Ընդհանուր էնտոմոլոգիա առարկայի լաբորատոր- գործնական պարապմունքների ձեռնարկ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՅԳԵՊՏÔԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

Ա. Ա. ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ էՆՏՈՄՈԼՈԳԻԱ

ԱՌԱՐԿԱՅԻ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՁԵՌՆԱՐԿ

Երնան ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 595.7 :632 ԳՄԴ 28.691.89-44.6 Մ271 Աշխատանքը հավանության է արժանացել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտխորհրդի կողմից (18.06.2010թ., արձանագրություն 9): Գրախոսողներ` գյուղ. գիտ. դոկտոր Հ. Թերլեմեզյան կենս. գիտ. դոկտոր Մ. Սարգսյան կենս. գիտ. թեկնածու Վ.Գրիգորյան Մասնագիտական խմ ագիր` պրոֆեսոր

2. 2éՅù»ÉÛՅԻ

Խմ ագիր`ԵՊՀՔ-ի հայերենագիտության ամ իոնի ավագ դասախոս` Գ. Մարգարյան Մ271 Ընդհանուր էնտոմոլոգիա առարկայի լա որատոր - գործնական պարապմունքների ձեռնարկ / Ա. Ա. Մանվելյան; ՀՊԱՀ.- Եր., 2010. - /184 էջ/: Ձեռնարկը գրված է «Ընդհանուր էնտոմոլոգիա» կուրսի ծրագրին համապատասխան: Նրանում շարադրված է լա որատոր-գործնական պարապմունքների անցկացման հերթականությունը հետնյալ թեմաներով` միջատների արտաքին կառուցվածքը, միջատների անատոմիան ն ֆիզիոլոգիան, միջատների կենսա անական առանձնահատկությունները, միջատների էկոլոգիան, միջատների դասի կարգա անությունը: Վերջում տրված է լատինական անվանումների ն տերմինների առացանկ: Ձեռնարկը նախատեսված է ուսանողների, մագիստրանտների, ասպիրանտների ն գյուղատնտեսության ոլորտի մասնագետների համար:

ՀՏԴ 595.7 :632 ԳՄԴ 28.691.89-44.6

ISԹԻ 978-9939-54-325-3 © Ա. Ա. Մանվելյան, 2010 © Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ՆԱԽԱԲԱՆ Ընդհանուր էնտոմոլոգիա առարկայի լա որատոր-գործնական պարապմունքների ձեռնարկը կազմված է ՀՊԱՀ այգեպտղա ուծության ն ույսերի պաշտպանության ամ իոնում: Ձեռնարկը նախատեսված է ագրոնոմիական մասնագիտությունների, հատկապես «Ընդհանուր էնտոմոլոգիա» առարկայի լա որատոր-գործնական պարապմունքների համար: Այն կազմված է հինգ թեմաներից, որոնք համապատասխանում են դասընթացի հիմնական աժիններին: Դասընթացի ծրագրին համապատասխան` «Ընդհանուր էնտոմոլոգիան» սկզ ում ուսումնասիրում է միջատի արտաքին կառուցվածքը` մորֆոլոգիան (թեմա 1). այն խոշոր աժին է, որի ուսումնասիրության վրա սովորա ար ծախսվում է լա որատոր պարապմունքների համար նախատեսված ուսումնական ժամանակի մեկ երրորդը: Այնուհետն հաջորդում է միջատների անատոմիան ն ֆիզիոլոգիան (թեմա 2). դասընթացի` ծավալով համեմատա ար փոքր, այց մեծ նշանակությամ աժինը: Այս աժնի նյութը սովորա ար հեշտ է մատուցել դասախոսությունների ընթացքում: Սրանով պայմանավորված լա որատոր պարապմունքների ոչ մեծ տեսակարար կշիռ է զ աղեցնում նան միջատների էկոլոգիայի աժինը (թեմա 4): Ձեռնարկում մեծ ուշադրություն է դարձվում միջատների կենսա անական առանձնահատկություններին. դրանք ներկայացված են համապատասխան աժնում (թեմա 3): Միջատների դասի կարգա անության աժնում (թեմա 5) տրվում է միջատների կարգերի ն գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը: Բոլոր թեմաները կազմված են այնպես, որ ուսանողը կարողանա ցուցա երել առավելագույն ինքնուրույնություն ծրագրի նյութը ուսումնասիրելիս: Ուսանողը պետք է ծանոթանա առաջարկվող օ յեկտի առանձին փուլերի (ձու, թրթուր, հարսնյակ, իմագո) արտաքին հատկանիշներին ն տեսակների պատկանելիությանը որոշակի կարգին կամ ընտանիքին:

ԹԵՄԱ 1.

ՄԻՋԱՏԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Սարքավորումներ ն նյութեր: Մանրադիտակներ, խոշորացույցներ, Պետրի թասեր, ջրային կաթոցիկներ, էնտոմոլոգիական քորոցներ, առարկայակիր ապակիներ, ծածկապակիներ, մկրատներ, դանակներ: Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում միջատի արտաքին կառուցվածքին, ուսումնասիրել դրանք, նութագրել ն նկարել տետրում: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Որնէ խոշոր միջատ (մորեխ, ծղրիդ, մայիսյան զեզ), միջատի առանձին մասերից պատրաստված հավաքածուներ, պլակատներ, խոշորացույց, մանրադիտակ: Աշխատանք 1. Միջատների արտաքին կառուցվածքի ընդհանուր պլանը Միջատի մարմինը արտաքինից ծածկված է ամուր խիտինային ծածկույթով: Մարմինն ունի երկկողմ համաչափություն (նկ. 1): Ուսումնասիրելով միջատին ոլոր կողմերից (հատկապես կողքից ն ներքնից)` երնում է, որ մարմինը աժանված է մի քանի հատվածների: Վերջիններս պարզ կերպով միավորվում են մարմնի երեք աժիններում (նկ. 2), գլուխ (Շapսt), կուրծք (thorax) ն փոր (abdom6ո): Այդ աժիններից յուրաքանչյուրն իր վրա կրում է տար եր ծագման հավելուկներ: Բաժինների ուսումնասիրությունը սկսվում է գլխից` մարմնի առաջին աժնից: Գլխի վրա գտնվում են մեկ զույգ եղիկները (aոt6ոոa6), երանի օրգանները, մեկ զույգ արդ աչքերը (oՇս//), պարզ աչքերը կամ աչիկները (oՇ6///): Կուրծքը կազմված է երեք հատվածներից` ներքնի կողմից իր վրա կրող զույգ հատվածավոր ոտքերով (p6d6Տ), իսկ վերնում՝ երկրորդ ն երրորդ կրծքային հատվածների վրա, ամրացած են երկու զույգ թները (a/a6) կամ դրանց սաղմերը: Փորը սկսվում է հետին ոտքերի ամրացման տեղից, որը կազմված է տար եր քանակի քիչ թե շատ նման հատվածներից: Հասուն միջատների փորը զուրկ է ոտքերից: Փորի վերջնամասում կարող են լինել տար եր հավելուկներ՝ ձվադիր, խայթիչ, ցերկաներ (Շ6rՇ/), գրիֆելկաներ, պոչ, պոչաթելեր ն այլն: Փորի առաջին հատվածում հավելուկներ ունենում են միայն սկզ նաթն միջատները:

Նկ. 1. Սն խավարասեր, տեսքը վերնից (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). ա. արու, . էգ.

1. գլուխ, 2. ներքին ծնոտի շոշափուկներ, 3. աչքեր, 4. եղիկներ, 5. առաջնամեջք, 6. միջնամեջք, 7. վերնաթներ, 8. հետնամեջք, 9. փոր, 10. ազդր, 11. սրունք, 12. թաթ, 13. ցերկաներ,14. վահան, 15. գրիֆելկաներ

Նկ. 2. Իտալական մորեխի մարմինը կողքից, ձախ զույգ թները հեռացված (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի). 1. եղիկ, 2. ճակատ, 3. աչիկ, 4. աչք, 5. առաջնամեջք , 6. լսողության օրգան, 7. թներ, 8. ձվադիր, 9. թաթ, 10. սրունք, 11. ազդր

Աշխատանք 2. Գլուխը ն դրա հավելուկները

Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում գլխի վրա գտնվող հավելուկներից յուրաքանչյուրին առանձին, կատարել համապատասխան նկարներ ն գրանցումներ: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Մորեխներ, ցիկադներ` գլխի ձները, դիրքը որոշելու համար, մորեխներ, խավարասերներ, չրխկաններ, երկարակնճիթներ` եղիկների ձնը որոշելու համար: Գլուխը ն նրա հավելուկներն ուսումնասիրելիս նախ ն առաջ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել գլխի ձնին ն դիրքին: Միջատների գլուխը կարող է ունենալ տար եր ձներ` կլորավուն (ճանճեր), կողքերից սեղմված (մորեխ, ծղրիդ), ձգված գլխափողաձն (երկարակնճիթներ): Հիմնականում գլուխը վերնից լավ նկատելի է լինում, այց որոշ միջատներինը (օրինակ` կեղնակերներինը) հաճախ թաքնված է լինում առաջնամեջքի տակ: Եր եմն գլխի վրա լինում են տար եր ելուստներ (մի շարք թերթա եղիկավորների մոտ): Տար եր է լինում նան միջատների գլխի դիրքը: Հիմնականում նկատվում է գլխի դիրքի երկու տիպ՝ երանի մասով ուղղված ներքն, որը կոչվում է հիպոգնատիկ, ն երանի մասով ուղղված առաջ, որը կոչվում է պրոգնատիկ (նկ. 3 -1, 2): Հիպոգնատիկ գլխի դիրքը հատուկ է ույսերով, ինչպես նան ուսական ն կենդանական մնացորդներով սնվող միջատներին (մորեխներ, զեզներ, սն խավարասերներ ն այլն): Պրոգնատիկ գլխի դիրք ունեն գիշատիչ միջատները (գնայուկ զեզներ ն այլն): Բացի վերը նշված երկու տիպերից` տար երում են նան օպիստոգնատիկ տիպը (նկ. 3 -3), որի դեպքում միջատի գլուխը երանային մասով ուղղված է հետ ն մոտեցված է առջնի զույգ ոտքերին (ցիկադներ, տերնալվեր, լվիճներ ն այլն): Գլուխը արտաքուստ թվում է ամ ողջական, սակայն իրականում այն կազմված է իրար միաձուլված հատվածներից` ուժեղ խիտինավորված գանգային տուփից (6p/Շraո/սm), որը կազմում է գլխի արտաքին կմախքը: Գլխի վրայով անցնում են կարեր կամ ակոսներ (Տսtսra6), որոնք գլխի մակերեսը աժանում են առանձին մասերի: Գլխի վրա եր եմն լինում են տար եր ձնի ելուստներ. օրինակ՝ ռնգեղջյուր զեզի կամ եղջերավոր զեզի գլուխը:

Նկ. 3. Միջատների գլխի դիրքերը (ըստ Ա. Լ. Զելիկմանի). 1. պրոգնատիկ, 2. հիպոգնատիկ, 3. օպիստոգնատիկ

Միջատների գլուխը աղկացած է հետնյալ մասերից (նկ. 4)՝ առջնի մասը զ աղեցնում է ճակատը (/roոՏ), որը վերնում միանում է գագաթին (Մ6rt6x): Գլխի հետին մասում ծոծրակն է (oՇՇ/pսt): ճակատի ներքին մասում գտնվում է թիթեղանման երեսակալը (Շ/յp6սՏ), որից շարժուն կախված է վերին շրթունքը (/abrսm). վերջինս վերնից ծածկում է երանի օրգանները: Գլխի կողքային մասերը, առանց որոշակի, լավ արտահայտված սահմանների, ստորա աժանվում են քունքերի (t6mpora)` տեղավորված աչքերի հետնում, ն այտերի (ց6ոa6)` տեղավորված աչքերի տակ:

Նկ. 4. Ուղղաթն միջատի գլուխը կողքից (ըստ Ա. Դ. Իմմսի).

1. վերին շրթունք, 2. վերին ծնոտ, 3. երեսակալ, 4. ֆրոնտոկլիպալային կար, 5. այտեր, 6. ճակատ, 7. եղիկային փոսիկ, 8. աչիկներ, 9. էպիկրանիալային կարի տեսանելի մաս, 10. աչք, 11. գագաթ, 12. ծոծրակային կար, 13. ծոծրակ, 14. հետծոծրակային կար, 15. հետծոծրակ, 16. վզային թաղանթ, 17. ներքին շրթունք, 18. շրթունքի շոշափուկ, 19. ներքին ծնոտ, 20. ծնոտային շոշափուկ

Այտերին միացած են վերին ծնոտները: Եր եմն ճակատը աժանված է լինում գագաթից` էպիկրանիալային, իսկ երեսակալից՝ ֆրոնտոկլիպալային կարերով, սակայն այդ կարերը հաճախ անհետանում են: Ցածրակարգ միջատների ծոխրակը գլխի գագաթից

առանձնացված է ծոծրակային կարով, իսկ նրա ետնում եր եմն զարգացած է լինում նան հետծոծրակային կարը: Գլուխը կազմված է միմյանց միաձուլված հինգ, որոշ դեպքերում՝ 6-8 մասերից: Այն միացած է կրծքին (մեծ մասամ անշարժ): Գլխի վրա գտնվում են գլխավոր զգայական օրգանները՝ աչքերը ն եղիկները: Միջատների տեսողական օրգանները ներկայացված են պարզ ն արդ աչքերի ձնով: Միջատների արդ կամ ֆասետային աչքերը մոտ միշտ միայն մեկ զույգ է: Այն գտնվում է գլխի կողքերին (նկ. 4) ն հաճախ այնքան ուժեղ է զարգացած լինում, որ զ աղեցնում է գլխի մեծ մասը (ճպուռ, մեղու ն այլն): Բարդ աչքերից յուրաքանչյուրը կազմված է մի շարք տեսողական միավորներից՝ սենսիլներից, որոնք կոչվում են օմատիդներ: Արտաքինից յուրաքանչյուր օմատիդ աչքերի վերին մասում կազմում է ջիջ՝ ֆասետ: Նրանց մակերեսը աժանվում է ազմաթիվ, սովորա ար վեցանկյուն կամ կլոր մանրագույն հարթակների, որոնց թիվը կարող է հասնել մի քանի հարյուրի կամ նույնիսկ հազարի (նկ. 5):

Նկ. 5. Ֆասետային աչքի սխեմատիկ կտրվածքը (Ա) ն արտաքինից ֆասետների դասավորությունը (Բ) (ըստ Վ. Ի. Բոլդիրնայի). 1. խիտինային ոսպնյակներ, 2. յուրեղակոն, 3. ցանցաթաղանթի ջիջներ

Պարզ աչքերը կամ աչիկները հանդես են գալիս մեկ ոսպնյակով (նկ. 6): Ոչ ոլոր միջատներն ունեն պարզ աչքեր: Դրանք ացակայում են երկթների ն թիթեռների մոտ: Պարզ աչքերը գտնվում են արդ աչքերի միջն՝ ճակատին: Դրանք փոքր են, թվով երեքը, եռանկյունաձն տեղադրված են արդ աչքերի միջն ն կոչվում են դորսալ աչքեր: Կողային կամ լատերալ աչքերը գտնվում են գլխի կողային մասում, որը հատուկ է լրիվ ձնափոխվող միջատների թրթուրներին: Դրանց թիվը տար եր է՝ 6-30:

Նկ. 6. Պարզ աչքի կառուցվածքը (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի). 1. ակնա յուրեղ, 2. ռա դոմ, 3. պիգմենտային հիպոդերմա, 4. ցանցենու ջիջներ, 5. ցանցենու պիգմենտային ջիջներ

Գլխի վրա գտնվում են մեկ զույգ եղիկներ, որոնք հիմնականում հոտառության ն շոշափելիքի օրգաններ են: Դրանք տեղավորված են ճակատային մասի կողերին՝ արդ աչքերի միջն կամ դրանցից առաջ` սովորա ար լավ արտահայտված եղիկային փոսիկներում:

Նկ. 7. Բեղիկի կառուցվածքը (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի).

1. մտրակաթել, 2. ոտիկ, 3. սկապուս, 4. եղիկային փոսիկ

Բեղիկները հատվածավորված են (նկ. 7). կազմված են հիմքային հաստացած հատվածից (ՏՇapսՏ), որից դուրս է գալիս ոտիկը (p6d/Շ6//սՏ), իսկ մնացած մասը կազմում է մտրակաթելը (//aց6//սm): Մտրակաթելը կազմված է քիչ թե շատ միանման հատվածներից: Բեղիկների ձները խիստ ազմազան են (նկ. 8): Հանդիպում են հետնյալ տիպերը:

Նկ. 8. Բեղիկների տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի ն Ա. Դ. Իմմսի).

1. խոզանաձն, 2. թելաձն, 3. համրիչաձն, 4. սղոցաձն, 5. սանրաձն, 6. գուրզաձն, 7. հատվածավոր գուրզաձն, 8. իլիկաձն, 9. թիթեղաձն, 10. ծնկաձն-սանրանման, 11. անկանոն, 12. փետրաձն, 13. խոզանակիր, 14. ծնկաձն-գուրզանման

Խոզանաձն եղիկներ: Հատվածները գլանաձն են, արակ, քիչ թե շատ միանման, աստիճանա ար նեղացող: Հիմքից դեպի վերն եղիկները պարզորոշ կերպով սրվում են, օրինակ` սն խավարասերինը, ծղրիդինը, ճռիկինը (նկ. 8 -1): Թելաձն եղիկներ: Բոլոր հատվածները քիչ թե շատ միանման հաստության են, գլանաձն (եր եմն կարող են լինել թեթնակի տափակ): Առաջին երեք հատվածները կարող են լինել փոքր-ինչ հաստ, օրինակ` մորեխներինը, որոշ թիթեռներինը (երկրաչափեր ն հրաթիթեռներ) (նկ. 8 - 2): Համրիչաձն եղիկներ: Կարճ ն հաստ հատվածները լավ առանձնացված են ն եզրերից կլորացած: Հատվածների հիմքային մասն այնպես է նեղացված, որ հատվածները երնում են մեկը մյուսից նկատելիորեն ձգված. օրինակ՝ սնամարմին զեզներինը (նկ. 6 -3): Սղոցաձն եղիկներ: Հատվածները եռանկյունաձն են, վերին սուր եզրով ուղղված մի կողմի վրա, ն եղիկն ընդհանուր տեսքով

հիշեցնում է սղոցի ատամները. օրինակ՝ չրխկաններինը ն ոսկե զեզներինը (նկ. 8 - 4): Սանրաձն եղիկներ: Բեղիկների այս տիպը նման է սղոցաձն եղիկներին, սակայն հատվածների սուր անկյունները ձգված են, սանրաձն ուղղված մի կողմի վրա` առաջացնելով մեծ ելուստ. օրինակ` Շorյmb/t6Տ Լatr. ցեղի չրխկան զեզինը (նկ. 8 - 5): Գուրզաձն եղիկներ: Վերին մի քանի հատվածները լայնացած են ն կազմում են գուրզ. օրինակ` ցերեկային թիթեռներինը (նկ. 8 6) : Հատվածավոր գուրզաձն եղիկներ: Արտաքինից հիշեցնում են գուրզանման եղիկներ, սակայն այս տիպի գուրզը առավել կտրուկ է առանձնացված մտրակաթելի մյուս հատվածներից. օրինակ` դիակեր զեզներինը (նկ. 8 - 7): Իլիկաձն եղիկներ: Բեղիկների միջին հատվածը լայնացած է, իսկ ծայրում ն հիմքի մասում՝ նեղացած. օրինակ` իլիկաթիթեռներինը, խայտաթիթեռներինը (նկ. 8 - 8): Թիթեղաձն եղիկներ: Բեղիկների այս տիպը գուրզաձն եղիկների ձնափոխություն է, գուրզը կազմված է հովհարաձն ծալված, մի կողմի վրա ձգված թիթեղներից. օրինակ` մայիսյան զեզինը (նկ. 8 9): Ծնկաձն եղիկներ: Առաջին հատվածը զգալի երկար է մյուսներից ն տեղավորված է մյուս հատվածների հանդեպ` անկյունային մասում` կազմելով մտրակաթել. օրինակ` իշամեղվինը, մեղվինը: Ծնկաձն-սանրանման եղիկներ: Առաջին հատվածը զգալիորեն երկար է մյուսներից, տեղավորված է մյուս հատվածների հանդեպ` անկյունային մասում` կազմելով մտրակաթել: Մտրակաթելի վերջին հատվածը երկարավուն, սանրանման ելուստներով է, ինչպես օրինակ՝ եղջերա զեզինը (նկ. 8 -10): Ծնկաձն-գուրզանման եղիկներ: Առաջին հատվածը զգալիորեն երկար է մյուսներից ն տեղավորված է մյուս հատվածների հանդեպ` անկյունային մասում` կազմելով մտրակաթել: Մտրակաթելի վերջին հատվածը առաջացնում է գուրզ. օրինակ` երկարակնճիթ զեզինը (նկ. 8 -14 ): Փետրաձն եղիկներ: Բեղիկի յուրաքանչյուր հատված ունի երկկողմանի ելուստներ, որոնք հիմքից դեպի վերն փոքրանում են: Բեղիկի ընդհանուր տեսքը հիշեցնում է թռչունի փետուրը. օրինակ` մետաքսագործ թիթեռի արուներինը (նկ. 8 -12 ): Թրաձն եղիկներ: Բեղիկի հատվածները հարթ են, հիմքից դեպի վեր աստիճանա ար փոքրանում են:

Անկանոն եղիկներ: Բեղիկների հատվածները ձնով ն չափերով տար եր են, մեծ մասամ անհամաչափ. օրինակ` թարախահան զեզինը, պտտա զեզինը (նկ. 8 -11): Խոզանակիր եղիկներ: Բեղիկները կազմված են հիմնականում երեք հատվածներից, վերջին հատվածը կողքից կամ վերնից իր վրա կրում է խոզան, որը կարող է լինել մերկ կամ փետրաձն. օրինակ` սենյակային ճանճերինը, շվեդական, կանաչաչյա ճանճերինը (նկ. 8 -13 ): Աշխատանք 3. Բերանի տիպերը ն կառուցվածքը

Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում միջատների տար եր տիպերի նկարել տետրում:

երանների կազմությանը, դիտել դրանք ն

Ուսումնասիրության օ յեկտները: Տար եր տիպերի երան ունեցող միջատներ (մորեխ, մեղու, մլուկ, մոծակ, ճանճ, թիթեռ), երանի մանրադիտակային պատրաստուկներ, պլակատներ:

Միջատի գլխի ներքնում տեղավորված է երանը, որը գլխի անշարժ հատվածների շարժական հավելուկն է: Կախված միջատների սնման եղանակից` տար երում են երանի հետնյալ տիպերը` կրծող, կրծող-լիզող, ծակող-ծծող, ծծող, լիզող ն այլն: Միջատների երանները, չնայած արտաքին տար երություններին, ունեն առանձին մասերի կառուցվածքի ն տեղադրման նմանություն: Բերանի հիմքը կազմված է վերին շրթունքից (/abrսm), երեք զույգ երանային վերջույթներից ն ենթաըմպանից (hյpopharյոx): Վերջույթներն են` վերին զույգ ծնոտներ կամ մանդի ուլ (maոd/bս/a6), ներքին զույգ ծնոտներ կամ մաքսիլլ (max///a6) ն կենտ շրթունք (/ab/սm): Բերանի տար եր տիպերի կառուցվածքների իմացությունը կարնոր է ոչ միայն միջատների դասակարգման, այլն նրանց դեմ պայքարի միջոցառումներ կազմակերպելու համար, քանի որ այս կամ այն պատրաստուկի ընտրությունը զգալի չափով կախված է միջատի երանի տիպից: Բերանի սկզ նական տիպը եղել է կրծողը, քանի որ այն ունի պարզագույն կառուցվածք ն ելակետային տիպն է, որից առաջացել են մյուս ոլոր տիպերը: Այդ է պատճառը, որ միջատների երանի ուսումնասիրությունը սկսում են հենց կրծող տիպից: Այն նորոշ է

ոլոր ստորակարգ միջատներին ն արձրակարգ միջատների շատ կարգերի ներկայացուցիչներին, օրինակ՝ զեզներին, խավարասերներին, մորեխներին ն այլն:

Կրծող տիպի երան Կրծող տիպի երան ունեցող միջատները հարմարված են կոպիտ կերով սնվելուն, որն անհրաժեշտ է մանրացնել, կտորների աժանել (նկ. 9): Այս տիպի երանը կազմված է վերին զույգ ծնոտներից, ստորին զույգ ծնոտներից, վերինի շրթունքից ն ստորին շրթունքից: Վերին շրթունքը (/abrսm) չհատվածավորված, կլոր կամ օվալաձն կենտ թիթեղ է, որը ծառայում է մանրացնելու ընթացքում կերը պահելուն: Այն շարժուն կերպով միացած է երեսակալին ն վերնից ծածկում է երանի անցքը ն երանի այլ մասերը: Կեղնակերների վերին շրթունքը թույլ է զարգացած, իսկ երկարակնճիթներինը ացակայում է:

Նկ. 9. Կրծող տիպի երան (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). 1. վերին շրթունք, 2. վերին ծնոտներ, 3. ներքին ծնոտներ, 4. ներքին շրթունք,

ա. ներքին ծամող թիա երան, . արտաքին ծամող թիա երան, գ. ծնոտային շոշափուկ, դ. ուն, ե. հիմնական հատված, զ. հավելյալ լեզվակ, է. լեզվակ, ը. շրթունքային շոշափուկ, թ. կզակ, ժ. ենթակզակ

Վերին շրթունքի տակ` դրա երկու կողքերին, տեղավորված են վերին ծնոտները կամ մանդի ուլը (maոd/bս/a6), որոնք միհատվածանի են, խիտ խիտինավորված ն շատ ամուր: Վերին ծնոտները կամ ծամիչները խոշոր խիտինային թիթեղներ են, որոնք սովորա ար ներսի կողմից ունենում են ատամիկներ: Գիշատիչների մանդի ուլաները ձգված են ն ներսի կողմից ունեն սուր ատամիկներ, իսկ ուսակերներինը սովորա ար լայն են, իսկ ատամիկները՝ ութ:

Եր եմն ծամիչներն ունենում են ուժեղ զարգացած ելուստներ, որոնք հաճախ հանդիսանում են սեռերի առանձնահատկություն (օրինակ՝ եղջերավոր զեզի արուինը): Դրանք, ի տար երություն երանի ապարատի այլ մասերի, կորցրել են հատվածավորվածության հետքերը: Հետնապես, ձնափոխության պրոցեսը շուրջ երանային վերջավորությունից մինչն երանի ապարատի օրգանի վերին ծնոտներ ավելի խորն է ընթացել, քան մնացած մասերում: Ծամիչները վերափոխվել են մասնագիտացված օրգանի, որի օգնությամ միջատները կրծում են կերի կտորները ն դրանք շփելով կտրում` մինչն երանի անցք ընկնելը: Անմիջապես վերին ծնոտների տակ տեղավորված են ներքին զույգ ծնոտները կամ մաքսիլլը (max///a6): Բոլոր կրծող միջատների ներքին ծնոտները լավ հատվածավորված են ն ավելի արդ կազմություն ունեն: Դրանցից յուրաքանչյուրը կազմված է հիմնական հատվածից կամ կարդոից (Շardo), նրա հետ շարժուն հոդավորված է համեմատա ար հաստ ն երկարությամ ձգված ունը կամ սթիպեսը (Տt/p6Տ), որոնց վրա տեղավորված են զույգ ծամող թիա երանները` արտաքին կամ գալեա (ցa/6a) ն ներքին կամ լացինա (/aՇ/ո/a): Բացի այդ, ներքին ծնոտներն իրենց վրա կրում են հատվածավոր ծնոտաշոշափուկներ (pa/p/ max///ar6Տ)` կազմված ավելի քան 7 հատվածներից: Ներքին ծնոտները ծառայում են կերը վերցնելուն ն պահելուն, ապահովված են զգայական օրգաններով (հոտառության, համի, զգայական), որոնք հիմնականում տեղավորված են ծնոտաշոշափուկների վրա: Ներքին ծնոտների տակ գտնվում է ներքին շրթունքը (/ab/սm), որն իր դիրքով համապատասխանում է ներքին ծնոտների երկրորդ զույգին ն կազմված է ներքին ծնոտների միանման հատվածներից, այց միջին գծով միաձուլված է երկու հիմքային հատվածներով ն մասնակի ներով: Դրա հետ կապված` ծագումով զույգ ներքին շրթունքը վերածվել է կենտ օրգանի: Հիմքային հատվածները միաձուլվելով առաջացրել են հետկրկնակզակ (poՏtm6ոtսm)` անշարժ միացած գլխին: Այն ստորա աժանված է կզակի (m6ոtսm) ն ենթակզակի (Տսbm6ոtսm): Կզակը հիմքով միացած է գլխի առջնի եզրին: Ոչ լրիվ միաձուլված ները առաջացնում են նախակզակ (pr6m6ոtսm), որն իր վրա կրում է երկու զույգ ծամող թիա երաններ ն մեկ զույգ ծամող շրթունքի շոշափուկներ (pa/p/ /ab/a/6Տ)` սովորա ար կազմված երեք հատվածներից: Ներքին շրթունքի ծամող թիաերանները համապատասխանում են ներքին ծնոտների մասերին: Ներքին շրթունքի ներսի զույգ ծամող թիա երանները կոչվում են

լեզվակ կամ գլոսսա (ց/oՏՏa6), արտաքին զույգը կազմում է լեզվի հավելուկներ կամ պարագլոսսա (paraց/oՏՏa6)` նման ներքին ծնոտի արտաքին ծամող թիա երաններին (գալեա): Նախա երանային խոռոչի ներսում գտնվում է լեզվանման մսալի ն շարժուն օրգան՝ ենթաըմպան կամ հիպոֆարինքս (hյpo-

pharյոx):

Միջատների ներքին շրթունքը ներքնից ծածկում է նախա երանային անցքը ն ծառայում է սնունդը պահելուն: Շրթունքային շոշափուկների վրա տեղավորված են համի ն շոշափելիքի օրգանները: Բերանի այս տիպը նորոշ է ուղղաթների, խավարասերների, աղոթարարների, ճպուռների, ցանցաթների, թաղանթաթների մեծ մասի (մրջյուն, սղոցող ն այլն), ինչպես նան զեզների կարգերի ներկայացուցիչներին:

Կրծող-լիզող տիպի

երանի օրգան

Կրծող-լիզող տիպի երանը ըստ էության կրծող տիպի երանի ձնափոխությունն է: Կրծող տիպի հետ համեմատած` այն համեմատա ար աննշան է ենթարկվել փոփոխության ն հարմարված է գլխավորապես ծծելուն (նկ. 10): Վերին շրթունքը (/abrսm) գտնվում է գլխի առջնի ստորին մասում ն խիստ կարծրացած է, ունի լայնությամ ձգված թիթեղի տեսք, որն ազատորեն կախված է երեսակալի տակ: Նրա հետին ծայրը ուղիղ կտրված է, իսկ առջնինը՝ ծայրերում կլորացված ն իր վրա կրում է ազմաթիվ մազմզուկներ: Նկ. 10. Մեղվի երանը (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի). ա. վերին շրթունք, . վերին ծնոտներ, գ. ներքին ծնոտներ, դ. ներքին շրթունք, ե. կնճիթի լայնական կտրվածք, զ. լեզվիկի լայնական կտրվածք,

1. կրկնակզակ (լորում), 2. կզակ, 3. նախակզակ, 4. շրթունքի շոշափուկ, 5. հավելյալ լեզվիկ, 6. լեզվիկ, 7. արտաքին ծամող թիա երան, 8. թերաճ շոշափուկ, 9. ուն, 10. հիմնական հատված, 11.արտաքին ծամող թիա երան, 12. ներքին շրթունքի շոշափուկ, 13. լեզվիկ,14. թքագեղձի խողովակ, 15. սննդի խողովակ

Վերին շրթունքը ձնով, կառուցվածքով ն տեղադրությամ ոչնչով չի տար երվում կրծող տիպի երանի վերին շրթունքից, սակայն երանի ապարատի ֆունկցիաների փոփոխման հետնանքով կորցրել է իր նշանակությունը: Վերին ծնոտները (maոd/bս/a6) ամուր, չհատվածավորված գոյացումներ են: Սրանց միջոցով մեղուները կրծում են ծաղիկների փոշանոթները ծաղկափոշի հավաքելիս: Վերին ծնոտները պահպանել են կարծր առարկաներ կրծելու ընդունակությունը, սակայն կորցրել են իրենց դերը միջատի սնվելու ժամանակ: Վերին ծնոտները սերտորեն ընդգրկում ն պահում են կնճիթի մասերը ինչպես փաթաթված, այնպես էլ ացված վիճակում: Ներքին ծնոտները (max///a6) գլխի կապսուլին ամրացված են հիմնական խողովակով (Շardo), որը փոքրիկ, լայնությամ ձգված արակ ձողիկների ամ ողջություն է, որի կենտրոնին ամրացված է ավականին մեծ, երկարաձիգ ունը (Տt/p6Տ): Բնից դուրս են գալիս երկար թրաձն ծամող թիա երանները (ցa/6a) ն թերաճ շոշափուկները: Գալեան չափազանց ձգված է, ազատ մասով սրված ն ընդունակ է ծռվելու` ընդունելով կիսախողովակի տեսք: Ներքին ծամող թիա երանները այնքան թերզարգացած են, որ մինչն վերջերս համարվում էր, թե դրանք ընդհանրապես ացակայում են: Մեղուները, թեն թույլ զարգացած, այնուամենայնիվ, պահպանել են դրանց որոշ ֆունկցիաներ (սննդախողովակների կարգավորում): Եթե միմյանցից հեռացնենք ներքին ծնոտները, ապա կարելի է տեսնել ներքին շրթունքը (/ab/սm): Մեղրատու մեղվինը ավելի արդ կազմություն ունի: Մեղուն ն իշամեղուն ունեն միջատներին նորոշ ներքին շրթունքների մասերը, այց դրանք խիստ ձնափոխվել են: Ներքին շրթունքը գլխին միացված է կրկնակզակի (Տսbm6ոtսm) միջոցով, որը մեղուների մոտ ստացել է լորում անվանումը` երկու ոչ մեծ նուր ձողիկներ, որոնց վերջույթները միացված են ներքին շրթունքի հիմնական հատվածներին: Լորումի գագաթին ամրացված է եռանկյունաձն կզակը (m6ոtսm), որից դուրս է գալիս հաստ ն երկայնաձիգ նախակզակը (pr6m6ոtսm): Նախակզակի վերջույթում ամրացված են նուր երկար 4հատվածանի ներքին շրթունքի շոշափուկները (pa/p/ /ab/a/6Տ). 1-ին հատվածը մեծ է, քիչ թե շատ հարթ, 2-րդը՝ զգալի փոքր, եռանկյունաձն ձգված, որի վերջում նստած են մյուս երկու փոքրիկ հատվածները: Նախակզակի գագաթին` ներքնաշուրթերի շոշափուկների միջն, ամրացված է թավ մազածածկ լեզվակը (ց/oՏՏa6), որը ձնա16

վորվել է ներքին ծամող թիա երանի ն ներքին շրթունքի միաձուլումից: Լեզվակի կողքերով, լեզվակի ն նախակզակի միացման տեղում նկատվում են երկու լեզվակային հավելուկները (paraց/oՏՏa6): Դրանք ապաճած (զգալի չափով) արտաքին ծամող թիաերանի ներքին շուրթերն են: Երկու երկարացած ներքին ծնոտները ն ավելի երկար ներքին շրթունքը, հաջորդա ար դասավորվելով, ձնավորում են կնճիթը: Կրծող-լիզող երանի ապարատի մանրամասն ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս համոզվել, որ նրա ոլոր մասերը համապատասխանում են կրծող տիպի երանի մասերին, սակայն տար երությունն այն է, որ կրծող-լիզող տիպի երանի որոշ մասերը խիստ զարգացել են ( ունը ն ներքին ծնոտի արտաքին թիա երանները, նախակզակը, շոշափուկները ն ներքին շրթունքի լեզվակը), իսկ մյուս մասերը՝ ապաճել (ներքին ծնոտի շոշափուկները, կրկնակզակը, հավելյալ լեզվակը): Ընդհանուր առմամ կրծող-լիզող տիպի երան ունեցող միջատները հարմարված են հեղուկ կերով սնվելուն, եթե դրա համար չի պահանջվում օրգանիզմի ծածկույթը ն հյուսվածքը ծակել, որոնց հյութերով սնվում են միջատները: Այդ դեպքում հեղուկի արձրացումը դեպի երանային անցք տեղի է ունենում ըմպանի ն երանային մասերի ակտիվ ծծողական շարժումների շնորհիվ՝ կնճիթից ձնավորված երեք խողովակների միջոցով: Երկու խողովակները (մազանոթային ն միջին տրամագծով) տեղավորված են լեզվակում, իսկ երրորդը` ամենամեծ տրամագծով, ձնավորվում է ծնոտների ն ներքին շրթունքի շոշափուկների համադրմամ : Մազանոթային խողովակով թքային գեղձերի արտազատուկը տեղաշարճվում է կնճիթի ծայրը, միջին տրամագծի խողովակով անցնում է հեղուկ սնունդը այն դեպքում, եր մեղուն լիզում է հեղուկի կաթիլները լեզվակի ծայրով: Հեղուկի ծծումը փոքր հեռավորությունից (եր հեղուկը շատ է) կատարվում է ամենամեծ տրամագծի խողովակով:

Ծակող - ծծող տիպի երան Ծակող-ծծող տիպի երան նորոշ է ույսերի ջջահյութով կամ կենդանիների արյունով սնվող միջատներին: Նրանք սկզ ում ծակում են սննդատու միջավայրը ն ապա ծծում դրանց հյութը: Այսպիսի երան ունեն մլուկները կամ կիսակարծրաթները (/6m/pt6ra), միակերպաթները (/omopt6ra), ոջիլները (4ոop/սra), լվերը (4phaո/pt6ra), արյունածուծ երկթները (D/pt6ra):

Մլուկի երանը: Այս տիպի երանին ծանոթանալու համար սովորա ար որպես նմուշ երում են կրիայիկ մլուկին` առանց անդամահատելու նրան (նկ. 11): Մլուկի վերին շրթունքը (/abrսm) իր տեղադրությամ ն ծագումով չի տար երվում խավարասերի շրթունքից: Վերնից այն ծածկում է կնճիթի հիմքային մասը, որը կենտ է ն սրավուն թիթեղի տեսք ունի: Վերին ն ներքին ծնոտները, որոնք համարվում են ծակող-ծծող երանի հիմնական մասը, զուրկ են հավելուկներից, հատվածավորված չեն ն վերածվել են արակ ծակող խոզանների, որոնք կիպ հարում են մեկը մյուսին: Խոզաններն առաջացնում են ընդհանուր ծակող փունջ, որում մեկ ծնոտը կարող է սահել մյուսի կողքով` չկտրվելով նրանից:

Նկ. 11. Կրիայիկ մլուկի գլուխը ն երանի մասերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). ա. գլխի դիտումը կողքից ն մի մաս էլ դիմացից, . վերին շրթունքի արձրությամ կնճիթի լայնական կտրվածքը, գ. կետի վերին մասը մեծացրած,

1. վերին շրթունք, 2. եղիկներ, 3. աչք, 4. կնճիթավոր թիթեղներ, 5. 6. ծակող շոշափուկներ (վերին ն ներքին ծնոտները ձնափոխված), 7. ներքին շրթունք, 8. ծծող խողովակ (սնման խողովակ), 9. թքային խողովակ

Վերին ծնոտները (maոd/bս/a6) տեղավորված են փնջի մեջ արտաքինից ն ընդհանրապես նման չեն կրծող տիպի երանի վերին ծնոտներին: Դրանք հարմարված են սննդամիջավայրի ծակման համար, այդ իսկ պատճառով դրանց ծայրերը սրացած են ն եր եմն` ատամնավոր: Ներքին ծնոտներն (max///a6) ունեն նույնանման տեսք, ինչ վերին ծնոտները, սակայն յուրաքանչյուր ծնոտի ներսի կողմում կա երկու երկայնակի ակոսիկ: Եր երկու ներքին ծնոտները միանում են, ակոսիկները ձնավորում են երկու խողովակ` կերային,

որը տեղավորված է մեջքային կողմին մոտ ն նախատեսված է կերը ծակելու համար, ն թքային: Ներքին շրթունքը (/ab/սm) ծառայում է որպես պատյան ն հենարան ծնոտների համար: Այն լավ զարգացած է, լայն, երկարությամ ձգված ն հատվածավորված: Նրա վերին մասում մեջտեղով ամ ողջ երկարությամ անցնում է ակոսիկ, որը ծառայում է որպես պատյան կամ ոտք ծակող խոզանի համար: Մլուկի ն միակերպաթների (ցիկադա, լվիճ ն այլն) ներքին շրթունքը սովորա ար աժանված է հատվածների: Ներքին շրթունքը զուրկ է խոզաններից, սննդամիջավայրը ծակելու մեջ այն անմիջական մասնակցություն չունի: Նկ. 12. Մլուկի կնճիթի` սննդամիջավայր թափանցելու երեք փուլերը (ըստ Ա. Լ. Զելիկմանի). ա. սնման սկզ ում, . հյուսվածքիծակման պահը, գ. սնման ընթացքը,

1. ներքին ն վերին ծնոտները միասին դարսված, 2. ներքին շրթունք

Ծակող-ծծող երանի աշխատանքն ընթանում է հետնյալ ձնով (նկ.12): Սկզ ում միջատի ներքին շրթունքը ձգվում է ն նրա ծայրը դրվում է սննդամիջավայրի մակերեսին: Գլխով սեղմելով ն օգտագործելով հատուկ մկանները` միջատը վերին ն ստորին ծնոտները սեղմում է ույսի կամ կենդանու ծածկույթի մեջ: Այն չափով, թե ինչպես է ծակող խոզանը, սահելով ներքին շրթունքի ակոսով, թափանցում ավելի խորը հյուսվածքի մեջ, ներքին շրթունքի խողովակը սկզ ում փոքր-ինչ կարճանում է, իսկ հետո հատվածներից մեկի տեղում ծնկաձն ծալվում է հետ: Այդ դեպքում ներքին ծնոտը թքային խողովակով վերքի մեջ է լցնում թուքը ն միաժամանակ (մազանոթային ուժով ն մասամ կլանման շարժումների շնորհիվ) սննդախողավակի միջոցով արձրացնում է կերը: Թքագեղձի գեղձազատուկը, ընկնելով ույսի հյուսվածքների մեջ, առաջացնում է գույնի փոփոխություն, դեֆորմացիա ն գխտորների առաջացում: Թուքը պարունակում է ֆերմենտներ, որոնք քայքայում են սննդամիջավայրը ն այն վերածում հեղուկի, որը ն ծծում է միջատը:

Մոծակի երանը: Մոծակի երանն ունի ավելի արդ կառուցվածք, քան մլուկինը: Ուսումնասիրելիս օգտագործում են էգ մոծակի գլուխը (արուները արյուն չեն ծծում) (նկ.13): Վերին շրթունքը (/abrսm) ավականին երկար ասեղ է` խոր ակոսիկով (շրթունքի եզրերից ծալված ն խտացած): Շրթունքի ծայրը թեք կտրված ն սրացած է: Մի կողմից` վերին շրթունքը ծակելու ժամանակ կատարում է մեխանիկական հենարանի դեր արակ հավելուկների համար, մյուս կողմից՝ նրա միջոցով իրականացվում է արյան ծծումը:

Նկ. 13. Մոծակի երան (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի, Ա. Լ. Զելիկմանի). ա. ընդհանուր տեսքը, . լայնակի կտրվածքը, գ. ասեղների ծայրամասեր,

1. ներքին շրթունք, 2. ենթաըմպան, 3. վերին շրթունք, 4. ներքին ծնոտաշոշափուկ, 5. եղիկ, 6. վերին ծնոտ, 7. ներքին ծնոտ

Վերին ծնոտներն (maոd/bս/a6) ունեն արակ ասեղի տեսք, ծայրերում` փոքր-ինչ լայնացած ն սրավուն: Ներքին ծնոտները (max///a6) նույնպես արակ ասեղների տեսք ունեն, ծայրերում՝ ատամնավոր: Ներքին ծնոտների հիմքից գնում են ներքին ծնոտաշոշափուկները: Ենթաըմպանը (hյpopharյոx) երկար է, սրացած տեսքով, որի միջով անցնում է թքային խողովակը: Մոծակի վերին ն ստորին ծնոտները շատ արակ են, որպեսզի ծակեն մաշկային ծածկոցը: Սակայն դրանք ենթաըմպանի հետ միասին կիպ հպվում են վերին շրթունքին ն առաջացնում ամուր, ծակող հարմարանք՝ երկու խողովակներով: Մոծակի ներքին շրթունքը (/ab/սm) նույնպես խիստ ձնափոխված է ն առաջացնում է ակոսիկ: Ներքին շրթունքի գագաթին կան փոքր սրածայր գոյացություններ՝ լա ելլումներ (/ab6//սm), որոնք ձնափոխված ներքին շրթունքի շոշափուկներն են: Հանգիստ

վիճակում երանի ոլոր մասերը դարսվում են ներքին շրթունքի վրա` ներքնից ն կողքերից ընդգրկելով ոչ միայն ծնոտները (ինչպես մլուկինը), այլն ենթաըմպանը ն վերին շրթունքը: Բերանի ոլոր մասերը, ացառությամ ներքին շրթունքի, ծառայում են մաշկը ծակելու, թուքը մաշկի մեջ մտցնելու ն արյունը ծծելու համար: Մոծակը ներքին լա ելլումներով սնվելու համար հարմար տեղ է փնտրում ն ծակող ասեղներով ծակում է մաշկը: Ներքին շրթունքն այս դեպքում աղեղնաձն ծալվում է: Վերքի մեջ ենթաըմպանի խողովակով լցնում է թուքը, իսկ վերին շրթունքի առաջացրած խողովակով ծծում արյունը:

Կտրող - ծծող տիպի երան Կտրող-ծծող երանի ուսումնասիրության համար օգտագործում են կուրամլուկի էգին: Վերին շրթունքը (/abrսm) երկար, վերնից ուռուցիկ ն ծայրում սրացած ասեղի տեսքով է (նկ.14): Շրթունքի ներքին մակերեսի երկարությամ (մեջտեղով) անցնում է ակոսիկ, ացի այդ, ասեղները եզրերից ն ներքնից ունեն նան երկու ավելի մանր ակոսիկ: Նկ. 14. Կուրամլուկի էգի երանը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). Ա. ընդհանուր տեսքը, ա. վերին շրթունք ենթաըմպանով, . վերին ծնոտ, գ. ներքին ծնոտ,

1. հիմնական հատված, 2. ուն, 3. ծամող թիա երան, 4. շոշափուկ, դ. ներքին շրթունք, Բ. լայնակի կտրվածք,

5. վերին շրթունք, 6. հիմնական խողովակ, 7. վերին ծնոտներ, 8. ենթաըմպան,9. ենթաըմպանի թքային խողովակ, 10. ներքին ծնոտներ

Վերին շրթունքի տակ են դանակի նման երանի վերին ծնոտները (maոd/bս/a6), որոնք ընդունակ են դարսվելու ն մկրատանման ացվելու: Եր վերին ծնոտները դարսվում են, ապա նրանք ներքնից ծածկում են վերին շրթունքի ակոսիկը ն վերին շրթունքի հետ միասին առաջացնում են ծծող խողովակ: Վերին ծնոտների տակ տեղավորված է ենթաըմպանը (hյpopharյոx) հանգիստ ն ասեղների տեսքով, որոնց միջով անցնում է թքային խողովակը: տեղավորված

Ներքին ծնոտները (max///a6) տեղավորված են ենթաըմպանի կողքերին` երկու շարք սուր ասեղների տեսքով, որոնք ձնափոխված, արտաքինից ամուր թիա երաններ են (ներքին ծամող թիա երաններն ապաճել են): Հիմնական հատվածները ն ունը համեմատա ար ոչ մեծ չափերի են, իսկ ներքին ծնոտաշոշափուկները շատ լավ են զարգացած ն կազմված են երկու խոշոր, չափազանց մազմզուկավոր հատվածներից: Ներքին շրթունքը (/ab/սm) լավ է զարգացած, մսալի է ն փափուկ: Դրա ծայրում տեղավորված լա ելլումները մեծ են, շարժուն ն դարսվում են մեկը մյուսի վրա: Լա ելլումի վերին մակերեսից անցնում են ազմաթիվ պսնդոտրախեաներ: Կորցնելով հատվածավորումը` ներքին շրթունքը ծառայում է պատյան մյուս մասերի ն ազատ հեղուկը (ջուր, ուսական հյութ, հնարավոր է նան հոսող արյուն) ծծելու համար: Կտրող-ծծող տիպի երանը հարմարված է կենդանիների մաշկը կտրելուն ն արյունը ծծելուն: Սնման ժամանակ կուրամլուկը ենթաըմպանային խողովակի միջոցով վերքի մեջ է լցնում թուքը, իսկ ծծող խողովակի միջոցով, որը ձնավորվում է վերին շրթունքի ն վերին ծնոտների հետ մեկտեղ, ծծում է արյունը:

Ծծող տիպի երան Ծծող երանին օրինակով (նկ. 15):

ծանոթացումն

անցկացվում

է

թիթեռի

Նկ. 15. Թիթեռի երան (ըստ Վ. Պ. Պոսպելովի).

1. ներքին ծնոտներ (կնճիթ), 2. վերին շրթունք, 3. ներքնի շրթունքային շոշափուկներ, 4. ներքին շրթունք, 5. ներքին ծնոտային շոշափուկներ

Վերին շրթունքը (/abrսm) ապաճել է ն պահպանվել ոչ մեծ թիթեղի կամ նեղ թիթեղի տեսքով` հոդավորված երեսակալին: Սնունդն ընդունելուն այն չի մասնակցում: Վերին ծնոտները (maոd/bս/a6), որպես կանոն, ոլորովին ացակայում են: Դրանք հատուկ են միայն մի քանի տեսակի

թեփուկաթներին

//Շropt6rյց/da6):

(օրինակ`

ատամնավոր

ցեցին

-

ընտանիք

Վերին շրթունքի տակ տեղավորված է երանի ամենախոշոր ն ամենակարնոր մասը՝ ներքին ծնոտները (max///a6): Ներքին ծնոտի ոլոր մասերից թիթեռները պահպանել են հիմնական հատվածը, ունը, խիստ զարգացած է արտաքին թիա երանը, իսկ որոշ տեսակներ, ացի դրանցից, պահպանել են նան շոշափուկները կամ դրանց ռուդիմենտները: Արտաքին ծամող թիա երանները, որոնք կազմում են երանի հիմնական տարրը, երկարաձգված են ն վերածվել են կիսախողովակի: Եր թիա երանները դրվում են մեկը մյուսին, ապա դրանք առաջացնում են թիթեռներին նորոշ փակ, խողովակաձն, հանգիստ վիճակում պարուրաձն ոլորված կնճիթ, որի ներքին խողովակով սնունդը անցնում է երանի անցք: Կնճիթը կազմված է երկու մասից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներսի կողմից ունի ակոսիկ: Կնճիթը ոլորվում է իր ճկունության ուժով: Կնճիթի ոլորումն ու ուղղումը իրականանում են հատուկ մկանների միջոցով ն, հնարավոր է, նան արյան ուժի օգնությամ : Ներքին շրթունքը (/ab/սm) ունի ոչ մեծ կենտ թիթեղի տեսք տեղավորված` երանի ստորին մասում: Ներքին շրթունքի կողքերին կան զույգ շոշափուկներ (հիմնականում երեքհատվածանի): Կնճիթի խողովակի միջով սննդի ծծումը տեղի է ունենում հատուկ կլանող պոմպի աշխատանքի շնորհիվ, որն ունի ավականին արդ կառուցվածք: Ծծող երանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս (կրծող տիպի հետ համեմատած), որ նրանում ապաճել են (որոշ դեպքերում անգամ ամ ողջովին անհետացել) վերին շրթունքը, վերին ծնոտները, ներքին ծնոտի ն ներքին շրթունքի ներքին ծամող թիա երանները, այց պահպանվել են ներքին շրթունքի հաճախ նան ներքին ծնոտների շոշափուկները: Չափազանց զարգացած են ներքին ծնոտների արտաքին թիա երանները: Ինչպես արդեն նշվեց, որոշ թեփուկաթներ (ատամնավոր ցեցեր) ունեն կրծող երան: Դրա համար էլ հնարավորություն է տրվում մի շարք տեսակների օրինակով հետազոտել սկզ նական երանից մինչն նորոշ ծծող տիպը: Այդ անցումը հատկապես նկատելի է ներքին ծնոտի էվոլյուցիայում (նկ.16.):

Նկ. 16. Թեփուկաթների երանի էվոլյուցիան (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի).

ա. մաքսիլլա -//Շropt6rյx Շa/th6//a . նույնը - /ո6moո/Շa aսr/Շ/aոa գ. նույնը - Քroոսda յսՇՇaՏ6//a դ. նույնը - Տյոaոth6doո 6x/t/oՏa ե. նույնը - Տph/ոx Տp.

1. հիմնական հատված, 2. ուն, 3. ներքին ծամող թիա երան, 4.արտաքին ծամող թիա երան, 5. հատվածավոր շոշափուկ

Լիզող տիպի երան Լիզող երանի ուսումնասիրությունն անցկացվում է սենյակային ճանճի, մսաճանճի կամ կարգա անորեն նրանց նման տեսակների վրա: Բերանի այդ տիպն առավել նորոշ է իսկական ճանճերի (/սՏՇ/da6) ընտանիքի ներկայացուցիչներին (նկ.17):

Նկ. 17. Բզզանի երան (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի).

1. ներքին ծնոտներ, 2. ներքին ենթաըմպան, 3. վերին շրթունք, 4. ծնոտաշոշափուկ, 5. ռոստրում, 6. գաուստելլում, 7. լա ելլում

Լիզող օրգանի հիմնական կոնաձն մասը կոչվում է ռոստրում (roՏtrսm): Այն գլխի մակաճ է, որը մտել է ներքին ծնոտների (max///a6) մնացորդների մեջ: Ռոստրումին հաջորդում է ձգանը կամ գաուստելլումը (haսՏt6//սm): Այն համապատասխանում է արյունածուծ երկթների ներքին շրթունքին: Ձգանն ունի ակոսի ձն ն ծածկված է վերին շրթունքով (/abrսm), որի տակ գտնվում է թքատար ենթաըմպանը կամ հիպոֆարինքսը (hյpopharյոx): Լիզող երանի վերին ծնոտները (maոd/bս/a6) ացակայում են: Գաուստելլումի գագաթին տեղավորված են երկու շարժուն ծծող

փեղկեր կամ լա ելլում (/ab6//սm)` կողքերից կնճիթաձն անցք, որը տանում է ներքին շրթունքի ակոս ն հանդիսանում է ձնափոխված ներքին շրթունքի շոշափուկ: Կենդանի ճանճերի ռոստրումը, գաուստելլումը ն լա ելլումը ընդունակ են ծնկաձն ծալվելու ն ուղղվելու: Կնճիթի առավել արդ մասը լա ելլումն է: Ծայրային մակերեսին ունի ֆիլտրացնող օրգան՝ պսնդոտրախեա` ներսից ներկայացված խիտինային կիսաօղակների ձնով, ն ամ ողջ երկարությամ մանր անցքերով պատված: Սնվելիս պսնդոտրախեայի լա ելլումի փեղկերը սեղմվում են սննդամիջավայրին, ն այդ ժամանակ անցքերի միջով տեղի է ունենում հեղուկի ծծումը, որն այնուհետն հասնում է հաուստելլումի խողովակին (նկ.18). սննդի խոշոր մասերը, որոնց չափերը գերազանցում են պսնդոտրախեայի անցքի տրամագծին, չեն անցնում նրա խոռոչ ն քամվելով զատվում են: Նկ.18. Լա ելլումի փեղկերի հիմնական դիրքերը (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի). 1. հանգիստ դիրք, 2. քամող, 3. թիակավոր, 4. խմելու

Սննդարար նյութերով հագեցած խիտ սննդամիջավայրում սնվելու ժամանակ լաելլումները ծալվում են վերն ն զերծ մնում սննդամիջավայրի հետ շփումից: Դրանից հետո կնճիթի անցքերից դուրս են գալիս կնճիթային ատամիկները, որոնցով միջատը կնճիթի տատանումով քերում է սննդամիջավայրը ն մանրացնում այն: Լա ելլումի հետագա վերն ծալվելու ժամանակ ատամիկները նույնպես ծալվում են, ն ճանճն անմիջականորեն կնճիթի քամող անցքով կլանում է հեղուկը: Չնայած զգալի արտաքին տար երություններին` երանի տիպերն ունեն խորը կառուցվածքային ն, հատկապես, առանձին մասերի տեղադրության առումով նմանություններ (նկ.19):

Նկ. 19. Միջատների երանների կառուցվածքային համեմատական սխեման (ըստ Ա. Լ. Զելիկմանի).

ձախից աջ – խավարասեր, իշամեղու, թիթեռ, մոծակ, մլուկ (միանման օրգանները ընդգծված են միանման)

1. վերին շրթունք, 2.վերին ծնոտներ, 3.ներքին ծնոտներ, 4. ներքին շրթունք

Հետազոտված նյութն առավելապես ամրապնդելու համար ուսանողներին խորհուրդ է տրվում լրացնել աղյուսակ 1-ը: Աղյուսակ 1. Բերանի հիմնական տիպերի կառուցվածքի համեմատական նութագիրը Բերանի ապարատի մասերը

Բերանի ապարատի տիպերի նութագրական գծերը ծակող-ծծող ծծող կրծող կրծող(թիթեռ) մլուկ մոծակ (խավարալիզող սեր)

Վերին շրթունք Վերին ծնոտներ Ներքին ծնոտներ.

հիմնական հատված ուն գալեա լացինիա ծնոտաշոշափուկներ

Ներքին շրթունք.

նախակզակ կզակ Լեզու լեզվի հավելուկներ

շրթունքաշոշափուկներ

(մեղու)

Աշխատանք 4. Կուրծքը ն դրա հավելուկները

Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ուսումնասիրել միջատի կուրծքը ն նրա վրա գտնվող հավելուկները, նութագրել դրանք ն նկարել: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Միջատների կրծքի, թների ն ոտքերի ուսումնասիրման համար համապատասխան միջատներ, հավաքածուներ, պլակատներ: Կրծքի կառուցվածքը Միջատների կուրծքը (thorax) կազմված է երեք հատվածից (նկ. 20)` առաջնակուրծք (prothorax), միջնակուրծք (m6Տothorax) ն հետնակուրծք (m6tathorax):

Նկ. 20. Միջատի կրծքի կառուցվածքի ընդհանուր սխեման (ըստ Ն. Վ. Բոնդարենկոյի). 1. առաջնամեջք, 2. էպիստերն, 3. էպիմեր, 4. կրծքիկ 5. վահան, 6. վահանիկ, 7. միջնամեջք, 8. հետնամեջք

Հատվածների կմախքային հիմքը կուտիկուլյար օղակն է: Յուրաքանչյուր այդպիսի օղակ իր հերթին աժանվում է չորս առանձին կրծքամասերի՝ սկլերիտների (նկ. 21)` մեջքային (վերին կամ դորսալ, կիսաօղակ-տերգիտ), փորային (ներքին կամ վենտրալ, կիսաօղակ-ստերնիտ) ն զույգ կողային պատերի (տակառիկներ կամ պլեյրիտներ): Կրծքի տերգիտը կոչվում է նան մեջքային կամ նոտում (ոotսm), ստերնիտ-կրծքային կամ ստերնում (Տt6rոսm): Տար երում են առաջնակրծքի մեջքը կամ առաջնամեջքը (proոotսm), հետնակրծքի մեջքը կամ հետնամեջքը (m6taոotսm):

Առաջնակրծքի ստերնիտը կոչվում է առաջնակրծքային (proՏt6r-

ոսm):

Նկ. 21. Միջատի կրծքահատվածի կառուցվածքային սխեման (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի). 1. մեջք, 2. պլեյրիտ, 3. կրծքիկ

Կրծքի յուրաքանչյուր հատված իր վրա կրում է մեկական զույգ ոտք (p6d6Տ), իսկ թնավոր միջատների միջնակուրծքը ն հետնակուրծքը իրենց վրա կրում են մեկական զույգ թներ (a/a կամ հունարեն pt6roո): Այդ զույգ հատվածները միասին կոչվում են պտերոթորաքս (pt6rothorax): Նկ. 22. Միջատի միջնակրծքի կառուցվածքի ն թնի ջղավորության սխեման (ըստ Գ. Յա. Բեյ- իենկոյի)

1. պարապսիդալային կար, 2. վահան, 3. V-աձն կար 4. առաջնավահան, 5.վահանիկ, 6. հետնամեջք, 7. հարավային գոտի

Միջատների մոտ թների առաջացումը սերտորեն պայմանավորված է մկանների ուժեղ զարգացումով ն պտերոթորաքսի ներսից ամրակցման մակերեսով, որն իր հերթին առաջ է երել կմախքի ուժեղ արդացում: Դրա արդյունքում միջնա- ն հետնակրծքի վրա առաջանում է կարերի համակարգ, որը մեջքը աժանում է մի շարք երկրորդային աժինների (նկ. 22): Առաջնային կարերը սկսվում են տերգիտների առջնի անկյուններից, դրանք չեն միատեղվում մեկը մյուսին ն կոչվում են պարապսիդալային: Հետին կարերը մոտենալով առաջացնում են համընդհանուր V-աձն կար: Տերգիտի տարածքը, որն ընկնում է այդ կարերի միջն, կոչվում է վահանիկ կամ սկուտում (ՏՇսtսm), նրանից առաջ տեղավորված է առաջնավահանը կամ պրեսկուտումը (pr6ՏՇսtսm), իսկ հետնից` վահանիկը կամ սկուտելլումը (ՏՇսt6//սm): Մեջքի ետին մասը աժանվում է մնացած մասերից մեմ րանային գոտով ն կոչվում է հետնամեջք կամ պոստնոտում (poՏtոotսm): Կրծքի պլեյրիտները յուրաքանչյուր ոտքի հիմքում ունեն պարզորոշ պլեյրիտային կար, որը աժանում է պլեյրիտը երկու սկլերիտի` էպիստերնի (6p/Տt6rոa) ն էպիմերի (6p/m6ra): էպիստե28

րները տեղադրված են կամ էպիմերից վերն, կամ մարմնի գագաթնային մասին մոտ: Կրծքի կառուցվածքի ն նրա առանձին հատվածների զարգացվածության աստիճանից ելնելով` կարելի է որոշել միջատի կյանքի պայմանները: Ոչ կատարյալ թռիչքով ն ավելի պարզորոշ խմ ի միջատները ունեն զարգացած առաջնամեջք (խավարասերներ, ուղղաթներ ն այլն): Հիմնականում զարգացած է այն միջատների առաջնակուրծքը, որոնց առաջին զույգ ոտքը մասնագիտացված է որոշակի ֆունկցիա կատարելու (օրինակ՝ աղոթարար, արջուկ): Եվ, հակառակը, կատարյալ թռիչքի հարմարված միջատների առաջնակուրծքը փոքրացած է չափերով, այց առավել զարգացած է միջնակուրծքը (թաղանթաթներ, երկթներ):

Թներ

Միջատի կրծքի թիկնային հավելաճը կոչվում է թներ (a/a6): Դրանք միջատների ամենա նորոշ հատկանիշն են, քանի որ մյուս հոդվածոտանիների ներկայացուցիչները զուրկ են թներից: Սովորա ար թները երկու զույգ են ն տեղավորված են պտերոթորաքսի, այսինքն՝ միջնա- ն հետնակրծքի վրա: Եթե միջատներինը մեկ զույգ թն է, ապա այն ամրացված է միջնակրծքին (օրինակ՝ ճանճերինը) կամ, ացառապես հազվադեպ, հետնակրծքին (հովհարաթներինը): Կան միջատներ, որոնք թներ չունեն (օրինակ՝ նախաթնազուրկներ): Ըստ ծագման` թները մարմնի կողային ծալքեր են: Դրանք երկշերտ են ն կազմված միմյանց կիպ հպված ամուր թիթեղներից, որոնց մեջ ճյուղավորված են ջղերը (նկ. 23): Միջատների թների ձնը մոտ է եռանկյունուն: Անկյունները կազմված են հիմնամասից (baՏ/Տ), հետին անկյունից (torոսՏ) ն մարմնից առավել հեռացված, սովորա ար սուր ապիկալ անկյունից կամ գագաթից (ap6x): Եռանկյան կողերը պատկերվում են թների եզրերով` առջնի կամ կոստա եզրը (ՇoՏta) միացնում է հիմնամասը գագաթին ն հարթված թների վրա ուղղված է առաջ, արտաքին եզրը (t6rm6ո) միացնում է գագաթը ն հետին անկյունը, հետին կամ ներքին եզրը (dorՏսm) գտնվում է հիմնամասի ն հետին անկյան արանքում (հարթ թների վրա` այն ուղղված է հետ, իսկ ծալված թների վրա` անցնում է մարմնի երկայնքով):

Նկ. 23. Թնը ն նրա կառուցվածքը (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի, Ա. Լ. Զելիկմանի). ա. թների թիթեղների ն ջղերի առաջացման կառուցվածքային սխեման, . թների ձնը,

1. հիմք, 2. առջնի եզր, 3.կատար, 4. արտաքին եզր, 5. հետին անկյուն, 6. ներքին եզր

Թնի տիպերը: Ըստ խիտինավորվածության աստիճանի` թների երկու զույգը կարող է լինել միատեսակ, այսինքն՝ եր երկու զույգն էլ ունեն միննույն կազմությունը (օրինակ՝ թիթեռների, թաղանթաթների, ճպուռների թները), ն տարատեսակ, եր առաջին զույգ թներն ունեն առավել խիտ կազմություն (նկ. 24): Ըստ կազմության` առաջին զույգ թները կարող են լինել` ա) չափավոր խիտ կամ կաշվեկերպ, որոնց վրա լավ արտահայտված են ջղերը (ուղղաթներ, աղոթարարներ), ) խիստ խտացած կամ եղջերացած, որոնց մակերեսին ջղավորություն չի նկատվում: Դրանք կոչվում են ծածկող կամ վերնաթներ (կարծրաթներ կամ զեզներ), գ) թների հիմքում կաշվեկերպ կամ եղջերացած (կիսակարծրաթներ): Թների ջղավորումը: Թների կառուցվածքային կարնորագույն հատկանիշներից է ջղերի դասավորությունը կամ ջղավորությունը: Ըստ դիրքի` ջղերը լինում են երկայնակի ն լայնակի: Ընդ որում, երկայնակի ջղերը լինում են իրար հերթափոխող կորնթարդ ն գոգավոր: Ըստ ջղավորության` լինում են ցանցավոր, եր լայնական ջղերը ն ջիջների քանակը շատ է (ցանցաթներ, ճպուռներ, ուղղաթներ), ն թաղանթավոր, եր լայն ջղերը ն ջիջների քանակը քիչ է (հավասարաթներ, թաղանթաթներ, թեփուկաթներ):

Նկ. 24. Թնի տիպերը (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. վերնաթն ( զեզի), 2. ցանցաթն (ոսկեաչիկի առջնի թները), 3. թաղանթաթն (սղոցողի առջնի թնը), pt. պտերոստիգմա, 4. կիսավերնաթն (մլուկի առջնի թնը)

Ըստ ծածկվածության` թները լինում են թեփուկապատ ն մերկ: Թների կառուցվածքը, ձնը, ջղավորությունը կարգա անական կարնոր հատկանիշներ են:

Տար եր միջատների թների կառուցվածքը ն ջղավորությունը Թեփուկաթներ: Թիթեռների թներն ունեն տիպիկ կառուցվածք. դրանք ծածկված են մեծ քանակությամ թեփուկներով, որոնք կղմինդրանման դասավորված են մեկը մյուսի վրա: Յուրաքանչյուր թեփուկ նստած է թմ իկների խոռչում ընկղմված ցողունիկի վրա: Թեփուկաթների պարզագույն ձների առջնի ն հետին զույգ թների ձնը ն ջղավորությունը գրեթե միանման է: Սակայն թեփուկաթների մեծ մասի առաջնային ն հետին թները տար երվում են ձնով ն ջղավորությամ : Սովորա ար առաջնային թները մոտ են եռանկյունաձնին, իսկ հետինները՝ քիչ թե շատ հովհարաձն են: Բզեզներ: Որպես կանոն, զեզների երկու զույգ թներն էլ զարգացած են: Առաջնային թները կամ վերնաթները ամրացած են միջնամեջքի առաջնային մասին, հասնում են սովորա ար փորի ծայրին ն ամ ողջությամ ծածկում են այն: Սակայն որոշ ընտանիքների ներկայացուցիչների, օրինակ` հատիկակերների, թերթա եղիկների փորի ծայրը ծածկված չէ: Հանգիստ վիճակում գտնվող վերնաթները, ներսի եզրերով շփվելով իրար հետ, առաջացնում են ուղիղ գիծ՝ կար, որի գագաթը կոչվում է կարային անկյուն: Վերնաթների արտաքին կամ կողային

եզրերը սովորա ար ծալված են լինում ներքն` առաջացնելով էպիպլնր (6p/p/6սra): Վերնաթների հիմքի մոտ տեղավորված է ոչ մեծ միջնամեջքի եռանկյունաձն տարածք` վահանիկը (ՏՇսt6//սm): Բզեզի հետին թները թաղանթաթներ են, քիչ թե շատ թափանցիկ, ավելի մուգ ջղերով: Սովորա ար զեզների հետին թները զգալիորեն երկար են վերնաթներից, սակայն հանգիստ վիճակում թաքնված են վերնաթների տակ: Կիսակարծրաթներ կամ մլուկներ: Մլուկների առաջին զույգ թները խիստ տար երվում են երկրորդ զույգից, ունեն շատ նորոշ կառուցվածք ն կրում են կիսավերնաթն կամ հեմիէլիտրա (h6m/6/յtra6) կամ վերնաթն անվանումը: Առջնի թները մեջքի վրա հարթ ծալվում են` վերնից ծածկելով մարմնի մեջքային մասը: Հիմքի մասում դրանք կաշվեկերպ են, իսկ վերին մասում՝ թաղանթային: Վերին մասը սովորա ար թափանցիկ է կամ մեմ րանային: Ուղղաթներ: Ուղղաթների երկու զույգ թներն էլ զարգացած են: Առաջնային զույգն ավելի խիտ է, լավ արտահայտված ջղերով: Հանգիստ վիճակում այն ծածկում է հետին զույգը, այսինքն` վերածվում է վերնաթնի ն սահմանափակ է մասնակցում թռիչքին: Հետին զույգ թնը կամ ուղղակի թնը լայն է, թաղանթային, ակտիվ մասնակցում է թռիչքին, հանգիստ վիճակում այն հովհարաձն ծալվում է վերնաթնի տակ:

Ոտքեր Ոտքերի կառուցվածքը: Միջատների կրծքի հավելուկները երեք զույգ ոտքերն են: Ոտքերը (p6d6Տ) ամրացած են կրծքի երեք

հատվածների կոնքային փոսիկներում: Դրանք կրծքի հատվածավոր հավելուկներ են: Ամեն մի ոտք կազմված է հետնյալ մասերից (նկ. 25)` կոնք (Շoxa), ազդր (/6mսr), սրունք (t/b/a), թաթ (tarՏսՏ), ճանկ

(սոցս/սՏ):

Կոնքը կամ կոքսան հիմնական հատվածն է, որի օգնությամ ոտքը շարժուն միանում է կրծքի պլեյրիտին, կոնքի կրծքի հոդավորման տեղում գտնվում է կոնքային փոսիկը: Ազդրոսկրի գլխիկը փոքրիկ հատված է, շարժուն միացած է կոնքին, քիչ շարժուն՝ ազդրին: Այն ծառայում է որպես հոդակապ: Եր եմն այն թույլ է նկատվում կամ ընդհանրապես ացակայում է (օրինակ՝ մորեխներինը), որոշ միջատների (օրինակ՝ ազմաթիվ թաղանթաթների) կոնքը կարծես կազմված է երկու հատվածից (երկրորդ հատվածը աժանված է ազդրից): Ազդրոսկրի գլխիկին հաջորդում է երկարավուն, հաճախ հաստացած ազդրը` ոտքի ամենահզոր ն սովորա ար ամենախոշոր մասը: Ազդրի միացումը սրունքին անվանում

են ծնկային, իսկ նրան հարող ազդրի մասը՝ ծունկ: Ազդրին հաջորդում է սրունքը, որը ոտքի արակ, երկարավուն մասն է ն հաճախ կրում է փշեր, իսկ գագաթին կարող է լինել խթան: Ոտքի վերջնամասը կոչվում է թաթ կամ տարզուս: Ի տար երություն նախորդ ոլոր մասերի` այն հատվածավորված է (պարունակում է 5-ից ոչ ավել հատվածներ, չնայած որոշ միջատների դեպքում այն միհատվածանի է. օրինակ` կոկցիդների):

Նկ. 25. Իտալական մորեխի հետին (ցատկող) ոտքը (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի). 1. կոնք, 2. ազդր 3. սրունք , 4. թաթ, 5. փշեր, 6. խթան, 7. ճանկ

Կենսապայմաններին համապատասխան` ոտքերը ենթարկվել են զանազան մասնագիտացման. տար երում են քայլող, վազող, ցատկող, փորող, ռնող ոտքեր ն լողաոտքեր: Բացի այդ, դրանք կարող են մասնագիտացված լինել այլ ֆունկցիաներ կատարելու համար. օրինակ` հավաքող ոտքեր` ծաղկափոշի հավաքելու համար: Միջատների ոտքերի տիպերի նորոշ ֆունկցիաներն արտացոլված են դրանց անվանումներում (նկ. 26): Ոտքերի տիպերը

Վազող ոտքեր: Բնորոշ է արագ շարժվող միջատներին: Դրանց կառուցվածքը աչքի է ընկնում ոլոր մասերի համաչափ զարգացումով: Վազող ոտքերի թաթը միշտ երկար է ն արակ, հինգ հատվածանի, քիչ թե շատ գլանաձն հատվածներով (օրինակ՝ խավարասերներ, զզաններ): Քայլող ոտքեր: Պահպանելով նախորդ տիպի նմանությունը` քայլող ոտքերն ավելի կարճ են ն տար երվում են թաթիկի կառուցվածքով: Այս տիպի թաթը լայն է ն կարծրացած: Նրա ներքին մակերեսը պատված է կարճ մազիկներով ն խոզաններով ն առա33

ջացնում է ներ ան (օրինակ՝ եղիկավոր, երկարակնճիթ, տերնակեր զեզներինը):

Նկ. 26. Ոտքերի տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

ա. վազող (խավարասերի ոտքեր), . լողացող (լողա զեզի ոտքեր), գ. ցատկող (մորեխի ոտքեր), դ. ռնող (աղոթարարի ոտքեր), ե. փորող (արջուկի ոտքեր), զ. ծծող (արու լողա զեզի ոտքեր), է. հավաքող (մեղրա եր մեղվի ոտքեր), ը. քայլող (երկարակնճիթ զեզի թաթ)

Ցատկող ոտքեր: Այս տիպի ոտքի նորոշ հատկանիշ համարվում է ազդրի լայնացումը ն երկարացումը, մկանների ուժեղ զարգացումը: Սրունքը նույնպես երկարացած է ն պատված փշերով: Ցատկող լինում են սովորա ար երրորդ զույգ ոտքերը, օրինակ՝ մորեխների, ծղրիդների, ճռիկների, որոշ զեզների ն լվերի ոտքերը: Լողացող ոտքեր: Որոշ միջատներ, որոնք ջրային կյանք են վարում, ունեն միջին ն հետին զույգ լողացող ոտքեր: Նրանք շարժվում են հորիզոնական ուղղությամ ն նրանց շարժումը նման է թիակների շարժմանը: Լողացող ոտքերի թաթը, հաճախ ն սրունքը, պատված է խիտ մազմզուկներով, որոնք շարժման ժամանակ մեծացնում են թիավարման մակերեսը. օրինակ՝ լողա զեզների ոտքերը: Փորող ոտքեր: Բնորոշվում են կարճացած ն լայնավուն ազդրով ն սրունքով: Վերջինս արտաքինից պատված է ատամիկներով ն հաճախ կորացած է: Թաթը թերաճ է կամ զգալիորեն թույլ է զարգացած, քան սրունքը ն ազդրը: Այս տիպի ոտքը հատուկ

է հողը, գոմաղ ը փորող միջատներին. օրինակ՝ արջուկների, գոմաղ ի զեզների ոտքերը: Բռնող ոտքեր: Այս ոտքը դարձել է ռնող ապարատ, որը ծառայում է որսը ռնելու համար ն գործում է ծալվող դանակի սկզ ունքով: Սրունքը ն ազդրը երկարացած են ն պատված փշերով կամ ատամիկներով: Ազդրի վրա ատամիկները դասավորված են երկու շարքով, որոնց միջով անցնում է ակոսիկ՝ սրունքը ներսում դնելու համար. օրինակ՝ աղոթարարի ոտքերը: Հավաքող ոտքեր: Բնորոշ է ծաղկափոշի հավաքելուն ն տեղափոխելուն: Սրունքը ն հատկապես թաթի առաջին հատվածը խիստ լայնացած է: Սրունքի արտաքին մասում տեղավորված է զամ յուղ` պատված երկու շարք ճկուն, կորացած մազիկներով: Այս զամ յուղի մեջ մեղուն հավաքում է ույսի ծաղկափոշին: Թաթի առաջին հատվածը ներսի կողմից ունի վրձնիկ, որը կազմված է ամուր ոսկեգույն մազիկներից: Դրանք ծառայում են ծաղկափոշու հավաքմանը ն այն պահելուն: Աշխատանք 5. Փորը ն դրա հավելուկները

Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում փորին ն դրա հավելուկներին. դրանց նութագրումը: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Մորեխներ, ականջմտուկներ, ծղրիդներ, սղոցողներ, զեզներ, խոշորացույցներ, պլակատներ: Փորի կառուցվածքը

Փորը (abdom6ո) միջատի մարմնի երրորդ աժինն է (նկ. 27): Այն կազմված է գրեթե միատեսակ հատվածներից: Ունի պարզագույն կառուցվածք, միայն նրա հատվածները հիմքից փոքր-ինչ ձնափոխվել են: Որպես կանոն, փորը զուրկ է շարժման օրգաններից: Նկ. 27. Սն խավարասերի փորը, նրա հատվածները ն հավելուկները (ըստ Ա. Լ. Զելիկմանի).

1-9. փորի հատվածների ստերնիտները, 10. գրիֆելկա, 11. ցերկա, 12. թիա երաններ

Յուրաքանչյուր հատված կազմված է վերին կիսաօղակից (տերգիտ) ն ներքին կիսաօղակներից (ստերնիտ), որոնք արտաքուստ աժանված են փափուկ կողքով` պլեյրիտով: Տերգիտի, ստերնիտի ն պլեյրիտային մեմ րանի հարա երական զարգացումը միջատների տար եր խմ երում զգալիորեն տար եր է: Փորի հատվածների առավելագույն թիվը 12-ն է` հաշված նան պոչի աղադրամասը` տելսոնը: Հատվածների այսպիսի թիվ ունեն միայն որոշ նախաթնազուրկներ ն սաղմեր: Մյուս միջատների, մասնավորապես արձրակարգ ձների փորի հատվածների թիվը զգալիորեն կրճատվում է մինչն 5-6 ն ավելի պակաս հատվածների: Նույն տեսակի արուների ն էգերի տերգիտների ն ստերնիտների թիվը նս տար եր է լինում. օրինակ՝ խավարասերների արուներն ունեն 10 տերգիտ, իսկ էգերը՝ 8, արուները` 9 ստերնիտ, իսկ էգերը՝ 7: Փորի հատվածները աժանվում են երեք խմ ի. 8-րդ ն 9-րդ հատվածները կոչվում են սեռական կամ գենիտալ, քանի որ այդ հատվածների վրա են գտնվում արտաքին սեռական հավելուկները, արուների զուգավորման օրգանը, էգերի ձվադիրը, 1-7-րդ հատվածները կոչվում են նախագենիտալ, իսկ 10-12-րդ հատվածները՝ հետգենիտալ: Փորը կարող է կրծքին հոդավորվել տար եր ձներով: Ըստ հոդավորման նույթի` տար երում են նստած, ճյուղավոր ն կախված փոր (նկ. 28): Նստած փորը միացած է հետնակրծքին իր հիմքի ամ ողջ մակերեսով ն չի առաջացնում սեղմում կամ նեղացում (նման փոր ունեն միջատների մեծ մասը): ճյուղավոր փորը կրծքին միացած է արակ, քիչ թե շատ երկար ցողունով, որն առաջացել է փորի 1-ին, 2-րդ, հաճախ նան 3-րդ հատվածների նեղանալու հետնանքով (հատուկ է մի շարք մեղուների, մրջյունների, հեծյալների): Կախված փորը, ի տար երություն վերը թվարկածների, ունի կարճ ցողուն ն կրծքից առանձնացված է կարճ սեղմումով: Նկ. 28. Փորի տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի) 1. նստած, 2. լայն ցողունավոր, 3. կախված, 4. երկար ցողունավոր

Փորի հավելուկները Փորի վերջնամասում կարող են զետեղված լինել տար եր հավելվածներ՝ ցերկաներ, գրիֆելկաներ, տար եր տիպի ձվադիրներ (մորեխ, ծղրիդ, ճռիկ, սղոցող, հեծյալ) ն մեղվի խայթոց, որը համարվում է ձնափոխված ձվադիր (նկ. 29): Ցերկան վերջին հատվածի հավելուկ է: Ցերկաները կարող են լինել հատվածավոր (խավարասերինը) ն ոչ հատվածավոր (ծղրիդինը ն ականջմտուկինը): Հատուկ են ինչպես արուներին, այնպես էլ էգերին (նկ. 29): Գրիֆելկաները տեղավորված են արուի փորի վերջին ստերնիտի վրա: Չհատվածավորված, զույգ ոչ մեծ գոյացություն են (օրինակ՝ խավարասերների ն որոշ այլ ուղղաթնանմանների դեպքում): Ձվադիրը նորոշ է էգերին ն կազմված է մի քանի թիթեղներից. մորեխն ունի կարճ, հաստ, կեռաձն 4 թիթեղ, որոնցով էգը հողում ձվադրելու ժամանակ փոս է փորում: Ծղրիդի մոտ ձվադիրը թրաձն, նետաձն կամ մանգաղաձն է, կողքերից տափակ ն գագաթը սրավուն: Այն կենտ է երնում, այց իրականում կազմված է երեք զույգ փեղկերից: Ձվադրով օժտված են նան թաղանթաթները. սղոցողների ձվադիրը կարճ է, սղոցաձն: Դրանց օգնությամ սղոցողները ձվադրելիս սղոցում են ույսի հյուսվածքները: Հեծյալների ձվադիրը հաճախ ունի երկար թելի տեսք, իսկ մեղվինը վերածվել է խայթոցի:

Նկ. 29. Փորի վերջնամասի հավելուկները. (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի). ա. արու խավարասերինը (տեսքը վերնից), . արու ականջմտուկինը աքցաններով (ձնափոխված ցերկաներ, տեսքը վերնից), գ. արու չվող մորեխինը (տեսքը կողքից), դ. էգ չվող մորեխինը (տեսքը կողքից),

1. ցերկա, 2. գրիֆելկա, 3. սր անային թիթեղ, 4. գենիտալ թիթեղ, 5, 6, 7. 8-10-րդ տերգիտ, 8,9. 8-9-րդ ստերնիտ, 10. ձվադիր

Հանձնարարություն: Նկարագրել միջատի արտաքին կառուցվածքը ներքոհիշյալ սխեմայով Միջատի արտաքին կառուցվածքի նկարագրության սխեման /. Միջատների մարնի մեծությունը ն ձնը, գունավորումը: //.Գլուխը ն դրա հավելուկները: 1. Գլուխ. ձնը, գլխի դիրքի տիպերը, չափերը, գլխի աժինները (ճակատ, ծոծրակ ն այլն): 2. Աչք ն աչիկներ. դիրքը, ձնը, քանակը, չափերը, թիվը: 3. Բեղիկներ. տիպը մոտավոր երկարությունը, հատվածների քանակը, ամրացման տեղը: 4. Բերան. դիրքը, տիպը, կազմությունը. ա) վերին շրթունք, վերին ծնոտներ. ձնը, չափը, կազմությունը, ) ներքին շրթունք ն ներքին ծնոտներ. առանձին մասերի կառուցվածքը (հիմնական հատված, ուն ն այլն): ///. Կուրծքը ն նրա հավելուկները: 1. Կրծքի կառուցվածքը. ձնը, չափերը, հատվածները ն դրանց փոխհարա երությունները. ա) առաջնակուրծք. ձնը, չափը, կառուցվածքը, ) միջնակուրծք. ձնը, չափը, կառուցվածքը, գ) հետնակուրծք. ձնը, չափը, կառուցվածքը: 2. Կրծքի հավելուկները. ա) թները. քանակը, ձնը, կառուցվածքը, չափը, ջղավորությունը, դիրքը (հանգստի ն թռիչքի ժամանակ), ) ոտքերը. ձնը, չափը, տիպը, առանձին մասերի կառուցվածքը (ազդր, սրունք, թաթ ն այլն): /V. Փորը ն դրա հավելուկները: 1. Փորի կառուցվածքը. ձնը, չափը, կառուցվածքը, հատվածների թիվը: 2. Փորի հավելուկները. ա) ցերկա. քանակը, կառուցվածքը, ձնը, ) գրիֆելկա. քանակը, կառուցվածքը, ձնը, գ) ձվադիր. կառուցվածքը, ձնը:

ԹԵՄԱ 2.

ՄԻՋԱՏԻ ԱՆԱՏՈՄԻԱՆ ԵՎ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ

Աշխատանք 1. Մաշկային ծածկոցը ն նրա հավելուկները

Սարքավորումներ ն նյութեր: Մանրադիտակներ, ջրային կաթոցիկներ, միջատա անական քորոցներ, առարկայակիր ապակիներ, ծածկապակիներ, KՕ/ -ի ն ԽaՕ/-ի 104անոց լուծույթներ: Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում միջատի արտաքին ծածկոցին, նութագրել դրա կառուցվածքային տարրերը ն նկարել տետրում: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Միջատի մաշկային ծածկոցի կտրվածքով պատրաստուկ, մանրադիտակ, պլակատներ: Մաշկային ծածկոցները շատ կարնոր նշանակություն ունեն միջատի կյանքում: Այն կմախքամկանային համակարգի հիմքն է: Մաշկը պաշտպանում է մարմինը մեխանիկական վնասվածքներից, խոչընդոտում է մանրէների թափանցումն արյան մեջ, ինչպես նան` մասնակցում օդային ն ջրային ռեժիմների կարգավորմանը: Բացի այդ, մաշկի հետ է կապված միջատների մարմնի գունավորումը: Նրա վրա գտնվում են զանազան հավելուկներ՝ մազմզուկներ, փշեր, մաշկային գեղձեր: Մաշկը կազմված է երեք հիմնական շերտերից՝ կուտիկուլայից, հիպոդերմայից ն հիմնային թաղանթից (նկ. 30): Նկ. 30. Միջատի մաշկային ծածկոցի կառուցվածքը (ըստ Գ. Վե երի). 1. մազիկներ, 2. օղակաձն թմ իկ մազի հիմքի մոտ, 3. փշիկներ, 4. էպիկուտիկուլա, 5. էկզոկուտիկուլա, 6. էնդոկուտիկուլա, 7. հիպոդերմա, 8. տրիխոգեն (մազ առաջացնող) ջիջներ, 9. հիմնային թաղանթ

Կուտիկուլան կամ մաշկային ծածկոցի վերին շերտը չունի ջջային կառուցվածք: Ունի երկու շերտ՝ էպիկուտիկուլա ն պրոկուտիկուլա:

էպիկուտիկուլան ունի 1-5 մկ հաստություն: Այն կազմված է տար եր քիմիական աղադրությամ երեք շերտից՝ պրոտեինային, որը պարունակում է սպիտակուցներ, ճարպեր, մոմաշերտից, որը կանխում է ջրի գոլորշիացումը օրգանիզմից ն ցեմենտող շերտից: Պրոկուտիկուլան ունի մի քանի հարյուր մկ հաստություն: Նրա կենսաքիմիական հիմքը խիտինն է (25-604): Խիտինը ազոտ պարունակող պոլիսախարիդային պոլիմեր է: Կայուն է քիմիական նյութերի նկատմամ , չի լուծվում հիմքերում ն օրգանական լուծիչներում, սակայն լավ լուծվում է հանքային թթուներում: Պրոկուտիկուլան աժանվում է էնդոկուտիկուլայի ն էկզոկուտիկուլայի: էնդոկուտիկուլան թափանցիկ է, ունի ազմաթիվ թիթեղներ, թելանման կառուցվածք, որն ապահովում է կուտիկուլայի ճկունությունը, իսկ էկզոկուտիկուլան ավականին կարծրացած է, խիտ գունավորված: Պրոկուտիկուլայի 25-50 4-ը կազմում են սպիտակուցները, որոնք կապի մեջ են մտնում խիտինի հետ` ապահովելով դրա կայունությունը: Բացի այդ, ֆերմենտների ն դա աղանյութերի ազդեցության հետնանքով տեղի է ունենում սպիտակուցների կարծրացում: Պրոկուտիկուլայի միջով են անցնում ազմաթիվ մանր խողովակներ, որոնք ձգվում են հիպոդերմայից մինչն էպիկուտիկուլա: Դրանք տար եր նյութերի տեղափոխման ճանապարհ են դեպի էպիկուտիկուլա ն պրոկուտիկուլա: Հիպոդերման կազմված է մեկ շերտ խորանարդաձն կամ գլանաձն էպիթելային ջիջներից: Դրանք արտադրում են նյութեր, որոնք կուտիկուլայի կազմավորման հիմքն են, ինչպես նան արտադրում են հեղուկ, որը լուծում է էնդոկուտիկուլան միջատի յուրաքանչյուր մաշկափոխությունից առաջ: Հիմնային թաղանթը գտնվում է հիպոդերմայի տակ, շատ արակ է ն յուրատեսակ սահման է դառնում մաշկային ծածկոցի ն միջատի մարմնի խոռոչի միջն:

Մաշկային ծածկոցի հավելուկները Սրանց թվին են պատկանում մաշկային հավելուկները, կարծրացած գոյացումները ն մաշկային գեղձերը: Հավելուկները լինում են քանդակային (ավելի մանր) ն կառուցվածքային (ավելի խոշոր): Քանդակային հավելուկները (փշիկներ, ակոսներ, թմ իկներ ն այլն) կորցրել են կապը հիպոդերմայի հետ: Դրանք ոլորը կուտիկուլային ծագում ունեն ն միջատին տալիս են որոշակի արտաքին տեսք: Կառուցվածքային հավելուկները, ընդհակառակը, ավելի սերտ են կապված հիպոդերմայի հետ:

Դրանց են պատկանում տար եր մազմզուկները ն խոզանները, խթանները ն խոշոր կուտիկուլայի չհոդավորված մակաճերը՝ եղջյուրների, փշերի կամ կատարների տեսքով, որոնց առաջացմանը մասնակցում են հիպոդերմայի զգալի հատվածներ: Մազմզուկները դուրս են գալիս հիպոդերմայի շերտում գտնվող տրիխոգեն ջիջներից, որոնց հիմքը շրջապատված է փափուկ թաղանթով: Մազմզուկի ձնափոխություն է թեփուկը, որով պատված են թիթեռի մարմինը ն թները. թեփուկ ունեն նան նան միջատների այլ խմ եր (երկարակնճիթ զեզները, թաղանթաթները, մոծակները): Մաշկային ծածկոցի հետ սերտորեն կապված են տար եր տեսակի գեղձեր: Դրանք ազմազան են. լինում են միա ջիջ, երկ ջիջ ն ազմա ջիջ: Դրանք արտադրում են գեղձազատուկներ, որոնք լինում են մոմային, լաքային, հոտավետ, թունավոր ն այլն: Տար եր է լինում նան միջատների գունավորումը` պիգմենտային կամ քիմիական ն օպտիկական կամ կառուցվածքային: Պիգմենտային գունավորումը պայմանավորված է պիգմենտների առկայությամ : Կայուն գունավորում լինում է այն դեպքում, եր պիգմենտները կուտակվում են էկզոկուտիկուլայում: Հիմնական պիգմենտներն են մելանինները ն կարոտինոիդները: Մելանինները ազոտ պարունակող պոլիմերներ են: Դրանք ստեղծում են մուգ դարչնագույն, կարմրադարչնագույն ն սն գունավորումներ ն կուտակվում են կուտիկուլայի հաստացած, կարծրացած շերտում: Կարոտինոիդները ջրում չլուծվող նյութեր են: Դրանք դեղնանարնջագույն ն կարմիր երանգներն են: Օրինակ՝ կոլորադյան զեզի կարոտինը վերցվում է ույսից ն կուտակվում թրթուրի հեմոլիմֆում ն զեզի վերնաթներում: Կառուցվածքային կամ օպտիկական գունավորումը պայմանավորված է կուտիկուլայի մանրադիտակային կառուցվածքով, որով ն մակերեսին տեղի է ունենում լույսի անդրադարձում ն դիֆրակցիա: Աշխատանք 2. Միջատի մարմնի խոռոչը ն ներքին օրգանները

Մարմնի խոռոչը ն ներքին օրգանների դասավորությունը: Միջատի մարմնի խոռոչը լցված է ներքին օրգաններով ն երկու արակ պատեր ունեցող հորիզոնական միջնորմերով՝ դիաֆրագմաներով: Այն աժանվում է երեք հատվածի, ինչը լավ երնում է միջատի մարմնի լայնակի կտրվածքի վրա (նկ. 31):

Նկ. 31. Միջատի մարմնի լայնական կտրվածքի սխեման (ըստ Բ. Ն. Շվանվիչի) .

1. մեջքային անոթ, 2. պերիկարդիալ ջիջներ, 3. վերին դիաֆրագմա, 4. աղիքներ, 5. ճարպային մարմին, 6. էնոցիտներ, 7. ստորին դիաֆրագմա, 8. փորային նյարդային շղթա

Վերին աժնում տեղավորված է արյան շրջանառության օրգանը՝ մեջքային անոթը: Ստորին աժնում տեղավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի մի մասը` փորային նյարդային շղթան: Վերին ն ստորին դիաֆրագմաների միջն տեղավորված է առավել ընդարձակ կամ վիսցերալ աժինը, որում ներառվում են նյութափոխանակության` հատկապես մարսողական ն արտաթորության համակարգերը, ճարպային մարմինը, ինչպես նան ազմացման օրգանները: Շնչառական համակարգը կապ չունի մարմնի խոռոչի հետ, քանի որ այն աղկացած է ազմաթիվ օդատար խողովակներից՝ տրախեաներից ն տրախեոլներից, որոնք թափանցում են մարմնի հյուսվածքներ ն մկաններ: Վերը նշված ոլոր օրգանների համակարգերը, ացի սեռականից, միջատի անհատական կյանքի օրգաններ են. դրանք են ճարպային մարմինները, մարսողական, արտաթորության, արյունատար, շնչառական ն նյարդային համակարգերը: Իսկ ազմացման օրգանները ապահովում են տեսակի գոյությունը: Միջատներն ունեն լավ զարգացած մկանային համակարգ, որոնց շնորհիվ նրանք կարողանում են լավ քայլել, ցատկել ն թռչել: Մկանները կազմված են զուգահեռ միջաձիգ զոլավոր մկանային թելիկներից: Միջատների մկանների հարա երական ուժը շատ մեծ է: Միջատը կարող է տեղափոխել իր մարմնի զանգվածից 14-25 անգամ ավել եռ ու կարող է ցատկել՝ գերազանցելով մարմնի երկարությունը մի քանի հարյուր անգամ:

Մարսողական համակարգ Մարսողական համակարգը սկսվում է գլխի երանային անցքից ն վերջանում փորի վերջին հատվածի վրա գտնվող

անալային անցքով: Այդ անցքերի միջով անցնում է մարսողական խողովակը (նկ. 32, 33): Նկ. 32. Արու սն խավարասերի ներքին կառուցվածքը վերնից ացված (ըստ Ն. Ա. Խոլոդովսկու).

1. կերակրափող, 2. թքագեղձի պահեստարան, 3. թքագեղձեր, 4. քուջ, 5. մկանային ստամոքս, 6. միջին աղի, 7. կույր հավելվածներ, 8. մալպիգյան անոթներ, 9. հաստ աղի, 10. ուղիղ աղի, 11. փորի նյարդային շղթա, 12. տրախեաներ, 13. շնչանցք, 14. սերմնարան, 15. սերմնատար խողովակ, 16. սեռական հավելյալ գեղձեր

Ծագումնա անորեն մարսողական խողովակը կազմված է 3 աժնից՝ առաջնային, միջին ն հետին աղիներից: Առաջնային ն հետին աղիները առաջացել են արտաքին սաղմնային թերթից կամ էկտոդերմից` սաղմի զարգացման ժամանակ էկտոդերմի ներս մղվելու ճանապարհով: Միջին աղին առաջացել է ներքին սաղմնային թերթից՝ էնտոդերմից: Դրան համապատասխան առաջնային ն հետին աղիները սերտորեն կապված են ն պատված խիտինով, որը մարմնի կուտիկուլայի շարունակությունն է: Տար եր միջատներ ունեն տար եր երկարության մարսողական խողովակներ: Ավելի երկար է հեղուկ սնունդով սնվող միջատներինը, քան այն միջատների մարսողական խողովակները, որոնք սնվում են ույսերի կամ կենդանիների հյուսվածքներով: Որոշ միջատների մարսողական խողովակը գրեթե հավասար է մարմնի երկարությանը, այց ուղղաթներինը ն արձրակարգ ճանճերինը, ինչպես նան թրթուրներինը զգալիորեն երկար է մարմնից: Առաջնաղին ֆունկցիոնալ առումով ն ձնակազմական տեսանկյունից ստորա աժանվում է կլանի, կերակրափողի, կտնառքի, մկանային ստամոքսի: Կլանի հիմնական դերը կերը երանի խոռոչից կերակրափող փոխադրելն է: Բերանի խոռոչում` կլանի վրա, ացվում են թքագեղձերի խողովակները: Թուքը պարունակում է

ամիլազ ֆերմենտ, որի ազդեցությամ փոխվում են գլյուկոզի:

արդ ածխաջրերը վերա-

Նկ. 33. Մարսողական համակարգ (ըստ Գ. Վե երի). ա. գնայուկ զեզ, . սն խավարասեր,

1. կերակրափող , 2. թքագեղձ, 3. թքագեղձի պահեստ, 4. քուջ, 5. մկանային ստամոքս, 6. միջնաղի, 7. միջնաղու կույր հավելուկներ, 8. մալպիգյան անոթ, 9. հետնաղի, 10. ուղիղ աղի

Որոշ միջատների կերակրափողը (կոպիտ ուսական սննդով սնվողների) լայնանալով վերածվել է քուջի, որը ծառայում է որպես կերի ժամանակավոր պահեստ: Քուջը կերակրափողի լայնացած շարունակությունն է: Ծծող միջատների քուջը ունի սրվակի տեսք` ցողունանման ծորանով միացած կերակրափողին: Այս առանձնահատկությունը հատուկ է մի շարք երկթների ն թեփուկաթների: Քուջից կերը փոխադրվում է մկանային ստամոքս (նկ. 34): Մկանային ստամոքսն ունի հաստ մկանային պատեր ն ներսից` խիտինային ատամիկներ: Այդտեղ սնունդը մեխանիկորեն մանրացվում է, տրորվում, քամվում, ապա փոխադրվում է միջին աղի: Լավ զարգացած է ուղղաթների, խավարասերների, զեզների ն այլ կրծող միջատների մկանային ստամոքսը, այց մեղուներինը ն երկթների մեծ մասինը ապաճել է:

Միջնաղին կամ իսկական ստամոքսը չի աժանվում մասերի. այն ներսից պատված է գեղձային էպիթելով: Ունի երկարավուն ուղիղ խողովակի կամ պարկի տեսք ն մի քանի կույր հավելվածներ, որոնք մեծացնում են միջնաղու էպիթելային մակերեսը: Այդ էպիթելերը արտազատում են մարսողական ֆերմենտներ: Միջնաղում արտազատված ֆերմենտները, խառնվելով սննդին, նպաստում են վերջինիս արագ մարսվելուն: Մարսված նյութը միջնաղու էպիթելային հյուսվածքից ներծծվում է արյան մեջ ն հետագայում յուրացվում միջատի կողմից: Չմարսված մնացորդները մղվում են դեպի հետնաղի: Նկ. 34. Սն խավարասերի մկանային ստամոքսը (ըստ էյդմանի). ա. լայնակի կտրվածքով, .երկայնակի կտրվածքով կառուցվածքի սխեման,

1. օղակաձն մկաններ , 2. խիտինային ատամիկներ, 3. երկայնակի մկաններ, 4. տրախեաներ

Հետնաղին պատված է խիտինով. ստորա աժանվում է արակ, հաստ ն ուղիղ աղիների: Հետին աղին սկսվում է սղոցաձն փականով, որին միանում է արտաթորության խողովակաձն օրգանը` մալպիգյան անոթները, ն այդ միացման տեղը համարվում է սահման միջին ն հետին աղիների միջն: Հետնաղում մարսողություն տեղի չի ունենում. նրա ֆունկցիան չմարսված սննդային զանգվածից ջրի ներծծումն է ն մնացորդների հրումը դեպի վերջնաղի, որոնք դուրս են գալիս օրգանիզմից որպես արտաթորանք: Արյունատար համակարգ Միջատների արյունատար համակարգը աց է, արյունը կամ հեմոլիմֆը լցվում է մարմնի խոռոչում գտնվող օրգանների միջն ընկած տարածությունները: Արյունատար համակարգը կազմված է մեջքային անոթից, որը կարճ ձգաններով կախված է մարմնի մեջ45

քային պատից: Մեջքային անոթը ստորա աժանվում է հետին աժնի՝ սրտի` կազմված ա ախելու ունակ մի շարք խցիկներից, ն առաջնային աժնի՝ աորտայի, որը զուրկ է խցիկներից ն ունի պարզ խողովակի տեսք (նկ. 35. , գ): Կողային պատերին սիրտն ամրանում է մկաններով: Յուրաքանչյուր խցիկ ունի զույգ կողային ելունք՝ ներս ուղղված փականով. այդ ելունքներով տեղի է ունենում արյան ներծծում (նկ. 35. ա): Սրտի հետին մասը սովորա ար փակ է: Անմիջապես սրտի տակ տեղավորվել են մի շարք զույգ, երկար, եռանկյունաձն մկանային խրձեր` թնաձն մկաններ: Արյան շրջանառությունը կատարվում է սրտի խցիկների հերթական կծկումների շնորհիվ: Կծկումներն ապահովում են արյան շարժումը հետնից առաջ: Խցիկների լայնացման ժամանակ (դիաստուլա) արյունն անցնում է խցիկներ, իսկ կրճատման ժամանակ (սիստուլա) արյան ճնշման ազդեցությամ ացվում են առջնի փեղկերը, ն արյունը շարժվում է առաջ: Աորտան հանդես է գալիս որպես փոխադրող անոթ, այն հասնում է մինչն գլուխ, որտեղ ացվում է անցք, որով արյունը հոսում է դեպի գլուխ: Արյան շրջանառությունը տեղի է ունենում մեջքային անոթով առաջ, իսկ փորային անոթով՝ հետ: Արյան շարժը մարմնի այլ մասեր, մասնավորապես եղիկներ, ոտքեր, թներ, պոչային հավելուկներ, ապահովում են հավելյալ կամ տեղային ա ախող օրգանները: Նկ. 35. Արյունատար համակարգ (ըստ Ա. Ի. Վորոնցովի). ա. փեղկերի դիրքը արյան շարժման ժամանակ, . արջուկի մարմնի մեջքային պատը, գ. մեղվի մեջքի անոթը,

1. փական, 2. ելանցք, 3. աորտա, 4. թնաձն մկաններ, 5. սիրտ

Միջատների արյունը կամ հեմոլիմֆը միակ հեղուկ հյուսվածքն է ն կազմված է հեղուկ պլազմայից ն արյան մարմիններից` հեմոցիդներից: Պլազման սովորա ար գունավորված է լինում դեղին կամ կանաչ, կամ էլ անգույն է: Հեմոլիմֆի ֆունկցիան ազմազան է: Ֆունկցիաներից ամենակարնորը ամ ողջ մարմնով սննդանյութերի տարածումն է ն հյուս46

վածքներին այն մատակարարելը, ինչպես նան հյուսվածքներից կլանում է նյութափոխանակությունից առաջացած վնասակար նյութերը ն դրանք տանում դեպի արտաթորության օրգաններ: Հեմոլիմֆի հիմնական կենսաքիմիական հատկությունն այն է, որ այն ընդհանուր առմամ ապահովում է քիմիական փոխազդեցությունը օրգանների միջն ն օրգանիզմը դարձնում մեկ ամ ողջություն: Միջատների հեմոլիմֆի շնչառական նշանակությունը մեծ չէ, քանի որ թթվածնի քանակը հեմոլիմֆում սահմանափակ է: Արյան մեխանիկական հատկանիշն այն է, որ այն ստեղծում է անհրաժեշտ ներքին ճնշում կամ տուրգոր: Շնորհիվ դրա` պահպանվում է այն միջատների մարմնի ձնը, որոնք ունեն փափուկ ծածկոց. օրինակ` թրթուրներինը: Արյունն ունի նան պաշտպանական հատկություն: Այսպես, արյունը պարունակում է ուժեղ ազդեցություն ունեցող կենսա անական ակտիվ նյութեր, որոնք վտանգի ժամանակ միջատն արտազատում է արտաքին միջավայր. սա հատուկ է մորեխներին ն ծղրիդներին:

Շնչառական համակարգ Շնչառական համակարգը (նկ. 36) աղկացած է ճյուղավորվող արակ խողովակներից՝ տրախեաներից: Դրանց հիմքերը ացվում են մարմնի կողքերից զույգ անցքերի` շնչանցքերի կամ ստիգմաների ձնով, իսկ մանրագույն ճյուղավորված տրախեաներն առաջացնում են տրախեային մազանոթներ՝ տրախեոլներ: Խոշոր տրախեաների հիմքերը երնում են նույնիսկ ստերեոսկոպիկ խոշորացույցի ոչ մեծ խոշորացմամ : Դրանք լցված են օդով, այդ իսկ պատճառով ընկնող լույսից ունենում են արծաթափայլ երանգ, իսկ անցնողից` ացառապես սն: Տրախեաներ. սկսվելով շնչանցքերից, մարմնի ներսում ճյուղավորվելով` պարուրում են հյուսվածքներն ու օրգանները ն անգամ մտնում առանձին ջիջների մեջ: Դրանք ունեն էկտոդերմային ծագում, ն դրանց պատերը կառուվածքով նման են մաշկային ծածկոցին. ներսից պատված են խիտինային թաղանթով, ինչը համապատասխանում է մաշկի կուտիկուլային: Խիտինային ծածկոցը ներքին մակերեսին տալիս է թելաձն հաստացում, որը տրախեայի պատի վրայով անցնում է պարուրաձն: Այդ պարուրաձն հաստացումները նպաստում են տրախեաների տափակեցմանը շարժվելիս ու մարմինը ծալելիս ն ապահովում են տրախեաների նորմալ աշխատանքը:

Նկ. 36. Տրախեային համակարգ (ըստ Գ. Վե երի). ա. տրախեայի վերջնամասը տրախեոլով, . սն խավարասերի տրախեայի գլխավոր ների մի մասը, գ.հատվածներում տրախեաների լայնակի ճյուղավորման սխեման, դ. հատվածներում տրախեաների երկայնակի ների սխեման,

1. տրախեոլներ, 2. տրախեաներ, 3. սիրտ, 4. վերին դիաֆրագմա, 5. աղիք, 6. շնչաճեղք, 7. ներքին դիաֆրագմա, 8. նյարդային շղթա

Շնչանցքերը կամ ստիգմաները տեղավորված են հատվածների կողքերին: Յուրաքանչյուր հատված ունի զույգ շնչանցք` մեկական տեղավորված յուրաքանչյուր կողմում: Միջատների շնչանցքերի թիվը 10 զույգ է՝ 2 զույգ կրծքային ն 8 զույգ փորային: Այսպիսի քանակով տրախեային համակարգը նորոշ է հասուն միջատների մեծ մասին ն ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատների թրթուրներին: Իսկ մի շարք արձրակարգ միջատների ն հատկապես նրանց թրթուրների ու հարսնյակների շնչանցքերի թիվը կրճատվում է: Շնչանցքերը սովորա ար ունեն ձվաձն կամ կլորա-վուն անցքի ձն` հաստացած եզրերով` առաջացնելով շնչանցքի օղակաձն շրջանակ: Դրանք հագեցած են մազիկների ձն ունեցող ֆիլտրող հարմարանքով, ինչպես նան ունեն փականներ: Հատուկ մկանների օգնությամ այդ շնչանցքերը կարող են փակվել ն կանխել օդի ներթափանցումը, իսկ ֆիլտրող հարմարանքը պահպանում է շնչառական համակարգը խցանումից՝ նրանում օդի ներթափանցման ժամանակ: Տրախեոլները տրախեային համակարգի մանրագույն վերջավորություններ են, որոնք մտնում են առանձին ջիջների մեջ:

Շնչառություն: Շնչելիս օդը շնչանցքերով անցնում է տրախեայի մեջ, որտեղից էլ ճյուղավորվող շնչառական խողովակներով տարածվում է մարմնի ոլոր օրգաններում, իսկ մանրագույն տրախեոլներով` առանձին ջիջներում: Միջատի օրգանիզմի յուրաքանչյուր ջիջ տրախեոլներով, ապա տրախեային խողովակով ն շնչանցքի միջոցով կապվում է մթնոլորտի հետ: Շնչառական խողովակների միջոցով մարմնի մեջ օդի ներթափանցումը (շնչելը) ն առաջացած գազերի արտա-մղումը մարմնից (արտաշնչումը) կատարվում է միջատի մարմնի՝ փորի կծկումների շնորհիվ, իսկ տրախեաների ն տրախեոլների մեջ օդի շարժումը պայմանավորված է դիֆուզիայով: Արտաթորության համակարգ Միջատների արտաթորության գլխավոր օրգաններն են մալպիգյան անոթները, ճարպային մարմինը, մաշկը ն որոշ չափով տրախեային խողովակները: Մալպիգյան անոթները (տես՝ նկ. 32) ազատ ծայրում կույր խողովակներ են, որոնք իրենց հիմքով միացած են ն ացվում են միջին ն հաստ աղիների միացման սահմանում: Մալպիգյան անոթների պատերը ներսից պատված են մեկ շերտ էպիթելային ջիջներով ն հաճախ ունեն մկաններ, որոնք ապահովում են դրանց շարժունակությունը: Մկանների թիվը տար եր է լինում. զեզներինը 4-6 հատ են, ցանցաթներինը՝ 4-8, մորեխներինը ն խավարասերներինը՝ մեծաքանակ: Մալպիգյան անոթների ազատ մասը «լողում է» մարմնի խոռոչում հեմոլիմֆի մեջ: Խողովակի պատերը արյան միջից կլանում են միջատի օրգանիզմից չյուրացված նյութերը՝ միզաթթուն ն դրա աղերը, ամինաթթուները, ֆոսֆորաթթուներն ու նրանց աղերը ն այլ միացություններ: Այդ մնացորդները մալպիգյան անոթների մեջ անցնում են դիֆուզիայի ն օսմոսի շնորհիվ: Այնուհետն այդ նյութերը միզահեղուկի ձնով արտաթորվում են խողովակների ացվածքով, հասնում վերջնաղուն ն դուրս տարվում սննդի չմարսված մնացորդների հետ միասին: Որոշ տեսակի զեզների մալպիգյան անոթները կատարում են նան լրացուցիչ այլ ֆունկցիա: Թրթուրների զարգացման փուլում մալպիգյան անոթներն արտադրում են նյութեր, որոնց միջոցով հարսնյակավորվելուց առաջ թրթուրները գործում են իրենց ոժոժը: Բացի մալպիգյան անոթներից, արտաթորության պրոցեսին մասնակցում է նան ճարպային մարմինը, որը փուխր հյուսվածք է, գտնվում է միջատի մարմնի խոռոչում ն թիակների ու լթակների

ձնով լցնում է ներքին օրգանների միջն եղած տարածությունները: ճարպային մարմնում տեղի է ունենում սննդանյութերի (ճարպեր, գլիկոգեն) պաշարի կուտակում: Սակայն ճարպային մարմնի ջիջների մեջ միջատի կյանքի ընթացքում կուտակվում են նան միզաթթվային միացություններ, սովորա ար յուրեղների ձնով, որոնք միջատի կյանքի ընթացքում մարմնից ընդհանրապես դուրս չեն արտաթորվում. որոշ դեպքերում կուտակված վնասակար նյութերը հարսնյակավորման ընթացքում անցնում են միջատի արյան մեջ, այնուհետն հեռացվում մալպիգյան անոթների միջոցով: Սպիտակուցների, ճարպերի ն ածխաջրերի տրոհման հետնանքով առաջացած վնասակար նյութերը կուտակվում են նան մարմնի արտաքին ծածկոցի, հատկապես կուտիկուլայի մեջ: Մաշկափոխության ժամանակ մաշկի հետ միասին դուրս են նետվում նան դրանում կուտակված նօութերը: Այսպիսով, միջատների արտաթորությունը կատարվում է նան նրա մաշկափոխության պրոցեսում: Տրախեային խողովակներից անընդհատ դուրս է արտաթորվում ածխաթթու գազը. սա նս արտաթորության պրոցես է, որովհետն դուրս են հանվում թունավոր գազերը:

Նյարդային համակարգ Նյարդային համակարգը կանոնավորում է օրգանիզմի ոլոր ֆունկցիաները: Նրա հիմքը զգայական ն շարժողական նեյրոններն են: Նյարդային համակարգը կազմված է հետնյալ ենթահամակարգերից: 1.Կենտրոնական նյարդային համակարգ. աղկացած է նյարդային հանգույցների միակցությունից կամ գանգլիաներից, որոնցից դուրս են գալիս նյարդերը: Միջատների գանգլիաների ամ ողջ համակարգը աժանված է երկու աժնի` գլխային ն փորային: Գլխային աժինը կազմված է խոշոր վերկլանային հանգույցից: Այդ երկու հանգույցները միմյանց միանում են ձգաններով, որոնք, շրջապատելով աղիների առաջնային մասը, առաջացնում են շուրջկլանային օղակ: Փորային մասը կազմված է մի շարք գանգլիաներից, որոնք տեղավորված են աղիների տակ ն ամ ողջանալով առաջացնում են փորային նյարդային շղթա: Գլխային հանգույցները միաձուլվում են ն առաջացնում երեք աժիններից (առաջին, միջին, հետին) աղկացած գլխուղեղ: Այն նյարդավորում է աչքերը, եղիկները ն, ացի դրանից, հանդիսանում է գլխավոր կենտրոն, որին ենթարկվում են ենթակլանային ն փորային հանգույցները: Եթակլանային հանգույցը նյարդավորում է

երանի օրգանները ն աղիների առաջնային աժինը: Կրծքի գանգլիաները նյարդավորում են ոտքերը ն թները, իսկ փորինը՝ փորի հատվածներն ու նրանցում գտնվող շնչառական մկանները, սեռական համակարգը, հավելուկները ն այլն: 2.Սիմպատիկ նյարդային համակարգ. կանոնավորում է ներքին օրգանների ն մկանային համակարգի գործունեությունը: Կապված է էնդոկրին գեղձերի հետ: 3.Պերիֆերիկ նյարդային համակարգ. տար եր հանգույցներից դուրս եկող նյարդերը համակարգը կապում են մարմնի այլ մասերի հետ:

Զգայարաններ Զգայարանների հիմքը զգացողական սենսիլներն են, որոնք անմիջականորեն կապված են նյարդային զգայական ջիջների հետ: Միջատներն օժտված են ոլոր հինգ զգայարաններով, այց ոլորից շատ նրանց մոտ զարգացած է հոտառության զգայարանը: Միջատների հոտառության օրգանները առանձին սենսիլների ձնով տեղավորված են եղիկների վրա: ճաշակելիքի զգայարանները նույնպես առանձին սենսիլների ձնով տեղավորված են երանի օրգանների վրա: Զգացողական զգայարանի սենսիլները տեղավորված են եղիկների, ներքին շրթունքի, ծնոտի շոշափուկների ն մարմնի մյուս մասերի վրա (թն, ոտք, պոչ): Տեսողության զգայարանը տեղավորված է գլխի վրա, արդ ն պարզ աչքի ձնով: Լսողության օրգանը գտնվում է փորի առջնի հատվածում (մորեխ), ոտքի սրունքին (ծղրիդ): Միջատների մեծ մասը լսողական օրգան չունի:

Սեռական համակարգ Բոլոր վերը թվարկված օրգան-համակարգերը կյանքի անհատական օրգաններ են, մինչդեռ սեռական համակարգի կենսաանական նշանակությունն այլ է. այն իրականացնում է ազմացման ֆունկցիան ն դրանով ապահովում տեսակի գոյությունը: Որպես կանոն, միջատները աժանասեռ են. արուներին ընդունված է նշանակել ♂ նշանով, էգերին՝ ♀ նշանով:

Նկ. 37. Սեռական դիմորֆիզմ (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի ն Ն. Ա. Խոլոդովսկու). ա. լողա զեզ, . եղջերա զեզ, գ. ռնգեղջյուր զեզ (ձախից-արու, աջից-էգ)

Սեռական դիմորֆիզմը հաճախ արտահայտվում է մի շարք արտաքին, երկրորդական սեռական հատկանիշներով` եղիկների ձնով ն չափերով, մարմնի մեծությամ , տար եր մասերի կառուցվածքով ն այլն: Այն եր եմն ի հայտ է գալիս առանձնահատուկ ձնով. օրինակ` արու ռնգեղջյուր զեզը գլխին ունի նորոշ ռնգեղջյուրանման գոյացություն, որը ացակայում է էգի դեպքում (նկ. 37): Միջատների սեռական օրգանները գտնվում են փորի վերջին մասում, այց ձվատար ն սերմնատար խողովակներն այնքան երկար կարող են լինել, որ գրավեն ամ ողջ փորը՝ մինչն առաջին ն երկրորդ հատվածները: Արական սեռական համակարգ: Արական սեռական համակարգը աղկացած է զույգ գոնադներից՝ սերմնարաններից, զույգ սերմնատար խողովակից, կենտ սերմնացայտ խողովակից, հա52

վելյալ սեռական գեղձերից (նկ. 38) ն արական սեռի ելուստից՝ էդեագուսից:

Նկ. 38. Արական սեռական համակարգ (ըստ Ա. Վ. Իվանովի). 1. սերմնարան, 2. սերմնատար խողովակ, 3. հավելյալ սեռական գեղձեր, 4. սերմնցայտ խողովակ, 5. զուգավորման օրգան

Ընդհանուր առմամ սերմնարաններն ունեն կլորավուն մարմնի տեսք ն աղկացած են ֆոլիկուլներից, որոնց ձնը ն թիվը տար եր խմ երի միջատների համար տար եր է: Ֆոլիկուլի վերին մասում տեղի է ունենում սպերմատոզոիդների զարգացումը. վերջիններս առաջանում են առաջնային սերմնային տարրերի` սպերմատոգոնների ազմապատիկ աժանումից: Արուի սեռական գեղձերում առաջանում են սպերմատոզոիդներ, որոնք անցնում են սերմնատար խողովակի մեջ, որտեղ կիսվելով նրանց քանակը ազմապատկվում է: Առաջացած սպերմատոզոիդները սերմնարանից անցնում են սերմնատար, այնտեղից էլ` սերմնացայտ խողովակ, որի միջով հասնում են էդեագուասին ն էգի հետ եղմնավորվելիս դուրս են գալիս: Սպերմատոզոիդները կարող են կենսունակ մնալ մինչն երեք տարի, մեղուներինը ՝ մինչն հինգ տարի: էդեագուասը արուի սեռական օրգանն է: Եր եմն դրանք ունենում են արդ կառուցվածք` նորոշ ոչ միայն միջատների ընտանիքին, ենթակարգին ն կարգին, հաճախ նան` ցեղին ն տեսակին: Սեռական հավելյալ գեղձերը կարող են լինել մեկից երեք զույգ ն իրենց անցքով ացվում են սերմնացայտ խողովակի հիմքին մոտ: Մի շարք միջատների այդ գեղձերը մասնակցում են սպերմատոֆորների առաջացմանը: Սպերմատոֆորների փափուկ պատիճներում լցված են սպերմատոզոիդներ: Իգական սեռական համակարգ: Իգական սեռական համակարգը կազմված է զույգ գոնադներից՝ զույգ երկար խողովակաձն ձվարաններից, զույգ ձվատար խողովակից, կենտ ձվատարից, հավելյալ սեռական գեղձերից, սերմնաընդունարանից ն նրա գեղձերից, հաճախ ձվադիրից (նկ. 39): Ձվարանները էգի սեռական համակարգի ամենազարգացած ն ամենահիմնական մասն են: Նրանց ֆոլիկուլները կոչվում են ձվային խողովակներ կամ օվարիոլումներ:

Տար եր միջատների ձվային խողովակների թիվը տար եր է: Դրանց քանակը տատանվում է 1-4 զույգից մինչն 100 ն ավելի, իսկ տերմիտներինը՝ 2400 զույգ ն ավելի: Նկ. 39. էգ չվող մորեխի սեռական համակարգը (ըստ Ս. Մ. Պոսպելովի).

1. ձվարան, 2. ձվատար խողովակ, 3. սերմնաընդունարան, 4. կենտ ձվատար խողովակ, 5. ձվադիր

Ձվարանները կազմված են ձվային խողովակներից, որոնց մեջ ձնավորվում են ձվերը: Սաղմնային սեռական ջիջը օոգոնիումն է, որոնցից առաջանում են օոցիտներ ն սննդարար ջիջներ: Հասունացած օոցիտներն անցնում են ձվատար խողովակների մեջ, պատվում խիտինանման կեղնով՝ խորիոնով: Զույգ ձվատարներից ձվերն անցնում են կենտ ձվատար, որի մեջ ացվում է սերմնաընդունարանի խողովակը: Այդ ժամանակ սպերմատոզոիդները դուրս են գալիս սերմնաընդունարանից ն թափանցում ձվի մեջ: Տեղի է ունենում եղմնավորում: Կենտ ձվատարի մեջ ացվում են հավելյալ գեղձերի ծորանները, որոնք արտադրում են գեղձազատուկ, որն ամրացնում է ձուն սու ստրատին կամ ծառայում ձվապարկի առաջացմանը: Ըստ ձվատար խողովակների կառուցվածքի ն դրանց մեջ ձվային ն դեղնուցային ջիջների դասավորության` միջատների ձվարանները լինում են երեք տիպի (նկ. 40): Պանոիստիկ տիպ. եր ձվային խողովակներում ձվերը ծայրի խցիկներից շարժվում են մեկը մյուսի հետնից ն չեն ընդհատվում դեղնուցային ջիջներով կամ հատուկ խողովակներով սնունդ չեն ստանում ծայրի խցիկների դեղնուցային ջիջներից: Այս տիպը նորոշ է ցածրակարգ խմ ի միջատներին (ճպուռներ, խավարասերներ, աղոթարարներ, տերմիտներ, ուղղաթներ ն այլն): Պոլիտրոֆիկ տիպ. եր ձվային խողովակներում մինչն զույգ ձվատար խողովակները ձվերը դասավորված չեն մեկը մյուսի հետնից, այլ նրանց հաջորդում են դեղնուցային ջիջները: Դեղնուցային ջիջների հաշվին ձվատար խողովակների մեջ ձվերը մեծանում են, հասունանում ն եղմնավորվելուց հետո դուրս են

գալիս սեռական օրգանից: Այսպիսի ձվատարներ ունեն լրիվ ձնափոխվող միջատները (ցանցաթներ, թեփուկաթներ, երկթներ, թաղանթաթներ, նան ոջիլները ն այլն): Նկ. 40. Ձվատար խողովակների տիպերը (ըստ Ս. Մ. Պոսպելովի). 1. պանոիստիկ, 2. պոլիտրոֆիկ, 3. տելոտրոֆիկ

Տելոտրոֆիկ տիպ. եր ձվային խողովակներում դեղնուցային ջիջները գտնվում են դրանց ծայրի խցիկներում, իսկ ձվային ջիջները հաջորդականությամ գտնվում են ձվատար խողովակների խցիկներում: Այս դեպքում ձվային ջիջները սնունդ են ստանում դեղնուցային ջիջների խցիկներից՝ պրոտոպլազմատիկ ձգաններով: Ձվերի լրիվ հասունացումից հետո այդ ձգաններն անջատվում են: Այսպիսի ձվարաններ ունեն կիսակարծրաթները, միակերպաթները, կարծրաթները: Այսպիսով, միջատի սեռական համակարգը երկու սեռերի դեպքում էլ ունի կառուցվածքային նախնական ընդհանուր սխեմա, այց դրսնորվում է ուժեղ սեռական դիմորֆիզմով: Սեռական համակարգի զարգացվածության աստիճանը կարող է չափանիշ ծառայել` դատելու անհատի հասակի ն սեռական հասունացման մասին, իսկ կառուցվածքային առանձնահատկությունները հաճախ կարնորագույն հատկանիշներ են տեսակի, ցեղի ն այլ կարգա անական խմ երը տար երելու համար, ինչը լայնորեն կիրառվում է միջատների ժամանակակից կարգա անությունում:

ԹԵՄԱ 3.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սարքավորումներ ն նյութեր: Մանրադիտակներ, խոշորացույցներ, Պետրի թասեր, միջատա անական քորոցներ, առարկայակիր ապակիներ, նր ունելիներ: Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Միջատների ձվերի, թրթուրների, հարսնյակների տիպերի ուսումնասիրությունը ն նշանակությունը, միջատների ձնափոխությունների տիպերը, նութագիրը, ֆենոլոգիական օրացույցների կազմում: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Միջատների 10-15 կարգերի ն ընտանիքների ներկայացուցիչների ձվերի հավաքածուներ, 20-25 թրթուրների հավաքածուներ, որոնցից 3-4 տեսակը ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատներից, իսկ մնացածը` լրիվ ձնափոխվողներից, 15-20` հարսնյակների, այդ թվում պաշտպանողական այլ հարմարանքներով հարսնյակների նմուշներ ( ոժոժներ, խցիկներ, հողային օրորաններ, ոլորված տերններ), միջատների հավաքածուներ ձնափոխությունների տար եր տիպերով, միջատների հավաքածուներ, որոնք ունեն արտահայտված սեռական դիմորֆիզմ ն պոլիմորֆիզմ, միջատների տար եր տեսակների մասին համապատասխան տեղեկատվական քարտեր` ֆենոլոգիական օրացույց կազմելու համար: Աշխատանք 1. Միջատների ազմացման եղանակները Միջատների մեծ մասի ազմացումը զուգակցվում է եղմնավորմամ , որի ժամանակ արուն եղմնավորում է էգին: Այդպիսի ազմացումը կոչվում է երկսեռ կամ հոմոգենետիկ: Սակայն միջատներին հատուկ են նան ազմացման այլ եղանակներ, ինչպիսիք են կենդանածնությունը, կուսածնությունը կամ պարթենոգենեզը, պեդոգենեզը, հետերոգենեզը, պոլիէմ րիոնալ կամ ազմասաղմնային ազմացումը: Կենդանածնություն. ձուն այնքան երկար է մնում մոր օրգանիզմում, որ կարողանում է ավարտել իր զարգացումը ն հենց այստեղ էլ փոխարկվում է հաջորդ փուլին՝ թրթուրին: Այդ պատճառով էգերը ոչ թե ձու են դնում, այլ ծնում են կենդանի թրթուրներ: Բազմացման այս եղանակը նորոշ է լվիճներին, որոշ կոկցիդներին ն ճանճերին (արյունածուծներ ն ոռեր):

Պարթենոգենեզ կամ կուսածնորեն ազմացում. տեղի է ունենում առանց եղմնավորման ակտի ն հատուկ է ինչպես ձվադրող, այնպես էլ կենդանածին եղանակով ազմացող միջատներին: Բազմացման այս եղանակն ունեն միջատների համարյա ոլոր կարգերի առանձին ներկայացուցիչները, ացառությամ ճպուռների ն մլուկների: Կենսա անական տեսակետից պարթենոգենեզը ազմազան է ն կարող է ներկայանալ մի շարք ձներով: Որոշ դեպքերում եղմնավորված էգը կարող է դնել ոչ միայն եղմնավորված, այլ նան չ եղմնավորված ձվեր: Չ եղմնավորված ձվերից կարող են զարգանալ կամ միայն արուներ, կամ միայն էգեր, կամ երկու սեռերն էլ: Պեդոգենեզը ազմացում է թրթուր փուլում: Այս եղանակով ազմացման դեպքում թրթուրի ձվարանում ընթանում է ձվերի պարթենոգենետիկ զարգացում, ինչից առաջանում են թրթուրներ: Վերջիններս արտաքին միջավայր դուրս գալու ժամանակ կրծում են մայրական թրթուրի մարմինը: Պեդոգենեզի եղանակով ազմացումը շարունակվում է մի քանի սերունդ, որից հետո այն փոխարինվում է հասուն փուլում երկսեռ ճանապարհով ազմացմամ : Պոլիէմ րիոնալ կամ ազմասաղմնային ազմացում. սա կատարվում է ձվի փուլում, հատուկ է որոշ մակա ույծ թաղանթաթն հեծյալների: Բազմացման այս եղանակում զոհի մարմնի մեջ դրվում է մեկ ձու, որի սաղմը դեռ լաստուլայի շրջանում ազմաթիվ առանձին ջիջների (մինչն 100 ն ավելի) է տրոհվում, ն յուրաքանչյուր ջջից զարգանում է սաղմ, որից ն դուրս է գալիս միանգամայն կենսունակ միջատ. այսպիսով, վերջին հաշվով մեկ ձվից զարգանում են մեծ քանակությամ անհատներ: Հետերոգենեզ ազմացում. այս դեպքում սեռական ազմացմանը հաջորդում է կուսածնությունը ն` հակառակը. օրինակ` լվիճների դեպքում: Միջատների անհատական զարգացումը կամ օնտոգենեզի ողջ ընթացքը աղկացած է երկու գլխավոր շրջանից` սաղմի զարգացումը ձվի մեջ, որը կոչվում է էմ րիոնալ կամ սաղմնային, ն զարգացումը ձվից դուրս գալուց հետո՝ հետսաղմնային կամ պոստէմ րիոնալ:

Աշխատանք 2. Սաղմնային զարգացում Սաղմնային զարգացումը սկսվում է եղմնավորման կամ ձվադրման պահից ն միայն կենդանածին միջատների մոտ այն ընթանում է մոր օրգանիզմի մեջ: Միջատների ձուն (նկ. 41. ա) մի խոշոր ջիջ է, որի մեջ ացի կորիզից ն պրոտոպլազմայից, պարունակվում է դեղնուցային նյութ, ինչն անհրաժեշտ է սաղմի զարգացմանը:

Նկ. 41. Ձուն ն նրա տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

ա. ճանճի ձվի կառուցվածքը (1. միկրոպիլե, 2. խորիոն, 3. դեղնուցի թաղանթ,

4. կորիզ,5. նեռի մարմնիկ, 6. դեղնուց),

. մորեխի ձու, գ. տերնալվիկի ձու, դ. մլուկի ձու, ե. կաղամ ի ճերմակաթիթեռի ձու, զ. վիկ թիթեռի ձու, է. տերնակեր զեզի ձու, ը. կաղամ աճանճի ձու

Արտաքինից ձուն ծածկված է թաղանթով՝ խորիոնով, որը կազմում է արտաքին ծածկոցը: Խորիոնը հաճախ իր մակերեսին կրում է խիստ արտահայտված ն լավ տեսանելի քանդակներ, ինչը կարող է ծառայել հուսալի հատկանիշ ձվի փուլում միջատների տար եր տեսակները տար երելու համար: Խորիոնի տակ գտնվում է ձվի դեղնուցային թաղանթը: Հաճախ խորիոնի վրա գտնվում է անցք կամ միկրոպիլե, որը ծառայում է եղմնավորման ժամանակ սպերմատոզոիդների թա58

փանցմանը ձվի մեջ: Ձվի մեջ թափանցած սպերմատոզոիդի կորիզը ձուլվում է ձվա ջջի կորիզին, որից հետո տեղի է ունենում կորիզի տրոհումը ն սաղմի զարգացումը: Ցիտոպլազմայով շրջապատված զույգ կորիզները շարժվում են ձվի եզրերը: Այդտեղ դրանք տրոհվում են մեծ քանակությամ դուստր կորիզների, որոնց կուտակվելուց հետո տեղի է ունենում դրանց միգրացիան դեպի ձվի մակերեսը: Առաջանում է ջիջների մի շերտ՝ լաստոդերմա, որի ջիջները սաղմի փորի կողմից սկսում են ջիջների լայնությամ արագ տրոհվել` առաջացնելով ջիջների հաստ շերտ՝ սաղմնային շերտը, որից ն զարգանում է սաղմը: Միջատների սաղմի զարգացումը սովորա ար տնում է 2-10 օր ն ավել, այց շատ դեպքերում շրջապատի ան արենպաստ պայմանների հետնանքով կարող է ձգձգվել կամ եր եմն ընդհատվել (էմ րիոնալ դիապաուզա) մի քանի ամիս:

Ձվի ձները ն ձվադրման եղանակները Միջատի պատկանելիությունը այս կամ այն խմ ին հաճախ որոշում են ձվի արտաքին տեսքով` ձնով, չափով, արտաքին թաղանթի (խորիոնի) քանդակներով ն գույնով: Ձվերի չափսերը ն արտաքին տեսքը խիստ ազմազան են (նկ. 41): Դրանց երկարությունը տատանվում է 0.01-0.02 մմ-ից մինչն 812 մմ: Ձվերի արտաքին մակերեսը կարող է լինել հարթ, առանց քանդակների (մորեխներ, լվիճներ ն այլն), ծածկված թմ իկներով, ցցված կողերով ( վիկներ, ճերմակաթիթեռներ ն այլն), կնճռոտ կամ ակոսավոր, որոշ դեպքերում դրանք կարող են ունենալ կափարիչ (մլուկ վահանիկներ): Որոշ տեսակների ձվեր մեծ չափով խոշորացնելու դեպքում երնում է միկրոպիլյար գոտին, մեծամասամ այն տեղադրված է վերին նեռում, հազվադեպ՝ կողքային մակերեսին: Միկրոպիլյար գոտին սովորա ար ունի արդ կառուցվածք, քան խորիոնի մնացած մասերը: Ըստ արտաքին տեսքի` ձվերը կարող են լինել ձվաձն ( ազմաթիվ զեզներ ն թիթեռներ), երկարավուն (մորեխներ, ծղրիդներ, ճանճեր), կիսագնդաձն ( վիկներ), շշաձն (ցերեկային թիթեռներ), տակառաձն (որոշ մլուկներ) ն այլն, մի շարք դեպքերում ձուն կարող է ունենալ ցողունիկ կամ ոտիկ (տերնալվիկներ, ցանցաթներից՝ ոսկեաչիկ ն այլն):

Նկ. 42 . Միջատների ձվադրման տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Լ. Ս. Զիմինի).

1. տզրուկաթրթուր, 2. հեսենյան ճանճ, 3. խաչածաղկավորների մլուկներ, 4. կաղամ ի ճերմակաթիթեռ, 5. շաղգամի ճերմակաթիթեռ, 6. աշնանացանի վիկ, 7. կաղամ ի վիկ, 8. ճակնդեղի ճանճ, 9. կարտոֆիլի կոլորադյան զեզ, 10. ոսկեաչիկ (ծախից՝ ձվից դուրս եկող թրթուր), 11. իտալական մորեխ

Խորիոնի արտաքին շերտը շատ հաճախ միագույն է, ապակենման թափանցիկ` կանաչավուն կամ դեղնավուն երանգով կամ սպիտակ, դեղին, նարնջագույն, կարմիր ն սն: Երանգը որպես ախտորոշիչ հատկանիշ դիտելիս պետք է հաշվի առնել նրա փոփոխությունը` կախված սաղմի զարգացման աստիճանից: Այն փոխվում է նան նախքան թրթուրի դուրս գալը, ինչպես նան մակա ույծներով վարակվածության կամ հիվանդությյամ վարակվելու հետնանքով սաղմի մահացածության դեպքում: Այսպես, վնասակար կրիայիկի նոր դրված ձուն աց կանաչավուն է: Սաղմի զարգացման 2-3 օրում ձուն մգանում է ն ձեռք երում շագանակագույն երանգ, 3-րդ, 4-րդ օրը աց կանաչավուն երանգը վերականգնվում է: Թրթուրի դուրս գալուց հետո ձվի թաղանթը վարդագույն երանգ է

ստանում: Վնասակար կրիայիկի մլուկի ձուն, որը նակեցված է ձվակերով, ստանում է սն կամ կապտասն երանգ: Վերը թվարկած ազմաթիվ հատկանիշները հաճախ ավարար չեն լինում ձվերը հստակ որոշելու համար, այդ իսկ պատճառով պետք է հաշվի առնել նան ձվադրման նույթը, եղանակը ն ձնը: Կարող են ձվադրել մեկական, փոքրիկ խմ երով (3-5 ձու) կամ խոշոր ձվակույտերով` ձվերը դասավորելով շարքով կամ անկանոն (նկ. 42 ): Ձվադրումը կարող է լինել աց՝ դրված ույսի մակերեսին, կիսափակ կամ ամ ողջովին փակ, որի դեպքում միջատը ձվակույտը ծածկում է վահանիկով, հատուկ արտազատած գեղձազատուկով, մոմաշերտով, էգի փորի վերջում գտնվող մազմզուկներով (նկ. 43):

Նկ. 43. Ձվադրման նույթը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). (1, 2, 3, 4 - փակ, 5 - աց).

1. ձվերը պատված մազիկներով (տարազույգ մետաքսագործ), 2. ձվերը ույսի հյուսվածքի մեջ (առվույտի մլուկ), 3. ձուն ձվային պատիճում (ուտիճ), 4. ձուն թաղանթի տակ (վահանակիր), 5. օղակաձն մետաքսագործ

Հանձնարարություն: Լրացնել աղյուսակ 2-ը Դրված ձվերի հիմնական հատկանիշները Միջատների անվանումը

Արտաքին տեսքը Ձնը

Մոտավոր գույնը

Արտաքին կառուցվածքը

Աղյուսակ 2.

Ձվադրման նույթը Ձվադրման եղանակը

Ձվադր ման ձնը

Աշխատանք 3. Միջատի ձնափոխումների (մետամորֆոզի) առանձնահատկությունները Ձվից դուրս գալուց հետո հետսաղմնային զարգացման ընթացքում տեղի է ունենում ոչ միայն միջատի պարզ աճ ն մարմնի չափերի մեծացում, այլ նան այն նորոշվում է զարգացման որոշակի փուլերի անցումով, որը կոչվում է ձնափոխություն կամ մետամորֆոզ: Ըստ ձնափոխման նույթի` միջատները աժանվում են ոչ լրիվ ձնափոխվողների (/6m/m6tabo//a) ն լրիվ ձնափոխվողների (/o/om6tabo//a) (նկ. 44):

Նկ. 44. Ոչ լրիվ ն լրիվ ձնափոխություն (ըստ Ն. Վ. Շվանվիչի). Ա - Ք/6Տ/oՇor/Տ մլուկի (ձու, 5 հասակի թրթուր, հասուն միջատ), Բ - խավարասերի (ձու, 6 հասակի թրթուր, իմագո) ն Գ - սոճու երկրաչափի (5 թրթուրային հասակ, հարսնյակ, թիթեռ)

Ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատները զարգացման շրջանում անցնում են ձվի, թրթուրի ն հասուն միջատի փուլերը: Սրանց թրթուրներն ընդհանուր առմամ նման են հասուններին, սակայն նրանցից տար երվում են մարմնի փոքր չափերով, թների ացակայությամ , եղիկների հատվածների թվով, սեռական օրգանների թերզարգացմամ ն այլ հատկանիշներով: Այս խմ ին են պատկանում ուղղաթները, կիսակարծրաթները, հավասարաթները, թրիպսները ն այլն: Լրիվ ձնափոխվող միջատները զարգացման ընթացքում անցնում են ձվի, թրթուրի, հարսնյակի ն հասունի կամ իմագոյի փուլերը: Սրանց թրթուրները արտաքին տեսքով, սնվելու եղանակով ն ներքին օրգանների կառուցվածքով նման չեն հասուններին ն հետսաղմնային զարգացման ընթացքում կրում են ձնափոխություններ: Սրանց թվին դասվում են թեփուկաթների, կարծրաթների, երկթների, ցանցաթների, թաղանթաթների կարգերի ներկայացուցիչները: Բացի վերը նշվածներից, որոշ միջատներ ունեն մետամորֆոզի տարատեսակներ: Ոչ լրիվ ձնափոխության տարատեսակ կարելի է համարել հիպոմորֆոզը ն հիպերմորֆոզը, լրիվ ձնափոխության տարատեսակ է հիպերմետամորֆոզը: Հիպոմորֆոզ (hյpomorphoՏ/Տ) կամ լրիվ ձնափոխության պարզեցված ձն. նորոշ է ոչ լրիվ ձնափոխվող այն թնավոր միջատներին, որոնք էվոլյուցիայի ընթաքում կորցրել են թները ն հանդիսանում են երկրորդային անթներ: Թների ացակայության հետնանքով հասունները ն թրթուրները շատ նման են արտաքին տեսքով ն սնման եղանակով, այդ իսկ պատճառով եր եմն դրանք դժվար է տար երել միմյանցից (տար երվում են միայն թրթուրի փոքր չափերով, եղիկների հատվածների քիչ թվով, մարմնի գույնով, ցերկաների կառուցվածքի ն հատվածների թվով): Սրանց են պատկանում ուղղաթները, խավարասերները, մլուկները ն այլն: Հիպերմետամորֆոզ (hյp6rm6tamorphoՏ/Տ) կամ լրիվ ձնափոխության արդացված ձն (նկ. 45). այս ձնը նորոշվում է զարգացման ընթացքում թրթուրների, եր եմն էլ հարսնյակի տար եր ձների առաջացմամ : Ձվից դուրս եկած առաջին հասակի թրթուրը շարժուն է, իսկ մնացած հասակներում դառնում է քիչ շարժուն: Այսպիսի կտրուկ տար երությունները երիտասարդ ն հասուն թրթուրների միջն պայմանավորված է կենսավարման ձնով: Առաջինները ձվից դուրս գալուց հետո ակտիվ տեղաշարժվում են, սնունդ փնտրում, մաշկափոխվում, վերածվում մակա ույծ թրթուրի, որի կենսա անա63

կան ֆունկցիան սահմանափակվում է սնմամ ն աճով: Ձնափոխման այս ձնը նորոշ է թարախահան զեզների ընտանիքին, ինչպես նան մակա ույծ ճանճերին ն այլ տեսակներին: Հիպերմորֆոզը (hյp6rmorphoՏ/Տ) կամ ոչ լրիվ ձնափոխության արդացված ձն. նորոշ է թրիպսներին, սպիտակաթներին: Սրանց թրթուրի վերջին հասակը (նիմֆան) անշարժ է, ունի թների սաղմեր, նման է հասունին: Լրիվ այլ նույթ ունեն մետամորֆոզի առաջնային ձները` անամորֆոզը ն պրոտոմետա ոլիան:

Նկ. 45. Թարախահան զեզի զարգացման փուլերը (ըստ Ի. Ա. Պորչինսկու). Ա - հասուն միջատ, Բ - կամպոդեանման թրթուր (1-ին հասակի), Գ - Ե - հաջորդող որդանման հասակները, Զ - նախահարսնյակ, է - հարսնյակ

Անամորֆոզը (aոamorphoՏ/Տ) նորոշ է սկզ նաանթների կարգից ան եղիկավորներին (Քrotսra): Սրանց թրթուրները արտաքինից շատ նման են հասուններին, այց ունեն քիչ թվով փորի հատվածներ: Թրթուրի զարգացմանը զուգընթաց` դրանց թիվն աճում է: Ձնափոխման այս տիպը հատուկ է մի շարք ցածրակարգ ոտնապոչիկներին: Պրոտոմետա ոլիան (protom6tabo//a) կամ առաջնային ձնափոխությանը նորոշ է հասուն փուլում մաշկափոխվելուն, թրթուր64

ների որոշ նմանությունը հասուն փուլին, այց թրթուրի մարմնի կրծքային ն փորային աժանումը ացակայում է: Ձնափոխման այս ձնը ունեն խոզանապոչիկները, ոտնապոչիկները ն երկպոչիկները:

Այսպիսով, միջատներին հատուկ է մետամորֆոզի հետնյալ տիպերը. 1. Անամորֆոզ (aոamorphoՏ/Տ) - ան եղիկավորներ (Քrotսra) 2. Պրոտոմետա ոլիա (protom6tabo//a) - ոտնապոչիկներ (Քodսra), երկպոչիկներ (D/p/սra), խոզանապոչիկներ (7hյՏaոսra) 3. Հեմիմետա ոլիա (h6m/m6tabo//a) - ճպուռներ (Օdoոatopt6ra), օրթոպտերայիններ (Օrthopt6ro/d6a) ն հեմիպտերոիդների մեծամասնությունը (/6m/pt6ro/d6a) 3.ա. Հիպոմորֆոզ (hյpomorphoՏ/Տ) - երկրորդային անթներ /6m/m6tabo/a` ընդգրկելով նան գրիլո լատիդների (Շrյ//ob/att/da), հեմիմերիդների (/6m/m6r/da), փետրակերների (/a//ophaցa) ն ոջիլների (4ոop/սra) կարգերը 3. . Հիպերմորֆոզ (hյp6rmorphoՏ/Տ) - հավասարաթների մի մասը (/omopt6ra), հատկապես ալեյրոիդները (4/6յrod/ո6a) ն որդանների արուները (ՇoՇՇ/ո6a), տրիպսները (7hյՏaոopt6ra) 4. Հոլոմետա ոլիա (ho/om6tabo//a) - զեզներ (Շo/6opt6ra), նեյրոպտերոիդներ (Խ6սropt6ro/d6a) ն կարիճաճանճեր (/6Շopt6ro/d6a) 4.ա. Հիպերմետամորֆոզ (hյp6rm6tamorphoՏ/Տ) - հովհարաթներ (Տtr6pՏ/pt6ra), որոշ զեզներ ն որոշ երկթներ: Աշխատանք 4. Թրթուրի փուլը ն թրթուրի տիպերը Բոլոր վնասակար միջատների թրթուրային փուլը համարվում է սնման ամենաեռուն շրջանը, որի ընթացքում նրանք վնասում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերին: Թրթուրի կյանքն սկսում է ձվից դուրս գալուց հետո: Թրթուրի աճն ու զարգացումն ուղեկցվում է նրա պար երա ար մաշկափոխություններով, որի ընթացքում ազատվում է ոչ միայն մարմնի վրա եղած արտաքին խիտինային կուտիկուլայից, այլն ոլոր արտաքին ն ներքին օրգանների՝ գլխի, եղիկների, աչքերի, թների սաղմերի, շնչանցքերի տրախեայի հաստ խողովակների, մարսողական ուղու առաջին ն վերջին մասերի վրա գտնվող խիտինից: Պար երա ար մաշկափոխությունների շնորհիվ տեղի է ունենում մարմնի չափերի մեծացում ն դրա արտաքին տեսքի փոփոխություն:

Թրթուրների զարգացման ընթացքում տար եր միջատների մաշկափոխությունների թիվը տար եր է լինում ն փոփոխվում է երեքից (ճանճեր) կամ 4-5-ից (մի շարք ուղղաթներ, մլուկներ, թիթեռներ ն այլն) մինչն 25: Յուրաքանչյուր մաշկափոխությունից հետո թրթուրն անցնում է հա-ջորդ փուլ կամ հասակ: Հետնա ար, թրթուրի մի մաշկափոխությունից մինչն մյուսն ընկած շրջանն անվանում են հասակ: Թրթուրների ողջ ազմազանությունը աժանվում է երկու հիմնական խմ ի՝ հասունին նման (նկ. 46) ն հասունից տար երվող (նկ. 48):

Նկ. 46. Ոչ լրիվ ձնափոխվող չվող մորեխ (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. 1-ին հասակի թրթուր, 2. 5-րդ հասակի թրթուր, 3. հասուն միջատ

Ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատների հասունին նման թրթուրները ինչպես արտաքինով, այնպես էլ կենսա անական առանձնահատկություններով նման են իմագոյին, սակայն տար երվում են մարմնի փոքր չափերով, թների զարգացվածությամ , հասունացած սեռական օրգաններով: Թրթուրների այս խում ը նորոշ է օրթոպտերոիդների (Օrthopt6ro/d6a) ն հեմիպտերոիդների (/6m/pt6ro/d6a) ենթակարգերի ներկայացուցիչների մեծ մասին: Սրանց շարքին են դասվում նան ջրային միջատների թրթուրները (միօրականներ, ճպուռներ, գարունիկներ): Բացի վերը թվարկված հատկանիշներից, թրթուրները հասուններից տար երվում են նրանով, որ ունեն որոշ նախնական (ժամանակավոր, միայն թրթուրներին հատուկ) օրգաններ` տրախեային խռիկների տեսքով, ուժեղ զարգացած ներքին շրթունքով ն այլն:

Լրիվ ձնափոխվող միջատների ոչ հասուն թրթուրները ոլորովին նման չեն միջատների իմագոյին. ացակայում են արդ աչքերը, թների սաղմերը: Բերանի ապարատը հաճախ տար եր է լինում հասուն միջատի երանի ապարատից, մարմնի հատվածները կառուցվածքով առավել համաչափ են: Թրթուրների այս խում ը նորոշ է տեսակների թվով առավել խոշոր միջատների ենթակարգերին, ինչպիսիք են կոլեոպտերոիդները (Շo/6opt6ro/d6a), նեյրոպտերոիդները (Խ6սropt6ro/d6a) ն մեկոպտերոիդները (/6Շopt6ro/d6a): Ոչ հասուն թրթուրների ազմազանությունը երեք հիմնական տիպերի է` կամպոդեանման, որդանման ն թրթուրանման:

Նկ. 47. Կամպոդեա ցեղի հասուն միջատ (ըստ Յա. Ստախի)

Ոչ որդանման կամ կամպոդեանման թրթուրներն իրենց անվանումը ստացել են ստորակարգ կամ սկզ նաանթն միջատների (4pt6rյցota) երկպոչիկների (D/p/սra) կարգին պատկանող Շompod6a Մ6Տtw. (նկ. 47) տեսակի հասուն միջատների նմանությունից: Դրանք աչքի են ընկնում մեծ շարժունակությամ , մուգ գունավորմամ , խիտ մաշկային ծածկոցով, երեք զույգ լավ զարգացած կրծքային ոտքերով, լավ հարմարված պրոգնատիկ գլխով, կրծքի նկատելի հատվածավորմամ , աչքերի ն մեկ զույգ եղիկների առկայությամ ն այլ հատկանիշներով (նկ. 48 - 6, 7 ):

Նկ. 48. Լրիվ ձնափոխվող միջատների թրթուրների տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Ա. Բալաշովսկու, Ա. Իմմսի).

Որդանման 1. ճանճի, 2. երկարակնճիթի, 3. հացա զեզի Թրթուրանման 4. կաղամ ի ցեցի, 5. սղոցողի Կամպոդեանման 6. ոսկեաչիկի, 7. գնայուկ զեզի

Միջատների թրթուրների կառուցվածքային առանձնահատկությունները Կամպոդեանման թրթուրների (կեղծ) ոտքերը զարգացած չեն: Եթե փորային հատվածների վրա ունեն զույգ թմ իկ` ելուստներ, ապա կրծքային ոտքերը ացակայում են: Ունեն լավ զարգացած պրոգնատիկ գլուխ ( երանը ուղղված առաջ), սակավ հիպոգնատիկ` վերին ծնոտները երկար են, մանգաղաձն, հաճախ անցնում են գլխի երկարությունից: Կրծքային հատվածները ն գլուխը հաճախ ավելի կարծրացած են, քան մարմնի մյուս մասերը: Կրծքային ոտքերը սովորա ար մեկուկեսից երկու անգամ ավելի են կրծքի լայնությունից: Բեղիկները լավ զարգացած են: Փորի վերջին հատվածի վրա հաճախ հանդիպում են զույգ հավելուկներ (նկ. 49, 50):

Նկ. 49. Միջատների թրթուրների ընդհանուր տեսքը ն նրանց կառուցվածքի նկարագրությունը (ըստ Մ. Ս. Գիլյարովի, Ա. Իմմսի, Ա. Ն. Լիպինի). 1. մեծաթներ, 2. ուղտանմաններ, 3. լողա զեզներ

Ներքին ն հատկապես վերին ծնոտները լավ զարգացած են, ինչն հատուկ է կրծող տիպին: Փորը վերջանում է պոչաձն ելուստով: Փորի կողքերին գտնվում են յոթ զույգ կեղծ հատվածավորված խռիկաձն հավելուկներ (նկ. 49 -1): Փորի վրա ացակայում են պոչաձն ելուստը ն խռիկաձն հավելուկները: Մարմինը իլիկաձն է, գլուխը ն առաջնակուրծքը խիստ կարծրացած են, շագանակագույն, կրծքի ն փորի մնացած հատվածները փափուկ են (նկ. 49 - 2):

Նկ. 50. Ցանցաթների թրթուրները (ըստ Մ. Ս. Գիլյարովի). ա. ոսկեաչիկի, .հեմերո իուսի, գ. մանտիսպի. 1. 1-ին հասակ, 2. հասուն հասակ

Մարմինը գլանաձն է, կողքերից երկու ծայրերում նեղացած ն սեղմված (նկ. 49 - 3): Փորը կազմված է պարզորոշ` մինչն 8 ն սաղմնային 9-րդ հատվածներից, որոնք իրենց վրա կրում են մազիկներով պատված ցերկաներ: Վերին ծնոտները խոշոր են, մանգաղաձն, հաճախ եռանկյունաձն ն հիմքի մոտ վրձնիկով: Որդանման թրթուրները նորոշվում են մարմնի որդանման կառուցվածքով` կրծքային ոտքերի զարգացվածությամ , գլխից տարեր աստիճանով առանձնացվածությամ : Դանդաղաշարժ են, հաճախ` աց գունավորված: Նկ. 51. Բզեզների թրթուրների ընդհանուր տեսքը (ըստ Մ. Ս. Գիլյարովի, Լ. Վ. Զնոյկոյի, Դ. Ա. Օգլո լինի). ա. չրխկան զեզ - 1. լայն չրխկան, 2. ՇrյptohյpոսՏ d6rm6Տto/d6Տ /bՏt., . սնամարմին

Որդանման թրթուրներն իրենց հերթին աժանվում են երեք խմ ի. 1. Թրթուրներն ունեն լավ արտահայտված գլուխ, երեք զույգ կրծքային ոտքեր (նկ. 48 - 3, 51, 52 - 4, 5): 2. Թրթուրներն ունեն լավ արտահայտված գլուխ, այց առանց կրծքային ոտքերի (նկ. 48 - 2, 52 - 1-3, 53 -1, 2): 3. Թրթուրի գլուխը լավ արտահայտված չէ ն կրծքային ոտքեր չունի, ինչպես ճանճի թրթուրը (նկ. 48 - 1, 53 -7):

Նկ. 52. Բզեզների թրթուրները (ըստ Մ. Ս. Գիլյարովի, Ս. Ի. Մեդվեդնի, Ն. Ն. Պլավիլշիկովի). 1. դիակեր , 2. փափկամարմին, 3. կաշվեկեր,4. եղջերա զեզ, 5. մայիսյան զեզ, 6ոսկե զեզ

Թրթուրանման թրթուրները չափավոր շարժուն են, ունեն լավ արտահայտված գլուխ, երեք զույգ կարճ կրծքի ոտքեր ն 2 - 8 զույգ

փորի (կեղծ) ոտքեր (նկ. 54): Կախված փորի ոտքերի քանակից` դրանք աժանվում են երկու խմ ի՝ 1. թրթուր, որ ունի 2-5 զույգ փորի ոտքեր (նկ. 48 - 4, 54): 2. կեղծ թրթուր, որ ունի 6-8 փորի ոտքեր (նկ. 48 - 5 ):

Նկ. 53. Թաղանթաթների ն երկթների թրթուրները (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Մ. Ս. Գիլյարովի). 1. եղջերապոչ, 2. հացա ույսի սղոցող, 3. երկարոտիկ,4. կտիր, 5. կուրամլուկ, 6. զզան, 7. ոռ

Նկ. 54. Թիթեռների թրթուրները (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Ա. Ի. Իլինսկու). ա. իլիկաթիթեռ. . փոմփոլաթիթեռ, գ. նիմֆալիդ, դ. օղակաձն մետաքսագործ, ե. ալոճաթիթեռ

Աշխատանք 5. Հարսնյակը ն նրա տիպերը Զարգացման այս փուլը հատուկ է միայն լրիվ ձնափոխվող միջատներին: Ավարտելով իր աճը` վերջին հասակի թրթուրը դադարում է սնվելուց, մաքրում է մարմնի խոռոչը, ընտրում հարմար տեղ կամ պատրաստում ոժոժ, շարժումները դանդաղում են, վերջին անգամ մաշկափոխվում է ն վերածվում հարսնյակի: Հարսնյակին նորոշ առանձնահատկություններն են սնվելու անընդունակությունը ն շատ հաճախ անշարժ վիճակում մնալը: Հարսնյակն ապրում է ի հաշիվ թրթուրի կողմից կուտակված սննդապաշարի ն հաճախ դիտվում է որպես հանգստի փուլ: Սակայն իրականում հարսնյակ փուլում տեղի է ունենում հիստոլիզ ն հիստոգենեզ: Այսինքն` այդ ժամանակաշրջանում քայքայվում, լուծվում են թրթուրին հատուկ օրգանները (հիստոլիզ) ն միաժամանակ առաջանում ն կազմակերպվում են իմագոյին յուրահատուկ օրգանները (հիստոգենեզ): Այդ շրջանում փոխվում է հարսնյակի գույնը, արտաքինից անհետանում են թրթուրի նշանները ն հարսնյակի պատյանի պատերին նկատվում են հասունի օրգանների դրոշմները ն մարմնի արտաքին մասերը: Արտաքինից հարսնյակը չնայած նման չէ իմագոյին, այց ունի հասուն փուլի մի շարք հատկանիշներ` թների արտաքին սաղմեր, ոտքեր, եղիկներ, ֆասետային աչքեր (նկ. 55):

Նկ. 55. Հարսնյակի տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). 1. ազատ հարսնյակ ( զեզի), 2. փակ հարսնյակ (թիթեռի)

Ըստ արտաքին կառուցվածքի` հարսնյակները լինում են 3 տիպի` աց, փակ ն կեղծ: Բաց կամ ազատ հարսնյակներն ունեն ազատ, մարմնին սեղմված իմագինալ հավելուկներ ( եղիկներ, ոտքեր, թներ), որոնք հեշտությամ կարելի է հեռացնել մարմնից: Այս տիպի հարսնյակները նորոշ են զեզների, ցանցաթների, կարիճաճանճերի, թաղանթաթների, ուղտանմանների, հովհարաթների, տրիխոպտերների, լվերի կարգերին, ինչպես նան մի շարք երկթների ն որոշ թեփուկաթների ներկայացուցիչներին (նկ. 56):

Նկ. 56. Որոշ թաղանթաթների ն զեզների հարսնյակների տիպերը (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Ա. Ի. Իլինսկու). 1. իսկական հեծյալի, 2. մեղվի, 3. չրխկանի, 4. երկարակնճիթի, 5. սնամարմնի

Փակ կամ ծածկված հարսնյակները նորոշվում են նրանով, որ մարմինը ն դրա վերջույթներն ունեն ավականին ամուր, թափանցիկ թաղանթ, որն առաջանում է թրթուրի վերջին մաշկափոխության ժամանակ արտազատված գեղձազատուկի կարծրացումից: Այդ իսկ պատճառով ապագա միջատի հավելուկներն ու վերջույթներն ամուր սեղմված են մարմնին, այսինքն` արտաքինից երնում են եղիկների, փորի հատվածների ն թների սաղմերի, կնճիթի ու կրծքի դրոշմները ն շնչանցքերը (նկ. 55-2): Փակ հարսնյակները նորոշ են գրեթե ոլոր թեփուկաթներին (նկ. 57), ացառութուն են առավել ցածրակարգ ատամնավոր ն անատամ առաջնային ցեցերը, մի շարք երկթներ (երկարոտուկները), զատկա զեզները:

Նկ. 57. Թեփուկաթների հարսնյակները (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի, Օ. Ա. Սկորիկովի).

1. սֆինքսներ (գլխամասը) 2. գեղամաթիթեռներ, 3. ճերմակաթիթեռներ, 4. նիմֆալիդներ

Կեղծ կամ տակառանման հարսնյակներն ունեն տակառի կամ ձվաձն տեսք` ոչ պարզորոշ հատվածներով ն առանց հավելուկների: Հարսնյակի արտաքին ծածկոցը թրթուրի վերջին հասակի մաշկն է, որը կարծրացած է ն մգացած: Հարսնյակի մաշկը կատարում է ոժոժի դեր ն կոչվում է կեղծ ոժոժ կամ պուպարիա, որի մեջ գտնվում է սովորական աց տիպի հարսնյակը: Կեղծ հարսնյակներ ունեն արձրակարգ երկթները (կլորակար ճանճեր) (նկ. 58 ):

Նկ. 58. Միջատների ոժոժներ (3-4) ն կեղծ ոժոժներ (1–2) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Ա. Ի. Իլինսկու).

1. իսկական ճանճի , 2. գալլ առաջացնողի, 3. սղոցողի, 4. կաղամ ի ցեցի

Բացի այդ, շատ տեսակի միջատներ ունեն նան հարս-նյակի պաշտպանողական այլ հարմարանքներ` ոժոժներ, հողային օրորաններ, խցիկներ, ոլորված տերններ ն այլն: Բոժոժը հարսնյակը պաշտպանող հարմարանքն է: Որոշ միջատների թրթուրներն այն կարող են հյուսել մետաքսից ( ազմաթիվ թիթեռներ՝ մետաքսագործների, ոժոժագործների, գեղամաթիթեռների ն սղոցողների ընտանիքից որոշ տեսակներ) կամ տար եր այլ նյութերից` թրթուրի մարմնի մազիկներից, հողի տերնների, կեղնի նափայտի մասնիկներից, որոնք միացվում են իրար մետաքսե թելերով (հրաթիթեռների, ապակեթիթեռների ընտանիքներ, իսկական սղոցողների ընտանիքից որոշ ներկայացուցիչներ): Որոշ թրթուրներ, որոնք զուրկ են մետաքս արտադրող գեղձերից, ոժոժ պատրաստելու համար պահանջվող նյութն արտադրում են մալպիգյան անոթների, թքագեղձերի կամ մոմ արտադրող գեղձերի ն արտաթորանքի միջոցով: Օրինակ` ցանցաթների կարգի որոշ ընտանիքների ներկայացուցիչներ ն առվույտի տերնակեր երկակնճիթը ոժոժը կառուցում են մալպիգյան անոթների արտաթորանքից:

Հողային օրրանը թրթուրները պատրաստում են հողային մասնիկներից` դրանք ամրացնելով արտաթորանքով: Այդպիսի օրրաններն ապաստան են հարսնյակի համար: Նրանցում հարսնյակավորվում են որոշ երկարակնճիթների թրթուրներ ն վիկների ընտանիքի թիթեռների թրթուրներ: Աշխատանք 6. Հասուն միջատների սեռական դիմորֆիզմ ն պոլիմորֆիզմ Բույսերի պաշտպանության պրակտիկայում ոչ հաճախ է հնարավոր լինում տար երել միջատների սեռերը: Այս առանձնահատկության ացահայտումը անհրաժեշտ է վնասատուների դեմ պայքարի գենետիկական մեթոդի (սեռական ատրակտանտներ, քիմիական ն միջատների ճառագայթային ամլացում ն այլն) կիրառման դեպքում: Արուների ն էգերի միջն ավարար հստակ տար երությունը, արտահայտված երկրորդային սեռական հատկանիշներով, անվանում են սեռական դիմորֆիզմ: Սեռական դիմորֆիզմի առկայության դեպքում արուները սովորա ար տար երվում են եղիկների (օրինակ՝ թերթա եղիկների ընտանիքի զեզները, մետաքսագործ թիթեռները), աչքերի (մեղուները ն ծալքաթն կրետները), երանային մասերի (եղջերա զեզների ընտանիքի ներկայացուցիչները), գլխի վրա եղած ելուստի (ռնգեղջյուր զեզը), փորի հավելուկների (ականջմտուկները), մարմնի գույնի առավել ուժեղ արտահայտվածությամ ն մեծ շարժունակությամ : Արուներին էգերից կարելի է տար երել նան փորի 8-րդ ն 9րդ հատվածների հավելուկներով (տես` նկ. 27): Առավել ցայտուն սեռական դիմորֆիզմ արտահայտված է հավասարաթների կարգից` վահանակիրների մեծ մասի, որոշ թիթեռների ձմեռային երկրաչափ, տարազույգ մետաքսագործ ն այլն) ներկայացուցիչների դեպքում: Բայց կան միջատների շատ տեսակներ, որոնց արուները ն էգերը արտաքինից չեն տար երվում. դրանց պետք է ճանաչել սերմնարանի կամ ձվարանի առկայությամ : Մի շարք դեպքերում նույն տեսակի անհատները արտաքինից իրարից տար երվում են ոչ թե երկու, այլ երեք ն ավելի ձներով: Այդ ձները հարմարված են տեսակի պոպուլյացիայում կամ ընտանիքում իրենց յուրահատուկ ֆունկցիան կատարելուն: Այդպիսի երնույթը ստացել է պոլիմորֆիզմ անվանումը:

Նկ. 59. Թուրքմենական տերմիտի պոլիմորֆիզմը (ըստ Ե. Պ. Լուպպովի).

1. թնավոր անհատ, 2. եղմնավորված էգ, 3. թնազուրկ արու, 4. աշխատավոր, 5. զինվոր

Միջատների պոլիմորֆիզմի արտահայտման ձները ազմազան են: Գաղութային տեսակներից մի քանի խմ եր տար երվում են ձնակազմական ն ֆունկցիոնալ առումով, ընդ որում առավել մեծ մասնագիտացում ունեն տերմիտները (նկ. 59) ն մրջյունները: Ուղղաթների, մաշկաթների, հավասարաթների, կիսակարծրաթների ներկայացուցիչների էգերին, արուներին կամ երկու սեռերին էլ հատուկ են երկարաթն, կարճաթն կամ անթն ձները: Հայտնի են միջատների մարմնի ն թների գունավորման փոփոխության օրինակներ` կախված տարվա եղանակից (ոսկեաչիկի ամառային ն ձմեռային սերունդներ, որոշ նիմֆալիդներ):

Հանձնարարություն: Ստացված համապատասխան միջատների հավաքածուն մանրամասն հետազոտել ն գտնել արտաքին տար երություններ էգերի ն արուների միջն. գրանցումներ կատարել ներքոհիշյալ աղյուսակում: Աղյուսակ 3. Տվյալ տեսակի միջատի էգի ն արուի արտաքին տար երությունները Հայտնա երված տար երությունները Միջատի տեսակը էգ արու

Աշխատանք 7. Ֆենոլոգիական օրացույց Վնասատուների զարգացման արդ փուլերի հաշվառման համար գոյություն ունեն գրաֆիկական պատկերումների տար եր ձներ, որոնցից ամենահարմար, պարզ ն ամենատարածված սխեման, որում նշվում է վնասատուի զարգացման փուլը, ֆենոլոգիական օրացույցն է: Այդ օրացույցները կարելի է կիրառել վնասատուների առանձին տեսակների հանդես գալու ժամկետը ն ըստ մշակաույսերի` զարգացման ընթացքը կանխատեսելու համար: Սովորաար ընդունված է միջատների ( ացի կոկցիդներից) զարգացման փուլերն արտահայտել պայմանական նշաններով (նկ. 60): Պայմանական նշաններ

Զարգացման պահը

х # x 1, 2 ∼

Հասուն միջատ Թու Զուգավորում Ձու Թրթուր Թրթուրի հասակ Թրթուրի միգրացիա Թրթուրի մաշկափոխություն Նիմֆա Նիմֆայի հասակ

† ,

Պրոնիմֆա

● Օ Θ

▬

Հարսնյակ Բոժոժ Թրթուրը ոժոժում Հարսնյակը ոժոժում Հասուն միջատը ոժոժում Թրթուրն անշարժ վիճակում Հասուն միջատն անշարժ վիճակում Հասունը ձվադրում է Վնասակարության շրջանը Պայքարի կիրառման շրջանը

Նկ. 60. Միջատների զարգացման փուլերն արտահայտող պայմանական նշաններ (ըստ Բ. Վ. Դո րովոլսկու)

Կոկցիդների (վահանակիրներ, կեղծ վահանակիրներ, որդաններ, արձիկավորներ) առանձին տեսակների զարգացման փուլերն արտահայտվում են հետնյալ պայմանական նշաններով (նկ. 61): Պայմանական նշաններ ♀ ♂ x 1, 2 ∼ , ●

Զարգացման պահը Հասուն էգ Հասուն արու Ձու Թրթուրի 1-ին ն 2-րդ հասակներ Թրթուրի մաշկափոխություն Թափառող Նիմֆայի 1-ին ն 2-րդ հասակներ Պրոնիմֆա Հարսնյակ

Նկ. 61. Կոկցիդների զարգացման փուլերն արտահայտող պայմանական նշաններ

Հանձնարարություն: Լրացնել աղյուսակ 4-ը միջատի զարգացման վերա երյալ

ԹԵՄ Ա 4.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱՆ

Սարքավորումներ ն նյութեր: Մանրադիտակներ, միջատաանական քորոցներ, քանոն, միլիմետրանոց վանդակներ ունեցող թուղթ: Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում վնասի նույթին. նութագրել դրանք ն նկարել տետրում: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Միջատներից վնասված ույսերից պատրաստված հեր արիումի նմուշներ, ալ ոմներ: Աշխատանք 1. Միջատների էկոլոգիան Բոլոր կենդանի օրգանիզմները կազմում են այն միջավայրի ան աժանելի մասը, որում նրանք նակվում են: Փոխհարա երությունների առանձնահատկությունները, որոնք ծագում են օրգանիզմների ու նրանց ապրած միջավայրի միջն, ուսումնասիրում է էկոլոգիան: Կյանքի արձրագույն ձնը տեսակների էկոլոգիական համակարգերն են, այսինքն` ոլոր տեսակների օրգանիզմների միասնական ամ ողջությունը: Այս տեսակները, նակվելով այս կամ այն տարածքում, կապված են ինչպես իրար, այնպես էլ նակատեղի հետ ն կազմում են օրգանիզմների հատուկ խմ ավորում՝ իոցենոզ: Օրգանիզմները գոյություն ունեն 3 նական սկզ նական միջավայրերում՝ օդում, ջրում ն հողում: Այդ արտաքին միջավայրը անընդհատ փոխներգործում է օրգանիզմներին, նրանց համար ստեղծում կյանքի այս կամ այն պայմանները ն աղկացած է առանձին էկոլոգիական գործոններից: Միջավայրի գործոնների ամ ողջ ազմազանությունը կարելի է աժանել 3 խմ ի` 1. Ա իոտիկ կամ անկենդան գործոններ, այսինքն` օրգանիզմների վրա կլիմայի ազդեցությունը (ջերմություն, խոնավություն, լուսային տեղումներ, օդային հոսանքներ ն այլն), ինչպես նան այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են երկրի ձգողական ուժը, մթնոլորտի կազմը ն հատկությունները, ռադիոակտիվությունը, ռելիեֆը ն այլն: Ա իոտիկ գործոններն իրենց հերթին աժանում են կլիմայական (ներառում է շրջակա միջավայրի ջերմությունը, խոնավությունը, լուսավորությունը ն այլն), ն հողային կամ էդաֆիկ գործոնների (ներառում է հողի մեխանիկական կազմությունը, կառուցվածքը, ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունները ն այլն):

2. Բիոտիկ կամ կենդանի գործոններ. այս գործոնների թվին են դասվում վնասակար միջատների ն դրանց նական թշնամիների (գիշատիչներ, մակա ույծներ, վարակիչ սնկեր, ակտերիաներ, վիրուսներ) միջն եղած փոխհարա երությունները, ինչպես նան սննդի աղ յուրի ընտրությունը ն սննդային մասնագիտացումը: 3. Անթրոպոգեն գործոններ, այսինքն` նության վրա մարդու գործունեության ազդեցությունը: Դրանք են արհեստական ոռոգումը, ցանքերի համար հողօգտագործումը, զանազան կենդանիների ն ույսերի ներմուծումը, վնասատուների դեմ պայքարը ն այլն: Աշխատանք 2. Միջատների կենսական ձները Կենսաձնը տեսակի պատմականորեն ձնավորված ֆիզիոլոգիական ն ձնակազմական ամ ողջությունն է, որն ապահովում է օրգանիզմի գոյատնումը տվյալ միջավայրում: Կախված գոյատնման պայմաններից` առանձին խում միջատների հատուկ են մեծաքանակ կենսաձներ, որոնց դասակարգումը դեռնս ավարտված չէ: Կենսաձների առավել խոշոր խմ ավորումներում տար երում են ույսերով սնվողներին (ֆիտոֆիլներ), հողա նակներին (հեոֆիլներ) ն ջրային միջատներին (հիդրոֆիլներ): Ֆիտոֆիլները նութագրվում են արեկազմ, երկարաձիգ, կողքերից սեղմված, հարթ, կոպիտ քանդակային ծածկույթից զուրկ: Ֆիտոֆիլներին են պատկանում խիտ ուսածածկույթի (խորտոիոնտներ) ն թփերի ու ծառերի (տամնո իոնտներ) նակիչները: Խորտո իոնտներն ունեն հարթ, մարմնի շրջհոսելի ձն, կանաչավուն կամ դեղնավուն գունավորում, համեմատա ար երկար եղիկներ ն թներ` հետին սրունքի վրա համաչափ դասավորված սեպերով: Տամնո իոնտները առանձնանում են մի շարք հատկանիշներով: Նրանց մարմինը աց կանաչավունից մինչն գորշ գույնի է. սեպերի դասավորությունը հետին սրունքի վրա անհամաչափ է (օրինակ՝ մորեխներինը արտաքինի հետ համեմատած` սրունքի ներսի կողմում դրանք զգալիորեն երկար են): Հեոֆիլները տար երվում են քիչ թե շատ տափակած մարմնով, սովորա ար անհարթ ծածկույթով (կնճռոտ, պալարավոր կամ ուժեղ կետավորված): Հեոֆիլների խմ ին են պատկանում ավազա նակները (պսամո իոնտներ) ն քարքարոտ միջավայրի նակիչները (պետրո իոնտներ), որոնք միավորվում են աց

հեոֆիլների խմ ում, այսինքն` սրանք հողի վերին շերտում աց տարածքի նակիչներ են, ինչպես նան` թաքնված ապրող հեոֆիլներ: Վերջիններս իրենց հերթին աժանվում են հողի մակերեսանակների` ծածկված թափված տերններով ն ուսական մնացորդներով (հերպետո իոնտներ) ն հողա նակների (հեո իոնտներ): Պսամո իոնտները նութագրվում են մարմնի աց գույնով, հաճախ մուգ հետքերով, կողքերից լայնացած մարմնով: Հերպետո իոնտներն ունեն մարմնի ավելի մուգ (մոխրագույնից գորշ) հողային երանգ, մարմնի անհարթ ծածկոց, հաճախ համեմատա ար արձր առաջնամեջք, որոշ հերպետո իոնտների թները ացակայում են: Հեո իոնտները նույնպես ունեն մարմնի մուգ գունա-վորում, փորող տիպի առջնի ոտքեր` կարճացած սրունքներով: Հեո իոնտներից ուղղաթների ներկայացուցիչների էգերի ձվադիրը ացակայում է: Հիդրոֆիլները նութագրվում են ուժեղ շրջհոսելի մարմնի ձնով` զուրկ որնէ ելուստից ն թմ իկից, մարմնի ոլոր մասերի խիտ միացումով, հետին լողացող ոտքերով: Եր եմն առջնի զույգ ոտքերի վրա ունեն լավ զարգացած ծծիչներ: Աշխատանք 3. Միջատների սնման առանձնահատկությունները ն կերի մասնագիտացումը որպես նրանց զարգացման ն ազմացման գործոն Միջատների սննդի աղ յուրները շատ ազմազան են: Մի դեպքում սնման համար օգտագործում են ույսեր, կենդանիներ, մյուս դեպքում` դրանց կենսագործունեության հետնանքով արտադրած նյութեր` սննդի չմարսված մնացորդներ` արտաթորանքների տեսքով, ինչպես նան մահացած կենդանիներ կամ թափված ույսերի մասեր, գոմաղ , թռչնաղ : Միջատների տեսակների մասնագիտացումը սննդի այդպիսի աղ յուրների համար նպաստել է սննդի տար եր ռեժիմների առաջացմանը: Բույսերով սնվող միջատները կոչվում են ուսակերներ կամ ֆիտոֆագեր: Սրանց խմ ին են պատկանում ոլոր վնասակար միջատները: Կենդանիներով սնվողները կոչվում են զոոֆագեր: Վերջիններս աժանվում են գիշատիչների ն մակա ույծների: Քայքայված ուսական մնացորդներով սնվողները կոչվում են սապրոֆագեր: Կենդանիների դիակներով սնվողները կոչվում են նեկրոֆագեր: Գոմաղ ով սնվողներին անվանում են կոպրոֆագեր: Բուսական ն կենդանական ծագում

ունեցող զանազան նյութերով սնվող ազմակեր միջատները կոչվում են պանտոֆագեր: Ըստ միջատների` սննդի նկատմամ մասնագիտացման` տարերում են. 1. մոնոֆագեր, այսինքն` միայն մեկ տեսակի կամ մի քանի մոտ տեսակի սնունդով սնվողներ, 2. օլիգոֆագեր, սահմանափակ մեկ կամ մի քանի իրար ազգակից ույսերի ընտանիքների ներկայացուցիչներով սնվողներ (օրինակ՝ կարտոֆիլի կոլորադյան զեզը սնվում է մորմազգիներով), 3. պոլիֆագեր կամ ազմակերներ, որոնք սնվում են տար եր ուսական ընտանիքներին պատկանող ույսրեով: Աշխատանք 4. Վնասակար միջատների` ույսերին հասցրած վնասի նույթն ու տիպերը Վնասակար միջատների` ույսերին հասցված վնասի նույթը շատ ազմազան է ն կախված է ինչպես միջատների երանի կառուցվածքից, սնման եղանակից, զարգացման փուլից ն ապրելակերպից, այնպես էլ ույսի ֆիզիկական հատկությունից ն ֆիզիոլոգիական վիճակից: Չնայած այս ազմազանությանը` ույսերի հիմնական վնասի տիպերը ավականին նորոշ են ն կարնոր ցուցանիշ վնասակար միջատների ախտորոշման դեպքում: Տարերում են վնասվածքների հետնյալ հիմնական տիպերը (նկ.62):

/. Վնասումներ իր իսկ վնասատուի կողմից` առանց ույսին կանխավ նախապատրաստելու Այս դեպքում վնասատուն սնվում է ույսի որնէ մասով` առանց ույսին նախապատրաստելու, նական վիճակում:

Նկ. 62. Վնասակար միջատների կողմից ույսերին հասցրած վնասների տիպերը (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի, Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի ն ուրիշների). 1, 2. կոպիտ կերվածք, 3. ընտրովի կերվածք. տերնի վրա անցքերի ացում, 4, 5, 6. ընտրովի կերվածք. տերնների կմախքացում, 7, 8. տերնների ականում, 9, 10. տերնների գանգրոտում, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17. նափայտում անցուղիների ացում, 18, 19. արմատների կերվածք, 20. պալարա ակտերիայի վնասումներ, 21. սերմերի կերվածք, 22, 23. վնասված պտուղներ, 24, 25, 26. (ա - վնասում ձվադրման ժամանակ, - վնասում սնման ժամանակ), նոր կազմակերպված պտուղների ծակծկում, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33. գալլերի առաջացում. ա - գալլի մեջ թրթուրային խցիկներ

Լայնատերնների ն ասեղնատերնների վնասվածքներ Կոպիտ կերվածք առաջացնում են կրծող տիպի

երան ունեցող վնասատուները, այսինքն` եր վնասատուն ուտում է ույսի օրգաններն ամ ողջապես, համատարած ձնով: Կոպիտ կերվածք առաջացնում են մորեխները, ոժոժագործների, գեղամաթիթեռների, երկրաչափերի թիթեռների ն այլ ընտանիքների ներկայացուցիչ86

ների թրթուրները, սղոցողների կեղծ թրթուրները, որոշ զեզներ ու դրանց թրթուրները ն այլն ( նկ. 62 - 1, 2): Ընտրովի կամ մասնակի կերվածք. վնասատուն կրծելով կլորավուն անցքեր է առաջացնում տերնի վրա, օրինակ՝ տերնակեր զեզները, կաղամ ի վիկի թրթուրը ն այլն: Տերնների կմախքացումը այն երնույթն է, եր վնասատուն ուտում է տերնի պարենքիմի հյուսվածքները` ոլորովին անվնաս թողնելով ջղերը. օրինակ՝ կաղամ ի ցեցի, ալենու լորձնոտ սղոցողի երիտասարդ թրթուրները, տերնակեր զեզները ն դրանց թրթուրները (նկ. 62 - 4, 5, 6): Լայնատերնների ն ասեղնատերնների ականում. այս դեպքում թիթեռների, թաղանթաթների, երկթների ն կարծրաթների կարգին պատկանող մանր միջատների կողմից ույսի հյուսվածքների մեջ կրծելով անցուղիներ են ացվում (նկ. 62 - 7, 8): Ականններն ունեն ամենա ազմազան ձներ (լայն ն նեղ, ժապավենաձն, կլորավուն ն այլն), կարող են գտնվել տերնի վերին կամ ստորին կողմում կամ լինել երկկողմանի պարկաձն: Ականներն ըստ առաջացման ձների լինում են` օձաձն, աստղաձն, պարուրաձն, ալիքաոլորաձն, հետքաձն, շտիկաձն,

ծալքավոր: Հետքերի առաջացում. առաջանում է լվիճների, մլուկների,

թրիպսների ն այլ ծակող-ծծող տիպի երան ունեցող միջատների ծծելու հետնանքով: Այդ հետքերն առաջանում են կանաչը` գորշի, դեղինի, սպիտակի կամ այլ գույնի փոփոխվելու հետնանքով: Միջատների ծծած տեղերը գունաթափվում են ն հետագայում չորանում:

Լայնատերնների ն ասեղնատերնների ծալում, ոլորում ն ձնափոխում, դրանց գույնի փոփոխություն ն վաղաժամ չորացում.

առաջանում է ծծող երանի ապարատ ունեցող միջատների (լվիճներ, վահանակիրներ, տերնալվիկներ ն այլն) հասցրած վնասից, թրթուրի համար պաշտպանիչ հարմարանք պատրաստելու դեպքում միջատի ակտիվ գործունեության արդյունքում կամ ջջահյութի ծծելու հետնանքով, եր տերնի հյուսվածքների մեջ է թափվում միջատների տար եր ֆերմենտներ պարունակող թուքը, ինչի ազդեցությամ առաջանում է տերնների հյուսվածքների անհամաչափ աճ. օրինակ՝ դեղձենու լվիճի վնասը (նկ. 62 - 9, 10): Տերնների ոլորումն իրականացնում են կամ հենց թրթուրները՝ ոստայնի օգնությամ (տերնաոլորների, ցեցերի թրթուրները ն այլն) կամ տերնաոլորների ընտանիքի զեզները` թքի կպչողականության օգնությամ տեղավորելով իրենց ձվերը թաքստոցի ներսում:

Կմախքային մասերի (ցողուն, ուն, ճյուղ) վնասվածքների տեսակները Անցուղիների ացում. նափայտի կեղնի վրա երկարա եղիկները, ոսկե զեզները, կեղնակերները ն այլ զեզների թրթուրները առաջացնում են անցուղիներ: Դա կարող է լինել շատ արդ ( նկ. 62 - 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17): Դեֆորմացիա. առաջանում է ցողունների, ճյուղերի կամ ընձյուղների վրա` ույսի այդ մասերում գտնվող թրթուրների սնվելու հետնանքով: Դիտվում է ինչպես խոտա ույսերի (օրինակ՝ ցորենի ցողունի հանգույցը վնասված հեսենյան ճանճից), այնպես էլ թփերի ն ծառերի դեպքում (օրինակ՝ սոճու ընձյուղի ոլորում տերնաոլորի թրթուրների կողմից): Վերնամասի տերնների մահացում. առաջանում է, եր կրիայիկ մլուկը կամ շվեդական ճանճի թրթուրը սնվում են երիտասարդ հացա ույսերից: Վերնամասի տերնները դեղնում են, ոլորվում, իսկ ցողունն ու մյուս տերնները պահպանում են կանաչ գույնը: Ցողունի կերվածք հիմքից, որը հաճախ երում է ույսի մահացման: Առաջանում են կրծող վիկների, զեզների ն այլ թրթուրների կողմից: Վնասում են ինչպես խոտա ույսերին, այնպես էլ ծառաույսերի, հատկապես սերմնա ույսերի տնկիներին:

Արմատների վնասվածքների տեսակներն են`

ա. արմատների կերվածք արտաքինից կամ դրանց կրծոտումը արջուկների, լարաթրթուրների, զեզների ն երկարակնճիթների ն այլ թրթուրների կողմից (նկ. 62 - 18, 19): . արմատներում անցուղիների ացում. արմատա- ն պալարապտուղներում որոշ երկարա եղիկների ն ոսկե զեզների թրթուրների ( նափայտային ույսերի արմատներում) կաղամ ի ճանճի թրթուրների (խաչածաղկավորների արմատներում) ն լարաթրթուրների (արմատապտուղներում ն կարտոֆիլի պալարներում) կողմից: գ. պալարա ակտերիաների վնասում ընդեղենների արմատների վրա ոլոռի երկարակնճիթների թրթուրների կողմից (նկ. 62 20):

Գեներատիվ օրգանների ն տերնա ող ոջների վնասվածքներ Բող ոջների արտաքին կերվածք. առաջանում է ծառերի ն թփերի վրա որոշ թիթեռների ն երկարակնճիթ զեզների թրթուրներից. ինչպես նան ող ոջների ներքին կերվածք գարնանը երիտա սարդ թրթուրների կողմից:

Կոկոնների կրծում. այսինքն` չ ացված ծաղկակոկոնների ներսում առէջների ն վարսանդի վնասում. կոկոնները սովորա ար չեն ացվում ն թափվում են: Օրինակ՝ խնձորենու ծաղկակերի պատճառած վնասը խնձորենուն: Ծաղիկների կերվածք արտաքինից. առաջացնում են որոշ թիթեռների թրթուրները, երկարակնճիթների առանձին տեսակները ն րոնզա զեզները: Սերմնարանի ն սերմերի կերվածք արտաքինից. առաջացնում են վիկի թրթուրները ն հացա զեզները հացա ույսերի հասկերի վրա. կամ ներքին վնասվածքներ՝ եր ոլոռի պատիճը վնասվում է ոլոռի պտղակերի թրթուր-ներից (նկ. 62 - 21): Պտուղների ականում թրթուրներով. օրինակ` խնձորի պտղամիսը խնձորենու պտղակերի թրթուրների կողմից (նկ. 62 - 22, 23): Բող ոջների, կոկոնների ն պտուղների ծակծկում. առաջանում է գարնանը փողոլորների ընտանիքին պատկանող զեզներից: Իրենց երկար գլխափողը, որի ծայրում գտնվում է երանը, խորն ընկղմում են ույսի վնասվող մասում` արդյունքում վնասված տեղում առաջացնելով նորոշ մանր անցքեր (նկ. 62 - 24, 25, 26): Պտուղների, սերմերի, կոկոնների ն ող ոջների հյութերի ծծում. առաջացնում են միջատները: Օրինակ՝ ցորենի թրիպսի ն

կրիայիկ մլուկի հասցրած վնասը հացա ույսերի հասկերին, վահանակիրներինը` պտուղներին ն այլն:

Սերմերի վնասվածքներ պահպանման ժամանակ ն ցանքից հետո. կարող են լինել ներքին, եր վնասատուն գտնվում է հատիկի

ներսում, ընդ որում, սերմերը արտաքինից կարող են ն չունենալ վնասվածքի հետքեր (ամ արային երկարակնճիթ) կամ արտաքին, այսինքն՝ արտաքին կերվածքի ակնհայտ նշաններով (ամ արային ցեց): Ցանված սերմերը կարող են վնասվել դաշտում լարաթրթուրներից, կեղծ լարաթրթուրներից ն այլ թրթուրներից:

// Վնասվածքներ` վնասատուի կողմից սնման համար ույսի նախապես պատրաստվածությամ Վնասվածքներ` սնման համար սննդամիջավայրի մեխանիկական պատրաստվածությամ ա. տերնային ներ ծառերի վրա` առաջացած մեկ կամ մի քանի տերններից՝ միահյուսված ոստայնով. ներում սնվում են թրթուրի խմ եր (ալոճաթիթեռ, ոսկետուտ, խնձորենու ցեց, կաղնու

տերնաոլոր ն այլն): Այդ ներում վնասատուի ձմեռելու դեպքում դրանք անվանում են ձմեռային ներ ( ալոճաթիթեռ, ոսկետուտ): . տերնային խողովակներ` առաջացած մեկ կամ մի քանի տերնների ոլորումից: Այդպիսի խողովակներում գտնվում են փափկամսով սնվող որոշ տերնաոլորների կամ փողոլոր զեզների թրթուրները: գ. տերնային գնդեր` առաջացած ույսից կտրված տերններից ն ներում ու հողում տեղավորված նդեռ զեզներից. նման տերնային գնդերն առաջացնում են յուրահատուկ սիլոս, որով էլ սնվում են նդեռների թրթուրները:

Վնասվածքներ սնման համար սննդամիջավայրի ֆիզիոլոգիական պատրաստվածությամ Գալլերի առաջացում. ույսերի հյուսվածքների վրա նորագոյացումներ` ուռուցքների, պալարների, գխտորների տեսքով ն այլն, որոնք միջատի սնման ժամանակ հյուս-վածքների գրգռման ազդեցությամ գերաճի հետնանք են (նկ. 62 - 27, 28, 29, 30, 31, 32, ազմախցիկ, փակ կամ աց, 33): Գալլերը լինում են մեկ կամ գնդաձն, լիթաձն, գորտնուկների ն թաղիքների տեսքով, եղջերաձն, պարուրաձն, ուռած: Գալլերը նան կարող են լինել տերնային (գխտորա երների, որոշ լվիճների դեպքում), ցողունային (որոշ գալլ առաջացնողներինը ն գխտորա երներինը) ն արմատային (օրինակ՝ խնձորենու արմատներին րդապատ լվիճի սնման հետնանքով):

ԹԵՄԱ 5.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԴԱՍԻ ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սարքավորումներ ն նյութեր: Մանրադիտակներ, խոշորացույցներ, ջրային կաթոցիկներ, միջատա անական քորոցներ: Նյութի ուսումնասիրության նպատակը: Ծանոթացում միջատների դասին պատկանող կարգերին, ընտանիքներին, տեսակներին. ուսումնասիրել ն նութագրել դրանք: Ուսումնասիրության օ յեկտները: Գլխավոր կարգերի ներկայացուցիչներ. ուղղաթների կարգի ընտանիքի ներկայացուցիչներից 6, խավարասերների կարգից՝ 8, կիսակարծրաթներից՝ 6, կարծրաթներից՝ 15, ցանցաթներից՝ 4, թեփուկաթներից՝ 14, թաղանթաթներից՝ 10, երկթներից՝ 10 նմուշ: Աշխատանք 1. Միջատների դասակարգումը Միջատները հոդվածոտանիների տիպի մեջ կազմում են ինքնուրույն դաս ն իրենց տեսակների թվով կենդանիների ամենամեծ դասն են: Տար երում են դասակարգման միավորների հետնյալ հիմնական շարքերը՝ տեսակ (Տp6Շ/6Տ), ցեղ (ց6ոսՏ), ընտանիք (/am///a), կարգ (ordo), դաս (Շ/aՏՏ/Տ), տիպ (tյpoՏ): Դասակարգման հիմնական միավորը տեսակն է, որը կազմվածքի ն կենսա անական ամենաէական առանձնահատկություններով իրար նման անհատների մի համակեցություն է: Դրանք, իրար հետ եղմնավորվելով, տալիս են պտղա եր սերունդ ն ունեն տարածման որոշակի շրջան (արեալ): Իրար նման ն ազգակից տեսակները միավորվում են ցեղերի մեջ. նման ցեղերը միանում են ընտանիքների, նման ընտանիքները՝ կարգերի մեջ, կարգերից կազմում են դասերը, իսկ կառուցվածքի ընդհանուր նմանությամ դասերը խմ ավորվում են տիպերի մեջ: Եր եմն դասակարգումը չի ավարարում միջատների ազգակցական աստիճանը ճիշտ նութագրելուն. այդ իսկ պատճառով տար երում են նան ենթատեսակներ, ենթացեղեր, ենթաընտանիքներ, ենթակարգեր ն ենթադասեր ու ենթատիպեր, որոնք միջանկյալ աստիճան են կարգա անական մոտ միավորների միջն: Որոշ դեպքերում օգտագործում են նան ուրիշ ստորա աժանումներ`

աժիններ, ենթա աժիններ:

Ստորն ներկայացված է միջատների դասակարգման ընդհանուր պարզեցված տեսքը. /. Ենթադաս - ստորակարգ կամ նախաթնազուրկ - 4pt6rյցota Ա. Ինֆրադաս էնտոգնատներ - Էոtoցոatha 1. ան եղիկավորներ կամ պրոտուրաներ - Քrotսra 2. ոտնապոչիկներ կամ պոդուրաներ - Քodսra 3. երկպոչիկներ կամ դիպլուրաներ - D/p/սra Բ. Ինֆրադաս տիզանուրայիններ - 7hյՏaոսrata 4. խոզանապոչիկներ կամ տիզանուրաներ - 7hյՏaոսra //. Ենթադաս - արձրակարգ կամ թնավորներ - Քt6rյցota Ա. Ինֆրադաս հնաթներ - Քa/a6opt6ra 5. միօրյակներ - Էph6m6ropt6ra 6. ճպուռներ – Օdoոatopt6ra Բ. Ինֆրադաս նորաթներ - Խ6opt6ra Ոչ լրիվ ձնափոխվողների աժին - /6m/m6tabo/a Վերնակարգ օրթոպտերոիդներ - Օrthopt6ro/d6a 7. խավարասերներ - 8/attopt6ra 8. աղոթարարներ - /aոtopt6ra 9. տերմիտներ - /Տopt6ra 10.գարունիկներ - Ք/6Շopt6ra 11.էմ իներ - Էmb/opt6ra 12.գրիլո լատիդներ - Շrյ//ob/att/da 13.ձողիկանմաններ - ՔhaՏmopt6ra 14.ուղղաթներ - Օrthopt6ra 15.հեմիմերիդներ - /6m/m6r/da 16.մաշկաթներ - D6rmapt6ra 17.զորապտերներ - Zorapt6ra

Վերնակարգ հեմիպտերոիդներ - /6m/pt6ro/d6a

18.խոտակերներ - ՔՏoՇopt6ra 19.փետրակերներ ն մազակերներ - /a//ophaցa 20.ոջիլներ - 4ոop/սra 21. հավասարաթներ կամ միակերպաթներ - /omopt6ra 22.կիսակարծրաթներ կամ մլուկներ - /6m/pt6ra 23.ծոպաթներ կամ տրիպսներ - 7hյՏaոopt6ra Լրիվ ձնափոխվողների աժին - /o/om6tabo/a

Վերնակարգ կոլեոպտերոիդներ - Շo/6opt6ro/d6a

24. կարծրաթներ կամ զեզներ - Շo/6opt6ra 25. հովհարաթներ - Տtr6pՏ/pt6ra

Վերնակարգ նեյրոպտերոիդներ - Խ6սropt6ro/d6a

26. ցանցաթներ - Խ6սropt6ra 27. ուղտանմաններ - Թaph/d/opt6ra 28. մեծաթներ - /6ցa/opt6ra

Վերնակարգ մեկապտերոիդներ - /6Շopt6ro/d6a

29. կարիճաճանճեր - /6Շopt6ra 30. տրիխոպտերներ - 7r/Շhopt6ra 31. թեփուկաթներ կամ թիթեռներ - Լ6p/dopt6ra 32. թաղանթաթներ - /յm6ոopt6ra 33. լվեր - 4phaո/pt6ra 34. երկթներ – D/pt6ra

(ընդհանուր թվով 34 կարգ) Աշխատանք 2. Ստորակարգ կամ նախաթնազուրկ միջատների ենթադաս

(4pt6rյցota)

Պարզագույն մանր, անթն միջատներ են, որոնք եր եք թներ չեն ունեցել: Զարգացումն առանց ձնափոխման է: Ձվից դուրս եկած անհատները միանգամայն նման են հասուններին, այց ավելի փոքր են: Սրանց են պատկանում քիչ նկատելի, եր եմն շատ մանր միջատներ (նկ. 63): Որոշ տեսակների հասուն անհատներն ընդունակ են մաշկափոխվելու: Վարում են առավելապես փակ կյանք հողում, ուսածածկ մնացորդների տակ ն այլուր: Ենթադասը ստորա աժանվում է չորս կարգի՝ ան եղիկավորներ կամ պրոտուրաներ, ոտապոչիկներ կամ պոդուրաներ, երկպոչիկներ կամ դիպլուրաներ, խոզանապոչիկներ կամ տիզանուրաներ: Կարգ 1. Ան եղիկավորներ - Քrotսra կամ /յr/6ոtomata Ան եղիկավորները մանր միջատներ են (0.5-2.0 մմ): Մարմինը որդանման է, ճկուն, զուրկ եղիկներից ն աչքերից, երանը ծակողծծող տիպի է, առջնի ոտքերը երկար են մյուս ոտքերից: Հասուն փուլում փորը 12-հատվածանի է: Ձվադիրը ն ցերկան ացակայում են, ձնափոխությունը՝ անամորֆոզ: Հայտնի է ԷՏ6ոtomoո traոՏ/torսm 86r/.-ը (նկ. 63 - 1): Ապրում են հողում, ծառերի փչակներում, կեղնի տակ ն այլուր:

Կարգ 2. Ոտնապոչիկներ - Քodսra կամ Շo//6mbo/a Մանր, նախաթնազուրկ միջատներ են, երկարավուն կամ գնդաձն մարմնով, 1-2 մմ երկարությամ , եր եմն հասնում են 10 միլիմետրի: Պրոգնատիկ կամ հիպոգնատիկ գլխով, զարգացած 36-հատվածանի եղիկներով: Բարդ աչքեր չունի, այց աչքերի տեղում որոշ տեսակներ ունեն մինչն 8 ազատ դասավորված օմատիդներ:

Նկ.63. Կարգ ան եղիկավորներ (1), ոտապոչիկներ (2, 3), երկպոչիկներ (4, 5) , խոզանապոչիկներ (6, 7) (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի, Ի. Ն. Ֆիլիպովի, Ստախի ն ուրիշների). 1. ԷoՏ6ոtomoո traոՏ/torսm, 2. Շ6ratophյՏ6//a armata, 3. Էոtomobrյa pս/Շh6//a, 4. Շampod6a p/սՏ/oՇha6ta, 5. Japյx Շoո/սՏսՏ, 6. /aՇh///Տ Տp., 7. Լ6p/Տma ՏaՇՇhar/ոa

Բերան կրծող տիպի է, հազվադեպ պարզեցված ծակող-ծծող, ոտքերի կառուցվածքը փոքր-ինչ շեղված է ընդհանուր տիպից` պայմանավորված այն անով, որ սրունքը ն թաթը միաձուլվել են ն առաջացրել ընդհանուր հատված՝ ծայրին խոշոր կենտ ճանկով: Փորը կազմված է 6 հատվածից ն կրում է 3 տիպի հավելուկ` 1-ին հատվածի վրա` փորային խողովակ, 3-րդի վրա՝ կեռ, 4-րդի վրա՝ ցատկող խրոցակ: Ցերկան ն ձվադիրը ացակայում են: Ձնափոխությունը՝ պրոտոմետա ոլա:

Առանձին ներկայացուցիչների ներքին օրգաններից ացակայում են մալպիգյան անոթները, շնչառական համակարգը պարզեցված է` ընդհուպ մինչն շնչանցքերի ն տրախեաների ացակայություն: Ոտնապոչիկները աժանվում են ենթակարգերի` հատվածափորիկների (4rthrop/6oոa), որոնք վարում են թաքնված կյանք (դրանց տիպիկ ներկայացուցիչը սնկային պոդուրան է (Շ6ratophյՏ6//a armata Խ/Շ., նկ. 63 - 2): Սա տիպիկ հողային միջատ է, դուրս չի գալիս հողից: Հողի թաղիքի տակ հանդիպում են էնտոմո րիա ցեղի (Էոtomobrյa, նկ.63 - 3) տեսակները ն ամ ողջափորիկները (Տյmphյp/6oոa), որոնք ապրում են հիմնականում ույսերի վրա. օրինակ՝ կանաչ սմինտուրը (Տm/ոthսrսՏ Մ/r/d/Տ Լ.): Ոտնապոչիկները սկզ նաանթների կարգից ամենամեծաքանակն են. հայտնի է մոտ 2000 տեսակ: Ապրում են հողում, ուսական մնացորդներում, խոտածածկերի ստորին հարկերում, ույսերի արմատների, սնկերի, մամուռների վրա: Կարող են վնասել շամպինիոնին, վարունգին, դդմիկին, ծխախոտին ն այլ մշակա ույսերի: Կարգ 3. Երկպոչիկներ - D/p/սra Մարմինը` որդանման, ճկուն, ազմահատվածանի եղիկներով ն ծամող տիպի երանով միջատներ են, աչքերը ացակայում են, ոտքերը միաչափ են, թաթերը միհատվածանի` մեկ զույգ ճանկով: Փորը 11-հատվածանի է` մեկ զույգ գրիֆելկայով, ցերկան միշտ զարգացած է, ձվադիրը ացակայում է: Ձնափոխությունը պարզեցված է՝ պրոտոմետա ոլա: Սովորա ար մանր են (2-8 մմ), առանց թեփուկային ծածկոցի: Գլուխը մեծ է, կրծքի առաջին հատվածից լայն, պրոգնատիկ: Կուրծքը 3-4 զույգ շնչանցքեր ունի: Հայտնի է մոտ 400 տեսակ, տարածված են առավելապես արնադարձային ն մերձարնադարձային գոտիներում: Լայն տարածված են երկու ընտանիք` կամպոդեիդների (Շampod6/da6)` ազմահատվածանի ցերկայով, օրինակ` Շampod6a p/սՏ/oՇha6ta Տ//Մ.-ը (նկ. 63-4), ն յապիգիդների (Japյց/da6)` միհատվածանի ունելիանման ցերկայով, օրինակ` Japյx Շoո/սՏսՏ Տ//Մ.- ը (նկ. 63-5): Կարգ 4. Խոզանապոչիկներ - 7hյՏaոսra Երկարավուն մարմնով է, ճկուն, սովորա ար թեփուկապատ, եղիկները՝ ազմահատվածանի, ոտքերը` 2-4 հատվածանի թաթով

ն զույգ ճանկով: Փորը գրիֆելկայով է, էգի մոտ` ձվադիրով: Բերանը կրծող տիպի է, ձնափոխությունը՝ պրոտոմետա ոլա: Ոչ այնքան մեծ, մինչն միջին չափի՝ 8-20 մմ երկարությամ , իլիկաձն մարմնով միջատներ են, աչքերը, ինչպես նան աչիկները եր եմն կան, եր եմն ացակայում են: Ապրում են քարերի, անտառի ուսածածկի տակ, եր եմն հողում, մրջյունների ներում, պահեստներում, տներում: Հայտնի է մոտ 400 տեսակ: Առավել հայտնի տեսակներից են /aՇh///Տ Տp.-ը ն Լ6p/Տma ՏaՇՇhar/ոa Լ.-ը (նկ. 63 - 6, 7): Աշխատանք 3. Բարձրակարգ կամ թնավոր միջատների ենթադաս (Քt6rյցota) Այս ենթադասին պատկանող միջատներն, ըստ իրենց զարգացման ն ձնափոխման նույթի, աժանվում են երկու խմ ի՝ ոչ լրիվ ձնափոխվողների (/6m/m6tabo/a) ն լրիվ ձնափոխվողների (/o/om6tabo/a): Ենթադասը ստորա աժանվում է 30 կարգի, որոնք խմ ավորվում են 5 վերնակարգի, 2 աժնի ն 2 ինֆրադասի: Կարգ 5. Միօրյակներ – Է ph6m6ropt6ra Ունեն շատ նուր , երկարավուն մարմին, կարճ եղիկներ: Թները ցանցաձն են, առջնի զույգը խոշոր է, իսկ հետին զույգը՝ փոքր: Փորի վրա ունեն 2-3 երկար պոչաթելեր, որոնք դուրս են գալիս փորի 10-րդ հատվածից (նկ. 64 -1):

Նկ. 64. Կարգ միօրյակներ (ըստ Գ. Յա. Բեյ Բիենկոյի, Ա. Իմմսի).

1. սովորական միօրյակի թրթուր, 2. սովորական միօրյակի հասունը (Էph6m6ra Մս/ցata)

Հասուն միջատների կյանքի տնողությունը չափազանց կարճ է. այն տնում է մի քանի օր, կամ նույնիսկ մի քանի ժամ, չունեն երանի օրգան: Հասունների

հիմնական ֆունկցիան զուգավորումն է ն ազմացումը: Ջրում ձվադրելուց հետո հասունները մահանում են: Թրթուրներն ապրում են երկար, ջրում մինչն 2-3 տարի ն այդ ընթացքում 20-25 անգամ մաշկափոխվում են: Թրթուրները ձկների սննդի կարնոր մասն են: Կա մոտ 1600 տեսակ: Տեսակներից ամենատարածվածը սովորական միօրյակն է (Էph6m6ra Մս/ցata Լ., նկ.64 - 2): Կարգ 6. ճպուռներ - Օdoոatopt6ra կամ Օdoոata Խոշոր գիշատիչ միջատներ են, շարժուն գլխով, լավ զարգացած ֆասետային աչքերով, կրծող տիպի երանով, կարճ եղիկներով, գրեթե միանման երկու զույգ ցանցաձն ջղավորված թներով: Փորը երկար է` կազմված 10 հատվածներից: Թրթուրներն ապրում են ջրում ն սնվում են ջրերում ապրող միջատներով ն եր եմն` մանր ձկներով: Թրթուրները կեր են ձկների համար: Հասունները հիանալի թռչողներ են, վարում են գիշատիչ կյանք, թռչելիս որսում են մոծակներ, ճանճեր ն այլն: Հայտնի է ավելի քան 4500 տեսակ: Կարգը աժանվում է 3 ենթակարգի` հավասարաթներ (Zյցopt6ra). ոչ մեծ չափերի, միատեսակ թներով միջատներ են, օրինակ՝ լեստեսը (Լ6Տt6Տ, նկ. 65 - 1), ոչ հավասարաթներ (4ո/Տopt6ra). ավելի խոշոր, հիմքից լայնացող հետին թներով միջատներ են, թրթուրները շնչում են խռիկներով, օրինակ՝ ծավոր ճպուռը (Լ6pt6trսm գսadr/maՇս/atսm Լ., նկ. 65 - 2) ն 3-րդ ենթակարգը` յուրահատուկներ (4ո/Տoշյցopt6ra). սրանք համատեղում են վերը նշված երկու ենթակարգերի հատկանիշները:

Նկ. 65. Կարգ ճպուռներ (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

1. Լեստես (Լ6Տt6Տ Տp.). աջ կողմի թները նշված չեն, 2. ծավոր ճպուռ (Լ6Տt6trսm գսadr/maՇս/atսm ). առանց ձախ կողմի թների

Աշխատանք 4. Ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատների աժին (/6m/m6tabo/a) Սրանց զարգացումն ու ձնափոխությունն ավելի պարզ է. ուղեկցվում է միայն երեք փուլով` ձու, թրթուր ն իմագո: Թրթուրները նման են հասուններին. ունեն մեկ զույգ ֆասետային աչքեր: Թրթուրների թները զարգանում են որպես արտաքին գոյացություն: Սրանք ստորա աժանվում են երկու վերնակարգի` օրթոպտերոիդների (Օrthopt6ro/d6a)՝ 11 կարգով ն հեմիպտերոիդների (/6m/pt6ro/d6a)՝ 6 կարգով: Կարգ 7. Խավարասերներ - 8/attopt6ra կամ 8/attod6a Հիմնականում գիշերային կյանք են վարում: Տափակ, ձվաձն մարմնով միջատներ են (նկ. 66): Գլուխը հիպոգնատիկ է, երանը` կրծող տիպի: Բեղիկները երկար են, խոզանաձն, թները դասավորված են փորի երկարությամ , վերին զույգ թներն ավելի կարծր են, քան հետինները: էգի թները եր եմն կարճացած են լինում, ոտքերը վազող տիպի են: էգի փորի ծայրին կա մեկ զույգ հատվածավոր ցերկա, արուների ն թրթուրների մոտ՝ գրիֆելկա: Միջին կամ խոշոր մեծության են: Ձվերը դնում են հատուկ պատիճի մեջ` փակված վիճակում: Սնվելով տար եր տեսակի նյութերով` սննդային մնացորդներով, այդ թվում` մարդկանց կղկղանքով, խավարասերները կարող են տարածել աղիքային վարակիչ հիվանդություններ, ինչպես իրենց ոտքերի թաթերով, այնպես էլ կղկղանքի միջոցով: Նկ. 66. Կարգ խավարասերներ (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի). 1. Լապլանդյան խավարասեր (ԷՇtob/սՏ /appoո/ՇսՏ). արու, 2. մնացուկային խավարասեր (ՇrյptoՇ6rՇսՏ r6//ՇtսՏ)

Ամենուր տարածված տեսակներից են: Շեկ խավարասերը

(8/att6//a ց6rmaո/Շa Լ.) ն սն խավարասերը (8/atta or/6ոta//Տ Լ.)

ապրում են մարդկանց նակարաններոում: Հայտնի է մոտ 3000 տեսակ, որոնց մեծ մասը տարածված են արնադարձային ն մերձարնադարձային երկրներում: Դրանցից լայն տարածված են

լապլանդյան խավարասերը (ԷՇtob/սՏ /appoո/ՇսՏ Լ., նկ. 66 - 1), փտած նափայտերում՝ մնացուկային խավարասերը (ՇrյptoՇ6rՇսՏ r6//ՇtսՏ 8.-8/6ո ., նկ. 66 - 2): Կարգ 8. Աղոթարարներ - /aոtopt6ra կամ /aոtod6a Խոշոր միջատներ են, մարմինը երկարավուն է, առաջնակուրծքը նեղ է ն երկար, գլուխը շարժուն է, երանը` կրծող տիպի: Առջնի ոտքերը շատ երկար են, ռնող տիպի, իրենց վրա կրում են խոզաններ: էգի փորը հատվածավոր ցերկայով է, իսկ արուինը ն թրթուրինը՝ գրիֆելկայով: Առջնի թները կաշվեկերպ են, հետինը՝ մեծ, թաղանթային ն խիտ ջղավորված: Ցերեկային ջերմասեր, գիշատիչ միջատներ են: Սնվում են առավելապես միջատներով. երիտասարդ թր-թուրները՝ ճանճերով, լվիճներով, իսկ հասունները՝ մորեխներով, թիթեռներով ն այլն: Ձվադրում են մեծ կույտերով: Վերջիններս ծածկում են սեռական հավելյալ գեղձերի արտազատուկով, որը չորանալով ամրանում ն վերածվում է ձվապարկի: Հայտնի է մոտ 2000 տեսակ, առավել լայն տարածված է սովորական աղոթարարը (/aոt/Տ r6//ց/oՏa Լ., նկ. 67):

Նկ. 67. Կարգ աղոթարարներ. Սովորական աղոթարար (/aոt/Տ r6//ց/oՏa), արու (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

Կարգ 9. Տերմիտներ - /Տopt6ra Հասարակական կյանք վարող մանր միջատներ են` ցայտուն արտահայտված պոլիմորֆիզմով (նկ. 59): Բացի ազմացման համար տարասեռ անհատներից (թնավոր արուներից ն էգերից), նրանց մեջ տար երում են նան անթն անհատներ՝ աշխատողներ ն զինվորներ:

Ունեն մեծ պրոգնատիկ գլուխ, կրծող երան, համրիչանման կարճ եղիկներ, թաղանթային թներ, որոնք հաճախ ոլորովին ացակայում են, ոտքերը վազող տիպի են: Տերմիտների գաղութները ապրում են հատուկ պատրաստված ներում, որոնք եր եմն խոշոր կոնաձն կառույցների տեսք ունեն: Սնվում են ազմազան սննդով՝ այդ թվում` մեռած նափայտով: Հայտնի է մոտ 2500 տեսակ, հատկապես արնադարձային երկրներում: Առավել տարածված է վնասակար տերմիտը (Թ6t/Շս//t6rm6Տ /սՇ//սցսՏ ԹoՏՏ/, (նկ. 68):

Նկ. 68. Կարգ տերմիտներ. վնասակար տերմիտ, (Թ6t/Շս//t6rm6Տ /սՇ//սցսՏ), ձախից՝ աշխատավոր, աջից՝ զինվոր (ըստ Դեխտյարնի).

Կարգ 10. Գարունիկներ - Ք/6Շopt6ra Մարմինը երկարավուն է, նուր , գլուխը ազատ է, պրոգնատիկ, երկար ազմահատվածանի եղիկներով, երանը թույլ է զարգացած, թները ցանցաձն են, ոտքերը քայլող են, ցերկաները` երկար, թելաձն, ազմահատվածանի: Ապրում են գլխավորապես հոսող, թթվածնով հարուստ ջրերում: Ինչպես թրթուրները, այնպես էլ հասունները սնունդ են ձկների համար: Բաժանվում են երկու գլխավոր ենթակարգի` թելաշոշափուկավորներ (Բ///pa/p/a), որոնք հասուն ն թրթուրային փուլերում սնվում են ուսական սննդով (միա ջիջ ջրիմուռներով, ուսական մնացորդներով ն այլն) ն արակաշոշափուկավորներ (Տ6t/pa/p/a), որոնք հասուն փուլում չեն սնվում, իսկ թրթուրները վարում են գիշատիչ կյանք: Լայն տարածված է Ք6r/a ցեղը (նկ. 69 - 1):

Նկ. 69. Կարգ գարունիկներ (1), էմ իներ (2) գրիլո լատիդներ (3), ձողիկանմաններ (4, 5) (ըստ Գ. Յա. ԲեյԲիենկոյի, Ն. Յա. Կուզնեցովի). 1. Ք6r/a Տp., աջ թները պատկերված չեն, 2. միջերկրյածովյան էմ ի (/ap/o6mb/a Տo//6r/). արու, 3. Շrս//ob/att/ոa d/akoոoՄ/. էգ, 4. հնդկական ձողիկանման (ՇaraսՏ/սՏ moroՏսՏ), 5. տերնամարմին (Քhյ///սm)

Կարգ 11. էմ իներ - Էmb/opt6ra Մարմինը երկարավուն է, փափուկ, ճկուն, մեծ գլխով, երկար եղիկներով, զուրկ է աչքերից, ոտքերը քայլող են, 3 - հատվածանի թաթերով: Երկու զույգ թներն էլ թաղանթային են, զարգացած են միայն արուի մոտ, կամ երկու սեռերն էլ անթն են, ցերկան երկարավուն է: Պահանջկոտ են խոնավության ն ջերմության նկատմամ : Ապրում են կեղնի ճեղքերում, խոնավության պակասի դեպքում՝ հողում, ուսական մնացորդների մեջ, քարերի տակ: Սնվում են ուսական սննդով, որոշ տեսակներ վնասում են ույսերին: Առավել տարածված տեսակներից է /ap/o6mb/a Տo//6r/ Թamb.-ը (նկ. 69 - 2): Կարգ 12. Գրիլո լատիդներ - Շrյ//ob/att/da Անթն, երկար մարմնով ճկուն միջատներ են: Գլուխը պրոգնատիկ տիպի է, առանց աչքերի ն աչիկների: Ոտքերը քայլող են, միանման, թաթերը 5 - հատվածանի: Փորի վերջում ունեն հատվա101

ծավոր ցերկաներ, որոնք ճկուն են, երկար: էգն ունի կախված ձվադիր: Ներկայացված է ընդամենը 10 տեսակ, որոնք միավորվում են 4 տար եր կարգերում: Պահանջկոտ են խոնավության ն ոչ արձր ջերմաստիճանի հանդեպ: Ակտիվ են գիշերները, ազմակեր են, կարող են սնվել նան միջատներով: Զարգացումը տնում է մի քանի տարի: Հայտնի տեսակներից է Շrյ//ob/att/ոa d/akoոօՄ/ 8.86/ո.-ը (նկ.69 - 3): Կարգ 13. Ձողիկանմաններ - ՔhaՏmopt6ra կամ ՔhaՏmatod6a Ունեն խոշոր, երկար, արակ, ձողիկաձն կամ լայն տերնանման մարմին (նկ. 69 - 4, 5), գլուխը պրոգնատիկ է, ոտքերը քայլող տիպի են, թները ացակայում են կամ առջնի զույգը կարճ է հետինից, ցերկան միհատվածանի է, էգի մոտ ձվադիրն արտահայտված է: Բեղիկները թելաձն են կամ խոզանաձն: Բուսակեր, քիչ շարժուն միջատներ են, կարող են հայտնվել անշարժ վիճակում: Կարգ 14. Ուղղաթներ - Օrthopt6ra Խոշոր կամ միջին մեծության միջատներ են` երկարավուն մարմնով: Գլուխը հիպոգնատիկ է, լավ զարգացած աչքերով ն 1-3 աչիկներով: Բեղիկները ազմահատվածանի են, տար եր տիպի ն երկարության, մեծ մասինը` թելաձն կամ խոզանաձն: Բերան կրծող տիպի է: Թները, եթե զարգացած են, երկու զույգ են, որոնք տարատեսակ են` առջնի զույգը կաշվեկերպ է ն ուղիղ, վերածվել է վերնաթնի, իսկ հետին զույգը լայն է, հովհարաձն ծալվում է վերնաթնի տակ: Հետին ոտքերը ցատկող են, մյուսները՝ քայլող, եր եմն էլ առջնի ոտքերը փորող են: Փորի վերջում ունեն միհատվածանի, հազվադեպ` ազմահատվածանի ցերկա, իսկ էգը, ացի դրանից, ունի տար եր երկարության ն ձնի ձվադիր: Եր եմն ձվադիրը ացակայում է: Շատ հաճախ ունեն հատուկ լսողության ն ծղրտալու օրգաններ: էգը ձվերը դնում է խմ երով կամ մեկական, հողում կամ ույսերի վրա: Մեծամասամ ուսակեր են, որոշները` գիշատիչ, կամ էլ սնվում են խառը: Կարգը ստորա աժանվում է երկու ենթակարգի՝ երկարա եղիկավորների (Do//ՇhoՇ6ra) ն կարճա եղիկավորների (8raՇhյՇ6ra): Երկարա եղիկավորների ենթակարգը աժանվում է երկու ենթաընտանիքի՝ ծղրիդներ (76tt/ցoո/o/d6a) ն ճռիկներ (Շrյ//o/d6a):

ճռիկների ենթաընտանիքի մեջ առանձնանում է արջուկների ընտանիքը (Շrյ//ota/p/da6): Այս ենթաընտանիքի ներկայացուցիչներին տար երում են թաթերի հատվածների քանակով, թների դասավորվածության առանձնահատկություններով ն էգի ձվադիրի ձնով, եր եմն` ոտքի առջնի սրունքի վրա տեղավորված լսողության օրգանով: Ծղրիդների վերնաթները հանգստի վիճակում դասավորվում են տանիքաձն: էգի ձվադիրը հաճախ կողքերից սեղմված է, թրաձն կամ մանգաղաձն: ճռիկների վերնաթները մեջքին դասավորված են հարթ, էգի ձվադիրը հաճախ նիզակաձն է: Արջուկների ընտանիքը տար երվում է առջնի փորող ոտքերի տիպով ն էգի ձվադիրի ացակայությամ : Կարճա եղիկավորների ենթակարգին նորոշ են համեմատաար կարճ, թելաձն, հազվադեպ խոզանաձն, գուրզաձն եղիկները, էգն ունենում է կարճ ձվադիր ն փորի առջնի հատվածում տեղավորված լսողության օրգան: Այս ենթակարգի մեջ մտնում են մորեխների (4Շr/do/da6) ն երեքմատնանիների (7r/daՇtյ/o/d6a) վերնաընտանիքները: Մորեխների մոտ առջնի ոտքերը քայլող են, հետին զույգ ոտքերը՝ ցատկող, եղիկները՝ թելաձն: Երեքմատնանիները արտաքինից նման են արջուկներին, այց ունեն կարճ համրիչաձն եղիկներ, առջնի փորող ոտքեր:

Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը Իսկական մորեխներ - 4Շr/d/da6 Խոշոր կամ միջին մեծության միջատներ են` կարճ թելաձն եղիկներով: Բոլոր թաթերը 3-հատվածանի են: Փորիկի կողքին` առաջին հատվածի վրա, տեղավորված է լսողության օրգանը: էգի փորը կարճ է, թիթեղանման ձվադիրով: Ցերկաները կարճ են, հիմնականում` կոնաձն: Սովորա ար ձմեռում են ձվերը հողում, ձվապարկի մեջ: Բոլոր տեսակները ուսակեր են, շատերը` վնասատուներ: Ըստ իրենց կենսա անական առանձնահատկությունների` մորեխները աժանվում են հոտային ն ոչ հոտային տեսակների: Առաջինները երամներով կարող են թռչել-չվել մի տեղից մյուսը, իսկ թրթուրի փուլում ապրում են խիտ կուտակված խմ երով: Ոչ հոտային մորեխները համատարած չվումներ չեն կատարում, խիտ կուտակումներ չեն առաջացնում: Հոտային տեսակներն են չվող մորեխը (ԼoՇսՏta m/ցrator/a Լ., նկ.70 - 4), մարոկկոյան մորեխը (DoՇ/oՏtaսrսՏ maroՇՇaոսՏ 7hոb., նկ. 70 - 3), անապատային մորեխը (ՏՇh/ՏtoՇ6rՇa ցr6ցar/a ԲorՏk.),

իտալական մորեխը (Շa///ptamսՏ /ta//ՇսՏ Լ.): Ոչ հոտային տեսակներից հայտնի վնասատուներից են սի իրական մորեխը (Տtaսrod6rսՏ ՏՇa/ar/Տ Բ.-Մ., նկ. 70 - 2) ն այլ տեսակներ: Յուրահատուկ է տետրիգիդների ընտանիքը (76tr/ց/da6), որին նորոշ է երկար, մարմինը ծածկող առաջնամեջքը: Դրանք ձմեռում են հասուն կամ թրթուրային փուլում: Առավել տարածված է արակա եղ տետրիքսը (76tr/x t6ոս/Շorո/Տ Տah/b., նկ. 70 - 1):

Նկ. 70. Կարգ ուղղաթներ, ենթաընտանիք մորեխներ (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. կարճա եղիկ տետրիքս (76tr/x t6ոս/Շorո/Տ), 2. մգաթն մորեխ (Տtaսrod6rսՏ ՏՇa/ar/Տ), 3. մարոկկոյան մորեխ (DoՇ/oՏtaսrսՏ marօՇՇaոսՏ), 4. չվող մորեխ (ԼoՇսՏta m/ցrator/a)

Իսկական ծղրիդներ - 76tt/ցoո//da6 Խոշոր միջատներ են` երկար խոզանաձն եղիկներով: Լսողության օրգանները` աց, ձվաձն կամ ճեղքաձն, գտնվում են առջնի ոտքերի սրունքների վրա: Թները փորի վրա դասավորվում են տանիքաձն: Արուներն ունեն ծղրտալու օրգան, որը տեղավորված է վերնաթների հիմքի մոտ: Փորի վերջում արուները սովորա ար ունեն զույգ գրիֆելկաներ, իսկ էգերը՝ թրաձն կամ մանգաղաձն ձվադիր: Իսկական ծղրիդները ձմեռում են ձու փուլում: էգերը ձվերը դնում են հողում, ույսերի վրա կամ ույսի հյուսվածքների մեջ,

մեկական կամ ոչ մեծ խմ երով: Շատ ծղրիդներ ուսակեր են կամ ունեն խառը սնուցում, որոշներն էլ գիշատիչներ են: Առանձին տեսակներ համարվում են խոտա ույսերի, պտղատու ծառատեսակների, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի վնասատուներ: Առավել սովորական տեսակներն են կանաչ (76tt/ցoո/a Մ/r/d/ՏՏ/ma Լ., նկ. 71 - 1) ն մոխրագույն (D6Շt/ՇսՏ Մ6rrսՇ/ՄorսՏ Լ.) ծղրիդները, եր եմն վնասում են նան իզոֆիա (/Տophյa, նկ. 71 - 2) ցեղից շատ տեսակներ:

Նկ. 71. Կարգ ուղղաթներ, ենթաընտանիք ծղրիդներ (էգեր) (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. կանաչ ծղրիդ (76tt/ցoո/a Մ/r/d/ՏՏ/ma), 2. կու այական իզոֆիա (/Տophյa ցraՇ///Տ)

ճռիկներ - Շrյ///da6 Խոշոր կամ միջին մեծության միջատներ են: Վերնաթները փորի վրա դասավորվում են հարթ: Լինում են նան անթն տեսակներ: Վերնաթների վրա արուն ունի ծղրտալու օրգան: Հետին ազդրերը հաստ են: էգերն ունեն երկար նիզակաձն ձվադիր: ճռիկները սովորա ար գիշերային կյանք են վարում: Հաճախ դրանք ապրում են հողի վերին շերտում, ներում, հազվադեպ` ծառերի ն թփերի վրա: Ձմեռում են հասուն կամ թրթուրի փուլում: Որոշ տեսակներ վնասում են ույսերին, օրինակ՝ տափաստանային ճռիկը (Շrյ//սՏ d6Տ6rtսՏ Քa//., նկ. 72 - 2), դաշտային ճռիկը (Շrյ//սՏ

Շamp6Տtr/Տ Լ.):

Առանձնանում է ցողունային ճռիկների ընտանիքը (Օ6Շaոth/da6). սրանք ձվադրում են ույսերի ցողուններում ն ճյուղերում: Տարածված է ՕՇ6aոthսՏ (նկ. 72 -1) ցեղը:

Արջուկներ - Շrյ//ota/p/da6 Խոշոր միջատներ են՝ զարգացած թներով: Գլուխը պրոգնատիկ տիպի է, եղիկները խոզանաձն, համեմատա ար կարճ: Առջնի ոտքերը փորող տիպի են: էգի մոտ ձվադիրը ացակայում է:

Նկ. 72. Կարգ Ուղղաթներ, վերնաընտանիք ճռիկներ. (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. ցողունային ճռիկ (Օ6ՇaոthսՏ), 2. տափաստանային ճռիկ (Շrյ//սՏ d6Տ6rtսՏ),3.ընտանիք արջուկներ. սովորական արջուկ (Շrյ//ota/pa ցrյ//ota/pa)

Արջուկը ապրում է հողում ն ացում հորիզոնական անցուղիներ: Շարժման ընթացքում արջուկները վնասում են ցողունների ստորգետնյա մասերը ն ույսերի արմատները: Հատկապես վնասում են ջերմոցներում սածիլներին: էգերը ձվերը դնում են խցիկներում` պատրաստված հողում` 10-20 սմ խորության վրա: Ձմեռում են 3-4-րդ հասակի թրթուրները, եր եմն էլ` հասունները: Մեկ սերնդի զարգացումը տնում է 14-15 ամիս: Առավել տարածված տեսակներից է սովորական արջուկը (Շrյ//ota/pa ցrյ//ota/pa Լ., նկ. 72 - 3): Կարգ 15. Հեմիմերիդներ - /6m/m6r/da Անթն ն անաչք էկտոմակա ույծ միջատներ են` պրոգնատիկ գլխով ն ոչ երկար եղիկներով, առաջնամեջքը մեծ է, ոտքերը կարճ են, ցերկաները` երկար, միհատվածանի:

Ապրում են կրծողների մազային ծածկոցում, սնվում են մաշկային էպիդերմիսով: Կենդանածին են: /6m/m6rսՏ ցեղը ունի 8 տեսակ, որոնցից առավել հայտնի է /6m/m6rսՏ haոՏ6ո/ Տharp-ը (նկ. 73): Նկ. 73. Կարգ հեմիմերիդներ

/6m/m6rսՏ haոՏ6ո/

(ըստ Հանսենի ն Ռենի)

Կարգ 16. Մաշկաթներ կամ ականջմտուկներ - D6rmapt6ra Երկարավուն մարմնով միջատներ են, գլուխը` պրոգնատիկ, դեպի առաջ ուղղված, ունի կրծող տիպի երան: Առջնի զույգ թները վերածվել են կարճ կաշվեկերպ, ջղերից զուրկ վերնաթների, հետին զույգ թները թաղանթային են, հանգիստ վիճակում ծալվում են երկայնակի ն լայնակի (կան նան անթն տեսակներ): Ոտքերը քայլող են, փորի վերջում ունեն մեկ զույգ միհատվածանի ցերկա, որը վերածվել է կարծր ունելիի. այն պաշտպանության ն հարձակման օրգան է: Ունեն լավ արտահայտված սեռական դիմորֆիզմ. արուն ունի ունելիի ավելի արդ կազմություն, քան էգը: էգը ձվերը դնում է կույտերով ն ամ ողջ սաղմնային ն մասամ հետսաղմնային զարգացման ընթացքում պաշտպանում է դրանք: Թրթուրները մաշկափոխվում են 4-6 անգամ: Ապրում են խոնավ տեղերում, հիմնականում վարում են գիշերային կյանք: Սնվում են կենդանական ն ուսական մնացուկներով, սակայն եր եմն հարձակվում են ույսերի վրա` ուտելով տերնները, ծաղիկները, պտուղները, պատճառելով մեծ վնաս: Հայտնի է մոտ 1000 տեսակ: Առավել տարածված տեսակներից են սովորական (Բor//Շս/a aսr/Շս/ar/a Լ.), անջարանոցային (Բ. tom/Տ Ko/.) ն Ֆեդչենկոյի (Օr6aՏ/ob/a /6dtՏՇh6ոko/ ՏaսՏՏ.) (նկ. 74) ականջմտուկները:

Նկ. 74. Կարգ մաշկաթներ. արու ականջմտուկներ (ըստ Գ. Յա. Բեյ-Բիենկոյի).

1. սովորական ակնջմտուկ (Բor//Շս/a aսr/Շս/ar/a), 2. անջարանոցային ականջմտուկ (Բ. tom/Տ), 3. Ֆեդչենկոյի ականջմտուկ (Օr6aՏ/ob/a /6dtՏՇh6ոko/)

Կարգ 17. Զորապտերներ - Zorapt6ra Փոքր, անթն կամ թնավոր միջատներ են` ոչ ավել, քան 3 մմ երկարությամ , մեծ մասն անթն է, պրոգնատիկ գլխով, զուրկ աչքերից ն աչիկներից, 9-հատվածանի համրիչաձն եղիկներով, միհատվածանի կարճ ցերկաներով, ձվադիրը ացակայում է, ոտքերի թաթերը երկհատվածանի են: Վարում են թաքնված կյանք, ապրում են ծառերի կեղնի, ուսական մնացորդների տակ: Սնվում են սնկերի սպորներով, միցելիումներով, տզերով: Հայտնի է մոտ 20 տեսակ միակ ZorotյpսՏ ցեղից (նկ. 75 -1): Ապրում են հիմնականում արնադարձային ն մերձարնադարձային երկրներում:

Նկ. 75. Կարգ զորապտերներ (1), խոտակերներ (2, 3), փետրակերներ (4), ոջիլներ (5). (ըստ Դ. Ի. Բլագովեշենսկու).

1. ZorotյpսՏ ցս/ո66ոՏ/Տ Տ//Մ., 2. գրքային ուսաոջիլ (Լ/poՏՇ6//Տ d/Մ/ոator/սՏ), 3. 4mph/ց6roոt/a ցեղից թնավոր արու, 4. ադի փետրակեր տրինոտոն (7r/ոotoո /սr/dսm Խ.), 5. խոզի ոջիլ (/a6matop/ոսՏ Տս/Տ ). էգ

Աշխատանք 5. Վերնակարգ հեմիպտերոիդներ Կարգ 18. Խոտակերներ - ՔՏoՇopt6ra կամ Շop6oցոatha Մանր, նուր մարմնով միջատներ են: Բեղիկները 11-50հատվածանի են, թելաձն: Բերանը կրծող տիպի է: Թների երկու զույգն էլ, եթե զարգացած են, թաղանթային են, ծալվում են տանիքաձն: Ոտքերը վազող են, արակ, 2-3-հատվածանի թաթերով: էգի փորը կիսափակ է, փոքր ձվադիրով: էգերը ձվադրում են տերնների ն ճյուղերի կեղնների վրա` ծածկելով դրանք ոստայնով: Սնվում են որ ոսասնկերով, ուսական մնացորդներով, չորացած միջատներով, որոշ տեսակներ, օրինակ՝ գրքային ուսաոջիլը (Լ/poՏՇ6//Տ d/Մ/ոator/սՏ /ս//., նկ. 75 - 1), վնասում է գրքերը, միջատների հավաքածուները, հեր արիումները: Հայտնի է ավելի քան 1000 տեսակ հատկապես արնադարձային ն մերձարնադարձային երկրներում: Ծառերի վրա սովորաար սովորա ար ապրում են թնավոր խոտակերները 4mph/ց6roոt/a ցեղից (նկ. 75 - 2):

Կարգ19. Փետրակերներ ն մազակերներ - /a//ophaցa Թռչունների ն մասամ կաթնասունների անթն մակա ույծներ են, թերի զարգացած աչքերով կամ առանց աչքերի, կարճ, 3-5-հատվածանի եղիկներով, կրծող, այց մասնագիտացված երանով, ոտքերը ոչ մեծ, միանման, 1-2-հատվածանի թաթերով, որոնք վերջանում են զույգ կամ մեկ ճանկով, սնվում են մաշկի ածանցյալներով կամ տիրոջ արյունով: Մարմինը փոքր է (0.5-11 մմ)` սովորա ար պատված խոզաններով: Ապրում են փետուրների, մազերի կամ էլ տիրոջ մաշկի վրա, առանձին տեսակներ ապրում են անգամ խոշոր թռչունների երանի խոռոչում ն դառնում դրանց էնդոմակա ույծներ: Ձվադրելիս ձվերը սոսնձում են փետուրների կամ մազերի վրա: Թրթուրները մաշկափոխվում են 3 անգամ: Արտաքնապես նման են հասուններին, այց փոքր են չափերով: Փետրակերների զարգացման փուլը ավարտվում է 3-4 շա աթում: Սնվում են հիմնականում մաշկային էպիդերմիսով ն փետուրների մասերով, ինչպես նան մաշկի ն արյան արտազատուկներով: Հայտնի է ավելի քան 2600 տեսակ, որից 300-ը կաթնասունների մակա ույծներ են, իսկ մյուսները` թռչունների: Բադերի ն սագերի վրա տարածված են տրինոտոն ցեղի որոշ տեսակներ (7r/ոotoո, նկ. 75 - 4), իսկ տնային կաթնասունների մի շարք տեսակների վրա` 7r/Շh6Շt6Տ ցեղից մասնավորապես եզան մազակերը (7.

boՄ/Տ Լ.):

Կարգ 20. Ոջիլներ - 4ոop/սra կամ Տ/rhսոՇս/ata Կաթնասունների անթն մակա ույծներ են` ոչ մեծ գլխով, թերի զարգացած աչքերով կամ առանց աչքերի, կարճ, 3-5-հատվածանի եղիկներով ն ծակող-ծծող երա-նով: Կրծքային հատվածները միաձույլ են, ոտքերը` կարճ: Մարմինը փոքր է (0.3-6 մմ)` պատված մազիկներով, փշերով ն խոզաններով, երանը կնճիթի տեսքով է, ոտքերը հատուկ մասնագիտացված են տիրոջ մազերի վրա ամրացվելու համար: Ձվերը, փետրակերների նման, ամրացնում են մազերին ն շորերին հավելյալ սեռական գեղձերի արտազատուկով: Ապրում են կաթնասունների մազային ծածկոցում ն սնվում արյունով: Թրթուրները մաշկափոխվում են 3 անգամ: Բազմանում են անընդմեջ:

Ոջիլների դերը, ինչպես մակա ույծներինը, երկակի է. դրանք թուլացնում են տիրոջը, նան մարդու ն կենդանիների վտանգավոր հիվանդությունների փոխանցողներ են: Հայտնի է մոտ 300 տեսակ: Առավել տարածված է մարդու ոջիլը (Ք6d/Շս/սՏ hսmaոսՏ Լ.)` հայտնի 2 ձնով` գլխի (Ք. hսmaոսՏ Շap/t/Տ D6ց.), որն ապրում է գլխի մազերի վրա, ն հագուստի ոջիլ (Ք. h. hսmaոսՏ Լ.): Մարդու ոջիլը ծավոր տիֆի ն կրկնվող տիֆի փոխանցող է: Խոզի ոջիլը (/a6matop/ոսՏ Տս/Տ Լ., նկ. 75 - 5) մակա ուծում է ընտանի խոզին, սի իրախտի ն ժանտախտի փոխանցող է: Կարգ 21. Հավասարաթներ - /omopt6ra Արտաքինից ազմազան, մանր կամ միջին մեծության, հազվադեպ խոշոր միջատներ են` քիչ շարժուն գլխով: Աչքերը լավ են զարգացած: Եր եմն աչքերն ապաճած են մինչն 3 ֆասետային թմ իկների (որոշ լվիճներինը), կամ ացակայում են (կոկցիդների որոշ տեսակներինը): Աչիկները երկու կամ երեքն են, կամ դրանք զարգացած չեն: Բեղիկները խոզանաձն կամ թելաձն են, 3-10հատվածանի, հաճախ մարմնից կարճ: Բերանը ծակող-ծծող տիպի է, ներքին շրթունքը առաջացնում է 3 կամ 4-հատվածանի կնճիթ, որում տեղավորված է երկու զույգ ծակող խոզանը: Կնճիթը հանգիստ վիճակում ծալվում է մարմնի տակ ն ուղղված է հետ: Թները երկու զույգ են, միանման մերկ, թաղանթային: Հետին զույգ թները եր եմն առջնիններից փոքր են: Կոկցիդների արուների միայն մեկ (առջնի) զույգ թներն են զարգացած, իսկ էգերը անթն են: Ոտքերը քայլող են, ոտքերի թաթերը կազմված են 1-3 հատվածից: Որոշ խմ երի (ցիկադներ, տերնալվիկներ) հետին ոտքերը ցատկող են: Մարմինը հաճախ պատված է մոմային արտազատուկներով, որը կարող է լինել փոշու, թելիկների, թիթեղների տեսքով, իսկ վահանակիրների մոտ՝ վերնից պատված վահանիկի տեսքով: Հավասարաթների աղիների կառուցվածքը յուրահատուկ է: Տեսակների մեծ մասն ունի ֆիլտրող խցիկներ, որոնցով շաքարային լուծույթի մի մասն ընկնում է անմիջապես աղու հետին մասը` խուսափելով միջնաղուց: Այդ իսկ պատճառով ազմաթիվ հավասարաթների արտաթորանքը պարունակում է շաքար ն դուրս գալով շիրոտում ույսի տերնները: Ձնափոխոխությունը ոչ լրիվ է. սպիտակաթների ն կոկցիդների արուներինը արդացված ոչ լրիվ է (հիպերմորֆոզ), անթն ձներինը`

պարզեցված (հիպոմորֆոզ): Բոլոր հավասարաթները ֆիտոֆագեր են: Բազմաթիվ տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի վտանգավոր վնասատուներ: Վնասն արտահայտվում է տար եր ձներով. 1. հյուսվածքային հյութը ծծելու հետնանքով առաջ են երում ույսի թուլացում, պտղա երության իջեցում, իսկ եր եմն էլ մահացում, 2. առաջացնում են գալլեր, 3. ույսի տերններն ու այլ օրգաններն աղտոտում են քաղցր արտաթորանքով, որը նպաստում է մրիկասնկերի զարգացմանը կամ սոսնձում է ույսի մասերը, 4. ույսերին ծծելիս փոխանցում են վիրուսային ն այլ հիվանդություններ, 5. ձվադրման ժամանակ ձվադիրով սղոցում են երիտասարդ շիվերը, որը առաջ է երում վերջիններիս չորացում: Հավասարաթների կարգը աժանվում է հինգ ենթակարգի՝ ցիկադներ (Շ/Շad/ո6a), տերնալվիկներ կամ պսիլաներ (ՔՏյ///ո6a), ալեյրոիդներ կամ սպիտակաթներ (4/6յrod/ո6a), լվիճներ (4ph/d/ո6a), կոկցիդներ կամ որդաններ ն վահանակիրներ

(ՇoՇՇ/ո6a):

Ենթակարգ ցիկադներ - Շ/Շad/ո6a Բնութագրվում են շատ կարճ երեքհատվածանի եղիկներով` ծայրին երկար խոզան ն երեքհատվածանի թաթեր: Հետին ոտքերը ցատկող են: Թների վրա զարգացած են ինչպես երկայնակի, այնպես էլ լայնակի ջղերը: Հաշվում են ավելի քան 490 տեսակ: Թրթուրները ն հասունները ուսակեր են: Տեսակների մեծ մասը ձմեռում է ձվի փուլում, հազվադեպ` հասուն ցիկադները կամ 5-րդ հասակի թրթուրները: Ձվերը սովորա ար դնում են ցողունների մեջ, որոնք ձվադրելուց առաջ սղոցում են ձվադիրով` այդպիսով վնասելով ույսին: Թրթուրներն ունեն 5 հասակ, որոնք արտաքին տեսքով ն ապրելաձնով նման են հասուններին: Երգող ցիկադների (Շ/Շad/da6) ն որոշ այլ ընտանիքների թրթուրներն ապրում են հողում, ունեն փորող ամուր առջնի ոտքեր ն հանգստի փուլ, որը տեղի է ունենում իմագո փուլ անցնելուց առաջ: Փրփրացիկադների ընտանիքի (4phrophor/da6) թրթուրներն ապրում են ույսերի վրա` թքի, փրփուրի նման զանգվածում: Զարգացման փուլը շարունակվում է սովորա ար կես տարուց մինչն մեկ տարի, երգող ցիկադներինը ավելի երկար է, իսկ հյուսիսամերիկյան տեսակներինը մինչն 17 տարի է:

Ենթակարգը աժանվում է երկու վերնաընտանիքի` իսկական ցիկադներ (ՇoՇado/d6a) ն ֆուլգորոիդներ (Բս/ցoro/d6a): Իսկական ցիկադների թվում են վերը հիշատակված երգող ցիկադների (Շ/Շad/da6, նկ. 76 - 2) ն փրփրացիկադների (4phrophor/da6) ընտանիքները, ինչպես նան ցիկադների ընտանիքը (Շ/Շad6///da6), որի ներկայացուցիչն է վարդենու ցիկադը (7յph/oՇյba roՏa6 Լ., նկ. 76 1) ն այլն:

Նկ. 76. Կարգ հավասարաթներ. ենթաընտանիք ցիկադներ (1, 2), տերնալվիկներ (3), սպիտակաթներ (4, 5, 6), լվիճներ (7, 8), կոկցիդներ կամ որդաններ ն վահանակիրներ (9, 10) (ըստ Ն. Ս. Բորխսենիուսի, Ա. Կ. Մորդվիլկոյի, Գ. Խ. Շապոշնիկովի).

1. վարդենու ցիկադ (7յph/oՇյba roՏa6), 2. 7/b/Շ/ոa ցեղից երգող ցիկադ, 3. տանձենու տերնալվիկ (ՔՏյ//a pյr/Շo/a), 4. հասուն սպիտակաթն (4/6յrod6Տ Տp.), 5. թխկու սպիտակաթնի (4/6սroՇh/toո aՇ6r/Տ) թրթուր, 6. պուպարի Տ/phoո/սՏ dսb/oՏսՏ, 7. թնավոր կուսածին էգ սերնդատարածող, 8. անթն կուսածին էգ (ա. եղիկ, . գեղձային խողովակ, գ. պոչ, դ.կնճիթ), 9. կալիֆորնյան վահանակրի գաղութը (D/aՏp/d/otսՏ p6rո/Շ/oՏսՏ) ծառի կեղնի վրա (կլոր վահանիկները էգերն են, ձվաձները՝ արուները), 10. ցիտրուսի ալրավոր որդան (ՔՏ6սdoՇoՇՇսՏ ցahaո/). հասուն էգ

Ենթակարգ տերնալվիկներ կամ պսիլիդներ - ՔՏյ///ո6a Մարմինը 1.5-5.5 մմ երկարության, 10-հատվածանի եղիկներով, կարճ, երկհատվածանի թաթերով ն հետին ցատկող ոտքով, հաստացած ազդրով միջատներ են` թներն առանց լայնակի ջղերի: Կախված տեսակից` տարեկան զարգանում են 1-5 սերնդով: Հաճախ ույսերի վրա առաջացնում են մեծածավալ կուտակումներ: Տեսակների մեծ մասն ունի նեղ սննդային մասնագիտացում, մոնոֆագեր կամ նեղ օլիգոֆագեր են: Որոշ տեսակներ հասցնում են անմիջական վնաս: Ձմեռում են ձու կամ հասուն փուլում: Սրանց են պատկանում պտղատու այգիների մի քանի տեսակ վնասատուներ, օրինակ՝ խնձորենու տերնալվիկը (ՔՏյ//a ma// ՏՇhm.), տանձենու տերնալվիկը (ՔՏյ//a pյr/Շo/a ԲrՏt., նկ. 76 - 3) ն այլն, որոնց թրթուրները սնվում են տերններով ն երիտասարդ շիվերով, արտադրում են մեղրացող` ճնշելով ույսին: Որոշ տեսակներ կարող են վնասել խոտա ույսերին, որոշներն էլ տերնների ն ցողունների վրա առաջացնում են գալլեր: Առանձին տեսակներ փոխանցում են վիրուսային հիվանդություններ:

Ենթակարգ ալեյրոիդներ կամ սպիտակաթներ - 4/6յrod/ո6a Չափազանց փոքր, մինչն 2 մմ մեծությամ միջատներ են: Մարմինը դեղին կամ կարմրավուն է` լավ արտահայտված գլխով: Թները ն մարմինը ծածկված են ալրանման մոմաշերտով: Թները լավ զարգացած են, եղիկները` 3-7- հատվածանի, ոտքերը` երկար, երկհատվածանի թաթերով: Ունեն զարգացման ն ձնափոխման արդ փուլ, որն ընթանում է հիպերմորֆոզով: Ձուն ունի ցողունիկ, որով ամրանում է սննդամիջավայրին: Թրթուրն ունի զարգացման 4 հասակ: Առաջին հասակում թրթուրը տափակ է, շարժուն, ունի ոտքեր, եղիկներ, մյուս հասակներում թրթուրն անշարժ է` հետ զարգացած ոտքերով ն եղիկներով (նկ. 76 - 5): Չորրորդ հասակում թրթուրը ծածկվում է մոմե գեղձազատուկով ն վերածվում ոժոժանման ծածկոցի, որը կոչվում է «հարսնյակ», իսկ նրա ծածկոցը՝ պուպարի (նկ. 76 - 6): Սկզ ում այդ «հարսնյակը» սնվում է, որից հետո դադարում է սնվել. ձեռք է երում իմագոյանման սաղմեր ն մաշկափոխությունից հետո վերածվում հասուն միջատի (նկ. 76 - 4): Տարվա ընթացքում զարգանում է մեկ կամ մի քանի սերնդով: Որոշ տեսակներ ույսերի վտանգավոր վնասատուներ են: Դրանց թվին են պատկանում ջերմատնային սպիտակաթնը (7r/a/6սrod6Տ Մaporar/orսm Մ6Տtw.), ցիտրուսային սպիտակաթնը (D/a/6սrod6Տ Շ/tr/ Թ. 6t /ow.), կաղամի սպիտակաթնը (4/6յrod6Տ pro/6t6//a Մ/k.) ն այլն:

Ենթակարգ լվիճներ - 4ph/d/ո6a Բեղիկները 3-6-հատվածանի են, վերջին հատվածի ծայրը համեմատա ար երկար է ն սուր: Թները եթե առկա են, ապա թափանցիկ են, հետին զույգը փոքր է առջնիններից (նկ. 76 - 7), ոտքերը քայլող տիպի են: Փորը 9-հատվածանի է, հինգերորդ հատվածի կողքերին ունեն մեկ զույգ գեղձային խողովակներ, որոնք իրականացնում են արտաթորման ֆունկցիա: Մարմինը նուր է, փոքր (0.56 մմ), ապրում են գաղութներով, հաճախ անթն են (նկ. 76 - 8): Շատ տեսակների մարմինը պատված է մոմափոշով: Բոլոր տեսակները ուսակեր են: Լվիճներին նորոշ է պոլիմորֆիզմը ն հետերոգոնիան, այսինքն` վեգետացիայի ընթացքում կյանքի փուլում տեղի է ունենում սերունդների հաջորդականություն: Սերունդները տար երվում են ավականին կտրուկ ձնակազմական փոփոխություններով, ազմացման ունակություններով (պարթենոգենեզ, հեմոգենեզ, կենդանածնություն, ձվադրում) ն հաճախ տեր ույսերի փոխումով: Լվիճների մի շարք տեսակներ մաշկային գեղձերի միջոցով արտադրում են մոմանյութ, որը պատում է մարմինը փոշու կամ թելերի ձնով: Հատկապես լվիճներին նորոշ է քաղցր արտաթորանքը, որով պատում են ույսի վարակված մասերը: Լվիճները վնասում են ույսի մատղաշ շիվերը ն տերնները, որոնց հյուսվածքային հյութը հարուստ է սպիտակուցներով: Լվիճների քիչ տեսակներ ապրում են արմատների վրա, մյուսները առաջացնում են գալլեր: Հաճախ լվիճներն առաջացնում են մեծածավալ կուտակումներ` մեծ վնաս հասցնելով ույսերին. թուլացնում են աճը, իջեցնում երքատվությունը, քաղցր արտաթորանքի վրա մրիկասնկերի առաջացումը առավել վատթարացնում է ույսի վիճակը: Լվճիների ենթակարգը աժանվում է երկու վերնաընտանիքի` ուն լվիճներ (4ph/do/d6a) ն հերմեսներ (4d6/ցo/d6a): Առաջինին պատկանում են ոլոր տեսակները, ացի ֆիլոքսերայից: Երկրորդի մեջ առանձնացվում են ֆիլոքսերայի (Քhյ//ox6r/da6), որին պատկանում է խաղողի ֆիլոքսերան, ինչպես նան հերմեսների (4d6/ց/da6) ընտանիքները. վերջինիս ներկայացուցիչները ապրում են միայն փշատերնների վրա:

Ենթակարգ կոկցիդներ կամ որդաններ ն վահանակիրներ ՇoՇՇ/ո6a Լավ արտահայտված սեռական դեմորֆիզմով մանր միջատներ են (0.7-7 մմ ն ավելի երկարությամ ), որոնց էգերն անթն են, հաճախ ետ զարգացած ոտքերով: Անշարժ են, ն նրանց մարմինը

ծածկված է վահանիկով կամ մոմե փոշենման ն թելանման արտազատումներով: Արուները սովորա ար ունենում են մեկ զույգ լավ զարգացած թներ` 5-11-հատվածանի թելանման եղիկներ, երեք զույգ քայլող տիպի ոտքեր: Զարգանում են ոչ լրիվ ձնափոխմամ : Արուների զարգացումն ու ձնափոխությունն ընթանում է ավելի արդ (հիպերմորֆոզով): էգերը ձվադրում են ձվապարկում, մարմնի կամ վահանիկի տակ: Ձվից դուրս եկած առաջին հասակի թրթուրները (թափառողները) շարժվում են ույսի վրա` սնունդ գտնելու: Բույսերին ծծելով կպչելուց հետո թրթուրի 2-3-րդ հասակից դրանք դառնում են անշարժ, այնուհետն մարմինը աստիճանա ար պատվում է վահանիկով կամ մոմե փոշով, ն այդ վիճակում էգերը դառնում են հասուն: էգի թրթուրն ունի զարգացման 2-3 հասակ, մինչդեռ արուին նորոշ է ավելցուկային, ոչ լրիվ ձնափոխությունը: Շատ տեսակներ պտղատու ծառատեսակների, թփերի, դեկորատիվ ույսերի, ջերմոցների ն ջերմատների վտանգավոր վնասատուներ են: Վնասը կրկնապատկվում է որդանների ն կեղծ վահանակիրների արտաթորած քաղցր արտաթորանքից, որը նպաստում է մրիկասնկերի զարգացմանը: Բացի վնասակարներից, հանդիպում են նան օգտակար տեսակներ, օրինակ՝ լաքային որդանը (ԼaՇՇ//6r /aՇՇa K6rr.), որը մի շարք երկրներում օգտագործում են լաք ստանալու համար: Որոշ տեսակներից էլ ստանում են ներկեր, մոմ: Ենթակարգի մեջ մտնում են վահանակիրների (D/aՏp/d/da6), կեղծ վահանակիրների ն արձիկավորների (ՇoՇՇ/da6), ալրավոր որդանների (ՔՏ6սdoՇoՇՇ/da6) ընտանիքները: Վահանակիրների էգերը ն 3-րդ հասակի թրթուրներն անոտ են, հետ զարգացած եղիկներով: էգի մարմինը պատած է վահանիկով, որն առաջանում է մեկ կամ երկու մաշկափոխություններից: Սեռահասուն դառնալուց հետո էգը ձվադրում վահանիկի տակ ն մահանում է: Տեսակներից մեծ մասի արուի թրթուրը 3-րդ մաշկափոխությունից հետո վերածվում է թնավոր արուի, որը որոշ ժամանակ անց դուրս է թռչում վահանիկի տակից: Առավել վնասակար տեսակներ են կալիֆորնյան վահանակիրը (D/aՏp/d/otսՏ p6rո/Շ/oՏսՏ ՇomՏt., նկ.76 - 9), խնձորենու ստորակետանման վահանակիրը (Լ6p/doՏaph6Տ ս/m/ Լ.): Կեղծ վահանակիրների ն արձիկավորների էգի մարմինը ձվաձն է, կլորավուն կամ երկարավուն, մի փոքր ուռուցիկ: Բեղիկները ն ոտքերը, մարմնի հետ համեմատած, շատ փոքր են: Ձվադրման շրջանում շատ տեսակների էգեր արտադրում են

սպիտակ ձվապարկ, որը տեղադրված է էգի մարմնի տակ: Այն դուրս է գալիս փորիկի տակից կամ ամ ողջությամ պատում է մարմինը: Արուների նիմֆաները զարգանում են երկարձվաձն ապակենման վահանիկի տակ: Կեղծ վահանակիրներից շատերը դասվում են ույսերի վտանգավոր վնասատուների շարքին: Դրանցից է ակացիայի կեղծ վահանակիրը (Քarth6ոo/6Շaո/սm Շorո/ 8oսՇh6): Ալրավոր որդանների էգերը մանր են (0.5-1.2 մմ երկարությամ )` երկար-ձվաձն մարմնով, լավ արտահայտված հատվածներով: Մարմինը պատված է մոմափոշով: Բեղիկները ն ոտքերը սովորա ար զարգացած են: Արուների 3-րդ հասակի թրթուրներն արտադրում են մոմաթելիկներ, որոնք առաջացնում են ոժոժ, ն որում տեղի է ունենում դրանց հետագա զարգացումը: Հասուն արուները մանր են էգերից, մեկ զույգ թներով, հազվադեպ՝ անթն, 2 պոչաձն թելերով: Վնասակար տեսակներին են պատկանում ցիտրուսի ալրավոր որդանը (ՔՏ6սdoՇoՇՇսՏ ցahaո/ Շr66ո, նկ. 76 - 10), Կոմստոկի որդանը (Ք. ՇomՏtoՇk/ Kսw.), խաղողի ալրավոր որդանը (Ք/aոoՇoՇՇսՏ Շ/tr/ Թ/ՏՏo) ն այլն: Կարգ 22. Կիսակարծրաթներ կամ մլուկներ - /6m/pt6ra կամ

/6t6ropt6ra

Արտաքուստ ցամաքային կամ ջրային կյանք վարող, միջին մեծության կամ խոշոր միջատներ են: Բերանը ծակողծծող տիպի է` 3-4-հատվածանի կնճիթի տեսքով, եղիկները 4-5-հատվածանի են: Առաջնակուրծքը լավ զարգացած է ն վերնից պատված է խոշոր առաջնամեջքով: Թները երկու զույգ են: Առաջին զույգը տարատեսակ է, հիմքի մասում` կաշվեկերպ, իսկ ծայրայինը` թաղանթային: Դրա հետ կապված` մլուկների առջնի թները կոչվում են կիսավերնաթներ: Հետին թները թաղանթային են: Հետնակրծքի վրա` միջին ն հետին ոտքերի կոնքերի միջն, գտնվում է հոտավետ գեղձերի ճեղքը: Ոտքերը վազող, քայլող, լողացող կամ ռնող տիպի են, թաթերը՝ 2-3- հատվածանի: Զարգանում են ոչ լրիվ ձնափոխությամ : Ըստ կենսա անական ն էկոլոգիական առանձնահատկությունների` մլուկները շատ ազմազան են. մեծ մասը պատկանում է ցամաքային ձներին, մնացածը` ջրային: Ցամաքայինների մի մասն ապրում է ույսերի վրա աց ձնով, մյուսները՝ ծառի կեղնների տակ, ուսական փռվածքում կամ հողում ն այլն: Ջրային կյանք վարողների մի մասն ապրում է ջրում, մյուսները՝ ջրի մակերեսին, ինչպիսին ջրասարդն է (/յdrom6tr/da6): Մլուկների մեծ մասը ուսակեր են. դրանցից են

կուրամլուկների մեծ մասը, ժանեկամլուկները, վահանամլուկները ն այլ ընտանիքներ: Բայց շատ են նան գիշատիչները, ինչպես, օրինակ, ջրային մլուկների մեծ մասը ն գիշատիչների ընտանիքը, որոնք սնվում են միջատների ն այլ մանր անողնաշարավորների արյունով: Որոշները սնվում են նան կաթնասունների, թռչունների ն մարդու արյունով. այդպիսիներից է անկողնու մլուկը (փայտոջիլը՝

Շ/m6x /6Շtս/ar/սՏ Լ.):

Ամ ողջ աշխարհում հայտնի է շուրջ 40 հազար տեսակ: Կիսակարծրաթների կարգը ստորա աժանվում է երկու ենթակարգի՝ ծածկա եղիկավորների (ՇrյptoՇ6rata) ն ազատա եղիկավորների (ՇյmոoՇ6rata): Ծածկա եղիկավորները նորոշվում են խիստ կարճացած եղիկներով, հոտավետ գեղձերի ացակայությամ , ջրային կյանք վարելով: Մեծ մասը գիշատիչ են:

Նկ. 77. Կարգ կիսակարծրաթներ. (ըստ Ն. Մ. Կերժների, Ա. Ն. Կիրիչենկոյի ն ուրիշների).

1. տանձենու մլուկ (Տt6phaո/t/Տ pյr/), 2. առվույտի մլուկ (4d6/phoՇor/Տ //ո6o/atսՏ), 3. վնասակար կրիայիկ (ԷսrյցaՏt6r /ոt6ցr/Շ6pՏ)

Ազատա եղիկավորներն ունեն նորմալ զարգացած եղիկներ, երկարավուն գլուխ, առավելապես ցամաքայիններ են, այց կան նան ջրային ձներ: Ունեն ազմաթիվ ընտանիքներ` մլուկմակա ույծներ (Շ/m/Շ/da6), գիշատիչներ (Թ6dսՄ//da6), ժանեկամլուկներ (7/ոց/t/da6), կուրամլուկներ (//r/da6), կարմրամլուկներ (ՔյrrhoՇor/da6), կեղնատակի մլուկներ (4rad/da6), վահանամլուկներ (Ք6ոtatom/da6) ն այլն: Մի շարք տեսակներ սնվում են ույսերի հյութով ն անջարաոստանային ու պտղատու մշակա ույսերի վնասատուներ են:

Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը Կուրամլուկներ - //r/da6 Մանր կամ միջին մեծության (2-11 մմ երկարությամ ) մլուկներ են, դեղնականաչավուն կամ գորշ, երկար-ձվաձն մարմնով: Գլուխը եռանկյունաձն է: Աչքերը զարգացած չեն: Բեղիկները արակ են ու երկար, 4-հատվածանի: Վերնաթները հաճախ կարճացած են: Ոտքերը վազող տիպի են: Հիմնականում ուսակեր են, հանդիպում են նան գիշատիչներ, ինչպես նան խառը սնվող տեսակներ: Մեծամասամ ձմեռում են ձվերը, հազվադեպ՝ հասուն մլուկները: էգերը ձվադրում են ույսերի ցողուններում ն տերններում: Ամենամեծ ընտանիքն է, հայտնի է մոտ 5 հազար տեսակ: Վնասակար տեսակներից լայնորեն տարածված են ճակնդեղի գորշ մլուկը (Քo/յm6rսՏ ՇoցոatսՏ Բ/6b.), առվույտի մլուկը (4d6/phoՇor/Տ //ո6o/atսՏ Շo6շ6 նկ. 77 - 2) ն այլ տեսակներ, իսկ գիշատիչ կուրամլուկը (Տt6thoՇoոսՏ Շյrtop6/t/Տ Բ/.) սնվում է տանձենու մլուկով:

ժանեկամլուկներ - 7/ոց/da6 Մանր (1.5-4.5 մմ երկարությամ ), սովորա ար փոքր, ուռուցիկ մարմնով մլուկներ են: Առաջնամեջքը վերնից գրեթե շեղանկյունաձն է: Առաջնամեջքի ն վերնաթների կողքային եզրերը առաջացնում են ծակոտկեն կամ ցանցաձն քանդակներ, որը միջատին տալիս է նր ագեղ ժանեկաձն տեսք: Ընտանիքի ներկայացուցիչները ուսակեր են: ժանեկամլուկներն ապրում են տերնների, ծառերի ն խոտերի վրա, եր եմն առաջացնում մեծ կուտակումներ: Ձմեռում են սովորա ար հասուն փուլում: Վնասակարներից տարածված է տանձենու ժանեկամլուկը (Տt6phaո/t/Տ pյr/ Բ., նկ. 77 - 1):

Վահանամլուկներ - Ք6ոtatom/da6 Միջատի մարմինը ձվաձն է` խիտ մաշկային ծածկոցով: Գլուխը վերից հարթ կամ փոքր-ինչ ուռուցիկ է, վահանիկի տեսքով: Բեղիկները 5-հատվածանի են: Միջնամեջքի վահանիկը չափազանց զարգացած է, այց սովորա ար ծածկում է փորիկի ոչ ավել, քան 2/3 մասը: Վահանամլուկների մեծ մասը ուսակեր են, այց հանդիպում են նան գիշատիչ տեսակներ: Ձմեռում են հիմնականում հասուն ձները, սակավ` թրթուրները կամ ձվերը: Խոշոր ընտանիք է. հաշվում են ավելի քան 3000 տեսակ: Վնասակարներից հայտնի են կաղամ ի մլուկը (Էսrյd6ma Մ6ոtra//Տ Ko/.) ն այլ տեսակներ: Գիշատիչներից որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում պերիլլուս (Ք6r///սՏ b/oՇս/atսՏ Բabr.) ն պոդիզուս (Քod/ՏսՏ maՇս//Մ6ոtr/Տ Տaյ) մլուկները, որ գիշատում են կոլորադյան զեզին:

Վահանակիր - կրիայիկներ - ՏՇսt6//6r/da6 Արտաքին կառուցվածքով վահանակիր-կրիայիկները հիշեցնում են վահանամլուկների ընտանիքի ներկայացուցիչներին: Նրանցից տար երվում են փորի գագաթին հասնող վահանիկով, որը ծածկում է գրեթե ամ ողջ փորը: Վահանակիր-կրիայիկների ոլոր տեսակները ուսակեր են: Սովորա ար ձմեռում են հասուն մլուկները, հազվադեպ՝ թրթուրները: Ֆիտոֆագերից հայտնի են վնասակար կրիայիկը (ԷսrյցaՏt6r /ոt6ցr/Շ6pՏ Քսt., նկ.77 - 3), ավստրիական մլուկը (Է. aսՏtr/aՇսՏ ՏՇhrոk.) ն այլն: Կարգ 23. Ծոպաթներ կամ թրիպսներ -7hյՏaոopt6ra Մանր, 0.5-2 մմ երկարության, նեղ մարմնով միջատներ են: Բերանը ծակող-ծծող տիպի է` կազմված երանային կոնից, որն առաջացել է վերին ն ներքին շրթունքների անհամաչափ զարգացումից: Բերանային կոնի մեջ են գտնվում 3 ծակող խոզանների վերջին հատվածները. դրանցից մեկը ձնափոխված ձախ վերին ծնոտ է, մյուս երկուսը՝ ներքին ծնոտների ներքին թիա երան: Բեղիկները թելաձն են, 6-9- հատվածանի: Ոտքերը 1-2-հատվածանի թաթերով, որոնք վերջանում են շտիկանման ծծիչներով: Թները երկու զույգ են, նեղ, 2-3 երկայնակի ջղերով` եզրապատված ծոպերով:

Փորը կազմված է 11 հատվածներից: Այն վերջնամասում նեղանում է: էգի փորը վերջանում է խողովակով կամ ձվադիրով: Ձնափոխությունը ոչ լրիվ է, արդացված (հիպերմորֆոզ): Թրթուրներն ունեն չորս հասակ: Վերջին 2 հասակի թրթուրները (նիմֆաները) ունեն թների սաղմեր, չեն սնվում, քիչ շարժուն են: Թրիպսների մեծ մասը ուսակեր են, որոնց մեջ կան մի շարք ույսերի լուրջ վնասատուներ, այդ թվում` վիրուսային հիանդությունների հարուցիչների փոխանցողներ: Թրիպսների որոշ տեսակներ գիշատիչ են, խժռում են լվիճներին, ուսակեր թրիպսներին ն տզերին: Թրիպսները աժանվում են երկու ենթակարգի` ձվադրողներ (76/6braոt/a) ն խողովակապոչեր (7սbս///6ra): Ձվադրող թրիպսների էգերն ունեն զարգացած ձվադիր ն ձվադրում են ույսի հյուսվածքի կտրվածքի փոսում: Խողովակապոչ թրիպսների երկու սեռերի ներկայացուցիչների փորը վերջանում է խողովակով, իսկ էգը ձվադրում է անմիջապես տերնի էպիդերմիսի վրա: Ձվադրողներին է պատկանում լայնորեն տարածված ծխախոտի թրիպսը (7hr/pՏ tabaՇ/ Լ/ոd., նկ. 78): Խողովակապոչերից հայտնի է ցորենի թրիպսը (/ap/othr/pՏ tr/t/Շ/ Kսrd.):

Նկ.78. Կարգ թրիպսներ. Ծխախոտի թրիպս (7hr/pՏ tabaՇ/) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). 1. հասուն թրիպս, 2. թրթուր, 3. նիմֆա

Աշխատանք 6. Լրիվ ձնափոխվող միջատների աժին (/o/om6tabo/a) Վերնակարգ կոլեոպտերոիդներ Լրիվ ձնափոխվող միջատներն ունեն զարգացման չորս փուլ՝ ձու, թրթուր, հարսնյակ ն իմագո: Թրթուրները արտաքին տեսքով ոլորովին նման չեն հասուններին ն կտրուկ տար երվում են մարմնի կառուցվածքով ն ապրելակերպով: Զուրկ են ֆասետային աչքերից: Բաժինը ստորա աժանվում է երեք վերնակարգի` կոլեոպտերոիդների (Շo/6opt6ro/d6a), նեյրոպտերոիդների (Խ6սropt6ro/d6a) ն մեկապտերոիդների (/6Շopt6ro/d6a): Առաջինը կազմված է երկու (կարծրաթներ, հովհարաթներ), երկրորդը՝ 3 (մեծաթներ, ուղտանմաններ, ցանցաթներ), իսկ երրորդը 6 կարգերից (կարիճաճանճեր, տրիխոպտերներ, թեփուկաթներ, թաղանթաթներ, լվեր ն երկթներ): Կարգ 24. Կարծրաթներ կամ զեզներ - Շo/6opt6ra Տար եր մեծության միջատներ են (0.3-150 մմ ն ավել), ունեն տար եր ապրելակերպ: Բեղիկները հաճախ 12-հատվածանի են, այց առանձին խմ երում հատվածների թիվը կարող է փոփոխվել 2ից մինչն 40-ի: Բեղիկների տիպերը տար եր են` թելաձն, խոզանաձն, համրիչաձն, սղոցաձն, սանրաձն, թիթեղաձն, ծնկանմանսանրաձն, գնդաձն, անկանոն ն այլն: Բերան կրծող տիպի է: Ոտքերը լինում են քայլող, վազող, փորող, ցատկող կամ լողացող: Թաթիկներն ունեն տար եր քանակի հատվածներ (3-5): Թները երկու զույգ են: Առջնի զույգ թները կարծր են, զուրկ ջղավորումից ն վերածվել են կոշտ եղջերային կամ կաշվեկերպ վերնաթնի: Տար եր տեսակների թները անհամաչափ են զարգացած` կամ ծածկում են ամ ողջ փորը, կամ փորի վերջնամասը թողնում են աց, կամ խիստ կարճացած են ն հասնում են միայն փորի կեսին: Հետին թները թաղանթային են, սովորա ար զգալիորեն երկար են վերնաթնից ն հանգիստ վիճակում ծալվում են վերնաթների տակ երկարությամ ն լայնությամ : Եր եմն թները թերզարգացած են կամ ացակայում են: Փորային հատվածների թիվը չի գերազանցում տասը: Զարգանում են ոչ լրիվ ձնափոխությամ , եր եմն արդացված (հիպերմետամորֆոզ): Թրթուրները որդանման են կամ կամպոդեանման, հարսնյակը ազատ տիպի է: Տեսակների մեծ մասը տարեկան տալիս է մեկ սերունդ, որոշ տեսակներ տալիս են 2-3

սերունդ, հանդիպում են նան տեսակներ, որոնց սերնդի զարգացումը տնում է մի քանի տարի: Ըստ ապրելակերպի ն սննդի մասնագիտացման` զեզները շատ ազմազան են: Դրանք կարող են ապրել ջրում, ջրավազանների մակերեսին ն ցամաքում: Բզեզների մեծ մասը ուսակեր են, կան նան գիշատիչներ, սապրոֆագեր, նեկրոֆագեր, մակա ույծներ ն այլ տեսակներ: Կարգը ստորա աժանվում է ավելի քան 100 ընտանիքի, որոնք միավորվում են 2 հիմնական ենթակարգերում` գիշակերներ (4d6phaցa) ն տարակերներ (Քo/յphaցa): Ամ ողջ աշխարհում հաշվում են շուրջ 250000 տեսակ զեզ: Գիշակերները նութագրվում են հետին ոտքի կոնքի երկարությամ ն անշարժությամ : Թրթուրները կամպոդեանման են. դրանց ոտքերը պարզ թաթերով են ն սովորա ար երկու ճանկով: Հասուն ձներն ու թրթուրները գիշատիչ են, միայն զեզների քիչ տեսակներ են երկրորդային ուսակեր: Ենթակարգի կազմում ընդգրկված են մի քանի ընտանիքներ, մասնավորապես` գնայուկների, լողա զեզների ն այլն: Տարակերների թրթուրները կամպոդեանման կամ որդանման են, ոտքերն առանց պարզ թաթերի, մեկ ճանկով: Այս ենթակարգին են պատկանում ազմաթիվ ընտանիքներ, որոնց կազմի մեջ մտնում են գյուղատնտեսական ն անտառի վտանգավոր վնասատուներ: Ենթակարգի մեջ մտնող ընտանիքներն են՝ դիակերներ (Տ//ph/da6), փետրաթներ (Քt////da6), թերթա եղիկներ (ՏՇaraba6/d6a), եղջերա զեզներ (ԼսՇaո/da6, նկ. 79 - 4), չրխկաններ (Է/at6r/da6), ոսկե զեզներ (8սpr6Տt/da6), փափկամարմիններ (Շaոthar/da6), փայտա զեզներ (4ոob//da6), կաշեկերներ (D6rm6Տt/da6), փայլուկներ (Խ/t/dս//da6), տափակա զեզներ (ՇսՇս//da6), զատկա զեզներ (ՇoՇՇ/ո6///da6), թարախահաններ (/6/o/da6), սնամարմիններ (76ո6br/oո/da6), երկարա եղիկներ (Շ6rambյՇ/da6), տերնակերներ (ՇhrյՏom6//da6), ընդակերներ (8rսՇh/da6), երկարակնճիթներ (ՇսrՇս//oո/da6), փողոլորներ (4tt6/ab/da6), կեղնակերներ (/p/da6, նկ. 79 - 13), ծաղկափոշեկերներ (4//6Շս//da6, նկ. 79 - 7) ն այլ ընտանիքներ:

Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նկարագիրը Գնայուկներ - Շarab/da6 Շարժուն զեզներ են` մուգ, հազվադեպ աց երանգների: Բեղիկները խոզանաձն են կամ թելաձն, ոտքերը վազող տիպի են:

Արուների առջնի ոտքերի թաթերը հաճախ լայնացած հատվածով են ն կրում են մազիկավոր ներ ան: Գնայուկների շատ տեսակներ ապրում են հողի վերին շերտերում ն գիշերային կյանք են վարում: Ցերեկվա ժամերին միջատները թաքնվում են քարերի, թափված տերնների տակ: Թրթուրը կամպոդեանման է:

Նկ. 79. Կարգ կարծրաթներ (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Մ. Ե. Տեր-Մինասյանի, Լ. Վ. Արնոլդիի ն ուիշների).

1. եզրազարդված լողա զեզ (Dյt/ՏՇսՏ marց/ոa//Տ), 2. հունիսյան զեզ (4mph/ma//oո Տo/Տt/t/a//Տ), 3. շերտավոր չրխկան (4ցr/ot6Տ //ո6atսՏ), 4. եղջերա զեզ (ԼսՇaոսՏ Շ6rՄսՏ Լ.), 5. քառակերտ թարախահան (/յ/abr/Տ գսadr/pսոՇtata Լ.), 6. լայնակուրծք դանդաղկոտ (8/apՏ /6th//6ra), 7. դաղստանյան ծաղկափոշեկեր (Քodoոta daցh6Տtaո/Շa Թtt.), 8. սոճու սն երկարակնճիթ (/oոoՇhamսՏ ցa//oproՄ/ոՇ/a//Տ), 9. կոլորադյան զեզ (Լ6pt/ոotarՏa d6Շ6m//ո6ata), 10. անջարանոցային լվիկ (Քhյ//ot6ta ո6morսm Լ.), 11. ոլոռի ընդակեր (8rսՇhսՏ p/Տorսm), 12. խնձորենու ծաղկակեր (4ոthoոomսՏ pomorսm), 13. գագաթնային կեղնակեր (/pՏ aՇսm/ոatսՏ Շյ//.)

Գնայուկների մեծ մասը գիշատիչ են, սնվում են միջատներով, որդերով ն այլ կենդանիներով: Որոշ տեսակներ էլ սնվում են ինչպես կենդանիներով, այնպես էլ ուսական կերով: Առանձին տեսակներ ուսակեր են: Վնասակար տեսակներից են հացա ույսերի գնայուկը (ZabrսՏ t6ո6br/o/d6Տ Շo6շ6.), կորեկի գնայուկը (ՕphoոսՏ Շa/Շ6atսՏ

Dս/t.):

Լողա զեզներ - Dյt/ՏՇ/da6 Տար եր չափերի ձվաձն մարմնով ջրային միջատներ են: Բեղիկները 11-հատվածանի են, սովորա ար թելաձն: Հետին ոտքերը տիպիկ լողացող են, արուների առջնի ոտքերը ծծող են: Հետին կոնքերը շատ լայն են: Հասունները ն թրթուրները ապրում են ջրում: Շնչելու համար ժամանակ առ ժամանակ նրանք արձրանում են մակերես: Հարսնյակները զարգանում են ցամաքում (եր եմն այդտեղ էլ ձմեռում են զեզները): Բզեզները կարող են թռչել մի ջրամ արից մյուսը: Մեծամասամ գիշատիչ են, եր եմն սնվում են ջրիմուռներով: Խոշոր տեսակներ են, ամենասովորականը եզրազարդված լողա զեզն է (Dյt/ՏՇսՏ marց/ոa//Տ Լ., նկ. 79 - 1):

Դիակերներ - Տ//ph/da6 Բզեզների վերնաթներն ավելի զարգացած են, այց փորի գագաթը սովորա ար աց է մնում: Բեղիկները սովորա ար գնդասեղաձն են, թաթերը` 5-հատվածանի: Թրթուրները որդանման են, կարճացած ն կարծրացած, հետին մասում նեղացող մարմնով, սն կամ սնաշագանակագույն: Դիակերների մեծ մասը սնվում է լեշով: Որոշ տեսակներ գիշատիչ են. օրինակ՝ նափայտի դիակերը (Xյ/odr6pa գսadr/pսոՇtata Լ.) ծառերի վրա ոչնչացնում է տերնաոլորների, երկրաչափերի թրթուրներին ն սղոցողների կեղծ թրթուրներին, իսկ թրթուրներն ապրում են հողի վերին շերտում ն սնվում տար եր միջատների թրթուրներով: Որոշ տեսակներ էլ ուսակեր են. դրանցից ույսերին վնասում են մերկ դիակերը (4Շ/յp6a սոdata /ս//), ինչպես նան փայլատ դիակերը (4Շ/յp6a opaՇa Լ.):

Թիթեղա եղիկավորներ - ՏՇaraba6/da6 Մանր, միջին մեծության կամ շատ խոշոր զեզներ են` թիթեղա-գնդասեղաձն եղիկներով: Առջնի ոտքերը փորող են, փոքր-ինչ լայնացած ն սրունքի եզրերում արտաքինից ատամնավոր: Բոլոր թաթերը 5-հատվածանի են: Թրթուրները որդանման են,

մսալի, Շ-աձն, սպիտակ, լավ զարգացած կրծքային ոտքերով ն մեծ շագանակագույն գլխով: Ընտանիքում հաշվում են ավելի քան 15000 տեսակ. ստորաաժանվում են 2 ենթաընտանիքի (եր եմն 16-ի)` զեզների (/6/o/oոth/ոa6) ն կոյա զեզների (Շopr/ոa6): Բզեզները ուսակեր են, հասունները սնվում են ույսերի վերերկրյա մասերով (տերններ, ծաղիկներ, չհասունացած սերմեր), թրթուրները՝ արմատներով: Սրանց մեջ շատ են ույսերի վտանգավոր վնասատուները` հունիսյան զեզ (4mph/ma//oո Տo/Տt/t/a//Տ Լ., նկ. 79 - 2), մայիսյան զեզ (/6/o/oոtha m6/o/oոtha Լ.), մարմարյա զեզ (Քo/յphյ//a /ս//o Լ.), հացա ույսերի զեզներ (4ո/Տop//a) ն այլն: Բզեզների զարգացումը ազմամյա է, եր եմն այն տնում է 2-4 տարի: Կոյա զեզների ենթաընտանիքների ներկայացուցիչները սնվում են գոմաղ ով, ուսական մնացորդներով, ընդ որում, շատ տեսակների թրթուրների սնունդը (գոմաղ , ույսերի մնացորդներ) պատրաստում են ծնողները հատուկ ներում: Որոշ տեսակներ էլ վնասում են ույսերին:

Չրխկաններ - Է/at6r/da6 Մարմինը ավականին հարթ է, երկարավուն ն հետնամասում նեղացած: Բեղիկները 11-հատվածանի են, թելաձն, սղոցաձն կամ սանրաձն: Բզեզները, գտնվելով մեջքի վրա, կարող են ցատկել ն օդում շրջվելով` չրխկոցին նորոշ ձայն հանել առաջնամեջքի ելուստի միջոցով (այն դուրս է գալիս փոսիկից դեպի միջնակուրծք): Բոլոր թաթերը 5-հատվածանի են: Չրխկանները ապրում են խոտա ույսերի վրա: Թրթուրները որդանման են, կոչվում են լարաթրթուրներ, ապրում են հողում, անտառային թաղիքի տակ ն փտող նափայտում: Զարգացումը ազմամյա է: Շատ տեսակներ ուսակեր են: Նրանցում քիչ չեն ույսերի վնասատուները. դրանցից են, օրինակ` լայն չրխկանը (Տ6/atoՏomսՏ /atսՏ Բ.), շերտավոր չրխկանը (4ցr/ot6Տ //ո6atսՏ Լ., նկ. 79 - 3) ն այլն:

Ոսկե զեզներ - 8սpr6Տt/da6 Ըստ մարմնի ձնի` ոսկե զեզները մոտ են չրխկաններին, վերջիններից տար երվում են ցատկող օրգանի ացակայությամ ն առաջնամեջքի հետին ոչ ձգված անկյունով: Բեղիկները սղոցաձն են, կարճ:

Թրթուրները որդանման են, սովորա ար անոտ, զարգացած գլխով, ապրում են կեղնի տակ, նան` ծառերի ն թփերի նափայտում: Որոշ տեսակներ վնասում են ույսերի արմատները ն ցողունները: Պտղատու ծառերի վնասատուներից հայտնի է սն ոսկե զեզը (Շapոod/Տ t6ո6br/oո/Տ Լ.):

Կոկցինելիդներ կամ զատկա զեզներ - ՇoՇՇ/ո6///da6 Ոչ մեծ զեզներ են, հաճախ` վերնից ուռուցիկ, կլորավուն մարմնով: Շատ տեսակներ վառ գունավորված են, վերնաթների վրա ունեն ծեր: Բեղիկները կարճ են, վերջին հատվածը գնդասեղի նման է: Թրթուրները կամպոդեանման են, շարժուն, ապրում են ույսերի վրա: Հարսնյակավորվում են ույսերի վրա, հարսնյակը կախվում է գլխով դեպի ներքն: Կոկցինելիդների մեծ մասը գիշատիչ է: Հասուն ձները ն թրթուրները ոչնչացնում են լվիճներին, որդաններին, տերնալվիկներին: Դրանց հաջողությամ ընդգրկում են վնասատուների դեմ կենսա անական պայքարում: Առավել լայն տարածված է յոթկետանի զատկա զեզը (ՇoՇՇ/ո6//a Տ6pt6mpսոՇtata Լ.), երկկետանի զատիկը (4da//a b/pսոՇtata Լ.): Որոշ տեսակներ էլ ուսակեր են: Դրանցում հանդիպում են ույսերի վնասատուներ, օրինակ՝ կարտոֆիլի 28-կետանի զատկա զեզը (Էp//aՇhոa Մ/ց/ոt/oՇtomaՇս-

/ata /otՏՇh):

Թարախահաններ - /6/o/da6 Ներկայացուցիչները սովորա ար գունավորված են շատ վառ ն խայտա ղետ: Վերնաթները փափուկ են: Թարախահանների զարգացումը ուղեկցվում է ավելցուկային ձնափոխությամ (հիպերմետամորֆոզ, տես նկ. 45): էգի կողմից հողում դրված ձվից դուրս եկած առաջին հասակի թրթուրը կամպոդեանման է: Դրանք շատ շարժուն են, կարող են մտնել մորեխների ձվապարկերի մեջ կամ կառչել ընտանի մեղվի մարմնին, որոնք ծաղիկների վրայից դրանց տանում են իրենց ները: Երկրորդ ն հաջորդ հասակի թրթուրները որդանման են, դրանք սնվում են մորեխների ձվերով ն թաղանթաթների պահուստային սննդով: Բզեզները սնվում են ույսերի տերններով, առանձնանում են դանդաղաշարժությամ , արյան մեջ պարունակում են կանտուրիցին ն չեն դառնում գիշատիչների կեր: Տափաստաններում հայտնի են շպանկաները (Էp/Շaսta) ն թարախահանները (/յ/abr/Տ, նկ. 79 - 5), որոնց մի մասի թրթուրները մորեխների ձվապարկերի մակա ույծներ են:

Շպանկաների ույսերի:

զեզները կարող են

վնասել ճակնդեղին ն

այլ

Սնամարմիններ - 76ո6br/oո/da6 Ներկայացուցիչների մեծ մասն ունի ամուր ծածկոց ն մարմնի սն գունավորում: Բեղիկները 10-11-հատվածանի են, թելաձն, հարիչաձն, եր եմն էլ գնդասեղաձն: Թրթուրները որդանման են (կեղծ լարաթրթուրներ), արտաքինից նման են չրխկանների թրթուրներին: Թրթուրները ն սեռահասուն ձները մեծ մասամ ուսակեր են, եր եմն էլ սնվում են կենդանական ծագում ունեցող մնացորդներով: Որոշ տեսակներ գիշատիչ են: Վնասակար տեսակներից են տափաստանային դանդաղկոտը (8/apՏ ha/oph//a Բ.-Մ.), լայնակուրծք դանդաղկոտը (8. /6th//6ra /arՏՇh., նկ. 79 - 6). պահեստներում ն տներում ալյուրին ն այլ մթերքների վնասում են ալյուրի զեզի թրթուրները (76ո6br/o mo//tor Լ.) ն այլն:

Երկարա եղիկներ - Շ6rambյՇ/da6 Սովորա ար խոշոր կամ միջին մեծության զեզներ են` երկարավուն մարմնով, հաճախ` պատված մազիկներով: Տեսակների մեծ մասի եղիկները մարմնի կեսից էլ երկար են, խոզանաձն, եր եմն էլ սղոցաձն: Կյանքի ընթացքում աղեղնաձն ծռվում են ն կարող են մարմնի մեջքային մասով հետ անցնել: Բոլոր թաթիկները 4-հատվածանի են: Թրթուրները որդանման են, մսային, սպիտակ կամ մոխրագույն, հաճախ անոտ, ոչ մեծ գլխով: Թրթուրներն ապրում են ույսերի կեղնի տակ կամ նափայտում, հազվադեպ` հողում ն խոտա ույսերի ցողուններում: Հիմնականում վնաս են հասցնում անտառային ուսատեսակներին: Թրթուրները կարող են խիստ վնասել ծառերի ներին ն ճյուղերին` նրանցում անցուղիներ ացելով: Այս տեսակետից առանձնանում են սոճու սն երկարա եղիկը (/oոoՇhamսՏ ցa//oproՄ/ոՇ/a//Տ Շ6rm., նկ. 79 - 8) ն այդ ցեղի շատ տեսակներ: Դաշտային մշակա ույսերի վնասատուներից է արնածաղկի երկարա եղիկը (4ցapaոth/a dah// Թ/Շht.): Կաղնուն լուրջ վնաս է հասցնում կաղնու մեծ երկարակնճիթը (Շ6rambյx Շ6rdo Լ.):

Տերնակերներ - ՇhrյՏom6//da6 Ներկայացուցիչների մեծ մասն ունի կարճ, ամրակազմ մարմին` հաճախ մետաղական փայլով, առանց խիտ մազիկների: Արտաքին կառուցվածքով տերնակերները մոտ են երկարա եղիկ128

ներին: Նրանցից տար երվում են մարմնի կեսից էլ կարճ առաջ ուղղված եղիկներով: Թրթուրները որդանման են, մեջքի կողմից ուռուցիկ, իսկ փորի կողմից համեմատա ար հարթ են, հաճախ` գունավորված: Թրթուրներն ու սեռահասուն ձները սովորա ար սնվում են ույսերի վրա աց ձնով: Թրթուրների զգալի մասն ապրում է նան արմատների վրա, ույսերի ցողուններում ն հողում: Տերնակերների մեծ մասը ուսակեր են: Նրանցում հանդիպում են ույսերի վնասատուներ, օրինակ` կոլորադյան զեզը (Լ6pt/ոotarՏa d6Շ6m//ո6ata Տaյ, նկ. 79 - 9), տզրուկաթրթուրը (Լ6ma m6/aոopսՏ Լ.):

Ընդակերներ - 8rսՇh/da6 Ոչ մեծ զեզներ են, կարճ ձվաձն մարմնով, սովորա ար պատված խիտ մանր մազիկներով, որոնք եր եմն վերնաթների վրա առաջացնում են աց կամ մուգ գոտիներ: Բեղիկները 11-հատվածանի են, սղոցաձն, գնդասեղաձն, սանրաձն, հազվադեպ՝ թելաձն: Վերնաթները փոքր-ինչ կարճացած են, չեն ծածկում փորի տերգիտի 1-3 հատվածները: Հետին վերջավորությունների ազդրերը հաստացած են: Թրթուրները որդանման են, Շ-աձն: Առաջին հասակի թրթուրը կարճ կրծքային ոտքերով է, ավելի մեծ հասակներում` անոտ, ինչպես երկարակնճիթները: Ընդակերները ուսակեր են: Դրանցից թրթուրները ն հարսնյակները զարգանում են ընդեղենների, հովանոցավորների ն այլ ընտանիքների ույսերի սերմերում: Առանձին տեսակներ մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսական մշակա ույսերին: Դրանցից են ոլոռի ընդակերը (8rսՇhսՏ p/Տorսm Լ., նկ. 79 - 11), լո ու ընդակերը (4ՇaոthoՏՇ6//d6Տ obt6ՇtսՏ Տaյ):

Երկարակնճիթներ - ՇսrՇս//oո/da6 Մանր կամ միջին մեծության զեզներ են, գլխի յուրահատուկ կառուցվածքով. առջնի մասը երկարացած է ն առաջացնում է գլխափող: Գլխափողի վերջնամասում տեղավորված է կրծող տիպի երանը: Բեղիկները ծնկաձնգնդասեղանման են ն ծնկաձն, գտնվում են գլխափողի կողքերին: Թրթուրները որդանման են, սպիտակ, Շաձն, անոտ: Երկարակնճիթների մեծ մասը ուսակեր են: Նրանց մեջ շատ են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ն անտառային ծառատեսակների վտանգավոր վնասատուները: Երկարակնճիթների որոշ տեսակներ սնվում են փտող ուսական մնացորդներով: Ձմեռում են սովորա ար հասուն փուլում: Երկարակնճիթների թրթուրները

սնվում են ինչպես ույսերի հյուսվածքներում, այնպես էլ տերնների ն ծաղիկների մասերում, արմատների վրա, հազվադեպ` փտող նափայտում: Երկարակնճիթների ընտանիքը սովորա ար աժանվում է երկու խմ ի` երկարակնճիթների ն կարճակնճիթների: Երկարակնճիթներին են պատկանում երկար գլանաձն գլխափող ունեցողները, ինչի օգնությամ շատ տեսակներ ույսերի հյուսվածքների մեջ են մտցնում ձվերը: Այս խմ ի վնասատուներից են խնձորենու ծաղկակերը (4ոthoոomսՏ pomorսm Լ., նկ. 79 - 12), ամ արային (Տ/toph//սՏ ցraոar/a Լ.) ն րնձի (Տ. orյշa6 Լ.) երկարակնճիթները, ճակնդեղի երկարակնճիթը (8othյոod6r6Տ pսոՇt/Մ6ոtr/Տ Շ6rm.) ն այլն: Կարճակնճիթների վնասակար տեսակներից է պալարային երկարակնճիթը (Տ/toոa //ո6atսՏ Լ.):

Փողոլորներ - 4tt6/ab/da6 Փողոլորները մոտ են երկարակնճիթներին, տար երվում են ծնկաձն եղիկներով, վերնաթների վրա լավ արտահայտված էպիպլնրներով: Փողոլորները ուսակեր են ն սովորա ար կապված են ծառաթփային ուսականության հետ: Թրթուրներն ապրում են ծառատեսակների խողովակաձն ոլորված տերնների մեջ, պտուղներում ն ընձյուղներում: Վնասակար տեսակներից են կազարկան (ԹhյոՇh/t6Տ baՇՇhսՏ Լ.), ուկարկան (Շo6ոorrh/ոսՏ paսx///սՏ Շ6rm.), ալենու երկարակնճիթը (ԹhյոՇh/t6Տ aսratսՏ ՏՇor.):

Կեղնակերներ - /p/da6 Գլանաձն մարմնով, գնդասեղաձն եղիկներով, կարճ գլխափողով, մեծ առաջնամեջքով միջատներ են: Թրթուրները անոտ են, ծռված, մանր, սովորա ար ապրում են ծառերի կեղնի տակ, անցուղիներում: Ձվադրման համար զեզները կրծում են կեղնը, ացում անցքեր, որտեղ ն ձվադրում են: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները առաջացնում են թրթուրային անցուղիներ, որոնց չափերը թրթուրի զարգացմանը զուգընթաց մեծանում ն երկարում են: Թրթուրային անցուղիները վերջանում են հարսնյակային խցիկներով, որտեղ ն հարսնյակավորվում են: Հարսնյակից դուրս եկած զեզները ելքի համար կեղնի վրա անցքեր են ացում: Այսպես առաջանում են կեղնակերներին նորոշ անցուղիները: Հայտնի վնասատուներից են սոճու մեծ կեղնակերը (/pՏ Տ6xd6ոtatսՏ 8orո.), գագաթնային կեղնակերը (/. aՇսm/ոatսՏ Շյ//,

նկ. 79 - 13), խնձորենու կեղնակերը (ՏՇo/յtսՏ ratշ6bսrց/ JaոՏ.), կնճռոտ կեղնակերը (ՏՇo/յtսՏ rսցս/oՏսՏ /ս//.) ն այլն: Կարգ 25. Հովհարաթներ - Տtr6pՏ/pt6ra Մանր միջատներ են` լավ արտահայտված սեռական դիմորֆիզմով. արուն ազատ ապրող է, առջնի թները խիստ ապաճած են, գուրզանման, հետին թները մեծ են, հովհարաձն, եղիկները 4-7հատվածանի, հետնակուրծքը լավ զարգացած է: էգը մակա ուծում է միջատների մարմնում, որդանման է, զուրկ եղիկներից ն շարժման օրգաններից: Ձնափոխության տիպը՝ հիպերմետամորֆոզ: Շատ յուրահատուկ միջատների ոչ մեծ խում է, որը մակաուծում է խայթավոր թաղանթաթների, մլուկների, ուղղաթների, ցիկադների ն խոզանապոչիկների վրա: Արուները շատ շարժուն են, ապրում են կարճ՝ մինչն 3 օր, կարող են հանդիպել մեղուների ներում: Բերանը ապաճած է, չեն սնվում, առջնի թները վերածվել են կարճ հավելուկի` զզանների (նկ. 80, ): էգերը զուրկ են աչքերից ն մյուս ոլոր հավելուկներից, գլուխը միաձուլված է կրծքին, այդ իսկ պատճառով մարմինը աժանված է ոչ մեծ գլխակրծքի ն պարկաձն փորիկի (նկ. 80, գ):

Նկ. 80. Կարգ հովհարաթներ (ըստ Գ. Վե երի).

ա. երիտասարդ թրթուր, . արու, (կառուցվածքի սխեման), գ. էգ, 1. զզան, 2. հետին թն, 3. գլխակուրծք, 4. փոր

Առաջին հասակի թրթուրները շատ շարժուն են, ունեն հատվածավորված մարմին, 3 զույգ ոտքեր (նկ. 80, ա): Ընկնելով տիրոջ մարմնի մեջ` մտնում են մաշկի տակ, վերածվում որդանման թրթուրի, աճում ն զարգանում: Աշխատանք 7. Վերնակարգ նեյրոպտերոիդներ Կարգ 26. Ցանցաթներ - Խ6սropt6ra Միջին մեծության կամ խոշոր, նուր միջատներ են, խոշոր թներով (թների ացվածքը 6-50 մմ է): Գլուխը հիպոգնատիկ է, երկար խոզանաձն, թելաձն կամ գուրզանման ազմահատվածանի եղիկներով: Բերանը կրծող տիպի է, ոտքերը` վազող տիպի, թաթերը հինգհատվածանի են, առջնի ոտքերը եր եմն ռնող տիպի են: Թները 2 զույգ են` թաղանթային, միատեսակ, մերկ, ցանցաձն ջղերով: Առջնի թները հաճախ լայն են հետիններից: Զարգացումը լրիվ ձնափոխությամ է: Թրթուրները կամպոդեանման են, երանի յուրահատուկ կառուցվածքով: Վերին ծնոտները սովորա ար մանգաղաձն կորացած են ն առաջ ցցված: Վերին ծնոտները ն ներքին ծնոտների արտաքին ծամող թիա երանները իրար շփվելու դեպքում առաջացնում են փակ խողովակ, որը ացվում է վերին ծնոտների վերջնամասում, իսկ իրենց հիմքով միանում են երանի խոռոչին: Թրթուրները սնվում են հիմնականում միջատներով, հազվադեպ ջրային կյանք են վարում: Հարսնյակները աց տիպի են: Կարգի ներկայացուցիչները հիմնականում գիշատիչ են: Առավել հայտնի են հետնյալ ընտանիքները՝ ոսկեաչիկներ, հեմեռո իդներ, մանտիսպներ, մրջնառյուծներ (նկ. 81): Ընտանիք ոսկեաչիկներ (ՇhrյՏop/da6): Այս ընտանիքի ներկայացուցիչները համեմատա ար ոչ մեծ միջատներ են` նուր մարմնով, թելաձն եղիկներով, հավասարաչափ զարգացած զույգ թներով: Հասունները հաճախ ունեն կանաչավուն երանգ ն ոսկեփայլ աչքեր: Ձվադրում են կույտերով: Ձվերն ունեն ցողունիկներ, որոնց միջոցով ամրանում են ույսերի տերնների վրա: Թրթուրները սնվում են լվիճներով: Առանձին տեսակներ իրենց զարգացման ընթացքում կարող են ոչնչացնել 300-400 լվիճ: Այս ընտանիքի կարնոր ներկայացուցիչներից է սովորական ոսկեաչիկը (ՇhrյՏopa

Շarո6a Տt6ph) :

Ընտանիք հեմեռո իդներ (/6m6rob//da6): Մոտ են ոսկեաչիկներին, ձվերը զուրկ են ցողունիկից, խժռում են լվիճներին, որդաններին, տզերին:

Նկ. 81. Կարգ ցանցաթներ ( Ըստ Ն. Յա. Կուզնեցովի).

1. ոսկեաչիկ (ՇhrյՏopa), 2. մանտիսպ (/aոt/Տpa), 3. մրջնառյուծ 7otat6r6Տ ցեղից

Ընտանիք մանտիսպներ (/aոt/Տp/da6): Առջնի ոտքերը ռնող տիպի են, զարգացումն ընթանում է հիպերմետամորֆոզով: Շարժուն կամպոդեանման թրթուրները մտնում են սարդերի ձվային ոժոժների մեջ ն սնվում ձվերով ն երիտասարդ սարդերով, այնուհետն վերածվում են որդանման անշարժ թրթուրների:

Ընտանիք մրջնառյուծներ (/յrm6/6oոt/da6): Ունեն խոշոր մարմին, գուրզաձն եղիկներ, թրթուրները լայն են, ատամնավոր վերին ծնոտներով: Սնվում են մրջյուններով ն այլ միջատներով: Կարգ 27. Ուղտանմաններ - Թaph/d/opt6ra Միջին կամ ոչ մեծ չափերի միջատներ են` հետնից սեղմված խոշոր պրոգնատիկ գլխով, երկար նեղ առաջնամեջքով, երկու զույգ թները միաչափ են, էգի փորը լավ արտահայտված ձվադիր ունի, թրթուրները վերերկրյա են` կրծող երանով: Հասունները գտնվում են ծառերի վրա ն գիշատում լվիճներին, իսկ թրթուրները սովորա ար գտնվում են կեղնի տակ, որտեղ գիշատում են կեղնակերներին:

Կարգ 28. Մեծաթներ - /6ցa/opt6ra Խոշոր կամ միջին մեծության միջատներ են` խոշոր պրոգնատիկ գլխով: Երկու զույգ թները նման են չափերով, թաթերը 5-հատվածանի են, էգի փորը առանց ձվադիրի է: Թրթուրները ջրային կյանք են վարում: Ունեն կրծող տիպի երան: Հասունները գտնվում են ջրամ արների մոտ: Ձվերը դնում են կույտերով ջրային ն ափամերձ ույսերի կամ քարերի վրա: Թրթուրները սնվում են այլ միջատների թրթուրներով, մանր որդերով ն այլն: Աշխատանք 8. Վերնակարգ մեկապտերոիդներ Կարգ 29. Կարիճաճանճեր - /6Շopt6ra Ոչ մեծ միջատներ են` երկար թելաձն եղիկներով: Գլուխը սովորա ար ձգված է ն կախված ներքն, վերջանում է կնճիթաձն ելուստով, որն իր վրա է կրում կրծող տիպի երանը: Առաջնակուրծքն ազատ է, թները ցանցաձն են, փորը՝ զույգ կարճ ցերկայով: Թրթուրները գլանաձն են, 3 զույգ կրծքային ոտքերով, փորի վրա ոտքերը ացակայում են: Ներկայացուցիչների մեծ մասին շատ նորոշ հատկանիշ է յուրահատուկ գլխի կառուցվածքը: Երեսակալը ն վերին շրթունքը երկարացած են, վերնից ծածկում են երանը, վերջինս նույնպես խիստ երկարած է, այց պահպանել է կրծող երանի ոլոր հիմնական հատկանիշները` վերին ծնոտներ, ներքին ծնոտներ՝ գալեայով, լացինայով ն 5-հատվածանի շոշափուկներով ն ներքին շրթունքը՝ զուրկ լեզվիկից, այց շոշափուկները պահպանած:

Նկ. 82. Կարգ կարիճաճանճեր (ըստ Դ. Շարպի). Սովորական կարիճաճանճ

(Քaոorpa Շommսո/Տ Լ.)

Հասուն կարիճաճանճերը (Քaոorpa ցեղից) սնվում են ուսական ծագում ունեցող քայքայված նյութերով: Ձվադրում են հողում, որտեղ ն ապրում են թրթուրները: Վերջիններս, ացի կրծքային 3 զույգ ոտքերից, հաճախ ունեն նան 8 զույգ փորային ոտքեր: Թրթուրները սնվում են օրգանական մնացորդներով: Հարսնյակավորվում են հողում: Հարսնյակն ազատ տիպի է: Առավել տարածված ներկայացուցիչը սովորական կարիճաճանճն է (Քaոorpa Շommսո/Տ Լ., նկ. 82), որը հանդիպում է ամռանը թփերի ն ծառերի վրա: Կարգ 30. Տրիխոպտերներ -7r/Շhopt6ra Միջին մեծության կամ մանր (1.5-25 մմ երկարությամ ), թիթեռանման միջատներ են, գլուխը մեծ աչքերով է, վերին մասում հաճախ երեք աչիկներով: Բեղիկները երկար են, խոզանաձն: Բերանը ծծող տիպի է` հարմարված հեղուկ սննդով սնվելուն: Թները երկու զույգ են, միանման, պատված խիտ մազիկներով:

Նկ. 83. Թրթուրների ծածկոցների տիպերը (ըստ Ուլմերի).

1. ավազահատիկներից (Լ/mո6ph//սՏ), 2. ավազահատիկներից քարերով՝ ծանրության համար (Տ//o), 3. ավազահատիկներից՝ եղջյուրի տեսքով (Լ6ptoՇ6rսՏ), 4. ույսերի մասնիկներից (Խ6motaս//սՏ), 5. ույսերի մնացորդներից՝ դասավորված պարուրաձն (Քhrյցaո6a), 6. եռնավորված նետամանի տեսքով (4ոabo//a), 7. լայնակի դասավորված ուսական մնացորդներով (Լ/mո6ph//սՏ), 8. քարերից ն խեցիներից (Լ/mո6ph//սՏ), 9. թասաձն ծածկոց (7hr6mma),10. խխունջաձն ծածկոց (/6//ՇopՏյՇh6)

էգերը ձվադրում են ջրում կույտերով` սոսնձված լորձային արտազատուկով: Թրթուրները որդանման են ն կամպոդեանման (նկ. 84 - 3). առաջինները` հիպոգնատիկ գլխով, 3 զույգ կրծքային ոտքերով, տրախեային խռիկներով ն ապրում են խողովակաձն ծածկոցում: Ծածկոցները պատրաստում են ավազահատիկներից, մանր խեցիներից, ույսերի մնացորդներից ն այլ նյութերից, որոնք ամրացնում են մետաքսանման ոստայնով (նկ. 83): Կամպոդեանմաններն ունեն պրոգնատիկ գլուխ, սովորա ար զուրկ են տրախեային խռիկներից ն հիմնականում չեն պատրաստում ծածկոցներ: Հարսնյակները ազատ տիպի են: Հասունները սովորա ար թռչում են ջրամ արների մոտ: Թրթուրներն հիմնականում ապրում են հոսուն ջրամ արներում, շատ հազվադեպ՝ կանգնած ջրերում: Թրթուրները սնունդ են ձկների համար: Կարգը աժանվում է երկու ենթակարգի` օղակաշոշափուկներ (4ոոս//pa/p/a) ն ամ ողջաշոշափուկներ (/ոt6ցr/pa/p/a) (նկ. 84 - 1, 2): Օղակաշոշափուկները սնվում են մանր կենդանիներով ն ուսական մնացորդներով: Թրթուրները կամպոդեանման են: Ազատ հարսնյակը եր եմն ծածկված է ավազե ոժոժով: Ամ ոջաշոշափուկներն ունեն որդանման թրթուրներ, որոնք սնվում են տար եր ուսական մնացորդներով ն անգամ ույսերի ստորգետնյա մասերով:

Նկ. 84. Կարգ տրիխոպտերներ. (ըստ Դ. Շարպի, Մակ-Լակլենի).

1. Օղակաշոշափուկների ենթակարգի /յdropt//a ցեղի ներկայացուցիչ, 2. Ամ ողջաշոշափուկների ենթակարգի /a/6ՏսՏ ցեղի ներկայացուցիչ, 3. 4ոabo//a ցեղի որդանման թրթուր

Կարգ 31. Թեփուկաթներ կամ թիթեռներ - Լ6p/dopt6ra Կարգն աչքի է ընկնում տեսակային ազմազանությամ : Տար եր տեսակների մարմնի չափերը խիստ տար երվում են: Թների ացվածքը 3-8 մմ-ից (մանրագույն ցեցերինը) մինչն 20-30 սմ է (խոշոր սիրամարգակներինը): Գլուխը խոշոր աչքերով է, եղիկները` երկար, ազմահատվածանի, թելաձն, խոզանաձն, գնդասեղաձն, իլիկաձն կամ փետրաձն տիպերի: Բերանը ծծող տիպի է` սովորա ար երկար, պարուրաձն ոլորված կնճիթով, որն առաջացել է ներքին ծնոտներից: Ստորակարգ ձները դեռնս պահել են երանի կրծող տիպը: Եր եմն էլ երանի ապարատը թերզարգացած է կամ լրիվ ացակայում է: Երկու զույգ թներն էլ թաղանթային են, միանման, խիտ պատված թեփուկներով: Առջնի թները սովորա ար խոշոր են հետիններից: Եր եմն թները կարճացած են լինում կամ ոլորովին չզարգացած: Փորիկը կազմված է 9-10 հատվածներից, ընդ որում դրանցից վերջին 2-3-ը խիստ ձնափոխված են` կապված գենիտալային հավելուկների առաջացման հետ: Ստորակարգ թեփուկաթների խմ ի էգերը պահպանել են սեռական մեկ անցք, մինչդեռ արձրակարգ խմ ի թիթեռների էգերինը երկուսն են. դրանցից մեկը գտնվում է 8րդ ստերնիտի վրա, տանում է դեպի սեռական ուղի ն ծառայում եղմնավորման համար, մյուսը գտնվում է 9-րդ ստերնիտի վրա ն ծառայում է ձվերը դուրս երելուն: Դրա հետ կապված ոլոր թեփուկաթները աժանվում են միանցքանիների (/oոotrյՏ/a) ն երկանցքանիների (D/trյՏ/a): Զարգացումն ընթանում է լրիվ ձնափոխությամ : էգերը ձվադրում են հիմնականում ույսերի վրա, եր եմն հողում, մեկական կամ խմ երով: Թրթուրներն ունեն գլանաձն մարմին, 3 զույգ կրծքային կամ իսկական ոտքեր ն սովորա ար 5 զույգ փորի կեղծ ոտքեր, այց սակավ դեպքերում փորի ոտքերի քանակը կրճատվում է մինչն 2-3 զույգի. սա նորոշ է երկրաչափերի ընտանիքին (Շ6om6tr/da6) ն վիկներից որոշներին (ԽoՇtս/da6), եր եմն էլ փորի ոտքերի քանակը հասնում է 7-8 զույգի, ինչպես որոշ ստորակարգ խմ երինն է: Այդպիսի թրթուրները նման են սղոցողների կեղծ թրթուրներին: Հարսնյակները սովորա ար փակ տիպի են, միայն որոշ ստորակարգ ձների հարսնյակն ազատ տիպի է: Թեփուկաթների մի մասի թրթուրները ուսակեր են, շատ են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ն ծառատեսակների լուրջ վնասատուները: Որոշ տեսակների թրթուրները սնվում են մորթե ն

րդե հագուստով, մյուսները վնասում են մեղվաընտանիքներին: Կան նան էնտոմոֆագեր: Միջազգային ֆաունան հաշվում է թեփուկաթների ավելի քան 100000 տեսակ, որոնք միավորվում են 80 ընտանիքում: Թեփուկաթները աժանվում են 3 ենթակարգի` ստորակարգ հավասարաթներ (//Շro/սցata), արձրակարգ հավասարաթներ (/aՇro/սցata) ն տարաթներ (Բr6ոata): Ենթակարգ ստորակարգ հավասարաթները նութագրվում են իմագոների լավ կամ թույլ զարգացած վերին ծնոտների առկայությամ : Թրթուրները 8 զույգ փորի ոտքերով կամ առանց ոտքերի են: Հարսնյակները ազատ տիպի են: Ենթակարգի մեջ մտնում է երկու ընտանիք` առաջնային ատամնավոր ցեցեր (//Շropt6rյց/da6) ն առաջնային անատամ ցեցեր (Էr/oՇraո//da6): Բարձրակարգ հավասարաթներ ենթակարգն ունի ապաճած կամ ծծող երան` պահպանված ներքին ծնոտաշոշափուկներով: Առջնի ն հետին զույգ թները նման են ձնով ն ջղավորությամ : Թրթուրներն ունեն 5 զույգ փորի ոտքեր` զուրկ ճանկերից: Հարսնյակները ազատ տիպի են: Ինչպես ն ստորակարգ հավասարաթները, միջատների այս պարզագույն ն հին խում ը միավորվում է նր ահյուսների ընտանիքում (/6p/a//da6): Տարաթներ ենթակարգն ունի տիպիկ ծծող երան` սովորա ար առանց ծնոտաշոշափուկների: Առջնի թները խոշոր են հետիններից: Թրթուրներն ունեն 2-5 զույգ փորի ոտքեր, հարսնյակները փակ տիպի են, հազվադեպ՝ կիսա աց: Այս ենթակարգին է պատկանում թեփուկաթների տեսակների հիմնական մասը. միավորվում են ավելի քան 70 ընտանիքում, իսկ ընտանիքները միավորվում են 2 խմ ում` մանր տարաթների (//Շro/r6ոata) ն խոշոր

տարաթների (/aՇro/r6ոata): Մանր տարաթները մանր թիթեռներ են (թների

ացվածքը սովորա ար չի անցնում 20-25 մմ-ից): Թրթուրները հաճախ փակ կյանք են վարում: Այս խմ ի մեջ մտնում են իսկական ցեցերը (7/ո6/da6), կնգումացեցերը (/յpoոom6սt/da6, նկ. 85 - 1), գոգաթն ցեցերը (Շ6/6Շh//da6), ապակեթիթեռները (46ց6r/da6, նկ. 85 - 2), զիգենիդները (Zյցa6ո/da6), տերնաոլորները (7ortr/Շ/da6, նկ. 85 3), փայտակերները (ՇoՏՏ/da6), հրաթիթեռները (Քյra//da6, նկ. 85 4): Խոշոր տարաթները սովորա ար մեծ կամ միջին մեծության թիթեռներ են` թների ավելի քան 30 մմ ացվածքով: Թրթուրները սովորա ար աց կյանք են վարում: Այս խմ ի մեջ մտնող ընտանիքներն են նիմֆալիդները (Խյmpha//da6, նկ. 87), ճերմակա138

թիթեռները (Ք/6r/da6, նկ. 88), առագաստաթիթեռները (Քap///oո/da6), շերամագործները (8ombյՇ/da6), սիրամարգակները (Տatսrո//da6), ոժոժագործները (ԼaՏ/oՇamp/da6, նկ. 89), սֆինքսները կամ իլիկաթիթեռները (Տph/ոց/da6, նկ. 90), երկրաչափերը (Շ6om6tr/da6, նկ. 91), վիկները (ԽoՇtս/da6), գեղամաթիթեռները (Լյmaոtr//da6, նկ. 92), արջաթիթեռները (4rՇt//da6):

Նկ. 85. Կարգ թեփուկաթներ (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Կլաուսի).

1. խնձորենու ցեց (/յpoոom6սta ma//ո6//սՏ), 2. արդենու ապակեթիթեռ (46ց6r/a ap//orm/Տ), 3. շվապատատ (ԷՄ6tr/a), 4. ցողունային թիթեռնիկ (ՕՏtr/ո/a ոսb//a//Տ)

Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը Խայտաթիթեռներ կամ զիգենիդներ - Zյցa6ո/da6 Թիթեռները միջին մեծության են (թների ացվածքը 23-42մմ), փորի գագաթը հաստացած: Թները խիտ պատված են թեփուկներով: Առջնի թները հաճախ մետաղականաչավուն, կապտավուն, եր եմն սն են` կարմիր ն սպիտակ խոշոր ծերով, հետին թները միագույն են, կարմիր: Եր եմն երկու զույգ թներն էլ գորշ են լինում, առանց հետքերի: Բեղիկները իլիկաձն են, արուներինը` եր եմն սանրաձն: Կնճիթը լավ զարգացած է: Թրթուրները համեմատա ար հաստ են, գլանաձն, 16- ոտանի` պատված արակ փափուկ մազիկներով: Թրթուրները հարսնյակավորվում են երկարավուն խիտ ոժոժում` հիմնականում ույսերի

վրա: Թիթեռները ակտիվ են ցերեկային ժամերին: Ձմեռում են 2-3րդ հասակի թրթուրները: Սովորա ար դրանք ապրում են խոտա ույսերի վրա, հազվադեպ՝ թփերի: Վնասակար տեսակներից հայտնի է խաղողի խայտաթիթեռը (7h6r6Տ/a amp6/ophaցa 8aյ/6):

Ապակեթիթեռներ - Տ6Տ//da6 Մանր, եր եմն միջին մեծության թիթեռներ են, ունեն միայն եզրերը թափանցիկ թեփուկներով պատված թներ ն սովորա ար հաստ փոր: Ապակեթիթեռների թները թափանցիկ են, մարմնի ձնով ն գունավորումով նմանվում են թաղանթաթներին: Բեղիկները սովորա ար իլիկաձն են: Ունեն երկար ոտքեր: Թրթուրները միջին մեծության են կամ խոշոր (12-ից մինչն 50 մմ երկարությամ ), համարյա միշտ մերկ, կեղտոտ կամ դեղնասպիտակավուն, հարսնյակավորվում են խիտ ոժոժներում` պատրաստված նափայտի մանրագույն մասնիկներից: Սեռահասուն ձները ցերեկային կյանք են վարում, հաճախ հանդիպում են ծաղկող ույսերի վրա: Թրթուրներն ապրում են տար եր ույսերի ցողուններում, ճյուղերում, ներում ն արմատներում: Այդտեղ դրանք անցուղիներ են ացում ն դրանով իսկ նպաստում անցուղիներում ույսերի հիվանդությունների հարուցիչների ներթափանցմանը: Առավել վտանգավոր վնասատուներից հայտնի են խնձորենու ապակեթիթեռը (Տյոaոth6doո mյopa6/orm/Տ 8hո.), հաղարջի ապակեթիթեռը (Տյոaոth6doո t/pս///orm/Տ Շ/.), արդենու ապակեթիթեռը (46ց6r/a ap//orm/Տ Շ/., նկ. 85 - 2) ն այլն:

Փայտակերներ - ՇaՏՏ/da6 Սեռահասուն ձները միջին մեծության են, հաճախ խոշոր (թների ացվածքը 23-75 մմ է, որոշ արնադարձային տեսակներինը` մինչն 200 մմ): Թների գունավորումը գորշ կամ սպիտակ է` մանր մուգ ծերով ն կետերով: Հետին թները զգալիորեն կարճ են առջնիններից: Բեղիկները հաճախ փետրաձն են, կնճիթը թերզարգացած է: Թրթուրները խոշոր են (60-100 մմ), կարմրագորշ կամ սպիտակ, համարյա մերկ, մեջքի ն կողքերի վրա` մանր վահանիկներով, որոնք իրենց վրա կրում են մեկական մազիկ: Հարսնյակը մուգ գորշագույն է, գտնվում է ոժոժում` պատրաստված նափայտի մանրագույն մասնիկներից, որոնք միահյուսված են մետաքսաթելերով: Հասունները չեն սնվում, ակտիվանում են մթնելուց հետո: էգերը ձվադրում են խմ երով, կեղնի ճեղքերում ն ծառի ստորին մասում: Թրթուրները կրծելով անցուղիներ են ացում աճող ծառերի

ճյուղերի ն նի նափայտում, հազվադեպ ազմամյա խոտա ույսերի ցողուններում ն արմատներում:

Նկ. 86. Սովորական փայտակեր (ՇoՏՏսՏ ՇoՏՏսՏ ) (ըստ Ֆ. Պ. Կեպպենի). 1. թիթեռ, 2. թրթուր, 3. հարսնյակ, 4. ոժոժ

Առավել վտանգավոր վնասատուներց են գարշահոտ փայտակերը (ՇoՏՏսՏ ՇoՏՏսՏ Լ.) ն սովորական փայտակերը (Z6սշ6ra pյr/ոa Լ., նկ. 86):

Տերնաոլորներ - 7ortr/Շ/da6 Մանր թիթեռներ են` 14-25 մմ թների ացվածքով: Թները համեմատա ար լայն են, եզրերին` կարճ ծոպերով: Հանգիստ վիճակում թները ծալվում են տանիքաձն: Բեղիկները թելաձն են, խոզանաձն, հազվադեպ` սանրաձն: Կնճիթը զարգացած է: Թրթուրները մանր են (9-20 մմ երկարությամ ), մերկ, ապրում են ոլորված տերններում ն պտուղների մեջ: Թիթեռները թռչում են մթնշաղին: էգերը դնում են հարթ, սկավառակաձն կամ գլանաձն ձվեր ույսերի տերնների, ճյուղերի կամ պտուղների վրա, մեկական կամ խմ երով (մեկ ձվակույտում 10-90 հատ): Մեծաքանակ ձվադրման ժամանակ էգը ձվակույտը

ծածկում է վահանիկով, որն արտադրվում է հավելյալ սեռական գեղձերից: Թրթուրները շատ շարժուն են, անհանգստացած վիճակում դրանք կատարում են կտրուկ ոլորապտույտ շարժումներ ն ոստայնաթելերով իջնում ներքն: Ապրում են տար եր ույսերի ող ոջներում, ոլորված տերններում, ոստայնով փաթաթված կոկոններում, ծաղիկներում, պտուղներում: Տերնաոլորների որոշ տեսակներ ապրում են կեղնի տակ: Թրթուրների տեսակների մեծ մասը ուսակեր են: Շատ տեսակներ հանդիսանում են խաղողի, պտղատու այգիների ն անտառների գլխավոր վնասատուներ: Առավել վնասակար տեսակներն են խնձորենու պտղակերը (ԼaՏp6յr6Տ/a pomoո6//a Լ.), արնելյան պտղակերը (Լ. mo/6Տta 8սՏՇk.), ոլոռի պտղակերը (Լ. ո/ցr/Շaոa Տt.), խաղողի ողկուզակերը (Քo/յՇhroՏ/Տ botraոa ՏՇh///.), իսկ սոճու շվերին ուժեղ վնասում են տար եր տեսակի շվապատատները (ԷՄ6tr/a, նկ. 85 - 3) ն շատ այլ տեսակներ:

Կնգումացեցեր - Ypoոom6սt/da6 Մանր թիթեռներ են, ունեն նեղ ձգված առջնի զույգ թներ ու կլորավուն եզերված, երկար ծոպերով հետին թներ: Ծնոտաշոշափուկները կարճ ու հաստ են, մանր, սրավուն երեքական հատվածով: Թրթուրները մանր են: Թիթեռները ձվադրում են մեկական պտուղների կամ կեղնի ճեղքերում, ինչպես նան կղմինդրանման խմ երով (20-80 հատ), արակ ճյուղերի կեղնի վրա: Ձվերի մեծ քանակության դեպքում էգը դրանք ծածկում է սեռական հավելյալ գեղձերից արտազատված գեղաձազատուկով: Թրթուրները հաճախ ապրում են խմ երով ծառերի ն թփերի վրա, որոնց վրա նրանք գործում են ոստայնա ներ ն ների մեջ սնվում տերններով: Կնգումացեցերի որոշ տեսակներ սնվում են պտուղների մեջ: Պտղատու ծառերի առավել տարածված վնասակար տեսակներից են խնձորենու ցեցը (Ypoոom6սta ma//ո6//սՏ Z6//., նկ. 85 1), պտղատուների ցեցը (Y. pad6//a Լ.) ն այլն:

Հրաթիթեռներ - Քյra//da6 Մանր ն միջին մեծության թիթեռներ են (թների ացվածքը 1150 մմ)` արակ մարմնով ն համեմատա ար երկար ոտքերով: Առջնի թները եռանկյունաձն են կամ նեղ, հետին թները՝ լայն, կարճ ծոպերով: Բեղիկները թելաձն կամ թույլ սանրաձն են: Կնճիթը սովորա ար զարգացած է, ծնոտաշոշափուկները` լավ նկատելի: Թրթուրները մերկ են, 16-ոտանի:

Հրաթիթեռների սննդի մասնագիտացումը ն ապրելակերպը շատ ազմազան է: Թրթուրների մեծ մասն ապրում ու սնվում է ույսերի վրա, առանձին տեսակներ՝ ուսական ծագում ունեցող մթերքներում (պահեստներում ն ամ արներում): Որոշ թրթուրներ զարգանում են ջրային ույսերի վրա ն շնչում են տրախեային խռիկներով: Բուսակեր տեսակների թիթեռները սովորա ար ակտիվ են մթնշաղին ն գիշերները, թռչում են դեպի լույսը: էգերը ձվադրում են խմ երով (2-3-ից մինչն 70 հատ) հաճախ կղմինդրանման, տերնի ստորին կողմում ն դրանք ծածկում սեռական հավելյալ գեղձերի արտազատած գեղձազատուկով: Հրաթիթեռների շատ տեսակներ ույսերին վնասում են վեգետացիայի ընթացքում կամ պահպանման ժամանակ: Առավել վնասակար տեսակներից են ցողունային թիթեռնիկը (ՕՏtr/ո/a ոսb//a//Տ /b., նկ. 85 - 4), մարգագետնի թիթեռնիկը (ՔյraսՏta Տt/Շt/Շa//Տ Լ.), ակացիայի հրաթիթեռը (Էt/6//a շ/ոՇk6ո6//a 7r.) :

Նիմֆալիդներ - Խյmpha//d6a Խոշոր, հաճախ վառ գունավորված թիթեռներ են` կարճացած առջնի ոտքերով: Թների նկարները սովորա ար ծավոր են` սն ֆոնի վրա սպիտակ` դեղին կամ կարմիր ծերով, կամ կարմիր ֆոնի վրա սն` դեղին ծերով: Խոշոր ցերեկային թիթեռների ներկայացուցիչների նման նիմֆալիդները նս թները չեն ծալում մարմնի երկարությամ . հանգստի ժամանակ երկու զույգ թներն էլ արձրացնում են վերն: Այդ դիրքով թների ստորին կողմի գունավորումը միախառնվում է շրջապատի առարկաներին, ն անշարժ նստած թիթեռը դառնում է աննկատ: Ըստ ձնի` թները հաճախ ատամնավոր են կամ լավ արտահայտված եզրային անկյուններով: Բեղիկները գնդասեղանման են: Թրթուրները 16-ոտանի են: Հարսնյակները փակ տիպի են ն ունեն մետաղական ոսկեգույն երանգ: Թիթեռներն ակտիվ են ցերեկային ժամերին ն սնվում են նեկտարով: Թրթուրները ուսակեր են, ապրում են տար- եր ույսերի վրա: Առանձին տեսակներ վնասում են ծառե-րին ու թփերին, օրինակ՝ տանձենու ազմերանգը (Vaո6ՏՏa po/յՇh/oroՏ Լ., նկ. 87):

Նկ. 87. Տանձենու ազմերանգ (Vaո6ՏՏa po/յՇh/oroՏ) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). 1. թիթեռը, 2. ձվակույտը ճյուղի վրա, 3. ձուն, 4. թրթուրը, 5. հարսնյակը, 6. վնասված տերնը

ճերմակաթիթեռներ - Ք/6r/da6 Միջին մեծության կամ խոշոր ցերեկային թիթեռներ են` գնդասեղանման եղիկներով: Թները սպիտակ, դեղին, նարնջագույն երանգների գերակշռությամ ն թույլ զարգացած նկարներով են: Թրթուրները խոշոր կամ միջին չափերի են (40-70 մմ երկարության), մարմնի վերին մասը ծածկված է խիտ կարճ, միանման երկարությամ մազիկներով: Հարսնյակները աց գունավորված են` մոխրասպիտակավուն կամ կանաչասպիտակավուն` սն ծավոր նկարներով: Միջավայրին հարսնյակներն ամրանում են մետաքսաթելի գոտիով: Թիթեռներն ու թրթուրներն ապրում են տար եր խոտա ույսերի ն ծառաթփային տեսակների վրա: Նրանց մեջ հանդիպում են մի շարք գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տարածված վնասատուներ` ալոճաթիթեռը (4por/a Շrata6ց/ Լ., նկ. 88), կաղամ ի ճերմակաթիթեռը (Ք/6r/Տ braՏՏ/Շa6 Լ.) ն շատ այլ տեսակներ:

Նկ. 88. Ալոճաթիթեռ (4por/a Շrata6ց/) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

1. թիթեռը, 2. ձվակույտը տերնի վրա, 3. ձուն, 4. թրթուրը, 5. գոտնորված հարսնյակը, 6. վնասված տերնը

Բոժոժագործներ - ԼaՏ/oՇamp/da6 Սեռահասուն ձները խոշոր կամ միջին մեծության են` հաստ, խիստ մազավորված մարմնով: Արուների եղիկները փետրաձն են, իսկ էգերինը՝ սանրաձն: Կնճիթը ացակայում է: Թները լայն են, առջնիններն ավելի խոշոր, քան հետինները: Թրթուրները խոշոր են (60-120 մմ երկարությամ )` պատված մազիկներով: Հարսնյակները պատված են կարճ, նուր մազիկներով ն գտնվում են ոժոժում: Սեռահասուն ձները չեն սնվում: Շատ տեսակների արուները շարժուն են ն թռչում են ցերեկները: էգերը խոշոր են արուներից ն վատ են թռչում կամ ընդհանրապես չեն թռչում: էգերը ձվադրում են օղակաձն կույտերով, ծառերի ճյուղերի վրա: Օղակը կազմված է միմյանց կպած միաշերտ ձվերից, որը ծածկված է էգի հավելյալ սեռական գեղձերի արտազատուկով: Այն սպիտակ է, կարծրացած: Թրթուրները աց կյանք են վարում, առավելապես ծառերի ն թփերի վրա, հաճախ ոստայնա ներում, խմ երով: Սնվում են տերններով ն ասեղնատերններով: Այս ընտանիքի վտանգավոր

օղակաձն մետաքսագործը (/a/aՇoՏoma ոժոժագործը (D6ոdro//mսՏ p/ո/ Լ.), լեռնային օղակավոր ոժոժագործը (/a/aՇoՏoma para//6/a Տtցr.) ն ուրիշներ: վնասատուներն

են

ո6սՏtr/a Լ., նկ. 89), սոճու

Նկ. 89. Օղակաձն մետաքսագործ (/a/aՇoՏoma ո6սՏtr/a ) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

1. թիթեռը ( ացված թներով ն տերնի վրա նստած), 2. ձվակույտը ճյուղի վրա, 3. թրթուրը, 4. հարսնյակը, 5. վնասված տերնը

Իլիկաթիթեռներ կամ սֆինքսներ - Տph/ոց/da6 Խոշոր կամ միջին մեծության թիթեռներ են` իլիկաձն եղիկներով: Առջնի թները երկար են ն նեղ, հետինները՝ կարճ: Կնճիթը շատ երկար է, եր եմն կարճացած: Մարմինը իլիկաձն է, հետին մասում նեղացած: Թրթուրները խոշոր են, զանազան երանգներով, հաճախ` կանաչավուն կամ շագանակագույն, եր եմն` ակնաձն նկարներով: Մեջքի կողմից փորի 8-րդ հատվածը իր վրա կրում է կենտ արակ ելուստ (եղջյուր)` ուղղված դեպի վեր: Հարսնյակները 20 մմ երկարությամ են` մուգ գորշավուն ն սն գունավորմամ (տես՝ նկ. 57 -1), որ սովորա ար գտնվում են հողում` խցիկում:

Նկ. 90. Սոճու իլիկաթիթեռ (Տph/ոx p/ոaՏtr/) (ըստ Ռետցե ուրգի ն ուիշների). 1. թիթեռը, 2. թրթուրը

Թիթեռները տար երվում են արագ թռիչքով: Ծծում են ծաղիկների նեկտարը թռչելիս, առանց ույսի վրա նստելու: Թրթուրները սնվում են տար եր ույսերով: Վնասակար տեսակ է սոճու իլիկաթիթեռը (Տph/ոx p/ոaՏtr/ Լ., նկ. 90):

Երկրաչափեր - Շ6om6tr/da6 Սեռահասուն ձներն աչքի են ընկնում արեկազմ մարմնով: Թները մեծ են ն լայն, առջնինները՝ եռանկյունաձն, հետնինները՝ կլորավուն: Որոշ տեսակների էգերն անթն են կամ ունեն հազիվ նկատելի թներ: Բեղիկները թելաձն են, արուներինը` հաճախ փետրաձն: Կնճիթը զարգացած է: Թրթուրները տասնոտանի են (փորի 6-րդ ն 10-րդ հատվածի վրա զարգացած են միայն 2 զույգ ոտքեր), այդ իսկ պատճառով շարժվում են մեծ «քայլերով», այսինքն` տեղափոխվելիս հենվում են կրծքային ոտքերին, մարմնի հետնի մասը օղականման ձգում դեպի վեր. կարծես թե չափում են անցած ճանապարհը: Դրանով էլ պայմանավորված է ընտանիքի անվանումը՝ երկրաչափեր: Թրթուրի մարմինն իր վրա կրում է նոսր մազիկներ ն կարծես մերկ լինի: Հաճախ մարմնի վրա կարող են լինել տար եր ելուստներ ն թմ իկներ: Հարսնյակները մերկ են, առանց մազիկների:

Նկ. 91. Ձմեռային երկրաչափ (Օp6rophth6ra brսmata) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի). 1. արու թիթեռը, 2. էգ թիթեռը, 3. թրթուրը , 4. հարսնյակը, 5. վնասված տերնը

Թիթեռները սովորա ար թռչում են մթնշաղին, եր եմն` գիշերները ն հազվադեպ՝ ցերեկը: էգերը ձվադրում են կույտերով (10-15-ից մինչն մի քանի հարյուր հատ), ծառի կեղնի ճեղքերում, անհարթ մասերում: Տեսակների մեծ մասի թրթուրները սնվում են ծառերի ն թփերի տերններով կամ ասեղնատերններով ն միայն շատ քիչ տեսակներ սնվում են խոտա ույսերով: Առավել վտանգավոր վնասատուներ են ձմեռային երկրաչափը (Օp6rophth6ra brսmata Լ., նկ. 91), խժռող երկրաչափը (Էraոո/Տ d6/o//ar/a Շ/.), սոճու երկրաչափը (8սpa/սՏ p/ո/ar/սՏ Լ.) ն ուրիշ տեսակներ:

Գեղամաթիթեռներ - Լյmaոtr//da6 Սեռահասուն ձները հաճախ միջին մեծության են (հանդիպում են նան մանր ն խոշոր տեսակներ), հաստ մազմզոտ մարմնով: Թները լայն են: Առջնի թները սովորա ար գորշ մոխրավուն են` արտաքին եզրին մուգ ատամնավոր շերտով, հետին թներն ավելի աց են, առանց նախշերի: Որոշ տեսակների էգերի թները թերզարգացած են կամ ացակայում են: Կնճիթը ապաճել է: Թրթուրի մարմինը պատված է գորտնուկներով, որոնք իրենց վրա կրում են աստղաձն դասավորված մազիկների փունջ. դա

հաճախ վառ գունավորված է: Հարսնյակները գորշ են կամ սնագորշավուն` սովորա ար պատված ազմաքանակ մազիկներով: էգերը եղմնավորվելուց անմիջապես հետո ձվերը դնում են ծառերի կեղնի կամ տերնի վրա, խոշոր կույտերով` ծածկելով դրանք մազիկներով ն թեփուկներով: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները որոշ ժամանակ միասին են մնում` առաջացնելով կուտակումներ: Այնուհետն տեղափոխվում են ծառի սաղարթի վրա, իսկ քամիների միջոցով տարածվում նան հարնան ծառերի վրա: Գեղամաթիթեռների մի շարք տեսակների թրթուրներ ունեն թունավոր մազիկներ: Մարդու մազի հետ շփվելիս դրանք առաջացնում են գրգիռ ն քոր: Գեղամաթիթեռների մեջ շատ են վնասակար տեսակները, որոնցից հատկապես աչքի են ընկնում տարազույգ մետաքսագործը (ՕՇո6r/a d/Տpar Լ., նկ. 92) ն ոսկետուտը (ԷսproՇt/Տ ՇhrյՏorrho6a Լ.):

Նկ. 92. Տարազույգ մետաքսագործ (ՕՇո6r/a d/Տpar ) (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի).

1. էգ թիթեռը, 2. արու թիթեռը, 3. թրթուրը , 4. հարսնյակը, 5. ձվակույտը (ծածկված մազիկներով), 6. վնասված տերնը

Բվիկներ - ԽoՇtս/da6 Սեռահասուն ձների մարմինը հաստ է, պատված է խիտ մազիկներով: Բեղիկները թելաձն ն սղոցաձն են, արուներինը` հաճախ սանրաձն ն փետրաձն: Կնճիթը զարգացած է: Թիթեռները հիմնականում ունեն մոխրագույն կամ շագանակագույն երանգ, չունեն ցերեկային թիթեռներին նորոշ վառ արտահայտված երանգավորում: Դա ացատրվում է նրանով, որ թիթեռները հիմնականում գիշերային կյանք են վարում: Թրթուրները մերկ են, գորշ, կանաչավուն կամ մոխրագույն երանգով: Սրանց տեսակների մեծ մասի թրթուրներն ունեն փորի 5 զույգ զարգացած ոտքեր (թրթուրները 16-ոտանի են): Հարսնյակները դեղնաշագանակագույն, կարմրաշագանակագույն կամ սն են` զարգացած կնճիթով: էգերն օժտված են արձր պտղա երությամ : Դրանք ձվադրում են կույտերով: Բվիկների թրթուրների մեծ մասը ուսակեր է, առանձին տեասկներ գիշատիչ են: Ապրելակերպով ն վնասի նույթով վիկների ուսակեր տեսակները աժանվում են 2 խմ ի` վերերկրյա վիկներ ն կրծող կամ հողա նակ վիկներ: Վերերկրյա վիկների թրթուրները սնվում են ույսերի վերերկրյա մասերով (տերններով, ցողուններով, ընձյուղներով): Առավել վնասակար տեսակներից են կաղամ ի վիկը (/am6Տtra braՏՏ/Շa6 Լ.), գամմա- վիկը (4սtoցrapha ցamma Լ.) ն այլն: Ստորգետնյա կամ կրծող վիկների թրթուրներն ապրում են հողում, վնասում ույսի արմատային համակարգը: Այս խմ ից իր վնասակարությամ աչքի է ընկնում աշնանացանի վիկը (4ցrot/Տ

Տ6ց6tսm ՏՇh///.):

Գիշատիչ վիկներից հայտնի են տեսակներ, որոնք արդյունավետորեն ոչնչացնում են կեղծ վահանակիրներին, օրինակ՝ ՕratoՇ6//Տ Շommսո/maՇս/a /b. վիկը, որի թրթուրները սնվում են գոտկավոր, սալորենու, ակացիայի ն այլ կեղծ վահանակիրների թափառողներով ն էգերով:

Արջաթիթեռներ - 4rՇt//da6 Սեռահասուն ձներն ունեն խոշոր մարմին` պատված խիտ մազիկներով, հաճախ ազմերանգ են: Առջնի թները եռանկյունաձն են, երկարավուն, հետինները՝ լայն, կլորավուն, գրեթե հասնում են փորի ծայրին: Թրթուրները 16-ոտանի են, մարմինը պատված է հարթ գորտնուկներով, որոնք իրենց վրա կրում են երկար մազիկների փունջ: Կնճիթը թույլ է զարգացած: Թիթեռները սովորա ար թռչում են մթնշաղին ն գիշերը, որոշ տեսակներ թռչում են նան ցերեկը: էգերը հաճախ ձվադրում են

ույսերի տերնների վրա մեկ շերտով` 400-500 ձու մեկ ձվակույտում: Թրթուրների մեծ մասը ֆիտոֆագ է: Այս խմ ի առավել վտանգավոր վնասատուն ամերիկյան ճերմակաթիթեռն է

(/յphaոtr/a Շսո6a Dr.):

Կարգ 32. Թաղանթաթներ - /յm6opt6ra Տար եր մեծության միջատներ են (երկարությունը տատանվում է 0.5-40 մմ-ի սահմաններում): Գլուխն ազատ է, շարժուն միացած կրծքին: Աչքերը խոշոր են: Բացի ֆասետային աչքերից, հասուններն ունեն զարգացած պարզ աչիկներ: Բեղիկները երկար են, տար եր քանակի հատվածներով (3-ից մինչն մի քանի տասնյակ), թելաձն կամ ծնկաձն, եր եմն` փետրաձն ն համրիչաձն: Բերանը կրծող-ծծող կամ կրծող տիպի է, որոշների ներքին ծնոտների ն շրթունքի միացումից առաջացել է կնճիթանման կտրող օրգան (օրինակ՝ իշամեղուներինը), եր եմն երանը ապաճած է: Կրծքային ոլոր աժինները միաձուլված են, միայն որոշ տեսակների առաջնամեջքը քիչ թե շատ շարժուն միացած է միջնամեջքին: Ոտքերը հինգհատվածանի թաթերով են, հազվադեպ՝ 3-4-հատվածանի: Որոշ տեսակների ոտքերը կատարում են լրացուցիչ ֆունկցիաներ. օրինակ` մեղուների հետին ոտքերը հավաքող են, առջնինները հարմարված են եղիկները մաքրելուն: Թները երկու զույգ են, միանման, թաղանթային, թափանցիկ: Հետին թները ավելի կարճ են առջնիններից: Եր եմն հանդիպում են ոլորովին անթն ձներ: Փորը միացած է կրծքին իր ամ ողջ լայն հիմքով կամ արակ ցողունիկով: Տար երում են փորի 3 տիպ` նստած, կախված ն ցողունավոր: Ցողունիկը փորի 2-րդ, 3-րդ հատվածների սեղմվածք է: էգերը սովորա ար իրենց վրա կրում են ձվադիր` առաջացած փորի գենիտալային (8-9-րդ) ստերնիտների զույգ հավելուկներից: Սղոցող էգերի ձվադիրը կարճ է, ներքին թիթեղիկները ատամնավոր են, հեծյալներինը երկար է ն եր եմն գերազանցում է մարմնի երկարությանը: Մեղուների ն կրետների ձվադիրը վերածվել է խայթոցի: Թաղանթաթները աժանվում են 2 ենթակարգի՝ նստափորեր կամ անցողունավորներ (Տյmphյta) ն ցողունավորներ (4poՇr/ta): Նստափորերը տար երվում են նստած փորով, որը լայնությամ միացած է կրծքին: Թրթուրներն ունեն լավ զարգացած գլուխ ն հաճախ` փորային ոտքեր: Գրեթե ացառապես ուսակեր են: Ենթակարգի մեջ մտնում են երկու վերնաընտանիք՝ սղոցողների (76ոthr6d/ոo/d6a) ն եղջերապոչերի (Տ/r/Շo/d6a): Սղոցողների

ձվադիրը փոքր է, չի անցնում փորի սահմաններից, ներքնից սղոցանման ատամնավոր է: Եղջերապոչերի փորի վերջում գտնվում է ամուր ելուստ (նկ. 93): Եղջերապոչերի թրթուրները ապրում են նափայտում: Նստափորերի թրթուրները հաճախ կեղծ թրթուրներ են, ցողունավորներինը` որդանման: Հարսնյակն ազատ տիպի է, գտնվում է ոստայնե ոժոժում: Ըստ ապրելակերպի ն սննդի մասնագիտացման` թաղանթաթները շատ ազմազան են: Նրանց մեջ կան ուսակերներ ն գալլ առաջացնողներ, նեկտարով ն ծաղկափոշով սնվողներ, գիշատիչներ ն մակա ույծներ: Այս ենթակարգին են դասվում իսկական սղոցողների (76ոthr6d/ոo/da6) ն ցողունային սղոցողների ընտանիքները

(Շ6ph/da6):

Նկ. 93. Կարգ թաղանթաթներ. ասեղնատերնների մեծ եղջերապոչ (Տ/r6x ց/ցaՏ Լ.), էգ (ըստ Գուսկովսկու).

Ցողունավորները առանձնանում են ցողունավոր կամ կախված փորով: Սրանց թրթուրները որդանման են, սպիտակ, ունեն փոքր գլուխ: Սրանց են պատկանում 10 վերնաընտանիքի ներկայացուցիչներ, այդ թվում` երեք մակա ույծ վերնաընտանիք` մրջյունները, կրետները ն մեղուները: Կարգն աչքի է ընկնում տեսակային ազմազանությամ . հայտնի է շուրջ 100000 տեսակ թաղանթաթն: Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը Ցողունային սղոցողներ - Շ6ph/da6 Ոչ մեծ միջատներ են (7-10 մմ երկարությամ )` կլոր գլխով ն 18-27-հատվածանի թելաձն եղիկներով: էգի ձվադիրը սղոցանման է: Թրթուրները որդանման են, գլանաձն, սպիտակ կամ դեղնավուն, Տ-աձն, սաղմնային կրծքային ոտքերով ն փորի վերջում ոչ մեծ խողովակաձն ելուստով: Ցողունային սղոցողների թրթուրները ուսակեր են: էգերը ձվադրում են ույսերի ցողուններում կամ ծառերի ն թփերի

ընձյուղներում` ձվադիրով սղոցելով հյուսվածքը: Թրթուրները սնվում են ցողունների ն ընձյուղների ներսում: Վնասակար տեսակներից աչքի են ընկնում հացա ույսերի սղոցողը (Շ6phսՏ pյցma6սՏ Լ.), տանձենու շվի սղոցողը (JaոսՏ Շompr6ՏՏսՏ Բ.):

Ջուլհակ սղոցողներ - Քamph////da6 Այս ընտանիքի սղոցողները լայն, կարմիր մարմնով, 8-20 մմ երկարությամ միջատներ են: Բեղիկները երկար են, 14-36-հատվածանի, խոզանաձն, հազվադեպ` կարճ սղոցաձն կամ սանրաձն: Թրթուրները որդանման են` 7-8-հատվածանի եղիկներով ն 3 զույգ կրծքային ոտքերով: Փորի վերջին հատվածի կողքերին ունեն զույգ երեքհատվածանի ցերկաներ: Հարսնյակն ազատ տիպի է, հաճախ` առանց ոժոժի, ապրում է հողում՝ խցիկներում: Հասունները հատկապես ակտիվ են արնային եղանակներին: էգերը ձվադրում են ույսերի վրա աց ձնով: Թրթուրները սնվում են ծառերի ն թփերի տերններով, ասեղնատերններով: Թրթուրներն ապրում են ոստայնա ներում, մեծ գաղութներով: Վնասակար տեսակներից հայտնի են ալենու հասարակական սղոցողը կամ թխկենու ջուլհակ-սղոցողը (Խ6սrotoma ո6mora/6 Լ.), տանձենու ջուլհակ-սղոցողը (Խ. Տa/tսսm Լ.) ն այլն:

Իսկական սղոցողներ - 76ոthr6d/ո/da6 Այս ընտանիքի ներկայացուցիչներն աչքի են ընկնում մարմնի չափերի մեծությամ : Գլուխը սովորա ար լայն է` թելաձն, գնդասեղաձն, սանրաձն, փետրաձն տիպի եղիկներով: էգի ձվադիրը սղոցաձն է, թույլ է արտահայտված կամ չի անցնում փորի գագաթից: Կեղծ թրթուրները, ացի 3 զույգ կրծքային ոտքերից, ունեն 6-8 զույգ փորի կեղծ ոտքեր: Հարսնյակներն ազատ տիպի են, հաճախ` հողում գտնվող խիտ կաշվեկերպ ոժոժում, կամ էլ ոժոժներ չի առաջացնում: Իսկական սղոցողների մեծ մասը ուսակեր են, էգերը հաճախ ձվադրում են ույսերի հյուսվածքներում (տերնների, կոթունների, ընձյուղների, կոկոնների) կամ աց` սննդամիջավայրի վրա: Մանր տեսակների կեղծ թրթուրները առաջացնում են գալլեր ն ականում են տերնները, ավելի խոշորները ուտում են տերնները, պտուղներում անցքեր են ացում: Բուսակեր վնասակար տեսակներից են տանձենու սղոցողը (/ap/oՇampa br6Մ/Տ K/սց.), խնձորենու սղոցողը (/ap/oՇampa t6Տtսd/ո6a K/.), ալենու լորձնոտ սղոցողը (Շa//roa Շ6raՏ/ Լ.), սոճու սղոցողը (D/pr/oո p/ո/ Լ., նկ. 94):

Գիշատիչ տեսակներից նշվում են 76ոthr6do, ԹhoցoցaՏt6r, /aՇrophյa, 7axoոսՏ ցեղի ներկայացուցիչները, որոնց հասունները սնվում են կենդանի սննդով, որն անհրաժեշտ է ձվերի զարգացման համար: Նկ. 94. Կարգ թաղանթաթներ, սոճու սղոցող (D/pr/oո p/ո/), արու (ըստ Գուսկովսկու)

Հեծյալ իխննմոնիդներ - /Շhո6սmoո/da6 Միջին մեծության միջատներ են (10-25 մմ երկարությամ ). համարվում են մակա ույծ թաղանթաթների ամենախոշոր ներկայացուցիչները: Բեղիկները երկար են, ազմահատվածանի (ոչ պակաս, քան 18 հատված), հաճախ թելաձն` ծայրում եր եմն պարուրաձն ոլորված: Թները 2 զույգ են, եր եմն կարճացած, հատկապես էգերին հատուկ են նան անթն ձներ: Հասուն իխննմոնիդները սնվում են ծաղկափոշով ն նեկտարով, լվիճների ն կոկցիդների քաղցր արտաթորանքով: Որոշ տեսակների էգեր խմում են տերերի հեմոլիմֆան, որը դուրս է գալիս ձվադրի ծակած տեղից: Սրանց թրթուրները մակա ուծում են միջատների ձվերի, թրթուրների ն հարսնյակների մեջ: Համարվում են ներքին մակա ույծներ, սակայն հանդիպում են նան արտաքին մակա ույծներ: Ձմեռում են հիմնականում հեծյալների հասուն թրթուրները ոժոժների մեջ կամ տերերի թաքստոցներում, հաճախ նան ձմեռում են երիտասարդ թրթուրները՝ տիրոջ մարմնում: Մեծ ընտանիք է, որն իր մեջ ընդգրկում է մի շարք վնասակար միջատների նական թշնամիների: Հացահատիկի վիկի հասուն թրթուրներում նակվում են կտենիխննմոնները (Շt6ո/Շhո6սmoո ՇaՏt/ցator Բ. ն Շ. /ոՏp6Շtor Մ6Տm.), դիադեգման (D/ad6ցma /6ո6Տtra//Տ /o/mցr.) մակա ուծում է կաղամ ի ցեցի թրթուրներին ն այլն:

Բրակոնիդներ - 8raՇoո/da6 Ավելի մանր մակա ույծ թաղանթաթներ են, քան հեծյալ իխննմոնիդները: Մարմնի երկարությունը 5-15 մմ է: Փորի առաջին 3 հատվածը կարճ են:

Բրակոնիդների մեջ հանդիպում են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին մակա ույծներ: Արտաքին մակա ուծությունը նորոշ է այն տեսակներին, որոնք վնասում են թաքնված կյանք վարող տերերին ( զեզների թրթուրներին ն թիթեռների թրթուրներին, որոնք ապրում են նափայտի անցուղիներում, ոլորված տերններում): Ձվադրելուց առաջ արտաքին մակա ույծների էգերը սովորա ար կաթվածահարում են տերերին: Բրակոնիդների տեսակների մեծ մասը պատկանում է ներքին մակա ույծներին: Դրանց թրթուրները կարող են ապրել զարգացման տար եր փուլերում գտնվող տիրոջ մարմնում: Հասուն միջատները սնվում են ծաղիկների նեկտարով կամ ծծող վնասատուների արտաթորանքով: Արտաքին մակա ույծների շատ տեսակներ սնվում են կանխավ կաթվածահար տիրոջ հեմոլիմֆով: Բրակոնիդների շատ տեսակների պտղատվությունը չափազանց արձր է ն անցնում է 1000 ձվից: Յուրաքանչյուր անգամ էգը դնում է 1-ից մինչն 75 ձու: Այս ընտանիքի մեջ մտնում են մի շարք կարնոր մակա ույծ միջատներ, որոնցից են ապանտելես ցեղից կաղամ ի ն շաղգամի ճերմակաթիթեռի ն ալոճաթիթեռի թրթուրների հայտնի մակա ույծ 4paոt6/6Տ ց/om6ratսՏ Լ.-ը, տարազույգ մետաքսագործի թրթուրի մակա ույծ 4. Տo//tar/սՏ Թatշ.-ը, աշնանացանի վիկի թրթուրի ն հարսնյակի մակա ույծ 4. Շoոց6ՏtսՏ Խ66Տ-ը ն այլն:

Լվիճների հեծյալներ կամ աֆիդիդներ - 4ph/d//da6 Արտաքին կառուցվածքով նման են րակոնիդներին, սակայն տար երվում են մարմնի առավել փոքր չափերով (5 մմ-ից քիչ), երկարացած փորի առջնի 3 հատվածներով: Աֆիդիդները համարվում են լայն տարածված լվիճների ներքին մակա ույծներ: Հասուն էգերը սնվում են լվիճների քաղցր արտաթորանքով: Բեղմնավորվելուց հետո էգերը ձվադրում են լվիճների միջին հասակի թրթուրների մարմնում: Բացի հոմոգենեզից, աֆիդիդները կարող են ազմանալ նան կուսածնությամ : Առավել տարածված ն հաճախ հանդիպող լվիճների մակա ույծներից շատերը պատկանում են աֆիդիուս (4ph/d/սՏ) ն պրաոն (Քraoո) ցեղերին:

Գխտորա երներ - Շյո/p/da6 Շատ մանր միջատներ են (1-1.75 մմ երկարությամ )` 11-18հատվածանի եղիկներով ն սն մարմնով: Կուրծքը սապատավոր է, հաճախ` հարթ վահանիկով: Փորը կողքերից սեղմված է:

Ընտանիքի ներկայացուցիչներն հիմնականում ուսակեր են ն ույսերի վրա առաջացնում են գալլեր, որոշ տեսակներ միջատների մակա ույծներ են, հանդիպում են նան կենվորներ՝ ինկվիլիններ: Գալլ առաջացնողները ձվերը դնում են ույսերի տար եր մասերի վրա: Ձվից դուրս եկած թրթուրը արտազատում է աուքսին, որը խթանում է հյուսվածքների գերաճմանը: Արդյունքում, երիտասարդ ընձյուղների, տերնների, ող ոջների, պտուղների ն արմատների վրա առաջանում են հյուսվածքների տեղային նորագոյացումներ, այսինքն` գալլեր: Բուսակեր գխտորա երների թրթուրները զարգանում են գալլերում: Զարգացումը հաճախ ուղեկցվում է հոմոգենետիկ ն պարթենոգենետիկ սերունդների հերթագայությամ : Գալլերը ազմազան են ն ըստ ձնի` յուրահատուկ, ուստի դրանցով կարելի է որոշել գխտորա երների տեսակները (նկ. 95): Գխտորաերների առավել տարածված տեսակներից են խնձորանման գխտորա երը (D/p/o/6p/Տ գս6rՇսՏ/o/// Լ.) ն արմատային գխտորա երը (8/orrh/շa pa///da Օ/.): Մակա ույծ գխտորա երի թրթուրներն ապրում են ճանճերի ն թաղանթաթների, րակոնիդների ընտանիքի որոշ տեսակների թրթուրներում: Այս խմ ի միջատներին են պատկանում կաղամ ի ճանճի թրթուրրի կարնոր մակա ույծ տրի լիոգրաֆան (7rյb//oցrapha rapa6 Մ6Տtw.) ն շվեդական ճանճի հարսնյակի մակա ույծ րոպտրոմերիսը (Թoptrom6r/Տ h6ptoma

/tց.):

Նկ. 95. Թաղանթաթներ (ըստ Կիֆֆերի)

1. գնդաձն գխտորա երի (Շյո/pՏ ko//ar/ /art.) գալլ կաղնու վրա, 2. վարդենու գխտորա երի (Թhod/t6Տ roՏa6 Լ.) գալլ մասրենու վրա

Սցելիոնիդներ - ՏՇ6//oո/da6 Մանր մակա ույծ թաղանթաթներ են (0.6-6 մմ երկարությամ ), որոնք պատկանում են պրոկտոտրուպոիդների (ՔroՇtotrսpo/d6a) վերնաընտանիքին: Բեղիկները սովորա ար ծնկաձն են, 7-12հատվածանի: Փորը կողքերից եզրապատված է կամ ունի սուր եզրեր: Շատ մեծ ն կարնոր ընտանիք է, որի ներկայացուցիչները տար եր միջատների ձվերի մակա ույծներ (ձվակերներ) են: Տեսակների մեծ մասը պատկանում է մենակյաց մակա ույծներին: Շատ տեսակների մեկ սերնդի զարգացման համար պահանջվում է 8-15 օր: Շատերը զարգանում են վնասակար ուղղաթների, թեփուկաթների, ճանճերի ն այլ միջատների ձվերի մեջ: Օղակավոր մետաքսագործի ձվերում նակվում է տելենոմուս լանիուսկուլուսը (76/6ոomսՏ /a6Մ/սՏՇս/սՏ Թatշ.), հացա ույսերի գնայուկ զեզի ձվում՝ տելեաս ռուգոսուսը (76/6aՏ rսցoՏսՏ K/6//.):

Հաստաոտիկ - Էսrյtom/da6 Մանր միջատներ են (մարմնի երկարությունը սովորա ար 1.54.5 մմ է, եր եմն՝ մինչն 6 մմ): Պատկանում են խալցիդների (Շha/Շ/do/d6a) վերնաընտանիքին: Գլուխը ն կուրծքը հաճախ կնճռոտ են, անփայլ: Փորը հարթ է ն փայլուն. էգերինը փոքր-ինչ կողքերից սեղմված է, արուներինը կլորավուն է, երկար ցողունիկով: Բեղիկները 11-13-հատվածանի են: Արուների եղիկները եր եմն երկար մազիկներով են` հավաքված ոստափնջում: Ոտքերը հաստ են: Մարմինը սովորա ար սն է, եր եմն՝ դեղնավուն: Ըստ ապրելակերպի ն սննդի մասնագիտացման` հաստաոտիկները շատ ազմազան են. որոշները ուսակեր են, մյուսները՝ տար եր միջատների գիշատիչներ ն մակա ույծներ: Բուսակերներից ոլոռի սերմերում զարգանում են առվույտի (8rսՇhophaցսՏ rodd/ ՇսՏՏ., նկ. 96) ն երեքնուկի (8. ց/bbսՏ 8oh.) հաստաոտիկները: Նկ. 96. Կարգ թաղանթաթներ. առվույտի հաստաոտիկ

(8rսՇhophaցսՏ rodd/) (ըստ Նիկոլսկու)

Հաստաոտիկների որոշ տեսակների թրթուրներ գիշատիչ են. դրանք ծծում են ույսերի հյուսվածքների մեջ ընկղմված ճռիկների, ծղրիդների ն հավասարաթների ձվերի պարունակությունը: Մյուս տեսակները թիթեռների, զեզների, թաղանթաթների, հավասարաթների ն այլ կարգերի արտաքին մակա ույծներ են:

Պտերոմալիդներ - Քt6roma//da6 Մանր մակա ույծ միջատներ են (հաճախ մինչն 3 մմ երկարությամ )` մարմնի տար եր գունավորմամ , սովորա ար մետաղական փայլով: Գլուխը կլոր է, հազվադեպ` ներքնից սեղմված: Բեղիկները 13-հատվածանի են` հիմքի մասում 2-3 օղակով: Առաջնամեջքը կարճ է: Փորը ձվաձն է կամ կլորավուն: Հասունները սնվում են ծծող վնասատուների քաղցր արտաթորանքով, ույսերով ն տիրոջ հեմոլիմֆով: Դրանք հաճախ ծակում են տիրոջ մարմինը միայն սնվելու նպատակով, այց կարող են խմել ձվադրման ժամանակ վերքերից առաջացած հեմոլիմֆը: Պտերոմալիդների տեսակների մեծ մասը թեփուկաթների թրթուրների ն հարսնյակների, ինչպես նան զեզների թրթուրների ն հարսնյակների խմ ակային մակա ույծներ են: Որոշ տեսակներ ձվերի մակա ույծներ են: Պտերոմալիդների մեջ հանդիպում են նան ներքին մակա ույծներ, որոնցից է կաղամ ի ն շաղգամի ճերմակաթիթեռի մակա ույծ պտերոմալուսը (Քt6roma/սՏ pսparսm Լ.):

Աֆելինիդներ - 4ph6//ո/da6 Շատ մանր մակա ույծ միջատներ են (1-ից մինչն 2 մմ երկարությամ ): Մարմինը համեմատա ար լայն է ն կարճ: Աչքերը մեծ են, եղիկները` ծնկաձն-գնդասեղանման, ոչ ավել, քան 8հատվածանի: Առաջնամեջքը շատ կարճ է, փորը` լայն հիմքով: Մարմնի գունավորումը դեղին է, գորշ, հազվադեպ` սն: Հասուն միջատները սովորա ար սնվում են իրենց տերերի քաղցր արտաթորանքով, այց կարող են ն խմել ձվադրելիս վերքերից դուրս եկող հեմոլիմֆը: Աֆելինիդների թրթուրները կոկցիդների, լվիճների ն սպիտակաթների մակա ույծներ են: Որոշ տեսակներ մակա ուծում են ուղղաթների ն թիթեռների ձվերի մեջ: Ընդ որում հանդիպում են վերը նշված միջատների ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին մակա ույծներ: Ներքին մակա ույծների կողմից լվիճների մարմնի մեջ ձվադրելիս էգը սովորա ար շրջվում է մարմնի հետին մասով, իսկ կոկցիդների արտաքին մակա ույծների էգերը արձրանում են վահանիկի վրա ն վերնից նրա մեջ խրում ձվադիրը: Աֆելինիդների

շատ տեսակներ դնում են 200-500 ձու: Առավել արդյունավետ էնտոմոֆագերից հայտնի են րդապատ լվիճի ներքին մակա ույծ աֆելինուսը (4ph6//ոսՏ ma// /a/d.), կալիֆորնյան ն այլ վահանակիրների արտաքին ազմակեր մակա ույծ աֆիտիսը (4phյt/Տ proՇ//a Մ/k.) ն շատ ուրիշ տեսակներ:

էնցիրտիդներ - ԷոՇյrt/da6 Մակա ույծ միջատներ են` 1-3 մմ երկարությամ : Բեղիկները ծնկաձն են, հաճախ` ծայրում գնդասեղանման: Միջնամեջքը ուռուցիկ է: էգերի փորը հաճախ եռանկյունաձն է, եր եմն էլ` երկար ձվադիրով: Մարմինը գունավորված է դեղին, գորշ մինչն սնագույն մետաղական փայլով: Ինչպես ն խալցիդների մյուս ներկայացուցիչները, հասուն միջատները սնվում են միջատների քաղցր արտաթորանքով, ույսերով, որոշ տեսակներ` տերերի հեմոլիմֆով, որն առաջանում է ձվադրի կողմից պատճառած վերքերից: Տեսակների մեծ մասի էգերը հարսնյակից դուրս են գալիս լրիվ ձնավորված ձվերով ն ունակ են անմիջապես ձվադրելու: էգի պտղա երությունը հասնում է 100-200 ձվի: Կարնոր էնտոմոֆագերից են ակացիայի կեղծ վահանակրի ներքին մակա ույծ լաստոտրիքս կոնֆուսան (8/aՏtothr/x Շoո/սՏa Էrd.), միկրոտերիսների (/յՇrot6rյՏ) որոշ տեսակներ, որոնք սնվում են 6 տեսակ կեղծ վահանակիրների էգերով ն ձվերով, դիսկոդեսը (D/ՏՇod6Տ ՇoՇՇophaցսՏ Թatշ.), որը սալորենու կեղծ վահանակրի մասնագիտացված մակա ույծ է ն շատ այլ տեսակներ:

Տրիխոգրամմատիդներ - 7r/Շhoցrammat/da6 Շատ մանր միջատներ են, մարմնի երկարությունը սովորա ար չի անցնում 1 մմ-ից: Մարմինը ավականին կարծր ն լայն է: Բեղիկները կարճ են, 5-9-հատվածանի, գնդասեղաձն են, հիմքի մասում ծնկաձն: Առջնի թները լայն են, ծոպերով: Ոտքերը արակ են, 3-հատվածանի թաթերով: Փորը լայն հիմքով է: Մարմնի գունավորումը դեղին, գորշ կամ սն է: Հասուն միջատները սնվում են ծաղիկների նեկտարով: Տրիխոգրամմաների թրթուրները ացառապես ձվակեր են, մակա ուծում են տար եր միջատների ձվերի մեջ: Տրիխոգրամմաների հիմնական տերերը թեփուկաթներն են ն հավասարաթները: Տրիխոգրամմաների ցեղի ներկայացուցիչներից արհեստականորեն ազմացնում ն կենսա անական պայքարում օգտագործում են սովորական տրիխոգրամման (7r/Շhoցramma 6Մaո6ՏՇ6ոՏ Մ6Տtw.) ն

էվպրոկտիդիսը (7. 6սproՇt/d/Տ Շ/r.), որոնք մակա ուծում են աշնանացանի, կաղամ ի, ամ ակենու վիկների, ցողունային թիթեռնիկի ն այլ տեսակների ձվերի մեջ, արուազուրկ տրիխոգրամման (7. 6mbrյophaցսm /tց.), որը խնձորենու պտղակերի ն այլ թեփուկաթների ձվակեր է:

Սքոլիդներ (սքոլի կրետներ) - ՏՇo///da6 Խոշոր ն միջին մեծության միջատներ են, որոնց մարմնի երկարությունը հասնում է 45 մմ-ի, իսկ թների ացվածքը՝ 100 մմ-ի: Մարմինը ն ոտքերը նոսր, այց երկար խոզանաձն մազիկներ են կրում: Մարմինը ացառապես սն է, դեղին կամ կարմիր հետքերով կամ զոլերով: Թները հաճախ մուգ են, կանաչ կամ մանուշակագույն երանգով: Հասուն միջատները սնվում են ծաղիկների նեկտարով: Բեղմնավորվելուց հետո էգերը սկսում են փնտրել տերերին: Նրանք փորում են հողը ն տեղաշարժվում տերերի թրթուրների անցուղիներով: էգերը մի քանի անգամ խայթում են տիրոջ թրթուրին, թաղում նրան 0.25-1 մ խորությամ , հողում պատրաստում խցիկ ն հենց այդտեղ էլ հաճախ ձմեռում: Սքոլիները թերթա եղիկ զեզների ն որոշ խոշոր երկարակնճիթների արտաքին մակա ույծներ են: Առավել տարածված տեսակներից հայտնի է 4-կետանի սքոլիան

(ՏՇo//a գսadr/pսոՇtata Բ.):

Սվեցիդներ (փորող կրետներ) - Տph6Շ/da6 Միջին կամ մանր մեծության (մարմնի երկարությունը 3-26 մմ), արեկազմ կրետներ են` երկար կամ կարճ ցողունիկով: Մարմինը մերկ է կամ ծածկված շատ նոսր մազիկներով: Առաջնամեջքը կարճ է: Արուների առջնի ոտքերի թաթերը հաճախ երկար, արակ խոզանաձն թիակով են: Արուների փորը կազմված է 7 նկատելի հատվածներից, իսկ էգինը՝ 6: Հասուն միջատները սնվում են ծաղիկների նեկտարով ն տերերի հեմոլիմֆով: Տեսակների մեծ մասը նակվում է հողում: Նրանցում էգերը փորում են ներ իրենց թրթուրների համար, որոնք լցնում են կաթվածահար միջատներով ն սարդերով: Որոշ տեսակներ չեն կաթվածահարում զոհին, այլ զոհված միջատներ են տանում իրենց թրթուրներին՝ վերականգնելով դրանց պաշարը (դրանք ներում թրթուրներին այցելում են մի քանի անգամ): Փորող կրետների մի մասը վնասակար է, քանի որ դրանք մասնագիտացված են օգտակար միջատների թրթուրներով կերակրվելուն: Օրինակ` մեղուների գայլը՝ ֆիլանտը (Քh//aոthսՏ tr/aոցս/սm Բ., նկ.

97), վնասում է ընտանի մեղուներին: Բայց տեսակների մեծ մասը սնվում են շատ այլ կարգերի միջատների ներկայացուցիչներով, որոնցից քիչ չեն վնասատուները: Այսպես, ամմոֆիլիան (4mmoph//a) կաթվածահար է անում վիկի ն երկրաչափերի թրթուրներին, սֆեքսը (Տph6x)՝ մորեխներին, ծղրիդներին ն այլն:

Նկ. 97. Թաղանթաթներ մեղուների գայլ (Քh//aոthսՏ tr/aոցս/սm) (ըստ Դ. Շարպի)

Վեսպիդներ (ծալքաթն կրետներ) - V6Տp/da6 Համեմատա ար խոշոր կրետներ են, մարմնի երկարությունը 7-30 մմ է: Բեղիկները ծնկաձն են, շատ հաճախ` գնդասեղաձն: Ըստ ապրելակերպի ն կերի մասնագիտացման` աժանվում են հասարակական (ընտանիքներով ապրող) ն միա նակ կրետների: Հասարակական կրետներին նորոշ է պոլիմորֆիզմը: Ունեն էգեր, արուներ ն աշխատավորներ: Դրանք հողում, ծառերի վրա, շինություններում պատրաստում են ներ ն թրթուրներին կերակրում միջատների տար եր տեսակներով: Այս խմ ի ներկայացուցիչներից լայն տարածված է ձիա ոռը (V6Տpa Շrabro Լ.), որը հաճախ վնաս է հասցնում մեղվա ուծությանը: Միայնակ կրետների մեծ մասը նս գիշատիչ են. դրանք իրենց թրթուրներին սնում են մահացած միջատներով (թիթեռների, երկարակնճիթների, սղոցողների թրթուրներով): Միայնակ կրետները հաճախ նակվում են ծառերի վրա (փչակներում, ճեղքերում, նափայտի անցուղիներում) կամ հողի վրա պատրաստում են ներ կավի ն ավազի խառնուրդից: Միայնակ ծալքաթն կրետների մի մասը թրթուրներին կերակրում է նեկտարով ն ծաղկափոշով:

Մրջյուններ - Բorm/Շ/da6 Թաղանթաթների ամենախոշոր խում ն է, հաշվում են ավելի քան 5000 տեսակ: Բեղիկները ծնկաձն են, 10-13-հատվածանի, փորը՝ ցողունիկով, որը աղկացած է 1-2 հատվածից: Ունեն խիստ

արտահայտված պոլիմորֆիզմ: էգերը ն արուները թնավոր են: էգերը եղմնավորվելուց անմիջապես հետո կորցնում են թները: Աշխատավորները միշտ անթն են: Մրջյուններն ապրում են ներում, մեծ խմ երով: Բները կառուցում են հողում, ծառերի վրա, փտած նափայտում: Մրջյունները սովորա ար սնվում են կենդանի ն մահացած միջատներով, լվիճների ն կոկցիդների քաղցր արտաթորանքով: Մի շարք տեսակներ սնվում են ույսերի սերմերով, սնկերով, եր եմն էլ ուսական հյութով: Գիշատիչներից անտառներում լայնորեն տարածված են անտառային շեկ մրջյունը (Բorm/Շa rս/a Լ.) ն անտառային փոքր մրջյունը (Բ. po/յՇt6ոa Բor6Տt.), որոնք օգտագործվում են անտառների վնասատուների դեմ պայքարում: Բուսակերներից հետաքրքրություն են ներկայացնում, այսպես կոչված, հնձող մրջյունները /6ՏՏor ցեղից, որոնք իրենց ներում հավաքում են հացա ույսերի սերմերը: Որոշ տեսակներ կարող են վնասել ույսերի պտուղներն ու հատապտուղները: Մրջյունների որոշ տեսակներ սնվում են վնասակար միջատների քաղցր արտաթորանքով` հաճախ խանգարելով օգտակար էնտոմոֆագերին՝ ճնշելու վնասատուների ազմացումը: Կարգ 33. Լվեր - 4phaո/pt6ra կամ Տ/phoոapt6ra Մանր, անթն, կողքերից սեղմված ցատկող միջատներ են` պատված անկանոն, հետ թեքված մազերով, խոզաններով կամ փշերով: Աչքեր չունեն: Բերանը ծակող-ծծող տիպի է, ոտքերը՝ խոշոր կոնքով, թաթերը՝ 5-հատվածանի: Տաքարյուն կենդանիների արտաքին մակա ույծներ են: Թրթուրները որդանման են, անոտ, հարսնյակը աց տիպի է, ոժոժում: Հայտնի է ավելի քան 1000 տեսակ: Արտաքուստ շատ ինքնատիպ (նկ. 98) ն հեշտ ճանաչվող կարգ է: Մաշկային ծածկոցը խիտ է: Մարմնի վրա գտնվող ատամիկները առաջացնում են սանրաձն շարքեր: Բեղիկները կարճ են, չեն խանգարում շարժումներին: Բերանը ծակող կնճիթի տեսք ունի ն կազմված է 3 ծակող ստիլիտներից, որոնք առաջացնում են միասնական խողովակ: Կնճիթին կպած է մեկ զույգ լավ երնացող քառահատված ծնոտաշոշափուկ: Ոտքերը ծառայում են կառչելուն, ինչպես նան թռչելուն: Փորը կազմված է 8 ցայտուն հատվածներից:

Ձվերը դնում են հատակի ճեղքերում, գորգի տակ, այն մասերում, որտեղ կուտակված է օրգանական փոշին, այսինքն` կեղտոտված մասերում: Դուրս եկած թրթուրները որդանման են, անոտ, շարժուն, հիշեցնում են երկարա եղիկ երկթների թրթուրներին ն վարում են ակտիվ մակա ույծ կյանք: Ունեն մետաքս արտադրող գեղձեր, որոնք ացվում են դեպի ներքին շրթունք: Սնվում են տար եր օրգանական մնացորդներով: Զարգացման փուլը երկար չի տնում, օրինակ՝ մարդու լվինը (Քս/6x /rr/taոՏ Լ., նկ. 98)՝ 4-6 շա աթ: Բացառապես կաթնասունների մակա ույծ են, այց ապրում են նան թռչունների վրա:

Նկ. 98. Կարգ լվեր. մարդու լու (Քս/6x /rr/taոՏ) (ըստ Ն. Ն.Բոգդանով-Կատկովի). 1. թրթուր, 2. հարսնյակ, 3. հասուն էգ

Լվերն ունեն երկակի նշանակություն: Մի կողմից` մարդու ն տնային կենդանիների ձանձրացնող արտաքին մակա ույծներ են, մյուս կողմից` լվերի որոշ տեսակներ ժանտախտի վարակի փոխանցողներ ն պահպանողներ են, ինչն անցնում է նրանց ժանտախտով վարակված կրծողներից: Վարակված լվերի արտաթորանքով կամ արյան միջոցով ժանտախտը փոխանցվում է ինչպես մարդուն, այնպես էլ կրծողներին: Կարգ 34. Երկթներ կամ ճանճեր - D/pt6ra Տար եր մեծության միջատներ են (1-50 մմ երկարությամ ): Գլուխը գնդաձն կամ կիսագնդաձն է` արակ ցողունիկով ազատ միացած առաջնակրծքին: Ֆասետային աչքերը խոշոր են, գրավում են գլխի մեծ մասը, ունեն 3, հազվադեպ 2 աչիկներ, եր եմն էլ դրանք ացակայում են: Բեղիկները հիմնականում երկու տիպի են`

երկար, ազմահատվածանի` նորոշ երկարա եղիկներին (լինում են թելաձն, համրիչաձն, հազվադեպ` սանրաձն), ն կարճ, երեքհատվածանի` նորոշ կարճա եղիկներին (3-րդ հատվածը օղակավոր է, աժանված մի քանի օղակների կամ իր վրա կրում է հավելուկ` խոզանի կամ ձողիկի տեսքով, ն կոչվում է խոզանակիր): Բերանը հիշեցնում է տարատեսակ կառուցվածքով կնճիթ, որը կապված է տար եր ձնով սնունդ ընդունելու հետ: Երկթների համար առավել տարածվածներից են ծակող-ծծող (մոծակներ-Շս//Շ/da6, մլակներ-Տ/mս///da6), կտրող-ծծող ն, որ առավել համընդհանուր է, լիզող երանի տիպերը: Կուրծքը կազմված է 3 խիտ միաձուլված հատվածներից, որոնցից առավել զարգացած է միջնակուրծքը: Ոտքերը վազող կամ քայլող տիպի են` հաճախ 5-հատվածանի թաթերով: Ոտքերը եր եմն կարող են շատ երկար լինել, օրինակ` մոծակների ն հատկապես երկարոտուկների (ընտանիք՝ 7/pս//da6) դեպքում: Թաթերի ծայրին, ացի զույգ ճանկերից, գտնվում են 2 ծծիչ, այց շատ տեսակների ծծիչները ացակայում են կամ դրանք վերածվել են խոզանների: Թները մեկ զույգ է, միանման, թաղանթային: Ձուն սովորա ար սպիտակ է, իլիկաձն, հաճախ երկարավուն ակոսով: Թրթուրները որդանման են, անոտ, միայն որոշ ստորակարգ ձներ պահպանել են գլխի պատիճը: Հարսնյակը աց կամ փակ է, գտնվում է կեղծ ոժոժում: Ձուն կամ, կենդանածնության դեպքում, թրթուրը դնում են տար եր սննդամիջավայրերի վրա` ջրում, հողում կամ հողի, ույսերի, կենդանիների մարմինների վրա, տար եր փտող կամ քայքայվող նյութերի մեջ: Ըստ ապրելակերպի ն սննդի մասնագիտացման` շատ ազմազան են: Երկթների մեջ քիչ չեն արյունածուծները, նան` մարդու ն տնային կենդանիների հիվանդությունների փոխանցողները, կենդանական ն ուսական ծագման օրգանական մնացորդներով սնվողները, ուսակերները, այդ թվում` ույսերի վտանգավոր վնասատուները, նեկտարով սնվողները ն ույսերը փոշոտողները, էնտոմոֆագերը: Վեգետացիայի ընթացքում կարող են տալ 3-4 սերունդ, որոշ տեսակներ` նույնիսկ 6-10 ն ավելի սերունդ: Երկթներ աժանվում են երկու ենթակարգի` երկարա եղիկների (Խ6matoՇ6ra) ն կարճա եղիկների (8raՇhյՇ6ra): Երկարա եղիկները ազմահատվածանի եղիկներով են, երկարավուն մարմնով: Թրթուրի գլուխը արտահայտված է, հարսնյակը աց տիպի է, սովորա ար առանց ոժոժի: Այս ենթակարգի մեջ են մտնում հետնյալ ընտանիքները` երկարոտուկներ (7/pս//da6), մոծակներ (Շս//Շ/da6, նկ. 99 - 2), մլակներ (Տ/mս///da6, նկ. 99 - 3),

գալլամլակներ (Շ6Շ/domյ//da6), թիթեռանմաններ (ՔՏյՇhod/da6, նկ. 99 - 1) ն այլն: Կարճա եղիկավորներն ունեն կարճ, եռահատված եղիկներ, մարմինն ավելի կարճ է, ճանճաձն, թրթուրներն առանց արտահայտված գլխի են, հարսնյակը հաճախ փակ է` կեղծ ոժոժում, հազվադեպ՝ ազատ: Կարճա եղիկավորների ենթակարգը ստորաաժանվում է 2 խմ ի` ուղղակարերի (Օrthorrhapha) ն կլորա-

կարերի (ՇյՇ/orrhapha):

Նկ. 99. Երկթներ. (ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Ա. Դ. Իմմսի). 1. մժեղ (Քh/6botomսՏ), 2. մալարիայի մոծակ (4ոoph6/6Տ maՇս//p6ոո/Տ /ց.), 3. մլակ (Տ/mս//սm )

Ուղղակարերն ավելի հաճախ ունեն 3-հատվածանի օղակաձն եղիկներ: Հարսնյակը աց տիպի է, առանց կեղծ ոժոժի: Հարսնյակի պատյանը ճանճի դուրս գալու պահին մեջքի կողմից պատռվում է ուղիղ կարով: Կլորակարերը տար երվում են պարզ, ոչ օղակաձն 3 հատվածանի եղիկներով: Հարսնյակը փակ տիպի է, կեղծ ոժոժում, հարսնյակի թաղանթը ճանճի դուրս գալու պահին ացվում է վերնից, կլոր կափարիչի տեսքով: Կարճա եղիկավորների ենթակարգի մեջ մտնում են հետնյալ ընտանիքները` տա անիդներ (7abaո/da6, նկ. 100-1), ասիլիդներ (4Տ///da6, նկ. 100 - 2), ոմ իլուսներ (8ombյ///da6, նկ. 100 - 3), զզաններ (Տյrp/da6, նկ. 100 - 4), պսիլիդներ (ՔՏ///da6), խայտաթներ (7rյp6t/da6), ականաճանճեր (4ցromյշ/da6), պտղաճանճեր (DroՏoph///da6), հացաճանճեր (Շh/orop/da6), ոռեր (Օ6Տtr/da6), ծաղկաճանճեր (4ոthomյ//da6) ն այլն:

Նկ. 100. Երկթներ(ըստ Ն. Ն. Բոգդանով-Կատկովի, Վերրոլի). 1. տա անուս (7abaոսՏ) , 2. ֆիլոնիկուս (Քh//oո/ՇսՏ), 3. ոմ իլուս (8ombյ//սՏ), 4. սիրֆուս (ՏյrphսՏ)

Գլխավոր ընտանիքների համառոտ նութագիրը Երկարոտուկներ - 7/pս//da6 Երկարոտուկների հասունի մարմինը նեղ է ն երկար (9-30 մմ): Գլուխը փոքր է, առանց աչքերի: Բեղիկները երկար են` 13-19հատվածանի, խոզանաձն: Թները միագույն են, մարմարե կամ երկայնակի գծերով: Ոտքերը անհամաչափ երկար են, արակ, թաթերը` 5-հատվածանի: էգերն ունեն ձվադիր: Մարմինը խամրած շիկակարմիր է` մոխրագույն կամ դեղին երանգով, սն փայլուն գծերով: Թրթուրները որդանման են, անոտ, շատ փոքր գլխով: Մարմինը մսոտ է, գլանաձն, հաճախ մոխրագույն կամ գորշավուն: Հարսնյակները փակ տիպի են: էգերը ձվադրում են խոնավ հողում, փտած նափայտում, հազվադեպ՝ ջրում: Թրթուրները սնվում են հումուսով, ույսերի արմատներով, ջրիմուռներով կամ փտած նափայտով: Որոշ տեսակներ վնասում են ույսերին, ինչպես ճահճի կամ վնասակար երկարոտիկը (7/pս/a pa/սdoՏa /ց.), կաղամ ի երկարոտը (7. o/6raՇ6a Լ.) ն այլն:

Գալլամլակներ - Շ6Շ/domյ//da6 Մանր (1-5 մմ երկարության) մոծակներ են` նեղ, արեկազմ մարմնով: Բեղիկները երկար են` 8-36-հատվածանի, թելաձն կամ համրիչաձն: Գլուխը փոքր է, որոշ տեսակների աչքերը վերնից միացած են, աչիկները հաճախ ացակայում են: Թները խիստ ապաճած ջղերով են: Փորը գլանաձն է կամ կոնաձն. էգերն ունեն ասեղանման, եր եմն էլ շատ երկար ձվադիր: Թրթուրները որդանման են` առանց առանձնացված գլխի ն անոտ, իլիկաձն: Հարսնյակը հաճախ փակ տիպի է, կեղծ ոժոժում: Հասուն գալլամլակները չեն սնվում կամ սնվում են ույսերի նեկտարով: Դրանք ապրում են մի քանի ժամից մինչն 2 շա աթ: Առավելապես ուսակեր են, թրթուրները հաճախ ույսերի վրա առաջացնում են գալլեր, ապրում են դրանցում: Գալլերը ույսերի օրգանների (տերն, պտուղ, շիվ) ձնափոխություն են: Թրթուրները սնման ընթացքում արտազատում են ույսերի ջիջների աճը խթանող նյութեր, որի հետնանքով ույսերի ջիջները սկսում են արագ աճել ն ազմանալ` առաջացնելով յուրահատուկ թաքստոցներ՝ գալլեր, որոնց մեջ թրթուրները շարունակում են իրենց զարգացումը: Գալլերի տեսքն ու չափերը ազմազան են (նկ. 101):

Նկ. 101. Երկթներ: Գալլեր` առաջացած գալլամլակների պատճառած վնասից (ըստ Դոմ րովսկու).

1. կաղամախու կոթունային գալլեր (Տյոd/p/oՏ/Տ p6t/o// K/6//.), 2. ուռենու գալլեր (Թhabdophaցa Տa//Շ/Տ ՏՇhr.), 3. ուռենու վարդանման գալլեր (Թh. roՏar/a Լ.), 4. ուռենու եզրային գալլեր (DaՏյո6սra marց/ո6mtorգս6ոՏ 8r.)

Զարգացումն ավարտած թրթուրները սովորա ար հարսնյակավորվում են գալլերի մեջ, առանձին տեսակներ` նան հողում: Որոշ տեսակներ չեն առաջացնում գալլեր. դրանցից են այնպիսի հայտնի վնասատուներ, ինչպիսիք են հեսենյան ճանճը (/aյ6t/o/a d6ՏtrսՇtor Տaյ), կորեկի մոծակը (Տt6ոod/p/oՏ/Տ paո/Շ/ Ք/otո.): Որոշ տեսակների թրթուրներ գիշատիչ կյանք են վարում. սովորա ար ոչնչացնում են տզերին ն լվիճներին: Հատկապես հետաքրքրություն են ներկայացնում //aՏtor ն Օ//ցarՇ6Տ ցեղի գալլամլակները:

Խայտաթներ - 76phr/t/da6 Առավելապես մանր, հազվադեպ միջին մեծության (1.5-8 մմ) ճանճեր են` սովորա ար խայտա ղետ թներով: Բեղիկները եռահատված են: Արուի փորը կարճ է, էգերինը` վերջում երկար, սրացած ձվադիրով: Թրթուրները որդանման են: Մարմնի հետին մասը թացած է: Հարսնյակը փակ տիպի է, կեղծ ոժոժում: Հասուն ճանճերը սնվում են ծաղիկների նեկտարով: Թրթուրները ուսակեր են. սնվում են արդածաղկավոր ույսերի ծաղիկներով, ականում են տերնները, ապրում են հյութալի պտուղներում: Վնասատուներից են ալենու (Թhaցo/6t/Տ Շ6raՏ/ Լ.) ն սեխի (/յ/oparda//Տ parda//ոa 8/ց.) ճանճերը:

Հացաճանճեր - Շh/orop/da6 Շատ մանր (1-4 մմ), հազվադեպ` միջին մեծության (6-12 մմ) ճանճեր են` սն, մոխրագույն, դեղին կամ կանաչ, միջնամեջքին` հաճախ մուգ զոլերով: Գլուխը եռանկյունաձն է: Թները սովորա ար զարգացած են: Թրթուրները որդանման են, դեղնավուն, հաճախ` գլանաձն: Հարսնյակը փակ տիպի է, կեղծ ոժոժում: Ըստ սննդի մասնագիտացման` հացաճանճերի թրթուրները լինում են 3 խմ ի: Առաջին խմ ի թրթուրներից են ուսակերները: Դրանք սնվում են հացա ույսերով, եր եմն էլ ցողունների վրա առաջացնում են սիգարաձն գալլեր: Այս խմ ին են պատկանում մի շարք վտանգավոր վնասատուներ` շվեդական ճանճը (ՕՏՇ/ո6//a /r/t Լ. ն Օ. pսՏ///a /ց.), կանաչաչյան (Շh/oropՏ pսm///oո/Տ 8/6rk.) ն այլն: Երկրորդ խմ ի թրթուրներից են սապրոֆագերը, որոնք ապրում են մահացող նափայտում, ույսերի մահացած մասերում ն այլն: Երրորդ խմ ի թրթուրները գիշատիչ են, ապրում են սարդերի ձվային ոժոժներում, աղոթարարների կամ մորեխների ձվապարկերում:

Ծաղկաճանճեր - 4ոthomյ//da6 Արտաքին կառուցվածքով նման են իսկական ճանճերի ընտանիքի ներկայացուցիչներին: Դրանցից տար երվում են միայն թների ջղավորումով: Թրթուրների մեջ հանդիպում են ֆիտոֆագեր, սապրոֆագեր, հազվադեպ` գիշատիչներ ն մակա ույծներ: Բուսակեր տեսակներից հանդիպում են մի շարք ույսերի վնասատուներ` ճակնդեղի ճանճը (Ք6ցomյ/a hյoՏՇյam/ Քaոշ. ն Ք. b6ta6 Շսrt.), գարնանային (D6//a braՏՏ/Շa6 8oսՇh6) ն ամառային (D. //ora//Տ Բ//.) կաղամ աճանճերը, սոխի ճանճը (D. aոt/գսa /ց.), աշնանացանի ճանճը (D. ՇoarՇtata

Բ//.):

Իսկական ճանճեր - /սՏՇ/da6 ճանճերը մանրից մինչն խոշոր չափերի են (2.5-15 մմ)` դեղին, մոխրագույն, գորշ, սն կամ մետաղական-կանաչ գու-նավորմամ : Արուների մեծ մասի աչքերը շատ մոտ են: Թրթուրները որդանման են, հարսնյակները` փակ տիպի, կեղծ ոժոժում: Հասուն ճանճերը սնվում են ույսերի հյութով ն ծաղիկների նեկտարով, ուսական ն կենդանական ծագում ունեցող քայքայված օրգանական մնացորդներով: Հանդիպում են գիշատիչներ, որոնք հարձակվում են հիմնականում երկթների վրա (օրինակ` որոշ տեսակի մոծակների հասունների ն թրթուրների): Համեմատա ար քիչ տեսակներն են արյունածուծ: ճանճերի 50-ից ավելի տեսակ մարդու համար վտանգավոր հիվանդությունների (որովայնային տիֆ, դիզենտերիա, խոլերա ն այլն) հարուցիչների տարածողներ են: Դրանց մեջ է նան սենյակային ճանճը (/սՏՇa dom6Տt/Շa Լ.): Թրթուրները զարգանում են կենդանական ն ուսական ծագում ունեցող քայքայված օրգանական մնացորդներում կամ գոմաղ ում, հազվադեպ` կենդանիների կամ ույսերի կենդանի հյուսվածքներում: Որոշ տեսակների թրթուրներ գիշատիչ են, սնվում են մոծակների ն ջրային միջատների, ինչպես նան ճանճերի թրթուրներով ն ուղղաթների ձվերով:

Հանձնարարություն: Լրացնել աղյուսակ 5-ը` ըստ հանձնարարվող կարգերի

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բույսերի պաշտպանության ձեռնարկ: Երնան, Հայպետհրատ, 1964:

486-468161 4. ß. 18ùàÿ 71Օ11161ã6ÿ. Ì.: 4ûոøàÿ ø616à,

1980.

411äàð8161 1. 4., 466ù8161 À. Ô. 1ðà6Օ6661 11 18ù86 71Օ11161ã66. Է.: Àãð11ð116օäàՕ, 1985. 41ð11ö12 À. Է. Է8ո1àÿ 71Օ11161ã6ÿ. Ì.: 4ûոøàÿ ø616à, 1994. Горностаев Г. Н. Насекомые СССР. М.: Мысль, 1970. Добровольский Б. В. Фенология насекомы6. М.: 4ûոøàÿ ø616à, 1969. Շàù6Օà ðàոՕ8166 1Օ 2ð8ä6Օ8686. 11ä Ք8ä. 4. 4. Էոà6÷82à. Ì.: Է161ո, 2002. Ñ612àðü-ո1ðà21÷166 71Օ11161ãà. Ñ1ոՕ. Þ. À. Շà62àՕ661, 4. 4. Էոàи÷82. Ì.: 162à Ք1ոո66, 1992. 1ո11612ո666 4. 4., 411äàð8161 1. 4. Ý1Օ11161ã6ÿ. Է.: Է161ո,1980. Плавильщиков Н. Н. Определитель насекомы6. М.: Топикал, 1994. Òûù8161 4. 1. 1ո112û ô6օ6161ã66 1àո8611û6. Է.: Էօä. Է4ծ, 1976-1977. Ø2à126÷ 4. 1. Է6ðո 18ù86 71Օ11161ã66. Ì.: Ñ128Օո6àÿ 1à66à, 1949.

ԼԱՏԻՆԱԿԱՆ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ

AԵմօո6ո - 4, 35 ՃօaոtհօՏօ6liմ6Տ օԵt6օtսՏ Տay 129 Ճօlyք6a օքaօa Լ.- 125 Ճօոiմiմa6 - 103 Ճօոiմօiմa6 - 103 Ճօlyք6a սոմata Խսll. - 125 Ճմalia Եiքսոօtata Լ. - 127 Ճմ6lջiմa6 - 115 Ճմ6lջօiմ6a - 15 Ճմ6lքհօօօոiՏ liո6օlatսՏ Օշ. – 118, 119 Ճմ6քհaջa - 123 Ճ6ջ6ոia aքifօոոiՏ Շl. – 139,150 Ճ6ջ6ոiմa6 - 138 Ճջaքaոtհia մaհli Թiօհt. - 128 Ճջոiօt6Տ liո6atսՏ Լ.- 124,126 - Տ6ջ6tսո Տօհiff. - 150 Ճջոօոyշiմa6 - 165 Ճla6 - 4, 29 Ճl6սոօօհitօո aօ6ոiՏ - 113 Ճl6yոօմ6Տ քոօl6t6lla Wlk. - 114 Ճl6yոօմ6Տ Տք. - 113 Ճl6yոօմiո6a – 65, 112, 114 Ճll6օսliմa6 - 123 Ճոոօքհila - 161 Ճոքհiջ6ոօոtia - 109 Ճոքհiոallօո ՏօlՏtitialiՏ Լ. - 124, ՃոaԵօlia – 135, 136 ՃոaոօոքհօՏiՏ - 64, 65 ՃոiՏօքlia - 126 ՃոiՏօքt6ոa - 97 ՃոiՏօշyջօքt6ոa - 97 Ճոոսliքalքia - 136 ՃոօԵiiմa6 - 123 Ճոօքհ6l6Տ ոaօսliք6ոոiՏ Խջ. 165

Ճոօքlսոa - 17, 65, 92, 110 Ճոt6ոոa6 - 4 ՃոtհօոօոսՏ քօոօոսո Լ. - 124, Ճոtհօոyiiմa6 - 165, 169 Ճքaոt6l6Տ օօոջ6ՏtսՏ Պ66Տ - 155 - ջlօո6ոatսՏ Լ. - 155 - ՏօlitaոiսՏ Թatշ. - 155 Ճք6x - 29 Ճքհaոiքt6ոa -17, 93, 162 Ճքհ6liոiմa6 - 158 Ճքհ6liոսՏ ոali Էalմ. - 159 Ճքհiմiiմa6 - 155 Ճքհiմiո6a - 112, 115 ՃքհiմiսՏ - 155 Ճքհiմօiմ6a - 115 Ճքհոօքհօոiմa6 - 113 ՃքհytiՏ քոօօlia Wlk. - 159 Ճքօօոita - 151 Ճքօոia օոata6ջi Լ. - 144, 145 Ճքt6ոyջօta - 67, 92, 93 Ճոaմiմa6 - 119 Ճոօtiiմa6 - 139, 150 Ճոtհոօքl6օոa - 95 ՃՏiliմa6 - 165 Ճtt6laԵiմa6 - 123, 130 Ճսtօջոaքհa ջaոոa Լ. - 150

ԹaՏiՏ - 29 8iօոոհiշa քalliմa Օl. -156 8laքՏ l6tհif6ոa Խaո. - 124, 128 - հalօքհila Ի.-W. - 128 8laՏtօtհոix օօոfսՏa Էոմ. - 159 8latta օոi6ոtaliՏ Լ. - 98 8latt6lla ջ6ոոaոiօa Լ. - 98 8lattօմ6a - 98 8lattօքt6ոa - 92, 98 8օոԵyօiմa6 - 139

8օոԵyliiմa6 - 165 8օոԵyliսՏ - 166 8օtհyոօմ6ո6Տ քսոօtiՄ6ոtոiՏ Օ6ոո. 8ոaօհyօ6ոa - 102, 164 8ոaօօոiմa6 - 154 8ոսօհiմa6 - 123, 129 8ոսօհօքհaջսՏ ջiԵԵսՏ 8օհ. - 157 - ոօմմi ՕսՏՏ. - 157 8ոսօհսՏ քiՏօոսո Լ. - 124, 129 8սքո6Տtiմa6 - 123, 126 8սքalսՏ քiոiaոiսՏ Լ. - 148

Caliոօa օ6ոaՏi Լ. -153 ՇalliքtaոսՏ italiօսՏ Լ. -104 Շaոքօմ6a քlսՏiօօհa6ta ՏilՄ. - 94, Շaոքօմ6iմa6 - 95 Շaոtհaոiմa6 - 123 ՇaքոօմiՏ t6ո6ԵոiօոiՏ Լ. - 127 Շaքսt - 4 ՇaոaԵiմa6 - 123 ՇaոaսՏiսՏ ոօոօՏսՏ - 101 Շaոմօ - 14, 16 ՇaՏՏiմa6 - 140 Շ6օiմօոyiiմa6 - 165, 167 Շ6քհiմa6 - 152 Շ6քհսՏ քyջոa6սՏ Լ. - 153 Շ6ոaոԵyx օ6ոմօ Լ. - 128 Շ6ոaոԵyօiմa6 - 123, 128 Շ6ոatօքհyՏ6lla aոոata Պiօ. - 94, Շ6ոօi - 4 Շհalօiմօiմ6a - 157 Շհlօոօքiմa6 - 165, 168 ՇհlօոօքՏ քսոiliօոiՏ 8յ6ոk. - 168 ՇհոyՏօո6liմa6 - 123, 128 ՇհոyՏօքa - 133 ՇհոyՏօքa օaոո6a Տt6քհ. - 132 ՇհոyՏօքiմa6 - 132

Շiօaմ6lliմa6 - 113 Շiօaմiո6a - 112 Շiօaմiմa6 - 112, 113 Շiո6x l6օtսlaոiսՏ Լ. - 118 Շiոiօiմa6 - 119 ՇlaՏՏiՏ - 90 Շlyք6սՏ - 7 Շօօaմօiմ6a - 113 Շօօօiմa6 - 116 Շօօօiո6a - 65, 112, 115 Շօօօiո6lla Տ6քt6ոքսոօtata Լ. 127 Շօօօiո6lliմa6 - 123, 127 Շօ6ոօոոհiոսՏ քaսxillսՏ Օ6ոո. 130 Շօl6օքt6ոa - 65, 92, 122 Շօl6օքt6ոօiմ6a - 67, 92, 122 Շօll6ոԵօla - 94 Շօոքօմ6a W6ՏtԵ. - 67 Շօք6օջոatհa - 109 Շօքոiոa6 - 126 ՇօոyոԵit6Տ Լatո. - 11 ՇօՏta - 29 ՇօՏՏiմa6 - 138 ՇօՏՏսՏ օօՏՏսՏ Լ. - 141 Շօxa - 32 ՇոyքtօհyքոսՏ մ6ոո6Տtօiմ6Տ ԷԵՏt. Շոyքtօօ6ոata - 118 Շոyքtօօ6ոօսՏ ո6liօtսՏ 8.-8i6ո. 98 Շt6ոiօհո6սոօո օaՏtiջatօո Ի. -154 - iոՏք6օtօո W6Տո. - 154 Շսօսյiմa6 - 123 Շսliօiմa6 - 164 Շսոօսliօոiմa6 - 123, 129 Շyօlօոոհaքհa - 165 Շyոiքiմa6 - 155 ՇyոiքՏ kօllaոi Էaոt. - 156

DaՏyո6սոa ոaոջiո6ոtօոզս6ոՏ 8ո. Ծ6օtiօսՏ Մ6ոոսօiՄօոսՏ Լ. - 105 Ծ6lia aոtiզսa Խջ. - 169 - ԵոaՏՏiօa6 8օհ6. - 169 - օօaոօtata Իll. - 169 - flօոaliՏ Իll. - 169 Ծ6ոմոօliոսՏ քiոi Լ. - 146 Ծ6ոոaքt6ոa - 92, 107 Ծ6ոո6Տtiմa6 - 123 Ծiքt6ոa - 17, 93, 163 Ծiքlսոa - 65, 67, 92, 95 Ծiaմ6ջոa f6ո6ՏtոaliՏ Էօl. - 154 Ծial6սոօմ6Տ օitոi Թ. 6t ԷօԵ. -114 ԾiaՏքiմiմa6.-116 ԾiaՏքiմiօtսՏ ք6ոոiօiօՏսՏ ՇօոՏt. 113, 116 ԾitոyՏia - 137 Ծiքոiօո քiոi Լ. - 153, 154 Ծiքlօl6քiՏ զս6ոօսՏ-fօlii Լ. - 156 Ծiքt6ոa - 93, 163 ԾiՏօօմ6Տ օօօօօքհaջսՏ Թatշ. - 159 ԾօօiօՏtaսոսՏ ոaոօօօaոսՏ ՂհոԵ. 104 ԾօօiօՏtaսոսՏ ոaոսօօaոսՏ - 103 Ծօliօհօօ6ոa - 102 ԾօոՏսո - 29 ԾոօՏօքհiliմa6 - 165 ԾytiՏօiմa6 - 125 ԾytiՏօսՏ ոaոջiոaliՏ Լ. - 124, 125 EօtօԵiսՏ laքքօոiօսՏ Լ. - 99 Էlat6ոiմa6 - 123, 126 ԷոԵiօքt6ոa - 92, 101 Էոօyոtiմa6 - 159 Էոtօջոatհa - 92 ԷոtօոօԵոya - 95 ԷոtօոօԵոya քսlօհ6lla - 94 ԷօՏ6ոtօոօո tոaոՏitօոսո - 94 Էքհ6ո6ոօքt6ոa - 92, 96

Էքհ6ո6ոa Մսlջata Լ. - 97 Էքiօaսta - 127 Էքiօոaոiսո - 6 Էքilaօհոa Մiջiոtiօօtօոaօսlata ԽՏօհ. - 127 Էքiո6ոa - 28 Էքiքl6սոa - 32 ԷքiՏt6ոոa - 28 ԷոaոոiՏ մ6fօliaոia Շl. - 148 Էոiօօոaոiiմa6 - 138 ԷՏ6ոtօոօո tոaոՏitօոսո 86ոl. - 93 Էti6lla շiոօk6ո6lla Ղո. - 143 ԷսքոօօtiՏ օհոyՏօոոհօ6a Լ. - 149 Էսոyմ6ոa Մ6ոtոaliՏ Ճօl. - 120 Էսոytօոiմa6 - 157 ԷսոyջaՏt6ո iոt6ջոiօ6քՏ թսt. - 118, - aսՏtոiaօսՏ Տօհոոk. - 120 ԷՄ6tոia - 139, 142

Faոilia - 90 Ի6ոսո - 32 Իiliքalքia - 100 Իlaջ6llսո - 9 Իօոոiօiմa6 - 161 Իօոfiօսla aսոiօսlaոia Լ. - 107 - tօոiՏ Ճօl. - 107 Իօոոiօa ոսfa Լ. -162 - քօlyօt6ոa Իօո6Տt. - 162 Իո6ոata - 138 ԻոօոՏ - 7 Իսlջօոօiմ6a - 113

Gal6a - 14, 16 Օ6l6օհiiմa6 - 138 Օ6ոa6 - 7 Օ6ոսՏ - 90 Օ6օո6tոiմa6 - 137, 139, 147 ՕlօՏՏa6 - 15 ՕlօՏՏa6 - 17

Օոylliմa6 - 105 ՕոyllօԵlattiմa - 65, 92, 101 ՕոyllօԵlattiոa մյakօոսՄi 8.-86iո. - 101, 102 Օոyllօiմ6a - 102 Օոyllօtalքa ջոyllօtalքa Լ. - 106 Օոyllօtalքiմa6 - 103, 105 ՕոyllսՏ մ6Տ6ոtսՏ թall. - 105, 106 - օaոք6ՏtոiՏ Լ. - 105 Օyոոօօ6ոata - 119

Ha6ոatօքiոսՏ ՏսiՏ Լ. - 109, 111 Էal6ՏսՏ - 136 Էaքlօօaոքa Եո6ՄiՏ Ճlսջ. -153 - t6Տtսմiո6a Ճl. - 153 Էaքlօ6ոԵia Տօli6ոi ԹaոԵ. - 101 ԷaքlօtհոiքՏ tոitiօi Ճսոմ. - 121 ԷaսՏt6llսո - 24 Է6liօօքՏyօհ6 - 135 Է6ո6ոօԵiiմa6 - 133 Է6ոi6lytոa6 - 32 Է6ոiո6ոiմa - 65, 92, 106 Է6ոiո6ոսՏ հaոՏ6ոi Տհaոք. - 107 Է6ոiո6taԵօla - 65, 92, 96, 98 Է6ոiո6taԵօlia - 62, 65 Է6ոiքt6ոa - 17, 92, 117 Է6ոiքt6ոօiմ6a - 65, 66, 92, 98 Է6քialiմa6 - 138 Է6t6ոօքt6ոa - 117 Էօlօո6taԵօla - 92, 96, 122 Էօlօո6taԵօlia - 62, 65 Էօոօքt6ոa - 17, 65, 92, 111 Էyմոօո6tոiմa6 - 117 Էyմոօքtila - 136 Էyքհaոtոia օսո6a Ծո. - 151 Էyո6օքt6ոa - 151 Էyո6ոօքt6ոa - 93 Էyք6ոո6taոօոքհօՏiՏ - 63, 65 Էyք6ոոօոքհօՏiՏ - 64, 65 ԷyքօոօոքհօՏiՏ - 63, 65

Էyքօոօո6սta ոaliո6llսՏ - 139 Էyքօոօո6սtiմa6 - 138 Էyքօքհaոyոx - 12, 15, 20, 21, 24

Iօհո6սոօոiմa6 - 154 1ոt6ջոiքalքia - 136 1քiմa6 -123, 130 1քՏ aօսոiոatսՏ Օyll - 124, 130 - Տ6xմ6ոtatսՏ 8օոո. - 130 1Տօքհya - 105 1Տօքհya ջոaօiliՏ - 105 1Տօքt6ոa - 92, 99

JaոսՏ օօոքո6ՏՏսՏ Ի. - 153 Jaքyջiմa6 - 95 Jaքyx օօոfսՏսՏ ՏilՄ. - 94, 95

LaԵոսո - 7, 12, 13, 15, 18, 20, 21, 22, 24 ԼaԵiսո - 12, 14, 16, 19, 20, 22, ԼaԵ6llսո - 20, 25 Լaօiոia - 14 Լaօօif6ո laօօa Ճ6ոո. - 116 ԼaՏiօօaոքiմ6a - 139, 145 ԼaՏք6yո6Տia ոօl6Տta 8սՏօk. - 142 - ոiջոiօaոa Տt. - 142 - քօոօո6lla Լ. - 142 Լ6ոa ո6laոօքսՏ Լ. - 129 Լ6քiմօքt6ոa - 93, 137 Լ6քiմօՏaքհ6Տ սlոi Լ. - 116 Լ6քiՏոa Տaօօհaոiոa Լ. - 94, 96 Լ6քt6tոսո զսaմոiոaօսlatսո Լ. 97 Լ6քtiոօtaոՏa մ6օ6ոliո6ata Տay. 124, 129 Լ6քtօօ6ոսՏ - 135 Լ6Տt6Տ Տք. - 97 Լiոո6քհilսՏ - 135

ԼiքօՏօ6liՏ մiՄiոatօոiսՏ Խսll. 109 ԼօօսՏta ոiջոatօոia Լ. - 103, 104 Լսօaոiմa6 - 123 ԼսօaոսՏ օ6ոՄսՏ Լ. -124 Լyոaոtոiiմa6 - 139, 148

MaօհiliՏ Տք. - 94, 96 Խaօոօfո6ոata - 139 Խaօոօյսջata - 139 Խaօոօքհya - 154 ԽalaօօՏօոa ո6սՏtոia Լ. - 146 - քaոall6la Տtջո. - 146 Խallօքհaջa - 65, 92, 110 Խaո6Տtոa ԵոaՏՏiօa6 Լ. - 150 ԽaոմiԵսla6 - 13, 14, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 26 ԽaոtiՏ ո6liջiօՏa Լ. - 99 ԽaոtiՏքa - 132 ԽaոtiՏքiմa6 - 133 Խaոtօմ6a - 99 Խaոtօքt6ոa - 92, 99 Խaxilla6 - 12, 14, 16, 18, 20, 22 24 Խay6tiօla մ6Տtոսօtօո Տay. - 168 Խ6օօքt6ոօiմ6a - 65, 67, 122 Խ6օօքt6ոa - 93, 134 Խ6ջalօքt6ոa - 93, 134 Խ6lօiմa6 - 123, 127 Խ6lօlօոtհa ո6lօlօոtհa Լ. -126 Խ6lօlօոtհiոa6 - 126 Խ6ոtսո - 14, 16 Խ6taոօtսո - 27 Խ6Տօtհօոax - 27 Խ6ՏՏօո - 162 Խ6tatհօոax - 27 ԽiaՏtօո - 168 Խiօոօքt6ոyջiմa6 - 23, 138 Խiօոօքt6ոyx օaltհ6lla - 24 Խiօոօfո6ոata - 138

Խiօոօյսջata - 138 Խiոiմa6 - 119 Խո6ոօոiօa aսոiօiaոa - 24 ԽօոօօհaոսՏ ջallօքոօՄiոօialiՏ Օ6ոո. - 124, 128 ԽօոօtոyՏia - 137 ԽսՏօiմa6 - 24, 169 ԽսՏօa մօո6Տtiօa Լ.- 169 Խyօոօt6ոyՏ - 159 ԽyiօքaոմaliՏ քaոմaliոa 8iջ. - 168 ԽylaԵոiՏ - 127 ԽylaԵոiՏ զսaմոiքսոօtata Լ. - 124 Խyոi6ոtօոata - 93 Խyոո6l6օոtiմa6 - 133

Ի6ոօtaսliսՏ - 135 Պ6ոatօօ6ոa - 164 Պ6սոօքt6ոa - 93, 132 Պ6սոօքt6ոօiմ6a - 65, 67, 92, 122 Պ6սոօtօոa ո6ոօոal6 Լ. - 153 - Տaltսսո Լ. - 153 Պitiմսliմa6 - 123 Պօօtսiմa6 - 137, 150 Պօtսո - 27 Պyոքհaliմa6 - 138, 143 Oօօiքսt - 7 Օօ6lli - 4 Օօ6aոtհսՏ - 105 Օօո6ոia մiՏքaո Լ. - 149 Օօսli - 4 Օմօոata - 97 Օմօոatօքt6ոa - 65, 92, 97 Օ6օaոtհiմa6 - 105 Օ6օaոtհսՏ - 105, 106 Օ6Տtոiմa6 - 165 Օliջaոօ6Տ - 168 Օք6ոօքհtհ6ոa Եոսոata Լ. - 148 ՕքհօոսՏ օalօ6atսՏ Ծսft. - 125

Օոatօօ6liՏ օօոոսոiոaօսla ԷԵ. 150 Օոմօ - 90 Օո6aՏiօԵia f6մtՏօհ6ոkօi ՏaսՏՏ. 107 Օոtհօքt6ոօiմ6a - 65, 66, 92 Օոtհօքt6ոa - 92, 102 Օոtհօոոհaքհa - 165 ՕՏtոiոia ոսԵilaliՏ ԷԵ. -139, 143 ՕՏօiո6lla fոit Լ. - 168 - քսՏilla Խջ. - 168

Pala6օքt6ոa - 92 թalքi ոaxillaո6Տ - 14 թalքi laԵial6Տ - 14, 16 թaոքհiliiմa6 - 153 թaոօոքa - 135 թaոօոքa օօոոսոiՏ Լ.- 134, 135 թaքiliօոiմa6 - 139 թaոaջlօՏՏa6 - 15, 17 թaոtհ6ոօl6օaոiսո օօոոi 8օհ6. 117 թ6մ6Տ - 4, 28, 32 թ6մiօ6llսՏ - 9 թ6մiօսlսՏ հսոaոսՏ Լ. - 111 -հսոaոսՏ օaքitiՏ Ծ6ջ. - 111 թ6ջօոyia Ե6ta6 Շսոt. - 169 - հyօՏօyaոi թaոշ. - 169 թ6ոtatօոiմa6 - 119, 120 թ6ոillսՏ ԵiօօսlatսՏ ԻaԵո. - 120 թ6ոla - 102 թ6ոla Տք. - 100, 101 թհaՏոօքt6ոa - 92, 102 թհaՏոatօմ6a - 102 թհilaոtհսՏ tոiaոջսlսո Ի. - 160, թհilօոiօսՏ - 165 թհl6ԵօtօոսՏ - 165 թհոyջaո6a - 135 թհylliսո - 101

թհyllօt6ta ո6ոօոսո Լ. - 124 թհyllօx6ոiմa6 - 115 թi6ոiմa6 - 139, 144 թi6ոiՏ ԵոaՏՏiօa6 Լ. - 144 թlaոօօօօօսՏ օitոi ԹiՏՏօ - 117 թl6օօքt6ոa - 92, 100 թl6ՏiօօօոiՏ - 62 թօմiՏսՏ ոaօսliՄ6ոtոiՏ Տay - 120 թօմօոta մaջհ6Տtaոiօa Թtt. - 124 թօմսոa - 65, 92, 94 թօlyօհոօՏiՏ Եօtոaոa Տօհiff. - 142 թօlyո6ոսՏ օօջոatսՏ Իi6Ե. - 128 թօlyքհaջa - 119 թօlyքհylla fսllօ Լ. - 123 թօՏtո6ոtսո - 14 թօՏtոօtսո - 28 թոaօո - 155 թո6ո6ոtսո - 14, 16 թո6Տօսtսո - 28 թոօօtօtոսքօiմ6a - 157 թոօոսմa yսօօaՏ6lla - 24 թոօոօtսո -27 թոօՏt6ոոսո - 28 թոօtհօոax - 27 թոօtօո6taԵօlia - 64, 65 թոօtսոa - 64, 65, 92, 93 թՏ6օօօքt6ոa - 92 թՏ6սմօօօօօiմa6 - 116 թՏ6սմօօօօօսՏ ջaհaոi Օո66ո - 113, - օօոՏtօօki ՃսԵ. - 117 թՏiliմa6 - 165 թՏօօօքt6ոa - 92, 109 թՏyօհօմiմa6 - 165 թՏylliո6a - 112, 114 թՏylla ոali Տօհո. - 114 - քyոiօօla ԻոՏt. - 113, 114 թt6ոօոaliմa6 - 158 թt6ոօոalսՏ քսքaոսո Լ. -158 թt6ոօtհօոax - 28

թt6ոyջօta - 92, 96 թtiliiմa6 - 123 թսl6x iոոitaոՏ Լ. - 163 թyոaliմa6 - 138, 142 թyոaսՏta ՏtiօtiօaliՏ Լ. - 143 թyոոհօօօոiմa6 - 119

Raքհiմiօքt6ոa - 93, 133 Թ6մսՄiiմa6 - 119 Թ6tiօսlit6ոո6Տ lսօifսջսՏ ԹօՏՏi 100 ԹհaԵմօքհaջa ՏaliօiՏ Տօհո. - 167 - ոօՏaոia Լ. - 167 Թհaջօl6tiՏ օ6ոaՏi Լ. – 168 Թհօմit6Տ ոօՏa6 Լ. - 156 ԹհօջօջaՏt6ո - 154 Թհyոօհit6Տ aսոatսՏ Տօօո. - 130 - ԵaօօհսՏ Լ. - 130 Թօքtոօո6ոiՏ հ6քtօոa Էtջ. - 156 ԹօՏtոսո - 24 Satսոոiiմa6 - 139 ՏօaքսՏ - 9 ՏօaոaԵa6iմ6a - 123, 125 Տօ6liօոiմa6 - 157 ՏօհiՏtօօ6ոօa ջո6ջaոia ԻօոՏk. - 103 Տօօlia զսaմոiքսոօtata Ի. - 160 Տօօliiմa6 - 160 ՏօօlytսՏ ոatշ6Եսոջi JaոՏ. - 131 - ոսջսlօՏսՏ Խսll. - 131 Տօսt6ll6ոiմa6 - 120 Տօսt6llսո - 28, 32 Տօսtսո - 28 Տ6latօՏօոսՏ latսՏ Ի. - 126 Տ6Տiiմa6 - 140 Տ6tiքalքia - 100 Տilօ - 135 Տilքհiմa6 - 123, 125 ՏոiոtհսոսՏ ՄiոiմiՏ Լ. - 95 Տiոսliiմa6 - 164

Տiոսliսո - 165 Տiքհօոaքt6ոa - 162 ՏiքհօոiսՏ մսԵiօՏսՏ - 113 Տiո6x ջiջaՏ Լ. - 152 Տiոհսոօսlata - 110 Տiոiօօiմ6a - 151 Տitօոa liո6atսՏ Լ. - 130 ՏitօքհilսՏ ջոaոaոia Լ. - 130 - օոyշa6 Լ. - 130 Տք6օi6Տ - 90 Տքհ6օiմa6 - 160 Տքհ6x - 161 Տքհiոջiմa6 - 139, 146 Տքհiոx Տք. - 24 Տքհiոx քiոaՏtոi Լ. - 147 Տtaսոօմ6ոսՏ ՏօalaոiՏ Ի.-W. - 104 Տt6ոոսո - 27 Տt6ոօմiքlօՏiՏ քaոiօi թlօtո. - 168 Տt6քհaոitiՏ քyոi Ի. - 118, 119 Տt6tհօօօոսՏ օyոtօք6ltiՏ Իl. - 119 Տtiք6Տ - 14, 16 Տtո6քՏiքt6ոa - 65, 92, 131 ՏսԵո6ոtսո - 14, 16 Տսtսոa6 - 6 Տyոքհyta - 151 Տyոքհyքl6օոa - 95 Տyոaոtհ6մօո 6xitiօՏa - 4 - ոyօքa6fօոոiՏ 8հո. - 140 - tiքսlifօոոiՏ Շl. - 140 ՏyոմiքlօՏiՏ ք6tiօli Ճi6ff. - 167 Տyոքiմa6 - 165 ՏyոքհսՏ - 166

TaԵaոiմa6 - 165 ՂaԵaոսՏ - 166 ՂaոՏսՏ - 32 ՂaxօոսՏ - 154 Ղ6l6aՏ ոսջօՏսՏ Ճi6ff. - 157 Ղ6l6Եոaոtia - 121

Ղ6l6ոօոսՏ la6ՄiսՏօսlսՏ Թatշ. 157 Ղ6ոո6ո - 29 Ղ6ոքօոa - 7 Ղ6ո6Եոiօոiմa6 - 123, 128 Ղ6ո6Եոiօ ոօlitօո Լ. - 128 Ղ6ոtհո6մiոօiմ6a - 151, 152, 153 Ղ6ոtհո6մօ - 154 Ղ6քհոitiմa6 - 168 Ղ6tոiջiմa6 - 104 Ղ6ttiջօոia ՄiոiմiՏՏiոa Լ. - 105 Ղ6ttiջօոiiմa6 - 104 Ղ6ttiջօոiօiմ6a - 102 Ղ6tոix t6ոսiօօոոiՏ ՏaհlԵ - 104 Ղհ6ո6Տia aոք6lօքհaջa 8ayl6 140 Ղհօոax - 4, 27 ՂհոiքՏ taԵaօi Լiոմ. - 121 Ղհո6ոոa - 135 ՂհyՏaոօքt6ոa - 65, 92, 120 ՂհyՏaոսոa - 65, 92, 95 ՂհyՏaոսոata - 92 ՂiԵia - 32 ՂiԵiօiոa - 113 Ղiո6iմa6 - 138 Ղiոջiմa6 - 119 Ղiոջitiմa6 - 119 Ղiքսla օl6ոaօ6a Լ. - 166 - քalսմօՏa Խջ. - 166 Ղiքսliմa6 - 164, 166 ՂօոոսՏ - 29 Ղօոtոiօiմa6 - 138, 141 Ղօtat6ո6Տ - 133 Ղոial6սոօմ6Տ Մaքօոaոiօոսո W6ՏtԵ. - 114 Ղոiմaօtylօiմ6a - 103 Ղոiօհ6օt6Տ - 110 - ԵօՄiՏ Լ. - 110

Ղոiօհօջոaոոa 6ոԵոyօքհaջսո Էtջ. - 160 - 6սքոօօtiմiՏ Օiո. - 160 - 6Մaո6Տօ6ոՏ W6ՏtԵ. - 159 Ղոiօհօջոaոոatiմa6-159 Ղոiօհօքt6ոa - 93, 135 Ղոiոօtօո - 110 Ղոiոօtօո lսոiմսո Պ. - 109 ՂոyԵliօջոaքհa ոaքa6 W6ՏtԵ. - 156 Ղոyք6tiմa6 - 165 ՂսԵսlif6ոa - 121 ՂyքհlօօyԵa ոօՏa6 Լ. - 113 ՂyքօՏ - 90

UոջսlսՏ - 32 Vaո6ՏՏa քօlyօհlօոօՏ Լ. - 143, 144 /6ոt6x - 7 /6Տքa օոaԵոօ Լ. - 161 /6Տքiմa6 - 161

Xylօմո6քa զսaմոiքսոօtata Լ. 125 Yքօոօո6սta ոaliո6llսՏ 26ll. 142 - քaմ6lla Լ. - 142 Yքօոօո6սtiմa6 - 142 ZaԵոսՏ t6ո6Եոiօiմ6Տ Օօ6շ6. - 125 26սշ6ոa քyոiոa Լ. - 141 2օոaքt6ոa - 92, 108 2օոօtyքսՏ - 108 2օոօtyքսՏ ջսiո66ոՏiՏ ՏilՄ - 109 2yջa6ոiմa6 - 138, 139 2yջօքt6ոa - 97

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախա ան...........................................................................................3 ԹԵՄԱ 1.

ՄԻՋԱՏԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Աշխատանք 1. Միջատների արտաքին կառուցվածքի ընդհանուր պլանը….........………………….................4 Աշխատանք 2. Գլուխը ն դրա հավելուկները………….......................6 Աշխատանք 3. Բերանի տիպերը ն կառուցվածքը…........................12 Աշխատանք 4. Կուրծքը ն դրա հավելուկները……......................….27 Աշխատանք 5. Փորը ն դրա հավելուկները…...................................35 ԹԵՄԱ 2.

ՄԻՋԱՏԻ ԱՆԱՏՈՄԻԱՆ ԵՎ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ

Աշխատանք 1. Մաշկային ծածկոցը ն նրա հավելուկները……................................................….39 Աշխատանք 2. Միջատի մարմնի խոռոչը ն ներքին օրգանները……...................................................................….41 ԹԵՄԱ 3.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Աշխատանք 1. Միջատների ազմացման եղանակները..…………..56 Աշխատանք 2. Սաղմնային զարգացում…....................................…58 Աշխատանք 3. Միջատի ձնափոխումների (մետամորֆոզի) առանձնահատկությունները….................................62 Աշխատանք 4. Թրթուրի փուլը ն թրթուրի տիպերը….……….....…..65 Աշխատանք 5. Հարսնյակը ն նրա տիպերը...................................…71 Աշխատանք 6. Հասուն միջատների սեռական դիմորֆիզմ ն պոլիմորֆիզմ….............. .........................................75 Աշխատանք 7. Ֆենոլոգիական օրացույց................................…….77

ԹԵՄ Ա 4.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱՆ

Աշխատանք 1. Միջատների էկոլոգիան….........................................80 Աշխատանք 2. Միջատների կենսական ձները…..........................…81 Աշխատանք 3. Միջատների սնման առանձնահատկությունները ն կերի մասնագիտացումը որպես նրանց զարգացման ն ազմացման գործոն………………………………...82 Աշխատանք 4. Վնասակար միջատների` ույսերին հասցրած վնասի նույթն ու տիպերը…................................................83 ԹԵՄԱ 5.

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԴԱՍԻ ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանք 1. Միջատների դասակարգումը…............................…90 Աշխատանք 2. Ստորակարգ կամ նախաթնազուրկ միջատների ենթադաս (4pt6rյցota)…..…………………………….93 Աշխատանք 3. Բարձրակարգ կամ թնավոր միջատների ենթադաս (Քt6rյցota)….............................................................96 Աշխատանք 4. Ոչ լրիվ ձնափոխվող միջատների աժին (/6m/m6tabo/a).........................................................98 Աշխատանք 5. Վերնակարգ հեմիպտերոիդներ………….…...........109 Աշխատանք 6. Լրիվ ձնափոխվող միջատների աժին (/o/om6tabo/a):Վերնակարգկոլեոպտերոիդներ….................122 Աշխատանք 7. Վերնակարգ նեյրոպտերոիդներ….....................….132 Աշխատանք 8. Վերնակարգ մեկապտերոիդներ……………...…....134 Օգտագործված գրականություն……………...…………….…….… 171 Լատինական անվանումների ն տերմիների այ ենակական ցանկ........................................................................172

Մանվելան Արմինե Աշոտի

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ էՆՏՈՄՈԼՈԳԻԱ

ԱՌԱՐԿԱՅԻ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՁԵՌՆԱՐԿ

ºñ¨ՅԻ 2010

Ìà1286ÿ1 Àð1618 Àø1Օ121à

ծ÷88118 11ո1868 ä6ÿ 6à81ðàՕ1ð111ðà6Օ6÷8ո666 օà1ÿՕ66 11 66ðո6 18ù86 71Օ11161ã66 4ð82à1 2010

Ստորագրված է տպագրության 19.10.2010թ.. Թղթի չափսը 60x84 1/16 , 11,5 տպ. մամուլ, 9,2 հրատ. մամուլ Պատվեր 305: Տպաքանակ 300: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74