­լի, քան պա­հո­ցի ծա­վա­լի 3/4 մա­սը (սո­վո­րա­բար 8-10 լ): Պա­հո­ցի մնա­ցած ծա­վալը լց­վում է սեղմ­ված օ­դով: Ավ­տո­մաք­սի պա­հոց լց­ված կա­խույ­թը մշա­կու­մից

116 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

ա­ռաջ և մշակ­ման ըն­թաց­քում ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ թա­փա­հա­րել՝ բռ­նե­լով պոմ­պի բռ­նա­կից և պա­հո­ցի հա­տա­կից: Ավ­տո­մաք­սի պա­հո­ցը փա­կե­լու համար կա­փա­րի­չը ո­ւղ­ղա­հա­յաց մտց­նում են պա­հո­ցի մեջ և, բարձ­րաց­նե­լով այն, հար­մա­րեց­նում են ան­ցքին՝ պտ­տեց­նե­լով կա­փա­րի­չի բռ­նա­կը ան­ցքի լայ­նությամբ: Պա­հո­ցը կա­փա­րի­չով փա­կե­լուց հե­տո ձեռ­քի պոմ­պի օգ­նու­թյամբ անհրա­ժեշտ է պա­հո­ցում օ­դի ճն­շու­մը հասց­նել 380 կի­լո­պաս­կա­լի՝ մի­ջի­նը 280: Մշակ­ման ըն­թաց­քում պա­հո­ցում օ­դի ճն­շու­մը ան­հրա­ժեշտ է մշ­տա­պես պահպա­նել ձեռ­քի պոմ­պի մղ­ման մի­ջո­ցով: Ե­րբ ավ­տո­մաք­սը չի աշ­խա­տում կամ տե­ղա­փոխ­վում է, ան­հրա­ժեշտ է պա­հո­ցից օ­դը բաց թող­նել: Մ­շակ­ման ըն­թաց­քում ավ­տո­մաք­սի ծայ­րա­դիրն ան­հրա­ժեշտ է պա­հել պատից 45 սմ հե­ռա­վո­րու­թյան վրա: Այս դեպ­քում մշակ­վող մա­կե­րե­սին ին­սեկտի­ցի­դը տա­րած­վում է 75 սմ լայ­նու­թյամբ ո­ւղ­ղա­հա­յաց շեր­տով: 3 մ բարձ­րություն ու­նե­ցող պա­տի մեկ շեր­տի մշա­կու­մը 6-7 վայր­կ յա­նում հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս հա­վա­սա­րա­չափ տա­րա­ծե­լու ին­սեկ­տի­ցի­դը՝ ա­ռանց դրա ա­վե­լորդ կորս­տի: Հա­ջորդ շեր­տը նա­խոր­դին պետք է ծած­կի ա­ռա­վե­լա­գույ­նը 5 սմ, հակա­ռակ դեպ­քում կլի­նի ին­սեկ­տի­ցի­դի գեր­դո­զա­վո­րում (ն­կար 22): Մ­շա­կում­նե­րից հե­տո բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­ներ թույ­լատր­վում է վե­րա­դառնալ պա­տե­րի և ա­ռաս­տա­ղի վրա ին­սեկ­տի­ցի­դի լու­ծույ­թի չո­րա­նա­լուց հե­տո: Հար­կա­վոր է հա­տա­կից հե­ռաց­նել սատ­կած մի­ջատ­նե­րին մինչ ե­րե­խա­նե­րի և կեն­դա­նի­նե­րի վե­րա­դառ­նա­լը: Մշակ­ված մա­կե­րես­ներն ար­գել­վում է մաք­րել կամ լվա­նալ: Մ­շա­կու­մից հե­տո ին­սեկ­տի­ցի­դի բան­վո­րա­կան լու­ծույ­թի մնա­ցոր­դը և տարա­նե­րի, ավ­տո­մաք­սի ո­ղող­ված հե­ղու­կը ան­հրա­ժեշտ է դա­տար­կել խմե­լու ջրի աղ­բյու­րից հե­ռու գտն­վող հա­տուկ փո­սե­րում: Ոչ մի դեպ­քում չի կա­րե­լի թա­փել ջրա­կան­գի մեջ: Ին­սեկ­տի­ցի­դի դա­տարկ տա­րան ան­հրա­ժեշտ է վե­րա­դարձ­նել ան­վտանգ ո­չն­չաց­ման հա­մար:

Ն­կար 22. Մշակ­ման տեխ­նի­կա

Մ­շա­կու­մից հե­տո ան­հրա­ժեշտ է ման­րակր­կիտ լվա­նալ և չո­րաց­նել ավ­տոմաք­սը: Հե­ղաց­րի­չի ծայ­րա­դի­րը ան­հրա­ժեշտ է ման­րակր­կիտ լվա­նալ հո­սող ջրով, այ­նու­հետև չո­րաց­նել: Ծայ­րա­դի­րից կեղ­տի մնա­ցորդ­նե­րը ան­հրա­ժեշտ

­Մո­ծակ­ներ | 117

է հե­ռաց­նել խո­զա­նա­կի կամ փայ­տի կտո­րի մի­ջո­ցով: Ար­գել­վում է ծայ­րա­դի­րը մաք­րե­լիս օգ­տա­գոր­ծել մե­տա­ղա­կան իր (մե­տա­ղա­լար, ա­սեղ և այլն): Ավ­տոմաք­սը եր­կա­րատև պա­հե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է այն կա­խել շրջ­ված, փո­շեցրիչ խո­ղո­վակն ամ­րաց­ված, պա­հո­ցի կա­փա­րի­չը բաց վի­ճա­կում:

­ԲԱՑ ՏԱ­ՐԱԾՔ­ՆԵ­ՐԻ ՄՇԱ­ԿՈՒՄ­ՆԵՐ

ԹԵ­ՎԱ­ՎՈՐ ՄՈ­ԾԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԴԵՄ

­Բաց տա­րածք­նե­րի մշա­կում­նե­րը ի­րա­կա­նաց­վում են հի­վան­դու­թյուն­նե­րի (մա­լա­րիա) բռնկ­ման ժա­մա­նակ, ե­րբ տա­րած­քում փո­խան­ցող­ներն էկ­զո­ֆիլ մո­ծակ­ներն են: Փո­խան­ցող­նե­րի ցե­րե­կա­նոց­ներ հան­դի­սա­ցող բաց տա­րածքնե­րի մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյան ա­րագ նվա­զեց­ման հա­մար: Այս մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են նաև կան­խե­լու համար փո­խան­ցող­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյան հե­տա­գա բռն­կու­մը: Մ­շա­կում­նե­րը կապ­ված են ըն­թա­ցիկ մեծ ծախ­սե­րի հետ, չու­նեն մնա­ցորդային ազ­դե­ցու­թյուն, պա­հանջ­վում է կրկ­նա­կի մշա­կում: Մ­շա­կում­նե­րի ժա­մա­նակ հնա­րա­վոր է տա­րած­քի աղ­տո­տում, ոչ նպա­տակային օր­գա­նիզմ­նե­րի թու­նա­վո­րում, խն­դիր­ներ կա­րող են ա­ռա­ջա­նալ նաև բնակ­չու­թյան հա­մար: Բաց տա­րածք­նե­րի մշա­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են աէո­րո­զո­լային ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի մի­ջո­ցով, այ­սինքն՝ հե­ղուկ ին­սեկ­տի­ցի­դի մանր կա­թիլ­նե­րի ձևով, ո­րոնք օ­դում տա­րած­վում են սա­ռը կամ տաք մա­ռա­խու­ղի տես­քով: Սա­ռը մա­ռա­խուղն ա­ռա­ջա­նում է հա­տուկ սար­քա­վոր­ման մի­ջո­ցով, ո­րում հե­ղուկ ին­սեկ­տի­ցի­դը հե­ղացր­վում է բարձր ճնշ­ման տակ հե­ղաց­րի­չի մի­ջո­ցով: Տաք մա­ռա­խու­ղի ա­ռա­ջաց­ման սկզբուն­քը աշ­խա­տան­քային հե­ղուկ ին­սեկ­տի­ցի­դի ներ­մու­ծումն է հա­տուկ սար­քա­վոր­ման մեջ, ո­րը ա­րագ շարժման հետ­ևան­քով ա­պա­հո­վում է տաք գա­զի հոս­քը: ­Բաց տա­րածք­նե­րի մշակ­ման հա­մար օգ­տա­գործ­վում են յու­ղային հիմ­քի վրա պատ­րաստ­ված մի­ջա­տաս­պան նյու­թեր, ո­րոնք կան­խում են մա­ռա­խու­ղի մանր կա­թիլ­նե­րի գո­լոր­շիա­ցու­մը: Եր­բեմն ա­վե­լի ան­վտանգ են ջրային հիմքի վրա պատ­րաստ­ված թո­ղարկ­ման ձևե­րը, ո­րոնք, պա­րու­նա­կե­լով ո­րոշ բաղադ­րիչ­ներ, կան­խում են ին­սեկ­տի­ցի­դի ա­րագ գո­լոր­շիա­ցու­մը: ­Բաց տա­րածք­նե­րի մշակ­ման հա­մար նա­խա­տես­ված պատ­րաս­տու­կային ձևե­րը ու­նեն հա­տուկ նշում­ներ:­ Անհ­րա­ժեշտ է նկա­տի ու­նե­նալ, որ ո­րոշ պատ­րաս­տու­կային ձևեր, ո­րոնք կի­րառ­վում են շի­նու­թյուն­նե­րի մշակ­ման հա­մար՝ թրջ­վող փո­շի­ներ, է­մուլսի­ոն խտա­նյու­թեր, չի կա­րե­լի օգ­տա­գոր­ծել աէ­րո­զոլ­ներ ա­ռա­ջաց­նող սար­քա­վո­րում­նե­րում:

118 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ՇԻ­ՆՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ ՄՇԱ­ԿՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ

Ա­ՐԴՅՈՒ­ՆԱ­ՎԵ­ՏՈՒԹՅԱՆ Ո­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ

­ ի­նու­թյուն­նե­րում մո­ծակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռումՇ նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը ո­րոշ­վում է` 1) փո­խան­ցող­նե­րի խմբա­քա­նա­կի հա­սա­կային կազ­մի փո­փո­խու­թյամբ 2) ­փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյան փո­փո­խու­թյամբ ­Փո­խան­ցող­նե­րի խմբա­քա­նա­կի հա­սա­կային կազ­մի նկա­րա­գի­րը է­գե­րի ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան տա­րիքն Է: Վեր­ջինս ո­րոշ­վում է է­գի ան­ցած գո­նոտ­րո­ֆիկ փու­լե­րի քա­նա­կով: Է­գե­րի ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան տա­րի­քի ո­րո­շու­մը տե­ղե­կու­թյուն է տա­լիս ի­րա­կա­նաց­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան մա­սին: Մշակում­նե­րի ո­րա­կ յալ ի­րա­կա­նաց­ման դեպ­քում շի­նու­թյուն­նե­րում հան­դի­պում են միայն ջրա­կան­գե­րից նոր թռիչք ու­նե­ցած ե­րի­տա­սարդ է­գեր: Մ­շա­կում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ո­րո­շու­մը մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան փո­փո­խու­թյամբ ի­րա­կա­նաց­վում է հետ­ևյալ կերպ. տա­րած­քում ը­նտ­րում են 10 շի­նու­թյուն և ի­րա­կա­նաց­նում են մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վարկ այդ շինու­թյուն­նե­րում մինչ մշա­կում­նե­րը և մշա­կում­նե­րից մեկ օր հե­տո: Հե­տա­գայում մշա­կում­նե­րից հե­տո մո­ծակ­նե­րի հաշ­վար­կը կա­տար­վում է 7-10 օ­րը մեկ ան­գամ՝ մինչև մո­ծակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան սե­զո­նի վեր­ջը: Միա­ժա­մա­նակ նույն սկզբուն­քով ը­նտր­վում և հե­տա­զոտ­վում են նույն քա­նա­կի հս­կո­ղա­կան շինություն­ներ, ո­րոնք չեն մշակ­վում: Ստաց­ված ար­դյունք­նե­րի տվյալ­նե­րը հաշվարկ­վում են հետ­ևյալ կերպ՝ x 100%, որ­տեղ՝ Э-ն մշա­կում­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ցու­ցա­նիշն է N1-ը փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյունն է մշակ­ման են­թա­կա շի­նու­թյուն­ներում մինչ մշա­կում­նե­րը սկ­սե­լը N2-ը փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյունն է նույն շի­նու­թյուն­նե­րում մշա­կում­ներից հե­տո n1-ը փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյունն է հս­կիչ շի­նու­թյուն­նե­րում մինչ մշակում­նե­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի սկ­սե­լը n2-ը փո­խան­ցող­նե­րի քա­նա­կու­թյունն է հս­կիչ շի­նու­թյուն­նե­րում մշա­կումնե­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից հե­տո­ Ո­րա­կ յալ մշա­կում­նե­րի դեպ­քում ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ցու­ցա­նի­շը կազմում է 97%-ից ոչ պա­կաս: Մշակ­ված մա­կե­րե­սին ին­սեկ­տի­ցի­դի ազ­դե­ցու­թյան տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է տվյալ ին­սեկ­տի­ցի­դից, մշակ­ման են­թա­կա մա­կե­րեսից, օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նից և խո­նա­վու­թյու­նից: Տար­բեր մա­կե­րես­նե­րին բնորոշ է հե­ղու­կի տար­բեր աս­տի­ճա­նի ադ­սորբ­ցիան: Փայ­տյա, կա­վե, ոչ ներկ­ված

­Մո­ծակ­ներ | 119

բե­տո­նա­պատ մա­կե­րես­նե­րը ա­րագ ներծ­ծում են հե­ղու­կը, և մա­կե­րես­նե­րին մնում է ան­նշան քա­նա­կու­թյան ին­սեկ­տի­ցիդ: Մշակ­ված մա­կե­րե­սի վրա ին­սեկտի­ցի­դի պահ­պան­ման տևո­ղու­թյու­նը ո­րոշ­վում է հա­մա­ձայն Ա­ռող­ջա­պա­հության հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան ա­ռա­ջար­կած մե­թո­դի՝ պլաս­տիկ թա­փան­ցիկ ձա­գար­նե­րի մի­ջո­ցով: Ձա­գար­նե­րը (հիմ­քում ու­նեն 8,5 սմ տրամա­գիծ և 5,5 սմ բարձ­րու­թյուն) կպչուն ժա­պա­վե­նի օգ­նու­թյամբ ամ­րաց­վում են մշակ­ված մա­կե­րե­սին: Ձա­գա­րի փոքր ան­ցքից ստան­դարտ է­քսhաուս­տե­րի միջո­ցով ձա­գա­րի մեջ բաց են թող­նում 10-15 կեն­դա­նի մո­ծակ­ներ և թող­նում 30 րո­պե՝ ա­պա­հո­վե­լով մո­ծակ­նե­րի շփու­մը մշակ­ված մա­կե­րե­սի հետ: Այ­նու­հետև մո­ծակ­նե­րը էք­սաուս­տե­րի մի­ջո­ցով տե­ղա­փո­խում են պա­հա­տու­փի կամ 250 մլ տա­րո­ղու­թյամբ թղթե բա­ժակ­նե­րի մեջ: Պա­հա­տու­փը կամ բա­ժակ­ներն անհրա­ժեշտ է պա­հել մութ վայ­րում: Մո­ծակ­նե­րին սնունդ տա­լու հա­մար բա­ժակնե­րի կամ պա­հա­տու­փի վրա տե­ղադ­րում են շա­քա­րաջ­րով թրջ­ված բամ­բակ: Խո­նա­վու­թյուն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար պա­հա­տու­փը կամ բա­ժակ­նե­րը ծած­կում են խո­նավ սր­բի­չով: Կեն­դա­նի կամ մա­հա­ցած մո­ծակ­նե­րի հաշ­վար­կը կա­տարվում է 24 ժամ հե­տո: Հա­վաս­տի տվյալ­ներ ստա­նա­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ձա­գար­ներ փակցնել մի քա­նի մշակ­ված մա­կե­րես­նե­րի տար­բեր տե­ղեր (5-10 կե­տեր)՝ այն­պես, որ փոր­ձի ըն­թաց­քում մո­ծակ­նե­րի նմուշ­նե­րի ը­նդ­հա­նուր քա­նա­կը կազ­մի 50100 նմուշ: Միա­ժա­մա­նակ չմ­շակ­ված մա­կե­րես­նե­րի վրա տե­ղադ­րում են 2 հսկիչ ձա­գար­ներ: Փոր­ձի ան­ցկաց­ման ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է օգ­տա­գոր­ծել տար­բեր է­քս­հաուս­տեր­ներ հս­կիչ և մշակ­ված մա­կե­րես­նե­րի հա­մար: Յու­րաքանչյուր փորձ ա­վար­տե­լուց հե­տո ան­հրա­ժեշտ է ձա­գար­նե­րը և է­քս­հաուստե­րը լվա­նալ և չո­րաց­նել: Մո­ծակ­նե­րի մա­հա­ցու­թյան տո­կո­սը հաշ­վում են յուրա­քան­չ յուր ձա­գա­րի հա­մար ա­ռան­ձին: Ե­թե հս­կիչ ձա­գար­նե­րի մո­ծակ­նե­րի մա­հա­ցու­թյու­նը հաս­նում է 5-20%-ի, հաշ­վար­կը կա­տա­րում են հա­մա­ձայն Աբբո­տի հա­վա­սար­ման Փոր­ձում մա­հա­ցու­թյան % - հս­կի­չում մա­հա­ցու­թյան % x 100 100 - հս­կի­չում մա­հա­ցու­թյան % Ե­թե հս­կիչ կե­տե­րում մո­ծակ­նե­րի մա­հա­ցու­թյու­նը 20%-ից ա­վե­լի է, փոր­ձը հա­մար­վում է չկա­յա­ցած, հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում կա­րե­լի է կրկ­նել: Փոր­ձի ըն­թաց­քում մշակ­ված տար­բեր մա­կե­րես­նե­րի մո­ծակ­նե­րի մա­հա­ցու­թյան ցուցա­նիշ­նե­րի մա­սով տար­բեր ար­դյունք­ներ ստա­նա­լը վկա­յում է մա­կե­րես­նե­րի ան­հա­վա­սա­րա­չափ մշա­կում­նե­րի մա­սին:

120 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

­Հաշ­վար­կի օ­րի­նակ 1 25մ2 տա­րած­քի մշակ­ման հա­մար 1 լ աշ­խա­տան­քային լու­ծույ­թի (խ­տա­նյու­թե­րից, թրջ­վող փո­շի­նե­րից, է­մուլ­սիա­նե­րից, թրջ­վող փո­շի­նե­րից) պատ­րաս­տում

Ս­տան­դարտ մե­թո­դով մշա­կում­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լու ժա­մա­նակ 40 մլ աշխա­տան­քային լու­ծույ­թը կա­րող է մշա­կել 1 մ2 մա­կե­րես (այ­սինքն՝ 1 լ բան­վո­րական լու­ծույ­թը կմ­շա­կի 25 մ2 մա­կե­րես): Մշակ­ման ժա­մա­նակ նշ­ված հաշ­վարկը պահ­պա­նե­լու դեպ­քում ին­սեկ­տի­ցի­դի աշ­խա­տան­քային լու­ծույ­թը մշակվող մա­կե­րե­սից չի ծո­րում: Գոր­ծա­րա­նային պատ­րաս­տու­կից 1 լ աշ­խա­տանքային լու­ծույթ պատ­րաս­տե­լիս հաշ­վարկն ան­հրա­ժեշտ է կա­տա­րել հետ­ևյալ բա­նաձ­ևով՝

x 100%, որ­տեղ՝ X-ը գոր­ծա­րա­նային պատ­րաս­տու­կի ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կու­թյունն է գրա­մով, Y-ը ազ­դող նյու­թի պա­հանջ­վող քա­նա­կու­թյունն է բան­վո­րա­կան լու­ծույթում (գ/մ2), C-ն գոր­ծա­րա­նային պատ­րաս­տու­կում ազ­դող նյու­թի քա­նա­կու­թյունն է %-ով:­ Օ­րի­նակ՝ 25%-ա­նոց է­մուլ­սի­ոն խտա­նյու­թից պատ­րաս­տել աշ­խա­տան­քային լու­ծույթ 0,5 գ/մ2 չա­փա­քա­նա­կով օգ­տա­գործ­ման հա­մար x 100%=50 գ է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ հետ­ևա­բար 1 լ բան­վո­րա­կան լու­ծույթ պատ­րաս­տե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է վերց­նել 50 գ է­մուլ­սի­ոն խտա­նյութ: ­Հաշ­վար­կի օ­րի­նակ 2 Խ­տա­նյու­թե­րից, թրջ­վող փո­շի­նե­րից, միկ­րո­պա­տի­ճա­վոր­ված և այլ գոր­ծա­րանային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տուկ­նե­րից աշ­խա­տան­քային է­մուլ­սիա­նե­րի (կա­խույթ­նե­րի) պատ­րաս­տում

­Հաշ­վար­կը կա­տա­րում են հետ­ևյալ բա­նաձ­ևով՝ X

,­

որ­տեղ՝ X-ը գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տու­կի ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կու­թյունն է,

­Մո­ծակ­ներ | 121

A-ն աշ­խա­տան­քային լու­ծույ­թում ազ­դող նյու­թի ան­հրա­ժեշտ պա­րու­նա­կությունն է (%), B-ն աշ­խա­տան­քային լու­ծու­թի ան­հրա­ժեշտ քա­նակն է (լ, մլ), C-ն գոր­ծա­րա­նային պատ­րաս­տու­կում ազ­դող նյու­թի խտու­թյունն է (%):­ Օ­րի­նակ՝ 50%-ա­նոց թրջ­վող փո­շուց ան­հրա­ժ եշտ է պատ­րաս­տել 10 լ 2%-անոց կա­խույթ

­ ետ­ևա­բար 9600 մլ ջրին ան­հրա­ժեշտ է ա­վե­լաց­նել 400 գ 50%-ա­նոց Հ թրջվող փո­շի: ­Հաշ­վար­կի օ­րի­նակ 3 Ջ­րի ա­վե­լաց­ման մի­ջո­ցով գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան խտա­նյու­թե­րից աշ­խա­տան­քային հե­ղուկ­նե­րի պատ­րաս­տում Պատ­րաս­տուկում ազ­դող նյութի խտու­թյու­նը, %-ով

Ջ­րի քա­նա­կը մա­սե­րով, ո­րն ան­հրա­ժեշտ է ա­վե­լաց­նել 1 մաս գործա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տու­կին պա­հանջ­վող խտությամբ (%) աշ­խա­տան­քային լու­ծույթ ստա­նա­լու հա­մար 0,25

0,5

1,0

2,5

5,0

10,5

-

2.4

4.8

23.9

11.9

5.9

27.9

13.9

6.9

7.5

­Հաշ­վար­կը կա­տա­րում են հետ­ևյալ բա­նաձ­ևով՝

որ­տեղ՝ X-ը ջրի քա­նակն է մա­սե­րով, ո­րն ան­հրա­ժեշտ է ա­վե­լաց­նել 1 մաս գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տու­կին, A-ն գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տու­կում ազ­դող նյու­թի խտու­թյունն է (%), B-ն աշ­խա­տան­քային լու­ծույ­թի ան­հրա­ժեշտ խտու­թյունն է (%):­

122 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Օ­րի­նակ՝ 50%-ա­նոց խտա­նյու­թից ան­հրա­ժեշտ է պատ­րաս­տել 0,25%-ա­նոց է­մուլ­սիա:

­ ետ­ևա­բար 1 մաս գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան պատ­րաս­տու­կին Հ պետք է ա­վե­լաց­նել 199 մաս: ­Հաշ­վար­կի օ­րի­նակ 4 1 բնա­կա­վայ­րի մշակ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ ին­սեկ­տի­ցի­դի քա­նա­կու­թյուն (մո­տա­վոր)

Մշա­կում­նե­րը սկ­սե­լուց ա­ռաջ ան­հրա­ժեշտ է ո­րո­շել մշակ­ման են­թա­կա շինու­թյուն­նե­րի քա­նա­կը, մա­կե­րես­նե­րը: Հաշ­վար­կը կա­տա­րում են հետ­ևյալ բա­նաձ­ևե­րով՝ X 100, որ­տեղ՝ A-ն ան­հրա­ժեշտ ին­սեկ­տի­ցի­դի քա­նակն է, N-ն շի­նու­թյուն­նե­րի քա­նակն է, S-ը 1 շի­նու­թյան մի­ջին մա­կե­րե­սի մե­ծու­թյունն է մ2 -ով, B-ն ին­սեկ­տի­ցի­դի ան­հրա­ժեշտ չա­փա­քա­նակն է (գ/մ2), C-ն գոր­ծա­րա­նային ար­տադ­րու­թյան ին­սեկ­տի­ցի­դի խտու­թյունն է: Օ­րի­նակ՝ բնա­կա­վայ­րում կա 150 տուն, 1 տան մշակ­ման մի­ջին մա­կե­րե­սը 200 մ2 է, մշա­կու­մը կա­տա­րում են 10%-ա­նոց սոլ­ֆա­կի թրջ­վող փո­շի­ով՝ ել­նե­լով 0,5 գ/մ2 հաշ­վար­կից. X 100 = 150000 գ ­Վե­րո­հի­շ յալ բնա­կա­վայ­րի մշակ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է 150 կգ 10%‑անոց սոլ­ֆա­կի թրջ­վող փո­շի:

| 123

Մ­ԼԱԿ­ՆԵՐ

ՔՒԼԷ8ՕTՕԽԼԱAԷ

Մ­լակ­նե­րը հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի Ա­րթ­րո­պո­դա (Arthropoda) տի­պին, մի­ջատնե­րի Ին­սեկ­տա (Insecta) դա­սին, ե­րկթ­ևա­նի­նե­րի Դիպ­տե­րա (Diptera) կար­գին, Փսի­խո­դի­դե (Psichodidae) ըն­տա­նի­քին պատ­կա­նող լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խությամբ զար­գա­ցող մանր (1,3-3,5 մմ) ա­րյու­նա­ծուծ մի­ջատ­ներ են: Հա­յաս­տանում հան­դի­պող մլակ­նե­րը պատ­կա­նում են ֆլե­բո­տո­մուս (Phlebotomus) և սերժեն­տո­միա (Sergentomia) ցե­ղե­րին: ­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում նա­խորդ տաս­նա­մյակ­նե­րի հե­տազո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում հայտ­նա­բեր­վել են ֆլե­բո­տո­մուս (Phlebotomus) ցե­ղին պատ­կա­նող մլակ­նե­րի հետ­ևյալ տե­սակ­նե­րը՝ սեր­ժեն­տի (Քհ. Տ6rց6ոէ/), ա­լեք­սանդ­րի (Քհ. a/6xaոմr/), բալ­կա­նի­կուս (Քհ. Եa/Շaո/ՇսՏ), թո­ բի (Քհ. էօԵԵ/), պա­պա­տա­սի (Քհ. քaքaէaՏ/), պեր­ֆի­լի­ևի (Քհ. ք6rք///6տ/), տրանս­կավ­կա­զի­կուս (Քհ. էraոՏՇaսՇaՏ/ՇսՏ), կավ­կա­զի­կուս (Քհ. ՇaսՇaՏ/ՇսՏ), մի­նու­տուս (Քհ. ո/ոսէսՏ), կան­դե­լա­կի­ի (Քհ. kaոմ6/ak//), մոն­գո­լեն­սիս (Քհ. ոօոցօ/6ոՏ/Տ) և սեր­ժեն­տո­միա (Sergentomia) ցե­ղի՝ հոդ­սո­նի պավ­լովս­կի (Տ. հօմՏօո/ քaտ/օտՏk)): 2016 թվա­կա­նին Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում ի­րա­կա­նաց­ված դաշտային աշ­խա­տանք­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում հայտ­նա­բեր­վել են մլակ­նե­րի հետ­ևյալ տե­սակ­նե­րը՝ սեր­ժեն­տի (Քհ. Տ6rց6ոէ/), բալ­կա­նի­կուս (Քհ. Եa/Շaո/ՇսՏ), թո­բի (Քհ. էօԵԵ/), պա­պա­տա­սի (Քհ. քaքaէaՏ/), կան­դե­լա­կի­ի (Քհ. kaոմ6/ak//), բր­ևիս (Քհ. Եr6v/Տ), մայոր (Քհ. ոaյօr), հա­լե­պեն­սիս (Քհ. հa/6ք6ոՏ/Տ), մասսի­տի (Քհ. ոaՏՇ/էէ//), սեր­ժեն­տի (Քհ. Տ6rց6ոէ/), պա­լես­տի­նեն­զիս (Տ. քa/6Տէ/ո6ոՏ/Տ), ի­նչ­պես նաև լա­րո­սի­ուս (ԼarrօՏՏ/սՏ Տքք.), ադ­լե­րի­ուս (4մ/6r/սՏ Տքք.) են­թա­ցե­ղե­րը:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

Մ­լակ­նե­րը փոքր ա­րյու­նա­ծուծ ե­րկթ­ևա­նի մի­ջատ­ներ են (ն­կար 23): Դրանց մարմ­նի չա­փե­րը տա­տան­վում են 1,3-3,5 մմ-ի սահ­ման­նե­րում: Մար­մի­նը պատված է խի­տի­նային ծած­կույ­թով, ո­րը հիմ­նա­կա­նում դե­ղին է, ո­րոշ տե­սակնե­րի դեպ­քում՝ շա­գա­նա­կա­գույն կամ մոխ­րա­գույն: Մլա­կի մար­մի­նը կազմված է 3 մա­սից՝ գլուխ, կուրծք, փո­րիկ: Գլու­խը, մար­մի­նը, փո­րի­կը և հա­վելյալ օր­գան­նե­րը պատ­ված են դեղ­նա­վուն կամ մուգ մոխ­րա­գույն խիտ ցց­ված մազմ­զուկ­նե­րով: Գլու­խը թեք­ված է մարմ­նի տակ, կն­ճի­թը ո­ւղղ­ված է ներքև, ո­րի կող­մե­րում կան շո­շա­փուկ­ներ և բե­ղիկ­ներ: Բե­ղիկ­նե­րը ու շո­շա­փուկ­նե­րը հատ­վա­ծա­վորված ե­ն՝ բե­ղիկ­նե­րը կազմ­ված են 16, ի­սկ շո­շա­փուկ­նե­րը` 5 հատ­վա­ծից: Գլ­խի վրա լավ եր­ևում են մեծ սև աչ­քե­րը:

124 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ ուրծ­քը կազմ­ված է 3 մա­սից՝ ա­ռաջ­նային, մի­ջին և հե­տին: Կրծ­քային մաԿ սից ա­մե­նա­լավ զար­գա­ցած է մի­ջին կուրծ­քը, ո­րին ամ­րա­նում են զույգ սրածայր եր­կայ­նա­կի ջղե­րով, ա­ռանց թե­փուկ­նե­րի, մազմ­զուկ­նե­րով պատ­ված թևե­րը: Հե­տին կուրծ­քը կրում է զույգ բզ­զան­ներ:­ Ոտ­քե­րը բա­վա­կան եր­կար և բա­րակ են, միա­ժա­մա­նակ` ա­մուր և ա­վե­լի կարճ, քան մո­ծակ­նե­րի­նը: Մ­լա­կի փո­րի­կը կազմ­ված է 10 հատ­վա­ծից: Փո­րի­կի վեր­ջին հատ­վա­ծը, ո­րի օգ­նու­թյամբ մի­մյան­ցից տար­բեր­վում են է­գերն ու ա­րու­նե­րը, ու­նե­նա­լով հավել­յալ օր­գան­ներ, նա­խա­տես­ված է կո­պու­լ յա­ցիայի (ա­րու­ներ) և ձվադրման հա­մար (է­գեր), այն զգա­լի ձևա­փոխ­ված է և ձևա­վո­րում է սե­ռա­կան հա­մա­կարգի ար­տա­քին մա­սը՝ տեր­մի­նա­լը: Ա­րու­նե­րի ար­տա­քին սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը՝ հի­պո­պի­գիան, կազմ­ված է վե­րին (կոք­սիտ, ստիլ) և ստո­րին «աք­ցան­նե­րից» (սյուրս­տիլ), զույգ ցեր­կե­րից, զույգ հա­վե­լ յալ օր­գա­նից (պա­րա­մեր) և է­դեա­գու­սից (կո­պու­լ յա­տիվ փեղ­կեր): Վե­րին աք­ցան­նե­րը եր­կան­դամ են: Ա­ռա­ջին ան­դա­մը կոչ­վում է հիմ­նա­կան (կոք­սիտ), ի­սկ ե­րկ­րոր­դը՝ վերջ­նա­կան (ս­տիլ): Կոք­սի­տը վե­րին աք­ցա­նի ա­մենա­մեծ զույգ օր­գանն է, ո­րն ան­մի­ջա­պես ամ­րա­նում է փո­րի­կին: Ո­րոշ տե­սակնե­րի կոք­սի­տի ներ­սային մա­կե­րեսն ու­նի հիմ­նա­կան ե­լուն, ո­րն ու­նի մա­զիկներ, ի­սկ ո­րոշ տե­սակ­նե­րի կոք­սի­տի ներ­սային մա­կե­րեսն ու­նի մի խումբ մազիկ­ներ, ո­րոնք ևս ու­նեն տար­բե­րա­կիչ նշա­նա­կու­թյուն: Ստի­լը վե­րին աք­ցա­նի եր­կար գլա­նաձև, փշե­րով օր­գան է: Ստի­լի փշե­րի քա­նա­կու­թյու­նը, դա­սա­վորվա­ծու­թյու­նը և չա­փե­րը տար­բեր տե­սակ­նե­րի դեպ­քում տար­բեր են և ու­նեն տար­բե­րա­կիչ նշա­նա­կու­թյուն: Սյուրս­տի­լը (զույգ ստո­րին աք­ցա­նը) գլա­նաձև է, ո­րոշ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում այն ու­նի փշեր: Է­դեա­գու­սը զույգ ա­մուր, մուգ գույնի, սնա­մեջ օր­գան է: Վեր­ջինս ու­նի խո­ղո­վա­կի կամ ձա­գա­րի տեսք, ո­րի մի­ջոցով ար­տա­քին մի­ջա­վայր են դուրս գա­լիս սե­ռա­կան թե­լե­րը (ֆե­լա­մենտ­նե­րը): Ա­րու­նե­րի փո­րի­կի ներ­սում տե­ղադրված է կենտ սե­ռա­կան պոմ­պը, ո­րից դուրս են գա­լիս ֆե­լա­մենտ­նե­րը: Է­գե­րի ար­տա­քին սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը նե­րա­ռում է փո­րի­կի 8-րդ, 9-րդ, 10-րդ հատ­ված­նե­րը: Է­գի սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է զույգ ձվա­րանից, ո­րից դուրս են գա­լիս կարճ ձվա­տար­նե­րը: Է­գե­րի տե­սա­կային պատ­կանե­լու­թյան հա­մար կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն զույգ սերմ­նաըն­դու­նիչ­նե­րի կա­ռուց­ված­քային ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք կազմ­ված են խի­տինային պա­տի­ճից (հատ­վա­ծա­վոր­ված և չհատ­վա­ծա­վոր­ված) և կարճ կամ երկար ծո­րան­նե­րից, ո­րոնք եր­բեմն միա­նում և կազ­մում են մեկ ը­նդ­հա­նուր ծորան: Պատ­րաս­տուկ­նե­րում սերմ­նաըն­դու­նիչ­նե­րը ան­հրա­ժեշտ է փնտ­րել փորի­կի 7-8-րդ հատ­վա­ծում (ն­կար 24):

Մ­լակ­ներ | 125

Ն­կար 24. Ա­րու և էգ մլակ­ներ

­ ար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը սկսվում է բե­րա­նի խո­ռո­չով, ո­րը միաց­վում է Մ կո­կոր­դի հետ: Կո­կորդն ան­ցնում է կարճ կե­րակ­րա­փո­ղի, որ­տեղ բաց­վում է խար­ճի­կը: Այ­նու­հետև մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը շա­րու­նա­կում է մի­ջին ա­ղին (ս­տա­մոք­սը), կարճ բա­րակ ա­ղին, հաստ ա­ղին, ու­ղիղ ա­ղին, ո­րը վեր­ջա­նում է ա­նալ ան­ցքով: Կո­կոր­դը, ո­րը տե­ղադրված է աչ­քե­րի միջև ըն­կած հատ­վա­ծում, ու­նի տան­ձաձև տեսք: Կո­կոր­դի հիմքն ու­նի փշոտ հա­տակ, ո­րն ա­ռա­վել զարգա­ցած է է­գե­րի, քան ա­րու­նե­րի դեպ­քում: Կո­կոր­դի փշոտ հա­տա­կի կա­ռուցված­քային ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներն ու­նեն տար­բե­րա­կիչ նշա­նա­կու­թյուն: Ո­րոշ տե­սակ­ներ կո­կոր­դի ա­ռջ­ևի մա­սում ու­նեն պիգ­մեն­տային կե­տեր և լավ զար­գա­ցած փշեր (չշ­փո­թել կո­կոր­դի փշոտ հա­տա­կի հետ)՝ տար­բեր կա­ռուցված­քի և քա­նա­կու­թյան: Շն­չա­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է մարմ­նի բո­լոր մա­սե­րում ճյու­ղավոր­ված բազ­մա­թիվ օ­դա­տար խո­ղո­վակ­նե­րից՝ տրա­խեա­նե­րից: Մարմ­նի կողքե­րում գտն­վող շն­չանց­քե­րից օ­դը մտ­նում է տրա­խեա­նե­րը և ան­մի­ջա­պես հաս­նում հյուս­վածք­նե­րին ու բջիջ­նե­րին: Մլակ­նե­րի ա­րյու­նա­տար հա­մա­կար­գը բաց է, մարմ­նի խո­ռո­չը լց­վող ա­րյունը (հե­մո­լիմ­ֆան) շարժ­վում է մեջ­քային մա­սում գտն­վող սր­տի աշ­խա­տան­քի շնոր­հիվ: Մլակ­նե­րի նոր ձվադ­րած ձվիկ­նե­րը բաց գույն ու­նեն, այ­նու­հետև ա­րագ մգա­նում են և ստա­նում շա­գա­նա­կա­մոխ­րա­գույն գու­նա­վո­րում: Ձվիկ­ներն ու­նեն եր­կա­րա­վուն ձվաձև տեսք, եր­կա­րու­թյու­նը 0,35-0,38 մմ է, ար­տաքին թա­ղանթն ու­նի ցան­ցա­վոր տեսք: Թր­թու­րը որ­դան­ման է, կազմ­ված է 13

126 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

սեգ­մեն­տից, ար­տա­քի­նից ծածկ­ված են մա­զիկ­նե­րով: Ձվի­կից նոր դուրս ե­կած թր­թուրն ու­նի 0,5-0,8 մմ եր­կա­րու­թյուն: Ա­ռա­ջին հա­սա­կի թր­թուրն ու­նի ձվային ա­տա­միկ, ո­րն ա­ռա­ջին կեր­պա­րա­նա­փոխ­ման ժա­մա­նակ վե­րա­նում է: Թր­թուրը մաշ­կա­փոխ­վում է 4 ան­գամ, 4-րդ մաշ­կա­փո­խու­թյու­նից հե­տո վե­րա­փոխվում է հարս­նյա­կի: ­Հարս­նյակն ան­շարժ է, չի սնվում, դեղ­նա­վուն է, ու­նի 3 մմ եր­կա­րու­թյուն:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­ԱՆ

Մ­լակ­ներն ի­րենց զար­գաց­ման ըն­թաց­քում ան­ցնում են հետ­ևյալ փուլերը՝ ձու, I-IV հա­սա­կի թր­թուր, հարս­նյակ և թևա­վոր ձև (ն­կար 25): Մլակ­նե­րի թրթու­րային փու­լը (ձու, թր­թուր, հարս­նյակ) զար­գա­նում է խո­նավ, օր­գա­նական նյու­թե­րով հա­րուստ վայ­րե­րում՝ հո­ղում, քայ­քայ­վող օր­գա­նա­կան թա­փոննե­րի վրա, ո­րոնք դրանց հա­մար հան­դի­սա­նում են սնունդ:

Ն­կար 25. Մլա­կի զար­գա­ցու­մը. 1 - ձու, 2 - 1-ին հա­սա­կի թր­թուր, 3 - 2-4-րդ հա­սա­կի թր­թուր­ներ, 4 - հարս­նյակ, 5 - թևա­վոր ձև (ի­մա­գո)

Մ­լակ­նե­րը ջրային մի­ջատ­ներ չեն: Մլակ­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար նպաստա­վոր է սուբստ­րա­տի բարձր խո­նա­վու­թյու­նը: Նման պայ­ման­ներ մլակ­ների հա­մար կա­րող են ա­պա­հո­վել բնա­կան և ար­հես­տա­կան թաքս­տոց­նե­րը:

Մ­լակ­ներ | 127

Բնա­կա­վայ­րե­րում մլակ­նե­րը ձվադ­րում են գո­մե­րում, տնային կր­ծող­նե­րի բներում, բնա­կե­լի սե­նյակ­նե­րի հա­տա­կի տակ, քա­րա­կույ­տե­րի, շի­նա­րա­րա­կան աղ­բի, աղ­բարկ­ղե­րի վրա: Բնու­թյան մեջ մլակ­նե­րի ձվադրման վայ­րեր են վայրի կեն­դա­նի­նե­րի բնե­րը, ծա­ռե­րի փչակ­նե­րը, ժայ­ռե­րի ճեղ­քե­րը, քա­րափ­նե­րը և այլն: Հիմ­նա­կա­նում մլակ­նե­րի զար­գաց­ման վայ­րե­րը նաև թաքս­տոց­ներ են թևա­վոր ձևե­րի հա­մար, որ­տեղ էլ նրանք զար­գա­նում են: Ցե­րեկ­վա ըն­թաց­քում մլակ­նե­րը գտն­վում են հա­մե­մա­տա­բար զով, խոնավ վայ­րե­րում՝ նն­ջա­րան­նե­րում, նկուղ­նե­րում, զու­գա­րան­նե­րում, ա­նաս­նագո­մե­րում, քա­րան­ձավ­նե­րում, պա­տե­րի, հո­ղի, քա­րե­րի ճեղ­քե­րում, խիտ բուսա­կա­նու­թյու­նում, ծա­ռե­րի փչակ­նե­րում, կր­ծող­նե­րի և այլ կաթ­նա­սուն կենդա­նի­նե­րի, թռչուն­նե­րի բնե­րում: Չոր օ­դը և ար­ևի ճա­ռա­գայթ­նե­րը մա­հա­ցու են մլակ­նե­րի հա­մար: Կու­տակ­ման վայ­րե­րի ը­նտ­րու­թյու­նը կախ­ված է մլակնե­րի բնույ­թից (էկ­զո­ֆիլ կամ էն­դո­ֆիլ): Մլակ­նե­րի շատ տե­սակ­ներ հա­մարվում են բա­ցար­ձա­կա­պես էկ­զո­ֆագ (սնվում են բնա­կե­լի տա­րած­քից դուրս) և միա­ժա­մա­նակ էկ­զո­ֆիլ (ի­րենց հան­գիստն ու ձվա­րան­նե­րի զար­գա­ցումն ան­ցկաց­նում են բնա­կե­լի տա­րած­քի սահ­ման­նե­րից դուրս): Այս մլակ­նե­րի դեմ հնա­րա­վոր չէ պայ­քա­րել բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­քին մա­կե­րես­նե­րի մշա­կում­նե­րի մի­ջո­ցով: Ի­սկ էն­դո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց հանգս­տի և ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման ըն­թաց­քում գտն­վում են բնա­կե­լի տա­րած­քի սահման­նե­րում, հնա­րա­վոր է ո­չն­չաց­նել շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­քին մա­կե­րես­նե­րի մշա­կում­նե­րի մի­ջո­ցով: Մլակ­նե­րի զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է ար­տա­քին մի­ջա­վայրի ջեր­մաս­տի­ճա­նից՝ ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նը եր­կա­րաց­նում է զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը, բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նը՝ նվա­զեց­նում: Լա­բո­րա­տոր պայման­նե­րում մլակ­նե­րի թր­թու­րը ձվից դուրս է գա­լիս 7-10 օր­վա ըն­թաց­քում, թրթուր­նե­րի զար­գա­ցու­մը տե­ղ ի է ու­նե­նում, (մինչև հարս­նյա­կա­վոր­վե­լը) 3 շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում: Թևա­վոր մլակ­նե­րը հարս­նյակ­նե­րից դուրս են գա­լիս 10 օր հե­տո: Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­նե­րից հայտ­նի է, օ­րի­նակ, որ Քհ. քaքaէaՏ/ մլա­կի ձվիկ­նե­րի զար­գա­ցու­մը 26 0C-ի պայ­ման­նե­րում տևում է 7 օր, թր­թուր­նե­րի զար­գա­ցու­մը՝ 28-35 օր: Հարս­նյակ­նե­րը զար­գա­նում են 10-12 օր­վա ըն­թաց­քում: Լա­բո­րա­տոր պայ­ման­նե­րում մլակ­նե­րի զար­գաց­ման օպ­տիմալ ջեր­մաս­տի­ճանն է 28-300C: +180C-ից ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նում թր­թուր­նե­րի զար­գա­ցու­մը դա­դա­րում է (ա­ղ յու­սակ 14):­

128 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ա­ղ յու­սակ 14.

Տար­բեր ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ման­նե­րում մլակ­նե­րի թր­թու­րային ձևե­րի զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը օ­րե­րով Մ­լա­կի տե­սա­կը

Ph. papatasi

Մի­ջին ջեր­մաս­տի­ճա­նը և նրա տա­տա­նում ­նե­րը, "Շ 20 - 28

22 - 28

24 (21 - 28)

20 - 30

30 (17,5-39,5)

41 - 59

44 - 58

39 - 60

34 - 68

37 - 44

Ph. sergenti Ph. caucasicus Ph. sinensis

34 - 46

40 - 45

40 - 62 33 - 49

Թր­թուր­նե­րը բա­վա­կան զգա­յուն են ցր­տի նկատ­մամբ, լա­բո­րա­տոր հե­տազո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րից հայտ­նի է, օ­րի­նակ, որ Քհ. քaքaէaՏ/ մլա­կի թրթուրնե­րը 00C-ո­ւմ ո­չն­չա­նում են 4,5 օր հե­տո, -20C-ո­ւմ` 2-3 օր, -60C-ո­ւմ` 2,5 օր և -100C-ո­ւմ` 30 րո­պե հե­տո: Մլակ­նե­րի ձվիկ­նե­րը, ը­նկ­նե­լով չոր սուբստ­րա­տի վրա, չեն զար­գա­նում, սա­կայն պահ­պա­նում են ի­րենց կեն­սու­նա­կու­թյու­նը մինչև 25 օր: Մլակ­նե­րի ձվիկ­նե­րը նաև պահ­պա­նում են ի­րենց կեն­սու­նա­կությու­նը 1 ա­միս շա­րու­նակ գտն­վե­լով ջրային մի­ջա­վայ­րում: Սա­կայն մեկ ժամվա ըն­թաց­քում գտն­վե­լով ար­ևի տակ՝ մլակ­նե­րի շատ տե­սակ­նե­րի ձվիկ­նե­րը ո­չն­չա­նում են:­ 1. Էգ մլակ­նե­րի հա­սուն ձևե­րի կյան­քի մի­ջին տևո­ղու­թյու­նը 2-3 շաբաթ է (հա­տու­կենտ մլակ­նե­րի­նը՝ մինչև 1,5-2 ա­միս), ա­րու­նե­րի­նը՝ 3-4 օր: Մլակ­նե­րի կյան­քի տևո­ղու­թյան վրա մեծ ազ­դե­ցու­թյուն ու­նեն օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նը և խո­նա­վու­թյու­նը: Օ­դի ցածր խո­նա­վու­թյան և բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նի պայ­ման­նե­րում մլակ­նե­րը մա­հա­նում են: 2. Ձմե­ռում են մլակ­նե­րի IV հա­սա­կի թր­թուր­նե­րը: Հա­յաս­տա­նի Հան­րապե­տու­թյան պայ­ման­նե­րում մլակ­նե­րը հայտն­վում են մայիս-հու­նիս ա­միս­նե­րին, ան­հե­տա­նում են սեպ­տեմ­բեր-հոկ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին, տա­լիս են եր­կու սե­րունդ՝ ա­ռա­ջի­նը ձմե­ռող թր­թուր­նե­րից, ե­րկ­րոր­դը՝ ա­ռա­ջին գե­նե­րա­ցիայի է­գե­րի ձվիկ­նե­րից: 3. Մ­լակ­նե­րի է­գե­րը ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար սնվում են ա­րյունով, ա­րյուն են ծծում հարս­նյա­կից դուրս գա­լուց 5-6 ժա­մից ոչ շուտ (եր­բեմն ա­վե­լի ո­ւշ): Մլակ­նե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ հայտ­նի են աու­տոգե­նե­զով (ձ­վիկ­նե­րի ավ­տո­գեն զար­գա­ցում ա­ռանց ա­րյու­նածծման` ա­ռա­ջին ձվադրման ժա­մա­նակ՝ ի հա­շիվ թր­թու­րային փու­լում

Մ­լակ­ներ | 129

կու­տակ­ված սնն­դա­նյու­թե­րի): Է­գե­րի ա­րյու­նով սնվե­լը ան­հրա­ժեշտ է ձվա­րան­նե­րի հե­տա­գա զար­գաց­ման հա­մար: Մեկ ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում մլա­կի է­գը կլա­նում է մի­ջին հաշ­վով 0,4-0,5 մգ ա­րյուն, այ­սինքն՝ այն­քան, որ­քան կշ­ռում է է­գը:­ Ի տար­բե­րու­թյուն մո­ծակ­նե­րի` մլակ­ներն ու­նեն հս­տակ սնն­դային ը­նտ­րություն: Ա­րու­նե­րը սնվում են բու­սա­կան հյու­թե­րով: Եր­բեմն բու­սա­կան քաղց­րահամ հյու­թե­րով են սնվում նաև է­գե­րը: Մլակ­նե­րը հա­մար­վում են պար­բե­րաբար հար­ձակ­վող, ա­զատ ա­րյու­նա­ծուծ­ներ: Մլակ­նե­րի է­գերն ի­րենց կյան­քի ըն­թաց­քում ան­ցնում են մի քա­նի գո­նոտրո­ֆիկ փուլ: Մլակ­ներն ու­նեն գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն. դա ձվա­րաննե­րի հա­սու­նա­ցումն է ա­րյան մարս­մա­նը զու­գա­հեռ: Մեկ գո­նոտ­րո­ֆիկ փու­լում էգ մլա­կը ար­տա­զա­տում է շուրջ 50-70 ձու: Ձվադ­րե­լուց հե­տո էգ մլա­կը փնտրում է զո­հին՝ սկ­սե­լով նոր գո­նոտ­րո­ֆիկ փուլ: Ա­րյան մար­սու­մը և ձվա­րան­նե­րի զար­գա­ցու­մը ըն­թա­նում են 7 փու­լով (ը­ստ Սել­լայի), ո­րը հեշ­տու­թյամբ տար­բեր­վում է էգ մլա­կի փո­րի­կի վրա: 1-ին փուլում մլա­կի փո­րի­կը ա­ռանց ա­րյան է, ձվա­րան­նե­րը զար­գա­ցած չեն, 2-րդ փուլում փո­րի­կը լց­ված է կար­միր ա­րյու­նով, ձվա­րան­նե­րը հա­մա­րյա զար­գա­ցած չեն, 3-րդ փու­լում փո­րի­կը լց­ված է կար­միր ա­րյու­նով՝ բա­ցա­ռու­թյամբ փո­րի­կի ե­րեք հատ­վա­ծի, 4-րդ փու­լում մլա­կի փո­րի­կում ա­րյու­նը սևա­ցած է, զբա­ղեցնում է փո­րի­կի չորս հատ­ված, 5-րդ փու­լում ա­րյու­նը սև է, զբա­ղեց­նում է ե­րեք հատ­ված, 6-րդ փու­լում ա­րյու­նը սև է, զբա­ղեց­նում է փո­րի­կի 2 հատ­վա­ծից ոչ ա­վե­լի, 7-րդ փու­լում ա­րյու­նը ամ­բող­ջո­վին մարս­ված է, ձվա­րան­նե­րը հա­սունա­ցած են: Կախ­ված ջեր­մաս­տի­ճա­նից՝ ա­րյան մարս­ման տևո­ղու­թյու­նը տարբեր է. 28-300C-ո­ւմ տևում է 62-72 ժամ, 260C-ո­ւմ` 7 օր: Յու­րա­քան­չ յուր գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լից հե­տո մլակ­նե­րի է­գե­րի քա­նա­կը նվազում է: Ամ­ռա­նը կրկ­նա­կի գո­նոտ­րո­ֆիկ փու­լում հան­դի­պում է մլակ­նե­րի խմբաքա­նա­կի 20-40%-ը: Գործ­նա­կան տե­սան­կ յու­նից հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նի մլակ­նե­րի վար­քա­գի­ծը: Թռիչ­քի եր­կա­րու­թյու­նը 1 մ/վրկ է: Մլակ­ներն ըն­դու­նակ չեն ա­րագ թռչե­լու, քա­մու ա­րա­գու­թյու­նը սահ­մա­նա­փա­կում է դրանց տա­րածու­մը: Մլակ­նե­րը դա­դա­րում են թռչել քա­մու 2մ/վրկ ա­րա­գու­թյան պայ­ման­ներում: Մլակ­նե­րը տե­ղա­շարժ­վում են ցատ­կե­րով, այդ պատ­ճա­ռով ջրային մակե­րե­սը ևս մլակ­նե­րի տա­րա­ծու­մը խո­չըն­դո­տող պատ­նեշ է: Մլակ­նե­րի թռիչ­քի ա­մե­նա­մեծ եր­կա­րու­թյու­նը մինչև 1,5 կմ է: Բնա­կա­վայ­րում մլակ­նե­րը թռչում են տաս­նյակ մետ­րից ոչ ա­վե­լի, հա­ճախ մլակ­նե­րը ի­րենց կյան­քի ամ­բողջ ըն­թացքում մնում են նույն տն­տե­սու­թյու­նում: Մ­լակ­նե­րը մթն­շա­ղային մի­ջատ­ներ են: Ակ­տիվ թռիչ­քը և զո­հի վրա հարձա­կու­մը նկատ­վում են ար­ևա­ծա­գից ա­ռաջ և ար­ևա­ծա­գից հե­տո ա­ռա­ջին ժա­մե­րի ըն­թաց­քում: Ցե­րեկ­վա ըն­թաց­քում մլակ­նե­րը թաքն­վում են մութ,

130 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

հա­մե­մա­տա­բար զով և խո­նավ վայ­րե­րում՝ նկուղ­նե­րում, ա­նաս­նա­գո­մե­րում, քա­րան­ձավ­նե­րում, պա­տե­րի, քա­րե­րի, հո­ղի ճեղ­քե­րում, խիտ բու­սա­կա­նության մեջ, ծա­ռե­րի փչակ­նե­րում, կր­ծող­նե­րի և թռչուն­նե­րի բնե­րում: Թռիչ­քը հիմ­նա­կա­նում կա­տար­վում է այն ժա­մա­նակ, ե­րբ թաքս­տո­ցի ջեր­մաս­տի­ճա­նը հա­վա­սար­վում է դրսի օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նին:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՆ­ՐԱՅԻՆ Ա­ՌՈՂ­ՋԱ­ՊԱ­ՀԱ­ԿԱՆ

ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈ­ՒԸ

Մ­լակ­նե­րը զա­զիր­քի բա­ղադ­րիչ­նե­րից են: Մլա­կի խայ­թոց­նե­րը բա­վա­կան ցա­վոտ են, ա­ռա­ջաց­նում են ու­ժեղ քոր, մաշ­կի վրա տե­ղային բոր­բո­քային եր­ևույթ­ներ: Դրանց մե­ծա­քա­նակ խայ­թոց­նե­րը խիստ ան­հանգս­տաց­նում են մարդ­կանց՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով քնի խան­գա­րում, հնա­րա­վոր է ջեր­մու­թյան բարձրա­ցում, ի­նք­նազ­գա­ցո­ղու­թյան վա­տա­ցում: ­Մեծ է մլակ­նե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խանց­ման գոր­ծում: Մլակ­նե­րը տա­րա­փո­խիկ հի­վանդու­թյուն­նե­րից մլա­կային տեն­դի, մաշ­կային և ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի ա­ռանձ­նա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներ են: Մլակ­նե­րը ու­նակ են տրան­սօ­վա­րիալ փո­խան­ցել մլա­կային տեն­դի վի­րու­սը: Շուրջ 1000 տե­սակ մլակ­նե­րից միայն Ֆլե­բո­տո­մուս (Phlebotomus) և Լյութ­սո­միա (Lutzomyia՝ Կենտ­րո­նա­կան և Հարա­վային Ա­մե­րի­կա­յում) ցե­ղե­րի մլակ­ներն են լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ: Մլակ­նե­րի շատ տե­սակ­ներ ըն­դու­նակ չեն ա­պա­հո­վել լեյշ­մանի­ո­զի հա­րու­ցի­չի զար­գա­ցու­մը:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՆՄՈՒ­ՇԱՌ­ՄԱՆ ԵՎ ՔԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ

­ՀԱՇ­ՎԱՐ­ԿԻ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

­ ի­վան­դու­թյուն­նե­րի օ­ջա­խում կար­ևոր­վում է մլակ­նե­րի ա­ռան­ձին տե­սակՀ նե­րի հայտ­նա­բեր­ման և դրանց քա­նա­կա­կան հաշ­վառ­ման տվյալ­նե­րի վերլու­ծու­թյու­նը: Մլակ­նե­րի քա­նա­կա­կան հաշ­վա­ռումն ի­րա­կա­նաց­վում է տար­բեր բի­ո­տո­պե­րում՝ պար­զե­լու ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի տա­րած­վա­ծու­թյու­նը, մլակնե­րի քա­նա­կու­թյան սե­զո­նային շար­ժը և տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում դրանց փոփո­խու­թյուն­նե­րը, մլակ­նե­րի տո­պիկ (կա­պը ո­րո­շա­կի բի­ո­տո­պի հետ) և տրոֆիկ (սնման կա­պը մար­դու կամ ող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի հետ) կա­պե­րը, վա­րակ­վա­ծու­թյու­նը: Մ­լակ­նե­րի քա­նա­կա­կան հաշ­վառ­ման դի­տար­կում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են բնա­կա­վայ­րում և բնու­թյան մեջ՝ «ակ­տիվ թռիչ­քի» ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում:

Մ­լակ­ներ | 131

Մլակ­նե­րի նմու­շառ­ման հա­մար կի­րառ­վում են մի քա­նի մե­թոդ­ներ՝ կպչուն թղթե­րի մի­ջո­ցով, մի­ջա­տա­բա­նա­կան թա­կարդ­նե­րի, է­քս­հաուս­տե­րի կամ փոր­ձա­նոթ­նե­րի մի­ջո­ցով: Մ­լակ­նե­րի քա­նա­կու­թյան հաշ­վար­կի հիմ­նա­կան մե­թոդ­ներն են կպչուն թղթե­րի և մի­ջա­տա­բա­նա­կան թա­կարդ­նե­րի մի­ջո­ցով մլակ­նե­րի հա­վա­քու­մը: Կպ­չուն թղթե­րի մի­ջո­ցով մլակ­նե­րի հա­վաք­ման հա­մար հիմք է հա­մար­վում այն, որ մլակ­նե­րը, ու­նե­նա­լով խի­տի­նային խիտ մազմ­զուկ­ներ, հեշտ սևե­ռակվում են կպչուն մա­կե­րես­նե­րին: Կպ­չուն թղթե­րը պատ­րաս­տում են բա­վա­կան ա­մուր և խիտ (մա­գա­ղա­թյա) թղթից (վատ է ներծ­ծում գեր­չա­կի յու­ղը) և որ­պես կպչուն նյութ՝ գեր­չա­կի յու­ղից: Կպ­չուն թղթեր պատ­րաս­տե­լու հա­մար 21x30 չափի մա­գա­ղա­թյա թղթե­րը դա­սա­վո­րում են ի­րար վրա՝ հարթ վի­ճա­կում: Գերչա­կի յու­ղի շշի վրա ամ­րաց­վում է ոչ մեծ ան­ցք ու­նե­ցող ռե­տի­նե ծայ­րա­դիր, ո­րի մի­ջո­ցով գեր­չա­կի յու­ղը բա­րակ գծե­րով տա­րա­ծում են թղթե­րի վրա և դա­սա­վո­րում հա­վա­սար ի­րար վրա, այ­նու­հետև փա­թա­թում պո­լի­է­թի­լե­նային թա­ղան­թի մեջ և թող­նում 1-2 ժամ: Այդ ըն­թաց­քում գեր­չա­կի յու­ղը հա­վա­սարա­չափ տա­րած­վում է: Կպ­չուն թղթե­րը տե­ղա­փո­խում են գլա­նաձև հեր­մե­տիկ փակ­վող ա­նո­թով: Ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ թղթե­րը գլա­նում շրջում են, որպես­զի թղթե­րի վե­րին մա­սը չչո­րա­նա: Գեր­չա­կի յու­ղը մա­գա­ղա­թյա թղթի վրա կա­րե­լի է տա­րա­ծել նաև վրձ­նի օգ­նու­թյամբ: Կպ­չուն թղթե­րից հա­վա­քե­լիս մլակ­նե­րը կա­րող են վնաս­վել: Մլակ­նե­րի անվնաս կամ կեն­դա­նի նմուշ­ներ ու­նե­նա­լու հա­մար կի­րառ­վում են հա­վաք­ման այլ մե­թոդ­ներ: Կեն­դա­նի մլակ­նե­րին հա­վա­քում են է­քս­հաուս­տե­րի և թա­կարդնե­րի մի­ջո­ցով: Սա­ռույ­ցով թա­կար­դը կազմ­ված է բռ­նա­կից, դրան ամ­րաց­ված դույ­լից (դույ­լի մեջ լց­վում է չոր սա­ռույ­ցը, ո­րը ցն­դե­լով գրա­վում է մլակ­նե­րին CO2-ի հոտ ար­տա­զա­տե­լու մի­ջո­ցով), լույ­սի աղ­բյու­րից և շար­ժի­չին ամ­րաց­ված պտու­տա­կաձև հով­հա­րից, ո­րի ներք­ևի հատ­վա­ծին ամ­րա­նում է ցան­ցը (շարժի­չի աշ­խա­տան­քի շնոր­հիվ մլակ­նե­րը, մո­տե­նա­լով լույ­սի աղ­բյու­րին, ը­նկ­նում են ցան­ցի մեջ): Լու­սային թա­կարդն աշ­խա­տում է չոր սա­ռույ­ցով թա­կար­դի նման, սա­կայն ա­ռանց սա­ռույ­ցի կի­րառ­ման: Թա­կարդ­ներն ան­հրա­ժեշտ է կախել գետ­նից 20 սմ բարձ­րու­թյան վրա և հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում՝ պա­տին մոտ: Այս դեպ­քում թա­կար­դի աշ­խա­տանքն ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ է դառ­նում: ­Թա­կարդ­ներն ան­հրա­ժեշտ է կա­խել ե­րե­կո­յան և հա­վա­քել վաղ ա­ռավո­տյան: Նախ՝ հա­նում են ցան­ցը, հե­տո՝ ան­ջա­տում թա­կար­դը: Ցան­ցի մեջ գտնվող մլակ­նե­րը հա­վա­քում են աս­պի­րա­տո­րով և լց­նում սպիր­տով տա­րայի մեջ՝ լա­բո­րա­տո­րիա տե­ղա­փո­խե­լու և հե­տա­գա հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար: Շի­նու­թյուն­նե­րի մութ ան­կ յուն­ներն է­լեկտ­րա­կան լապ­տե­րով լու­սա­վո­րե­լիս մլակ­նե­րը սկ­սում են թռչել մի տե­ղից մյու­սը՝ ի­րենց բնո­րոշ ցատ­կե­րով, ո­րը հեշ­տաց­նում է դրանց հայտ­նա­բե­րու­մը և հա­վա­քում է­քս­հաուս­տե­րի մի­ջո­ցով. այս մե­թոդն ա­վե­լի ժա­մա­նա­կա­տար է (ն­կար 26)։

132 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Բ­նա­կա­վայ­րե­րում կպչուն թղթե­րը և թա­կարդ­նե­րը տե­ղադ­րում են տներում, գո­մե­րում, թռչ­նի բնե­րում, մա­ռան­նե­րում, ծա­ռե­րի ճյու­ղե­րի, ցան­կա­պատե­րի վրա և այլն: Մեկ տն­տե­սու­թյու­նում տե­ղադ­րում են 2-3 թա­կարդ: Մեկ տն­տե­սու­թյու­նում տե­ղադրվում է 10 կպչուն թուղթ` հաշ­վի առ­նե­լով սե­նյակնե­րի քա­նակն ու շի­նու­թյան մա­կե­րե­սը: Սո­վո­րա­բար 2 զույգ կպչուն թուղ­թը տե­ղադրվում է բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­նե­րում և պատշ­գամ­բում, ի­սկ 3 զույ­գը` տնտե­սա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցող այլ շի­նու­թյուն­նե­րում: Կպ­չուն թղթերն անհրա­ժեշտ է կա­խել ա­մե­նա­մութ և չօ­դա­փոխ­վող ան­կ յուն­նե­րում, ա­ռաս­տա­ղի տակ: Թղ­թե­րը փակց­նե­լիս օգ­տա­գոր­ծում են գրա­սե­նյա­կային ամ­րակ­ներ՝ կախե­լով 2 մե­խից կապ­ված պա­րա­նին (պա­տից 3-5 սմ հե­ռա­վո­րու­թյամբ): Հե­տազո­տու­թյան ժա­մա­նակ բնա­կա­վայ­րում ան­հրա­ժեշտ է ը­նդ­գր­կել 10-ից ոչ պակաս տն­տե­սու­թյուն: Փոքր գյու­ղե­րում, որ­տեղ կա 10-15 տն­տե­սու­թյուն, կա­րե­լի է հե­տա­զո­տել ամ­բողջ գյու­ղը: Բ­նու­թյան բի­ո­տո­պե­րում կպչուն թղթե­րը և թա­կարդ­նե­րը տե­ղադրվում են կր­ծող­նե­րի բնե­րի, ծա­ռե­րի փչակ­նե­րի, քա­րան­ձավ­նե­րի, ժայ­ռե­րի քեր­ծե­րի մոտ՝ մայ­րա­մու­տից մեկ ժամ ա­ռաջ, և հա­վա­քում վաղ ա­ռա­վո­տյան: Որ­սը չի կա­րե­լի կա­տա­րել ան­ձր­ևոտ ե­ղա­նա­կին և 3 մ/վ ա­վե­լի ա­րա­գու­թյամբ քա­մու պայ­ման­նե­րում: Կր­ծող­նե­րի բնե­րի մոտ կպչուն թղթե­րը տե­ղադ­րում են հո­ղի մա­կե­րե­սից 3-5 սմ բարձ­րու­թյան վրա՝ գլա­նաձև պա­րուր­ված (հո­րի­զո­նա­կան դիր­քով): Յու­րա­քան­չ յուր բնի մոտ տե­ղադրվում են մինչև 10 կպչուն թուղթ: Մ­լակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը գնա­հատ­վում է ա­ռա­տու­թյան ին­դեք­սով՝ 1 կպչուն թղթի վրա կամ 1 թա­կար­դի մեջ առ­կա ո­րո­շա­կի տե­սա­կի մլակ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը 1 օր­վա ըն­թաց­քում: Կպ­չուն թղթե­րի է­քս­պո­զի­ցիան տևում է 1 օր, քա­նի որ ա­վե­լի եր­կար մնա­լուց դրանք կորց­նում են ի­րենց կպչու­նու­թյու­նը: Կպ­չուն թղթերն ան­հրա­ժեշտ է պի­տա­կա­վո­րել՝ նշե­լով վայ­րը, ժա­մա­նա­կա­ցույցը, շի­նու­թյան տե­սա­կը, նմու­շա­ռո­ղի ազ­գա­նու­նը: Կպ­չուն թղթե­րի հա­վա­քումն ի­րա­կա­նաց­վում է մա­քուր թղթե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնք, որ­պես են­թա­շերտ, միացվում են կպչուն թղթին: Մլակ­նե­րի սե­զո­նային շար­ժի նկատ­մամբ դի­տար­կումներն ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է կպչուն թղթե­րը և թա­կարդ­նե­րը տե­ղադ­րել նույն տն­տե­սու­թյուն­նե­րում և շի­նու­թյուն­նե­րում՝ յու­րա­քան­չ յուր 10 օ­րը մեկ ան­գամ, ամ­բողջ սե­զո­նի ըն­թաց­քում:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՆՄՈՒՇ­ՆԵ­ՐԻ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆՈՒ­ՄԸ

­ ա­բո­րա­տո­րիա­յում մլակ­նե­րի նմուշ­նե­րը կպչուն թղթե­րի վրայից զգու­շոԼ րեն վերց­նում են N0 կամ N1 մի­ջա­տա­բա­նա­կան ա­սե­ղից պատ­րաստ­ված կեռի­կի (2-3 մմ սուր ծայ­րը կեռ­ված ու­ղիղ ան­կ յան տակ) կամ վրձ­նի մի­ջո­ցով: Ա­սե­ղը կամ վր­ձի­նը նա­խա­պես պետք է թր­ջել սպիր­տով (96%-ա­նոց), նմուշն

Մ­լակ­ներ | 133

ան­մի­ջա­պես պետք է տե­ղա­փո­խել 96%-ա­նոց սպիր­տով լց­ված փոր­ձա­նո­թի մեջ՝ պա­հե­լով կես ժամ: Սպիր­տի խտու­թյու­նը չպետք է 96%-ից ցածր լի­նի, քանի որ ա­վե­լի ցածր խտու­թյան սպիր­տը չի կա­րող լու­ծել գեր­չա­կի յու­ղը: Ան­միջա­պես 75%-ա­նոց սպիր­տի մեջ գցե­լուց հե­տո մլակ­նե­րը կկպչեն ի­րար, և կառա­ջա­նա շա­գա­նա­կա­գույն զանգ­ված: Մլակ­նե­րը պահ­պա­նում են 75%‑ա­նոց սպիր­տի մեջ՝ նա­խա­պես պա­հե­լով կես ժամ տևո­ղու­թյամբ 96%-ա­նոց սպիր­տի մեջ: Փոր­ձա­նո­թի ներ­սում դրվում է պի­տակ: Նա­խա­պես պետք է հա­մա­րակա­լել փոր­ձա­նոթ­նե­րը և ը­ստ հա­մար­նե­րի նշել մա­տյա­նում, գրել մլա­կի հավաք­ման վայ­րը, հաս­ցեն և ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը: Փոր­ձա­նոթ­նե­րը փա­կում են բամ­բա­կե խծու­ծով՝ հետ­ևե­լով, որ սպիր­տի մա­կե­րե­սի և խծու­ծի միջև չմ­նա օ­դի պղպջակ: Մլակ­նե­րին պա­հում են սպիր­տի մեջ ա­մուր փակ­վող տա­րայով երկար ժա­մա­նակ: ­Կեն­դա­նի մլակ­նե­րին հա­վա­քու­մից հե­տո սպա­նում են ե­թե­րի մի­ջո­ցով, ա­ռանձ­նաց­նում են է­գե­րին ա­րու­նե­րից և տե­ղա­փո­խում են 75%-ա­նոց սպիր­տի մեջ հե­տա­գա հե­տա­զոտ­ման հա­մար:

Մ­ԼԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՊԱՏ­ՐԱՍ­ՏՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ՊԱՏ­ՐԱՍ­ՏՈՒ­ՄԸ

Մ­լակ­նե­րի տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյան ո­րո­շու­մը հնա­րա­վոր է ման­րադի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյան՝ ը­ստ կա­ռուց­ված­քային ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուննե­րի, և մո­լե­կու­լ յար-կեն­սա­բա­նա­կան (պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռեակցիա՝ ՊՇՌ) ե­ղա­նա­կով: Ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյամբ տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նը ո­րո­շե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է մլակ­նե­րի նմուշ­նե­րը թափան­ցիկ դարձ­նել, պատ­րաս­տել մշ­տա­կան կամ ժա­մա­նա­կա­վոր պատ­րաստուկ­ներ: Մլակ­նե­րի են­թա­ցե­ղային և տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյան ո­րոշ­ման հա­մար կար­ևոր տար­բե­րա­կիչ նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն ա­րու­նե­րի ար­տա­քին սեռա­կան հա­մա­կար­գի օր­գան­նե­րը (Սեր­ժեն­տո­միա ցե­ղի տե­սակ­նե­րի դեպ­քում՝ նաև բե­րա­նի կա­ռուց­ված­քը), ի­սկ է­գե­րի կո­կոր­դի և սեմ­նաըն­դու­նի­չի կա­ռուցված­քը (ն­կար 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36): ­Պատ­րաս­տուկ­նե­րի պատ­րաս­տու­մը կա­լի­ու­մի հիդ­րօք­սի­դի 5%-անոց լուծույ­թով. Է­գե­րից պատ­րաս­տուկ­ներ պատ­րաս­տե­լու հա­մար դրանք 75%‑անոց սպիր­տից տե­ղա­փո­խում են ջրի մեջ՝ 10 րո­պե տևո­ղու­թյամբ, այ­նուհետև տե­ղա­փո­խում են կա­լի­ու­մի հիդ­րօք­սի­դի 5%-ա­նոց լու­ծույ­թի մեջ, ո­րը ե­ռաց­նում են սպիր­տայ­րո­ցի բո­ցի վրա: Կա­րե­լի է մլակ­նե­րին հիմ­քի մեջ թող­նել ամ­բողջ գի­շեր և ա­վե­լի (մի քա­նի օր): Ե­ռաց­նե­լը հար­մար է քի­միա­կան փորձա­նո­թով, ի­սկ պա­հել կա­րե­լի է հեր­մե­տիկ փակ­վող ա­պա­կ յա տա­րայի մեջ: Կծու հիմ­քը փափ­կեց­նում է խի­տի­նը և մլա­կը դարձ­նում է թա­փան­ցիկ: Թափան­ցի­կաց­ման բա­վա­րար ցու­ցա­նիշ են նաև մլա­կի աչ­քե­րը: Աչ­քե­րը սկզբում

134 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ստա­նում են կարմ­րա­վուն, հե­տո բաց դեղ­նա­վուն գույն, այ­նու­հետև դառ­նում են թա­փան­ցիկ: Կար­միր աչ­քե­րը վկա­յում են վատ թա­փան­ցի­կաց­ման մա­սին, ի­սկ խիստ թա­փան­ցի­կը՝ չա­փից շատ գու­նազրկ­ման: Այս մլա­կից ո­րա­կ յալ պատ­րաս­տուկ չի ստաց­վի: Ե­րբ աչ­քե­րը ստա­նում են բաց դեղ­նա­վուն գույն, մլակ­նե­րին տե­ղա­փո­խում են ջրի մեջ 10 րո­պե տևո­ղու­թյամբ լվա­նա­լու համար, ո­րից հե­տո տե­ղա­փո­խում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա, գլուխն անջա­տում են մարմ­նից և դի­տում ման­րա­դի­տա­կով: Մշ­տա­կան պատ­րաս­տուկներ ու­նե­նա­լու հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել գում­միա­րա­բի­կայի խառ­նուրդ: Խառ­նուր­դից խո­շոր կա­թիլ տե­ղա­փո­խում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա, մլա­կին տե­ղա­փո­խում են կա­թի­լի մեջ և մի­ջա­տա­բա­նա­կան ա­սե­ղի մի­ջո­ցով սեղ­մում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա: Ե­րբ կա­թիլն ամ­բող­ջո­վին ծած­կում է էգ մլա­կին, ա­սե­ղի մի­ջո­ցով ան­ջա­տում են գլու­խը կրծ­քից: Հա­մոզ­վե­լուց հետո, որ մլա­կի գլուխն ան­հրա­ժեշտ դիր­քում է, մլա­կին ծած­կում են ծած­կա­պակի­ով այն­պես, որ կա­թի­լի մեջ չմ­նա օ­դի պղպ­ջակ: Վեր­ջում ամ­րաց­նում են կա­նա­դա­կան բալ­զա­մով:­ Ա­րու­նե­րից պատ­րաս­տուկ կա­րե­լի է պատ­րաս­տել նույն ձևով, ի­նչ­պես է­գերից: Այս դեպ­քում ան­հրա­ժեշտ է ու­շա­դիր լի­նել, որ մլա­կի գլու­խը պառ­կած լինի փո­րի կող­մով դե­պի վեր, հա­կա­ռակ դեպ­քում շատ տե­սակ­նե­րի բե­րանային ա­տա­միկ­նե­րը դի­տել չի հա­ջող­վի (Սեր­ժեն­տո­միա ցե­ղի ա­րու­նե­րին տար­բե­րա­կում են բե­րա­նային ա­տա­միկ­նե­րով): Ա­րու­նե­րի խի­տի­նային ծածկույ­թը նույն­պես կա­րե­լի է փափ­կեց­նել կա­լի­ու­մի հիդ­րօք­սի­դի 5%-ա­նոց լուծույ­թով, բայց ան­հրա­ժեշտ է կա­լի­ու­մի հիդ­րօք­սի­դի լու­ծույ­թում ա­րու­նե­րին պա­հել 3-4 ժա­մից ոչ ա­վե­լի, հա­կա­ռակ դեպ­քում կստաց­վի ոչ լիար­ժեք պատրաս­տուկ տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նը ո­րո­շե­լու հա­մար: ­Պատ­րաս­տուկ­նե­րի պատ­րաս­տու­մը ֆո­րի հե­ղու­կով. Նախ պատ­րաստում են ֆո­րի հե­ղու­կը. 50 մլ թո­րած ջրին ա­վե­լաց­նում են 30 գ չոր փո­շիանման գում­միա­րա­բի­կա: Վեր­ջի­նիս լրիվ խառն­վե­լուց հե­տո ա­վե­լաց­նում են 250 գ քլո­րալ հիդ­րատ և 20 գ գլի­ցե­րին: Խառ­նուր­դը խառ­նում են ա­պա­կ յա ձողի­կով և պա­հում թեր­մոս­տա­տում 40 0C ջեր­մաս­տի­ճա­նում 5-24 ժամ, այ­նուհետև թող­նում են 7-10 օր: Մլակ­նե­րին սպիր­տից ան­մի­ջա­պես տե­ղա­փո­խում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա ֆո­րի հե­ղու­կի կա­թի­լի մեջ, հերձ­ման զույգ ա­սեղ­նե­րի մի­ջո­ցով կտ­րում են մլա­կի գլու­խը և թող­նում մարմ­նի մոտ: Մլա­կի մար­մի­նը զգույշ ո­ւղ­ղում են, որ­պես­զի լավ եր­ևան մարմ­նի մա­սե­րը, հատ­կապես փո­րի­կի վեր­ջին հատ­վա­ծը: Գլու­խը ու­սում­նա­սի­րե­լու դեպ­քում, ե­թե անհրա­ժեշտ է նայել է­գե­րի կո­կոր­դի փշոտ հա­տա­կը, գլու­խը տե­ղադ­րում են մեջքային (դոր­սալ) մա­սով վեր, ի­սկ բե­րա­նային ա­տա­միկ­նե­րը նայե­լու դեպ­քում (Sergentomyia ցե­ղի դեպ­քում)՝ փո­րային (վենտ­րալ) մա­սով վեր, և զգու­շո­րեն (որ­պես­զի չմ­նա օ­դի պղպ­ջակ) ծած­կում ծած­կա­պա­կի­ով: Պատ­րաս­տուկ­նե­րը տե­ղա­վո­րում են չո­րաց­ման պա­հա­րան 40-600C ջեր­մաս­տի­ճա­նում 24-30 ժամ

Մ­լակ­ներ | 135

տևո­ղու­թյամբ կամ թող­նում են 3-4 օր սե­նյա­կային ջեր­մաս­տի­ճա­նում, ո­րից հե­տո դի­տում ման­րա­դի­տա­կով: Պատ­րաս­տուկ­նե­րի եր­կա­րատև պահ­պանման հա­մար, որ­պես­զի ֆո­րի հե­ղու­կը չչո­րա­նա, ծած­կա­պա­կու տակ եզ­րե­րով ան­ցկաց­նում են կա­նա­դա­կան բալ­զամ: Այս տես­քով պատ­րաս­տուկ­նե­րը կարե­լի է պահ­պա­նել շատ տա­րի­ներ: ­Պատ­րաս­տու­կի պատ­րաս­տու­մը քլոր­ֆե­նո­լի խառ­նուր­դով. Խառ­նուր­դը (2 մաս քլո­րալ­հիդ­րատ, 2 մաս բյու­րե­ղա­կան կար­բո­լաթ­թու և 1 մաս 96%‑անոց սպիրտ) պատ­րաստ­վում է օգ­տա­գոր­ծե­լուց ա­ռաջ, որ­տեղ կա­րե­լի է տե­ղա­փոխել թարմ, խո­նա­վաց­րած և չոր մլակ­նե­րի նմուշ­նե­րը՝ ա­ռանց կծու կա­լի­ու­մով (KOH) նախ­նա­կան մշակ­ման: Թեթև տա­քաց­նե­լուց հե­տո մլակ­նե­րը թա­փան­ցիկ են դառ­նում 20 րո­պե­ից, սե­նյա­կային պայ­ման­նե­րում՝ ա­վե­լի ո­ւշ: Մշ­տա­կան պատ­րաս­տուկ­ներ պատ­րաս­տե­լու հա­մար այ­նու­հետև լվա­նում են սպիր­տով, մշա­կում քսի­լո­լով, ամ­րաց­նում կա­նա­դա­կան բալ­զա­մով: ­Ժա­մա­նա­կա­վոր պատ­րա­սուկ­նե­րի պատ­րաս­տու­մը. Նմուշ­ներն ա­րագ ու­սում­նա­սի­րե­լու հա­մար պատ­րաս­տում են ժա­մա­նա­կա­վոր պատ­րաս­տուկներ: Մլակ­նե­րին ան­մի­ջա­պես սպիր­տից հե­տո տե­ղա­փո­խում են ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա կաթ­նաթթ­վի կա­թի­լի մեջ, կտ­րում են է­գե­րի և Սեր­ժեն­տո­միա ցե­ղի ա­րու­նե­րի գլու­խը, ծած­կում են ծած­կա­պա­կի­ով և հե­տա­զո­տում ման­րադի­տա­կի տակ: Պատ­րաս­տուկն ա­րագ թա­փան­ցիկ դարձ­նե­լու հա­մար 1-2 րո­պե տևո­ղու­թյամբ տա­քաց­նում են սպիր­տայ­րո­ցի թույլ բո­ցի վրա, սա­ռե­լուց հե­տո դի­տում ման­րա­դի­տա­կի տակ: Մլակ­նե­րի տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նը ո­րոշե­լուց հե­տո նմուշ­նե­րը նո­րից տե­ղա­փո­խում են սպիր­տի մեջ: Մշ­տա­կան պատրաս­տուկ­ներ կա­րե­լի է պատ­րաս­տել նաև սպիր­տի մեջ եր­կար պա­հե­լուց հե­տո: Մ­լակ­նե­րի տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նը ո­րո­շում են մլակ­նե­րի հա­մար նա­խա­տես­ված ո­րո­շիչ­նե­րի օգ­նու­թյամբ:

Ն­կար 36. Ph. mոօgոleօոiո

136 |

Լ­ՎԵՐ

(AՔՒAԱԼՔTԷՔA, 5. ՏԼՔՒՕԱAՔTԷՔA)

Լ­ՎԵ­ՐԻ ՏԱ­ՐԱԾ­ՎԱ­ԾՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

ՀԱՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ՀԱՆ­ՐԱ­ՊԵ­ՏՈՒԹՅՈՒ­ՆՈՒՄ

ՀՀ տա­րած­քի 85%-ը հա­մար­վում է ա­նա­պա­հով հա­տուկ վտան­գա­վոր հիվան­դու­թյուն­նե­րի նկատ­մամբ: Այդ տա­րած­քի բնա­կան օ­ջախ­նե­րի կրող­ներն ու­նեն ի­րենց հիմ­նա­կան (մաս­նա­հա­տուկ) և ե­րկ­րոր­դա­կան լվե­րը: Դաշ­տամ­կան հիմ­նա­կան լվե­րից են Շ6raէօքհ)//սՏ ՇaՏք/սՏ-ը և NօՏօքՏ)//սՏ ՇօոՏ/ո///Տ-ը: Շ6raէօքհ)//սՏ ՇaՏք/սՏ տե­սա­կի մա­կա­բույ­ծը տա­րած­ված է բարձր լեռ­նային գո­տում: Դրանք հան­դի­պում են ծ.մ. 2000 մետ­րից սկ­սած բարձ­րություն­նե­րում: NօՏօքՏ)//սՏ ՇօոՏ/ո///Տ լվե­րը լայն տա­րած­ված են բո­լոր կեն­դանաաշ­խար­հագ­րա­կան տա­րա­ծաշրջան­նե­րում: Հան­դի­պում են 800-3000 մ բարձ­րու­թյան վրա, սա­կայն ա­վե­լի լայն տա­րա­ծում ու­նեն ծ.մ. 2000 մետ­րից ցածր, որ­տեղ նրանց հան­դիպ­ման ին­դեք­սը ա­վե­լի բարձր է: Ա­վա­զամկ­նե­րի հիմ­նա­կան լվե­րից են 26ոօքՏ)//a Շօոքօrո/Տ-ը և Շ6raէօքհ)//սՏ /raոսՏ-ը: Այս լվե­րը լայն տա­րած­ված են Մեր­ձա­րաք­սյան մե­զոօ­ջա­խում՝ Ա­րաքս գե­տի եր­կայն­քով, կի­սաա­նա­պա­տային և չոր լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային գո­տի­նե­րում, 545-1700 մ բարձ­րու­թյան վրա: Երկ­րոր­դա­կան լվե­րի շար­քին են պատ­կա­նում Շէ6ոօքհէհa/ոսՏ տ/aմ/ո/r/-ն և Շէ6ոօքհէհa/ոսՏ է6r6Տ-ը, ո­րոնք ի­րենց թվա­քա­նա­կով դո­մի­նանտ են Հայ­կա­կան բարձ­րա­վան­դա­կում: Դաշ­տամկ­նային ե­րկ­րոր­դա­կան լվե­րի տեսակ է նաև FrօոէօքՏ)//a 6/aէa-ն: Դրանք հան­դի­պում են 1500-3000 մ բարձրու­թյան վրա: 4ոքհ/քՏ)//a rօՏՏ/Շa-ն սո­վո­րա­կան դաշ­տամ­կան մա­կա­բույծ է: Հան­դի­պում է 1300-3200 մ բարձ­րու­թյան վրա: Այն հազ­վա­դեպ հան­դիպող տե­սա­կի լվե­րից է: ՇօքէօքՏ)//a /aո6///ք6r լուն ա­վա­զամկ­նե­րի մա­կաբույծ է: Այս լվե­րի ի­մա­գոն հան­դի­պում է միայն աշ­նա­նը: Տէ6ոօքօո/a /vaոօv/-ն դաշ­տամկ­նե­րի լու է: Հան­դի­պում է տար­վա ցուրտ ա­միս­նե­րին, ծ.մ. 1650-3000 մ բարձ­րու­թյան վրա: Տէ6ոօքօո/a էr/ք6Շէ/ոaէa-ն ա­վա­զամ­կան մակա­բույծ է: Հան­դի­պում է մինչև 1600 մ բարձ­րու­թյան վրա տար­վա ցուրտ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում:

Լ­վեր | 137

Լ­ՎԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

Լ­վե­րը (Siphonaptera) ա­րյու­նա­ծուծ մի­ջատ­ներ են (ն­կար 37), լի­նում են ա­վելի քան 2000 տե­սակ, միա­վոր­ված են 15 ըն­տա­նի­քում և կազմ­ված են 200 ցեղից: ՀՀ-ո­ւմ հայտ­նա­բեր­ված է 79 տե­սա­կի լու: ­Կախ­ված բե­րա­նային ա­պա­րա­տի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րից՝ ու­նեն ի­րենց հիմ­նա­կան տե­րե­րը և հա­մար­վում են վեր­ջին­նե­րիս սպե­ցի­ֆիկ մա­կաբույծ­ներ: Սա­կայն խիստ սպե­ցի­ֆի­կու­թյուն տի­րոջ հան­դեպ դրս­ևո­րում են միայն չղ­ջիկ­նե­րի լվե­րը, մյուս­նե­րը կա­րող են սնվել նաև այլ կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյու­նով: Բո­լոր լվերն ու­նեն մարմ­նի միան­ման կա­ռուց­վածք և վա­րում են նմա­նա­տիպ կեն­սա­կերպ (ն­կար 38): ­Դա­սա­կար­գու­մը կա­տար­վում է ը­ստ այն կեն­դա­նու տե­սա­կի, ո­րոն­ցով դրանք սնվում են: Լ­վե­րի զար­գաց­ման փուլն ըն­թա­նում է լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ և բա­ժան­վում է չորս փու­լի՝ ձու, թր­թուր, հարս­նյակ և հա­սուն ան­հատ (ի­մա­գո) (ն­կար 39): ­Բեղմ­նա­վոր­ման հա­ջորդ օ­րը է­գը սկ­սում է ձվադ­րել: Է­գե­րը ար­տա­զա­տում են 500-ից ա­վե­լի ձու: Ձվադ­րու­մը կա­տար­վում է ան­մի­ջա­պես տի­րոջ վրա, բայց շատ հա­ճախ լուն կա­րող է ձվադ­րել հա­տա­կի ճեղ­քե­րում, հո­ղում կամ ա­նաս­նա­գո­մե­րում, քա­նի որ ձվե­րը կպչուն չեն, դրանք հեշ­տու­թյամբ ը­նկ­նում են ար­տա­քին մի­ջա­վայր: Ձվե­րի զար­գա­ցումն ըն­թա­նում է եր­կու շա­բաթ­վա ընթաց­քում: Ձվից դուրս է գա­լիս ա­նոտ, որ­դան­ման շար­ժուն թր­թուր, ո­րը սնվում է տար­բեր փտող օր­գա­նա­կան մնա­ցորդ­նե­րով կամ հա­սուն լվե­րի ար­տա­թորան­քում պա­րու­նա­կող չմարս­ված ա­րյու­նով: Թր­թուր­նե­րը մաշ­կա­փոխ­վում են ե­րեք ան­գամ, ո­րից հե­տո կեր­պա­րա­նա­փոխ­վում են հարս­նյա­կի: Հարս­նյա­կից դուրս է գա­լիս հա­սուն ան­հա­տը՝ ի­մա­գոն, ո­րն օբ­լի­գատ հե­մա­տո­ֆագ է և մակա­բու­ծում է տա­քա­րյուն կեն­դա­նի­նե­րի վրա ու սնվում է ա­րյու­նով:

Ն­կար 39. Լվի զար­գաց­ման փու­լե­րը­

138 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ա­ռանց կե­րի հա­սուն մի­ջա­տը կա­րող է շա­բաթ­նե­րով ապ­րել, ի­սկ թր­թու­րի հա­մար որ­պես կեր կա­րող է ծա­ռայել օր­գա­նա­կան նյութ պա­րու­նա­կող ա­մեն ի­նչ: Տա­քա­րյուն ցա­մա­քային կեն­դա­նի­նե­րի օգ­նու­թյամբ ներ­թա­փան­ցե­լով դրանց տար­բեր բնա­կա­վայ­րեր՝ լվե­րը լայ­նո­րեն տա­րած­վում են և հան­դի­պում բո­լոր կեն­դա­նաաշ­խար­հագ­րա­կան մար­զե­րում և լանդ­շաֆ­տակ­լի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րում: Լվե­րի լայն տա­րած­մա­նը նպաս­տում են նաև դրանց դի­մաց­կունու­թյու­նը ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րի ան­բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րի նկատ­մամբ և բարձր ձվադ­րու­թյու­նը: Քա­նա­կային և տե­սա­կային մե­ծա­մաս­նու­թյուն են կրծող­նե­րի (դաշ­տամկ­ներ, ա­վա­զամկ­ներ, գետ­նաս­կ յուռ­ներ, առ­նետ­ներ) լվերը: Լվերն ու­նեն մեծ հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն հա­տուկ վտանգա­վոր վա­րակ­նե­րի (ժան­տախտ, է­րի­զի­պի­լոիդ, տու­լա­րե­միա) փո­խանց­ման գոր­ծում և հիմ­նա­կան, ե­րկ­րոր­դա­կան և պա­տա­հա­կան փո­խան­ցող­ներ են, ի­սկ հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցի­չի կրող­նե­րը տար­բեր տե­սա­կի կր­ծող­ներ են: Ժանտախ­տը բնա­կան օ­ջա­խային հա­տուկ վտան­գա­վոր վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է: Ժան­տախ­տի հա­րու­ցի­չի հիմ­նա­կան կրող է սո­վո­րա­կան դաշ­տա­մու­կը, ի­սկ հիմ­նա­կան փո­խան­ցող­ներն են վեր­ջի­նիս սպե­ցի­ֆիկ լվե­րը` Շa//օքՏ)//a ՇaՏք/a-ն և NօՏօքՏ)//սՏ ՇօոՏ/ո///Տ-ը: Ա­մե­նաակ­տիվ ժան­տախ­տի փո­խան­ցող է առ­նե­տի լուն՝ 26ոօքՏ)//a Շհ6օք/Տ-ը: Հի­վան­դու­թյան տա­րա­ծու­մը կա­տար­վում է հետ­ևյալ սխե­մայով՝ կր­ծող-փո­խան­ցող-կր­ծող: Կր­ծո­ղի վա­րա­կու­մը կա­տար­վում է մակա­բու­ծող լվե­րի կծե­լու մի­ջո­ցով: Լվե­րը վա­րակ­վում են հի­վանդ կր­ծո­ղի ա­րյունով սնվե­լիս այն ժա­մա­նակ, ե­րբ դրանց մոտ ի հայտ է գա­լիս լավ ար­տա­հայտված նա­խա­հո­գե­վար­քային բակ­տե­րե­միա: Վա­րակ­վե­լուց հե­տո փո­խան­ցո­ղը ոչ միան­գա­մից է ըն­դու­նակ վա­րա­կե­լու ժան­տախ­տի նկատ­մամբ ըն­կա­լու­նակ կեն­դա­նի­նե­րին: Դա կա­տար­վում է միայն այն ժա­մա­նակ, ե­րբ լվե­րի օր­գա­նիզմ ներ­թա­փան­ցած ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ­նե­րը նրա մար­սո­ղա­կան հա­մա­կարգում բազ­մա­նում են և են­թաս­տա­մոք­սում ա­ռա­ջաց­նում խցա­նում՝ ժան­տախ­տի բլոկ: Տար­բեր տե­սա­կի լվե­րի մեջ՝ կախ­ված ջեր­մաս­տի­ճա­նից, խո­նա­վու­թյունից և կրկ­նա­կի սնվե­լու հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նից, խցան կա­րող է ա­ռա­ջա­նալ 1,5-3 օր հե­տո, ո­րոշ դեպ­քե­րում էլ 3-7 ա­միս հե­տո: Այս հան­գա­ման­քի շնոր­հիվ լվե­րը շատ ժա­մա­նակ ոչ միայն ժան­տախ­տի հա­րու­ցի­չի փո­խան­ցող­ներ են, այլ նաև պահ­պա­նող­ներ: «Բ­լո­կա­վոր­ված» լուն սո­ված ժա­մա­նակ փոր­ձում է ծծել կեն­դա­նու ա­րյու­նը՝ ո­ղո­ղե­լով միկ­րոբ­նե­րով ա­ռա­ջա­ցած խցա­նը, այ­նու­հետև լվե­րի փսխ­ման հետ­ևան­քով հա­րու­ցի­չով վա­րակ­ված ա­րյու­նը ներ­թա­փան­ցում է վեր­քի մեջ: Բլո­կա­վոր­ված լուն օ­ժտ­ված է բարձր վա­րա­կակ­րու­թյամբ: Մեկ խայ­թո­ցը բա­վա­կան է, որ­պես­զի ա­ռա­ջաց­նի ժան­տախ­տի նկատ­մամբ ըն­կալու­նակ կր­ծո­ղի մահ: Ամ­բողջ աշ­խար­հի բնա­կան օ­ջախ­նե­րում հայտ­նի է ժանտախ­տով վա­րակ­ված լվե­րի մոտ 100 տե­սակ: Մար­մի­նը (եր­կա­րու­թյու­նը՝ 1-5 մմ, է­գե­րի­նը՝ մինչև 10 մմ) կող­քե­րից խիստ սեղմ­ված է՝ ծածկ­ված խի­տի­նային խո­զա­նակ­նե­րով, ո­րոնք հար­մար­ված են

Լ­վեր | 139

բր­դի ու փե­տուր­նե­րի մեջ ա­զատ շարժ­վե­լուն: Լվե­րի մար­մի­նը ար­տա­քի­նից պատ­ ված է կու­ տի­ կու­ լայով և բա­ ժան­ ված է 3 մա­ սի՝ գլուխ (caput), կուրծք (thorax), փո­րիկ (abdomen): Գլու­խը բե­ղի­կի փո­սի­կով բա­ժան­ված է ա­ռջ­ևի և հետ­ևի մա­սե­րի: Գլ­խի ճա­կա­տային մա­սում է գտն­վում շատ թե քիչ զար­գացած ճա­կա­տային ա­տա­մի­կը (protectum), ո­րն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ճակա­տային հատ­վա­ծում ար­տա­հայտ­վող սուր գո­յա­ցու­թյուն, կամ թմ­բի­կը, ո­րն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է այդ եզ­րի հաս­տա­ցում: Շատ լվե­րի գլ­խի և ճա­կա­տի ձևի հետ կապ­ված՝ շատ լավ է ար­տա­հայտ­ված սե­ռա­կան դի­մոր­ֆիզ­մը: Ա­րունե­րի գլու­խը ա­վե­լի կլոր է, ի­սկ է­գե­րի­նը՝ ա­վե­լի եր­կա­րա­վուն: Գլ­խի եր­կու կողմե­րում տե­ղա­կայ­ված են 3 մա­սից կազմ­ված բե­ղիկ­նե­րը (ան­տե­նա): Փո­սի­կի ա­ռջ­ևում գտն­վում են պարզ ոչ ֆա­սե­տային աչ­քե­րը, ո­րոնք տար­բեր տե­սա­կի լվե­րի դեպ­քում տար­բեր կերպ են զար­գա­ցած: Ո­րոշ լվեր ու­նեն մեծ, մուգ պիգմեն­տա­վոր­ված աչ­քեր, մյուս­նե­րի աչ­քերն ա­վե­լի փոքր են: Կան աչ­քեր, ո­րոնք ու­նեն վեր­ևի պղպ­ջա­կաձև հատ­ված և մուգ ներք­ևի ե­լուն: Կան կի­սա­ռու­դիմեն­տար և ռու­դի­մեն­տար, գրե­թե չեր­ևա­ցող աչ­քեր: Ո­րոշ տե­սակ­ներ ը­նդ­հանրա­պես աչ­քեր չու­նեն: Գլ­խի ա­ռջ­ևի և հետ­ևի հատ­ված­նե­րի մա­կե­րե­սին կան մի քա­նի ոչ մեծ, կլոր «Ու­դե­ման­սի» oր­գան­ներ, ո­րոնք զգա­յուն նյար­դե­րի վերջա­վո­րու­թյուն­ներ են և կա­րող են որ­սալ օ­դի, ջեր­մու­թյան թույլ տա­տա­նում­ները, ած­խաթ­թու գա­զի առ­կա­յու­թյու­նը, ո­րն էլ մատ­նան­շում է պո­տեն­ցիալ կե­րի մա­սին: Լվե­րի մարմ­նի տար­բեր հատ­ված­նե­րում առ­կա կու­տի­կու­լ յար ե­լուննե­րը տար­բեր կերպ են ան­վան­վում՝ կախ­ված մե­ծու­թյու­նից և ձևից: Բա­րակ ա­սե­ղան­ման ե­լուն­նե­րը կոչ­վում են մա­զիկ­ներ և խո­զա­նակ­ներ, հաստ ե­լուն­ները՝ փշեր, տա­փակ ե­լուն­նե­րը՝ ա­տամ­ներ, ա­տա­միկ­ներ: Ա­տա­միկ­նե­րը միա­սին ա­ռա­ջաց­նում են կա­տար­ներ (կ­տե­նի­դիա­ներ), ո­րոնք այն­պես են դա­սա­վորվում մարմ­նի վրա, որ հեշ­տաց­նում են կեն­դա­նու տե­ղա­շար­ժը տի­րոջ բր­դի, փե­տուր­նե­րի մի­ջով: Մարմ­նի վրա դա­սա­վո­րու­թյու­նից կախ­ված՝ կտե­նի­դիանե­րը տար­բեր կերպ են ան­վան­վում: Գլ­խի ներք­ևի եզ­րի շար­քը կոչ­վում է բերա­նային, նա­խա­բե­րա­նային ան­կ յան մոտ` նա­խա­բե­րա­նային, ի­սկ այ­տի եզ­րի շար­քը` այ­տային: Մարմ­նի վրա մա­զիկ­նե­րի, փշե­րի և ա­տա­միկ­նե­րի զար­գացումն ու դա­սա­վոր­վա­ծու­թյու­նը (խե­տո­տաք­սիա) ու­նեն շատ կար­ևոր սիս­տեմա­տիկ նշա­նա­կու­թյուն: Լվե­րի ար­տա­քին բե­րա­նային ա­պա­րա­տը կազմ­ված է հետ­ևյալ մա­սե­րից՝ - կենտ ծա­կող օր­գան` վե­րըմ­պան կամ է­պի­ֆա­րինքս վե­րին շուրթ, ի­րենից ներ­կա­յաց­նում է բա­րակ եր­կար գո­յա­ցու­թյուն, - զույգ ծա­կող օր­գան` լա­ցի­նիա (վե­րին ծնոտ, ման­դի­բու­լա), ո­րը նույնպես ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է ա­տա­միկ­նե­րով ծածկ­ված բա­րակ երկար գո­յա­ցու­թյուն և ծա­ռա­յում է լվե­րին տի­րոջ մարմ­նին կպչե­լու և մաշ­կը ծա­կե­լու հա­մար: Կենտ ներ­քին շուրթ (labium), ու­նի՝

140 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

- հատ­ված­նե­րի բա­ժան­ված եր­կու ե­լուն (բե­րա­նային պալ­պեր) և կն­ճիթ (rostrum), հե­նա­րան է մյուս օր­գան­նե­րի հա­մար, - եր­կու տա­փակ ներ­քին ծնոտ­ներ կամ մաք­սիլ­ներ, - կենտ կարճ են­թըմ­պան (հի­պո­ֆա­րինքս), ո­րի մի­ջով են ան­ցնում թքագեղ­ձե­րը, և որ­տե­ղից թուքն ան­ցնում է ծա­կող օր­գան­նե­րի հիմ­քին: Կն­ճի­թի, ծա­կող օր­գան­նե­րի եր­կա­րու­թյու­նը, մաք­սիլ­նե­րի ձևը և կա­ռուցված­քը լվե­րի հա­մար ու­նեն տաք­սո­նո­միկ նշա­նա­կու­թյուն: ­Կուրծ­քը կազմ­ված է ե­րեք՝ ա­ռջ­ևի, մի­ջին և հե­տին հատ­ված­նե­րից (pro, meso, meta thorax): Կրծ­քային յու­րա­քան­չ յուր հատ­վա­ծի մոտ տար­բե­րա­կում են մեջ­քային կի­սաօ­ղակ­ներ՝ պրո­նո­տի­ում, մե­զո­նո­տի­ում, մե­տա­նո­տի­ում և կրծքա­կո­ղային թի­թե­ղիկ­ներ կամ ստեր­նոպլև­րա­ներ: Լվե­րին կող­քից դի­տելիս կրծ­քի ա­ռջ­ևի հատ­վա­ծում եր­ևում է միայն մեկ չմաս­նատ­ված թի­թե­ղիկ՝ պլև­րա: Մի­ջին հատ­վա­ծում նկատ­վում են ստեր­նալ հատ­վա­ծը և չմաս­նատված պլև­րան: Հե­տին մա­սում, վե­րը նշ­ված հատ­ված­նե­րից բա­ցի, տար­բե­րակում են նաև է­պիս­տեր և է­պի­մեր: Է­պի­մե­րը (մե­տէ­պի­մեր) հեն­վում է փո­րի­կի ա­ռա­ջին հատ­վա­ծին: Այս ա­մե­նը և պրո­նո­տի­ու­մի վրայի կա­տա­րիկ­նե­րի առկա­յու­թյու­նը լվե­րի հա­մար ու­նեն տաք­սո­նո­միկ նշա­նա­կու­թյուն: Կրծ­քի վրա կան ե­րեք զույգ ոտ­քեր: Եր­րորդ զույգ ոտ­քե­րի լավ զար­գաց­վա­ծու­թյան շնորհիվ լվե­րը տե­ղա­շարժ­վում են ցատ­կե­լով: Ցատ­կի բարձ­րու­թյու­նը հաս­նում է մինչև 30 սմ-ի, ո­րը 150 ան­գամ գե­րա­զան­ցում է դրանց մարմ­նի չա­փե­րը: Լվե­րը թևեր չու­նեն: Լվե­րի փո­րի­կը ծածկ­ված է թա­ղանթ­նե­րով միա­ցած մի շարք կղ­մինդ­րան­ման սկ­լե­րիտ­նե­րից: Յու­րա­քան­չ յուր հատ­վա­ծի մեջ­քային կի­սաօ­ղա­կը կոչ­վում է տեր­գիտ, ի­սկ փո­րային կի­սաօ­ղա­կը՝ ստեր­նիտ: Բոլոր հատ­ված­նե­րի սկ­լե­րիտ­նե­րը միա­ցած են միջ­հատ­վա­ծային թա­ղան­թով: Սկ­լե­րի­տի այն մա­սը (հե­տին ա­զատ ե­զր), ո­րը կղ­մինդ­րան­ման հեն­ված է հաջորդ հատ­վա­ծի վրա, կոչ­վում է կո­րա­լե (օ­ձիք): Ա­ռա­ջին հատ­վա­ծը ստերնիտ չու­նի, և նրա տե­ղը զբա­ղեց­նում է մե­տէ­պի­մե­րը: Ե­րկ­րորդ հատ­վա­ծի ստեր­նի­տը կոչ­վում է հիմ­նա­կան կամ բա­զալ ստեր­նիտ: Եր­րոր­դից վե­ցե­րորդ հատ­ված­նե­րը կոչ­վում են մի­ջին ստեր­նիտ­ներ: Յո­թե­րոր­դից սկ­սած՝ հատված­նե­րը ձևա­փոխ­ված են: Տեր­գիտ­նե­րի և ստեր­նիտ­նե­րի վրա կան ո­ւղ­ղահա­յաց դա­սա­վոր­ված խո­զան­ներ, ո­րոնց ա­ռջ­ևի մա­սում կան հա­վե­լ յալ, ա­վելի փոքր, ան­կա­նոն դա­սա­վոր­ված մա­զիկ­ներ: Տեր­գիտ­նե­րի վրա խո­զան­նե­րը դա­սա­վոր­ված են մեկ կամ մի քա­նի շար­քով: Այդ շար­քե­րից մե­կը (հետ­ևի կամ սուբ­մար­գի­նալ), ո­րը ա­վե­լի մոտ է հետ­ևի եզ­րին և կազմ­ված է ա­վե­լի մեծ խո­զան­նե­րից, կոչ­վում է կենտ­րո­նա­կան, լավ զար­գա­ցած գո­յա­ցու­թյուն: Ա­ռջևի շար­քե­րը հա­ճախ լի­նում են թե­րի զար­գա­ցած: Շատ լվե­րի տեր­գիտ­ների հետ­ևի ա­զատ եզ­րին կան կարճ ա­պի­կալ ա­տա­միկ­ներ: Ամ­բող­ջա­կան դա­սա­կարգ­ման հա­մար շատ հա­ճախ օգ­տա­գոր­ծում են ստիգ­մա­նե­րը, ո­րոնք տեր­գիտ­նե­րի կո­ղային մա­կեր­ևույ­թին դա­սա­վոր­ված

Լ­վեր | 141

փո­սիկ­ներ են, և ո­րոնց մեջ են բաց­վում շն­չա­խո­ղո­վակ­նե­րի ան­ցքե­րը: Մարմնի յու­րա­քան­չ յուր կող­մում կան եր­կու կրծ­քային և ո­ւթ փո­րային ստիգ­մա­ներ: Ստիգ­մա­նե­րը տար­բեր­վում են ի­րենց ձևով, չա­փե­րով և տե­ղա­կայ­մամբ: Շատ հա­ճախ հաշ­վի է ա­ռն­վում ստիգ­մա­նե­րի ներք­ևի հատ­վա­ծի տեր­գիտ­նե­րի մազիկ­նե­րի քա­նա­կը: Դա­սա­կարգ­ման հա­մար կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն ա­ռա­ջին փո­րային ստիգ­մայի դիր­քը: Լվե­րը ու­նեն յու­րօ­րի­նակ զգա­յա­կան օր­գան՝ աբ­դո­մի­նալ սեն­սի­լի­ում կամ պի­գի­դիա, ո­րի վրա կան տրի­խո­բոտ­րիա­ներ (շո­շա­փե­լի­քի մա­զիկ­ներ)։ Այս մա­զիկ­նե­րը կա­րող են որ­սալ օ­դի թույլ տա­տա­նում­նե­րը, տաքու­թյու­նը, CO2­-ի առ­կա­յու­թյու­նը, ո­րն էլ մատ­նան­շում է պո­տեն­ցիալ կե­րի առկա­յու­թյու­նը մո­տա­կայ­քում: Պի­գի­դիա­նե­րի ձևը և չա­փը նույն­պես լվե­րի հա­մար ու­նի կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն: Լի­նում են ու­ռու­ցիկ և տա­փակ: VIII փո­րային տեր­գի­տի ձևը և նրա վրա մա­զիկ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը կարևոր դա­սա­կար­գային նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն: VIII տեր­գի­տի եզ­րին է գտն­վում վեր­ջին ստիգ­ման: Նա շատ լավ է զար­գա­ցած և ու­նի տար­բեր ձևեր՝ նեղ Y- և T-ձև կամ լայն բար­ձաձև՝ ծածկ­ված մա­զիկ­նե­րով: Է­գե­րի VII ստեր­նի­տը, նրա հե­տին (ա­պի­կալ) եզ­րի ձևը ու­նի շատ կար­ևոր դա­սա­կար­գային նշա­նա­կություն: Ան­զեն աչ­քով այդ եզ­րը շատ դժ­վար է տես­նել, այն միայն տե­սա­նե­լի է ման­րա­դի­տա­կի մեծ խո­շո­րաց­մամբ: Ա­ռանց այդ եզ­րը ո­րո­շե­լու՝ շատ տե­սա­կի լվե­րի է­գե­րին դա­սա­կար­գել հնա­րա­վոր չէ:­ Է­գե­րի VII ստեր­նի­տի կո­ղային եզ­րը ո­րոշ հատ­ված­նե­րում հաս­տա­ցած է և մուգ պիգ­մեն­տա­վոր­ված, ո­րը նույն­պես դա­սա­կար­գային նշա­նա­կու­թյուն ու­նի: Լվե­րի հա­մար ա­վե­լի կար­ևոր են կարծ­րա­ցած ձգան­նե­րը և ծալ­քե­րը, ո­րոնք եր­ևում են է­գե­րի VII ստեր­նի­տի ա­րան­քից: Լվե­րի է­գե­րի մյուս ստեր­նիտ­նե­րը թե­րի են զար­գա­ցած: VIII ան­գույն, նեղ ստեր­նի­տը եր­ևում է VIII տեր­գի­տի ա­րան­քից: IX ստեր­նիտը ա­վե­լի քիչ է կարծ­րա­ցած և ծածկ­ված է մեմբ­րա­նով: VIII և IX ստեր­նիտ­նե­րի ա­րան­քում է գտն­վում հեշ­տո­ցը: Ա­րու­նե­րի VIII ստեր­նիտ­նե­րը տար­բեր կերպ են զար­գա­ցած, մի տե­սա­կի լվե­րի դեպ­քում այն ա­վե­լի լայն է, քան մյուս­նե­րի: Դրա­նում տար­բե­րա­կում են ե­ռան­կ յու­նաձև հիմ­նա­կան թի­թե­ղիկ և նեղ հետ ո­ւղղ­ված հո­րի­զո­նա­կան մաս, ո­րի վեր­ևի մա­սում գտն­վում են փշե­րը: Մեջքային կող­մում կա տար­բեր ձև ու­նե­ցող բա­րակ, թա­փան­ցիկ ե­լուն: Շատ ա­րունե­րի VIII ստեր­նի­տը թեր­զար­գա­ցած է և ներ­կա­յաց­ված է հիմ­նա­կան թի­թեղի­կով: IX-ից սկ­սած՝ հատ­ված­նե­րը այն­քան են ձևա­փոխ­ված, որ շատ ժա­մանակ ան­նկատ են: Շատ հե­ղի­նակ­նե­րի կար­ծի­քով՝ լվե­րի ի­մա­գոն, ի­նչ­պես նաև դրանց թր­թուր­նե­րը ու­նեն 10 փո­րային սեգ­մենտ, բայց մյուս հե­ղի­նակ­նե­րը այն կար­ծի­քին են, որ դրանք 12-ն են, ո­րոնց վեր­ջին հատ­ված­նե­րը ռու­դի­մեն­տար են, միա­ձուլ­ված են կամ լրիվ բա­ցա­կա­յում են: Ո­րոշ հե­ղի­նակ­նե­րի կար­ծիքով պի­գի­դիան պատ­կա­նում է IX տեր­գի­տին, մյուս­նե­րի կար­ծի­քով՝ X-ին: Ո­րոշ

142 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

հե­ղի­նակ­նե­րի կար­ծի­քով՝ վեր­ջին ա­նալ հատ­վա­ծը պատ­կա­նում է X, մյուս­նե­րի կար­ծի­քով՝ XII ստեր­նի­տին: Ա­րո­ւի սե­ռա­կան չան­չը (clasper - բռ­նող ա­պա­րատ) ծա­ռա­յում է բեղմ­նավոր­ման ժա­մա­նակ է­գին բռ­նե­լու հա­մար և լվե­րի դա­սա­կարգ­ման ժա­մա­նակ շատ կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նի: Սա պատ­կա­նում է IX փո­րային սեգ­մեն­տին: Սե­ռա­կան չան­չը կազմ­ված է հետ­ևյալ մա­սե­րից՝ մար­մին (corpus), դի­գի­տոիդ կամ շար­ժա­կան մատ, ան­շարժ մատ, կոթ (manubrium), մեջ­քային թի­թե­ղիկ (IX տեր­գի­տի կոթ), հո­դային ե­լուն, հո­դա­վոր­ված փո­սիկ (acetabulum), ո­րը չանչի մարմ­նի և շար­ժա­կան մա­տի հո­դա­վոր­ման հատ­վածն է: Չան­չի մար­մի­նը և ան­շարժ մա­տը ծածկ­ված են մա­զիկ­նե­րով: Դի­գի­տոի­դը (շար­ժա­կան մատ), մա­զիկ­նե­րից բա­ցի, ծածկ­ված է հաստ փշե­րով: Սե­ռա­կան չան­չի ձևը և զինու­մը շատ կար­ևոր դա­սա­կար­գային տար­բե­րա­կիչ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներից մեկն է: Լվե­րի շատ տե­սակ­ներ ու­նեն եր­կու դի­գի­տոիդ և թի­թե­ղան­ման ե­լուն (սե­ռա­կան չան­չի վրա տար­բե­րա­կում են էկ­զո­պո­տիդ, էն­դո­պո­տիդ և բա­զի­պո­տիդ):­ Ա­րո­ւի IX ստեր­նի­տը՝ սուբ­գե­նի­տալ ստեր­նիտ, ու­նի բարդ կա­ռուց­վածք, կազմ­ված է մի քա­նի հատ­ված­նե­րից և ու­նի կար­ևոր դա­սա­կար­գային նշա­նա­կու­թյուն:­ Այս ստեր­նի­տը ան­կ յան տակ թեք­ված ժա­պա­վե­նի տեսք ու­նի, ո­րի վրա տար­բեր­վում են եր­կու հիմ­նա­կան մա­սեր` ո­ւղ­ղա­հա­յաց կամ մեջ­քային ճյուղ, ո­րի վեր­ևի հատ­վա­ծը ծած­կում է սե­ռա­կան չան­չի կո­թը և հիմ­քին մոտ հո­դավոր­վում նրա հետ, և վենտ­րալ կամ հո­րի­զո­նա­կան ճյուղ, ո­րը ո­ւղ­ղա­հա­յաց ճյու­ղի ներք­ևի հատ­վածն է: Ո­ւղ­ղա­հա­յաց և հո­րի­զո­նա­կան ճյու­ղե­րի միա­ցումը շատ լվե­րի դեպ­քում բա­վա­կա­նին դժ­վար է ի­րա­կա­նա­նում: Դա դիտ­վում է հիմ­նա­կա­նում այն ժա­մա­նակ, ե­րբ IX ստեր­նի­տին միա­նում է սե­ռա­կան հա­մակար­գի ձգան­նե­րից մե­կը: Հո­րի­զո­նա­կան ճյու­ղը վենտ­րալ սի­նու­սով բա­ժանվում է դիս­տալ և պրոք­սի­մալ հատ­ված­նե­րի: Պրոք­սի­մալ հատ­վա­ծը (ս­տեր­նիտի փո­րիկ) լավ զին­ված է մա­զիկ­նե­րով, ո­րի փուն­ջը դա­սա­կար­գային նշա­նակու­թյուն ու­նի: ­Վեր­ջին ա­նալ հատ­վա­ծը (telson, proctiger) խիտ ծածկ­ված է մա­զիկ­ներով, ո­րոնք կար­ևոր են տե­սակ­նե­րի դա­սա­կարգ­ման հա­մար: Ո­րոշ դեպ­քե­րում ա­նալ ստեր­նի­տը ա­վե­լի եր­կար է և գե­րա­զան­ցում է տեր­գի­տի եր­կա­րու­թյանը: Է­գե­րի ա­նալ տեր­գի­տի եր­կու կող­մե­րում ամ­րաց­ված են ցեր­կա­ներ` ա­նալ ստի­լետ­ներ (circus կամ stylet), կո­նածև կամ գլա­նածև ե­լուն­ներ, ո­րոնց գա­գաթին կան ու­ժեղ մա­զիկ­ներ: Շատ լվեր ցեր­կա­ներ չու­նեն: Ա­րու­նե­րի սե­ռա­կան հա­մա­կար­գի եր­կար ձգան­նե­րը լավ տե­սա­նե­լի են, շատ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում պա­րու­րաձև թեք­ված են և մտ­նում են մեծ ու բարդ կա­ռուց­վածք ու­նե­ցող օրգա­նի` ֆա­լո­սո­մի մեջ: Ֆա­լո­սո­մը կազմ­ված է ա­պի­կալ ար­տա­քին մա­սից` է­դեագուս (aedeagus), և եր­կա­րաց­ված ներ­քին մա­սից` էն­դո­ֆա­լուս (endophallus): Այն

Լ­վեր | 143

ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է բա­րակ պա­տեր ու­նե­ցող պարկ, իր մեջ նե­րա­ռում է առ­նան­դա­մը և եր­կու շար­ժա­կան կարծ­րա­ցած ձգան­ներ: Պար­կի պա­տե­րի վրա նկատ­վում են եր­կու ա­վե­լի կարճ ներ­պա­տային ձգան­ներ` փո­րային և մեջ­քային: Էն­դո­ֆա­լու­սի ներք­ևով ան­ցնում է ևս մեկ ձգան, ո­րի հե­տին եզ­րը միա­նում է կամ է­դեա­գու­սին, կամ IX ստեր­նի­տին: Է­դեա­գու­սի հիմ­քից էն­դո­ֆալու­սի վրայով դե­պի փո­րիկ է գնում կարծ­րա­ցած լայն է­դեա­գու­սի ա­պո­դե­ման (առ­նան­դա­մի պա­տյան): Ա­պո­դե­մայի նե­ղա­ցած մա­սը նրա վզիկն է: Ա­պո­դեմայի և է­դեա­գու­սի միաց­ման հատ­վա­ծը շատ բարդ կարծ­րա­ցած գո­յա­ցու­թյուն է, ո­րի հետ­ևի մա­սում գտն­վում է խո­ռոչ, ո­րը կոչ­վում է է­դեա­գու­սի պա­տիճ: Այդ խո­ռո­չի հետ­ևի մա­սով ան­ցնում է է­դեա­գու­սի կարծ­րա­ցած ներ­քին խողո­վա­կը, ո­րի մի­ջով ան­ցնում են սե­ռան­դա­մի սեր­մու­ղի­նե­րը, ո­րոնք ներ­թափան­ցում են է­գե­րի գե­նի­տա­լիա­ներ: Է­դեա­գու­սի ա­պի­կալ թիակ­նե­րը կոչ­վում են պա­րա­մեր­ներ կամ ֆա­լի­տա­ներ, ո­րոնց վրա տար­բե­րա­կում են մեջ­քային, կո­ղային և ար­տա­քին փո­րային թիակ­ներ: Հա­ճախ առ­կա է ա­պի­կալ շար­ժական սկ­լե­րիտ կամ է­դեա­գու­սի կե­ռիկ: Է­գե­րի սերմ­նաըն­դու­նի­չը կարծ­րա­ցած է, եր­ևում է VII և VIII փո­րային սեգ­մենտ­նե­րի ա­րան­քից և տան­ձաձև պարկ է հի­շեց­նում: Նրա­նում տար­բե­րա­կում են ռե­զեր­վո­ւար (մար­մին կամ գլ­խիկ) և ե­լուն (ա­պեն­դիքս կամ պոչ): Լվե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյան ռե­զեր­վո­ւա­րը ե­լու­նից մեծ է, ի­սկ մյուս­նե­րի­նը` հա­կա­ռա­կը (26ոօքՏ)//a aՏէ/a): Շատ լվե­րի ռե­զեր­վո­ւա­րի և ե­լու­նի միջև սահ­մա­նը շատ լավ ար­տա­հայտ­ված է: Կան լվեր, ո­րոնք ու­նեն եր­կու սերմ­նաըն­դու­նիչ: Սերմ­նաըն­դու­նի­չի ձևը նույն­պես կար­ևոր դա­սա­կարգային նշա­նա­կու­թյուն ու­նի: Լվե­րի սերմ­նաըն­դու­նի­չը շար­ժուն է, և նրա ո­ւրվա­գի­ծը, դիր­քից կախ­ված, փո­փոխ­վում է: Այն կա­րող է ճկ­վել և դե­ֆոր­մաց­վել պրե­պա­րատ­ներ պատ­րաս­տե­լիս:­ Է­գե­րի մոտ սե­ռա­կան օր­գան­նե­րի կարծ­րա­ցած մա­սե­րը նաև լավ տե­սանե­լի են` հեշ­տոց (vagina), կոո­պու­լ յա­տիվ պա­յու­սակ (bursa copulatrix), կույր ծորան (ductus seminalis), ո­րը տա­նում է դե­պի սերմ­նաըն­դու­նիչ: Այս ծո­րա­նի մի մա­սը հա­ճախ լայ­նա­ցած է: Այն ծո­րա­նը, ո­րը միա­ձու­լում է հեշ­տոցն ու կոո­պուլյա­տիվ պա­յու­սա­կը` կոո­պու­լ յա­տիվ ծո­րան (ductus bursae copulatricis), եր­բեմն կարծ­րա­ցած է և կար­ևոր դեր է խա­ղում լվե­րի դա­սա­կարգ­ման ժա­մա­նակ: Լ­վե­րին նկա­րագ­րե­լիս հաշ­վի է ա­ռն­վում մարմ­նի գու­նա­վո­րու­մը: Այն կարող է լի­նել դեղ­նա­վու­նից մինչև բաց շա­գա­նա­կա­գույն, մուգ կար­մի­րից մինչև սև: Մարմ­նի գույ­նը կախ­ված է տա­րի­քից: Հարս­նյա­կից դուրս ե­կած լվերն ունեն ա­վե­լի բաց գույն: Է­կո­լո­գիա­կան պայ­ման­նե­րը, ո­րոնց առ­կա­յու­թյան պայ­մաննե­րում ի­րա­կա­նա­նում է լվե­րի մե­տա­մոր­ֆո­զը, նույն­պես ազ­դում են դրանց գու­նա­վոր­ման վրա: Կար­ևոր են նաև լվե­րի չա­փե­րը: Է­գե­րը սո­վո­րա­բար ի­րենց չա­փե­րով ա­վե­լի մեծ են ա­րու­նե­րից: Լ­վե­րի է­կո­լո­գիան ու­սում­նա­սի­րե­լիս կար­ևոր է պո­պու­լ յա­ցիայի տա­րիքային կազ­մի ո­րո­շու­մը: «­Ծեր» լվե­րը տար­բեր­վում են ի­րենց հա­մե­մա­տա­բար

144 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

մուգ գու­նա­վոր­մամբ և կու­տի­կու­լ յար գո­յա­ցու­թյուն­նե­րի ջարդ­վա­ծու­թյամբ: «Ե­րի­տա­սարդ» լվե­րը տար­բեր­վում են բաց գու­նա­վոր­մամբ, դրանց բո­լոր ա­տա­միկ­նե­րը, մա­զիկ­ներն ամ­բող­ջա­կան են: Ձվա­րան­նե­րում դե­ղին մարմ­նի և սերմ­նաըն­դու­նի­չում սպեր­մա­տո­զոիդ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը կա­րող է օգ­տագործ­վել տա­րե­կան փու­լային ո­րո­շա­կի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րով է­գե­րի տա­րի­քային նշան­նե­րի մա­սին մո­տա­վոր պատ­կե­րա­ցում կազ­մե­լու հա­մար:

­ՃԱՐ­ՊԱՅԻՆ ՀՅՈՒՍ­ՎԱԾՔ

­Ճար­պային հյուս­ված­քը՝ ՃՀ, պա­հուս­տային սնն­դա­նյու­թե­րի կու­տակ­ման հիմ­նա­կան տեղն է, դրա բջիջ­նե­րում տե­ղի ու­նե­ցող կա­ռուց­ված­քային և բի­ոքի­միա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը կա­րող են ծա­ռայել որ­պես մի­ջա­տի ֆի­զի­ո­լոգիա­կան վի­ճա­կի կար­ևոր ցու­ցա­նիշ: Լ­վե­րի ՃՀ-ն բաղ­կա­ցած է խո­շոր միան­ման բջիջ­նե­րից՝ տրո­ֆո­ցիտ­նե­րից: ՃՀ պե­րի­ֆե­րիկ շեր­տե­րը գտն­վում են ան­մի­ջա­պես լվի մարմ­նի ծած­կույթ­նե­րի տակ, կենտ­րո­նա­կան շեր­տե­րը կիպ կպչում են ներ­քին օր­գան­նե­րին՝ ներ­թափան­ցե­լով դրանց ա­րանք­նե­րը: Տրո­ֆո­ցիտ­նե­րի կա­ռուց­ված­քը և չա­փե­րը ենթա­կա են զգա­լի փո­փո­խու­թյուն­նե­րի՝ կախ­ված լվե­րի ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան վի­ճակից, տա­րի­քից, տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նից: ­Պար­բե­րա­բար սնվող լվե­րի ՃՀ-ն, բա­ցի նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան (մե­տաբո­լիզ­մի) պրո­ցես­նե­րին մաս­նակ­ցե­լու կար­ևոր դե­րից, կրում է սնն­դա­նյու­թե­րի պա­հոց­նե­րի ֆունկ­ցիա, ո­րի կո­րուս­տը կա­տար­վում է աս­տի­ճա­նա­բար մի­ջա­տի կյան­քի վեր­ջում: Նո­րա­ծին, դեռ չսնված լվե­րի տրո­ֆո­ցիտ­նե­րում դի­տարկ­վում է սպի­տա­կու­ցային հա­տի­կա­վո­րում, ո­րը սնն­դա­նյու­թե­րի աղ­բյուր է հար­մար կե­րակ­րո­ղի ո­րոն­ման ըն­թաց­քում եր­կա­րատև սո­վի ժա­մա­նակ:

ԲԱԶ­ՄԱ­ՑՈՒ­ՄԸ ԵՎ ԳՈ­ՆՈՏ­ՐՈ­ՖԻԿ

ՀԱ­ՐԱ­ԲԵ­ՐՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

Ի տար­բե­րու­թյուն մի շարք ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի՝ լվե­րը չու­նեն ձվա­րան­նե­րի ավ­տո­գեն զար­գաց­ման ու­նա­կու­թյուն: Նո­րա­ծին լվե­րի ներ­քին օր­գան­նե­րը գտն­վում են թեր­հաս վի­ճա­կում: Ձվա­րան­նե­րի և ներ­քին օր­գաննե­րի ո­րո­շա­կի զար­գա­ցում կա­րող է գրանց­վել բո­ժո­ժից դուրս գա­լուց հե­տո դեռ չսնված լվե­րի դեպ­քում: Հե­տա­գա զար­գաց­ման հա­մար խթան է ա­րյունած­ծու­մը: Ա­ռա­ջին ի­սկ սնու­մից հե­տո տե­ղի են ու­նե­նում փո­փո­խու­թյուն­ներ ա­ղես­տա­մոք­սային հա­մա­կար­գում: Փոխ­վում է ճար­պային հյուս­ված­քի կա­ռուցված­քը՝ կապ­ված նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան ակ­տի­վու­թյան ա­ճի հետ: Սկ­սում են

Լ­վեր | 145

զար­գա­նալ ձվա­րան­նե­րը: Սա­կայն ձվաբ­ջիջ­նե­րի վերջ­նա­կան հա­սու­նա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում, որ­պես կա­նոն, միայն այն դեպ­քում, ե­րբ սերմ­նաըն­դու­նիչում կան սպեր­մա­տո­զոիդ­ներ: Պար­բե­րա­բար սնվող լվե­րի է­գե­րի զանգ­վածային սերմ­նա­վո­րու­մը հիմ­նա­կա­նում կա­տար­վում է կե­րակր­ման սկսվե­լուց 2-3 օր հե­տո: Պար­բե­րա­բար սնվող լվե­րի ձվաբ­ջիջ­նե­րի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում միա­ժա­մա­նակ բո­լոր ձվա­տար խո­ղո­վակ­նե­րում, սա­կայն դրանց վերջ­նա­կան հա­սու­նա­ցումն ա­վարտ­վում է ոչ միա­ժա­մա­նակ: Ար­դյուն­քում մեկ ֆունկ­ցի­ո­նալ ցիկ­լի հա­սու­նա­ցած ձվաբ­ջիջ­նե­րի ձվադ­րու­մը տե­ղի է ու­նե­նում հա­ճախ 2, ա­վե­լի քիչ՝ 3-4 փու­լից: Ջեր­մաս­տի­ճա­նի ո­րո­շա­կի բարձ­րա­ցու­մը նպաս­տում է ձվադրման ին­տեն­սի­վու­թյա­նը:­ Ի­րենց կյան­քի ի­մա­գի­նալ հատ­վա­ծում լվե­րը ծախ­սում են գե­նե­րա­տիվ բջիջ­նե­րի պա­շա­րի միայն մի մա­սը: Պար­բե­րա­բար սնվող լվե­րը կյան­քի ի­մագի­նալ հատ­վա­ծում ձվադ­րում են մի­ջի­նում 100-300 ձու: Չնա­յած պար­բե­րաբար սնվող լվե­րի շրջա­նում դի­տարկ­վող կե­րակր­ման և բազ­մաց­ման պրո­ցեսնե­րի ո­րո­շա­կի ռիթ­մին, այդ պրո­ցես­նե­րը չեն ըն­դու­նում գո­նոտ­րո­ֆիկ հար­մոնիայի բնույթ, ո­րը պայ­մա­նա­վոր­վում է ա­րյան մարս­ման և ձվե­րի հա­սու­նացման փոխ­կա­պակց­վա­ծու­թյամբ: Լվե­րի գո­նոտ­րո­ֆիկ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը և զար­գաց­ման ո­ւղղ­վա­ծու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված են այդ մա­կա­բույծ­նե­րի է­կո­լո­գիայով և, ա­ռա­ջին հեր­թին, կյան­քի բնային կեն­սա­կեր­պով: Կյան­քի բոլոր փու­լե­րում սերտ կա­պը կե­րակ­րո­ղի բնե­րի հետ և հետ­ևա­բար կա­նո­նա­վոր սնվե­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նը, ի տար­բե­րու­թյուն շատ ա­րյու­նա­ծուծ ե­րկթ­ևա­նինե­րի, հան­գեց­րել են նրան, որ լվե­րը չու­նեն հս­տակ սահ­ման­ներ գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լի ե­րեք հիմ­նա­կան փու­լե­րի միջև՝ կե­րակ­րո­ղի հայ­թայ­թում, ա­րյու­նած­ծում և ա­րյան մար­սում, ձվե­րի հա­սու­նա­ցում և ձվադ­րում: Ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծոտա­նի­նե­րի գո­նոտ­րո­ֆիկ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը (ԳՀ) ա­ռա­վե­լա­գույնս բնութագ­րում են դրանց կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան սխե­մայի է­կո­լո­գո-ֆի­զի­ո­լո­գիական կող­մը: ԳՀ-ո­ւմ ար­տա­ցոլ­վում է կե­րակ­րո­ղի հետ մա­կա­բու­ծային կա­պե­րի մաս­նա­հատ­կու­թյու­նը, ի­սկ գո­նոտ­րո­ֆիկ ցիկ­լե­րը ձևա­վո­րում են օր­գա­նիզմի կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան ը­նդ­հա­նուր ռիթ­մը: Ա­ռանց դրանց վեր­լու­ծու­թյան դժվար է դա­տել փո­խան­ցո­ղի սնման պա­հանջ­նե­րի, հար­ձակ­ման ակ­տի­վության և ա­րյու­նածծ­ման հա­ճա­խա­կա­նու­թյան ը­նդ­հա­նուր մա­կար­դա­կի մա­սին, ին­չը ի վեր­ջո պայ­մա­նա­վո­րում է վա­րա­կի ըն­կալ­ման և փո­խանց­ման հնա­րավո­րու­թյուն­նե­րը և ազ­դում է փո­խան­ցո­ղի և հա­րու­ցի­չի միջև կազ­մա­վոր­վող հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի վրա:

146 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Լ­ՎԵ­ՐԻ ՄԱՐ­ՍՈ­ՂԱ­ԿԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԻ

ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿ­ՑԻ­ԱՆ

Լ­վե­րի մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է բե­րա­նային ա­պա­րա­տից, ա­ղես­տա­մոք­սային տրակ­տից և եր­կու զույգ թքա­գեղ­ձե­րից: Լ­վե­րի ա­ղես­տա­մոք­սային տրակ­տը. Լվե­րի, ի­նչ­պես նաև այլ մի­ջատ­ների ա­ղես­տա­մոք­սային տրակ­տը կազմ­ված է էկ­տո­դեր­մալ ա­ռաջ­նային, էն­տոդեր­մալ մի­ջին և էկ­տո­դեր­մալ հե­տին ա­ղի­քից: Ա­ղի­քի ա­ռաջ­նային հատ­վածը սկսվում է բե­րա­նով, այ­նու­հետև հա­ջոր­դում են ըմ­պա­նը և կե­րակ­րա­փո­ղը, ո­րը փո­խա­կերպ­վում է սո­խու­կան­ման նա­խաս­տա­մոք­սի: Ա­ռաջ­նային ա­ղի­քի պա­տը կազմ­ված է միա­շերտ է­պի­թե­լից, ո­րի ա­ղի­քի լու­սանցք ո­ւղղ­ված ա­պիկալ մա­կե­րե­սը ծածկ­ված է խի­տի­նային շեր­տով: Ար­տա­քի­նից նրան հա­րում են բա­զալ թա­ղան­թը և եր­կու շերտ տար­բեր կերպ զար­գա­ցած մկա­նախմբեր: Ներ­քին շեր­տը կազմ­ված է եր­կայ­նա­կի, ի­սկ ար­տա­քին շեր­տը՝ լայ­նա­կի մկանախմբե­րից: Ըմ­պա­նի ա­ռաջ­նային հատ­վա­ծը լայ­նա­ցած է և ա­ռա­ջաց­նում է նա­խաըմ­պա­նային պոմպ, որ­տեղ խի­տի­նային շեր­տը հաս­տա­ցած է: Ը­ստ Վագնե­րի (Wagner, 1939)՝ ըմ­պա­նը օ­ժտ­ված է ևս մեկ՝ հե­տըմ­պա­նային պոմ­պով, ո­րի աշ­խա­տանքն ա­պա­հո­վում են 6 զույգ մկան­նե­րը: Նախ­կի­նում կա­տար­ված հետա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում պարզ­վել է, որ լվե­րը ու­նեն ե­րեք պոմ­պեր, ո­րոնց հա­ջոր­դա­կան լայ­նա­ցումն ու նե­ղա­ցու­մը ա­րյու­նը մղում են դե­պի ա­ղիներ: Մկան­նե­րի կծկում­նե­րը ա­պա­հո­վում են պոմ­պի լու­սանց­քի լայ­նա­ցու­մը: Հե­ղու­կի հետ­հոս­քը կան­խող փա­կան­նե­րը բա­ցա­կա­յում են, այդ պատ­ճա­ռով պոմ­պե­րի ոչ հա­մա­ձայ­նեց­ված աշ­խա­տան­քի հետ­ևան­քով ներծծ­ված ա­րյան մի մա­սը կա­րող է հետ գնալ վեր­քի մեջ: Կե­րակ­րա­փո­ղը, ո­րը հե­տին պոմ­պի շա­րու­նա­կու­թյունն է, ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է հա­մե­մա­տա­բար բա­րակ պա­տերով, խիտ է­պի­թե­լով և եր­կայ­նա­կի թույլ զար­գա­ցած մկա­նախր­ձե­րով խո­ղովակ: Կե­րակ­րա­փո­ղը հա­տում է կրծ­քային և ո­րո­վայ­նի ա­ռաջ­նային հատ­վա­ծը և լայ­նա­նա­լով վեր է ած­վում սո­խու­կան­ման նա­խաս­տա­մոք­սի: Նա­խաս­տա­մոք­սի շրջա­նում ա­ռաջ­նային ա­ղի­քի պա­տե­րը հաս­տա­ցած են օ­ղա­կաձև մկան­նե­րի շնոր­հիվ: Ա­ղես­տա­մոք­սային տրակ­տի այս հատ­վա­ծի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյու­նը խի­տի­նային ա­սեղ­նե­րի՝ ա­կանթ­նե­րի առ­կա­յու­թյունն է, ո­րոն­ցով պատ­ված է դրանց պա­տե­րի ներ­քին մա­կեր­ևույ­թը: Լվե­րի տար­բեր տե­սակ­նե­րի ա­կանթ­ների կա­ռուց­ված­քը հե­տա­զոտ­վել է շատ հե­տա­զո­տող­նե­րի կող­մից (Faasch, 1935, Deoras, Joschee, 1959, Munshi, 1960, Wasserburger, 1961, Richards, 1965, Балашов и др., 1965, Коннов и др., 1974, 1979, Демченко и др., 1979)։ Ը­ստ Վաս­սեր­բուր­գե­րի (Wasserburger, 1961)՝ յու­րա­քան­չ յուր ա­կանթ իր զար­գաց­ման ըն­թաց­քում ա­ռաջա­նում է մեկ է­պի­թե­լային բջ­ջից: Նա­խաս­տա­մոք­սի ա­ռաջ­նային հատ­վա­ծում դրանք կար­ճա­ցած են և ու­նեն ձգ­ված սուր ծայ­րե­րով լայն ա­տա­միկ­նե­րի ձև: Մի­ջին հատ­վա­ծում ա­կանթ­նե­րը եր­կա­րում են, այ­նու­հետև հետ­ևի հատ­վա­ծում

Լ­վեր | 147

նո­րից կար­ճա­նում և աս­տի­ճա­նա­բար ան­հե­տա­նում: Ա­կանթ­նե­րի քա­նա­կությու­նը, կախ­ված լվե­րի տե­սա­կից և սե­ռից, տար­բեր է և տա­տան­վում է: Ա­րունե­րը ա­վե­լի քիչ ա­կանթ­ներ ու­նեն: Նա­խաս­տա­մոք­սում ա­կանթ­նե­րի դե­րը դեռ պարզ չի: Կա կար­ծիք, որ ա­կանթ­նե­րը ծա­ռա­յում են ա­րյան ձևա­վոր տար­րե­րի մե­խա­նի­կա­կան քայ­քայ­ման հա­մար (Faasch, 1935, Deoras, Joshee, 1959, Munchi, 1960, Коннов и др., 1979, Демченко и др., 1979): Նա­խաս­տա­մոք­սի հե­տին հատվա­ծը զուրկ է ա­կանթ­նե­րից: Նա­խաս­տա­մոք­սը աս­տի­ճա­նա­բար վե­րա­փոխվում է հիմ­նա­կան փա­կա­նի, ո­րն ու­նի ե­րկ­շերտ պա­տով լայն թա­թի տեսք, ո­րի ներ­քին մա­կե­րե­սը նա­խաս­տա­մոք­սի պա­տի շա­րու­նա­կու­թյունն է, ի­սկ ար­տաքի­նը՝ մի­ջին ա­ղի­քի պա­տի­նը: Հիմ­նա­կան փա­կա­նի լու­սանց­քը միշտ բաց է, և ա­ղի­նե­րի պե­րիս­տալ­տի­կայի ար­դյուն­քում մի­ջին ա­ղի­քի և նա­խաս­տա­մոք­սի պա­րու­նա­կու­թյու­նը խառն­վում է: Մի­ջին ա­ղիքր կամ ստա­մոք­սը պար­կաձև է և զբա­ղեց­նում է ո­րո­վայ­նի մեծ մա­սը: Մի­ջին ա­ղի­քի պա­տի ներ­քին մա­կե­րե­սը պատ­ված է միա­շերտ է­պի­թե­լով, ո­րի տակ գտն­վում է բա­րակ բա­զալ թա­ղանթը: Այ­նու­հետև հա­ջոր­դում են եր­կու շարք մկան­նե­րը, ո­րոնք պատ­ված են շարակ­ցա­կան հյուս­ված­քով: Մի­ջատ­նե­րի մար­սո­ղա­կան է­պի­թե­լի ֆունկ­ցի­ո­նալ տար­բե­րա­կու­մը բա­ցա­կա­յում է: Յու­րա­քան­չ յուր է­պի­թե­լային բջիջ կա­տա­րում է և՛ ար­տա­զա­տիչ, և՛ ներծ­ծող ֆունկ­ցիա, ո­րոնց փոխ­հա­րա­բե­րու­թյու­նը փոխվում է ա­րյան մարս­ման պրո­ցե­սում: Լվե­րի ար­տա­զա­տու­թյու­նը մե­րոկ­րին տիպի է, և բջիջ­նե­րը գոր­ծում են մի քա­նի մար­սո­ղա­կան փու­լե­րի ըն­թաց­քում: Մի­ջին ա­ղի­քի է­պի­թե­լի խոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում պարզ­վել է, որ լվերն ու­նեն ներբջ­ջային մար­սո­ղու­թյուն: Մի­ջին ա­ղի­քի և հետ­նա­ղու սահմա­նին գտն­վում է պի­լո­րիկ փա­կա­նը, ո­րն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է օ­ղա­կաձև ծալք: Փա­կա­նի մի մա­կե­րե­սը ա­ռա­ջա­ցել է մի­ջին ա­ղի­քի պա­տից, ի­սկ մյու­սը՝ հետ­նա­ղու հյուս­վածք­նե­րից: Հյուս­վածք­նե­րի ա­րան­քում գտն­վող լավ զար­գացած օ­ղա­կաձև մկա­նա­շեր­տե­րի կծկ­ման շնոր­հիվ փա­կա­նի եզ­րե­րը փակ­վում են և ար­գե­լում են ա­ղի­քի պա­րու­նա­կու­թյան հետ­հոս­քը: Պի­լո­րիկ փա­կա­նի հյուս­վածք­նե­րում են գտն­վում չորս մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի վեր­ջա­վո­րու­թյուննե­րը: Հետ­նա­ղին պատ­ված է միա­շերտ է­պի­թե­լով, ո­րի ներ­քին մա­կեր­ևույթն էլ իր հեր­թին պատ­ված է բա­րակ խի­տի­նային թա­ղան­թով, ի­սկ ար­տա­քի­նից նրան հա­րում են բա­զալ թա­ղան­թը, եր­կու շերտ տար­բեր կերպ զար­գա­ցած մկա­նախմբեր, ո­րոնք ար­տա­քի­նից ծածկ­ված են բա­րակ շա­րակ­ցա­կան թաղան­թով: Բա­րակ ա­ղի­քը հաս­տա­նում է և վեր է ած­վում ռեկ­տալ ամ­պու­լայի, ո­րի օ­ղա­կաձև մկան­նե­րի կծկ­ման շնոր­հիվ ա­ղի­քի պա­րու­նա­կու­թյու­նը դուրս է գա­լիս: Ռեկ­տալ ամ­պու­լայի ներ­քին մա­կեր­ևույ­թի պա­տե­րի մեջ են բաց­վում 6 ռեկ­տալ ծծա­ներ, ո­րոնք ա­պա­հո­վում են մի­ջին ա­ղի­քից և մալ­պի­գյան ա­նոթնե­րից ջրի կիկ­նա­կի ա­բ­սորբ­ցիան:

148 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ՄԱԼ­ՊԻԳՅԱՆ Ա­ՆՈԹ­ՆԵ­ՐԸ

Ա­ղի­քի հե­տին հատ­վա­ծի հետ կապ­ված չորս մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րը ի­րենցից ներ­կա­յաց­նում են բա­րակ խո­ղո­վակ­ներ, ո­րոնք ո­րո­վայ­նի հե­տին հատվա­ծից ձգ­վում են դե­պի ա­ռաջ: Հաս­նե­լով նա­խաս­տա­մոքս՝ թեք­վում են և, միջին ա­ղի­քի պա­տի եր­կա­րու­թյամբ ա­ռան­ձին ձգ­վե­լով, թափ­վում ա­ղի­քի հե­տին հատ­վա­ծի մեջ՝ մխրճ­վե­լով պի­լո­րիկ փա­կա­նի հյուս­ված­քի մեջ: Մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րի ֆունկ­ցիայի հե­տա­զոտ­ման ժա­մա­նակ պարզ­վել է, որ այդ գո­յա­ցության ծայ­րային հատ­ված­նե­րը ի­րենց խո­ռո­չում մի­զաթ­թու են ար­տա­զա­տում և հա­վա­քում, ի­սկ ծայ­րային հատ­ված­նե­րում կա­տար­վում է ջրի և հան­քային ա­ղե­րի ռեաբ­սորբ­ցիա:

Լ­ՎԵ­ՐԻ Ի­ԳԱ­ԿԱՆ ՍԵ­ՌԱ­ԿԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԸ

Լվե­րի ի­գա­կան սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը բաղ­կա­ցած է զույգ ձվա­րան­նե­րից, ո­րոնք տար­բեր տե­սակ­նե­րի դեպ­քում ու­նեն տար­բեր քա­նա­կի խո­ղո­վակ­ներ կամ օ­վա­րի­ոլ­ներ: Օ­վա­րի­ոլ­նե­րը, դիս­տալ (ծայ­րային) ծայ­րից դե­պի պրոքսի­մա­լը (մո­տա­կա) լայ­նա­նա­լով, մտ­նում են զույգ ձվա­տա­րե­րի մեջ: Վեր­ջիններս, միա­նա­լով, ձևա­վո­րում են կենտ ձվա­տա­րը, ո­րը վե­րած­վում է վա­գի­նայի (հեշ­տոց): Վա­գի­նային է միա­նում զու­գակց­ման ծո­րա­նը, ո­րը տա­նում է դե­պի զու­գակց­ման պար­կը և մեկ կամ եր­կու սերմ­նաըն­դու­նիչ­նե­րը, շա­րու­նակ­վում մինչև պար­կան­ման սե­ռախ­ցիկ, ո­րը բաց­վում է դե­պի դուրս կո­պու­լ յա­տիվ (զու­գա­վոր­ման) ան­ցքով կամ վուլ­վայով: Վա­գի­նայի հե­տին կող­մում տե­ղակայ­ված է ան­ցք, ո­րից սկիզբ են առ­նում մեկ կամ եր­կու սերմ­նաըն­դու­նիչ­ներ տա­նող ծո­րան­նե­րը: Սերմ­նաըն­դու­նի­չի ձևը տար­բեր է լվե­րի տար­բեր տե­սակնե­րի դեպ­քում և կա­րող է ու­նե­նալ կար­գա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն: Դրա­նում սո­վո­րա­բար հս­տակ տար­բեր­վում են լայ­նա­ցած պրոք­սի­մալ հատ­վա­ծը և նեղա­ցող ե­լուս­տը: Լվե­րի գե­նե­րա­տիվ (սե­ռա­կան) բջիջ­նե­րի բազ­մա­ցու­մը ձվա­րան­նե­րում ա­վարտ­վում է հարս­նյա­կի փու­լում: Զար­գաց­ման տար­բեր փու­լե­րում գտն­վող սե­ռա­կան բջիջ­նե­րի կա­ռուց­ված­քային և հիս­տո­քի­միա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կություն­նե­րի հի­ման վրա լվե­րի օո­գե­նե­զի պրո­ցե­սը բա­ժան­վել է 10 աս­տի­ճա­նի (0-IX): 0 - ա­ռա­վել ե­րի­տա­սարդ բջիջ­ներ, ո­րոնք տար­բեր­վում են կո­րի­զում քրոմա­տի­նի հոծ հա­տի­կա­վոր­մամբ:

Լ­վեր | 149

I - ա­ռաջ­նային օո­ցիտ­ներ՝ մեյո­զի վաղ փու­լե­րի հա­մար բնո­րոշ քրո­մոսո­մային ա­պա­րա­տի վե­րա­փոխ­մամբ և ՌՆԹ-ի բարձր պա­րու­նա­կությամբ ցի­տոպ­լազ­մայի ար­տա­հայտ­ված եզ­րա­շեր­տով: II - օո­ցիտ­նե­րի հա­մար բնո­րոշ է ե­րկ­շարք դիր­քա­վո­րում օ­վա­րի­ոլ­նե­րում: III - օո­ցիտ­նե­րը օ­վա­րի­ոլ­նե­րում դիր­քա­վոր­վում են մեկ շար­քով: IV - գո­յա­նում է միջ­ֆո­լի­կու­լ յար հյուս­վածք: V - ֆո­լի­կու­լ յար հյուս­ված­քում ի հայտ են գա­լիս տե­սա­նե­լի միջբջ­ջային սահ­ման­ներ: VI -ֆո­լի­կու­լ յար է­պի­թե­լի և ձվաբջ­ջի մա­կե­րե­սի ա­րան­քում հայտն­վում է նեղ մի­ջան­կ յալ շերտ, ո­րի տե­ղում հե­տա­գա­յում ձևա­վոր­վում է խո­րիո­նը: II-ից մինչև VI փու­լե­րը հա­մար­վում են ձվաբ­ջիջ­նե­րի փոքր ա­ճի ըն­թացք և պայ­մա­նա­վոր­վում են նրա­նով, որ լվե­րի շատ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում բո­ժո­ժից դուրս գա­լուց հե­տո և մինչև սնվե­լը ա­մե­նա­խո­շոր ձվաբ­ջի­ջը գտն­վում է զար­գաց­ման V փու­լում: VII- Դեղ­նու­ցա­գո­յաց­ման սկիզ­բը: VIII- Դեղ­նու­ցա­գո­յաց­ման ըն­թաց­քի ա­ռա­վել ակ­տի­վա­ցում, ե­րբ օո­ցիտում ա­մե­նու­րեք հայտն­վում են խո­շոր դեղ­նու­ցային նե­րամ­փո­փումներ, ի­սկ կո­րի­զը կորց­նում է սկզբ­նա­կան կենտ­րո­նա­կան դիր­քը: IX- Ձվաբ­ջիջ­նե­րի վերջ­նա­կան հա­սու­նա­ցում, ին­չը ար­տա­հայտ­վում է վեր­ջին­նե­րիս ա­ռա­վե­լա­գույն չա­փե­րով, դեղ­նու­ցի հա­վա­սա­րա­չափ լց­վա­ծու­թյամբ, վերջ­նա­կան խո­րի­ո­նի ա­ռա­ջաց­մամբ, ֆո­լի­կու­լ յար է­պի­թե­լի դե­գե­նե­րա­ցիայի սկզբով: ­Նո­րա­ծին է­գե­րի ձվաբջ­ջի ել­քը օ­վա­րի­ո­լից դե­պի ծայ­րային կամ օ­վա­րի­ոլար ո­տիկ ե­զեր­վում է, այս­պես կոչ­ված, ֆո­լի­կու­լ յար խցա­նով, ո­րը չի վե­րանում բազ­մա­կի ձվադ­րած­նե­րի դեպ­քում, այլ վե­րա­փոխ­վում է դե­ղին մարմ­նի, ին­չի ա­ռա­ջա­ցու­մը լվե­րի, նաև այլ մի­ջատ­նե­րի դեպ­քում պայ­մա­նա­վո­րում են դուրս ե­կած ձվե­րի ֆո­լի­կուլ­նե­րի մնա­ցորդ­նե­րի աս­տի­ճա­նա­կան կու­տակ­մամբ և խտաց­մամբ: Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ցույց են տվել, որ լվե­րի դե­ղին մար­միննե­րը ա­ռա­ջա­նում են ֆո­լի­կու­լ յար խցա­նի բջիջ­նե­րի վե­րա­փոխ­ման ար­դյունքում, ին­չի հետ­ևան­քով դրանց մեջ հայտն­վում են դե­ղին լի­պոիդ պիգ­մենտ պա­րու­նա­կող վա­կո­ւոլ­ներ: Են­թադրվում է, որ դե­ղին մարմ­նի բջիջ­նե­րը մասնակ­ցում են մնա­ցոր­դային ֆո­լի­կուլ­նե­րի ներծծ­մա­նը: Լվե­րի կե­րակր­ման ը­նդհատ­ման պայ­ման­նե­րում, նաև մի շարք այլ գոր­ծոն­նե­րի ազ­դե­ցու­թյամբ դրանց ձվա­րան­նե­րը են­թարկ­վում են հետ­զար­գաց­ման՝ կապ­ված ա­ռա­վել զար­գա­ցած օո­ցիտ­նե­րի ներծծ­ման հետ:

150 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ԼՎԵ­ՐԻ Ա­ՐԱ­ԿԱՆ ՍԵ­ՌԱ­ԿԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԸ

Լվե­րի ա­րա­կան սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը բաղ­կա­ցած է զույգ սերմ­նա­րա­նից և սերմ­նա­ծո­րան­նե­րից, եր­կու զույգ հա­վե­լա­գեղ­ձե­րից և զու­գակց­ման ա­պարա­տից, ո­րը նե­րա­ռում է ֆա­լո­սոմ և ար­տա­քին սե­ռա­կան ե­լուստ­նե­րի հա­մա­լիր:

Լ­ՎԵ­ՐԻ ՖԻ­ԶԻ­Ո­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ ՀԱ­ՍԱ­ԿԻ Ո­ՐՈ­ՇՈՒ­ՄԸ

­Հի­վան­դա­բեր հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ հան­դի­սա­ցող ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի կեն­սա­բա­նու­թյան ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը մեծ նշա­նա­կություն ու­նի տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի օ­ջախ­նե­րի կա­ռուց­ված­քային և դի­նա­միկ զար­գաց­ման ճա­նա­չո­ղու­թյան հա­մար: Ը­նդ ո­րում, կար­ևոր բնու­թագիր է հա­մար­վում ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի պո­պու­լ յա­ցիայի տա­րիքային կա­ռուց­ված­քը: Պո­պու­լ յա­ցիա­յում տար­բեր տա­րի­քային խմբե­րի հա­րաբե­րու­թյամբ ո­րոշ­վում է տվյալ պա­հին դրանց բազ­մաց­ման ու­նա­կու­թյու­նը և ցույց է տր­վում, թե ի­նչ սպա­սել ա­պա­գա­յում: Տար­բեր­վում են կեն­դա­նու օ­րա­ցու­ցային և ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան տա­րիք­ներ: Օ­րա­ցու­ցային տա­րի­քում հաշ­վարկ­վում են կեն­դա­նու ապ­րած օ­րե­րը, ա­միսնե­րը, տա­րին: Ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան տա­րի­քը օր­գա­նիզ­մում ան­վե­րա­դարձ փոփո­խու­թյուն­նե­րի կու­տա­կում­ներն են, ո­րոն­ցով պայ­մա­նա­վոր­ված է դրանց կեն­սու­նա­կու­թյու­նը։ Լվե­րը, ո­րոնք ժան­տախ­տի սպե­ցի­ֆիկ փո­խան­ցող են, չու­նեն գո­նոտ­րոֆիկ հոր­մոն­ներ, ո­րոն­ցով պայ­մա­նա­վոր­ված է սնմա­նը հա­ջոր­դող բազ­մա­ցումը: Լվե­րի սնվե­լու հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը չի հա­մընկ­նում ձվադրման թվին: Ձվադրու­մից հե­տո լվե­րի մար­մի­նը դեղ­նում է, ո­րի հետ կապ­ված լվե­րի ֆիզի­ո­լո­գիա­կան տա­րի­քի ո­րոշ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ են հա­տուկ մե­թոդ­ներ:

­ՖԻ­ԶԻ­Ո­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ ՏԱ­ՐԻ­ՔԸ ԵՎ ԴՐԱ Ո­ՐՈՇ­ՄԱՆ

ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ, ԼՎԵ­ՐԻ ՀԱ­ՍԱ­ԿԻ Ո­ՐՈՇ­ՄԱՆ

ՀԻՄ­ՆԱ­ԿԱՆ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

Լվե­րին բնո­րոշ է բազ­մա­կի սնու­ցում յու­րա­քան­չ յուր ձվադ­րու­մից ա­ռաջ և քիչ կախ­վա­ծու­թյուն մար­սո­ղու­թյան և օո­գե­նեզ պրո­ցես­նե­րի միջև, ի­նչ­պես մոծակ­նե­րի դեպ­քում: Ձվադ­րու­մը կա­տար­վում է մի­մյանց հա­ջոր­դող ոչ մեծ չափա­բաժ­նով և ո­րո­շա­կի ին­տեր­վա­լով: Լվե­րի օ­րա­ցու­ցային հա­սա­կը ո­րո­շե­լու,

Լ­վեր | 151

ը­ստ ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան տվյալ­նե­րի, հնա­րա­վոր է այն դեպ­քում, ե­րբ հայտ­նի են դրանց հայտ­նա­բեր­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը, պահ­պան­ման ժամ­կե­տը և գրանց­վող նշան­նե­րի կու­տակ­ման ա­րա­գու­թյու­նը: Օ­րի­նակ՝ ձվա­տար­նե­րում դե­ղին մարմ­նի առ­կա­յու­թյու­նը և չա­փը, սերմ­նաըն­դու­նիչ­նե­րում սպեր­մա­տոզոիդ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը և այլ նշան­ներ: Պո­պու­լ յա­ցիա­յում հա­սա­կային կազմի ա­նա­լիզն ա­ռա­ջին ան­գամ ան­ցկաց­րել է Ի. Գ. Ի­ոֆ­ֆը ՕrօքՏ)//a Տ//aոէ/օտ/ Wagn. օ­րի­նա­կի վրա: Ա­ռա­ջարկ­վել է մի քա­նի հատ­կու­թյուն­նե­րի հա­մա­լիր, ո­րը չի պա­հան­ջում լվե­րի հեր­ձում: Հե­տա­գա­յում ֆի­զի­ո­լո­գիա­կան հա­սա­կը ո­րո­շելու հա­մար հիմն­վել են է­գի գե­նե­րա­տիվ օր­գան­նե­րի փո­փո­խու­թյան վրա, ո­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս կա­տա­րել պո­պու­լ յա­ցիա­յում հա­սա­կային կազ­մի ման­րակր­կիտ վեր­լու­ծու­թյուն, ո­րի հա­մար ան­հրա­ժեշտ է լվե­րի հեր­ձում:

Լ­ՎԵ­ՐԻ Է­ՊԻ­ԶՈՈ­ՏՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ

ԵՎ ՀԱ­ՄԱ­ՃԱ­ՐԱ­ԿԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­ ա­րա­կի պահ­պան­ման և փո­խանց­ման մեջ հատ­կա­պես կար­ևոր են հիմՎ նա­կան փո­խան­ցող­նե­րը` «բ­լոկ» ա­ռա­ջաց­նե­լու ու­նա­կու­թյան շնոր­հիվ։ Այս լվերն ու­նեն բարձր եր­կա­րա­կե­ցու­թյուն, վա­րակ­վե­լուց հե­տո կա­րո­ղա­նում են պահ­ պա­ նել և փո­ խան­ ցել ժան­ տախ­ տի ման­ րէն մինչև 150 օր: Հենց «բ­ լոկ» ա­ռա­ջաց­նե­լու մե­խա­նիզմն էլ հե­տա­զո­տող­նե­րի կող­մից դիտ­վում է որ­պես է­վո­լ յու­ցի­ոն պրո­ցես, ո­րն ա­պա­հո­վում է ժան­տախ­տի ման­րէ­ի տա­րա­փոխմամբ փո­խան­ցու­մը: Կան վար­կած­ներ, որ լվերն ու­նակ են փո­խան­ցել նաև տու­լա­րե­միայի ման­րէն՝ վեր­ջին­նե­րիս վա­րակ­վե­լուց հե­տո մեկ օր­վա ըն­թացքում, ձմեռ­վա է­պի­զոո­տիա­նե­րի ըն­թաց­քում: Այ­սինքն՝ դրանք պա­տա­հա­կան փո­խան­ցող­ներ են: Լ­վե­րը վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի հիմ­նա­կան փո­խանցող­ներն են: Մար­դը վա­րակ­վում է վա­րակ­ված լվի խայ­թո­ցից կամ լվե­րի արտա­թո­րան­քի հետ շփ­ման մի­ջո­ցով: Լվե­րի օր­գա­նիզ­մում եր­կար ժա­մա­նակ պահ­պան­վում են ժան­տախ­տի, բրու­ցե­լո­զի, լիս­տե­րի­ո­զի, է­րի­զի­պե­լոի­դի, սալմո­նե­լո­զի, ռի­կետ­ցիա­նե­րի և մի շարք այլ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­ներ: Լվե­րը նաև հել­մինտ­նե­րի մի­ջան­կ յալ տե­րեր են: Բա­ցի դրա­նից, լվե­րի խայթո­ցը կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել ա­լեր­գիկ ռեակ­ցիա­ներ և դեր­մա­տիտ­ներ: Կար­ծիք կա, որ լվե­րը մաս­նակ­ցում են նաև տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րու­ցի­չի բնա­կան շրջա­նա­ռու­թյա­նը: 1958-2016 թվա­կան­նե­րի տվյալ­նե­րի հի­ման վրա Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քում ժան­տախ­տի հա­րու­ցիչ է ան­ջատ­վել լվե­րի 11 ցե­ղե­րին պատ­կա­նող 22 տե­սակնե­րից, ի­նչ­պես նաև իք­սո­դային ու գա­մա­զային տզե­րից (ն­կար 40):

152 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ՃԱՆ­ՃԵՐ

(ԽՍՏՇԼՕAԷ)

Հաշ­վառ­ված է սի­նանտ­րոպ ճան­ճե­րի 100-ից ա­վե­լի տե­սակ, ո­րոնք պատկա­նում են 20 ըն­տա­նիք­նե­րի: Այս­տե­ղից բժշ­կա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն Muscidae ըն­տա­նի­քին պատ­կա­նող ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը: ­Ճան­ճե­րի մարմ­նի չա­փե­րը 7-8 մմ են, մար­մի­նը բա­ժան­վում է գլ­խի, կրծ­քի և փո­րի­կի: Գլու­խը կի­սագն­դաձև է, կողմ­նային մա­սում կրում են զույգ ֆա­սետային աչ­քե­րը (ն­կար 41): Գլ­խի ներք­ևի մա­կե­րե­սին ամ­րա­նում է ճան­ճե­րի կն­ճի­թը: Ճան­ճե­րի տեսակ­նե­րից մեծ մա­սի դեպ­քում կն­ճի­թը հիմ­նա­կա­նում ըն­դու­նակ է հե­ղու­կը լիզե­լու, ի­սկ ա­րյու­նա­ծուծ­նե­րի դեպ­քում՝ վեր­քե­րի մեջ ներ­թա­փան­ցե­լու հա­մար: Լի­զող տի­պի կն­ճի­թը փա­փուկ է, լայն, ե­րբ ճան­ճը չի սնվում, այն ծալ­վում է ան­կ յան տակ և ձգ­վում դե­պի գլ­խի ներք­ևի մա­սի մա­կե­րե­սի խոր­քը: Ա­րյու­նա­ծուծ ճան­ճե­րի կն­ճի­թը սրա­ցած է, ծայ­րին առ­կա են խի­տի­նային սկա­վա­ռակ­ներ՝ ա­տա­միկ­ներ, ո­րոնք նա­խա­տես­ված են տի­րոջ մաշ­կը ծա­կե­լու հա­մար: ­Ճան­ճե­րի կուրծ­քը կազմ­ված է 3 հատ­ված­նե­րից: Ա­վե­լի զար­գա­ցած է միջին հատ­վա­ծը՝ մի­ջին կուրծք, ո­րին ամ­րա­նում են թևե­րը: Կրծ­քի ո­ղ ջ մեջ­քային հատ­վա­ծը զբա­ղեց­նում է մի­ջին կուրծ­քը: Վեր­ջինս հն­գան­կ յու­նաձև է, բաժան­վում է 2 լայ­նա­կի կա­րե­րով 3 ան­հա­վա­սար մա­սե­րի: Վեր­ջին հատ­վա­ծը ե­ռան­կ յուն է, կոչ­վում է վա­հա­նիկ: Կրծ­քի կողմ­նային մա­սում տե­ղադրված են 2 զույգ շն­չա­ռա­կան ան­ցքեր: Թևե­րի հիմ­քի հետ­նա­մա­սում առ­կա են մա­կա­նաձև բզզան­ներ, ո­րոնք հա­մար­վում են 2-րդ զույգ թևե­րի ռու­դի­մենտ: Կրծ­քային հատ­վա­ծի ներ­քին մա­կե­րե­սին ամ­րա­նում են 3 զույգ ոտ­քե­րը: Թա­թե­րի վեր­ջին հատ­վա­ծում տե­ղա­կայ­ված են զույգ ճան­կեր և կի­սա­թա­փանցիկ բար­ձիկ­ներ՝ պուլ­վիլ­ներ, պատ­ված սոսնձող հե­ղու­կով, ո­րի շնոր­հիվ ճանճե­րը ա­զատ կա­րո­ղա­նում են սո­ղալ ա­ռաս­տա­ղին կամ այլ ո­ւղ­ղա­հա­յաց հարթ մա­կե­րես­նե­րին: ­Ճան­ճե­րի փո­րի­կը կազմ­ված է 10 հատ­վա­ծից, ար­տա­քի­նից եր­ևում են միայն 5-ը: Մնա­ցած հատ­ված­նե­րը տե­սա­նե­լի փո­փոխ­ված են է­գե­րի դեպ­քում՝ ձվադրման հա­մա­կար­գի, ա­րու­նե­րի դեպ­քում՝ կո­պու­լ յա­տիվ: Ճան­ճե­րի ամ­բողջ մար­մի­նը պատ­ված է մազմ­զուկ­նե­րով, ո­րոնց քա­նա­կությու­նը և դա­սա­վո­րու­թյու­նը ու­նեն դա­սա­կարգ­ման նշա­նա­կու­թյուն: ­Ճան­ճերն ան­ցնում են զար­գաց­ման 4 փուլ՝ ձու, թր­թուր, հարս­նյակ (թր­թուրային փուլ) և թևա­վոր ճանճ (ի­մա­գո) (ն­կար 42): Ճան­ճե­րը բազ­մա­նում են սնն­դային մնա­ցորդ­նե­րում, գո­մաղ­բում, ո­րոշ տե­սակ­ներ՝ կեն­դա­նի­նե­րի և մար­դու դիակ­նե­րի վրա: Սի­նանթ­րոպ ճան­ճերի ձվադրման վայ­րեր են կու­տակ­ված փտող թա­փոն­նե­րը, աղ­բա­կույ­տե­րը,

­Ճան­ճե | 153

կեղ­տաջ­րե­րը, տղ­մոտ վայ­րե­րը: Ճան­ճե­րը բազ­մա­նում են նաև հո­րա­տիպ զուգա­րան­նե­րում և կղան­քով աղ­տոտ­ված հո­ղում: Մսային ճան­ճե­րը ձվադ­րում են կեն­դա­նի­նե­րի և թռչուն­նե­րի դիակ­նե­րին, նե­խող և քիչ ա­ղով մշակ­ված ձկների վրա: Պտ­ղային ճան­ճե­րը զար­գա­նում են նե­խող բան­ջա­րե­ղե­նի և մր­գերի, սննդի մնա­ցորդ­նե­րով ա­ման­նե­րի, կեն­դա­նի­նե­րի կե­րե­րի վրա: Պան­րային ճան­ճե­րը ձվադ­րում են ա­պխ­տած և աղ դրած ձկան, պան­րի, ա­պուխ­տի, խավիա­րի, աղ դրած խո­զի ճար­պի վրա: Ո­րոշ տե­սակ­ներ բազ­մա­նում են մար­դու հյուս­վածք­նե­րի, օր­գան­նե­րի վրա՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով միազ­ներ: ­Ճան­ճե­րի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ, զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րի ջեր­մաս­տի­ճանից և խո­նա­վու­թյու­նից: Կախ­ված ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րի ջեր­մաս­տի­ճա­նից՝ ճան­ճե­րի զար­գա­ցու­մը ձվից մինչև հա­սուն ճանճ տևում է 6-42 օր: Ճան­ճե­րի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում 2-3 շա­բաթ է, ցուրտ գո­տի­նե­րում կա­րող է ձգ­վել մինչև 3 ա­միս: Զար­գաց­ման բա­րեն­պաստ ջեր­մաս­տի­ճա­նը հա­մարվում է 35-36"C, ի­սկ սուբստ­րա­տի խո­նա­վու­թյու­նը՝ 46-80%: Այս պայ­ման­ներում, օ­րի­նակ, սե­նյա­կային ճան­ճի կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյու­նը ա­վարտ­վում է 7,5 օ­րում: Ձվից դուրս ե­կած թր­թուրն ան­ցնում է զար­գաց­ման 3 փուլ: 3-րդ հա­սա­կի թր­թուրն ու­նի 10-12 մմ եր­կա­րու­թյուն, որ­դան­ման տեսք, մար­մի­նը հատ­վա­ծավոր­ված է՝ կազմ­ված 12 հատ­վա­ծից: Թր­թու­րի ա­ռաջ­նային մա­սը սրա­ցած է, հե­տին ծայ­րը բութ է և լայն: Թր­թու­րի ա­ռաջ­նային մա­սում տե­ղա­կայ­ված է բե­րա­նային ան­ցքը, ո­րից դուրս են գա­լիս կե­ռիկ­ներ, ո­րոնք ծա­ռա­յում են թր­թու­րի տե­ղա­շարժ­ման համար: Շն­չա­ռա­կան ան­ցքե­րը տե­ղա­կայ­ված են թր­թու­րի հե­տին ծայ­րին՝ վեր­ջին սեգ­մեն­տի վրա: 3-րդ հա­սա­կի թր­թու­րը ձևա­վոր­վե­լուց հե­տո լքում է սուբստրա­տը, խր­վում հո­ղի մեջ և ձևա­փոխ­վում է հարս­նյա­կի: Հարս­նյա­կը մուգ շա­գա­նա­կա­գույն է, տա­կա­ռաձև, չա­փե­րը 7-8 մմ են: Հարս­նյա­կի թա­ղան­թի վրա եր­ևում են թր­թու­րային փու­լի հատ­ված­նե­րը, ո­րի ծած­կույ­թը կոչ­վում է կեղծ կո­կոն կամ պու­պա­րիա, ո­րի ներ­սում ձևա­վոր­վում է հա­սուն ճան­ճը: Զար­գա­նա­լուց հե­տո պու­պա­րիան պատռ­վում է, հա­սուն ճանճը դուրս է գա­լիս ար­տա­քին մի­ջա­վայր և բարձ­րա­նում է սուբստ­րա­տի մա­կերե­սին: Դուրս գա­լուց 1,5-2 ժամ հե­տո ճան­ճի թևերն ո­ւղղ­վում են, խի­տի­նային ծած­կույթն ամ­րա­նում է, այ­նու­հետև ճան­ճը ըն­դու­նակ է թռչե­լու և վա­րե­լու ակտիվ կյանք: Հա­սուն ճան­ճի ակ­տի­վու­թյու­նը կախ­ված է ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րի ջեր­մաս­տի­ճա­նից, խո­նա­վու­թյու­նից և լու­սա­վոր­վա­ծու­թյու­նից: Ճան­ճերն ակտիվ են միայն օր­վա լու­սա­վոր ժա­մե­րին, հատ­կա­պես ար­ևոտ օ­րե­րին: 9"C-ից ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նի դեպ­քում չեն թռչում, 15"C-ից սկ­սում են սնվել, ձվադրում են 17-18"C-ից բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նում: 40"C-ից բարձր ջեր­մաս­տի­ճանը բա­ցա­սա­բար է ազ­դում ճան­ճե­րի վրա, ի­սկ եր­կա­րատև ազ­դե­ցու­թյու­նից

154 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ո­չն­չա­նում են: Ճան­ճերն ա­վե­լի ակ­տիվ են 30-35"C ջեր­մաս­տի­ճա­նի և ցածր խո­նա­վու­թյան պայ­ման­նե­րում: Ձ­մե­ռում են ճան­ճե­րի ի­նչ­պես թևա­վոր ձևե­րը, այն­պես էլ թր­թուր­ներն ու հարս­նյակ­նե­րը: Հա­սուն ճան­ճե­րի հա­մար ձմե­ռա­նոց են ձեղ­նա­հար­կե­րը, նկուղ­նե­րը, ա­նաս­նա­գո­մե­րը, եր­բեմն նաև բնա­կե­լի շի­նու­թյուն­նե­րը: Թր­թուրնե­րի և հարս­նյակ­նե­րի հա­մար ձմե­ռա­նոց են աղ­բի և գո­մաղ­բի կու­տա­կումնե­րը և աղ­բարկ­ղե­րի տակ գտն­վող հո­ղը: Ձմե­ռող թևա­վոր ձևե­րի թռիչ­քը գար­նա­նը նկատ­վում է, ե­րբ օ­դի մի­ջին ջեր­մաս­տի­ճա­նը հաս­նում է 10"C-ի, ո­րը տար­բեր աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րածք­նե­րում կա­րող է գրանց­վել տար­բեր ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում:

­ՃԱՆ­ՃԵ­ՐԸ ՈՐ­ՊԵՍ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ

ՓՈ­ԽԱՆ­ՑՈՂ­ՆԵՐ

Սի­նանթ­րոպ ճան­ճերն (սե­նյա­կային, տնային, մսային և այլն) ու­նեն կարևոր հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն՝ որ­պես վա­րա­կիչ և մա­կա­բուծային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի (ա­ղի­քային վա­րակ­նե­րի, նա­խա­կեն­դա­նի­նե­րի ցիստե­րի, հել­մինթ­նե­րի ձվիկ­նե­րի, հա­մա­ճա­րա­կային կո­նյուկ­տի­վի­տի և այլն) մեխա­նի­կա­կան փո­խան­ցող­ներ: Սի­նանթ­րոպ ճան­ճե­րի դե­րը որ­պես հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խանցող­ներ տար­բեր է՝ կախ­ված դրանց կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուննե­րից: Որ­պես­զի ճան­ճե­րը հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցեն, ան­հրաժեշտ է, որ ճան­ճը հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նե­նա շփ­վե­լու վա­րակ­ված նյու­թի հետ: Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցի­չը ո­րո­շա­կի ժա­մա­նակ գո­յատ­ևում է ճան­ճի մարմ­նի վրա կամ ա­ղի­նե­րում, այ­նու­հետև փո­խանց­վում ա­ռողջ մար­դուն: Ճան­ճե­րը հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ կա­րող են հան­դիսա­նալ կապ­ված ի­րենց սնուց­ման բնույ­թի հետ:­ Ըստ սնուց­ման ձևի՝ ճան­ճե­րը բա­ժան­վում հետ­ևյալ խմբե­րի՝  Ա­ֆա­գեր (բո­ռեր), այս խմբի ճան­ճե­րի հա­սուն ձևե­րը չեն սնվում:  Նեկ­տա­րո­ֆա­գեր (վոլ­ֆար­տյան ճանճ), հա­սուն ձևե­րը սնվում են ծաղիկ­նե­րի նեկ­տա­րով, բու­սա­կան նյու­թե­րով:  ­Կոպ­րո­ֆա­գեր օբ­լի­գատ (ա­տամ­նաո­տիկ), հիմ­նա­կա­նում սնվում են տար­բեր կեն­դա­նի­նե­րի ար­տա­թո­րան­քով, լրա­ցու­ցիչ սնուն­դը են բուսա­կան հյու­թե­րը:  ­Կոպ­րո­ֆա­գեր ֆա­կուլ­տա­տիվ (մանր սե­նյա­կային ճանճ, տնային ճանճ), սնվում են մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի ար­տա­թո­րան­քով, սա­կայն որ­պես սնունդ օգ­տա­գոր­ծում են նաև այլ նյու­թեր՝ խո­հա­նո­ցային մնա­ցորդ­ներ, բու­սա­կան նյու­թեր:

­Ճան­ճե | 155

­ ե­մա­տո­ֆա­գեր օբ­լի­գատ, ո­րոնց հիմ­նա­կան սնուն­դը մար­դու և տաՀ քա­րյուն կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյունն է: Այս խմբին պատ­կա­նող ճան­ճերն ու­նեն ծա­կող բե­րա­նային ա­պա­րատ, ո­րով ըն­դու­նակ են ա­ռա­ջաց­նելու վեր­քեր տա­քա­րյուն կեն­դա­նի­նե­րի մաշ­կի վրա:  ­Հե­մա­տո­ֆա­գեր ֆա­կուլ­տա­տիվ (դաշ­տային ճանճ) ճան­ճե­րի հա­սուն ձևե­րի սնման աղ­բյուր է ա­րյու­նը, բայց ի­նք­նու­րույն չեն կա­րո­ղա­նում սնվել ա­րյու­նով: Այս ճան­ճե­րը լի­զում են վեր­քե­րի վրայի ա­րյու­նը: Հիմ­նա­կա­նում սնվում են քո­ռուկ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան ժա­մա­նակ՝ քոռուկ­նե­րի ա­րյու­նով սնվե­լուց հե­տո: Բա­ցի ա­րյու­նից, սնվում են նաև քր­տին­քով, մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի քթի և աչ­քի լոր­ձա­թա­ղանթ­ների ար­տադ­րու­թյու­նով, ի­նչ­պես նաև ար­տա­թո­րան­քով և բու­սա­կան հյու­թե­րով:  ­Պո­լի­ֆա­գեր (սե­նյա­կային ճանճ, շու­կայի ճանճ, լե­շային ճանճ) ճանճե­րը սնվում են խիստ տար­բեր նյու­թե­րով՝ տա­քա­րյուն­նե­րի լոր­ձաթա­ղանթ­նե­րի ար­տադ­րու­թյու­նով, մարդ­կանց սնն­դի մնա­ցորդ­ներով, նաև բու­սա­կան հյու­թե­րով: Այս­տե­ղից հաս­կա­նա­լի է, որ ա­ռա­ջին եր­կու խմբին պատ­կա­նող ճան­ճերը չեն կա­րող հան­դի­սա­նալ որ­պես հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցող­ներ: Ի­նչ վերա­բե­րում է օբ­լի­գատ կոպ­րո­ֆա­գե­րին, ո­րոնք մշ­տա­պես շփ­վե­լով մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի ար­տա­թո­րան­քի հետ՝ հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նեն հա­րու­ցիչ­նե­րով վա­րակ­վե­լու, սա­կայն դեր չեն խա­ղում հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման գոր­ծում, քա­նի որ ան­մի­ջա­կան շփում չու­նեն մար­դու կամ նրա սնն­դի հետ: Դրանց համա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյունն այն է, որ աղ­տո­տում են բու­սա­կա­նությու­նը, որ­տե­ղից ճան­ճե­րի այլ տե­սակ­ներ կա­րող են հի­վան­դու­թյան հա­րուցիչ­նե­րը փո­խան­ցել մար­դուն: Ո­րոշ օբ­լի­գատ կոպ­րո­ֆա­գեր կա­րող են ախ­տածին միկ­րոֆ­լո­րան փո­խան­ցել հա­տապ­տուղ­նե­րին: Օբ­լի­գատ և ֆա­կուլ­տա­տիվ հե­մա­տո­ֆա­գե­րը կապ­ված են տա­քա­րյուն­ների հետ, մեծ հնա­րա­վո­րու­թյուն ու­նեն հա­րու­ցիչ­նե­րը փո­խան­ցե­լու ան­մի­ջա­պես կեն­դա­նուց կեն­դա­նուն, կեն­դա­նուց մար­դուն, մար­դուց մար­դուն: 

­ՃԱՆ­ՃԵ­ՐԸ ՈՐ­ՊԵՍ ՄԻ­ԱԶ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱ­ՐՈՒ­ՑԻՉ­ՆԵՐ

­Ճան­ճե­րի մա­կա­բու­ծող թր­թուր­նե­րով վա­րա­կու­մը մար­դու կամ կեն­դա­նինե­րի մարմ­նի տար­բեր մա­սե­րում կոչ­վում են միազ­ներ (ն­կար 43): Ե­թե թևավոր ճան­ճե­րի դե­րը հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խանց­ման գոր­ծում կախ­ված է սնման ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րից, ա­պա դրանց դե­րը, որ­պես միազ­ներ հա­րու­ցող­ներ, պայ­մա­նա­վոր­ված է ճան­ճի բնազ­դով՝ ձվադրման

156 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

վայ­րի ը­նտ­րու­թյամբ, թր­թուր­նե­րի սնման բնույ­թով: Միազ­նե­րը լի­նում են հյուս­ված­քային և խո­ռո­չային: Ճան­ճե­րը կա­րող են լի­նել պա­տա­հա­կան միազնե­րի հա­րու­ցիչ­ներ: Այս միազ­նե­րը ա­ռա­ջա­նում են այն ժա­մա­նակ, ե­րբ մար­դը պա­տա­հա­բար սնն­դի հետ կուլ է տա­լիս ճան­ճե­րի ձվիկ­նե­րը կամ թր­թուր­նե­րը: Մար­դու ա­ղի­նե­րում թր­թուր­նե­րը չեն մարս­վում, սա­կայն չեն կա­րող զար­գանալ: Ո­րոշ ժա­մա­նակ դրանք մնում են ա­ղի­նե­րում և ա­ռա­ջաց­նում ա­ղի­քային՝ խո­ռո­չային միազ­ներ: Պա­տա­հա­կան միազ­ներ հա­րու­ցում են այն ճան­ճե­րը, ո­րոնք ձվադ­րում են տար­բեր վայ­րե­րում, այդ թվում՝ նաև մար­դու սնն­դի վրա: Այս ճան­ճե­րից են սե­նյա­կային, տնային, լե­շային ճան­ճե­րը: ­Ճան­ճե­րի մեջ տար­բե­րում են միազ­նե­րի ի­րա­կան հա­րու­ցիչ­ներ, ո­րոնք լինում են ֆա­կուլ­տա­տիվ և օբ­լի­գատ մա­կա­բույծ­ներ: Բո­լոր դեպ­քե­րում միազնե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են մար­դու կամ կեն­դա­նու մարմ­նի վրա էգ ճան­ճի ձվադ­րե­լու բնազ­դով: Ճան­ճե­րը, ո­րոնք ա­ռա­ջաց­նում են ֆա­կուլ­տա­տիվ միազներ, հիմ­նա­կա­նում զար­գա­նում են տար­բեր նե­խող նյու­թե­րի վրա, հա­ճախ ողնա­շա­րա­վոր­նե­րի դիակ­նե­րին, եր­բեմն ձվադ­րում են մար­դու կամ կեն­դա­նու չպաշտ­պան­ված վեր­քին (սե­նյա­կային, լե­շային): Այս տե­սա­կի ճան­ճերն ըն­դունակ են զար­գա­նա­լու վեր­քե­րի վրա և ա­ռա­ջաց­նե­լու հյուս­ված­քային միազ­ներ: Ֆա­կուլ­տա­տիվ մա­կա­բույծ­նե­րի թր­թուր­նե­րի մեծ մա­սը սնվում է թա­րախով և նեկ­րոզ­ված հյուս­վածք­նե­րով: Եր­բեմն ո­րո­շա­կի տե­սակ­նե­րի թր­թուրներ, օ­րի­նակ՝ կա­նաչ լե­շային ճան­ճը կա­րող է ներ­թա­փան­ցել խոր ոչ նեկ­րոզված հյուս­ված­ներ և սնվել չվ­նաս­ված հյուս­վածք­նե­րով:­ Օբ­լի­գատ մա­կա­բույծ ճան­ճե­րը ձվադ­րում են միայն մարդ­կանց կամ կենդա­նի­նե­րի վրա, և թր­թուր­ներն ըն­դու­նակ են լավ զար­գա­նա­լու միայն հյուսվածք­նե­րում: Օբ­լի­գատ հա­րու­ցիչ­նե­րի միազ­ներ ա­ռա­ջաց­նող թր­թուր­նե­րը ընդու­նակ չեն ներ­թա­փան­ցե­լու չվ­նաս­ված հյուս­ված­քի մեջ, այլ ներ­թա­փան­ցում են լոր­ձա­թա­ղան­թի կամ մաշ­կի վեր­քե­րի քերծ­վածք­նե­րի մի­ջո­ցով: Նրանք ա­ռա­ջաց­նում են մաշ­կային, հյուս­ված­քային և խո­ռո­չային միազ­ներ (Վոլ­ֆարտյան ճանճ): Այլ խմբի օբ­լի­գատ մա­կա­բույծ­ներ հա­րու­ցող թր­թուր­ներն ըն­դունակ են խախ­տե­լու չվ­նաս­ված մաշ­կի ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը: Այս­պի­սով, թե՛ սրանք, թե՛ այլ տե­սակ­ներ ըն­դու­նակ են սնվե­լու ի­նչ­պես նեկ­րոզ­ված, այն­պես էլ չվ­նաս­ված հյուս­վածք­նե­րով: ­ Օբ­լի­գատ միազ­ներ հա­րու­ցող ճան­ճե­րը թևա­վոր փու­լում ա­ֆա­գեր են կամ նեկ­տա­րո­ֆա­գեր, ի­սկ ֆա­կուլ­տա­տիվ միազ­ներ հա­րու­ցող ճան­ճե­րը ֆա­կուլտա­տիվ կոպ­րո­ֆա­գեր և պո­լի­ֆա­գեր են: Այս­պես, վեր­ջին խմբին պատ­կա­նող ճան­ճե­րը կա­րող են ու­նե­նալ եր­կա­կի՝ ի­նչ­պես հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչնե­րի փո­խանց­ման, այն­պես էլ միազ­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման դեր:

­Ճան­ճե | 157

­ՃԱՆ­ՃԵ­ՐԻ ԿԱ­ՊԸ ՄԱՐ­ԴՈՒ ՀԵՏ

Ճան­ճե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը ո­րոշ­վում է ոչ միայն հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­ներ փո­խան­ցե­լու ըն­դու­նա­կու­թյամբ, կար­ևոր նշա­նակու­թյուն ու­նեն նաև տվյալ տե­սա­կի ճան­ճի և մար­դու միջև կա­պը և բնույ­թը: Սի­նանտ­րոպ ճան­ճե­րը մար­դու հետ կա­պի բնույ­թով բա­ժան­վում են 3 խմբի՝ 1. Ան­մի­ջա­պես կապ­ված են մար­դու և նրա սնն­դի հետ: Այս խմբի մեջ են մտ­նում այն ճան­ճե­րը, ո­րոնց թևա­վոր ձևե­րը (ո­րոշ տե­սակ­ներ՝ նաև թր­թու­րային) ապ­րում են մար­դու հաշ­վին: Թևա­վոր փու­լում հար­ձակվում են ան­մի­ջա­պես մար­դու վրա, որ­պես­զի սնվեն նրա քր­տին­քով և լոր­ձա­թա­ղան­թի ար­տա­զա­տու­կով: Կա­րող են սնվել նաև մար­դու սնն­դով կամ սնն­դի մնա­ցորդ­նե­րով: Այս խմբի ճան­ճե­րի թր­թուր­նե­րի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում մար­դու ար­տա­թո­րան­քի կամ խո­հանո­ցային մնա­ցորդ­նե­րի վրա: Սրանց գո­յու­թյան հա­մար պար­տա­դիր չէ կեն­դա­նի­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, կա­րող են գտն­վել այն բնա­կա­վայրում, որ­տեղ բա­ցա­կա­յում են ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րը, ի­նչ­պես, օ­րինակ, մեծ քա­ղաք­նե­րում: 2. ­Կապ­ված է մար­դու հետ ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի մի­ջո­ցով: Այս ճանճե­րը հա­մար­վում են բնա­կա­վայ­րի հա­ճա­խա­կի բնա­կիչ­ներ, որ­տեղ գո­յու­թյուն ու­նեն ըն­տա­նի կեն­դա­նի­ներ: Այս ճան­ճե­րի թևա­վոր ձևե­րը սնվում են ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի լոր­ձա­թա­ղան­թի ար­տա­զա­տու­կով, թր­թուր­նե­րի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում ար­տա­թո­րան­քի կամ գոմաղ­բի վրա: Այս խմբին են պատ­կա­նում նաև այն ճան­ճե­րը, ո­րոնք ա­ռա­ջաց­նում են օբ­լի­գատ միազ­ներ: 3. Այս խմբի ճան­ճե­րը մար­դու հետ կապ­ված են բնա­կա­վայ­րի մի­ջո­ցով, ան­մի­ջա­կան կապ չու­նեն ո­՛չ մար­դու, ո­՛չ ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի հետ, շի­նու­թյունն օգ­տա­գոր­ծում են որ­պես թաքս­տոց ան­բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու հա­մար: Ը­ստ մար­դու հետ կապ­վա­ծու­թյան աս­տի­ճա­նի՝ սի­նանտ­րոպ ճան­ճե­րը կարե­լի է բա­ժա­նել 3 տե­սա­կի. 1. Բ­նա­կա­վայ­րի մշ­տա­կան բնա­կիչ­ներ, ո­րոնք խիստ կապ­ված են մարդու և նրա բնա­կա­վայ­րի հետ, մար­դու բնա­կա­վայ­րից հե­ռու չեն հան­դի­պում:­ 2. Ան­ցու­մային տե­սակ­ներ, ո­րոնք հա­մար­վում են քա­ղա­քի և գյու­ղի մշտա­կան բնա­կիչ­ներ, չնա­յած կա­րող են գո­յատ­ևել նաև բնա­կա­վայրից դուրս: 3. ­Դաշ­տային կամ ա­րո­տա­վայ­րային տե­սակ­ներ, ո­րոնք կապ­ված են ա­րո­տա­վայ­րե­րում գտն­վող տնային կեն­դա­նի­նե­րի հետ: Այս ճան­ճերից մի խում­բը սնվե­լու հա­մար հար­ձակ­վում է կեն­դա­նի­նե­րի վրա,

158 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

ձվադրման վայ­րը ար­տա­թո­րանքն է: Մյուս խմբին պատ­կա­նող ճանճե­րը հա­րու­ցում են օբ­լի­գատ միազ­ներ, հար­ձակ­վում են կեն­դա­նի­ների վրա միայն է­գե­րը՝ ձվադ­րե­լու կամ թր­թուր­ներ ար­տա­զա­տե­լու համար: Ա­րո­տա­վայ­րային ճան­ճե­րը կա­րող են հար­ձակ­վել նաև մար­դու վրա բնու­թյան մեջ կամ ա­րո­տա­վայ­րում: Ճան­ճե­րի ա­րո­տա­վայ­րային և ան­ցու­մային ձևե­րի մեջ տար­բե­րում են էկզո­ֆիլ և էն­դո­ֆիլ տե­սակ­ներ: Ճան­ճե­րի էն­դո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը թևա­վոր փու­լում կյան­քի մեծ մասն ան­ցկաց­նում են մարդ­կանց բնա­կա­վայ­րում և գո­մե­րում, որտեղ նրանք սնվում են և թաքն­վում ե­ղա­նա­կի ան­բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րից: Ճան­ճե­րի այն տե­սակ­նե­րը, ո­րոնք հան­դի­պում են բնա­կա­վայ­րում, սա­կայն չեն ներ­թա­փան­ցում բնա­կա­վայր կամ ներ­թա­փան­ցում են պա­տա­հա­կան, կոչ­վում են էկ­զո­ֆիլ: Ճան­ճե­րի էկ­զո­ֆիլ կամ էն­դո­ֆիլ կեն­սա­կերպն ար­տա­ցո­լում է հարու­ցի­չի փո­խանց­ման բնույ­թը: Էն­դո­ֆիլ ճան­ճե­րը կա­րող են հա­րու­ցիչ­նե­րը փո­խան­ցել շի­նու­թյու­նից շի­նու­թյուն: Էկ­զո­ֆիլ տե­սակ­նե­րը հա­րու­ցիչ­նե­րը փոխան­ցում են բաց տա­րածք­նե­րում: Կախ­ված ճան­ճե­րի կեն­սա­կեր­պից՝ ո­րոշվում են նրանց դեմ պայ­քա­րի մե­թոդ­նե­րը:

| 159

Մ­ԺԵՂ­ՆԵՐ

(ՏԼԽՍԼԼԼՕAԷ)

Մ­ժեղ­նե­րը ե­րկթ­ևա­նի, մանր (2-6 մմ եր­կա­րու­թյամբ), կարճ բե­ղիկ­նե­րով և կարճ ոտ­քե­րով ա­րյու­նա­ծուծ մի­ջատ­ներ են (ն­կար 44):

Մ­ԺԵՂ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

Մ­ժեղ­նե­րի մար­մի­նը կազմ­ված է 3 հատ­վա­ծից (­գլուխ, կուրծք, փո­րիկ): Մժեղ­ նե­ րի գլու­ խը կլոր է՝ թեք­ ված կրծ­ քի տակ: Մժեղ­ նե­ րի աչ­ քե­ րը մեծ են և ու­նեն բարդ կազ­մու­թյուն: Է­գե­րի աչ­քե­րը ֆա­սե­տային են և կազմ­ված են միան­ման պար­զա­գույն տե­սո­ղա­կան միա­վոր­նե­րից՝ օմ­մա­տիդ­նե­րից: Ա­րու­ների աչ­քե­րը նույն­պես ֆա­սե­տային են, սա­կայն կազմ­ված են վեր­ևի հատ­վա­ծում մեծ, ի­սկ ներք­ևի հատ­վա­ծում՝ մանր տե­սո­ղա­կան միա­վոր­ներ­րից: Բե­ղիկ­նե­րը կարճ են, կազմ­ված են 9-11 հատ­վա­ծից: Շո­շա­փուկ­նե­րը կազմ­ված են 4 հատվա­ծից, ա­րու­նե­րի բե­ղիկ­նե­րը ա­վե­լի եր­կար են: Շո­շա­փուկ­նե­րը հո­տա­ռու­թյան և շո­շա­փե­լի­քի դեր են կա­տա­րում: Կն­ճի­թը կարճ է՝ ծա­կող-ծ­ծող տի­պի: Վերին շրթուն­քը և ծնոտ­նե­րը (ման­դի­բուլ­նե­րը) ծա­ռա­յում են մաշ­կը ծա­կե­լու համար, ա­րյու­նածծ­ման ժա­մա­նակ կն­ճի­թը ամ­բող­ջու­թյամբ մխրճ­վում է մաշ­կի մեջ, բա­ցի ստո­րին շրթուն­քից: Ա­րյու­նը մղ­վում է ըմ­պան, ո­րը կազմ­ված է վերին շրթուն­քից և են­թակ­լա­նից: Թու­քը մղ­վում է վեր­քի մեջ են­թակ­լա­նի մի­ջոցով: Ա­րյու­նը կլա­նե­լու ժա­մա­նակ այն ան­ցնում է դե­պի մի­ջին ա­ղիք, ստո­րին շրթուն­քի մի­ջո­ցով՝ խար­ճիկ: Ա­րյու­նա­ծուծ է­գե­րի ծնոտ­նե­րը կրում են ա­տամիկ­ներ, ի­սկ ա­րու­ներն ու­նեն միայն մազմ­զու­կան­ման խո­զան­ներ: ­Կուրծ­քը մեջ­քային հատ­վա­ծում՝ հատ­կա­պես է­գե­րի, ու­ռու­ցիկ է, ո­րը պատված է մազմ­զուկ­նե­րով և հա­ճախ ոս­կե­գույն կե­տիկ­նե­րով, կազմ­ված է 3 հատվա­ծից՝ ա­ռաջ­նային, մի­ջին և հե­տին: Միջ­նա­կուրծ­քը ա­մե­նա­մեծն է, ո­րի վրա գտն­վում են շն­չա­ռա­կան ան­ցքե­րը: Թ­ևե­րը լայն են, օ­վա­լաձև և թա­փան­ցիկ: Ոտ­քե­րը կարճ են և հաստ: Թա­թիկը՝ 5 հատ­վա­ծա­նի, կրում է մի քա­նի ճանկ: Փո­րի­կը կազմ­ված է լավ տե­սա­նե­լի 11 հատ­վա­ծից: Է­գե­րի 8-11 հատ­վածնե­րը, ի­սկ ա­րու­նե­րի 9-11 հատ­ված­նե­րը ձևա­վո­րում են սե­ռա­կան հա­մա­կար­գի ար­տա­քին մա­սը՝ տեր­մի­նա­լը:

160 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ ­փո­խան­ցող­ներ

Մ­ԺԵՂ­ՆԵ­ՐԻ ԶԱՐ­ԳԱ­ՑՈՒ­ՄԸ

Մ­ժեղ­ներն ի­րենց զար­գաց­ման ըն­թաց­քում ան­ցնում են հետ­ևյալ փու­լե­րը՝ ձու, I-VII հա­սա­կի թր­թուր, հարս­նյակ և թևա­վոր ձև (ն­կար 45): Մ­ժեղ­նե­րի ձվիկ­նե­րը կլո­րա­վուն են: Նոր դրված ձվիկ­նե­րը սպի­տա­կավուն են, աս­տի­ճա­նա­բար մգա­նում են և ստա­նում շա­գա­նա­կա­գույն կամ սև գու­նա­վո­րում: Ձվի­կի չա­փե­րը տա­տան­վում ե­ն՝ 0,10-0,13 մմ-ի սահ­ման­նե­րում, ի­սկ լայ­նու­թյու­նը՝ 0,5-0,6 մմ-ի սահ­ման­նե­րում: Ձվադ­րու­մը տե­ղի է ու­նե­նում կույ­տե­րով մի­մյանց սոսնձ­ված կամ մե­կա­կան: Մժեղ­նե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը ձվադ­րում է խմբա­կային, միա­ժա­մա­նակ կա­րող է ձվադ­րել մի քա­նի էգ միասնա­կան նույն վայ­րում՝ ձվիկ­նե­րը ան­կա­նոն մի քա­նի շեր­տով սոսնձե­լով միմյանց (սար­դոս­տայն): Մժեղ­նե­րի թր­թու­րը որ­դան­ման է՝ կազմ­ված 11 հատ­վածից: Գլու­խը հս­տակ տար­բեր­վում է, եր­կա­րաձգ­ված է և ա­վե­լի նեղ մարմ­նի մյուս հատ­ված­նե­րից: Գլ­խի վրա գտն­վում են բե­րա­նը, լավ զար­գա­ցած բե­ղիկնե­րը, ծնոտ­նե­րը, ո­րոնք ծա­ռա­յում են սնուն­դը որ­սա­լու հա­մար: Գու­նա­վո­րու­մը մուգ շա­գա­նա­կա­գույ­նից մինչև սպի­տակ, եր­բեմն կա­նա­չա­վուն: Գլու­խը մարմնից ա­վե­լի մուգ գու­նա­վո­րում ու­նի: Բե­րա­նային ա­պա­րա­տը ի­նք­նա­տիպ է: Վերին շրթուն­քի կո­ղային ե­լուն­նե­րը շատ տե­սակ­նե­րի հա­մար ֆիլտ­րող ա­պարա­տի (հով­հար) դեր են կա­տա­րում: Ծնոտ­նե­րը և կլա­նը հով­հա­րի ֆիլտ­րած մնա­ցորդ­նե­րը տե­ղա­փո­խում են կո­կորդ: Gymonopaidiae ըն­տա­նի­քի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը հով­հար չու­նեն: Կե­րա­կու­րը հա­վա­քե­լու և ֆիլտ­րե­լու հա­մար ծա­ռա­յում են խո­զան­նե­րը, ո­րոնք տե­ղա­կայված են ծնոտ­նե­րի ա­ռջ­ևի մա­սում: Թր­թուր­նե­րի կրծ­քային հատ­վա­ծում տե­ղա­կայ­ված է ե­րկ­հատ­վա­ծանի ո­տիկ: Ո­տի­կը օ­ղա­կով է, ո­րի ծայ­րին կան կե­ռիկ­ներ: Ո­տի­կի օգ­նու­թյամբ թրթու­րը տե­ղա­շարժ­վում է: Թր­թու­րի մարմ­նի վեր­ջին հատ­վա­ծում հզոր ամրա­ցող ա­պա­րատ կա, ո­րը կազմ­ված է խի­տի­նային շրջա­նա­կից և կե­ռի­կա­վոր օ­ղա­կից: Այս օր­գա­նի շնոր­հիվ թր­թու­րը կպչում է սուբստ­րա­տին և մնում է ամրա­ցած ան­գամ ջրի ու­ժեղ հոս­քի ժա­մա­նակ: Թր­թու­րի ա­նալ ան­ցքը գտն­վում է մարմ­նի վեր­ջին հատ­վա­ծի մեջ­քային մա­սում: ­Վեր­ջին հա­սա­կի թր­թուր­նե­րի կու­տի­կու­լայի ներ­սում ար­դեն սկ­սում են ձևա­վոր­վել ո­տիկ­նե­րը, թևիկ­նե­րը և հարս­նյա­կի շն­չա­ռա­կան թե­լիկ­նե­րը (խո­ղո­վակ­ներ): Հարս­նյա­կը գտն­վում է կո­կո­նի մեջ, ո­րը ա­մուր ամ­րա­ցած է սուբստ­րա­տին: Կո­կո­նի ա­ռջ­ևի մա­սը բաց է, այդ հատ­վա­ծում գտն­վում են հարս­նյա­կի շն­չա­ռական թե­լիկ­նե­րը (խո­ղո­վակ­ներ): Կապ­ված մժե­ղի տե­սա­կից՝ հարս­նյա­կի կո­կո­նի ձևը տար­բեր է: Հա­սա­րակ ձև ու­նե­ցող հարս­նյա­կի կո­կոն ու­նեն հիմ­նա­կա­նում Հա­յաս­տա­նում հան­դի­պող տե­սակ­նե­րը. դա ու­նի հու­ղա­կի տեսք: Հան­դի­պում են նաև օ­ձիք ու­նե­ցող կո­կոն­ներ, ո­րոշ­նե­րի դեպ­քում այդ օ­ձիք­նե­րը եր­կար են,

Մ­ժեղ­ներ | 161

և կո­կո­նը նման­վում է եր­կա­րա­ճիտ կո­շի­կի: Ո­րոշ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում կո­կոննե­րը եղ­ջ յու­րան­ման ե­լուն ու­նեն եր­կու կո­ղե­րից: Մժեղ­նե­րի հարս­նյա­կը ա­վե­լի փոքր է թր­թու­րից: Հարս­նյա­կի մեջ­քային հատ­վա­ծից դուրս են գա­լիս շն­չա­ռա­կան թե­լիկ­նե­րը: Այդ թե­լիկ­նե­րի քա­նա­կը տա­տան­վում է 4-80-ի սահ­ման­նե­րում: Բա­ցի Wilhelmia ցե­ղի մժեղ­նե­րից, բո­լոր մյուս մժեղ­նե­րի շն­չա­ռա­կան թե­լիկ­նե­րը եր­կար խո­ղո­վա­կի տեսք ու­նեն, ո­րոնք դուրս են գա­լիս մեկ կե­տից և ո­ւղղ­ված են մի կողմ: Wilhelmia ցե­ղի մժեղ­նե­րի շն­չա­ռա­կան թե­լիկ­նե­րը կազմ­ված են հաստ խո­ղո­վակ­նե­րից, ո­րոնց վրա կան նույն­պի­սի՝ ա­վե­լի մանր խո­ղո­վակ­ներ:

Մ­ԺԵՂ­ՆԵ­ՐԻ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­ԱՆ

Մ­ժեղ­նե­րը ձվադ­րում են ա­րա­գա­հոս գե­տե­րի ջրե­րում՝ քա­րե­րի, տերև­նե­րի և այլ փայ­տյա կտոր­նե­րի վրա: Ո­րոշ տե­սակ­նե­րի է­գեր ձվիկ­նե­րը ար­տա­զատե­լու հա­մար սուզ­վում են ջրի տակ, ի­սկ կան տե­սակ­ներ, ո­րոնք ձվիկ­նե­րը նե­տում են ջրի մեջ, և դրանք ան­մի­ջա­պես սուզ­վում են ջրի տակ: Կան տե­սակներ, ո­րոնք ձվադ­րում են խմբե­րով, ձվիկ­նե­րի թի­վը եր­բեմն հաս­նում է մի­լի­ոնի, դրանք մի­մյանց սոսնձ­ված՝ կա­րող են գրա­վել սուբստ­րա­տի գրե­թե տասնյակ մետ­րեր: Ձվիկ­նե­րը մնում են ամ­րա­ցած սուբստ­րա­տին մինչև թրթուր­ների դուրս գա­լը կամ պոկ­վում են սուբստ­րա­տից և սուզ­վում ջրի տակ: Ջ­րի չո­րաց­ման կամ սա­ռեց­ման դեպ­քում ձվիկ­նե­րը կորց­նում են ի­րենց կեն­սու­նա­կու­թյու­նը: Ձվիկ­նե­րի զար­գա­ցու­մը տևում է 4-15 օ­ր՝ կախ­ված շրջակա մի­ջա­վայ­րի ջեր­մաս­տի­ճա­նից: Ձմե­ռե­լու դեպ­քում թր­թուր­նե­րի ի հայտ գա­լը կա­րող է եր­կա­րաձգ­վել 8-10 ամ­սով: Շատ տե­սակ­նե­րի ձմե­ռու­մը դիապաու­զայով է. դիա­պաու­զա ան­ցնող ձվիկ­նե­րը պահ­պան­վում են ջրի ստո­րին հատ­վա­ծում: Մժեղ­նե­րի թր­թուր­նե­րը սուբստ­րա­տին կի­սաամ­րա­ցած են: Մժեղ­նե­րի համար սուբստ­րատ կա­րող են ծա­ռայել ջրային բույ­սե­րի տերև­նե­րը, այլ տերևներ, ո­րոնք ըն­կել են ծա­ռե­րից, և այլ մե­տա­ղա­կան ի­րեր, ո­րոնք պատ­ված չեն պե­րի­ֆի­տո­նով: Մժեղ­նե­րի շատ տե­սակ­նե­րի թր­թուր­ներ սնվում են ջու­րը ֆիլտ­րե­լու մի­ջո­ցով: Ամ­րա­նա­լով սուբստ­րա­տին՝ թր­թու­րը բա­ցում է ֆիլտ­րող ա­պա­րա­տը (հով­հա­րը) ջրի հոս­քին հա­կա­ռակ, և բո­լոր մանր կեն­դա­նի­նե­րը, բույ­սե­րը ան­ցնում են դե­պի թր­թու­րի բե­րա­նային ա­պա­րատ: Թր­թուր­նե­րը տե­ղա­շարժ­վում են 3 ե­ղա­նա­կով. 1. Տե­ղա­շարժ­վում են բա­դան­ման՝ կառ­չե­լով սուբստ­րա­տին հե­տին հատ­վա­ծով կամ ո­տի­կով:

2. ­Կախ­վում են սար­դոս­տայ­նից (եր­կա­րու­թյու­նը կա­րող է գե­րա­զան­ցել 1 մետ­րը) և կա­րող են ամ­րա­նալ այլ տե­ղում: 3. Կա­րող են ան­ջատ­վել սուբստ­րա­տից՝ բաց թող­նե­լով սար­դոս­տայ­նը, և լո­ղալ ջրի հոս­քին հա­մըն­թաց: Թր­թուր­նե­րի միգ­րա­ցիան կախ­ված է մժե­ղի տե­սա­կից, ի­նչ­պես նաև արտա­քին մի­ջա­վայ­րի ազ­դե­ցու­թյու­նից. որ­քան ա­րագ է ջրի հոս­քը և բու­սա­կանու­թյու­նը՝ քիչ, այդ­քան թր­թուր­նե­րը կա­րող են ա­վե­լի ա­րագ և հե­ռու լո­ղալ: Թր­թուր­նե­րը զար­գա­նում են 15-20 օ­րում 20"C-ից ոչ պա­կաս ջեր­մաս­տիճա­նի դեպ­քում: Ձմե­ռե­լու դեպ­քում դրանց զար­գաց­ման ժամ­կետ­նե­րը եր­կարաձգ­վում են մի քա­նի ա­միս: Մժ­ղուկ­նե­րի թր­թուր­նե­րը հարս­նյա­կա­վոր­վում են այն նույն վայ­րում, որ­տեղ թր­թուր­նե­րը ապ­րում ե­ն՝ սուբստ­րա­տի վրա ը­նտրե­լով ջրի հոս­քից պաշտ­պա­նող ա­վե­լի փակ տե­ղանք (քա­րե­րի և տերև­նե­րի ստո­րին հատ­ված­ներ): Ո­րոշ տե­սակ­ներ հարս­նյա­կա­վոր­վե­լիս խմբեր են կազմում և տե­ղա­վոր­վում են մի­մյանց մոտ: Հարս­նյա­կի զար­գա­ցու­մը սո­վո­րա­բար տևում է 3-10 օր, ան­բա­րեն­պաստ ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նի դե­պում զար­գաց­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը եր­կա­րաձգ­վում է: ­Հարս­նյա­կից նոր դուրս ե­կած հա­սուն ձևը շրջա­պատ­ված է օ­դի պղպջակով, այն մժե­ղին բարձ­րաց­նում է ջրի մա­կե­րես, և մժե­ղը ան­մի­ջապես թռչում է: Հա­սուն ձևի մժեղ­նե­րի է­գե­րի և ա­րու­նե­րի հա­մար հիմ­նա­կան կե­րա­կուր է ծա­ղիկ­նե­րի և ծա­ռե­րի հյու­թը: Շատ տե­սակ­նե­րի է­գեր ձվիկ­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար սնվում են նաև ա­րյու­նով, կան տե­սակ­ներ, ո­րոնք հա­մար­վում են օբ­լիգատ ձևեր: Դրանց ձվիկ­նե­րը չեն կա­րող զար­գա­նալ ա­ռանց ա­րյու­նածծ­ման: Մժեղ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում սնվում են կաթ­նա­սուն­նե­րի և մար­դու ա­րյամբ, սակայն կան տե­սակ­ներ, ո­րոնք սնվում են թռչուն­նե­րի և կաթ­նա­սուն­նե­րի ա­րյամբ: Մժեղ­նե­րի որ­սի ձևը և բնույ­թը կախ­ված են տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նից և ե­ղա­նա­կային պայ­ման­նե­րից, դրանք կա­րող են ո­րս փնտ­րե­լու հա­մար ակտիվ հար­ձակ­վել և թռչել ձվադրման վայ­րից բա­վա­կան հե­ռու: Մժեղ­նե­րը հարձակ­վում են հիմ­նա­կա­նում 15-20"C ջեր­մաս­տի­ճա­նի դեպ­քում:­ Ո­րոշ տե­սակ­նե­րի բնո­րոշ է ավ­տո­գեն զար­գա­ցու­մը: Ա­ռա­ջին ձվադ­րու­մը տե­ղի է ու­նե­նում ա­ռանց ա­րյու­նածծ­ման, ի­սկ ա­րյու­նած­ծու­մը ան­հրա­ժեշտ է ե­րկ­րորդ ան­գամ ձվիկ­նե­րի զար­գաց­ման և ձվադրման հա­մար: ԷսՏ/ոս//սո Տհ6vյakօv/ և ՔrօՏ/ոս//սո a/ք6Տէr6 տե­սակ­նե­րը չեն սնվում ա­րյու­նով, այս տեսակ­նե­րը ձվադ­րում են մեկ ան­գամ ա­ռանց ա­րյու­նածծ­ման: Տար­վա ըն­թացքում մժեղ­նե­րը տա­լիս են 1-ից 3 սե­րունդ: Դրանց թի­վը կախ­ված է մժե­ղի տե­սա­կից, ձվադրման վայ­րի հիդ­րո­լո­գիա­կան և ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­մաննե­րից: Ձմե­ռում են մժեղ­նե­րի ձվիկ­նե­րը և թր­թուր­նե­րը: Կախ­ված ջրի ջեր­մաստի­ճա­նից՝ յու­րա­քան­չ յուր տե­սա­կի հա­մար բնո­րոշ է թռիչ­քի ո­րո­շա­կի ժա­մանա­կա­հատ­ված: Ա­րու­նե­րի թռիչ­քը ա­վե­լի շուտ է տե­ղի ու­նե­նում, քան է­գե­րի­նը:

Մ­ժեղ­ներ | 163

Մ­ԺԵՂ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՆ­ՐԱՅԻՆ Ա­ՌՈՂ­ՋԱ­ՊԱ­ՀԱ­ԿԱՆ

ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

Մ­ժեղ­նե­րը հա­մար­վում են ակ­տիվ հար­ձակ­վող ա­րյու­նա­ծուծ­ներ և բազմա­թիվ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցող­ներ: Դրանք միա­ժամա­նակ կա­րող են հար­ձակ­վել հա­զար­նե­րով, ար­դյուն­քում մար­դը ա­րյուն է կորց­նում, և նրա օր­գա­նիզմ է ներ­թա­փան­ցում մժե­ղի թու­քը, ո­րն ու­նի թունա­վոր հատ­կու­թյուն: Մար­դու մեջ սկսվում են տե­ղային ռեակ­ցիա­ներ՝ մաշ­կի վնաս­ված հատ­ված­նե­րում ա­ռա­ջա­նում են այ­տուց­ներ, խախտ­վում է ը­նդ­հանուր ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կը: Բա­ցի այդ, մժեղ­նե­րը մտ­նում են մար­դու աչ­քե­րը, ա­կանջ­նե­րը և բե­րա­նը: Մժեղ­նե­րի հար­ձակ­ման ժա­մա­նակ մար­դը սկ­սում է կորց­նել հա­վա­սա­րակշ­ռու­թյու­նը և շար­ժում­նե­րի հս­տա­կու­թյու­նը: Մ­ժեղ­նե­րը հա­մար­վում են Onchocerca ցե­ղի ֆի­լա­րիա­նե­րի մաս­նա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներ: Մար­դիկ վա­րակ­վում են Աֆ­րի­կա­յում և Կենտ­րո­նա­կան Ա­մե­րիկայի ե­րկր­նե­րում: Փորձ­նա­կան ե­ղա­նա­կով ա­պա­ցուց­ված է, որ մժեղ­նե­րը համար­վում են մե­խա­նի­կա­կան փո­խան­ցող­ներ, դրանք կա­րող են փո­խան­ցել տուլա­րե­միա և սի­բի­րյան խոց: Հի­շա­տա­կում­ներ կան, որ մժեղ­նե­րը հա­մար­վում են խլ­նախ­տի, ժան­տախ­տի և այլ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­ներ:

ՄԺ­ՂՈՒԿ­ՆԵՐ

(ՇԷՔATՕՔՕՕՕԱԼՕAԷ)

Մժ­ղուկ­նե­րը ե­րկթ­ևա­նի­նե­րի կար­գին և մի­ջատ­նե­րի դա­սին պատ­կա­նող շատ փոք­րիկ (1-2,5 մմ եր­կա­րու­թյամբ) մի­ջատ­ներ են (ն­կար 46): Մժ­ղուկ­նե­րի ըն­տա­նի­քը նե­րա­ռում է մոտ 20 ցեղ: Ա­րյու­նա­ծուծ են միայն 5 ցեղը, ո­րոն­ցից լայն տա­րա­ծում ու­նեն Culicoides, Leptoconops, Forcipomyia ցե­ղե­րը: Leptoconops ցե­ղի բո­լոր տե­սակ­ներն ա­րյու­նա­ծուծ են, Culicoides ցե­ղի մեծա­մաս­նու­թյունն է հա­մար­վում ա­րյու­նա­ծուծ, Forcipomyia ցե­ղի միայն 10 տեսակն է ա­րյու­նա­ծուծ: Leptoconops ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րը տա­րած­ված են ար­ևադար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային կլի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րում:­ Այս ցե­ղի տե­սակ­նե­րը տա­րած­ված են Մի­ջին Ա­սիա­յում և Ա­նդրկով­կա­սում: Այս ցե­ղի տե­սակ­նե­րից Լ6քէօՇօոօքՏ Եօr6a//Տ-ը հայտ­նա­բեր­վել է Մոսկ­վայի տա­րած­քում: Culicoides ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րը տա­րած­ված են հիմ­նա­կա­նում լեռ­նային շրջաննե­րում. այդ­պի­սի տա­րա­ծաշրջան­նե­րում մար­դու վրա 5 րո­պե­ում հար­ձակ­վում է 10000 մժ­ղուկ (Կ­րաս­նո­յարս­կի և Ու­սու­րիյս­կի տա­րա­ծաշրջան):­ Ա­րյու­նա­ծուծ մժ­ղուկ­նե­րի Forcipomyia ցե­ղը շատ քիչ է հե­տա­զոտ­ված:

164 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

ՄԺ­ՂՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ԱՐ­ՏԱ­ՔԻՆ ԵՎ ՆԵՐ­ՔԻՆ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

Մժ­ղուկ­նե­րը ու­նեն մեծ ե­րի­կա­մաձև աչ­քեր, եր­կար բե­ղիկ­ներ, ո­րոնք կազմված են 13-15 հատ­վա­ծից: Ա­րու­նե­րի բե­ղիկ­նե­րը մազմ­զու­կա­վոր են: Բե­րանային ա­պա­րա­տը կազմ­ված է ստո­րին շրթուն­քից, 2 զույգ ծնո­տից, են­թակ­լանից և վե­րին շրթուն­քից: Ստո­րին ծնո­տը կրում է շո­շա­փուկ­ներ, ո­րոնք կազմված են 4-5 հատ­վա­ծից, եր­րորդ հատ­վա­ծը կրում է զգա­յուն օր­գան: Մժ­ղուկ­նե­րի հա­մար բնո­րոշ են թևե­րի ա­ռջ­ևի հատ­վա­ծում գտն­վող մեկ կամ եր­կու ճա­ռա­գայ­թան­ման բջիջ­նե­րը: Culicoides ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րի թևե­րը հիմ­նա­կա­նում պու­տա­վոր են, ի­սկ Leptoconops և Forcipomyia ցե­ղե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի­նը՝ միշտ թա­փան­ցիկ: Culicoides, Leptoconops, Forcipomyia ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րի ձվիկ­նե­րը եր­կար և բա­րակ օ­վա­լի տեսք ու­նեն: Leptoconops ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րի ձվիկ­նե­րը հարթ են, ի­սկ Culicoides և Forcipomyia մժ­ղուկ­նե­րի ձվիկ­նե­րը պատ­ված են հա­զիվ տե­սա­նե­լի ե­լուստ­նե­րով: Culicoides և Leptoconops մժ­ղուկ­նե­րի թր­թուր­նե­րը որ­դան­ման են, դրանց մար­մի­նը զուրկ է հա­վել­ված­նե­րից: Forcipomyia-ի տ կրծ­քային հատ­վա­ծում կան կեղծ ո­տիկ­ներ՝ զին­ված կե­ռիկ­նե­րով: Forcipomyia ցե­ղի թր­թուր­նե­րի ա­վելի հզոր կե­ռիկ­նե­րը գտն­վում են ա­նալ հատ­վա­ծում: Culicoides ցե­ղի մժ­ղուկնե­րի թր­թուր­նե­րին բնո­րոշ են օ­ձան­ման շար­ժում­նե­րը, ի­սկ Forcipomyia ցե­ղի թրթուր­նե­րը սո­ղում ե­ն՝ հր­վե­լով սուբստ­րա­տից կրծ­քային հատ­վա­ծում գտնվող կեղծ ո­տիկ­նե­րի և ա­նալ հատ­վա­ծի կե­ռիկ­նե­րի մի­ջո­ցով: Culicoides, Leptoconops, Forcipomyia ցե­ղե­րի մժ­ղուկ­նե­րի հարս­նյակ­նե­րը թր­թուր­նե­րի հետ հա­մե­մա­տած մոր­ֆո­լո­գիա­պես ա­վե­լի նման են մի­մյանց: Culicoides և Leptoconops ցե­ղե­րի հարս­նյակ­նե­րը կա­րող են տե­ղա­շարժ­վել՝ հրվելով սուբստ­րա­տից փո­րային հատ­ված­նե­րի օգ­նու­թյամբ: Forcipomyia ցե­ղի հարս­նյակ­նե­րը շար­ժուն չեն, դրանք ամ­րա­նում են սուբստ­րա­տին 4-րդ հա­սակի թր­թու­րի մաշ­կի օգ­նու­թյամբ:

ՄԺ­ՂՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱ­ՆՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ ԵՎ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­ԱՆ

Culicoides ցե­ղի մժ­ղուկ­նե­րը ձվադ­րում են գե­տե­րի, լճե­րի, ճա­հիճ­նե­րի կանգ­նած կամ դան­դաղ հո­սող սա­կա­վա­ջուր հատ­ված­նե­րում: Leptoconops ցե­ղի թր­թուր­նե­րը և հարս­նյակ­նե­րը գտն­վում են գե­տե­րի և լճե­րի ա­փե­րին: Forcipomyia ցե­ղի թր­թուր­նե­րը և հարս­նյակ­նե­րը գտն­վում են մա­մուռ­նե­րի, խոնավ տերև­նե­րի վրա: Բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րում մժ­ղու­կի ձվի զար­գա­ցու­մը տևում է 3-6 օր: Մժ­ղու­կի թր­թուրն ու­նի զար­գաց­ման 4 փուլ: Զար­գա­ցու­մը,

­Քո­ռուկ­նե | 165

կախ­ված տե­սա­կային պատ­կա­նե­լու­թյու­նից և ջեր­մաս­տի­ճա­նից, տևում է 2-3 շա­բաթ: Թր­թուր­նե­րը շատ շար­ժուն են, սնվում են բակ­տե­րիա­նե­րով և դետրի­տով: Հարս­նյա­կի զար­գա­ցու­մը տևում է 3-7 օր, դրանք գրե­թե ան­շարժ են (ն­կար 47): Հա­սուն ձևե­րը ի հայտ են գա­լիս ապ­րիլ-մայիս ա­միս­նե­րին: Դ­րանք զար­գաց­ման վայ­րից թռչում են 200-1000 մետ­րից ոչ ա­վե­լի: Թռիչքից հե­տո էգ մժ­ղուկ­նե­րը մի քա­նի օր սնվում են բու­սա­կան հյու­թե­րով: Մժ­ղուկ­նե­րի 14 տե­սակ­ներ ավ­տո­գեն են զար­գա­նում, սա­կայն տե­սակ­նե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյան ձվիկ­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ա­րյու­նածծում: Թռիչ­քից մի քա­նի օր ան­ց էգ մժ­ղու­կը սկ­սում է փնտ­րել ո­րս: Շատ տե­սակ­ներ սնվում են միայն ո­րոշ կաթ­նա­սուն­նե­րի ա­րյամբ, ի­սկ կան տե­սակ­ներ, ո­րոնք սնվում են բո­լոր տե­սա­կի կաթ­նա­սուն­նե­րից: Մժ­ղուկ­ներն ու­նեն գո­նոտ­րո­ֆիկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն. դա ձվա­րան­նե­րի հա­սու­նա­ցումն է ա­րյան մարս­մա­նը զու­գա­հեռ: 20-22"C-ի պայ­ման­նե­րում ա­րյան մար­սու­մը տեղի է ու­նե­նում 4-5 օր­վա ըն­թաց­քում: Կախ­ված մժ­ղու­կի տե­սա­կից և չափե­րից, ի­նչ­պես նաև ա­րյան քա­նա­կից՝ ձվիկ­նե­րի քա­նա­կը հաս­նում է 10-20-ից մինչև 150 և ա­վե­լի: Է­գը կա­րող է սնվել ա­րյամբ և ձվադ­րել մի քա­նի ան­գամ:

ՄԺ­ՂՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ԲԺՇ­ԿԱ­ԿԱՆ ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­ եռևս լրիվ պարզ­ված չէ մժ­ղուկ­նե­րի դե­րը հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փոԴ խանց­ ման հար­ ցում: Հաս­ տատ­ ված է միայն, որ դրանք փո­ խան­ ցում են ֆի­լա­րիա­տոզ­ներ: Ուկ­րաի­նա­յում այս մի­ջատ­նե­րից ան­ջա­տել են նեյ­րոտ­րոպ վի­րու­սը, ա­րևմտյան Սի­բի­րում՝ տու­լա­րե­միայի հա­րու­ցի­չը:

­ՔՈ­ՌՈՒԿ­ՆԵՐ

(TA8AԱԼՕAԷ)­

Ա­րյու­նա­ծուծ մյուս մի­ջատ­նե­րի հա­մե­մատ՝ այս մի­ջատ­նե­րը չա­փե­րով ա­վելի մեծ ե­ն՝ 8-25 մմ, շատ հազ­վա­դեպ հան­դի­պում են ա­վե­լի փոքր (6 մմ) կամ ա­վե­լի մեծ (մինչև 30 մմ) չա­փե­րով (ն­կար 48): Քո­ռուկ­ներն ի­րենց ան­վա­նու­մը ստա­ցել են այն պատ­ճա­ռով, որ ա­րյու­նածծ­ման ժա­մա­նակ կորց­նում են զգոնու­թյու­նը, կար­ծես դառ­նում են կույր: Լայ­նո­րեն տա­րած­ված են ան­տա­ռային գո­տում, գե­տե­րի հո­վիտ­նե­րում: Քո­ռուկ­նե­րը հան­դի­պում են նաև Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան մի շարք շրջան­նե­րում:

166 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

­ Ո­ՌՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱ­ՍՈՒՆ ՁԵ­ՎԵ­ՐԻ

Ք

ՆԵՐ­ՔԻՆ ԵՎ ԱՐ­ՏԱ­ՔԻՆ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

­ ար­մի­նը կազմ­ված է 3 մա­սից՝ գլ­խից, կրծ­քից և փո­րի­կից: Գլու­խը մեծ է, Մ ա­ռջ­ևից փք­ված, կրծ­քին հա­վա­սար կամ մի փոքր լայն: Բարդ ֆա­սե­տային աչքե­րը գտն­վում են գլ­խի կո­ղային հատ­վա­ծում, գրա­վում են գրե­թե գլ­խի կե­սը, աչ­քե­րը գե­ղե­ցիկ և վառ գու­նա­վո­րում ու­նեն (շա­գա­նա­կա­գույն, կա­նաչ և այլն): Բե­ղիկ­նե­րը կազմ­ված են 3 հատ­վա­ծից, վեր­ջին՝ 3-րդ հատ­վածն ա­վե­լի երկար է: Բե­ղիկ­նե­րի կց­ման հատ­վա­ծում գտն­վում է ճա­կա­տային ե­ռան­կ յունաձև հատ­ված. է­գե­րի դեպ­քում այն սե­ղա­նաձև է, վեր­ևի հատ­վա­ծը սահ­մանա­փակ­վում է ճա­կա­տային շեր­տով: Սո­վո­րա­բար քո­ռուկ­նե­րի դի­մային մա­սը պատ­ված է խի­տի­նային շեր­տով և մազմ­զուկ­նե­րով, սա­կայն ո­րոշ տե­սակ­ներ (Chrysops, Silvius) ու­նեն լավ զար­գացած ու­ռու­ցիկ հատ­ված­ներ և փայ­լուն խի­տի­նային ծած­կույթ՝ դի­մային կոշ­տուկներ: Գլ­խի ստո­րին հատ­վա­ծում գտն­վում է բե­րա­նային ա­պա­րա­տը, ո­րը փն­ջով կն­ճի­թի տեսք ու­նի: Այն կազմ­ված է լավ զար­գա­ցած սև գու­նա­վո­րում ու­նե­ցող ստո­րին շրթուն­քից, ո­րի մեջ գտն­վում է ա­մուր խի­տի­նային ծա­կող-կտ­րող ա­պարա­տը: Ստո­րին շրթուն­քի վեր­ջին ա­զատ հատ­վա­ծը բա­ժան­վում է 2 լայն շեղ­բի: ­Ծա­կող-կտ­րող ա­պա­րա­տը կազմ­ված է բա­րակ, վա­հա­նաձև շա­գա­նա­կագույն գու­նա­վո­րում ու­նե­ցող 6 թի­թեղ­նե­րից, ո­րը ձևա­վո­րում է ծծող մա­սը, այն կազմ­ված է վա­հա­նաձև վե­րին շրթուն­քից, վե­րին զույգ ծնոտ­նե­րից, զույգ բարակ ստո­րին ծնո­տից և լեզ­վից: Կն­ճիթն ա­ռջ­ևից ծածկ­ված է ե­րկ­հատ­վա­ծա­նի շո­շա­փու­կից, ո­րոնք ամ­րացած են ստո­րին ծնո­տին: Ծա­կող հատ­վա­ծը մաշ­կը ծա­կե­լու և ա­րյուն ծծե­լու հա­մար է: Ա­րու­նե­րի վե­րին ծնոտ­նե­րը կր­ճատ­ված են, ո­րը կապ­ված է դրանց սնման ձևի հետ (սնվում են միայն բու­սա­կան հյու­թե­րով), շո­շա­փուկ­նե­րի վեր­ջին հատվա­ծը ա­վե­լի կարճ է, քան է­գե­րի­նը: ­Կուրծ­քը լայն է և խո­շոր՝ հե­տին մա­սում ե­ռան­կ յու­նաձև մեծ վա­հա­նի­կով: Այն ձևա­վոր­ված է 3 միա­ձուլ­ված հատ­ված­նե­րով (սեգ­մենտ­նե­րով)՝ ա­ռաջնային, մի­ջին և հե­տին: Ա­ռաջ­նային և հե­տին կրծ­քի կող­մե­րում տե­ղա­կայ­ված են ա­մուր ստիգ­մա­նե­րը: Կրծ­քա­վան­դա­կը պատ­ված է (շատ կամ քիչ) խիտ և բա­րակ մա­զե­րով: Մեկ զույգ թևիկ­ներն ամ­րաց­ված են միջ­նակրծ­քի կողմնային հատ­ված­նե­րում: Թևե­րի վրա գտն­վող ջղե­րը բազ­մա­թիվ են: Թ­ևե­րի ստո­րին հատ­վա­ծում գտն­վում են լավ եր­ևա­ցող թևիկ­նե­րը (allula) և թևե­րի տակ գտն­վող զույգ թի­թե­ղիկ­նե­րը: Քո­ռուկ­նե­րի տար­բեր տե­սակ­ների թևերն ու­նեն ան­գույն կամ մուգ ե­րանգ­ներ, կե­տիկ­նե­րով կամ բաց մոխրա­գույն ցան­ցա­վոր պատ­կեր­նե­րով: Թևե­րի հե­տին մա­սում՝ կրծ­քա­վան­դա­կի վրա, տե­ղա­կայ­ված են բզ­զան­նե­րը:

­Քո­ռուկ­նե | 167

Ոտ­քե­րը եր­կար են, մազմ­զու­կա­պատ: Թա­թի­կը կազմ­ված է հինգ հատ­վածից, վեր­ջին հատ­վա­ծի վրա կան զույգ ա­մուր ճան­կեր: Փո­րի­կը լայն է՝ վեր­ևից սեղմ­ված: Կազմ­ված է յոթ կի­սաօ­ղակ­նե­րից. վերին-­տեր­գիտ, ստո­րին-ս­տեր­նիտ: Կի­սաօ­ղակ­նե­րի վեր­ջին հատ­վա­ծում տեղա­կայ­ված են փո­րային ստիգ­մա­նե­րը, ա­մեն հատ­վա­ծում՝ մեկ զույգ: Փո­րի­կը կազմ­ված է 10 հատ­վա­ծից: Փո­րի­կի վեր­ջին հատ­վա­ծը, ո­րի միջո­ցով մի­մյան­ցից տար­բեր­վում են է­գերն ու ա­րու­նե­րը, ու­նե­նա­լով հա­վե­լ յալ օր­գան­ներ, նա­խա­տես­ված է կո­պու­լ յա­ցիայի (ա­րու­նե­րի) և ձվադրման հա­մար (է­գե­րի), տե­սա­նե­լի ձևա­փոխ­ված են և ձևա­վո­րում են սե­ռա­կան հա­մա­կար­գի ար­տա­քին մա­սը՝ տեր­մի­նա­լը: ­Մար­սո­ղու­թյու­նը: Մար­սո­ղու­թյան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է զույգ եր­կար, խո­ղո­վա­կաձև թքա­գեղ­ձե­րից, կարճ կե­րակ­րա­փո­ղից, զո­բից (խար­ճիկ), ստամոք­սից և հե­տին ա­ղի­քից: Վեր­ջին 2 հատ­ված­նե­րում գտն­վում են բա­րակ, երկար ծալ­վող խո­ղո­վակ­նե­րի տես­քով մալ­պի­գյան ա­նոթ­նե­րը: Զո­բը ծա­ռա­յում է դե­պի ստա­մոքս ջրի և սնն­դի տե­ղա­փոխ­ման հա­մար (ա­րյու­նածծ­ման ժա­մանակ ա­րյու­նը ան­ցնում է միայն ստա­մոքս):

­ՔՈ­ՌՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ ԵՎ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­Ա­ԿԱՆ

Ա­ՌԱՆՁ­ՆԱ­ՀԱՏ­ԿՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

Քո­ռուկ­նե­րը լայ­նո­րեն տա­րած­ված են ան­տա­ռային գո­տի­նե­րում, գե­տե­րի հո­վիտ­նե­րում: Բնու­թյան մեջ հա­սուն մի­ջատ­ներն ի հայտ են գա­լիս տար­վա տաք ե­ղա­նա­կին, հա­րա­վում՝ ապ­րի­լի վեր­ջին կամ մայի­սի սկզբին, մի­ջին գոտում՝ մայի­սի սկզբին: Մի­ջատ­նե­րի թիվն ա­ռա­վե­լա­գույ­նի է հաս­նում հու­նի­սին և հու­լի­սին, ի­սկ օ­գոս­տո­սին և սեպ­տեմ­բե­րին դրանք այլևս չեն եր­ևում: Տարբեր տե­սակ­նե­րի թռիչ­քը կախ­ված է ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ման­նե­րից (համար­վում են գար­նա­նային, ա­մա­ռային, վաղ և ո­ւշ ի հայտ ե­կող­ներ): Քո­ռուկ­նե­րը հա­մար­վում են ջեր­մա­սեր և լու­սա­սեր մի­ջատ­ներ, դրանք ա­վե­լի ակ­տիվ են օր­վա ար­ևոտ ժա­մե­րին, միայն ո­րոշ տե­սակ­ներ են ակ­տիվ ե­րե­կո­յան ժա­մե­րին: Քո­ռուկ­ներն ակ­տիվ մի­ջատ­ներ են, օր­վա մեծ մասն անցկաց­նում են օ­դում սնունդ փնտ­րե­լով: Ա­րու­նե­րը սնվում են միայն բու­սա­կան հյու­թե­րով, է­գե­րը սնվում են բու­սա­կան հյու­թե­րով և ա­րյու­նով, ո­րն ան­հրաժեշտ է ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար: Դրանք սնման հետ կապ­ված ո­րոշա­կի նա­խա­սի­րու­թյուն­ներ չու­նեն, սնվում են տար­բեր տե­սա­կի կաթ­նա­սուննե­րի ա­րյու­նով: Սն­ման ըն­թաց­քը տևում է 1-5 րո­պե: Մեծ չա­փեր ու­նե­ցող տեսակ­նե­րը, օ­րի­նակ՝ Tabanus-ը և Hybomitra-ն, կլա­նում են 200-300 մգ ա­րյուն, ի­սկ Chrysops-ը և Haematopota-ն՝ 50 մգ:

168 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Էգ քո­ռու­կը կլա­նում է այն­քան ա­րյուն, որ­քան բա­վա­րար է ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման հա­մար: Ա­րյուն կլա­նե­լուց հե­տո 26-30"C ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ման­նե­րում ձվարան­նե­րի զար­գա­ցու­մը տևում է մի­ջի­նը 3-4 օր, ի­սկ ա­վե­լի ցածր ջեր­մաս­տիճա­նի դեպ­քում ձվա­րան­նե­րի զար­գաց­ման ժամ­կե­տը եր­կա­րաձգ­վում է: Է­գը ձվիկ­նե­րը ար­տա­զա­տում է մի­մյանց սոսնձ­ված այն բույ­սի ցո­ղու­նի կամ տերևնե­րի վրա, ո­րոնք գտն­վում են ջրի մոտ: Սո­վո­րա­բար ձվադ­րումն ի­րա­կա­նացվում է ձվիկ­նե­րի 3-4 մի­մյանց ամ­րա­ցած շեր­տից, բայց ո­րոշ տե­սակ­ներ ձվադրում են մեկ շեր­տով: Նոր դրված ձվիկ­նե­րը սպի­տակ են, սա­կայն հե­տա­գայում ստա­նում են մուգ գու­նա­վո­րում. կախ­ված մի­ջա­վայ­րից՝ դառ­նում են մոխրա­գույն կամ սև: Տար­բեր տե­սակ­նե­րի ձվիկ­նե­րի քա­նա­կու­թյու­նը տա­տան­վում է 200-1000-ի սահ­մա­նե­րում: Քո­ռուկ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում ձվադ­րում են ար­ևոտ վայ­րե­րում: Ձվադ­րու­մը տևում է մո­տա­վո­րա­պես 1-2 ժամ: Ձվադ­րու­մից հե­տո է­գը նո­րից կա­րող է ա­րյուն կլա­նել և ձվադ­րել: Դրանք ան­ցնում են 2 գո­նոտրո­ֆիկ փուլ, կան շատ քիչ տե­սակ­ներ, ո­րոնք ան­ցնում են 3 և ա­վե­լի փուլ: Լա­բո­րա­տոր պայ­ման­նե­րում քո­ռուկ­նե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ օո­գե­նե­զի ա­ռա­ջին փու­լում զար­գա­նում են ավ­տո­գեն ե­ղա­նա­կով՝ ա­ռանց ա­րյու­նածծ­ման:

­ՔՈ­ՌՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ԶԱՐ­ԳԱ­ՑՈՒ­ՄԸ

Սաղմ­նային զար­գա­ցումն ա­վարտ­վում է 4-8 օր­վա ըն­թաց­քում, բայց կարող է եր­կա­րել մինչև 3 շա­բաթ՝ կախ­ված օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նից: Ձվից դուրս ե­կած թր­թուր­նե­րը ը­նկ­նում են ջրի մեջ, ապ­րում են գե­տե­րի, լճե­րի, ճա­հիճ­նե­րի ա­փա­մերձ հատ­ված­նե­րում և խո­նավ հո­ղի մա­կե­րես­նե­րին: ­Քո­ռուկ­նե­րի թր­թուր­ներն ու­նեն տար­բե­րա­կե­լի կա­ռուց­վածք և հեշ­տությամբ ճա­նա­չե­լի են դառ­նում ծխա­խո­տաձև կա­ռուց­ված­քի մի­ջո­ցով, ո­րի երկու ծայ­րե­րը սր­ված են և կազմ­ված 12 հատ­վա­ծից: Թր­թու­րի մարմ­նի վեր­ջին հատ­վա­ծում կա շն­չա­ռա­կան խո­ղո­վակ (սի­ֆոն), (ն­կար 49): Թր­թուր­նե­րը սնվում են մանր հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րով և խե­ցե­մորթ­նե­րով կամ օր­գա­նա­կան մնա­ցորդ­նե­րով: Աշ­նա­նը թր­թուր­նե­րը ձմե­ռում են այն վայ­րե­րում, որ­տեղ ան­ցել է դրանց զար­գա­ցու­մը: Գար­նա­նը ջեր­մաս­տի­ճա­նի տա­քաց­ման հետ ձմե­ռած թր­թուր­նե­րի մե­տա­մոր­ֆոզն ա­վարտ­վում է, դրանց մարմ­նի երկա­րու­թյու­նը մոտ 2-3 սմ է, ի­սկ ո­րոշ մեծ տե­սակ­նե­րի­նը՝ 4-5 սմ: Tabanus, Atylotus և Haematopota ցե­ղե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի թր­թուր­ներն անցնում են 7-11 զար­գաց­ման փուլ, ի­սկ Chrysops-ը՝ 5-7 փուլ: Կան տե­սակ­ներ, ո­րոնց մոտ մե­տա­մոր­ֆո­զը ա­վարտ­վում է հա­ջորդ տար­վա գար­նա­նը կամ ա­վե­լի ո­ւշ: Հարս­նյա­կա­վո­րու­մը տե­ղի է ու­նե­նում ջրի եզ­րին կամ մի փոքր հե­ռու:

­Քո­ռուկ­նե | 169

­ ո­ռու­կի հարս­նյա­կը գլա­նաձև է, եր­կար, մեջ­քային հատ­վա­ծում՝ մի փոքր Ք փք­ված, պարզ տա­րան­ջատ­ված են գլ­խային, կրծ­քային և փո­րային հատ­վածնե­րը. փո­րի­կի վեր­ջին հատ­վա­ծում կա 6 հա­վել­ված: Կախ­ված ջեր­մաս­տի­ճանից՝ հարս­նյա­կի փու­լը տևում է 5-7 օ­րից մինչև 2-3 շա­բաթ: Թռիչ­քից ա­ռաջ հարս­նյա­կը փո­րի­կի ակ­տիվ շար­ժում­նե­րի մի­ջո­ցով պատ­ռում է պա­տյա­նը, ո­րից դուրս է գա­լիս հա­սուն քո­ռու­կը:

­ՔՈ­ՌՈՒԿ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՆ­ՐԱՅԻՆ Ա­ՌՈՂ­ՋԱ­ՊԱ­ՀԱ­ԿԱՆ

ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

­Քո­ռուկ­նե­րի խայ­թո­ցը շատ ցա­վոտ է, որ­պես ա­րյու­նա­ծուծ մի­ջատ­ներ՝ մեծ վնաս են պատ­ճա­ռում մարդ­կանց և կեն­դա­նի­նե­րին: Թուքն ան­ցնում է խայ­թոցից ա­ռա­ջա­ցած վնաս­ված­քի մեջ, ո­րը ու­նի թու­նա­վոր հատ­կու­թյուն: Հա­ճախ վնաս­ված­քից դուրս է գա­լիս ա­րյան կա­թիլ: Խայ­թած տե­ղում ա­ռա­ջա­նում է բշ­տիկ, եր­բեմն՝ ցա­վոտ ու­ռուցք: Քո­ռուկ­նե­րը մեծ վնաս են հասց­նում կեն­դա­նա­բու­ծու­թյա­նը: Մաս­սա­յա­կան հար­ձա­կում­նե­րի ժա­մա­նակ ա­նա­սուն­նե­րը լի­նում են ան­հան­գիստ, կորց­նում են ա­խոր­ժա­կը, քա­շը, իջ­նում է կաթ­նատ­վու­թյու­նը: Մաս­սա­յա­կան հար­ձակ­ման ժա­մա­նակ կեն­դա­նի­նե­րի մաշ­կի ա­ռան­ձին հատ­ված­նե­րից սկսվում է ա­րյու­նահո­սու­թյուն: Քո­ռուկ­ներն ակ­տիվ հար­ձակ­վում են հի­վանդ, թույլ, ի­նչ­պես նաև նոր սատ­կած կեն­դա­նի­նե­րի դիակ­նե­րի վրա, ո­րը վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ների տա­րած­ման պատ­ճառ է: Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տե­սան­կ յու­նից կար­ևոր է նաև այն, որ քո­ռուկ­նե­րը հո­վա­նում են փոք­րիկ, կեղ­տոտ ջրա­փո­սե­րում: Քոռուկ­նե­րը, գտն­վե­լով կեղ­տոտ ջրա­փո­սե­րում, կա­րող են վա­րակ­վել պա­թո­գեն (ախ­տա­ծին) միկ­րոբ­նե­րով՝ տա­րա­ծե­լով հի­վան­դու­թյուն­ներ մարդ­կանց և կենդա­նի­նե­րի շրջա­նում: Հաս­տատ­ված է, որ քո­ռուկ­նե­րը տու­լա­րե­միայի և սի­բիրախ­տի, ի­նչ­պես նաև այն­պի­սի հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­ներ են, ո­րոնք ա­ռա­ջա­նում են նախ­նէակ­նե­րից. օ­րի­նակ՝ ձի­ու կամ ո­ւղ­տի տրի­պա­նո­սո­մո­զը: Բնա­կան ճա­նա­պար­հով տու­լա­րե­միայով վա­րա­կու­մը ար­ձա­նագր­վել է Chrysops, Tabanus, Atylotus և Haematopota քո­ռուկ­նե­րի շրջա­նում: Լա­բո­րա­տոր պայ­ման­նե­րում հի­վանդ կր­ծո­ղից տու­լա­րե­միայի փո­խան­ցումը ա­ռողջ կեն­դա­նուն ի­րա­կա­նաց­վել է Tabanus, Hybomitra, Atylotus, Chrysops քո­ռուկ­նե­րի մի­ջո­ցով: Քո­ռուկ­նե­րը վա­րակ­վե­լոց 2-3 օր հե­տո պահ­պա­նել են հիվան­դու­թյու­նը փո­խան­ցե­լու ըն­դու­նա­կու­թյու­նը: Փո­խան­ցումն ի­րա­կա­նաց­վել է մե­խա­նի­կա­կան ճա­նա­պար­հով: Քո­ռուկ­նե­րը հա­մար­վում են նաև սի­բի­րախ­տի փո­խան­ցող­ներ: Աֆ­րի­կայի մի քա­նի ե­րկր­նե­րում քո­ռուկ­նե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ հա­մար­վում են լոաոզ (կա­լա­բա­րյան ու­ռուցք) հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցող­ներ:

170 |

Ո­ՋԻԼ­ՆԵՐ

(AԱՕՔԼՍՔA, 5. ՏԼՔՒՍԱՇՍԼATA)

ԸՆԴ­ՀԱ­ՆՈՒՐ ԲՆՈՒ­ԹԱ­ԳԻՐ

Ո­ջիլ­ներն ա­րյու­նա­ծուծ մի­ջատ­ներ են, մար­դու և կաթ­նա­սուն­նե­րի մա­կաբույծ­ներ, ո­րոնց կյան­քի ամ­բողջ շրջանն ըն­թա­նում է տի­րոջ մարմ­նի վրա։ Ա­րյու­նով սնվում են և՛ է­գը, և՛ ա­րուն: Հայտ­նի է ո­ջիլ­նե­րի շուրջ 300 տե­սակ, դրան­ցից մար­դու վրա մա­կա­բու­ծում է 3 տե­սա­կը. գլ­խի (Ք6մ/Շս/սՏ Շaք/է/Տ de Geer), հա­գուս­տի (Ք6մ/Շս/սՏ Շօrքօr/Տ (-Ք. v6Տէ/ո6ոէ/) de Geer) և ցայլ­քի (Քհէհ)rսՏ քսԵ/Տ)։ Գլ­խի և հա­գուս­տի ո­ջիլ­նե­րը պատ­կա­նում են մեկ ցե­ղի (Pediculus) և արտա­քին տես­քով շատ նման ե­ն։

Ո­ՋԻԼ­ՆԵ­ՐԻ ՀԱՆ­ՐԱՅԻՆ Ա­ՌՈՂ­ՋԱ­ՊԱ­ՀԱ­ԿԱՆ

ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

Գլ­խի և հա­գուս­տի ո­ջիլ­նե­րը պատ­կա­նում են մեկ ցե­ղի (Pediculus) և ար­տաքին տես­քով շատ նման ե­ն։ Դրանք բծա­վոր տի­ֆի, Վո­լի­նյան (խ­րա­մա­տային) տեն­դի և հե­տա­դարձ տի­ֆի փո­խան­ցող­ներ են: Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տեսա­կե­տից ա­ռա­վել վտան­գա­վոր են հա­գուս­տի ո­ջիլ­նե­րը: Ոջ­լո­տու­թյու­նը (պե­դի­կու­լոզ) ա­րյու­նով սնվող էկ­տո­մա­կա­բույծ­նե­րով պայմա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյուն է։ Վա­րա­կը փո­խանց­վում է ոջ­լո­տու­թյամբ վարակ­ված մարդ­կանց հետ շփ­ման ճա­նա­պար­հով։ Ոջ­լո­տու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում ար­տա­հայտ­վում է. 1) ­Քո­րով, ո­րոշ մար­դիկ ո­ւե­նում են նաև ա­լեր­գիկ ռեակ­ցիա: 2) Կ­ծած հատ­ված­նե­րում կոշ­տուկ­նե­րի ա­ռա­ջաց­մամբ, 3) ­Մե­լա­նո­դեր­միայով (մաշ­կի վրա պիգ­մենտ­նե­րի ա­ռա­ջա­ցում): 4) Մա­զե­րի խճճ­վա­ծու­թյամբ (հազ­վա­դեպ եր­ևույթ է)։ 5) ­Քո­րե­լու հետ­ևան­քով կա­րող են ա­ռա­ջա­նալ մաշ­կի հի­վան­դու­թյուններ՝ դեր­մա­տիտ, էկ­զե­մա: 6) ­Քո­րի և ե­րկ­րոր­դային վա­րա­կի պատ­ճա­ռով եր­բեմն կա­րող է դիտ­վել ջեր­մու­թյան բարձ­րա­ցում և ավ­շային հան­գույց­նե­րի մե­ծա­ցում։

Ո­ՋԻԼ­ՆԵ­ՐԻ ԱՐ­ՏԱ­ՔԻՆ ԵՎ ՆԵՐ­ՔԻՆ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ­

Ո­ջիլ­նե­րի մարմ­նի եր­կա­րու­թյու­նը 1-5 մմ է, ա­րու­ներն ի­րենց չա­փե­րով փոքր են է­գե­րից: Մեջ­քա­փո­րային հատ­վա­ծը փք­ված է, կրծ­քային և փո­րային

Ո­ջիլ­ներ | 171

հատ­վա­ծը միա­ձուլ­ված են և քիչ շար­ժուն: Ար­տա­քի­նից պատ­ված են թա­փանցիկ, է­լաս­տիկ շեր­տով: Նրա վա­հա­նիկ­նե­րը դեղ­նա­վուն են կամ ա­վե­լի մուգ: Գու­նա­վո­րու­մը կախ­ված է նրա­նից, թե ի­նչ մի­ջա­վայ­րում է գտն­վում ո­ջի­լը (մուգ մաշ­կով մարդ­կանց շրջա­նում ո­ջիլն ա­վե­լի մուգ գու­նա­վո­րում է ստա­նում): Գ­լու­խը ա­ռջ­ևից նե­ղա­ցած է, մեջ­քային կող­մից եր­ևում են ա­ռան­ձին կարեր գլ­խի պար­կու­ճի (պա­տյան) հատ­վա­ծում, բե­րա­նային ա­պա­րա­տը ո­ւղղ­ված է ա­ռաջ, հան­գիստ վի­ճա­կում այն ձգ­վում է դե­պի գլ­խի խոր­քը: Գլ­խի վրա գտն­վում են զույգ բե­ղիկ­ներ, ո­րոնք թե­լան­ման ե­ն՝ կազմ­ված 5 հատ­վա­ծից: Մեկ զույգ պարզ աչ­քե­րը գտն­վում են բե­ղիկ­նե­րի հե­տին հատ­վա­ծում: Աչ­քե­րը փոքր են, ո­րոշ տե­սակ­ներ կույր են: ­Կուրծ­քը հատ­վա­ծա­վոր չէ, կազմ­ված է 1 հատ­վա­ծից (միջ­նա­կուրծք), ո­րի վրա գտն­վում են 3 զույգ ոտ­քե­րը, ո­րոնք կազմ­ված են 5 հատ­վա­ծից: Ոտ­քի վերջին հատ­վա­ծում (թա­թիկ) գտն­վում է ե­ղուն­գը, ո­րով ո­ջի­լը կառ­չում է մա­զե­րին: ­Փո­րի­կը կազմ­ված է 9 հատ­վա­ծից, ո­րից 3-8-ը կրում է ստիգ­մա: Փո­րի­կի վեր­ջին հատ­վա­ծը ա­րո­ւի դեպ­քում շրջա­նաձև է, ի­սկ է­գե­րի դեպ­քում՝ ե­րկ­թիակա­նի: Է­գե­րի սե­ռա­կան հա­վե­լ յալ օր­գան­նե­րը գտն­վում են 8-րդ սեգ­մեն­տում, ի­սկ ա­րո­ւի­նը՝ 9-րդ սեգ­մեն­տում: Մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը. Ո­ջիլ­նե­րը սնվում են տի­րոջ ա­րյու­նով: Բե­րանային ա­պա­րա­տը ծա­կող-ծ­ծող տի­պի է: Կազմ­ված է 3 աք­ցա­նից (ս­տիլ) և տեղա­կայ­ված է գլ­խի մեջ հա­տուկ պա­տյա­նով, եր­կար պար­կում: Վե­րին աք­ցա­նը եր­կու կի­սա­խո­ղո­վա­կի տեսք ու­նի, ո­րի մի­ջո­ցով ա­րյու­նը ան­ցնում է կո­կորդ: Միջին աք­ցա­նը ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է խո­ղո­վակ, ո­րի մի­ջով ան­ցնում է թու­քը: Ստո­րին աք­ցա­նը ծա­կող օր­գան է, և նրա մեջ խո­ղո­վա­կի նման զույգ վե­րին աքցան­ներն են: Նախ­քան ա­րյու­նած­ծու­մը բե­րա­նային կո­նու­սը սեղմ­վում է մաշ­կին, և եր­կու սուր սկ­լե­րա­ներ, ո­րոնք գտն­վում են կո­նու­սի տակ, քե­րում են եղ­ջե­րան­ման շեր­տը: Այ­նու­հետև կո­նու­սը շրջ­վում է, խի­տի­նային կե­ռիկ­նե­րը խր­վում են մաշ­կի մեջ և ֆիք­սում գլու­խը, ի­նչ­պես խա­րիսխ: Պա­տյա­նից բե­րա­նային ճեղ­քով դուրս են գա­լիս աք­ցան­նե­րը, ա­րյու­նը քա­շե­լուց հե­տո ան­ցնում է ա­րյու­նա­տար ա­նոթ: Ա­րյու­նած­ծու­մը կա­տար­վում է կո­կոր­դի մկա­նային պոմ­պի կծկ­ման մի­ջո­ցով. ե­րբ ա­վարտ­վում է ա­րյու­նած­ծու­մը, մկան­նե­րը հետ են քա­շում աք­ցան­նե­րը: Ո­ջիլ­ների մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը սկսվում է բե­րա­նի խո­ռո­չից, ան­ցնում է մկա­նոտ կո­կորդ (ծ­ծող պոմպ) և կե­րակ­րա­փող, այ­նու­հետև մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գը շա­րու­նակ­վում է դե­պի ստա­մոք­սը (մի­ջին ա­ղին), բա­րակ և հաստ ա­ղի­նե­րը, անցնում հե­տին ա­ղի, ու­ղիղ ա­ղիք, ո­րը վեր­ջա­նում է ա­նալ ան­ցքով: ­Սիր­տը խո­ղո­վա­կան­ման է, գտն­վում է մեջ­քային հատ­վա­ծում: ­Նյար­դային հա­մա­կար­գը կազմ­ված է ու­ղե­ղից և փո­րի­կում գտն­վող մի­մյանց հետ կապ­ված նյար­դա­թե­լե­րից: Շն­չա­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է խո­ղո­վակ­նե­րից (շն­չա­ռա­կան խողո­վակ կամ տրա­խեա­ներ), ճյու­ղա­վոր­ված է կրծ­քա­վան­դա­կում և ո­րո­վայ­նում:­

172 | Վա­րա­կիչ

հի­վան­դություն­ներ փ ­ ո­խան­ցող­ներ

Ա­րու­նե­րի սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է եր­կու զույգ սեր­մա­րան­ներից, ո­րոն­ցից յու­րա­քան­չ յուրն ու­նի 2 ֆո­լի­կուլ: Է­գի սե­ռա­կան հա­մա­կար­գը կազմ­ված է զույգ ձվա­րա­նից, ո­րից դուրս են գա­լիս կարճ ձվա­տար­նե­րը:­

Ո­ՋԻԼ­ՆԵ­ՐԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ԲԱ­ՆՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ ԵՎ Է­ԿՈ­ԼՈ­ԳԻ­ԱՆ­

Ո­ջի­լի ձվա­տար­նե­րում զար­գա­նում է միա­ժա­մա­նակ 2-4 ձվիկ: Է­գը կա­րող է ձվադ­րել միայն ա­րյու­նով լիար­ժեք սնվե­լու դեպ­քում, 20-37"C-ի պայ­մաննե­րում: Հա­գուս­տի ո­ջի­լը ար­տա­զա­տում է օ­րա­կան 5-14 ձվիկ, ի­սկ ամ­բողջ կյան­քի ըն­թաց­քում՝ ա­վե­լի քան 300: Ցայլ­քի ո­ջի­լը ար­տա­զա­տում է 50 ձվիկ: Զար­գա­ցու­մը: Ձվիկ­նե­րը սպի­տակ են, փայ­լուն եր­կար օ­վա­լի տես­քով, 0,65-1 մմ եր­կա­րու­թյամբ (ն­կար 50, 51): Է­գը ձվի­կը ամ­րաց­նում է՝ սոսնձե­լով այն տի­րոջ մա­զե­րին, ի­սկ հա­գուս­տի ո­ջիլ­նե­րը՝ կտո­րի նուրբ թե­լե­րին, ո­րից պատ­րաստ­ված է հա­գուս­տը: Ձ­վի­կից դուրս ե­կած թր­թու­րը, ո­րը ար­տա­քուստ նման է հա­սուն ձևին, տար­բեր­վում է միայն փոքր չա­փե­րով, դրանք չու­նեն սե­ռա­կան հա­վել­ված: Թր­թուրն ան­ցնում է զար­գաց­ման 3 փուլ, 1-ին հա­սա­կի թր­թու­րի գլու­խը հա­մեմա­տա­բար մեծ է, փո­րի­կը՝ կարճ, մաշ­կը նուրբ է, ու­նի բաց գու­նա­վո­րում, նոսր մա­զա­ծած­կույթ, 2-րդ և 3-րդ հա­սա­կի թր­թու­րի չա­փե­րը մի փոքր մե­ծա­նում ե­ն՝ նման­վե­լով հա­սու­նին: Հա­սուն ո­ջիլն ապ­րում է մոտ եր­կու ա­միս: ­Հա­գուս­տի ո­ջիլ­նե­րի սաղմ­նային զար­գա­ցու­մը տևում է 8 օր, թր­թու­րի­նը՝ 7 օր, ե­րի­տա­սարդ է­գը ձվադ­րում է հայտն­վե­լուց մեկ օր ան­ց: ­Ջեր­մաս­տի­ճա­նի փո­փո­խու­թյու­նը կա­րող է ազ­դել ո­ջիլ­նե­րի զար­գաց­ման տևո­ղու­թյան վրա, այն կա­րող է եր­կա­րաձ­գել զար­գաց­ման ժա­մա­նա­կա­հատվա­ծը կամ ո­չն­չաց­նել դրանց: Ա­մե­նա­ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նը, ո­րի ժա­մա­նակ դեռ ո­ջի­լը ու­նակ է զար­գա­նա­լու, 22"C-ն է, ա­մե­նա­բարձ­րը՝ 40-45"C-ը: 1-3"C-ի դեպ­քում ձվի­կը կա­րող է գո­յատ­ևել 1 շա­բաթ, 50"C-ի դեպ­քում՝ ըն­դա­մե­նը 30 րո­պե, 90"C-ի դեպ­քում ո­չն­չա­նում են 30 վայր­կյա­նում: Ո­ջիլ­ներն ու­նակ են գոյա­տևե­լու ցուրտ պայ­ման­նե­րում, դրանք ան­գամ -12"C-ի դեպ­քում միան­գա­մից չեն ո­չն­չա­նում: Ո­ջիլ­նե­րը ո­րոշ ժա­մա­նակ կա­րող են գո­յատ­ևել թթ­ված­նի պա­կա­սի դեպքում, նույ­նիսկ ջրի մեջ կա­րող են գոյատ­ևել 1-2 օր, ի­սկ ձվի­կը (ա­նիծ)՝ 3 օր:­ Ո­ջիլ­նե­րը հա­մար­վում են մշ­տա­կան մա­կա­բույծ­ներ, օր­վա ըն­թաց­քում սնվում են 2-3 ան­գամ՝ քիչ քա­նա­կու­թյամբ՝ 0,7-1,1 մգ ա­րյու­նով: Հա­գուս­տի և գլ­խի ո­ջիլ­նե­րը շուտ են հա­գե­նում՝ 1-5 րո­պե­ի ըն­թաց­քում, ի­սկ ցայլ­քի ո­ջիլ­նե­րի սնվե­լու ըն­թացքն ա­վե­լի եր­կար է: Մար­դու նոր­մալ ջեր­մաս­տի­ճա­նի ժա­մա­նակ ա­րյու­նած­ծու­մը տևում է 10 ժամ: Ո­ջիլ­ներն ա­ռանց սնն­դի եր­կար գո­յատ­ևել չեն կա­րող, 40"C-ի դեպ­քում ա­ռանց սնվե­լու նրանք ո­չն­չա­նում են 12 ժամ­վա

Ո­ջիլ­ներ | 173

ըն­թաց­քում, 5-6"C-ի դեպ­քում՝ 5-7 օ­րում, 1-2"C-ի դեպ­քում՝ 2 օ­րում: Խո­նավ օ­դի պայ­ման­նե­րում քաղ­ցած ո­ջիլն ապ­րում է ա­վե­լի եր­կար, քան չոր օ­դի դեպ­քում:

Ո­ՋԻԼ­ՆԵ­ՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԻ ՄԻ­ՋՈ­ՑԱ­ՌՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

Գլ­խի ո­ջի­լը ո­չն­չաց­նե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են հա­տուկ սանր, ոջ­լասպան նյու­թեր, օ­ճառ­ներ և ք­սուք­ներ։ Գլ­խի ո­ջի­լը մար­դու օր­գա­նիզ­մից հե­ռու գո­յատ­ևում է 1 օր, նաև չա­փա­զանց զգա­յուն է ջեր­մու­թյան նկատ­մամբ, ո­չն­չանում է +300C կամ -300C-ի պայ­ման­նե­րում: ­Ցայլ­քի ո­ջիլ­նե­րի ո­չն­չաց­ման նպա­տա­կով ի­րա­կա­նաց­վում է մարմ­նի տվյալ հատ­վա­ծի մա­զա­ծած­կույ­թի սափ­րում, մարմ­նի մա­զային ծած­կույ­թով հատված­նե­րի մշա­կում ոջ­լաս­պան նյու­թե­րով, այդ հատ­ված­նե­րի լվա­ցում օ­ճառ­ներով և քսուք­նե­րով։ ­Հա­գուս­տի ո­ջի­լը ա­վե­լի կա­յուն է ջեր­մու­թյան նկատ­մամբ, քան գլ­խի ո­ջիլնե­րը: Այն ո­չն­չա­նում է 500C-ի պայ­ման­նե­րում, ա­ռանց սնվե­լու գո­յատ­ևում է մինչև մեկ շա­բաթ: Ան­կող­նային սպի­տա­կե­ղե­նը (բար­ձի ե­րես, սա­վան, վեր­մա­կի ե­րես) ե­ռացվում են կալ­ցի­նաց­ված սո­դայի 2%-ա­նոց լու­ծույ­թով՝ թող­նե­լով 20 րո­պե: Անկող­նային պա­րա­գա­նե­րը (ներք­նակ, վեր­մակ, բար­ձեր) ախ­տա­հան­ման խցի­կի կամ ավ­տոկ­լա­վի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում հանձն­վում են ախ­տա­հան­ման: Զ­գեստ­ներն ար­դու­կում են տաք ար­դու­կով՝ հատ­կա­պես կա­րե­րը, ծալ­քե­րը, գր­պան­նե­րը: ­Սեն­քե­րը լվա­նում են տաք ջրով, օ­ճա­ռով և կալ­ցի­նաց­ված սո­դայով: Դեզին­սեկ­ցիայի հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են ո­ջիլ­նե­րի վրա ազ­դող նյու­թեր՝ ու­ղեկցող հրա­հանգ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան: Սեն­քի մաք­րումն ի­րա­կա­նաց­նում են դե­զին­սեկ­ցիայի ա­վար­տից 2 ժամ ան­ց։ Գլ­խի ո­ջիլ­նե­րի դեմ ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ մի­ջոց է հա­մար­վում մա­զե­րը ինսեկ­տի­ցիդ­նե­րով մշա­կե­լը, դրանք կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել գե­լե­րի, փո­շի­նե­րի, հե­ղուկ օ­ճառ­նե­րի տես­քով: Դրանց պատ­րաստ­ման հա­մար ա­վե­լի հա­ճախ օգ­տա­գործ­վում են ո­րոշ պե­րիտ­րոիդ­ներ, քա­նի որ դրանք չեն ա­ռա­ջաց­նում գլ­խա­մաշ­կի այ­րոց և չու­նեն այլ կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյուն, ո­րոնք եր­բեմն ա­սոցաց­վում են այլ ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րի հետ, օ­րի­նակ՝ հեք­սաք­լո­րի­դի (լին­դան): Փոշի­ներն ա­վե­լի ա­նար­դյու­նա­վետ են, քիչ են օգ­տա­գործ­վում, քան գե­լե­րը և հեղուկ օ­ճա­ռան­ման զանգ­ված­նե­րը: Գ­լու­խը լվա­նա­լու հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել օ­ճառ, ո­րը պա­րու­նա­կում է պեր­մետ­րին: Ա­վե­լի նո­րա­գույն մե­թոդ է հա­մար­վում ին­սեկ­տի­ցի­դային օ­ճառը (նր­բա­տախ­տա­կի տես­քով), ո­րը պա­րու­նա­կում է 1% պեր­մետ­րին. այն շատ ար­դյու­նա­վետ է գլ­խի ո­ջիլ­նե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար:

174 |

Գ­ՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 4Շէ/v6 1/Շk Draցց/ոց: Տէaոմarմ Օք6raէ/ոց ՔrօՇ6մսr6. ՔսԵ//Շ Է6a/էհ - Օոէar/օ, 2015. 2. Arthropod Containment Guideline. A Project of the American Committee of Medical Entomology of the American Society of Tropical Medicine and Hygiene. Version 3.1. - 2001. 3. BTRP SOP for Standard Methods for Tick Collection. AM2-23. 4. Duvallet G., Fontenille D., Robert V., Entomologie Medicale et Veterinaire, 2017, 687 p. 5. Eisler M.C., Torr S.J., Coleman P.G., Machila N., Morton J.F. Integrated control of vector-borne diseases of livestock - pyrethroids: panacea or poison? // TRENDS in Parasitology. - 2003. Vol. 19. - N8. - P. 341-345. 6. Gratz N. Vector-Borne Infections in Europe: Prevalence and Public Health Impact. WHO, 2005. 7. Guidebook to Arthropod Vectors and Vector-Borne Diseases in Georgia. - 2012. - 44 p. 8. Haensch S., Bianucci R., Signoli M. et al. Distinct clones of 16rՏ/ո/a ք6Տէ/Տ caused the Black Death // PLoS Pathog. - 2010. - Vol. 6. - N10. 9. Kondratieff B.C. Black I.V. /Edited by Marquardt W.C. - The Arthropods // Chapter 1 in Biology of Disease Vectors. - Elsevier Academic Press: San Diego, CA, 2005. 10. NarէՏհսk Է.Ք. K6) էօ Faո///6Տ օք D/քէ6ra (IոՏ6Շէa) օք էհ6 Faսոa օք ՔսՏՏ/a aոմ 4մյaՇ6ոէ Շօսոէr/6Տ. ՔսՏՏ/aո 4Շaմ6ո) օք ՏՇ/6ոՇ6Տ. ՔrօՇ66մ/ոցՏ օք էհ6 Zօօ/օց/Շa/ IոՏէ/էսէ6. Մօ/ 294. 2003. 11. Քօո6raոէz6v 8.I. Faսոa օք Ս.Տ.Տ.Ք. 4raՇհո/մa. Մօ/ IՄ, Nօ. 2. Ixօմ/մ 1/ՇkՏ |Ixօմ/մa6]. 1raոՏ/aէ6մ Ե) 4/6ոa Է/Ե/. 4Շaմ6ո) օք ՏՇ/6ոՇ6Տ ՍՏՏՔ – ԽօՏՇօտ-Լ6ո/ոցraմ, 1950. Շօք)r/ցհէ 1959 Ե) 4ո6r/Շaո IոՏէ/էսէ6 օք 8/օ/օց/Շa/ ՏՇ/6ոՇ6Տ> 12. Program on Control of Vectors of Infectious Diseases in the Republic of Armenia. GoAM Decree No22, 29 May 2014. 13. Tickborne Diseases of the United States. A Reference Manual for Health Care Providers. US CDC, 2013. 14. WHO Bullletin: Ten Facts on Malaria. - 2013: http://www.who.int/features/factfiles/malaria/en/. 15. Бибикова В. А., Классовский Л. Н. Передача чумы блохами. - М, 1974. - 186 с. 16. Ващенок В. С. Блохи-переносчики возбудителей болезней человека и животных - М, 1988. - 160 с. 17. Дербенева-Ухова В. П. Мухи и их эпидемиологическое значение. - М, 1952. - 270 с. 18. Дербенева-Ухова В. П. Руководство по медицинской энтомологии. - М, 1974. - 360 с. 19. Дилбарян К.П., Оганесян В.С. Паразитиформные клещи (Acarina: Parasitiformes Reuter, 1909) Республики Армения и их значение в различных ценозах. - Ереван, 2006. - 552 с. 20. Званцов А. Б., Ежов М.Н., Артемьев М.М. Переносчики малярии содружества независимых государств // Копенгаген: ВОЗ, 2003. - 309 с. 21. Званцов А. Б., Ежов М.Н., Артемьев М.М., Дрёмова В.П. Руководство по борьбе с переносчиками малярии // Копенгаген: ВОЗ, 2004. - 278 с. 22. Павловский Е.Н., Штакельберг А.А. ФАУНА СССР - М.-Л., 1950. - 223 с. 23. Позендал Я.А. Борьба с переносчиками болезней // Женева: ВОЗ, 1998. - 438 с. 24. Определитель насекомых Европейской части СССР. Т.5. - Двукрылые, Блохи. - Ч.2. / Под ред. Г.Я. Бей-Биенко. - Л.: Наука, 1970. - 946 с. 25. Ралль Ю. М. Лекции по эпизоотологии чумы - М, 1958. - 242 с. 26. Тифлов В. Е., Скалон О. И., Ростигаев Б. А. Определитель блох Кавказа. - М, 1977. - 274 с. 27. Филиппова Н.А. Фауна СССР. 4raՇհո/մa. Том IՄ, Nօ. 3. Аргасовые клещи |4rցaՏ/մa6]. АН СССР – М.-Л., 1966.

Գ­րա­կա­նություն | 175 28. Юргенсон И. А. Определение физиологического возраста блох. - М, 1982. - 82 с. 29. https://ecdc.europa.eu/en/home European Centre for Disease Prevention and Control 30. https://vectornet.ecdc.europa.eu/ 31. https://www.cdc.gov/ Centers for Disease Control and Prevention 32. http://www.euro.who.int/en/home World Health Organization 33. https://www.fun-mooc.fr/courses/pasteur/96003/session01/ Institute of Pasteur, Paris, Medical Entomology 34. http://www.medilabsecure.com/project.html

ՄԷՇTՕՔՏ ՕԷ ԼԱԷԷՇTԼՕՍՏ ՕԼՏԷAՏԷՏ

Aսէհօr5: Vanyan A. Paronyan L. Babayan L. Grigoryan A. Manukyan D. Vardanyan H. Sakoyan G. Asatryan K. Ohanyan G. Partev D. Markosyan L. Manucharyan A. Danielyan R. Davidyants V.

­ՎԱ­ՐԱ­ԿԻՉ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ

ՓՈԽԱՆ­ՑՈՂ­ՆԵՐ

­

Ու­սուﬓ ­ն ա­կան ձեռ­նարկ ­Նա­խա­տես­ված է բժշ­կա­կան ﬕ­ջա­տա­բան­նե­րի հա­մար

ՄԷՇTՕՔՏ ՕԷ ԼԱԷԷՇTԼՕՍՏ ՕԼՏԷAՏԷՏ

Տեխն. խմբագիր՝ Սրբագրիչ՝ Էջադրող՝ Կազմը՝

Արարատ Թովմասյան Անժելա Ավագյան Արմինե Պապանյան Վիտալի Ասրիևի

«Անտարես» հրատարակչատուն ՀՀ, Երևան 0009, Մաշտոցի պ. 50ա/1 Հեռ.՝ (+374 10) 58 10 59, 58 76 69 ՁntՁrՏs@ՁntՁrՏs.Ձղ www.ՁntՁrՏs.Ձղ

Նկար 1. Տզի արտաքին տեսքը

Նկար 3. Տզերի հավաքը լայն կտորի միջոցով

Նկար 5. Տզերի զուգավորումը

Նկար 6. Տզերի ձվադրումը

Նկար 7. Շս/6x, 46մ6Տ, 4ոօքհ6/6Տ ցեղերի մոծակներ

Նկար 8. Մոծակի արտաքին տեսքը

Նկար 9. Մոծակի զարգացման փուլերը

Նկար 12. Ածխաթթու գազով թակարդ

Նկար 13. Լուսային թակարդ

Նկար 14. 8Շ-Տ6ոէ/ո6/ թակարդ

Նկար 15. Միջատաբանական միկրոքորոցներ

Նկար 16. Միջատաբանական քորոցներ

Նկար 17. Տուփում ամրացված մոծակներ

Նկար 18. Գամբուզիայի արտաքին տեսքը

Նկար 19. Գամբուզիա

Նկար 23. Մլակի արտաքին տեսքը

ա) բ) գ) դ) Նկար 26. Թակարդներ ա) կպչուն թուղթ, բ) սառույցով թակարդ, գ) լուսային թակարդ, դ) էքսհաուստեր

ԱՐՈՒՆԵՐԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՍԵՌԱԿԱՆ ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ,

ԷԳԵՐԻ ԿՈԿՈՐԴԻ ԵՎ ՍԵՄՆԱԸՆԴՈՒՆԻՉԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նկար 27. Քհ/6ԵօէօոսՏ Տ6rց6ոէ/

Նկար 28. Քհ. a/6xaոմr/

Նկար 29. Քհ. Եa/Շaո/ՇսՏ

Նկար 30. Քհ. էօԵԵ/

Նկար 31. Քհ. քaքaէaՏ/

Նկար 33. Քհ. էraոՏՇaսՇaՏ/ՇսՏ

Նկար 32. Քհ. ք6rք///6տ/

Նկար 34. Քհ. ՇaսՇaՏ/ՇսՏ

Նկար 35. Քհ. kaոմ6/ak//

Նկար 37. Լվի արտաքին տեսքը

Նկար 38. Լվի կառուցվածքը

Նկար 40. Լվերի 11 ցեղերը և իքսոդային ու գամազային տզերը

Նկար 41. Ճանճի արտաքին տեսքը

Նկար 42. Ճանճերի զարգացման փուլերը

Նկար 43. Միազներ

Նկար 44. Մժեղի արտաքին տեսքը

Նկար 45. Մժեղների զարգացումը

Նկար 46. Մժղուկների արտաքին տեսքը

Նկար 47. Մժղուկների զարգացման փուլերը

Նկար 48. Քոռուկի արտաքին տեսքը

Նկար 49. Քոռուկի զարգացումը

Նկար 50. Ոջիլների զարգացումը

Նկար 51. Ոջիլների զարգացումը

ՔԱՐՏԵԶ 1

ՔԱՐՏԵԶ 2

ՔԱՐՏԵԶ 3

ն գետեր

ՔԱՐՏԵԶ 4

ՔԱՐՏԵԶ 5

ն գետեր

ՔԱՐՏԵԶ 6