Ընդհանուր դեղագիտական քիմիա

Ռ. Հ. Հակո յան

Ընդհանուր դեղագիտական քիմիա Անօրգանական դեղապատրաստուկներ

Դասագիրք

Երնան 1995

УДК 616-091

Ռուդոլֆ Համազասպի Հակո յան

Ընդհանուր դեղագիտական քիմիա Անօրգանական դեղապատրաստուկներ Սույն հրատարակությունը դեղագիտական քիմիային նվիրված առաջին մայրենի լեզվով դասագիրքն է: Այն նախատեսված է դեղագետների (պրովիզոր), դեղագործների (ֆարմացնվտ) ն դեղագիտական ֆակուլտետի ուսանողների համար: Գիրքը օգտակար է նան այն անձանց համար, ովքեր զ աղվում են դեղերի արտադրման, ներկրման, ախշման, պահման, վաճառման, արտահանման, տեղափոխման հարցերով:

Տպագրվում է Երնանի Մխիթար Հերացու անվան Պետական ժշկական համալսարանի Խմ ագրական հրատարակչության խորհրդի որոշմամ (1992 թ.): Սույն դասագրքի հրատարակմանը արոյապես ն ֆինանսապես աջակցելու համար շնորհակալություն եմ հայտնում Երնանի Մխիթար Հերացու անվան Պետական ժշկական համալսարանի ռեկտոր՝ ակադ. Վ.Պ.Հակո յանին Հեղինակ

¶րախոսներ՝ Երնանի ՊԲՀ-ի Դեղերի տեխնոլոգիայի ամ իոնի վարիչ՝ պրոֆ. Տ. Լ. Վիրա յան Երնանի Նուր օրգանական քիմիայի ինստիտուտի աժնի վարիչ, պրոֆ. Ա. Ս. Նորավյան

ISBN 5-85503-110-1 Նախա ան

© СОТИС, оформление, 1996

Ներկայումս հրապարակի վրա առկա դեղագիտական քիմիայի ծրագրային ովանդակությունը լուսա անող դասագրքերից մեկը ժամանակի առումով հնացած է (Ã.Ճ. ԽåՈåԻòՆåâՅ, "ÔՅքìՅլåâòè÷åՇêՅÿ õèìèÿ, 1976" ) ն, նականա ար, չի կարող ավարարել արդի պահանջները, մյուսում (Â.Ã. ÁåՈèêտâ, 1985), որը թեպետ համեմատա ար վերջերս է հրատարակվել, գլխավոր ուշադրությունը դարձվել է հատկապես վերլուծմանը, ստվերի տակ թողնելով առարկայի մյուս, հեռանկարային աժինը, որն ընդգրկում է դեղապատրաստուկների համադրության հիմնարար տեսությունը ն դրա իրականացման եղանակները: Այս առումով դոցենտ Ռ. Հ. Հակո յանի դասագիրքը շահավետորեն տար երվում է վերոհիշյալներից ն աչքի է ընկնում առարկայի երկու հիմնական աժինների կուռ միասնությամ ն քիմիական հիմնավոր տրամա անությամ : Այս մոտեցումը, ըստ երնույթին, հեղինակի ազմաթիվ տարիների պահեստավորված նյութի (դասախոսությունների) ն մանկավարժական մեթոդների հարուստ փորձի վկայությունն է, որը կօգնի ուսանողներին յուրացնելու առարկայի ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ կոնկրետ հարցերի ովանդակությունը, որ կապված է այս դասագրքի ամենագլխավոր աժնի՝ նյութի կառուցվածքի ն կենսա անական ակտիվության միջն եղած կապի էությունը ացահայտելու ն հասկանալու հետ: Դեղերի նպատակադրված համադրությունը ներկայացված է որպես մեկ միասնական համակարգ, որի առաջին փուլում հղացվում են դեղանյութերի կառուցվածքները, քննարկվում դրանց դեղ դառնալու հավանականության մեծացման ուղիները, կատարվում տեսական հաշվարկներ այդ համակարգի արդյունավետության արձրացման հնարավորությունների վերա երյալ: Գիտականորեն հիմնավորված ն հարստացված են մոլեկուլների կառույցի ու ակտիվության միջն եղած կապին, դեղերի ստանդարտավորմանը, դեղերի որակի վրա լույսի ու ջերմության ազդեցությանը, ֆունկցիոնալ վերլուծությանը, մետա ոլիզմին նվիրված գլուխները: Նախորդ դասագրքերում դեղերի մետա ոլիզմը նկարագրվում էր որպես երնույթ ն նախատեսված է միջակ որակավորում ունեցող մասնագետի համար: Ներկա դասագրքում պատճառա անված է մետա ոլիզմը, դրա փուլերը: Դեղերի մետա ոլիտների օրինակով ցույց է տրված այն հեռանկարային քիմիական կառուցվածքները, որոնք հիմք են հանդիսացել նոր դեղերի հորինման ն համադրման համար: Պարզա անելով մետա ոլիզմի ուսումնասիրման գործնական նշանակությունը, նախադրյալներ է ստեղծվում ապագա դեղագործին մեխանիկական կատարողից վերածելու մտածող, տրամա անող, կողմնորոշվող մասնագետի:

Ժամանակակից արձր մասնագիտական մակարդակով է գրված դեղապատրաստուկների ստերեոիզոմերիայի նշանակությունը թերապիայում՝ գլուխը, որտեղ ապագա դեղագետը ծանոթանում է ռացեմիկ դեղերի նկատմամ հեռանկարային պահանջներին: Դեղագիտության նվաճումներն են արտացոլված ֆարմակակինետիկական հետազոտություններին, կենսա անական մատչելիությանը ( ացարձակ ու հարա երական) ն կենսա անական համարժեքությանը նվիրված գլուխը: Նորություն են նան Հայաստանում դեղագործության զարգացմանը ն ՀՀ ԱՆ առընթեր Դեղտեսչությանը վերա երող գլուխները: Անօրգանական դեղապատրաստուկները նկարագրելիս հեղինակը օգտվել է Մելենտնայի ն Բելիկովի դասագրքերից, առաջինից վերցնելով համակարգումը, երկրորդից՝ թեմայի անհրաժեշտ ծավալը, այց դրանք հասցրել է կատարելագործման: Հոդվածները ստացվել են սեղմ, անհրաժեշտ տեղեկություններով: Դասագիրքը թեթնացված է ավելորդ դեղապատրաստուկներից, որոնք ժշկության մեջ այլնս մեծ կիրառում չունեն: Այս հանգամանքները դասագիրքը դարձնում են ավելի կուռ ն նպատակային: Դասագիրքը գրված է ընդհանուր քիմիայի կուրսի ծրագիրը յուրացրած, որոշակի գիտելիքների պոտենցիալ ունեցողների համար: Հեղինակը համարձակություն է ունեցել ներկայացնելու նան ժշկագիտության տերմինների հայերեն հասկացություններ: Ռ. Հ. Հակո յանի «Դեղագիտական քիմիա» դասագիրքը գրված է առարկայի հիմնական ծրագրային ովանդակության շարադրման թարմությամ , նորարարական մոտեցմամ ն առանձին աժինների նպատակային շեշտվածությամ աչքի է ընկնում որոշակի առավելություններով ն հաշվի առնելով, որ Հայաստանի դեղագործության ազմադարյա պատմության մեջ մայրենի լեզվով առաջին դասագիրքն է, ուստի դրա հրատարակումը խիստ հիմնավոր է, նպատակային ն լավ նվեր է ՀՀ ժշկական Համալսարանի ուսանողությանը: Պրոֆ. Տ. Լ. Վիրա յան ºրնանի Մխիթար Հերացու անվ. Պետական ժշկական Համալսարան Պրոֆ. Ա. Ս. Նորավյան Ակադ. Ա. Լ. Մնջոյանի անվ. Նուր օր անական քիմիայի ինստիտուտ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ*

ԴԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱՅԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 1.

1.1.

ԴԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱՅԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Դեղագիտական քիմիայի առարկան ու ովանդակությունը

Դեղագիտական քիմիան գիտությւն է, որ ուսումնասիրում է դեղանյութերի կառուցվածքը, ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունները, ստացման եղանակները, կապը դրանց քիմիական կառույցի ն օրգանիզմի վրա թողած ազդեցության միջն, պահելու ընթացքում դեղերի որակի փոփոխությունը ն դրա վերահսկման եղանակները: Դեղագիտական քիմիայում դեղանյութերի հետազոտման հիմնական եղանակներից են վերլուծությունը (անալիզ) ն համադրությունը (սինթեզ), որոնք դիալեկտիկորեն սերտ կապված ն միմյանց փոխադարձ լրացնող պրոցեսներ են: Վերլուծությունն ու համադրությունը նության մեջ տեղի ունեցող երնույթների էության ճանաչման հզոր միջոցներ են: Դեղագիտական քիմիայի առջն ծառացած խնդիրները լուծվում են ֆիզիկական, քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական դասական եղանակներով, որոնք օգտագործվում են դեղանյութերի ինչպես համադրության, այնպես էլ վերլուծման համար: Դեղագիտական քիմիան հասկանալու համար ապագա արձրորակ դեղագետը (պրովիզորը) պետք է խորը գիտելիքներ ունենա ընդհանուր տեսական քիմիական ու ժշկաքիմիական գիտությունների, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի նագավառում: Անհրաժեշտ են նան կայուն գիտելիքներ փիլիսոփայության ասպարեզում, քանի որ դեղագիտական քիմիան, ինչպես ն մյուս քիմիական գիտությունները, ուսումնասիրում են մատերիայի շարժման քիմիական ձները: " ԱՆ տերմինա անական հանձնաժողովի ն Նախարարների խորհրդի լեզվի տեսչության համատեղ նիստում (դեկտեմ եր, 1994թ.) «դեղագործական քիմիա» տերմինը փոխարինված է «դեղագիտական քիմիայով»: 1.2.

Դեղագիտական քիմիայի կապը մյուս գիտությունների հետ

Դեղագիտական քիմիայի ձնավորումը դիտարկվում է որպես միասնական դիալեկտիկական պրոցես` ոլոր դեղագործական, ինչպես նան քիմիական, ժշ5

կա-կենսա անական ն այլ գիտությունների հետ փոխադարձ կապով ու պայմանավորվածությամ : Դեղագիտական քիմիան կենտրոնական տեղ է գրավում ն յուրօրինակ կապող օղակ է մյուս դեղագործական գիտությունների` ուսագիտության (ֆարմակոգնոզիա), դեղերի տեխնոլոգիայի, դեղա անության (ֆարմակոլոգիա), դեղագործության էկոնոմիկայի ու կազմակերպման, թունա անական քիմիայի միջն: Օրինակ ուսագիտությունը դեղա ույսերի հումքը ուսումնասիրող գիտություն է ն հիմք է ստեղծում նոր դեղապատրաստուկների հորինման համար: Դեղագիտական քիմիան սերտորեն կապված է դեղերի տեխնոլոգիայի հետ, որն ուսումնասիրում է դեղերի պատրաստման եղանակները: Այդ դեղերը դեղագործական վերլուծման եղանակների մշակման, կատարելագործման առարկա են: Թունա անական քիմիան հիմնվում է մի ամ ողջ շարք հետազոտման եղանակների կիրառման վրա: Դեղորայքի ացթողման ու պահման, ինչպես նան հսկիչ-վերլուծական ծառայության կազմակերպման հարցերն ուսումնասիրելիս դեղագիտական քիմիայի հետ սերտ կապի մեջ է դեղագործության կազմակերպումն ու էկոնոմիկան: Դեղապատրաստուկների մոլեկուլների կառույցի ն օրգանիզմի վրա դրանց ազդեցության միջն փոխադարձ կապի հետազոտման նագավառում դեղագիտական քիմիան շատ է մոտենում դեղա անությանը: Միննույն ժամանակ դեղագիտական քիմիան միջանկյալ դիրք է գրավում ժշկակենսա անական ու քիմիական գիտությունների ամ ողջությունում: Դեղերի կիրառման առարկան հիվանդ մարդու օրգանիզմն է, որտեղ տեղի ունեցող պրոցեսների հետազոտմամ ու հիվանդության ուժմամ զ աղվում են կլինիկական ժշկության (թերապիա, վիրա ուժություն, մանկա արձություն ու գինեկոլոգիա), ինչպես նան տեսական ժշկական գիտությունների` անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի ն այլ նագավառներում աշխատող մասնագետները: Բժշկության մեջ կիրառվող դեղերի ազմազանությունը պահանջում է ժշկի ու դեղագետի համասեղ աշխատանք: Հանդիսանալով կիրառական գիտություն, դեղագիտական քիմիան հիմնվում է քիմիական գիտությունների (անօրգանական, օրգանական, վերլուծական, ֆիզիկական, կոլոիդ քիմիա) տեսությունների ու օրենքների վրա: Սերտորեն շաղկապված լինելով օրգանական ու անօրգանական քիմիայի հետ, դեղագիտական քիմիան ուսումնասիրում է դեղանյութերի համադրման եղանակները: Դեղագիտական քիմիան օգտագործում է ֆիզիկական քիմիայի օրենքները, քանի որ դեղերի ազդեցությունը օրգանիզմի վրա կախված է ոչ միայն դրանց քիմիական կառույցից, այլն ֆիզիկաքիմիական հատկություններից:

Դեղագիտական քիմիայում դեղապատրաստուկների ու դեղաձների որակի վերահսկման եղանակների մշակման համար կիրառում են վերլուծական քիմիայի եղանակները: Սակայն դեղագործական վերլուծությունն ունի իր յուրահատկությունները ն ընդգրկում է երեք անհրաժեշտ փուլեր` պատրաստուկի իսկության հաստատումը (ճանաչումը), դրա որակի ստուգումը (խառնուրդների թույլատրելի սահմանների որոշումը) ն դեղանյութի քանակական վերլուծությունը: Դեղագիտական քիմիայի զարգացումն անհնար է առանց ֆիզիկա ու մաթեմատիկա ճշգրիտ գիտությունների օրենքների լայն կիրառման, քանի որ առանց դրա չի կարելի հասկանալ դեղանյութերի ուսումնասիրման ֆիզիկական ու դեղավերլուծությունում կիրառվող հաշվարկային եղանակները: 1.3.

Դեղերի քիմիայի զարգացման համառոտ պատմական ակնարկ

Դեղագիտական քիմիայի սկիզ ն ու զարգացումը սերտորեն կապված են դեղագործության պատմության հետ: Դեղագործությունը ծնունդ է առել հին անցյալում ն վիթխարի ազդեցություն է թողել ժշկության, քիմիայի ն այլ գիտությունների ձնավորման վրա: Դեղագործության պատմությունը առանձին ուսումնասիրման առարկա է: Որպեսզի հասկանանք, թե դեղագործության ընդերքում ինչպես ն ինչու ծնվեց դեղագիտական քիմիան, ինչպես այն ոտքի կանգնեց որպես առանձին գիտություն, համառոտ դիտարկենք դեղագործության զարգացման առանձին փուլերը, սկսած ալքիմիայի ժամանակաշրջանից: Ալքիմիայի շրջան (9-16 դար): Մարդկության պատմության մեջ այս շրջանը ազդել է դեղագործության ու քիմիայի զարգացման վրա: Ավելի քան 1000 տարի ալքիմիկոսները ձգտում էին գտնել «փիլիսոփայական քարը», որի օգնությամ կարելի կլիներ ոչ ազնիվ մետաղները վերածել ոսկու ն արծաթի, ինչպես նան ուժել հիվանդությունները, վերադարձնել երիտասարդությունը: Չնայած այս գաղափարի ողջ անհեթեթությանը, ալքիմիկոսների կողմից կուտակվել են վիթխարի ծավալով փորձնական տվյալներ: Ալքիմիայի շրջանում դեռնս համակարգված գիտություն չկար: Այդ շրջանում չի ստեղծվել ոչ մի տեսություն: Ահա թե ինչու ալքիմիան կոչել են «գիտության մանկության շրջան»: Սակայն ալքիմիկոսների կողմից ստացված արժեք ներկայացնող տվյալները հիմք հանդիսացան քիմիայի, այդ թվում ն դեղերի քիմիայի հետագա զարգացման համար: Նրանց կողմից մշակված են նյութերի մաքրման եղանակներ (թորում, գոլորշիացում, նստեցում, ֆիլտրում, յուրեղացում), ստացված են նոր քիմիական նյութեր (ծծմական, ազոտական թթուներ, աղաթթու, աղեր):

Ալքիմիայի շրջանում Միջին Ասիայում քիմիայի ն դեղագործության զարգացման մակարդակը զգալիորեն արձր էր Արնմուտքի համեմատ: Այդ անում մեծ ծառայություններ ունի ականավոր տաջիկ գիտնական-հանրագետ, ժիշկ ու փիլիսոփա, աստղագետ ն ուսա ան, մաթեմատիկոս ն պոետ Ի ն-Սինան: Եվրոպայում նա հայտնի էր Ավիցեննա անունով (980-1037): Նրա կողմից մշակված է տար եր նյութերի դասակարգումը, առաջին անգամ առաջարկված է թորած ջրի ստացման եղանակ: Ավիցեննան իրավմամ համարվում է դեղագործության հիմնադիրներից մեկը: Գիտնականին չխամրող համաշխարհային հռչակ երեց «Բժշկագիտության կանոնների»` նրա գլխավոր ժշկական աշխատության ստեղծումը, որի հինգ հատորներում նա ընդհանրացրեց հունական, հնդկական, իրանաարա ական ժշկության նվաճումները: Երկրորդ հատորը մի ձեռնարկ է, որտեղ ազմակողմանի նկարագրված են անօրգանական, ուսական ու կենդանական ծագում ունեցող 811 դեղամիջոցներ: Դրանցից շատերը ներկայումս էլ կիրառվում են ժշկության մեջ: Հինգերորդ հատորը լրիվ նվիրված է ազմաթիվ արդ դեղերի պատրաստման եղանակների նկարագրությանը: Ավիցեննայի աշխատությունները ն մասնավորապես «Բժշկագիտության կանոնները» դարերի ընթացքում ժշկության ն դեղագործության եզակի հանրագիտարաններ էին: Ժամանակակից գիտության նվաճումներն էլ ավելի վառ ձնով հաստատում են այդ նշանավոր գիտնականի սխրանքը: Յատրոքիմիայի շրջան (16-17 դդ): Վերածննդի ժամանակաշրջանում ալքիմիային փոխարինելու եկավ յատրոքիմիան ( ուժական քիմիա): Դրա հիմնադիր Պարացելսը գտնում էր, որ «քիմիան պետք է ծառայի ոչ թե ոսկի հայթհայթելուն, այլ առողջության պահպանմանը»: Ըստ Պարացելսի տեսության մարդու օրգանիզմը իրենից ներկայացնում է քիմիական նյութերի համախում ն դրանցից որնէ մեկի ացակայությունը կարող է հանգեցնել հիվանդության: Այդ պատճառով ուժման նպատակով Պարացելսը կիրառում էր տար եր մետաղների (սնդիկ, կապար, պղինձ, երկաթ, ծարիր, զառիկ ն այլն) քիմիական միացություններ, ինչպես նան ուսական դեղամիջոցներ: Պարացելսը ուսումնասիրում էր անօրգանական ն ուսական ծագում ունեցող շատ նյութերի աղդեցությունը օրգանիզմի վրա: Նա կատարելագործեց վերլուծման մի շարք գործիքներ ու սարքեր: Ահա թե ինչու Պարացելսը իրավմամ համարվում է դեղավերլուծության հիմնադիրներից մեկը, իսկ յատրոքիմիան` դեղագիտական քիմիայի սկիզ ը: 16-17 դդ. դեղատները քիմիական նյութերի ուսումնասիրման յուրատեսակ կենտրոններ էին, որտեղ ստացվում ն ուսումնասիրվում էին անօրգանական, ու6

սական ն կենդանական ծագում ունեցող նյութեր, հայտնա երվում մի շարք նոր միացություններ, ուսումնասիրվում տար եր մետաղների հատկություններն ու փոխարկումները: Դա թույլ տվեց կուտակել արժեքավոր քիմիական գիտելիքներ, կատարելագործել քիմիական փորձերը: Յատրոքիմիայի զարգացման 100 տարվա ընթացքում գիտությունը հարստացավ ավելի մեծ քանակությամ փաստերով, քան ալքիմիայի 1000 տարում: Առաջին քիմիական տեսությունների ծագման շրջան (17-19 դդ): Այս շրջանում արդյունա երական արտադրության զարգացման համար անհրաժեշտ էր ընդլայնել քիմիական հետազոտությունների շրջանակը, դուրս գալ յատրոքիմիայի սահմաններից: Դա հանգեցրեց առաջին քիմիական արտադրության ստեղծմանը ն քիմիական գիտության ձնավորմանը: 17-րդ դարի երկրորդ կեսը առաջին քիմիական տեսության` ֆլոգիստոնի տեսության ծննդի շրջանն է: Այդ տեսության օգնությամ ձգտում էին ապացուցել, որ այրման պրոցեսները ն օքսիդացումը ուղեկցվում են հատուկ նյութի` ֆլոգիստոնի անջատումով: Ֆլոգիստոնի տեսությունը ստեղծել են Ի.Բեխերը (16351682) ն Բ.Շտալը (1660-1734): Չնայած որոշ սխալ դրույթների, այն անշուշտ առաջավոր էր ն նպաստեց քիմիական գիտության զարգացմանը: Ֆլոգիստոնի տեսության կողմնակիցների դեմ մղվող պայքարում ծնվեց նոր` թթվածնային տեսությունը, որը քիմիական մտքի զարգացման հզոր խթան հանդիսացավ: Լոմոնոսովը (1711-1765) աշխարհում առաջին գիտնականներից էր, որ ապացուցեց ֆլոգիստոնի տեսության սնանկությունը: Չնայած դեռ թթվածինը հայտնի չէր, Լոմոնոսովը փորձնական ճանապարհով ցույց տվեց (1756), որ այրման ն օքսիդացման ընթացքում տեղի է ունենում ոչ թե քայքայում, այլ նյութի կողմից օդից «մասնիկների» միացում: 18 տարի անց նույնանման արդյունքի հասավ ֆրանսիացի գիտնական Լավուազյեն (1774): Առաջին անգամ թթվածին ստացավ շվեդացի գիտնական-դեղագործ Կ. Շեելեն (1742-1786), որի ծառայություններից է նան քլորի, գլիցերինի, մի շարք օրգանական թթուների ն այլ նյութերի հայտնա երումը: 18-րդ դարի երկրորդ կեսը քիմիայի ուռն զարգացման շրջանն էր: Քիմիական գիտության առաջընթացին մեծ նպաստ ունեն դեղագործները, որոնց կողմից կատարվեցին դեղագործության ն քիմիայի համար կարնոր նշանակություն ունեցող հոյակապ հայտնագործություններ: Այսպես, ֆրանսիացի դեղագործ Լ.Վոկլեն (1763-1829) հայտնա երեց նոր տարրեր` քրոմ, երիլիում: Դեղագործ Բ.Կուրտուան (1777-1836) ծովային ջրիմուռներում հայտնա երեց յոդ: 1807թ. ֆրանսիացի դեղագործ Սեգեն ափիոնից անջատեց մորֆին, իսկ նրա հայրենա9

կիցներ Պելտյեն ու Կավենտուն ուսական հումքից, րուցին ն այլ ալկալոիդներ: Դեղավերլուծության զարգացման գործում իր նպաստն ունի դեղագործ Մորը (1806-1879): Նա առաջին անգամ կիրառեց յուրետներ, կաթոցիչներ (պիպետ), դեղատնային կշեռքներ, որոնք կրում են նրա անունը: Այսպիսով, դեղագիտական քիմիան ծնվելով 16-րդ դարում յատրոքիմիայի ծաղկման շրջանում, իր հետագա զարգացումն ապրեց 17-18-րդ դարերում: 1.4.

Դեղագործության զարգացումը Ðայաստանում

Համաձայն դասական հեղինակների տվյալների Հայաստանը հնում համարվել է ազմաթիվ ուժախոտերի հայրենիք: Քսենոփոնը իր «Անա ասիս»-ում հայտնում է հայկական գինիների, գարեջրի, նշի ն քնջութի յուղերի, նեկնայուղի մասին, որոնցով փառա անվում էր Հայաստանը: Տակիտոսը իր «Աննալներ»-ում վկայակոչում է ժողովրդական ժշկության միջոցները, որոնք օգտագործում էին Հայաստանի ուժակները վերքերի ուժման համար: Դեռնս 1 դարում մ.թ.ա. Արտաշես 11-ը Արտամետի դեղա ուսական այգիներում աճեցնում էր վայրի ույսեր: Ըստ ավանդության Պոնտոսի թագավոր Միհրդատը, հին աշխարհի այդ մեծ թունա անը, իր հայտնի թերիակը պատրաստում էր հայկական ուսական աշխարհի ուժախոտերից: Մեծ համ ավ ունեին նան անօրգանական ծագում ունեցող դեղամիջոցները` հայկական կավը, քարը, որակը, սնդիկի,երկաթի, կապարի ու ցինկի միացությունները, որոնցով հարուստ է Հայաստանի ընդերքը: Ռշտունյաց սարերում, Վանա լճի ափերին գտնվում էին ենկաթի ն կապարի հարուստ հանքեր (Փավստոս Բուզանդ, 5-րդ դար), որոնցից ստացված պատրաստուկները ուժում էին մաշկի ն աչքի հիվանդությունները, վերքերը, ուռուցքները: Համաձայն Ավիցեննայի, «Հայկական կամ Անիի կավը զարմանալիորեն ազդում է վերքերի վրա («Բժշկագիտության կանոններ») ն հատկապես օգնում է թոքախտային ն ժանտախտային տենդի ժամանակ»: Հայկական ժողովրդական ժշկության մեջ լայնորեն կիրառվում էին կենդանական ծագում ունեցող դեղամիջոցները (սեռական գեղձերի հանուկը, լյարդը, փայծաղը, որոշ որոճող կենդանիների ստամոքսի գանձակի խմորված շիճուկը), որպես կենսագործունեությունն ակտիվացնող, խթանիչ, հակասկլերոզային միջոցներ, ինչպես նան հակաթույներ: Մեծ Մաշտոցի կողմից 5-րդ դարում հայկական այ ու ենի ստեղծումից հետո Պլատոնի, Արիստոտելի, Հիպոկրատի, Դեմոկրատեսի, Գալենի... աշխատանքները թարգմանելուց ացի հայտնվեցին հայ

գիտնականների ինքնատիպ աշխատությունները` նվիրված նագիտությանն ու ժշկությանը: Այդ հարցերը հետաքրքրում էին նան հայ մեծ փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթին (Մ-Մ1 դ.), որը կրթությունը ստացել էր Ալեքսանդրիայում ն իր ազմաթիվ աշխատանքներում դիտարկում էր անատոմիայի, նախոսության, ախտաանության, դեղա ուժության ն ժշկական արոյագիտության հարցեր: Շնորհիվ Դավիթ Անհաղթի Միջնադարյան Հայաստանի ժշկանոցներում իրագործում էին դիահերձումներ ն կենդանահերձումներ: Բնագիտության ն ժշկության հարցերի նկատմամ մեծ հետաքրքրություն էր ցուցա երում նան ականավոր գիտնական Անանիա Շիրակացին (Մ11 դ.): 1X-X1-րդ դարերում հայկական պետականության վերականգնումը ն Բագրատունիների անկախ թագավորության հաստատումը նոր հնարավորություններ ստեղծեցին Հայաստանում մշակույթային կյանքի զարգացման ասպարեզում: Մայրաքաղաք Անին դարձավ համաշխարհային կենտրոններից մեկը, որտեղ ծաղկում էին գիտությունը, արվեստը, արհեստները: Անիի, Սանահինի, Հաղպատի արձրագույն դպրոցներում` միջնադարյան ակադեմիաներում փիլիսոփայության ն նական գիտությունների հետ զուգընթաց դասավանդվում էր ժշկություն: Անիի դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչն էր Ավիցեննայի ժամանակակից Գրիգոր Մագիստրոսը, որը սերտորեն կապված էր Բյուզանդիայի գիտնականների հետ: Գրիգոր Մագիստրոսը զ աղվում էր նան գործնական ժշկությամ : Նա նկարագրել է ծաղիկ հիվանդության կլինիկական պատկերը, զ աղվել է դիֆերենցիալ ախտորոշության հարցերով: Նրան հետաքրքրել են տենդի պատճառներն ու ուժման ձները, հատկապես ուսա ուժությունը: Տենդի ուժման համար առաջարկում է կաթնուկի սերմերը շաֆրանի հետ: Անիի դպրոցի կողմից ստեղծվեցին հայ հեղինակների յուրօրինակ ժշկական աշխատություններ` ժշկարաններ, որտեղ դիտարկվում էին նան համակենսա անական նույթի հարցեր: Առանձնահատուկ հռչակ էր վայելում «Գագիկի ժշկարանը» (Գագիկ 1 Բագրատունի` 990-1020թթ), որի հեղինակը, ըստ երնույթին, Գրիգոր Մագիստրոսն էր: Այն պարունակում է արժեքավոր տեղեկություններ դեղա ուժության ն խելամիտ սնվելու (դիետետիկա) մասին: Աշխատության որոշ գլուխներում քննարկվում են նան ախտորոշման, կանխատեսության, սաղմնաանության հարցերը: Բագրատունիների թագավորության անկումից հետո (1045թ) Հայաստանի մշակույթային կենտրոնը Անիից տեղափոխվեց Կիլիկիա, Ռու ինյանների Սիս մայրաքաղաքը, որտեղ հավաքվեց հայ մտավորականության ընտրանին` Ներ11

սես Շնորհալի, Թորոս Ռոսլի, Վարդան Այգեկցի, Վահրամ Ռա ունի, Մխիթար Հերացի ն ուրիշներ: Հայ միջնադարյան ժշկության կարկառուն ներկայացուցիչ Մխիթար Հերացու ստեղծագործական գործունեությունը կապված է կիլիկյան ուղղության հետ: X11-րդ դարի 60-ական թվականներին նա լայն ճանաչում գտավ որպես փորձված ժիշկ, նագետ ն փիլիսոփա: Մխիթար Հերացին ստացավ « ժշկապետի» գիտական աստիճան: Մխիթար Հերացին հայ դասական ժշկության հիմնադիրն է: X11 դարի 80ական թվականներին Մխիթար Հերացին սկսեց իր կյանքի գլխավոր աշխատությունը` «Ջերմանց մխիթարություն»-ը, որը նվիրված է տենդային հիվանդություններին ն գրված է ժամանակի խոսակցական լեզվով, որով ն Մեծ Մխիթարը ընտրեց գիտության դեմոկրատացման ուղղությունը: Հերացին չհերքելով հումորալ տեսության ընդհանուր դրույթները, «միօրյա», « որ ոսային» ն «հալնմաշ» (հեկտիկ) ջերմերի ծագումը ացատրում է արյան, մաղձի ն լորձի մեջ « որ ոսային» գործոնի ներթափանցմամ : Ըստ է. Ջեյդելի ն Լ. Հովհաննիսյանի, մինչմանրէաանական շրջանի ոլոր պատկերացումներից վարակական պրոցեսի արդի ընկալմանն ամենամոտ կանգնածը « որ ոսի» գաղափարն է: Հետագա դարերի հայ ժիշկները « որ ոսի» գաղափարը տարածեցին նան այլ հիվանդությունների վրա: «Ջերմանց մխիթարություն»-ը հիմնականում տեղեկություններ է տալիս « որ ոսային» ջերմերի, այսինքն վարակիչ հիվանդությունների մասին` մալարիա, տիֆ, ծաղիկ, կարմիր քամի, պալարախտ, սեպտիկ հիվանդություններ: Բուժման ընթացքում Հերացին հաշվի է առել հիվանդի առանձնահատկությունները, մշակել համակցված ուժման ուրույն համակարգ, զուգակցելով դեղորայքային, սննդային ն ֆիզիկական (լոգանք, սառը շփում, մերսում, ինհալացիա) միջոցները: Դեղորայքային ուժումը նախ հիմնվում է ույսերի, ապա կենդանական ն անօրգանական նյութերի ուժիչ հատկությունների վրա: Վարակիչ-ալերգիկ հիվանդությունների համար նա առաջարկել է վարդ, մանուշակ, շուշան, նունուֆար, մրգերից`նուռ, փշատ, սալոր, խնձոր, անջարեղենից` ամիա, ավելուկ, կոտեմ, ռեհան, ծնե եկ, վայրի ույսերից` կապար, ուրց, մատուտակ, որոնց մի մասը կիրառվում է նան սննդ ուժությունում: Բժշկության մեջ մեծ տեղ է հատկացվում ծծմ ին, հայքարին, հայկավին, ցինկին, թանկարժեք քարերին ն այլ անօրգանական նյութերին: «Ջերմանց մխիթարություն»-ը առաջին անգամ հրատարակվել է 1832 թ. Վիեննայում, 1955-ին` Երնանում (ռուսերեն): Ամիրդովլաթ Ամասիացին ապրել ն ստեղծագործել է XY դարում: Հռչակվել է որպես վիրա ուժապետ: Նա հայկական ժշկական գրականությունը հարստաց12

րել է արժեքավոր երկերով, որոնք ընդգրկում են միջնադարյան ժշկագիտության ն դեղագիտության գրեթե ոլոր ճյուղերը: Նրա «Ախրապատին» (1459թ.) աշխատությունը աղկացած է 2 մասից` դեղագործություն ն դեղագիտություն: Առաջին մասում զետեղված են դեղագրեր (դեղատոմսեր), մանրամասն նկարագրված են դեղանյութերի աղադրությունը, քանակը, պահպանման ձները: Երկրորդում տրված են դեղերի անունները, դրանց ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, ցուցումներ դրանց օգտագործման մասին: Աշխատության 23-րդ գլուխը մի քանի լեզուներով առարան է, որտեղ նկարագրված են դեղերի ֆիզիկա-քիմիական հատկությունները, դրանց ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, հեղինակավոր ժիշկների կարծիքները դեղերի զորության մասին: Ամասիացու «Բառք այ ու ենականի վերայ ցավոցն» (1468թ.) դեղանունների համառոտ առարանը նս նվիրված է դեղագիտությանը, որը նա մշակել է ամենից խոր ն ազմակողմանի: Դեղագիտական աշխատություններից առավել արժեքավոր է «Անգիտաց անպետը» (1482թ.): Ամասիացուն հայտնի են եղել ուսական, կենդանական ն հանքային ծագում ունեցող դեղերը ն դրանց աղադրամասերը: Նա մեծ նշանակություն է տվել երկաթի, պղնձի արջասպներին, աղերին, սնդիկին, ծծմ ին, կապարին, ոսկուն, արծաթին, զառիկին ն դրանց միացություններին: Կարնոր տեղ է հատկացրել կերակրի աղին: Ստամոքսաաղիքային հիվանդությունների ն սակավարյունության դեպքում առաջարկել է երկաթի միացություններ: Ծծում ը քսուքի ձնով առաջարկել է մաշկային հիվանդությունների ուժման համար: Որպես ցավազրկող ն քնա եր միջոցներ նկարագրել է զաֆրանը, մանրագորը, հաշիշը: Ամասիացու դեղատոմսերը գրված են պարզ լեզվով, առանց ծածկագրերի, աղադրամասերի ընդգծված կշռային հարա երություններով: Ըստ երնույթին հիմա ժամանակն է, որ մեր ժիշկները նս անցնեն պարզ, հայերեն գրված դեղատոմսերի: Բժշկագիտությունը Հայաստանում վերսկսել է զարգանալ 1828 թ-ից, եր Արնելյան Հայաստանը միացվեց Ռուսաստանին: X1X դ 2-րդ կեսին աչքի ընկած հայ ժիշկներ Դ. Ռոստոմյանի, Լ. Տիգրանյանի, Ա. Բա այանի, Ա. Բուդաղյանի, Վ. Արծրունու, Մ. Առուստամյանի... ուշադրության արժանի աշխատությունները գրվել են առաջադեմ ժշկագիտության ոճով 1:2:3: 1955թ. Հայաստանում կազմակերպվեց Նուր օրգանական քիմիայի ինստիտուտը, որը զ աղվում է նուր օրգանական համադրությամ ` նոր ազդեցիկ դեղապատրաստուկների ստեղծումով: Հիմնադիրը հայ ականավոր գիտնական ակադեմիկոս Ա. Լ. Մնջոյանն էր: Ինստիտուտի հետազոտությունները հենվում են կենսաօրգանական քիմիայի հիմնավոր սկզ ունքների, ն առաջին հերթին օրգա13

նական միացությունների կառուցվածքի ն դրանց կենսա անական ակտիվության միջն եղած կապի ուսումնասիրման վրա: Կառույց-ակտիվություն հիմնահարցի պլանաչափ մշակումը թույլ է տվել ացահայտելու մի շարք արժեքավոր օրինաչափություններ ն կանխատեսելու նոր կենսա անական ակտիվ նյութերի նպատակադրված համադրության ուղիները, որն էլ իր հերթին հնարավորություն է տվել ստեղծելու ն ժշկության մեջ լայնորեն ներդնելու մեծ քանակությամ յուրօրինակ դեղապատրաստուկներ: Ինստիտուտի հետազոտությունների գլխավոր ուղղությունը սրտանոթային հիվանդությունների, նյարդահոգեկան խանգարումների, չարորակ գոյացումների ու լեյկոզների, տար եր վարակների ուժման, ինչպես նան վիրա ուժության մեջ կիրառվող միջոցների ստեղծումն է: ՆՕՔԻ-ի կողմից ստեղծված դեղապատրաստուկներից են գանգլերոնը (եր Բ"Հ իզո-Շ4Ւ9: Բ"" Հ Ւ: X Հ Շl), կվատերոնը (եր Բ" Հ Շ4Ւ9: Բ"" Հ Շ2Ւ5: X Հ J): Առաջինն օգտագործվում է կրծքահեղձուկի ուժման, երկրորդը` կորոնար անոթների սպազմի ն արյան ճնշման արձրացման ժամանակ: Օ

ԸH3 ԸH3

Ը - Օ - ԸH - ԸH - ԸH2 - NՀ(Ը2H5)2 ՃR'' Ֆու րոմեգանը (1) օգտագործվում է կորոնար անոթների սպազմի ն ստամոքսի ու 12-մատնյա աղիքի խոցի ժամանակ: Դիկումարոնը (11), արփենալը (111) նույնպես օգտագործվում են ստամոքսի ու 12-մատնյա աղիքի խոցի դեպքում: Պուֆեմիդը (1Մ)` էպիլեպսիայի դեպքում: Սու եխոլինը (Մ, եր XՀ6) շնչառական անալեպտիկ է, դիտիլինը (Մ, եր XՀ2)` մկանային ռելաքսանտ ն այլն: R'Օ

Br

ԸH3 Օ Ը - Օ - ԸH - ԸH2 - ԸH2 - NՀ(Ը2H5)2 ԸH3

Օ

(I)

ԸH3 ԸH2 - NՀ - (ԸH2)2 NՀ (ԸH3)3 Օ

2 2-

ԸH3

Օ ԸH - Ը - Օ - (ԸH2)3 - N(Ը2H5)2 . HԸl

(II)

(III)

Օ (H3Ը)2HԸ - Օ NH

(IV)

Օ Օ

Օ

(ԸH3)3NՀ ԸH2ԸH2 - Օ - Ը - (ԸH2)x - Ը - ՕԸH2ԸH2NՀ (ԸH3)3 2 2- (V) Նոր դեղանյութերի համադրությանը զուգընթաց ինստիտուտում մշակվում են նան Հայաստանի ուսականությունից կենսա անական ակտիվ նյութերի անջատման նոր եղանակներ: Անջատված են ն սահմանված նախկինում չնկարագրված 42 նական միացությունների կառուցվածքը: Ինստիտուտն ունի քիմիա-տեխնոլոգիական արտադրամաս, որտեղ իրագործվում է ստեղծված դեղանյութերի արտադրությունը: Ինստիտուտը պար երա ար հրատարակում է «Հետերոցիկլիկ միացությունների սինթեզը» ժողովածուն, որը թարգմանվում ն հրատարակվում է մի շարք երկրներում, այդ թվում ն ԱՄՆ-ում: ՆՕՔԻ-ն ունի համաշխարհային հռչակ ն դասվում է աշխարհի առաջնակարգ ինստիտուտների շարքը4: Երնանում 1941թ. ացվեցին դեղագործական, 1966թ.` վիտամինային պատրաստուկների, իսկ Արմավիրում 1968թ.` եթերային յուղերի գործարանները: 1972թ. Երնանի ժշկական ինստիտուտում ացվեց դեղագիտական ֆակուլտետը: 1. Ñ.Ճ. ÂՅքòՅԻÿԻ "ՃìèքօտâՈՅò ՃìՅՇèՅլè" Խ., ÍՅóêՅ, 1987 Ր. 2. Հայկական սովետական հանրագիտարան: 3. ÈՇòտքèÿ ìåօèլèԻû â ՃքìåԻèè. Ä-ք Ë.Ճ. ÎՐՅԻåՇտâ, ÝքèâՅԻՆ, 1927 Ր. 4. Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանակիր Ա. Լ. Մնջոյանի անվ. ՆՕՔԻ: ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան, 1988: 1.5.

Դեղագիտական քիմիայի ժամանակակից խնդիրները ն զարգացման հեռանկարները

Դեղագիտական քիմիայի հիմնական խնդիրներն են` ա) ստեղծել ն ուսումնասիրել նոր դեղամիջոցներ, ) մշակել դեղագիտական ու կենսադեղագիտական վերլուծման կատարելագործված եղանակներ: 1.5.1 Նոր ուժամիջոցների ստեղծում ու հետազոտում: Չնայած եղած դեղանյութերի վիթխարի զինանոցին, նոր արձրարդյունավետ դեղանյութերի ստեղծման խնդիրը մնում է արդիական: Դա պայմանավորված է որոշ հիվան15

դությունների ուժման համար անհրաժեշտ դեղերի ացակայությամ կամ դրանց ոչ ավարար արդյունավետությամ , որոշ դեղապատրաստուկների կողմնակի ազդեցության առկայությամ , դրանց դեղաձների սահմանափակ պիտանելիության ժամկետով ն այլն: Անհրաժեշտություն է առաջանում պար երա ար թարմացնել ֆարմակաթերապնտիկ որոշ խմ երի պատկանող քիմիաթերապնտիկ միջոցները, հատկապես հակա իոտիկները ն այլ հակամանրէային միջոցները, քանի որ ախտածին մանրէները քիմիաթերապնտիկ պատրաստուկների նկատմամ աստիճանա ար ձեռք են երում կայունություն (ռեզիստենտություն): Ահա թե ինչու պատրաստուկների արդյունավետությունը աստիճանա ար նվազում է: Հեռանկարային է դեղապատրաստուկների ստեղծումը ինչպես քիմիական կամ միկրոկենսա անական համադրության, այնպես էլ ուսական կամ կենդանական հումքից կենսա անական ակտիվ նյութերի անջատման ճանապարհով: Նոր համադրական դեղանյութերի ստացումը գործնականորեն անսահմանափակ է: Վիթխարի են ուսական հումքից ստացվող դեղերի պաշարները: Պարզված է, որ նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում աճեցվող 20000 ուսատեսակներից 12000-ը դեղա ույսեր են: Սակայն դրանցից միայն 200-ն է օգտագործվում ժշկության մեջ: Գործնականորեն դեռ չի ուսումնասիրված օվկիանոսներում, ծովերում ն գետերում նակվող մանրէների ազմատեսակ աշխարհը: Կենդանի օրգանիզմի կողմից արտադրվող տար եր կենսա անական ակտիվ նյութերի ուսումնասիրումը նույնպես խիստ հեռանկարային է: Այդ են հաստատում վերջին տարիներին ստացված պատրաստուկները, որոնք իրենցից ներկայացնում են սպիտակուցներ, ֆերմենտներ, պրոստագլանդիններ ն այլն: Նոր ազդեցիկ դեղատեսակների որոնումը իրագործվում է տար եր ուղիներով: Դրանցից մեկը ակտիվ նական միացությունների քիմիական կառույցի հետազոտումը ն դրա հիման վրա դեղա անական ակտիվությամ նույնական դեղապատրաստուկների ստացումն է: Մեծ նշանակություն է տրվում նան մետա ոլիզմի արգասիքների ուսումնասիրման հիման վրա նոր դեղապատրաստուկների համադրությանը: Մետա ոլիզմը նյութափոխանակության ընթացքում տար եր ֆերմենտների ազդեցության ն քիմիական փոխազդեցության հետնանքով օրգանիզմ ներմուծվող նյութերի փոխարկումն է: 1.5.2. Դեղագործական ու կենսադեղագործական վերլուծման եղանակների մշակումը: Այս կարնոր խնդրի լուծումը հնարավոր է միայն ժամանակակից քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակների լայն կիրառմամ դեղապատրաստուկների ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների հիմնավոր տե16

սական հետազոտությունների հիման վրա: Անհրաժեշտ է նան դեղապատրաստուկների ու դեղաձների համար մշակել նոր ն կատարելագործված չափորոշողվերլուծական փաստաթղթեր (ՉՎՓ), որոնք արտացոլեն դրանց որակի նկատմամ առաջադրված պահանջները: Ստացված դեղապատրաստուկների որակը կախված է ելանյութերի մաքրությունից, տեխնոլոգիական կարգի (ռեժիմ) պահպանումից ն այլն: Այդ պատճառով դեղագործական վերլուծման նագավառում հետազոտման առանձին ուղղություն է ելանյութերի որակի ն ստացման ընթացքում առաջացած միջանկյալ արգասիքների վերահսկման եղանակների մշակումը (արտադրության փուլային հսկողություն): Փորձարկման կենսա անական եղանակների աշխատատարությունը ն փոքր ճշտությունը անհրաժեշտություն են դարձնում դրանց փոխարինումը ավելի զգայուն ու արագ ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Հորմոններ, գլիկոզիդներ, հակա իոտիկներ պարունակող դեղերի կենսա անական ն ֆիզիկաքիմիական վերլուծման եղանակների նույնացման (ստանդարտացման) ձգտումը դեղագործական վերլուծության կատարելագործման անհրաժեշտ ուղղությունն է: Դեղապատրաստուկներ հանդիսացող ֆերմենտների, սպիտակուցների, ամինաթթուների, ինչպես նան աէրոզոլերի, աչքի թաղանթի, ազմաշերտ հա երի ն այլ դեղաձների վերլուծման եղանակները կարիք ունեն մշակման: Բժշկության մեջ լայն կիրառում ստացած արդ դեղաձների որակական ու քանակական վերլուծման համար նույնպես պահանջվում են հուսալի եղանակներ: Հեռանկարային է ֆիզիկաքիմիական եղանակների կիրառման հիման վրա նույնանման քիմիական կառուցվածքով դեղապատրաստուկների խմ ի վերլուծման ընդհանրացված, միասնական եղանակների մշակումը, որը մեծ հնարավորություններ կընձեռի քիմիական-վերլուծական աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործում: Խիստ կարնոր ուղղություն է դեղագործական վերլուծման տար եր եղանակների կիրառումը դեղերի պահման ընթացքում տեղի ունեցող քիմիական երնույթների հետազոտման նպատակով: Այդ երնույթների ճանաչումը հնարավորություն է տալիս լուծելու այնպիսի արդիական խնդիրներ, ինչպիսիք են դեղային պատրաստուկների ու դեղաձների կայունացումը, դեղերի պահելու գիտականորեն հիմնավորված պայմանների մշակումը: Այդպիսի հետազոտությունների գործնական նպատակահարմարությունը հաստատվում է դրանց տնտեսական նշանակությամ :

Կենսադեղագործական վերլուծման խնդիրներից է ոչ միայն պատրաստուկների, այլն կենսա անական հեղուկներում ու օրգանիզմի հյուսվածքներում դրանց մետա ոլիտների ացահայտման եղանակների մշակումը: Կենսադեղագործության ն ֆարմակակինետիկայի (տես 4.1) խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ են կենսա անական հեղուկներում ն հյուսվածքներում դեղապատրաստուկների վերլուծման ճշգրիտ ու զգայուն ֆիզիկաքիմիական եղանակներ: Դեղագործական ու թունա անական վերլուծության նագավառում աշխատող մասնագետների ուսումնասիրման ոլորտին է պատկանում այդպիսի եղանակների մշակումը, որոնց ճշգրտության աստիճանը սերտորեն կապված է դեղագործական վերլուծության արդյունքների պլանավորման ու մշակման մաթեմատիկական եղանակների կիրառման հետ: Այդ եղանակները մեծ հնարավորություններ են ստեղծում նան վերլուծման նոր, լավագույն եղանակների մշակման ն արդյունավետության արձրացման գործում: Ժամանակակից քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակները մեծ հեռանկարներ են ացում ներդեղատնային վերահսկման ն մասնավորապես շտապ վերլուծության (էքսպրես-անալիզ) կատարելագործման համար: Բեկումաչափության, վերադրաչափության (ինտերֆերաչափություն), նեռաչափության, լյումինաչափության, լուսագունաչափության ն այլ վերլուծման պարզ ու ավականին ճշգրիտ եղանակների ներդրումը թույլ է տալիս արելավել ու արագացնել դեղատներում պատրաստվող դեղաձների որակի գնահատումը: Դեղագործական վերլուծության ապագան կախված է դրա ավտոմատացումից: Ֆիզիկաքիմիական եղանակների ներդրումը ստեղծում է դեղագործական վերլուծման ավտոմատացման ն էՀՄ-ով (նԹԾ) արդյունքների հետագա մշակման անհրաժեշտ պայմաններ: Այժմ արդեն մշակված են էՀՄ-ի կիրառումով օրգանական միացությունների ճանաչման ուրվագծեր: Լիովին իրական է համարվում դեղանյութերի վերլուծման արդյունքների մշակման ավտոմատացված համակարգի ստեղծման հնարավորությունները, ընդհուպ մինչն վերջնական փաստաթղթերի ստացումը ն էՀՄ-ի հիշողությանը պահ տալը: 1.6.

Դեղերի դասակարգման սկզ ունքները

Դեղապատրաստուկների խելամիտ դասակարգումը շատ մեծ նշանակություն ունի դեղամիջոցների հսկայական զինանոցի հետազոտման ու օգտագործման համար: Գոյություն ունի դեղանյութերի երկու դասակարգում` ըստ քիմիա-

կան կառուցվածքի ն ըստ օրգանիզմի վրա թողած դեղա անական ազդեցության: Դեղա անական դասակարգումը արտացոլում է այս կամ այն նախոսական համակարգի վրա (սրտանոթային, կենտրոնական ներվային...) պատրաստուկի առավելագույն ազդեցության սկզ ունքները: Յուրաքանչյուր այդպիսի խմ ում պատրաստուկները դասակարգվում են ըստ քիմիական կառուցվածքի: Գոյություն ունի նան դեղա ուժական դասակարգում, որի համաձայն դեղապատրաստուկները խմ ավորվում են ըստ որոշակի հիվանդությունների նկատմամ դրանց արդյունավետության: Այսպիսով, դեղա անական ն դեղա ուժական դասակարգումները զուգակցված են: Այս դասակարգման թերությունն այն է, որ միննույն խմ ի մեջ միավորվում են տար եր քիմիական կառուցվածք ունեցող նյութեր: Քիմիական դասակարգումը թույլ է տալիս ոլոր դեղապատրաստուկները խիստ որոշակիորեն դասավորել համաձայն դրանց քիմիական կառույցի: Սակայն այս դասակարգման դեպքում միննույն խմ ում կարող են հայտնվել տարեր դեղա անական ազդեցության դեղանյութեր: Դեղագիտական քիմիայում դեղապատրաստուկները դիտարկվում են համաձայն քիմիական դասակարգման, որը կարնոր նշանակություն ունի պատրաստուկների ստացման եղանակների ուսումնասիրման ու հետազոտման, քիմիական կառույցի ու դեղա անական ազդեցության միջն եղած կապի ացահայտման, ինչպես նան դեղերի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների հիման վրա դեղագործական վերլուծման եղանակների մշակման համար: Համաձայն քիմիական դասակարգման դեղապատրաստուկները աժանվում են երկու մեծ խմ ի` անօրգանական ն օրգանական: Առաջինները դասակարգվում են համաձայն պար երական համակարգում տարրերի դիրքի ն հիմնական դասերի` հիմքերի, թթուների, օքսիդների, աղերի, կոմպլեքսային միացությունների: Օրգանական դեղապատրաստուկները դասակարգվում են ըստ ալիֆատիկ, ալիցիկլիկ (հիդրոարոմատիկ), արոմատիկ ն հետերոցիկլիկ շարքերի, որոնք հետագայում աժանվում են հիմնական դասերի` ածխաջրեր, հալոգենածանցյալներ, սպիրտներ, ալդեհիդներ, կետոններ, կար ոնաթթուներ, եթերներ ն այլն, իսկ հետերոցիկլերը` ըստ հետերոցիկլի նույթի: Դեղագիտական քիմիայում քիմիական դասակարգման սկզ ունքներից կարելի է նահանջել, եթե դիտարկվում են որպես դեղանյութ կիրառվող ակտիվ նական նյութերը` տերպենները, ալկալոիդները, գլիկոզիդները, հորմոնները, վիտամինները, հակա իոտիկները: Բայց քանի որ այդ խմ երից յուրաքանչյուրը

դասակարգվում է ըստ քիմիական կառույցի, ապա վերջին հաշվով որոշիչը նյութերի դասակարգման քիմիական սկզ ունքն է:

ԳԼՈՒԽ 2.

2.1.

ԴԵՂԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Նյութի մոլեկուլի կառուցվածքի ն օրգանիզմի վրա դրա թողած ազդեցության պայմանավորվածությունը

Շրջապատող աշխարհի ազմազան երնույթների մեջ մարդը տեսնում է նության որոշ օրենքների դրսնորումը: Բացառություն չի կազմում ն գիտության այն նագավառը, որը տար եր ժամանակներում ու տար եր երկրներում կոչվել է դեղա անություն, ժշկական քիմիա, դեղա անական քիմիա, դեղերի ստեղծում, դեղագիտական քիմիա: X1X դարում մոլեկուլի քիմիական կառույցի մասին պատկերացումները ձնավորվելուց հետո, հետազոտողներն անցան քիմիական միացությունների կենսա անական ակտիվության ն դրանց կառուցվածքի միջն եղած օրինաչափությունների ուսումնասիրմանը: Այդ գործում մեծ ներդրում ունեն Բլեյկը, Ռիչարդսոնը, Բրաունը, Ֆրեզերը, որոնք հավատում էին համընդհանուր այն օրենքի գոյության հնարավորությանը, որը թույլ կտար կառուցվածքից ելնելով դատել միացության ակտիվության մասին: Հետագայում պարզվեց, չնայած ազմաթիվ սերունդների գիտնականների ավելի քան մեկդարյա աշխատանքին, համընդհանուր օրենքի փոխարեն հաջողվել է ացահայտել միայն որոշ օրինաչափություններ: Նյութի քիմիական կառուցվածքի ու օրգանիզմի վրա դրա ազդման կախվածության սահմանումը ոչ միայն կենսա անական մեծ նշանակություն ունի, այլն հետաքրքրությւն է ներկայացնում փիլիսոփայական տեսակետից: Այդ գերխնդրի լուծումը թույլ կտա իրագործել որոշակի դեղա անական ակտիվությամ օժտված նոր դեղանյութերի նպատակադրված համադրությունը: Քիմիական կառուցվածք հասկացողությունը խիստ տարողունակ է: Այն ընդգրկում է տեղեկություններ որոշակի ֆունկցիոնալ խմ երի առկայության մասին, որոնք նպաստում են այս կամ այն հատկությունների դրսնորմանը, մոլեկուլի տար եր ատոմների տոպոլոգիական կախվածության, մոլեկուլի տարածական ու էլեկտրոնային կառուցվածքի, նյութերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների վերա երյալ: Կառուցվածքի նկարագրման համար կարելի է օգտագործել նյութի ինչպես մեկուսացված նութագիրը (որոշակի ֆունկցիոնալ խմ երի առ-

կայությունը), այնպես էլ դրա ամ ողջական հատկությունները ( ախշման գործակից, դիպոլ մոմենտ, իոնացման պոտենցիալ...): Գոյություն ունի օ յեկտիվ կապ նյութի կառույցի ն դրա կենսա անական ակտիվության միջն, այլ կերպ ասած գոյություն ունի որոշ Է (Տ, Ճ) ֆունկցիա, որը Ճ ակտիվությունը կապում է Տ կառուցվածքի հետ: Է (Տ, Ճ) ֆունկցիան, որը դուրս է երված ուսումնասիրված մոլեկուլների հատկությունների ու կառուցվածքի հիման վրա, կարելի է տարածել նան նոր միացությունների վրա: Դեղ-օրգանիզմ համակարգը շատ արդ է, ուր տեղի են ունենում ազմազան ն հաճախ չնախատեսված ու չվերահսկվող պրոցեսներ: Այդ պրոցեսների որոշ գումարային արդյունքն էլ դիտվում է որպես տվյալ միացության ցուցա երած ակտիվություն: Այսինքն միացությունների կենսա անական հատկությունների ն դրանց քիմիական կառույցի միջն կապերի սահմանման համար առաջարկված ազմաթիվ մաթեմատիկական մոդելներից մեկի համաձայն, կենսա անական ազդեցությունը տար եր գործոնների ավանդների գումարն է`

LջԸ =

ոi Ճi

որտեղ Շ-ն նյութի կենսա անական էֆեկտ առաջացնող խտությունն է, xi-ն այդ նյութի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, ai-ն ռեգրեսային վերլուծման եղանակներով սահմանված գործակիցներ (ռեգրեսիա - մի որոշակի մեծության միջին արժեքի կախվածությունը մեկ այլ մեծությունից): Հետնա ար կապը մոլեկուլի ակտիվության ու կառույցի միջն ունի ստատիկ նույթ: Կառուցվածքային պարամետրերի ոչ մեծ փոփոխությունները կարող են հանգեցնել ակտիվության չնչին կամ թռիչքաձն փոփոխությունների, չնայած եր եմն այդ պարամետրերի փոփոխումը լայն սահմաններում ակտիվության նկատելի փոփոխություն չի առաջացնում: Կառույց-ակտիվություն կապի ացահայտման համար գոյություն ունեն ազմաթիվ եղանակներ, որոնցից մեկը ինտուիտիվ եղանակն է, եր հիմնվելով փորձի արդյունքների վրա հետազոտողները հանգում են տրամա անական հետնությունների: Այսպիսի օրինակներ կարելի է հանդիպել համարյա ոլոր գիտական հոդվածներում, որտեղ քննարկվում են քիմիա-կենսա անական օրինաչափություններ: Այսպես, 1863թ. Բայերը ստացավ ար իտուրաթթուն, որը ոչ մի կենսա անական ակտիվություն չի ցուցա երում: 1904թ. Ֆիշերը մոլեկուլի 5-րդ դիրք ներմուծեց էթիլ խմ եր ն ստացավ հանգստացնող հատկություններով արիտալը (վերոնալ): Այս փաստը ավական էր, որ քիմիկոսները համադրեին արիտուրաթթվի ազմաթիվ ածանցյալներ, ավելի ազդեցիկ ու անվտանգ մոլեկուլներ ստանալու նպատակով: Ելնելով մի քանի տասնյակ մոլեկուլների կենսա ա21

նական ակտիվության ստուգման արդյունքներից, ար իտուրատների շարքում ացահայտված են կառույց-ակտիվության որոշ օրինաչափություններ` Կողմնային շղթայում ալիֆատիկ ռադիկալների (Բ1, Օ HN 4 Բ 2) շղթայի երկարացումը մինչն 5-6 ածխածնի ատոմ R' Օ մեծացնում է մոլեկուլի կենսա անական ակտիվություR" 1 6 նը, հետագա երկարացումից ստացվում է հակառակ HN Օ արդյունք: -

-

-

-

-

Այդ ռադիկալներից մեկը արոմատիկով փոխարինելիս մոլեկուլը ձեռք է երում քնա եր, ինչպես նան հակացնցումային ակտիվություն: Երկրորդ արոմատիկ օղակը գցում է մոլեկուլի ակտիվությունը: Կողմնային շղթայի ճյուղավորումը մեծացնում է մոլեկուլի կենսա անական ակտիվությունը, սակայն փոքրացնում է ազդման տնողությունը: Կողմնային շղթայում կրկնակի կապերի, հիդրօքսիլ խմ երի, հալոգենների (հատկապես րոմի) առկայությունը մեծացնում է կենսա անական ակտիվությունը: Իմիդային ջրածինը ալկիլ ռադիկալով փոխարինելիս կրճատվում է ազդման տնողությունը: Երկրորդ ջրածինը տեղակալելիս մոլեկուլը ձեռք է երում ցնցումներ առաջացնելու հատկություն: Իմիդային ջրածինը արոմատիկ թթվի մնացորդով փոխարինելիս ( ենզոնալ) մոլեկուլը ձեռք է երում հակաէպիլեպտիկ ազդեցություն: Երկրորդ դիրքում թթվածնի ատոմը ծծում ով փոխարինելիս մեծանում է մոլեկուլի ակտիվությունը ն փոքրանում ազդման տնողությունը: Երկրորդ դիրքում կար ոնիլ խում ը վերականգնելիս (հեքսամիդին) խիստ մեծանում է մոլեկուլի հակացնցումային ակտիվությունը ն ազդման տնողությունը, որը ացատրվում է նրանով, որ օրգանիզմում այն մետա ոլվում է ֆենո ար իտալի: Տետրիդինի (հանված է կիրառումից) թունավորությունը փոքր է, պահպանվում է նվազ քնա երությունը: ԸH3 Օ Ը2H5 Ը2H5 Ը2H5 Օ Օ Ը2H5 Ը2H5 HN HN HN Օ Օ Օ տետրիդին նոքսիրոն եմեգրիդ

Նոքսիրոնը պահպանում է քնա եր ն հանգստացնող ազդեցությունը, սակայն ակտիվությամ զիջում է ար իտուրատներին, իսկ եմեգրիդը ընդհակառակը` խթանում է կենտրոնական ներվային (ԿՆՀ) ն սիրտ-անոթային համակարգերի գործունեությունը, համարվում է ար իտուրատների անտագոնիստը ն կիրառվում է դրանցով կամ այլ քնա երներով թունավորվելու ժամանակ: Գոյություն ունեն մոլեկուլի կառույց-ակտիվություն կապի ացահայտման այլ եղանակներ նս, որոնցից են ռեգրեսային վերլուծությունը, որի հաճախակի կիրառվող տար երակը` Խանշի կիսաէմպիրիկ եղանակն է: Մյուս տար երակը ազմապարամետրային ռեգրեսիան է, որը հնարավորություն է տալիս սահմանելու տեղակալիչների կամ դրանց դիրքի փոփոխումների ազդեցությունը կենսա անական ակտիվության վրա: Այս ձնով ուսումնասիրելով կառույց-ակտիվություն կապը տար եր դասերին պատկանող օրգանական միացություններում, կարելի է ացահայտել ընդհանուր օրինաչափություններ: Ներքոհիշյալ տեղեկությունները կուտակված են մի ամ ողջ շարք ալիֆատիկ ու արոմատիկ միացությունների քիմիական կառույցի ու դեղա անական ակտիվության միջն եղած կապի ուսումնասիրման ընթացքում: Այդ տվյալները տալիս են միայն կողմնորոշող պատկերացումներ, թե ինչպես կփոփոխվի նյութի ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, դրա մոլեկուլում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խում ը ներմուծելիս: Բաղմաթիվ օրինակներով ցույց է տրված, որ չհագեցած միացություններն ավելի ակտիվ են հագեցածներից: Դա ացատրվում է չհագեցած միացությունների ավականին արձր ռեակցիոնունակությամ : Հալոգենի ներմուծումը ուժեղացնում է ալիֆատիկ ն արոմատիկ միացությունների դեղա անական ակտիվությունը: Ընդ որում, ինչպես ակտիվությունը, այնպես էլ թունավորությունը կախված են հալոգենի ատոմների քանակից: Արոմատիկ օղակ ներմուծված հալոգենները մեծացնում են մոլեկուլի թունավորությունը: Քլոր ն րոմ ածանցյալները օժտված են թմրեցնող հատկությամ ն իջեցնում են արյան ճնշումը: Յոդածանցյալները ակտիվությամ զիջում են նախորդներին, սակայն օժտված են արտահայտված հականեխիչ ազդեցությամ : Թթվածնի ազդեցիկությունը կախված է այն ֆունկցիոնալ խմ ից, որի աղադրության մեջ ինքը մտնում է: Սպիրտային հիդրօքսիլ խմ ի ներկայությունը ուժեղացնում է մոլեկուլի դեղա անական ազդեցությունը, ընդ որում ակտիվությունը աճում է առաջնայինից երրորդային սպիրտներին անցնելիս, իսկ հիդրօք-

սիլ խմ երի կուտակումը փոքրացնում է ալիֆատիկ սպիրտների թմրեցնող ազդեցությունը: Արոմատիկ միացությունների մոլեկուլում հիդրօքսիլ խմ երի մուտքը ուժեղացնում է ինչպես ակտիվությունը, այնպես էլ թունավորությունը: Ըստ գոյություն ունեցող տեսակետի, այդ խում ը իրագործում է կենսա անական սու ստրատի հետ մոլեկուլի միացման ֆունկցիան: Ըստ երնույթին այդ է պատճառը, որ ֆենոլները ցուցա երում են հականեխիչ ազդեցություն, որը աճում է` կախված հիդրօքսիլ խմ երի քանակից: Ալդեհիդային կամ կետոնային խմ ավորման առկայությունը մեծացնում է մոլեկուլի դեղա անական ազդեցությունը, որը սերտորեն կապված է ալդեհիդների արձր ռեակցիոնունակության հետ: Կար օքսիլ խում ը, ընդհակառակը, թուլացնում է ազդեցությունը ն լավացնում լուծելիությունը: Դա վերա երում է ինչպես ալիֆատիկ, այնպես էլ արոմատիկ միացություններին: Օրգանական միացությունների ակտիվության ն թունավորության վրա մեծ ազդեցություն է թողնում ացիլացումը: Այն կարող է հանգեցնել ելանյութ սպիրտների, ֆենոլների, ամինների դեղա անական ակտիվության ն թունավորության կտրուկ փոփոխման: Ազոտ պարունակող ֆունկցիոնալ խմ երը ուժեղացնում են նյութի ազդեցությունը ներվային համակարգի վրա: Նիտրոխմ ի մուտքը ուժեղացնում է մոլեկուլի ազդեցությունը երկարավուն ուղեղի վրա: Ազոտական թթվի ալիֆատիկ էսթերները ն նիտրոածանցյալները ցուցա երում են անոթալայնիչ հատկություններ: Մոլեկուլում ամին խմ ի առկայությունը կտրուկ մեծացնում է դրա թունավորությունը: Ամոնիականման միացությունները գրգռում են ներվային կենտրոնները ն հարթ մկանունքը, առաջացնում են կծկումներ ն ցնցումներ: Առաջնային ամինները իրենց ազդեցությամ նման են ամոնիակին: Երկրորդային ամինները, որպես կանոն, ավելի ակտիվ են երրորդայիններից ն ավելի պասիվ առաջնայինների համեմատ: Այդ երկու խմ երի առկայությունը ինչպես ալիֆատիկ, այնպես էլ արոմատիկ միացություններում մեծացնում է մոլեկուլի թունավորությունը: Երրորդային ամիններից չորրորդային ամոնիումային աղերին անցնելիս փոխվում է մոլեկուլների դեղա անական ազդեցությունը` ջղաձգային թույնից վերածվում են գանգլիա լոկատորի: Ալիֆատիկ տեղակալիչների մուտքը մոլեկուլ ն դրանց շղթաների ճյուղավորումը հանգեցնում է օրգանիզմի վրա դրանց ազդեցության փոփոխման:

Սահմանված են օրգանական միացությունների դեղա անական ակտիվության ն թունավորության վրա տեղակալիչ ալկիլ խմ երի ազդեցության որոշակի օրինաչափություններ: Ալկիլ խմ երը, որպես կանոն, փոքրացնում են մոլեկուլի (օրինակ ցիանիդների ն զառիկի միացությունների) թունավորությունը: Մեթիլ խմ երի միացումը ազոտի ատոմին հանգեցնում է տար եր ազդեցության: Ամոնիակի մոլեկուլի, ինչպես նան ամին, հիդրօքսիլ, կար օքսիլ խմ երի ջրածինները դրանցով ալկիլացնելիս համարյա միշտ նկատվում է նախոսական ակտիվության անկում կամ նկատելի փոփոխություն, քանի որ մոլեկուլում ստեղծվում է նոր ֆունկցիոնալ խում : Հետնա ար մոլեկուլը կարող է ձեռք երել կենսա անական սու ստրատի հետ փոխազդելու ընդունակություն: Մոլեկուլ ներմուծված էթիլ ն մեթիլ խմ երի ազդեցության միջն կա զգալի տար երություն: էթիլ խում ը (ռադիկալը), ըստ երնույթին, իր ազդեցությամ մեծ նմանություն ունի ԿՆՀ-ի վրա ազդող նյութերի հետ: Բնորոշ է, որ դիէթիլամինախում պարունակող ներկերը սնեռակվում են (ամրակայվում, ֆիքսվում) նյարդային թելերի կողմից, իսկ դիմեթիլամինախում պարունակողները` ոչ: Մոլեկուլ ներմուծվող ալիֆատիկ տեղակալիչի շղթայի երկարությունը նյութի ակտիվության ն թունավորության վրա ազդող կարնոր գործոններից է: Սովորա ար ալիֆատիկ շղթան մինչն 6 ածխածնի ատոմ երկարացնելիս նկատվում է ազդեցիկության աճ: Շղթայի հետագա երկարացումը փոխում է մոլեկուլի հատկությունները (լուծելիությունը), հետնա ար ն ներծծման ունակությունը: Ֆենիլ խմ ի մուտքը մոլեկուլ առաջացնում է նյութի ակտիվության տեղաշարժ, սակայն օրինաչափություններ դեռնս սահմանված չեն: Բավականին ռեակցիոնունակ են թիոլային խմ երը (-ՏՒ): Դրանց նորոշ է հեշտ օքսիդանալու, ծանր մետաղների կատիոնների ու կրկնակի կապ պարունակող միացությունների հետ փոխազդելու հատկությունը: Թիոլների այս հատկություններն օգտագործվում են անտիդոտների ն հակաուռուցքային միջոցների ստեղծման նպատակով: Առանձին տեղակալիչների ազդեցությունը կարելի է պարզել դիտարկելով ենզոլի ածանցյալների դեղա անական ակտիվության ու թունավորության փոփոխությունները: Բենզոլը նույնիսկ գոլորշի վիճակում թափանցելով օրգանիզմ խիստ գրգռում է շարժիչ կենտրոնները ն մահացու թունավորում: Մեկ ալկիլ տեղակալիչի մուտքը ենզոլի մոլեկուլ ուժեղացնում է դրա թունավոր ազդեցությունը օրգանիզմի վրա: Ընդ որում, ալկիլ տեղակալիչի շղթայի երկարացումով թունավորությունն աճում է: Երկու ալկիլ խմ երի առկայությունը գցում է մոլեկուլի

թունավորությունը, հատկապես եր այդ խմ երը դասավորված են միմյանց նկատմամ օրթո կամ պարա դիրքերում: Նիտրոխմ ի մուտքը չի նվազեցնում ենզոլի թունավորությունը: Նիտրո ենզոլը խախտում է ԿՆՀ-ի գործունեությունը: Բենզոլի թունավորությունը մեծանում է մոլեկուլում հալոգենի ներկայությունից: Բենզոլի հալոգենածանցյալները, որպես կանոն, ցուցա երում են հականեխիչ հատկություններ: Հիդրօքսիլ խմ ի մուտքը ենզոլի մոլեկուլին հաղորդում է հականեխիչ հատկություններ, որոնք կախված են ֆենոլային հիդրօքսիլների քանակից: Կար ոնիլ խմ երը ուժեղացնում են ենզոլի կենսա անական ակտիվությունը: Արոմատիկ ալդեհիդներն ու կետոնները ենզոլից թունավոր են: Կար օքսիլ խմ ի ներմուծումը փոքրացնում է ենզոլի թունավորությունը: Բենզոյական թթվի պատրաստուկները, մասնավորապես դրա նատրիումական աղը, կիրառվում են որպես օրգանիզմ ներմուծվող դեղամիջոցներ: Անիլինը թունավոր ազդեցություն է թողնում կենտրոնական ներվային ու անոթային համակարգերի վրա, միննույն ժամանակ ցուցա երելով ջերմիջեցնող ն ցավազրկող հատկություններ: Բավականին քիչ է ուսումնասիրված այն նյութերի ազդման ուղղությունն ու ուժգնությունը, որոնք պարունակում են երկու կամ ավելի ֆունկցիոնալ խմ եր: Այս նագավառում որոշ տվյալներ ստացված են արոմատիկ միացությունների համար: Մոնոտեղակալված ենզոլի կենսա անական ազդեցությունը կարող է կտրուկ փոխվել մոլեկուլի մեջ այլ ֆունկցիոնալ խմ եր ներմուծելիս: Դա դրսնորվում է ենզոլի ալկիլ, դի- ն եռքլորտեղակալված ածանցյալների, երկատոմանի ֆենոլների օրինակով: Անիլինի թունավորությունը նկատելիորեն նվազում է մոլեկուլում ֆենոլային հիդրօքսիլի առկայությամ : Պարա-ամինաֆենոլը ն հատկապես դրա ածանցյալները թունավորությամ զիջում են անիլինին: Վերջինիս թունավորությունը զգալի չափով փոքրանում է կար օքսիլ խմ ի առկայությամ : Օրթո- ն պարա-ամինա ենզոական թթուները թունավորությունից զերծ են: Անիլինի թունավորությունը նվազում է նան ացիլացման հետնանքով: Ացետանիլիդը (անտիֆե րին) երկար ժամանակ կիրառվել է որպես ջերմիջեցնող միջոց:

ՕH

HՕ

Ը=Օ

HՕ

Ը=Օ NH2

ԱH2

ԱH2

օ-ամինա ենզոյական թթու

ԱH - Շ - ՇH3 Օ ացետանիլիդ

պ-ամինաֆենոլ պ-ամինա ենզոյական թթու

Մեծ նշանակություն ունի օրգանական միացությունների մոլեկուլի ստերեոքիմիայի (տարածական կառուցվածքի) ն կենսա անական ակտիվության միջն եղած կապի ուսումնասիրումը: Մի շարք հետերոցիկլիկ միացությունների օրինակով պարզված է, որ դեղա անական ազդեցությունը կախված է ինչպես հետերոցիկլիկ համակարգից, այնպես էլ տար եր տեղակալիչների հարա երական դիրքից: Արոմատիկ կամ հետերոցիկլիկ համակարգում ածխածնի ատոմը հետերոատոմով փոխարինումը, ցիկլի ընդլայնումը, ալիֆատիկ շղթայի երկարացումը կամ ճյուղավորումը հանգեցնում է մոլեկուլի տարածական կառուցվածքի փոփոխությունների, որը կարող է նպաստել երկրաչափական, օպտիկական ն այլ իզոմերների ի հայտ գալուն, որոնք էլ իրենց հերթին փոխում են մոլեկուլի դեղաանական ազդեցությունը: Հաճախ ֆունկցիոնալ խմ ի տեղափոխումը մի դիրքից մյուսը երում է դեղա անական ազդեցության կտրուկ նվազման, ընդհուպ մինչն լրիվ անհետացում: Այդպիսի երնույթ նկատվում է նիկոտինաթթվի ն իզոնիկոտինաթթվի օրինակով, որոնցից առաջինը ցուցա երում է ՔՔ վիտամինային ակտիվություն, երկրորդը այդ հատկությունից ոլորովին զուրկ է: ԸՕՕH ԸՕՕH

N նիկոտինաթթու (3-պիրիդինկար ոնաթթու)

N իզոնիկոտինաթթու (4-պիրիդինկար ոնաթթու)

Իզոնիկոտինաթթվի հիդրազիդը ն դրա ածանցյալները օժտված են հակապալարախտային (հակատու երկուլյոզային) մեծ ակտիվությամ , մինչդեռ նիկոտինաթթվի ածանցյալները այդպիսի հատկություններից զերծ են:

2.2.

Դեղանյութերի ստերեոիզոմերիայի նշանակությունը թերապիայում

Վերջին տարիների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ գոյություն ունի փոխադարձ կապ մի կողմից նյութերի տարածական կառուցվածքի, ջրում ու լիպիդներում դրանց լուծելիության, օպտիկական ակտիվության, մյուս կողմից` կենսա անական ակտիվության միջն: Երկատոմանի ֆենոլների նման պարզ կառուցվածքի նյութերը տար երվում են իրենց թունավորությամ : Ամենաթունավորը մետա-իզոմերն է` ռեզորցինը: Կենսա անական ակտիվությունը կախված է ցիս-տրանս, տրեո-էրիտրո ն օպտիկական իզոմերիայից: Կենսա անական ակտիվ նյութերի մեծ մասի ազդման մեխանիզմը ացատրվում է դրանց ն յուրահատուկ ընկալիչների (r6Շ6քtօr) փոխազդեցությամ : Այդ ընկալիչները օժտված են որոշակի տարածական կառուցվածքով, ն զարմանալի չէ մեծ կենսա անական ակտիվությամ օժտված ու ռեցեպտորային մեխանիզմով ազդող միացությունների ընտրողականությունը: Նեյրոմեդիատորների, հորմոնների ն որոշ այլ դեղապատրաստուկների ակտիվությունը հավասարապես կախված է ինչպես մոլեկուլների քիմիական, այնպես էլ դրանց տարածական կառուցվածքից: Այդ պատճառով էլ այդպիսի դեղերի մեծ մասի մեջ գոյություն ունի սերտ կապ դրանց դեղա անական ազդեցության ու տարածական կառուցվածքի միջն: Տարածական իզոմերիայի տար եր ձներից` էնանտիոմերներ (6ոaոtiօՏ-հակառակ ն ո6rօՏ-մաս,հուն.), ցիս-տրանս իզոմերներ, էպիմերներ... կարնոր են առաջինները` օպտիկական իզոմորները: Դրանց մոլեկուլում գոյություն ունի օպտիկական ասիմետրիայի կենտրոն, այսինքն ածխածնի կամ այլ քառավալենտ տարրի ատոմը իր չորս քիմիական կապերով միացված է տար եր ատոմների կամ ատոմական խմ ավորումների հետ, որը մոլեկուլին հնարավորություն է տալիս հանդես գալու հայելային պատկերներով: Որոշ դեպքերում օպտիկական իզոմերիան նախոսական ակտիվության վրա գործնականորեն չի ազդում (կամֆորա), այլ դեպքերում ակտիվ են միայն աջ պտտող իզոմերները (պախիկարպին, պենիցիլիններ): Ավելի հաճախ առավել արձր կենսա անական ակտիվությամ օժտված են հատկապես ձախ պտտող իզոմերները: Այսպես, ձախ պտտող հիոսցիամինը, ադրենալինը, թիրօքսինը ակտիվությամ գերազանցում են իրենց աջ պտտող իզոմերներին համապատասխանա ար 40, 17 ն 4 անգամ: Հաճախ դեղա անական ազդեցությունը միաժամանակ պայմանավորված է տար եր իզոմորներով: Այսպես, պիլոկարպինի մի քանի իզոմերներից ամենա-

մեծ ազդեցությամ օժտված է աջ պտտող իզոմերը, լնոմիցետինի դեպքում ակտիվ է միայն ձախ պտտող D-տրեո-իզոմերը: Կենսա անական առավել ակտիվությամ օժտված իզոմերը կոչվում է էվտոմեր, իսկ պակաս ակտիվը կամ ինակտիվը՝ դիստոմեր: էվտոմերի ու դիստոմերի ակտիվությունների հարա երությունը կոչվում է էվդիսմիկական ն հանդիսանում է տվյալ միացության ստերեոընտրողականության չափանիշը: Որքան մեծ է էվդիսմիկական հարա երությունը, այնքան արձր է միայն մեկ իզոմերի կենսա անական ակտիվությունը ն այնքան աննպատակահարմար ռացեմատի կիրառումը: Դա հատկապես որոշակի է երնում եր օպտիկական ասիմետրիայի կենտրոնը գտնվում է մոլեկուլի այն մասում, որը պատասխանատու է ռեցեպտորի հետ մոլեկուլի փոխազդեցությանը (iոt6raՇtiօո): Քանի որ կենսաքիմիական պրոցեսների մեծ մասը ընտրողական է, ապա կենդանական ու ուսական օրգանիզմներում նյութերի նական կենսաքիմիական փոխարկումները, որպես կանոն, ստերեոընտրողական են, այսինքն այդպիսի փոխարկումների ենթարկվում է միայն մի օպտիկական ձնը (ձախ կամ աջ պտտողը), մինչդեռ օպտիկական ասիմետրիայի կենտրոն ունեցող մոլեկուլների քիմիական համադրությունը միշտ հանգեցնում է ռացեմիկ խառնուրդի՝ 1:1 հարա երությամ , ինչը օպտիկապես չեզոք է: Դա նական է, քանի որ օպտիկական իզոմերները ֆիզիկական ու քիմիական հատկություններով միմյանցից չեն տար երվում: Դրանց միակ տար երությունը նեռացված լույսի տատանման հարթության շեղումն է աջ կամ ձախ: Չնայած դրան, դրանք հաճախ տար երվում են կենսա անական ակտիվությամ : Ձախ (-) ն (աջ) պտտող օպտիկական անտիպոդների արտահայտումը համապատասխան տառերով՝ l- ն մ-, հաճախ հանգեցնում է հակասության: Այսպես, (") գլիցերին ալդեհիդը զգուշությամ օքսիդացնելիս առաջանում է ձախ պտտող (-) գլիցերինաթթու, որը կարող է վերածվել աջ պտտող ամիդի կամ էսթերի: Միննույն նյութի պտտման նշանը կարող է փոփոխվել կախված ջերմաստիճանից, խտությունից ն լուծիչի նույթից: Այսպիսով, պտտման միննույն նշանը չի կարող հիմք հանդիսանալ էնանտիոմերների տարածական կառուցվածքի նմանությունը հաստատելու համար: Շ H 2 Շ *H Շ H օ օH

ՇHօ

H

Hօ

L

Շ H 2օ H

օH

ՇHօ

H

օH

D

Շ H 2օ H

Այդ պատճառով ներկայումս մեծատառերով՝ D- ն Լ- արտահայտում են միացության կոնֆիգուրացիան, կապված գենետիկական փոխարկումների հետ ն օժտված միանման տարածական կառուցվածքով: Ներկայումս D, Լ – համակարգը փոխարինված է Բ, Տ-ով, որում հաշվի են առնում խիրալային կենտրոնի տեղակալիչների (ատոմներ, ատոմական խմ եր) ավագության կանոնը: Այսինքն օպտիկապես ակտիվ իզոմերի լրիվ անվանումը պետք է արտացոլի նան մոլեկուլի տարածական պատկերը ն պտտման ուղղությունը: Տարածության մեջ մոլեկուլը տեղադրում են այնպես, որ ամենափոքր տեղակալիչը, սովորա ար ջրածնի ատոմը, գտնվի դիտորդից հեռու ն դիտարկում են մյուս 3 խմ երի դասավորվածությունը: Եթե տեղակալիչների ավագությունը նվազում է ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ , ապա այդ ուրվանկարն արտահայտվում է Բ (r6ՇtսՏ-աջ, լատ.), իսկ հակառակ դեպքում՝ Տ (ՏiոiՏt6r-ձախ) նշաններով: Br Br H

H

Ըl

R

Ըl

Տ

Երկար ժամանակ դեղերի ստերեոընտրողականությանը ավարար ուշադրություն չէր դարձվում, համարելով, որ եթե մի իզոմերը ակտիվ է, ապա մյուսի ներկայությունը չի ազդում առաջինի ֆարմակադինամիկայի ու ֆարմակակինետիկայի վրա: Եթե նույնիսկ այդպես լիներ, ապա ստացվում է, որ դեղի 509-ը ալաստային նյութ է: Վերջինս ծանրա եռնում է օրգանիզմը, մասնակցում մետա ոլիզմի պրոցեսներին, առաջացնում ավելորդ ֆերմենտներ, որոնք կարող են փոխել հիմնական իզոմերի քայքայման արագությունը: Ներկայումս եվրոպական շուկաներում գտնվող օպտիկական ասիմետրիայի կենտրոն ունեցող 266 համադրված դեղապատրաստուկներից միայն 41-ն են վաճառվում առանձին ակտիվ իզոմերի տեսքով, մնացած 225-ը ռացեմիկ խառնուրդներ են, որոնց մասին ոչ մի տեղեկություն չի տրվում տվյալ պատրաստուկների տեղեկատվական թերթիկներում կամ գրանցման փաստաթղթերում: Միայն ճապոնիայում է, որ դեղերի գրանցման ժամանակ պահանջում են ռացեմատի ու էնանտիոմերների նութագրերը, յուրաքանչյուր իզոմերի դեղա անական, թունա անական ն կլինիկական մանրակրկիտ հետազոտությունների արդյունքները:

Դեղերի մետա ոլիզմի ընթացքում կարող են առաջանալ ասիմետրիայի կենտրոն ունեցող մետա ոլիտներ: էնանտիոմերների ստերեոընտրողական մետա ոլիզմի կլինիկական նշանակությունը զգալիորեն կախված է ազդման ու թունավորության միջն եղած էական տար երությունից: Եթե պատրաստուկի երկու էնանտիոմերն էլ ռացեմիկ ձնում օժտված են միննույն ակտիվությամ , ապա այդ դեպքում նշանակություն չունի, թե դրանցից որն է արագ մետա ոլվում: Եթե երկու էնանտիոմերները զգալիորեն տար երվում են ինչպես ազդման ուժով, այնպես էլ երկրորդական անցանկալի երնույթների առաջացմամ , ապա կարնոր նշանակություն է ձեռք երում այն հանգամանքը, թե դրանցից որն է արագ մետա ոլվում լյարդում: Դիտարկենք Շa-ի ներհակորդ վերապամիլի ստերեոընտրողական առաջնային մետա ոլիզմը լյարդում: l-իզոմերն իր դեղա անական ակտիվությամ 8-10 անգամ գերազանցում է մ-իզոմերը ն արագ մետա ոլվում է լյարդում: Այդ երկու էնանտիոմերների մետա ոլիզմի ն օրգանիզմից արտաքսման զգալի տար երությունը հանգեցնում է շիճուկում դրանց խտությունների տար երության: Այսպես, ներերակային (ն/ե) ներարկումից հետո շիճուկում մ- ն l-իզոմերների խտությունների հարա երությունը կազմում է 2:1, իսկ պերօրալ ընդունումից հետո` 5:1, այսինքն կախված օրգանիզմ ներմուծելու ձնից` դեղի ազդման ուժը փոխվում է: Հայտնի է, որ կախված էթնիկական ծագումից մարդիկ օժտված են նմուշային նյութերը ինչպես արագ ն էֆեկտիվ, այնպես էլ դանդաղ ու ոչ էֆեկտիվ մետա ոլելու հատկությամ : Առաջին խմ ի մարդկանց մեջ հակաառիթմիկ պրոպաֆենոնի (ռացեմատ) մէնանտիոմերը արագ արտաքսվում է օրգանիզմից, իսկ երկրորդ խմ ի մարդկանց մեջ այդ իզոմերի խտությունն աճում է շիճուկում, որը հանգեցնում է ԿՆՀ-ի վրա անցանկալի ազդեցության: Շատ դեղերի դեղա անական ակտիվությունը սովորա ար պայմանավորված է միայն մեկ էնանտիոմերի ակտիվությամ : Երկրորդ իզոմերը կամ օժտված է այլ դեղա անական ազդեցությամ , կամ ոլորովին զուրկ է որնէ ակտիվությունից` Կետամին Ըl Օ D(-) էնանտիոմերները գրգռում են ԿՆՀ-ը: Լ(") իզոմերը օժտված է ընդհանուր թմրեցնող *

NH -ԸH3 .HԸl

ազդեցությամ

Պենտազոցին D (-) -ուժեղ ցավազերծիչ է, արգելակում է շնչառական կենտրոնը: Լ(") -փսիխոմիմետիկ միջոց է:

HՕ

Ա -ՇH2 -ՇH = Շ(ՇH3)2

H3Ը ԸH3

Օ -ԸH2 -ԸH -ԸH2 -NH -ԸH(ԸH3)2 .HԸl

Պրոպրանոլոլ D(") β−ադրեներգիկ ընկալիչների պաշարիչ: Լ(-) -ակտիվազուրկ է:

ՕH

ԸH(ԸH3)2

. HԸl H3ԸՕ

(ԸH2)2 -N -(ԸH2)3 Ը* ԸH3

H3ԸՕ

ՕԸH3

ԸN

ՕԸH3

Վերապամիլ: Լ(") -հիմնական ակտիվությունը՝ Շa-ի ներհակորդ: D(-) -երկրորդային դրոմատրոպային ազդեցություն: Եր եմն ռացեմատի աղադրության մեջ մտնող իզոմերները օժտված են հակառակ դեղա անական ազդեցությամ : Որոշ դեպքերում մեկ իզոմերը մյուսի մրցակցային ներհակորդն է` խանգարելով ընկալիչի հետ դրա փոխազդեցությանը: Այսպիսի երնույթ նկատվում է ցավազերծիչ պիցենադոլի օրինակում:

ԸH3

ԸH3ԸH2ԸH2

* NԸH3

Պիցենադոլ Այս անը նկատի ունենալով կարելի է ուժիչ նպատակներով օգտագործել ռացեմիկ խառնուրդում գտնվող իզոմերների տար եր դեղա անական հատկությունները: Այդ նպատակով նախ անհրաժեշտ է մտցնել հի րիդային դեղապատրաստուկներ հասկացողությունը: Այդ պատրաստուկներն օժտված են ազդման տար եր, անկախ մեխանիզմներով: Դրա պարզագույն օրինակը ադրենալինն է, որը ազդում է ինչպես α-, այնպես էլ β− ադրեներգիկ ընկալիչների վրա: Այդպիսի կեղծ (քՏ6սմօ) հի րիդային պատրաստուկներ են ռացեմիկ խառնուրդները:

Օպտիկական ասիմետրիայի երկրորդ կենտրոնի առկայության դեպքում ռացեմատում իզոմերների թիվը հասնում է 22 Հ 4 -ի ն հարցն ավելի է արդանում` ԸH3 H

Ph -ԸH2ԸH2 - Ը - NH - ԸH2 - Ը

H

ՕH

ՕH ԸՕNH2

Լա ետալոլը հակաադրեներգիկ (α- ն β- պաշարիչ) ն հակահիպոթենզիվ միջոց է: 1 D, 2 D ձնը - շատ հզոր β- պաշարիչ է (Dil6valօl): 1 Լ, 2 Լ ձնը - թույլ α- պաշարիչ: 1 D, 2 Լ -ը ակտիվությունից զուրկ է: 1 Լ, 2 D -ը - հզոր α-պաշարիչ (ԼaԵ6talօl): Այս տիպի պատրաստուկները փաստորեն հաստատուն աղադրությամ արդ դեղամիջոցներ են, մի ան, որ անհնար է դարձնում աղադրամասերի ճկուն դոզավորումը: Ահա այն պատճառները, որոնք ստիպում են մշակել ռացեմատները աժանելու եղանակներ: Դրա առաջին փորձն արել է Պաստերը` յուրեղների տեսակավորման եղանակով: Սակայն պարտադիր է, որ լուծույթից յուրեղանան ոչ թե խառը յուրեղներ, այլ առանձին յուրեղական էնանտիոմերները: Այդպիսի յուրեղացումը հազվադեպ է տեղի ունենում, իսկ աժանումը խիստ աշխատատար է: էնանտիոմերների աժանման դասական եղանակը դրանց դիաստերեոիզոմերների վերածելն է, որոնց հետագա աժանումը կատարվում է ֆիզիկական եղանակներով, հիմնականում լուծելիությամ կամ յուրեղացմամ : Այս եղանակի հեղինակը նս Պաստերն է: Ճ (", -) ռացեմատը փոխազդում են օպտիկապես ակտիվ 8 (-) նյութի հետ |կամ 8 (")) ն ստանում են երկու դիաստերեոիզոմերներ (մոլեկուլների մի մասը հայելային պատկերներ են, մյուս մասը՝ ոչ), որոնք տարերվում են ֆիզիկական հատկություններով ն հետնա ար աժանելի են: Առանձնացված դիաստերեոիզոմերները քայքայվում են որնէ 2 ազդակի օգնությամ ն ստանում մաքուր օպտիկական ակտիվ նյութեր` անտիպոդներ:

Ճ (Հ)

} Ճ (-) ռացեմատ

Հ B (-)

Ճ (Հ) . B (-) Ճ (-) . B (-)

}

աժանում

դիաստերեոիզոմերներ

Ճ (Հ) . B (-)

Ճ (Հ) Հ B (-) . 7

Ճ (-) . B (-)

Ճ (-) Հ B (-) . 7

էնանտիոմերների հաջող աժանման համար անհրաժեշտ է, որ 8 (-) նյութը օժտված լինի օպտիկական արձր մաքրությամ , փոխազդեցությունը լինի քանակական, էնանտիոմերների վերականգնումը (r6ց6ո6ratiօո) ընթանա առանց կողմնակի արգասիքների առաջացման ն նշված փուլերից ոչ մեկում տեղի չունենա ռացեմացում: Այդ նպատակի համար մաքուր էնանտիոմեր |8 (-) -ը ն քայքայող ազդակ 2-ը) կարող են ծառայել նական միացությունները, որոնցից են գինեթթուն, ստրիխնինը ն (-) էֆեդրինը: Այս սկզ ունքի վրա է հիմնված արձր հաճախականության հեղուկ քրոմատագրությունը (ՒՔՇԼ): Դեղապատրաստուկների մ- ն l- էնանտիոմերները օպտիկապես չեզոք միջավայրում օժտված են միննույն ֆիզիկաքիմիական հատկություններով, որը դժվարացնում է դրանց աժանումը պինդ ֆազի օգնությամ : Բաժանիչ միջավայրի համապատասխան ձնափոխումը օգնում է իրագործել իզոմերների աժանումը քրոմատագրական եղանակով: Այդ նպատակով պինդ ֆազը պատում են օպտիկապես ակտիվ շերտով, ն շարժական ֆազը (փորձարկվող նյութը) ենթարկվում է քիմիական ձնափոխման` վերածվելով դիաստեր եոիզոմերների: Դրանք տար երվում են ֆիզիկական հատկություններով (օրինակ ադսոր ցիոն) ն դրանց աժանման համար կարելի է կիրառել դասական եղանակներ: Այս ն այլ նոր ժամանակակից եղանակների կատարելագործումը հնարավորություն է ընձեռում ստանալու արձր ակտիվությամ դեղապատրաստուկ-ստերեոիզոմերներ, որոնց ֆարմակակինետիկական ու ֆարմակադինամիկական հատկությունների ուսումնասիրումը ներկայումս դեղա անության ու դեղագիտության ուռն զարգացման ուղղություններից մեկն է: 2.3.

Դեղա անական ազդեցության կախվածությունը դեղանյութերի ֆիզիկական ու քիմիական հատկություններից

Մոլեկուլի քիմիական կառուցվածքը դեղանյութի դեղա անական ակտիվության վրա ազդող միակ գործոնը չէ: Եթե նույնիսկ ընտրված է լավագույն քիմիական կառուցվածք, կարնոր է, որ դեղանյութը օրգանիզմում տեղափոխվի գործողության վայրը ն դրվի այնպիսի պայմաններում, որոնք անհրաժեշտ են կենսա անական սու ստրատի հետ փոխազդելու համար: Այդ նպատակով հար-

կավոր է դեղանյութը օժտել ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների այնպիսի զուգակցությամ , որն ապահովի նյութի աշխումը օրգանիզմում: Տվյալ միացության կենսա անական ակտիվությունը կամ, ավելի ճիշտ, այդ միացության նկատմամ օրգանիզմի կենսա անական պատասխանը կախված է շատ մեծ թվով գործոնների հանրագումարից, որոնց թվում են լիպիդային շերտից նյութի թափանցման, տեղափոխման, ինչպես նան մետա ոլիզմի, ադսոր ման, իոնացման, կոմպլեքսագոյացման ն այլ հատկությունները: Նյութի ֆիզիկական կամ ֆիզիկաքիմիական հատկությունները կախված են դրա քիմիական կառուցվածքից: Միննույն ժամանակ առաջնային դեղա անական հակազդման մեխանիզմը ջջի ու դեղանյութի մոլեկուլի միջն ֆիզիկական կամ ֆիզիկաքիմիական փոխազդեցության հետնանք է: Բարդ է այն մեխանիզմը, որի միջոցով դեղանյութերը ազդում են օրգանիզմի այս կամ այն օրգանի կամ համակարգի վրա: Սակայն այս հարցի ուսումնասիրությունը դեղա անության խնդիրն է: Դեղանյութի նկատմամ օրգանիզմի կենսա անական պատասխանը առաջին հերթին կախված է այնպիսի ֆիզիկական հատկությունից, ինչպիսին է լուծելիությունը: Լուծելիությունն է պայմանավորում նյութի աշխումն օրգանիզմում ն շատ անով որոշում դեղի ֆարմակակինետիկական հատկությունները: Այդ պարամետրը կարելի է օգտագործել նյութի կենսա անական ազդեցությունը կանխատեսելու համար: Լուծելիությունն էապես ազդում է դեղանյութի թափանցմանը աղիքներից արյան մեջ, այսինքն այնպիսի պրոցեսների վրա, ինչպիսիք են ներծծումը, ֆիլտրումը, դիֆուզիան, օսմոսը ն այլն: Սահմանված են նյութերի ջրալուծ կամ ջրախույս (լիպոֆիլ) հատկությունների վրա այս կամ այն ատոմական խմ երի ազդեցության ընդհանուր օրինաչափությունները, որոնք կարող են կողմնորոշել կենսա անական ակտիվ նյութերի համադրությունը: Պարզված է, որ հետնյալ ատոմական խմ երը մոլեկուլ ներմուծելիս` կար օքսիլ, հիդրօքսիլ, ալդեհիդային, կետոնային, ամինա-, իմինա-, ամիդա-, իմիդային (ջրալուծ) ն մեթիլ, էթիլ, մերիլենային, պրոպիլ, ալկիլ, ֆենիլ (ջրախույս), նույն հերթականությամ փոքրանում է այդ նյութերի հակումը ջրի նկատմամ : Ոչ պակաս կարնոր է նան դեղանյութի լուծելիությունը լիպիդներում: Լուծելիության հետ զուգընթաց էական դեր է խաղում ջրի ն լիպիդների միջն դեղանյութի աշխման գործակիցը: Այս գործոնով է պայմանավորված թաղանթների միջով դեղանյութի թափանցումը հյուսվածքների ջիջների մեջ:

Լուծելիության ու աշխման գործակցի ազդեցությամ է պայմանավորված ջիջների մեջ դեղանյութի մոլեկուլի թափանցման երկու հնարավոր ուղղությունները: Դրանցից մեկը ջրալուծ նյութերի մոլեկուլների ն իոնների անցումն է պրոտոպլազմայի ջրով լեցուն սու միկրոսկոպիկ (0,7 - 1,0 նմ տրամագծով) ծակոտիների միջով: Մյուս ուղղությունը պրոտոպլազմայի ն հատկապես դրա մակերեսային շերտի աղադրության մեջ մտնող լիպիդներում դեղանյութերի լուծումն է: Այս ճանապարհով իրագործվում է ջրում չլուծվող, այց լիպիդներում լուծելի դեղանյութերի տեղափոխությունը: Դեղապատրաստուկի ներծծման պրոցեսը կախված է միջավայրի քՒ-ից: Ջրածնի ու հիդրօքսիլի իոնները գործնականորեն չեն կարող թափանցել ջիջների մեջ: Այդ անին խոչընդոտում են դրանց արձր ռեակցիոնունակությունը, փոխազդումը ջիջների մակերեսին մեկուսացված ծայրային քիմիական խմ երի հետ, ինչպես նան իոնների լիցքերի փոխազդեցությունը այն ծակոտիների հետ, որոնց միջով դրանք թափանցում են: Այսպիսով դեղի պերօրալ ներմուծման ժամանակ, փոխելով միջավայրի քՒ-ը, կարելի է մեծացնել կամ փոքրացնել չդիսոցված մոլեկուլների թիվը, ասել է թե ուժեղացնել կամ թուլացնել ջիջի մեջ դեղի թափանցման ընթացքը: Թթուներն ու հիմքերը հյուսվածքների վրա թողնում են գրգռող ն այրող ազդեցություն, որը հետնանք է սպիտանյութի (ալ ումինատներ) առաջացման: Ազդման ուժգնությունն աճում է թթվի դիսոցման աստիճանի աճմանը զուգընթաց: Այդ պատճառով վերցվում են շատ փոքր խտության թթուներ ն հիմքեր: Բժշկության մեջ կիրառվում են ավականին քանակությամ դեղապատրաստուկներ` ամֆոլիտներ, այսինքն քիմիական միացություններ, որոնց մոլեկուլում միաժամանակ առկա են հիմնային ու թթվային խմ ավորումներ: Վերջիններս որոշակի պայմաններում կարող են նախապես իոնացվել ն փոխազդելով միմյանց հետ առաջացնել մոլեկուլի չեզոք կամ իոնական ձներ: Այդպիսի պատրաստուկների թվում են զգալի քանակությամ թթուներ կամ դրանց ածանցյալները (նիկոտինաթթու, ցինխոնինաթթու), ամինաթթուներ (մեթիոնին, ամինալոն), արոմատիկ ու հետերոցիկլիկ ամիդներ, 4-օքսի պիրիդինի, 4- ն 8-օքսիխինոլինի ածանցյալներ (խինոզոլ, էնթերոսեփթոլ) ն այլն: Մոլեկուլի զանգվածը դեղա անական ակտիվության վրա ազդող գործոններից մեկն է: Այսպես, ալիֆատիկ ածխաջրերի ու սպիրտների ակտիվությունը ն թունավորությունը նվազում է դրանց մոլեկուլային զանգվածի աճմանը զուգընթաց: Պոլիմերները մոլեկուլի զանգվածից կախված հաճախ այնքան են փոխում

իրենց դեղա անական ազդեցությունը, որ հակադրվում են ելանյութ մոնոմերների ազդեցությանը: Մի շարք կենսա անական պրոցեսներում նշանակություն ունի նան մակերեսային լարվածությունը, որը կարող է ազդել ստաֆիլակոկերի ն այլ մանրէների աճի վրա: Նկատված է նույնիսկ համահարա երակցություն նյութի մակերեսային լարվածության ն դրա թմրեցնող ազդեցության միջն: Անհրաժեշտ է նշել, որ դիտարկված գործոններից յուրաքանչյուրը դեղի դեղա անական ազդեցության համար որոշիչ լինել չի կարող: Դրանք փոխկապակցված են ն կախված են քիմիական կառույցից ու այլ պարամետրերից: Օրգանական միացությունների այս կամ այն խմ ում այդպիսի կապի ացահայտումը խիստ աշխատատար պրոցես է ն կապված է հարյուրավոր ն հազարավոր միացությունների համադրության ն դրանց դեղա անական ազդեցության ուսումնասիրման հետ: Քիմիական միացությունների յուրաքանչյուր խմ ում գոյություն ունի որոշակի կապ մոլեկուլի քիմիական կառույցի ն դրա ցուցա երած դեղա անական ազդեցությամ միջն: Դեղա անական ազդեցիկության վրա ազմատեսակ գործոնների ազդեցությունը արդացնում է նոր դեղերի ստեղծման ընթացքը: Այնուամենայնիվ հետազոտման ժամանակակից եղանակները թույլ են տալիս կանխորոշելու այդ կարնոր խնդրի լուծման ուղիները: 2.4.

Դեղերի պատահական ն նպատակասլաց որոնումը

Նոր արձրազդեցիկ դեղապատրաստուկների ստեղծման արդությունը պայմանավորված է նյութի դեղա անական հատկությունների վրա ազդող գործոնների ազմազանությամ : Բնական հումքից ստացված կամ համադրված հազարավոր նյութերից եզակիներն են լինում արդյունավետ: Գոյություն ունի նոր դեղերի ստեղծման երկու ուղի: Մեկը փորձնական որոնումն է (պատահական համադրություն), որն ունի դարավոր պատմություն, մյուսը` նպատակադրված համադրությունը: Փորձնական որոնման հիմքում ընկած են ակտիվության վրա քիմիական կառուցվածքի ազդման նախնական դատողությունները: Հետագա որոնումը իրագործվում է փորձերի ու սխալների հաշվառման դասական եղանակով: Ելնելով փորձնական ճանապարհով սահմանված կենսա անական ակտիվության վրա այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի ազդման օրինաչափություններից, իրագործում են մի շարք միացությունների համադրությունը: Այնուհետն կատարում

են նախնական փորձարկում, ընտրում առավել ակտիվ նյութերը, որոնք ենթարկվում են ազմակողմանի դեղա անական ուսումնասիրման: Դեղերի նպատակադրված համադրությունը հիմնական ու միակ հեռանկարային եղանակն է: Դրա էությունը նյութի կենսա անական ակտիվության տեսական կանխագուշակումն է ըստ քիմիական կառույցի ն այդ կառուցվածքի նպատակասլաց համադրության: Գիտության զարգացման ժամանակակից մակարդակն արդեն թույլ է տալիս կանխատեսել նոր դեղերի ստեղծումը ի հաշիվ նյութերի կառուցվածքի նպատակասլաց ձնափոխությունների: Քիմիական կառույցի ն կենսա անական ակտիվության միջն եղած կապի նույթը ավականին արդ է: Բնախոսական ու ախտա անական պրոցեսների, այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի ազդման մոլեկուլային մեխանիզմների վերա երյալ մեր գիտելիքները դեռնս ավարար չեն համադրվող միացության թերապնտիկ արժեքի կանխագուշակումը տեսականորեն հիմնավորելու համար: Այլ կերպ ասած, դեռնս նոր դեղանյութերի ստեղծման ընդհանուր տեսություն գոյություն չունի: Դրա հետ մեկտեղ, դեղերի արդյունավետ որոնման ապագա տեսությունների մշակման համար, անշուշտ, հիմք է հանդիսանում դեղերի որոնման փորձնական մոտեցման արդյունքների ամփոփումը: Հետնա ար մեծ հաջողության կարելի է հասնել միայն նոր դեղանյութերի ստեղծման տեսական ու փորձնական ուղիների զուգակցումով: Նոր դեղապատրաստուկների որոնման փորձնական եղանակների թվին է պատկանում ահռելի քանակությամ համադրված կամ նական հումքից անջատված քիմիական նյութերից կենսա անական ակտիվ միացությունների սկրինինգը (մաղում): Այս եղանակը գործնականում կիրառվում է 30-40 տարի: Ներկայումս այն զգալիորեն կատարելագործված է: Սկրինինգի ժամանակակից տար երակներից մեկը ազմապարամետրային ֆունկցիոնալ եղանակն է, որը թույլ է տալիս միաժամանակ արձանագրել կենդանիների տար եր օրգանների ու համակարգերի ֆունկցիոնալ վիճակի ցուցանիշերը (անոթային ճնշման, ջերմաստիճանի, շնչառության, սրտի ռիթմի...գրանցումը): Դրա հիման վրա իրագործվում է փորձարկվող միացությունների տար երակումը ն դասակարգումը, ացառելով ոչ պիտանի նյութերը: Ներկայումս մի շարք խոշոր գիտական լա որատորիաներում սկրինինգը իրագործվում է 60-70 պարամետրերի հիման վրա, փորձարկման ժամանակակից ֆիզիկաքիմիական ու կենսա անական եղանակների օգնությամ , որոնց արդյունքները մշակվում են էՀՄ-ով: էՀՄ-ի մշակման արդյունքները տրվում են այն-

պիսի ձնով, որ օգնի հետազոտողին օրինաչափություններ գտնելու ն դեղանյութի ստեղծման նոր մոտեցումներ մշակելու համար: Սակայն համադրված նյութերի քանակը գնալով աճում է: Կենդանիների կենսա անական փորձարկումներով դրանց սկրինինգի ենթարկելը արդյունավետ ն տնտեսապես ձեռնտու չէ: Այդ պատճառով մշակվում են սկրինինգի կատարելագործման նոր ուղիներ` օգտագործելով ոչ միայն ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, կենսաֆիզիկական, կենսաքիմիական, այլն հաշվողական եղանակներ: Այդ ճանապարհով ստեղծվել են սկրինինգի օգտագործման ժամանակակից տար երակներ, որոնք թույլ են տալիս համադրված նյութերի ահավոր հոսքից ընտրելու այն նյութերը, որոնք կարող են ցուցա երել կենսա անական ակտիվություն ն պետք է փորձարկվեն կենդանիների վրա: Օրինակ հաշվարկային սկրինինգի եղանակը թույլ է տալիս ոչ միայն հեռացնել անհեռանկարային միացությունները, այլն հիմնվելով քիմիական կառույցի ու կենսա անական ակտիվության միջն եղած մաթեմատիկական կախվածության վրա առաջարկություն անել կենսա անական ակտիվ նյութերի նպատակադրված համադրության համար: 2.5.

Դեղերի հորինման հաշվողական եղանակները

Նյութի կառուցվածքի ն դրա դեղա անական ակտիվության միջն համահարա երակցություն սահմանելու համար լայնորեն կիրառում են մաթեմատիկական ն կի եռնետիկական եղանակներ: Դա հանգեցրեց «դեղի հորինում» հասկացողությանը: Հորինման ընթացքը կազմված է երկու փուլից` ենթադրություն հեռանկարային կենսա անական ակտիվ քիմիական միացությունների մասին ն դրանցից կանխագուշական մաթեմատիկական եղանակների օգնությամ անհեռանկարային նյութերի մաղում: Այնուհետն իրագործում են հեռանկարային նյութերի համադրությունը ն կենսա անական ակտիվության ստուգումը: Դեղի հորինման հաշվողական եղանակները կիրառվում են տրված շարքում ամենաակտիվ նյութի որոնման ն նախկինում չուսումնասիրված միացությունների խմ ում կենսա անական ակտիվ նյութերի հայտնա երման նպատակով: 2.6.

Դեղանյութերի ստացման հիմնական փուլերը

Նոր դեղի ստեղծումը խիստ արդ խնդիր է ն պահանջում է գիտական ու գործնական մեծ աշխատախմ երի համատեղ աշխատանք ն նյութական միջոցների զգալի ծախս:

Դեղապատրաստուկի մշակումը ընդգրկում է հետնյալ փուլերը` 1. Նոր դեղապատրաստուկի ստեղծման մտահղացում: Այն սովորա ար երկու մասնագիտության գիտնականների` դեղա անների ու համադրող քիմիկոսների համատեղ աշխատանքի արդյունքն է: Այս փուլում իրագործվում է այն համադրական միացությունների նախնական ընտրությունը, որոնք մասնագետների կարծիքով կարող են լինել կենսա անորեն ակտիվ: 2. Նախապես ընտրած մոլեկուլների սինթեզ: Այս փուլում նս ընտրություն է կատարվում, որի հետնանքով այն նյութերը, որոնք աչքի են ընկնում անկայունությամ , ստացման մեծ աշխատատարությամ կամ ելանյութերի թանկությամ ` հետագա ուսումնասիրման չեն ենթարկվում: 3. Դեղա անական սկրինինգ: Սա հիմնական փուլն է, որտեղ մաղվում են նախորդ փուլում համադրված ոչ հեռանկարային նյութերը: 4. Կլինիկական ստուգում (տես 4.1): Իրագործվում է միայն դեղա անական սկրինինգի ոլոր փուլերն անցած հեռանկարային կենսա անական ակտիվ նյութերի նկատմամ : 5. Նոր դեղի ն ավելի անական դեղաձների արտադրության տեխնոլոգիայի մշակում: 6. Չափորոշող-տեխնիկական փաստաթղթերի (ՉՏՓ) նախապատրաստում, որոնք ընդգրկում են ինչպես դեղապատրաստուկի, այնպես էլ դրա դեղաձնի որակի վերահսկման եղանակները: 7. Պատրաստուկի արդյունա երական արտադրության կազմակերպումը ն գործարանային պայմաններում դրա ստացման փուլերի մշակումը: Նոր դեղանյութերի որոնման փուլերը ն արտադրության յուրացումը սերտ կապված են իրար հետ: Այս պրոցեսը փակ է ն ունի ազմաթիվ հետադարձ կապեր, րոնցից ամենակարնորը անցնում է, պատրաստուկի պահանջարկ"" լոկի միջով: Դեղամիջոցի ստեղծման ողջ պրոցեսը որոշվում է այդ կապով: Քանի դեռ կա պահանջարկ, պրոցեսը շարունակվում է: Պրոցեսի արդյունավետությունը կախված է տար եր փուլերի միջն ծանրաեռնվածության աշխումից: Փուլերն իրենց աշխատատարությամ համարժեք չեն, հետնա ար նական է պրոցեսն այնպես կազմակերպել, որ առավել ծանրաեռնվեն աշխատատարությամ աչքի չընկնող փուլերը: Պարզ է, որ նպատակահարմար չէ հարյուրավոր միացությունների համար մշակել արտադրության տեխնոլոգիա ն այնուհետն իրագործել դեղա անական սկրինինգը:

Դիցուք նոր դեղի որոնումը աղկացած է երկու փուլից: Առաջին փուլ ուղարկվում են Լ միացություններ, որոնցից երկրորդ փուլն անցնում են Խ Հ KԼ միացություններ (ընդունենք, որ առաջին փուլում օգտակար պատրաստուկները չեն մաղվում): Ենթադրենք առաջին փուլում մեկ միացության ստուգման արժեքը Շ1 է, իսկ երկրորդ փուլում` Շ2: Պրոցեսի ընդհանուր արժեքը` Շ Հ Շ1Լ " Շ2KԼ, կամ մեկ միացության վրա հաշված` Շ Հ Շ1 " Շ2K: Ինչքան փոքր է K-ն, այնքան ցածր է պրոցեսի ընդհանուր արժեքը: K-ի փոքրացումը, այսինքն առաջին փուլի արդյունավետության մեծացումը կախված է լրացուցիչ ծախսերի հետ: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է մեծացնել աշխատակիցների քանակը, ձեռք երել հաշվիչ տեխնիկա... Այսպիսով ծախսերը որոշ կախվածության մեջ են K-ից` Շ1 Հ Շ1(K): Հետնա ար մի միացության վրա ընկած ընդհանուր ծախսը կարտահայտվի` Շ Հ Շ1(K) " Շ2K: Շ1(K)-ն K-ի նվազող ֆունկցիան է, իսկ Շ2K-ն` գծային աճող: Գումարային ծախսերը նվազագույնը կլինեն K Հ K0 որոշ արժեքի դեպքում, որի դիրքը կախված է Շ1(K)-ի ու Շ2-ի հարա երությունից: Եթե Շ2-ը աճում է, ապա Շ1(K) անփոփոխ ֆունկցիայի դեպքում նվազագույն կետը տեղա շարժվում է փոքր K-երի կողմը` Ը Ը2K

Ը1(K) Օ

K0

K

Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ որոշ դեպքերում իմաստ ունի մեծացնել ծախսերը դեղապատրաստուկների ստեղծման փուլում, որպեսզի աշխատատար փուլերը, ինչպիսիք են համադրությունը ն հատկապես դեղա անական սկրինինգը, ծանրա եռնվեն այն միացություններով, որոնց օգտակար պատրաստուկ դառնալու հավանականությունը ամենամեծն է: Այս նպատակով «մտահղացում» փուլում պետք է ստեղծել այնպիսի քիմիական կառույցներ, որտեղ ճիշտ ընտրված լինեն ֆունկցիոնալ խմ երը (ամ ողջի հատկությունները մասերի հատկությունների գումար չէ), դրանց տարածական դասավորվածությունը, նյութերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները... Ժամանակին «մտահղացում» փուլով են անցել սալազոպիրիդազինը, սալազոդիմեթօքսինը, որոնք մեկ մոլեկուլի մեջ թվում էր թե ամփոփել էին սուլֆա41

պիրիդազինի ու սուլֆադիմեթօքսինի մանրէաստատիկ ն սալիցիլատներին նորոշ հակամանրէային, հակա որ ոքային հատկությունները: Չնայած ներկայումս այդ պատրաստուկները կիրառվում են խոցային կոլիտների ուժման նպատակով, սակայն ակնկալիքն ավելի մեծ էր: Հետաքրքիր մտահղացում էր ութամիդի մոլեկուլի կողմնային շղթան ցիկլիզացնելով սախարինին նմանեցնելը` ստանալու համար դեղեր, որոնք պահպանելով ութամիդի հիպոգլիկեմիկ (արյան մեջ շաքարի պարունակությունը իջեցնող) հատկությունները, ձեռք երեին սախարինի քաղցրությունը: Օ Օ

Օ Տ

Օ

Օ Օ

Տ - NH - Ը - NH - Ը4H9

Օ Տ NH

NH N

Օ ԸH3 սախարին

ԸH3

Օ

Ը4H9

ութամիդ

Սակայն այդ պատրաստուկները դեղա անական սկրինինգի փուլից չեն անցել: «Գիտության ող երգությունն է, եր հոյակապ վարկածը սպանվում է մի փոքրիկ, այլանդակ փաստով» (Թոմաս Հեքսլի): Ներկայումս ստեղծված է ացահայտված քիմիական կառույցով ոլոր նոր համադրված կամ նական հումքից անջատված ակտիվ միացությունների կենսա անական փորձարկումների արդյունքների գրանցման Պետական համակարգ: Ողջ երկրում իրագործվող նմանօրինակ աշխատանքները համաձայնեցնող այդպիսի փորձարկումների կենտրոն է հանդիսանում 1972 թ. կազմակերպված ԽՍՀՄ ԳԱ կից քիմիական միացությունների կենսա անական փորձարկման Գիտահետազոտական ինստիտուտը, որն իրենից ներկայացնում էր ԽՍՀՄ ԳԱ, ԽՍՀՄ ԲԳԱ-ի, ԽՍՀՄ ԱՄ ն ԽՍՀՄ ժշկական արդյունա երության նախարարության միջգերատեսչական գիտական կենտրոն, որը գործում է նան հիմա: Յուրաքանչյուր նոր պատրաստուկ համադրության ու վերլուծության նագավառի քիմիկոս մասնագետների, ինչպես նան կենսա անների, կենսաքիմիկոսների, տեխնոլոգների, դեղա անների ն կլինիկայի աշխատողների համատեղ աշխատանքի արդյունք է: Հաճախ այդ աշխատանքին մասնակցում են տար եր մասնագիտության գիտական հիմնարկներ: Քիմիական միացությունների կենսա անական ակտիվության փորձարկումը իրագործվում է հաջորդա ար, ամենատար եր մակարդակներով` մոլեկուլային,

ջիջային, ենթա ջիջային, կենդանի հյուսվածքների ու օրգանների, ինչպես նան ողջ օրգանիզմի մակարդակով: Նոր պատրաստուկը անպայման պետք է առավելություն ունենա եղածի նկատմամ ն պետք է ավարարի թունավորության, կանցերագենության, տերատագենության ն անվտանգության այլ ցուցանիշերի նկատմամ եղած անհրաժեշտ պահանջները: Բոլոր փորձարկումները կատարվում են փորձակենդանիների վրա: Հեռանկարային նյութերի մինչ կլինիկական ուսումնասիրություններում կարնոր տեղ են գրավում կենսադեղագործական հետազոտությունները, որոնք հնարավորություն են տալիս ացահայտելու օրգանիզմի վրա պատրաստուկի ազդման մեխանիզմը, երաշխավորելու լավագույն դեղաձներ ն ուրվագծելու դրանց կիրառումը կլինիկայում (մարդկանց վրա): Նոր դեղապատրաստուկի ուժիչ ազդեցությունը վերջնականապես գնահատվում է կլինիկական փորձարկումների ընթացքում, որոնք անց են կացվում կլինիկաներում կամ ժշկական ուղղվածությամ գիտահետազոտական ինստիտուտներում: Ելնելով կլինիկական փորձարկումների արդյունքներից, եզրահանգումներ են արվում գործնական ժշկության մեջ այդ պատրաստուկի կիրառման նպատակահարմարության մասին: Զարգացած երկրներում սովորա ար պահանջվում է 4-6 տարի, փորձարկվող պատրաստուկի վերա երյալ ոլոր անհրաժեշտ տեղեկությունները ստանալու համար: Կամավոր-պացիենտը, որը տվել է իր գրավոր համաձայնությունը դեղա անական միջոցների կամ իմունակենսա անական պատրաստուկների կլինիկական փորձարկումներին մասնակցելու համար պետք է տեղյակ լինի դեղի հետազոտական կարգավիճակի ն հնարավոր ռիսկի մասին ն իրավունք ունի փորձարկումների ցանկացած փուլում հրաժարվել դրանց մասնակցելուց: Կլինիկականփորձարկումներն իրագործվում են մի քանի փուլով: 1 փուլի ընթացքում հայտնա երվում են դեղի ազմաթիվ սպասվող թունավոր դրսնորումները: Ներծծման, «կիսատրոհման», նյութափոխանակության, ֆարմակակինետիկական հետազոտություններն ավարտվում են հիմնականում այս փուլում: 11 փուլում դեղն առաջին անգամ ուսումնասիրվում է համապատասխան հիվանդություններով տառապող հիվանդների վրա (10-150 հոգի) անվտանգության ն արդյունավետության տեսակետից: Հաճախ կիրառվում է «կույր» մեթոդը պլացե ոյի" ն հայտնի ակտիվ դեղի հետ միասին` նոր դեղի ազդեցության ճշգրիտ պատկերը ստանալու համար: 111 փուլում դեղը փորձարկվում է մեծ քանակի (մի քանի հազար) հիվանդների վրա: Այս փուլը սովորա ար ամենա արդն է ն շատ թանկարժեք, որովհետն անհրաժեշտ է ստացված վիթխարի քանակությամ տվյալները հավաքել ն վեր43

լուծել: Վերջերս ԱՄՆ -ում մշակված նոր ֆի րինալուծիչ դեղը արտադրող ֆիրմայի վրա նստել է 700 մլն. դոլար: ԱՄՆ -ի ն մի շարք եվրոպական երկրների օրենսդրական ակտերում մտցվել են կանոններ` «Կլինիկական Որակյալ Պրակտիկա» (ԿՈՊ, Շօօմ ՇliոiՇal ՔraՇtiՇ6 - ՇՇՔ) ժողովածուի ձնով, որն ընդգրկում է կլինիկական հետազոտության կազմակերպման պահանջները: Համանման կանոններ գործում են նան կենդանիների վրա փորձեր կատարելիս: Եթե 111 փուլի արդյունքները դրական են, այսինքն փորձարկված դեղը որնէ հատկությամ (արդյունավետություն, ազդման տնողություն, անվտանգություն, լուծելիություն, տար եր դեղաձների հնարավորություն, համ, հոտ ն այլն) գերազանցում է տվյալ պահին վաճառքում գտնվող նույն խմ ի լավագույն դեղին, ապա այն ստանում է վաճառքի թույլտվություն: Դեղի համար պատրաստվում է արտադրության կանոնակարգ (ռեգլամենտ), որտեղ արտացոլվում են դեղի ստացման յուրաքանչյուր փուլը իրագործելու տեխնոլոգիան ն վերլուծական վերահսկումը: Մշակվում է նան արտադրության վերջնական արդյունքի` սու ստանտի վերա երյալ ՉՓԹ: Այստեղ սկսվում է այդ փորձարկումների 1Մ փուլը, այսինքն նոր դեղի արդյունավետության ու անվտանգության հետազոտությունները շատ մեծ թվով հիվանդների վրա նական պայմաններում: Դեղամիջոցների արտադրության թույլտվության ն ՀՀ-ում կիրառման մասին տեղեկություններ ընդգրկող փաստաթուղթ է Պետական գրանցման գիրքը (ռեեստր): Յուրաքանչյուր նոր դեղ ստանում է իր գրանցման համարը (շիֆր): Այսպիսով, ստացման պահից մինչն արտադրության մեջ ներդնելը պատրաստուկը ենթարկվում է խորը ն ազմակողմանի հետազոտման, նախ փորձնական ճանապարհով, այնուհետն կլինիկայում ու վերջապես տեխնոլոգիական ն վերլուծական լա որատորիաներում: Նոր դեղապատրաստուկի ստեղծման համար անհրաժեշտ է առնվազն 8-12 տարի: Նոր դեղի ստեղծման նախադրյալներն են քիմիական միացությունների կառուցվածքի, ֆիզիկական հատկությունների ն դեղա անական ակտիվության միջն եղած կապի նույթի մասին տեսական ու փորձնական փաստերի կուտակումը: Ժամանակակից հետազոտողները խոսելով «կառուցվածք-ակտիվություն» կապի գոյության մասին, «կառուցվածք» ասելով հասկանում են ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների ամ ողջությունը, որը պայմանավորված է հետազոտվող միացության մոլեկուլի կառույցով:

" Պլացե ո (p|Յc6Եo - լատ., առացի՝ դուր կգամ) յուրահատուկ ազդեցությունից զուրկ «դեղ» է, օրգանիզմում չի առաջացնում որոշակի ֆիզիկաքիմիական փոփոխություններ, օժտված չէ իրական դեղային ազդեցությամ ն դրանով աշխատում են «դուր գալ» հիվանդին: Որպես պլացե ո, կարելի է օգտագործել վիտամիններ, կազդուրիչ միջոցներ, ֆիզիոլոգիական լուծույթներ: Բուժման այս ձնը կարող է էական հոգեկան, ձեռնտու ն նույնիսկ վճռական օգնություն հանդիսանալ հիվանդի համար հիվանդության դեմ պայքարելիս: Պլացե ո է համարվում նան ամեն մի գիտակցված կամ անգիտակցված գործունեություն, որն օրգանիզմի վրա արտահայտված ազդեցություն չի թողնում, սակայն նպաստում է հիվանդի ուժմանը: Դրա լավագույն օրինակներն են մոգական ծիսակարգը, «չար ոգիների վտարումը», զոհա երությունը, ուժման պայմանները, ժշկի գործունեությունը, շրջապատի լավատեսությունը, հուսադրումը, վստահության ներշնչումը ժշկի նկատմամ ն այլն: Ինչպես դեղեր կիրառելիս, այնպես էլ պլացե ոյի դեպքում կարելի է նշել ազդման աստիճանական աճ ն անկում: Ամենազարմանալին այն է, որ պլացե ոյի ներմուծումը դադարեցնելիս նկատվում են երնույթներ, որոնք նորոշ են դեղերին, այն է, եր թմրամոլին զրկում են թմրանյութից: Հետագայում պարզվեց, որ ներշնչումը պլացե ոյի հետ ոչ մի կապ չունի, քանի որ պլացե ոն օժտված է նան ացասական էֆեկտով: Բացի այդ պլացե ոն կարող է դեղի նման առաջացնել ինչպես յուրահատուկ, այնպես էլ երկրորդական երնույթներ: Այս տվյալները հաստատում են, որ ոլոր դեղերը միաժամանակ հանդիսանում են պլացե ո ն ցանկացած պլացե ո նան դեղ է: Այսպիսով դեղի իրական ազդեցության տար երակումը պլացե ոյից խիստ դժվար խնդիր է: Լրիվ առողջ մարդկանց մեջ նս նկատվում է պլացե ոյի ազդեցությունը: Պլացեոն օրգանիզմում առաջացնում է ն՛ դրական, ն՛ ացասական փոփոխություններ: Այն մարդիկ, որոնց մեջ պլացե ոն դրական փոփոխություններ է առաջացնում կոչվում են ռեսպոնդերներ (պատասխանողներ): Դրանք տագնապալի, զգայական, հոգեպես անկայուն, լավատես, սոցիալապես կոնսերվատիվ մարդիկ են, նրանք համագործակցում են ժշկի հետ, անկեղծ են, կատարող: Կասկածամիտ մարդիկ պլացե ոյի նկատմամ անտար եր են, դեռ ավելին, պլացե ոն նրանց մեջ կարող է առաջացնել հիվանդության ացասական ընթացք: Պարզվել է, որ ստրեսային վիճակներում պլացե ոյի ազդեցությունը մեծանում է: Վիրահատության հետ կապված ստրեսի դեպքում պլացե ոյի ցավազրկող ազդեցությունը հասնում է մորֆինի ազդեցության 409 -ին: Ավելի ուշ պլացե ո ընդունելիս էֆեկտը թուլանում է: Տար եր հիվանդությունների ժամանակ (հիպերտոնիա, պալարախտ...) պլացե ո ներմուծելիս նկատվում է տվյալ հի45

վանդության համար նորոշ նախանշանների (զարկերակային ճնշում, ջերմաստիճան...) օ յեկտիվ փոփոխություն: Պլացե ոն ներմուծելու պայմաններից է կախված դրա ազդման աստիճանը: Այսպես՝ գունավոր հա երն ավելի արդյունավետ են: Կանաչ ու կապույտ գույնի դեղերն իրենց ազդեցությամ զիջում են կարմիր ու դեղին դեղերին: Որպես քնա եր օգտագործվող հեղուկ պլացե ոն ավելի ազդեցիկ է քան սպիտակ դեղահա ը: Դառը պլացե ոն ավելի արդյունավետ է, քան անհամը: Պլացե ոյի անսովոր նշանակումներն ավելի արդյունավետ են: Ներկայումս պլացե ոն ունի ավելի կարնոր նշանակություն, որը կոչվում է «կույր փորձ» ն նպատակ ունի ոչ թե ուժելու, այլ փորձարկվող դեղի ճշմարտացի գնահատականը պարզելու: 1916 թ. ԽaՇհt-ը առաջին անգամ պլացե ո կիրառեց մորֆինի ցավազրկող ակտիվությունը ստուգելու համար ն ստուգման ենթարկվող մարդկանց ներարկեց կերակրի աղի ֆիզիոլոգիական լուծույթ: «Կույր փորձի» համար պատրաստված դեղերը ն պլացե ոն ոչ արտաքին տեսքով ն ոչ էլ այլ գործոններով չպետք է տար երվեն: «Կրկնակի կույր փորձի» ժամանակ ժիշկը ն քույրը չեն իմանում, թե որն է իրական դեղը ն որը պլացեոն: Ներկայումս կիրառություն է գտնում «եռակի կույր փորձը», եր մասնակիցներից ոչ մեկը չգիտե, որ մասնակցում է դեղի փորձարկմանը: Այդ փորձը կատարվելու է միջնորդի միջոցով, որը տեղյակ չէ, թե դեղի որ սերիան ինչ աղադրություն ունի: Ամեն ինչ կարգավորվում է կենտրոնի կողմից: Իրականում «կրկնակի կույր փորձը» ավարար է, եթե դեղի փորձարկումը տարվում է մի քանի ուժհիմնարկներում ն հատկապես՝ մի քանի երկրներում: Դեղի մասին տար եր տեղերից ստացված տեղեկությունները կարելի օգտագործել միայն այն դեպքում, եթե ըստ սեռի, հասակի ն այլ հատկանիշերի խմ ավորումների նկատմամ կլինիկական փորձարկումներն իրականացվել են համաձայն ՇԽՔ-ի (Կլինիկական Որակյալ Պրակտիկա) պահանջների: Պլացե ոյի միջոցով առաջացած պայմանական ռեֆլեքսը արագ հանգում է ն այդ դեպքում պահանջվում է ռեֆլեքսը պահպանել արդեն իրական դեղի միջոցով: Այս ձնով կարելի է խնայել մեծ քանակությամ դեղ, որը հիվանդի համար անկասկած օգտակար է (դեղա աժնի փոքրացում), չհաշված տնտեսական օգուտները: Ներկայումս նոր դեղի փորձարկման ժամանակ հաճախ օգտագործվում է «կրկնակի կույր» ն «խաչաձնվող» մեթոդները: Օրինակ նոր ցավազրկող դեղի (Ա) փորձարկումը պլացե ոյի ն հայտնի ակտիվ դեղի (ասպիրին) օգնությամ կարելի է ցույց տալ հետնյալ աղյուսակով՝

Հիվանդների խում ը

նշանակվող դեղը 1 շա աթ

11 շա աթ

111 շա աթ

ասպիրին

պլացե ո

Ա

պլացե ո

Ա

ասպիրին

Ա

ասպիրին

պլացե ո

2.7. էÐՄ-ի օգտագործումը դեղերի ստեղծման (հորինման) համար Մոլեկուլի կառուցվածք անվան տակ մինչ հիմա նկատի էր առնվում մոլեկուլի երկչափ ինֆորմացիան: Ներկայումս դեղերի հայտնա երման համար ուսւոմնասիրվում է մոլեկուլի եռչափ կառույցը: Ցանկացած դեղանյութ իր ազդեցությունը իրականացնում է՝ փոխազդելով կենսամակրոմոլեկուլային թիրախի հետ, որի դերում հանդես են գալիս հիմնականում սպիտակուցները: Փոխազդեցությունը տեղի է ունենում մակրոմոլեկուլի խիստ որոշակի կապող րպանիկում՝ պայմանավորված էլեկտրաստատիկ, ք-կատիոնային ն քանիոնային փոխազդեցություններով, իոնական ն ջրածնական կապերով ն այլն: Կապումն իրականանում է շնորհիվ դեղանյութի ն սպիտակուցի կապող հատվածի եռաչափ կառուցվածքների ն մակերնույթային հատկությունների աշխման խիստ համապատասխանության, այսինքն դեղանյութի մոլեկուլը պետք է համընկնի իր թիրախին ինչպես անալին կողպեքին: Դեղի կապումը թիրախին պետք է լինի ընտրողական, որպեսզի ացառվեն դեղի կողմնակի էֆեկտները: Սակայն այդ նպատակի համար դեղը պետք է օժտված լինի այնպիսի հատկություններով, որոնք ապահովեն դրա տեղափոխումը դեպի թիրախ ն որոշակի արագությամ արտաքսումը: Այսպիսով կարնոր է դառնում կենսամակրոմոլեկուլների ն կենսաակտիվ մոլեկուլների տարածական կառուցվածքների իմացությունը: Ներկայումս մարդու օրգանիզմում առկա սպիտակուցների միայն չնչին մասի կառուցվածքն է հայտնի գիտությանը,որոնց մի քանի տոկոսն է օգտագործվում որպես թիրախ ստեղծվող դեղերի համար: Մնացած ահռելի քանակի սպիտակուցները կարող են պոտենցիալ թիրախ հանդիսանալ նոր դեղերի համար: Ներկայումս այդ նպատակի համար

կիրառվում են ռենտգենակառուցվածքային անալիզի ն միջուկամագնիսական ռեզոնանսի եղանակները: Ստացված կառուցվածքային ինֆորմացիան պահվում է հատուկ տեղեկատվական անկերում (Քrօt6iո Data 8aոk – ՔD8, NսՇl6iՇ ՃՇiմ DataԵaՏ6 – ND8…) ն հասանելի է ինտերնետով: Իմանալով թիրախի կամ կապող գրպանիկի կառուցվածքը կարելի է սինթեզել համապատասխան կառուցվածքով մոլեկուլ ն իրականացնել մոլեկուլային դոկինգ (մօՇkiոցմիակցում, անգլ.): Կապվելով մակրոմոլեկուլին, դեղանյութը դրանում խթանում է որոշ ձնափոխություններ, որից կախված է տվյալ մոլեկուլի ազդեցության ուղղությունը, կամ կապվելով թիրախ կենսամոլեկուլի ակտիվ տեղամասում խցանում է թիրախի կապող գրպանիկը՝ խոչընդոտելով դրա վրա սեփական կենսակարգավորիչների ազդեցությունը, ցուցա երելով անտագոնիստ հատկություններ: Մոլեկուլային դոկինգի միջոցով կարելի է տեսականորեն փորձարկել հազարավոր մոլեկուլներ տվյալ թիրախի վրա, ընտրել դրանցից ամենաակտիվները ն նոր միայն իրականացնել դրանց սինթեզը, շրջանցելով դեղի ստեղծման մի շարք թանկարժեք փուլեր:

ԳԼՈՒԽ 3.

3.1.

ԴԵՂԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՍՏԱՑՈՒՄՆ ՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

Դեղանյութերի ստացման աղ յուրները

Անօրգանական դեղանյութերի ստացման աղ յուր են ծառայում ծովերի ու լճերի ջրերը, հանքերը, գազերը, հիմնական քիմիական արդյունա երության արտադրանքը: Համադրված օրգանական դեղանյութերի ստացման համար օգտագործում են քարածխի, փայտի, այրվող թերթաքարերի, ինչպես նան նավթի տար եր թորամասերի (ֆրակցիա) չոր թորման արդյունքները: Հումքի այդ տեսակների մշակումով զ աղվում է կոքսաքիմիական, անտառաքիմիական ն նավթամշակման արդյունա երությունը: Վերամշակման արդյունքները լայնորեն օգտագործվում են ժողովրդական տնտեսության տար եր նագավառներում, այդ թվում ժշկական արդյունա երության մեջ: Քարածխային խեժը արդ խառնուրդ է ն ընդգրկում է մոտ 400 տար եր արոմատիկ ու հետերոցիկլիկ միացություններ: Բազմաթորման (ռեկտիֆիկացիա) աշտարակների օգնությամ քարածխային խեժը աժանում են թորամասերի: 3.1- աղյուսակում ցույց է տրված յուրաքանչյուր թորամասում պարունակվող հիմնական նյութերը ն դրանց եռման ջերմաստիճանային միջակայքը: Յուրաքանչյուր թորամաս ենթարկում են կրկնակի թորման ավելի նեղ ջերմաստիճա-

նային միջակայքում, նյութերն առանձին-առանձին անջատելու համար: Դրանց մաքրման համար օգտագործում են ադսոր ցիան, մշակումը ծծմ ական թթվով (սուլֆուրացում) ու ալկալիներով (վերածումը ֆենոլյատների) ն այլն: Անջատված անհատական նյութերը ելանյութ են հանդիսանում տար եր օրգանական միացությունների, այդ թվում ն դեղերի համադրության համար: Նույն ձնով վերամշակվում է փայտանյութը, որը չոր թորման ժամանակ առաջացնում է փայտածուխ ն երկու հեղուկ թորամասեր, որոնցից մեկը պարունակում է մեթիլ սպիրտ, ացետոն ն քացախաթթու, իսկ մյուսը (փայտակուպրը)` ֆենոլներ ն որոշ օրգանական միացություններ: Փայտանյութը ելանյութ է ծառայում նան ֆուրֆուրոլի ստացման համար: Դեղանյութերի համադրման համար որպես ելանյութ սահմանափակ կիրառում ունեն նավթի վերամշակման արդյունքները, որոնք տար եր դասերին պատկանող ածխաջրածինների խառնուրդ են: Բժշկության ու դեղագործության մեջ կիրառվում են միայն նավթի վերամշակումից ստացված հեղուկ ու պինդ սահմանային ածխաջրածինների խառնուրդները: Աղյ. 3.1.

Քարածխային խեժի թորամասերը:

թորամաս

եռման սահմանները

հիմնական աղադրամասերը

թեթն յուղ

մինչն 170°

ենզոլ, տոլուոլ, քսիլոլ, թիոֆեն, ծծմ ածխածին, պիրիդին:

ֆենոլային

170-210°

ազոտային ու ծծմ ային միացություններ, ինդեն,կումարոն, ֆենոլ, կրեզոլներ, նավթալին:

նավթալինային

210-230°

նավթալին, մեթիլնավթալին, թիոնավթեն, ինդոլ:

կլանողական

230-270°

նավթալինի ածանցյալներ, ացենավթեն, ֆլուորեն, ինդոլ:

անտրացենային

270-360°

անտրացեն, ֆենանտրեն, կարազոլ, դրանց ածանցյալները, պարաֆիններ:

քարածխային կուպր

360°-ից արձր

պարաֆիններ, պիրեն, խրիզեն:

Բուսական հումքը` ույսերի տերնները, ծաղիկները, կեղնը, սերմերը, պտուղները, արմատները ինքստինքյան դեղամիջոցներ են: Այդ հումքից անջատում են եթերային ն ճարպային յուղեր, խեժեր, սպիտակուցներ, ածխաջրեր, որոնք անմիջականորեն օգտագործվում են որպես դեղամիջոցներ, կամ էլ ծառայում են ելանյութ դրանց ստացման համար: Բուսական հումքը աղ յուր է հանդիսանում նական կենսա անական ակտիվ նյութերի` ալկալոիդների, տերպենների, գլիկոզիդների, վիտամինների ստացման համար: Անջատված անհատական միացությունները հանդիսանում են դեղանյութեր: Բուսական հումքից լուծազատելով ստանում են գալենային պատրաստուկներ: Կենդանական ծագում ունեցող հումքից (մսացու անասունների օրգանները, հյուսվածքները, գեղձերը) ստանում են հորմոնային պատրաստուկներ, մանրէների օգնությամ ` թանկարժեք հակա իոտիկներ: Այս տեսակետից մեծ հեռանկարներ ունեն հիդրո իոնտները (ծովային օրգանիզմներ), որոնք ազոտ պարունակող ալիֆատիկ նյութերի, արոմատիկ շարքի հալոգենածանցյալների, ազոտային հետերոցիկլերի, պոլիենային թթուների, տերպենոիդների ստացման աղ յուր են: Ջրիմուռների որոշ տեսակներ, ինչպես նան ձողաձկան (տրեսկա) լյարդի յուղը օգտագործում են որպես յոդի, րոմի, վիտամինների աղ յուր: Սակայն միայն 20-րդ դարի 50-ական թվականներին սկսեցին ծովային օրգանիզմներից կենսաանական ակտիվ նյութերի ստացման հետնողական աշխատանքները: 3.2.

Դեղանյութերի համադրության համար օգտագործվող քիմիական ռեակցիաների հիմնական տիպերը

Օրգանական դեղանյութերի ստացումը արդ պրոցես է, հաճախ աղկացած 10-20 ն ավելի փուլերից: Այն ընդգրկում է քիմիական, ֆիզիկական ն ֆիզիկաքիմիական եղանակների վրա հիմնված ազմաթիվ տեխնոլոգիական գործողություններ: Պատրաստի արտադրանքի ելքը կախված է տեխնոլոգիայի արդությունից ն այլ գործոններից: Այն տատանվում է ավականին լայն սահմաններում (1-2-ից մինչն 50-809): Օրգանական դեղանյութերի ստացման համար օգտագործվող քիմիական ռեակցիաները կարելի է դասակարգել երեք հիմնական խմ երի` տեղակալման, տեղակալիչների փոխարկումների ն օքսիդա-վերականգման: Քիմիական ռեակցիաների այսպիսի դասակարգումը խիստ պայմանական է, քանի որ նշված ռեակցիաների մի մասը կարելի է միաժամանակ վերագրել երկու խմ երին: Այսպես, ամինախում կարելի է ստանալ միայն նախապես նիտրացումից հետո: Դա

վերա երում է նան արոմատիկ օղակում ածխածնի ատոմի ալկիլացման ռեակցիային, որը կարելի է վերագրել տեղակալման ռեակցիաներին: Նախքան թվարկած ռեակցիաներից յուրաքանչյուրի քիմիզմին (քիմիական ընթացքին) ծանոթանալը, պետք է հիշել, որ ցանկացած քիմիական ռեակցիա իրենից ներկայացնում է երկու մասնիկների էլեկտրոնային փոխազդեցության պրոցես: Օրգանական միացությունների քիմիական փոխազդեցության արդյունքում տար եր ռադիկալները ենթարկվում են էլեկտրաֆիլ, նուկլեաֆիլ կամ ռադիկալային տեղակալման: Պետք է նշել, որ գոյություն ունեն ռեակցիաներ, որոնց չի կարելի դասել ոչ իոնական, ոչ էլ ռադիկալային դասին, քանի որ միաժամանակ առաջանում են ն՛ ռադիկալներ, ն՛ իոններ: Դիտարկենք հիմնական քիմիական ռեակցիաները, որոնք հաճախ են կիրառվում դեղերի համադրման համար: 3.2.1.

Տեղակալման ռեակցիաներ

Սուլֆուրացման ու սուլֆաքլորացման ռեակցիաներ: Սուլֆուրացումը օրգանական միացության մեջ ջրածնի ատոմի տեղակալումն է սուլֆախմ ով` ՏՕ3Ւ, որն իրականացվում է սուլֆուրացնող ազդակների ազդեցությամ (խիտ ծծմ ական թթու, քլորսուլֆոնաթթու): Սուլֆուրացման են ենթարկվում հիմնականում արոմատիկ ածխաջրածինները, դրանց ամինա- ն օքսիածանցյալները: Ընդ որում, սովորա ար, առաջանում է մի քանի սուլֆաթթուների խառնուրդ (մոնո-, դի-, եռսուլֆաթթու): Ռեակցիայի ընդհանուր ուրվագիծը`

ԲՒx Հ x.Ւ2ՏՕ4 → Բ(ՏՕ3Ւ)x Հ x.Ւ2Օ

Սուլֆուրացումը իրագործվում է տար եր նպատակներով` լուծելիության արելավման կամ սուլֆախում ը հետագայում ամինա- կամ հիդրօքսիլ խմ ի վերածելու համար ն այլն: Սուլֆաքլորացումը տեղի է ունենում արոմատիկ ածխաջրածնի ն անհրաժեշտ քանակին 4-5 անգամ գերազանցող (ավելցուկով) քլորսուլֆոնաթթվի փոխազդեցության դեպքում` R

Հ 2 HՏՕ3Ըl

R

ՏՕ2Ըl Հ HԸl Հ H2ՏՕ4

Առաջացած սուլֆաքլորիդները սուլֆաթթուների ամիդների (քլորամիններ, պանտոցիդ), սուլֆանիլամիդների, սուլֆաթթուների ալկիլուրեիդների ( ութամիդ, քլորպրոպամիդ) համադրության համար կարնոր միջանկյալ արգասիքներ են: Նիտրացման ռեակցիաներ: Նիտրացումը օրգանական միացություններում ջրածնի ատոմի նիտրախմ ով փոխարինելու պրոցեսն է, որն իրականացվում է տար եր նիտրացնող ազդակների միջոցով (ազոտական թթու, ազոտական ու ծծմ ական թթուների խառնուրդ, ազոտական թթվի ու քացախաթթվի խառնուրդ, նիտրատների ու ծծմ ական թթվի խառնուրդ): Բենզոլի, տոլուոլի, նավթալինի ն դրանց քլոր-, ամինա-, օքսի- ն սուլֆաածանցյալների նիտրացումը լայնորեն կիրառվում է քիմիադեղագործական արդյունա երությունում: Նիտրացումից ստացվում են մոնո-, դի- ն եռնիտրամիացությունների խառնուրդ հետնյալ ուրվագծով`

ԲՒx Հ x.ՒԱՕ3 → Բ(ԱՕ2)x Հ x.Ւ2Օ

Նիտրամիացությունները կամ դեղանյութեր են (լնոմիցետին, ֆուրացիլին), կամ ամինամիացությունների համադրության միջանկյալ արգասիքներ: Ðալոգենացում: Հալոգենի մուտքը օրգանական մոլեկուլ կամ այլ կերպ` հալոգենացումը (Ւal2- Է2, Շl2, 8r2, 12) միջանկյալ արգասիքների համադրման շատ տարածված ռեակցիաներից է: Կախված ելանյութերի նույթից ն ռեակցիայի պայմաններից, հալոգենացումը կարող է ընթանալ կամ որպես ջրածնի ատոմի տեղակալման, կամ որպես միացման ռեակցիա: ՈՒղղակի ֆտորացումը չի օգտագործվում տեխնոլոգիական արդությունների պատճառով: Բոլորից շատ դեղապատրաստուկների համադրության մեջ միջանկյալ արգասիքներ են քլորածանցյալները: Բրոմացումը ն յոդացումը հազվադեպ են օգտագործվում: Կախված ռեակցիայի պայմաններից, հալոգենացումը կարող է ընթանալ տար եր ձնով: Եթե արիլարոմատիկ միացությունները քլորացման ենթարկվեն ուլտրամանուշակագույն (ՈՒՄ) ճառագայթման տակ, առանց կատալիզատորի, ապա քլորացվում է կողմնային շղթան, ն արոմատիկ օղակում ջրածնի ատոմի տեղակալում չի նկատվում: Ալիֆատիկ սպիրտների քլորացումը կարնոր փուլ է ալիֆատիկ, արոմատիկ ու հետերոցիկլիկ հակաուռուցքային դեղապատրաստուկների համադրության նագավառում, որոնց մոլեկուլում գտնվում է իս-(Ե-քլորէթիլ)- ամինային խմ ավորում`

R-N

ԸH2ԸH2ՕH

ՏՕԸl2 թիոնիլքլորիդ

ԸH2ԸH2ՕH

ԸH2ԸH2Ըl

R-N

ԸH2ԸH2Ըl

Կոնդենսման ռեակցիաներ: Բազմաթիվ դեղերի համադրման համար միջանկյալ արգասիքներ են կար ոնիլ միացությունները` ալդեհիդները, կետոնները: Դեղանյութերի համադրության մեջ ավականին մեծ կիրառում ունեն կար ոնիլ միացությունների (նան կար ոնաթթուների) կոնդենսման ռեակցիաները: Կոնդենսման ռեակցիաները տեղակալման ռեակցիաների մի տարատեսակն են: Կոնդենսման ընթացքը ուղեկցվում է ջրի կամ սպիրտի մոլեկուլի անջատումով: Առաջնային ամինները ալդեհիդների հետ կոնդենսվելով առաջացնում են Þիֆի հիմքեր (ազոմեթին)` Օ R1 - NH2

R-Ը-H

R - ԸH = N - R1

-H2Օ

Ֆորմալդեհիդը ֆենոլի ն դրա ածանցյալների հետ (օրինակ սալիցիլաթթվի հետ) առաջացնում է կոնդենսման արդյունքներ` ԸՕՕH

HՕՕԸ

Օ Հ H-Ը-H

ՕH

ԸH2

HՕ

HՕՕԸ [Օ]

ԸՕՕH

H2ՏՕ4 -H2Օ

H Ը

HՕ

ՕH մեթիլեն իսսալիցիլաթթու

ԸՕՕH Օ

Ֆորմալդեհիդը կոնդենսվում է նան հիդրազինների ու հիդրազիդների հետ`

2 Բ — ԱՒ — ԱՒ2 Հ ՇՒ2Օ → Բ — ԱՒ — ԱՒ — ՇՒ2 - ԱՒ — ԱՒ - Բ

Կետոնները (ԲԲ1ՇՕ) հիդրօքսիլամինի, հիդրազինների, սեմիկար ազիդի, թիոսեմիկար ազիդի հետ առաջացնում են կոնդենսման արդյունքներ հետնյալ ուրվագծով`

Ը = Օ Հ H2N - ՕH

Ը = N - ՕH Հ H2Օ օքսիմ

Ը = Օ Հ H2N - NH - R

Ը = N - NH - R Հ H2Օ հիդրազոն

Օ(Տ)

R

R

Ը = Օ Հ H2N - NH - Ը - NH2

Օ(Տ)

Ը = N - NH - Ը - NH2 Հ H2Օ կար ազոն

Ալդեհիդների կոնդենսման ռեակցիաների դասական օրինակ է հեքսամեթիլենտետրամինի համադրությունը ֆորմալդեհիդից ու ամոնիակից: Ալդեհիդների օքսիդացման արգասիքները` օրգանական թթուները ամինամիացությունների հետ առաջացնում են տար եր ածանցյալներ: Օրինակ դիալկիլամինի հետ արոմատիկ ու հետերոցիկլիկ մոնոկար ոնաթթուները առաջացնում են դիալկիլամիդներ` Օ

Օ

R1R2NH

R - Ը - ՕH

R - Ը - NR1R2 Հ H2Օ

PՕԸl3

Սուլֆաքլորիդների ամիդացման ռեակցիան օգտագործում են սուլֆաթթուների ամիդների, սուլֆանիլամիդների, սուլֆաթթուների ալկիլուրեիդների ... համադրությունում: Ռեակցիան տեղի է ունենում ամոնիակի կամ ամինաածանցյալների մասնակցությամ ըստ հետնյալ ուրվագծի՝ R

ՏՕ2Ըl

R1NH2

ՏՕ2NHR1 Հ R1NH2.HԸl

R

Օրգանական թթուները, դրանց էսթերները ն անհիդրիդները հիդրազինի հետ փոխազդելով առաջացնում են հիդրազիդներ՝ Օ

R - Ը - ՕH(R)

NH2 - NH2 -H2Օ (R-ՕH)

Օ

R - Ը - NH - NH 2

Միզանյութից ացիկլիկ ն ցիկլիկ ուրեիդների համադրության հիմքում ընկած է ամիդացումը: Ացիկլիկ ուրեիդները ստացվում են ալիֆատիկ թթուների րոմանհիդրիդներից՝ Օ

R - ԸH2 - Ը - Br

Օ

NH2 - Ը - NH2 - HBr

Օ

Օ

R - ԸH2 - Ը - NH - Ը - NH2

Միզանյութի կոնդենսումը մալոնաթթվի կամ դրա էսթերների հետ կիրառում են ցիկլիկ ուրեիդների՝ ար իտուրաթթվի ածանցյալների համադրության նպատակով՝

Օ

Օ

Օ=Ը

NH2

Հ NH2

(R)HՕ - Ը (R)HՕ - Ը

Ը Օ

R1 R2

HN

R1

Օ

R2

HN

Հ 2 H2Օ (R -ՕH)

Օ

Համադրության այս ուրվագծով է պատկերացվում պիրիմիդինի ածանցյալների ստացման տար երակներից մեկը, որոնց ածանցյալներից են նան ար իտուրատները: Չեզոքացման ռեակցիաներ: Չեզոքացումը դեղերի համադրության մեջ լայնորեն կիրառվող ամենատարածված պրոցեսներից մեկն է: Ալիֆատիկ, արոմատիկ ու հետերոցիկլիկ թթուների աղերը ստացվում են չեզոքացման ռեակցիայով ալկալիական ն հողալկալիական մետաղների հիդրօքսիդների ու կար ոնատների օգնությամ : Երրորդային ազոտի ատոմ պարունակող օրգանական հիմքերի թվին պատկանող ազմաթիվ դեղեր կիրառվում են անօրգանական (հիդրոքլորիդներ, հիդրո րոմիդներ, հիդրոյոդիդներ, ֆոսֆատներ) ն օրգանական ( ենզոատներ, սալիցիլատներ, լակտատներ, հիդրոտարտրատներ) թթուների աղերի տեսքով: Այդ աղերը ստացվում են օրգանական հիմքերի չեզոքացումով՝

Բ — Ա (Բ1Բ2) Հ ՒՇ| → լԲ — Ա (Բ1Բ2)) . ՒՇ| որտեղ Բ-ը ալիֆատիկ, արոմատիկ կամ հետերոցիկլիկ ռադիկալ է, իսկ Բ"-ը ն Բ"-ը՝ ալիֆատիկ ռադիկալներ: 3.2.2.

Տեղակալիչների փոխարկման ռեակցիաներ

Միացման ու արտաքսման (էլիմինացման) ռեակցիաներ: Միացումը չհագեցած միացությունների ն այլ տարրերի ու նյութերի փոխազդման պրոցես է, որի ընթացքում տեղի են ունենում չհագեցած կապերի խզում ն միաժամանակ համապատասխան տեղակալիչների միացում՝

ՒՇ ≡ ՇՒ Հ ՒՇ| → ՇՒ2 Հ ՇՒՇ|

Բ — ՇՒ Հ ՇՒ2 Հ Թr2 → Բ — ՇՒԹr — ՇՒ2Թr

Միացման ռեակցիաները նորոշ են կար ոնիլ միացություններին: Ալդեհիդները նատրիումի հիդրոսուլֆիտի խիտ ջրային լուծույթով մշակելիս առաջանում են հիդրոսուլֆիտային միացություններ (նատրիումի օքսիմեթիլենսուլֆոնատի ածանցյալներ)՝

Բ — ՇՒՕ Հ ԱՅՒՏՕ3 → Բ — ՇՒ(ՕՒ) — ՕՏՕ2ԱՅ

Մոլեկուլում այսպիսի ռադիկալի առկայությունը արելավում է դեղանյութի լուծելիությունը (վիկասոլ, անալգին, միարսենոլ...): Այդպիսի խմ երը կոչվում են հիդրոֆիլ: Այս տիպի ռեակցիաների թվին կարելի է դասել հիդրատացումը՝ ջրի միացումը: Ալդեհիդների դեպքում առաջանում են հիդրատներ (1,1 - դիօլներ)՝

Բ — ՇՒՕ Հ Ւ2Օ → Բ — ՇՒ(ՕՒ)2

Սպիրտների միացումը ալդեհիդներին հանգեցնում է կիսաացետալների, որոնք թթվային միջավայրում վերածվում են ացետալների՝ ՕR1 Օ R1 - ՕH

R1ՕH(HՀ)

R-Ը-H R - ԸH -H R - ԸH(ՕR1)2 2Օ ՕH Արտաքսման պրոցեսը հակառակ է միացմանը, որ տեղի է ունենում չհագեցած միացությունների ստացման ժամանակ: Արտաքսման ռեակցիաներին կարելի է վերագրել դեհիդրատացումը (ջրի անջատումը), դեկար օքսիլացումը (ածխածնի երկօքսիդի անջատումը), դեկար ոնիլացումը (ածխածնի մոնոօքսիդի անջատումը)`

Բ — ՇՕ — ՇՕՕՒ → Բ — ՇՕՕՒ Հ ՇՕ

Դեհիդրոհալոգենացումը (հալոգենաջրածնի անջատումը), դեհալոգենացումը ն այլն: Օքսիլացման ու ամինացման ռեակցիաներ: Օքսի- կամ ամինա- խմ երի ներմուծման պրոցեսը օրգանական միացության մոլեկուլ համապատասխանաար կոչվում է օքսիլացման ու ամինացման: Այդ ռեակցիաները ընթանում են նուկլեոֆիլ տեղակալման մեխանիզմով: Օքսիմիացությունները կարող են ստացվել քլորածանցյալները ալկալիների հետ փոխազդելիս: Միացությունների կառուցվածքից ու հատկություններից կախված ամինամիացություններն ու օքսիմիացությունները կարելի է փոխարկել միմյանց ըստ հետնյալ ընդհանուր ուրվագծի՝ Բ — ԱՒ2 ↔ Բ - ՕՒ Հալոգենալկանների (Բ-x) ամինացումը իրականացնում են դրանք փոխազդելով ամոնիակի, առաջնային ու երկրորդային ամինների հետ՝

RՃ Հ NH3

RՃ Հ ՃrNH2

RNՀH3Ճ-;

RNՀH3Ճ- Հ NH3

R - NH2 Հ NH4Ճ

Ճr - NH -R Հ HՃ; Ճr - NH -R Հ RՃ

Ճr - N(R)2 Հ HՃ

Նիտրոզացման, դիազոտացման (հետագա փոխարկումով) ռեակցիաներ: Այս խմ ին պատկանող ռեակցիաները լայնորեն կիրառվում են դեղանյութերի համադրության միջանկյալ արգասիքների ստացման համար: Նիտրոզացման ու դիազոտացման ռեակցիաները էլեկտրաֆիլ տեղակալման պրոցեսներ են ն ընթանում են թթվային միջավայրում: Դիազոտացման ռեակցիայի ընդհանուր ուրվագիծն է՝

Բ — ԱՒ2 Հ ԱՅԱՕ2 Հ 2 ՒX → լԲ — ԱՀ≡ Ա)X- Հ ԱՅX Հ 2 Ւ2Օ

որտեղ X Հ Շl, 8r, ՒՏՕ4, ՇlՕ4 ն այլն: Առաջնային արոմատիկ ամինները փոխազդում են նիտրոզիլքլորիդի հետ հետնյալ ուրվագծով՝ NH - N =Օ

NH2 Հ NՕԸl

NՀ

N = N -ՕH

N Ըl- Հ H2Օ

HԸl

-HԸl

Նույն պայմաններում երկրորդային արոմատիկ ամինները վերածվում են Nնիտրոզոմիացությունների, որոնք կարող են իզոմերվել պ -նիտրոզոմիացության՝

NH Հ NՕԸl

-HԸl R

N - N =Օ

HՀ

Օ=N

NH - R

R

Երրորդային ամինները անմիջապես վերածվում են պ -նիտրոզոմիացության: Դիազոմիացությունները խիստ ռեակցիոնունակ են: Լուծույթներում դրանց կառուցվածքն ու հատկությունները կախված են միջավայրի քՒ-ից: Դրանք առավել կայուն են ուժեղ թթվային միջավայրում, քանի որ առաջացնում են դիազոնիումային աղեր: Դիազոմիացությունների լուծույթները անկայուն են քՒ-ի 8-10 արժեքների դեպքում: Կախված ռեակցիայի պայմաններից դիազոմիացությունը քայքայվելիս կարող է տեղի ունենալ դիազոնիումային խմ ի տեղակալում հիդրօքսիլով, հալոգենով ն այլ նուկլեոֆիլ տեղակալիչներով: Այս ռեակցիաները ընթանում են դիազոնիումի կատիոնից ազոտի արտաքսումով՝

H2Օ R - NՀ

N

ԸH3ՕH - N2

R - ՕH Հ HՀ

R - ՕԸH3 Հ HՀ

2R-2

Վերականգնիչների հետ փոխազդելիս դիազոմիացությունները փոխարկվում են հիդրազինների: Հնարավոր է նան, որ դիազոնիումային խում ը տեղակալվի հիդրիդ-իոնով՝

լԲ — ԱՀ≡Ա) Հ Ւ- → Բ — Ւ Հ Ա2

Դիազոմիացությունները ֆենոլների ու ամինների հետ մասնակցում են ազոզուգակցման ռեակցիաներին: Ալկիլացման ու ացիլացման ռեակցիաներ: Ալկիլացումն ու ացիլացումը ընթանում են էլեկտրաֆիլ տեղակալման նման: Այս ռեակցիաները լինում են երկու տիպի: Դրանցից մեկը նորոշ է ածխաջրածիններին (Շ- ալկիլացում ն Շացիլացում), մյուսը՝ ամինա- ն օքսիմիացություններին (N- կամ Օ- ալկիլացում ն ացիլացում): Ածխաջրածինների ալկիլացում ն ացիլացում: Ռեակցիաների այս խմ ի համար ակտիվ ազդանյութ (ռեագենտ) է հանդիսանում կար ոնիում իոնը կամ ածխածնի ատոմի վրա դրական լիցք ունեցող նեռացված կատիոնիդային մասնիկը: Շ- ալկիլացման կամ Շ- ացիլացման օրինակ է Ֆրիդել- Կրավտսի ռեակցիան, որն իրագործելու համար որպես ալկիլացնող ազդակ օգտագործում են ալկիլհալոգենիդները կամ չհագեցած ածխաջրածինները, իսկ ացիլացման համար՝ թթուների անհիդրիդները կամ քլորանհիդրիդները: Որպես կատալիզատոր ծառայում է ալյումինի քլորիդը՝

Բ — Շ| Հ Ճ|Շ|3 Ըէ3 — Ըէ Հ Ըէէ Հ ՃlԸl3 R — Ը(Օ)Ըl Հ ՃlԸl3

RՀ Հ ՃlՃԸl4

Ըէ3 — ԸՀէ — ԸէէՃlՃԸl3

R — ԸՀ ՀՕ Հ ՃlՃԸl4

Այնուհետն կար ոնիում իոնները փոխազդում են արոմատիկ միացությունների հետ էլեկտրաֆիլ տեղակալման սովորական ուրվագծով: Որպես ալկիլացնող ազդակներ կարող են ծառայել սպիրտները ն օրգանական ու անօրգանական թթուներից ստացված դրանց էսթերները: Արոմատիկ միացության մոլեկուլում առաջին կարգի տեղակալիչների (-ՕՒ, -ՇՒ3, -NՒ2 ն այլն ) առկայությունը հեշտացնում է ալկիլացումը: Օրինակ՝ ԸH3

ԸH3

Հ Ըl - ԸH(ԸH3)2 - HԸl ՕH մ-կրեզոլ

ՕH H3Ը ԸH - ԸH3 թիմոլ

Շ-ացիլացման օրինակ է սալիցիլաթթվի ստացումը: Ֆենոլյատները արձր ռեակցիոնունակության շնորհիվ փոխազդում են ածխածնի դիօքսիդի հետ, առաջացնելով օքսիթթուներ (Կոլ ե-Շմիդտի ռեակցիա): Պրոցեսն իրագործվում է ավտոկլավում (180°Շ), իսկ ածխածնի դիօքսիդը տրվում է ճնշման տակ: Ռեակցիան ընթանում է անջուր նատրիումի ֆենոլյատի հետ, քանի որ ջրի առկայությամ ֆենոլյատը լրիվ դիսոցվում է: Ըստ ժամանակակից պատկերացումների, նատրիումի ֆենոլյատի կար օքսիլացման փուլերից է - կոմպլեքսի առաջացումը՝ Օ

ՕNո

Հ ԸՕ2

ՕH

Nո

Հ

ՕH

ՕNո

Օ

Օ Նույն ձնով է ընթանում մ -ամինաֆենոլից պ -ամինասալիցիլաթթվի (ՊԱՍԹ) ստացման ռեակցիան՝ ՕH

ՕH

Հ ԸՕ2

HՕՕԸ

NH2

NH2

Ամինա- ն օքսիմիացությունների ալկիլացում ու ացիլացում: Այս ռեակցիաները ընթանում են ամինա- ն օքսիմիացություններում ջրածնի ատոմի էլեկտրաֆիլ տեղակալումով: Ամին խմ ի ազոտի ատոմին կամ օքսիմիացության թթվածնի ատոմին էլեկտրաֆիլ ալկիլ (ացիլ) մասնիկի (X") միացումը ընթանում է միջանկյալ արգասիքների՝ ամոնիումային կամ օքսոնիումային իոնների առաջացումով՝

Բ — ԱՒ2 Հ XՀ → ԲՀ - ԱՒ2X → Բ — Ա(Ւ)X Հ ՒՀ

Բ — ՕՒ Հ XՀ → Բ — ՕՀ(X)Ւ → Բ — Օ — X Հ ՒՀ

Ամինամիացությունների ալկիլացման համար օգտվում են տար եր ալկիլացնող ազդակներից: Ամենից հաճախ կիրառում են հալոգենալկիլներ, հատկապես մեթիլյոդիդ (մեթիլացման համար)` »ԱՒ Հ ՇՒ3Ս → »Ա — ՇՒ3 . ՒՍ Ալկիլացնող ազդակներ կարող են ծառայել նան դիմեթիլսուլֆատը կամ մրջնալդեհիդի ու մրջնաթթվի խառնուրդը: Հալոգենալկիլները լայնորեն օգտագործվում են չորրորդային ամոնիումային հիմքեր ստանալու համար՝ Բ — ԱՀ(ՇՒ3)3)Ս- :

Տար եր քիմիական կառուցվածքով հալոգենալկիլները ն մասնավորապես դիմեթիլամինա (դիէթիլամինա) - ալկիլքլորիդները լայնորեն կիրառվում են ազոտի ատոմ պարունակող հետերոցիկլերում (պիպերիդին, ֆենթիազին...) երկրորդային ամինախմ ի ալկիլացման համար՝

Հ Ըl - (ԸH2)ո - N(R)2 N H

-HԸl

N (ԸH2)ո -N(R)2

Ամինների ացիլացման ռեակցիան կամ ացիլ խմ ի (ֆորմիլ, ացետիլ, ենզոիլ, ալկօքսիկար ոնիլ) ներմուծումը տեղի է ունենում հետնյալ ուրվագծով՝

Բ — ԱՒ2 Հ X — Շ(Օ) —Բ1 → Բ — ԱՒ — Շ(Օ) — Բ1 Հ ՒX Քիմիա-դեղագործական արդյունա երության մեջ հատկապես մեծ կիրառում ունի արոմատիկ ամինների ացետիլացման ռեակցիան: Այն սովորա ար իրագործում են քացախաթթվական անհիդրիդի օգնությամ ՝

Բ — ԱՒ2 Հ (ՇՒ3ՇՕ)2Օ → Բ —ԱՒ —ՇՕՇՒ3 Հ ՇՒ3ՇՕՕՒ

Ացետիլացումը իրականացնում են ամինախմ ի ժամանակավոր պաշտպանության համար, մասնավորապես սուլֆուրացման, սուլֆաքլորացման, նիտրացման ռեակցիաները իրագործելուց առաջ: Այնուհետն հիմնային կամ թթվային հիդրոլիզով արտաքսում են ացետիլ խում ը՝

Բ — ԱՒ — Շ(Օ)ՇՒ3 Հ Ւ2Օ → Բ —ԱՒ2 Հ ՇՒ3ՇՕՕՒ

Արոմատիկ շարքի ացիլացնող ազդակներից օգտագործում են ենզոական թթվի ածանցյալները, հատկապես ենզոիլքլորիդը (Շ6Ւ5ՇՕՇ|): Արոմատիկ, ալիֆատիկ ու հետերոցիկլիկ միացություններում Բ-ՕՒ օքսի խմ ի ալկիլացումը տեղի է ունենում եթերների առաջացման ընդհանուր ուրվագծով՝

Բ —ՕՒ Հ ՒՕԲ1 → Բ — Օ — Բ1 Հ Ւ2Օ

Այսպես ստացվում են մեթօքսի, էթօքսի ն այլ ալկիլ ածանցյալներ: Այս պրոցեսը կարելի է իրականացնել ալկալիի միջավայրում, օգտագործելով ոչ միայն օքսիածանցյալները, այլն հալոգենածանցյալները՝

Բ — Շ| Հ ՇՒ3ՕՒ → Բ — ՕՇՒ3 Հ ՒՇ|

Ինչպես ալիֆատիկ, այնպես էլ արոմատիկ միացությունների կառուցվածքում առկա օքսիխմ ի ացիլացումը իրականացնելու համար որպես ացիլացնող ազդակ օգտագործում են թթուներ ն դրանց անհիդրիդներն ու քլորանհիդրիդները: Թթվով ացիլացնելիս անջատված ջուրը կապվում է ֆոսֆորի եռքլորիդով (ՔՇl3) կամ ֆոսֆորի եռքլորօքսիդով (ՔՕՇl3):

Սպիրտների ու ֆենոլների ացիլացումն է ընկած քացախաթթվի էսթերների ստացման հիմքում՝

Բ — ՕՒ Հ (ՇՒ3ՇՕ)2Օ → Բ — Օ — Շ(Օ) — ՇՒ3 Հ ՇՒ3ՇՕՕՒ

էսթերացման ն էսթերների հիդրոլիզի ռեակցիաներ: Օքսիմիացությունների ալկիլացման ու ացիլացման պրոցեսների յուրահատուկ տարատեսակ են էսթերների ու եթերների ստացման ռեակցիաները: Եթերների համադրությունը իրականացվում է սպիրտներից ջուր կլանող նյութերի (խիտ ծծմ ական թթու) առկայությամ : Նույն նպատակի համար ելանյութ կարող են ծառայել նան սպիրտներն ու հալոգենալկիլները՝ Բ — ՕՒ Հ Շ| — Բ1 → Բ — Օ — Բ1 Հ ՒՇ| էսթերներն ստացվում են սպիրտների ու թթուների փոխազդեցությունից՝

Բ — ՕՒ Հ Ւ2ՏՕ4

R — ՕSՕէՕէ Հ էէՕ

էսթերների ստացման տարածված եղանակներից մեկը ազատ թթուների անմիջական էսթերացումն է սպիրտներով կամ ֆենոլներով (կար ոնաթթուների ալկոհոլիզ)՝

Բ1 — ՕՒ Հ Բ — ՇՕՕՒ

RՃ ԸՕՕR1 Հ էէՕ

Պրոցեսը դարձելի է, որը լայն հնարավորություն է տալիս համադրության միջանկյալ արգասիքների՝ կապված օքսի կամ կար օքսի խմ երով միացությունների ստացման համար: Այլ ֆունկցիոնալ խմ երի անհրաժեշտ փոխարկումներից հետո նյութը հիդրոլիզվում է: էսթերացումը արագանում է ուժեղ թթուների առկայությամ (ծծմ ական թթու, անջուր քլորաջրածին, սուլֆաթթու): Մրջնաթթուն, օքսալաթթուն, պիրոխաղողաթթուն սպիրտների հետ փոխազդում են առանց կատալիզատորի: էսթերացման համար կիրառելի են նան թթուների անհիդրիդներն ու քլորանհիդրիդները (օքսիխմ ի ացիլացում)՝

Բ1 — ՕՒ Հ Բ — Շ(Օ)ՇԼ → Բ1 — Օ — Շ(Օ)Բ Հ ՒՇ|

Բ1 — ՕՒ Հ (ԲՇՕ)2Օ → Բ1 — Օ — Շ(Օ)Բ Հ ԲՇՕՕՒ

Նույն սկզ ունքով էլ իրագործվում է ուրետանների համադրությունը սպիրտներից ու կար ոմոիլքլորիդներից: Եր եմն օգտվում են վերաէսթերացման ռեակցիաներից (նովոկայինի, դիկայինի ստացումը), այսինքն մի էսթերը վերածում են մեկ այլ էսթերի՝ H2 N

ԸՕՕԸ2H5 HՕ -ԸH2ԸH2N(Ը2H5)2 -Ը2H5ՕH

անեսթեզին

H2N

ԸՕՕԸH2ԸH2N(Ը2H5)2 նովոկային

3.2.3.

Վերականգնման ն օքսիդացման ռեակցիաներ*

Քիմիադեղագործական արդյունա երության մեջ կիրառվող օքսիդացման ն վերականգնման եղանակները դասակարգվում են քիմիականի, կատալիտիկի, էլեկտրալիտիկի, կենսաքիմիականի ն միկրոկենսա անականի: Վերականգնման ռեակցիաներ: Վերականգնման ռեակցիաները կիրառում են չհագեցած, արոմատիկ, նիտրո ն նիտրոզո միացությունները հիդրելու (մինչն ամինաթթուներ) համար: Որպես վերականգնիչներ ամենից հաճախ օգտագործվում են մետաղները ն դրանց աղերը: Գոյություն ունեն վերականգնման տար եր եղանակներ (նատրիումի ամալգամով, նատրիումի ու սպիրտի զուգակցումով, նատրիումի ամոնիակային լուծույթով), որոնք հիմնված են նատրիումի օգտագործման վրա: Ցինկով վերականգնումը կարելի է իրագործել ն՛ թթվային, ն՛ հիմնային միջավայրում, ն այդ պրոցեսում վերականգնիչի դերը կատարում է անջատվող ջրածինը: Արդյունա երության մեջ տարածված է վերականգնումը երկաթի միջոցով (օրինակ նիտրոմիացությունների վերականգնումը): Այդ նույն նպատակի համար վերականգնիչի դերում կարելի է օգտագործել ալկալիական մետաղների սուլֆիդները: Գնալով ավելի լայն կիրառում է ստանում ջրածնով օրգանական միացությունների հիդրումը կատալիզատորների առկայությամ : Եղանակը աչքի է ընկնում կատարման պարզությամ , արագությամ ն ստացված արգասիքների արձրաստիճան մաքրությամ : Որպես կատալիզատոր ամենից հաճախ օգտագործում են պլատինը, պալադիումը, կմախքային նիկելը: Կատալիտիկ եղանակներին զուգընթաց քիմիադեղագործական արդյունաերության մեջ լայն կիրառում ունի էլեկտրալիտիկ վերականգնման եղանակը: Վերականգնումը սովորա ար իրականացվում է գրաֆիտի կատոդի վրա: Այս եղանակը ավելի շատ կիրառվում է նիտրոածանցյալների վերականգնման համար, նախապես ընտրելով արենպաստ պայմաններ (հոսանքի խտություն, լուծիչ, ջերմաստիճան, խտություն...): Օքսիդացման ռեակցիաներ: Որպես օքսիդիչ սովորա ար օգտագործում են թթվածինը: Դրա ստացման էժանագին աղ յուր է հանդիսանում օդը: Այս դեպքում օքսիդացումն ընթանում է կատալիզատորի առկայությամ : Օքսիդիչներ կարող են լինել նան թթվածնով հարուստ միացությունները՝ նատրիումի հիպոքլորիտը, կալիումի դիքրոմատը, մանգանի դիօքսիդը, կալիումի պերմանգանատը, ջրածնի պերօքսիդը, ազոտական թթուն ն այլն:

Օքսիդացման պրոցեսը մեկ ընդհանուր ուրվագծով ներկայացնել հնարավոր չէ, քանի որ ռեակցիայի ընթացքը ն արդյունքները առանձին դեպքերում կախված են դրա պայմաններից ն ազդակների նույթից: Չտեղակալված արոմատիկ ածխաջրածինները առավել կայուն են օքսիդիչների նկատմամ : Այնուամենայնիվ ենզոլի, նավթալինի, անտրացենի օքսիդացումով կարելի է ստանալ համապատասխանորեն մալեյնաթթվի, ֆտալաթթվի անհիդրիդներ, անտրախինոն ն այլ միացություններ, որոնք ազմաթիվ դեղապատրաստուկների համադրության միջանկյալ արգասիքներն են: Այս ոլոր դեպքերում օքսիդացումն ընթանում է արձր ջերմաստիճանում ն կատալիզատորի առկայությամ : Կենսաքիմիական օքսիդացման էությունը կենդանիների մեկուսացված օրգանների օգտագործումն է: Օրինակ մեկուսացված մակերիկամների կամ դրանց հոմոգենատների միջով համապատասխան ստերոիդի լուծույթ աց թողնելով ստանում են 11-օքսիստերոիդներ: Ստերոիդային միացությունների միկրոկենսաանական օքսիդացման համար (պրոգեստերոնի 11-րդ ածխածինը) օգտագործում են ԲհizօքսՏ- ի որոշ տեսակների միկրոօրգանիզմները: Այս տիպի օքսիդացումը կենսաքիմիականից տար երվում է նյութերի անջատման ն մաքրման առավել պարզ տեխնոլոգիայով ն վերջնական արգասիքների ավականին արձր ելքերով (30-609): 3.3.

Օրգանական դեղանյութերի կառույցի հաստատման ժամանակակից եղանակները

Կենսա անական ակտիվությամ օժտված համադրական ն նական ծագում ունեցող նյութերի հետազոտման կարնոր փուլերից մեկը դրանց քիմիական կառույցի ացահայտումն է: Բուսական ու կենդանական հումքից անջատված կամ համադրված նյութերի հետազոտման ընթացքը ընդգրկում է մի քանի փուլ՝ 1. Հետազոտվող միացության անջատում ն մաքրում համադրության միջանկյալ կամ ուղեկցող արգասիքներից: 2. Ֆիզիկական հատկությունների ն տարրային աղադրության հաստատում: 3. Կառուցվածքային վերլուծության նպատակով զանազան քիմիական ն ֆիզիկաքիմիական եղանակների կիրառում: 4. Ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական հետազոտությունների հիման վրա օրգանական միացության քիմիական կառուցվածքի ացահայտում:

3.3.1.

Անջատման ն մաքրման եղանակներ

Համադրված միացության քիմիական կառուցվածքի հետազոտումը սկսվում է արձր մաքրությամ հոմոգեն նմուշի ստացումով: Խառնուրդներից նյութի անջատումը իրագործվում է հեղուկ ն պինդ ֆազերի աժանումով, ինչպես նան թորումով, սու լիմացումով, գոլորշիացումով, տար եր լուծիչներից ազմաստիճան վերա յուրեղացումով: Նյութերի անջատման ն մաքրման նպատակով լայնորեն կիրառվում են քրոմատագրության տար եր տեսակներ, էլեկտրաֆորեզը, իոնաֆորեզը, հակահոսքային ու ազմա ուֆերային աշխումը, զոնային հալման եղանակը: Հեղուկ ն պինդ ֆազերի աժանումը, հիմնված մասնիկների զանգվածների տար երության վրա, կարելի է իրականացնել դեկանտումով, ֆիլտրումով կամ կենտրոնախույս ուժերի օգնությամ (ցենտրիֆուգում): Վերջին եղանակով աժանումը կատարվում է մեծ արագությամ ն ամ ողջությամ : Թորում: Այս եղանակը կիրառվում է դյուրաեռ ն չքայքայվող հեղուկ ու ցածր հալման ջերմաստիճան ունեցող պինդ նյութերի նկատմամ : Անկայուն նյութերը թորվում են ցածր ճնշման տակ: Մթնոլորտային ճնշումը երկու անգամ փոքրացնելիս նյութերի եռման ջերմաստիճանը իջնում է 150-ով: Բաժանման արդյունավետությունը ավականին մեծ է խառնուրդի աղադրիչ մասերի եռման ջերմաստիճանների 80-90° տար երության դեպքում: Բաժանման արձր արդյունք է ստացվում ֆրակցիաներով թորման ժամանակ, որն իրագործվում է հատուկ աշտարակներում, հակահոսքի սկզ ունքով: Աշտարակում անընդհատ տեղի են ունենում նյութերի ն ջերմության փոխանակություն, որի հետնանքով աշտարակի վերնի մասում գոլորշիները հարստանում են ցածրաեռ աղադրամասով, իսկ ներքնի մասում կուտակվում են արձրաեռ նյութերը: Ջրային գոլորշիներով թորում: Այս եղանակով աժանում են ավականին արձր եռման ջերմաստիճան ունեցող նյութերը: Տվյալ եղանակը հիմնված է ֆիզիկայի օրենքի վրա, որի համաձայն գոլորշիների ճնշումը իրար մեջ չլուծվող հեղուկ նյութերի խառնուրդի վրա հավասար է այդ աղադրամասերի պարցիալ ճնշումների գումարին: Այդ պատճառով խառնուրդի եռման կետը ցածր է ամենադյուրաեռ աղադրիչի եռման կետից: Սու լիմացումը հիմնված է որոշ նյութերի տաքացման ժամանակ հեղուկ ֆազը շրջանցելով գոլորշի ֆազին անցնելու հատկության վրա: Սառեցնելիս գոլորշիներն անմիջապես անցնում են պինդ ֆազին: Անկայուն նյութերը սու լիմվում են վակուումում:

Վերա յուրեղացման ժամանակ օգտվում են հետազոտվող նյութի ն դրա մեջ գտնվող խառնուրդների տար եր լուծելիությունից: Վերա յուրեղացման մյուս ձնը ելնում է հետազոտվող նյութի ն խառնուրդների լուծելիության ու ջերմաստիճանի փոխադարձ կախվածությունից: Մաքրության աստիճանը արձր է լինում այն դեպքում, եր տաքացնելիս նյութերի լուծելիությունը մեծանում է, իսկ խառնուրդները նույն լուծիչում կամ վատ են լուծվում (նույնիսկ տաքացնելիս), կամ էլ լուծվում են ավելի լավ, քան մաքրվող նյութը: Քրոմատագրական եղանակները լայնորեն կիրառվում են նական նյութերի խառնուրդների, այդ թվում նան քիմիական կառուցվածքով նման միացությունների անջատման ն մաքրման համար: Քրոմատագրությունը իրագործվում է երեք աղադրիչ մասերի առկայության դեպքում՝ անշարժ ֆազ (լուծիչ կամ ադսոր ենտ), շարժուն ֆազ (լուծիչ կամ գազկրող), փորձարկվող նմուշ ( աղկացած աժանելի միացությունների խառնուրդից): Քրոմատագրական հետազոտման եղանակը հիմնված է կայուն ն շարժուն ֆազերի միջն նյութերի խառնուրդի աշխման վրա, մինչն հավասարակշռության ստեղծումը: Բաշխումը տեղի է ունենում խառնուրդի աղադրամասերի լուծելիության ն ադսոր ցիայի հատկությունների տար երության պատճառով: Նյութերի անջատման ն մաքրման համար կարելի է կիրառել քրոմատագրական տար եր եղանակներ: Ադսոր ցիոն քրոմատագրությունը հիմնված է նյութերի խառնուրդի լուծույթից առանձին աղադրամասերի ընտրողական ադսոր ցիայի վրա: Որպես անշարժ ֆազ ծառայում են ալյումինի օքսիդը, ակտիվացված ածուխը ն այլ ադսոր ենտներ: Իոնափոխանակման քրոմատագրությունը հիմնված է իոնափոխանակման պրոցեսների վրա, որոնք ընթանում են հետազոտվող լուծույթում ադսորենտի ն էլեկտրոլիտի իոնների միջն: Անշարժ ֆազ են ծառայում կատիոնափոխանակիչ կամ անիոնափոխանակիչ խեժերը, որոնց մեջ պարունակվող իոնները ընդունակ են փոխանակվելու նույնանուն լիցք ունեցող հակաիոններով: Նստվածքային քրոմատագրությունը հիմնված է աժանելի խառնուրդի աղադրամասերի ն նստեցնող ազդակի փոխազդեցությունից առաջացած նյութերի տար եր լուծելիության վրա: Բաշխիչ քրոմատագրությունը խառնուրդի աղադրամասերի աշխումն է երկու չխառնվող հեղուկ ֆազերի միջն (անշարժ ն շարժուն): Անշարժ ֆազ կարող է ծառայել լուծիչով ներծծված կրողը, իսկ շարժական ֆազը երկրորդ լուծիչն է, որը գործնականորեն չի խառնվում առաջին լուծիչի հետ: Պրոցեսի իրագործման ընթացքում աշտարակում խառնուրդները աժանվում են գոտիների,

որոնք պարունակում են մեկական աղադրամաս: Բաշխիչ քրոմատագրությունը կարելի է իրագործել նան սոր ենտի արակ շերտի (նր աշերտ քրոմատագրություն) ն քրոմատագրական թղթի վրա (թղթային քրոմատագրություն): Վերջինս իր հերթին լինում է վերընթաց, վարընթաց ն ճառագայթաձն՝ կախված հետազոտման եղանակից: Թղթային քրոմատագրության ժամանակ անշարժ ֆազ է ծառայում հատուկ քրոմատագրական թղթի մակերեսը: Նյութերի աշխումը կատարվում է թղթի մակերեսին գտնվող ջրի արակ թաղանթի ն շարժուն ֆազի միջն: Վերջինս մի քանի լուծիչներից աղկացած համակարգ է: Նր աշերտ քրոմատագրությունը (ՆՇՔ) իրագործման տեխնիկայով նման է թղթայինին, սակայն անշարժ ֆազը այս դեպքում ալյումինի օքսիդն է կամ սիլիկագելը, որոնցով պատված է ապակյա թիթեղը: Այդ կերպ են տար երում նր աշերտ քրոմատագրությունը սոր ենտի ամրացված կամ չամրացված շերտում: Թղթային ն նր աշերտ քրոմատագրառումից նյութն անջատում են լաքայի լուծազատման (էքստրակտման) միջոցով: ¶ազ-հեղուկային (գազային) քրոմատագրության էությունը նյութի աժանումն է գազային, հեղուկ ն պինդ ֆազերի միջն: Հեղուկ նմուշը նախապես գոլորշիացվում է: Որպես շարժուն ֆազ (գազ-կրող) ծառայում են ազոտը, ջրածինը կամ իներտ գազերը: Անշարժ ֆազը աշտարակում տեղավորված ադսոր ենտն է՝ սիլիկագելը, ակտիվացված ածուխը ն այլ ծակոտկեն նյութեր: Համպատասխան գազանման ֆրակցիաները սառեցնելու միջոցով խառնուրդներից առանձնացնում են աղադրամասերը: Խառնուրդների աժանման ու մաքրման համար կարելի է կիրառել հակահոսքային լուծազատումն ու ազմա ուֆերային աշխումը: Հակահոսքային լուծազատումը եղանակների համախում է: Դա խառնուրդի աղադրամասերի աժանում է երկու միմյանց հետ չխառնվող հեղուկների միջն, որոնք աց են թողնվում միմյանց նկատմամ հակահոսքով, հաստատուն ջերմաստիճանում: Բազմա ուֆերային աշխման եղանակը միջանկյալ դիրք է գրավում հակահոսքային աշխման ու հեղուկային աշխիչ քրոմատագրության միջն: Բազմա ուֆերային աշխման ժամանակ խառնուրդի աժանումը աղադրիչ մասերի տեղի է ունենում նախապես ընտրված ն որոշակի կարգով դասավորված ուֆերային լուծույթների հետ նախ խառնուրդի օրգանական լուծույթը, իսկ այնուհետն մաքուր լուծիչը անընդհատ կամ ընդհատ շփման մեջ դնելով: էլեկտրաֆորեզը հիմնված է կոլոիդ մասնիկների աժանման վրա, իոնաֆորեզը՝ իոնների, որոնք տար երվում են չափսերով ու լիցքով: Այս եղանակը կի-

րառում են սպիտակուցների, դրանց հիդրոլիզի արդյունքների (պոլիպեպտիդներ, ամինաթթուներ) աժանման նպատակով: Զոնային հալումը կամ վերա յուրեղացումը այն եղանակներից մեկն է, որ հնարավորություն է տալիս ստանալ նյութի արձրագույն աստիճանի հոմոգենության (համածնության), որը ձեռք է երվում շփվող պինդ ն հեղուկ ֆազերի միջն նյութերի տար եր աշխման հետնանքով: Հալույթում գտնվող խառնուրդները տեղաշարժվում են, ն միաժամանակ տեղի է ունենում մաքուր նյութի յուրեղացում: Եղանակի էությունը կայանում է նրանում, որ նյութը տեղավորվում է հատուկ կաղապարի մեջ, որը 0,5 - 0,001 սմ/ժամ արագությամ աց են թողնում նեղ, տաքացվող զոնայի միջով: Այդ ընթացքում տեղի է ունենում հալույթի աստիճանական տեղափոխություն կաղապարի մի ծայրից մյուսը: Եղանակը կիրառելի է միայն փոքր ցնդելիությամ ն արձր ջերմակայունությամ օժտված դեղապատրաստուկների նկատմամ : Զոնային հալումը հաճախ զուգակցվում է կրիաչափական եղանակի հետ, որն ելնում է յուրեղացման ջերմաստիճանի փոփոխման օրինաչափություններից, կախված քիմիական նույթի խառնուրդների քանակից: Այս եղանակը թույլ է տալիս որոշելու խառնուրդների չնչին քանակությունը ջերմաստիճանային լայն սահմաններում (150-200°Շ) ն կարող է կիրառվել մաքրության աստիճանի գնահատման համար: 3.3.2.

Ֆիզիկական հատկությունների ն տարրային ացահայտումը

աղադրության

Անջատումից ն մաքրումից հետո ացահայտում են անհատական նյութերի ֆիզիկական հատկությունները՝ հալման (կամ քայքայման), եռման ջերմաստիճանները, խտությունը, մածուցիկությունը ն այլն: Անհատական նյութերի նութագրման համար օգտվում են հետնյալ հաստատուններից՝ եկման ցուցիչ, տեսակարար պտտում, ՈՒՄ ն ԻԿ- լուսակներ: Նշված հատկությունները ն հաստատունները չպետք է փոփոխվեն նյութի կրկնակի մաքրումից: Ֆիզիկական ն ֆիզիկաքիմիական հաստատունների որոշումը ինչպես նոր օրգանական միացությունների հետազոտման, այնպես էլ դեղանյութերի դեղագործական վերլուծման ժամանակ կատարվում է նույն ձնով: Ֆիզիկական ն ֆիզիկաքիմիական եղանակների ընդհանուր սկզ ունքները կդիտարկվեն 5-րդ գլխում: Անհատական նյութի ստացումից հետո, որի հոմոգենությունը հաստատված է վերը նշված եղանակներով, որոշում են դրա էմպիրիկ ֆորմուլը ն մոլեկուլի զանգվածը:

էմպիրիկ ֆորմուլի որոշման համար կատարվում է տարրերի վերլուծություն՝ հիմնված օրգանական միացություններում ածխածնի, ջրածնի, թթվածնի, ազոտի ն այլ տարրերի հայտնա երման ն քանակական որոշման վրա: Օրգանական միացության այրումից առաջացած ածխածնի երկօքսիդը հիմք է հանդիսանում ածխածնի որոշման համար: Օրգանական միացությունը հալված ծծմ ի հետ ջերմային քայքայման ենթարկելիս ջրածինը հայտնա երվում է անջատված ծծմ աջրածնով: Կալցիումի օքսիդի առկայությամ ազոտ ու ջրածին պարունակող միացությունները շիկացնելիս անջատվում է ամոնիակ, որը հայտնա երվում է արծաթի ն մանգանի նիտրատների խառնուրդ լուծույթով ներծծված ինդիկատորային թղթի միջոցով: Բարդ է թթվածնի հայտնա երումը քիմիական ճանապարհով: Հայտնի են միայն այնպիսի եղանակներ, որոնց օգնությամ թթվածինը հայտնա երվում է թթվածին պարունակող օրգանական լուծիչներում: Սոլվատներ առաջացնելու հետնանքով թթվածնավոր լուծիչներին յոդը հաղորդում է գորշ գույն, իսկ ոչ թթվածնավոր լուծիչներին՝ կարմրա-մանուշակագույն: Այս լուծույթների գույների տար երության վրա է հիմնված վերը նշված եղանակներից մեկը: Օրգանական միացության մեջ ծծում ի, հալոգենների (Ւal) առկայությամ ածխածնի, թթվածնի, ազոտի միաժամանակյա հայտնա երման համար մոլեկուլը քայքայում են մետաղական նատրիումով: Տարրերը վերածվում են լուծելի անօրգանական նյութերի՝

(Շ, Ւ, Ա, Տ, ՒՅ|) Հ ԱՅ → ԱՅՇԱ, ԱՅ2Տ, ԱՅԱՇՏ, ԱՅՒՅ|

Ածխածնի ն ջրածնի քանակական որոշումը կարելի է իրագործել հետազոտվող միացությունը արձր ջերմաստիճանում օքսիդացնելով (այրելով) մինչն ՇՕ2-ի ն Ւ2Օ-ի առաջացումը: Օքսիդիչ կարող է ծառայել թթվածինը կատալիզատորի առկայությամ : Առաջացած ՇՕ2-ը ն Ւ2Օ-ն որսում են կլանիչներով: Վերլուծությունն ավարտում են գազաչափական, ծանրաչափական կամ տիտրաչափական եղանակներով: Ազոտի որոշման համար հիմնականում կիրառվում են երկու քիմիական եղանակներ: Մեկը Դյումա-Պրեգլի եղանակն է, որի իմաստը նյութի քայքայումից հետո ազոտի գազաչափական որոշումն է: Երկրորդը լայն կիրառում ունեցող Կելդալի եղանակն է: Այդ ֆարմակոպեական եղանակը հիմնված է օրգանական միացությունների միներալացման ն հետագա թթվահիմնային տիտրման զուգակցման վրա: Եղանակը կիրառվում է ազոտ պարունակող օրգանական միացությունների, ինչպես նան ամինային, ամիդային ն հետերոցիկլիկ ազոտ պարու66

նակող պատրաստուկների քանակական որոշման նպատակով: Պրոցեսն իրագործվում է մի քանի փուլով: Նախ Կելդալի կոլ այում խիտ ծծմ ական թթվում եռացնելով նմուշը միներալացնում են (թաց միներալացում)՝

Ամիններ, ամիդներ … Հ Ւ2ՏՕ4 (լՕ)) → ՇՕ2 ↑ Հ Ւ2Օ Հ ԱՒ4ՒՏՕ4 Այնուհետն խառնուրդի վրա ազդում են նատրիումի հիդրօքսիդ ն տաքացնում: Անջատված ամոնիակը որսում են որաթթվի լուծույթով լցված ընդունարանում, որտեղ այն վերածվում է ամոնիումի մետա որատի ն տետրա որատի, որոնք էլ տիտրվում են 0,1 Ն. աղաթթվի լուծույթով՝ ԱՒ4ՒՏՕ4 Հ 2 ՕՒ- → ԱՒ3 ↑ Հ 2 Ւ2Օ Հ ՏՕ4-2

NH3 Հ H3BՕ3

- H2 Օ

2 NH3 Հ 4 H3BՕ3

NH4BՕ2

- 5H2Օ

HԸl

NH4Ըl Հ H3BՕ3

(NH4)2B4Օ7 2 HԸl 2 NH4Ըl Հ 4 H3BՕ3

ՊՖX-ը այս եղանակը առաջարկում է մեպրոտանի, մեթիոնինի, գլուտամինաթթվի, օքսաֆենամիդի, դիպրոֆիլինի ... քանակական վերլուծման համար: Կելդալի եղանակի թերությունը դրա աշխատատարությունն է: Հիմնային միջավայրում հեշտությամ հիդրոլիզվող ամիդների համար (սալիցիլամիդ, պրոզերին, նիկոտինաթթվի դիէթիլամիդ...) կիրառում են Կելդալի եղանակի պարզեցված տար երակը, շրջանցելով միներալացումը: Թթվածնի հոսքում նյութի նմուշի այրումից հետո որոշվում են հալոգենները, ծծում ը, ֆոսֆորը (ՊՖX1.1.181-185): Տարրերի որոշման համար հայտնի են նան եղանակներ, հիմնված օրգանական միացությունները քայքայելու ն այնուհետն ԻԿ (ինֆրա-կարմիր) լուսապատկերով (սպեկտրասկոպիա) դիտարկելու վրա: Մոլեկուլի զանգվածի որոշման համար, կախված հետազոտվող նյութի հատկություններից, օգտվում են է ուլիասկոպիկ, կրիասկոպիկ, գազաչափիչ, իզոթերմ թորման եղանակներից: Թթվի կամ հիմքի դեպքում կիրառվում են նան քիմիական եղանակներ: Ժամանակակից եղանակ է մասս-սպեկտրոսկոպիան: Վերջին տարիներին տարրերի վերլուծության փոխարեն, կամ դրան զուգընթաց լայնորեն կիրառվում են իզոտոպային վերլուծման եղանակներ, որոնք հիմնված են հետազոտվող ն նշանակված ատոմներով նյութերի խառնուրդի այրման վրա, որից հետո իզոտոպների հարա երությունը որոշում են ԻԿ , մասսկամ այլ լուսապատկերներով: Նմանօրինակ են վարվում ջրածնի ն թթվածնի որոշման ժամանակ: Կարելի է կիրառել նան ռադիոակտիվ իզոտոպներ: Նյութի քայքայումը իրագործվում է այնպես, ինչպես կայուն իզոտոպների կիրառման ժամանակ, իսկ ռա69

դիոակտիվությունը որոշվում է Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչով, իոնացված խցիկով կամ սցինտիլյացիայի դետեկտորներով: 3.3.3.

Քիմիական կառույցի ացահայտման եղանակներ

Միացությունը, որը համադրված է կամ անջատված ուսական, կենդանական հումքից, կարող է կամ նույնական լինել արդեն հայտնի որնէ նյութի հետ, կամ էլ լինել քիմիական կառուցվածքով անհայտ միացություն: Կիրառելով տարեր քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակներ՝ նախ անհրաժեշտ է այդ նյութը նույնացնել նախապես հայտնի որնէ նյութի հետ: Այդ նպատակով որոշվում են նյութի ֆիզիկական հաստատունները, գումարային ֆորմուլը, մոլեկուլի զանգվածը, որից հետո ացահայտվում են այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի առկայությունը մոլեկուլում ն ստացված տվյալները համեմատվում են նույն նութագրերով նախապես նկարագրված նյութերի հետ: Եթե անհայտ միացություն է, ապա ացահայտվում է դրա կառույցը: Քիմիական կառույցը համարվում է ացահայտված, եթե որոշված են մոլեկուլի մեջ մտնող ատոմների տեսակը, թիվը ն դրանց միացնող քիմիական կապերրը, ինչպես նան ապացուցված է մոլեկուլում ատոմական խմ երի տարածական դասավորվածությունը կամ, այլ կերպ ասած՝ մոլեկուլի ուրվանկարը (կոնֆիգուրացիան) ն մոլեկուլի տարածական պատկերը (կոնֆորմացիան): 3.3.3.1. Մոլեկուլի կառույցի ացահայտման քիմիական եղանակները (ֆունկցիոնալ վերլուծություն): Օրգանական նյութերի քիմիական կառույցի հաստատման համար քիմիական եղանակներն իրենց նշանակությունը չեն կորցրել: Քիմիական ռեակցիաների ացասական արդյունքը հուսալիորեն հաստատում է այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ ի ացակայությունը: Քիմիական եղանակների ճշտությունը ավարար է հետազոտվող միացությունում միատեսակ ֆունկցիոնալ խմ երի քանակը պարզելու համար: Ֆունկցիոնալ վերլուծությունում կարելի է քանակապես որոշել -ՕՒ, -ՏՒ, ՇՕՕՒ, -ՏՕ3Ւ, -ՇՕԱՒԲ, -ԱՒԲ, -ՇՀՇՒ խմ երում շարժուն ջրածինը, Օ-, Տ-, Ա-, ն Շ- ալկիլ ն Օ- ու Ա- ացիլ խմ երը: Քիմիական եղանակներով կարելի է պարզել նան կրկնակի կապերը, կար ոնիլ խմ երը, կար ոնաթթուները, անհիդրիդները, լակտոնները, էսթերները... Քիմիական կառույցի հաստատման համար մեծ նշանակություն ունի հիդրոլիզը, որը կիրառվում է հատկապես սպիտակուցների ու պոլիպեպտիդների հետազոտման ժամանակ (ստացվում են ամինաթթուներ): Հիդրոլիզի ռեակցիան

կիրառում են էսթերների, ուրեիդների, ուրետանների քիմիական կառույցների ացահայտման համար: Կարնոր տեղեկություններ են ստացվում նական կենսա անական ակտիվ նյութերի՝ ալկալոիդների, գլիկոզիդների, վիտամինների, հակա իոտիկների... հիդրոլիզի արդյունքները ուսումնասիրելիս: Քանի որ ֆունկցիոնալ վերլուծությունը մեծ կիրառում ունի նան արդեն հայտնի դեղանյութերի ճանաչման համար (իսկության որոշում), ապա նպատակահարմար է այստեղ դիտարկել նան որոշ ֆարմակոպեական ռեակցիաներ: Դեղագործական վերլուծությունում մեծ կիրառում ունի ֆենոլի ածանցյալների ու արոմատիկ ամինների րոմացումը կամ յոդացումը, որոնք նշված ածանցյալների դեպքում ընթանում են քանակական ելքերով: Տեղի է ունենում րոմաջրի անգունացում ն սպիտակ նստվածքի առաջացում: Ռեակցիան ընկած է նան քանակական վերլուծության ( րոմատաչափություն, յոդաչափություն) հիմքում՝ ՕH

ՕH

Br

Br

Հ 3 Br2

Հ 3 HBr Br

Խինինի ծառի կեղնում գտնվող ալկալոիդները, որոնք մոլեկուլում պարունակում են մեթօքսի խում , առաջացնում են տալեյոխին: Բրոմաջրով օքսիդացնելիս մեթօքսի խում ը վերածվում է օրթո-խինոնի, որը ամոնիակի լուծույթից վերածվում է օրթո-դիիմինաածանցյալի (զմրուխտ-կանաչ գունավորում)՝ ԸH = ԸH2 HՕ

H Ը

Օ N

H3ԸՕ

Br

HՕ

Br

NH

ԸH N

Օ

NH4ՕH

Br2 N

ԸH - ԸH2

ԸH - ԸH2 HՕ

ՕH ՕH ԸH N

HN

տալեոխին N

N

Արոմատիկ օղակի նիտրացումը կիրառվում է մի շարք դեղերի ճանաչման համար (ֆենո ար իտալ, ֆենացետին, դիկային): Առաջանում է նորոշ դեղին գունավորում: Արոմատիկ օղակ պարունակող միացությունների մեծ մասը ն հատկապես ատրոպինի ածանցյալները տալիս են Վիտալի-Մորենի ռեակցիան: Ատրոպինի հիդրոլիզից ստացված տրոպաթթուն նիտրացվում է խիտ ազոտական թթվով ն գոլորշիացումով չորացնելուց հետո վրան ավելացվում է կալիումի հիդրօքսիդի սպիրտային լուծույթ ու ացետոն: Առաջանում է մանուշակագույն խինոիդային միացություն: Հոմատրոպինը այս ռեակցիան չի տալիս:

3HNՕ3 -3H2Օ

NՕ2

Օ 2N

NՕ2

Օ2N

-

Հ

Օ

NՕ2

NՀ - ՕK Օ-

Օ 2N կամ

2 KՕH

տրոպաթթու

KՕՕԸ Ը - ԸH2ՕH

KՕՕԸ Ը - ԸH2ՕH

HՕՕԸ ԸH - ԸH2ՕH

HՕՕԸ ԸH - ԸH2ՕH

NՕ2

N -ՕK

Նիտրոֆուրանի ածանցյալները նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթից գունափոխվում են, որը պայմանավորված է ֆուրանային օղակի քայքայումով: Լուծույթը դառնում է գորշ կարմիր: Ռեակցիան կիրառվում է այս միացությունների քանակական որոշման համար էլեկտրալուսաչափությամ : Օ = ՀN

Օ

R

ՕH-

ՕH -

Օ - ՀN

Օ

-

R

R ՕH Օ

Օ-

Օ-

Օ-

Օ - ՀN

Ֆենոլի այն ածանցյալները, որոնց օրթո- կամ պարա- դիրքերը ազատ են, նիտրոզացնելիս վերածվում են ինդոֆենոլի (մուգ կապույտ գույն): Ռեակցիայի ընդհանուր ուրվագիծն է՝ NոNՕ2 HՕ HՀ

HՕ

N=Օ

Օ

N - ՕH

ֆենոլ

Օ

N

ՕH

ինդոֆենոլ

էթանոլի ն էթօքսի խում պարունակող (անեսթեզին) միացությունների ճանաչման համար կիրառվում է «յոդոֆորմային նմուշի» ռեակցիան, որի ուրվագիծն է՝

Շ2Ւ5ՕՒ Հ 4 Ս2 Հ 6 KՕՒ → ՇՒՍ3 ↓ Հ 5 KՍ Հ ՒՇՕՕK Հ 5 Ւ2Օ

Յոդոֆորմը դեղին գույնի, նորոշ հոտով նստվածք է: Ալդեհիդների ու կետոնների կոնդենսման ռեակցիաները առաջնային ամինների, հիդրօքսիլամինի, հիդրազինի, սեմիկար ազիդի, թիոսեմիկար ազիդի ն այլ ամինաածանցյալների հետ ընթանում են համաձայն ընդհանուր ուրվագծի՝ »Շ Հ Օ Հ Ւ2Ա — Բ2 → »Շ Հ Ա — Բ2 Հ Ւ2Օ ն կիրառվում են մոլեկուլում ալդեհիդային, կետոնային ն ամինախում պարունակող միացությունների ացահայտման կամ ճանաչման համար: Թթվային միջավայրում այդ կոնդենսումից առաջանում են Շիֆֆի հիմքի աղեր՝

լ »Շ Հ ԱՀՒ — Բ2)Շ|- Հ Ւ2Օ

որոնք սովորա ար դեղին են, կարմիր, նարնջագույն: Այս ռեակցիան ընկած է առաջնային արոմատիկ ամինների հայտնա երման հիմքում (լիգնինային նմուշի առաջացումը):

a-ամինաթթուները, պոլիպեպտիդները վերականգնում են նինհիդրինը ն առաջացնում գունավոր արգասիքներ՝ Օ

Օ

Օ Օ

ԸH - ՕH Հ R - Ը - H Հ ԸՕ2 Հ NH3

Հ R - ԸH - Ը - ՕH

Օ

NH2

Օ

Օ

Օ

Օ

Օ

- H2Օ

Օ Հ NH3 Հ HՕ - HԸ Օ

N - HԸ Օ

Օ Օ

Օ

HՕ

Օ H4NՕ

NH3

N-Ը Օ

Օ

N-Ը Օ

Օ

Օ

Այս ռեակցիան նման է նան պուրինի ածանցյալներին նորոշ մուրեքսիդային նմուշի առաջացմանը՝ Օ

Օ H3Ը

N

N

ԸH3 H2Օ2

Օ

N ԸH3

N

Օ

NH

Օ

H3Ը Հ

NH2

N

N

N

Օ

N

Օ

Օ

N ԸH3

ՕH

N

Օ

Օ

ԸH3 NH3

N ԸH3

Օ H3Ը

HԸl

Օ

N ԸH3

Օ

Օ H3Ը

ԸH3

Օ NH4Օ

N

H3Ը

Օ

ԸH3

տետրամեթիլպուրպուրաթթվի ամոնիումային աղ (մուրեքսիդ)-պուրպուր կարմիր

Օ

Օ ՕH

Օ

N

N N ԸH3

Օ

Օ

N

ԸH3 Օ

ԸH3

Մրջնալդեհիդի կոնդենսման ռեակցիաները քրոմատրոպային թթվի ու սալիցիլաթթվի հետ ն օքսիդացված գունավոր արգասիքի առաջացումը ըստ երնույթին ընթանում է հետնյալ ուրվագծով՝

ՏՕ3H HՕ

ՏՕ3H

2ՏՕ4 Հ H2Ը = Օ H -H2Օ

HՕ

HՕ

ՕH

ԸH2

[Օ]

ՏՕ3H

Օ

ԸH

ՕH ՏՕ3H

HՕ3Տ

ԸH2

HՕՕԸ H2ՏՕ4 Հ H2Ը = Օ -H2Օ HՕ ՕH ԸՕՕH

HՕ

HՕ3Տ

HՕ

ՕH

HՕ

ՏՕ3H

ՏՕ3H

HՕ3Տ

ԸՕՕH

HՕ3Տ

ԸH

HՕՕԸ

ԸՕՕH

[Օ] ՕH

Օ

HՕ

Խիտ ծծմ ական թթուն ն՛ դեհիդրատացնող, ն՛ օքսիդիչ ազդակ է: Իսկ մրջնալդեհիդը կարելի է ստանալ որոշ դեղանյութերի քայքայումով (նիկոդին, մեթազիդ, հեքսամիդին...) կամ մեթանոլի օքսիդացումով: Արոմատիկ ն հետերոցիկլիկ ալդեհիդները ակտիվ մեթիլենային խում ունեցող միացությունների (կամֆորա) հետ առաջացնում են գունավոր արգասիքներ՝

ֆուրֆուրոլ

Օ

Օ

ենզալդեհիդ ԸH - R Ռեզորցինը ն ֆտալաթթվի անհիդրիդը մի քանի կաթիլ խիտ ծծմ ական թթվի ներկայությամ տաքացնելուց հետո խառնուրդին հիմքի լուծույթ ավելացնելիս առաջանում է գորշ-կարմիր գունավորված լուծույթ անցնող լույսի ն կանաչ ֆլյուորեսցենտում անդրադարձող լույսի տակ: Նույն ուրվագծով է ացատրվում ֆենոլֆտալեինի գունավորումը (կարմիր) հիմնային միջավայրում (քՒ-ը 8,2-10,0 սահմաններում)՝ Օ

ՕNո

Օ H Օ H

HՕ

ՕH

HՕ

Օ

Օ Օ H2ՏՕ4 -2 H2Օ ՕH

Ը

HՕ

Օ

NոՕH

Ը

ՕH

Օ

NոՕ

Օ

Օ

Օ

ՕNո

Օ

NոՕH

Ը

ՕH

HՕ

Ը

HԸl

Օ

NոՕ

ֆենոլֆտալեին

էսթերների հիդրոլիզը հիմնային միջավայրում, հիդրօքսիլամինի առկայությամ հանգեցնում է հիդրոքսամային թթուների, որոնք պղնձի ն երկաթի (111) աղերի հետ առաջացնում են գունավոր (համապատասխանորեն կանաչ ն կարմիր) կոմպլեքսային աղեր՝ Օ

Օ

R -Ը -ՕR1 Հ NH2ՕH NոՕH

-R1ՕH

ՕH

R -Ը -NH -ՕH

R -Ը = N -ՕH

FՇՀ3

Օ-

[R -Ը = N -ՕH]3FՇՀ3

Հիդրոքսամատներ են առաջացնում նան կար ոնաթթվի այլ ածանցյալներ՝ Օ

Տ

R - Ը - HN

ԸH3 ԸH3

N

Օ

ԸՕՕH պենիցիլիններ

Օ

Տ

R - Ը - HN NH2ՕH ՕH-

ԸH3 HN

Օ

Օ

ԸH3

NHՕH

-

ԸՕՕ

Տ

R - Ը - HN ԸuՀ2

ԸH3 ԸH3

HN

Օ

Ը=Օ

NHՕ -Ըu -Օ

Պենիցիլինները հիմնային միջավայրում հիդրօքսիլամինի հետ փոխազդելուց հետո ( ացվում է Ե-լակտամային օղակը) ծանր մետաղների աղերի լուծույթների հետ առաջացնում են գունավոր հիդրոքսամատներ (Շս"2- կանաչ, Է6"3 կարմիր): Ացիկլիկ ն ցիկլիկ ուրեիդների, սուլֆաթթուների ալկիլուրեիդների, գուանիդինի ն սեմիկար ազոնի ածանցյալները հիմնային միջավայրում հիդրոլիզելիս անջատվում է ամոնիակ, որը հայտնա երվում է հոտով, թրջված լակմուսի թղթով կամ խիտ աղաթթվում թրջված ապակյա ձողով (ծխում է): Օ HN R1 5 NոՕH Օ

2 NH3 Հ (R1R2)ԸH -ԸՕՕNո Հ 2 Nո2ԸՕ3

R2 HN Օ Ստացված խառնուրդի վրա թթվով ազդելիս նկատվում է պղպջակներով ածխաթթու գազի անջատումը ն զգացվում է համապատասխան թթվի հոտը: Ուժեղ վերականգնիչ հատկություններով օժտված նյութերի ացահայտման կամ ճանաչման համար (մրջնալդեհիդ, քլորալհիդրատ, ցիտրալ, գլյուկոզա,

իզոնիազիդ, սալյուզիդ, ստրեպտոմիցին...) կիրառվում է «արծաթ հայելու» ռեակցիան ն ֆելին ի ու նեսլերի ազդանյութերը: Ֆելինգը երկու առանձին պատրաստված ազդանյութերի խառնուրդ է (պղնձի սուլֆատի լուծույթը գինեթթվի նատրիումական ու կալիումական աղի առկայությամ ն նատրիումի հիդրօքսիդ): Վերականգնիչ նյութերի հետ խառնելիս ն տաքացնելիս նախ առաջանում է պղնձի (1) հիդրօքսիդ (դեղին), որը վերածվում է պղնձի (1) օքսիդի կարմիր նստվածքի:

Շս(ՕՒ)2Հ2ԱՅՕՕՇ—ՇՒ(ՕՒ)—ՇՒ(ՕՒ)—ՇՕՕK → KԱՅլՇս(Շ4Ւ4Օ6)2) ՀKՕՒ

ՀԱՅՕՒ

2 KԱՅլՇս(Շ4Ւ4Օ6)2) Հ ԲՇՒՕ Հ 3 ԱՅՕՒ Հ 2 KՕՒ → 2 ՇսՕՒ ↓ Հ ԲՇՕՕԱՅ Հ

4 KԱՅՇ4Ւ4Օ6 Հ 2 Ւ2Օ

2 ՇսՕՒ → Շս2Օ ↓ Հ Ւ2Օ

ԲՇՒՕ Հ K2ՒցՍ4 Հ 3 KՕՒ → Բ — ՇՕՕK Հ 4 KՍ Հ Ւց ↓ Հ 2 Ւ2Օ

Նեսլերի ազդանյ. Նիտրիտները ն նիտրատները վերականգնվում են դիֆենիլամինով, իսկ վերջինս օքսիդանալով վերածվում է դիֆենիլ ենզիդինի, այնուհետն կապույտ գույնի խինոիդային միացության՝

NՕ3-

NH

NH

NՀ

N

H2ՏՕ4

NH

. HՏՕ4-

H

Արոմատիկ ամինների համար նորոշ է դիազոտացման ռեակցիան՝ NոՕ

ՕH

R

R

R

NH2 NոNՕ2

HԸl

NՀ

N Ըl-

N

N

NոՕH

Նախապես հիդրելուց հետո նիտրո ենզոլի ածանցյալները նս կարող են մասնակցել դիազոտացման ռեակցիային (լնոմիցետին): β - նավթոլի փոխարեն կարելի է վերցնել ցանկացած ֆենոլային միացություն, որտեղ -ՕՒ խմ ի նկատմամա օրթո- կամ պարա- դիրքը ազատ է: Ֆենոլային հիդրօքսիլ խմ ի հայտնա երումը իրագործվում է երկաթի եռքլորիդի լուծույթի միջոցով: Առաջացած գունավորման պատճառը (ֆենոլի դեպքում՝ կայուն կապտա-մանուշակագույն) Շ6Ւ5ՕԷ6"2 գունավոր իոնի առաջացոմն է,

իսկ գունավորման երանգները կախված են ենզոլային օղակում տեղակալիչների նույթից ու քանակից: Մորֆինը թթվային միջավայրում կալիումի հեքսացիանաֆերրատի (111) հետ փոխազդելիս վերածվում է իսմորֆինի, իսկ այնուհետն ռեակցիոն խառնուրդին երկաթի եռքլորիդի լուծույթ ավելացնելիս ստացվում է եռլինյան լազուր՝ HՕ HՕ

HՕ

4K3[FՇ(ԸN)6]

Օ N - ԸH3

-3K4[FՇ(ԸN)6], -H4[FՇ(ԸN)6]

Օ

Օ

N - ԸH3

N - ԸH3 HՕ HՕ

HՕ

3է4[Իօ(ԸԻ)6] Հ 4ԻօԸl3 → Իօ4[Իօ(ԸԻ)6]3 ↓ Հ 1էէԸl Անտիպիրինը այդ խմ ի մյուս պատրաստուկներից տար երելու համար առաջարկվում է նիտրոզոանտիպիրինի (զմրուխտ-կանաչ) ն այնուհետն a-նավթիլամինի հետ պիրազոլոնային ազոներկի (կարմրա--մանուշակագույն) ստացման ռեակցիան՝ ԸH3 N

Օ

ԸH3

Օ=N NոNՕ2 HՀ

ԸH3 N

Օ

ԸH3

NH2 N=N

ԸH3

Օ

N ԸH

N

N

N

Ը6H5

Ը6H5

Ը6H5

անտիպիրին

նիտրոզոանտիպիրին

Ռեակցիայի երկրորդ փուլը ֆարմակոպեական չէ a-նավթիլամինի խիստ թունավորության պատճառով: Նատրիումի N-մեթանսուլֆատները (միարսենոլ, լուծելի ստրեպտոցիդ, անալգին) ն սուլֆոնատները (վիկասոլ) անօրգանական թթուների ներկայությամ տաքացնելիս ենթարկվում են դեսուլֆուրացման, անջատելով ծծմ ի երկօքսիդ, իսկ առաջին դեպքում նան ֆորմալդեհիդ, որոնք ճանաչվում են իրենց նորոշ հոտով՝

ՀN - ԸH2 - ՏՕ3Nո

R -ԸH2 -ԸH2 -ՏՕ3Nո

HԸl -NոՕH

ՀNH Հ ԸH2Օ Հ ՏՕ2

R -ԸH = ԸH2 Հ ՏՕ2 Հ H2Օ

Նշված եղանակների մի մասը նորոշ է տվյալ միացությանը, մյուս մասը՝ միացությունների խմ ին: Դրանից ելնելով այդ ռեակցիաները համապատասխանորեն համարվում են մասնակի ն ընդհանուր:

էլեմենտօրգանական միացությունների ճանաչման համար անհրաժեշտ է նախ օրգանական մոլեկուլը քայքայելով վերածել անօրգանական եկորների (միներալացում), որից հետո ստացված իոնական միացություններում տարրերը որոշվում են հայտնի եղանակներով: Օրինակ, զառիկ պարունակող օսարսոլը, ամինարսոնը կամ նովարսենոլը նատրիումի, կալիումի կար ոնատների ու կալիումի նիտրատի հետ եռակալում են հախճապակյա տիգելի մեջ (չոր միներալացում) ն սառեցնելուց հետո չեզոքացնում ազոտական թթվով: Մոլեկուլի օրգանական մասը քայքայվում է, զառիկը օքսիդանում է մինչն արսենատ- իոն ն ամոնիակաջրում դրա վրա մագնեզիալ խառնուրդով ազդելիս վերածվում է սպիտակ նստվածքի՝

ՃsՕ4Ճ3 Հ Իէ4Հ Հ MgՀէ → MgԻէ4ՃsՕ4↓

Այս ռեակցիան կիրառվում է նան Խց"2, ՔՕ4-3, NՒ4" իոնների հայտնա երման համար: Նույն սկզ ունքով օրգանական մոլեկուլներում կարելի է հայտնա երել հալոգենների (Ւal), ազոտի, ֆոսֆորի, ծծում ի, մետաղների (օրգանական թթուների աղեր) ատոմները: Քիմիական եղանակները թույլ են տալիս նախնական եզրահանգումներ անելու որոշ նական ու համադրական նյութերի ստերեոքիմիայի վերա երյալ: Ֆունկցիոնալ վերլուծության արդյունքները կարելի է դիտել որպես նախնական, կողմնորոշող ն պետք է լրացվեն ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական փորձարկումներով: Գունավոր ռեակցիաները կիրառվում են նան քրոմատագրառումների վերծանման համար: Այսպիսով քիմիական եղանակները հնարավորություն են տալիս ճանաչելու ն քանակապես որոշելու օրգանական միացության մեջ պարունակվող անհայտ կառուցվածքի մի շարք ֆունկցիոնալ խմ եր: Առավել արդ է ազմացիկլ կառուցվածքով նյութերի մասին քիմիական եղանակներով տեղեկություններ ստանալը, քանի որ այդ նպատակի համար անհրաժեշտ է իրագործել մոլեկուլի քիմիական քայքայում ն առաջացած եկորների ճանաչում: Այսպիսի հետազոտումը կապված է ժամանակի, հետազոտվող նյութի ն ռեակտիվների մեծ ծախսի հետ: Ազոտի ատոմի նկատմամ β-դիրքում ջրածին պարունակող չորրորդային ամոնիումային հիմքերի քայքայումը հանգեցնում է երրորդային ամինի ն օլեֆինի: Ռեակցիան հայտնի է հոֆմանյան ճեղքում անունով (սպառիչ մեթիլացում) ն կիրառվում է ոչ միայն չհագեցած միացությունների ստացման, այլն ամինների

ճանաչման նպատակով: Որպես լուծիչ անջուր դիմեթիլսուլֆօքսիդի ն տետրահիդրոֆուրանի օգտագործումը թույլ է տալիս ռեակցիան իրականացնել սենյակային ջերմաստիճանում: Եթե ազոտի ատոմը կապված է տար եր ալկիլ տեղակալիչների հետ, ապա ճեղքումից առաջանում է ամենափոքր մոլեկուլային զանգվածով օլեֆինը (Հոֆմանի կանոն), որի անջատումը հեշտանում է, եթե Եածխածնի մոտ գտնվող տեղակալիչը (ֆենիլ խում ) մեծացնում է Ե-ջրածնի շարժունակությունը: Հետնենք խինուկլիդինային օղակի ճեղքման ընթացքին՝ β

β β

βH

H

H

H Ph Ph 1. ԸH32

NՀ

N

N

Ճջ2Օ; H2Օ

N

ԸH3

Ph

ՕH-

ԸH3

t -H2Օ

Հ

ԸH3 ԸH3

Ph

N

ԸH3 ԸH3

H H

Ph

Ph

H 3Ը

H

Հ

H

N

ԸH3

ԸH3

ԸH3

3. ԸH32

N

-H2Օ

H

β

Ph

t

ԸH3

H

Հ

ՕH-

NՀ

ԸH3

2. ԸH32

Ph

Ph

Ճջ2Օ; H2Օ

2- Ճջ2Օ; H2Օ

N H 3Ը

Հ

ԸH3 ԸH3

ՕH-

t -H2Օ

Ph

N

Հ H 3Ը

ԸH3 ԸH3

Վերջնական ճեղքումը կատարվում է երրորդ փուլում (զգացվում է եռմեթիլամինի հոտը): Այսպես է ապացուցվում խինուկլիդինային օղակի (ազոտը եռցիկլում) առկայությունը: Ռեակցիան հայտնա երել է Հոֆմանը (1851): Ալկալոիդների ն այլ երրորդային ամինների կառույցի պարզա անման համար կարնոր է նան րաունյան ճեղքումը (Բրաուն, 1900) րոմցիանով ն ստացված րոմիդների ուսումնասիրումը:

RR1R2N Հ BrԸN

(RR1R2NՀ -ԸN)Br-

RR1NԸN Հ R2Br

RR2NԸN Հ R1Br

R1R2NԸN Հ RBr

Անհամաչափ ամինների դեպքում քայքայման արգասիքների հարա երությունը համեմատական է ազոտի ատոմի հետ Բ, Բ" ն Բ"" տեղակալիչների կապերի ամրությանը: Օրգանական միացությունների քիմիական կառույցի ուսումնասիրման քիմիական եղանակներին այսօր ավելի հաճախ հատկացվում է օժանդակ դեր,

քանի որ, ի տար երություն ֆիզիկա-քիմիական եղանակների, մոլեկուլի կառույցի վերա երյալ փոքր ինֆորմացիայի ստանալու համար ծախսվում են մեծ քանակի փորձարկվող նյութ, ազդանյութեր, ժամանակ…: 3.3.3.2. Մոլեկուլի կառույցի հաստատման ֆիզիկա-քիմիական եղանակներ Նյութի քիմիական կառույցի ացահայտման նագավառում անընդհատ աճում է ֆիզիկաքիմիական եղանակների դերը, որոնք ոչ միայն խնայում են ժամանակը, հետազոտվող նյութը, այլն, ի տար երություն քիմիական եղանակների, տալիս են սկզ ունքորեն նոր տեղեկություններ միացության հատկությունների ու կառույցի վերա երյալ: Օրգանական միացությունների քիմիական կառույցի մասին կարնոր տեղեկություններ կարելի է ստանալ՝ դիտարկելով նյութի վարքը էլեկտրամագնիսական դաշտում, հաճախականության լայն տարածքում՝ ռադիոալիքներից սկսած մինչն ց-ճառագայթումը (ալիքի երկարությունը 100-ից մինչն 10-11 սմ): էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը մոլեկուլի էներգիայի փոփոխման հետնանք է: Այդ էներգիան որոշվում է՝ E Հ E վ. - E ս . Հ h որտեղ Է-ն համակարգի էներգիայի փոփոխումն է, Էս. ն Էվ.-ն՝ համակարգի էներգիաները սկզ նական ն վերջնական վիճակներում, հ-ն՝ Պլանկի հաստատունն է, -ն ճառագայթման հաճախականությունը: Եթե Էվ. » Էս., տեղի է ունենում էներգիայի կլանում, որը համապատասխանում է կլանման լուսապատկերին (սպեկտր): Իսկ եթե Էս. » Էվ., ապա տեղի է ունենում էներգիայի ճառագայթում, որը համապատասխանում է ճառագայթման լուսապատկերին: Որպես կանոն, էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը նութագրվում է ալիքային պարամետրերով, որոնք արտահայտվում են ալիքի երկարությամ (λ-նմ) կամ տատանման հաճախականությամ (υ-սմ-1) ն միմյանց հետ կապված են հավասարումով՝ Հ Շυ, որտեղ Շ-ն լույսի արագությունն է: Կառուցվածքային հետազոտությունների համար լայնորեն կիրառվում են եղանակներ, որոնց հիմքում ընկած են ա սոր ցիան, ճառագայթակլանումը, մագնիսական դաշտի, ռենտգենյան ճառագայթակլանման ու դիֆրակցիայի երնույթների օգտագործումը:

Լուսապատկերում (սպեկտրասկոպիա) ՈôՄ- (ուլտրա-մանուշակագույն) ն լուսակի տեսանելի մարզում: Եղանակը հիմնված է 200-800 նմ մարզում էլեկտրոնային կլանման լուսակների օգտագործման վրա: Այդ մարզում չեն կլանում ալկանները ն դրանց ածանցյալ սպիրտները, եթերներն ու ամինները: 200-250 նմ մարզում տեղավորվում է ալկիլքլորիդների, սահմանային կար ոնաթթուների ն դրանց ածանցյալների կլանման շերտի մի մասը: 200 նմ-ից արձր մարզերում նորոշ կլանումներ են առաջացնում զուգորդված կապերով արոմատիկ ն ալիֆատիկ միացությունները, որոշ հալոգենածանցյալներ: Եթե ՈՒՖ- լուսակում 300 նմ-ից կարճ ալիքների դեպքում կան մեկ կամ մի քանի կլանման շերտեր, ապա միացությունը պարունակում է երկու կամ երեք զուգորդված կապեր: Եր ազմաշերտային լուսակը տարածվում է դեպի տեսանելի մարզը, կարելի է ենթադրել մոլեկուլում երեքից ավելի զուգորդված կապեր պարունակող ազմացիկլ արոմատիկ քրոմոֆորների կամ համակարգերի առկայության մասին: ՈՒՄ- լուսակները, կախված մոլեկուլում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի առկայությունից, տար երվում են ոչ միայն կլանման մաքսիմումի դիրքով, այլն կլանման ուժգնությամ : Զուգորդված կապերով միացությունները կլանման շերտերի ամենամեծ ուժգնությունը (lցε ≥ 4) ունեն 200 նմ-ից արձր մարզում: 250300 նմ մարզում կլանումներ առաջացնում են ենզոլի ածանցյալները, ամենացածր ուժգնությունն ունեն ՇՀՕ, ՇՀՏ, NՕ2, NՕ, NՀN, ՇՀN խմ ավորումներ պարունակող միացությունները: ՈՒՄ- լուսակների կլանման նույթի ն ուժգնության վրա մեծ ազդեցություն են թողնում քրոմոֆորների փոխադարձ դասավորվածությունը: Բացի տեսանելի (400-800 նմ) ն ուլտրամանուշակագույն (200-400 նմ) մարզերի սպեկտրալուսաչափից, կառուցվածքային հետազոտությունների համար կարնոր տեղեկություն կարող է տալ վակուումային սպեկտրալուսաչափության մարզը (100-200 նմ): ՈՒՄ- լուսապատկերումով մոլեկուլի քիմիական կառույցի ուսումնասիրման ժամանակ համեմատում են հետազոտվող նյութի ն հաստատված կառույց ունեցող նյութի լուսակները: Համեմատվում են 200-800 նմ մարզում հանված լուսակլանման կորերը, որպես տիպար (մոդել) ընտրելով այն միացությունները, որոնք ունեն նմանօրինակ քրոմոֆորներ ն զուգորդված համակարգեր: Հատկապես կարնոր տեղեկություններ կարելի է ստանալ կրկնակի կապերի համակարգ ունեցող քիմիական միացությունների քիմիական կառույցի ուսումնասիրման ժամանակ:

ՈՒՄ- լուսապատկերով կարելի է տար երել ցիս- ն տրանս- իզոմերները, տեղեկություններ ստանալ օրթո- տեղակալված արոմատիկ, կար ոնիլ խում պարունակող, զուգորդված կրկնակի կապերով ն այլ միացությունների կառուցվածքի մասին: ՈՒսումնասիրելով ազմաթիվ միացությունների ՈՒՄ- լուսակները՝ սահմանված են կլանման մաքսիմումի դիրքի վրա տար եր քրոմոֆորների ազդեցության հիմնական կանոնները: ԻԿ-(ինֆրակարմիր) լուսապատկերում: Ինֆրակարմիր ճառագայթման (10 - 10-2 սմ) կլանումը մոլեկուլի կողմից հանգեցնում է դրա տատանողական ն մասամ պտուտական վիճակի փոփոխությունների, որոնք արտացոլվում են ԻԿ - լուսակներում: ԻԿ-լուսապատկերումը ավելի շատ տեղեկություններ է տալիս մոլեկուլում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի առկայության, դրանց կապերի մասին, քան ՈՒՄ-լուսակները: Այն հնարավորություն է տալիս դատելու նյութի ամ ողջական կառույցի, ինչպես նան լուծելիության, դիսոցման, սոլվոլիզի ժամանակ մոլեկուլում տեղի ունեցող փոփոխությունների մասին: ԻԿ-լուսակներում օրգանական ազմատոմանի մոլեկուլների վարքը հիմնականում նութագրվում է դրանց առանձին խմ երի կլանումով, որոնցից յուրաքանչյուրին համապատասխանում է կլանման որոշակի մարզ: Քանի որ մոլեկուլի մնացած մասը կլանման հաճախականության վրա քիչ է ազդում, ապա միննույն ֆունկցիոնալ խմ եր ունեցող տար եր կառուցվածքի նյութերը նութագրվում են կլանման միատեսակ մարզերով, որոնք կոչվում են նութագրիչ կամ խմ ակային: Այդ նութագրիչ լարվածակետերով կարելի է նախապես որոշել ֆունկցիոնալ խմ երի տեսակը: ԻԿ-լուսակի 3600-2300 սմ-1 հաճախականության մարզը համապատասխանում է Օ-Ւ, N-Ւ, Ք-Ւ, Շ-Ւ խմ երի վալենտական տատանումներին: 2300-1900սմ-1 հաճախականության մարզում դիտարկվում են եռակի կապերի (Շ≡Շ, Շ≡N) ն կումուլացված կրկնակի կապերի վալենտական տատանումները: 1700-1400սմ-1 մարզում աշխվում են ՇՀՇ, ՇՀՕ, ՇՀN, NՀՕ կրկնակի կապերի վալենտական տատանումները, ինչպես նան N-Ւ կապի դեֆորմացիոն տատանումների կլանման լարվածակետերը: Նշված երեք մարզերը ԻԿ-լուսակի կլանման լարվածակետերի համեմատման միջոցով ամենից շատ են կիրառվում ֆունկցիոնալ խմ ի նախնական որոշման համար: Յուրաքանչյուր ատոմական խում նութագրվում է որոշակի երկարության ալիքի կլանումով: Ելնելով դրանից, ըստ ԻԿ-լուսակի, կարելի է դատել ինչպես ածխածնային կմախքի, այնպես էլ մոլեկուլում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ ի առկայության մասին:

Կլանման նույթի վրա ազդում են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են նմուշի ագրեգատային վիճակը, ջրածնական կապերի առկայությունը, ազմա յուրեղական (պոլիմորֆ) կառուցվածքը, լուծիչի նեռացվածությունը ն այլն: ԻԿ-լուսակների միջոցով քիմիական կառուցվածքի ացահայտման ժամանակ օգտվում են համահարա երակցական (կորելյացիոն) քարտեզներից: ԻԿ-լուսակների նութագրիչ հաճախականությամ կարելի է որոշակի եզրակացության գալ հետազոտվող միացությունում համապատասխան խմ երի ացակայության մասին: ԻԻԿ-լուսապատկերման արդյունքները անհրաժեշտ է հաստատել ֆիզիկա-քիմիական կամ քիմիական եղանակներով: Կոմ ինացիոն ցրվածության լուսակները (ԿՑԼ- հԽՀ) էությամ տար երվելով ԻԿ-լուսակներից, կարող են տալ լրացուցիչ տեղեկություններ: ՇՀՇ ն Շ≡Շ կապերը ԻԿ-լուսակներում օժտված են շատ թույլ, իսկ ԿՑ-լուսակներում՝ ինտենսիվ կլանումով: ԿՑ-լուսապատկերման ժամանակ որպես լուծիչ կարելի է օգտագործել սպիրտ ու ջուր, քանի որ ՕՒ խմ ի տատանումները նեղ ն թույլ գծեր են: ԿՑ- ն ԻԿ-լուսակները փոխադարձա ար լրացնում են միմյանց: Միկրոալիքային լուսապատկերումը կիրառվում է դիպոլի էլեկտրական մոմենտի, ատոմների միջուկների հեռավորության, մոլեկուլում կապերի միջն ընկած անկյունների որոշման համար: Միկրոալիքային լուսակի մարզը ընկած է ԻԿ- մարզի ն ռադիոհաճախականության արանքում: Միկրոալիքային ճառագայթումը (10-1 - 10 սմ) տեղի է ունենում գազային ֆազում մոլեկուլի պտուտական էներգիայի կամ յուրեղավանդակային ատոմների տատանումների փոփոխման պատճառով: Միկրոալիքային լուսակները, ի տար երություն մյուս լուսակների, խմ ակային հաճախականություններ չեն պարունակում, քանի որ պայմանավորված են ոչ թե մոլեկուլի կառուցվածքային յուրահատկություններով, այլ իներցիայի մոմենտներով: Եղանակը հնարավորություն է տալիս ստանալ յուրահատուկ լուսակներ ն միմյանցից զանազանել քիմիապես նման կառուցվածքով նյութերը: Մագնիսական դաշտի օգտագործումը: Ռադիոալիքների (100 սմ-ից արձր) կլանումը առաջացնում է միջուկների ու էլեկտրոնների սպիների էներգետիկ վիճակների փոփոխություն, կախված դրանց էներգետիկ ն մագնիսական հատկություններից: Այս երնույթների վրա են հիմնված միջուկամագնիսական ռեզոնանսի (ՄՄՌ), պրոտոնա-մագնիսական ռեզոնանսի (ՊՄՌ), էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի (էՊՌ), միջուկա-կվադրուպոլային ռեղոնանսի (ՄԿՌ) եղանակները, մասս-լուսապատկերումը:

Մասս-լուսապատկերումը ամենահեռանկարային եղանակներից է, որը հնարավորություն է տալիս որոշել իոնի, իոնացված մոլեկուլների կամ մոլեկուլների եկորների զանգվածը ըստ մագնիսական ու էլեկտրական դաշտերում դրանց շեղման կամ ըստ կինետիկ էներգիայի: Օրգանական մոլեկուլի իոնացումը տեղի է ունենում մոլեկուլի ու էլեկտրոնների ախման հետնանքով: Իոնացումը հաճախ իրագործում են էլեկտրոնային փնջի միջոցով: Մոլեկուլը կորցնում է կամ ձեռք է երում էլեկտրոն ն վերածվում է համապատասխանորեն դրական կամ ացասական իոն-ռադիկալի: Դրական իոն-ռադիկալը կոչվում է մոլեկուլային իոն: էլեկտրոնային փնջի ավարար էներգիայի դեպքում տեղի է ունենում մոլեկուլային իոնի հետագա փլուզում դրական իոնների ն եկոր-ռադիկալների: Այսինքն մոլեկուլի իոնացումից առաջանում են մեծ թվով եկոր-ռադիկալներ: Լուսակում մոլեկուլային իոնի լարվածության արձրակետը հայտնվում է, եր էլեկտրոնների էներգիան համապատասխանում է հետազոտվող մոլեկուլի իոնացման պոտենցիալին (8 - 15 v): Իսկ 70 v էներգիայով օժտված էլեկտրոնների դեպքում մոլեկուլային իոնը մասամ մասնատվում է եկորների: Մասս-լուսակներում լարվածության արձրակետերի ինտենսիվությունը համեմատական է տվյալ տեսակի իոնների քանակին: Առանձին եկորների գծերից աղկացած մասս-լուսակները հարա երակցում են իոնների վերածվող հայտնի մոլեկուլների լուսակների հետ: Մասս-լուսապատկերաչափությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու հետազոտվող միացության մոլեկուլի զանգվածը, դրա ամ ողջական ֆորմուլը ն քիմիական կառույցը: Իոնի զանգվածի հարա երությունը տվյալ տեսակի իոնի տարրական լիցքի մեծությանը կոչվում է զանգվածային թիվ, որը համապատասխանում է եկորի զանգվածին, քանի որ լիցքը սովորա ար հավասար է±1: Ելնելով զանգվածային թվից, մոլեկուլային իոնի ն եկոր-իոնների լարվածակետերի ուժգնությունից, տեղեկություններ են ստացվում հետազոտվող միացության աղադրության մասին: Միացության կառույցը ացահայտվում է եկորիոնների լարվածակետերի ուսումնասիրմամ : Մոլեկուլային իոնում կապերի խզման հավանականությունը ն հետնա ար լարվածակետերի ուժգնությունը կախված է կապի էներգիայից: Շ-Շ կապերը ավելի հեշտ են խզվում, քան ՇՀՇ կամ Շ-Ւ կապերը: Որոշ դեպքում եկորացումը հանգեցնում է Ւ2Օ, ՇՕ, ՇՕ2, NՒ3, Ւ2Տ, Բ-ՕՒ ն այլ չեզոք մոլեկուլների, որոնք լինելով շատ թեթն դուրս են գալիս լուսակի սկզ նական մասում (փոքր մոլեկուլային զանգվածների մասում):

Մոլեկուլային իոնի մասնատման սկզ նական շրջանում առաջացած մեծ զանգվածային թիվ ունեցող եկորները կարնոր տեղեկություն են տալիս նյութի քիմիական կառուցվածքի մասին: Վերջում երնում է մոլեկուլային լարվածակետը, որով ճշտորեն որոշվում է մոլեկուլի զանգվածը: Մասս-լուսապատկերման կարնոր առավելությունը լայն տեղեկատվությունն ու արձր զգայունությունն է: Մասս-լուսակների ստացման համար ավական են նյութի չնչին քանակներ (նույնիսկ նանոգրամներ), որը թույլ է տալիս եղանակը կիրառել կենսա անական միջավայրում գտնվող նյութերի որոշման համար, ինչպես նան մասս-լուսապատկերումը զուգակցել քրոմատագրության տար եր տեսակների հետ: Ռենտգենյան ճառագայթների կլանման ու դիֆրակցիայի վրա են հիմնված ռենտգենյան ա սոր ցիոն լուսապատկերումը ն ռենտգենյան դիֆրակցիոն վերլուծությունը: 3.3.4.

Նյութի քիմիական կառույցի հաստատումը

Մի քանի եղանակների տվյալների ամ ողջական կիրառումով եզրահանգումներ են արվում նյութի քիմիական կառույցի վերա երյալ: Այսպիսի մոտեցումը ապահովում է հետազոտման արդյունքների արձր ճշտությունը: Մոլեկուլի ֆորմուլը ացահայտելու համար կիրառում են տարրային ու իզոտոպային հետազոտություն, իսկ մոլեկուլի զանգվածի որոշման տար եր ֆիզիկական (է ուլասկոպիա, կրիասկոպիա, գազաչափություն, իզոթերմ թորում) կամ ֆիզիկաքիմիական (մասս-լուսապատկերաչափություն, ռենտգենյան ճառագայթման դիֆրակցիա) եղանակներ: Քիմիական եղանակները թույլ են տալիս ճանաչել ն քանակապես որոշել շարժուն ջրածինը, կրկնակի կապերի ու մի շարք ֆունկցիոնալ խմ երի առկայությունը: Հետագայում այս արդյունքները հաստատվում են ԻԿ-լուսապատկերմամ , որը թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ եզրահանգումներ անել այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ երի առկայության կամ ացակայության մասին: ՈՒՄ-լուսապատկերումով ացահայտվում է քրոմոֆորի տեսակը (եթե մոլեկուլում չկան չհագեցած կապեր), հաստատվում է ցիս-, տրանս- ն այլ տեսակի իզոմերների առկայությունը: ՈՒՄ-լուսակում կլանման նույթը ն ուժգնությունը օգնում են գաղափար կազմել հետազոտվող միացության դասի մասին: ՄՄՌ-, էՊՌ-, ՄԿՌ-, մասս- լուսակների ն ռենտգենյան դիֆրակցիոն հետազոտման արդյունքների հիման վրա կարելի է եզրակացնել մոլեկուլում ատոմների ն ֆունկցիոնալ խմ երի փոխադարձ կապերի առկայության մասին:

Նյութի քիմիական կառույցը համարվում է վերջնականորեն ապացուցված, եր ոլոր եղանակներով հանգում են միննույն արդյունքներին: Սահմանված կառուցվածքի վերջնական հաստատումը կատարվում է հետազոտվող միացության հանդիպական քիմիական համադրությամ ն նույն եղանակների օգնությամ ստացված նյութի համեմատական գնահատումով:

ԳԼՈՒԽ 4.

4.1.

ԴԵՂԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ÐÐ ԱՆ առընթեր Դեղերի ն ժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնը (ԴԲՏՓԿ)

ՀՀ ԱՆ առընթեր ԴԲՏՓԿ-ը ստեղծվել է 1992 թ. ՀՀ ԱՆ կողմից ակադ. է. Ս. Գա րիելյանի ղեկավարությամ : Այն պետական կառույց է, ն պատասխանատու է ՀՀ տարածքում հայրենական ու արտասահմանյան դեղագործական, օծանելիքադեղարարական ն ժշկատեխնիկական արտադրանքների (դեղարտադրանք) թույլտվության, գրանցման, կիրառման, դրանց որակի նկատմամ վերահսկողության ն դեղորայքային քաղաքականության մշակման համար: ԴԲՏՓԿ-ը իրականացնում է դեղարտադրանքի կողմնակի ռեակցիաների հաշվառումը, վերլուծությունը, արտադրող, աշխող ու իրացնող կազմակերպությունների տեսչական ստուգումը, նշված արտադրանքների արտադրության կազմակերպումը, դրանց պահման պայմանների ու որակի նկատմամ չափորոշիչ (նորմատիվային) պահանջների իրականացման վերահսկումը, իրավա անական հիմունքների մշակումը, որոնք կանոնակարգում են դեղարտադրանքի թույլտվության, արտադրության, պահման, իրացման, ներմուծման ու արտահանման ընթացքում որակի երաշխավորումը, դրանց մասին տեղեկատվության կուտակումը ն վերլուծությունը: ՀՀ ԱՆ ԴԲՏՓԿ-ը իրականացնում է նոր դեղերի մինչկլինիկական փորձարկումները, որոշում կլինիկական փորձարկումների իրագործման նպատակահարմարությունը, դրանց կազմակերպումն ու համապատասխան հրահանգների կազմումը, ժամկետները, արդյունքների գնահատումը, հայրենական ու թույլատրված արտասահմանյան արտադրանքների որակը որոշող չափորոշող վերլուծական փաստաթղթերի (ՉՎՓ) ն արտադրանքի անվանման հաստատումը: ԴԲՏՓԿ-ը ուժամիջոցների կլինիկական փորձարկումների մասին որոշումը կայացնում է այն դեպքում, եր առկա են՝

1. ուժամիջոցների անվտանգության ն արդյունավետության նախակլինիկական ուսումնասիրությունների արդյունքները ն դեղերի կլինիկական գնահատման կանոնները՝ հաստատված ԱՆ ԴԲՏՓԿ-ի կողմից: 2. Համոզիչ տվյալներ այն մասին, որ դեղի օգտագործման դեպքում հնարավոր կողմնակի ազդեցությունը արդյունավետությունից ավելի փոքր է: Կլինիկական փորձարկումներն անց են կացվում ՀՀ ԱՆ էթիկայի հանձնախմ ի նախնական համաձայնությամ : էթիկայի հանձնախում ը տալիս է փորձարկումների ծրագրի արոյաէթիկական գնահատականը, ռիսկի ն արդյունավետության հարա երակցությունը: էթիկայի հանձնախմ ում ընդգրկվում են ժիշկներ, դեղագետներ, դեղաաններ, հասարակական գործիչներ, իրավա աններ: Կլինիկական փորձարկումները կատարվում են այդ նպատակով ընտրված մասնագիտացված ուժկանխարգելիչ հիմնարկների ազայի վրա ն կարող են ընդհատվել ԴԲՏՓԿ-ի կողմից, եթե խախտվում են փորձարկումների պայմանները, էթիկական սկզ ունքները: Նախապես չափահասների վրա փորձարկելուց հետո անչափահասների վրա փորձարկումը պետք է կատարվի ծնողների կամ խնամակալների գրավոր համաձայնությամ : Փորձարկումների ընթացքում անսովոր ռեակցիաների, ուժվողի առողջությանը կամ կյանքին սպառնացող վտանգ առաջանալու դեպքում կլինիկական փորձարկումների ղեկավարը պարտավոր է ընդհատել փորձարկումները ն այդ մասին տեղեկացնել ԴԲՏՓԿ-ին: ԴԲՏՓԿ-ը մշակում ն կատարելագործում է դեղերի մասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքները ն ներկայացնում ՀՀ ԳԽ քննարկման: Դեղերը ՀՀ-ում գրանցելու համար արտադրող ձեռնարկությունը կամ ֆիրման դեղի վերա երյալ ոլոր փաստաթղթերը ներկայացնում է ԴԲՏՓԿ-ի գրանցման աժին, որտեղ դեղերի նմուշները ենթարկվում են մանրակրկիտ վերլուծման, համաձայն ներկայացված ՉՎՓ-ի: Դրական արդյունքի դեպքում փաստաթղթերը հաջորդա ար քննարկվում են ԴԲՏՓԿ-ի Դեղա անական ու Ֆարմակոպեական խորհուրդներում: Դեղա անական խորհուրդը (ԴԽ) քննարկում է նոր դեղերը կիրառելու ն հնացած ու ցածրարդյունավետ դեղերը ժշկական պրակտիկայից հանելու նպատակահարմարությունը: Առանց այս խորհրդի գիտության ոչ մի դեղ չի կարող արտադրվել կամ կիրառվել ՀՀ-ում: Ֆարմակոպեական խորհուրդը (ՖԽ) լուծում է դեղերի ստանդարտավորման հարցերը, կազմում ապագա ՀՀ Պետական ֆարմակոպեան ն դրա հավելումները, հաստատում է դեղերի ՉՎՓ-երը: ՖԽ-ը իրագործում է դեղերի պատրաստման

ու դրանց որակի հսկման եղանակների ստանդարտավորումը, սահմանում դրանց պիտանելիության ժամկետները, պահման պայմանները, փաթեթավորման ձները, պատրաստում է ՀՀ Պետական դեղամատյանը (r6j6Տtr-լեհ.): Այդ գործում ՖԽ-ը կարող է ընդգրկել մասնագետներ ու գիտնականներ զանազան նագավառներից: Դեղա անական ն Ֆարմակոպեական խորհուրդների կողմից երաշխավորված փաստաթղթերը հաստատվում են ԴԲՏՓԿ-ի Գլխավոր տնօրենի կողմից, որից հետո տվյալ դեղաձնի տվյալ դեղաքանակը ստանում է արտոնագիր ՀՀ ներմուծվելու, իրացվելու համար ն գրանցվում է ՀՀ Պետական դեղամատյանում: Արտոնագրի տերը պարտավոր է դեղի անվնասության ու արդյունավետության, դեղա անական հատկությունների վերա երյալ հայտնա երած նոր տվյալները անհապաղ հայտնել ԴԲՏՓԿ-ը: Նախկինում կիրառման թույլտվություն ունեցող դեղը ենթակա է նոր գրանցման, եթե փոխվել է դրա անվանումը, աղադրությունը կամ դրանում հայտնաերված են նոր հատկություններ, օգտագործման նոր ցուցումներ, այլ փոփոխություններ: ՀՀ-ում դեղերի գրանցումը ուժի մեջ է 5 տարի, արտասահմանյան դեղերինը՝ 10 տարի: Նշված ժամկետները լրանալուց հետո դեղագործական արտադրանքը ենթակա է վերագրանցման (մանրամասները տես «ՀՀ դեղերի մասին օրենքում»): ԴԲՏՓԿ-ի իրավասության տակ է գտնվում հզոր վերլուծական լա որատորիա, որտեղ դեղերի ու սննդի որակի հսկման հետ միաժամանակ իրականացվելու են գիտական աշխատանքներ: Լա որատորիայի լայն հնարավորություններն ու ընդգրկված երիտասարդ ու գիտակ մասնագետները թույլ են տալիս ենթադրելու, որ ապագայում այդ լա որատորիան կդառնա գիտական մտքի կենտրոններից մեկը Հայաստանում: 1995 թ. հոկտեմ երին ԱՀԿ-ի ներկայացուցիչների հետ համատեղ խորհրդակցությունում ընդունվեց ՀՀ Ազգային դեղային քաղաքականության մասին փաստաթուղթը: 4.1.1. Չափորոշող-վերլուծական փաստաթղթերի (ՉՎՓ) մշակման կարգը ն ովանդակությունը ՉՏՓ-ում ներկայացվում են պահանջներ դեղորայքի (դեղանյութ, դեղաձն) որակի վերա երյալ: Նկատի ունենալով դեղերի որակի նկատմամ պահանջների աճը, ՉՏՓ-ը պար երա ար վերանայվում են, իտության ու տեխնիկայի նվա-

ճումների հիման վրա դեղերի փորձարկման եղանակները կատարելա ործելու նպատակով: Համաձայն 42-1-71-ի, որը դեռնս ործում է ՀՀ-ում, անհատական քիմիական միացություն ներկայացնող դեղանյութերի ՖՀ-ը (կամ ÄՖՀ) պետք է ունենան հետնյալ կառուցվածքը՝ 1.ՖՀ-ի վերնա րում տրվում է պատրաստուկի հայերեն, լատիներեն, ինտերնացիոնալ ն քիմիական անվանումները (դեղա ույսերի դեպքում պահպանվում է նան ռուսական անվանումը), հոմանիշերը: 2.Պատրաստուկի կառուցվածքային ֆորմուլը, էմպիրիկ ֆորմուլը ն մոլեկուլի զան վածը: 3.«Նկարա րություն». պատրաստուկի արտաքին տեսքը՝ փոշի, ամորֆ կամ յուրեղական, հեղուկ, ույնը, հոտը, ինչպես նան հնարավոր փոփոխությունները օդի ն լույսի ազդեցությունից: Այս աժնում նշվում է նան պատրաստուկի համը, եթե այն նորոշ է՝ քաղցր, դառը, աղային, տտիպ, սուր, այրող, մետաղական, սառեցնող (Ա խմ ի պատրաստուկների համար այն չի պահանջվում): 4.«Լուծելիությունը». պատր-ի լուծելիությունը ջրում, սպիրտում, եթերում, քլորոֆորմում (տես աղյ. 5.1): 5.«Իսկությունը». նկարա րվում են տվյալ պատր-ի համար ամենա նորոշ ռեակցիաները, նշելով, թե որ ֆունկցիոնալ խմ ին կամ միացությանն են դրանք վերա երում: 6.Հալման (եռման, պնդացման) ջերմաստիճանները, խտությունը, տեսակարար պտտումը, կլանման տեսակարար ցուցիչը, եկման ցուցիչը ն այլ ֆիզիկական հաստատուններ: 7.Հաջորդ աժիններում արտացոլվում է պատրաստուկի որակը: » Որոշակի խտության լուծույթների թափանցիկությունն ու ույնը համեմատվում են պղտոր ու ունավոր էտալոնների հետ (նշվում է էտալոնը, ՊՖ 72, 1, 194, 198): » Âթվայնության ու հիմնայնության սահմանը որոշվում է ինդիկատորների օ նությամ 0,01 - 0,1 ն-ոց թթուների կամ հիմքերի լուծույթներով: pH-ը ստու վում է պոտենցաչափական կամ ունաչափական եղանակներով: » Úուրատեսակ խառնուրդների հայտնա երումը: Մանրամասն նշվում են այն միացությունների հայտնա երման կամ թույլատրելի սահմանների որոշման եղանակները, որոնք կարող են արտադրության կամ պահման ընթացքում աղտոտել պատր-ը:

» úր անական խառնուրդները հայտնա երելու համար պատր-ից ու խիտ ծծմ ական թթվից ստացված լուծույթի ույնը համեմատում են նշված ունավոր էտալոնի հետ: » Նշվում են քլորիդների, սուլֆատների ն այլ անիոնների որոշման ձները ն դրանց թույլատրելի սահմանները: 8.¼ան վածի կորուստը չորացնելիս. ստու վում է ջրի պարունակությունը ըստ Ֆիշերի կամ թորումով (ՊՖ, 72, 1, 176, 177): 9.«ոուլֆատային մոխիրը ն ծանր մետաղները»: 10.«¼առիկի հայտնա երումը ն թույլատրելի սահմանները»: 11.«Պիրո ենության որոշումը: Հիստամինային ազդեցությամ նյութերի առկայության ստու ումը: 12.Մանրէազերծվածությունը ոլոր դեղաձների ( ացի ներարկվող) համար: 13.Վարակազերծվածությունը(стерильность)ներարկվող դեղաձների համար: 14.Քանակական վերլուծությունը կատարվում է առաջարկված եղանակով: 15.«Փաթեթավորումը»: Փաթեթավորման ձնը, (ապակի, թուղթ, մետաղ, պլաստմասսա):

փաթեթանյութը,

դեղամանը

16.«Պիտակավորումը»: Կիրառման ժամանակ անվտան ությունը (կրակա- ն պայթյունավտան ավորությունը) ապահովող պահանջները, տեղափոխման, պահման ժամանակ անհրաժեշտ պայմանները: 17.«Պահումը»: Նշվում են պահելու այնպիսի պայմաններ, որ կանխվի պատր-ի որակի փոփոխությունները: Հատուկ պահանջներ են առաջադրվում թունավոր (Ա ն Բ ցուցակին պատկանող դեղեր), կրակավտան , պայթյունավտան կամ սահմանափակ պիտանելիության ժամկետ ունեցող պատր-ի նկատմամ : 18.«Պիտանիության ժամկետը»: Այն ժամանակը, որի ընթացքում պատր-ը լիովին ավարարում է ֆարմակոպեայի պահանջներին, եթե պատր-ի պահելու ն տեղափոխելու պայմանները չեն խախտվում: 19.Պատր-ի հիմնական դեղա անական ազդեցությունը կամ դեղա անական դասը: Նույնանման պահանջներ են առաջադրվում նան դեղա անական հումքի ն այլ դեղամիջոցների նկատմամ : Այն դեղերը, որոնք ունեն ՉՏՓ ն կիրառման ժամանակ աչքի են ընկնում արձր թերապնտիկ ազդեցությամ ու որակական ցուցանիշերով, ընդ րկվում են ՊՖ-ի հերթական հրատարակությունում: ոա է պահանջների մաքսիմալ քանակը:

4.2.

Վերլուծական հետազոտությունների դերը նոր դեղերի ստեղծման ընթացքում

Նոր դեղերի ստեղծման ոլոր փուլերում կարնոր դեր է խաղում վերլուծությունը: Հնարավոր դեղի ստացման փուլում անհրաժեշտ է կատարել նոր միացության տարրային, քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական վերլուծություն՝ ֆունկցիոնալ խմ երի հայտնա երման համար: Վերլուծական հետազոտությունների արդյունքներով ացահայտվում է նյութի կառույցը: Լա որատոր պայմաններում նոր դեղանյութերի համադրության տեխնոլոգիական պայմանակարգի (ռեժիմ) մշակման փուլում վերլուծողի խնդիրը նախնական հումքի ն համադրության միջանկյալ արգասիքների վերլուծման եղանակների մշակումն է, եթե չկան տեխնիկական պայմաններ կամ այլ չափորոշիչ-տեխնիկական փաստաթղթեր (ՉՏՓ): Այս հետազոտությունները հիմք են ծառայում դեղանյութերի ինչպես փորձնական, այնպես էլ սերիական արտադրության տեխնոլոգիական ընթացքի ն արտադրության կանոնակարգի (ռեգլամենտ) մշակման համար: Վերլուծական հետազոտության հաջորդ շատ կարնոր փուլը դեղանյութերի համար ՉՏՓ-ի մշակումն է: Այստեղ նս սերտ միահյուսված են համադրությունը ն վերլուծությունը: Դեղանյութի ճանաչման, արձրորակության, քանակական որոշման գնահատության չափանիշերի սահմանումը իրականացվում է ֆիզիկական, քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակների օգտագործման հիման վրա: Այս աշխատանքների կատարման ժամանակ անհրաժեշտ է, որ որակի գնահատումը իրականացվի ըստ դեղանյութի մոլեկուլի դեղա անական ակտիվ մասի: Շատ կարնոր է նան ՉՏՓ-ում նախատեսել խառնուրդների թույլատրելի սահմանները, որոնք կարող են ազդել դեղանյութի դեղա անական ակտիվության վրա: Վերլուծական եղանակների կիրառման հիման վրա սահմանվում է աղադրամասերի ամենաարդյունավետ աղադրությունը, դեղաձնի կայունությունը, դրա պահման ժամկետները: Դեղաձնի կենսադեղագործական գնահատականը տրվում է զանազան քիմիական, ֆիզիկաքիմիական վերլուծական եղանակների հիման վրա: Ֆարմակակինետիկական հետազոտությունները կարելի է իրականացնել միայն կենսա անական հեղուկներում (արյուն, մեզ) պատրաստուկի վերլուծման եղանակների մշակումից հետո: Ահա թե ինչու նոր դեղերի հետազոտման ժամանակ գնալով ավելի լայն զարգացում է ստանում կենսադեղագործական վերլուծությունը:

Առաջնորդվելով ՉՏՓ-ով, դեղագործը իրականացնում է հետնողական վերահսկողություն դեղերի որակի նկատմամ ինչպես արտադրության ընթացքում, այնպես էլ դեղերը դեղատնային պահեստներ ն դեղատներ ընդունելիս: 4.3.

Բուժամիջոցների ստանդարտացումը

Երկրում արտադրվող ոլոր ապրանքները պետք է ավարարեն հատուկ փաստաթղթերում շարադրված համապատասխան պահանջների: Ըստ արտադրանքի ձնի, այդ փաստաթղթերը կոչվում են ստանդարտային կամ տեխնիկական պայմաններ: Դեղամիջոցների որակի ճշմարտացի գնահատականը հնարավոր է տալ միայն այն դեպքում, եր այդ նպատակի համար օգտվել են վերլուծման ավականին զգայուն ն ճշգրիտ եղանակներից: Անհրաժեշտ է նան, որ այդ եղանակների կիրառումը տար եր լա որատորիաներում հանգեցնի նույնանման արդյունքների: Այլ կերպ ասած, անհրաժեշտ է դեղերի որակի գնահատման եղանակների ստանդարտացում: Դեղերի որակի վերահսկման ժամանակ միննույն պայմանների ճշգրիտ պահպանումը հնարավոր է վերլուծման ժամանակ կիրառվող ռեակտիվների լուծույթների, արձրաստիճան մաքրությամ լուծիչների պատրաստման եղանակների ստանդարտացումով, ջերմաստիճանային կանոնակարգի (ռեժիմ), միջավայրի քՒ-ի ն այլ պայմանների պահպանումով: Այդ պատճառով ՊՖում երված է ռեակտիվների լուծույթների, ինդիկատորների պատրաստման եղանակների նկարագրությունը, իսկ համապատասխան ՖՀ, ԺՖՀ-ներում մանրամասն շարադրված են վերլուծման պայմանները: Շատ կարնոր է դեղագործական վերլուծությունում կիրառվող սարքավորումների ստանդարտացումը, ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական հաստատունների չափումների ն հաշվարկների, կալի րային կորագծեր կառուցելու ժամանակ նույնանման պայմանների խստագույն պահպանումը: Բժշկական պրակտիկայում արձր դեղա անական ակտիվությամ օժտված նոր միացությունների լայն ներդրման պայմաններում էական նշանակություն է ստանում դեղերի ստանդարտացումը ն դրանց որակի վերահսկումը: Դեղերի որակի գնահատման տեսակետից դեղագործական վերլուծության մեջ աստիճանա ար ընդարձակվում է գործիքային ֆիզիկաքիմիական ժամանակակից եղանակների օգտագործումը, որը փաստորեն փորձարկվող նմուշի ն հատուկ նյութի՝ էտալոնի համեմատական նութագիրն է:

էտալոնների քիմիական աղադրությունը ն ֆիզիկական հատկությունները պետք է աչքի ընկնեն արձր կայունությամ , որոշվեն անհրաժեշտ ճշտությամ : Այդ նյութերը կոչվում են ստանդարտային նմուշներ կամ ստանդարտներ: Դեղագործական պրակտիկայում ստանդարտային նմուշների ներմուծումը թույլ է տալիս՝ 1. կիրառել նորագույն ֆիզիկաքիմիական ն այլ եղանակներ, 2. ապահովել չափումների միասնությունը ն վերարտադրությունը, 3. պարզեցնել ն արագացնել չափումները, 4.

արձրացնել վերլուծման եղանակների ճշտությունն ու հուսալիությունը,

5. մշակել որակի վերահսկման ավտոմատ եղանակներ: ԽՍՀՄ ՊՖ X-ում ստանդարտային նմուշները կիրառվում են լուսագունաչափական, ՈՒՄ- սպեկտրալուսաչափական, ԻԿ- սպեկտրաչափական, լուսածորաչափական, նեռաչափական, քրոմատագրական վերլուծական եղանակների դեպքում: Ստանդարտային նմուշներ կարող են ծառայել հատուկ պատրաստված գերմաքուր միացությունները կամ ֆարմակոպեական մաքրությամ նյութերը: Փորձարկվող նյութի քանակական հաշվարկի ժամանակ եթե չկան այլ ցուցումներ (կիսասինթետիկ պենիցիլիններում, ստերոիդների որոշ ֆոսֆորային էսթերներում հիմնական նյութի պարունակությունը տատանվում է 70-919-ի սահմաններում), ապա ստանդարտային նմուշը ընդունվում է 1009: Ստանդարտային նմուշների համար գիտատեխնիկական փաստաթղթերը (ԳՏՓ) մշակվում ն ներկայացվում են Դեղային տեսչության ֆարմակոպեական խորհուրդ: Ստանդարտների ստացումը, գնահատումը, պահումը ն աշխումը պահանջում են ավականին նյութական միջոցներ: Այդ պատճառով ստանդարտային նմուշի անհրաժեշտությունը պետք է հիմնավորվի: Եր պարզվեց, որ ենզիլպենիցիլինի կալիումական աղի էտալոնային պաշարները սպառվել են, Միջազգային առողջապահական կազմակերպության (ՄԱԿ) փորձագետների հանձնաժողովը հաշվի առնելով, որ այդ պատրաստուկը ավարար չափով կարող է նութագրվել վերլուծման քիմիական ու ֆիզիկական եղանակներով, որոշեց վերացնել ենզիլպենիցիլինի կալիումական աղի միջազգային էտալոնային պատրաստուկը: Նույն փորձագետների կարծիքով (25-րդ զեկուցումը) մի շարք դեպքերում ստանդարտային նմուշների կիրառումը անհրաժեշտ է: Դա առաջին հերթին վերա երում է դեղանյութերի ճանաչման նպատակով օգտագործվող նր աշերտ քրոմատագրությանը, քանի որ նյութի տեղաշարժը ադսոր ենտի վրայով զգալիորեն կախված է փորձի պայմաններից: Որոշ պայմաններ (ջերմաստիճան, շար-

ժական ֆազի աղադրություն) հեշտ վերահսկվող են, սակայն ադսոր ենտի շերտի ճշգրիտ հաստությունը, սոր ենտում խոնավության պարունակությունը, խցիկի հագեցվածությունը անհրաժեշտ ճշտությամ վերարտադրել հնարավոր չէ: ՄԱԿ-ի նույն փորձագետների կարծիքով կարելի է ացառել ստանդարտային նմուշների օգտագործումը ԻԿ- լուսապատկերումով նյութերի նույնությունը հաստատելիս: Ստանդարտային նմուշները չափա անական միջոցներ են՝ չափանիշ նյութի տեսքով, որոնք նութագրում են փորձարկվող նյութի հատկությունները կամ աղադրությունը: Այդ պատճառով էլ ստանդարտային նմուշների որակի ն մաքրության վերա երյալ պահանջները խիստ են: Բոլոր տիպի ստանդարտային նմուշների նկատմամ ընդհանուր պահանջը կայունությունն է, այսինքն պիտանելիության ժամկետում դրա հատկությունների փոփոխությունը չպետք է գերազանցի թույլատրելի սահմանը: Ցանկացած էտալոն, որի միջոցով կատարվում են չափումներ, պետք է ավելի ճշգրիտ լինի, քան դրա միջոցով չափվող օ յեկտը: Ներկայումս ստանդարտային նմուշները կիրառվում են նյութի նույնությունը հաստատելու ն մաքրության աստիճանը որոշելու նպատակով: Եթե անհրաժեշտ է հին ստանդարտը փոխարինել նորով, ապա ավական է համեմատել դրանց ԻԿ- լուսակները: Եթե ստանդարտը նոր է ն գոյություն չունեն համեմատելի նմուշներ, ապա ստանդարտի նույնացման համար անհրաժեշտ է օգտագործել որոշ վերլուծման եղանակներ, այդ թվում տարրայինը, ֆունկցիոնալը, ինչպես նան ԻԿ- լուսապատկերումը, ՈՒՄ- ն մասս-սպեկտրաչափությունը ն այլն: Դեղամիջոցների մաքրության աստիճանը քանակապես կարելի է նութագրել յուրաքանչյուր աղադրամասի ճշգրիտ խտությունը որոշելով (հաշվի առնելով արձրագույն թույլատրելի պարունակությունը) կամ խառնուրդների գումարի հայտնա երմամ : Վերջին դեպքում որոշում են ֆիզիկական հատկությունների շեղման աստիճանը, համեմատելով «իդեալական» մաքուր նյութի համապատասխան հատկությունների հետ, եթե շեղման աստիճանի կախվածությունը աղադրությունից հայտնի է: Եթե աղադրության ստանդարտային նմուշները նախատեսված են վերլուծման մի եղանակի համար, դա չպետք է ացառի դրանց կիրառմանը այլ եղանակների համար: Ստանդարտային նմուշի մաքրությունը գնահատելու համար լայնորեն օգտագործվում է ՈՒՄ- սպեկտրալուսաչափությունը, քանի որ այս եղանակը կիրառելի է միացության մեջ քրոմոֆորների առկայության դեպքում ն հնարավորություն է տալիս հայտնա երել խառնուրդները, որոնք զգալի չափով ազդում են կլանման ինտենսիվության վրա:

ԻԿ-լուսապատկերումով որոշվում է իզոմերների հարա երությունը: Ստանդարտային նմուշներում խառնուրդների հայտնա երման ու աժանման համար մեծ նշանակություն ունի քրոմատագրությունը՝ նր աշերտը, գազհեղուկայինը, հեղուկայինը: էտալոնի մաքրությունը որոշելիս օգտակար է նան կշռային վերլուծությունը, էլեկտրաֆորեզը, ատոմային ադսոր ցիոն լուսապատկերումը, այրման եղանակները ն այլն: Ստանդարտային նմուշները պետք է պահպանվեն խոնավության, լույսի ն թթվածնի ազդեցությունից: Ստանդարտային նմուշներին ուղեկցող փաստաթղթերում կամ պիտակի վրա ցանկալի է լինեն հետնյալ տեղեկությունները՝ նյութի անունը, արտադրող կազմակերպության հասցեն ու անվանումը, նյութի մոտավոր քանակը, սերիական համարը, պահման պայմանները, պիտանելիության ժամկետը, ցուցումներ կիրառման համար, աղադրությունը: ՄԱԿ-ը որոշում է ընդունել օձերի թույների ու հակաթույն շիճուկների կիրառման ու ստանդարտացման վերա երյալ: Ամենավտանգավոր օձերից յոթի թույնը ն հակաշիճուկները ստանդարտացված են: Ստանդարտացումը դիտվում է որպես ոչ միայն տնտեսական, այլն քաղաքական կարնորագույն խնդիր հասարակական արտադրության կատարելագործման նագավառում: ՉՏՓ-ը դառնում է ամեն տեսակի արտադրանքի որակի նկատմամ հասարակական անհրաժեշտ պահանջների չափ: Այն հատուկ նշանակություն ունի դեղամիջոցների արտադրության մեջ: ԽՍՀՄ-ում մշակված ն 1968 թ-ից գործում է ստանդարտացման Պետական համակարգը, որի համաձայն ոլոր ստանդարտները աժանվում են ԽՍՀՄ պետականի (թԿհՁ), ճյուղայինի (ԿհՁ), հանրապետականի (ՀհՁ) ն ձեռնարկությունների (հՁկ): Ներկայումս նախկին ԽՍՀՄ-ում աց թողնվող դեղերի որակը չափավորող հիմնական փաստաթուղթը ԽՍՀՄ Պետական ֆարմակոպեան է (ՊՖ): Դեղամիջոցների ՉՏՓ-ը մշակվում էին համապատասխան ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարի N- 357 (19.05.1971 թ.) հրամանի: Ֆարմակոպեական հոդվածները (ՖՀ), ժամանակավոր ֆարմակոպեական հոդվածները (ԺՖՀ), ինչպես նան ԽՍՀՄ Պետական ֆարմակոպեան ունեն պետական ստանդարտների ուժ ն հաստատված են ԽՍՀՄ ԱՆ կողմից: ՖՀ-ը պետք է վերանայվեն ոչ ուշ, քան 5 տարին մեկ անգամ:

4.4.

Պետական ֆարմակոպեա

Պետական ֆարմակոպեան (ՊՖ) պարտադիր, դեղանյութերի որակը չափորոշող ընդհանուր պետական ստանդարտների ն կանոնների հավաքածու է: Այն արտացոլում է տվյալ երկրի նվաճումները դեղագործության, ժշկության, քիմիայի ն այլ հարակից գիտությունների նագավառում, արտահայտում է այդ երկրի գիտության ու մշակույթի մակարդակը: ՊՖ-ն ունի օրենսդիր նույթ: Դեղամիջոցների նկատմամ դրա պահանջները պարտադիր են տվյալ երկրի ոլոր հիմնարկ-ձեռնարկությունների համար, որոնք գործ ունեն դեղամիջոցների պատրաստման, պահման, որակի վերահսկման ն կիրառման հետ: Ներկայումս ՀՀ-ում գործում է ԽՍՀՄ ՊՖ-ն: Դրա X-րդ հրատարակությունը (ՊՖ X) լույս է տեսել 1969 թ-ին: ՊՖ 1X ն X հրատարակությունների սկզ ունքային տար երությունը անցումն է դեղերի նոր միջազգային տերմինա անության, ինչպես նան անվանակարգության (նոմենկլատուրա) ն դեղերի որակի վերահսկման միջոցների էական արեփոխումն է: Հասունացել էր նոր՝ ՊՖ X1-ի հրատարակության անհրաժեշտությունը, որի երկու հատորներն արդեն լույս են տեսել: Նոր ՊՖ-ում իրենց արտացոլումն են գտել դեղագործության վերլուծման նագավառի ն դեղերի որակի արելավման ժամանակակից նվաճումները: 4.5.

Միջազգային ֆարմակոպեա (ՄՖ)

Միջազգային ֆարմակոպեայի ստեղծումը խում է աշխարհի ոլոր երկրներում անվանակարգության ն դեղերի որակի նկատմամ պահանջների միասնացման (ունիֆիկացման) անհրաժեշտությունից: ՄՖ 11-ի թողարկմանը նախորդել է ավելի քան 20 երկրների դեղագործական գիտահետազոտական հիմնարկների ն ուսումնական հաստատությունների, վերահսկող-վերլուծական լա որատորիաների կողմից իրականացված հսկայական աշխատանքը: ՄՖ-ի տար երությունը ազգային ֆարմակոպեաներից այն է, որ դրա պահանջները ունեն ոչ թե օրենսդրական, այլ հանձնարարական նույթ: Այսպիսով ՄՖ-ն յուրատեսակ հիմք է ազգային ֆարմակոպեաների մշակման համար: Այն երկրները, որոնք չունեն սեփական ֆարմակոպեաներ կամ դեղերը ներմուծում են այլ երկրներից, առաջնորդվում են դեղերի նկատմամ ՄՖ-ում շարադրված պահանջներից: Հաշվի առնելով, որ ՄԱԿ-ի անդամ 150 երկրներից միայն 33-ը ունեն իրենց ազգային կամ տարածաշրջանային ֆարմակոպեաները, դեղերի որակի վերահսկումը արելավելու գործում ՄՖ-ի նշանակությունը շատ մեծ է: ՄՖ96

ում դեղերի վերա երյալ ֆարմակոպեական հոդվածների կառուցվածքը քիչ է տար երվում ՊՖ X-ից: 1981 թ. լույս է տեսել ՄՖ 111-ի 11 հատորը: ՄՖ 111-ում առաջին անգամ ներգրավվեցին հոդվածներ, որտեղ ֆիզիկական եղանակներից առաջարկվում է ֆազային լուծելիությունը, քիմիական եղանակներից՝ կոմպլեքսաչափական ն նիտրիտաչափական տիտրումը, իսկ ֆիզիկաքիմիական եղանակներից՝ ատոմական ա սոր ցիոն սպեկտրալուսաչափությունը, իոնափոխանակիչ ու արձր ճնշման հեղուկային ն գազային քրոմատագրությունները, էլեկտրաֆորեզը: ՄՖ 111-ը առաջադրում է նոր պահանջներ ջերմաստիճանի ն քՒի ճշգրիտ չափման վերա երյալ, տրված են քանակական որոշման ժամանակ թույլատրվող շեղման չափերը: 4.6.

Ազգային ու տարածքաշրջանային (regionaliտ) ֆարմակոպեաներ

ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, ճապոնիան, Իտալիան, ԽՍՀՄ-ը, Շվեյցարիան... ունեն իրենց ազգային ֆարմակոպեաները, որոնք պարերա ար հրատարակվում են 5-8 տարին մեկ անգամ: Տարածքաշրջանային ֆարմակոպեայի ստեղծման առաջին փորձն արեցին սկանդինավյան երկրները (Նորվեգիա, Ֆինլանդիա, Դանիա, Շվեդիա): 1965 թ. հրատարակված Սկանդինավյան ֆարմակոպեան այդ երկրների համար ունի օրենսդրական նույթ: Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (ԵՏՀ- ) անդամ ութ պետություններ (Մեծ Բրիտանիա, ԳՖՀ, Ֆրանսիա, Իտալիա, Բելգիա, Լյուքսենուրգ, Նիդերլանդներ, Շվեյցարիա) 1964 թ. ստեղծեցին ֆարմակոպեական հանձնաժողով, որը նախապատրաստել ն 1969 թ. լույս է ընծայել ԵՏՀ ֆարմակոպեայի 1, իսկ 1971 թ.՝ 11 հատորը: 1976 թ. ԵՏՀ ֆարմակոպեան ճանաչվեց սկանդինավյան երկրների, Իսլանդիայի ն Իռլանդիայի կողմից: Չնայած այն ունի օրենսդրական նույթ, սակայն չի փոխարինում այդ երկրների ազգային ֆարմակոպեաներին: Տարածքային ֆարմակոպեաները նպաստում են անվանակարգության ն տար եր երկրներում ստացված դեղամիջոցների որակի նկատմամ պահանջների միասնացմանը: 4.7.

Կոմպենդիում Մեդիկամենտորում

Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի (ՏՓԽ- ) երկրները ն Հարավսլավիան իրենց դեղերի պահանջի մոտ 959-ը ավարարում էին ի հաշիվ փոխադարձ մատակարարման ն միայն 59-ն էր ներմուծվում կապիտալիստական երկրներից: ՏՓԽ-ի երկրների կողմից աց էին թողնվում ավելի քան 350 անուն

դեղ, որը հանգեցրեց «Դեղամիջոցների փորձարկման պահանջների ն եղանակների միասնականացման ժաղավածուի» ստեղծման անհրաժեշտությանը: 1970 թ. ժաղավածուն լույս տեսավ ռուսերեն ն գերմաներեն՝ «Կոմպենդիում մեդիկամենտորում» խորագրով: 4.8.

Դեղերի որակի ստուգումը վերահսկող-վերլուծական լա որատորիաներում

Վերահսկող-վերլուծական լա որատորիաների գործունեությունն ընդգրկում է կազմակերպչա-մեթոդական ն արտադրական աշխատանք: Վերջինը ժշկական արդյունա երական ձեռնարկություններից ստացվող, ինչպես նան դեղագործական ֆա րիկաներում ն դեղատներում պատրաստվող դեղերի որակի ստուգումն է: Արտադրական գործունեությանն է վերա երում նան դեղամիջոցների պահման կանոնների ն ժամկետների պահպանման վերահսկումը: Պարտադիր սերիական վերահսկման են ենթարկվում (ԽՍՀՄ ԱՄ N 340 հրաման, 16.04.74) դեղատնային վարչության պահեստների դեղանյութերը, որոնք պատկանում են Ա ցուցակին, ինչպես նան պատրաստի դեղաձները, որոնք պարունակում են Ա ցուցակի թմրանյութեր, այն դեղապատրաստուկները, որոնք դեղատներում օգտագործվում են ներարկվող լուծույթների ն աչքի կաթիլների պատրաստման համար, արիումի սուլֆատը, ներշնչակային (ինհալացիոն) թմրեցման միջոցները՝ համապատասխան ՊՖ-ի, ՖՀ-ի, ԺՖՀ-ի ոլոր պահանջների: Պարտադիր կարգով ստուգվում են դեղասրվակներով աց թողնվող ներարկվող պատրաստուկները ն աչքի կաթիլները (իսկությունը, մեխանիկական աղտոտվածությունը, քՒ-ը): Մնացած պատրաստուկները ստուգվում են միայն այն դեպքում, եր կասկած է առաջանում դրանց որակի նկատմամ : Շատ դեպքերում, եր պիտանիության ժամկետն անցնում է, ժշկության մեջ դրանց հետագա կիրառման հնարավորությունները պարզելու նպատակով դեղատնային վարչության հանրապետական, մարզային, քաղաքային վերլուծական լա որատորիաները կարող են դեղերը ենթարկել վերստուգման: Վերստուգումը իրականացվում է միայն այն դեպքում, եր ՉՏՓ-ում տվյալ պատրաստուկի համար նախատեսվում է պիտանելիության լրացուցիչ ժամկետ: Սահմանված նոր ժամկետը չպետք է գերազանցի ՉՏՓ-ում նախատեսված լրացուցիչ ժամկետը ն հաշվվում է հին ժամկետի լրացման պահից:

4.9.

Դեղատներում դեղերի որակի ստուգումը

Դեղերի որակի ներդեղատնային ստուգումը ընդգրկում է որ միայն վերլուծական հսկողություն, այլն միջոցառումների մի համակարգ, որն ապահովում է դեղերի պահման կարգը, պատրաստումը ու աց թողումը: Հատկապես ուշադիր պետք է պահպանել դեղամիջոցների պահման կանոնները, ներարկվող լուծույթների, խտանյութերի (կոնցենտրատ) ն աչքի կաթիլների պատրաստման տեխնոլոգիան: Դեղատան անմիջական վերլուծական հսկողությունը ընդգրկում է արդյունա երությունից ստացվող դեղանյութերի որակի, թորած ջրի ն դեղատանը պատրաստվող դեղաձների որակի ստուգման տար եր ձները: Արդյունա երությունից դեղատուն ներմուծվող դեղանյութերը, անկախ ՏՎԲ-ի (ՕTK) դրոշմից, ենթարկվում են իսկության փորձարկման: Պահման ընթացքում արագ փոփոխման ենթարկվող պատրաստուկները եռամսյակը մեկ ենթարկվում են ստուգման վերահսկող-վերլուծական լա որատորիաներում: Թորած ջրի որակի նկատմամ դեղատան պար երա ար հսկողությունը ապահովում է ոլոր հեղուկ դեղաձների պատրաստման որակը: Այդ նպատակով թորած ջրում ստուգվում է քլորիդների, սուլֆատների, կալցիումի աղերի առկայությունը: Ներարկվող լուծույթներ պատրաստելու համար կիրառվող թորած ջրում ստուգվում է նան վերականգնիչ նյութերի, ամոնիակի, ածխաթթվի առկայությունը: Դեղատանը պատրաստվող ոլոր դեղաձները ենթարկվում են ներդեղատնային վերահսկման, որն իրագործվում է մի քանի ձներով: Քիմիականը կատարում է դեղագետ-վերլուծողը: Քիմիական վերահսկումը ամփոփում է դեղատանը պատրաստված դեղերի որակական ն քանակական քիմիական վերլուծությունը, որին ենթարկվում են ոլոր ներարկվող լուծույթները (մինչն վարակազերծումը), աչքի կաթիլները, կիսաֆա րիկատները, խտանյութերի յուրաքանչյուր սերիան, ներդեղատնային կիսահումքը, պահեստային աժնից ասիստենտական երված պատրաստուկները, մանկական ն հսկվող ցուցակի դեղանյութեր պարունակող դեղաձները: Քանակապես որոշվում են արծաթի նիտրատ պարունակող աչքի կաթիլները, ատրոպինի սուլֆատը, դիկայինը, էթիլմորֆինի հիդրոքլորիդը, պիլոկարպինի հիդրոքլորիդը, ոլոր խտանյութերը, կիսաֆա րիկատները, ներդեղատնային կիսահումքը: Մնացած դեղերը վերլուծման ենթարկվում են ընտրողա ար: Դեղը կարող է ավարարել սահմանված պահանջներին, եթե համապատասխանում են ֆիզիկական հատկությունները, մաքրությունը, համասեռությունը,

խոնավածուծությունը, իսկությունը, գրանցված քանակները, զանգվածը:

ԳԼՈՒԽ 5.

5.1.

ԴԵՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

աղադրիչների

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

Դեղագործական վերլուծության յուրահատկությունները

Դեղագործական վերլուծությունը դեղագիտական քիմիայի հիմնական աժիններից մեկն է: Այն ունի իր յուրահատկությունները, որով տար երվում է մյուս ձներից: Այդ յուրահատկությունները կայանում են նրանում, որ վերլուծման են ենթարկվում տար եր քիմիական նույթի նյութեր՝ անօրգանական, էլեմենտօրգանական, ռադիոակտիվ, օրգանական միացություններ՝ սկսած պարզ ալիֆատիկից մինչն արդ նական կենսա անական ակտիվ նյութերը: Դեղագործական վերլուծման են ենթարկվում ոչ միայն անհատական դեղանյութերը, այլն ազմաթիվ աղադրամասեր պարունակող դեղախառնուրդները: Դեղամիջոցների քանակի անշեղ աճը անհրաժեշտություն է դարձնում նոր վերլուծման եղանակների մշակումը ն հայտնի եղանակների միասնականացումը: Դեղագործական վերլուծության նորոշ յուրահատկությունը դրա պար երա ար կատարելագործման անհրաժեշտությունն է, որը պայմանավորված է դեղամիջոցների որակի նկատմամ անընդհատ աճող պահանջներով: Դեղագործական վերլուծությունը պետք է իրագործվի փորձարկման ենթարկվող դեղերի ու ռեակտիվների նվազագույն ծախսով ու կարճ ժամանակահատվածում , լինի ավականին ուրույն, զգայուն ն համապատասխանի ՀՀ-ում գործող ՊՖ-ի, ՖՀ-ի, ԺՖՀ-ի ն այլ ՉՏՓ-ի պահանջած նորմացույցներին: Դեղագործական վերլուծության աղադրիչ մասն է ֆարմակոպեական վերլուծությունը: Այն իրենից ներկայացնում է դեղապատրաստուկների ն դեղաձների վերլուծման եղանակների ամ ողջություն, որը շարադրված է ՊՖում կամ այլ ՉՏՓ-երում: Ֆարմակոպեական վերլուծությունը թույլ է տալիս սահմանել դեղամիջոցի իսկությունը, դրա որակը, որոշել դեղա անական ակտիվ նյութի կամ դեղաձնի աղադրության մեջ մտնող աղադրամասերի քանակական պարունակությունը: Չնայած նշված փուլերից յուրաքանչյուրն ունի իր որոշակի նպատակը, դրանք մեկուսացված դիտարկել չի կարելի, քանի որ փոխադարձա ար կապակցված են ն լրացնում են միմյանց: Հալման ջերմաստիճանը, լուծելիությունը, միջավայրի քՒ-ը ոչ միայն իսկության, այլն դեղանյութերի որակի չափանիշեր են:

5.2.

Դեղանյութերի ճանաչման ընդհանուր սկզ ունքները

Վերլուծման ենթարկվող դեղանյութի ճանաչումը դրա իսկության հաստատումն է, որն իրականացվում է ֆարմակոպեայի կամ այլ ՉՏՓ-ի պահանջների հիման վրա: Փորձարկումը կատարվում է ֆիզիկական, քիմիական ն ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Դեղանյութի իսկության անսխալ փորձարկման անհրաժեշտ պայմանը մոլեկուլի կառույցի մեջ մտնող այն ֆունկցիոնալ խմ երի ու իոնների ճանաչումն է, որոնցով պայմանավորված է մոլեկուլի դեղա անական ակտիվությունը: Ֆիզիկական ու քիմիական հաստատունների օգնությամ (տեսակարար պտտում, միջավայրի քՒ, եկման ցուցիչ, ՈՒՄ- ն ԻԿ- լուսապատկերներ) հաստատվում են միացության մյուս հատկությունները, որոնք ազդում են մոլեկուլի դեղա անական արդյունավետության վրա: Դեղագործական վերլուծության ժամանակ կիրառվող քիմիական ռեակցիաները ուղեկցվում են գունավոր, գազային, ջրում անլուծելի միացությունների առաջացումով: Վերջիններս կարելի է ճանաչել ըստ հալման ջերմաստիճանի, նախապես լվալուց ն չորացնելուց հետո: 5.2.1.

Դեղերի վերլուծման ֆիզիկական եղանակները

Եղանակների այս խում ը հիմնված է դեղանյութերի ֆիզիկական հատկությունների ստուգման կամ ֆիզիկական հաստատունների չափման վրա: Դեղանյութի ճանաչման համար հաստատում են դրա ագրեգատային վիճակը, գույնը, հոտը, համը, յուրեղների ձնը կամ ամորֆ նյութի տեսքը, խոնավածուծ լինելը, օդում հողմնահարման աստիճանը, կայունությունը լույսի, օդի թթվածնի նկատմամ , ցնդողականությունը, դյուրաշարժությունը, դյուրավառությունը (հեղուկների): Դեղանյութի անսխալ ճանաչման համար անհրաժեշտ է որոշել ֆիզիկական հաստատունները՝ հալման (քայքայման), պնդացման, եռման ջերմաստիճանները, խտությունը, մածուցիկությունը: Իսկության կարնոր ցուցանիշը պատրաստուկի լուծելիությունն է ջրում, թթվային ու հիմնային լուծույթներում, օրգանական լուծիչներում: Պինդ նյութերի համասեռությունը որոշվում է հալման ջերմաստիճանով: Դեղագործական վերլուծությունում այն կիրառվում է պինդ դեղանյութերի մեծ մասի իսկությունը ն արձրորակությունը ացահայտելու համար: Հալման ջերմաստիճանը անհատական մաքուր նյութի համար հաստատուն մեծություն է: Նույնիսկ չնչին քանակի խառնուրդի առկայությունը, որպես կանոն, իջեցնում է նյութի հալման կետը, որը թույլ է տալիս դատելու դրա մաքրության աստիճանի մասին: Այս սկզ ունքի հիման վրա հաստատվում կամ ժխտվում է հայտնի

ն փորձարկվող նյութերի նույնությունը, դրանց խառնուրդի հալման ջերմաստիճանի միջոցով: Հալման ջերմաստիճանի որոշման համար ՊՖX-ը առաջարկում է մազանոթային եղանակը, որով հաստատվում է պատրաստուկի իսկությունը ն մոտավոր մաքրության աստիճանը: Քանի որ դեղապատրաստուկներում ՖՀ-ով կամ ԺՖՀով թույլատրվում է խառնուրդների որոշ պարունակություն, ապա ֆարմակոպեաների մեծ մասը, այդ թվում ն ՊՖX-ը առաջարկում է հալման կետի ջերմաստիճանային միջակայք: Հալման ջերմաստիճանի որոշման սարքը նկարագրված է ՊՖX -ում (766) ն ՊՖX1-ում (116): Ժամանակակից սարքերից է «Կոֆլերի նստարանը», որի միջոցով հալման ջերմաստիճանային միջակայքը որոշվում է մանրադիտակով, 0,5 0Շ-ի ճշտությամ : Հալման ջերմաստիճանի հետ զուգընթաց ՊՖX1-ը առաջարկում է նան այնպիսի հաստատունների որոշումը, ինչպիսիք են պնդացման (ՊՖX1, 1, 20) ու եռման (ՊՖX1, 1, 21) ջերմաստիճանները: ՊՖX1-ում (24-26) նկարագրված է նան խտության որոշման եղանակը խտաչափի օգնությամ : ՊՖX-ում լուծելիությունը դիտարկվում է ոչ թե որպես ֆիզիկական հաստատուն, այլ փորձարկվող պատրաստուկի մոտավոր նութագրման միջոց: Աղյ. 1. Լուծելիությունը (ՊՖX)) պայմանական տերմիններ

նութագրող պայմանական տերմինները 1գ պատր-ը լուծելու համար անհրաժեշտ լուծիչի քանակը մլ-ով

շատ հեշտ լուծ. (շ.հ.լ.)

1-ից ոչ ավել

հեշտ լուծ. (հ.լ.)

1 - 10

լուծվող (լ.)

10 - 30

դժվար լուծ. (դ.լ.)

30 - 100

քիչ լուծ. (ք.լ.)

100 - 1000

շատ քիչ լուծ. (շ.ք.լ.)

1000 - 10000

գործն. չլուծ. (գ.չ.)

10000 -ից արձր

Հալման ջերմաստիճանի հետ զուգընթաց նյութի լուծելիությունը հաստատուն ջերմաստիճանի ն ճնշման տակ գործնականորեն ոլոր դեղերի իսկությունը ն արձրորակությունը հաստատող պարամետրերից մեկն է: Տար եր դասերին պատկանող օրգանական դեղանյութերի ճանաչման համար շատ հեռանկարային է «ֆազային լուծելիության եղանակի» կիրառումը: Այն հիմնված է Հի սի ֆազերի կանոնի վրա, որը սահմանում է հավասարակշռության պայմաններում ֆազերի թվի ն աղադրամասերի թվի միջն եղած կախվածությունը: Լուծիչի հաստատուն ծավալում ֆազային լուծելիության սահմանման էությունը պատրաստուկի զանգվածի մեծացող քանակների հաջորդա ար ավելացումն է: Հավասարակշռության վիճակի հասնելու համար խառնուրդը հաստատուն ջերմաստիճանում երկար ժամանակ թափահարում են, այնուհետն դիագրամի օգնությամ որոշում են լուծված դեղանյութի պարունակությունը, այսինքն սահմանում են, թե փորձարկվող պատրաստուկը խառնուրդ է, թե անհատական նյութ: Ֆազային լուծելիության եղանակը կիրառելի է ոլոր լուծելի նյութերի որակական ն քանակական վերլուծման, ինչպես նան պատրաստուկների մաքրված նմուշների (մինչն 99,59 մաքրության աստիճանով) ստացման ն կայունության ուսումնասիրման համար: Եղանակը հնարավորություն է տալիս տար երելու օպտիկական իզոմերները ն պոլիմորֆ ձները: 5.2.2.

Դեղերի իսկության որոշման քիմիական եղանակները

Անօրգանական դեղանյութերի իսկությունը հաստատվում է մոլեկուլի աղադրության մեջ մտնող կատիոնների ն անիոնների ճանաչման քիմիական եղանակներով: Ջրում առաջացած անլուծելի նյութը, որն ստացվում է անիոնների ու կատիոնների նստեցման ռեակցիաներով, կարող է նութագրվել գույնով, թթուներում, հիմքերում, օրգանական լուծիչներում լուծելիությամ , ռեակտիվի ավելցուկի հետ լուծելի կոմպլեքս միացություն առաջացնելու ընդունակությամ ն այլն: Նատրիումի դիհիդրոանտիմոնատը (նան մագնիումի), ի տար երություն

↓դեպքում, չեզոք կամ հիմնային միջավայրում նատրիումի իոնները կարելի է հայտնա երել՝

KՒ2ՏԵՕ4 Հ ԱՅՇ| → ԱՅՒ2ՏԵՕ4↓ Հ KՇl

Նատրիումի իոնները կարելի է նստեցնել նան ցինկուրանիլացետատով՝ ԱՅ2ոլ(UՕ2)3(ՇՒ3ՇՕՕ)9) • 9Ւ2Օ↓, գինեթթվով՝ կալիումի իոնները - Շ4Ւ5Օ6K↓, ամոնիումի օքսալատով՝ կալցիումի իոնները - Շ2Օ4ՇՅ↓ : Մետաղների իոնները ճանաչվում են դրանց առաջացրած տար եր գույնի նստվածք սուլֆիդներով (սնդիկը՝ սն, ցինկը՝ սպիտակ, զառիկը՝ վառ դեղին, իսմութը՝ շագանակագույն): Ամոնիումի հիդրօքսիդով նստեցնում են ցինկի, պղնձի ն արծաթի հիդրօքսիդները: Այդ սպիտակ նստվածքները լուծվում են ամոնիակի լուծույթի ավելցուկում, ջրալուծ կոմպլեքսային աղերի առաջացման պատճառով՝ 2ոՀ2 Հ 2 ՕՒ- → 2ո(ՕՒ)2↓) 2ո(ՕՒ)2 Հ ԱՒ4ՕՒ → լ2ո(ԱՒ3)4)(ՕՒ)2 Նույն ձնով ստացվում են լՇս(ԱՒ3)4)(ՕՒ)2 ն լՃց(ԱՒ3)2ՕՒ կոմպլեքսները: Սնդիկի երկվալենտ աղերը կալիումի յոդիդի հետ (մոլյար հարա երությամ ) առաջացնում են սնդիկի դիյոդիդի կարմիր նստվածք, որը ռեակտիվի ավելցուկում վերածվում է անգույն, լուծելի կոմպլեքսային աղի՝ ՒցՀ2 Հ 2 Ս- → ՒցՍ2↓ → K2լՒցՍ4) Սնդիկի երկվալենտ աղերը նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթի հետ առաջացնում են սնդիկի օքսիդի դեղին նստվածք՝ ՒցՕ↓ : Կալիումի հեքսացիանաֆերրատը (111) երկվալենտ երկաթի ռեակտիվն է (կապույտ նստվածք)`

K3լԲ6(ՇԱ)6) Հ Բ6Հ2 → Բ6KլԲ6(ՇԱ)6)↓ Հ 2KՀ Հեքսացիանաֆերրատը (11)-ը հայտնա երում է 2ո"2 իոնը (սպիտակ ժելեանման նստվածք)`

K4լԲ6(ՇԱ)6) Հ 2ոՀ2 → K22ոլԲ6(ՇԱ)6)↓ Հ 2 KՀ Մագնեզիում ամոնիում ֆոսֆատի սպիտակ նստվածքի առաջացման ռեակցիան օգտագործում են Խց"2, ՔՕ4-3, ՃՏՕ4-3 իոնների հայտնա երման համար՝

MցՀ2 Հ ԱՒ4Հ Հ PՕ4-3(ՃՏՕ4-3) → MցԱՒ4PՕ4↓ (MցԱՒ4ՃՏՕ4↓) Արսենիտ ն արսենատ իոնները կարելի է հայտնա երել ն միմյանցից տարերել արծաթի նիտրատի լուծույթով՝

ՃՏՕ3-3 Հ 3 ՃցՀ → Ճց3ՃՏՕ3↓ (դեղին) ՃՏՕ4-5 Հ 3 ՃցՀ → Ճց3ՃՏՕ4↓ (ßագանակագույն)

Նատրիումի թիոսուլֆատը նույնպես կարելի է հայտնա երել արծաթի նիտրատով, նախ առաջանում է սպիտակ նստվածք, որն այնուհետն դեղնում է, գորշանում ն սնանում՝

Տ2Օ3-2 Հ 2 ՃցՀ → Ճց2Տ2Օ3↓ → Ճց2ՏՕ3 Հ Տ↓ (դեղին)

Ճց2ՏՕ3 Հ Տ Հ H2Օ → Ճց2Տ↓ (սն) Հ H2ՏՕ4

Հալոգենիդները նս հայտնա երվում են արծաթի նիտրատով: Քլորի օքսիդիչ հատկությունները կիրառվում են րոմիդների ու յոդիդների ճանաչման ն ազատ քլորի հայտնա երման համար: Անջատված րոմը քլորոֆորմային շերտին հաղորդում է նարնջագույն, իսկ յոդը՝ մանուշակագույն: Քլորի ստացման աղ յուր կարող է ծառայել նան քլորամինը թթվային միջավայրում՝

ՏՕ2 -N

2 HԸl -Ըl 2, -NոԸl Nո Ըl

ՏՕ2 -NH2

2 Թr- (2Ս-) Հ Շ|2 → Թr2 (Ս2) Հ 2 Շ|Յոդիդ իոնի օքսիդացման համար օգտագործվում են ավելի նուր օքսիդիչներ՝

2 ԱՅԱՕ2 Հ 2 ԱՅՍ Հ 2 Ւ2ՏՕ4 → Ս2 Հ 2 ԱՕ↑ Հ 2 ԱՅ2ՏՕ4 Հ 2 Ւ2Օ

2 Բ6Շ|3 Հ 2 KՍ → 2 Բ6Շ|2 Հ 2 KՇ| Հ Ս2

5 KԹr Հ KԹrՕ3 Հ 3 Ւ2ՏՕ4 → 3 Թr2 Հ 3 K2ՏՕ4 Հ 3 Ւ2Օ

Անօրգանական թթուների ազդեցության տակ կար ոնատներն ու հիդրոկարոնատները ճանաչվում են անջատվող ածխաթթու գազով: Այս նպատակի համար Շa"2 իոններ կիրառելիս կար ոնատներն անմիջապես առաջացնում են նստվածք (ՇՅՇՕ3↓), իսկ հիդրոկար ոնատները նույն նստվածքն առաջացնում են եռացնելուց հետո՝

ՇՅ(ՒՇՕ3)2 → ՇՅՇՕ3↓ Հ Ւ2Օ Հ ՇՕ2↑

Ամոնիումի աղերը կծու ալկալիների ազդեցության տակ անջատում են ամոնիակ, որը հայտնա երվում է հոտով կամ թրջված կարմիր լակմուսի թղթի գունափոխմամ : Իսկ եթե խիտ աղաթթվում թաթախված ապակյա ձողը պահենք կոլայի երանին՝ կանջատվի ծուխ (NՒ4Շl): Թթուների ազդեցության տակ նիտրիտներից անջատվում են ազոտի օքսիդներ, որոնցից դիօքսիդը գորշ-կարմրավուն գույնի է: Նոսր աղաթթվից թիոսուլֆատ-իոնը քայքայվում ն վերածվում է ծծմ ի օքսիդի ու լավ մանրատված ծծում ի (դեղին նստվածք)՝

Տ2Օ3-2 Հ 2ՒՇ| → ՏՕ2↑ Հ Տ↓ Հ Ւ2Օ Հ 2Շ|105

Նատրիումի աղերից անգույն ոցը դեղնում է, կալիումի աղերից այն դառնում է մանուշակագույն, կալցիումի դեպքում՝ աղյուսա-կարմիր, լիթիումից՝ վառ կարմիր: էթանոլում լուծված որի պատրաստուկները այրվում են կանաչ երիզ ունեցող ոցով: Այս եղանակով հայտնա երվում են նատրիումի, կալիումի, կալցիումի, լիթիումի, որի ատոմները անօրգանական ն էլեմենտօրգանական դեղանյութերում: Վերջիններում ծծում ի, ֆոսֆորի, հալոգենների, զառիկի, իսմութի, սնդիկի ատոմները իոնացված չեն ն դրանց հայտնա երելու անհրաժեշտ պայմանը էլեմենտօրգանական միացությունների նախնական միներալացումն է: Թիֆենը, նորսուլֆազոլը, ֆտալազոլը, թիոֆոսֆամիդը, թիամինը, մեթիլթիոուրացիլը - 109-անոց նատրիումի հիդրօքսիդում տաքացնելիս թիոեթերային ն թիոկետոնային ծծում ը վերածվում է սուլֆիդի ն հայտնա երվում է նատրիումի նիտրոպրուսիդով, կապարի ացետատով կամ թթվի ազդեցության տակ ծծմաջրածնի անջատումով: Սուլֆաթթուների ածանցյալները, սուլֆանիլամիդային պատրաստուկները խիտ ազոտական թթվում եռացնելիս (թաց միներալացում) կամ կալիումի նիտրատի ու կար ոնատի հետ համատեղ հալելիս (չոր միներալացում) մոլեկուլում պարունակվող ծծում ը վերածվում է սուլֆատ-անիոնի ն հեշտությամ հայտնա երվում 8a"2 կատիոններով: Նույն ձնով հայտնա երվում են կո ալտը (ցիանակո ալամինում), յոդը (թիրեոիդինում) ն ֆոսֆորը: Յոդ պարունակող ալիֆատիկ, արոմատիկ, հետերոցիկլիկ շարքի ածանցյալները այրիչի ոցի վրա պահելիս կամ խիտ ծծմ ական թթվով ազդելիս անջատում են յոդ, որը մանուշակագույն փառով ծածկում է փորձանոթի պատերը: Ֆոսֆատ-անիոնը հայտնա երվում է մագնեզիալ խառնուրդով (տես վերնը) ն ամոնիումի մոլի դատով (դեղին նստվածք)՝ Ւ3PՕ4 Հ 12(ԱՒ4)2MoՕ4 Հ 21ՒԱՕ3 → (ԱՒ4)3PՕ4.12MoՕ3↓ Հ 21 ԱՒ4ԱՕ3 Հ 12Ւ2Օ Բիսմութ, զառիկ ն սնդիկ պարունակող էլեմենտօրգանական դեղանյութերի միներալացման ձներն են մոխրացումը (այրում, շիկացում), միներալացումը օքսիդիչների կամ վերականգնիչների միջոցով: Զառիկ ն սնդիկ պարունակող միացություններին մոխրացման չեն ենթարկում, քանի որ այդ պայմաններում դրանք ցնդում են (սու լիմվում): Որպես օքսիդիչ կիրառում են ծծմ ական ն ազոտական թթուների խառնուրդը, խիտ ծծմ ական թթուն ջրածնի պերօքսիդի կամ կալիումի պերմանգանատի առկայությամ , իսկ որպես վերականգնիչ՝ խիտ ծծմ ական թթվի ու կալիումի սուլֆիդի խառնուրդը: Օրգանական դեղանյութերի ճանաչման ֆարմակոպեական եղանակները մասամ դիտարկվել են «ֆունկցիոնալ վերլուծություն» աժնում (3.3.3.): Աղերի ն կոմպլեքս միացությունների ստացումը

Երկաթի (111), պղնձի (11), արծաթի, կո ալտի, սնդիկի (11), կադմիումի, կապարի, ծարիրի (անտիմոն) անօրգանական աղերը լայնորեն կիրառվում են օրգանական միացությունների՝ կար ոնաթթուների (այդ թվում ամինաթթուների, օքսիթթուների), ար իտուրատների, սպիրտների, ֆենոլների, սուլֆանիլամիդների, որոշ ալկալոիդների, հորմոնների, հակա իոտիկների ճանաչման համար: Ռեակցիայի արդյունքում, ի հաշիվ մոլեկուլում կար օքսիլ խմ ի, ֆենոլային հիդրօքսիլի, իմիդային խմ ի, երկրորդային ամինի ն սպիրտային հիդրօքսիլի՝ առաջանում են համապատասխան աղեր կամ կոմպլեքս միացություններ: ճանաչման համար օգտվում են օրգանական թթուների ( ենզոական, սալիցիլաթթու ն այլն) նատրիումական (կալիումական) աղերի չեզոքացման ռեակցիաներից՝

Բ — ՇՕՕԱՅ Հ ՒՇ| → Բ — ՇՕՕՒ Հ ԱՅՇ|

Առաջացած՝ ջրում չլուծվող թթուները նստեցվում են, լվացվում, չորացվում: Դրանք ճանաչվում են հալման ջերմաստիճանով կամ ծանր մետաղների իոնների հետ տված գունավոր ռեակցիաներով: Եթե կար ոնաթթուն ջրում քիչ է լուծվում, նախ այն վերածում են նատրիումական կամ ամոնիումային աղի ն նոր միայն իրագործում ռեակցիան ծանր մետաղների աղերի հետ: Դեղագործական վերլուծությունում մեծ կիրառում ունի երկաթի (111) քլորիդը: Փոխազդելով ֆենոլների (ֆենոլ,ռեզորցին...) հետ առաջացնում է կապույտ կամ մանուշակագույն գունավորված երկաթի ֆենոլյատի կոմպլեքսային իոններ՝

ՕFՇՀ2 R

Մոլեկուլում ֆենոլային հիդրօքսիլ խում պարունակող դեղերը՝ պարաամինաֆենոլի, չտեղակալված ֆենոլային հիդրօքսիլով սալիցիլամիդի, 8-օքսիխինոլինի, 4-օքսիկումարինի ածանցյալները, սալիցիլաթթվի էսթերները, օքսիպիրիդինների ն ֆլավանոիդների խմ ին պատկանող վիտամինները, ամինաֆենոլի ածանցյալ հորմոնային պատրաստուկները, տետրացիկլինները, ստրեպտոմիցինի հիմնային հիդրոլիզի արդյունքը (մալթոլ), դի- (պ-օքսիֆենիլ)- հեքսանի ածանցյալ համադրական էստրոգենները, ացետատ-, գլյուկոնատ- իոնները, տերպինհիդրատը երկաթի (111) քլորիդի լուծույթի հետ տալիս են գունավոր արգասիքներ: Սալիցիլատ- ն ամինասալիցիլատ- իոնների հետ գունավոր միացությունների առաջացումը պայմանավորված է ֆենոլային հիդրօքսիլի ն կար օքսիլ խմ ի

առկայությամ : Երկաթի (111) աղերի հետ առաջացած գունավոր արգասիքների աղադրությունը ն հատկությունները կախված են միջավայրի քՒ-ից: Օրինակ, սալիցիլաթթուն առաջացնում է մանուշակագույն՝ քՒ Հ 1-ի (1), կարմիր՝ քՒ Հ 2,5ի (11), ն դեղին գունավորում՝ քՒ Հ 7,4-ի դեպքում (111)՝ Օ FՇ

Հ

Օ

I

-

ՕԸ -Օ-

Օ

II

Օ

FՇ

ՕԸ -ՕIII

Օ

FՇ

Ծանր մետաղների աղերը օգտագործվում են (որպես ազդանյութ) ազմազան քիմիական կառույց ունեցող օրգանական թթուների՝ լիմոնաթթվի, ենզոական թթվի, ցինխոնինաթթվի, ամինաթթուների, պ-ամինասալիցիլաթթվի ճանաչման համար: Երկաթի (111), արծաթի, պղնձի (11), կո ալտի իոնների օգնությամ ապացուցվում է իմիդային խմ ի առկայությունը սուլֆանիլամիդներում, ար իտուրատներում, պուրինի ածանցյալներում: Պղնձի (11) աղերը չեզոք միջավայրում սուլֆանիլամիդային պատրաստուկների հետ առաջացնում են կոմպլեքսային միացություններ, որոնց լուծելիությամ ն գունավորման տար երությամ կարելի է պատրաստուկները միմյանցից զանազանել: NH2 NH2

Օ Տ Օ N R Ըu Բար իտուրատները կո ալտի ն կալցիումի աղերի առկայությամ վերածվում են կապտամանուշակագույն կոմպլեքս միացությունների, իսկ պղնձի (11) աղերից՝ տար եր գույնի (երկնագույնից մինչն յասամանագույն) կոմպլեքսների: Ռեակցիան իրագործվում է քՒ-ի որոշակի արժեքների դեպքում: Օրգանական հիմքերի ն դրանց աղերի ճանաչման համար լայնորեն կիրառվում են նստեցնող կամ ընդհանուր ալկալոիդային ռեակտիվները, որոնցից առավել օգտագործելի են կոմպլեքսային անօրգանական ն որոշ օրգանական միացություններ (տես. աղյ. 5.2): Օ Տ Օ R N

Աղյ. 5.2.

Նստեցնող ազդանյութեր:

ռեակտիվի անվանումը

քիմիական աղադրությունը

նստվածքի նույթը

Յոդի լուծ. ն կալիումի յոդիդ (Վագներ-Բուշարդ)

K|13)

գորշ

Բիսմութի յոդիդի լուծը կալիումի յոդիդում (Դրագենդորֆ)

K|8i14)

նարնջավուն կամ կարմիր

Սնդիկի յոդիդի լուծ-ը կալիումի յոդիդում (Մայեր)

K2|Ւց14)

սպիտակ կամ աց դեղին

Կալիումի յոդիդի լուծը կալիումի յոդիդում (Մարմե)

K2|Շմ14)

սպիտակ

ֆոսֆորավոլֆրամական թթու (Շեյ լեր)

Ւ3ՔՕ4 : 12 ՄՕ3 : 2Ւ2Օ

սպիտակ

ֆոսֆորամոլի դենական թթու (Զոնենշտեյն)

Ւ3ՔՕ4 : 12ԽօՕ3 : 2Ւ2Օ

գորշ կամ աց դեղին

սիլիկավոլֆրամական թթու (Բերտրան)

ՏiՕ2 : 12ՄՕ2 : 2Ւ2Օ

սպիտակ

սնդիկի դիքլորիդ (սուլեմա)

ՒցՇl2

սպիտակ

պիկրինաթթու (2,4,6տրինիտրոֆենոլ)

Շ6Ւ2(NՕ2)3ՕՒ

դեղին

տանինի ջրային կամ սպիրտային լուծույթ

-

սպիտակ կամ աց դեղին

պիկրոլոնաթթու-1-(պնիտրոֆենիլ) -3-մեթիլ4-նիտրոպիրազոլոն-5

դեղին

Օ NՕ2 Օ2N

N

N

ԸH3

Ալկալոիդների ճանաչման համար ամենակիրառականն են պիկրինաթթուն, Վագներ-Բուշարդի, Դրագենդորֆի, Մայերի, Մարմեի ռեակտիվները: Սրտային գլիկոզիդների համար՝ Բալյետի ռեակցիան (պիկրինաթթվի հետ): Նույն նպատակի համար ռեակտիվ են ծառայում նան խիտ ծծմ ական ու ազոտական թթուները, դրանց խառնուրդը (էրդմանի ռեակտիվ), մոլի դենական թթուն խիտ ծծմ ական թթվի հետ (Ֆրեդեի ռ.), վանադիումական ն խիտ ծծմ ական թթուների խառնուրդը (Մանդելինի ռ.), մրջնալդեհիդը խիտ ծծմ ական թթվում (Մարկի ռ.): Այս ռեակցիաների հիմքում ընկած են օքսիդացման ն կոնդենսման պրոցեսները: Դեղանյութերի մի մասը խիտ ծծմ ական թթվի հետ գունավոր արգասիքներ են առաջացնում միայն որոշ նյութերի՝ ռեզորցինի (գլուտամինաթթու), ջրածնի պերօքսիդի (նովոկային), նինհիդրինի (կելլին), Ե-նավթոլի (պլատիֆիլին), վանիլինի (մենթոլ, վալիդոլ), ազոտական թթվի ն սառցային քացախաթթվի (թիմոլ), ամոնիումի վանադատի (նովոկայինամիդ), ֆլորոգլյուցինի (կոտարնինի քլորիդ) առկայությամ : Խիտ ծծմ ական թթվի զուգակցումը կալիումի իքրոմատի, ազոտական թթվի հետ ուժեղացնում է ռեակտիվի օքսիդիչ հատկությունները, որն անհրաժեշտ է ստրիխնինի, սեկուրինինի, գրիզեոֆուլվինի հայտնա երման համար: Խիտ ծծմ ական թթուն ռեակտիվ է ոչ միայն օրգանական հիմքերի, այլն կարդենոլիդների շարքին պատկանող սրտային գլիկոզիդների համար: Սրտային գլիկոզիդների շաքարային մասի հայտնա երման համար կիրառվում է խիտ ծծմական թթվի ն սառցային քացախաթթվի զուգակցումը, որը պարունակում է 0,059 երկաթի (111) քլորիդ: ճանաչման ռեակցիաներում օգտվում են նան ծծմ ական թթվի ջրազրկող (դեհիդրատացնող) հատկությունից: Գոյություն ունեն նան այլ ռեակցիաներ, որոնց կծանոթանաք առանձին դեղապատրաստուկներն ուսումնասիրելիս: 5.3. 5.3.1.

Դեղանյութերի որակի փորձարկումները Դեղանյութերի անորակության պատճառները

Պատրաստուկներում խառնուրդների հիմնական աղ յուրներն են սարքավորումները, ելանյութերը, լուծիչները, կատալիզատորները, դեղերի ստացման

ժամանակ օգտագործված այլ նյութեր: Նյութը, որից պատրաստված է սարքը (մետաղ, ապակի) կարող է աղ յուր ծառայել ծանր մետաղների ն զառիկի խառնուրդների համար: Համադրական դեղերը սովորա ար պարունակում են օրգանական համադրության ելանյութերի ն միջանկյալ արգասիքների մնացորդներ, իսկ ուսական ն կենդանական հումքից ստացվող պատրաստուկները հաճախ պարունակում են օտար նական նյութեր: Դեղանյութերի աղտոտման պատճառ կարող է դառնալ քիմիադեղագործական ձեռնարկությունների արտադրամասերի փոշոտվածությունը: Մի քանի պատրաստուկներ ստանալու ժամանակ դրանք ոլորը կարող են գտնվել օդում աէրոզոլերի տեսքով (խաչաձն փոշոտում): Դեղերի որակի համար կարնոր նշանակություն ունեն նան պահման պայմանները: Ավելորդ խոնավությունը կարող է հիդրոլիզի պատճառ դառնալ: Պատրաստուկ- յուրեղահիդրատների (նատրիումի արսենատ - Na2ՒՃՏՕ4: 7Ւ2Օ, պղնձի սուլֆատ - ՇսՏՕ4 : 5Ւ2Օ) պահման ժամանակ ընդհակառակը՝ անհրաժեշտ է պայմաններ ստեղծել յուրեղաջրի կորուստը կանխելու համար: Դեղերի պահման ն փոխադրման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել լույսի ն օդի թթվածնի առկայությունը, որոնց ազդեցության տակ կարող են քայքայվել քլորակիրը, արծաթի նիտրատը, յոդիդները, րոմիդները: Խառնուրդների պատճառ կարող են լինել նան դեղամանները: 5.3.2.

Որակի նկատմամ ընդհանուր պահանջները

Դեղագործական վերլուծության կարնոր փուլերից մեկը դեղի մաքրության աստիճանի որոշումն է, անկախ ստացման եղանակից: Խառնուրդները աժանվում են երկու խմ ի՝ խառնուրդներ, որոնք ազդում են դեղի դեղա անական ակտիվության վրա, ն խառնուրդներ, որոնք չեն ազդում, սակայն դրանց առկայությունը համապատասխան չափով նվազեցնում է պատրաստուկի խտությունը ն հետնա ար նան ակտիվությունը: Այդ պատճառով ֆարմակոպեաները սահմանում են պատրաստուկներում այդ խառնուրդների առկայության որոշակի (թույլատրելի) սահմանները: Որակի փորձարկման ժամանակ ընտրում են այնպիսի զգայունության ռեակցիաներ, որ հնարավոր լինի որոշելու խառնուրդների թույլատրելի սահմանները տվյալ պատրաստուկում: Այդ սահմանները նախապես որոշում են կենսա անական փորձարկումով, հաշվի առնելով խառնուրդի հնարավոր թունավոր ազդեցությունը: Փորձարկվող նմուշում խառնուրդների առավելագույն պարու111

նակությունը կարելի է որոշել երկու ճանապարհով: Դրանցից մեկը հիմնված է նույն պայմաններում միննույն ռեակտիվներով մշակելուց հետո պատրաստուկի ն էտալոնային (ստանդարտ) լուծույթների գունավորումը ն պղտորությունը համեմատելու վրա: Այս դեպքում սխալը 109-ից չի գերազանցում: Երկրորդ ուղին այնպիսի ռեակցիայի ընտրությունն է, որի զգայունությունը ավարար չէ թույլատրելի խառնուրդների արձրագույն սահմանը որոշելու համար: Այս դեպքում սխալը կարող է գերազանցել 109-ը: Որակը ստուգելիս անհրաժեշտ է խստորեն պահպանել ֆարմակոպեայի կողմից նախատեսված ընդհանուր ցուցումները: Ջուրը ն օգտագործվող ռեակտիվները չպետք է պարունակեն այնպիսի իոններ, որոնց առկայությունը ստուգվում է: Փորձանոթները պետք է լինեն նույն տրամաչափի, անգույն, կշռանմուշները վերցվեն 0,001 գ-ի ճշտությամ , էտալոնային ն փորձարկվող լուծույթներին ռեակտիվները պետք է ավելացվեն միաժամանակ, նույն քանակով: Եթե որոշվում է խառնուրդի ացակայությունը, ապա փորձարկվող լուծույթին ավելացնում են ոլոր ռեակտիվները ացի հիմնականից, որից հետո լուծույթը աժանում են երկու հավասար մասի ն դրանցից մեկի վրա ավելացնում հիմնական ռեակտիվը: Երկու լուծույթները համեմատելիս տար երություն չպետք է նշմարվի: Փորձարկման արդյունքների վրա կարող են ազդել ռեակտիվների ավելացման հաջորդականությունը ն արագությունը: Պատրաստի դեղաձների արտադրության ժամանակ խառնուրդի աղ յուր կարող են ծառայել վատ մաքրված լցանյութերը, լուծիչները ն այլ օժանդակ նյութեր: Այդ պատճառով մինչն կիրառելը, այդ նյութերի մաքրության աստիճանը ենթարկվում է մանրակրկիտ ստուգման: Անօրգանական իոնների հայտնա երման ընդհանուր եղանակները (5.2.2.) հիմնված են քիմիական ռեակցիաների վրա (ՊՖX1, 1, 159): ՊՖX1-ը (1, 165) առաջարկում է Շl-, ՏՕ4-2, NՒ4", Շa"2, Է6"3, 2ո"2, ՔԵ"2 իոնների էտալոնային լուծույթների պատրաստման ձնը: Զառիկի հայտնա երումը Դեղապատրաստուկներում մանրակրկիտ ստուգվում է զառիկի միացությունների առկայությունը, որոնց համար աղ յուր կարող են ծառայել ելանյութերը, լուծիչները, սարքավորումները: Զառիկի միացությունների հայտնա երման եղանակները (Զանգեր-Բլեկի, Բուգո-Տիլեի, Գուտցայտի, Բետրենդորֆի, Մարշի) հիմնված են մոլեկուլում գտնվող զառիկը մինչն տարրային արսեն կամ արսին (ՃՏՒ3) վերականգնելու վրա: ՊՖX-ում (753) ն ՊՖX1-ում (1, 173) նկարագրված է

պատրաստուկներում զառիկի (որպես խառնուրդ) հայտնա երման Զանգեր-Բլեկի ն Բուգո-Տիլեի եղանակները: Ըստ առաջինի, հատուկ սարքում զառիկի միացությունները, որոնք պարունակվում են փորձարկվող դեղանմուշում, վերականգնվում են ցինկի ն աղաթթվի միջոցով (ստացվում է արսին)՝

ՃՏ2Օ3 Հ 62ո Հ 12ՒՇ| → 62ոՇ|2 Հ 2ՃՏՒ3↑ Հ 3Ւ2Օ Արսինը անցնում է կապարի ացետատով թաթախված ամ ակի միջով (ազատվում է ծծմ աջրածնի հնարավոր խառնուրդից), ն այնուհետն շփվում է սնդիկի դիքլորիդի լուծույթով թաթախված թղթի հետ ն, կախված արսինի քանակից, դրան հաղորդում է նարնջավուն կամ դեղին գույն: Պրոցեսի փուլերն են՝

ՃՏH3 Հ HջԸl2

ՃՏH2(HջԸl) HջԸl2 ՃՏH(HջԸl)2 HջԸl -HԸl -HԸl -HԸl 3 ՃՏ Hջ

ՃՏ(HջԸl)3 ՃՏH

-3HԸl Ռեակցիայի զգայունությունը 0,001 մգ է: Այս եղանակով զառիկի հայտնա երմանը խանգարում են ծարիրի, ֆոսֆորի միացությունները, ծանր մետաղների աղերը, սուլֆիդ- ն սուլֆիտ-իոնները: Այդ թերությունից զերծ է Բուգո-Տիլեի ռեակցիան, որի զգայունությունը չնայած ավելի փոքր է (0,01 մգ), սակայն թույլ է տալիս հայտնա երել զառիկը նշված նյութերի առկայությամ : Եղանակի քիմիզմը հետնյալն է՝

ԱՅՒ2PՕ2 Հ ՒՇ| → ԱՅՇ| Հ Ւ3PՕ2

ՃՏ2Օ3 Հ 3Ւ3PՕ2 → 2ՃՏ↓ Հ 3Ւ3PՕ3 ՃՏ2Օ5 Հ 5Ւ3PՕ2 → 2ՃՏ↓ Հ 5Ւ3PՕ3 Ցնդող նյութերի ն խոնավության որոշումը Դեղանյութերում ջուրը կարող է գտնվել կապված կամ ազատ վիճակում: ՊՖX1-ը (1, 176) պատրաստուկներում ջրի որոշման համար առաջարկում է երեք եղանակ, որոնցից երկուսը ֆիզիկական են՝ չորացման ն թորման, մեկը քիմիական՝ ակվաչափական: Հեղուկ դեղախառնուրդների խոնավությունը որոշելու համար դրանք սառեցնում են մինչն 0°Շ (առաջանում է պղտորություն) կամ փոխազդում պիկրինաթթվի հետ՝ գունափոխությունը ստուգելով էտալոնի օգնությամ : Դեղապատրաստուկը որոշակի ջերմաստիճանում չորացվում է մինչն հաստատուն զանգված ն որոշվում նյութի զանգվածների տար երությունը չորացումից առաջ ն հետո: Այս է չորացման եղանակի էությունը: Չորացման պրոցեսի պայմաններն ու ջերմաստիճանը նշված են ՊՖX-ի մասնավոր հոդվածներում: Ջրի ն օրգանական լուծիչի խառնուրդը թորվում է ավելի ցածր ջերմաստիճա113

նում, քան դրանցից յուրաքանչյուրը: Այս երնույթի վրա է հիմնված թորման եղանակը: Որպես օրգանական լուծիչ ՊՖX-ը առաջարկում է տոլուոլը կամ քսիլոլը: Փորձարկվող պատրաստուկում ջրի պարունակությունը որոշվում է պրոցեսի ավարտից հետո, ընդունիչում գոյացած ծավալով: Ակվաչափական եղանակի տար երակներից մեկը Ֆիշերի եղանակն է, որի միջոցով հայտնա երվում է ինչպես ազատ, այնպես էլ յուրեղահիդրատային ջրի գումարային պարունակությունը օրգանական ու անօրգանական դեղանյութերում, լուծիչներում (ՊՖX1, 1, 177): Դեղանյութերում խոնավությունը կարելի է որոշել նան լուսաչափական, նեռագրական (պոլյարագրաֆիա), էլեկտրահաղորդաչափական (կոնդուկտոմետրիկ), պոտենցաչափական եղանակներով: Միջավայրի pH-ի որոշումը Մաքրության աստիճանի մասին կարնոր տեղեկություն է տալիս պատրաստուկի լուծույթի քՒ-ը, որով կարելի է դատել թթվային կամ հիմնային նույթի խառնուրդների առկայության մասին: Ազատ անօրգանական կամ օրգանական թթուների, ազատ հիմքերի հայտնա երման, այսինքն թթվայնության ու հիմնայնության որոշման սկզ ունքը պատրաստուկի լուծույթում կամ ջրային լուծամզվածքում այդ նյութերի չեզոքացումն է ինդիկատորների առկայությամ (ֆենոլֆտալեին, մեթիլ կարմիր, թիմոլֆտալեին, րոմֆենոլային կապույտ...): Միջավայրի քՒ-ը նյութի քիմիական հատկությունների ցուցանիշ է: Պատրաստուկների որակի ստուգումն ու քանակական վերլուծությունն իրագործելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել լուծույթների թթվայնության կամ հիմնայնության աստիճանը: Դեղերի պահման ժամկետը, կիրառման յուրահատկությունները կախված են լուծույթների քՒ-ի արժեքից: քՒ-ի մոտավոր արժեքը (մինչն 0,3 սխալով) կարելի է որոշել ինդիկատորային թղթի միջոցով: ՊՖX1-ը այդ նպատակի համար առաջարկում է լուսաչափական ու պոտենցաչափական եղանակները (1, 113-120): Որակի պարզումը ըստ ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների Պատրաստուկի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունները մոտավոր պատկերացում են տալիս խառնուրդների առկայության մասին ն որոշում դրա պիտանելիությունը դեղաձների պատրաստման համար: Որոշվում է լուծույթների թափանցիկությունը, պղտորությունը (ՊՖX, 757, ՊՖX1, 1, 198), գունավորումը (ՊՖX, 758, ՊՖX1, 1, 194): Շատ հաճախ օրգանական նույթի խառնուրդների հայտնա երման համար օգտվում են խիտ ծծմ ական թթվից, որը հանդես է գալիս որպես օքսիդիչ կամ ջրազրկող միջոց: Ռեակցիայի արդյունքում ստացվում են գունավոր արգասիք-

ներ, որոնք գույնի ուժգնությամ չպետք է գերազանցեն համապատասխան գունավոր էտալոնը: Պատրաստուկների որակի ստուգման ժամանակ որոշվում է նան մոխիրը (ՊՖX1, 2, 24), սուլֆատային մոխիրը (ՊՖX1, 2, 25): Որոշ դեղապատրաստուկների համար որակական ցուցանիշ է դրանց ադսոր ցիայի հատկությունը ն մանրատվածության (դիսպերսման) աստիճանը, իսկ օրգանական դեղապատրաստուկների համար՝ շիկացումից հետո մնացորդի աղադրությունը, վերականգնիչների (կալիումի պերմանգանատի լուծույթի գունազրկումով), ներկող նյութերի (ջրային լուծամզվածքի անգունությամ ) առկայությունը: Յուղերի, ճարպերի, մոմերի, որոշ էսթերների որակի գնահատման համար օգտագործում են քիմիական հաստատուններ՝ թթվային թիվը (ՊՖX1, 1, 191), օճառացման թիվը (1, 192), եթերային թիվը (1, 192), յոդային թիվը (1, 193), Ռեյխտեր-Մեյսլի թիվը (ՊՖX, 812): Յուրատեսակ խառնուրդների հայտնա երումը Դեղապատրաստուկի որակին ճիշտ գնահատական կարելի է տալ միայն համադրության միջանկյալ կամ քայքայման արգասիքների, ուղեկցող կենսա անական ակտիվ նյութերի (եթե ելանյութը ունի ուսական կամ կենդանական ծագում) առկայությունը ստուգելուց հետո: Որպես կանոն, նշված յուրատեսակ խառնուրդները ազդում են ոչ միայն դեղա անական ակտիվության նույթի վրա, այլն կարող են թունավորել օրգանիզմը: Այդպիսի խառնուրդների քանակը խստորեն չափորոշվում է ՊՖX-ի ն այլ ՉՏՓ-ի կողմից: Չնայած այդ խառնուրդների ն ՊՖX-ով դրանց հայտնա երման եղանակների ազմազանությանը, այդ փորձարկումների համար կարելի է առանձնացնել որոշ ընդհանուր սկզ ունքներ: 1. Հալման ջերմաստիճանի, լուծելիության, տեսակարար պտտման, լուծույթների կլանման տեսակարար ցուցիչի, եռման ջերմաստիճանի, խտության ն այլ ֆիզիկական հաստատունների որոշման վրա են հիմնված որակի գնահատման եղանակները: Այդ հաստատունները թույլ են տալիս ոչ միայն ճանաչել, այլն գնահատել դեղապատրաստուկների որակը, գաղափար կազմել դրանց մաքրության աստիճանի մասին: 2. Տվյալ պատրաստուկի համար հնարավոր խառնուրդ հանդիսացող նյութից պատրաստվում է սահմանային թույլատրելի քանակ պարունակող էտալոնային լուծույթ ն դրա ու փորձարկվող լուծույթի վրա ավելացվում է համապատասխան ռեակտիվ: Երկրորդ լուծույթի գույնի ուժգնությունը կամ օպալեսցենտումը չպետք է գերազանցի առաջինը (էտալոնին):

3. Փորձարկվող պատրաստուկը ն դրա մեջ սպասվելիք խառնուրդի ստանդարտային նմուշը (վկա) ենթարկում են միաժամանակյա թղթային քրոմատագրառման, որի արդյունքները հայտածում են ռեակտիվների օգնությամ կամ լաքաների գունավորումը դիտում են ուլտրամանուշակագույն լույսի տակ: Եր եմն խառնուրդի ացակայությունը կամ թույլատրելի սահմանը հաստատվում է ըստ փորձարկվող պատրաստուկի Բf-ի արժեքի, կամ վկայի ու փորձարկվող պատրաստուկի լաքաների դիրքի, մեծության, գույնի ուժգնության համեմատությամ : Այս եղանակը մեծ կիրառում ունի գլիկոզիդների ն հորմոնների որակի գնահատման ժամանակ: 4. Մեծ կիրառում ունեն խառնուրդի ն որնէ ռեակտիվի ընտրողական փոխազդեցության վրա հիմնված եղանակներ, որոնց արդյունքում ստացվում է օպալեսցենցում, նստվածք, գույն: Սրանք համեմատվում են համապատասխան պղտոր կամ գունավոր էտալոնների հետ: 5. Հաճախ կիրառում են եղանակներ, որոնց իրագործման ժամանակ զուգակցվում են խառնուրդների լուծազատումը (լուծիչի հետագա հեռացումով) ն մնացորդի կշռումը: Մնացորդը չպետք է գերազանցի նմուշի 0,1-0,29-ը: Չոր մնացորդի քանակական պարունակությունը կարելի է որոշել նան որնէ տիտրաչափական եղանակով: Եթե պատրաստուկը ջրում գործնականորեն չի լուծվում, ապա խառնուրդը դրանից կորզում են ջրով ն հայտնա երում որնէ գունավոր ռեակցիայով: ՊՖX-ը ն այլ ՉՏՓ-ը սահմանում են համադրությունից մնացած որոշ ելանյութ խառնուրդների (ն՛ անօրգանական, ն՛ օրգանական նույթի) թույլատրելի սահմանները: 5.4.

Դեղանյութերի քանակական որոշման հիմնական եղանակները

Դեղագործական վերլուծության եզրափակիչ փուլը դեղանյութի քանակական որոշումն է, եր փորձարկվող նյութը արդեն ճանաչված է, պարզված է խառնուրդների թույլատրելի առկայությունը: Քանակական որոշման համար ընտրվում է այնպիսի եղանակ, որը հնարավորություն կտա գնահատելու մոլեկուլի դեղա անական ակտիվ մասը: Դեղանյութերի քանակական գնահատման համար կիրառվող եղանակները չորսն են՝ ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական: էթիլ սպիրտի քանակական որոշումը իրագործվում է ֆիզիկական եղանակով՝ խտությունը չափելով (ՊՖX1, 1, 26): Թուրմերում սպիրտի որոշման համար գոյություն ունի հատուկ սարք, որը նկարագրված է ՊՖX1-ում (1, 27): Քիմիական եղանակներից կիրառվում են ծանրաչափականը (կշռային),

որն աստիճանա ար փոխարինվում է ավելի ժամանակակից եղանակներով, տիտրաչափականը (ծավալաչափային), գազաչափականը ն քանակական տարրային վերլուծությունը: ՊՖX-ը առաջարկում է ծանրաչափական եղանակը խինինի հիդրոքլորիդի (էջ 175), դիհիդրոքլորիդի (172), խինինի սուլֆատի (176), իգումալի (132), ենզիլպենիցիլինի (979), պրոգեստերոնի (560) քանակական վերլուծման համար: Այն հնարավոր է կիրառել նան ալկալոիդների, որոշ վիտամինների վերլուծման նպատակով: Ալկալոիդները նստեցվում են պիկրատների, պիկրոլոնատների, սիլիցիումվոլֆրամատների, տետրաֆենիլ որատների, թիամին րոմիդը՝ սիլիցիումվոլֆրամատի (687) տեսքով: Դեղագործական վերլուծությունում ամենատարածվածը տիտրաչափական եղանակն է, որն աչքի է ընկնում ավականին արձր ճշտությամ ն փոքր աշխատատարությամ , ի տար երություն նախորդի: Տիտրաչափական եղանակի էությունը վերլուծման ենթարկվող նյութի ճշգրիտ կշռանմուշի լուծույթին տիտրանտի անհրաժեշտ ճշգրիտ քանակի աստիճանական ավելացումն է մինչն համարժեքության պահը, որը որոշվում է ինդիկատորների օգնությամ , պոտենցաչափական կամ այլ եղանակով: Տիտրաչափական եղանակները լինում են նստեցնող, թթվահիմնային, օքսիդավերականգնման, կոմպլեքսաչափական ն նիտրիտաչափական: Նստեցնող եղանակներից է արգենտաչափությունն ու մերկուրիչափությունը: Կախված դեղանյութի քիմիական հատկություններից՝ արգենտաչափությունը կարելի է իրագործել ուղղակի կամ հակադարձ տիտրումով: Առաջին դեպքում որպես ինդիկատոր ծառայում է կալիումի քրոմատը (Մորի եղանակ)՝

ԱՅՇ| Հ ՃցԱՕ3 (տիտրանտ) → ՃցՇ|↓ Հ ԱՅԱՕ3 Համարժեքության պահին սպիտակ նստվածքը անմիջապես պատվում է նարնջագույն արծաթի քրոմատով՝

2ՃցԱՕ3 Հ K2ՇrՕ4 → Ճց2ՇrՕ4↓ Հ 2KԱՕ3

Հետադարձ տիտրման ժամանակ արծաթի նիտրատը վերցվում է ավելցուկով ն ավելցուկը տիտրվում է ամոնիումի ռոդանիդով, երկաթ-ամոնիակային շիի (ինդիկատոր) առկայությամ (Ֆոլգարդի եղանակ), մինրն Երկաթի (111) ռոդանիդի ստացումը՝ լուծույթն անմիջապես կարմրում՝

ՃցԱՕ3 Հ ԱՒ4ՏՇԱ → ՃցՏՇԱ↓ Հ ԱՒ4ԱՕ3

Համարժեքության պահին՝

3ԱՒ4ՏՇԱ Հ Բ6ԱՒ4(ՏՕ4)2 → Բ6(ՏՇԱ)3 Հ 2(ԱՒ4)2ՏՕ4 Այս եղանակը կոչվում է նան ռոդանաչափություն կամ թիոցիանաչափություն: Մորի եղանակի դեպքում քՒ-ի սահմաններն են 7-10,5: Ջրածնի պրոտոննե117

րի խտության մեծացումը շատ է փոքրացնում ինդիկատորի զգայունությունը, որի պատճառով թթվային միջավայրում հալոգենիդների քանակական որոշումը իրագործվում է Ֆոլգարդի եղանակով: Յոդիդները չի կարելի որոշել Մորի եղանակով, քանի որ ՃցNՕ3-ի լուծույթով տիտրելիս առաջանում է Ճց1-ի կոլոիդ նստվածքը, որն օժտված է մեծ ադսոր ցիոն ունակությամ ն դժվարացնում է համարժեքության պահի որոշումը: Այդ պատճառով օգտագործվում են ադսոր ցիոն ինդիկատորներ (Ֆայանսի եղանակ), որոնց կիրառման ոլորտը սահմանափակվում է քՒ-ի որոշակի արժեքներով ն տիտրվող իոնի խտությամ : Յոդիդ իոնները ՃցNՕ3-ի լուծույթով տիտրելիս համարժեքության պահին արծաթի իոնների (Ճց") ավելցուկը ադսոր վում է Ճց1-ի մակերեսին ն հեշտացնում ինդիկատորների (ֆլուորեսցեինի դինատրիումական աղ, նատրիումի էոզինատ...) անիոնների ադսոր ցիան կոլոիդ մասնիկի մակերեսին, գունափոխելով այն դեղինից վարդագույն: էոզինը (Na-ի էոզինատ) այլ կերպ կոչվում է տետրա րոմֆլուորեսցեինի դինատրիումական աղ՝ Br Օ Br

Br Օ

ՕNո Br

NոՕՕԸ

ՈՒղղակի արգենտաչափական տիտրումով քանակապես կարելի է որոշել օրգանական հիմքերի յոդմեթիլատները (մետացին), դիյոդմեթիլատները (դիտիլին), յոդէթիլատները (կվատերոն), ինչպես նան սուլֆանիլամիդները, որոնք կարող են առաջացնել արծաթի աղեր՝ Ճջ

H H2N

ՏՕ2 -N - R Հ ՃջNՕ3

H2N

ՏՕ2 -N - R Հ HNՕ3

Դեղանյութում կովալենտ կապով կապված հալոգենները այսպիսի քանակական վերլուծման ենթարկելու համար նախ անհրաժեշտ է դրանք միներալացնելով վերածել իոնականի, կամ կծու ալկալիի լուծույթով ենթարկել դեհալոգենացման: Որոշ դեպքերում միներալացման կամ դեհալոգենացման կարիք չի զգացվում՝ քլոր ութին, սարկոլիզին, յոդոֆորմ: Սպիրտային լուծույթում այդ դեղանյութերը արծաթի նիտրատի տիտրված լուծույթի ավելցուկի հետ եռացնելիս քանակապես վերածվում են արծաթի հալոգենիդի: Ավելցուկը որոշվում է Ֆոլգարդի եղանակով: Մերկուրիչափությունը հիմնված է երկվալենտ սնդիկի աղերի

(մերկուրի-իոնների) տիտրված լուծույթների կիրառման վրա, որոնք քլորիդների, րոմիդների, ցիանիդների, ռոդանիդների հետ առաջացնում են վատ դիսոցվող միացություններ: Տիտրման վերջը որոշվում է ինդիկատորներով: Տիտրման համար սովորա ար վերցվում են սնդիկի նիտրատի կամ պերքլորատի լուծույթներ, իսկ քլորիդ-իոնի որոշման համար որպես ինդիկատոր օգտագործում են նատրիումի նիտրոպրուսիդ, որը սնդիկի իոնների հետ տալիս է սպիտակ նստվածք: Համարժեքության պահին ստացվում է չանհետացող պղտորություն: Կարելի է օգտվել նան ադսոր ցիոն ինդիկատորներից (դիֆենիլկար ազիդ), որոնք սնդիկի (11) իոնների հետ առաջացնում են գունավոր միացություններ: Տիտրումը կարելի է իրագործել այլ օտար իոնների առկայությամ : Հաճախ որպես ինդիկատոր վերցվում է Բ6(ՏՇԱ)3, որը համարժեքության պահին գունազրկվում է, հենց որ լուծույթում հայտնվում են սնդիկի (11) իոններ: Այդ պահը կարելի է որոշել նան պոտենցաչափությամ : Ջրային կամ անջուր միջավայրում թթվահիմնային տիտրումը (չեզոքացում) դեղագործական վերլուծության ամենաշատ կիրառվող եղանակներից է: Ջրային միջավայրում թթվային հատկություններով օժտված ն ջրում լուծելի նյութերը տիտրում են նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթով, իսկ հիմնային նույթի նյութերը՝ աղաթթվի կամ ծծմ ական թթվի լուծույթով: Շատ կարնոր է համապատասխան ինդիկատորի ընտրությունը, քանի որ համարժեքության պահին խառնուրդի քՒ-ը պետք է գտնվի ընտրած ինդիկատորի գույնի անցման քՒ-ի միջակայքում: Սովորա ար դրանք ներկեր են, որ գունափոխվում են քՒ-ի լայն սահմաններում՝ 1-ից մինչն 10,5: Դեղագործական վերլուծությունում ամենից հաճախ օգտագործում են մեթիլօրանժը (3,1-4,4), մեթիլկարմիրը (4,8-6,0), րոմթիմոլային կապույտը (6,0-7,6), ֆենոլային կարմիրը (6,4-8,0), ֆենոլֆտալեինը (8,2-10,0), թիմոլֆտալեինը (9,4-10,6): Անօրգանական ն օրգանական թթուների նատրիումական աղերի տիտրման համար որպես տիտրանտ վերցնում են աղաթթուն (ացիդաչափություն): Նույն ձնով որոշվում են նան օրգանական հիմքերն ու ալկալոիդները (հեքսամեթիլենտետրամին, ամիդոպիրին, կոդեին, ցիտիզին), որոնք ջրային կամ սպիրտային լուծույթներում ցուցա երում են հիմնային հատկություններ՝

Բ3Ա Հ ՒՃ → լԲ3Ա.Ւ)Հ.ՃԱնօրգանական (աղաթթու, որաթթու) ն օրգանական թթուները (քացախաթթու, լիմոնաթթու, գլուտամինաթթու, ասկոր ինաթթու, սալիցիլաթթու, սալյուզիդ...) քանակապես որոշում են ալկալիչափությամ ՝

Բ — ՇՕՕՒ Հ ԱՅՕՒ → Բ — ՇՕՕԱՅ Հ Ւ2Օ

Օրգանական հիմքերի, այդ թվում ալկալոիդների ն վիտամինների հիդրոքլորիդները, սուլֆատները, ֆոսֆատները, նիտրատները (խինոզոլ, սեկուրինինի նիտրատ, պիրիդօքսինի հիդրոքլորիդ...), օրգանական հիմքերի լակտատներն ու հիդրոտարտրատները նույնպես որոշվում են ալկալիչափությամ ՝

. H2ՏՕ4 Հ 2NոՕH

Հ Nո2ՏՕ4 Հ 2H2Օ

N

N

ՕH

ՕH

խինոզոլ

Թեո րոմինի ն թեոֆիլինի քանակական վերլուծման համար ՊՖX-ը առաջարկում է արգենտաչափության ն չեզոքացման եղանակի զուգակցումը՝ Օ N

HN Օ

ՕՃջ

ԸH3

Հ ՃջNՕ3 N

Ա

Օ

ԸH3 թեո րոմին

ԸH3 N

N

Հ HNՕ3 Ա

N

ԸH3

ՒԱՕ3 Հ ԱՅՕՒ → ԱՅԱՕ3 Հ Ւ2Օ

Անջատվում է համապատասխան քանակությամ ազոտական թթու, որը տիտրվում է նատրիումի հիդրօքսիդով: Հիդրօքսիլամինի հիդրոքլորիդի ու կետոածանցյալների փոխազդեցության արդյունքում օքսիմի հետ միաժամանակ ազատվում է համապատասխան քանակությամ քլորաջրածին, որը ն տիտրում են ալկալիի լուծույթով (օքսիմային եղանակ)՝ Օ

N - ՕH

Հ NH2ՕH.HԸl

Հ HԸl Հ H2Օ

կամֆորա

Սպիրտների շարքին պատկանող պատրաստուկները անջուր միջավայրում ացիլացվում են քացախաթթվի անհիդրիդի ավելցուկով: Խառնուրդը ջրի հետ տաքացնելիս այդ ավելցուկը վերածվում է քացախաթթվի, որն էլ որոշում են ալկալիչափությամ ՝ Օ

H Ը ԸH

HՕ

Et

ՕH

(ԸH3ԸՕ)2Օ -H2Օ

H3Ը- Ը- Օ

H Ը ԸH Et

Et

դի¿թիլստիլ ¿ստրոլ

(Ըէ3ԸՕ)էՕ Հ էէՕ → էԸէ3ԸՕՕէ

Et

Օ Օ -Ը -ԸH3

էսթերներին պատկանող պատրաստուկների հիդրոլիզը կատարվում է նատրիումի հիդրօքսիդի տիտրված լուծույթով, որի ավելցուկը նույնպես որոշվում է չեզոքացման եղանակով (մեթիլսալիցիլատ, ֆենիլսալիցիլատ, վալիդոլ...): Եթե պատրաստուկը վատ է լուծվում ջրում, կամ ջրային լուծույթներն ունեն թույլ թթվային կամ հիմնային նույթ, ապա ալկալիչափական տիտրման ժամանակ օգտագործում են խառը լուծիչներ: Ացետիլսալիցիլաթթվի (ասպիրին) սպիրտային լուծույթը 8-10°Շ ջերմաստիճանում (լուծիչի ու ջերմաստիճանի ընտրությունը թույլ են տալիս խուսափել հիդրոլիզից) տիտրվում է նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթով ֆենոլֆտալեինի առկայությամ (ՊՖX)՝ ԸՕՕH

ԸՕՕNո

Հ NոՕH Օ - Ը - ԸH3 ասպիրին

Հ H2 Օ Օ - Ը - ԸH3

Օ

Օ

Պ-ամինա ենզոական թթվի (նովոկային, նովոկայինամիդ, դիկային), խինոլինի, ակրիդինի, ֆենթիազինի ածանցյալների քանակական որոշման ժամանակ օգտվում են միմյանց մեջ չլուծվող լուծիչների (ջուր-քլորոֆորմ) համակարգից: Տիտրման ընթացքում անջատվող օրգանական հիմքը ջրայինից անցնում է քլորոֆորմային շերտ, որով ն ացառվում է դրա ազդեցությունը տիտրման արդյունքների վրա: Եր եմն օրգանական հիմքը կորզում են քլորոֆորմով (կամ եթերով) ն լուծիչը հեռացնելուց հետո այն որոշում են ացիդաչափությամ : Քլորական թթվով օրգանական հիմքերի ն դրանց աղերի տիտրումը անջուր միջավայրում իրագործվում է անջուր քացախաթթվում կամ քացախաթթվական անհիդրիդում: Որպես ինդիկատոր կիրառվում են յուրեղական մանուշակագույնը, մեթիլօրանժը կամ տրոպեոլին 00-ը: Տիտրանտի ու ինդիկատորի լուծույթները պատրաստվում են անջուր քացախաթթվում: Պրոցեսն ընթանում է մի քանի փուլով՝

ՒՇ|Օ4 Հ ՇՒ3ՇՕՕՒ

ՇՒ3ՇՕՕՒ2Հ Հ Շ|Օ4Բ3Ա Հ ՇՒ3ՇՕՕՒ → լԲ3ԱՒ)Հ Հ ՇՒ3ՇՕՕՇՒ3ՇՕՕՒ2Հ Հ ՇՒ3ՇՕՕ- → 2ՇՒ3ՇՕՕՒ

լԲ3ԱՒ)Հ Հ Շ|Օ4- → լԲ3ԱՒ)Հ . Շ|Օ4Գումարային հավասարումը՝

Բ3Ա Հ ՒՇ|Օ4 → լԲ3ԱՒ)Հ . Շ|Օ4Անջուր քացախաթթուն պրոտոգենային լուծիչ է ն ուժեղացնում է օրգանական հիմքի հիմնային հատկությունները, որը հնարավորություն է տալիս այն քանակապես տիտրելու քլորական թթվով:

Թույլ օրգանական հիմքերի աղերի (Բ3N : ՒՃ) տիտրման (անջուր միջավայրում) ռեակցիայի քիմիզմը կարելի է արտահայտել գումարային հավասարումով (ինդիկատոր- մեթիլային մանուշակագույն)՝ HՕ ԸՕՕH ԸH3ԸՕՕH HՕ

ԸH - ԸH2 - NH - ԸH3 . ԸH - ՕH Հ HԸlՕ4

ՕH HՕ

ԸH - ՕH

ադրենալինի հիդրոտարտրատ ԸՕՕH

ԸՕՕH HՕ - HԸ

Հ

HՕ

-

ԸH - ԸH2 - N H2 - ԸH3 . ԸlՕ4 Հ

ԸH - ՕH

ՕH

ԸՕՕH

Բացառություն են կազմում չորրորդային ամոնիումային հալոգենիդները ն հալոգենաջրածնական թթուների աղերը (հիդրոքլորիդներ, հիդրո րոմիդներ, հիդրոյոդիդներ), քանի որ հալոգեն-իոնները ցուցա երում են թթվային հատկություններ նույնիսկ անջուր քացախաթթվում ն ճշտորեն տիտրել հնարավոր չէ: Այս դեպքում տիտրման միջավայրում անհրաժեշտ է սնդիկի ացետատի առկայությունը, որը կապելով հալոգեն-իոններին վերածվում է դժվար դիսոցվող միացության՝ Օ Ը2H5 - Ը - Օ H3Ը

. HԸl Ա

պրոմեդոլ

ԸH3

ԸH3

HԸlՕ4 ԸH3ԸՕՕH

(ԸH3ԸՕՕ)2Hջ

-2ԸH3ԸՕՕH

-HջԸl2

Օ Ը2H5 - Ը - Օ H3Ը

. HԸlՕ4 Ա

ԸH3

ԸH3

Թույլ թթվային հատկություններով օժտված օրգանական նյութերի անջուր տիտրումը սովորո ար իրագործվում է դիմեթիլֆորմամիդում (լուծիչ), կամ ենզոլի հետ դրա խառնուրդում, ինչպես նան պիրիդինում, էթիլենդիամինում (ինդիկատոր- թիմոլային կապույտ): Այս դեպքում լուծիչը ուժեղացնում է այդ օրգանական նյութերի (ֆենոլների, կար ոնաթթուների, ամինաթթուների, սուլֆանիլամիդների, ար իտուրատների...) թթվային հատկությունները ն հնարավորություն տալիս դրանց տիտրելու նատրիումի մեթիլատով՝

H

Օ

Օ N

Ը2H5

Օ

Ը2H5

N

N Օ

H

Օ Հ

H - Ը - NH (ԸH3)2 Հ NոՕH

H - Ը - N(ԸH3)2 Հ H2Օ Հ NոՀ

Օ

Օ N

N

Ը2H5

Օ

Ը2H5

N H

Օ

Հ H - Ը - NՀ(ԸH3)2

Օ

H

Օ

-

Ը2H5

N

Օ

H

Ը2H5

-

Հ (ԸH3)2NԸHՕ

Օ

Հ NոՀ

Ը2H5

NոՕ

Ը2H5

N H

Օ

Բացառված չէ, որ վերլուծման ենթարկվող դեղանյութերի ն տիտրանտի միջն տիտրման ընթացքում տեղի ունենա օքսիդա-վերականգնման ռեակցիա: Օքսիդավերականգնման տիտրումը սովորա ար իրագործվում է թթվային միջավայրում: Քանակական վերլուծության այդ եղանակին են պատկանում յոդաչափությունը, յոդքլորաչափությունը, րոմատաչափությունը, յոդատաչափությունը, դիքրոմատաչափությունը, պերմանգանատաչափությունը, ցերիումաչափությունը: Յոդաչափությամ քանակապես որոշում են անօրգանական ն օրգանական այն դեղանյութերը, որոնք ընդունակ են օքսիդանալ կամ վերականգնվել, ինչպես նան յոդի հետ առաջացնել տեղակալման արգասիքներ: Բացի դրանից, յոդաչափությամ որոշում են օքսիդիչ տիտրանտի ավելցուկը (հակադարձ տիտրում), վերնում նշված օքսիդա-վերականգնման եղանակները կիրառելիս: Յոդիդիոնների օքսիդացումից առաջացած կամ հակադարձ տիտրման դեպքում յոդաչափությունից մնացած ավելցուկ ազատ յոդը տիտրում են նատրիումի թիոսուլֆատով՝ Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՇ| Հ ԱՅ2Տ4Օ6 Որպես ինդիկատոր օգտագործում են օսլան: Դիտարկենք յոդաչափության տար եր ձների կիրառումը կոնկրետ օրինակով: Ֆուրացիլինը տիտրվում է յոդի լուծույթով հիմնային միջավայրում: Ընթանում են հետնյալ ռեակցիաները՝

Օ2 N

Օ

ԸH = N - NH - Ը - NH2 Հ 222 Հ 5NոՕH

-H2Օ

H

-H2Օ

Օ2N

Օ

Ը = Օ Հ N2 Հ NH42 Հ Nո2ԸՕ3 Հ 3Nո2

Ս2 Հ 2ԱՅՕՒ → ԱՅՍ Հ ԱՅՍՕ Հ Ւ2Օ

Պրոցեսի ավարտից հետո լուծույթը թթվեցվում է, անջատված ավելցուկ յոդը տիտրվում է նատրիումի թիոսուլֆատով՝

ԱՅՍՕ Հ ԱՅՍ Հ Ւ2ՏՕ4 → Ս2 Հ ԱՅ2ՏՕ4 Հ Ւ2Օ

Իզոնիազիդի քանակական որոշումը յոդաչափությամ իրագործվում է թույլ հիմնային միջավայրում՝ ԸՕՕNո Օ Ը - NH - NH2

Հ 222 Հ 5NոHԸՕ3 - 4H2Օ N

Հ N2 Հ 5ԸՕ2 Հ 4Nո2 N

Որոշ պատրաստուկներ ակտիվ քլորի առկայության պատճառով կալիումի յոդիդից դուրս են մղում յոդ, որը որոշվում է նատրիումի թիոսուլֆատով՝ Nո ՏՕ2 - N Հ 2HԸl

ՏՕ2 - NH2 Հ NոԸl Հ Ըl2

Ըl քլորամին Բ

Շ|2 Հ 2KՍ → 2KՇ| Հ Ս2 Յոդքլորաչափությունը նման է յոդաչափությանը ն տար երվում է նրանով, որ տիտրանտ է ծառայում կայուն յոդմոնոքլորիդի լուծույթը: Սուլֆանիլամիդների օրինակով դիտարկենք այս եղանակի ուրվագիծը՝ H2Ա

ՏՕ2NH -R Հ 22Ըl

2Ըl Հ K2

H 2Ա

KԸl Հ 22

ՏՕ2NH -R Հ 2HԸl

Անջատված յոդը տիտրվում է նատրիումի թիոսուլֆատով: Յոդատաչափությունը կիրառենք ասկոր ինաթթվի նկատմամ : Համարժեքության պահին կալիումի յոդատի ավելցուկը թթվային միջավայրում օքսիդացնում է յոդիդը ն առաջացած յոդը հայտնա երվում է օսլայով:

ՕH

HՕ

H

Հ K2Օ3

Օ

HՕHԸ

Օ

Օ

H HՕHԸ

Օ

ԸH2ՕH

Օ

Հ K2 Հ 3H2Օ

Օ

ԸH2ՕH

KJՕ3 Հ 5KJ Հ 6էԸl → 3Jէ Հ 6KԸl Հ 3էէՕ Բրոմատաչափությունը սկզ ունքորեն նման է յոդատաչափությանը: Այս երկու եղանակները զուգահեռ կիրառվում են ալկալիական մետաղների ու օրգանական հիմքերի յոդիդների տիտրման համար: Դիքրոմատաչափությունը հիմնված է կալիումի դիքրոմատի տիտրված լուծույթով օրգանական հիմքերի որոշ աղերի նստեցման վրա: Անլուծելի ակրիխինի դիքրոմատը ֆիլտրում են, իսկ տիտրանտի ավելցուկը որոշում են յոդաչափությամ ՝ NH - ԸH(ԸH3) - (ԸH2)3 - N(Ը2H5)2 . 2HԸl ՕԸH3

. Ըr2-2Օ7

H

Հ K2Ըr2Օ7

Ըl

NH - ԸH(ԸH3) - (ԸH2)3 - NՀ(Ը2H5)2

ԸH3ԸՕՕNո

-2KԸl

N

N

K2Շr2Օ7 Հ 6KՍ Հ 7Ւ2ՏՕ4 → Շr2(ՏՕ4)3 Հ 3Ս2 Հ 4K2ՏՕ4 Հ 7Ւ2Օ Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6 Պերմանգանատաչափության եղանակը կիրառելիս օգտվում են թթվային միջավայրում կալիումի պերմանգանատի օքսիդիչ հատկությունից, որը ուղղակի տիտրման ժամանակ ն՛ տիտրանտ է, ն՛ ինդիկատոր: Դրա ավելցուկը լուծույթին հաղորդում է վարդագույն գունավորում: Հակադարձ տիտրման ժամանակ տիտրանտի ավելցուկը որոշվում է յոդաչափությամ : Ցերիումաչափության ժամանակ տիտրանտ է ծառայում ցերիումի սուլֆատը, որը թթվային միջավայրում օքսիդիչ է ն վերականգնվում է մինչն Շ6"3-ի (ինդիկատոր-դիֆենիլամին կամ օրթո-ֆենանտրոլին): Հակադարձ տիտրման ժամանակ տիտրանտի ավելցուկը (քառավալենտ ցերիումի սուլֆատը) որոշվում է յոդաչափությամ ՝ Ըl

H N

H2NՕ2Տ

Տ

ԸՇ(ՏՕ4)2

Օ դիքլոթիազիդ

NH Օ

-H2ՏՕ4

Ըl

N

H2NՕ2Տ

Տ Օ

NH Օ

2Շ6(ՏՕ4)2 Հ 2KՍ → Ս2 Հ Շ62(ՏՕ4)3 Հ K2ՏՕ4

Վիկասոլը քանակապես որոշելու համար նախ այն քայքայում են հիմնային միջավայրում՝ նատրիումի սուլֆիտի ն 2-մեթիլ-1,4-նավթոխինոնի (նստվածք): Վերջինս քլորոֆորմով կորզում են, մաքրում ն վերականգնում ցինկի փոշու միջոցով՝ աղաթթվի առկայությամ , որից հետո միայն տիտրում ցերիումի սուլֆատով, օ-ֆենանտրոլինի (ինդիկատոր) ներկայությամ ՝ Օ

Օ

ԸH3

ԸH3 NոՕH -Nո2ՏՕ3 -H2Օ

վիկասոլ

7ո, HԸl Օ

ԸH3

ԸH3

ՕՏՕ2Nո Օ

Օ

ՕH

ՕH

2ԸՇ(ՏՕ4)2 -ԸՇ2(ՏՕ4)3 -H2ՏՕ4

Օ

Համարժեքության պահին օ-ֆենանտրոլինը կարմրից գունափոխվում է կապույտի՝ Հ3

Հ2 N

N

Հ ԸՇՀ4

FՇ

FՇ

Հ ԸՇՀ3 N

N

կարմիր

կապույտ

որը դեղին գույնի տիտրանտի հետ առաջացնում է կանաչ գունավորում: Կոմպլեքսաչափությունը հիմնված է տրիլոն Բ-ի (էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի դինատրիումական աղ - էԴՏԱ) կամ ուրիշ կոմպլեքսների հետ երկ-, եռ-, քառլիցքավորված մետաղի իոնների ջրալուծ կոմպլեքսների առաջացման վրա: Եղանակը կիրառելի է այն անօրգանական ն էլեմենտօրգանական պատրաստուկների համար, որոնց դիսոցումից առաջանում են մետաղի կատիոններ: Կոմպլեքսաչափության պարտադիր պայմանը որոշակի սահմաններում քՒի արժեքների պահպանումն է, որ իրականացվում է ուֆերային լուծույթների միջոցով: Ինդիկատոր են ծառայում թթվային քրոմ սնը, թթվային քրոմ մուգ կապույտը, պիրոկատեխինային մանուշակագույնը, մուրեքսիդը ն այլն, որոնք մետաղի իոնների հետ առաջացնում են անկայուն, վառ գունավորված կոմպլեքսներ: Վերջիններս տրիլոն Բ-ով տիտրելիս քայքայվում են, համարժեքության պահին գունափոխվելով՝

M6Հո Հ |ոd.(կապույտ) → M6.|ոd (կարմիր)

M6.|ոd Հ Tri|oո Թ → M6.Tri|oո Թ Հ |ոd (կապույտ) Օ NոՕ3Տ

-ջ

Օ

N=N

տրիլոն Բ

կարմրամանուßակագույն կոմպլեքս, |ոd.Mց

Օ 2N

ՕH

-

ՕՕԸH2Ը H2Ը

-

N - ԸH2 - ԸH2 - N

Օ=Ը Օ

ԸH2ԸՕՕ ԸH2

-

2NոՀ Հ

Օ3Տ

Ը=Օ

-ջ

Օ

Օ2N

-Շ.Triloո B

ՕH

N=N կապույտ անիոն, թթվային քրոմ մուգ կապույտ (|ոd)

Այս եղանակը կիրառելի է մագնեզիումի, ցինկի, կալցիումի, կապարի, իսմութի միացուրյունների քանակական որոշման համար: Նիտրիտաչափությունը կիրառվում է առաջնային ն երկրորդային արոմատիկ ամինների քանակական որոշման համար թթվային միջավայրում (տիտրանտը - նատրիումի նիտրիտ): Առաջնային ամինները առաջացնում են դիազոնիումի աղեր, երկրորդային ամինները՝ նիտրոզոմիացություններ՝ NոNՕ

ԸՕՕR HԸl 2

H2N NHԸ4H9

N

Հ

ԸՕՕR Ըl-

N

Օ = N NԸ4H9

NոNՕ2 HԸl

ԸՕՕԸH2ԸH2N(ԸH3)2

ԸՕՕԸH2ԸH2N(ԸH3)2

դիկային

Համարժեքության պահը որոշվում է երեք եղանակով՝ ներքին ինդիկատորներով (տրոպեոլին-ՕՕ, չեզոք կարմիր, տրոպեոլին-ՕՕ -ն մեթիլենային կապույտի հետ), արտաքին ինդիկատորներով (յոդօսլայական թուղթ) կամ պոտենցաչափությամ : ¶ազաչափական եղանակը դեղագործական վերլուծությունում կիրառվում է թթվածնի ու ցիկլոպրոպանի որոշման համար (ՊՖ1X, 349, ՊՖX, 228): Քանակական տարրային վերլուծության հիմքում ընկած է ածխածին, ջրածին, թթվածին պարունակող օրգանական մոլեկուլի նախնական քայքայումը մի127

ներալացումով, որ իրականացվում է օքսիդիչների կամ վերականգնիչների օգնությամ : Արդյունքում ստացված իոնները որոշվում են համապատասխան տիտրաչափական եղանակներով: Տարրային վերլուծությունը օգտագործում են ազոտ, հալոգեններ, ծծում , ինչպես նան զառիկ, իսմութ, սնդիկ, ծարիր պարունակող օրգանական ն էլեմենտօրգանական միացությունների քանակական որոշման համար: Օրգանական միացություններում ազոտի որոշման ֆարմակոպեական եղանակը հայտնի է Կելդալի եղանակ անունով (տես 3.3.2, ՊՖX, 762: ՊՖX1, 1, 180): Տարրային վերլուծության թվին է պատկանում թթվածնի միջավայրում այրման եղանակը, որը կիրառելի է էլեմենտօրգանական միացություններում հալոգենների, ծծմ ի, ֆոսֆորի որոշման համար: ՊՖX-ը (764) այս եղանակը առաջարկում է յոդօրգանական դեղանյութերում յոդի որոշման համար: Եղանակը հնարավոր է կիրառել նան ծծում պարունակող օրգանական դեղանյութերի սարրային վերլուծության ժամանակ: Զառիկ պարունակող օրգանական դեղանյութերի (օսարսոլ, նովարսենոլ, միարսենոլ) քանակական վերլուծության համար նախ օքսիդիչների առկայությամ (խիտ ազոտական ն ծծմ ական թթուների խառնուրդ) միներալացվում է մոլեկուլի օրգանական մասը: Արդյունքում ստացվում է ՃՏ"3 ն ՃՏ"5 իոնների խառնուրդ: Վերջիններս հիդրազինի սուլֆատի հետ տաքացնելիս վերականգնվում են մինչն ՃՏ"3 (111), որն էլ որոշվում է րոմատաչափությամ (տիտրանտ՝ կալիումի րոմատ, ինդիկատոր՝ մեթիլային կապույտ, կալիումի րոմիդի առկայությամ )՝

2Ւ3ՃՏՕ4 Հ ԱՒ2 - ԱՒ2 → Ա2↑ Հ 2Ւ3ՃՏՕ3 Հ 2Ւ2Օ

KԹrՕ3 Հ 5KԹr Հ 3Ւ2ՏՕ4 → 3Թr2 Հ 3K2ՏՕ4 Հ 3Ւ2Օ

Ւ3ՃՏՕ3 Հ Թr2 Հ Ւ2Օ → Ւ3ՃՏՕ4 Հ 2ՒԹr

Համարժեքության պահին լուծույթը գունազրկվում է : Սնդիկօրգանական դեղանյութերը (պրոմերան) եռացող ջրային աղնիսի վրա 0,1 Ն-ոց աղաթթվի լուծույթի հետ տաքացնելիս սնդիկը քանակապես վերածվում է սնդիկի դիքլորիդի, որը կալիումի յոդիդի (ավելցուկով) հետ փոխազդելով վերածվում է ջրալուծ կոմպլեքսային աղի՝

ՒցՇ|2 Հ 2KՍ → ՒցՍ2↓ Հ 2KՇ|

ՒցՍ2 Հ 2KՇ| → K2ՒցՍ4

Թթվի ավելցուկը տիտրվում է հիմքով: Վերլուծական ֆիզիկաքիմիական ժամանակակից եղանակները դասական քանակական եղանակների նկատմամ ունեն մի շարք առավելություններ:

Ֆիզիկաքիմիական եղանակները հիմնվելով դեղանյութերի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների վրա աչքի են ընկնում արագությամ , ընտրողականությամ , արձր զգայունությամ , ավտոմատացման ու միասնականացման (ստանդարտացման) հնարավորությամ : Այս եղանակներից ՊՖX-ում ընդգրկված են սպեկտրալուսաչափությունը ԻԿ-մարզում, ֆլուորաչափությունը, նեռաչափությունը, նր աշերտ քրոմատագրությունը: Այս եղանակները դիտարկվել են 3-րդ գլխում (դեղանյութերի ստացումն ու հետազոտումը): Փորձարկվող նյութի լուծույթում լույսի ճառագայթի եկման ցուցիչի ( եկումաչափություն), նեռացված լույսի հարթության պտտման ( նեռաչափություն), ինտերֆերենցիայի (վերադրաչափություն) որոշումն է ընկած օպտիկական եղանակների հիմքում: ՊՖX-ում եկումաչափությունը օգտագործվում է հեղուկ դեղանյութերի ճանաչման, իսկ ներդեղատնային վերահսկողությունում՝ հեղուկ դեղաձների, այդ թվում կրկնակի ու եռակի խառնուրդների քանակական վերլուծման համար: Մոլեկուլում ասիմետրիկ ածխածնի ատոմ ունեցող մոտ 60 դեղանյութերի ճանաչման համար, որոնց մեծ մասը պատկանում է ալկալոիդների, հորմոնների, վիտամինների, հակա իոտիկների, տերպենների դասերին, ՊՖX-ը առաջարկում է նեռաչափությունը, որի հետ մեկտեղ վերջին տարիներին զարգացում է ստացել սպեկտրա նեռաչափական քանակական վերլուծությունը: Դեղագործական ու թունա անական վերլուծությունում անհատական դեղանյութերի ճանաչման համար իր նշանակությունը չի կորցրել քիմիական մանրադիտությունը: Հեռանկարային է հատկապես էլեկտրոնային մանրադիտության կիրառումը ֆիտոքիմիական վերլուծությունում: Այս եղանակը հնարավորություն է տալիս ստանալ շատ փոքր առարկաների մեծացված պատկերը, որովհետն ի տար երություն օպտիկական մանրադիտության, այս դեպքում առարկան ենթարկվում է արձր էներգիայով օժտված էլեկտրոնային փնջի ազդեցությանը: Ցրված էլեկտրոններից առաջացած պատկերը դիտվում է ֆլուորեսցենցվող էկրանի վրա: Ա սոր ցիոն (ճառագայթակլանման) եղանակները հիմնված են լուսակի (սպեկտր) տար եր մարզերում նյութի լուսակլանման հատկությունների վրա: Ատոմաա սոր ցիոն սպեկտրալուսաչափությունը (ԱԱՍ) ատոմային կլան-ման սպեկտրով տարրի որակական ն քանակական որոշման եղանակ է: Այն կիրառում են շրջակա միջավայրի (հող, ջուր, օդ) որակի հսկողության, սննդի ն դրա պատրաստման հումքի վերլուծման, ժշկության, մետաղագործության, քիմիական արդյունա երության ն գիտահետազոտական աշխատանքների

նագավառներում: ԱԱՍ եղանակը հիմնված է փորձարկվող նյութի չեզոք ատոմների կողմից օպտիկական ճառագայթման որոշակի էներգիայով ալիքի ընտրողական կլանման չափման վրա: Ատոմիզատորում նյութի ատոմացումը իրականացնում են նմուշը 2500-30000 տաքացնելով, որի համար օգտվում են այրվող գազերի (ացետիլեն, եր եմն պրոպան) ն օդի կամ ազոտի ենթօքսիդի (օքսիդիչներ) խառնուրդի ոցը: Առաջացած ատոմային գոլորշու միջով անց են կացնում 190-850 նմ միջակայքով ճառագայթ: Ատոմներին գրգռվում է ոչ միայն ջերմային էներգիան, այլն լույսի էներգիան: էներգիայի կլանումից հետո գրգռված ատոմները վերադառնում են ելային վիճակի, ճառագայթելով կլանված էներգիան լույսի տեսքով: Ատոմաա սոր ցիոն սպեկտրալուսաչափությունը զգայուն եղանակ է մետաղների փոքր քանակների որոշման համար ն օժտված է արձր ընտրողականությամ , հեռանկարային է ծանր մետաղների փոքրագույն խառնուրդների հայտնա երման համար, հատկապես պոլիվիտամինային պատրաստուկների, ամինաթթուների, ար իտուրատների, ալկալոիդների, որոշ հակա իոտիկների, սնդիկ ն հալոգեն պարունակող դեղանյութերի վերլուծման ժամանակ: Դեղագործական վերլուծությունում հնարավոր է նան ռենտգենյան ա սոր ցիոն սպեկտրալուսաչափության կիրառումը, հիմնված ատոմների կողմից ռենտգենյան ճառագայթների կլանման վրա: ՈՒՄ- սպեկտրալուսաչափությունը դեղագործությունում վերլուծման ամենապարզ ն լայնորեն կիրառվող ա սոր ցիոն եղանակն է (տես գլուխ 3) դեղապատրաստուկների վերլուծման ոլոր փուլերում: Դեղանյութերի ճանաչման համար կարելի է օգտվել նյութերի լուսակների ատլասներից, որտեղ դասակարգված են տեղեկությունները կորերի նույթի վերա երյալ, երված են կլանման մաքսիմումի ու մինիմումի դիրքերը ն դրանց համապատասխան օպտիկական խտության արժեքները: Քանակական սպեկտրալուսաչափական վերլուծության լավագույն պայմանների անսխալ ընտրություն կարելի է կատարել միայն նախապես կլանման լուսակի նույթի վրա իոնացման հաստատունի, լուծիչի նույթի, միջավայրի քՒի ն այլ գործոնների ազդեցությունը պարզելուց հետո: Լուսագունաչափական (ֆոտոկոլորիմետրիկ) եղանակով քանակական որոշումը, ի տար երություն ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափության, իրագործվում է լուսակի տեսանելի մարզում: Հետազոտվող նյութը որնէ ռեակտիվի հետ վերածում են գունավոր միացության ն այնուհետն չափում գույնի ուժգնությունը գունաչափով: Որոշման ճշտությունը կախված է քիմիական ռեակցիայի արենպաստ

պայմանների ընտրությունից: ՊՖX-ը մի շարք նիտրոածանցյալների (նիտրոգլիցերին, ֆուրադոնին, ֆուրացիլին), վիտամինային պատրաստուկների (ռի ոֆլավին, ֆոլաթթու) ն սրտային գլիկոզիդների քանակական որոշմա համար առաջարկվում է այս եղանակը: Մշակված են դեղաձների աղադրամասերի որոշման լուսագունաչափական ազմաթիվ եղանակներ: Գունաչափության տար երակներից են կոմպլեմենտային եռխթանիչը, հիմնված երեք տար եր երկարության ալիքների միաժամանակյա կլանումները չափելու վրա: Լուսատուր իդաչափական ն լուսանեֆելաչափական եղանակները հիմնված են որոնելի նյութի կախույթային մասնիկների կողմից կլանված կամ ցրված լույսի չափման վրա: Քրոնոլուսատուր իդաչափական եղանակի էությունը լույսի հանգելու պրոցեսում դրա աստիճանական փոփոխությունների չափումն է: Ջերմանեֆելաչափությունը պատրաստուկի լուծույթի պղտորության չափման միջոցով որոշում է նյութի խտության կախվածությունը ջերմաստիճանից: ԻԿ-սպեկտրալուսաչափության կարնոր առավելություններն են յուրատեսակությունը, վերլուծման արագությունը, արձր զգայունությունը, ստացված արդյունքների ճշտությունը, յուրեղական վիճակում նյութերի վերլուծման հնարավորությունը: Վերլուծական նպատակների համար սովորա ար օգտվում են ԻԿ-լուսակի 650-1450 սմ-1 մարզից, որը հայտնի է մատնահետքերի մարզ անունով: Այստեղ կլանումները շատ տեղեկություններ են հաղորդում նյութի կառուցվածքի վերա երյալ ն միննույն ժամանակ թույլ են տալիս դատել դեղանյութերի նույնականության ն մաքրության աստիճանի մասին: ԻԿ-սպեկտրալուսաչափությունը օգտագործվում է նան դեղանյութերի քանակական որոշման համար: Դեղագործական վերլուծությունում կիրառվում է նան կոմ ինացված ցրման սպեկտրալուսաչափությունը: Դիֆերենցված եղանակերը թույլ են տալիս դեղագործական վերլուծությունում ընդլայնելու լուսաչափության կիրառման շրջանակները, հնարավորություն են ընձեռում մեծացնել վերլուծման ճշտությունը, այն իրագործել մեծ խտությունների դեպքում: Բոցի լուսաչափությունը կիրառելիս խառնուրդում տարրի խտությունը որոշվում է ոցի կողմից առաքվող նորոշ ճառագայթի ուժգնությամ : Դեղագործական վերլուծությունում այս եղանակը կիրառում են այնպիսի դյուրագրգիռ տարրերի նկատմամ , ինչպիսիք են նատրիումը ն կալիումը: Բոցային լուսաչափ կոչված սարքը պիտանի է ոչ միայն այդ տարրերի քանակական վերլուծման համար, այլն անօրգանական ն էլեմենտօրգանական դեղանյութերում հողալկալիա131

կան տարրերի, ինչպես նան այդ տարրերի իոնների (խառնուրդ) հայտնա երման համար: Վերլուծվող նյութը ճառագայթման ենթարկելիս առաջանում է երկրորդային ճառագայթում, որի չափման վրա են հիմնված լյումինեսցենտային եղանակները՝ ֆլուորեսցենցիան, հեմիլյումինեսցենցիան, ռենտգենաֆլյուորեսցենցիան... ՈՒՄ-ճառագայթման ազդեցությունից սովորա ար ֆլյուորեսցենտում են մոլեկուլի սիմետրիկ կառուցվածքով օրգանական միացությունները, որոնք պարունակում են զուգորդված կապեր, նիտրո, նիտրոզո, ազո, ամիդային, կար օքսիլ կամ կար ոնիլ խմ եր: Ֆլյուորեսցենտման ուժգնությունը կախված է որ միայն նյութերի քիմիական կառուցվածքից ու ֆիզիկական հատկություններից, այլն դրանց խտությունից, լուծիչի նույթից, միջավայրի քՒ-ի արժեքից, ջերմաստիճանից, նույնիսկ չնչին քանակի խառնուրդների առկայությունից: Ֆլուորաչափությունը ֆարմակոպեական եղանակ է ն կիրառվում է ամինաթթուների, պիրիմիդինի ն ակրիդինի ածանցյալների, սուլֆանիլամիդների (ֆտալազոլ), որոշ հակա իոտիկների ու վիտամինների ճանաչման համար: Մոլեկուլում երկաթի, կո ալտի, րոմի, արծաթի ն այլ հետերոատոմներ պարունակող նյութերի քանակական վերլուծության համար հեռանկարային ռենտգենյան ֆլուորեսցենցիայի կիրառումը: Կենսա անական հումքում նյութերի շատ փոքր քանակների հայտնա երման համար մեծ հնարավորություններ է ընձեռում հեմիլյումինեսցենցման եղանակը, որը չափումների համար որպես գրգռման աղ յուր օգտագործում է քիմիական ռեակցիաների ընթացքում անջատված էներգիան: Օքսիդացման ընթացքում այդպիսի էներգիա ճառագայթում են որոշ ար իտուրատներ (հատկապես ֆենո ար իտալը), արոմատիկ թթուների հիդրազիդները ն այլն: Ռադիոակտիվ պատրաստուկների որակի գնահատման համար սպեկտրաչափով չափում են Ե- կամ ց- ճառագայթումը, որի վրա էլ հիմնված են ռադիոքիմիական եղանակները: Վերլուծական քիմիայում մեծ կիրառում ունեն ռադիոակտիվ իզոտոպների միջոցով (նշված ատոմներ) վերլուծության զգայուն եղանակները, որոնցից են իզոտոպային նոսրացումը, ռադիոչափական տիտրումը, ռադիոակտիվ ինդիկատորայինը, ակտիվացված վերլուծությունը, ռադիոիմունայինը: Դեղագործական վերլուծության ժամանակակից եղանակների հիմքում ընկած է նան մագնիսական դաշտի օգտագործումը: Այդ եղանակներից են միջուկամագնիսական ռեզոնանսը (ՄՄՌ), պրոտոնամագնիսական ռեզոնանսը (ՊՄՌ),

էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսը (էՊՌ), միջուկակվադրուպոլային ռեզոնանսը (ՄԿՌ), մասս-լուսապատկերումը (տես գլ. 3): էլեկտրաքիմիական եղանակներից դեղագործական վերլուծությունում կիրառվում են պոտենցաչափությունը՝ հիմնված փորձարկվող լուծույթի ն դրա մեջ ընկղմված էլեկտրոդների միջն առաջացած պոտենցիալների տար երության չափման վրա, քրոնոպոտենցաչափությունը, նեռագրությունը՝ հիմնված փորձարկվող նյութի էլեկտրաօքսիդացման կամ էլեկտրավերականգնման ժամանակ առաջացած հոսանքի ուժի չափման վրա, արձր զգայունությամ օժտված դիֆերենցիալ նեռագրությունը, քրոմատա նեռագրումը, օսցիլագրական նեռագրությունը, կուլոնաչափական տիտրումը՝ հիմնված էլեկտրոդների վրա անջատված նյութի քանակի ն այդ պրոցեսի վրա ծախսված էլեկտրականության քանակի միջն եղած կապի վրա (Ֆարադեյի օրենքը), ամպերաչափական տիտրումը, կոնդուկտաչափությունը: Բարձր զգայունությունը, վերարտադրման հնարավորությունը, արդյունքների ճշտությունը, կատարման արագությունը նորոշ են էլեկտրաքիմիական եղանակներին ն լայն հնարավորություններ են ստեղծում դեղագործական վերլուծության ավտոմատացման համար Բաժանման ֆիզիկաքիմիական եղանակներից դեղավերլուծությունում կիրառվում են քրոմատագրությունը, էլեկտրաֆորեզը ն լուծազատումը: Քրոմատագրությունը դինամիկ պայմաններում նյութերի աժանումը, վերլուծումը ն ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրումն է սոր ցիոն եղանակներով: Այն հիմնված է երկու ֆազերի միջն (շարժական ն անշարժ) նյութերի աշխման վրա: Անշարժ պինդ ֆազի համար հիմնական ֆիզիկաքիմիական պրոցեսը նյութի ադսոր ցիան է դրա մակերեսի վրա: Բաժանման ճանապարհի երկայնքով մասնիկների տեղափոխման հարա երական արագությունը կախված է անշարժ ֆազի հետ դրանց փոխազդեցությունից, որի հետնանքով յուրաքանչյուր աղադրամաս անշարժ ֆազով անցնում է որոշակի երկարությամ ճանապարհ: Նյութի տեղափոխման արագության (կամ ճանապարհի) հարա երությունը լուծիչի տեղափոխման արագությանը (կամ ճանապարհին) նշանակվում է Բfով, որը աժանման տվյալ պայմանների համար հանդիսանում է նյութի հաստատուն ն օգտագործվում է դրա ճանաչման համար: Եղանակը հնարավորություն է տալիս փորձարկվող նմուշի աղադրամասերի ընտրողական աժանումը իրականացնել առավել արդյունավետ ձնով: Սա էական է, քանի որ վերլուծման ենթարկվող պատրաստուկները սովորա ար խառնուրդներ են: Ըստ աժանման պրոցեսի մեխանիզմի գոյություն ունեն իոնափոխանակման, ադսոր ցիոն, նստեցման, աշխիչ, օքսիդավերականգնման քրոմատագրա133

կան եղանակներ: Ըստ իրագործման ձնի՝ աշտարակային, մազանոթային ն մակերեսային: Վերջինս կարելի է իրականացնել թղթի ն սոր ենտի արակ շերտի վրա: Ըստ փորձարկվող նյութի ագրեգատային վիճակի՝ գազային ն հեղուկային: ՊՖX-ը թղթային քրոմատագրությունը առաջարկում է որոշ դեղանյութերի որակի փորձարկման ն համադրության միջանկյալ արգասիքները հայտնա երելու նպատակով: Նր աշերտ քրոմատագրության (ՆՇՔ) առավելությունը սարքավորման պարզությունն է, վերլուծվող նյութի չնչին քանակի (մգ) անհրաժեշտությունը, կիրառման լայն շրջանակները, որը հնարավոր է դարձնում ազմա աղադրիչ դեղաձների ճանաչումը, դեղերի քանակական գնահատումը ն մաքրության որոշումը: Մի շարք դեղանյութերի ճանաչման համար ՆՇՔ-ը զուգակցում են ԻԿ-լուսապատկերման, ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափության, ինտերֆերաչափության հետ: Օրինակ սալիցիլաթթվի որոշման ժամանակ ՆՇՔ-ը զուգակցում են ստացված լաքաների ֆլուորեսցենցման ուժգնությունը չափելու հետ: Որոշ պատրաստուկների վերլուծման համար շատ հեռանկարային է ՆՇՔ-ի ն էլեկտրաֆորեզի կիրառումը սոր ենտի արակ շերտում ն ստացված քրոմատագրառումների ու էլեկտրաֆորեգրառումների հետագա քանակական գնահատումը գրաֆիկական, հանրահաշվական, ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափական ն դենսիտաչափական եղանակներով: ¶ազային քրոմատագրության (ԳՔ) ժամանակ շարժական ֆազ է հանդիսանում գազը կամ գոլորշին: Եթե անշարժ ֆազը պինդ սոր ենտն է, ապա այդպիսի եղանակը կոչվում է գազաադսոր ցիոն, իսկ եթե անշարժ ֆազը արձրաեռ հեղուկ է, որով պատվում են պինդ կրողի հատիկների մակերեսը կամ աշտարակի (մազանոթ) պատերը՝ գազհեղուկային քրոմատագրություն (ԳՀՔ): Վերջինս հիմնված է գազային ն հեղուկ ֆազերի միջն խառնուրդների աշխման վրա ն պայմանավորված է պինդ կրողի մակերեսը պատած հեղուկ ֆազում խառնուրդի աղադրամասերի տար եր լուծելիությամ : Այս եղանակը կիրառվում է, եթե աժանվող նյութերը ցնդելի են ն ջերմակայուն: ԳՔ-ը հիմնականում օգտագործում են խառնուրդների աժանման համար: Դեդեկտորով գրանցված ազդանշանների լարվածակետերի մակերեսի մեծությամ կարելի է դատել նան խառնուրդի յուրաքանչյուր աղադրամասի քանակական պարունակության մասին: ԳՀՔ-ի առավելությունը ազմակողմանիությունն է (կարելի է աժանել գազեր, հեղուկներ, պինդ նյութեր), մի քանի տասնյակ աղադրամասեր պարունա134

կող արդ խառնուրդների աժանման ունակությունը, կարճատնությունը (5-20 րոպե), մեծ զգայունությունը (մինչն 10-13 գ), վերլուծվող նմուշի փոքր քանակը (մինչն 10-4գ), համեմատա ար փոքր հարա երական սխալը (0,01-1,59): Ðեղուկային քրոմատագրությունում (ՀՔ) շարժական ֆազ է ծառայում հեղուկը: Կախված անշարժ ֆազի նույթից գոյություն ունեն պինդ-հեղուկային ն հեղուկ-հեղուկային քրոմատագրություններ: Այս եղանակներով օրգանական համադրական ն նական միացությունների արդ խառնուրդները աժանվում են առանձին աղադրամասերի, անկախ մոլեկուլի զանգվածից: 10-15 նյութերից աղկացած խառնուրդի գնահատման համար ծախսվում է 20-30 րոպե ն ստացվում են սպեկտրային մաքրությամ նյութեր (զգայունությունը 10-6գ): Այս եղանակը մեծ կիրառում ունի քիմիադեղագործական արդյունա երության արտադրանքի վերահսկման ն ալկալոիդների, հակա իոտիկների, ստերոիդների... վերլուծման համար: Արդյունավետ է ՀՔ-ի զուգակցումը ՈՒՄ-, ԻԿ- լուսապատկերման ն մասսսպեկտրաչափության հետ: Լուծազատումը (էքստրակտում) դեղավերլուծությունում կիրառում են հատկապես դեղաձների աղադրիչների աժանման համար, որի հիմնական պայմանը այնպիսի էքստրագենտի ընտրությունն է, որը չի խառնվում ելային ֆազի հետ, հեշտությամ անջատվում է դրանից ն կորզվող նյութից: Լուծազատումը զուգակցում են լուսաչափության հետ: էքստրակտային-լուսաչափական եղանակը հիմնված է այն գունավոր արգասիքների ստացման վրա, որոնք ընդունակ են լուծազատվելու որնէ օրգանական լուծիչով: Այդ եղանակն ընդգրկված է ՊՖX-ում ն արտասահմանյան ֆարմակոպեաներում: Որպես ռեագենտ են ծառայում տար եր ներկեր ն մետաղների աղեր (մեթիլ օրանժ, տրոպեոլին ՕՕ, րոմֆենոլային կապույտ, րոմկրեզոլային կանաչ, րոմկրեզոլային պուրպուր...): Օրգանական հիմքերի հետ ներկերը առաջացնում են գունավոր ասոցիատներ, որոնք այնուհետն լուծազատվում են օրգանական լուծիչներով (հիմնականում քլորոֆորմով): Ստացված ասոցիատի լուծամզվածքի լուսակլանման ուժգնությունը չափում են այնպես, ինչպես լուսագունաչափական վերլուծությունում: Բազմազան են նան վերլուծության ջերմային եղանակները, որոնք հիմնված են փորձարկվող նյութի յուրեղական ն հեղուկ ֆազերի միջն հավասարակշռության վիճակի ճշգրիտ գրառման (մինչն 0,1°Շ-ի ճշտությամ ) վրա: Հալույթը դանդաղ տաքացնելով կամ սառեցնելով սահմանվում է այն ջերմաստիճանը, որի դեպքում առաջանում ն անհետանում են յուրեղները: Եղանա135

կը կիրառելի է մի ամ ողջ շարք դեղանյութերի ճանաչման համար: Ջերմային վերլուծությունն ունի ազմաթիվ ձնափոխություններ՝ ջերմամանրադիտակային, դերիվատագրական, դիֆերենցիալ տեսադաշտային գունաչափություն, որը այլ ֆիզիկաքիմիական եղանակների հետ զուգակցված կիրառվում է արձրաստիճան մաքրությամ ստանդարտային նմուշների որակի գնահատման համար, դիֆերենցիալ մանրագունաչափությունը, հիմնված հալման էնթալպիայի որոշման վրա ն կիրառվում է ջերմաանկայուն նյութերի քանակական որոշման, մաքրության աստիճանը, կայունությունը, պոլիմորֆ ձների առկայությունը ացահայտելու նպատակով, ջերմաֆրակտագրությունը ն այլն, որոնց կիրառումը դեղավերլուծությունում դեռնս ավարար չէ: Վերլուծության կենսա անական եղանակների հիմքում ընկած է դեղապատրաստուկների որակի կենսա անական գնահատումը ըստ դեղա անական արդյունավետության կամ թունավորության: Այս եղանակը կիրառվում է, եր ֆիզիկական, քիմիական ն ֆիզիկաքիմիական եղանակներով չի հաջողվում որոշակի եզրահանգումներ անել պատրաստուկի որակի կամ թունավորության մասին: Կենսա անական փորձարկումներն իրականացվում են փորձակենդանիների, առանձին մեկուսացված օրգանների (արգանդի ելուստ, մաշկի հատվածներ), ջիջների առանձին խմ երի (արյան ձնական տարրեր), մանրէների որոշակի շտամների վրա: Պատրաստուկի ակտիվությունը արտահայտում են ազդման միավորներով (ԱՄ- ժՊ.): Ըստ ՊՖX-ի կենսա անական վերահսկման են ենթակա սրտային միջոցները, հորմոնները, հակա իոտիկները, նովարսենոլը, միարսենոլը: Սրտային միջոցների կենսա անական գնահատականը հիմնված է դրանց թունավոր դեղաաժիններով կենդանու սրտի սիստոլիկ կանգ առաջացնելու ունակության վրա: Ակտիվությունը գնահատելիս սահմանում են փորձարկվող նյութի ն ստանդարտային նմուշի ամենափոքր քանակությունը, որոնք առաջացնում են փորձակենդանիների սրտի սիստոլիկ կանգ: Այնուհետն հաշվարկում են ԱՄ-ի պարունակությունը ըստ ստանդարտային նմուշի: Հակա իոտիկների կենսա անական գնահատումը իրականացնում են՝ ագարում դիֆուզիոն եղանակով համեմատելով ստանդարտային ն փորձարկվող լուծույթների կողմից տեստ-մանրէների աճի ճնշման գոտիները (ՊՖX, 943: ՊՖX1, 1, 221): Ադրենալինի ակտիվությունը որոշելու համար համեմատում են փորձարկվող ն ստանդարտային դեղապատրաստուկների՝ ճագարների զարկերակային ճնշումը արձրացնելու հատկությունները: Ինսուլինի կենսա անական ակտիվությունը որոշելիս համադրվում են փորձարկվող ն ստանդարտային նմուշների

հիպոգլիկեմիկ ունակությունները: Փորձարկվող կորտիկոտրոպինը (ՃKT ) համադրում են ստանդարտային նմուշի հետ, ացահայտելու դրա կողմից արու առնետների մակերիկամներում ասկոր ինաթթվի նվազեցման ունակությունը: Նովարսենոլի ու միարսենոլի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների որոշումից (ՊՖX, 433, 473) անկախ, ստուգվում է այդ դեղապատրաստուկների յուրաքանչյուր շարքի (սերիայի) թունավորությունը սպիտակ մկների վրա: Բացի դրանից փորձարկման համար առանձնացնում են վարակված մկներ, ընտրողա ար ստուգում այդ դեղապատրաստուկների հակատրիպանոզոմային ակտիվությունը: Ստուգվում է նան որոշ դեղապատրաստուկների (հորմոններ, հակա իոտիկներ, շիճուկներ, պատվաստանյութեր) մանրէազերծվածությունը (ՊՖX, 954: ՊՖX1, 2, 187): Դեղերի ներերակային ներարկման ժամանակ պիրոգեն նյութերը ընկնելով արյան հոսքի մեջ կարող են առաջացնել ջերմաստիճանի արձրացում, զանազան փոփոխություններ օրգանիզմի տար եր օրգաններում ն համակարգերում: Ժամանակակից պատկերացումներով պիրոգենների մեծ մասը էնդոտօքսիններ են: Դրանք լիպոպոլիսախարիդային նույթի, մինչն 8 մլն-ի հասնող մոլեկուլային զանգվածով արձրամոլեկուլային միացություններ են (50 նմ - 1 մկմ չափսի մասնիկներ): Ստուգվում է ներարկման նպատակներով օգտագործվող ջրի ն ներարկվող լուծույթների պիրոգենությունը: Շատ երկրների ֆարմակոպեաներ (նան ՊՖX-ը) պիրոգենության ստուգման համար առաջարկում են կենսա անական եղանակ, որը սակայն պիրոգեն նյութերի քանակական գնահատականը չի տալիս (ՊՖX, 953, ՊՖX1, 2, 183): Պիրոգեններ պարունակող լուծույթները խինոնով մշակելուց հետո տետրա րոմֆենոլֆտալեինի հետ ռեակցիա չեն տալիս: Պիրոգենները, եթե գերազանցում են 1 մկգ-ը, ծծմ ական թթվի առկայությամ տրիպտոֆանի հետ առաջացնում են գորշմորու գույն: Պիրոգեն պարունակող մանրէների կուլտուրայից ստացված ֆիլտրատի լուծույթները ՈՒՄ-լուսակի 260 նմ մարզում ացահայտում են թույլ արտահայտված կլանման մաքսիմում: Պիրոգենների լուծույթները խինոնով մշակելիս դառնում են կարմիր, ն ՈՒՄ-լուսակի 390 նմ մարզում հայտնվում է լուսակլանման մաքսիմում: Թորած ջրում ն ներարկվող լուծույթներում պիրոգենները որոշ ներկերի հետ առաջացնում են լյումինեսցենցիա: Պիրոգենային կուլտուրաների ֆիլտրատները, նույնիսկ խիստ նոսրացված վիճակում, ճնշող ազդեցություն են թողնում թթվածնի նեռագրական մաքսիմումի վրա, որը

հնարավորություններ է ստեղծում նեռագրությունը կիրառելու պիրոգենների հայտնա երման համար: Այսպիսով, պիրոգենային նյութերի քիմիական նույթի պարզա անումը թույլ կտա լուծելու աշխատատար կենսա անական վերահսկումը ֆիզիկաքիմիականով փոխարինելու գերխնդիրը:

ԳԼՈՒԽ 6.

6.1.

ԴԵՂԱÒԵՎԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Դեղաձների դասակարգումը ն վերլուծման յուրահատկությունները

Դեղաձները պատրաստում են ժշկական արդյունա երության գործարանները, դեղագործական ֆա րիկաները ն դեղատները: Գործարաններում պատրաստված դեղաձները կոչվում են պատրաստի դեղամիջոցներ (ՊԴՄ), որոնց որակի վերահսկումը իրագործվում է ՉՏՓ-ի, ՊՖ-ի, ՖՀ-ի, ԺՖՀ-ի պահանջներին համապատասխան: Դեղավերլուծությունում կարնոր նշանակություն ունի դեղաձնի ագրեգատային վիճակը, որից կախված է նմուշի ընտրությունը ն դրա նախապատրաստումը վերլուծման համար: Ըստ ագրեգատային վիճակի դեղաձները դասակարգվում են պինդ (փոշիներ, դեղահա եր, դրաժե, հատիկներ...), հեղուկ (իսկական ն կոլոիդ լուծույթներ, սուսպենզիաներ, էմուլսիաներ, կաթիլներ, լինիմենտներ...), փափուկ (քսուկներ, մոմիկներ, ժելատինե դեղապատիճներ...), գազային (աէրոզոլեր, գազեր): Դեղաձները կարող են պարունակել մեկ, երկու, երեք ն ավելի դեղանյութեր, ըստ որի տար երում են միա-, երկ-, եռ-, քառ- ն ընդհանրապես ազմա աղադրիչ դեղախառնուրդներ: Դեղաձների որակը գնահատելու համար իրագործում են դեղաձնի աղադրության մեջ մտնող յուրաքանչյուր աղադրամասի որակական ն քանակական վերլուծությունը: Որպես կանոն, որակի ստուգման (ըստ ՊՖX-ի) ենթարկվում են միայն ներարկվող լուծույթները: Որոշվում է լուծույթի թափանցիկությունը, գույնը, միջավայրի քՒ-ը կամ լուծույթի թթվայնությունը (հիմնայնությունը), ինչպես նան ծանր մետաղների առկայությունը թույլատրելի սահմաններում: Քանակական որոշման արդությունը կախված է դեղաձնի աղադրամասերի քանակից: Բժշկության մեջ կիրառվող հեղուկ դեղաձների մեծ մասը աղկացած է մեկ դեղանյութից: Սակայն այդպիսի լուծույթներում նս հնարավոր է դեղանյութի ն լուծիչի փոխազդեցության հետնանքով անցանկալի արգասիքների առաջացումը, որը պետք է հաշվի առնել վերլուծութ-

յան ժամանակ: Հեղուկ դեղաձները, ացի դեղանյութերից ու լուծիչներից, երեմն պարունակում են տար եր կայունացուցիչներ (ստա իլիզատոր՝ նատրիումի սուլֆիտ, հիդրոսուլֆիտ), հակամանրէային հավելումներ ( ենզոական թթու), այսինքն իրենցից ներկայացնում են ազմա աղադրիչ լուծույթներ: Պինդ դեղաձները պարունակում են լցանյութեր, կայունացուցիչներ, օժանդակ նյութեր: Նույնիսկ մեկ դեղանյութ պարունակող դեղահա երի, դրաժեի, դեղահատիկների, լինիմենտների, քսուքների, դեղապատիճների վերլուծության ժամանակ, որպես կանոն, դրանք նախապես աժանում են լցանյութից: Վերլուծությունից առաջ գազային դեղաձները աց են թողնում լուծիչի միջով ն այնուհետն դեղանյութի լուծույթը ենթարկում փորձարկման: Դեղահա երը, ացի դեղանյութից, պարունակում են նան օսլա, ուսաշաքար, կաթնաշաքար, տալկ, դոնդողանյութ (ժելատին) ն այլն: Բազմա աղադրիչ դեղաձների վերլուծության նորոշ յուրահատկությունն այն է, որ անհատական նյութերի որոշման եղանակները խառնուրդների նկատմամ կիրառելիս դրական արդյունք չեն տալիս: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է ընտրել այնպիսի պայմաններ, որոնք թույլ տան վերլուծելու մի դեղանյութը մյուսի առկայությամ , կամ նախապես դրանք աժանել միմյանցից ն օժանդակ նյութերից, որը խիստ աշխատատար պրոցես է: Խառնուրդի աղադրամասերը միմյանց առկայությամ վերլուծելու համար նախ փորձարկման են ենթարկում նմուշօրինակ (մոդելային) խառնուրդները, որոնք պատրաստվում են խիստ որոշակի քանակի դեղանյութերից ն համապատասխան լցանյութերից՝ պահպանելով դեղահա երի ստացման տեխնոլոգիական կանոնները: Այդ նմուշօրինակի նկատմամ կիրառում են վերլուծման տար եր եղանակներ, որոնցից ընտրվում է առավել ճշմարտանմանը: Դեղախառնուրդների քանակական վերլուծության համար շատ մեծ կիրառում ունեն տիտրաչափական, իսկ վերջերս նան ֆիզիկաքիմիական եղանակները: Անկախ ագրեգատային վիճակից, միա աղադրիչ ն ազմա աղադրիչ դեղաձները ենթարկվում են որակական ն քանակական յուրատեսակ վերլուծության: 6.2.

Միա աղադրիչ դեղաձների ֆարմակոպեական վերլուծությունը

Միա աղադրիչ դեղաձների իսկության որոշումը, որպես կանոն, կատարում են քիմիական ռեակցիաների օգնությամ , որոնք կիրառվում են ֆարմակոպեական հոդվածներում տվյալ դեղաձնի աղադրության մեջ մտնող անհատական նյութերի նկատմամ : Որոշ դեղանյութեր օրգանական լուծիչներով նախապես կորզվում են դեղաձնից ն լուծիչի հեռացումից հետո ենթարկվում փորձարկման:

Եր եմն ներարկվող լուծույթները մինչն վերջ գոլորշիացնում են ն չոր մնացորդը ենթարկում փորձարկման՝ ըստ տվյալ դեղանյութի վերա երյալ ֆարմակոպեական հոդվածի: Օրգանական հիմքերի աղերի լուծույթները, որպես կանոն, նախապես չեզոքացնում են ալկալիներով ն այնուհետն օրգանական հիմքը կորզում օրգանական լուծիչով: Դեղահա երը ն դրաժեները նախ տրորելով վերածում են փոշու, հետո թափահարում են ջրի կամ այլ լուծիչի հետ (սպիրտ, եթեր, քլորոֆորմ, ացետոն, ենզոլ, աղաթթվի, քացախաթթվի, ամոնիակի կամ նատրիումի հիդրօքսիդի լուծույթներ) ն ֆիլտրում: Ֆիլտրատը ենթարկվում է իսկության փորձարկման՝ օգտվելով տվյալ դեղանյութի համար ՊՖX-ի կողմից առաջարկած ռեակցիայից: Վատ լուծելիության դեպքում լուծազատումը կարելի է կատարել տաքացման պայմաններում: Քսուքներից դեղանյութը նախ կորզվում է եթերով կամ այլ լուծիչով, հետո նոր ենթարկվում փորձարկման: Յուղային լուծույթներից նս դեղանյութը կորզվում է ենզոլի, պետրոլեինի եթերի, քլորոֆորմի կամ լուծիչների խառնուրդի օգնությամ , իսկ անջատված դեղանյութերի իսկությունը որոշվում է հալման ջերմաստիճանով, գունավոր ու նստեցնող ռեակցիաներով, կամ էլ նր աշերտ քրոմատագրությամ : Կարելի է օգտագործել նան ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափությունը (ՊՖX): Ֆարմակոպեական դեղաձների աղադրամասերի քանակական վերլուծությունը իրագործվում է մի քանի փուլով (նմուշի ընտրում, կշռանմուշի վերցնում, դեղանյութի կորզում, վերլուծման անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում, դեղանյութի պարունակության որոշման համար չափումների իրականացում ու արդյունքների ամփոփում)՝ համաձայն համապատասխան ֆարմակոպեական հոդվածների: Դեղաձներում ֆարմակոպեական դեղապատրաստուկների քանակական գնահատման համար ամենից հաճախ օգտագործում են տիտրաչափական եղանակները, որոնցից էլ ամենատարածվածը չեզոքացումն է անջուր ն ջրային միջավայրում: Մի շարք պատճառներով տիտրաչափական եղանակները միշտ չէ, որ կիրառելի են դեղաձների վերլուծման համար: Ֆիզիկաքիմիական եղանակները աչքի են ընկնում արձր զգայունությամ , ուրույնությամ , դեղանյութի մոլեկուլի դեղա անական ակտիվ մասի վերլուծման հնարավորությամ , որի պատճառով դրանց կիրառման շրջանակները գնալով ընդլայնվում են: Հաճախ առանձին դեղանյութը որոշվում է տիտրաչափությամ , իսկ դեղաձնում՝ ֆիզիկաքիմիական եղանակներով:

Եր եմն տիտրաչափությունը ցածր զգայունության պատճառով նպատակահարմար չէ կիրառել: Հնարավորին չափ ճշգրիտ արդյունքների ստացման համար եր եմն անհրաժեշտ է լինում վերլուծման ենթարկել դեղաձների մեծ քանակներ: Օրինակ 20 մլ 0,1 ն-ոց տիտրանտի լուծույթ ծախսելու դեպքում անհրաժեշտ են 500 մլ 0,29-ոց պլատիֆիլինի հիդրոտարտրատի, 670 մլ 0,19-ոց ատրոպինի սուլֆատի, 1500 մլ 0,059-ոց սկոպոլամինի հիդրո րոմիդի ներարկվող լուծույթներ, ռեզերպինի 0,1 մգ-ոց 40 դեղահա : Այդ պատճառով տիտրաչափությունն այս դեպքում փոխարինված է զգայուն ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Վերլուծության օպտիկական (սպեկտրագունաչափություն, լուսագունաչափություն) ն էքստրակտային-լուսաչափական եղանակները ամենից հաճախ կիրառում են դեղաձներում դեղանյութերի փոքր քանակների որոշման համար: Ամենից շատ կիրառվող եղանակներից է սպեկտրալուսաչափությունը, որը օգտագործում են հակա իոտիկների (լնոմիցետինի, գրիզեոֆուլվինի դեղահատեր), հորմոնների (սինէստրոլի, պրեդնիզոնի, պրեգնինի, պրեդնիզոլոնի, մեթիլտեստոստերոնի, կորտիզոնի ացետատի դեղահատեր), վիտամինների (ռի ոֆլավին, ռետինոլի ացետատ, ցիանակո ալամին, ռուտին) քանակական վերլուծության ն դեղաձներում ֆենթիազինի ածանցյալների, ինչպես նան նատրիումի քրոմատի, ֆոսֆատի, օ-յոդհիպուրատի նշանված ռադիոակտիվ ատոմներով լուծույթներում ռադիոակտիվ տարրերի պարունակությունը որոշելու համար: Միա աղադրիչ դեղաձների քանակական որոշման ժամանակ սպեկտրալուսաչափությունը օգտագործելիս հնարավոր է կիրառել հաշվարկման երեք տարերակ՝ չափարկային կորագծով (կալի րային գրաֆիկ), կլանման տեսակարար ցուցիչով ն ըստ ստանդարտային նմուշի: Չափարկային կորագիծը կառուցվում է ստանդարտային նմուշի միջոցով, տեղադրելով դեղանյութի պարունակության (ա սիս) ն համապատասխան օպտիկական խտության (օրդինատ) արժեքները: Այնուհետն չափվում է վերլուծման ենթարկվող ն մինչն որոշակի սահման նոսրացված դեղաձնի օպտիկական խտությունը ու կորագծով որոշվում դրա պարունակությունը: Անհրաժեշտության դեպքում դեղանյութը նախապես կորզվում է դեղաձնից: Սա հաշվարկի պարզագույն տար երակն է: Կլանման տեսակարար ցուցիչն օգտագործելիս հաշվարկները երված են ՊՖ-ի համապատասխան հոդվածներում: Դեղանյութի պարունակությունը նույն ձնով են հաշվարկում նան լուսագունաչափական եղանակով: Կիրառվում են նան էքստրակտային լուսաչափությունը, էքստրակտային ֆլուորաչափությունը, պղտորաչափությունը (տուր իդաչափություն):

Կենսա անական եղանակները դեղավերլուծությունում օգտագործում են դեղաձներում որոշ սրտային գլիկոզիդների քանակական գնահատման համար: Միկրոկենսա անական եղանակով որոշում են հակա իոտիկների ակտիվությունը: Այսպիսով, դեղաձների քանակական գնահատման համար կիրառվող քիմիական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական եղանակներից ամենից շատ օգտագործվում է քիմիականը: Իրենց նշանակությունը չեն կորցրել ն կենսա անական եղանակները, սակայն դրանց աշխատատարությունն ու արդյունքների ցածր ճշտությունը ստիպում են դրանք փոխարինել ֆիզիկաքիմիականով: Կենսա անական եղանակով սրտային գլիկոզիդներ պարունակող դեղաձնի ակտիվությունը որոշելիս դեղանյութի պարունակությունը հաշվարկում են 1 մլ լուծույթին կամ մեկ հա ին ընկնող ազդման միավորներով (ԱՄ): 6.3.

Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների տիտրաչափական վերլուծությունը:

Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների վերլուծման համար տիտրաչափական եղանակների կիրառումը հիմնված է դեղաձնի աղադրամասերի ֆիզիկական ն քիմիական յուրահատկությունների վրա: Ընդ որում, որքան շատ է այդ հատկությունների նմանությունը, այնքան դժվարանում է յուրաքանչյուր աղադրամասի որոշումը: Երեք ն ավելի աղադրամասերի դեպքում հազվադեպ է հաջողվում գտնել դեղաձնի ոլոր աղադրամասերի վերլուծման համար պիտանի միասնական եղանակ: Այդ պատճառով օգտվում են մի քանի եղանակների զուգակցումից՝ հիմնվելով աղադրամասերի ֆիզիկական ու քիմիական այնպիսի յուրահատկությունների վրա, ինչպիսիք են՝ լուծելիությունը, թթվա-հիմնային ու օքսիդավերականգնման հատկությունները, տար եր ռեակտիվների ու տիտրանտների հետ փոխազդելու հնարավորությունը: Բազմա աղադրիչ խառնուրդներում դեղանյութերի քանակական քիմիական վերլուծությունը կարելի է իրագործել առանց աղադրամասերի առանձնացման կամ դրանց նախնական աժանման: Առաջին դեպքում պետք է ընտրել այնպիսի պայմաններ, որ մի աղադրամասը չխանգարի մյուսի որոշմանը: Այս դեպքում օգտագործում են խառնուրդում պարունակվող նյութերի հատկությունների տարերությունը (թթվա-հիմնային, կոմպլեքսագոյացման հաստատուն, լուծելիության արտադրյալ...): Հաճախ երկու աղադրամասն էլ տիտրվում են միաժամանակ, այնուհետն քանակապես որոշում են աղադրիչներից մեկի պարունակութ142

յունը, միայն տվյալ նյութի կատիոնները, անիոնները կամ ֆունկցիոնալ խմ երը որոշելու միջոցով: Հաշվարկը կատարվում է առաջին (գումարային) ն երկրորդ տիտրման վրա ծախսված միննույն նորմալությամ տիտրանտների միլիլիտրերի տար երությամ : Խառնուրդում օրգանական հիմքերի աղերի (հիդրոքլորիդներ, հիդրո րոմիդներ, հիդրոյոդիդներ) ն հալոգենիդների (կալիումի, նատրիումի քլորիդներ) առկայության դեպքում նախ արգենտաչափությամ որոշում են հալոգենիդների գումարը (ինդիկատոր՝ րոմֆենոլային կապույտ), այնուհետն չեզոքացման եղանակով որոշում կապված թթուն (ֆենոլֆտալեին): Հալոգենիդի պարունակությունը որոշում են ծախսված միննույն նորմալությամ տիտրանտների ծավալների տար երությամ : Արգենտաչափությունը կիրառելիս տիտրման հետ մեկտեղ տեղի է ունենում հալոգենիդի նստեցում: Եթե այդ նստվածքում եղած նյութերը խանգարում են մյուս աղադրամասերի որոշմանը, ապա վերջիններս տիտրվում են նստվածքի ֆիլտրելուց հետո (ֆիլտրատում): Նույն ձնով են վարվում նան յոդաչափության կամ րոմատաչափության ժամանակ, եթե այդ պայմաններում առաջանում են անլուծելի միացություններ: Կոմպլեքսաչափությունը կիրառում են այն դեպքում, եր խառնուրդի աղադրամասերից մեկը կալցիումի, մագնեզիումի, ցինկի, սնդիկի կամ այլ ծանր մետաղի աղ է: Եթե նախապես այլ եղանակով տիտրված է միննույն անիոնով աղերի գումարը, ապա աղերից մեկի պարունակությունը սահմանում են կոմպլեքսաչափությամ ն հետո հանում են աղադրամասերի գումարից: Օգտվելով տար եր ինդիկատորներից կարելի է ընտրել պայմաններ երկու աղերի խառնուրդի (մագնեզիումի, կալցիումի) կոմպլեքսաչափական որոշման համար, առանց դրանց նախնական աժանման: Տար եր ինդիկատորների խելամիտ կիրառման պայմաններում ջրային լուծույթներում թթվային կամ հիմնային հատկություններով օժտված մի քանի նյութերի խառնուրդի տիտրաչափական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հրաժարվել այնպիսի աշխատատար գործողություններից, ինչպիսիք են աղադրամասերի առանձնացումը, ֆիլտրումը, գոլորշիացումը: Տար եր դեղախառնուրդների քանակական գնահատման համար գոյություն ունեն ազմաթիվ տար երակներ: Ինդիկատորների տարափոխությունը հնարավոր է հետնյալ դեպքերում. 1. Եթե խառնուրդում գտնվում են հիմնային հատկություններով միմյանցից զգալիորեն տար երվող երկու նյութեր, ապա օգտվելով տար եր ինդիկատորներից հաջորդա ար տիտրում են նախ մեկ, ապա մյուս աղադրամասը: Տար եր

դիսոցման հաստատուն ունեցող թթուների կամ հիմքերի խառնուրդը տիտրելիս նախ տիտրում են ուժեղ թթուն (կամ հիմքը), հետո թույլը: 2. Եթե խառնուրդի աղադրամասերից մեկը թթու է, իսկ մյուսը աղ կամ հիմք, ապա միննույն կշռանմուշում նախ տիտրում են թթուն, իսկ հետո՝ առաջացած աղի ն հիմքի գումարը: Հաշվարկը կատարվում է թթուների ն հիմքերի տիտրված լուծույթների ծախսված ծավալների տար երությամ : Այդպես կարելի է որոշել սալիցիլաթթվի ու ամիդոպիրինի խառնուրդը: Տիտրումը կարելի է իրագործել նան տար եր կշռանմուշներում: Օրինակ ֆենո ար իտալի ն ամիդոպիրինի խառնուրդում նախ որոշվում է առաջինը՝ ալկալիչափությամ , հետո երկրորդը՝ թթվաչափությամ : 3. Անջուր տիտրման եղանակով, առանց աղադրամասերի նախնական աժանման, կարելի է քանակապես որոշել երկ աղադրիչ դեղաձնը: Այդ նպատակի համար կիրառվող եղանակներից մեկը այն է, որ յուրաքանչյուր աղադրամաս տիտրվում է այն լուծիչում, որտեղ ցուցա երում է միայն թթվային կամ հիմնային հատկություններ: Այսպես կարելի է վերլուծել թթվի ու հիմքի, թթվի ու աղի, հիմքի ու աղի խառնուրդները: Մյուս եղանակը հիմնված է միննույն լուծիչում տար եր իոնացման հաստատուններ ունեցող դեղանյութերի դիֆերենցված տիտրման վրա: Այս ձնով տիտրում են հիմքերի ու աղերի ն հիմքերի խառնուրդները: Օրինակ սառցային քացախաթթվում կարելի է առանց առանձնացման հաջորդա ար որոշել համեմատա ար ուժեղ (դի ազոլ, դիմեդրոլ, պապավերին) ն թույլ (պուրինային ալկալոիդներ) օրգանական հիմքերի խառնուրդները: 4. Դեղաձնի մի կշռանմուշի հաջորդական տիտրումը նախ ջրային, ապա անջուր միջավայրում կարելի է կիրառել այն դեպքում, եր ինար դեղաձնի աղադրության մեջ մտնում են թույլ հիմքեր (պուրինային ալկալոիդներ) ն համեմատա ար ուժեղ հիմնային հատկություններով ալկալոիդներ: Եռ աղադրիչ դեղաձնում ացետիլսալիցիլաթթուն որոշում են ալկալիի ջրային լուծույթով (չեզոքացում), իսկ այնտեղ գտնվող կոդեինի ֆոսֆատը ն նատրիումի կոֆեինի ենզոատը՝ անջուր տիտրման եղանակով: 6.4.

Բաղադրամասերի քանակական վերլուծությունը նախնական աժանման ենթարկելուց հետո

Եթե դեղանյութը քանակապես անջատված է խառնուրդից, դրա որոշման համար կիրառում են ֆարմակոպեական եղանակներ:

Լուծազատման (կորզման) եղանակով խառնուրդների աժանումը հիմնված է ջրում ն օրգանական լուծիչներում աղադրամասերի տար եր լուծելիության կամ թթվահիմնային հատկությունների տար երության վրա: Դեղանյութերի լուծելիությունը (ջրում, թթվային ու հիմնային լուծույթներում, օրգանական լուծիչներում) երված է ֆարմակոպեական համապատասխան հոդվածներում: Հենվելով դեղանյութերի լուծելիության տար երության վրա՝ կարելի է իրագործել դեղախառնուրդների աժանումը աղադրամասերի: 1. Եթե խառնուրդում առկա են ջրում լավ լուծվող ն գործնականում չլուծվող նյութեր, ապա աժանումը իրագործվում է խառնուրդը ջրով մշակելու ն այնուհետն ֆիլտրելու եղանակով: 2. Ջրի հետ չխառնվող օրգանական լուծիչներում (քլորոֆորմ, եթեր) լուծվող դեղանյութերը կարելի է աժանել այդ լուծիչներում չլուծվող նյութերից նույն լուծիչներով լուծազատման եղանակով: 3. Որոշ ալիֆատիկ թթուներից ն ֆենոլի ածանցյալներից օրգանական լուծիչներում լուծվող նյութերը աժանելու համար թթուները ալկալիներով մշակելով վերածում են ջրալուծ աղերի ու ֆենոլյատների ն հետո նոր միայն նյութերը կորզում ջրի հետ չխառնվող լուծիչով (քլորոֆորմ, եթեր): 4. Քլորոֆորմում կամ եթերում լուծվող նյութերը օրգանական հիմքերից անջատելու համար վերջիններս նախապես թթուներով չեզոքացնելով վերածում են ջրալուծ աղերի: 5. Օրգանական հիմքերի աղերում կապված թթուն ալկալիներով չեզոքացնելուց հետո ստացված հիմնային ձները խառնուրդից կորզվում են քլորոֆորմով կամ եթերով, որից հետո հեռացվում է լուծիչը ն իրականացվում տիտրումը: Հաճախ խառնուրդը քանակապես աժանելու հնարավորություն չի լինում: Օրգանական լուծիչում ջրի հետքեր չպետք է լինեն, այլապես այդպիսի լուծիչով չոր դեղաձների աժանումը հանգեցնում է ջրում լուծելի նյութերի մասնակի կորստի: Չեզոքացման եղանակով օրգանական թթուների ն հիմքերի աղեր պարունակող որոշ խառնուրդների քանակական վերլուծությունը իրագործվում է օրգանական լուծիչների առկայությամ (քլորոֆորմ, եթեր), որոնք կորզում են տիտրման ընթացքում անջատված օրգանական թթուն կամ հիմքը: Դա անհրաժեշտ է, քանի որ ցուցա երելով թթվային կամ հիմնային հատկություններ, դրանք կարող են ազդել տիտրման արդյունքի վրա: Այդպես են որոշվում կոֆեինի նատրիումի ենզոատի ն օրգանական հիմքերի (այդ թվում ն ալկալոիդների) խառնուրդները: Եթե խառնուրդում պարունակվում է օրգանական հիմքի հիդրոքլորիդ ն անօր145

գանական թթու, նախ տիտրում են կապված ն ազատ թթուների գումարը, այնուհետն առանձին տիտրում են քլորիդ-իոնը (օրգանական հիմքի հետ կապված) արգենտաչափությամ : Տիտրման վրա ծախսված նատրիումի հիդրօքսիդի ն արծաթի նիտրատի նույն նորմալությամ լուծույթների ծախսի տար երությամ հաշվարկում են խառնուրդի պարունակությունը: 6.5.

6.5.1.

Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների վերլուծման ֆիզիկաքիմիական եղանակները Խառնուրդների քանակական վերլուծությունը առանց րամասերի նախնական առանձնացման

աղադ-

Բեկումաչափությունը, ինտերֆերաչափությունը ն ֆլուորիչափությունը շատ հաճախ օգտագործում են դեղաձների հապճեպ (էքսպրես) վերլուծության ժամանակ: Որպես կանոն, այս եղանակների կիրառման հնարավորությունները սահմանափակվում են երկ աղադրիչ խառնուրդներով: էլեկտրաքիմիական եղանակներից ազմա աղադրիչ դեղաձների քանակական որոշման համար օգտագործում են նեռագրությունը ն պոտենցաչափությունը: Քանակական վերլուծության մեծ հնարավորություններով է օժտված անջուր միջավայրում տիտրման ն պոտենցաչափական եղանակների զուգակցումը: Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների վերլուծման ժամանակ ավականին մեծ կիրառում ունեն լուսաչափական եղանակները: Բարդ դեղախառնուրդներում, որպես կանոն, աղադրամասերից մեկի պարունակությունը պարզում են լուսագունաչափությամ , ընտրելով համապատասխան գունավոր ռեակցիաներ: Օրինակ ֆենոլհիպոքլորիտային ռեակցիայով խառնուրդում կարելի է հայտնաերել կոֆեինը, որին չեն խանգարում մոտ 20 այլ հնարավոր աղադրամասեր: Անալգինի, կոֆեինի, սալիցիլատների առկայությամ պարացետամոլի քանակական գնահատականը կարելի է տալ դիազոտացման ն ազոզուգակցման ռեակցիաներով նախնական հիդրոլիզից հետո: Ացետիլսալիցիլաթթու ն կոդեին պարունակող դեղաձնում ֆենացետինը լուսաչափում են քրոմական թթվի ն ամոնիումի ցիտրատի հետ տված ռեակցիայի հիման վրա: Առանց աղադրամասերի նախնական աժանման քանակական որոշման սպեկտրալուսաչափական եղանակը հիմնված է միննույն երկարությամ ալիքի ներքո խառնուրդի ոլոր աղադրամասերի օպտիկական խտության արժեքների գումարելիության (ադիտիվության) վրա:

Կապված յուրաքանչյուր աղադրամասի լուսակլանման նույթից, երկ- կամ ազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների սպեկտրալուսաչափական վերլուծությունը կարելի է իրագործել տար եր եղանակներով՝ 1. Դեղաձնը պարունակում է երկու նյութ, որոնցից մեկը ունի առավելագույն լուսակլանում մի մարզում, որտեղ մյուսը ՈՒՄ-լույսը չի կլանում: Այս դեպքում վերլուծումը կատարվում է միա աղադրիչ դեղաձների նման: 2. Երկու նյութերից յուրաքանչյուրն ունի իր առավելագույն լուսակլանումը, ն այդ մարզերում երկրորդ աղադրիչը օպտիկապես թափանցիկ է: Սա լավագույն տար երակն է: Յուրաքանչյուր աղադրամաս վերլուծման է ենթարկվում իր առավելագույն լուսակլանմանը համապատասխան: 3. Դեղաձնը աղկացած է երկու նյութից, որոնցից մեկի առավելագույն կլանման մարզում երկրորդն ունի որոշ լուսակլանում, իսկ երկրորդի առավելագույն կլանման մարզում առաջինը օպտիկապես թափանցիկ է: Այս դեղախառնուրդները վերլուծում են մեկուսացված ա սոր ցիայի եղանակով: Դեղանյութը, որի առավելագույն լուսակլանման մարզում մյուսը օպտիկապես թափանցիկ է, որոշվում է միա աղադրիչ դեղաձնի նման: Երկրորդ աղադրիչի (X2) պարունակությունը (գր-ով) հաշվում են հետնյալ անաձնով՝

(Ճ2 - Ճ1E3) W.b E1 Ճ2 = E2 . ո . 100 որտեղ Ճ1-ը լուծույթի օպտիկական խտությունն է առաջին աղադրիչի առավելագույն լուսակլանման մարզում: Ճ2-ը լուծույթի օպտիկական խտությունն է երկրորդ աղադրիչի համապատասխան մարզում, այսինքն երկու աղադրիչների լուծույթների լուսակլանման գումարը: Է1-ը առաջին աղադրիչի կլանման տեսակարար ցուցիչն է դրա առավելագույն լուսակլանման մարզում: Է2-ը երկրորդ աղադրիչի կլանման տեսակարար ցուցիչն է դրա առավելագույն լուսակլանման մարզում: Է3-ը առաջին աղադրիչի կլանման տեսակարար ցուցիչն է երկրորդի առավելագույն կլանման մարզում: a- վերլուծման ենթարկվող դեղաձնի կշռանմուշը կամ ծավալը: Մ- նոսրացումը: Ե-ն դեղաձնի ընդհանուր զանգվածն է կամ ծավալը: Այս եղանակը կիրառվում է խառնուրդում պապավերինի ու ռի ոֆլավինի կամ սալիցիլաթթվի առկայությամ ացետիլսալիցիլաթթվի վերլուծման համար: 4. Եթե երկ աղադրիչ դեղախառնուրդի աղադրիչների կլանման մարզերը վերադրվում են, ապա քանակական վերլուծման համար կարելի է օգտվել Ֆիրորդտի հաշվողական եղանակից, որը կիրառելի է, եթե երկու տար եր երկա147

րության ալիքների դեպքում նկատվում է երկու նյութերի կլանման ինտենսիվության նկատելի տար երության: Նախապես ստանդարտային նմուշի օգնությամ որոշվում է վերլուծման համար ընտրված յուրաքանչյուր երկարության ալիքի պայմաններում երկու աղադրիչների կլանման տեսակարար ցուցիչներն առանձին-առանձին: Այնուհետն յուրաքանչյուր աղադրիչի որոշման համար սահմանվում է վերլուծվող խառնուրդի լուծույթի օպտիկական խտությունը երկու նախատեսված երկարության ալիքների պայմաններում: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով՝

Շ1 Հ α1Ճ1 — β1Ճ2

Շ2 Հ α2Ճ2 — β2Ճ1

նախապես հաշվալով α1, α2, β1, β2 գործակիցների արժեքները՝

α1 = E '.E ''E2- ''E '.E ''

α2 = E '.E ''E-2'E '.E ''

β1 = E '.E ''E1- 'E '.E ''

β2 = E '.E ''E-1''E '.E ''

որտեղ Է1", Է2" -ալիքի l1 երկարության դեպքում 1 ն 11 աղադրիչների կլանման տեսակարար ցուցիչներն են: Է1" ն Է2""- նույնը՝ ալիքի l2 երկարության դեպքում: Ճ1 ն Ճ2- խառնուրդների օպտիկական խտությունները ալիքների l1 ն l2 երկարության դեպքում: Ֆիրորդտի եղանակը կիրառելի է ռեզորցին-սալիցիլաթթու, ռեզորցին-նովոկային, սալիցիլաթթու- ենզոական թթու, սալիցիլամիդ-պարաամինա ենզոական թթու, սալիցիլամիդ-կոֆեին, ամիդոպիրին-նատրիումի ենզոատ ն նատրիումի սալիցիլատ, ամիդոպիրին-կոֆեին ն նատրիումի սալիցիլատ, պապավերին-թեո րոմին, ամիդոպիրին- ութադիոն ն այլ համակարգերի նկատմամ : Կլանման մարզերի ավելի շատ վերադրումների դեպքում սխալների քանակը փոքրացնելու նպատակով մեծացնում են վերլուծական ալիքների թիվը (ըստ երկարության) ն քանի որ այս դեպքում վերակազմված հավասարումների համակարգի լուծումը շատ աշխատատար խնդիր է, հաշվարկները կատարում են հաշվիչ մեքենայի՝ էՀՄ միջոցով, ն կիրառում են ինչպես եռ- ն քառա աղադրիչ խառնուրդները, որոնք պարունակում են դիպրոֆիլին, այնպես էլ ատրոպինը իր քայքայման արգասիքների առկայությամ վերլուծելիս: Գոյություն ունեն նան վերլուծման դիֆերենցիալ լուսաչափության, օրթոգոնալ ֆունկցիաների, նոմոգրառումների կիրառման ն այլ եղանակներ:

6.5.2.

Խառնուրդների քանակական որոշումը աղադրամասերի նախնական աժանումից հետո

Խառնուրդի աժանումը հիմնված է աղադրամասերի լուծելիության տարերության վրա: Երկուսից ավելի լուսակլանող նյութեր պարունակող դեղաձները, որպես կանոն, նախապես աժանում են առանձին ֆրակցիաների՝ կիրառելով տար եր լուծիչներ (եթեր, քլորոֆորմ, թթվային ու հիմնային լուծույթներ ն այլն): Եթե ֆրակցիան պարունակում է մեկ դեղանյութ, դա փորձարկում են սպեկտրալուսաչափությամ որպես անհատական դեղանյութ: Երկու աղադրիչների առկայության դեպքում օգտվում են մեկուսացված ա սոր ցիայի, Ֆիրորդտի ն այլ եղանակներից: Բաժանումից հետո սպեկտրալուսաչափությանը զուգընթաց կարելի է կիրառել այլ լուսաչափական եղանակներ: Խառնուրդում կոֆեինի որոշման ժամանակ այն թթվային լուծույթից կարելի է անջատել քլորոֆորմով: Այս եղանակը կիրառելի է կոֆեինի, ստրիխնինի, կորազոլի խառնուրդների վերլուծման ժամանակ: Կոֆեինը ի տար երություն շատ ալկալոիդների հիմնային ձների, լուծվում է ջրում: Այդ պատճառով ացետիլսալիցիլաթթվի, ֆենացետինի ու կոֆեինի խառնուրդը վերլուծելիս նախ մշակում են ջրով ն հետո ամոնիակաջրով: Ջրային լուծույթում որոշում են կոֆեինը, ամոնիակաջրում՝ ացետիլսալիցիլաթթուն, մնացորդում՝ ֆենացետինը: էքստրակտային լուսաչափության եղանակը թույլ է տալիս խառնուրդից անջատել նյութեր ն ստացված լուծամզվածքը ենթարկել քանակական վերլուծման: Այս եղանակի կիրառումը մեծ հնարավորություններ է ստեղծում ալկալոիդների վերլուծման համար: Իոնափոխանակիչ քրոմատագրությունը կիրառում են օրգանական ն անօրգանական դեղախառնուրդները աժանելու համար: Իոնափոխանակիչ աշտարակներում աժանումից հետո անհատական նյութերը քանակապես որոշում են տիտրաչափությամ կամ ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Զուգակցելով իոնափոխանակիչ քրոմատագրությունն ու չեզոքացումը, կարելի է որոշել ալկալոիդների աղերի ն օրգանական հիմքերի (ամիդոպիրին, հեքսամեթիլենտետրամին...) խառնուրդները: Վերջիններս ադսոր վում են կատիոնիտներով ն ալկալոիդների աղերի որոշմանը չեն խանգարում: Կատիոնիտների օգնությամ ջրում քիչ լուծվող դեղանյութերի ( ար իտուրատներ) առկայությամ որոշում են ալկալոիդների աղերը: Այս խառնուրդների աժանումը իրագործվում է ֆիլտրումով, իսկ այնուհետն ֆիլտրատը աց են թողնում կատիոնիտային աշտարակի միջով: Իոնափոխանակիչ քրոմատագրութ149

յամ աժանվում են ամիդոպիրինն ու ֆենո ար իտալը, կոֆեինն ու ացետիլսալիցիլաթթուն, սալիցիլաթթուն ն դրա ածանցյալները ն այլն: Նր աշերտ քրոմատագրությունը (ՆՇՔ) կիրառվում է հատկապես տար եր դասերի պատկանող դեղանյութեր պարունակող դեղախառնուրդների աժանման համար: ՆՇՔ-ի օգնությամ նյութերը աժանելուց հետո, անմիջականորեն քրոմատագրի վրա կամ նյութերի լվացումից հետո իրագործում են քանակական վերլուծությունը (որնէ եղանակով): Դեղաձների քանակական որոշման համար կիրառվող թղթային քրոմատագրության հիմքում ընկած են նույնատիպ ընդհանուր սկզ ունքներ: Բաղադրիչների քրոմատագրական աժանումից հետո դրանց քանակական վերլուծությունը իրագործում են՝ ա) չափելով առաջացած լաքաների մակերեսը հարթաչափությամ , նախապես ստանդարտային նմուշների տար եր քանակներ քրոմատագրելուց ն խտության ու լաքայի մակերեսի միջն եղած կապը արտահայտող կալի րային (տրամաչափարկային) կորագիծը կազմելուց հետո: ) Օպտիկական խտաչափությամ քրոմատագրի վրա լաքայի գույնի ուժգնության որոշումով: գ) Լվանալով թղթային քրոմատագրի կտրտված մասերը, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա գրառվել է միայն մեկ աղադրամաս, ն լվացման արդյունքները ենթարկելով քանակական վերլուծման սպեկտրալուսաչափությամ , լուսագունաչափությամ կամ նեռաչափությամ : Վերջին տարիներին դեղանյութերի վերլուծությունում լայնորեն կիրառվում է գազ-հեղուկային քրոմատագրությունը (ԳՀՔ): Այս դեպքում, ի տար երություն քրոմատագրական մյուս եղանակների, վերլուծվող խառնուրդների քանակական գնահատման համար չի պահանջվում զուգակցում այլ եղանակների հետ: ԳՀՔ-ի միջոցով կարելի է աժանել ու որոշել էֆեդրինի ու ֆենո ար իտալի, պիրազոլի ածանցյալների, սալիցիլատների, որոշ ալկալոիդների դեղախառնուրդները: Բարձր ճնշման հեղուկ քրոմատագրությունը (ԲճՀՔ) ԳՀՔ-ի նկատմամ ունի մի շարք առավելություններ: ՈՒՄ-դետեկտորի կիրառումը թույլ է տալիս վերլուծել 400-ից արձր մոլեկուլային զանգվածով արձրաեռ նյութերի արդ խառնուրդները: Բաժանումը սովորա ար իրագործում են սիլիկագելով լցված 2 մմ տրամագծով ու 2,5 մ երկարությամ աշտարակներում: Շարժական ֆազը մեթանոլի ու դիքլորէթանի խառնուրդն է: ԲճՀՔ-ն օգտագործում են քիմիական կառուցվածքով նման նյութերի՝ ֆենթիազինի ածանցյալների, սուլֆանիլամիդների, տետրացիկլինների, ինչպես նան ալկալոիդների եռ աղադրիչ խառնուրդների

(հիոսցիամին-էրգոտամին, կոդեին-մորֆին-դիոնին, կոֆեին-թեոֆիլին-թեո րոմին) աժանման ու քանակական որոշման հանար: Բազմա աղադրիչ խառնուրդների քանակական վերլուծման համար հաճախ զուգակցում են տիտրաչափական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակները: Երեք ն ավելի աղադրիչներ պարունակող դեղախառնուրդների վերլուծության համար այս մոտեցումը ավականին արդյունավետ է: 6.6.

Դեղաձների շտապ-վերլուծություն (էքսպրես-անալիզ)

Դեղատներում պատրաստվող դեղաձների որակի նկատմամ առաջադրվող արձր պահանջով է պայմանավորված ներդեղատնային վերահսկման անհրաժեշտությունը: Քանի որ դեղատներում դեղերի պատրաստումը ժամանակի տեսակետից սահմանափակված է, ապա դրանց որակը գնահատվում է վերլուծման շտապ-եղանակներով: Շտապ-վերլուծության առավելություններն են՝ դեղաձների նվազագույն քանակների օգտագործումը, կատարողականության պարզությունն ու արագությունը, ավարար ճշտությունը ն դեղաձների վերլուծման հնարավորությունն առանց դեղանյութի անջատման: Ներկայումս դեղատներում լայնորեն կիրառվում են ն՛ որակական, ն՛ քանակական շտապ-վերլուծության տարեր եղանակներ (քիմիական, ֆիզիկաքիմիական): 6.6.1.

Որակական շտապ-վերլուծություն

Դեղանյութերի որակական շտապ-վերլուծությունը տար երվում է մակրովերլուծությունից նրանով, որ այս դեպքում ծախսվում են նյութերի ու ռեակտիվների քիչ քանակներ: Լուծույթներն ու դեղափոշիները վերլուծում են առանց դեղանյութերի նախնական աժանման, եթե լցանյութերը որակական ռեակցիաներին չեն խանգարում: Որակական շտապ-վերլուծության ժամանակ օգտվում են անօրգանական նյութերի համապատասխան կատիոնների, անիոնների, օրգանական նյութերի ֆունկցիոնալ խմ երի նստեցման կամ գունավոր քիմիական ռեակցիաներից: Գունավոր ռեակցիաներն իրագործում են ֆիլտրի թղթի վրա կամ հախճապակյա թասիկներում, իսկ նստեցման ռեակցիաները՝ ժամացույցի ապակու վրա: Ֆիլտրի թղթի վրա իրականացվող ռեակցիաների զգայունությունը կարելի է մեծացնել օգտվելով ֆիզիկական երնույթներից: Օրինակ լուծույթում դեղախառնուրդի աղադրամասերի դիֆուզիայի արագության տար երության հաշվին կարելի է առանց աղադրիչների անջատման միաժամանակ ճանաչել երկու ն նույնիսկ երեք դեղանյութ: Դրանք ռեակտիվի հետ առաջացնում են տար եր գույնի, կենտրոնից տար եր հեռավորության վրա գտնվող գունավոր151

ված օղակներ: Հիդրոկար ոնատների ն ալկալոիդների դեղախառնուրդի վրա խիտ ծծմ ական թթվով ազդելիս միաժամանակ առաջանում է գազ ն գունավոր միացություն: Եթե հնարավոր չէ վերլուծությունն իրագործել առանց աղադրամասերի աժանման, ապա կիրառում են նույն սկզ ունքները, ինչ որ մակրովերլուծությունում՝ հիմնված դեղանյութերի լուծելիության տար երության վրա: Շատ հեռանկարային է որակական շտապ-վերլուծությունում ռեակտիվային թղթերի, ձողիկների, թաղանթների կիրառումը: Երկ- ն ազմա աղադրիչ խառնուրդներում դեղանյութերի ճանաչման համար կարելի է կիրառել միկրո յուրեղազննությունը: Նախապես քրոմական խառնուրդով մշակված, ջրով մանրակրկիտ լվացված ու չորացված առարկայական ապակու վրա ստանում են միկրո յուրեղներ ( յուրեղացնելով լուծույթներից), որոնք մանրադիտակով (70-300 անգամ խոշորացնող) դիտելիս ճանաչվում են իրենց ձնով: Որակական շտապ-վերլուծությունում կիրառվում են նան նեռաչափությունը, եկումաչափությունը: Ներդեղատնային վերահսկողության համար մատչելի է ֆլուորիչափությունը: Բյուրեղների կամ լուծույթների ֆլուորեսցենցման նույթով կարելի է ճանաչել որոշ ալկալոիդներ, վիտամիններ: Ֆլուորեսցենցումը (լուսածորում) գրգռելով հարուցելու համար՝ փորձարկվող նյութի լուծույթները ենթարկում են 365-366 նմ երկարության ալիքներով ՈՒՄ-ճառագայթման: Որոշ դեղանյութեր այդ հատկությունը չունենալով կարող են փոխազդել մի շարք ռեակտիվների հետ՝ առաջացնելով ֆլուորեսցենցվող արգասիքներ: Շտապ-վերլուծության համար հեռանկարային է հատկապես թղթային ն նրաշերտ քրոմատագրությունը: Թուրմերի, լուծամզվածքների (էքստրակտ), եփուկների որակական շտապվերլուծության համար կարելի է զուգակցել ադսոր ման քրոմատագրությունն ու լյումինեսցենտային վերլուծությունը. նախ իրականացնել ալյումինի օքսիդով լցված աշտարակներում դեղաձնի աղադրամասերի աժանումը առանձին գոտիների ն այնուհետն դրանք ճանաչել ՈՒՄ-ճառագայթման միջոցով: Կարելի է կիրառել նան ալկալոիդներին, գլիկոզիդներին, դա աղային ն այլ նյութերին նորոշ խմ ակային ռեակցիաներ: 6.6.2.

Քանական շտապ-վերլուծություն

Այսպիսի վերլուծություն կարելի է իրագործել տիտրաչափական կամ ֆիզիկաքիմիական եղանակներով, դեղաձնի քանակի փոքր ծախսով: Քանակական շտապ-վերլուծությունը չի պահանջում նյութի արտազատում, գոլորշիացում,

ֆիլտրում ն հետնա ար ընթանում է ժամանակի նվազագույն ծախսով: Տիտրման ճշտությունը մեծացնելու նպատակով օգտագործում են 0,01 ն 0,02 ն-ոց տիտրված լուծույթներ, տիտրումը կատարում են 1-10 մլ տարողությամ կիսամիկրոկամ միկրո յուրետներով: Հալոգենիդների նման վերլուծության համար տիտրաչափական եղանակներից կիրառում են արգենտաչափությունն ու մերկուրիչափությունը, ցինկի, մագնեզիումի, կալցիումի համար՝ կոմպլեքսաչափությունը, օրգանական հիմքերի աղերի համար՝ ալկալիչափությունը ն այլն (5.4): Ներդեղատնային վերահսկողության պատասխանատու փուլը խտանյութերի որակի գնահատումն է: Դրանց տիտրաչափության արդյունքների հաշվարկը հեշտացնելու համար մշակված են հատուկ աղյուսակներ: Ֆիզիկաքիմիական եղանակներից եկումաչափությունը կիրառելի է խտանյութերում, միա աղադրիչ ն երկ աղադրիչ հեղուկ կամ ջրում լուծելի չոր դեղաձներում դեղանյութերի, ինչպես նան ջրասպիրտային լուծույթներում էթանոլի պարունակությունը որոշելու համար: Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների վերլուծման ժամանակ եկումաչափությունը եր եմն զուգակցում են տիտրաչափական եղանակների հետ: Դեղաձներում ոչ մեծ խտությամ (0,1-29) դեղանյութերի որոշման համար կիրառում են ինտերֆերաչափությունը, որը հիմնված է փորձարկվող լուծույթի եկման ցուցիչի (ո) ն էտալոնային լուծույթի հայտնի եկման ցուցիչի (ո0) տարերության հաշվարկի վրա: Այդ նպատակով կարելի է օգտագործել կալի րային կորագծեր կամ անաձներ: Կիրառվում է նատրիումի քլորիդի, ցինկի սուլֆատի, որաթթվի, ալկալոիդների հիդրոքլորիդների, նովոկայինի, դիկայինի, դի ազոլի ... շտապ-վերլուծության համար: Կիրառվում են նան ֆլուորիչափությունը, լուսագունաչափությունը, դիֆերենցված լուսաչափական եղանակները:

ԳԼՈՒԽ 7.

7.1.

ԴԵՂԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԺԱՄԿԵՏԸ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ

ՊԱՀՄԱՆ

Կայունությունը որպես դեղի որակի կարնոր չափանիշ

Դեղանյութերի կայունությունն ու որակը սերտորեն շաղկապված են: Դեղերի կայունության ուսումնասիրումը, որը կախված է տար եր գործոններից, ինչպես նան դեղանյութերի պիտանելիության ճշգրիտ ժամկետի սահմանումը կարնորագույն խնդիրներից է, որի լուծմանը մասնակցում են դեղագործության տարեր նագավառերի, այդ թվում դեղագիտական քիմիայի մասնագետները: Դե153

ղանյութերի հաստատուն որակը դրանց կայունության չափանիշն է: Դեղի մեջ դեղա անական ակտիվ նյութի քանակական պարունակության նվազումը անկայունության նշան է: Այդ պրոցեսի տնողությունը նութագրվում է դեղանյութի քայքայման արագության հաստատունով: Սակայն ակտիվ նյութի պարունակության նվազումը չպետք է ուղեկցվի թունավոր նյութերի առաջացումով կամ դեղանյութի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխմամ : Որպես կանոն, պատրաստի դեղաձնում դեղանյութի քանակի նվազումը 3-4 տարվա (դեղատնային պայմաններում պատրաստված դեղաձներում՝ 3 ամսվա) ընթացքում չպետք է գերազանցի 109-ը: Պիտանելիության ժամկետը այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում դեղամիջոցը իր որակական ու քանակական նութագրերով համապատասխանում է ՊՖ-ի կամ այլ ՉՏՓ-ի պահանջներին: Պիտանելիության ժամկետանց պատրաստուկը չի կարելի օգտագործել առանց որակի վերստուգման ու սահմանված պիտանելիության ժամկետի համապատասխան փոփոխման: Պիտանելիության ժամկետ ն կայունություն հասկացողությունների միջն գոյություն ունի որոշակի փոխադարձ կապ: Դեղանյութերի կայունության ն դրանց դեղա անական ակտիվության միջն նույնպես գոյություն ունի որոշակի կապ: Դեղանյութի քայքայումը կարելի է նկատել արտաքին տեսքից, սակայն քայքայման արգասիքների առաջացումը միշտ չէ, որ ուղեկցվում է դեղա անական ակտիվության նկատելի նվազմամ : Դա ացատրվում է նրանով, որ արտաքին փոփոխությունների պատճառ կարող է հանդիսանալ դեղանյութի չնչին քանակների քայքայումը, որը հանգեցնում է ոչ թունավոր կամ ինդիֆերենտ (անտար եր) արգասիքների առաջացման: ՉՏՓ-ը թույլ է տալիս դեղանյութերում այդպիսի խառնուրդների որոշակի քանակություն: Երեմն դեղամիջոցի արտաքին տեսքը չի փոխվում, սակայն վերլուծման ժամանակ հայտնա երվում են քայքայման արգասիքներ, որոնք թունավոր են կամ օժտված են այլ դեղա անական ազդեցությամ : Այդպիսի խառնուրդների առկայությունը խստորեն վերահսկվում է ՉՏՓ-ի պահանջների համաձայն: Կայունությունը դեղամիջոցի որակի կարնորագույն նութագրերից է: Բժշկական արդյունա երության ձեռնարկությունները պետք է երաշխավորեն դեղաձնում դեղապատրաստուկի թերապնտիկ դեղա աժնի պարունակությունը որոշակի ժամանակահատվածում: Որակի չափանիշերը արտահայտվում են ՉՏՓ-ում ն ունեն օրենսդիր նույթ: Նախկինում կայունության գնահատումը կատարվում էր զգայաորոշումով՝ համի, գույնի, թանձրության փոփոխմամ , նստվածքի առաջացումով ն այլն:

Վերջին տասնամյակներում կայունության փորձարկումը դրված է գիտական հիմքի վրա՝ օգտագործելով գիտատեխնիկական նվաճումները վերլուծության ասպարեզում: Դեղերը պահելու ընթացքում տեղի ունեցող քիմիական պրոցեսների ուսումնասիրումն ու դրանց զսպման ձների ստեղծումը կարող են նպաստել դեղանյութերի կայունության աճին: Այս խնդիրների լուծումը հնարավոր է միայն դեղանյութերի քայքայման արգասիքների առկայությամ դրանց վերլուծման եղանակների մշակման հիման վրա: Տնտեսական տեսակետից նս կարնոր նշանակություն ունի դեղանյութերի կայունության արձրացումը: Սահմանափակ պիտանելիության ժամկետների հետնանքով անպետքացած դեղերի դուրս գրումը կապված է մեծ վնասների հետ: 7.2.

Դեղերը պահելու ընթացքում տեղի ունեցող ֆիզիկական ու քիմիական պրոցեսները

Դեղերը պահելու ընթացքում տեղի ունեցող պրոցեսները կարող են հանգեցնել դրանց քիմիական աղադրության ու ֆիզիկական հատկությունների փոփոխման (նստվածքագոյացում, գույնի ու ագրեգատային վիճակի փոփոխություն ...): Այդ պրոցեսները երում են դեղա անական ակտիվության աստիճանական նվազման կամ դեղա անական այլ ազդեցությամ խառնուրդների առաջացման: Ֆիզիկական գործոններից դեղերի կայունության վրա ամենից շատ ազդում են ջերմաստիճանը, լույսը, խոնավությունը, թթվածինը: Ջերմաստիճանի արձրացումը կտրուկ մեծացնում է քիմիական ռեակցիաների արագությունը: Նույնիսկ ամենացածր ջերմաստիճանային գործակցի (2) դեպքում ջերմաստիճանը 20°-ից 100°Շ հասցնելիս ռեակցիայի արագությունը մեծանում է 256 անգամ: Հետնա ար անհրաժեշտ է այս կամ այն դեղապատրաստուկի համար սահմանել ճշգրիտ ջերմաստիճանային պայմաններ: Ջերմաստիճանը արձրացնելիս դեղանյութերը ենթարկվում են ազմաթիվ ձնափոխությունների, փոխելով իրենց նորոշ կենսա անական ակտիվությունը: Դրանք կարող են քայքայվել, փոխել խմ երի տարածական դասավորվածությունը, դիսոցվել ն այլն: Ջերմությունից յուրեղահիդրատներից ու հեղուկ դեղաձներից ցնդում են ջուրը ն այլ դյուրաեռ աղադրամասեր, փոքրանում է ադսոր ցիան ն որոշ դեղաձներում ադսոր ված դեղանյութերը անջատվում են ադսորենտից: Պենիցիլինների ու ցեֆալոսպորինների մոլեկուլներում առկա է խիստ անկայուն 4-անդամանի լակտամային օղակը (Ա): Այդ է պատճառը, որ նշված հա155

կա իոտիկները արդյունա երության մեջ ստանում են ացառապես կենսա անական համադրությամ : Ա օղակը զգայուն է հատկապես ջերմության նկատմամ ն քայքայվում է, վերածվելով ակտիվազուրկ աղադրամասերի, քանի որ մոլեկուլի կառույցի ու ակտիվության միջն եղած կապի հիմնական պայմաններից մեկը այդ օղակի գոյությունն է: ՊՖ-ն այդ դեղապատրաստուկները պահելու համար պահանջում է սենյակային ջերմաստիճան (18°Շ):

Տ R- Ը - HN Օ

-Շ

Ա N

Օ պենիցիլիններ

ԸՕՕ

Տ

R- Ը- HN

-Շ

-

Օ

Ա N

R1

Օ ԸՕՕ

-

ցեֆալոսպորիններ

Ջերմության նկատմամ զգայուն են տետրացիկլինների օքսիածանցյալները՝ մոլեկուլի 5-րդ դիրքում հիդրօքսիլ խմ ի առկայության պատճառով (օքսիտետրացիկլին, ռոնդոմիցին, վի րամիցին, նան մորֆոցիկլին): Մոլեկուլում ջերմության նկատմամ զգայուն խմ եր են պարունակում նան ամինագլիկոզիդային հակա իոտիկները (ստրեպտոմիցին, դիհիդրոստրեպտոմիցին, նեոմիցին, մոնոմիցին, կանամիցին, գենտամիցին, սիզոմիցին, ամիկացին...), որոնք պահելու համար պահանջվում է 20°Շ-ից ցածր ջերմաստիճան, իսկ տո րամիցինը պահելու ջերմաստիճանը չպետք է գերազանցի "4°Շ-ը: Ֆունկցիոնալ խմ երով հարուստ են նան մակրոլիդ-հակա իոտիկները (էրիտրոմիցինը, օլեանդոմիցինը իրենց դեղաձներով), որոնց մոլեկուլները նս ջերմությունից ենթարկվում են արդ փոխարկումների՝ վերածվելով թունավոր, ակտիվազուրկ արգասիքների: Բուսական ու կենդանական ծագում ունեցող դեղերը, դրանց լուծամզվածքները, հորմոնային, վիտամինային, ֆերմենտային դեղապատրաստուկները, շիճուկները, արյան փոխարինողները, ներերակային դեղաձները պահելու համար պահանջվում է առավել ցածր ջերմաստիճան: Միննույն ժամանակ օգտվելով քիմիական ռեակցիայի արագության ն ջերմաստիճանի միջն եղած կապից, մշակված են արագացված եղանակներ դեղերի կայունության փորձարկման համար: Լույսի կլանումից նյութի մեջ քիմիական փոխարկումների հնարավորության գաղափարը նորություն չէ: Այդ տեսության առաջին քանակական ձնակերպումը տրվել է դեռնս 1855թ.: Ֆոտոռեակցիաների արագության ու ժամանակի

միավորի ընթացքում կլանված լույսի էներգիայի կախվածությունը ացատրվում է էյնշտեյնի օրենքով, համաձայն որի յուրաքանչյուր կլանված ֆոտոն (հո) առաջացնում է մեկ մոլեկուլի փոփոխություն: Ֆոտոքիմիական ռեակցիաները ընթանում են գազային, հեղուկ ն պինդ դեղաձներում ու խիստ ազմազան են՝ ֆոտոմիացման, ֆոտովերախմ ավորման, ֆոտոքայքայման, ֆոտոսենսի իլացման, ֆոտոօքսիդացման, ֆոտովերականգնման, ֆոտոպոլիմերացման, ֆոտոտաուտոմերման, ֆոտոիզոմերման, ֆոտոհիդրոլիզի, ֆոտոիոնացման: Կլանելով լույսի քվանտը, մոլեկուլն անցնում է ֆոտոգրգռված սինգլետ (Տiոցl6-միայնակ) վիճակի, որը տնում է 10-8 - 10-3 վրկ: Դրանից հետո դեզակտիվացման պրոցեսների հետնանքով անցնում է առավել կայուն վիճակի: Թե քիմիական պրոցեսներից որը կգերադասի մոլեկուլը, կախված է դրա քիմիական կառույցից ու յուրահատկություններից, տարածական կառուցվածքից: Այսինքն լույսի քվանտը ընդունելուց հետո գրգռված մոլեկուլը ձգտում է կայունացման ն ընտրում է այն ուղին,որն իր համար ձեռնտու է էներգետիկ տեսակետից: Ֆոտոքիմիական ռեակցիաների այսպիսի ազմազանությունը ապացույց է, որ ոչ մի քիմիական միացություն չի կարող զերծ մնալ նման ազդեցությունից, ն պատահական չէ, որ դեղերի 909-ի պահման համար պահանջվում է լույսից ապահով տեղ: Լույսի ազդեցությանը ենթակա են նական, արոմատիկ, հետերոցիկլիկ, չհագեցած միացությունները, ֆենոլները, ամինները, ամինաթթուները, ալդեհիդներն ու կետոնները, կոնդենսացված արոմատիկ օղակները, նիտրոմիացությունները ն այլն: Նշված ֆունկցիոնալ խմ երն ընկած են ոլոր օրգանական դեղապատրաստուկների հիմքում: Առաջացած արգասիքները զուրկ են ակտիվությունից, ն հետնա ար ճառագայթման ենթարկված դեղերն իրենց նպատակին չեն ծառայում: Սակայն եթե հաշվի առնենք, որ այդ արգասիքները կարող են վնասակար լինել օրգանիզմի համար, ապա կառաջանան շատ դժվար ախտորոշվող ազմաթիվ հիվանդություններ (դեղային հիվ.): Դեղագիտական քիմիայում ֆոտոքիմիական ռեակցիաներն օգտագործվում են դեղերի համադրման նպատակով: Ստերինները, որոնք մեծ քանակությամ գտնվում են ուսական ու կենդանական ճարպերում, ՈՒՄ-ճառագայթման ենթարկելիս վերածվում են հակառախիտային ակտիվությամ օժտված միացությունների (վիտ. D): Ֆոտոլիզի ընթացքում այլ գործոնների հետ միասին խիստ կարնոր է նան ֆոտոլիզի տնողությունը: Պրոցեսի երկարատնությունը հանգեցնում է խիստ թունավոր տօքսիստերինի ն սուպրաստերինի առաջացման: Այսինքն արնի լույսի ներքո դեղաձնում պրոցեսը կարող է շարունակվել: Իսկ ստե157

րինները ցիկլոպենտանպերհիդրոֆենանտրենի ածանցյալներն են, որն ընկած է ազմաթիվ դեղանյութերի քիմիական կառուցվածքի հիմքում (հորմոնները, սրտային գլիկոզիդները իրենց դեղաձներով, ստերոիդային ալկալոիդները, սապոնինները...): Ֆոտոհիդրոլիզը լույսի ազդեցության տակ մոլեկուլի փոխազդեցությունն է խոնավության հետ: Այն տեղի է ունենում չհագեցած կապեր պարունակող դեղանյութերում, եր կրկնակի կապը փոխազդում է ջրի մոլեկուլի հետ: Այսպես, ռետինոլը (վիտ. Ճ) նշված պայմաններում ենթարկվում է հիդրօքսիլացման՝ վերածվելով Ճ հակավիտամինային հատկություններսվ օժտված միացության: Ֆոտոտաուտոմերացումը ջրածնի ատոմի ներմոլեկուլային տեղափոխությունն է լույսի ազդեցության տակ: Նման փոխարկման ենթակա են հատկապես նիտրոխմ եր պարունակող միացությունները (լնոմիցետին, նիտրոֆուրաններ, ֆենասալ...): Մոլեկուլը անցնում է խինոիդային կառուցվածքի, կորցնելով ակտիվությունը: Դրանք ոչ-ոքի կողմից ուսումնասիրված չեն ն հետնա ար շատ վտանգավոր են՝ հղի անկանխատեսելի հետնանքներով:

Օ2N

HՕ

R

NՀ

R'

ՕՖոտոիզոմերացումը մոլեկուլի տարածական ձնափոխությունն է, եր ցիս ն տրանս ձները փոխարկվում են միմյանց՝ մասամ կամ լրիվ կորցնելով իրենց կենսա անական ակտիվությունը: Ռետինոլի մոլեկուլը իր արձրագույն ակտիվությունը ցուցա երում է լրիվ տրանս կոնֆիգուրացիայի դեպքում: Լույսի ազդեցությունից թեկուզ մեկ կրկնակի կապի անցումը ցիս ձնին մոլեկուլի ակտիվությունը գցում է մի քանի անգամ: H3Ը

H

H H3Ը

ԸH2ՕH

H3Ը

H

H

H H

H

ԸH2ՕH

H H

hν

H

H H3Ը

H

Ֆոտոպոլիմերացումը կարող է իրականացվել շղթայական կամ փուլային մեխանիզմով: Առաջին դեպքում լույսը կատարում է խթանիչի դեր, մոլեկուլին վերածում է գրգռված վիճակի, որից հետո զարգանում է իոնական կամ ռադիկալային պոլիմերացումը շղթայական մեխանիզմով: Երկրորդ դեպքում շղթայի աճի

յուրաքանչյուր ակտը պահանջում է լույսի քվանտ: Ֆոտոպոլիմերացումը ընթանում է ոլոր ֆազերում: Պինդ ֆազում՝ նույնիսկ ացարձակ 00-ին մոտ ջերմաստիճանում: Նման փոխարկումների ենթակա են կրկնակի կապեր պարունակող կամ կոնդենսվելու հնարավորություն ունեցող ոլոր դեղանյութերը ցանկացած դեղաձնում: Ֆոտոօքսիդացումը նորոշ է մեկ, առավել նս մի քանի հիդրօքսիլ (ՕՒ-) խում պարունակող միացություններին: Օքսիդացման արդյունքում ստացվում են խինոիդային կառուցվածքներ: Օքսիդացումից խուսափելու համար ադրենալինի ու նորադրենալինի ներարկվող լուծույթներին ավելացվում է հակաօքսիդանտ՝ օքսիդացման պրոցեսները դանդաղեցնելու նպատակով, որոնք, այնուամենայնիվ, լույսի տակ անսանձելի են: Օ

ՕH Օ

HՕ

Օ ՕH

N H

ԸH3

ՕH

hν

N H 3Ը

Ֆոտոօքսիդացման հեշտությամ են ենթարկվում նան ալկօքսի- ն ալդեհիդային խմ երով դեղանյութերը (խինին, ակրիխին, կոլխամին, լնոմեպրոմազին, ֆենոլոն, մետորին, կար իդին, տրիօքսազին, հինդարին, գրանդաքսին, նիկազան, ինդոմեթացին, ինտալ, վերապամիլ, պապավերին, էմեթին, ստրեպտոմիցիններ, ստրոֆանտի գլիկոզիդներ): Բոլոր ֆոտոպրոցեսների արգասիքները խիստ վտանգավոր են իրենց անհայտ հատկությունների պատճառով: Փոշիները լույսի նկատմամ ավելի կայուն են, քան լուծույթները: Կատալիզատորները մեծացնում են լույսի ազդեցությունը քիմիական պրոցեսների վրա: Ֆոտոկատալիտիկ պրոցեսներ յուրեղական նյութերի մեջ տեղի են ունենում միայն մակերեսային շերտում: Հատկապես ֆենոլների, սուլֆանիլամիդների ածանցյալները լույսի տակ փոխում են գույնը, յուրեղների ձնը: Օդի խոնավության աճը ազդում է խոնավածուծ դեղանյութերի հատկությունների վրա, արագացնում այնպիսի քիմիական պրոցես, ինչպիսին է հիդրոլիզը: Կարող են տեղի ունենալ արտաքին տեսքի, գույնի փոփոխություններ: Այս պրոցեսների հետնանքով առաջանում են քայքայման արգասիքներ ն փոքրանում է դեղա անական ակտիվությունը:

Օդի խոնավության նվազումը, որը սովորա ար ուղեկցվում է ջերմաստիճանի արձրացումով, փոքրացնում է դեղապատրաստուկներում յուրեղաջրի պարունակությունը: Դա հանգեցնում է դեղանյութի խտության մեծացման, ն սովորական դեղա աժինները կարող են դառնալ մահացու: Դեղերը պահելու ժամանակ տեղի ունեցող քիմիական պրոցեսները արդ են ու ազմազան: Դրանց արագության ու մեխանիզմի մասին իմացությունները հնարավորություն են տալիս արգելակել կամ դանդաղեցնել այդ պրոցեսները, մեծացնելով դեղերի կայունությունը: Ðիդրոլիզը դեղերի պահելու ընթացքում ամենահաճախակի հանդիպող քիմիական պրոցեսն է, որն արագանում է որոշ մետաղների աղերի հետքերից, իսկ լուծույթներում՝ միջավայրի քՒ-ի փոփոխություններից: Կարելի է սահմանել միջավայրի քՒ-ի արժեքների այն միջակայքը, որի դեպքում արագության հաստատունը նվազագույնն է: Այդ միջակայքի ն ռեակցիայի արագության հաստատունի վրա ազդող այլ պարամետրերի խելամիտ ընտրությունը մեծ նշանակություն ունի դեղանյութերի ազմաթիվ լուծույթների ն հատկապես ներարկվող լուծույթների պիտանելիության ժամկետների մեծացման գործում: Դեղաձներում քՒ-ի արժեքը կարող է նպաստել ոչ միայն դեղամիջոցի կայունացմանը, այլն ընդհակառակը՝ ընթացող ռեակցիաների կատալիզմանը, քանի որ այդ հատկությամ են օժտված Ւ" ն ՕՒ- իոնները: Հետնա ար յուրաքանչյուր դեղի համար պահելու լավագույն պայմանները սահմանվում են փորձնական ճանապարհով: Օքսիդացումը նս դեղանյութերի քայքայման պատճառներից մեկն է, որն ուժեղանում է լուծույթներում: Օքսիդացման համար լավագույն թիրախ են ալդեհիդները, հիդրազիդները, ֆենթիազինի ածանցյալները: Այս պրոցեսի հիմնական պատճառը օդի թթվածինն է, իսկ պրոցեսն արագանում է ջերմաստիճանի, խոնավության, ՈՒՄ-ճառագայթման պայմաններում կամ երկաթի (111), պղնձի (11), կապարի, նիկելի ն այլ ծանր մետաղների իոնների նույնիսկ չնչին քանակների առկայությունից: Դեղանյութերը օքսիդացումից պահպանելու նպատակով ձեռք առնված միջոցառումների համակարգը առաջին հերթին պետք է թուլացնի մթնոլորտային թթվածնի ազդեցությունը, դեղամիջոցը ազատի օքսիդացումը կատալիզող խառնուրդներից: Այդ միջոցառումների թվին են պատկանում նան դեղերի փաթեթավորման ն պահման պայմանների մշակումը: Դեղանյութերը, կախված վերականգնիչ հատկություններից, պահվում են զոդված սրվակներում (ամպուլներ), տոփանված (հակա իոտիկներ) ն պարաֆինապատված խցանով շշիկներում ն այլն:

Դեղանյութերը պահելու ընթացքում կարող են իզոմերվել: Օպտիկապես ակտիվ դեղանյութերի դեղա անական ազդեցությունը զգալիորեն նվազում է ռացեմացման հետնանքով: Օրինակ ադրենալինի ձախ պտտող օպտիկական իզոմերը 15-20 անգամ ակտիվ է աջ պտտողից: 7.3.

Ստացման, պահման ն փոխադրման պայմանների ազդեցությունը դեղերի կայունության վրա:

Դեղանյութը ստացումից մինչն հիվանդի կողմից օգտագործվելը անցնում է երկար ճանապարհ ն այդ ընթացքում դրա կայունության վրա կարող են ազդել մի շարք ֆիզիկական գործոններ ու քիմիական պրոցեսներ: Դեղանյութի կայունության վրա ազդող հիմնական պատճառներն են համադրության ելանյութերի, օգտագործվող լուծիչների մաքրության աստիճանը, սարքավորման տեխնիկական վիճակը, համադրության միջանկյալ արգասիքներից ազատվելու վերա երյալ արտադրական կանոնադրության խախտումը, որոնք կարող են հարուցել կողմնակի քիմիական ռեակցիաներ: Այդ ռեակցիաների հետնանքով առաջացած նյութերը կարող են խախտել վերջանյութերի անհրաժեշտ կայունությունը ն մաքրման աստիճանը: Դեղերի կայունությունը կախված է ոչ միայն դրա քիմիական, այլն ֆիզիկական հատկություններից: Այսպես, կախված պայմաններից, յուրեղացման ընթացքում կարող են փոփոխվել յուրեղների չափսերը, մակերնույթային էներգիան, յուրեղների աճի աստիճանը, դրանց նիստերի ձնավորումը ն այլն: Իրենց հերթին յուրեղների ֆիզիկական հատկություններն ազդում են դեղերի քիմիական ակտիվության ն հետնա ար դրանց կայունության, խոնավածուծության վրա: Բյուրեղների ձնն ու չափսերը կախված են լուծիչի նույթից ու մաքրության աստիճանից, ջերմաստիճանային պայմաններից, յուրեղացման պրոցեսի տնողությունից, ուղեկցող նյութերի առկայությունից: Այս գործոնները, հատկապես լուծիչի նույթը, ազդում են դեղանյութերի պոլիմորֆ ձների կազմավորման պրոցեսի վրա: Հայտնի է, որ պոլիմորֆ ձները տար երվում են իրենց կայունությամ : Պահելու ընթացքում կարող է անկայուն ձնն անցնել ավելի կայուն պոլիմորֆ ձնի: Միննույն ժամանակ ոչ կայուն պոլիմորֆ ձները (մասնավորապես սուլֆանիլամիդների, ար իտուրատների, ստերոիդային հորմոնների) աչքի են ընկնում արձր քիմիական ն դեղա անական ակտիվությամ : Հետնա ար անհրաժեշտություն է ծագում մշակել ակտիվ պոլիմորֆ ձների կայունացման եղանակներ: Դեղապատրաստուկների որոշ խմ երի, մասնավորապես կենսա անական ակտիվ նյութերի՝ հորմոնների, վիտամինների, գլիկոզիդների, հակա իոտիկների

կայունությունը մեծացնել հնարավոր չէ: Այդ դեղապատրաստուկների կիրառման փոքր դեղա աժինները ն պիտանելիության կարճ ժամկետները որոշակի դժվարություններ են ստեղծում դրանց արտադրության, ինչպես նան պահման ու կիրառման համար: Այդ է պատճառը, որ արտադրության պրոցեսում հիշյալ դեղանյութերը դեղաձների մեջ վերցվում են 110-1209 ավելցուկով: Պահելու որոշակի ժամանակահատվածում տեղի է ունենում դեղա անական ակտիվության անկում, որը պայմանավորված է դեղանյութի խտության նվազումով մինչն 80-909: Տեխնոլոգիական այս գործողությունը կոչվում է ավելցուկ՝ արտադրական նպատակների համար: Ֆարմակոպեայում այդպիսի դեղանյութերի (որոշ հակա իոտիկներ, հորմոններ) պարունակությունը դեղաձնում թույլ է տրվում 901109 ն նույնիսկ 80-1209: Հաշվի առնելով ֆիզիկական ու քիմիական գործոնների ազդեցությունը դեղանյութերի կայունության վրա, կարելի է եզրակացնել, որ այդ գործում կարնոր դերը պատկանում է պահելու պայմաններին: ՊՖ-ում այդ պայմանները նշվում են ընդհանուր ցուցմունքների ձնով: Եթե անհրաժեշտ է դեղանյութը պահպանել օդի թթվածնի օքսիդիչ ազդեցությունից ն ավելորդ խոնավությունից, ապա ՊՖ-ն կամ ՉՏՓ-ը առաջարկում են այն պահել լավ խցանափակված դեղամաններում կամ հղկված խցանով սրվակներում: Եթե դեղանյութերի քայքայումը արագանում է լույսի, խոնավության, ջերմության ազդեցությունից, ապա ՊՖ-ն պահելու համար առաջարկում է լավ խցանափակված նարնջավուն ապակյա անոթներ, զով, մութ տեղ: Տետրացիկլինի շարքի հակա իոտիկների, կանամիցինի մոնոսուլֆատի ... համար առաջարկվում է սենյակային ջերմաստիճան, իսկ թիոֆոսֆամիդի համար՝ մինչն 10°Շ: Ցինկ-ինսուլինի կախույթը (ՏսՏք6ոՏiօո) անհրաժեշտ է պահել չեզոք ապակուց պատրաստված ն մետաղական տոփանումով խցանափակված սրվակներում, "1-ից մինչն "10°Շ ջերմաստիճանում: Ռետինոլի ացետատը պահվում է ազոտի հոսքի տակ զոդված սրվակներում, "5°Շ-ից ոչ արձր ջերմաստիճանում: Ներկայումս ՀՀ-ում գործում է «Դեղատնային հիմնարկներում ժշկական նշանակություն ունեցող դեղամիջոցների տար եր խմ երի ու ապրանքների պահումը կազմակերպելու համակարգը», հաստատված ԽՍՀՄ ԱՄ N 520 հրամանով (15.05.81թ), որը կարգորոշում է դեղամիջոցները պահելու պայմանները: Այս հրահանգի համաձայն ոլոր դեղամիջոցները, կախված ֆիզիկական ու քիմիական հատկություններից, արտաքին միջավայրի տար եր գործոնների ազդեցությունից, զգայուն են լույսի, խոնավության, հողմնահարման, ջերմաստիճանային տատանումների ն շրջապատի գազերի նկատմամ : Նիտրատները, նիտրիտնե162

րը, օքսոհալոգենաթթուների աղերը, հալոգենների այլ ածանցյալները, նիտրո- ն նիտրոզոմիացությունները, ֆենոլները, ամիդները, ամինամիացությունները, ֆենթիազինի ածանցյալները, կորտիկոստերոիդները, վիտամինները, հակա իոտիկները, եթերային ու ճարպային յուղերը, գալենային դեղապատրաստուկները պետք է պաշտպանվեն լույսի ազդեցությունից: Հակառակ դեպքում դրանք օքսիդանում են՝ առաջացնելով տար եր դեղա անական կամ թունավոր ազդեցությամ նյութեր: Լույսից պահպանելու համար գոյություն ունեն տար եր միջոցներ: Որոշ դեղեր պետք է պահպանել խոնավությունից: Արտահայտված խոնավածուծ հատկություններով դեղամիջոցները պետք է պահվեն հերմետիկ փակված պարաֆինապատված խցաններով ապակյա դեղամաններում: Անթափանց, հերմետիկ խցանափակված դեղամաններում ու սառը տեղում պահվում են ցնդող դեղամիջոցները (յոդ, յոդոֆորմ, կամֆորա, րոմկամֆորա, մենթոլ, թիմոլ, քլորալհիդրատ, մեթիլսալիցիլատ): Բյուրեղահիդրատները պետք է պահել հերմետիկ խցանափակված դեղամաններում, սառը տեղում, օդի 50-659 հարա երական խոնավության պայմաններում: ԹԹվածնի ազդեցությունից պետք է պահպանել հատկապես այն դեղապատրաստուկները, որոնք պարունակում են չհագեցած կապեր, ֆենոլային հիդրօքսիլներ, թիմոլներ, թիոեթերային կամ թիոկետոնային ծծում , ֆերմենտներ, օրգանապատրաստուկներ... Ալկալիական մետաղների ն օրգանական թույլ թթուների աղերի ածանցյալները (սուլֆանիլամիդների ու ար իտուրատների նատրիումական աղերը), պուրինի ածանցյալները (էուֆիլին, թեմիսալ), մագնեզիումի, ցինկի, կապարի դեղապատրաստուկները պետք է պահպանել ածխաթթու գազի ազդեցությունից: Հոտավետ դեղանյութերը պետք է պահվեն մութ, սառը, մեկուսացված տեղում, հոտի նկատմամ անթափանց, հերմետիկ փակված դեղամաններում: Երկաթուղային ն ծովային (գետային) փոխադրամիջոցներով դեղերը տեղափոխելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել միջավայրի ֆիզիկական գործոնները, ջերմաստիճանային կտրուկ տատանումները՝ կախված տարվա եղանակիվ: 7.4.

Դեղանյութերի պիտանելիության ժամկետները

Դեղի պիտանելիության ժամկետը պայմանավորված է դրա կայունությամ : Ներկայումս դեղանյութերի մեծ մասի պիտանելիության ժամկետները մշակված են ն հրատարակված ԽՍՀՄ ԱՄ ֆարմակոպեական կոմիտեի հատուկ պաշտոնական ժողովածուում: Դեղանյութերի կայունությունը նկատելիորեն ավելի արձր է, քան դեղաձներինը: Դեղատնային պայմաններում պատրաստված դեղաձների

կայունությունը ամենացածրն է: Դեղատներում պատրաստված ներարկվող դեղաձների ու աչքի կաթիլները պահելու ժամկետները սահմանված են ԽՍՀՄ ԱՄ հրամաններով: Պահման տնողությունը կախված է դեղանյութերի քիմիական նույթից, պատրաստման եղանակից (հականեխումով կամ հետագա մանրէազերծումով), խցանափակումից (խցանով կամ հետագա տոփանումով): Դեղատներում պատրաստված, չեզոք ապակյա սրվակներում հետագա տոփանումով խցանափակված մանրէազերծ լուծույթներն ունեն մեկ ամսվա պահման ժամկետ: Նույն ձնով պատրաստված նախապես մանրէազերծված աչքի կաթիլները կարելի է պահել 4 ամսից մինչն 1 տարի, ացառությամ մեզատոն, ռի ոֆլավին, լնոմիցետին, ֆերանոլ պարունակող լուծույթների: Առանց նախնական մանրէազերծման աչքի կաթիլները կարելի է պահել 3-14 օր: Դեղատան պայմաններում պատրաստված խտանյութերը պահելու ժամկետները կախված են դեղանյութերի քիմիական կառույցից, դրանց խտությունից, ն որպես կանոն, կազմում են 10-20 օր: Սահմանված են նան դեղատան պայմաններում պատրաստված դեղաձների ընդհանուր, կողմնորոշիչ պահման ժամկետներ: ԽՍՀՄ ԱՄ ն ժշկական արդյունա երության նախարարության կողմից մտցված է դեղամիջոցների պիտանելիության ժամկետների սահմանման միասնական կարգ (ճյուղային ստանդարտ-42-2-72): Դեղամիջոցներ պատրաստող կամ մշակող ոլոր հիմնարկների ու կազմակերպությունների համար այս ստանդարտը պարտադիր է: Պահելով որոշ ժամանակ, փորձնական ճանապարհով սահմանվում է դեղամիջոցի պիտանելիության ժամկետը, որն այնուհետն նոր փորձնական տվյալների կուտակման հետ մեկտեղ կարող է փոփոխվել: Դեղամիջոցի պիտանելիության ժամկետի սկիզ ը համարվում է հիմնարկի ՏՎԲ-ի (ՕTK) կողմից դեղամիջոցի թողարկման թույլտվության ամսաթիվը: Պիտանելիության ժամկետները սահմանելիս ուսումնասիրում են դեղամիջոցների կայունությունը, օգտագործելով ՊՖX-ի ընդհանուր հոդվածներում նշված քիմիական ու ֆիզիկաքիմիական եղանակները, վերլուծության կենսա անական եղանակները, դեղա անական փորձարկումները ն այլն: Պետք է հաշվի առնել նան այնպիսի արտաքին գործոնները, ինչպիսիք են ջերմաստիճանային տատանումները, խոնավությունը, թթվածնի ն օդի այլ աղադրամասերի հետ փոխազդեցությունը, լուսազգայությունը ն այլն: Պետք է ուսումնասիրել ոչ միայն հիմնական նյութի կայունությունը, այլն դեղաձնի աղադրության մեջ մտնող աղադրամասերի հետ դրա համատեղելիությունը: Սահմանվում է դեղամանը, փաթեթավորումը, դեղամիջոցը պահելու պայմանները, ինչպես նան պահելու ջերմաստիճանային կարգի անհրաժեշտ սահմանափակումների վերա երյալ ամենա արենպաստ

պահանջները: Նախնական պայմանները սահմանելուց հետո դեղամիջոցը պահվում է այդ պայմաններում՝ թաքնված գործոնների հայտնա երման համար, ն յուրաքանչյուր 6 ամիսը մեկ անգամ ենթարկվում վերլուծման՝ համաձայն ԺՖՀ-ի ոլոր պահանջների: Դեղամիջոցի պիտանելիության ժամկետի ճշտման աշխատանքները շարունակվում են նան արդյունա երական սերիաների թողարկման ժամանակ, կենտրոնական գործարանային լա որատորիաներում (ԿԳԼ): Հետագա ստուգումների ժամանակ այն ցուցանիշերը, որոնք պահելիս չեն կարող փոփոխվել (սուլֆատներ, քլորիդներ...), չեն որոշվում: Սահմանված պայմաններում պահելուց հետո դեղամիջոցի կայունությունն ուսումնասիրող արդյունա երական ձեռնարկությունը, հիմնվելով վերլուծական տվյալների վրա, իր նոր հետնություններն ու առաջարկությունները, կապված պիտանելիության նոր ժամկետների հետ, պետք է ձնակերպի ն ուղարկի ՀՀ ԱՆ՝ հաստատման համար: 7.5.

Փաթեթանյութի ազդեցությունը դեղերի կայունության վրա

Դեղերի կայունությունը շատ դեպքերում կախված է փաթեթանյութի քիմիական աղադրությունից ու հատկություններից, քանի որ այն անընդհատ շփման մեջ է գտնվում դեղի հետ: Հատկապես մեծ պահանջներ են առաջադրվում ներարկվող լուծույթները պահելու համար նախատեսված դեղամանների նյութին: Կարնոր նշանակություն ունի ոչ միայն փաթեթանյութի կայունությունը, այլն միջավայրի ջերմաստիճանի, խոնավության, լույսի ազդեցությունից դեղը պահպանելու փաթեթանյութի հատկությունը: Որպես փաթեթանյութ սովորա ար ծառայում են մետաղները, ապակին, պոլիմերները, ռետինը, որոնցից պատրաստում են տար եր տեսակի տարողություններ կամ փաթեթներ: Դեղապատիճների համար հաճախ օգտագործում են ալյումին կամ անագապատված թիթեղներ, որտեղ պահվում են քսուկներ, մաշկաքսուկներ (կրեմ), մածուկներ: Ապակին անտար եր է շատ դեղանյութերի նկատմամ , այն դեղը պահպանում է խոնավությունից, թթվածնի ազդեցությունից: Նարնջագույն ապակին կասեցնում է մինչն 470 նմ երկարությամ ալիքների թափանցումը, դեղը պահպանելով ֆոտոքիմիական քայքայումից: Կախված ապակու տեսակից ն պատրաստման ճշտությունից, դրա մեջ լուծույթներ պահելիս կարող է տեղի ունենալ լուծույթի քՒ-ի փոփոխություն, ինչպես նան ապակուց մանր անլուծելի մասնիկների թափանցում լուծույթ: քՒ-ի մեծացումը կարող է հանգեցնել դեղանյութի դեղա անական ակտիվազրկման, որը վտանգավոր է հատկապես վիտամինները,

հակա իոտիկները, գլիկոզիդների փոքր դեղա աժինները պահելու դեպքում: Հիմնային միջավայրում օրգանական աղերից նստվածքի ձնով անջատվում են հիմնային ձները, արագանում է ֆենոլային հիդրօքսիլ խմ երի օքսիդացումը, զարգանում միկրոֆլորան: Ապակու ալկալահանման պրոցեսը կանխել կամ այն նվազագույնի հասցնել կարելի է ապակու հատուկ մշակումով (ներքին պատերի պատումը սիլիկոնի արակ շերտով), հատուկ տեսակի ապակու օգտագործումով, պատրաստուկների լուծույթներին անօրգանական թթուների թույլատրելի քանակներ ավելացնելով: Պոլիմերները (պոլիէթիլեն, պոլիպրոպիլեն, պոլիվինիլքլորիդ...) իրենց աղադրության մեջ կարող են պարունակել համադրման ելային ու միջանկյալ արգասիքներ, կատալիզատորներ, օժանդակ նյութեր: Պոլիմերի ու դեղանյութի միջն տեղի է ունենում ավելի ակտիվ փոխազդեցություն, քան ապակու ու դեղանյութի: Նույնը վերա երում է նան ռետինին, որը սովորա ար կիրառվում է որպես խցան ն կարող է զգալիորեն փոխել դեղերի կայունությունը: Ապացուցված է, որ ԼՀ-25 մակնիշի նական կաուչուկի կամ ԼՀ-119 մակնիշի ութիլկաուչուկի հումքից պատրաստված ռետինը մանրէազերծման կան պահման ընթացքում էական ազդեցություն չի թողնում ներարկվող լուծույթների կայունության վրա: Պոլիքլորվինիլային տարողություններում (-8°Շ-ում) նատրիումի քլորիդի 0,99անոց ն գլյուկոզայի 59-անոց լուծույթները կարելի է պահել 2 տարի: 7.6.

Պահման ընթացքում դեղանյութերի քայքայման պրոցեսների ուսումնասիրումը

Կայունությունը, որպես դեղամիջոցի որակի ցուցանիշ, դեռնս ավարար արտացոլում չի գտել ԽՍՀՄ ՊՖ-ում: Կայունության փորձարկման ժամանակ ուսումնասիրվում է այն ֆիզիկական ու քիմիական պրոցեսների մեխանիզմը, որոնք տեղի են ունենում դեղամիջոցը երկար ժամանակ պահելիս: Կայունությունը գնահատվում է դեղի հիմնական աղադրամասի ն դրա քայքայման արգասիքների որոշման հիման վրա, որի համար անհրաժեշտ է կիրառել վերլուծման արձրազգայուն եղանակներ: Դրանց ընտրությունը կախված է ուսումնասիրվող կայունության նույթից (ֆիզիկական կամ քիմիական): Ցածր զգայունության պատճառով որակական քիմիական ռեակցիաները, տիտրաչափական եղանակները այդ նպատակի համար պիտանի չեն: Սովորա ար կիրառվում են լուսաչափական, էլեկտրաքիմիական, քրոմատագրական եղանակներ: Բնեռաչափությունը կիրառվում է օպտիկական իզոմերներ ն հետնա ար ռացեմիկ ձներ առաջացնելու ընդունակ նյութերի լուծույթների կայունության գնա166

հատման համար: ՈՒՄ-սպեկտրաչափությամ լուսակլանման մաքսիմումի նույթից ն ուժգնությունից ելնելով կարելի է տար երել քայքայման որոշ արգասիքները հիմնական աղադրամասերից: Հետազոտվող նյութերի մոլեկուլներում այս կամ այն ֆունկցիոնալ խմ ի առկայության մասին կարնոր տեղեկություններ կարող է տալ ԻԿ-լուսապատկերումը, որով կարելի է հաստատել քայքայման արգասիքների գոյությունը: Կիրառվում են նան ֆլուորիչափությունը (լուսածորաչափություն), հեմիլյումինեսցենցումը, ՄՄՌ, էՊՌ ն մասս-լուսապատկերումը (3.3.3): էլեկտրաքիմիական եղանակներից հեռանկարային է պոտենցաչափությունը: Դեղերի կայունությունը ուսումնասիրելիս հաճախ աղադրամասը լուծազատումով աժանում են քայքայման արգասիքներից ն հետո վերլուծում ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Լայնորեն կիրառվում են էքստրակտային-լուսաչափական, քրոմատալուսագունաչափական, քրոմատասպեկտրալուսաչափական ն այլ քրոմատագրական եղանակներ: 7.7.

Դեղերի կայունության որոշման արագացված եղանակները

Դեղանյութերի կայունության որոշման վերը նշված եղանակների հիմնական թերությունը երկարատնությունն է: Ներկայումս այդ նպատակի համար օգտագործում են արագացված եղանակներ, դեղանյութերը պահելով 40-70°Շ-ում 15115 օր, որը համապատասխանում է սենյակային ջերմաստիճանում դրանց 3-5 տարվան: Այսինքն արագացված ծերացման եղանակները հիմնված են դեղանյութերի քայքայման ռեակցիաների կինետիկայի ուսումնասիրման վրա: Օգտագործելով քիմիական ռեակցիաների արագացման գործոնները (ջերմաստիճան, լույս, խոնավություն, միջավայրի քՒ, թթվածին), կարճ ժամանակահատվածում կարելի է քանակապես ացահայտել այն փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում դեղը երկար ժամանակ պահելու ընթացքում: Սահմանվում է նան օժանդակ նյութերի, կայունացուցիչների (ՏtaԵiliz6r) ն այլ աղադրամասերի ազդեցությունը դեղաձների կայունության վրա: Արագացված ծերացման եղանակներով դեղերի կայունության ուսումնասիրումը ն դրանց կայունացման ուղիները ընդգրկում են հետնյալ փուլերը՝ քայքայման ռեակցիայի կարգի որոշումը, ռեակցիայի արագության հաստատունի ն ջերմաստիճանային գործակցի հաշվարկը, լույսի ն քՒ-ի (լուծույթների համար), մթնոլորտի թթվածնի ու իներտ գազերի ազդեցության որոշումը: Արագացված ծերացման եղանակների հիմքում ընկած է ռեակցիայի արագության կախվածությունը ջերմաստիճանից ն որոշվում է Վանտ-Հոֆֆի կանոնով կամ Արենիուսի հավասարումով: Բազմաթիվ հաշվարկների ու անաձների հիման վրա սահմանվում են դեղերի պահման արենպաստ

պայմանները ն պիտանելիության ժամկետները՝ ծախսելով անհամեմատ քիչ ժամանակ: 7.8.

Դեղանյութերի կայունացման ուղիները

Դեղերի կայունացման եղանակները կարելի է աժանել՝ ֆիզիկականի, քիմիականի ն հակամանրէայինի: Դրանք հաճախ լրացնում են միմյանց: Ֆիզիկական կայունացման եղանակները հիմնված են կայունացման վրա ազդող արտաքին գործոններից դեղանյութի մեկուսացման վրա ն օգտագործվում են դեղապատրաստուկների քայքայման պրոցեսների դանդաղեցման, ինչպես նան դեղերի մանրէային աղտոտումը կանխելու նպատակով: Օրինակ հիդրոլիզի ռեակցիայի դանդաղեցումը իրագործվում է խոնավության առավելագույն նվազեցումով, որը հնարավորություն է տալիս պիտանելիության ժամկետը երկարացնել տասնյակ անգամներ: Դեղանյութի կայունությունը կարելի է արձրացնել, կատարելագործելով դրա ստացման տեխնոլոգիական պրոցեսը ն մեծացնելով ելանյութերի ու միջանկյալ արգասիքների մաքրության աստիճանը: Օքսիդավերականգնման պրոցեսը կարելի է դանդաղեցնել լուծիչը եռացնելով կամ դրա միջով ազոտի հոսք աց թողնելով (թթվածնազրկում): Եր եմն դեղաձները պատրաստվում են իներտ գազի միջավայրում: Դեղանյութերի վրա ազդում են ոչ միայն արտաքին գործոնները (լույս, ջերմություն, խոնավություն...), այլն լցանյութերը, օժանդակ նյութերը, որոնք կարող են փոխազդեցության մեջ մտնել դեղանյութերի հետ կամ դառնալ անցանկալի ռեակցիաների կատալիզատորներ: Դեղանյութերի կայունացման համար կիրառվող արտադրական միջոցներից է դրանց թաղանթապատումը տար եր նույթի նյութերով, որոնցից ամենահեռանկարայինը պոլիմերային համադրված նյութերն են: Քիմիական կայունացման եղանակների էությունը դեղապատրաստուկները քայքայող քիմիական պրոցեսների կանխման կամ դանդաղեցման նպատակով դեղաձնի մեջ անհրաժեշտ նյութերի ներմուծումն է: Որպես հակաօքսիդիչներ (անտիօքսիդանտ) օգտագործում են նատրիումի հիդրոսուլֆիտը, ասկոր ինաթթուն, ռոնգալիտը, թիոմիզանյութը, որոնք լինելով ուժեղ վերականգնիչներ օքսիդանում են, պահպանելով դեղերը օքսիդացումից: Որպես կոմպլեքսագոյացնողներ հաճախ օգտագործում են էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի ածանցյալները, լիմոնաթթուն, գինեթթուն, դիհիդրօքսիէթիլգլիցինը, ինոզիտ-ֆոսֆորական թթուն, որոնք կապում են օքսիդավերականգնման ռեակցիաները կատալիզող մետաղների իոններին: Այս ձնով կայունացվում են սալիցիլաթթվի, ֆենթիազինի,

իզոնիկոտինաթթվի ածանցյալները, ադրենալինը... Եր եմն միաժամանակ կիրառում են կոմպլեքսոններ ն հակաօքսիդիչներ: Դեղերի պիտանելիության ժամկետը կարելի է երկարացնել կայունացուցիչների ավելացումով, որոնց ընտրությունը կատարվում է փորձնական ճանապարհով, քանի որ դրանց ազդեցությամ տեղի ունեցող պրոցեսների մեխանիզմը լրիվ ուսումնասիրված չէ: Կայունացուցիչներ կարող են ծառայել կալցիումի քլորիդը, կալիումի մոնոտեղակալված ֆոսֆատը, նատրիումի ացետատը, էթանոլը, գլիցինը, լակտոզան, մեթիոնինը... Դեղանյութերի քիմիական կայունացման խնդիրները լուծելիս կարնոր դեր է պատկանում ներառնված միացություններին, որոնք առաջանում են մի նյութի մոլեկուլը («հյուր») մեկ այլ նյութի («տանտիրոջ») յուրեղական վանդակի խոռոչում ներդրվելու հետնանքով: Ներառնման պրոցեսը հնարավոր է միայն «տիրոջ» խոռոչի ն «հյուրի» մոլեկուլի չափսերի համապատասխանության դեպքում: «Տիրոջ» դերում ամենակիրառականն են միզանյութը, թիոմիզանյութը, ցիկլոդեքստրինը, խոլաթթուները, օքսիֆլավոնները, թաղանթանյութը..., որոնց մոլեկուլների ներքին տրամագիծը 5-10 պմ (պիկոմետր) է կամ ավելի: Ներառնված միացությունների ստացման հիմքում ընկած է «հյուրերի» ու «տերերի» մոլեկուլների միջն տեղի ունեցող փոխազդեցությունը՝ դրանց հագեցած լուծույթների խառնման ժամանակ: Այդ միացությունների ստացման հիմնական նպատակը դեղանյութերի կայուն միակցությունների ստացումն ու դրանց պիտանելիության ժամկետի երկարաձգումն է: Ներառնված միացությունները աչքի են ընկնում լավագույն լուծելիությամ , լորձաթաղանթների վրա նվազագույն գրգռիչ ազդեցությամ : Վերանում են դրանց անդուր հոտն ու համը: Ներառնող միացությունները հարմար եռնարկղներ են ռադիոակտիվ իզոտոպների համար, հեշտացնում են դրանց պահումն ու տեղափոխումը: Ե-ցիկլոդեքստրինի օգնությամ հաջողվել է ստանալ նորոշ հոտով ու համով, պիտանելիության սահմանափակ ժամկետով վալիդոլի ներառնված միացություն (կլատրատ) սպիտակ յուրեղական փոշու ձնով, որից ջրում լուծելիս կամ թքի ամիլազայի ազդեցությունից 30 վրկ անց ազատվում է վալիդոլը: Վալիդոլի կլատրատի դեղահա երը աչքի են ընկնում կայունությամ (չեն քայքայվում 60-80°Շ ջերմաստիճանում մեկ ամիս պահելիս): Դեղերի պիտանելիության ժամկետի երկարացման գործում կարնոր դեր են խաղում հակամանրէային կայունացման եղանակները: Մի շարք դեղանյութեր ն հատկապես դեղաձներ նպաստում են միկրոօրգանիզմների աճին: Մանրէային աղտոտմանը նպաստում են օժանդակ նյութերը (օսլա, շաքար...): Մանրէային աղտոտումը կարելի է կանխել ֆիզիկական եղանակներով՝ պահպանելով դեղե169

րի պատրաստման ապանեխության (ասեպտիկ) պայմանները: Միկրոֆլորայի աճը կարելի է կանխել կոնսերվանտների օգնությամ , որոնք օժտված են ակտերիաստատիկ ն ակտերիցիդ ազդեցությամ ( որաթթու, ջրածնի պերօքսիդ, ծանր մետաղների աղեր, ֆենոլներ, էթանոլ, ենզոական թթու...): Սակայն դրանց մի մասը օժտված են թունավոր, ալերգիկ, ուռուցքածին (ՇaոՇ6rօց6ո), հատկություններով: Հետնա ար դրանց քանակը պետք է խստորեն վերահսկվի: Դեղամիջոցը պետք է լինի արդյունավետ, անվտանգ ն որակյալ, այսինքն դրա ազդեցիկությունը, անվտանգությունը, իսկությունը, աղադրությունը, մաքրությունը ն այլ նութագրերը պետք է համապատասխանեն պիտակի ցուցմունքներին կամ ուղեկցող փաստաթղթերի տվյալներին: Առնտրի ոլորտում գտնվող դեղամիջոցի որակը գնահատվում է դրանում եղած ակտիվ աղադրամասի ճանաչմամ , դրա քանակական պարունակությամ , մաքրությամ ն այլն, որոնք կարող են ենթարկվել էական փոփոխությունների՝ դեղամիջոցները պահելու ու տեղափոխելու պայմանները խախտելիս: Այդ պատճառով հատկապես ոչ նպաստավոր կլիմայական պայմաններով երկրներում (ինչպես մերը) ախշման ոլոր փուլերում անհրաժեշտ է ապահովել դեղամիջոցները պահելու համապատասխան պայմաններ: Դեղամիջոց արտադրողը ն աշխողը պատասխանատու են դրա որակի համար, որը սակայն, դեղագործական արգասիքների հետ կապված մյուս անձանց ( ժիշկներ, դեղագործներ, առողջապահության նագավառի այլ աշխատողներ) պատասխանատվությունից չի ազատում: Երկրի առնտրական համակարգում ընդգրկվելու համար դեղամիջոցը պետք է թույլտվություն ունենա, այսինքն՝ գրանցում ՀՀ Պետական դեղամատյանում: Գրանցման արարողության նպատակն է՝ դեղամիջոցի անվտանգության ու արդյունավետության հաստատումը, դրա կիրառման համար ցուցմունքների որոշումը: Դեղամիջոցի որակի հսկողությունը հեշտանում է, եթե գոյություն ունի տվյալ երկրի առնտրի ցանցում շրջանառության մեջ գտնվող ոլոր դեղերի ոչ պատենտային անվանումների ցուցակը, վկայակոչված առնտրական անվանումներով: Դեղի ախշման ընթացքում դրանց որակի վերահսկման ժամանակ հատուկ նշանակություն ունի անձնակազմի որակավորումը: ՀՀ ԱՆ կից ստեղծված Դեղտեսչությունը իրագործում է ՀՀ-ում ոլոր դեղերի որակի հսկումը: Դեղամիջոցների ստեղծման, ներմուծման, պահման, աշխման ու կիրառման ժամանակ ող երգական դեպքերից խուսափելու համար անհրաժեշտ է արագացնել օրենքների ընդունումը դեղերի նագավառում, դեղամիջոցների իրացման ոլոր փուլերն ապահովել արձր որակավորում ունեցող անձնա170

կազմերով ն դեղերի վաճառքի, պահման ու տեղափոխման պայմանները հասցնել միջազգային ստանդարտների:

ԳԼՈՒԽ 8.

8.1.

ԴԵՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԵՂՈՒԿՆԵՐՈւՄ (ԲԻՈՖԱՐՄԱՑԻԱ): ՖԱՐՄԱԿԱԿԻՆԵՏԻԿԱ

Àնդհանուր տեղեկություններ կենսադեղագործության ն ֆարմակակինետիկայի մասին

Օրգանիզմի վրա դեղերի ազդեցությունը կախված է դրանց աղադրամասերի ֆիզիկական, քիմիական, կենսա անական ն այլ հատկություններից, ինչպես նան օրգանիզմ ներմուծվող դեղաձնից: Բիոֆարմացիան առանձնացավ որպես գիտության ինքնուրույն նագավառ (50-60 -ական թվ.) այն անից հետո, եր պարզվեց դեղա անական ակտիվության կախվածությունը այնպիսի ֆիզիկական գործոններից, ինչպիսիք են մանրատվածության (դիսպերսման) աստիճանը ն ազմաձնությունը (պոլիմորֆիզմ), որոնք իրենց հերթին կախված են դեղերի ստացման տեխնոլոգիական պրոցեսներից: Դեղերի որակի գնահատման գոյություն ունեցող չափանիշերի ն փաստացի ազդեցության միջն ծագեց յուրօրինակ հակասություն: Ըստ վերլուծման արդյունքների, միննույն դեղի տար եր նմուշները հավասար չափով համապատասխանում էին ֆարմակոպեայի պահանջներին, սակայն տար երվում էին դեղա անական ազդեցությամ : Այսպես առաջացավ դեղերի թերապնտիկ անհամարժեքության հասկացողությունը: Դա նշանակում է, որ նույն քանակով դեղանյութ պարունակող, սակայն տար եր եղանակներով պատրաստված միննույն դեղաձները ցուցա երում են ոչ միատեսակ թերապնտիկ ազդեցություն: Այս երնույթի պատճառը կարելի է ացահայտել միայն իոֆարմացնտիկ ն ֆարմակակինետիկ ուսումնասիրություններով, որոնք ընդգրկում են դեղերի թերապնտիկ արդյունավետության վրա տար եր իոֆարմացնտիկ գործոնների ազդեցության պարզա անումը, դեղերի կենսա անական մատչելիության (տես 8. 3) հետազոտումը, դրա որոշման եղանակների մշակումը, կենսա անական հեղուկներում դեղանյութերի ն դրանց մետա ոլիտների վերլուծման ժամանակակից եղանակների առաջարկումը:

Օրգաններում ն կենսա անական հեղուկներում դեղանյութերի որակական ու քանակական փոփոխությունների մեխանիզմի ուսումնասիրումը ֆարմակակինետիկայի (տես ) խնդիրներից մեկն է: Ֆարմակակինետիկական հիմնական չափանիշը արյան մեջ դեղանյութի խտությունը առավելագույն մակարդակին հասնելու ն այդ մակարդակի վրա պահպանվելու տնողությունն է, ինչպես նան նոսրացման արագությունն ու նույթը: Դա պայմանավորված է դեղանյութի թերապնտիկ ազդեցության ն արյան արենահյութում (պլազմա) դրա շրջանառության տնողության միջն եղած համահարա երակցությամ : Ֆարմակակինետիկական հետազոտությունների իրագործումը հնարավոր է միայն ժամանակակից եղանակներով, որոնք թույլ են տալիս հետնելու օրգաններում ու հյուսվածքներում դեղանյութերի ներծծման ու տարածման պրոցեսներին: Բիոֆարմացնտիկ ու ֆարմակակինետիկ հետազոտությունները թույլ են տալիս լուծելու մի շարք այնպիսի գործնական խնդիրներ, ինչպիսիք են դեղանյութերի ֆիզիկական կամ քիմիական հատկությունների համապատասխան փոփոխությամ դեղա անական առավել արդյունավետության հասնելը, այս կամ այն դեղաձնի արտադրության ժամանակ կենսադեղագործական ամենա արենպաստ գործոնների հիմնավորված ընտրությունը: Գործնական նշանակություն ունեն նան նպատակահարմար թերապնտիկ դեղա աժինների ու օրվա ընթացքում դեղի ընդունման պար երականության սահմանումը, դեղամիջոցների օրգանիզմ ներմուծման լավագույն ձների ընտրությունը, այս կամ այն հիվանդության ուժման գիտականորեն հիմնավորված ուրվագծի մշակումը, հակացուցմունքայնության ճշտումը: 8.2.

Կենսադեղագործական գործոնները

Դեղերը արդ քիմիական համակարգեր են, որոնք փոխազդեցության մեջ են մտնում օրգանիզմի կենսա անական համակարգերի հետ: Այդ պրոցեսի վրա էապես ազդում են ամենա ազմազան գործոններ, որոնք հայտնի են իոֆարմացնտիկ գործոններ անունով: Դրանցից ամենաէականն են ազմաձնությունը (պոլիմորֆիզմ), մանրատվածության (դիսպերսման) աստիճանը, դեղաձների պատրաստման համար օգտագործվող օժանդակ նյութերի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունները: Բյուրեղական նյութերի դեղա անական ազդեցությունը կախված է յուրեղների ազմաձնությունից: Բազմաձնությունը տվյալ նյութի երկու կամ ավելի յուրեղավանդակներով գոյություն ունենալու, այսինքն թերմոդինամիկական պայմաններից կախված իր

սինգոնիան փոխելու հատկությունն է: Միննույն նյութի ազմաձն յուրեղները միմյանցից տար երվում են ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական հատկություններով, հետնա ար սրանք կարելի է հայտնա երել ըստ լուծելիության, հալման ջերմաստիճանի, ինչպես նան ֆիզիկաքիմիական եղանակներով (ԻԿ-, ՄՄՌ-լուսապատկերում): Բազմաձնությունը կարող է լինել ոչ դարձելի (մոնոտրոպիա): Այդպիսի համակարգերում միայն մեկ ձնն է կայուն, որը այլ ձների անցնել, շրջանցելով հեղուկ կամ գազային ֆազերը, չի կարող: Բազմաձնության մյուս տեսակը էնանտրոպիան է, որի դեպքում տար եր ձներն ունեն կայունության որոշակի սահման: Ջերմաստիճանի փոփոխությունը հանգեցնում է յուրեղի կառուցվածքի փոփոխման՝ չխախտելով ագրեգատային վիճակը: Ներկայումս ուսումնասիրված է ազմաթիվ դեղանյութերի ազմաձնությունը: Բացահայտված է ժշկության մեջ կիրառվող սուլֆանիլամիդների 409-ի, ստերոիդների 679-ի, ար իտուրատների 639-ի ազմաձն յուրեղների գոյության հնարավորությունը: Եր եմն նկատվում է նան պսնդո ազմաձնության երնույթ, եր նյութի յուրեղավանդակում պարունակվում են լուծիչի մոլեկուլներ: Այս ձները տար երվում են իրենց լուծելիությամ ն հետնա ար նան դեղա անական ազդեցությամ : Ներծծման պրոցեսի ու թերապնտիկ ակտիվության վրա մեծ ազդեցություն է թողնում նյութի մանրատվածության աստիճանը: Որպես կանոն, թերապնտիկ ակտիվությունը աճում է մասնիկների չափսերի փոքրացմանը զուգընթաց: Ացետիլսալիցիլաթթվի մասնիկների չափսերի 30 անգամ փոքրացումը (ԽՍՀՄ ՊՖով նախատեսվածի համեմատ) օրգանիզմի վրա ազդեցությունը մեծացնում է 2 անգամ: Նույնը նկատվում է նան սուլֆանիլամիդների ու հորմոնների մոտ: Որոշ դեղապատրաստուկների համար սահմանված է մանրատվածության աստիճանի, ներծծման արագության ու տար եր ժամանակահատվածներում կենսա անական հեղուկներում դրանց պարունակության միջն գոյություն ունեցող կապը: Օժանդակ նյութերը քիմիական ու դեղա անական տեսակետից անտար եր լինել չեն կարող: Մի դեղանյութի հետ զուգակցվելով կարող են արագացնել ներծծումը, մյուսի հետ՝ ընդհակառակը: Օրինակ լակտոզան արգելակում է իզոնիազիդի, սակայն արագացնում է տեստոստերոնի ներծծումը: Որոշ օժանդակ նյութեր կարող են առաջացնել մետա ոլիտներ կամ նպաստել դրանց առաջացմանը դեղանյութերի կողմից: Հետնա ար, յուրաքանչյուր դեպքում օժանդակ նյութերի կիրառման հարցը պետք է դառնա մանրակրկիտ ուսումնասիրման առարկա:

8.3.

Ֆարմակակինետիկան հետազոտություններ ն դեղերի կենսա անական մատչելիության սահմանումը

Դեղերի տարածվելը օրգանիզմում իրականացվում է արյան շրջանառությամ : Դեղի համաչափ ախշմանը խոչընդոտում են օրգանների, ջիջների թաղանթները (ո6ոԵraո6-լատ.): Այդ թաղանթներից անցնելու դեպքում դեղերը կարող են մասնակիորեն կապվել կենսա անական հեղուկների աղադրամասերի, հատկապես պարզ սպիտակուցների (alԵսո6ո-լատ.) մոլեկուլների հետ: Այդ կապի պատճառով փոքրանում է ակտիվ նյութի խտությունը կենսա անական հեղուկում ն ընկնում է դեղի արդյունավետությունը, սակայն միննույն ժամանակ այս ձնով կաշկանդվելով դեղը պահեստավորվում է օրգանիզմում ն դեղա անական ազդեցությունը երկարատնում է: Այսպես է ացատրվում սուլֆանիլամիդների, դօքսիցիկլինի երկարատն ազդեցությունը ն օրգանիզմից դանդաղ հեռացումը: Դեղի կապը հյուսվածքների հետ այլ նույթի է: Լիպիդներում լավ լուծվող ար իտուրատները կուտակվում են ճարպային հյուսվածքներում, տետրացիկլինը` աճող ոսկրային հյուսվածքներում ու ատամոսկրում (մ6ոՏ-լատ.): Դեղերը օրգանիզմից հեռանում են անփոփոխ կամ մետա ոլիտների տեսքով: Ֆարմակադինամիկան ու ֆարմակակինետիկան դեղա անության ուսումնասիրման նագավառերն են: Առաջինն ուսումնասիրում է դեղի աղդեցությունը օրգանիզմի վրա, երկրորդը` օրգանիզմի ազդեցությունը դեղի վրա: Ֆարմակակինետիկան (քհarոakօո-դեղ, kiո6tikօՏ-շարժում, հուն.) օրգանիզմ ներմուծված նյութի, մասնավորապես դեղի ներծծման, տարածման, մետաոլիզմի, օրգանիզմից արտաքսման (6liոiոօ-լատ.) արագությունների ու մեխանիզմների մասին գիտություն է: Ֆարմակակինետիկական հետազոտություններն սկսվում են դեռնս կենսա անական ակտիվ միացությունների մինչկլինիկական փորձարկումների փուլում, որտեղ փորձակենդանիների վրա դիտարկում են դեղի ներծծման, տարածման, մետա ոլիզմի ն արտաքսման արագություններն ու օրինաչափությունները, ինչը թույլ է տալիս սահմանել դեղաձնը օրգանիզմ ներմուծելու լավագույն ուղին, ճանաչել ակտիվ կամ թունավոր մետա ոլիտները, կանխատեսել դեղապատրաստուկի ֆարմակակինետիկական փոփոխությունները օրգանիզմի արտաթորող համակարգերի հիվանդությունների ժամանակ ն վերջապես ընտրել կենսա անական հեղուկներում դեղապատրաստուկի ն դրա մետա ոլիտների հայտնա երման լավագույն եղանակը: Կլինիկաներում դեղերի ֆարմակակինետիկան ուսումնասիրելիս (կլինիկական ֆարմակակինետիկա) հնարավոր է արելավել դեղապատրաստուկի ներծծման ռեժիմներն ու դեղա աժինները, հաշվի առնելով հիվանդի յուրահատկութ174

յունները: Առանձին դեպքերում հնարավոր է նան հաշվարկել հատուկ ֆարմակագրառումներ, որը հնարավորություն է տալիս արելավել ֆարմակաթերապիան կախված տարիքից, սեռից ն մարմնի զանգվածից: Վերջին տարիներին կարնոր նշանակություն է ստացել տեսակային (քօքսlatiօ-լատ.) ֆարմակակինետիկան: Այս նագավառի նկատմամ հետաքրքրությունն աճեց այն ժամանակ, եր պարզվեց, որ էթնիկական ծագումից կախված դեղերը արագ ն դանդաղ մետա ոլիզմի ենթարկող մարդկանց քանակական հարա երությունը տար եր է: Այսպիսով տեսակային ֆարմակակինետիկան ուսումնասիրում է դեղերի ներծծման, տարածման, մետա ոլիզմի ն օրգանիզմից արտաքսման օրինաչափությունները, կախված տվյալ տեսակի մարդկանց գենետիկական, կլիմայա-աշխարհագրական ն այլ առանձնահատկություններից, ինչի հիման վրա որոշ դեղերի հետ կցվում են դրանց կիրառման լավագույն սխեման մարդկանց տվյալ տեսակի համար: 60-ական թ-ին ֆարմակակինետիկայի ուռն զարգացումը նպաստեց իոֆարմացիայի ձնավորմանը, գիտություն, որն ուսումնասիրում է դեղաձնի, օգտագործվող լցանյութերի ն օժանդակ նյութերի ֆիզիկա-քիմիական հատկությունների ազդեցությունը օրգանիզմ ներմուծվող դեղի դեղա անական արդյունավետության վրա: Ֆարմակակինետիկական հետազոտություններն օգնեցին ուսումնասիրել դեղերի ու սնունդի, ինչպես նան տար եր դեղերի միջն տեղի ունեցող փոխազդեցությունը (ֆարմակակինետիկական ինտերֆերենցիա): Գործնական ֆարմակակինետիկայի հիմքում ընկած է դեղապատրաստուկների քանակական վերլուծությունը օրգանիզմի կենսա անական հեղուկներում (արյուն, թուք, մեզ, քրտինք, արցունք...): Դեղերի խտությունը որոշելու համար նախ անհրաժեշտ է կենսա անական հեղուկներից կորզել, մաքրել ն այնուհետն անփոփոխ դեղանյութը կամ դրա մետա ոլիտները ճանաչել ն քանակապես նութագրել: Այս ոլորը իրագործելու համար կիրառվում են էկստրակտումը, նր աշերտ, գազային ու հեղուկ քրոմատագրությունները, ԻԿ ու ՈՒՄ սպեկտրալ եղանակները, սպեկտրաֆլյուրաչափությունը, քրոմատա-մասս սպեկտրաչափությունը, որոնք թույլ են տալիս հայտնա երելու 10-4 - 10-40 մոլ/լ խտությամ դեղանյութերը կամ դրանց մետա ոլիտները: Ֆարմակակինետիկական հետազոտությունների ժամանակ մշակված ազմաթիվ եղանակներ ներկայումս մեծ հաջողությամ կիրառվում են նարկո- ն դոպինգ-հսկողության, դեղերի որակի ու կոսմետիկական միջոցների ստուգման համար:

Ֆարմակակինետիկական մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս օրգանիզմը ներկայացնել որպես առանձին, միմյանց հետ փոխկապակցված աց խուցերի տեսքով: Ֆարմակակինետիկական մոդելների հիմնական պարամետրերը առանձին խուցերի միջն նյութի տեղափոխման արագության հաստատուններն են, որոնք նութագրում են օրգանիզմ ներմուծված դեղի ներծծման (Kն.), ախշման (K1,2: K2,1) ն արտաքսման (Kա.) արագությունները (գծ. 1):

Kն.

I

K1,2

II

Kա.

K2,1 1-ը կենտրոնական խուցն է, որն ընդգրկում է արյունը ն արյունով առատ ողողվող օրգանները (լյարդ, երիկամներ, սիրտ...): 11-ը ծայրամասային խուցը, որն ընդգրկում է ծայրային օրգանները (հյուսվածքները), կամ այն օրգանները, որոնք պաշտպանված են յուրահատուկ արգելափակոցով (օրինակ ուղեղը): Ժամանակակից ֆարմակակինետիկայում հաճախ օգտագործվում են արտամոդելային պարամետրեր, որոնցից են` 1. կիսաարտաքսման ժամանակամիջոցը (T1/2), որի ընթացքում օրգանիզ մից արտաքսվում է օրգանիզմ ներմուծված դեղի 509-ը, 2.

ախշման ծավալը (Մ .), կենսահեղուկի այն քանակը, ուր տարածվում է դեղանյութը,

3. օրգանիզմը դեղանյութիցից մաքրվելու արագությունը (Մ1), 4. երիկամների միջոցով դեղանյութից ազատվելու արագությունը (Մ2), 5. դեղանյութից ազատվելու պրոցեսում երիկամների մասնակցության աժինը (Մ1/Մ2), 6. ֆարմակակինետիկական կորից ներքն ընկած մակերեսը (ar6a սոմ6r Շսrv6)` ∞

ԲՍՇ = ∫ օcօt ∞ °

°

Շ-ն դեղանյութի խտությունն է, իսկ t-ն դեղի օրգանիզմ ներմուծելու պահից մինչն լրիվ արտաքսումը ընկած ժամանակամիջոցը, 7. ացարձակ կենսա անական մատչելիությունը`

F `

ԲՍՇ2D1 ԲՍՇ1D2

ՃՍՇ1- դեղապատրաստուկի ն/ե ներմուծումից հետո ֆարմակակինետիկական կորից ներքն ընկած մակերեսը, ՃՍՇ2- կորից ներքն ընկած մակերեսը այլ ցանկացած ձնով դեղը օրգանիզմ ներմուծելուց հետո, D- դեղա աժինները: Ինչքան ներքնի կորի մակերեսը ձգտի վերնի կորի մակերեսին, այնքան 11 դեպքում ներարկման արդյունավետությունը մոտենում է ներերակայինին, 8. հարա երական կենսա անական արդյունավետությունը`

F `

ԲՍՇ դ -ձD ն-ն ԲՍՇ ն-նD դ -ձ

ՃՍՇ ն-ն - կորից ներքն ընկած մակերեսն է պատրաստուկի նախանյութը օրգանիզմ ներմուծելուց հետո, ՃՍՇդ-ձ - նույն մակերեսը դեղաձնի ներմուծումից հետո: ոջ/ոl

t Դեղերի կենսա անական մատչելիության սահմանումը դեղերի որակի գնահատման նոր չափանիշ է, որը նութագրում է դրա արդյունավետության աստիճանը: Ðարա երական կենսա անական մատչելիության չափը որոշվում է հետազոտվող դեղաձնից դեղանյութի քանակի ն նմանակ ստանդարտ դեղաձնից օրգանիզմ թափանցող քանակի հարա երությամ : Այս նպատակի համար որպես ստանդարտ վերցվում է նախապես հայտնի կենսա անական մատչելիությամ դեղաձն: Դեղերի կենսա անական մատչելիությունը կարելի է սահմանել տար եր եղանակներով՝ iո vitrօ (սարքավորումների օգնությամ ), iո vivօ (կենդանիների կամ առողջ կամավորների վրա): 1ո vitrօ եղանակով սահմանելիս ելնում են դեղանյութերի ներծծման ն լուծելիության արագությունների միջն եղած հարա երակցական կապից: Այդ պատճառով լուծելի նյութերի համար լուծելիության արագության որոշման եղանակը ծառայում է որպես հիմնական եղանակ դեղաձ177

նից դեղանյութի անջատման արդյունավետությունը որոշելու համար: Այդ նպատակով ստեղծված են ազմաթիվ սարքավորումներ, որոնց աշխատանքի սկզունքը դեղաձնի մեխանիկական քայքայումն ու ջրում կամ կենսա անական հեղուկ նմանակող այլ լուծիչի միջավայրում դեղանյութի դիֆուզումն է: Սարքից լուծիչը հեռացնում են կամ դեղանյութի աստիճանական լուծման ընթացքում, կամ լրիվ լուծվելուց հետո: Ստացված նմուշները քիմիական կամ ֆիզիկաքիմիական եղանակներով ենթարկում են վերլուծման: Եթե սահմանված ժամանակահատվածում դեղաձնից լուծիչի մեջ է անցնում դեղանյութի ամենա արենպաստ քանակությունը, ապա դեղաձնից դեղանյութի անջատման արագությունը համապատասխանում է սահմանված պահանջներին: 1ո vivօ եղանակներով կենսա անական մատչելիությունը որոշվում է փորձակենդանիների վրա: Այս դեպքում որոշում են դեղանյութերի (կամ մետա ոլիտների) պարունակությունը արյան մեջ, կամ սահմանում են մեզի հետ դրանց դուրս մղման արագությունը որոշակի ժամանակահատվածներում: Այս փորձարկումների կարնորագույն փուլը քանակական վերլուծությունն է: Այն արդ է, համեմատած iո vitrօ եղանակների հետ, քանի որ անհրաժեշտ է վերլուծել ոչ միայն դեղանյութեր կամ մետա ոլիտներ պարունակող խառնուրդը, այլն կենսա անական հեղուկների աղադրության մեջ մտնող ազմաթիվ նական միացություններ: Կենսա անական մատչելիությունը որոշելու համար առողջ մարդկանցից ընտրում են որոշակի տարիքի կամավորներ ն ստանդարտացնելով սննդակարգը, սահմանափակելով խմելու ջրի քանակը, ֆիզիկական ակտիվությունը, ացառելով դեղերի ընդունումը, հնարավոր ստրեսային վիճակները նախապատրաստում են փորձարկման: Դեղ ընդունելուց հետո սահմանվում է մեզի հետ դեղանյութի արտամղման արագությունը որոշակի ժամանակահատվածներում: Դեղի միապատիկ կամ ազմապատիկ ընդունումից հետո որոշվում է դեղապատրաստուկի խտությունը արյան մեջ: Կատարվում է նան կենսա անական հեղուկների ընտրություն: Դեղանյութերի կամ դրանց մետա ոլիտների խտությունը որոշվում է կենսադեղագործական վերլուծման եղանակներով: Վերոհիշյալ պարամետրերի մի մասը դեղի դեղա անական էֆեկտի արտահայտման համար որոշիչ են ն կոչվում են ֆարմակակինետիկական դետերմինանտ (մ6t6rոiոaոՏ-լատ.-որոշիչ)` ՃՍՇ, Է, T1/2: Նույնիսկ արտադրության տեխնոլոգիայի, լցանյութերի, օժանդակ նյութերի քանակի ու որակի չնչին փոփոխությունները կարող են ազդել ֆարմակակինետիկական դետերմինանտների վրա, ինչն իր հերթին կուժեղացնի կամ կթուլացնի դեղի կամ դրա մետա ոլիտի թերապնտիկ կամ թունավոր էֆեկտը: Այդ կապակցությամ ֆարմակակինետի176

կական դետերմինանտները օգտագործում են տար եր ֆիրմաների կողմից թողարկված միննույն դեղապատրաստուկի կենսա անական համարժեքությունը (a6զսival6ոՏ-լատ.) ապացուցելու համար, որը ժամանակակից պատկերացմամ օրգանիզմ ներմուծման տեղից մինչն ազդման վայրը դեղի անցման արագությունն ու թափանցման աստիճանը նութագրող պարամետր է: Վերոհիշյալ պարամետրերի հաշվարկման համար օգտվում են արդ համակարգչային ծրագրերից, որոնց միջոցով 20-30 րոպեի ընթացքում արվում են համապատասխան մաթեմատիկական հաշվարկներ: Այսպիսով ֆարմակակինետիկան ամ ողջական գիտություն է, հենվում է ճշգրիտ մաթեմատիկական հաշվարկների վրա ն թույլ է տալիս իրականացնել դեղաձնի, դեղա աժինների ու դեղի կիրառման ռեժիմի արելավում ն անհատականացում: 8.4.

Կենսադեղագործական վերլուծության հիմնական խնդիրներն ու յուրահատկությունները

Այս վերլուծությունը դեղագործական քիմիայում նոր, հեռանկարային ուղղություն է: Բիոֆարմացնտիկ վերլուծության խնդիրը կենսա անական հեղուկներում (մեզ, արյուն, թուք) դեղանյութերի ն դրանց մետա ոլիտների անջատման, մաքրման, ճանաչման ն քանակական որոշման ձների մշակումն է, որոնց հիման վրա կարելի է ուսումնասիրել դեղանյութի ներծծման, տեղափոխման ու արտամղման հատկությունները, դրա կենսա անական մատչելիությունը, մետա ոլիզմի պրոցեսները: Այս ոլորը հնարավորություն են տալիս կանխել դեղերի հնարավոր թունավոր ազդեցությունը, մշակել դեղա ուժության լավագույն կարգ ն հսկել ուժման ընթացքը: Անհրաժեշտ է նան վերահսկել դեղանյութի պարունակությունը հիվանդների, հատկապես ստամոքսաղիքային ն լյարդի ու երիկամային հիվանդություններով տառապողների կենսա անական հեղուկներում, քանի որ այդպիսի հիվանդությունների ժամանակ փոխվում են ներծծման պրոցեսները, խախտվում մետա ոլիզմի ընթացքը, դանդաղում դեղանյութի արտամղումը օրգանիզմից: Բիոֆարմացնտիկ հետազոտությունները կարնոր են ոչ միայն գոյություն ունեցող դեղամիջոցների առավել արդյունավետ օգտագործման, այլն նոր դեղամիջոցների նպատակասլաց որոնման համար: Կենսա անական հեղուկները խիստ արդ օ յեկտ են վերլուծության համար: Նույնիսկ համեմատա ար սովորական թվացող մեզում հայտնա երված են մի քանի հարյուր օրգանական միա179

ցություններ: Յուրաքանչյուր կենսա անական հեղուկ իրենից ներկայացնում է շատ շարժուն համակարգ: Դրա վիճակը ն քիմիական աղադրությունը կախված են օրգանիզմի անհատականությունից, արտաքին գործոններից (սնունդ, ֆիզիկական ու հոգնոր ծանրա եռնվածություն...), որոնք ավելի են արդացնում իոֆարմացնտիկ վերլուծությունը, քանի որ հաճախ պահանջվում է հայտնա երել դեղանյութերի չնչին քանակներ արդ քիմիական կառուցվածքով ազմաթիվ օրգանական նյութերի միջավայրում: Դեղանյութերը կենսա անական հեղուկներում առաջացնում են ազմաթիվ մետա ոլիտներ, որոնց անջատումը արդ խառնուրդներից, աժանումը, քիմիական աղադրության ացահայտումը խիստ արդ գործ է: Կենսադեղագործական վերլուծման եղանակները աչքի են ընկնում արձր զգայունությամ , յուրահատկությամ , ճշտությամ ն վերարտադրման հնարավորությամ : Այս վերլուծության առանձնահատկությունն այն է, որ հետազոտման առարկան նման քիմիական կառուցվածքով միացությունների խառնուրդ է, վերլուծվող նյութի քանակները չափվում են միկրոգրամներով (նույնիսկ նանոգրամներով), ուսումնասիրվող դեղանյութերը ն դրանց մետա ոլիտները գտնվում են մեծ քանակությամ նական միացությունների (սպիտակուցներ, ֆերմենտներ...) միջավայրում, ն հետազոտվող նյութերի արտամղման պայմանները, մաքրումը ն վերլուծումը կախված են կենսա անական հեղուկի տեսակից: Կենսադեղագործական վերլուծության նագավառում կատարվող հետազոտությունները ացի տնտեսականից ունեն նան գործնական նշանակություն: Դեղամիջոցների զինանոցի ն դրանց ազդեցության մասին իմացությունների ընդլայնումը նպաստեցին դեղագործությունից կլինիկական դեղագործության անջատմանը, որպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ: Այդ նագավառի գիտելիքները անհրաժեշտ են կլինիկական դեղագետին, որը ժշկի խորհրդատուն է դեղերի արդյունավետ օգտագործման, ուժման ընթացքում ուժիչ դեղա աժինների ճշտման, դեղանյութերի համատեղելիության ն մարդու օրգանների ու համակարգերի հետ դեղանյութերի հնարավոր փոխազդեցության հարցերում: Այդ գիտելիքներն անհրաժեշտ են մետա ոլիզմի երնույթների ուսումնասիրման, դեղաանի հետ միասին ֆարմակակինետիկական հետազոտությունների իրագործման համար: 8.5.

Դեղանյութերի մետա ոլիզմը

Դեղապատրաստուկը անկախ օրգանիզմ ներմուծվելու ձնից, շփվելով կենսա անական միջավայրի հետ ենթարկվում է կառուցվածքային փոփոխություն160

ների, որով ն պայմանավորված է դրա ճակատագիրը օրգանիզմում: Այս երնույթը կոչվում է մետա ոլիզմ ( իոտրանսֆորմացիա), իսկ առաջացած արգասիքները՝ մետա ոլիտներ: Մետա ոլվելով՝ նյութերը ձեռք են երում մեծ նեռայնություն ն դառնում են ջրալուծ, այսինքն փոխվում է նյութի ֆարմակադինամիկական հատկությունները, ն լուծելիության մեծացումով արագանում է արտաթորումը օրգանիզմից: Չնայած փոխարկվելիս դեղանյութը կորցնում է իր յուրահատուկ հատկությունները, դրա մետա ոլիտները զրկված չեն ֆարմակադինամիկայից կամ ինչ որ կենսա անական ակտիվությունից: Ավելին՝ մետա ոլիզմի արդյունքում կարող են առաջանալ թունավոր կամ դեղա անական տեսակետից առավել ակտիվ միացություններ: Օրինակ վիտամինները օրգանիզմում վերածվում են կոֆերմենտների, որոնք ակտիվությամ գերազանցում են ելանյութերին: Ֆտալազոլը ն ֆտազինը վերածվում են համապատասխանորեն նորսուլֆազոլի ն սուլֆապիրիդազինի: Հեքսամեթիլենտետրամինը թթվային միջավայրում քայքայվելով (օրգանիզմում) անջատում է հակամանրէային ակտիվությամ օժտված մրջնալդեհիդ: Կոդեինը, համաձայն վերջին տվյալների, օրգանիզմում վերածվում է նան մորֆինի: Հակամալարիային դեղապատրաստուկ իգումալը օրգանիզմում վերածվում է քլորազինի, որն իր ակտիվությամ զիջում է իգումալին, սակայն գերազանցում է խինինին: Այս հանգամանքը իգումալին օժտում է կանխարգելիչ (պրոֆիլակտիկ) հատկությամ , ինչից զուրկ է խինինը: Ըl Ըl

NH - Ը - NH - Ը - NHԸH(ԸH3)2

Օ իգումալ

Օ

մետա ոլիզմ

N

N

H3Ը H3 Ը

N

քլորազին

NH2

Քլորազինը անջատված է մեզից ու կղկղանքից: Այն հանդիսացել է ուղեցույց կառուցվածք հակամանրէային հատկություններով այլ դեղանյութերի սինթեզի համար, որոնցից քլորիդինը հաջող զուգակցումներ է առաջացնում սուլֆանիլամիդների հետ: Ամինազինի, ցիկլոֆոսֆամիդի, սպիրտի մետա ոլիտներն ավելի թունավոր են, քան այդ դեղապատրաստուկները: Այսպիսով դեղերի ու թույների մետա ոլիզմը միշտ չէ, որ հանգեցնում է այդ նյութերի թունազրկման կամ դեղա անական ակտիվության կորստի: Դեղանյութերը լինում են օրգանիզմի համար հարազատ ն օտար: Առաջին խմ ին են պատկանում հորմոնները, վիտամինները, ամինաթթուները, շաքարները, ճարպաթթուները, նուկլեոզիդները, պոլինուկլեոտիդները, որոնք մետա ոլվում են օրգանիզմի գործունեությունը ապահովող հատուկ ֆերմենտային համա161

կարգերի միջոցով: Համադրական ու նական ծագում ունեցող դեղանյութերի մեծ մասը օրգանիզմի համար օտար են համարվում ն կոչվում են քսենո իոտիկներ (x6ոօՏ-օտար, ԵiօՏ-կյանք): Օրգանիզմը քիմիակամ մի «մեքենա» է, որի ազմազան ու ազմապիսի միացություններով է պայմանավորված դրա հակազդումը օրգանիզմ թափանցած ցանկացած քսենո իոտիկին, ասել է թե՝ ոլոր քսենո իոտիկները օժտված են կենսա անական ակտիվությամ : Այդ քիմիական միացությունները անկախ ակտիվությունից ն մետա ոլիզմից, օրգանիզմի կողմից օգտագործվում են սեփական կարիքների համար, կամ արտամղվում են օրգանիզմից, կամ էլ կուտակվում այնտեղ որպես օտար մարմին, որի նկատմամ օրգանիզմը ցույց է տալիս իր որոշակի վերա երմունքը: Բացի դեղանյութերից, քսենո իոտիկների թվին կարելի է դասել նան արդյունա երական ձեռնարկությունների մնացորդները, ներկանյութերը, համի միջոցները, կոնսերվանտները, գեղարարության (կոսմետիկական) միջոցները, ինսեկտիցիդները, որոնք օդի, ջրի, սննդի հետ թափանցելով օրգանիզմ, կարող են խթանել կամ խափանել դեղանյութերի մետա ոլիզմի համակարգը: Լիպիդներում լուծվող քսենո իոտիկները (քլորօրգանական պեստիցիդները) շատ դանդաղ են դուրս մղվում օրգանիզմից, դժվար են մետա ոլվում, ն օրգանիզմում դրանց կուտակման հավանականությունը մեծ է: Մետաղներ պարունակող քսենո իոտիկները հյուսվածքներում սպիտակուցների հետ մտնում են կովալենտ ամուր կապի մեջ ն կաշկանդվում օրգանիզմում: Օրգանիզմը այդ մետաղների իոններից ն զառիկից ազատելու համար օգտագործում են հակազդիչներ (aոtiմօt6), որոնք մետաղների իոնների ու զառիկի հետ առաջացնում են ավելի կայուն ու լուծելի կոմպլեքսներ: Լյարդի ֆունկցիոնալ ակտիվության թուլացման դեպքում դեղանյութերը պետք է նշանակել փոքր դեղա աժիններով, կամ օրգանիզմ ներմուծել՝ շրջանցելով ստամոքսաաղիքային ուղիները (պարենտերալ), լյարդը խնայելու համար: Վերջին դեպքում դեղանյութը լյարդին համարյա չի հասնում, որի պատճառով մետա ոլիզմը դանդաղում է: Դանդաղում է նան դեղերի շրջանառությունը արյան մեջ, որի պատճառով էլ ազդեցությունը երկարատնում է: Դեղերի մետա ոլիզմը կատարվում է երկու փուլով: Առաջինում տեղի են ունենում օքսիդացման, վերականգնման ու հիդրոլիզի ռեակցիաներ: Կենսաքիմիական տեսակետից կենդանի օրգանիզմը մի համակարգ է, որի ընդհանուր կենսագործունեության սկզ ունքը օրգանիզմ մտած սու ստրատի օքսիդացման ռեակցիաների կարգավորումն է: Ածխածին ու ջրածին պարունա162

կող օրգանական մոլեկուլների օքսիդացումը կենդանի օրգանիզմի էներգիայի կարնորագույն աղ յուրն է, ն զարմանալի չէ, որ մետա ոլիզմի առաջին փուլում գերազանցում են օքսիդացման ռեակցիաները, որոնց արդյունքում ստացվում են սպիրտներ, ալդեհիդներ, կար ոնաթթուներ: Օքսիդացման համար լավագույն թիրախ է մեթիլ խում ը: Տոլուոլը օրգանիզմում 809-ով օքսիդանում է ենզոական թթվի: Երկու մեթիլ խմ երի առկայության դեպքում օքսիդանում է մեկը: Հեքսամիդինը օրգանիզմում օքսիդանում է ֆենո ար իտալի, ամինազինը՝ 7-օքսիամինազինի ն այլն: Օ HN

Օ HN

Ը 2H 5 մետա ոլիզմ Ը2 H5

HN հեքսամիդին

Օ

R

Ը 2H 5

HN ֆենո ար իտալ

Տ

N

Ը2 H5

Օ

HՕ

Ըl

Օ

Տ

N

Ըl

R

Մետա ոլիզմի 2-րդ փուլում առաջանում են կոնյուգատներ, որոնք, որպես կանոն, իրենց ֆիզիկաքիմիական հատկություններով զգալիորեն տար երվում են ելանյութերից ն դեղա անական ակտիվությունից համարյա զուրկ են, այսինքն այս փուլում տեղի է ունենում թունազերծում: Կոնյուգացման ռեակցիաները դասակարգվում են՝ մեթիլացում, ացիլացում, սուլֆուրացում, կոնյուգացում գլյուկոուրոնաթթվի, a-ամինաթթուների հետ: Այսպես, սալիցիլաթթուն լյարդում հիդրոլիզվելուց հետո վերածվում է կոնյուգատի գլյուկոուրոնաթթվի կամ ծծմ ական թթվի հետ: Դեղանյութերի մետա ոլիզմը ինտենսիվ ձնով ընթանում է լյարդում: Որոշ դեղանյութեր մետա ոլվում են ստամոքս-աղիքային համակարգի լորձաթաղանթում: Սակայն կան նան այնպիսի դեղանյութեր, որոնք համարյա փոփոխության չեն ենթարկվում, օրգանիզմից հեռանում են անփոփոխ ձնով ( ար իտալ, ֆենոար իտալ, դիէթիլեթեր, ազոտի ենթօքսիդ, ութադիոն, քլորօրգանական միացություններ ն հատկապես ռենտգենակոնտրաստ նյութեր) ն խթանում են դեղանյութերի մետա ոլիզմը՝ մեծ քանակությամ ֆերմենտներ առաջացնելու պատճառով: Հետնա ար շատ դեպքերում դրանց չի կարելի համատեղել այլ դեղամիջոցների հետ: Դեղանյութերի երկարատն կիրառումից նս օրգանիզմում մեծանում է ֆերմենտների քանակը, որի պատճառով արագանում է դեղի մետա ոլիզմը ն փոք163

րանում դեղա անական արդյունավետությունը: Հետնա ար քիմիաթերապիան պար երա ար պետք է ընդհատվի: Սակայն որոշ հիվանդությունների դեպքում օրգանիզմում ֆերմենտների առաջացումը անհրաժեշտ է խթանել, որի համար ավական է մի քանի օր հիվանդին նշանակել փոքր դեղա աժիններով ֆենոար իտալ (դեղնախտն անհետ վերանում է): Դեղերի մետա ոլիզմի արագության վրա ազդում են մարդու տարիքը, ախտա անական վիճակը, ժառանգականությունը, մի քանի դեղանյութերի համատեղ ընդունումը, սեռը, շրջապատի միջավայրի գործոնները, ծխախոտը, ալկոհոլը, սննդի նույթը: Մետա ոլիզմի պրոցեսների արգելակումը հաճախ նկատվում է ծերերի, նորածինների, հղի կանանց մոտ: Դա հանգեցնում է անցանկալի երնույթների շատացման: Մետա ոլիզմի ուսումնասիրման համար գոյություն ունի երկու ուղի՝ նշանակված ատոմների միջոցով ն ֆիզիկաքիմիական վերլուծական եղանակներով: Առաջինը ավականին աշխատատար է: 60-ական թվականներից մետա ոլիտների ուսումնասիրությունը տարվում է ժամանակակից ֆիզիկաքիմիական եղանակներով: Դեղերի մետա ոլիզմի պրոցեսները, համաձայն ազմաթիվ հետազոտությունների, կարելի է ենթարկել մաթեմատիկական մոդելացման: Եր եմն մետա ոլիզմը դասակարգվում է ոչ թե քիմիական պրոցեսների նույթով, այլ ըստ փոխարկումների ուղղության ն դրա արդյունքների՝ կատա ոլիզմ ն անա ոլիզմ: Անա ոլիզմի դեպքում առաջանում են ավելի արդ մոլեկուլներ, որի համար պահանջվում է էներգիա: Կատա ոլիզմը, ընդհակառակը, մոլեկուլի դեգրադացիան է՝ քայքայումը առանձին եկորների: Այսպիսով, օրգանիզմ դեղ ներմուծելիս տեղի են ունենում քիմիական պրոցեսներ, որոնք նութագրում են դեղի ազդման մեխանիզմը, դրա աշխումը, ակտիվազրկումը կամ ակտիվ մետա ոլիտների վերածվելը, տեղայնացումը ն վերջապես օրգանիզմից դրա արտամղումը: Մետա ոլիզմի ու մետա ոլիտների կառույցի ուսումնասիրությունն ունի մեծ գործնական նշանակություն: Մետա ոլիտների մեծ մասը օժտված է կենսա անական ակտիվությամ ն դրանց կառուցվածքը հաճախ ուղեցույց է նույնական ազդեցությամ նոր դեղանյութերի ստեղծման համար: Օրգանիզմի համար խիստ թունավոր անիլինի ջերմիջեցնող հատկությունները օգտագործելու համար որպես թերապնտիկ միջոց առաջարկվեց ացետանիլիդը, առավել նս որ իր կառուցվածքով այն նմանվում է ջերմիջեցնող, ցավազրկող հատկություններով օժտված պիրազոլի հայտնի ածանցյալներին (ան164

տիպիրին, ամիդոպիրին, անալգին): Ացետանիլիդը օրգանիզմում դանդաղ հիդրոլիզվում, ն անիլինը դրանից ազատվում է շատ փոքր աժիններով, որի հետնանքով վերջինիս թունավոր ազդեցությունը թուլանում է: Այդ թունավոր մոլեկուլից ազատվելու համար մետա ոլիզմի առաջին փուլում անիլինը ենթարկվում է օքսիդացման՝ վերածվելով պ-ամինաֆենոլի, որը հեշտությամ կապվում է ծծմական կամ գլյուկոուրոնաթթվի հետ ն արտաքսվում օրգանիզմից: Ահա այդ մետա ոլիզմի արդյունքը հիմք ծառայեց ներկայումս ժշկության մեջ լայնորեն կիրառվող ֆենացետին ն պարացետամոլ դեղապատրաստուկների հորինման ու համադրման համար: ԸH3 Օ N

Օ

ԸH3

N ԸH

H3Ը - Ը - HN

Օ=Ը

ՕԸ2H5

ֆենացետին

NH

Օ H3Ը - Ը - HN անտիպիրին

ՕH

պարացետամոլ

ացետանիլիդ

Հակամանրէային նոր միջոցների հորինման ն համադրման համար ուղեցույց կառուցվածք է ծառայել իգումալի մետա ոլիտը՝ քլորազինը (տես 8.5): Քլորիդինը, տետրօքսոպրիմը, տրիմեթոպրիմը մտնում են ժամանակակից հակամանրէային դեղապատրաստուկներ ֆանզիդարի, տի իրօքսի, ակտրիմի աղադրության մեջ: Մետա ոլիզմի ընթացքի (մեխանիզմի) պարզա անումը քիմիական, կենսաանական ու դեղագիտական գիտությունների ուսումնասիրությունների ոլորտին է պատկանում:

H2N

H2N

ՕԸH3

H3ԸՕ

ՏՕ2 - NH

N

Հ

N Ըl

N

NH2 N Ը 2H 5

սուլֆադօքսին

քլորիդին

Ֆանզիդար

N

N

H2N

ՏՕ2 - NH

Հ

H2Ա

N

NH2 ԸH2 -

ՕԸH3

ՕԸH2ԸH2ՕԸH3

N

սուլֆադիազին

տետրօքսոպրիմ

ՕԸH3

Տի իրօքս ԸH3 N

H2N

ՏՕ2 - NH

Օ N

Հ

NH2

H2Ա

ԸH2 -

ՕԸH3 ՕԸH3

N

սուլֆամեթօքսազոլ

տրիմեթոպրիմ (ՏՄՊ)

ՕԸH3

Բակտրիմ

Այս զուգակցված դեղապատրաստուկներում աղադրամասերը ուժեղացնում են միմյանց ազդեցությունը (պոտենցում): ՈՒլտրաերկարատն ազդեցությամ սուլֆանիլամիդ սուլֆադօքսինի (օրգանիզմից կիսադուրսմղման ժամանակամիջոցը 100-200 ժամ է) ն քլորիդինի զուգակցումը ազդեցիկ է մալարիայի ոլոր տեսակների դեմ ն օրգանիզմում մանրէասպան անհրաժեշտ խտությունը պահպանվում է մեկ շա աթ: Տի իրօքսը կիրառվում է շնչառական ուղիների, երիկամների, միզուղիների վարակիչ (iոf6ՇtiօոՏ) հիվանդությունների ժամանակ: Սուլֆամեթօքսազոլը (200 մգ) ն տրիմեթոպրիմը (40 մգ) առանձին-առանձին օժտված են ակտերիաստատիկ ազդեցությամ , սակայն ակտրիմը ակտերիցիդ է ն ակտիվ նան այն միկրօրգանիզմների նկատմամ , որոնց դեմ անզոր են առանձին աղադրամասերը: 8.6.

Կենսադեղագործական վերլուծություն

Այս վերլուծության համար դասական եղանակները (ծանրաչափություն, տիտրաչափություն) ցածր զգայունության պատճառով պիտանի չեն: Կենսադեղագործական վերլուծության փուլերն են՝ մետա ոլիտի կամ դեղանյութի կորզումը կենսա անական հեղուկից, դրանց ճանաչումը ն քանակական որոշումը: Կորզումը կատարվում է որնէ օրգանական լուծիչով (դիէթիլեթեր, քլորոֆորմ, ենզոլ, դիքլորէթան, դիքլորմեթան, ն-հեքսան, էթիլացետատ, ացետոն), համապատասխան ռեակտիվով (ամոնիումի սուլֆատի, եռքլորքացախաթթվի, քլորական թթվի լուծույթներ) սպիտակուցները նստեցնելուց հետո: Եր եմն լուծիչները կարելի է զուգակցել կամ կիրառել հաջորդականորեն: Կորզումը կատարվում է թթուների, հիմքերի կամ ուֆերային լուծույթների առկայությամ , որոնք դեղանյութի կամ դրա մետա ոլիտների արտազատման համար ստեղծում են արեն166

պաստ միջավայր: Ստացված լուծամզվածքներում պարունակվող նյութերը ացահայտվում են լուսագունաչափությամ , սպեկտրալուսաչափությամ , ֆլուորաչափությամ : Ավելի հաճախ կիրառվում է սպեկտրալուսաչափությունը ՈՒՄ- ն տեսանելի լուսակի մարզերում: Այս եղանակը աչքի է ընկնում կատարման պարզությամ ն ավարար ճշտությամ : Ֆլուորաչափությունը (լուսածորաչափություն) զգայունությամ գերազանցում է նախորդին 10-100 անգամ, որի պատճառով այս եղանակով կարելի է փորձարկել այն դեղանյութերը, որոնց օրեկան դեղա աժինները կազմում են մի քանի միլիգրամ: Հաճախ օրգանիզմի կենսա անական հեղուկներում պարունակվում են լուսածորումով (ֆլյուորեսցենցիա) օժտված դեղանյութեր կամ մետա ոլիտներ, որոնց հայտնա երման համար կիրառվում է սպեկտրալուսածորաչափությունը: Շատ հեռանկարային է կենսադեղագործական վերլուծությունում մասսսպեկտրալուսաչափության կիրառումն իր զանազան տար երակներով: Այս ոլոր նշված եղանակների արդյունավետությունը խիստ մեծանում է, եր դրանք զուգակցվում են քրոմատագրական եղանակների հետ: Նր աշերտ քրոմատագրությունը (ՆՔ) իր մեծ թույլատրելի ունակության ու զգայունության պատճառով լայն կիրառում է ստացել կենսադեղագործական վերլուծությունում: Այն թույլ է տալիս հայտնա երել դեղանյութի մինչն 0,025 մգ քանակները: Վերլուծման տնողությունն է 0,5-2 ժամ: Առավել հեռանկարային է ՆՔ-ի զուգակցումը կիսաքանակական եղանակների (հարթաչափության, դենսիտաչափության) հետ: Կիրառվում է նան աստիճանական քրոմատագրությունը, եր օգտագործվում են աստիճանա ար աճող նեռայնությամ լուծիչների համակարգեր: ՆՔ-ը կարելի է զուգակցել նան ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափության, լուսածորաչափության հետ: Եր եմն քրոմատագրառումները հայտածելու համար օգտագործում են զանազան ռեակտիվներ (Դրագենդորֆի, յոդի լուծույթ): Ադսոր ման գոտիները հայտնա երվում են նան ՈՒՄ-ճառագայթումով, տար եր երկարության ալիքների օգնությամ : Կենսա անական հեղուկներում դեղերի ու դրանց մետա ոլիտների վերլուծման համար կիրառվող ֆիզիկաքիմիական եղանակների ցուցակում առաջնակարգ տեղ է գրավում գազ-հեղուկային քրոմատագրությունը՝ արձր զգայունության, ճշտության ն վերարտադրության հնարավորության շնորհիվ: ԳՀՔ-ը թույլ է տալիս որոշել նյութերի միկրոգրամային ու նանոգրամային քանակները:

Ջերմակայուն ն 400-ից արձր մոլեկուլի զանգված ունեցող միացությունների փորձարկման համար կիրառվում է արագացված հեղուկ քրոմատագրությունը: Լավ արդյունքների հասնելու համար կենսադեղագործական վերլուծությունում զուգակցում են գազ-հեղուկային քրոմատագրությունը մասս-սպեկտրաչափության հետ, որի հիման վրա ստեղծվել է վերլուծման սկզ ունքորեն նոր եղանակ՝ մասս- եկորագրությունը: Եղանակի էությունը կայանում է նրանում, որ գազային քրոմատագրի նկատմամ մասս-սպեկտրաչափը կիրառվում է որպես արձրազգայուն դետեկտոր: Այս եղանակի զգայունությունը 1000-10000 անգամ գերազանցում է ԳՀՔ-ին, որը հնարավորություն է տալիս փորձարկել այն դեղանյութերի մետա ոլիտները, որոնց թերապնտիկ դեղա աժինները շատ փոքր են: Կենսադեղագործական վերլուծությանը մեծ հնարավորություններ է ընձեռում ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումը: Վերջերս սկսել են օգտագործել կայուն իզոտոպներ, որոնք փորձի համար անհրաժեշտ քանակների դեպքում կենդանի օրգանիզմի համար ացարձակապես անվտանգ են: Հաճախ կիրառվում են էժան ու մատչելի Ւ2 ն Օ18 իզոտոպները, որոնք դրա հետ մեկտեղ հեշտությամ են ներմուծվում հետազոտվող նյութի մոլեկուլի մեջ: Այն իրագործվում է քիմիական կամ ֆերմենտային համադրությամ : Ռադիոքիմիական եղանակները աչքի են ընկնում արձր զգայունությամ ն քրոմատագրության հետ զուգակցելիս թույլ են տալիս ացահայտել ռադիոակտիվ ոլոր նյութերը: Նշանակված մոլեկուլների օգտագործումը թույլ է տալիս արձր զգայունությամ ն յուրօրինակ ձնով որոշել ներմուծված դեղանյութի աշխումը օրգանիզմի ոլոր համակարգերում: Կարելի է ճշգրիտ պատկերացում կազմել այդ նյութերի տեղափոխման ն օրգանիզմից արտաքսման մասին: Վերլուծման դիտարկված եղանակները հնարավորություն են տալիս կենսաանական հեղուկներից կորզել, անջատել, ճանաչել ն քանակապես որոշել դեղանյութերը ն դրանց մետա ոլիտները: Այդ եղանակների զուգակցման միջոցով կարելի է հասնել լավագույն արդյունքների:

2 ՄԱՍ

ԱՆՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ԴԵՂԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒԿՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 9.

9.1.

ՏԱՐՐԵՐԻ ԽՈՒՄԲԸ

ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՅՈԹԵՐՈՐԴ

Ðալոգենային դեղապատրաստուկներ:

Այս խմ ին կարելի է դասել ակտիվ քլորի (քլորակիր) ն յոդի (յոդը ն դրա 5 ու 109-ոց սպիրտային լուծույթները) դեղապատրաստուկները: Քլորակիրը ուժեղ օքսիդիչ է ն կիրառվում է որպես ախտահանիչ, իսկ յոդի դաղապատրաստուկները՝ որպես հականեխիչ միջոցներ: Ակտիվ քլորի անօրգանական դեղապատրաստուկներից իր նշանակությունը պահպանել է միայն կալցիումի հիպոքլորիտը կամ քլորակիրը (ՇalՇaria Շհlօrata), որը քլորի հոտով, սպիտակ կամ թույլ մոխրավուն երանգով փոշի է: Այն համասեռ չէ, ն աղադրությունը կախված է ստացման եղանակից: Ամենահավանական աղադրությունն է՝

3ՇՅՕՇ|(Շ|) . ՇՅ(ՕՒ)2 . ոՒ2Օ Ստացվում է հանգած կրի ու քլորի փոխազդեցությունից: Ջրում մասամ է լուծվում: Իսկության եղանակները: Քլորակրի ջրային լվացումից հետո ստացված ֆիլտրատը կարմիր լակմուսի թուղթը նախ գունափոխում է կապույտի (կալցիումի հիդրօքսիդ), այնուհետն գունազրկում (օքսիդացում հիպոքլորաթթվով)՝

2ՇՅՕՇ|2 Հ 2Ւ2Օ → ՇՅՇ|2 Հ ՇՅ(ՕՒ)2 Հ 2ՒՕՇ| Կալցիումի կատիոնները հայտնա երվում են ամոնիումի օքսալատով, նախապես ակտիվ քլորից ազատվելուց հետո (եռացվում է քացախաթթվում): Հակառակ դեպքում քլորը կարող է օքսիդացնել օքսալատ-իոնը մինչն ածխածնի օքսիդ ն կալցիումի իոնի առկայությունը կքողարկվի:

ՇՅՕՇ|2 Հ 2ՇՒ3ՇՕՕՒ → (ՇՒ3ՇՕՕ)2ՇՅ Հ Շ|2↑ Հ Ւ2Օ

(ՇՒ3ՇՕՕ)2ՇՅ Հ (ԱՒ4)2Շ2Օ4 → ՇՅՇ2Օ4↓ Հ 2ՇH3ՇՕՕԱH4 Կալցիումի օքսալատի սպիտակ նստվածքը հեշտությամ լուծվում է աղաթթվում ն ազոտական թթվում: Քլորակիրը կարելի է ճանաչել նան թթուների միջոցով: Աղաթթվից հեշտությամ քայքայվում է՝ անջատելով քլոր.

ՇՅՕՇ|2 Հ 2ՒՇ| → Շ|2↑ Հ ՇՅՇ|2 Հ Ւ2Օ Այս ռեակցիան ընկած է նան քանակական վերլուծման հիմքում: Քանակական վերլուծություն (յոդաչափություն):

ՇՅՕՇ|2 Հ 2ՒՇ| Հ 2KՍ → Ս2 Հ ՇՅՇ|2 Հ 2KՇ| Հ Ւ2Օ

Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6 Ակտիվ քլորի պարունակությունը դեղապատրաստուկում պետք է լինի 329ից ոչ պակաս: Քլորակիրը օդում եղած խոնավության ն ածխաթթու գազի հետ փոխազդելիս քայքայվում է վերածվելով հիպոքլորաթթվի ն ազատ քլորի, որով ն պայմանավորված է դեղապատրաստուկի ախտահանիչ ն հոտազերծիչ հատկությունները, ինչպես նան պահելու պայմանները:

ՇՅՕՇ|2 Հ 2Ւ2Օ → ՇՅ(ՕՒ)2 Հ 2ՒՕՇ| Հ ՇՅՇ|2

ՇՅՕՇ|2 Հ ՇՕ2 → ՇՅՇՕ3↓ Հ Շ|2↑ Քլորակիրը պահվում է ամուր փակված փայտե տակառներում, չոր, մութ, հով ն օդափոխվող տեղում: Բաց է թողնվում չոր կամ 0,2-59-ոց լուծույթների տեսքով: Յոդի դեղապատրաստուկները: Յոդի ստացման աղ յուր են հանդիսանում հանքաջրերը ն ծովային ջրիմուռները (վերջիններիս մոխիրը պարունակում է 0,59 յոդ): Չիլիական որակը (նատրիումի նիտրատ) յոդատների տեսքով պարունակում է մինչն 0,39 յոդ: Հանքաջրերից յոդի անջատման փուլերից մեկը յոդիդների օքսիդացումն ու ազատ յոդի լուծազատումն է որնէ օրգանական լուծիչով: ՊՖX-ում ընդգրկված են յոդը ն դրա 5 ու 109-ոց սպիրտային լուծույթները (աղ. 9.1): Վերջինս աստիճանա ար դուրս է գալիս կիրառումից: Աղյ. 9.1. ֆիզիկական հատկությունները պատրաստուկ

նկարագրություն

1օմiսո - յոդ

նորոշ հոտով, մոխրավուն-սն, մետաղական փայլով թերթիկներ կամ յուրեղներ

Տօl. iօմi ՏքiritսօՏa 59, 59-ոց յոդի սպիրտ. լուծ.

նորոշ հոտով գորշ-կարմրավուն թափանցիկ հեղուկ

Տօl. iօմi ՏքiritսօՏa 109, 109-ոց յոդի սպիրտ. լուծ.

նորոշ հոտով գորշ-կարմրավուն հեղուկ

Յոդը ցնդում է սովորական ջերմաստիճանում, տաքացնելիս սու լիմվում է՝ վերածվելով մանուշակագույն գոլորշիների: Ջրում շատ քիչ է լուծվում, սակայն լուծելիությունը մեծանում է յոդիդների առկայությամ (առաջանում են կոմպլեքսային պերյոդիդներ)՝ KՍ Հ Ս2 → KլՍ3) Յոդի հայտնա երումը (իսկությունը): Յոդը տար եր լուծիչներում կարելի է ճանաչել լուծույթների գույնով: Թթվածնավոր լուծիչներում (ջուր, եթեր) յոդի լուծույթները մուգ գորշ գույնի են, անթթվածնավոր լուծիչներում (քլորոֆորմ)՝ մանուշակագույն (տես 3.3.2): Յոդի ն դրա դեղաձների իսկությունը հաստատվում է յուրահատուկ ռեակցիայի օգնությամ ՝ յոդի ն օսլայի փոխազդեցությամ : Ստացված կապույտ գույնը եռացնելիս անհետանում է, իսկ սառեցնելիս նորից վերականգնվում: Ֆիզիկաքիմիական եղանակներով ապացուցված է, որ կապույտ գույնի օսլայի յոդիդը ներառնված միացություն է (տես 7.8): Այն առաջանում է օսլայի մոլեկուլի ներքին մղանցքներում յոդի ատոմների ներդրումով: Որակի գնահատումը: Մոխրացրած ծովային ջրիմուռներից կամ հանքաջրերից ստացված յոդը կարող է աղտոտված լինել շատ վտանգավոր յոդի ցիանիդով, որը ըստ ՊՖX-ի հայտնա երվում է հետնյալ ռեակցիաների օգնությամ , ծծմ ային թթվով լուծույթը գունազրկելուց հետո՝

Ս2 Հ Ւ2Օ Հ Ւ2ՏՕ3 → 2ՒՍ Հ Ւ2ՏՕ4

ՍՇԱ Հ 2ԱՅՕՒ → ԱՅՇԱ Հ ԱՅՕՍ Հ Ւ2Օ

2ԱՅՇԱ Հ Բ6ՏՕ4 → Բ6(ՇԱ)2 Հ ԱՅ2ՏՕ4

Բ6(ՇԱ)2 Հ 4ԱՅՇԱ → ԱՅ4լԲ6(ՇԱ)6) ԱՅ4լԲ6(ՇԱ)6) Հ Բ6Շ|3 → Բ6ԱՅլԲ6(ՇԱ)6) Հ 3ԱՅՇ| Առաջանում է եռլինյան լազուրի կոլոիդ լուծույթը: Քլորիդների խառնուրդը նս հայտնա երվում է յոդի լուծույթը ծծմ ային թթվով գունազրկելուց հետո: Այնուհետն ամոնիակաջրի առկայությամ արծաթի նիտրատի լուծույթով նստեցվում է յոդիդ-իոնը (Ճց1) ն ֆիլտրվում: Ֆիլտրատում մնում է քլորիդ-իոն (արծաթի քլորիդը լուծվում է ամոնիակաջրում): Ֆիլտրատը ազոտական թթվով թթվացնելիս ստացված արծաթի քլորիդը (եթե կա) առաջացնում է օպալեսցենտում:

Ս- Հ ՃցԱՕ3 → ՃցՍ↓ Հ ԱՕ3Շ|- Հ ՃցԱՕ3 → ՃցՇ|↓ Հ ԱՕ3ՃցՇ| Հ 2ԱՒ4ՕՒ → [Ճց(ԱH3)2]Շl Հ 2H2Օ

[Ճց(ԱH3)2]Շl Հ 2HԱՕ3 → ՃցՇl↓ Հ 2ԱH4ԱՕ3 Քանակական վերլուծությունը: Յոդի կշռանմուշը նախապես լուծվում է կալիումի յոդիդի ջրային լուծույթում ն տիտրվում նատրիումի թիոսուլֆատով՝

Ս2 Հ KՍ → KլՍ3)

KլՍ3) Հ ԱՅ2Տ2Օ3 → KՍ Հ 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6

Բյուրեղական յոդը պատկանում է «Բ» ցուցակին, պահվում է հղկված խցանով ապակյա դեղամաններում, զով, մութ տեղում: Բժշկության մեջ կիրառվում է որպես հականեխիչ միջոց: Յոդի 5 ն 109-ոց լուծույթները օգտագործվում են վերքերի մշակման, վիրահատական դաշտի պատրաստման համար: 59-ոց յոդի սպիրտաջրային լուծույթն անհամեմատ կայուն է, քան 109-ոցը, քանի որ պարունակում է կալիումի յոդիդ: Առաջացած պերյոդիդը զսպում է յոդի քիմիական ակտիվությունը: Առանց K1-ի՝ լուծույթում հնարավոր են հետնյալ պրոցեսները՝

Շ2Ւ5ՕՒ Հ Ս2 → ՇՒ3ՇՒՕ Հ 2ՒՍ

Շ2Ւ5ՕՒ Հ ՒՍ → Շ2Ւ5Ս Հ Ւ2Օ

ՇՒ3ՇՒՕ Հ Ս2 Հ Ւ2Օ → ՇՒ3ՇՕՕՒ Հ 2ՒՍ

109-ոց յոդի լուծույթի պիտանելիության ժամկետը 1 ամիս է: 9.2.

Ðալոգենիդներ

Այս խմ ին են պատկանում քլորաջրածնական թթուն, նատրիումի ու կալիումի քլորիդները, րոմիդները ու յոդիդները: Քլորաջրածնական թթու: Քլորաջրածինը անմիջականորեն համադրվում է ջրածնից ու քլորից: Այն ջրում լուծելով ստացվում է քլորաջրածնական թթու: ՊՖX-ը նկարագրում է քլորաջրածնական թթվի երկու դեղապատրաստուկ (աղ. 9.2): Աղյ. 9.2.

ֆիզիկական հատկությունները

պատրաստուկ

նկարագրություն

խտություն գ/սմ3

խտություն 9

ՃՇ.հyմrօՇհlօriՇսոքլորաջրածնական թթու

անգույն ծխացող, նորոշ հոտով հեղուկ է

1,1221,124

24,825,2

ՃՇ.հyմrՇհlօriՇսո մilսtսո-նոսր քլորաջրածնական թթու

թթվային նույթի անգույն, թափանցիկ հեղուկ է

1,0381,039

8,2-8,4

Երկու դեղապատրաստուկներն էլ ցանկացած հարա երությամ խառնվում են ջրի, սպիրտի հետ: Տար երվում են միայն խտությամ : Իսկությունը: ՊՖX-ը դեղապատրաստուկները ճանաչելու համար առաջարկում է քլորիդ-իոնների հայտնա երումը արծաթի նիտրատով ն ստացված նստվածքի լուծումը ամոնիակաջրում (տես նախորդը): Մանգանի դիօքսիդի հետ տաքացնելիս անջատվում է քլոր՝

4ՒՇ| Հ MոՕ2 → Շ|2↑ Հ MոՇ|2 Հ 2Ւ2Օ Քանակական որոշման համար ՊՖX-ը առաջարկում է չեզոքացման եղանակը (տիտրանտ՝ նատրիումի հիդրօքսիդ, ինդիկատոր՝ մեթիլային օրանժ): Կարելի է կիրառել նան արգենտաչափությունը: Կարելի է օգտվել նան խտաչափից: Բժշկության մեջ կիրառվում է նոսր քլորաջրածնական թթուն կաթիլների կամ միքստուրայի ձնով՝ ստամոքսահյութի ցածր թթվայնության դեպքում կամ սակավարյունության ժամանակ կիրառվող երկաթի դեղապատրաստուկների ներծծումը արելավելու համար: Օրեկան տրվում է 10-15 կաթիլ, 2-4 անգամ կես աժակ ջրի հետ, ուտելուց առաջ կամ ուտելու ժամանակ (ՃՇ.հyմr.մilսtսո): Ստանում են խիտ լուծույթը (24,8-25,29) ջրով նոսրացնելով (1:2): Նատրիումի քլորիդը ստանում են ծովերի ու լճերի ջրերը գոլորշիացնելով ն մանրակրկիտ մաքրելով: Կալիումի քլորիդի ստացման համար օգտագործում են սալվինիտը՝ KՇl : NaՇl կամ կարնալիտը՝ KՇl : ԽցՇl2 : 6Ւ2Օ: Նատրիումի ու կալիումի րոմիդներն ու յոդիդները ստանում են համանման ձնով, օգտագործելով քիմիական արտադրության թափոններ հանդիսացող երկաթի (11, 111) րոմիդներն ու յոդիդները: Դեղապատրաստուկները հեշտությամ լուծվում են ջրում, յոդիդները՝ էթանոլում ն գլիցերինում: Բոլոր նշված հալոգենիդները աղային համով, անհոտ, անգույն կամ սպիտակ յուրեղական փոշի են, որոնցից նատրիումի րոմիդը, նատրիումի յոդիդը ն կալիումի յոդիդը խոնավածուծ են: Ðալոգենիդների ճանաչման համար իրագործվում են կատիոնների ու անիոնների որակական ռեակցիաները (տես 5.2.2: ՊՖX, 743: աղ. 9.3): Կալիումի աղերը կարելի է ացահայտել նան նատրիումի հեքսանիտրոկոալտատի օգնությամ , քացախաթթվի միջավայրում: Նստվածքը դեղին գույնի է:

2KԹr Հ ԱՅ3լՇo(ԱՕ2)6) → K2ԱՅլՇo(ԱՕ2)6)↓ Հ 52ԱՅԹr

Արծաթի հալոգենիդների հատկությունները

Աղյ. 9.3. հալոգենիդ

նստվածքի գույնը

լուծելիության արտադրյալը

լուծելիությունը NaՕՒ-ում

ՃցՇl

սպիտակ

1,7 : 10-10

լուծելի

Ճց8r

վառ-դեղին

5,3 : 10-13

քիչ լուծելի

Ճց1

դեղին

8,5 : 10-17

անլուծելի

Նատրիումի աղերից այրիչի անգույն ոցը դառնում է դեղին, իսկ կալիումի աղերից՝ մանուշակագույն: Որակի գնահատման համար ՊՖX-ը առաջարկում է ստուգել յոդատների, րոմատների, ցիանիդների, նիտրատների, սուլֆիտների ն թիոսուլֆատ-իոնի առկայությունը: Վերջին երկուսը հայտնա երվում են յոդի լուծույթով, օսլայի ներկայությամ ՝

Ս2 Հ ԱՅ2ՏՕ3 Հ Ւ2Օ → ԱՅ2ՏՕ4 Հ 2ՒՍ

Ս2 Հ ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6

Այս խառնուրդների ացակայության դեպքում լուծույթը պետք է անմիջապես կապտի 0,1 ն-ոց յոդի լուծույթի մեկ կաթիլից: Բրոմատների (յոդատների) ացահայտման համար դեղապատրաստուկի լուծույթին ավելացվում է թթու: Քլորոֆորմային շերտը չպետք է ստանա դեղին (մանուշակագույն) գույն՝

5KԹr Հ KԹrՕ3 Հ 3Ւ2ՏՕ4 → 3Թr2 Հ 3K2ՏՕ4 Հ 3Ւ2Օ

Քանակական որոշման համար ՊՖX-ը առաջարկում է արգենտաչափությունը (Մորի, Ֆոլգարդի, Ֆայանսի եղանակները՝ տես 5.4): Հալոգենիդների քանակական որոշման համար կարելի է օգտվել նան իոնափոխանակիչ քրոմատագրությունից (ՊՖX, 800): Քլորիդները պահվում են չոր տեղում, լավ փակված դեղամաններում, իսկ րոմիդներն ու յոդիդները նան մութ տեղում, նարնջավուն ապակյա դեղամաններում: Կալիումի րոմիդն ու յոդիդը կարող են պարունակել մինչն 19 խոնավություն, նատրիումական աղերի մեջ թույլատրելի սահմանը 4-59 է: Նատրիումի քլորիդը պլազմափոխանակիչ աղային ն կոլոիդ-աղային լուծույթների հիմնական աղադրամասն է: Նատրիումի քլորիդի 3, 5 ն 109-ոց հիպերտոնիկ լուծույթները արտաքին օգտագործման համար են, իսկ 0,99-ոց լուծույթները (իզոտոնիկ)՝ ներերակային: Կալիումի քլորիդը հակաառիթմիկ միջոց է, իսկ հիպոկալեմիայի դեպքում՝ կալիում-իոնների աղ յուր: Նատրիումի ու կա194

լիումի րոմիդները հանգստացնող (սեդատիվ) միջոցներ են ն աց են թողնվում 5, 10 ն 209-ոց լուծույթները 10 մլ-ոց սրվակներում: Յոդիդները կիրառվում են օրգանիզմում յոդի ացակայության դեպքում (էնդեմիկ զո ) ն որոշ որ ոքային հիվանդությունների ժամանակ:

ԳԼՈՒԽ 10. ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ 6-ՐԴ ԽՈՒՄԲԸ

Բժշկության մեջ կիրառվում են թթվածինը, թորած ջուրը, ջրածնի պերօքսիդի դեղապատրաստուկները, ծծում ը ն դրա միացությունները: 10.1. Թթվածին Թթվածինը նության մեջ ամենատարածված տարրերից է: Այն առաջին անգամ մաքուր վիճակում ստացվել է 1772թ. (Շեելե): Արդյունա երության մեջ թթվածինը ստացվում է հեղուկացված օդի թորամասային աժանումով կամ ջրի էլեկտրոլիզով: Բժշկական նպատակներով օգտագործվող թթվածինը ենթարկվում է մանրակրկիտ մաքրման: Չոր թթվածինը կարող է գրգռել լորձաթաղանթը, շնչառական ուղիները, թոքերը: Թթվածինը (Օxyց6ոiսո-Օ2) անգույն, անհոտ, անհամ գազ է, օդից ծանր է 1,106 անգամ: Հեղուկ ն պինդ վիճակում կապույտ գույնի է: Լուծվում է 43 ծավալ ջրում ն 3,6 ծավալ սպիրտում: Թթվածինը մասնակցում է այրմանը, որով ն ճանաչվում է: Իսկությունը՝ հանգչող մարխը թթվածնի առկայությամ ռնկվում է: Հավասար ծավալներով թթվածին ն ազոտի մոնոօքսիդ (NՕ) խառնելիս առաջանում են գորշ գոլորշիներ (NՕ2): Որակի գնահատման համար ՊՖX-ը առաջարկում է ստուգել ածխածնի մոնոօքսիդի առկայությունը արծաթի նիտրատի ամոնիակային լուծույթով՝

ՇՕ Հ 2լՃց(ԱՒ3)2)ԱՕ3 Հ 2Ւ2Օ → 2Ճց↓ Հ (ԱH4)2ՇՕ3 Հ 2ԱH4ԱՕ3 Ածխածնի դիօքսիդը՝ արիումի հիդրօքսիդի լուծույթով, օզոնը ն այլ օքսիդիչները՝ կալիումի լուծույթով օսլայի ներկայությամ ՝

2KՍ Հ Օ3 Հ Ւ2Օ → Ս2 Հ 2KՕՒ Հ Օ2↑

Քանակական որոշման համար ՊՖ1X-ը (350) առաջարկում է Հեմպելի սարքը: Մաքուր թթվածնի պարունակությունը պետք է լինի 98,59-ից ոչ պակաս: Դեղատներում թթվածինը պահվում է 27-50 լ տարողությամ կապույտ ներկած գլանանոթներում՝ 4-7,5 մ3 գազ 10-15 ՄՊա (100-150 մթն) ճնշման տակ: Թթվածինը չպետք է շփվի յուղերի ն օրգանական ճարպերի հետ (պայթյուն): Դեղատնից այն աց են թողնում հատուկ արձիկներով:

Կիրառվում է թթվածնային ան ավարարության դեպքում: Նշանակում են օդի (թթվածինը 40-609) կամ ածխածնի երկօքսիդի (59) հետ: Վերջինս հայտնի է կար ոգեն անունով: 10.2. Ջուր Դեղապատրաստուկներ են համարվում թորած ջուրը (Ճզսa մ6Տtillata) ն թորած ջուրը ներարկման համար (Ճզ. մ6Տtill.քrօ iոj6ՇtiօոiԵսՏ): Երկուսն էլ անգույն, անհոտ, անհամ, թափանցիկ հեղուկներ են (քՒ Հ 5,0 - 6,8): Որակի գնահատման համար ՊՖ-ը առաջարկում է ստուգել թթվայնությունը (հիմնայնությունը), չոր մնացորդը (մինչն 0,0019), ածխածնի դիօքսիդի ացակայությունը: Նիտրատների ու նիտրիտների առկայությունը ացահայտվում է դիֆենիլամինի ծծմ աթթվական լուծույթով՝

Օ

Օ

NH

NH

NՀ

N

NH

HՏՕ4-

H դիֆենիլ ենզիդինի իմոնիումային աղ

Ամոնիակի առկայությունը ացահայտվում է Նեսլերի ռեակտիվով (կալիումի տետրայոդմերկուրատի հիմնային լուծույթ)՝

2լՒցՍ4)-2 Հ 2ՕՒ- Հ ԱՀՒ4 → լ(ՍՒց)2ԱՀՒ2)Ս-↓ Հ 5Ս- Հ 2Ւ2Օ Երկու դեղապատրաստուկներն էլ մաքուր պիտի լինեն սուլֆատներից, քլորիդներից, կալցիումի ու ծանր մետաղների իոններից: Լրացուցիչ ստուգվում է ներարկվող ջրի պիրոգենությունը (ՊՖX, 953): Թորած ջուրը պահում են մինչն երանը լիքը լցված, լավ փակված ամաններում: Ներարկվող ջուրը պահելու ժամկետը 1 օր է: 10.3. Պերօքսիդներ Այս խմ ին են պատկանում ջրածնի պերօքսիդի լուծույթը (39-ոց), մագնիումի պերօքսիդը, հիդրոպերիտը (աղյ. 10.3): Աղյ. 10.3. ֆիզիկական հատկությունները պատրաստուկ

ֆորմուլը

նկարագրությու-

պերօքսիդի պարունա-

նը

կությունը

Տօl.Ւyմrօց6ոii ք6rօxyմi մilսtaջրածնի պերօքսիդի լուծ.

Ւ2Օ2

թթվային նույթի անհոտ, անգույն, թափանցիկ հեղուկ

39 Ւ2Օ2

Խaցո6Տii ք6rօxyմսո-մագնեզիումի պերօքսիդ

ԽցՕ2 : ԽցՕ

ջրում գործն. չլուծ. սպիտակ յուր. փոշի

259 ԽցՕ2

Ւyմrօք6ritսոհիդրոպերիտ

H2N

ջրում լուծ. սպիտ. պինդ նյութ

33-359 Ւ2Օ2

H2N

Ը = Օ . H2Օ2

Մագնեզիումի պերօքսիդը ջրածնի պերօքսիդ է անջատում թթվային միջավայրում (ստամոքսում)՝ MցՕ2 Հ 2ՒՇ| → MցՇ|2 Հ Ւ2Օ2 Հիդրոպերիտը քայքայվում է ջրում լուծելիս: Ջրածնի պերօքսիդը առաջին անգամ ստացվել է 1818թ. (Տենար), արիումի պերօքսիդից ն ծծմ ական թթվից: Ներկայումս արդյունա երության մեջ այն ստացվում է ծծմ ական թթվի էլեկտրոլիզով՝ 2H2ՏՕ4 ¿լեկտր. H2Տ2Օ8 H2Օ, t 2H2ՏՕ4 Հ H2Օ2 -Ւ2 Ջրածնի պերօքսիդի նոսր լուծույթները վակուումում թորելով (70°Շ) կարելի է խտացնել մինչն 30-60 9 : Մագնեզիումի պերօքսիդը ստացվում է մագնեզիումի օքսիդի ու ջրածնի պերօքսիդի (7-8°Շ), մագնեզիումի օքսիդի ու թթվածնի (500°Շ) փոխազդեցությունից ն մագնեզիումի քլորիդի (209-ոց) ու ջրածնի պերօքսիդի լուծույթների էլեկտրոլիզով: Հիդրոպերիտը ստացվում է միզանյութի ն ջրածնի պերօքսիդի էկվիմոլեկուլային քանակների զուգակցումով՝ 0,089-ոց լիմոնաթթվի լուծույթում: Ջրածնի պերօքսիդը ցուցա երում է ն՛ օքսիդիչ, ն՛ վերականգնիչ հատկություններ: Այն կայուն է մաքուր վիճակում ն ջրային լուծույթներում (սովորական ջերմաստիճանում): Ծանր մետաղների աղերի, մանգանի դիօքսիդի, ալկալիների հետքերի, օքսիդիչների ու վերականգնիչների առկայությունը կտրուկ արագացնում է դեղապատրաստուկի քայքայումը ն մեծ խտությամ լուծույթների դեպ197

քում կարող է տեղի ունենալ պայթյուն: Ջրածնի պերօքսիդի քայքայմանը նպաստում են նան ֆերմենտները, որոնցով հարուստ են արյունը, թուքը ն այլ կենսաանական հեղուկներ: Իսկ ֆոսֆորական թթուն, օքսալաթթուն, ար իտուրաթթուն, միզաթթուն, միզանյութը, ար իտալը, ացետանիլիդը արգելակողներ են (ինհի իտորներ) ն օգտագործվում են ջրածնի պերօքսիդի քայքայումը կանխելու համար: Ջրածնի պերօքսիդի 39-ոց լուծույթը պարունակում է 0,059 ացետանիլիդ (ՊՖ): Իսկությունը: Ծծմ ական թթվով թթվեցրած դեղապատրաստուկի լուծույթին եթերի ներկայությամ մի քանի կաթիլ կալիումի իքրոմատի լուծույթ ավելացնելիս եթերային շերտը կապտում է (պերօքսիդների խառնուրդ)՝

K2Շr2Օ7 Հ Ւ2ՏՕ4 → Ւ2Շr2Օ7 Հ K2ՏՕ4 ՒՕ-Շr(Օ2)-Օ-Շr(Օ2)-ՕՒ Հ Ւ2Օ2 → Ւ2Օ Հ ՒՕ-Շr(Օ2)-Օ-Օ-Շr(Օ2)-ՕՒ իքրոմական թթու

պերքրոմական թթու

Կարող է առաջանալ նան Ւ2Շr2Օ12 աղադրությամ պերքրոմական թթու ն քրոմի պերօքսիդ (ՇrՕ5): Ռեակցիայի զգայունությունը կարելի է մեծացնել՝ ավելացնելով դիֆենիլկար ազիդ: Այս դեպքում կարելի է հայտնա երել 0,005 մգ ջրածնի պերօքսիդը 5 կամ 10 մլ լուծույթում: Խց"2 իոնը ացահայտվում է մագնեզիալ խառնուրդով (5.2.2): Առաջանում է ԽցNՒ4ՔՕ4-ի սպիտակ նստվածքը: Ջրածնի պերօքսիդում ացետանիլիդի առկայությունը կարելի է ացահայտել դիազոտացման ռեակցիայով, հիդրոլիզից հետո (3.3.3)՝ HՕ

NH2 NոNՕ2

HԸl

ՕH

NՀ

N Ըl-

N=N

Ստացվում է դիազոներկ: Քանակական որոշումը իրագործվում է ջրածնի պերօքսիդի պինդ կամ հեղուկ դեղապատրաստուկների օքսիդիչ կամ վերականգնիչ հատկությունների հիման վրա: Պերմանգանատաչափությամ (ՊՖX) ն յոդաչափությամ ՝

2KMոՕ4 Հ 5Ւ2Օ2 Հ 3Ւ2ՏՕ4 → 2MոՏՕ4 Հ K2ՏՕ4 Հ 8Ւ2Օ Հ 5Օ2↑

2KՍ Հ Ւ2Օ2 Հ Ւ2ՏՕ4 → Ս2 Հ K2ՏՕ4 Հ 2Ւ2Օ

Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6

Ջրածնի պերօքսիդի պարունակությունը պետք է լինի 2,7-3,3 9: Մագնեզիումի պերօքսիդը քանակապես որոշվում է պերմանգանատաչափությամ , ն մագնեզիումի պերօքսիդի պարունակությունը պետք է լինի 259-ից ոչ պակաս: TaԵսl6tta6 Ւyմrօք6riti դեղապատրաստուկի հա ը (1,5 գ) պետք է պարունակի 0,48 գ-ից ոչ պակաս ջրածնի պերօքսիդ (յոդաչափություն): Ջրածնի պերօքսիդի 39-ոց լուծույթը պահվում է հղկված ապակյա խցաններով սրվակներում, զով, մութ տեղում, պինդ դեղապատրաստուկները՝ չոր, մութ տեղում, սենյակային ջերմաստիճանում, լավ փակված դեղամաններում: Ջրածնի պերօքսիդի լուծույթը հականեխիչ, հոտազերծիչ, գունազրկող (պիգմենտազրկող) միջոց է: Նշանակվում է լվացումների, ողողումների համար, նախապես նոսրացնելով մինչն 0,259: Հիդրոպերիտի 1 հա ը (1,5գ) համարժեք է 15 մլ 39-ոց ջրածնի պերօքսիդի լուծույթին: Մագնեզիումի պերօքսիդը կիրառվում է ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների ժամանակ (0,25-0,5գ, օրեկան 3-4 անգամ):

ԳԼՈՒԽ 11. ՏԱՐՐԵՐԻ

ԽՈՒՄԲԸ

ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

Բժշկության մեջ կիրառվում են ազոտի, ֆոսֆորի, զառիկի, ծարիրի (ՏԵ) անօրգանական միացությունները: Այդ տարրերի փոփոխական օքսիդացման աստիճանը ապահովում է դրանց մասնակցությունը օրգանիզմում տեղի ունեցող օքսիդավերականգնման ռեակցիաներին: 11.1. Ազոտ ն զառիկ (Aտ) պարունակող դեղապատրաստուկներ Բժշկության մեջ ազոտի ազմաթիվ միացություններից կիրառվում են ամոնիակի 109-ոց լուծույթը, ազոտի ենթօքսիդը (N2Օ↑) ն յուրեղական նատրիումի նիտրիտը: Զառիկի միացությունները հայտնի էին արա ալքիմիկոսներին դեռնս Մ111րդ դարում: X1-րդ դարում Ավիցեննան նկարագրել է արսենային անհիդրիդը (սպիտակ զառիկը): Բնության մեջ զառիկ պարունակող միացությունները հանդիպում են սուլֆիդների ու սուլֆարսենիդների տեսքով (մոտ 120 հանքատեսակ), ն տարածված են Արնելյան Սի իրում, Կովկասում ու Միջին Ասիայում: Բժշկական նշանակություն ունեն արսենային ն արսենական թթուների անհիդրիդները (օքսիդները) ն աղերը: Արսենային անհիդրիդին (ՃՏ2Օ3) համապատասխանում են արսենային (Ւ3ՃՏՕ3) կամ մետաարսենային (ՒՃՏՕ2) թթուները, որոնց աղերը կոչվում են արսենիտներ: Արսենական անհիդրիդին (ՃՏ2Օ5)՝ արսենական

կամ օրթոարսենական թթուն (Ւ3ՃՏՕ4), որն առաջացնում է երեք տիպի աղեր արսենատներ՝ Na3ՃՏՕ4, Na2ՒՃՏՕ4, NaՒ2ՃՏՕ4: ՊՖ-ն նկարագրում է արսենային անհիդրիդն (ՃՏ2Օ3) ու նատրիումի արսենատը (Na2ՒՃՏՕ4:7Ւ2Օ): Արսենային անհիդրիդը (ՃՇ.arՏ6ոiՇօՏսո aոհyմriՇսո) ծանր, սպիտակ, ապակենման յուրեղներ (չեչոտ կտրվածքով) են կամ սպիտակ յուրեղական փոշի: Հանդես է գալիս երկու ալոտրոպիկ ձնափոխություններով, որոնցից ամորֆը ավելի լավ է լուծվում ջրում (1:25), քան յուրեղականը (1:80): Արսենային անհիդրիդը հեշտությամ լուծվում է աղաթթվի ու ալկալիների լուծույթներում, որի պատճառը դրա ամֆոտերությունն է՝

ՃՏ2Օ3 Հ 6ՒՇ| → 2ՃՏՇ|3 Հ 3Ւ2Օ

ՃՏ2Օ3 Հ 2KՕՒ → 2KՃՏՕ2 Հ Ւ2Օ

ՃՏ2Օ3 Հ K2ՇՕ3 → 2KՃՏՕ2 Հ ՇՕ2↑

ՃՏ2Օ3 Հ 6ԱՒ4ՕՒ → 2(ԱՒ4)3ՃՏՕ3 Հ 3Ւ2Օ Նատրիումի արսենատը (Natrii arՏ6ոaՏ) 57°Շ -ում լուծվում է

յուրեղաջ-

րում, որը կորցնում է 100°Շ -ում: Ջրային լուծույթներն ունեն հիմնային նույթ (հիդրոլիզի պատճառով): Այսպիսով դեղապատրաստուկներ են ՃՏ"3-ի ն ՃՏ"5-ի միացությունները, ն անհրաժեշտ է իմանալ այդ իոնների տար երիչ ռեակցիանե↓մարյա նույն ռեակտիվները, սակայն արդյունքները լինում են տար եր: Ìծմ աջրածնի (Ւ2Տ) հետ: ºռավալենտ զառիկի ջրային լուծույթով ծծմաջրածին աց թողնելիս առաջանում է դեղին գույնի կոլոիդ լուծույթ: Եթե ռեակցիան անցկացվի թթվային միջավայրում, ապա կոագուլվելով կնստի զառիկի սուլֆիդը (դեղին), որը լուծվում է ամոնիակաջրում՝

ՃՏ2Օ3 Հ 6ՒՇ| → 2ՃՏՇ|3 Հ 3Ւ2Օ 2ՃՏՇ|3 Հ 3Ւ2Տ → ՃՏ2Տ3↓ Հ 6ՒՇ| ՃՏ2Տ3 Հ 6ԱՒ4ՕՒ → (ԱՒ4)3ՃՏՏ3 Հ (ԱՒ4)3ՃՏՕ3 Հ 3Ւ2Օ (ԱՒ4)3ՃՏՏ3 Հ (ԱՒ4)3ՃՏՕ3 Հ 6ՒՇ| → ՃՏ2Տ3↓ Հ 3Ւ2Օ Հ 6ԱՒ4Շ| Նոսր թթվային միջավայրում հնգավալենտ զառիկի լուծույթով Ւ2Տ անցկացնելիս ՃՏ2Տ3-ի դեղին նստվածքն առաջանում է որոշ ժամանակ անց, քանի որ ռեակցիան ընթանում է երկու փուլով՝

ԱՅ3ՃՏՕ4 Հ Ւ2Տ → ԱՅ3ՃՏՕ3 Հ Տ↓ Հ Ւ2Օ

2ԱՅ3ՃՏՕ3 Հ 6ՒՇ| Հ 3Ւ2Տ → ՃՏ2Տ3↓ Հ 6ԱՅՇ| Հ 6Ւ2Օ Ծծմ աջրածնի արագ հոսքի դեպքում, խիտ ծծմ ական թթվի միջավայրում արագ նստում է ՃՏ2Տ5-ը՝

2ԱՅ3ՃՏՕ4 Հ 5Ւ2Տ Հ 6ՒՇ| → ՃՏ2Տ5↓ Հ 6ԱՅՇ| Հ 8Ւ2Օ

Արծաթի նիտրատի հետ (ՃցNՕ3, ՊՖX):

ԱՅ3ՃՏՕ3 Հ 3ՃցԱՕ3 → Ճց3ՃՏՕ3↓ Հ 3ԱՅԱՕ3

Ստացված արծաթի արսենիտի դեղին նստվածքը լուծվում է ՒNՕ3-ում ն NՒ4ՕՒ-ում՝

Ճց3ՃՏՕ3 Հ 6ԱՒ4ՕՒ → լՃց(ԱՒ3)2)3ՃՏՕ3 Հ 6Ւ2Օ

Հնգավալենտ զառիկի հետ առաջացած արծաթի արսենատի շագանակագույն նստվածքը լուծվում է ամոնիակաջրում՝

ԱՅ2ՒՃՏՕ4 Հ 3ՃցԱՕ3 → Ճց3ՃՏՕ4↓ Հ 2ԱՅԱՕ3 Հ ՒԱՕ3

Յոդի լուծույթի հետ: Եռավալենտ զառիկի միացությունները գունազրկում են յոդաջուրը: Ռեակցիան անցկացվում է հիդրոկար ոնատային միջավայրում՝ յոդաջրածինը կապելու ն հակադարձ ռեակցիան կանխելու համար:

ՃՏ2Օ3 Հ 2Ս2 Հ 2Ւ2Օ

ՃՏ2Օ5 Հ 4ՒՍ

Հնգավալենտ զառիկը յոդաջուրը չի գունազրկում, սակայն թթվային միջավայրում կարող է օքսիդացնել յոդ-իոնը մինչն ազատ յոդ՝

2ԱՅ2ՒՃՏՕ4 Հ 8ՒՇ| Հ 4KՍ → 2Ս2 Հ ՃՏ2Օ3 Հ 4KՇ| Հ 4ԱՅՇ| Հ 5Ւ2Օ

Հնգավալենտ զառիկին նորոշ են նան հետնյալ ռեակցիաները՝ Մագնեզիալ խառնուրդի հետ ստացվում է սպիտակ նստվածք (5.2.2: ՊՖX):

ԱՅ2ՒՃՏՕ4 Հ MցՏՕ4 Հ ԱՒ4ՕՒ → MցԱՒ4ՃՏՕ4↓ Հ ԱՅ2ՏՕ4 Հ Ւ2Օ

Ամոնիումի մոլի դատի հետ (5.2.2):

ԱՅ2ՒՃՏՕ4 Հ 12(ԱՒ4)2MoՕ4 Հ 23ՒԱՕ3 → (ԱՒ4)3ՃՏՕ4.12MoՕ3↓ Հ Հ 21ԱՒ4ԱՕ3 Հ 2ԱՅԱՕ3 Հ 12Ւ2Օ Զառիկը խիստ թունավոր է, հատկապես եռավալենտ զառիկի օքսիդը: Հնգավալենտ զառիկի միացությունները թունավորությամ զիջում են նախորդին, սակայն հեշտ վերականգնվելու հատկությունը (ՃՏ"5 → ՃՏ"3) դրանց նս դարձնում է վտանգավոր: Դեղապատրաստուկներում զառիկը խիստ անցանկալի խառնուրդ է ն այն կարելի է հայտնա երել հատուկ զգայուն ռեակցիաներով (5.3.3): Վերը նշված ռեակցիաներն են ընկած այդ միացությունների հայտնա երման եղանակների հիմքում: Ֆիզիկական հատկություններից արսենային անհիդրիդի ճանաչման համար ՊՖX-ը առաջարկում է դրա սու լիմվելու հատկությունը (քարշիչ պահարանում): Որակի փորձարկում: Արսենային անհիդրիդում չի թույլատրվում զառիկի սուլֆիդի առկայությունը, որը հայտնա երելու համար դեղապատրաստուկի

ամոնիակային լուծույթին ավելացվում է աղաթթու: Չպետք է ստացվի դեղին նստվածք՝

ՃՏ2Տ3 Հ 6ԱՒ4ՕՒ → (ԱՒ4)3ՃՏՏ3 Հ (ԱՒ4)3ՃՏՕ3 Հ 3Ւ2Օ ԱՒ4)3ՃՏՏ3 Հ (ԱՒ4)3ՃՏՕ3 Հ 6ՒՇ| → ՃՏ2Տ3↓ Հ 6ԱՒ4Շ| Հ 3Ւ2Օ Նատրիումի արսենատում սահմանված է արսենիտների, կար ոնատների, նիտրատների, քլորիդների, սուլֆատների սահմանային պարունակությունը: Քանակական վերլուծությունը: Այս եղանակի հիմքում ընկած են արսենային անհիդրիդի օքսիդացվող (վերականգնիչ) ն նատրիումի արսենատի օքսիդիչ հատկությունները: ՊՖX-ը առաջարկում է րոմատաչափությունը (տիտրանտը K8rՕ3)՝

3ՃՏ2Օ3 Հ 2KԹrՕ3 → 3ՃՏ2Օ5 Հ 2KԹr

KԹrՕ3 Հ 5KԹr Հ 3Ւ2ՏՕ4 → 3Թr2 Հ 3K2ՏՕ4 Հ 3Ւ2Օ

Համարժեքության պահին (էկվիվալենտ կետում) K8rՕ3-ի ավելցուկ կաթիլից անջատված ազատ րոմը գունազրկում է ինդիկատորը (մեթիլային կարմիր): Կարելի է կիրառել նան յոդաչափությունը, տիտրելով 0,1 ն-ոց յոդի լուծույթով՝ նատրիումի հիդրոկար ոնատի առկայությամ : Na-ի արսենատի քանակական որոշումը կատարվում է յոդաչափությամ (ՊՖX)՝

2ԱՅ2ՒՃՏՕ4 Հ 4KՍ Հ 8ՒՇ| → 2Ս2 Հ ՃՏ2Օ3 Հ 4ԱՅՇ| Հ 4KՇ| Հ 5Ւ2Օ

Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6 Զառիկի դեղապատրաստուկները պատկանում են «Ա» ցուցակին ն պահվում են լավ փակված դեղամաններում, փակի տակ: Շատ վտանգավոր է Na-ի արսենատի յուրեղաջրի կորուստը (մասնակի կամ լրիվ): Դեղապատրաստուկների վերլուծումից առաջ անհրաժեշտ է ծանոթանալ դրանց հետ աշխատելու կանոններին: Արսենային անհիդրիդը կիրառվում է (արտաքին) որպես մեռուկացնող (նեկրոտիկ) միջոց մաշկային հիվանդությունների ժամանակ ն ստոմատոլոգիայում: Օրգանիզմ մուծվում են 1 մգ-ոց դեղահատերը սակավարյունության, հյուծվածության, նյարդաթուլագարության (նեվրաստենիա) դեպքում: Օրգանիզմի կենսագործունեության արձրացման համար կիրառվում է նան նատրիումի արսենատը (0,2-1,0 մլ 19-ոց ջրային լուծույթները՝ մաշկի տակ): 11.2. Բիսմութ պարունակող դեղապատրաստուկներ Բիսմութի հիմնային նիտրատը ստացվում է խիտ ազոտական թթվով խառնուրդներից նախապես մաքրված իսմութի օքսիդացումից՝

Թi Հ 4ՒԱՕ3 → Թi(ԱՕ3)3 Հ 2Ւ2Օ Հ ԱՕ↑

Բիսմութի նիտրատի ջրային լուծույթները եռացնելիս հիդրոլիզվում են, առաջացնելով իսմութի հիմնային նիտրատի նստվածք, որը լվացվում է ջրով, ֆիլտրվում, չորացվում 30°Շ -ում:

2Թi(ԱՕ3)3 Հ 3Ւ2Օ → ՕՀԹi-Օ-Թi(ՕՒ)ԱՕ3↓ Հ 5ՒԱՕ3 Բիսմութի հիմնային նիտրատի քիմիական աղադրությունը կայուն չէ: Նշված կառուցվածքը ամենամոտն է ֆարմակոպեական դեղապատրաստուկին, սակայն վերջինս կարող է պարունակել նան հիմնային աղերի այլ ձներ՝

Օ = Bi - NՕ3 (անհիդրիդային), Bi(ՕH)2NՕ3 (հիդրատային), Օ = Bi . Bi =Օ, Bi(NՕ3)3, Bi(ՕH)3 HՕ

ՕH

Ֆարմակոպեական դեղապատրաստուկը գործնականում չի լուծվում ջրում, սպիրտում: Սակայն ջրով թրջելիս այն կարմրացնում է կապույտ լակմուսը, որովհետն հիդրոլիզի արգասիքներն են՝

Օ Հ Թi — Օ — Թi(ՕՒ)ԱՕ3 Հ Ւ2Օ → ՒՀ Հ ԱՕ3- Հ 2 ՒՕ — Թi Հ Օ

Բիսմութի հիմնային նիտրատը (8iՏոսtհi ՏսԵոitraՏ) սպիտակ, ամորֆ կամ մանր յուրեղական փոշի է: Լուծվում է թթուներում, վերածվելով ելանյութի՝

Օ Հ Թi — Օ — Թi(ՕՒ)ԱՕ3 Հ 5ՒԱՕ3 → 2Թi(ԱՕ3)3 Հ 3Ւ2Օ Իսկությունը: Շիկացնելիս առաջանում են դեղնագորշ գոլորշիներ (ազոտի դիօքսիդ) ն դեղին մնացորդ ( իսմութի օքսիդ)՝

2Թi2Օ2(ՕՒ)ԱՕ3 → 2Թi2Օ3 Հ Ւ2Օ Հ 2ԱՕ2↑ Հ 1/2Օ2↑ Դեղապատրաստուկի թթվային լուծույթին նատրիումի սուլֆիդի լուծույթ ավելացնելիս առաջանում է իսմութի սուլֆիդի շագանակագույն - սն նստվածք՝

2Թi(ԱՕ3)3 Հ 3ԱՅ2Տ → Թi2Տ3↓ Հ 6ԱՅԱՕ3 Քանակական որոշումը: ՊՖX-ը այս նպատակի համար առաջարկում է կոմպլեքսաչափությունը՝ դեղապատրաստուկի ազոտաթթվական լուծույթը տիտրվում է տրիլոն Բ-ի 0,5 Մ-ոց լուծույթով, պիրոկատեխինային մանուշակագույնի (ինդիկատոր) ներկայությամ : Տրիլոն Բ-ն քայքայում է իսմութի իոնների ու ինդիկատորի առաջացրած կոմպլեքսը՝ առաջացնելով նոր կոմպլեքս (տես 5.4, կոմպլեքսաչափություն), որի կայունության հաստատունը մեծ է նախորդի համեմատ: Համարժեքության պահին լուծույթը ստանում է ինդիկատորի գույնը (դեղին):

ՕH ՕH

Օ ՕH

Շ

ՏՕ3H

H 2Օ

Օ

Bi H2 Օ Օ

BiՀ3 Օ

Շ

Օ

ՏՕ3H

Հաշվի առնելով աղադրության փոփոխականությունը, քանակական հաշվարկը կատարվում է իսմութի օքսիդի վրա, որը դեղապատրաստուկում պետք է կազմի 79-829: Բիսմութի հիմնային նիտրատը կիրառվում է ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների ժամանակ (ստամոքսի ն 12-մատնյա աղիքի խոցի, կոլիտների, էնտերիտների), որպես կապող, մասամ էլ հականեխիչ միջոց (0,25-0,5 -ական գ): Մտնում է վիկալինի (ՄiՇaliոսո) դեղահա երի աղադրության մեջ (0,35)՝ մագնեզիումի հիմնային կար ոնատի (0,4), նատրիումի հիդրոկար ոնատի (0,2), դժնիկի (0,025) ն խնկեղեգի (0,025) արմատների փոշու, կելլինի (0,005) ն ռուտինի (0,005) հետ միասին: Բիսմութի հիմնային նիտրատը պահում են լավ փակված դեղամաններում, մութ, չոր տեղում: Խոնավության ն լույսի ազդեցության տակ դանդաղ հիդրոլիզվում է ազոտական թթվի ն ազոտի օքսիդների:

ԳԼՈՒԽ 12. ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ âՈՐՐՈՐԴ ԽՈՒՄԲԸ

Չորրորդ խմ ի տարրեր պարունակում են հետնյալ դեղապատրաստուկները՝ ակտիվացված ածուխը, նատրիումի հիդրոկար ոնատը (NaՒՇՕ3), կալիումի ու լիթիումի կար ոնատները (K2ՇՕ3, Լi2ՇՕ3), տալկը, սպիտակ կավը (վերջին երկուսը պարունակում են Տi), ինչպես նան կապարի օքսիդը ն ացետատը: Բժշկության մեջ կիրառվող ակտիվացված ածուխը ստանում են փայտածուխը կամ կենդանական ածուխը 800°Շ -ում գերտաքացած գոլորշիներով մշակելով. մեծանում է ածխի ծակոտկենությունը, ազատվում են խեժանյութերից: Ակտիվացված ածուխը օժտված է արձր ադսոր ցիոն հատկություններով, որը պայմանավորված է 10-7 - 10-8 սմ տրամագծով ծակոտիների առկայությամ : 1 գ արձրորակ ակտիվացված ածխի ադսոր ցիոն մակերեսը հավասարվում է 1000 մ2:

Ակտիվացված ածուխը (ՇarԵօ-aՇtivatսՏ) ադսոր ում է ալկալոիդներ, ֆենոլներ, սպիրտներ, ներկեր, ծանր մետաղների իոններ ն կիրառվում է ալկալոիդներով, ծանր մետաղների աղերով, սննդային թունավորումների ն մարսողության խանգարման ժամանակ: Ակտիվացված ածխի ադսոր ցիոն հատկությունները պետք է հաշվի առնել նան դրա հետ զուգակցված դեղանյութեր նշանակելիս, քանի որ ադսոր ելով որոշ դեղանյութեր ածուխը դրանց զրկում է դեղա անական ակտիվություն ցուցա երելուց: 12.1. Կար ոնատներ ն հիդրոկար ոնատներ Բժշկության մեջ կիրառվում են ածխաթթվի կալիումական, նատրիումական, լիթիումական չեզոք ն թթու աղերը (կար ոնատներ ն հիդրոկար ոնատներ), որոնց ացահայտման ն քանակական վերլուծման հիմքում ընկած են անօրգանական թթուների հետ դրանց քայքայման ռեակցիաները՝

ՇՕ3-2 Հ 2ՒՇ| → ՇՕ2↑ Հ 2Շ|- Հ Ւ2Օ Այս հատկությամ է ացատրվում նատրիումի հիդրոկար ոնատի նան անտացիդ (թթուներ չեզոքացնող) ունակությունը: Հաշվի առնելով նատրիումի հիդրոկար ոնատի ու կար ոնատի ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների նմանությունը, խիստ կարնոր է դեղատնային պայմաններում դրանց արագ տարերակումը: Ամենապարզ եղանակը աղի լուծույթին ֆենոլֆտալեին ավելացնելն է: Կար ոնատների 0,1 ն-ոց լուծույթները կարմրում են, իսկ հիդրոկար ոնատների նույնանման լուծույթները մնում են անգույն կամ դառնում են թույլ վարդագույն: Կամ՝ մագնեզիումի սուլֆատի հագեցած լուծույթի հետ փոխազդելիս կարոնատ-իոնները սովորական ջերմաստիճանում առաջացնում են նստվածք (մագնեզիումի հիմնային կար ոնատ), մինչդեռ հիդրոկար ոնատ-իոնները նստվածք են առաջացնում միայն խառնուրդը եռացնելուց հետո՝ 4MցՏՕ4 Հ 4ԱՅ2ՇՕ3 Հ 4Ւ2Օ → 3MցՇՕ3.Mց(ՕՒ)2.3Ւ2Օ↓ Հ 4ԱՅ2ՏՕ4 Հ ՇՕ2↑ 4Mց(ՒՇՕ3)2 → 3MցՇՕ3.Mց(ՕՒ)2.3Ւ2Օ↓ Հ 5ՇՕ2↑ Նատրիումի հիդրոկար ոնատը (Natrii հyմrօՇarԵօոaՏ-NaՒՇՕ3) անհոտ, աղային համով սպիտակ յուրեղական փոշի է: Առաջին անգամ ստացվել է 1801թ. (Ռոզե): Մաքուր յուրեղական կար ոնատը ածխածնի երկօքսիդով հագեցնելիս ստացվում է հիդրոկար ոնատ՝

ԱՅ2ՇՕ3.10Ւ2Օ Հ ՇՕ2 → 2ԱՅՒՇՕ3 Հ 9Ւ2Օ Այն վերջնականորեն մաքրում են վերա յուրեղացնելով (ՇՕ2-ով հագեցված տաք ջրից):

Նատրիումի հիդրոկար ոնատը լուծվում է ջրում, գործնականորեն չի լուծվում սպիրտում: Ջրային լուծույթներն ունեն թույլ հիմնային նույթ: Դրանք թափահարելով տաքացնելիս՝ նատրիումի հիդրոկար ոնատը վերածվում է կրկնակի աղի (Na2ՇՕ3 : NaՒՇՕ3), իսկ 100°Շ -ում՝ Na2ՇՕ3-ի, որը պետք է հաշվի առնել դեղապատրաստուկի լուծույթները պատրաստելիս կամ պահելիս: Իսկությունը: Նատրիումի հիդրոկար ոնատը ճանաչվում է ըստ Na" (5.2.2) ն ՒՇՕ3- իոնների (թթու ավելացնելիս անջատվում է ՇՕ2): Քանակական որոշումը: Դեղապատրաստուկի կշռանմուշը լուծում են թարմ եռացված (լուծված ածխածնի երկօքսիդը հեռացնելու համար) ու սառեցված ջրում ն տիտրում 0,1 ն-ոց աղաթթվի լուծույթով (ՊՖX): Ինդիկատորը՝ մեթիլային օրանժ: Նատրիումի հիդրոկար ոնատը պահում են լավ փակված դեղամաններում, չոր տեղում: Խոնավությունից դանդաղ վերածվում է կար ոնատի: Կիրառվում է որպես անտացիդ միջոց՝ խմելու, ինչպես նան արտաքին լվացումների, ողողումների, ինհալացիայի համար (0,5 - 29-ոց լուծույթներ): Կիրառվում է ստամոքսի ու 12-մատնյա աղիքի խոցային հիվանդությունների դեպքում: Նատրիումի հիդրոկար ոնատը նան հակաառիթմիկ ն հիպոթենզիվ միջոց է: Լիթիումի կար ոնատը (Լi2ՇՕ3 - Լitհii ՇarԵօոaՏ) սպիտակ, ջրում դժվար լուծվող, սպիրտում չլուծվող հիմնային նույթի փոշի է: Հալման ջերմաստիճանն է 732°Շ, որից արձր քայքայվում է՝ Լi2ՇՕ3 → Լi2Օ Հ ՇՕ2↑ Ալկալիական մետաղների աղերի (ոչ կար ոնատների) առկայությամ դեղապատրաստուկի լուծելիությունը մեծանում է: Ջրային լուծույթներում լիթիումի կար ոնատը հիդրոլիզվում է: Դրա ջրային կախույթի միջով ածխածնի երկօքսիդ աց թողնելիս այն վերածվում է ջրում լավ լուծվող հիդրոկար ոնատի: Լիթիումի կար ոնատը ստացվում է ԼiՇl, ԼiNՕ3 կամ Լi2ՏՕ4 աղերի լուծույթները կալիումի կամ նատրիումի կար ոնատների հետ փոխազդելիս (90°Շ): Վերլուծման եղանակները նման են նախորդին: Լիթիումի կար ոնատը կիրառվում է հոգեկան հիվանդությունների ուժման, ինչպես նան խրոնիկական ալկոհոլիզմով տառապողների հոգեկան խախտումների կանխարգելման ու ուժման համար: Լիթիումի կար ոնատը պահվում է չոր տեղում: Մշակված է երկարատն ազդեցությամ լիթիումի կար ոնատի դեղաձն «Միկալիտ» անվամ (դեղապատիճներով, 0,4գ): Դեղապատրաստուկը կարելի է համատեղել նեյրոլեպտիկների ն հակադեպրեսանտների հետ:

ԳԼՈՒԽ 13. ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՐՐՈՐԴ ԽՈՒՄԲԸ

Երրորդ խմ ի տարրեր պարունակող դեղապատրաստուկներից են որաթթուն ն նատրիումի տետրա որատը, որոնց ստացման հումք են հանդիսանում նական հանքերը՝ սասոլինը (Ւ38Օ3), որակը (Na284Օ7 : 10Ւ2Օ), կեռնիտը (Na284Օ7 : 4Ւ2Օ), որակալցիտը (Շa84Օ7 : 4Ւ2Օ), աշարիտը (82Օ3 : 2ԽցՕ : Ւ2Օ): Վերջինիս քայքայումը ծծմ ական թթվով (100-110°Շ) արդյունա երական եղանակ է որաթթվի ստացման համար՝

Թ2Օ3.2MցՕ.Ւ2Օ Հ Ւ2ՏՕ4 → 2MցՏՕ4 Հ 2Ւ3ԹՕ3 Նույնանման արդյունքի կարելի է հասնել աղաթթվով որակը կամ որակալցիտը քայքայելիս: Նատրիումի տետրա որատը ստացվում է տաքացման պայմաններում որակալցիտը կամ որաթթուն նատրիումի կար ոնատի լուծույթով մշակելիս՝

ՇՅԹ4Օ7 Հ ԱՅ2ՇՕ3 → ԱՅ2Թ4Օ7 Հ ՇՅՇՕ3↓

4Ւ3ԹՕ3 Հ ԱՅ2ՇՕ3 → ԱՅ2Թ4Օ7 Հ ՇՕ2↑ Հ 6Ւ2Օ 13.1. Բորաթթու ն նատրիումի տետրա որատ: Բորաթթուն (ՃՇ.ԵօriՇսո Ւ38Օ3) անհոտ, անգույն, փայլուն, շոշափելիս ճարպոտ տպավորություն թողնող թեփուկներ կամ յուրեղական փոշի է: Լուծվում է ջրում, գլիցերինում (նատրիումի տետրա որատը նս), սպիրտում: Բորաթթուն տաքացնելիս (մինչն շիկացում) ենթարկվում է հետնյալ փոփոխությունների՝

H3BՕ3

-H2Օ

HBՕ2

մետա որաթթու

-H2Օ

H2B4Օ7

տետրա որաթթու

-H2Օ

B 2Օ 3

Բորաթթվի ջրային լուծույթներն ունեն թույլ թթվային նույթ, կծու ալկալիներով չեզոքացնելիս առաջանում են տետրա որատներ ն մետա որատներ: Օրթոորաթթվի (Ւ38Օ3) աղերը հայտնի չեն: Բորաթթվի գլիցերինային լուծույթները ջրային լուծույթների համեմատ ունեն լավ արտահայտված թթվային նույթ՝

H3BՕ3 Հ 2 ԸH2 - ԸH - ԸH2 - H Օ

ՕH

ՕH

ԸH2ՕH

HՕ -ԸH2

-

ԸH - Օ

Օ - ԸH

HՀ

B-

ՕH

ԸH2 -Օ

Օ - ԸH2

Այս հատկությունից են օգտվում քանակական վերլուծման ժամանակ չեզոքացման եղանակը կիրառելիս: Հիդրոլիզի պատճառով նատրիումի տետրա որատի ջրային լուծույթները հիմնային նույթի են՝

ԱՅ2Թ4Օ7 Հ 7Ւ2Օ → 4Ւ3ԹՕ3 Հ 2ԱՅՕՒ

ԱՅ2Թ4Օ7 Հ 2ՒՇ| Հ 5Ւ2Օ → 4Ւ3ԹՕ3 Հ 2ԱՅՇ| Իսկության որոշումը: Բորաթթվի էթիլէսթերը այրվում է կանաչ երիզ ունեցող ոցով: Այս ռեակցիան օգտագործում են ն՛ որաթթվի, ն՛ նատրիումի տետրա որատի (Natrii t6traԵօraՏ կամ Եօrax) ացահայտման համար, վերջինը, իհարկե, նախապես ծծմ ական թթվով հիդրոլիզելուց հետո՝

Ւ3ԹՕ3 Հ 3Շ2Ւ5ՕՒ → Թ(ՕՇ2Ւ5)3 Հ 3Ւ2Օ Բորի դեղապատրաստուկների ացահայտման համար հաճախ օգտվում են կուրկումային թղթից, որը վերլուծվող նյութի ու աղաթթվի լուծույթներով թրջելիս ստանում է վարդագույն կամ գորշ-կարմիր գունավորում, իսկ այնուհետն ամոնիակաջրով մշակելիս գունափոխվում է կանաչասնի: Առաջանում է եթերի տիպի ներկոմպլեքսային միացություն՝ H3ԸՕ HՕ

H3ԸՕ ԸH = ԸH - Ը - ՕH ԸH

HՕ

Հ H3BՕ3

HԸ = HԸ Ը = Օ

HՕ H3ԸՕ

ԸH = ԸH - Ը - Օ

կուրկումին

ԸH HՕ

HԸ = HԸ Ը = Օ

H3ԸՕ

ռեզոցիանին

ՕH B ՕH

Քանակական որոշումը կատարվում է գլիցերինային լուծույթում, քանի որ լինելով թույլ թթու, որաթթուն առաջացնում է հեշտ հիդրոլիզվող աղեր (մետաորատներ), ն լուծույթի հիմնային նույթը զգացվում է (ինդիկատորով) ավելի շուտ, որաթթվի տիտրումը դեռ չավարտված՝

Ւ3ԹՕ3 Հ ԱՅՕՒ → ԱՅԹՕ2 Հ 2Ւ2Օ

ԱՅԹՕ2 Հ 2Ւ2Օ → Ւ3ԹՕ3 Հ ԱՅՕՒ

Իսկ գլիցերինա որաթթուն ուժեղ էլեկտրոլիտ է, ն մեծ ճշտությամ կարելի է տիտրել ալկալիի լուծույթով (ինդիկատոր - ֆենոլֆտալեին)՝

ԸH2ՕH

HՕ -ԸH2

ԸH - Օ

Օ - ԸH B-

ԸH2 -Օ

Օ - ԸH2

HՀ

ԸH2ՕH NոՕH -H2Օ

HՕ -ԸH2

ԸH - Օ

Օ - ԸH B

ԸH2 -Օ

-

Օ - ԸH2

NոՀ

Քանակական որոշումը իրագործվում է թարմ եռացրած ջրի ն ըստ ֆենոլֆտալեինի չեզոքացված գլիցերինի 1:4 հարա երությամ խառնուրդում, սենյակային ջերմաստիճանում: Նատրիումի տետրա որատը որոշվում է չեզոքացման եղանակով (ինդիկատոր - մեթիլօրանժ)՝

ԱՅ2Թ4Օ7 . 10Ւ2Օ Հ 2ՒՇ| → 4Ւ3ԹՕ3 Հ 2ԱՅՇ| Հ 5Ւ2Օ Բորի դեղապատրաստուկները պահվում են լավ փակված դեղամաններում: Բորաթթվի ու Na-ի տետրա որատի 1-49-ոց ջրային լուծույթները օժտված են հականեխիչ հատկություններով ն արտաքին օգտագործման միջոցներ են:

ԳԼՈՒԽ 14. ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԽՄԲԻ ՏԱՐՐԵՐ

ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ ԴԵՂԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒԿՆԵՐ

Բժշկության մեջ կիրառվում են պար երական համակարգի 11 խմ ի ինչպես հիմնական (Խց, Շa, 8a), այնպես էլ երկրորդական ենթախմ ի (2ո, Ւց) տարրեր պարունակող միացությունները: 14.1. Մագնեզիումի միացությունները Մագնեզիումը նության մեջ տարածված է հիմնականում մագնեզիտի (ԽցՇՕ3), դոլոմիտի |ԽցՇa(ՇՕ3)2), կիզերիտի (ԽցՏՕ4 : Ւ2Օ), էպսոմիտի (ԽցՏՕ4 : 7Ւ2Օ), տար եր սիլիկատների՝ սերպենտինի, կտավաքարի (աս եստ), տալկի տեսքով: Բժշկության մեջ կիրառվում են մագնեզիումի օքսիդը, մագնեզիումի հիմնային կար ոնատը, մագնեզիումի սուլֆատը: Մագնեզիումի օքսիդ (Խaցո6Տii օxyմսո) ստանալու համար նական աղաջրերը մշակում են կրակաթով |Շa(ՕՒ)2): Ստացված մագնեզիումի հիդրօքսիդը 5000Շ-ում թերմիկ մշակումով վերածում են օքսիդի: Մագնեզիումի հիդրօքսիդի լուծույթը ածխածնի երկօքսիդով հագեցնելիս (կար ոնիզացում) ստացվում է մագնեզիումի հիդրոկար ոնատ, որը 45-500Շ-ում տաքացնելիս վերածվում է մագնեզիումի հիմնային կար ոնատի՝

Mց(ՕՒ)2 Հ 2ՇՕ2 → Mց(ՒՇՕ3)2 4Mց(ՒՇՕ3)2 → 3MցՇՕ3.Mց(ՕՒ)2.3Ւ2Օ Հ 5ՇՕ2 կամª 4MցՏՕ4 Հ 4ԱՅ2ՇՕ3 Հ 4Ւ2Օ → 3MցՇՕ3.Mց(ՕՒ)2.3Ւ2Օ Հ 4ԱՅ2ՏՕ4 Հ ՇՕ2↑ Որից հետո այն ենթարկվում է վերա յուրեղացման:

Մագնեզիումի հիմնային կար ոնատը (Խaցո6Տii ՏսԵՇarԵօոaՏ) ինչպես նան օքսիդը անհոտ, անհամ, սպիտակ գույնի թեթն փոշի է, չի լուծվում (գ.չ.լ.) ածխաթթու գազից ազատված ջրում ու սպիրտում, սակայն լուծվում է նոսր թթուներում: Իսկությունը: Մագնեզիումի օքսիդը ն հիմնային կար ոնատը ճանաչելու համար նախ անհրաժեշտ է դրանք լուծել նոսր թթուներում՝

MցՕ Հ 2ՒՇ| → MցՇ|2 Հ Ւ2Օ

3MցՇՕ3.Mց(ՕՒ)2.3Ւ2Օ Հ 8ՒՇ| → 4MցՇ|2 Հ 8Ւ2Օ Հ 3ՇՕ2↑ Վերջին ռեակցիայով հաստատվում է նան կար ոնատ-իոնի առկայությունը (ՇՕ2 ): Խց"2 իոնի հայտնա երման համար ՊՖX-ը առաջարկում է ջրում անլուծելի (քացախաթթվում լուծելի) մագնեզիում-ամոնիում ֆոսֆատի սպիտակ նստվածքի առաջացման ընդհանուր ռեակցիան ամոնիակաջրի միջավայրում՝

MցՇ|2 Հ ԱՅ2ՒPՕ4 Հ ԱՒ4Շ| → MցԱՒ4PՕ4↓ Հ 2ԱՅՇ| Հ Ւ2Օ

Ռեակցիոն խառնուրդում ամոնիումի քլորիդի ներկայությունն անհրաժեշտ է՝ հիմնային միջավայրում մագնեզիումի հիդրօքսիդի ամորֆ նստվածքի առաջացումից խուսափելու համար, որը կքողարկեր հիմնական նստվածքը: Խց"2 իոնի հայտնա երման համար լայն կիրառում ունեն նան օրգանական ռեակտիվները, որոնցից ամենա նորոշը 8-օքսիխինոլինն է (ոչ ֆարմակոպեական եղանակ): Ամոնիակաջրի ն ամոնիումի քլորիդի առկայությամ առաջանում է մագնիումի օքսիխինոլյատի սպիտակ յուրեղական նստվածքը՝

Հ -ջԸl2 N ՕH

NH4ՕH Օ

Հ NH4Ըl Հ H2Օ

N

N

-ջ

Օ

Որակի գնահատումը: Բնության մեջ մագնեզիումի միացություններին միշտ ուղեկցում են հողալկալիական տարրերի կատիոնները (Շa"2, 8a"2, 86"2...): Դեղապատրաստուկներում ՊՖX-ը սահմանել է այդ խառնուրդներից յուրաքանչյուրի թույլատրելի սահմանը: Ստուգվում է նան քլորիդների, սուլֆատների, զառիկի, երկաթի աղերի առկայությունը: Քանակական որոշումը իրագործվում է կոմպլեքսաչափությամ (ինդիկատոր - հատուկ թթվային քրոմ, տիտրանտ - տրիլոն Բ), ամոնիակային ուֆերի ներկայությամ : Համարժեքության պահին լուծույթը կարմրամանուշակագույնից գունափոխվում է կապույտի (5.4: ՊՖX 398):

Մագնեզիումի օքսիդը կարող է փոխազդել օդում եղած ածխաթթու գազի ն խոնավության հետ՝ վերածվելով մագնեզիումի կար ոնատի ու հիդրօքսիդի խառնուրդի, իսկ մագնեզիումի հիմնային կար ոնատը պահելու ընթացքում աստիճանա ար վերածվում է թթու աղի՝

MցՕ Հ ՇՕ2 → MցՇՕ3

MցՕ Հ Ւ2Օ → Mց(ՕՒ)2

MցՇՕ3 Հ Ւ2Օ Հ ՇՕ2 → Mց(ՒՇՕ3)2

Այդ պատճառով դեղապատրաստուկները պահվում են լավ փակված դեղամաններում, չոր տեղում: Մագնեզիումի օքսիդը ն հիմնային կար ոնատը 0,5: 1 ն 3-ական գ դեղա աժիններով կիրառվում են ստամոքսահյութի արձր թթվայնության դեպքում: Մագնեզիումի սուլֆատը (Խaցո6Տii ՏսlfaՏ - ԽցՏՕ4 : 7Ւ2Օ) իրենից ներկայացնում է անգույն, պրիզմայաձն, հողմնահարվող յուրեղներ: Հեշտությամ լուծվում է ջրում, չի լուծվում սպիրտում: Ջրային լուծույթներն ունեն դառը աղային համ: Առաջին անգամ ստացվել է 1695թ. Անգլիայում ն հայտնի է եղել «դառը աղ» անունով: Մագնեզիումի սուլֆատ են պարունակում կիզերիտը ն էպսոմիտը: Ստացվում է Խց-ի կար ոնատը ծծմ ական թթվով մշակելուց: Իսկությունը որոշվում է նախորդների նման (ըստ Խց"2 ն ՏՕ4-2 իոնների): Որակի գնահատումը: Քանի որ դեղապատրաստուկը օրգանիզմ է մուծվում մեծ դեղա աժիններով, ապա ՊՖX-ը առաջադրում է դրա մաքրության խիստ պահանջներ: Ամենավտանգավոր խառնուրդը զառիկն է, որի թույլատրելի սահմանը 0,00029-ն է (ՊՖX): Ներարկվող դեղապատրաստուկում (Տօl.Խaցո6Տii ՏսlfatiՏ 209 aսt 259 քrօ iոj6ՇtiօոiԵսՏ) ստուգվում է նան մանգանի պարունակությունը: Քանակական որոշումը իրագործվում է նախորդի նման: Կիրառվում է որպես լուծողական (15-30գ): Հանգստացնող ազդեցություն է թողնում կենտրոնական ներվային համակարգի վրա: Արյան մեջ 9-10մգ9 խտության դեպքում թողնում է քնա եր, իսկ 15-18մգ9-ի դեպքում՝ թմրեցնող ազդեցություն: Օգտագործվում է նան որպես լեղամուղ ն անոթալայնիչ (սպազմոլիտիկ) միջոց հիպերտոնիկ հիվանդության ժամանակ (259-ոց լուծույթը՝ ներմաշկային): Խց"2 իոնները Շa"2 իոնների ներհակորդն են (անտագոնիստ): Բաց է թողնվում փոշու, ինչպես նան 2: 5: 10 ն 20մլ 259-ոց լուծույթների ձնով՝ սրվակներում:

Մագնեզիումի սուլֆատը պահվում է լավ փակված դեղամաններում՝ յուրեղաջրի հողմնահարումից խուսափելու համար: 14.2. Կալցիումի միացությունները Կալցիումը նության մեջ տարածված է կալցիտ (ՇaՇՕ3) հանքի, որի գլխավոր աղադրիչներն են կրաքարը, կավիճը, մարմարը, ինչպես նան անհիդրիտի (ՇaՏՕ4), գիպսի (ՇaՏՕ4 : 2Ւ2Օ) տեսքով: Բժշկության մեջ կիրառվում են կալցիումի քլորիդը ն սուլֆատը: Կալցիումի քլորիդ (ՇalՇii Շհlօriմսո - ՇaՇl2 : 6Ւ2Օ) ստանում են կավճի կամ մարմարի աղաթթվական մշակումով: Այնուհետն ազատվում են երկաթի ն մագնեզիումի իոններից: Լուծույթը գոլորշիացնելուց հետո յուրեղահիդրատը վերա յուրեղացվում է: Կալցիումի քլորիդը անհոտ, դառը աղային համով, խիստ խոնավածուծ (օդում ճապաղում է, իսկ 34°Շ -ում վերածվում է դիհիդրատի), անգույն յուրեղներ են: Շատ հեշտ լուծվում է ջրում, առաջացնելով չեզոք լուծույթներ: Լուծման ընթացքում լուծույթը ուժեղ սառչում է: Լավ լուծվում է սպիրտում: Իսկությունը: Կալցիումի իոնները հայտնա երվում են (ըստ ՊՖX-ի) այրիչի անգույն ոցի աղյուսակարմիր գունավորումով, ինչպես նան սպիտակ նստվածքի առաջացումով, եր կալցիումի դեղապատրաստուկի լուծույթին ավելացվում է ամոնիումի օքսալատ: Կալցիումի օքսալատը (նստվածքը) լուծվում է նոսր անօրգանական թթուներում: Այդ պատճառով ռեակցիան տարվում է չեզոք միջավայրում կամ քացախաթթվի առկայությամ ՝

ԸՕՕNH4

ԸՕՕ

ԸՕՕNH4

ԸՕՕ

Ըո(ԸH3ԸՕՕ)2 Հ

Ըո

Հ 2ԸH3ԸՕՕNH4

Հայտնա երվում է նան քլորիդ-իոնը հայտնի եղանակներով: Քանակական որոշման համար առաջարկվում է կոմպլեքսաչափությունը (5.4: ՊՖX, 148) ամոնիակային ուֆերի միջավայրում (ինդիկատոր - թթվային քրոմ մուգ կապույտ, տիտրանտ՝ տրիլոն Բ): Կարելի է կիրառել նան արգենտաչափությունը: Կալցիումի քլորիդը պահվում է ոչ մեծ, լավ փակվող, պարաֆինապատված խցաններով ապակյա դեղամաններում, չոր տեղում: Կալցիումի քլորիդը կիրառվում է որպես հակաալերգիկ (հաճախ զուգակցված հակահիստամինային դեղամիջոցների հետ), հակա որ ոքային, արյունարգել, միզամուղ միջոց: Բերանի խոռոչով ընդունվում են 5-109-ոց լուծույթները:

5,10,15-ական մլ 109-ոց լուծույթները դանդաղ ներարկվում են երակի մեջ: Բոված կալցիումի սուլֆատը ( ոված գիպս - ՇalՇii ՏսlfaՏ սՏtսՏ) ստացվում է հատուկ վառարաններում 130-150°Շ -ում նական գիպսը (ՇaՏՕ4 : 2Ւ2Օ) ովելիս, մինչն յուրեղաջրի կրճատումը 1,5 մոլով՝ ՇaՏՕ4 : 0,5Ւ2Օ (կամ 2ՇaՏՕ4:Ւ2Օ): Բոված գիպսը օժտված է շատ կարնոր հատկությամ ՝ ջրով թրջելիս նորից վերածվում է դիհիդրատի՝ պինդ զանգվածի: Բժշկական գիպսը ( ոված) չոր, մանր, ամֆոտեր, սպիտակ (թեթնակի մոխրավուն երանգով) փոշի է, վատ է լուծվում ջրում, ջրային լուծույթը չեզոք է: ճանաչվում է ըստ Շa"2 ն ՏՕ4-2 իոնների: Որակի գնահատումը: 10:5 հարա երությամ գիպսը ն ջուրը խառնելիս պնդացումը պետք է կատարվի 4-10 րոպեում (ՊՖ1X): Որակը ստուգելուց հետո ՊՖX-ը քանակական որոշում չի պահանջում: Գիպսը կիրառվում է ջարդվածքների ժամանակ, ստոմատոլոգիայում: Պահվում է լավ փակված ապակյա ն թիթեղյա դեղամաններում, չոր, զով տեղում: 14.3. Բարիումի միացությունները Բարիումը նության մեջ տարածված է արիտի (ծանր շպատ - 8aՏՕ4) ն վիտերիտի (8aՇՕ3) տեսքով: Գործնական ժշկությունում կիրառվում է արիումի սուլֆատի երկու դեղապատրաստուկ՝ արիումի սուլֆատը ռենտգենադիտության համար ն ադսո արը (հակաթույն): Երկու դեպքում էլ արիումի սուլֆատը պետք է լինի գերմանրատված: Բարիումի սուլֆատի ստացման համար արիտը կամ վիտերիտը վերածվում է լուծելի աղի (8aՇl2), որի լուծույթից նստեցվում է արիումի սուլֆատը՝

ԹՅՏՕ4 Հ 4Շ (շիկացում) → ԹՅՏ Հ 4ՇՕ↑

ԹՅՏ Հ 2ՒՇ| → ԹՅՇ|2 Հ Ւ2Տ↑

ԹՅՇՕ3 Հ 2ՒՇ| → ԹՅՇ|2 Հ Ւ2Օ Հ ՇՕ2↑

ԹՅՇ|2 Հ ԱՅ2ՏՕ4 → ԹՅՏՕ4↓ Հ 2ԱՅՇ|

Նատրիումի սուլֆատի ու արիումի քլորիդի նոսր ու տաքացված լուծույթների փոխազդեցությունով, եր վերջինս դանդաղ ավելացվում է նախորդի վրա, կարելի է ապահովել արիումի սուլֆատի գերմանրատվածությունը: Դրան կարելի է հասնել նան պահպանիչ կոլոիդների (վուշի սերմի լորձային եփուկ ն այլն) ավելացումով: Ստացված արիումի սուլֆատը մանրակրկիտ լվացվում է՝ արիումի լուծելի աղերից ն լուծելի սուլֆատներից լրիվ ազատվելու համար:

Բարիումի սուլֆատը (8arii ՏսlfaՏ քrօ rօ6ոtց6ոօ) ն ադսո արը (aմՏօԵarսո) անհոտ, անհամ, սպիտակ յուրեղական փոշիներ են, չեն լուծվում ջրում: Իսկությունը: Բարիումի սուլֆատի դեղապատրաստուկները նատրիումի կար ոնատի լուծույթում եռացնելով վերածում են կար ոնատի, այնուհետն ֆիլտրում ն ֆիլտրատում որոշում են սուլֆատ-իոնների առկայությունը: Իսկ նստվածքը (8aՇՕ3) փոխազդում են աղաթթվի ավելցուկի հետ ն ստացված լուծույթում հայտնա երում 8a"2 կատիոնները՝

ԹՅՏՕ4 Հ ԱՅ2ՇՕ3 → ԹՅՇՕ3↓ Հ ԱՅ2ՏՕ4

ֆիլտրատում՝

ԱՅ2ՏՕ4 Հ ԹՅՇ|2 → ԹՅՏՕ4↓ Հ 2ԱՅՇ|

ԹՅՇՕ3 Հ 2ՒՇ| → ԹՅՇ|2 Հ ՇՕ2↑ Հ Ւ2Օ

ԹՅՇ|2 Հ Ւ2ՏՕ4 → ԹՅՏՕ4↓ Հ 2ՒՇ|

Որակի գնահատման ժամանակ երկու դեղապատրաստուկներում էլ հատուկ ուշադրություն է դարձվում սուլֆիդների ( արիումի լուծելի աղերի) ն ջրում չլուծվող, այց թթուներում լուծվող աղերի ( արիումի կար ոնատի) առկայության վրա: Բարիումի լուծելի աղերը խիստ թունավոր են: Որոշակի ծավալով չափիչ գլանում 5գ դեղապատրաստուկից ու 50մլ ջրից առաջացած կախույթի նստեցման արագության հիման վրա (ՊՖX, 118) չափվում է ռենտգենադիտության համար օգտագործվող արիումի սուլֆատի մանրատվածության աստիճանը: Քանակական որոշումը: Մաքրության մանրակրկիտ ստուգումից հետո քանակական վերլուծություն պարտադիր չէ (ՉՏՓ-ում այն նախատեսված չէ): Իսկ անհրաժեշտության դեպքում այն կարելի է իրականացնել իոնափոխանակիչ քրոմատագրությամ : Դեղամիջոցը իոնափոխանակիչ խեժի հետ տաքացվում է 12 ժամ 70-80°Շ -ում: Բարիումի իոնը ադսոր վում է, իսկ անջատված համարժեք քանակությամ ծծմ ական թթուն տիտրվում է նատրիումի հիդրօքսիդով: Ռենտգենադիտության համար օգտագործվող արիումի սուլֆատը դեղատուն է մտնում գործարանային երկտակ փաթեթավորումով (100-ական գրամ): Ներքին փաթեթանյութը մագաղաթից է: Արտաքին փաթեթի վրա նշվում են գործարանի տվյալները, աց թողման թվականը, ստուգման արդյունքները: Դեղապատրաստուկի մաքրության նկատմամ արձր պահանջները պայմանավորված են օրգանիզմ մուծվող դրա մեծ քանակությամ : Ստամոքսի ն աղիների ռենտգենադիտության ժամանակ այն օրգանիզմ է մուծվում 100գ ջրային կախույթի տեսքով, որը պատրաստում են օգտագործումից առաջ:

Ադսո արը գործարաններից աց է թողնվում փաթեթներով (25-ական գրամ)՝ տեղավորված պոլիէթիլենային տոպրակներում: Կիրառվում է որպես հակաթույն կախույթի տեսքով (նախորդի նման, 25գ): 14.4. Ցինկի միացությունները Ցինկի հիմնական հանքը սֆալերիտն է (ցինկի խա ուկ - 2ոՏ): Մյուս հանքերը համարվում են սֆալերիտի օքսիդացման արգասիքներ՝ ցինկիտ (2ոՕ), գոսլարիտ (2ոՏՕ4 : 7Ւ2Օ), սմիտսոնիտ (ցինկային շպատ - 2ոՇՕ3) ն այլն: Բժշկության մեջ օգտագործվում են ցինկի օքսիդը ն սուլֆատը, որոնց ստացման հիմնական հումքը խառնուրդներից մաքրված մետաղական ցինկն է: Ցինկի սուլֆատը ստացվում է ցինկի ու նոսր ծծմ ական թթվի փոխազդեցությունից՝ 2ո Հ Ւ2ՏՕ4 → Ւ2↑ Հ 2ոՏՕ4 Ցինկի սուլֆատի լուծույթը նատրիումի կար ոնատի հետ տաքացնելիս առաջանում է հիմնային ցինկի կար ոնատի նստվածքը, որը լվացվում է՝ սուլֆատ-իոններից ազատվելու համար, չորացվում ն շիկացվում 3000Շ-ում՝ մինչն ցինկի օքսիդի ստացումը՝

52ոՏՕ4 Հ 5ԱՅ2ՇՕ3 Հ 3Ւ2Օ → 22ոՇՕ3.32ո(ՕՒ)2↓ Հ 5ԱՅ2ՏՕ4 Հ 3ՇՕ2↑ 2ZnՇՕ3.3Zn(ՕH)2 → 5ZnՕ Հ 2ՇՕ2↑ Հ 3H2Օ Ցինկի օքսիդը (2iոՇi օxyմսո - 2ոՕ) սպիտակ կամ դեղնավուն երանգով ամորֆ փոշի է, չի լուծվում ջրում (գ.չ.լ.), այց լուծվում է թթուների, հիմքերի ն ամոնիակի լուծույթներում: Ցինկի սուլֆատը (2iոՇi ՏսlfaՏ - 2ոՏՕ4 : 7Ւ2Օ) անգույն, անհոտ, թափանցիկ յուրեղներ կամ մանր յուրեղական փոշի է: Օդում հողմնահարվում է, իսկ 280°Շ -ում լրիվ կորցնում է յուրեղաջուրը: Շատ հեշտությամ լուծվում է ջրում, լուծույթները թթվային նույթի են: Ցինկի դեղապատրաստուկներն ամֆոտեր են, լուծվում են ն՛ նոսր թթուներում, ն՛ ալկալիների լուծույթներում, առաջացնելով համապատասխանորեն աղեր ն ցինկատներ՝

NոՕH 7ոՕ H2ՏՕ4 7ոՏՕ

Nո 7ոՕ NոՕH 7ո(ՕH)

Իսկությունը: Ցինկի օքսիդը շիկացնելիս դեղնում է, իսկ սառեցնելիս ընդունում է նախկին տեսքը: Սա յուրահատկություն է ն թույլ է տալիս տար երել այն մյուս օքսիդներից ու աղերից:

Ցինկի օքսիդը մինչն որակական փորձարկման ենթարկելը լուծում են նոսր ծծմ ական թթվում, վերածելով լուծելի աղի: Երկու դեղապատրաստուկներում էլ ցինկ-իոնի ացահայտումը իրագործվում է նատրիումի սուլֆիդի (առաջանում է սպիտակ նստվածք, որը չի լուծվում քացախաթթվում, սակայն հեշտությամ լուծվում է նոսր աղաթթվում) ն կալիումի հեքսացիանաֆերրատի (11) (առաջացնում է սպիտակ դոնդողանման նստվածք, որը չի լուծվում նոսր թթուներում, սակայն լուծվում է ալկալիների լուծույթներում) օգնությամ ՝

2ոՏՕ4 Հ ԱՅ2Տ → 2ոՏ↓ Հ ԱՅ2ՏՕ4 (չեզոք միջավայրում) 2ոՏՕ4 Հ K4լԲ6(ՇԱ)6) → K22ոլԲ6(ՇԱ)6)↓ Հ K2ՏՕ4 Ոչ ֆարմակոպեական եղանակներից կարելի է նշել Ռիմանի կանաչի առաջացումը, եր ցինկի օքսիդը շիկացվում է կո ալտի նիտրատի հետ: Ստացվում է նորոշ կանաչ գույնի հալույթ՝

2ոՕ Հ Շo(ԱՕ3)2 → Շo2ոՕ2 Հ 2ԱՕ2↑ Հ 1/2Օ2↑ Ցինկի սուլֆատում ացահայտվում է նան սուլֆատ-իոնը: Որակի գնահատումը: Կապարի աղերը միշտ ուղեկցում են ցինկի օքսիդին: Դրանք ացահայտվում են կալիումի քրոմատով, նոսր քացախաթթվում (ՊՖX, 738): Առաջանում է կապարի քրոմատի սպիտակ նստվածքը՝

PԵ(ՇՒ3ՇՕՕ)2 Հ K2Շr2Օ7 Հ Ւ2Օ → PԵՇrՕ4↓ Հ 2ՇՒ3ՇՕՕՒ Հ K2ՇrՕ4

Նույն նպատակի համար կարելի է օգտագործել նան նատրիումի ու ամոնիումի սուլֆիդները (ոչ ֆարմակոպեական եղանակներ), որոնք ացահայտում են նան այլ ծանր մետաղների կատիոններ: Քանակապես ցինկի օքսիդը ն սուլֆատը որոշվում են կոմպլեքսաչափությամ (5.4: ՊՖX, 739), ամոնիակային ուֆերի առկայությամ : Ցինկի օքսիդը օդից հեշտությամ կլանում է ածխաթթու գազը՝ 2ոՇՕ3 Ցինկի սուլֆատը օդում հողմնահարվում է, կորցնելով յուրեղաջուրը: Դրա լուծույթները ժամանակի ընթացքում մգանում են՝ հիմնային աղի առաջացման հետնանքով |32ո(ՕՒ)2 : 2ոՏՕ4 : 4Ւ2Օ): Պատճառն այդ է, որ երկու դեղապատրաստուկներն էլ պահվում են լավ խցանափակված դեղամաններում: Ցինկի օքսիդը կապող, չորացնող, ախտահանիչ միջոց է մաշկային հիվանդությունների ժամանակ (արտաքին): Ցինկի սուլֆատի 0,1 - 0,259-ոց լուծույթները կիրառվում են աչքի, քիթ-կոկորդ-ականջի ն միզասեռական համակարգի հիվանդությունների ժամանակ, որպես կապող ն հականեխիչ միջոց:

14.5. Սնդիկի միացությունները Չինաստանում դեռնս մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ սնդիկը ն դրա միացությունները կիրառվում էին որոտությունը ուժելու համար: Սնդիկ հազվադեպ է հանդիպում նածին վիճակում: Դրա կարնորագույն արդյունա երական հանքը կինովարն է (ՒցՏ): Սնդիկը առաջացնում է երկու տիպի աղեր՝ միավալենտ (Ւց2"2) ն երկվալենտ (Ւց"2) , որոնցից յուրաքանչյուրին համապատասխանում է Ւց2Օ ն ՒցՕ օքսիդները: Այդ աղերի լուծույթների վրա ալկալիներով ազդելիս հիդրօքսիդների փոխարեն ստացվում են օքսիդներ (հիդրօքսիդները հայտնի չեն):

Ւց2Շ|2 Հ 2ԱՅՕՒ → Ւց2Օ↓ (սն) Հ 2ԱՅՇ| Հ Ւ2Օ

ՒցՇ|2 Հ 2ԱՅՕՒ → ՒցՕ↓ (դեղին) Հ 2ԱՅՇ| Հ Ւ2Օ Ներկայումս ժշկության մեջ իրենց նշանակությունը պահպանել են սնդիկի դեղին օքսիդը (ՒցՕ), սնդիկի դիքլորիդը (ՒցՇl2) ն սնդիկի ամիդոքլորիդը (ՒցNՒ2Շl): Սնդիկի դիքլորիդ առաջանում է սնդիկի գոլորշիների ու գազային քլորի խառնուրդը 335-340°Շ-ում տաքացնելիս՝ Ւց Հ Շ|2 → ՒցՇ|2 Սնդիկի դիքլորիդից ստանում են սնդիկի այլ միացություններ՝

ՒցՇ|2 Հ 2ԱՅՕՒ → 2ԱՅՇ| Հ ՒցՕ↓ Հ Ւ2Օ

Ստացված սնդիկի օքսիդը, կախված մանրատվածության աստիճանից, կարող է լինել դեղին կամ կարմիր գույնի: Վերջինիս մանրատվածության աստիճանը ցածր է ն ժշկության մեջ չի կիրառվում: Սնդիկի դեղին օքսիդը (Ւyմrarցyri օxyմսո flavսո) դեղին կամ նարնջադեղին գույնի նուր փոշի է, չի լուծվում ջրում, էթանոլում, եթերում, հեշտ լուծվում է թթուներում: Սնդիկի դիքլորիդը կամ սուլեման (Ւyմrarցyri մiՇհlօriմսո) 265°Շ հալման կետով սպիտակ ծանր փոշի է կամ ճառագայթաձն յուրեղներ: Լուծվում է ջրում, թթուներում, եթերում, հեշտ լուծվում է էթանոլում: Սնդիկի դիքլորիդի սու լիմվելու հատկությունն օգտագործում են այլ չսու լիմվող նյութերից դրա աժանման համար: Պրոցեսն իրականացվում է քարշիչ պահարանում: ճանաչման եղանակները: Նախքան սնդիկի դեղին օքսիդի իսկությունը հաստատելը, այն լուծում են աղաթթվում (1:20), իսկ սնդիկի դիքլորիդը՝ ջրում (1:20), որից հետո դրանց իսկությունը հաստատող ռեակցիաները դառնում են ընդհանուր (ՊՖX, 746): 1. Ալկալիի ազդեցությունից առաջանում է դեղին նստվածք՝ ՒցՇ|2 Հ 2KՕՒ → ՒցՕ↓ (դեղին) Հ 2KՇ| Հ Ւ2Օ

2. Կալիումի յոդիդի լուծույթից առաջանում է վառ կարմիր նստվածք, որը լուծվում է ռեակտիվի ավելցուկում՝

ՒցՇ|2 Հ 2KՍ → ՒցՍ2↓ Հ 2KՇ|

ՒցՍ2 Հ 2KՍ → K2ՒցՍ4

Այս կոմպլեքսային աղի հիմնային լուծույթը հայտնի է Նեսլերի ռեակտիվ անունով ու կիրառվում է NՒ4" իոնի ն ալդեհիդների ացահայտման համար (3.3.3): Առաջին դեպքում առաջանում է օքսոդիմերկուրամոնիումի գորշ-կարմիր նստվածքը (նախապես ալկալիի լուծույթների օգնությամ Է6"2, Է6"3, Շս"2 իոնները նստեցնելուց հետո)՝

Hջ

ԱՒ4Շ| Հ 2K2լՒցՍ4) Հ 4KՕՒ

Օ

Hջ

ԱՀ Ւ2 Ս- Հ 7KՍ Հ KՇ| Հ Ւ2Օ

3. Նատրիումի սուլֆիդի հետ փոխազդելիս առաջանում է սն-շագանակագույն նստվածք՝ ՒցՇ|2 Հ Ւ2Տ → ՒցՏ↓ Հ 2ՒՇ| 4. Սնդիկի դիքլորիդում ացահայտվում է նան քլոր-իոնը (ՊՖX, 747): Ոչ ֆարմակոպեական եղանակներ՝ 5. Ամոնիակաջրի հետ փոխազդելիս առաջանում է սնդիկի ամիդաքլորիդի սպիտակ նստվածքը՝ ՒցՇ|2 Հ ԱՒ3 → Ւց(Շ|)ԱՒ2↓ Հ ՒՇ| 6. Կալիումի քրոմատի հետ առաջանում է սնդիկի քրոմատի դեղին նստվածքը՝

ՒցՇ|2 Հ K2ՇrՕ4 → ՒցՇrՕ4↓Հ 2KՇ|

Որակի գնահատման ժամանակ սնդիկի դեղին օքսիդում ն դիքլորիդում ստուգվում է միավալենտ սնդիկի ն սնդիկի անլուծելի միացությունների առկայությունը: Քանակական վերլուծությունը կարելի է իրագործել չեզոքացման եղանակով, քանի որ սնդիկի դեղին օքսիդը կալիումի յոդիդի լուծույթում ունի հիմնային նույթ՝

ՒցՕ Հ 4KՍ Հ Ւ2Օ → K2լՒցՍ4) Հ 2KՕՒ

Սնդիկի դիքլորիդի քանակական վերլուծության համար նախ այն ալկալիի միջավայրում ֆորմալդեհիդի միջոցով վերականգնվում է մինչն մետաղական սնդիկ, որից հետո յոդի լուծույթի ավելցուկով ն կալիումի յոդիդի առկայությամ սնդիկը օքսիդացվում է ն լուծվում: Յոդի ավելցուկը որոշվում է նատրիումի թիոսուլֆատով (ՊՖX, 361)՝

ՒցՇ|2 Հ ՒՇՒՕ Հ 3KՕՒ → Ւց↓ Հ ՒՇՕՕK Հ 2KՇ| Հ 2Ւ2Օ

Ւց Հ Ս2

ՒցՍ2

2K2 K լՒցՍ )

Ս2 Հ 2ԱՅ2Տ2Օ3 → 2ԱՅՍ Հ ԱՅ2Տ4Օ6 Սնդիկի դեղապատրաստուկները պահվում են լավ խցանափակված նարնջավուն ապակյա դեղամաններում, մութ տեղում, քանի որ լույսի ազդեցության տակ դրանք կարող են վերականգնվել մինչն մետաղական սնդիկ: Սնդիկի անօրգանական դեղապատրաստուկներից ամենամեծ թունավորությամ աչքի է ընկնում ջրում լուծելի սնդիկի դիքլորիդը (սուլեմա), որի պատճառով այն դասվում է «Ա» ցուցակին ն պահվում է համապատասխան պահարանի հատուկ աժնում: Սնդիկի դիքլորիդի լուծույթները (1:1000) կիրառվում են սպիտակեղենի, շորերի, հիվանդի խնամքին վերա երող առարկաների ախտահանման համար: Սուլեման կարող է ներծծվել լորձաթաղանթի ն մաշկի միջով: Դրա հետ շփվելիս պետք է օգտվել ռետինե ձեռնոցներից: Սուլեմայի լուծույթները դիտմամ գունավորում են էոզինով (վարդագույն), որպեսզի այլ լուծույթների հետ չշփոթեն: Թունավորության մասին նախազգուշացվում է դեղամանի վրայի համապատասխան պիտակով: Սնդիկի դեղին օքսիդը պատկանում է «Բ» ցուցակին, արտաքին օգտագործման համար է ն կիրառվում է աչքի հիվանդությունների ժամանակ 1-29-ոց քսուկների տեսքով, որպես հականեխիչ ն հակա որ ոքային միջոց: Բացառվում է րոմի ն յոդի աղերի հետ դրա զուգակցումը՝ արցունքային հեղուկում սնդիկի րոմիդի ու յոդիդի (ունեն այրող ազդեցություն) առաջացումից խուսափելու համար: Չի կարելի համատեղել նան էթիլմորֆինի (դիոնին) հետ, գրգռիչ ազդեցության պատճառով:

ԳԼՈՒԽ 15. ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՌԱՋԻՆ ԽՈՒՄԲԸ

Նատրիումի (քլորիդ, րոմիդ, յոդիդ, նիտրիտ, իկար ոնատ, սուլֆատ, տետրա որատ...) ն կալիումի (քլորիդ, րոմիդ, յոդիդ...) միացությունները դիտարկվում են այն տարրերի խմ ում, որոնք մտնում են համապատասխան անիոնի աղադրության մեջ: Առաջին խմ ի երկրորդական ենթախում ը կազմում են պղինձը, արծաթը, ոսկին, որոնք կարող են վերականգնվել իրենց միացություններից, ինչպես նան առաջացնել կոմպլեքսներ: Այս մետաղները օքսիդիչների ացակայությամ թթուների նոսր լուծույթներում չեն լուծվում: Պղինձը ն արծաթը հեշտությամ լուծվում են օքսիդիչ թթուներում (ազոտական ն խիտ ծծմ ական), որից օգտվելով ստանում են այդ մետաղների սուլֆատներն ու նիտրատները:

Բժշկության մեջ կիրառվում են արծաթի նիտրատը, պղնձի սուլֆատը ն արծաթի կոլոիդ սպիտակուցային դեղապատրաստուկները՝ պրոտարգոլը, կոլարգոլը: Վերջին երկուսը ներկայումս հազվադեպ են կիրառվում ն նկարագրված են ՊՖ1X-ում: Սահմանափակ կիրառում ունեն ոսկու միացությունները: 15.1. Պղնձի միացությունները Պղինձը մարդկությանը հայտնի է շատ վաղուց: Եր եմն այն հանդիպում է նածին վիճակում, սակայն հիմնականում տարածված է հրաքարի (կոլչեդան) կամ խալկոպիրիտի (ՇսԷ6Տ2), խալկոզինի (պղնձային փայլ - Շս2Տ), մալախիտի |Շս2ՇՕ3(ՕՒ)2), ազուրիտի |ՇսՇՕ3 : 2Շս(ՕՒ)2) տեսքով: Պղնձի միացություններից ժշկության մեջ օգտագործվում են պղնձի սուլֆատը (Շսքri ՏսlfaՏ - ՇսՏՕ4 : 5Ւ2Օ): Արդյունա երության մեջ այն ստանում են մետաղական պղնձի, նոսր ծծմական թթվի ն թթվածնի (օդի հոսք) փոխազդեցությունից: Որպես օքսիդիչ կարելի է կիրառել նան ազոտական թթուն:

2Շս Հ 2Ւ2ՏՕ4 Հ Օ2 → 2ՇսՏՕ4 Հ 2Ւ2Օ

3Շս Հ 3Ւ2ՏՕ4 Հ 2ՒԱՕ3 → 3ՇսՏՕ4 Հ 4Ւ2Օ Հ 2ԱՕ↑

Պղնձի (11) սուլֆատը անհոտ, մետաղական համով, օդում դանդաղ հողմնահարվող, կապույտ յուրեղներ կամ յուրեղական փոշի է: Բյուրեղաջուրը լրիվ կորցնելիս այն գունազրկվում է: Հեշտությամ լուծվում է ջրում, լուծույթները թույլ թթվային են: Սպիրտում չի լուծվում: Իսկությունը: Դեղապատրաստուկի լուծույթում (1:20) երկաթի թիթեղ (կամ մեխ) ընկղմելիս վերջինս պատվում է մետաղական պղնձի կարմիր փառով՝

Բ6 Հ ՇսՏՕ4 →Բ6ՏՕ4 Հ Շս↓

Պղնձի իոնը ամոնիակի հետ հեշտությամ առաջացնում է կոմպլեքս միացություններ ն այս պրոցեսը նս ընկած է դրա ճանաչման հիմքում: Առաջանում է երկնագույն նստվածք, որը լուծվում է ռեակտիվի ավելցուկում վերածվելով մուգ կապույտ գույնի պղնձա-ամոնիակային կոմպլեքսի՝

2ՇսՏՕ4 Հ 2ԱՒ4ՕՒ → (ՇսՕՒ)2.ՏՕ4↓ Հ (ԱՒ4)2ՏՕ4 (ՇսՕՒ)2.ՏՕ4 Հ (ԱՒ4)2ՏՕ4 Հ 6ԱՒ4ՕՒ → 2լՇս(ԱՒ3)4)ՏՕ4 Հ 8Ւ2Օ Դեղապատրաստուկում կարելի է հայտնա երել նան սուլֆատ-իոնը: Ոչ ֆարմակոպեական եղանակներից կարելի է նշել պղնձի սուլֆատի փոխազդեցությունը նատրիումի կամ ամոնիումի սուլֆիդների (առաջանում է պղնձի սուլֆիդի սն նստվածքը, որը լուծվում է ազոտական թթվում անջատելով ծծում ) ն

կալիումի ֆերրոցիանիդի (առաջացնում է պղնձի ֆերրոցիանիդի կարմրա-շագանակագույն նստվածքը, որը լուծվում է ամոնիակաջրում) հետ՝

ՇսՏՕ4 Հ ԱՅ2Տ → ՇսՏ↓ Հ ԱՅ2ՏՕ4

3ՇսՏ Հ 8ՒԱՕ3 → 3Շս(ԱՕ3)2 Հ 3Տ↓ Հ 2ԱՕ↑ Հ 4Ւ2Օ 2ՇսՏՕ4 Հ K4լԲ6(ՇԱ)6) → Շս2լԲ6(ՇԱ)6)↓ Հ 2K2ՏՕ4 Ոչ ֆարմակոպեական ռեակցիաներ՝ Շս"2 իոնի համար նորոշ է նան ջրալուծ մուգ կապույտ գույնի կոմպլեքսային միացությունների առաջացումը ազմատոմանի սպիրտների, օրգանական թթուների ն դրանց էսթերների հետ (3.3.3): Գլիցերինի հետ առաջացնում է պղնձի գլիցերատ՝

HՕ - ԸH2 - ԸH - ԸH2 Օ Օ Ըu Կալիումի յոդիդի հետ առաջացնում է պղնձի (11) յոդիդի նստվածքը, որն անմիջապես քայքայվում է անջատելով ազատ յոդ ն դժվար լուծելի սպիտակ գույնի պղնձի (1) յոդիդ`

2ՇսՏՕ4 Հ 4KՍ → 2ՇսՍ2↓ Հ 2K2ՏՕ4 2ՇսՍ2 → Շս2Ս2 Հ Ս2

2ՇսՏՕ4 Հ 4KՍ → Շս2Ս2 Հ Ս2 Հ 2K2ՏՕ4

Քանակական որոշումը հիմնված է վերջին ռեակցիայի վրա ն ՊՖX-ը առաջարկում է անջատված յոդը տիտրել նատրիումի թիոսուլֆատով (յոդաչափություն): Որպես ոչ ֆարմակոպեական ռեակցիա կարելի է կիրառել կոմպլեքսաչափությունը: Պղնձի սուլֆատը (ՇսՏՕ4 : 5Ւ2Օ) դեղապատրաստուկում պետք է լինի 98-1019: Պահվում է «Բ» ցուցակի համաձայն, լավ խցանափակված դեղամաններում՝ յուրեղաջրի հողմնահարումը կանխելու համար, որը դեղաձնը պատրաստելիս կարող է հանգեցնել գերդեղա աժինների: Պղնձի (11) սուլֆատը կիրառվում է որպես արտաքին հականեխիչ, կապող կամ դաղող միջոց 0,259-ոց լուծույթների տեսքով՝ աչքի ն միզասեռական հիվանդությունների ժամանակ:

15.2. Արծաթի միացությունները Արծաթը մարդկությանը հայտնի է դեռնս 3000 տարի մ. թ. առաջ: Տարածված են ինչպես նածին արծաթը, այնպես էլ այն պարունակող հանքատեսակները՝ արգենտիտը (Ճց2Տ), յոդարգիրիտը (Ճց1), կերարգիրիտը (ՃցՇl) ն այլն: Արծաթի նիտրատը (Ճrց6ոti ոitraՏ - ՃցNՕ3) ստացվում է մետաղական արծաթի ն ազոտական թթվի փոխազդեցությունից: Լույսի ազդեցության տակ, հատկապես օրգանական խառնուրդների առկայությամ արծաթի նիտրատը մգանում է (վերականգնվում է արծաթը)՝ ՃցԱՕ3 → Ճց↓ Հ ԱՕ↑ Հ Օ2↑ Արծաթի նիտրատը անգույն, անհոտ, թափանցիկ թերթիկանման յուրեղներ են կամ սպիտակ գլանաձն ձողիկներ: Շատ հեշտ լուծվում է ջրում, դժվար՝ սպիրտում: Իսկությունը: Արծաթի իոնները հայտնա երվում են քլորիդ-իոնների (աղաթթվի կամ նատրիումի քլորիդի լուծույթներ) օգնությամ : Առաջացած սպիտակ նստվածքը (ՃցՇl↓) լուծվում է ամոնիակաջրում՝

ՃցՇ| Հ 2ԱՒ4ՕՒ → Ճց(ԱՒ3)2Շ| Հ 2Ւ2Օ ՊՖ-ն առաջարկում է նան «արծաթի հայելու» առաջացման ռեակցիան, եր արծաթի աղից վերականգնվում է մետաղական արծաթը: Նախ ստացվում է արծաթի նիտրատի ամոնիակային լուծույթ, որն այնուհետն փոխազդում է ալդեհիդների հետ՝

2ՃցԱՕ3 Հ 2ԱՒ4ՕՒ → Ճց2Օ Հ 2ԱՒ4ԱՕ3 Հ Ւ2Օ

Ճց2Օ Հ Բ — ՇՒՕ → 2Ճց↓ Հ ԲՇՕՕՒ

Նիտրատ-անիոնը որոշվում է դիֆենիլամինի ծծմ աթթվական լուծույթով (3.3.3): Նիտրատ-իոնները (ի տար երություն նիտրիտ-իոնների) չեն գունազրկում KԽոՕ4-ի թթվեցված լուծույթը: Բացի այս նշված ֆարմակոպեական եղանակներից Ճց" իոնի հայտնա երման համար կարելի է օգտագործել նան աղյուսա-կարմիր գույնի արծաթի քրոմատի առաջացման ռեակցիան՝

2ՃցԱՕ3 Հ K2ՇrՕ4 → Ճց2ՇrՕ4↓ Հ 2KԱՕ3

Նստվածքը լուծվում է ՒNՕ3-ում ն NՒ4ՕՒ-ում, այց ոչ քացախաթթվում: Քանակական վերլուծման համար կիրառվում է ռոդանաչափությունը (տիտրանտը - ամոնիումի ռոդանիդ, ինդիկատոր - երկաթամոնիակային շի ): Տիտրման վերջում (համարժեքության պահին) լուծույթը դառնում է վարդագույն՝

ՃցԱՕ3 Հ ԱՒ4ՏՇԱ → ՃցՏՇԱ Հ ԱՒ4ԱՕ3

3ԱՒ4ՏՇԱ Հ Բ6ԱՒ4(ՏՕ4)2 → Բ6(ՏՇԱ)3 Հ 2(ԱՒ4)2ՏՕ4 Դեղապատրաստուկը պահվում է «Ա» ցուցակի համաձայն, լավ խցանափակված (հղկված ապակյա խցանով) դեղամաններում, մութ տեղում: Արծաթի նիտրատի 1-29-ոց ջրային լուծույթները կիրառվում են որպես արտաքին հականեխիչ միջոցներ աչքի ու մաշկային հիվանդությունների ժամանակ: Անհրաժեշտ է շատ մանրակրկիտ վերահսկել դեղապատրաստուկի լուծույթների խտությունը:

ԳԼՈՒԽ 16. ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Մ||| ԽՈՒՄԲԸ

Այս խմ ի երկրորդական ենթախում ը միավորում է մ-տարրերի տրիադները, որոնցից առաջինում ընդգրկված են երկաթը, կո ալտը ն նիկելը: Երկաթը հայտնի է հին ժամանակներից: Բնածին վիճակում (ֆերրիտ) հազվադեպ է հանդիպում: Հիմնական հանքատեսակներն են մագնիսական երկաթաքարը (մագնետիտ-Է63Օ4), կարմիր երկաթաքարը (հեմատիտ-Է62Օ3), ն երկաթային շպատը (սիդերիտ- Է6ՇՕ3), երկաթային հրաքարը (պիրիտ-Է6Տ2) ն այլն: 16.1. Վերականգնված երկաթ ն երկաթի երկվալենտ սուլֆատ: Բժշկության մեջ կիրառվում են վերականգնված երկաթը ն երկաթի (II) սուլֆատը: Առաջինը ստացվում է երկաթի (11) սուլֆատի էլեկտրաքիմիական վերականգնումով կամ արձր ջերմաստիճանում երկաթի (111) օքսիդի ջրածնային վերականգնումով: Երկաթի (11) սուլֆատը ստացվում է 80°Շ-ում վերականգնված երկաթի ն 25309-ոց ծծմ ական թթվի լուծույթի փոխազդեցությունից: Վերականգնված երկաթը (Է6rrսո r6մսՇtսո - Է6) չի լուծվում ջրում ն օրգանական լուծիչներում: Մանր, մոխրավուն, փայլուն կամ փայլատ փոշի է, ձգվում է մագնիսի կողմից: Երկաթի (11) սուլֆատը |Է6rri (11) ՏսlfaՏ - Է6ՏՕ4 : 7Ւ2Օ) հեշտությամ լուծվում է ջրում, լուծույթները թույլ թթվային են: Վառ երկնագույն-կանաչավուն թափանցիկ յուրեղներ են կամ գունատ կանաչավուն յուրեղական փոշի: Օդում հողմնահարվում է: 64°Շ-ում երկաթի (11) սուլֆատը հալվում է սեփական յուրեղաջրում: Իսկությունը: Վերականգնված երկաթը նոսր աղաթթվում լուծելիս վերածվում է երկվալենտ երկաթի աղի, որը լուծույթում հայտնա երվում է կալիումի ֆերրիցիանիդով: Առաջանում է տուրն ուլյան կապույտ՝

3Բ6Շ|2 Հ 2K3լԲ6(ՇԱ)6) → 6KՇ| Հ Բ63լԲ6(ՇԱ)6)2↓ Երկաթի (11) սուլֆատը հայտնա երվում է նույն ձնով:

Սուլֆատ-իոնը որոշվում է հայտնի եղանակով (8a"2): Քանակական որոշումը: Վերականգնված երկաթը նախապես լուծում են նոսր ծծմ ական թթվում, որից հետո երկու դեղապատրաստուկներն էլ որոշվում են պերմանգանատաչափությամ ՝

10Բ6ՏՕ4 Հ 8Ւ2ՏՕ4 Հ 2KMոՕ4 → 5Բ62(ՏՕ4)3 Հ 2MոՏՕ4 Հ K2ՏՕ4 Հ 8Ւ2Օ Վերականգնված երկաթի օքսիդացումը ն երկաթի (11) սուլֆատի հողմնահարումը կանխելու համար դեղապատրաստուկները պահվում են լավ խցանափակված դեղամաններում, չոր տեղում: Խոնավ օդում երկաթի (11) սուլֆատը օքսիդանում է վերածվելով հիմնային աղի՝ Է62(ՕՒ)4ՏՕ4: Օրգանիզմի արյունաստեղծ պրոցեսներում երկաթը կարնոր դեր է խաղում, որով ն պայմանավորված է դրա կիրառումը՝ հիպոքրոմային սակավարյունության (անեմիաների) կոմպլեքսային թերապիայում: Վերականգնված երկաթը օրգանիզմ է տրվում 1-ական գրամ, իսկ երկաթի սուլֆատը՝ 0,05-0,3 գրամ:

ԳԼՈՒԽ 17. ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԻԶՈՏՈՊՆԵՐՈՎ ԴԵՂԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒԿՆԵՐ

17.1. Ðասկացողություն ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկների (ՌԴ) մասին Ռադիոակտիվությունը մի քիմիական տարրի անկայուն իզոտոպի ինքնաերա ար փոխարկումն է այլ տարրի իզոտոպի, որն ուղեկցվում է a-, Ե-, ց- ճառագայթումով: Միննույն տարրի իզոտոպների քիմիական հատկությունների տար երությունն այնքան չնչին է, որ ժամանակակից եղանակներով չափման չի ենթարկվում: Այս նմանությունն էլ հիմք է հանդիսանում ժշկության մեջ ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառման համար, ինչպես ուժիչ, այնպես էլ ախտորոշիչ նպատակներով: Ռադիոակտիվ նյութերի ազդեցության տակ ն հատկապես դրանց օրգանիզմ ընդունելիս տեղի է ունենում օրգանիզմի կանոնավոր նյութափոխականության խախտում: Օրգանիզմի համար ամենամեծ վտանգը ներկայացնում են այն իզոտոպները, որոնք ենթարկվում են a- տրոհման: Այդ վտանգը 100 անգամ փոքր է Ե- ն 1000 անգամ փոքր ց- տրոհման ենթարկվող իզոտոպների մոտ: ց- ճառագայթներն օժտված են մեծ թափանցելիությամ ն կարող են կասեցվել 1 մետր հաստությամ ետոնի կողմից այն դեպքում, եր a- ճառագայթումը կասեցվում է սովորական թղթով: Օրգանիզմը արտաքինից ց- ճառագայթման ենթարկելիս, 224

հյուսվածքների ու կենսա անական հեղուկների աղադրության մեջ մտնող տարրերը (նատրիում, կալցիում, ֆոսֆոր...) կարող են վերածվել ռադիոակտիվ իզոտոպների: Ռադիոակտիվ ճառագայթման հետնանքով մի ատոմի վերածումը առավել կայուն ատոմի կարող է տեղի ունենալ տար եր արագությամ : Այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում ռադիոակտիվ ճառագայթման հետնանքով ռադիոակտիվ իզոտոպի ատոմների թիվը կրկնակի անգամ պակասում է կոչվում է կիսատրոհման ժամանակամիջոց, որը տար եր տարրերի մոտ կարող է տատանվել վայրկյանի մասերից մինչն միլիարդավոր տարիներ: Կիսատրոհման ժամանակամիջոցը (ԿԺ) նութագրվում է ռադիոակտիվ միջուկների ներքին հատկություններով ն կախված չէ արտաքին պայմաններից (ջերմություն, ճնշում, քիմիական վիճակ): Այդ պատճառով ԿԺ-ը ռադիոակտիվ իզոտոպների համար հանդիսանում է կարնոր նութագիր ն այն կարելի է օգտագործել այդ իզոտոպների ճանաչման համար: Օրգանիզմի վրա ռադիոակտիվ իզոտոպների ազդեցությունը կախված է դրանց քանակից, ճառագայթման տեսակից (a-, Ե-, ց-) ու էներգիայից, ԿԺ-ից, ֆիզիկաքիմիական հատկություններից, օրգանիզմ թափանցման ու ներմուծման ձներից: Ռադիոակտիվ իզոտոպները կարող են կուտակվել որոշակի օրգաններում ու հյուսվածքներում կամ համաչափ տարածվել ողջ օրգանիզմում: Օրգանիզմի այս կամ այն մասում ռադիոակտիվ տարրերի ներկայությունը հեշտությամ որոշվում է հաշվիչի (ռադիոչափ) միջոցով՝ ըստ ց- ճառագայթման ուժգնության: ՌԴ-ը օրգանիզմից աստիճանա ար հեռանում են ստամոքս-աղիքային ուղիով (909) կամ երիկամներով (109), հազվադեպ՝ երանի լորձաթաղանթի, մաշկի, քրտնքի, կաթնագեղձերի միջոցով: Օրգանիզմից արագ են հեռանում նատրիումի, յոդի, ֆոսֆորի, երկաթի իզոտոպները, որոնք միննույն ժամանակ ունեն ամենափոքր կիսատրոհման ժամանակամիջոցը: Այս հատկությունները հիմք հանդիսացան ժշկության մեջ Ե-, ց- ճառագայթող ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառման համար, որպես ուժիչ ն ախտորոշիչ միջոցներ: Ներկայումս ընդլայնվել է ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումը սիրտ-անոթային համակարգի, երիկամների, լյարդի ու լեղուղիների, վահանաձն գեղձի, կմախքի, թոքերի, ենթաստամոքսային գեղձի հիվանդությունների ախտորոշման համար: Ռադիոիզոտոպային եղանակները աչքի են ընկնում արձրարդյունավետությամ , կատարման պարզությամ ն գործնականում անվտանգ են մարդու առողջության համար: Մեծ հեռանկարներ ունի ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումը չարորակ գոյացումների ախտորոշման ու ուժման նպատակով: Ախտորոշման համար օգտագործում են այնպիսի ՌԴ, որոնց մոլեկուլում պարունակվող ռա225

դիոակտիվ տարրերը կարող են կլանվել ուռուցքի հյուսվածքի կողմից, որից հետո հաշվիչով ացահայտվում է ուռուցքի տեղայնացումը: Նույն սկզ ունքը ընկած է նան ուժման հիմքում: Արդյունքում ստեղծվում է ուռուցքի ջիջները քայքայող արձր ռադիոակտիվության մեկուսացված գոտի: Չարորակ նորագոյացումների վրա ազդման ձները տար եր են՝ ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկների լուծույթների ներմուծումը ուռուցքի մեջ, կո ալտի ՌԴ-ի ց- ճառագայթի ուղղորդված ազդեցությունը, արտաքին տեղայնական ճառագայթումը (մաշկի քաղցկեղի դեպքում) ն այլն: Խիստ կարնոր է ՌԴ-ի դեղաքանակի որոշումը, քանի որ դրանք խիստ ակտիվ լինելով կարող են ացասա ար ազդել ոչ միայն չարորակ, այլն առողջ ջիջների վրա: Այդ դեղապատրաստուկների դեղա աժինը կախված է ճառագայթման նույթից, կիրառման նպատակից (ախտորոշում կամ ուժում), օրգանիզմի առանձնահատկություններից ն այլն: Նախապես սահմանվում է ՌԴ-ի ինդիկատորային դեղա աժինը, այսինքն այն դեղաքանակը, որը հեշտությամ է տանում հիվանդը, որից հետո նշանակում են ուժիչ դեղա աժիններ՝ ՊՖX-ի ն այլ ՉՏՓ-ի կողմից թույլատրված սահմաններում: Դեռնս 1934թ. ալյումինի ն որի a- մասնիկներով ռմ ակոծման արդյունքները ուսումնասիրելիս Ժոլիո-Կյուրի ամուսինները հայտնա երեցին ֆոսֆորի (Ք30) ն ազոտի (N13) ռադիոակտիվ իզոտոպներ, այսինքն սկիզ դրվեց արհեստական ռադիոակտիվությանը, որը ներկայումս ռադիոակտիվության կարնորագույն նագավառն է հանդիսանում: Այժմ հայտնի 1500 ռադիոակտիվ իզոտոպներից 1200-ը ստացված են արհեստական ճանապարհով: Բնական ն արհեստական ռադիոակտիվության միջն սկզ ունքային տար երություն չկա: 17.2. Ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկների ստացման ն վերլուծման յուրահատկությունները ՌԴ-ը ստացվում են արագացուցիչներում կամ ուրանային ռեակտորներում դեյտրոնների (ծանր ջրածնի միջուկը) կամ նեյտրոնների արագ հոսքով ռմ ակոծելիս: Օրինակ Ք1531 ֆոսֆորը դեյտրոններով ռմ ակոծելիս ստացվում է Ք1532 ռադիոակտիվ ֆոսֆորը՝ P1531 Հ d12 → P1532 Հ Ւ11 Նեյտրոնների արագ հոսքի տակ տեղի են ունենում հետնյալ փոխարկումները՝ Շ|1735 Հ ո01 → P1532 Հ Յ24 T652130 Հ ո01 → T652131 → Ս53131 Հ β

ՌԴ-ի որակական, քանակական վերլուծության յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ օգտագործվում են ոչ միայն ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական, այլն ռադիոչափական վերլուծման եղանակներ, որոնք հիմնված են ատոմային թաղանթների էլեկտրոնների հետ a-, Ե- ն ց- ճառագայթների փոխազդեցության վրա: Արդյունքում ստացվում են լիցքավորված իոններ, որոնք օդում կամ գազերում իրենց շարժունակության շնորհիվ դառնում են էլեկտրականության հաղորդիչներ: Այս սկզ ունքով են աշխատում մի շարք սարքեր (ռադիոչափեր)՝ իոնացնող խցիկը, Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչը, կայծկլտացող սպեկտրաչափը: ՌԴ-ի ճանաչման ն քանակական վերլուծության համար ամենակատարելագործվածը, ճշգրիտը ն պարզը վերջինն է: ՌԴ-ը աժանվում են երկու խմ ի՝ փակ ն աց: Փակ ՌԴ-ը ամփոփված են ոչ թունավոր նյութից (ոսկուց, պլատինից, չժանգոտվող երկաթից...) պատրաստված պատյանում, որը ՌԴ-ը մեկուսացնում է շրջապատից: ց- ճառագայթող ՌԴ-ի համար պատյանի դերը նան Ե- ն ցածր էներգիայով ց- ճառագայթների ֆիլտրումն է: Այդ դեղապատրաստուկները կիրառվում են ապլիկացիոն, ներհյուսվածքային, ներխոռոչային ճառագայթաթերապիայում: Բոլորից հաճախ կիրառվում են ց- ճառագայթող արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներ (Շօ50, Ճս198, Ta182...), ինչպես նան հիմնականում արագ նեյտրոնների աղ յուր հանդիսացող կալիֆորնիումի ռադիոակտիվ իզոտոպ (Շf252) պարունակող դեղապատրաստուկներ (նեյտրոնային թերապիա): Պատյանները լինում են ասեղների կամ խողովակների տեսքով՝ 13,5-58,5 մմ երկարությամ : Ներհյուսվածքային թերապիայի դեպքում փակ ՌԴ-ը ասեղների, խողովակների, գրանուլների ն նեյլոնային թելերի տեսքով հատուկ սարքերի օգնությամ ներդրվում են անմիջապես ուռուցքի հյուսվածքի մեջ: Բաց ՌԴ-ը կարող են լինել տար եր ագրեգատային վիճակներում (իսկական ու կոլոիդ լուծույթներ, գազեր, կախույթներ, ներծծվող թելեր ն թաղանթներ), որոնք կիրառելիս անմիջականորեն շփվում են օրգանների ու հյուսվածքների հետ, այսինքն ընդգրկվում են առանձին օրգանների ու համակարգերի կենսագործունեության ու նյութափոխանակության պրոցեսներում: Այս դեղապատրաստուկները օժտված են կարճ կիսատրոհման ժամանակամիջոցով (օրգանիզմի վրա ճառագայթային ծանրա եռնվածությունը փոքր է) ն օգտագործվում են երիկամների, լյարդի, գլխուղեղի, թոքերի... գործունեությունը ուսումնասիրելու համար (1131: 1ո111: X6133: Kr85: Օ15...): Բաց ՌԴ-ը օրգանիզմ են ներմուծվում դեղաձնից կախված (խմելու, ներերակային ներարկումների, ներշնչման...):

Ռադիոակտիվ տարրերի պարունակության հաշվարկը ավականին արդ է, որի պատճառով ՌԴ-ի որակական ու քանակական որոշման համար համեմատվում են միննույն պայմաններում չափված նմուշային ճառագայթման աղ յուրի (էտալոնի) ն փորձարկվող դեղապատրաստուկի ակտիվությունները: Այս ձնով որոշվում են տեսակարար ն հարա երական ակտիվությունները էտալոնի համեմատ: Որակի որոշման ժամանակ կարնոր նշանակություն է հատկացվում դեղապատրաստուկի ռադիոքիմիական աղադրությանը: Այն սահմանվում է երկու եղանակների՝ աշխողական թղթային քրոմատագրության (կամ էլեկտրաֆորեզի) ու ռադիոչափական վերլուծության զուգակցումով: Դեղապատրաստուկը ռադիոքիմիապես համարվում է մաքուր, եթե ռադիոակտիվ խառնուրդները երկրորդական երնույթներ ծնել չեն կարող: 17.3. Ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկների փաթեթավորումը, պահումը ն տեղափոխումը ՌԴ-ի յուրահատուկ հատկությունները պահանջում են դրանց փաթեթավորման, պահման ն տեղափոխման հատուկ պայմաններ: Չօգտագործվող ՌԴ-ը պետք է գտնվեն նախատեսված որմնախորշերում, հորերում, անկիզելի պահարաններում, պաշտպանված ետոնով, պողպատյա կամ կապարե սալերով, որոնք դուրս թափանցող ճառագայթման չափը նվազեցնում են մինչն թույլատրելի սահմաններ: ց-ճառագայթման աղ յուրները պահվում են կապարե կամ չուգունե եռնարկղներում, որոնցով էլ իրականացվում է ՌԴ-ի տեղափոխումը: Ռադիոակտիվ նյութերի խիստ սահմանափակված քանակներն են թույլատրվում պահել աց վիճակում: Փաթեթավորման խախտման դեպքում անհրաժեշտ է առանց եռնարկղը ացելու ու դրա պարունակությունը ստուգելու, կազմել հանձնաժողով, սահմանված կարգով ձնակերպել արձանագրություն, տեղեկացնել առաքիչին ն սանիտարական հսկողության տեղական օրգաններին: ՌԴ-ի հետ աշխատելիս պետք է խստորեն պահպանել ԽՍՀՄ ԱՄ կողմից հաստատված «Ռադիոդեղագործական ախտորոշիչ դեղապատրաստուկների ձեռք երման կարգի ն անհրաժեշտ պահանջը հաշվարկելու սկզ ունքների հրահանգը»: 17.4. Ֆարմակոպեական ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկներ ՊՖX-ում ընդգրկված են ՌԴ-ի երեք ներարկվող լուծույթներ, որոնք պարունակում են Na2Շr51Օ4, Na2ՒՔ32Օ4 ն նատրիումի Օ-յոդհիպուրատ՝

ԸՕNH - ԸH2 - ԸՕՕNո

Սրանք թափանցիկ, անգույն կամ թույլ դեղնավուն երանգով հեղուկներ են (քՒ Հ 5,6-8,0): Ներարկվող լուծույթները ստացվում են համապատասխան դեղապատրաստուկները նատրիումի քլորիդի 0,99-ոց իզոտոնիկ լուծույթում կամ ջրում լուծելով ն այնուհետն 20 րոպեի ընթացքում 120°Շ-ում մանրէազերծելով: ՌԴ-ի իսկությսն որոշումը կատարվում է երկու փուլով՝ վերլուծական ռեակցիաներով կամ ՈՒՄ-սպեկտրալուսաչափությամ ն ռադիոչափությամ : Նատրիումի ֆոսֆատի ճանաչման համար օգտվում են ցիրկոնիումի նիտրատի լուծույթից: Ստացվում է սպիտակ ամորֆ նստվածք՝

2ԱՅ2ՒPՕ4 Հ 2r(ԱՕ3)4 → 2r(ՒPՕ4)2↓ Հ 4ԱՅԱՕ3 Նատրիումի քրոմատն ու նատրիումի օ-յոդհիպուրատը ճանաչվում են փորձարկվող ու ստանդարտ նմուշների լուծույթների ՈՒՄ- կլանման լուսակների (220-400 նմ մարզում) համեմատությամ (ՊՖX, 631-636): Իսկ ռադիոչափական վերլուծությունն արտահայտվում է նրանով, որ սահմանվում են դեղապատրաստուկի ռադիոակտիվ հատկությունները նութագրող ց- ն Ե- ճառագայթման լուսակները: ց- ճառագայթումը արձանագրվում է կայծկլտացող սպեկտրաչափով իսկ Ե- ճառագայթումը՝ ճակատային (....) հաշվիչով: Նշանակիր քրոմ-51 ատոմով նատրիումի քրոմատի ն յոդ-131 ատոմով օ-յոդհիպուրատի լուծույթների ց- ճառագայթման լուսակները համեմատվում են համապատասխան Շr51-ի ն 1131-ի նմուշային լուծույթների լուսակների հետ, որոնք ունեն որոշակի էներգիայով (արտահայտվում է ՄէՎ-ով) օժտված նորոշ ց- գծեր: Դեղապատրաստուկների լուծույթների ց- ն Ե- ճառագայթման ակտիվությունը նվազում է կիսատրոհման ժամանակամիջոցին համապատասխան, որը կազմում է 8-ից մինչն 27,8 օր: Նատրիումի քրոմատի ն ֆոսֆատի ՌԴ-ի լուծույթների ռադիոքիմիական աղադրությունը սահմանում են թղթային քրոմատագրությամ , օ-յոդհիպուրատինը՝ էլեկտրաֆորեզով, որից հետո քրոմատագիրը չորացվում ու ռադիոքիմիական եղանակով սահմանվում է ակտիվության աշխումը ն Բf-ը: Փորձարկվող դեղապատրաստուկների լաքաների հարա երական ակտիվությունը՝ քրոմատագրի (կամ էլեկտրաֆորեագրի) ընդհանուր ակտիվության համեմատ պետք է լինի 95-989: ՌԴ-ի տեսակարար ակտիվությունը որոշվում է ըստ Ե- ն ց- ճառագայթման, համեմատելով (չափիչ սարքերով) դեղապատրաստուկի փորձարկվող լուծույթի

ու նմուշային աղ յուրի ցուցմունքները: Չափումները կատարվում են միանման պայմաններում: ՌԴ-ի ստացման օրը դրանց լուծույթների տեսակարար ակտիվության արժեքը պետք է գտնվի որոշակի սահմաններում: Նշանակիր Ք32-ով նատրիումի ֆոսֆատի լուծույթում ստուգվում է զառիկի առկայությունը, որը չպետք է գերազանցի 3 մկգ/մլ-ից: ՌԴ-ում ռադիոիզոտոպային խառնուրդների պարունակությունը թույլատրվում է 0,01 - 0,029-ի սահմաններում: Ֆարմակոպեական դեղապատրաստուկներ նատրիումի քրոմատի ու նատրիումի ֆոսֆատի լուծույթներում ընդհանուր քրոմի ու ֆոսֆորի, ինչպես նան նատրիումի օ-յոդհիպուրատի քանակական որոշումը իրագործվում է սպեկտրալուսաչափական եղանակով, ուլտրամանուշակագույն կամ տեսանելի մարզում: Դեղապատրաստուկների լուծույթների կամ դրանց գունավոր միացությունների օպտիկական խտությունը չափում են սպեկտրալուսաչափի վրա, այնուհետն հաշվարկում են խտությունը: Վերլուծման եղանակներն ու հաշվարկային անաձները երված են ՊՖX-ում (էջ 632: 635:637): Պիտանելիության ժամկետը լրանալուց հետո (աղ. 17.1) դեղապատրաստուկները վերադարձվում են գործարան: Ոչ մի դեպքում չի թույլատրվում ռադիոակտիվ նյութերի լուծույթները լցնել կոյուղի կամ աղ ատար խողովակների ու աղ արկղների մեջ: ՌԴ-ի հետ աշխատելիս պետք է խստորեն պահպանել չափորոշիչ արձանագրություններով սահմանված աշխատանքի անվտանգության տեխնիկան ն կանոնները: Վերնազգեստը (խալաթ) պետք է պահպանի զգեստը ռադիոակտիվ կեղտոտությունից: Աշխատում են գլխաշորով (գլխադիրով), պահպանիչ ակնոցներով, ռետինե ձեռնոցներով: Աշխատելուց հետո հարկավոր է ձեռքերը լվալ օճառով ու տաք ջրով: Ձեռքերը ն շորերը պար երա ար ստուգվում են ռադիոչափով: Նշանակիր 1131 ատոմով նատրիումի յոդիդը, ալ ումինը, ենգալյան վարդը, կոլոիդային Ճս138-ի լուծույթը, նշանակիր Ւց197 -ով պրոմերանի լուծույթը ունեն ախտորոշիչ նշանակություն: Աղյ. 17.1. ՌԴ-ի կիրառությունը ն պիտանելիության ժամկետը (ՊÄ) պատրաստուկ ներարկվող լուծ.

կիրառումը

դեղա աժին մկ-Կյ (ոkKՍ)

ՊԺ

iո vivօ

iո vitrօ 80-150

ՆշանակիրՇr51 նատրիումի քրոմատ

արյան հիվանդության ն ստամոքս-աղիքային արնահոսության ախտորոշման համար

50-100

նշանակիր Ք32 նատրիումի ֆոսֆատ

չարորակ նորագոյացումների ախտորոշում, ուժում

10-20 (1-2)

նշանակիր 1131 նատրիումի օյոդհիպուրատ

երիկամների աշխատանքը ստուգելու համար

5-15

Ամփոփում Դիտարկված անօրգանական դեղապատրաստուկները իրենց ֆիզիկական հատկություններով մեծ մասամ սպիտակ (անգույն) յուրեղական կամ ամորֆ նյութեր են, որոնցից ոմանք ունեն նորոշ գույն |յոդ, ակտիվացված ածուխ, սնդիկի դեղին օքսիդ, պղնձի (11) սուլֆատ, վերականգնված երկաթ, երկաթի (11) սուլֆատ): Որոշ դեղապատրաստուկներ հեղուկներ են (քլորաջրածնական թթու, ջրածնի պերօքսիդի լուծույթ) կամ գազեր (թթվածին, ազոտի ենթօքսիդ): Անօրգանական դեղապատրաստուկները միմյանցից տար երվում են ոչ միայն արտաքին տեսքով, այլն լուծելիությամ : Ջրում, օրգանական լուծիչներում, թթուներում ու հիմքերում չլուծվողներից են արիումի սուլֆատը, ադսո արը, ակտիվացված ածուխը: Վերականգնված երկաթը, հիմնային իսմութի նիտրատը, մագնեզիումի օքսիդը, ցինկի օքսիդը, սնդիկի դեղին օքսիդը, հիմնային մագնեզիումի կար ոնատը, մագնեզիումի պերօքսիդը գործնականում ջրում ն սպիրտում չեն լուծվում կամ շատ քիչ են լուծվում, այց լուծվում են թթուներում: Յոդը ջրում լուծվում է միայն կալիումի յոդիդի ներկայությամ : Ջրում մասնակի է լուծվում քլորակիրը: Թթուների, ալկալիական, հողալկալիական ու ծանր մետաղների աղերը լուծվում են կամ հեշտությամ են լուծվում ջրում, ացի արիումի սուլֆատից: Դրանցից մեծ մասը գործնականում չեն լուծվում սպիրտում, ացառությամ յոդի, որաթթվի, կալցիումի քլորիդի, սնդիկի դիքլորիդի: Անօրգանական դեղապատրաստուկները ճանաչվում են համապատասխան կատիոններին ու անիոններին նորոշ նստեցման ռեակցիաներով: Եր եմն օգտ231

վում են կատիոնների (Ճց", Շս"2, 2ո"2, Ւց"2) կոմպլեքսագոյացնող հատկություններից: Օքսիդա-վերականգնման ռեակցիաները կիրառվում են հիմնականում անիոնների (ՇlՕ-, 1-, 8r-, ՃՏՕ4-3, NՕ2-, NՕ3-) ն որոշ կատիոնների (Շս"2, ՃՏ"3, ՃՏ"5) ճանաչման համար: Այս շարքին է պատկանում նան ջրածնի պերօքսիդի կողմից պերքրոմական թթուների առաջացման ռեակցիան: Թթուներով չեզոքացումը կիրառվում է կար ոնատ- ու հիդրոկար ոնատիոնների, իսկ ալկալիներով քայքայումը՝ ամոնիում-իոնի ճանաչման համար: Մի շարք անիոններ թթուների հետ փոխազդելիս անջատում են գազեր (Տ2Օ3-2, NՕ2-, ՇlՕ-): Յոդը նորոշ ռեակցիա է տալիս օսլայի հետ: Որոշ կատիոններ (Na", K", Շa"2) անգույն ոցին տալիս են նորոշ գունավորում: Նույնպիսի հատկությամ է օժտված նան որը ( որաթթվի սպիրտային լուծույթը այրելիս): Որոշ անօրգանական նյութերի (հիմնային իսմութի նիտրատ, ցինկի օքսիդ) ճանաչումը կատարվում է ըստ տաքացման ն շիկացման արգասիքների: Քանակական որոշումը մեծ մասամ կատարվում է քիմիական եղանակներով: Արգենտաչափությամ (նստեցնող տիտրում)՝ հալոգենիդները (Շl-, 8r-, 1-): Ռոդանաչափությամ ՝ արծաթի նիտրատը: Թթվահիմնային տիտրումով՝ քլորաջրածնական թթուն, որաթթուն, նատրիումի հիդրոկար ոնատը ն տետրա որատը, սնդիկի դեղին օքսիդը: Յոդաչափությամ ՝ քլորակիրը, յոդի դեղապատրաստուկները, նատրիումի թիոսուլֆատը, արսենային անհիդրիդը, նատրիումի արսենատը, սնդիկի դիքլորիդը, պղնձի սուլֆատը: Պերմանգանատաչափությամ ՝ ջրածնի ու մագնեզիումի պերօքսիդները, նատրիումի նիտրիտը, վերականգնված երկաթը, երկաթի (11) սուլֆատը: Կոմպլեքսաչափությամ ՝ Շa"2, Խց"2, 2ո"2, Շս"2, 8i"3 կատիոններ պարունակող դեղապատրաստուկները: Ֆիզիկաքիմիական եղանակներից քլորիդ-, րոմիդ-, յոդիդ- ն սուլֆատիոններ պարունակող դեղապատրաստուկների քանակական վերլուծման համար օգտագործում են իոնափոխանակիչ քրոմատագրությունը: Գազային դեղապատրաստուկները (թթվածին, ազոտի ենթօքսիդ) որոշվում են գազաչափությամ : Ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկների որակական ու քանակական փորձարկումների համար քիմիական ն ֆիզիկական եղանակների հետ համատեղ կիրառվում են նան ռադիոչափական վերլուծման եղանակներ:

Դասագրքում օգտագործված հիմնական հասկացողությունները Ազգային

դեղամատյան

—

հիմնական

դեղերի

դեղա անական,

դեղա ուժական ն դեղագործական հատկանիշների տեղեկատու: Բուժամիջոց - հաստատված դեղա անական ակտիվությամ ն կլինիկական փորձարկման ենթակա որոշակի դեղաձնով նյութ կամ նյութերի խառնուրդ: Դեղ

-

դեղա անական ակտիվությամ

օժտված

նական, սինթետիկ կամ

կենսատեխնոլոգիական ծագում ունեցող մեկ կամ մի քանի դեղանյութերից կազմված կայուն աղադրությամ ն անհրաժեշտ դեղաչափով, դեղաձնով ու ձնավորումով ուժամիջոց, որը նախատեսված է մարդկանց ն կենդանիների հիվանդությունների ուժման, ախտորոշման, կանխարգելման, օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաների փոփոխման, վերականգնման (r6հaԵilitatiօլատ.), կարգավորման համար: Դեղագետ (պրովիզոր) - դեղագիտական արձրագույն կրթություն ն որակավորում ունեցող մասնագետ: Դեղագիտական գործունեություն - դեղագործական արտադրանքի ուսումնասիրության, արտադրության, ստանդարտավորման, պահպանման, թողարկման, աշխման, իրացման, արտահանման, ներմուծման ն ոչնչացման նագավառում պրակտիկ գործունեություն ն հարա երություններ: Դեղագիրք (ֆարմակոպեա) - դեղագրքային հոդվածների, դեղերի որակի վերլուծության, հսկման եղանակների ն այլ չափորոշիչ պահանջների ժողովածու: ԴԳ-ը օրենքի ուժ ունի տվյալ երկրում: Եթե երկիրը չունի Պետական դեղագիրք (ՊԴ), ապա ԱՆ առաջարկով կառավարությունը որնէ երկրի ֆարմակոպեային օրենքի ուժ է տալիս այդ երկրի ներսում: ՀՀ-ում օրենքի ուժ ունեն եվրոպական (ԷՔ), րիտանական (8Ք), ամերիկյան (ՍՏՔ), ԽՍՀՄ-ի (X, X1), գերմանական հոմեոպատիկ ֆարմակոպեաները: Դեղագործ - դեղագործական միջնակարգ մասնագիտական կրթություն ունեցող անձ: Դեղագրություն - դեղի հաստատուն աղադրակազմի ու դեղաձնի նկարագրություն, որում ակտիվ ն օժանդակ աղադրամասերը թվարկված են

դեղի նպատակային ազդեցության կարնորության հաջորդականությամ ն դեղի պատրաստման համար անհրաժեշտ քանակներով: Դեղագրքային հոդված (ԴՀ) – դեղի չափորոշիչ փաստաթուղթ, որը ներառում է դեղի որակի ցուցանիշները ն հսկման եղանակները: Հետագայում մտնում է նոր հրատարակվող Պետական դեղագրքի մեջ: Դեղահումք - դեղանյութ ստանալու ուսական, կենդանական, հանքային, համադրական, կենսատեխնոլոգիական ծագում ունեցող նյութեր: Դեղաձն - օժանդակ նյութերով կամ առանց դրանց, կիրառման համար հարմար, որոշակի ձնի (պինդ, հեղուկ, փափուկ) ն ուժական արդյունք ապահովող դեղ: Հայտնի են հետնյալ դեղաձները՝ դեղահատ (6846å668), դեղապատիճ (68ïո668), դեղափոշի, գրանուլ, դրաժե, քսուք (186ü), նր աքսուք (66å1), ցողացիր (8ý6Հ6Հ6ü), դեղամոմիկ (ոâå÷8, ո6ïïՀ666Հ66ն), ոգեթուրմ (18ո6Հé68), թուրմ (18ո6Հé), հանուկ (ý6ո66866), լուծամզվածք (âû6նæ68), դոնդող (ãå6ü), հեղուկաքսուք (66161å16), ալասան (486ü681), ցանափոշի (ï66ոûï68), նր ափոշի (ï6ä68), սպեղանի (ï68ո6û6ü), պաստեղ (ï8ո66668), կիթ (ý166üո6ն), կախույթ կամ դեղակախույթ (ո6ոïå166ն), ներարկման հեղուկ ն պինդ դեղաձներ, հավաքանի (ո4Հ6û): Դեղային քաղաքականություն պետության առողջապահական քաղաքականության աղկացուցիչ մաս, որի նպատակը նակչությանն անվտանգ, արդյունավետ, որակյալ ն մատչելի դեղերով ապահովումն է: Դեղանյութ (նախանյութ, հիմնանյութ, ՏսԵՏէՅոէiՅ) – հաստատված դեղա անական ակտիվությամ օժտված, նական, համադրված, կենսատեխնոլոգիական ծագում ունեցող նյութ, որն օգտագործվում է դեղերի պատրաստման ն արտադրության համար: Դեղաչափ - դեղի մեջ հաստատված քանակով ակտիվ աղադրամասերի պարունակություն՝ արտահայտված յուրաքանչյուր դեղաձնի համար սահմանված չափի միավորներով: Դեղատոմս - դեղագետին ուղղված ժշկի գրավոր դիմումը դեղի աղադրության, պատրաստման ն ացթողման վերա երյալ՝ դեղի օգտագործման եղանակի ցուցումներով: Դեղատուն - առողջապահական կազմակերպություն, որը դեղերի օրենքի պահանջներին համապատասխան իրականացնում է դեղերի, ժշկական նշանակության ն հարակից այլ առարկաների հայթհայթում, մանրածախ իրացում, նակչության շրջանում տեղեկատվական ու խորհրդատվական գործունեություն, առողջ ապրելակերպի քարոզչություն, դեղերի որակի

ներդեղատնային հսկում, ինչպես նան համապատասխան արտոնագրի առկայության դեպքում՝ դեղերի պատրաստում: Դեղերի արտադրություն - դեղերի սերիական արտադրություն արդյունաերական ձեռնարկություններում սինթեզի, կիսասինթեզի, էքստրակցիայի, մաքրման, լուծելու, խառնելու, հա եր ստանալու, մանրակշռման եղանակներով՝ հաստատված ստանդարտներին ն ֆարմակոպեական հոդվածներին համապատասխան: Դեղերի մասին օրենքը – կարգավորում է ՀՀ-ում դեղերի շրջանառության հետ կապված հարա երությունները՝ հանրապետության նակչությանն անվտանգ, արդյունավետ ն որակյալ դեղերով ապահովելու նպատակով, ինչպես նան սահմանում է ՀՀ պետական կառավարման մարմինների ու կազմակերպությունների լիազորություններն այդ ոլորտում: Դեղի անվտանգություն – առողջությանը վնասելու հնարավոր անթույլատրելի ռիսկի ացակայություն: Դեղի առնտրային անուն - արտադրողի կողմից դեղին տրված անուն, որը կարող է արտոնագրվել արտադրողի կողմից՝ այն կիրառելու ացառիկ իրավունք պաշտպանելու նպատակով: Դեղի արդյունավետություն - դեղի դրական ազդեցության դրսնորման աստիճանի նութագիր: Դեղի որակ - դեղի ցուցանիշների համապատասխանությունը Պետական դեղագրքի կամ այլ չափորոշիչ տեխնիկական փաստաթղթերի պահանջներին: Թմրա եր ուժամիջոցներ – Միացյալ Ազգերի Կազմակերպության (ՄԱԿ) 1961թ. Թմրա եր միջոցների մասին միասնական կոնվենցիայի ցանկերում ընդգրկված, ինչպես նան ՀՀ օրենսդրությամ դրանց շարքին դասված նյութեր, դեղեր, ույսեր: Կեղծ դեղ - դեղ, եր կանխամտածված ն խա եությամ մակնիշավորված է դեղի իսկության, քանակական պարունակության կամ արտադրողի մասին ոչ ճիշտ տեղեկատվությամ : Կեղծ դեղերը շրջանառվում են տվյալ երկրի օրենսդրության պահանջների խախտումներով: Դրանց շարքին են պատկանում ժամկետանց դեղերը, քանի որ դրանց որակը չի համապատասխանում ֆարմակոպեայի պահանջներին: Այդ շարքին են դասվում նան չգրանցված դեղերը, որոնց որակը ն կիրառման նպատակահարմարությունը պետական գրանցող օրգանը՝ ՀՀ Դեղերի ն ժշկական տեխնոլոգիաների փորձարկումների գիտական կենտրոնը չի երաշխավորել:

Կենսաակտիվ հավելում – մեկ կամ մի քանի անհրաժեշտ սննդային աղադրամասեր՝ վիտամիններ, հանքանյութեր, սպիտակուցներ, ամինաթթուներ, ֆերմենտներ, օրգանական հյուսվածքներ, ույսեր, նյութափոխանակության արգասիքներ, խտանյութեր ն (կամ) դրանց համակցություններ պարունակող, առողջությունը ամրապնդելու, հիվանդագին գործոնների նկատմամ օրգանիզմի դիմադրողականությունը ն կյանքի որակը արձրացնելու համար որոշակի դեղաձնով ն չափա աժիններով ներքին ընդունման արտադրանք: Կլինիկական փորձարկումներ դեղի անվտանգությունն ու արդյունավետությունը հաստատելու ն նպատակահարմար կիրառումն ապահովելու նպատակով մարդու օրգանիզմի վրա դեղի ազդեցության ուսումնասիրություն: Հականեխիչ - վարակիչ ն մակա ուծային հիվանդությունների հարուցիչները, ինչպես նան դրանց փոխանցիչները ոչնչացնող ն մաշկածածկույթի վերամշակման համար կիրառվող քիմիական նյութեր: Հիմնական դեղեր (ՀԴ) - ապահովում են տվյալ երկրում առավել տարածված հիվանդությունների ն առողջությանը սպառնացող վիճակների կանխարգելումը ն ուժումը: ՀԴ-ը ցանկացած պահի ՀՀ-ում պետք է առկա լինեն ավարար քանակով, համապատասխան դեղաչափերով ն դեղաձներով: ՀԴ-ի ցանկը պար երա ար հաստատում է պետական կառավարման լիազորված մարմինը: Հոգեմետ դեղեր – ՄԱԿ-ի 1971թ. Հոգեմետ նյութերի մասին կոնվենցիայի ցանկերում ընդգրկված, ինչպես նան ՀՀ օրենսդրությամ դրանց շարքին դասված նյութեր, դեղեր: Հոմեոպատիկ միջոցներ - դեղեր, որոնք կիրառվում են հոմեոպատիայի օրենքների համաձայն, համապատասխան դեղաչափերով ն ներառնված են Պետական դեղամատյանի հատուկ աժնում: Հսկվող դեղեր ն դեղանյութեր – ՀՀ առողջապահության համակարգում անվանաքանակական հաշվառման ենթակա դեղեր ն դեղանյութեր, որոնց ցանկը հաստատում է ՀՀ կառավարության լիազոր մարմինը: Մանր¿ազերծվածություն պահանջվում է ոլոր դեղաձների համար, իսկ ներարկվող դեղաձների ն ակնակաթիլների նկատմամ պահանջն ավելի խիստ է, տես վարակազերծվածություն: Միջազգային չարտոնագրված անուն (ՄՉԱ) - Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից դեղին տրված անուն, որը ենթակա չէ արտոնագրման:

Նախակլինիկական փորձարկումներ – լա որատորիայում ն փորձակենդանիների վրա դեղա անական ակտիվ նյութի ֆիզիկական, քիմիական, դեղագործական, կենսա անական, մանրէա անական, դեղա անական, թունա անական, պաթոֆիզիոլոգիական ն այլ հետազոտությունների իրականացում: Նոր (օրիգինալ) դեղ - արտադրողի կողմից արտոնագրված նորաստեղծ դեղ, որի անունը ն արտադրությունը մայր ֆիրմայի ացառիկ արտոնագրային իրավունքն է: Արտոնագրության ժամկետը լրանալուց հետո ֆիրման արտադրության իրավունքը վաճառում է այլ արտադրողների, որից հետո դեղն անցնում է վերարտադրված (ջեներիկ) դեղերի շարքը, ն, որպես կանոն, ավական էժանանում է՝ արտադրողների միջն գործող մրցակցության պատճառով: Ահա թե ինչու ՀԴ-ի ցուցակում ընդգրկվում են միայն վերարտադրված՝ ֆինանսապես մատչելի դեղերը: Պետական գրանցամատյան – ՀՀ-ում պետական գրանցում ստացած դեղերի ցանկ: Պիտանիության ժամկետ – հատուկ ուսումնասիրություններով որոշված ժամանակահատված, որի ընթացքում դեղագրքային պայմանները պահպանելու դեպքում դեղի որակի չափանիշները փոխվում են թույլատրելի սահմաններում: Ժամկետանց դեղերի առաջացման ու կուտակման պատճառը պահանջարկի ոչ ճշգրիտ հաշվարկն է, մարդասիրական օգնության ճանապարհով հանրապետություն թափանցաց կարճաժամկետ դեղերն են, որոնք չեն հասցնում յուրացվել ն ժամկետանց դեղերի պար երա ար ոչնչացման համակարգի ացակայությունն է: Ժամկետանց դեղերը հսկայական տարածքներ են զ աղեցնում: Դրանք նական կամ սինթետիկ ծագում ունեցող ազմապիսի քիմիական նյութեր են, որոնք կարող են ենթարկվել փոխարկումների, առաջացնելով անհայտ հատկություններով նյութեր: Հետնա ար դրանց կիրառումից պետք է զգուշանալ, դրանք պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում հասարակության համար: Ժամկետանց դեղերը պետք է ոչնչացնել, սակայն ծանր են նան դրանց սխալ ոչնչացման հետնանքները: Ժամկետանց դեղերը դասվում են վտանգավոր թափոնների շարքին: Դեղագետները պետք է ձգտեն փոխել հասարակության վերա երմունքը ժամկետանց դեղերի նկատմամ : Ժամկետանց դեղերի անվտանգ ոչնչացման կարգի հիմքում ընկած են ԱՀԿ-ի հանձնարարականները: Զարգացած երկրներում այդ դեղերը ոչնչացնում են արձր ջերմաստիճան (մոտ 15000Շ) ապահովող էլեկտրական վառարաններում, որի դեպքում յուրաքանչյուր 1կգ-ի ոչնչացման ծախսը

հասնում է մինչն 4,5 ամերիկյան դոլարի: Զարգացող երկրների համար առաջարկվում են ավելի էժան եղանակներ՝ վերադարձնել նվիրատուին, թաղել, պատիճավորել, չեզոքացնել, որոշակի հարա երությամ խառնել կեղտաջրերի հետ: Վարակազերծվածություն (стерильность) – մանրէների իսպառ ացակա-յություն: Դա պարտադիր պահանջ է ոլոր ներարկվող դեղաձների, ակնակա-թիլների ն այլ դեղաձների համար, եթե այդ մասին ՉՎՓ-ում կան համապատասխան ցուցումներ: Վերարտադրված (ջեներիկ) դեղ – իր ազդեցությամ նոր (օրիգինալ) դեղին համարժեք, նույն աղադրությամ , նույն դեղաչափով ու դեղաձնով արտադրված դեղ, որը շրջանառության մեջ է դրվում օրիգինալ դեղի արտոնագրային իրավունքի ժամկետը լրանալուց հետո: Օժանդակ աղադրամասեր (ՕԲ): Սրանք զուրկ են դեղա անական ակտիվությունից, սակայն դեղաձների անհրաժեշտ տարրերն են, ապահովում են դրանց կայունությունը ն անմիջականորեն ազդում են հիմնական աղադրամասի ակտիվության դրսնորման վրա: ՕԲ-ը ապահովում են դեղի տեղափոխումը ազդման վայր, ֆիզիկական ու քիմիական կայունությունը, անհրաժեշտ փխրունությունը, լուծելիությունը: ՕԲ-ը դասակարգվում են ըստ ուսական (օսլա, շաքար, ցելյուլոզա), կենդանական (ժելատին, լակտոզա), հանքային (կալցիումի ֆոսֆատ), սինթետիկ (պոլիէթիլենգլիկոլ) ծագման, սակայն հիմնականում դրանք լինում են ուղղակի ն անուղղակի: Առաջինները նկարագրված են ֆարմակոպեաներում կամ պետական օրգանների կողմից հաստատված այլ աղ յուրներում: Երկրորդները արտադրողների սեփական մշակումներն են, ըստ պետական օրգանների կողմից հաստատված ու ժշկության մեջ կիրառվելու թույլտվություն ունեցող նյութերի ցանկի: Դասակարգման ժամանակ ուղղակի ՕԲ-ի համար նշվում են դրանց թույլատրելի քանակները տար եր դեղաձների մեջ որպես՝ թաղանթապատման, ուրմունք հակամանրէային միջոցներ, հակաօքսիդանտներ, լցանյութեր, հաղորդողներ, քաղցրացնողներ, ներկեր, կապող նյութեր, փխրեցնողներ, լուծող ու ջրիկացնող նյութեր, ադսոր ենտներ, մակերնույթային ակտիվ նյութեր ն այլն: Բոլոր ՕԲ-ը դեղերի նման պետք է ենթարկվեն կլինիկական փորձարկման: Դրանց կիրառումը պետք է հիմնավորվի: Դրանք պետք է համատեղելի լինեն տվյալ լուծիչների ու համակարգերի հետ, օժտված լինեն ակտիվ նյութը կապելու ն արձակելու հատկությամ , ենթարկվեն վարակազերծման ն այլն: Այս ոլոր հարցերը պարզելուց հետո միայն քիմիկոսները կարող են ուղղումներ

մտցնել դեղի ""կառուցվածքում"": ՕԲ-ի հաջող ընտրությունը մեծացնում է դեղի կենսա անական մատչելիությունը, ինչպես նան դեղի անվտանգությունը: Ինակտիվ աղադրամասից այն վերածվում է ակտիվի ն հեշտացնում ուժումը, ախտորոշումը: Մագնեզիումի ստեարատը կիրառվում է դեղահատերում ն պինդ դեղապատիճներում: Այն փխրունացնում է դեղը, արելավում լուծելիությունը, նպաստում դրա տարածմանը օրգանիզմում: Որպես հակաօքսիդանտներ կիրառվում են ծծմ ի միացությունները՝ օքսիդը, նատրիումի ու կալիումի սուլֆիտներն ու իսուլֆիտները: 1986թ. ամերիկյան Սննդի ու դեղերի գործակալությունը (ԷDՃ) ստացավ 250 ահազանգ դրանց վտանգավորության մասին: Ցանկացած դեղաձնով կիրառելիս երեխաների մեջ նկատվում էր խռպոտություն, (հատկապես օրալ) շնչարգելություն: Բենզալկոնիումի քլորիդը կիրառվում է որպես մանրէասպան պահածոյացնող (կոնսերվանտ) միջոց, որը նույնպես զերծ չէ վտանգավոր ազդեցությունից: Այն առաջացնում է հազով ուղեկցվող րոնխասպազմ: Պրոպիլեն գլիկոլը կիրառվում է որպես լուծիչ՝ օրալ ն ներարկվող դեղաձներում: Դրա մեծ խտությունը (3 գ/օրական) մուլտիվիտամինների ներարկվող դեղաձներում հանգեցնում է կաթնային ացիդոզի, քանզի օրգանիզմում այն վերածվում է կաթնաթթվի: Արագ ներարկումը կարող է առաջացնել հեմոլիզ, ռիթմախանգարում, դեպրեսիա ն այլն: Ի տար երություն ակտիվ նյութերի, ՕԲ-ը հաճախ են ենթարկվում փոփոխման արտադրանքը էժանացնելու նպատակով: Յուրաքանչյուր պետություն հաստատում է երկրի ներսում թույլատրված ՕԲ-ի ազգային ցուցակը: Բնական ու սինթետիկ ՕԲ-ի առատությունն ու էժանությունը նպաստում են դրանց խելամիտ ընտրությանը տար եր դեղաձների, հատկապես արյան փոխարինիչների, սննդային հավելումների, մանկական, դիմահարդարման միջոցների ստեղծման համար:

Բնակչության դեղային ապահովումն իրականացնում են դեղատները: Դեղերի մեծ մասը դեղատնից աց է թողնվում դեղատոմսով, ացառությամ ՀՀ ԱՆ կողմից հաստատված §Առանց դեղատոմսի աց թողնվող դեղերի ու ժշկական նշանակության առարկաների ցուցակում¦ ներառնված դեղերի:

ՀՀ ԱՆ կողմից թմրադեղերի, ուժեղ ազդող ն թունավոր նյութերի շարքին դասված դեղերը աց են թողնվում միայն հաստատված ձնի հատուկ դեղատոմսով: Հիվանդն իրավունք ունի ամ ողջական տեղեկություններ ստանալ նշանակված դեղի ազդեցության, հնարավոր կողմնակի երնույթների, տար եր դեղերի փոխազդեցության մասին ն իմանալ դեղի օգտագործման պայմանները: Դեղագետը (պրովիզոր) պարտավոր է դեղը աց թողնելիս հիվանդին ացատրել դրա օգտագործման ն պահման կարգը:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ռ.Ï. Ռծ6à1àո6å4, Ï.Ë. Ñåí14, ÑԾàíäàծԾíûå 14ծà66û 6å6àծոԾ4åííû1 4åԱåոԾ4, Ì1ո64à, "Ìåä666íà", 1978 4. 2. Â.Ã. Áå66614. "Ôàծ1à6å4Ծ6÷åո6àÿ 1616ÿ", Ì1ո64à, "Âûոøàÿ ø616à", 19854. 3. Է.Ì. Ëà66í, Þ.Ô Էծû614. "Á61Ծծàíոô1ծ1à66ÿ 6å6àծոԾ4åííû1 4åԱåոԾ4", Ì1ո64à, "Ìåä666íà", 1981 4. 4. Ì.Ä. Ìàø614ո66é. "Ëå6àծոԾ4åííûå ոծåäոԾ4à", 1, 2 Ծ., Ì1ո64à, "Ìåä666íà", 1984 4. 5. Ã.Ռ. Ìå6åíԾüå4à. "Ôàծ1à6å4Ծ6÷åո6àÿ 1616ÿ", 1, 2 Ծ., Ì1ո64à, "Ìåä666íà", 1981 4. 6. Ռ.Á. Ð16åí466Ծ * Â.Å. Ã16åíäåծ. "Ë14661 - 61146íàԾ1ծíûå 1åԾ1äû 4 61íոԾծó6ծ14àí66 6å6àծոԾ4", Ð64à, "Ç6íàԾíå", 1983 4. 7. Ռ. Հ. Հակո յան «Դեղերի անհամատեղելիությունը» Երնան «Վահան» 1992թ. 8. ԽՍՀՄ Պետական ֆարմակոպեա 9, 10, 11-րդ հրատարակություններ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախա ան

| ՄԱՍ Դեղագիտական քիմիայի տեսական հիմունքները Գլուխ 1. Դեղագիտական քիմիայի զարգացումը ն խնդիրները 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

1.6

Դեղագիտական քիմիայի առարկան ն ովանդակությունը Դեղաքիմիայի կապը մյուս գիտությունների հետ Դեղաքիմիայի զարգացման համառոտ պատմական ակնարկ Դեղագիտության զարգացումը Հայաստանում Դեղաքիմիայի ժամանակակից խնդիրներն ու հեռանկարները 1.5.1. Նոր ուժամիջոցների ստեղծում ն հետազոտում 1.5.2. Դեղագործական ն կենսադեղագործական վերլուծման եղանակների մշակումը Դեղերի դասակարգման սկզ ունքները

Գլուխ 2. Դեղանյութերի ստեղծման հիմնական ուղղություններն ու հեռանկարները 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.6 2.7

Մոլեկուլի կառուցվածքի ն օրգանիզմի վրա թողած ազդեցության պայմանավորվածությունը Դեղանյութերի ստերեոիզոմերիայի նշանակությունը Դեղա անական ազդեցության կապը դեղանյութերի ֆիզիկական ն քիմիական հատկություններից Դեղերի պատահական ն նպատակասլաց որոնումը Դեղերի հորինման հաշվողական եղանակները Դեղանյութերի ստացման հիմնական փուլերը "Պլացե ո էՀՄ-ի օգտագործումը դեղերի ստեղծման համար

Գլուխ 3. Դեղանյութերի ստացումն ու ուսումնասիրումը

3.1 3.2

Դեղանյութերի ստացման աղ յուրները Դեղերի համադրության համար կիրառվող քիմիական ռեակցիաների հիմնական տիպերը 3.2.1. Տեղակալման ռեակցիաներ 3.2.2. Տեղակալիչների փոխանակման ռեակցիաներ 3.2.3. Վերական նման ն օքսիդացման ռեակցիաներ

3.3

Օրգանական դեղանյութերի կառույցի հաստատման ժամանակակից եղանակները 3.3.1. Անջատման ն մաքրման եղանակներ 3.3.2. Ֆիզիկական հատկությունների ն տարրային աղադրության սահմանումը 3.3.3. Քիմիական կառույցի ացահայտման եղանակներ 3.3.3.1. Ֆունկցիոնալ վերլուծություն Հոֆմանյան, րաունյան ճեղքումներ

3.3.3.2. Մոլեկուլի կառույցի հաստատման ֆիզիկաքիմիական եղանակները ՈւՄ-, ԻԿ- ն այլ սպեկտրաչափություն Մասս-սպեկտրոսկոպիա 3.3.4. Նյութի կառույցի հաստատումը

Գլուխ 4. Բուժամիջոցների որակի վերահսկողության Պետական համակարգի կառուցվածքը ՀՀ-ում 4.1

ՀՀ ԱՆ առընթեր Դեղերի ն ժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնը (ԴԲՏՓԿ) 4.1.1. ՉՎՓ-ի մշակման կար ը ն ովանդակությունը

4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8

Վերլուծության դերը նոր դեղերի ստեղծման գործում Դեղերի ստանդարտացումը Պետական դեղագիրք (ֆարմակոպեա) Միջազգային դեղագիրք Ազգային ն տարածքաշրջանային դեղագրքեր Կոմպենդիում մեդիկամենտորում Դեղերի որակի ստուգումը վերահսկող-վերլուծական լա որատորիաներում Դեղերի որակի ստուգումը դեղատներում

4.9

Գլուխ 5. Դեղագործական վերլուծության ժամանակակից եղանակները 5.1 5.2

Դեղվերլուծության յուրահատկությունները Դեղանյութերի ճանաչման ընդհանուր սկզ ունքները 5.2.1. Դեղերի վերլուծման ֆիզիկական եղանակները 5.2.2. Դեղերի իսկության որոշման քիմիական եղանակները

5.3

Դեղերի որակի փորձարկումները 5.3.1. Դեղերի անորակության պատճառները 5.3.2. Որակի նկատմամ ընդհանուր պահանջները

5.4

Դեղանյութերի քանակական որոշման հիմնական եղանակները (քիմիական, ֆիզիկա-քիմիական)

Գլուխ 6. Դեղաձների որակի գնահատման ընդհանուր սկզ ունքները 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5

6.6

Դեղաձների դասակարգումը ն վերլուծման յուրահատկությունները Միա աղադրիչ դեղաձների ֆարմակոպեական վերլուծումը Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների տիտրաչափական վերլուծությունը Բաղադրամասերի քանակական վերլուծումը նախնական աժանումից հետո Բազմա աղադրիչ դեղախառնուրդների վերլուծման ֆիզիկաքիմիական եղանակները 6.5.1. Բազմա աղադրիչ խառնուրդների վերլուծման ֆիզիկաքիմիական եղանակները 6.5.2. Êառնուրդների քանակական որոշումը աղադրամասերի նախնական աժանումից հետո Դեղաձների “շտապ-վերլուծություն” (էքսպրես-անալիզ) Որակական ն քանակական անալիզ

Գլուխ 7. Դեղերի կայունությունն ու պահման ժամկետը 7.1 7.2.

Կայունությունը որպես դեղի որակի կարնոր չափանիշ Դեղի պահման ընթացքում տեղի ունեցող ֆիզիկական ու

քիմիական երնույթները Ստացման, պահման ն փոխադրման պայմանների ազդեցությունը դեղերի կայունության վրա Դեղերի պիտանիության ժամկետները Փաթեթանյութի ազդեցությունը դեղի կայունության վրա Դեղանյութերի քայքայման պրոցեսների ուսումնասիրումը դեղերի պահման ընթացքում Դեղերի պիտանիության ժամկետի որոշման արագացված եղանակները Դեղերի կայունացման ուղիները

7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 7.8

Գլուխ 8. Դեղվելուծությունը կենսադեղագործությունում ն ֆարմակակինետիկայում 8.1

Ընդհանուր տեղեկություններ կենսադեղագործության ն ֆարմակակինետիկայի մասին Կենսադեղագործական գործոնները Ֆարմակակինետիկական հետազոտություններ ն դեղերի կենսա անական մատչելիության սահմանումը Կենսադեղագործական վերլուծության հիմնական խնդիրները ն յուրահատկությունները Դեղանյութերի մետա ոլիզմը Կենսադեղագործական վերլուծություն

8.2 8.3 8.4 8.5 8.6

|| ՄԱՍ Անօրգանական դեղապատրաստուկներ Գլուխ 9. Տարրերի պար երական համակարգի Մ|| խում ը 9.1 9.2

Հալոգենային դեղապատրաստուկներ Հալոգենիդներ

Գլուխ 10. Տարրերի պար երական համակարգի Մ| խում ը 10.1 10.2 10.3

Թթվածին Ջուր Պերօքսիդներ

Գլուխ 11. Տարրերի պար երական համակարգի Մ խում ը 11.1 11.2

Ազոտ ն զառիկ (ՃՏ) պարունակող դեղապատրաստուկներ Բիսմութի դեղապատրաստուկները

Գլուխ 12. Տարրերի պար երական համակարգի |Մ խում ը 12.1

Կար ոնատներ ն հիդրոկար ոնատներ

Գլուխ 13. Տարրերի պար երական համակարգի ||| խում ը 13.

Բորաթթու ն նատրիումի տետրա որատ

Գլուխ 14. Տարրերի պար երական համակարգի || խում ը 14.1 14.2 14.3 14.4 14.5

Մագնեզիումի միացությունները Կալցիումի միացությունները Բարիումի միացությունները Ցինկի դեղապատրաստուկները Սնդիկի դեղապատրաստուկները

Գլուխ 15. Տարրերի պար երական համակարգի | խում ը 15.1 15.2

Պղնձի միացությունները Արծաթի միացությունները

Գլուխ 16. Տարրերի պար երական համակարգի Մ||| խում ը 16.

Վերականգնված երկաթ, երկաթի (11) սուլֆատ

Գլուխ 17. Ռադիոակտիվ իզոտոպներով դեղապատրաստուկներ 17.1 Հասկացողություն ռադիոակտիվ դեղերի (ՌԴ) մասին 17.2 ՌԴ-ի ստացման ն վերլուծման յուրահատկությունները 17.3 ՌԴ-ի փաթեթավորումը, պահումը, տեղափոխումը 17.4 Ֆարմակոպեական ռադիոակտիվ դեղապատրաստուկներ Ամփոփում Դասագրքում օգտագործված հիմնական հասկացողությունները Օգտագործված գրականություն Բովանդակություն

Պլացե ո, կենսամատչելիություն, կենսահամարժեքություն, դեղերի որակը, ստացումը, վերլուծման ն կառույցի հաստատման ֆիզիկական ն քիմիական եղանակները, Պետական ֆարմակոպեա, Չափորոշիչ վերլուծական փաստաթղթեր: