Ընդհանուր երկրաբանություն

Ս. Ա.

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ԸՆԴԼԱՆՈՒՐ ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔՃ ԷՃԽԵ

ՒՃԱՌՕԾԻՃՈԵՒՃՁՔ Ճա ՃՈ ԺՈ

ՄՇՇՈՅՈՕԹՅԻԵՄՑԶ

ԼԹԷր-քՅ«ՕղՕՐօ-ԵօՕՇֆՇքԻ ԵՐ:

Ճ.

Շ.

ՀՎՀՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

էկոլոգանոուսֆերայինհետազոտություններիկենտրոն

Առաքելյան

ՐԲՕոՕՐՈՑ

ՕՔԼԼՃՑ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Էքճթճի 2006

ՇՈՒ:

:

ՃքՅո6ՈՋ Ի Ս.Ա.

ԱՃՈԱՕԿՊՃԼ

ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ԱԶԳԱՅԻՆ

Օէ ՃՇՃԶԲՈՄ ՏՇյլքԱՇԲՏ ՕԷ 16 ԷՇօ|ԾԱ/ՇՅ-ԽՇԾՇՏթիճ "Բ ՏԽժլ:ԲՏ

Տ. Ճ.

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Թույլատրված է ՀՀ Կրթության ե Գիտության Նախարարության կողմից որպես ուսումնական ձեռնարկբուհերիաշխարհագրական համար ֆակուլտետների ուսանողների ԲՃ

ՃՈՅԿ6ԱՄՅո

ՇԲԱԷԲՃԼ

ՇԷՕԼՕՇԴ

Երնան 77 ԳԱՍ

Մ6ՅԿՅո

Ւկոյոգանոոսֆերայինհետազոտություններիկենտրոնիհրատարակչություն '

ՆԱԽԱԲԱՆ

ՀՏԴ 55(07) ԳՄԴ 26.3

Ա706

ց73

Երկրաբանությունըմարդկությանըհայտնի հնագույնգիտություններից մեկն է ն ծնունդէ առել վաղ անզյալում: Դեռնս պալեոլիթումմարդիկհավաքումն կարողանումէին տարբերել որոշ կարծր ապարներու միննրալներ`խալցեդոն,հասպիս, սիլիցաբար,օբսիդիաննայլն: Այս օգտագործում

է երաշխավորված Ուսումնականձեռնարկըհրատարակության ն ն ՀՀ Արթության ԳիտությանՆախարարության կենտրոնի ՀՀԳԱՍ Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների ԳիտականԽորհրդիկողմից

Առաքելյան Ս.

մո

Ա 706

։

նմուշները

ան հիմնականում զենքեր համար: էին Հարո էր բնպատակներով: Աարողանում հանքա ստանալ աղ, իսկ ջրերը օգտագործել` ջրերից բուժական

Հազարամյակներեն անցել այն օրերից,նրբ մարդը սկսեց ձովել ն օգտագործելորոշ մետաղներ,այնուհետն՝համաձուլվածքներ: էն իրենց Հավանաբարմարդկությաննէլ ավելիվաղ հետաքրքրել ն շրջակայքումկատարվողբնականպրոցեսները, ոչինչչհասկանալով ու բացատայդ նրնույթներից, փորձումէին տալ մեկնաքանություններ րություններ,որոնք հիմնականում շատ հեռու էին իրականությունից:

Ա

Ընդհանուր երկրաբանություն:Ուսումնականձեռնարկ: կենտրոնի հրատ.,

2006.

--

էջ:

ւ

Ուսումնականձեռնարկըգրված է բուհերիաշխարհագրություն մասնագիտությանընդհանուրերկրաբանությունառարկայիծրագրին է օգտակար լինել նան ընդհանուր համապատասխան:Այն կարող երկրաբանություն,միներալոգիաու պետրոգրաֆիա ուսումնասիրող բուհերիուսանողներին երկրաբանությունուսումնասիրողայլ մասնահամար: ինչպեսնան ընթերցողլայն հասարակության գիտությունների, ւ

Գրախոսնե՝

դոկտոր, իքյաՆ թեկնածու, գիտությունների հանքաբանական երկրաբանաԳՈւյումջյան, դոցենտ Պողույան, գիտություններիդոկտոր,պրոֆեսոր աշխարհագրական ԱԱ

`

3, Պ.

Դ. մ.

ԳՄԴ 26.3

ց13

|ՏՅԽ 99941-907-7-6

ՕՍ, Ա. Առաքելյան, 2006թ. կենւորոն,2006թ. Փ ՀՀ ԳԱԱ էկոլոգանոոսֆերայինհետազոտությունների

եղանակ չլինելու պատճառով: Այդ նրնույթներինկարագրման մեզ տրված նն Մերձավոր Արնելքի առաջին հիշատակությունննրը ն կավնսալիկնհրիարձանագրություններում երկրներիպետությունների ն գիտնականների հին փիլիսոփաների աշխատություններում: Մ. թ. ա. 3-4 հազ. տարի առաջ պատրաստված խեցեգործական բուրգերը, հնաառարկաների,նրանց մնացորդներիհայտնաբերումը, ավերակները վկայումեն, որ հենց այդ տարիներին գույն բնակավայրերի էին աղը, կավը,շինաքարըն այլ օգտաարդեն մարդիկ օգտագործում կար հանածոներ:Մինչն մեր օրերըպահպանվելեն հնագույնբազմաթիվ լեռնայինփորվածքներ,որոնք ապացուցումեն, որ հնում մարդիկ ձգտել են իմանալ հանքանյութերիբաշխման ն նրանց տարածման ն օրինաչափությունների մասին: Հույն տաառանձնահատկությունների ղանդավորփիլիսոիա ն գիտնականԱրիստոտելը(384-322 մ. թ. ա) պատճառները, փորձել է բացատրելերկրաշարժերիառաջացման կազմել է միներալների առաջինդասակարգումը, նկարագրելէ մի շարք երկրաբանականերնույթննր:Նա գտնում էր, որ երկրաշարժերըհաճախ տեղի են ունենում այնտեղ,որտեղկան ճեղքերու քարանձավներ, ուր Ըստ երկրաշարժը: հայտվումեն օդն ու ջուրը ն որոնք առաջ են բներում (490-430 մ. թ. Էմպոեդոկլենի հույն գիտնկանԱրիստոտելիհայրենակից ա.) աշխարհըգոյությունունի հավերժն բաղկացածէ չորս փոխադարձ ազդող տարերքներից` հող, օդ, ջուր ն կրակ:Ավելի ուշ Ստրաբոնըենթան իջեցումների պատճադրել է, որ Երկրիմակերնույթի բարձրացումների են: Նա կարծումէր, որ Սիցիլիակղզինառաջացելէ ոը երկրաշարժներն Էթնա հրաբուխիժայթքմաննյութերից: Նման տեսակետուննը նան հասած

հռոմեացի գիտնական Պլինիուս Ավագը ո որը Մ (23-79 Թթ. է գոլ ոհ Վեզուվիժայթքմանժամանակ: Վաղ, միջին ն ուշ միջնադարում բոլոր մեծ մտածողները՝ գիտնականներ,փիլիսոփաներ, աստղագետներ,աշխարհագետներ, իսկայնուհետն նան լեռնայինգործի հմուտ մասնագետներ զարգացման նոր աստիճանիբարձրացրեցին ու երկրաբանությունն լեռնայինգործը: Ներկայումս այս գիտություննիր բազմաթիվճյուղերով կարնորագույնդերէ կատարում տարբերերկրների տնտեսության մեջ: )

երկրաբանություն» մայրենիլեզվովգրված ուսում«Ընդհանուր նականձեռնւսրկըառաջին փորձն է: Ուստի հեղինակը շնռրհակալությամբ կնդունիօգտակարդիտողություններն ու առաջարկությունները:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրաբանության

առարկան

նեխնդիրները

Երկրաբանությունը գիտությունէ Երկրինյութական կազմի,կան նրահրկրաբանական ռուցվածքի,զարգացմանօրինաչափությունների ուսումպատմությանմասին: Այն հենվումէ ապարներին երկրակեղնի նասիրություններիվրա, օգտվելովաստղագիտության,ֆիզիկայի, քի-

ն այլ գիտությունների միայի, կենսաբանության, աշխարհագրության ն մառոչելի հնարավոր մեթոդներից: Երկիրըբարդ նյութականմարմինէ, որը գտնվումէ անընդմեջ զարգացման,վերաձնավորման պրոցեսումն մտնում է Արեգակնային համակարգի կազմիմեջ: Երկրաբանությունը«գնեոլոգիա» հունարեն բառի թարգմանությունն է, որն առաջացելէ «գնո»Երկիր,«լոգո» ուսմունքբառերից: Այս համալիր գիտությունըբաղկացած է մի շարք հիմնարարն կիրառականուղղություններիցմ̀իներալոգիա,պնտրոգրաֆիա, լիթոլոն այլն: գիա, երկրաքիմիա, պալնոնտոլոգիա Երկրաբանությանկարնորագույնուղղություններից մեկը երկրաեն, որովզբաղվումէն կեղնինյութականկազմիուսումնասիրություններն ուսումնաերկրաքիմիական ցիկլի գիտություններըՊետրոգրաֆիան ուսումնասիրում է նրկրակեղնը կազմոդապարները:Միներալոգիայի սիրման օբյեկտըմիներալներնեն, բնականքիմիականմիացություննեու բյուրեղաքիոը՝ ապարների բաղադրիչմասերը:Բյուրեղագիտությունն են երկրակեղնը միան գիտություններ կազմողմիներալներիբյուրեղների է քիմիական պատմումասին:Երկրաքիմիան ուսումնասիրում տարըհրի ն միգրացիան թյունը, նրանցբաշխմանօրինաչափությունները երկրակեղնում: ուղղություննեԺամանակակից երկրաբանության կարնորագույն ուսումնասիրությունրից են տարաբնույթնրկրաքիմիկան պրոցեսների ները,որոնքընթանումեն ինչպեսԵրկրիխորքում(էնդոգենկամ խորքա)ին), այնպեսէլ Երկրիմակերեսին Երկրա(էկզոգենկամ մակերեսային): տեկտոնաբանկան պրոցեսներիհետ նն կապվածնան երկրակեղնի, կան շարժումները, հրառխականությունը, Այս ուղղունրկրաշարժնրը: Երկրաթյուններովզբաղվումեճ Երկրիմասինտարբերգիտություններ: են ն ստրուկտուրային ուսումնասիրում տեկտոնիկան երկրաբանությունը, ն ձրկապարներիտեղադրման պայմանները, նրանցդեֆորմացիաներն ռակեղնի ստրուկտուրաների պատճառները: փոփոխությունների գործուննության ուսմունք է հրաբուխների Հրաբխագիտությունը մասինգիտությունէ: վնրաբերյալ,սեյսմոլոգիան` երկրաշարժերի բոլոր

որը երկրաԱռանձնահատուկ տեղ է գրավումգնոմորֆոլոգիան, էն բանության ն աշխարհագրության միջն սահմանային գիտություն ու զարգացումը: է Երկրիռելինֆը,նրա առաջացումն ուսումնասիրում Լավ հայտնիէ երկրաբանության բազմակողմկապը աշխարհապրոցեսննգրությանհնտ Երկրիմակերեսինընթացողերկրաբանական րի օրինաչափություններիիմացության համաք:Երկրաբանությունը օգտվումէ տարբերբնագավառներիկ̀լիմայագիտության,ցամաքիհիդն. օվկիանոսագիտության րոլոգիայի,աշխարհագրության տվյալներից: Այս ուղղություններըկարնոր են հրկրաբանությանմնջ նստվածքակուտակմանբարդ պրոցեսների պարզաբանման համար: Սառցադաշտերի գործուննությունը երկրաբանական նն գլացիոլոգիայիտվյալներից: նելու Երկրաբանության կարնորագույներրորդուղղությունըերկրապատմութկեղնի առաջացմանն զարգացմանօրինաչափությունների յունն Է՝ ծագման պահիցմինչն մնր օրերը:Այս ուղրությաննեն նում ստպարներիկուտակմանհաջորդականության ն նրանց հասակի որոշման ուսումնասիրությամբ զբաղվող ստրատիգրաֆիան(շերտագրություն), որը դիտարկումէ Երկրի մակերնույթիֆիզիկա-աշխարհագրական պայմանների երկրաբանականպատմության ընթացքում: է ԵրկրիմակերնույթիֆիՊալնոաշխարհագրությունը. փոփոխությունները նրկրաբապայմանների զիկաաշխարհագրական ուսումնասիրում Պալնոտեկտոնիկան սականպատմության ընթացքում: է նրկրակեղնիստրուկտուրաների էվոլյուցիան:Երկրակեղնիգարգացն պատմության իմագությանհամարկարեման.օրինաչափությունների բրածո մնավոր նշանակությունունի պալնոնտոլոգիան,օրգանիզմների գորդներիմասին գիտությունը: Ռադիոլոգիականնրկրաբանությունն ուսումնասիրումէ ապարներիմեջ ռադիոակտիվ տարրերիգոյություննու է որոշելուապարներիբացարտրոհումը,որը հնարավորություն ձակ հասակը: .

.

պատկնրաց-

համար օգտվում

կա-

.

.

փովախությունները

դիտարկում

տալիս է ոնգիոնալլ որն ուսումերկրաբանությունն, Առանձին ուղղություն

ու զարնասիրումէ խոշոր ռեգիոնների կառուցվածքն երկրաբանական ձնավորվելէ ռնգացմանպատմությունը:Վերջին տասնամյակներում գիոնալերկրաբանության նոր ճյուղ` օվկիանոսային երկրաբանությունը, որն իրականացնումէ հնտազոտություններ ուղղված` ծովերի ն օվկիանոսներիժամանակակից նրանց հատանկարագրմանը, նստվածքների կի ռելինֆինու ստրուկտուրաներին: Ո

Երկրաբանական գիտություններից.ջրանրըկրաբանությունն ուսումնասիրումէ ստորգետնյաջրերը,ինժեներային երկրաբանությունն ու գրունտագիտությունը հն ապարների հատկություննեուսումնասիրում տնեսանկյուրը տարբերկառույցներում օգտագործման հնարավորության

նան ինչպես նից,

ստորգետնյաքաղցրահամջրերի որոնումըխմելու ն տեխնիկական ջրամատակարարման խնդիրներիլուծման, ոռոգման, հիդրոտեխնիկականն արդյունաբերականկառույցների,շինարարուհիմնավորմանհամար: թյան, ինժններանըկրաբանական Օգտակար հանածոների հանքավայրերիվերաբերյալ գիտությունն ուսումնասիրումէ նրկրակեղնումտեղադրվածհանքավայրերը, ն ձեավորմանօրինաչափություններն ն տալիս նրանց տեղաբաշխման ն շահագործմանտեսականհիմունքները: որոնմանմեթոդների Բազմաթիվպրոցեսներ,որոնքընթանումեն երկրակեղում (մագառամատիզմ,նրկրակեղնիշարժումներ,մետաղայինհանքավայրերի հետ, որոնցհասկանաջացումներ)կապվածնն խորքայինպրոցեսների լու համարկարնորնշանակությունունիերկրաֆիզիկան: Ընդերքիիմացությունըկարնորագույնդեր է խաղացելմարդկության զարգացման պատմությանմեջ, հատկապեսայժմ, երբ մեծ տեղ է հումքինն նախկինումքիչ կամ ընդհանրապես տրվումոչ ավանդական կիրառությանասպարեզչգտած քիմիականտարրերին: Երկրի առջն ծառացած բազմաթիվխնդիրներիլուծման համար կարնոր է նհրկրաբանական գիտությանզարգացումը,որը մեծ նշանաունի կություն տնտեսությանտարաբնույթ հարցերիլուծման գործում: հզորությունըպայմանավորվածէ Ցանկացածպետությանտնտեսական տվյալ Երկրիընդերքիհարստությունից, այն արդյունավետօգտագործումից, որակյալ երկրաբանականծառայությունից:Երկրաբանությունը ունի նան մեծ իմացաբանական նշանակություն,որը կարողէ ապահովել ն բացատրելբնական երենույթների աշխարհըիր պատմականզարգացմանընթացքիմեջ:

տեղեկություններ Երկրի նյութական կազմի մասին

Համառոտ

Մարդու կողմից անմիջականուսումնասիրման ննթակաէ երկրակեղնիմինչն 16-20 1/7 խորությունները,որը մի չնչին մնծություն.է Երկրիշառավղիհամեմատ (6371 1: են մի չարք մեթոդուսումնասիրում Երկրիկազմը ն կառուցվածքը են՝ ներով, դրանք խորը հանքախորշնրի,հորատանգքնրիձառնուկի հեբազմակողմանի (կեռնի)ն հանքահորերի, բնականմերկացումների խորությունննըը հազվադեպհն գետազոտությունները: Հանքահորերի ամենախորըհորատանցքը րազանցում3-3,5 7մ խորությունները, (կոլա ն հրիտաթերակղզի)12,5 7.7 խորությունունի. բնականմերկացումները ուննն 1,5-2,5 /՛/ խորությունկանյոնները սարդ լեռնայինհամակարգերի ներ ըստ ուղղահայացի:Նախկիներկրաբանական ժամանակաշրջանհողմահարման ներումառաջացած լեռնայինհամակարգերը երկարատն հետնանքովմերկացելեն, բացվելնն նրանց հիմքըկազմողհին հասակի

պրոցեսներիհնետնանքով ապարները,որոնք հնտագա լնռնակազմական խորություններիցմ Այսպիսով, անմիջական բարձրացելեն 15-20 մ ուսումնանիրություններիմեթոդներովմարդուն հասանելի է 16-20 7/ խորությունները:Եվ միայն հրաբխայինմարզերումմագմաերկրակեղնի յի այնուհետն լավայի միջոցով Երկրի մակերնույթ են դուրս բերվում խորքային նյութի կարծր բեկորներ՝ քսենոլիտներ,որոնցով կարելի է կարծիքկազմել լիթոսֆերայի50-100 7./ խորություններինյութի քիմիակաճ կազմիվերաբերյալ: Երկրաֆիզիկականմնթջոդներնուննն կարնոր նշանակություն ն Շրկրի խորըհորիգոնննրի իմացությանհամար: երկրակեղնի Սեյսմիկ(հուն. սնյսմու՝ ցնգում,երկրաշարժ)մեթոդըհիմնվածէ առաձգական ալիքների տարածման արագություններիուսումնասիրեն երկրակեղնի ման վրա, որոնքառաջանում տարբերխորություններում արամ կամ արհնստականպայթեցումներով: քների տարածման արագություններով կարելի է դատելերկրան կեոնիխորըհորիզոնների կառումվածջի նուշի վիճակիման Երկրակեղնիկառուցվածքիուսումնասիրմաննպատակովենթաէ կեղնայինթաղանթի վերին հորիգոնում(պատյան) իրականացվում մեթոդը` հիմնված արհեստականպայթեցումնեսեյսմիկ զոնդավորման րի վրա: Վերջինս առաջացնումէ առաձգականալիքներ,որոնք գրանցվում են հատուկսարքերով:Հաստատված է որ Երկիրնունի թաղանթային,շնրտավորկառուցվածք: Սեյսմիկալիքներըերկուտիպի են` երկայնականալիքներնարդյունք են որպես միջավայրիծավալի փոփոխությանռեակցիային տա-

խիտ զանգվածներիգոյությանը,բացասականը՝փոքրխտություն ուննցող զանգվածները:Այս մեթոդը երկրաբանականայլ մեթոդներիհետ միասինկիրառվումէ նան մետաղային,այրվող ն այլ օգտակարհանածոներիհանքավայրերի որոնմանհամար: Աղյուսակ

մկրա-

Ճ

ր

Ան պատյան

Ց

'

|40/12-420

գինի)

յլ

բ

միջուկ

օ

Ներքին

րր ա.ԱԱ

ախ

աՆ մի: ն

լ

ր

ե

Խտությու-| Ճնշումը, ար

ր

ր

շի

ԱԱՅոաւ

ԶՆ սահման

Ք

24-29

32-43

Մոխորովիչիչի

Ստորին Թ9

ն բնութագրվում են ամենարածվումեն պինդու հեղուկմիջավայրերում մեծ արագություններով:Լայնական ալիքներըձնի փոփոխության վրա միջավայրիռեակցիայիարդյունք նն ն տարածվումեն միայն պինդ

Ս

ւ

Թաղանթ

Աա

մարմիններում: Սեյսմիկ ալիքների տարածման արագությունները տարբեր ապարներումտարբերեն ն կախվածեն նրանցառաձգական հատկություններից ն խտություններից: Ռրքան միջավայրըխիտ է ն առաձգականությունը մեծ՝ այնքանալիքներիտարածմանարագությունը ավելանումէ: Ծանրաչափական (գրավիմետրական)մեթոդրհիմնված է հատուկ գործիքներովԵրկրի մակերնույթինծանրությանուժի տեղաբաշխման ուսումնասիրման վրա: Ուսումնասիրություններով է պարգաբանվել Երկրիմակերեսիվրա տարբերկետերումծանրությանուժի նորմալ մեծությունիցշեղումննը:Այդ շեղումներինանվանումեն ծանրությանուժի անոմալիաներկամ` գրավիտացիոնանոմալիաներ,որոնք գույց են տալիս նրկրակեղնումզանգվածների անհավասարաչափբաշխման ն երկրաբանականկառուցվածքիառանձնահատկությունները: Ծանրության ուժի դրական անոմալիաները վկայումեն ընդերքումեղածառավել

Սեյսճիկ ալիքների արագությունների, նյութերի խտության ն ճնշման բաշխումը ըստ խորությունների

1.

|

`

Էին կարգի բաժանում 8,0-90 | 4,5-50

(Գոա

1-րդ

թավ

կարգի բաժանում

|

54-73 1Ն4-136 Լին կարգի բաժանում

1000-2700 27002900

հ 3 22102430

`

112-113 5120-6370

|

33-35 ոտ

|

5,6

:

10,0

է Երկրի մակնրեՄագնիսաչափականմնթոդն ուսումնասիրում Այն որոշվումէ նրկրասին մագնիսականդաշտի փոփոխությունները: ունեցող գանգվածների կեղնումտարբերմագնիսական հատկություններ բաշխումով: Հայտնի է, որ երկրակեղնումգտնվող տարբհր ապարներն օժտված են մագնիսացմանտարբերունակությամբն կարող են ստեղծել իրենցյուրահատուկ դաշտը: Արդյունքում ստեղծվումեն մագնիսական է մագնիսական դաշտիլարվածուանոմալիաներ, այսինքնխախտվում է տալիս դատեթյան վեկտորընորմալ արժեքից,որը հնարավորություն լինելու մասին: այն ապարի այս կամ լու Երկրի խորը հորիզոններում են պայմանավորված անհամասեռությամբ ապարների Երկիրըկազմող Այս մեթոդըմյուս երկրաբանամազնիսականանհամասեռությունները: է օգտակարհանածոների, կան մեթոդներիհետ լայնորեն կիրառվում որոնմանգործում: հատկապեսերկաթիհանքավայրերի հուն. մետնորոս`մթնոլորտային Շրկճաքարերի(մետնորիտների, ն երկնային երնույթննր)ուսումնասիրությունները կարելի է վերագրել երկրակեղնիուսումնասիրման ոչ անմիջականմեթոդներին:Այն հնա11

րավորություն է ընձեռում դատել Երկրի խորը հորիզոններիկազմի մասին: Երկնաքարերիաղաջացմանմասինկա երկու/ոնսակետ. 1) նրկնաքարերը՝արեգակնայինհամակարգիերկնային մարմինների բեկորներեն, 2) նրկնաքարերը Երկրի վրա են ընկնումայլ համաստեղություններից: Ըստ իրենցկազմիերկնաքարերը բաժանվումեն երեքխմբի. 1) Երկաթային-սիդնրիտներ երկաթին նիկելիհամաձուլվածքֆոսֆորին կոբալտիաննշանխառնուրդներով: 2) Երկաթա-քարային կամ սիդերոլիտնհր՝կազմվածեն երկաթիցն սիլիկատայինմիներալներից: հա3) Քարային-աէրոլիտներ, կազմվածեն երկաթովն մագնեզիումով սիլիկատայինմիներալներիցն նիկելայիներկաթիներփակում-

ԱՅրա Քարայիներկնաքարերի կազմը րրց՝

որոնքառաջանումեն

ապարներիկազմին, զանգԵրկնաքարերի սիլիկատայինհալոցքներից: ն տատանվումնն փոշու հատիկիցմինչն խոշոր մի մոտ է որոշ

վածներըտարբերեն քանի տոննա կշիռ ուննգողները:

Երկրագնդի

ոլորտային

կառուցվածքը

ն

է ալիքներիտարածմանթիաանցմանտեղումսովորաբար դիտվում ման կտրուկ Այդ սահմանըհայտթռիչքն խտությանփոփոխություն: է Մոռխորովիչիչի նարերողի (ԽՕ սահման: անունով անվանվում է լայնականսեյսմիկալիքՎերին պատյանի շերտումդիտվում ների արագությունների նվազում8̀0-120 մ-ից մինչն 200-250 7մ մայր300-400 մ օվկիանոսների տակ ցամաքներիտակ ն 50-60 միգ մինչն խորություններում:Արագությունների նվազմանայդ շերտինանվանում

"`

աստննոսֆերա (հուն.«թույլ

շնրտ») (աղյ. 2, նկ. 3):

խղրություն, մ

ԲԵՄ

գծաՆկար 1. Սեյսմիկ ալիքների(Բ ե Տ) տարածմանարագությունների մ. պատկերըերկրագնդիսահմաններում ըստ (Վ. Մագնիցկու) ճ

հալճցան կերձսատիճմնը

նալծճան

հասակը

Սեյսմիկ տվյալների հիման վրա աղանձնացվումեն իրարից հստակորենստորաբաժանվածերկրագնդիերեք գլխավոր ոլորտներ, որոնցումսեյսմիկալիքներիտարածմանարագություններըխիստ փոն ԸՄթն ՊՏ|(ճք. 7,2: փոխվում 1. Երկրակնղն (Ճ շերտ), տարածվումէ օվկիանոսների տակ միջին հաշ5-10 (12) մինչն 30-40 մ պլատֆորմների վով 7մ խորությունները, տակն՛մինչն 60-70 մմ լեռնաշղթաների տակ: 2. Երկրագնդիարտաքինպատյան (կազմված8, Շ, Ծ շնրտերիցգ), որը տարածվումէ նրկրակեղնից մինչն 2900 մմ խորությունները: 3. Երկրագնդի 7մ:Նրանում առանձնացվումեն. արմիջուկ2̀900-6371 (Բ) ն ներքինմիջուկ (Թ): տաքին միջուկ(Ք շերտ), անգումայինչհրտ Սեյսմիկ ալիքներիտարածմանարագությունների փոփոխությունները մեկ շերտիցմյուսին անզմանժամանակ,նյութի խտությանն ճնշման փոփոխությունները դեպիվերին բերվածնն աղյ. 7-ում: Երկրակեղնից

Հն

ոն

Լ.

.3006

լ

Լ

լ

լ

զերնաոտֆճանը ԾՆ (ոստ

ոզազակակիջ

ՏՈՐ

Աֆֆեծի)

Դերնաօտիճան|

-

Վ

:

ԵԶ

`

`

»

//

7,

երկրի

Հ

յ

|

..

գ

Կկզբնական

փազանթը 95.

Խետտ

4-145 Մարի

«ֆերճաստիճանը

-

առաջացումից

ԷՏ

Գիջուկ

3,5

իռբությունը.

եազ. կմ

Նկար 2.Երկրի ներքինջերմաստիճանիփոփոխությունըառաջացման ըստ պահից (1.) մինչն մեո ժամանակները(1»4,5 մլրդ տարի), Ե. Ա. Լյուբիմովայի

2. Երկրագնդի ոլորտները

Աղյուսակ

Թաղանթ նար որ226 Թ Պատյան Խորություննե

`

Էրկրակեղն(4)

Միոկ

ակայքը,

|

Ա

Խտություննե

0-33

Թ) Ծ) Թ|

-

--

յր.

-

Ենթադրվումէ, որ աստենոսֆերայում նյութը գտնվումէ մասնա' հորեն հալված վիճակում ն բադկացած է պինդ ն հեղուկֆազերից: շերտն երկրակեղնի Վերին պատյանիպինդ վերաստենոսֆերային հետ միասինանվանումեն //լթումֆերա(հուն.//լթու՝ քար): Երկրագնդիոլորտների բաժանման վերաբերյալ կան տարբեր կարծիքներն ենթադրվումէ, որ մներմոլորակիստեղծմանհամար առաջնային նյութըպահպանված է ստորինպատյանում:

Ք»

- «Տ

168-5.69

930-115 115 12,0 20125

-- 5100

Ջ.

2.1

ակա

Ենթադրվումէ նան, որ ներքինմիջուկըկազմվածէ երկաթիցն նիկելից(7-1022) ն որոշ չափովծծմբիցն սիլիցիումից:Արտաքին միջուկը բաղկացածէ «մնտաղականացված» սիլիկատներից:

-

'

ն թիկնոցի Երկրակեղնեի

բաժանման մակերնույթ

ճՃ շերտ

Թ

Երկրիհասակիվնրաբնրյալնախկինումեղել նեն տարբերնենթադրություններ,կարծիքննը: են Այս կարնորագույնհարցըլուծելու համար ուսումնառիրվել երկրագնդի մակերեսիհնագույն ապարներիզանգվածները:Այդպիսի ապարներմերկանումնն Անտարկտիդայումն Օխոտիմիջնայինզանգվածում ն մի շարք այլ վայրերում:Նրանց հասակըորոշված է իզոխրո4000 նակապարայինմեթողով(Է. Վ. Սոբոտովիչ ն այլն) մոտավորապես Մ. Ի. Ս. Ի. Ն. Ի. մլն. տարի: Վոլոբունը, Զիկովը, Ստուպնիկովաննույն մեթոդովորոշել են Ենիսեյիբլրաշարի մետամորֆային ապարներիհասակը4200 մլն. տարի: Երկնաքարերիբացարձակ հասակի առավելագույնհասակը, են նախկինԽՍՀՄ համապատասխան լաբորաորոնքուսումնասրիրվել տորիաներումն արտասահմանում, տալիս նն 4500-4700 մլն. տարի: Հիմք ընդունելովայս հետազոտոթյունների կարելի արդյունքները է ննթադրել, որ Արեգակնային համակարգիմոլորակներըայդ թվում նան նրկրագունդը առաջացելէ 4500-4700 մլն. տարիառաջ: Որպես Երկրի առավելագույնհասակ մի շարք հետազոտողներ առաջարկումեն ընդունելծանր ռադիոակտիվմիջուկներիառաջացման ժամանակը,որոնք հաշվարկվածեն երկրակեղնում կապարի,ուրանի ն նրանց իզոտոպների բաշխման Այդ աա

շերտ

Արամեան Վերին թիկնոց

Ստորին թիկնոց

Զ.

Արտաքինմիջուկ

8.

ԱԾ .-

Անցման շերտ

Ւ

Ներքին միջուկ

|

Նկար 3. Սեյսմիկ ալիքների տարածման արագությունների հիման վրա առանձնացվածերկրագնդիթաղանթները

ՆԵՐՈՎ

Ածմակարոն ածոգիկություը դիտաւնվում

Աստենոսֆերան

ն տարբերվումէ իրեն տնվող շերտերից իր փոքը մ է որպես մանթիականնյութի առավելշարժուն իրավիճակի շերտ: Երկրագնդի խորըհորիզոնների կազմին նյութիիրավիճակիիմագության համար կարնորնշանակությունունեն Ճնշումը ն ջերմաստիճանը, որոնք ըստ խորությանաճում են: Խորքից նկող միջին ջերմային է 1.5:10 կալ /ու": Ըստ Ե. Ս. Լյուբիմավայիտվյալհոսքըգնահատվում ներիգեռթերմիկ գրադիենտըարագ աճում է մինչն 1500 7 խորությունները,այստեղջերմաստիճանը հասնում է 4000:Ը: Սվելի խորը հորիզոնննրում ջերմաստիճանի բարձրացումը տեղի է ունենում դանդաղ ն ներբին միջուկում այն չի գերազանցում4500-50005Ը:

ցույց

`

նն տալիս

տալներով: տարի:Ամիանր

4.5-4.7 մոտավորապես

մլրդ.

Այսպիսով

վերը

թվարկվածբոլոր տվյալներիհամաձայն մմր նրկրագունդըառաջացելէ 45-47 մլրդ. տարի(հավանաբար5 մլրդ. տարի)առաջ:

.

Մաս

|

Եվ միայն Վ. Կ. Ռննտգենիբացահայներին (օր., մոլեկուլ-բյուրեղներ): (1895 թ.) 4 ճառագայթներովհնարավորեղավ պարզելու բյուրեղային նյութերումատոմներիիրական տած

ՄԻՆԵՐԱԼՈԳԻԱ

Միներալները՝բնական քիմիականմիացություններեն բաղկահազվադեպ ցած մեկ, առավելապնս՝մի քանի քիմիականտարրերի ատոմներից:Ըստ ագրեգատային վիճակիմիներալներըլինում նն պինդ, Բնության մեջ գերակշռումեն պինդ միներալները: հեղուկ ն գազային: կազմիու Միներալների առաջացման,նրանցհատկությունների, կառուցվածքիուսումնասիրման մասին գիտություննանվանվում է

այոգիա: միններ Միներալների ուսումնասիրությամբ զբաղվել

են

վաղ ժամանակ-

ներից, այն հանդիսացելէ բնագիտությանհնագույն ճյուղերից մեկը: որը թարգմաՄիներալ բառը ծագել է լատ. «միճնրա»բառի արմատից, նաբարնշանակումէ հանքաքար: Պինդմիներալներիցգերակշռումեն բյուրեղայինառաջացումները

է ծանոթանալ բյուրեղագիԱյդ պատճառով նպատակահարմար

տությանորոշակիհիմունքների:

Սաաոա ԿԱ ցա ումի առաջինը Լսուին նյութը ռենտգենյանճառագայթներով հետազոտելբյուրեղագիտական

ր.կն

ալիքնն

է ւթյանը մոտ

Դա ԱՄ աաանեին:

բյուրեղային

ջմակարդակա-

(1912 թ.)

Ժամանակի կառուցվածքը: ուսումնասիրել չ քարաղիբյուրնղագիտական բյուրեղայիննյութիուսումնաճառագայթներով ընթացքումռենտգենյան ն այժմ համարվում է ռննտգննոսիրությունըավելի կատարելագործվեց ամենակատարյալննրից մեթոդներից ուսումնասիրման ստրուկտուրային կազմում.էաերկրակեղնի մեկը:Մոլեկուլներիցկազմվածբյուրեղները են: կանդերչեն խաղումք̀իչ Այն տարրերիատոմներնու իոնները,որոնքունեն իրենցշառավիղներինմոտ մնծություններ,կարողեն տեղակալելմեկըմյուսին:Եթն նյութն ունի միատիպքիմիականկազմ ն այն կազմողիոններըբյուրնղային ցանցումմոտ չափեր, ապա այդ նյութերըկարողեն առաջացնել Այս երնույթն անվանվում ստրուկտուրաներ: խառըբյուրեղագիտական է րգոմորֆիգմ (հուն. իզոս՝ հավասար, մռրֆո՝ ձն), իսկ այդ նյութերը իզոմորֆեն: միմյանցնկատմամբ տարածված երեԲնության մեջ իզոմորֆիզմըբավականաչափ Էն: վույթ է ն բազմաթիվմիներալներիզոմորֆխառնուրդննը Օրինակ սիլիկատի(81թ540.) մագնեզույմային օլիվին միներալը՝ֆորստերիտը է: ֆայալիտի(Ի654Օլ) իզոմորֆխառնուրդն երկաթային են արտաքինֆիզիկարնոր համար շսոո կայացման Միներալի ն թերմոդինամիկական պայմանները:Այդ. պայմանների կաքիմիական նյութը փոփոխությանազղեցությանտակ միննույն բաղադրությամբ Այս երնույթըանվանկարողէ առաջացնելտարբերստրուկտուրաներ: բազմաձնություն): (հուն. որոլիմորֆոս՝ վում է առլիմորֆիգմ Դեռես 200 տարիառջ դիտվել է, որ լուծույթից անջատված նն օրթոռոմբայինսինգոնիային,իսկ ծծմբի բյուրեղներըպատկանում սինգոնիային: մոնոկլինային նրահալոցքից՝բյուրեղացածը՝ Մաիզոմորերնույթ է, ինչպեսբնական,այնպեսէլ ծված ֆիզմիբավականին Ցայտունօրինակէ ածխածնիպոլիարհեստական առաջացումներում: են մաքուր բաղկացած Ալմաստնու գրաֆիտը մորֆմոդիֆիկացիաները: ունեն ստրուկտորատարբերբյուրեղաքիմիական ածխածնիգ,սակայն արդյունքումալմաստը տեղադրման առանձնահատուկ ներ: Ատոմների է խորանարն յութն բյուրեղանում հայտնի ամենակարծը է, Երկրի վրաւ թափանցիկէն ունի 3,5 գ /ոմ՝ տեսակարարկշիռ: դայինսինգոնիայում, Գրաֆիտըշատ փափուկ է, ունի հստակհերձում,բյուրեղանումէ հեքսասն գույնիէ ն ունի համեմատաբար փոքրտեսասինգոնիայում, գոնային / սմ" 2,2 կարարկշիո գ ա

Գոն

ԲՅՈՒՐԵՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ն

::

Ը

Բյուրեղային

նյութ:

են

նրա կառուցվածքը

Պինդ միներալներըսովորաբար բյուրեղայիննյութեր են, որոնց ատոմները դասավորված են օրինաչափ:Բյուրեղային միներալները նյութերեն, քանի որ նրանցֆիզիկականհատկություննեանիզոտրոպ նն կախվածբյուրեղներիուղղություններից, բացառությամբ րը փոխվում սինգոնիայիմիներալների: խորանարդային Պինդ միներալներիմի փոքր մասը ամորֆ է: Սրանց ատոմների քաոսայինէ, ուստի ն զուրկ են բյուրեղայինկադասավորվածությունը ն անվանում նն հգուրուլ ձյուլթնր, ռուցվածքից:Այսպիսի որոնցումբոլոր ուղղություններովֆիզիկականհատկություններընույն են: Ամորֆ նյութերըառաջանումեն հիմնականում հրահեղուկհալոցքների արագ սառեցմանհնտնանքով: Բյուրեղայիննյութի ննրքինկառուցվածքի օրինաչափությունները են նրա արտաքինձնով: /յռչռնդը կանոնավոր բնապայմանավորված կան բազմանիստիձն ունեցող բյուրեղագիտական նյութ է: Ուսումնահամապատասխան սարքերչլինելու պատճառովերկարժասիրության սանակ հնարավորչի եղել պարզելու նյութը կազմողմասնիկների բնույեն տրվել այդ մանրագույն թբ: Ամննատարբեր մասնիկանվանումներ

նյութերի

ւբ

տարա

-

Ս Ա Սաաքելյան

Միներալների

ձնաբանությունը

Միներալների մորֆոլոգիանմիննրալոգիայիայն գլխավոր բաժիններիցէ, որն զբաղվումէ միներալներիարտաքինձներով:Հասկանալի է, որ այստեղնկատինն առնվումպինդ միներալները, քանի որ գազայիս ն հեղուկ ագրեգատայինվիճակով հանդես եկող միներալներըձն

չուննն:

Պինդ միներալներըբնության մեջ հանդիպումեն միայնակ բյուընղննրով,բյուրեղներիհարաճումներովն ագրնգատներով,ըստ որում վերջինննրսունեն ամենամեծ տարածումը: Միներալների արտաքինձները սերտորենկապված նն ներքին հետ. նրանքբյուրեղի ստրուկտուրային կառուցվածքի արտացոլումնեն: Հնտազոտությունննրը գույց են տվել, որ առանձին միներալների մոտ որոշակիձննր կրկնվումեն, որոշ ձննրնկատվումնն տվյալ միննրալի բոլոր բյուրեղներում:Այսպիսի ձներըմիներալներիհամար ձեռք նն բնրում ճանաչողականնշանակություն:

Բյուրեղների

մորֆոլոգիան

Բյուրեղը ճյութի օրինաչափորենձնավորված տեսակ է, որն օժտված է իր մասերի` նիստերի,կողերի ն անկյունների կանոնավոր կրկնելիությամբ:Բյուրեղներիբազմազանձները,որոնք համախմբվում են յոթ սինգոնիաներում ն 32 դասերում կամ համաչափություններում, ուսումնառիրվումեն բյուրեղագիտության դասընթացում:Սակայն բյուէ րեղներիմորֆոլոգիանկարնորէ միներալոգիայում ն պարզաբանում Գ նրանցառաջացմանպայմանները: Բյուրնղննրիարտաքինձննրըմեծապեսկախվածեն ճան տվյալ ամենամեծ արժնքիԿապերի կառուցվածքում ուղղություններիցվ̀եկտորներից:Վերջիններիսնկատմամբդասավորության բնույթիգկախված, տարբերումեն հրեք տիպի բյուրեղայիննիստեր`հարթ,աստիճանային, անհարթ: Առաջին տիպը բնութագրվումէ նիստերիզուգահեռականությամբ երկու վեկտորներինկառոմամբ,երկրորդը`միայն մեկ վեկտորի նկատմամբ:Անհարթ տիպիդեպքումզուգահեռականությունը նիստերի ն վեկտորների միջն բացակայում է: Բյուրեղներիմորֆոլոգիայիհիմքում ընկած է պարզ ձնի հասկացողությունը: Պարզ ձնը նիստերիամբողջություննէ, որոնք իրարհետ կապակցված են համաչափությանտարրերով:Միներալների զերակշռող պարզ ձնը որոշում է նրա արտաքինձնը՝ հաբիտուսը(լատ. Խարիւտում՝ արտաքինտեսք, արտաքինը): Յուրաքանչյուրսինգոնիայիմիներալներինհատուկեն ռրոշակիհաբիտուսներ: Ամենամեծ համաչափությամբ սինօժտվածեն խորանարդային գոնիայի բյուրեղները,որոնց կառուցվածքում, կապված բյուրնղագիտահետ (8-Ե-օ, «ՀԲ», գոյություն կան հաստատուններիհավասարության

Գի

հավասար ն փոխուղղահայացուղղություններ,ինչպես ն երեք հավասար փոխուղղահայաց Խորանարդայինսինգոնիայիմիներալներըտալիս են իզոմնտրիկ բյուրեղներ(բոլոր ուղղություններովհամարյա հավասար չափեր ուննցող), որոնք հանդես են գալիս խորանարդի,օկտաէդրի,ռոմբայինդոդեձներովկամ ւի քաճիձներիկոմբիկաէդրին տետրագոն-տրիօկտաէդրի ճացիաներով: Ռոմբոէդրային,տետրագոնայինն հեքսագոնայինսինգոնիաննրի հաստատուններննն` տ-Ե»«: բյուրեղներիբնորոշ բյուրնեղագիտական Քիմիական կապի ն ուրիշ հատկանիշներիտեսակետիցՇ ուղղությունը է մյուսուղղություններից: Դրա համարնշված սինգոխիստտարբերվում կառուցնիաների բյուրեղներինւլնծ մասամբ հւստուկ նն անիգոտրոպ ձները): վածքները(թերթային կամ շղթայական,ձգվածու աղոուսանման սինգոնիայիբյուրեղնետետրագոնային Ընդլայնականկտրվածքներում ձն, իսկ հեքսագոնայինն ռոմբոէդրային ըը սովորաբարունեն քառակուսի ն տրիգոնային ձներ: սինգոնիայիբյուրեղենըը՝ձգված հնքսագոնային Օրթոռոմբային,մոնոկլինային ն տրիկլինային սինգոնիաների բյուրեղներումնույնպեսգերակշռումնն անիզոտրոպստրուկտուրաները՝ մինգոնիայիբյութերթային,շղթայականն կարկասային:Օրթոռոմբային րեղներըմեծ մասամբպրիզմատիկեն, մոնոկլինայինսինգոնիայիբյուըեղներընման նն պրիզմատիկձննրին,բայց թույլ համաչափությամբեն օժտված, տրիկլինայինսինգոնիայիբյուրեղներըչափազանց նման նն բայց սրանքնույնպես տարբերվում ննփոքր հանաչաունեն

(մորֆոլոգիան)

՛

ն

քիմիական կապեր:

մոնուլինայինին, փությամբ:

Բյուրեղննրիձնը կախված է ոչ միայն համաչափությունիգ,այլ Բնության մեջ հազվադնպէ պատաառաջացմանպայմաններից: հում, որ բյուրեղի բոլոր նիստերը զարգանանհավասարաչափ:Այդ պատճառովառավելապես գոյանումնն կատարյալից խոտորվածա̀ղավաղվածձներ: Բյուրեղներիձներիփոփոխմանմեջ մեծ դեր նն խաղում ճնշումը, լուծույթի կամ հալոցքի մի շարք գործոններ`ջերմաստիճանը, միջավայրիմածուցիկությունը,քիմիական ն գերհագեցվածությունը, ն այլն: խանիկականխառնուրդներն Միներալների բյուրեղներիձնավորմանաստիճանիհամար բագառիկնշանակությունունի տարածությունը:Լավ ձնավորվածբյուրձղները (նխորանարդներ, օկտաէդրեր,դոդնկաէդրեր,պրիզմաներ,ռոմբոէդրեր ն այլն) մյուս հավասար պայմաններում առաջանումեն նրանց աճման համարանհրաժեշտտարածքիառկայության Ընդպայմաններում: հակառակը,եթե միներալաառաջացման միջավայրումտարածությունը խիստսեղմէ, ապա բյուրեղների արտաքինձներըկարողնն աղավաղվել, մնում թեկուզննրանցներքինկառուցվածքի առանձնահատկությունննրը նն անփոփոխ: նան

մն-

շո.

.

Բացիհաբիտուսից, հանքաբանության մեջ օգտագործում են նան տեսքհասկացությունը, որը տվյալ միներալի բյուրեղիընդհանուր տեսքն է: Տեսքը (կերպարը)կախված է նրանից,թն բյուրեղը երեք փոխուղղահայաց ուղղություններովինչպիսիզարգացումէ ստանում: Առանձնացվում նն հետնյալ գլխավոր տիպնրը՝իզոմետրիկ, երկարաձգված,

տափակած:

Իզոմետրիկտեսքիդեպքում միներալիբյուրեղներըբոլոր երեք ուղղություններով զարգացած նն հավասարապես: Դրա լավ օրինակնն մագնետիտի օկտաէդրնրը, պիրիտիէկզաէդրերը, նռնաքարի դոդեկաէդ-

րերը այլն: Երկարաձգված տեսքիբյուրձհղների զարգացումը ն

կատարվումէ մեկ ուղղությամբ:Այդպիսինեն պրիզմատիկ, սյունաձն,ձողաձե,ասեղնաձն բյուրեղները: Երկարաձգված տեսքիբյուրեղներովհանդես են գալիս տուրմալինը, հորնբլենդը, ակտինոլիտը, ակվամարինըն այլն: Տափակածտեսքի բյուրեղներիզարգացումը կատարվումէ մեկ հարթությանմեջ, որի պատճառովնրանքձգվածեն երկու ուղղությամբ, իսկերրորդուղղությամբմնում նն անփոփոխ: Դրանցշարքին հն պատ. կանում` աղյուսաձն, թիթեղային, թերթային,թնփուկային բյուրեղները (մուսկովիտ, բիռտիտ,տալկ, քլորիտներ,հեմատիտ այլն): ն Բնությանմեջ երբեմնհանդիպումեն նան այլ տեսքի սեպաճն(արագոնիտՇ«(ՇՕ)), ծրարաձն(ֆեն ՇոՆլՏւՕ)), բյուրեղներ` տակառաձն (կորունդՃ1.0:): Սովորաբար յուրաքանչյուրմիներալունիիրենհատուկարտաքին տեսքը,չնայած քիչ չեն դեպքերը,նրբ մինճույնմիննրալիբյուրհղներն ունեն տարբեր տեսքեր: Միներալների բյուրեղներիաճման ընթացքումնրանցգագաթների, կողերի ն նիստերիլուծման հնտնանքով տեղի է ունենում ձների բարդացում,քանի որ նշված մասհրումգոյանում են նոր առաջագումննր: Օրինակ,ֆլյուռրիտիօկտաէդրիկբյուրեղիգագաթներում կարողեն վիրաճնլ ռոմբոդոդնկաէդրային բյուրեղներ, ռոդոխրոզիտիկողերով՝ դոլոմիտ: Բյուրեղի անհավասար աճման հնտնանքով ստացվում են կմախքայինձներ, որոնք իրենից ներկայացնումեն մոնոբյուրեղներ: ն կողերովաճը տեղի է ունենում Օրինակ`գագաթներով ավելի արագ, |

քան նիստերով: ն տեսքըպետք է Այսպիսով,բյուրեղներիհաբիտուսը տարբերել հրարից:Հաբիտուսը տվյալ միներալիհատուկ երկրաչափական ձեն է, որը կախվածէ համաչափությունից: Հաբիտուսների թիվը հավասարէ պարզ ձներիթվին: Տեսքըկապվածէ բյուրեղիաճման հնտ պայմանների ն, ինչպեսվերնումնշվեց,լինում է միայներեքտիպի: Բյուրնղներիչափերըտատանվումեն լայն սահմաններում` մանրադիտակայանից մինչն մի քանի մետր: Ամենից հաճախ հանդիպող

չափերըչեն անցնում մի քանի մմից։ Բայց երբեմն որոշ միներալներ, կախվածթերմոդինամիկական պայմաններից,առաջացնումնն հսկա

բյուրեղներ: Այսպես, հայտնի է

:

բյուրեղ` 14 մ երկարությամբն 100 շռ կշռով,կալիումիդաշտայինսպաթի(ԷլՏ1541Օ:)) բյուրեղ: 10 ւ՛ հրկարությամք ն18100տ «տ կշռով,բերիլի(ՃԵՑօ:(Տ«Օւ) բյու-մ մ ն 5,5 րեղ` երկարությամբ կշռով,քվարցի(ՏՀՕշ) բյուրեղ` 2,7 10 ռ կշռով,ցիրկոնի(2:ԼՏ1Օ)) բյուրեղ` 0,3 մ նրկարութերկարությամբ, յամբ, 6 կգ կշռով, բիռտիտի Բ»Ի3(Տ01ՕռիլՕքե) բյուրեղ՝ 7 մ" են սպոդումենի (ՏԵՃԱՏՆՕ:)

(ՀՈՎԻ,

մակերեսով ն այլն: Բյուրեղներիմորֆոլոգիականհատկանիշներիցեն նան նրանց նիստերիվրա հաճախ նկատվողնրբագծերը,որոնք որոշ միներալների համարունեն ճանաչողական նշանակություն: Նրբագծերըլինում են կամ խիստ զուգահեռ,կամ հատվում են որոշակիանկյանտակ: Օրինակ, տուրմալինին բերիլիպրիզմայինիստեոի վրա նրբագծերը երկայնականեն, իսկ քվարցիպրիզմայինիստերի վրա՝ ընդլայնական: "Ըստ ծագման,տարբերումեն երկուտեսակինրբագծեր`կոմբինացիոնն կրկնաբյուրեղային (մակլային):Առաջին տեսակինրբագծերը, որոնք ավելի մնծ տարածումունեն, առաջանումեն տարբերնիստերի Այսպես,Ի. Ի. Շաֆրանեղ շերտերիաստիճանաձնհերթափոխությամբ: նովսկուտվյալներով,քվարցիպրիզմատիկբյուրեղներիվրա նկատվող նեղ գոլերի նրբագծնրըհնտնանքեն այն բանի, որ սուր ռոմբոէդրնրի պրիզհարթություններըաստիճանաձնկրկնվումեն` հերթափոխվելով հետ: Ըստ Վ. Ի. Վերնարդսկու, նիստերիաստիմայի հարթությունների կախված ճանականհերթափոխությամք գոյացող. նրբագծերը են լուծույթի կոնցենտրացիայից` մի դեպքումնույն նիստիվրա կարողեն առաջանալ նրբագծեր, իսկմյուսդնպքում՝ոչ: ՆՄ կրկնաբյուրեղային նրբագծնրըմակլման.արդյունքնն: Նրանք պոլիսինթետիկմակլմանհնտնանքով,որը առաջանումեն հատկապես մոտ: ցայտունարտահայտված է պլագիոկլազների Լր

:

Անկյունների

ր

ւշ

հւսստայտունությանօրենքը

նն ձնստեր: ՆԽիստերը Բյուրեղի հարթություններին անվանվում կետերը՝ գագաթներնեն: Բազմաթիվմիներալներբնության մեջ հանդիպումեն տարաբնույթբյուրեղայինձներով:Քվարցը(Տ1Օշ) կարողէ հանդիպելբավականին խոշոր,ավելիքան 17 մեծությամբ բյուրեղներով:կան միներալների բյուրեղներ,որոնցչափհրըբավականինփոքրեն` մքի հարյուրնրրորդան տափակ: կանչափերով,ասեղնաձնձգվածն իզոմետրիկ,պրիզմատիկ

իրար հետ հատվելովկազմում են կողեր: կողերի հատման '

.

Երբեմն հանդիպումեն տարբերմիներալներիբյուրեղներ,որոնց նիստերիմի մասըլավ չի արտահայտված:Քվարգիտարբերբյուրեղների չափերը, նիստերի ձներն ու քանակները,կախվածառաջացմանպայմաններից,կարող են փոփոխվել:Սակայն բյուրեղիաճի բնորոշառանձեն զուգահեռ նահատկությունն այն է, որ նրա նիստերըտեղաշարժվում իրենք իրենց: Սյդ պատճառովէլ բյուրեղներիմեջ համապատասխան նիստերիանկյուններըմնում են անփոփոխ: Այս օրենքըհայտնաբերելէ դափ Ստենսենը նիացի գիտնական Ն. «Գ (662 թ) ն կոչվլ է ժյուրձդագիտու-

թյանառաջին օրենք:

Բյուրեղի նիստերիմիջն կազմըված անկյունների չափմանհամարօգտագործվումէ անկյունաչավ:(գոնիոմնտր) կոչվող գործիքը (ճկ. 4: Ավելի ճշգրիտ չափումների համար օգտագործվում է թեոդոլիտայինկրկնակի շրջագծովգոնիոմետր:

Ք

2--ԼԷ-Վ-Լ-Վ

Բյուրեղների

Նկար 4. Կիրառական անկյունաչաւի

սիմետրիան հարմո-

նիա, համաչափություն)տարածության մնջ ֆիգուրի դիրքի որոշակի օրինաչափություննէ: Սիմետրիանբնության մեջ շատ տարածվածերնույթ է, սակայն առավելապես հանդիպումէ բյուրեղներում,քանի որ այն բյուրեղինբնոմեկն է: րոշ առանձնահատկություններից է Մարմինը սիմետրիկ համարվում,եթն կարող է ինքն իրեն համատեղելմեկ կամ մի քանիանդրադարձման արդյունքում:Անդրադարձումներըանվանվումնն սրմետրինվերափոխումներ, իսկկետերը,գծերը ն հարթությունները,որոնք ապահովում են այդ վերափոխումները՝ սիմեորիայիտարընը: Միմետրիայի հարթությունը դա այն հարթություննէ, որում ֆիգուրի արտացոլմանդեպքումհամատեղվումէ իր նախնականդիրքիհետ (նկ. 3: Բնության, այդ թվում նան կննդանականօրգանիզմներիմեջ, բազսաթիվֆիգուրներկան մեկ սիմետրիայիհարթությամբ:Պայմանա-

կանորենսիմետրիայիհարթությունընշանակումեն լատիներենԻ տառով:Սիմնտրիայի թիվըգրվում հարթություններիքանակնարտահայտող կան 9 սիմնտրիայիհարթություն

-՞

ձ«---Վ-Հ-Է--

Ը

ծ'

ն Ք

Ը

,

/

/-

՛

Բ

մ

Բ - պատկեր պատկերսիմետրիայի այ այդ սիմետրիայի Նկար 5. Սիմետրիայիհ հարթությունընը(Ա),(Ա),Բ-

տարրով

Սիմետրիան(հունարենիցթարգմանաբար նշանակումէ

մԱա

շշ -շ -՛

կարողէ Արտագոլումը ոչ միայնհարիրականացվել թությամբ, այլ նան կնետի անմնջ: կնտի արտացոլումը համաէ ինմորսիա, վանվում պատասխան սիմետրիայի

րաիգրա

իմազի իկրտ."Հ ՏՄ հոն կամ րոն, նշանակում տառով ւ: ն (եկ. 7: Ցանկացած բյուրեղի //63 մեջ չի կարող մեկից ավելի էլ 2/(ե ՝

|

Ա

՛

ենտ-

սիա

կենտրոնլինել: սիմետրիայի կան բյուրեղներ,որոնք չունեն սիմետրիայի կենտրոն:

Նկար 6.

/

Հ

:

-

,

Նկար 7.

աա ՏՏՀ Սիճետրիայիհարթությունները ՀՀ

խորանարդիմեջ

Ը

՛

Ց

ի

է Շ

ն

խ

Հ-ՀՅ

4'

ՐՀ.

ԼԴ

8: Է

" լ

-

Բ

կիմետրիւյի

կենտրոնը(Ա) ն սիմետրիայիայդպիսիտարր ունեցող

Սիմետրիայի առանցքը ֆիգուրինտվյալ առանգքի շուրջ 360" պտտելիստալիս է համատեղումներ:Այն անվանվումէ սնմետրիայի անվերջառաջինկարգիսիմետառանցք: Բազմաթիվֆիգուրներունեն րիայիառանցք,քանի որ ֆիգուրը360. պտտելիստեղիէ ունննում համատեղում: Պայմանականհամատեղումներիքանակը նշանակում են ռո տառով:Այս դեպքումմենք կունենանքո-Լ: Երկրորդ կարգի առանցքըո-2 ,, է, Է պայմանավորվում է համատեղում երկու անգամ 360":2-180, երրորդ (ո-3), չորրորդ` ո-4, վնցերորդ`ո-6 ի առանցքներինհամապատասխանում մալ | է 1209. Սիմետրիայիառանգ| ա լատիներեն Լ քը նշանակում նն | լի տառով, իսկ տառի ներքնի աջ անկկլ յունում գրվում է առանցքի կարգի ՛-ֆ

|

Բե.

-

--

(հուն. սին համատեղ, գոռնիա -- անկյուն), թարգմանությամ: նակումէ միանման ր նն խմբեր,որոնքունեն միավորված մեկ գլխավորառանցք,իսկեթե այն են խմբերըմիննույն չկա համախմբում ոչ գլխավորառ վ են հնտնյալսինգո Առանձնացվում նիաները (եմ, 70, 1) խորանարդային` մի քանի գլխավորառանցքներ երրորդկամ չոր-

էչ,Լ, եչ(եկ.Թ:

Ըյուռնղում կարող թիձը

ՍԱ

են

լինել

-

անգքներո

րորդ կարգի, 2) հնքսագոնային` մեկգլխավորառանցքվեցերորդկարգի, 3) ռոմբոեդրային(տրիգոնային) մեկ գլխավորառանցքերրորդկարգի, 4) տետրագոնային` մնկգլխավորառանցքչորրորդ կարգի, 5) օրթոռոմբային` սիմետրիայի Էերկրորդ իմնտրիայի կարգիերն երեքից ոչ ավելառանգքներ

ւ

Լշ,

չթ աանչու անկյունակ ինոնիա

Խորանարդային սինգոնիա

Ռոմբային սինգոնիա

մ

մար ծ: ան աւ ր

Վ ցերորդ կարգի սիմետրիայ առանցք ունեցող պատկերներ

աոաը ան

հայտող տառիառջնգրված թիվը գույց է տալիս սիմետրիայի առանցների թիվը բյուրեղի մեջ: Օրինակ`խորանարդիմեջ երեք չորրորդ կարգի սիիրար միացնող մետրիայիառանցքըհակադիրնիստերիկենտրոնները առաջագիծն է: Ավելի ցածր կարգի չորս երրորդկարգի առանցքներն

Ե

ւ

Ա-Տ-

90"

աթ... «90, Հ-ե-Շ

Ցետրագոնային սինողիա գո

այ

հակադիրգագաթներըիրար միացնողգիծ-առանցքներով: Վեց առաջանումեն հակադիրկողերիկենտրոներկրորդկարգիառանցքները ները միմիանցմիացնողգծով 360" պտտելուհետնանքով:Խորանարդի 3Լ., 4Լ2, հետնյալքանակները, մեջ առկաեն սիմետրիայիառանցքների 6նչ (եմ. Ց: նում են

օ-ք»ր-90",Հ-ԵռՀ

Մոնոկլինալային ը

սինգոնիա

ՕՀ8-Ի-906,Յ-Խ-օ

Տրիկլինալայի սինգոնի

մեջ ՆկարԶ.Սիմետրիայիառանցքներըխորանարդի

Սյս պարզ սիմետրիայի տարընրիգբացի կան նան ավելի բարդ՝ սահող անդրադարձմանհարթությունը,սիմետրիայիպտուտակային առանցքը ն այլն: Ուումնասիրություններով հաստատվելեն հնարավոր այի 32 խմբեր,որոնք կարելի է միագնելավելիխոշոր դասակարգմա միավորներիմեջ: Այդ միավորումներնանվանում են սրնգոնրաներ

Սերի

Է՛

Ր904:8, ԿՀ

Թ«ԵՀ

Թե»: ագոթ906

առանձիննիստերը բյուրեղագիտական որ եների

եկար 10 Սինգոնհանե

ար

ն

սիմետրիայիմեկ առանցքճրկրորդկարգի, մոնոկլինային՝ առանցքներ 1լ-ից չկան: 3),տրիկլինային՝ ավելիսիմնտրիայի են

6)

լ

բաժանվում երեքխմբերի:Ցածրակարզ սինգոՍինգոնիաները նիաներն, որոնք չունեն գլխավոր սիմետրիայիառանցք(տրիկլինային, եմ. 47): մոնոկլինային,օրթոռումբային,

1`

11:11.

ւ

ՀԹ»

՞ Աջ

մա

սինգոնայիպարզ ձները Նկար 13. Խորանարդային 3) տետրագոնտրի2) տրիգոնտրիտետրաէդր, Տետրաէդրիշարքը` 1) տետրաէդր, (աջ), 5) հեքսատետրաէդր, տետրաէդր,4) պենտագոնտրիտետրահդր ըտրիօկ 3) տետրագոնտրիօկտաՕկտաէդրիշարքը՝ 1) օկտաէդր,2) տրիգոնտրիօկտաէդր, (աջ), 5) էդր, 4) պենտագոնտրիօկտաէդր .

ս

ՀԱԱ Ց րար Աա

արզերը աացբու, ,

1) մոնոէդր, 5) ռոմբայինպրիզմա,6) ռոմբայինտետրաէդր,7) ռոմբայինբուրգ, 8) ռոմբայիներկբուրգ:

Է -

յ.

ինարն Ո

են սիմետրիայի խմբավորվում Միջին կարգիսինգոնիաննրը մեկ ն հնքսագոնային գլխավոր առանցքով(տնտրագոնային,ռռոմբոէդրային սինգոնիաներ,ձմ. 727:

հեքսօկտաէդը, 2) տետրահեքսաէդր, (հեքսաէդր), 3)ռոմբոդոդեկաէդր,

էդր, 4)4)պ պենտա-

ը

դ

կր

կ

«Ֆ/Խ/ւ2 / Ի4/Տ5

ՀԱՇՓՓ ՉՀԶՓՓ

|

Եար

12.

Հեքսագոնայինսինգոնիայիառանձիննիստը (Բ) ն բյուրեղագիտականառանցքները(Ա)

Բարձրակարգ սինգոնիաներիկարգին են պատկանումսիմետխմբեր` մի քանիգլխավորառանցքներով (խորանարդային սինգոիս, ծմ. 17. 72:

րիայի `

պարզ ձները Նկար 14. Միջինսինգոնիաների 4) դիտետրա3) տետրագոնային, Պրիզմաներ`՝1) տրիգոնային,2) դիտրիգոնային, գոնային, 5) հեքսագոնային, դիհեքսագոնային, տետլ ոնային, 4) դիտետրագո"1 նային, 3) տետրագոնայի կ.Բ նային, Լ.

.

6)

ՍարԱաաային, 2Հային

4) դիտետ3) տետրագոնային, 2) դիտրիգոնային, ՈեԿրկնաբուրգեր՝ 1) տրիգոնային, րագոնային,5) հեքսագոնային,6) դիհեքսագոնային, 4) սկալենոէդր, խ/, 1) տետրագոնային 3) տետրագոնային 2) ռումբաէդր, ւտտետրաէդր, տրապեցոէդր: սկալենոէդր,5) տետրագոնային դիտետրւաագոնային

Պոլիմորֆիզմ

Նախկինում կարծում էին, թն ամեն մի բնական քիմիական միացությունբյուրեղանում է որոշակի սիմետրիայումն ունի ուրույն բյուրեղայինկառուցվածք:Այդպիսիտեսակնտզարգացրեցհատկապես ականավոր գիտնականՌ. Ժ. ՀայուինՃԼՃ դարի սկզբներին: Սակայն Է. Միտչերլիխը ապացուցեց,որ միննույն քիմիական կազմ ունեցող միներալը կարող է հանդես գալ տարբեր բյուրեղային Պարզվեց,որ միննույն նյութն ի վիճակիէ տալու ոչ կառուցվածքներով: միայն երկու,այլն ավելիբյուրեղայինկառուցվածքներ: միներալիտարբերկառուցՔիմիականմիննույնբաղադրությամբ վածքննրտալու ունակությունըկոչվումէ սյռյիմորֆիզմ,որը բառացիորեն նշանակում է բազմաձնություն(հուն. պոյի՝ շատ, բազմաթիվ,մորեն՝ ձն): Պոլիմորֆիզմի ցայտունօրինակներեն ալմաստը ն գրաֆիտը(Ը), ն կալցիտը արագոնիտը(ՇշՇՕչ), պիրիտըն մարկազիտը(ԻօՏշ),որոնք են տարբերսինգոնիաներում: ունեն նույնբանաձնը,բայց բյուրեղանում է խորանարդային գրասինգոնիայում, Այսպես,ալմաստըբյուրեղանում արագոնիտը՝խոֆիտը՝ հնքսագոնաինում, կալցիտը՝ռոմբոէդրայինում, րանարդաինում,մարկազիտը՝օրթոռոմբաինում: Միննույն նյութի` տարբեր կառուցվածքներովհանդես գալու պայմաննեունակությունըբացատրվումէ արտաքինֆիզիկաքիմիական րի փոփոխությամբ:Այդ տեսակետիցառանձնակինշանակությունունի ջերմաստիճանը: երնույթըկապված Ռրոշ դեպքերում պոլիմորֆիզմի էլինում միննհետ: Օրինակ,կարողենտնաննշան փոփոխության րալի կառուցվածքի միավորներիտեղաշարժեր:Այդպիսի փողի ունննալ ստրուկտուրային են Օ փոխություններնկատվում քվարցից8 քվարցիանցմանժամանակ: անվանումեն մոդիֆիկաՄիննույն նյութիպոլիմորֆտեսակները : են որ ստացել են հաայնքան տարբերվում, ցիաներ Սրանք իրարից ռուտիլ,բրուտուկանուններ(ալմաստն գրաֆիտ,պիրիտն մարկագիտ, նշանակելու կիտ ն անատազ ն այլն): Պոլիմորֆ մոդիֆիկացիաները համարկիրառումեն նան հունարենզ, 8, ն այլ տառեր(օր.` ճ ծծումբ,8 ծծումբ, ռ քվարգ,թ քվարց (եկ. 45)ն այլն): Լ

աՆ

ՀՆ

Լ»

զ

է

(որ,

.

-

--

Իզոմորֆիզմ

Վ

Նկար 175.Քվարցի :

՞Տ

Տարբերմիներալներունեն տարբեր քանակությանմոդիֆիկագիաներ՝երկու,երեք ն ավելի. Ք6Տ,՝ 2, Տ՝ 6, ՏՀՕշ՝ 9 ն այլն: Սակայն բնուդեպքը: երկու մոդիֆիկացիաների թյան մեջ տարածված է դիմորֆիզմը` է որը կոչվում ամեն շարքը, տալիս իր իզոմորֆ մի մոդիֆիկացիա Երբեմն (մագնեզիտ, կարբոնատները Է իգոդիմորֆիցմ օրինակ,ռոմբոէդրային օտավիտ,կալռոդոխրոզիտ, սմիտսոնիտ, ս իդերիտ, սֆերոկոբալտիտ, ցե(արագոնիտ,ստրոնցիանիտ, գիտ) ն օրթոռոմբայինկարբոնատները րուսիտ,վիտերիտ): առաջանումնն որոշակիֆիզիկաքիՊոլիմորֆմոդիֆիկացիաները միական պայմաններում:Մակայն տարբերմիներալների մոդիֆիկագիաները կայուն նն ջերմաստիճանին ճնշման փոփոխությունների միանգամայնտարբեր սահմաններում:Օրինակ,նթն ծծմբի պոլիմորֆ նն արտաքինգործոնների անցումներըկատարվում մոդիֆիկացիաների նեղ սահմաններում, ապա ածխածնի մոդիֆիկափոփոխությունների տեղիեն ունննում շատ լայն սահմաններում: գիաներիանցումները են կաՏարբերում երկու տեսակիպոլիմորֆմոդիֆիկացիաներ` ն մետաստաբիլ: ինստաբիլ, յուն կամ ստաբիլ անկայուն կամ լաբիլ, որոնքիրենցառաջացմանը կայուն կոչվումնն այն մոդիֆիկացիաները, ն ճնշման սահմաններումհնաջերմաստիճանի համապատասխանող Անկայուն րավոր չէ փոխել տվյալ միներալի այլ մոդիֆիկացիաների: ն ճնշման դեպքումինքնատվյալ ջերմաստիճանի մոդիֆիկացիաները կայուն մոդիֆիբերաբար կարող են անցնելմյուս մոդիֆիկացիաներին: ն նն լուծելիությամբ փոքր տարբերվում կացիաներըանկայուններից կամ հալման բարձր ջերմաստիճանով:Պոլիմորֆ փոփոխությունները են մեկ ուղղությամբ:Առաջին տեսակի դարձելի են, կամ կատարվում են էնանտիուռրուլ (հուն. էնաճտիոս հնկոչվում փոփոխությունները տադարձհակադարձ,տրոռպոս փոփոխություն),իսկ նրկրորդտեսակը՝ մռնոտրովպլ (հուն. մոնո՝ մեկ): են քվարցըն լավ օրինակներ Էնանտիոտրոպփոփոխությունների տալիս է սիլիկահողը պայմաններում Հծումբը Սովորականճնշման ռ. քվարգ0-573.Շ 8 քվարց 573", տրիդիէնտնյալ մոդիֆիկացիաները՝ կրիստոբալիտ1470:Ը-17100՝ Ջերմաստիճանիիջեցմիտ 870"-1470:Շ. ւան ժամանակկրիտտոբալիտը վճրջինս՝ նորիցփոխվումէ տրիդիմիտի, բ քվարցի,իսկթ քվարցը՝ օ քվարցի:Ռոմբայինծծումբը95,5-Շ՝փոխվում է մոնոկլինային ծծմբի, բայց ջնրմաստիճանը նվազեցնելիսվերջինս Հորից փոխվումէ ռռմբայինծծմբի:

տեսքի բյուրեղներ տարբեր :

համաձայն, ատոմներին Ժամանակակիցպատկերացումների բյուրեղայինցանցի հանգույցննիոնների փոխադարձտեղակալումը րում կոչվում է հզոմորֆիզմ: Այս երնույթը մեծտարածումունի երկրա29

միննկեղնում,որի ապարներիկազմում մասնակցողամենագլխավոր ամդաշտային սպաթները, պիրոքսննննրը, րալներիգերակշռող մասը՝ ֆիբոլներըն.այլն իզոմորֆխառնուրդներնԷն: կարնորնշանաԻզոմորֆիզմիերնույթնտեսականն կիրառական կություն ունի: Այն հնարավորությունէ տալիս ճիշտ ըմբռնելու նրկրակեղնումքիմիականտարրերիբազմազանզուգորդություններիառաջացման պատճառները:Մյուս կողմից,իզոմորֆիզմի օրենքներիհիմանվրա բազմաթիվ,քիչ տարածված արժեքավորքիկարելիէ կանխագուշակել լայն տարածում ունեցողմիներալնեներկայությունը

մամտարբերի (հուն. նման, ըր

վազմուն:

հսու՝ մոռրֆն՝ձն) տերմինն առաջին Իզոմորֆիզմ անգամ օգտագործելէ գերմանացիքիմիկոսԷ. Միտչերլիխը,1919 թ.: Սկզբնական շրջանում այդ տերմինի տակ հասկացվելէ քիմիական կազմովմոտ նյութերիբյուրեղայինձնի արտաքիննմանությունը: խառըբյուրեղներիուսումնաԳրեթե նույն ժամանակամիջոցում սիրման հիման վրւս հաստատվեց,որ բյուրեղում երկու իզոմորֆ նյութերի ատոմներըփոխադարձաբարկարող նն տեղակայվելփոփոխա-

կան

քանակությամի: Հետագայում պարզվեց, մներիկամ կամ

նրան նրանց

խմբերիիզոմորֆ տեղակալումները միներալներիբյուրեղներումբավականինտարածված երնույթ են: Իզոմորֆձնով խառնվածնյութի քանակությունըերբեմն այնքան մնծ է լինում, որ այն հաշվի է առնվումբանաձնի մեջ: Այսպես, օլիվինի բանաձնում`(Խ/ջ.Բօ)շ-"Լ5ւՕւ),մագնեզիումիիոններըտեղակալվածեն երկաթի իոններով,ն նշված միներալըփաստորեներկուիզոմորֆ նյութերի (ֆորստերիտին ֆայալիտի) խառըբյուրեղներ է: Դրա համար էլ միննրալոգիայիմնջ նրանք կոչվել նն խառըկամ իզոմորֆ խառնուրդներ: Սակայնխառնվողնյութերնօրինաչափորեն այնպեսեն թափանցեն ված իրար մեջ, որ հանդես գալիսռրպեսմիատարառաջացումներ: որ ատոմների

Իզոմորֆ խառնուրդները կոչվում

են

նան

պինդ լուծույթներ,

հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ պինդ բյուրեղայինֆազը լուծույթննրի նմանբաղկացածէ մի քանի քիմիականմիացություններից:

Ագրեգատների

ձնաբանությունը

(մորֆոլոգիան)

Բնության մնջ միներալներնավելիհաճախհանդեսեն գալիս ագքան միայնակբյուրեղներով:Հաշվի առնելովնրանց մորընգատներով, ֆոլոգիան, տարբերումեն հետնյալ տիպի ագրեգատներըհ̀ոծ, հատիկային, դենդրիտներ, դրուզներ,սեկրեցիաներ,կոնկրեցիաներ, մակահոսման

ձներ նայլն:

Հոծ ն հատիկայինագրեգատները առաջանումեն

մեկ կամ մեկից

ավելի միներալներիհատիկներիկուտակմանհետնանքով:Միներալնե30

ագրի գերակշռողմասը հանդես է գալիս հոծ, հատկապեսհատիկային

ըեգատներով:

Հած կոչվում են այն ագրեգատները,որոնց անհատներնունեն սահմաններըլավ չեն արփոքը չափեր,իսկ նրանցմիջն մակրոսկոպիկ

տահայտված:

:

Հատիկայինագրեգատներնունեն ամենամեծ տարածումը:Այդգրավող ինտպիսին են երկրակեղնումհսկայականտարածություններ րուզիվ ապարները,նան սուլֆիդներնն այլ հանքանյութեր:Այս տիպի ագրեգատներիբնութագրման համար կարնոր նշանակությունունեն անհատներիչափերը:Այդ տեսակետիցտարբերումեն հավասարահա Միննույնտիպի ապարում տիկ ագրեգատներ: ն անհավասարահատիկ Ա. Կ. Բոլդիընենըստ բյուրեղայինանհատներիչափերիառանձնացնումէ հետնյալ

Նզարբեր ռին, չանը մքե միներալների համիկնելն

խմբիագրեգատները. Լ. Շատ խոշորահատիկ՝ միջինչափերը10 մմ-իցավելիեն: 2. Խոշորահատիկմ̀իջինչափերը5-ից մինչն 10 մո/: 3. Միջահատիկ միջինչափերը1-ից մինչն 5 սո/: 4. Նրբհատիկային`խոշորացույցում հազիվ նշմարվողչափերից մինչն `

1 մ:

Աարրվաատիերը: նեց չափերիհիման վրա տարբերում Այլ հեղինակներհատիկների ային յին

(հոծ)՝ (հոծ)

չնշմարվո որացույգով չնշմարվողից խոշորացույցով

են՝

մմ-ից 1) խոշորահատիկագրեգատներ,որոնց որոնց հատիկայավելի նն, 2) միջահատիկ`1-5 մմ 3) նրբհատիկային, տակ: նությունըորոշվումէ խոշորացույցիկամմանրադիտակի հատիկներիչափերը 5

են նան ըստ հատիկնեբնութագրվում Հատիկայինագրեգատները րի ձների. օրինակ,թիթեղայինտեսքիբյուրեղներիդեպքումագրեգատՄեկկ ուղղությամբ, ամ թճփուվայի ւնային : ձգ' ուղղությամբ, ձգված ներըկոչվումեն /շնրյթային կամ տեսքիբյուրեղներիդեպքում`ձողաձն, ասեղնաձն,թելային, վերջիններս դեպքում՝ռադիալ-ճառւսգայթային: ճառագայթայինդասավորության ընդունվածէ անտ Չորրորդագրեգատնային իպըգործնականում ունեն անհատներն ճնշվեց, եթե Ինչպես վերնում մանրահատիկ: վանել աչքովնրանցսահմանները պարզ չեն երեփոքր չափեր, ն սովորական. ագրեգատները կոչվում

:

աան: Արամին Պանամա ծառի ճյուղերի, Դնեդրիտներըարտաքինով սի

են /ոծ

Նրանց անվ ց անվանում

են

նման նն ըստ որում ճյուղավորվածձներըկազմվածեն այնպիսիբյուրեղայինանհատներից, որոնք հարաճված են զուգահեռկամ մակլմանդրությանմեջ: Նրանք որոշ ուղղություններովբյուրեղներիարագ աճման հետնանքեն (ճշ. 76): Լավ արտահայտվածդենդրիտներեն գոյացնումմանգանիօքսիդները, պղինձը,արծաթըն այլ բնածինքիմիականտարրեր:

Շատ հաճախ դատարկության պատերիցդեպի կենտրոննկատվում են հաջորդաբար փոխանցվող կոնցենտրիկշնրտեր,որոնք իրարից

Նկար

16.

՝

Ր

Բնածին պղնձի դենդրիտաձն

բյուրեղները

Նկար

77.

Քվարգի բյուրեղների դրուզը

հիմքով(է՛յ. 77: ընդհանուր նազված որդին է աոիրար ապարների տարածություններում` ննույն

Դրու

միներալիկամ մեկիցավելի միներալներիբյունն

Դրուզներըառաջանումեն ազատ ճեղքվածքներիխորշերում,որի պատճառով դատարկություններում, լիստացվումնն խոշոր, կատարյալ բյուրեղներ:Դատարկությունները մնծ մինչն շատ զում նն տարբեր մնծություններիփ̀ոքը ծակոտիներից ունեցող: չափներ հանի նԳ.Գ ստ Դ. Պ. Գ Լեմմլեյնի, դրուզի ձնավորման ունեն բյուրեղային սաղմերի ձները, հիմքը մար ազդեցություննայդ սաղմերիվրա ն սաղմերի փոխազ(սուբստրատի) նրանց հնտագա աճման ժամանակ: դեցությունը են ապարներիմեջ, որոնք Սեկրեցիաներըդատարկություններ նստեցումըկատարվում են նյութի Միներալային մինկրալներով: լցված պատերից դեպի կենտրոն:Փոքր չափերի (մինչն է դատարկության իսկ մնծնրը՝ Ժնոդներ 10 մմ) սեկրեգիաները կոչվումեն մենդայինեեր, (ճն. 18):

աանանյուն կարնոր

ՆՈՅ

Ա

են գույնով,երբեմն`միներալայինկազմով: տարբերվում մեծ մասամբ լգված են լինում մինեՓոքր դատարկությունները մասում կարելի է տեսնելռադիալ-ճարալներով,որոնց կննտրոնական ագրեգատներ: բագայթային Մեծ սեկրեցիաների խոռոչներումհաճախ նկատվումեն տարբեր դրուզներկամ մակահոսմանձներ: միներալների գնդաձնկամ ոսպնյակաձնառաջացումներեն, Առնկրեցիաները որոնքգոյացելեն որնէ կենտրոնիշուրջը միներալայիննյութի նստեցման հաշվին,որոնքներփակողապարճանապարհով,այն կոմպոնենտների հաճախ առաջացներում գտնվումեն գրված վիճակում:կոնկըրեցիաներ ճում են երկաթին մանգանիօքսիդները, պիրիտը,մարկազիտը, սիլիկագոյանում ֆոսֆորիտը: կոնկրեցիաները հողը, կալցիումիկարբոնատները, էն փխրուն նստվածքայինապարներում (կավնրում, ավազներում), ւսպարներիքայքայմանհողայինարդյունքներում: ուննն տարբնր ներքին կառուցվածքռ̀ադիալկոնկրեցիաներն ն համատարած: կոնգննտրիկ-կեղնային կոնկրեցիաննճառագայթային, են լինել որոնդատարկություններ, րի `

Հաննան են

զում տեղադրվում

օտար

մո

նյութեր:

զոնկրեցիաներիչափերը տատանվումնն լայն սահմաններում ւմանրադիտակայանից մինչն մի քանի մետր(երբեմն 30 ռշիցավելի): Մի մմ կոչվում են օօլրւշներն բանի տրամագիծունեցող կոնկրեցիաննըը էլ գնդաձն են, սակայն իրարից տարբերորոնք երկուսն ւֆերոլիտներ, Օօլիտներըօժտված են կոնցենտրիկւում են ներքին իսկսֆերոլիտները՝ ռադիալ-ճառագայթային կառուցվածքով: ենղնային, նն ջրային միջավայրում:Նրանց շներտեՕօլիտներն առաջանում րը մակաճումնն որնէ կենտրոնի շուրջը, որը կարող լիննլ ավազ,խեցու ցեմննտանակտոր,նույնիսկօդի բշտիկն այլն: Օօլիտները, սովորաբար, Լւվ վերնենածվումապարների: Սֆերոլիտներնառաջանումեն տարբերուղղությամբկողմնորոշված բյուրեղների խմբերիցկամ միայնակբյուրեղիմանրացումից:Բոլոր թարակ, ձգված բյուրեղներըկարծես իրար նն միանում սֆերոլիտի |

կառուցվածքով:

է

կենտրոնում:

Նկար

178.Կոնկրեցիա(Ա) ն

սեկրեցիա(Բ)

`

Մակահոսմանձներնառաջանումեն այն ժամանակ,երբ նոր միներալայիննյութն աստիճանաբարհոսում է նախորդձնավորվածնյութերի մակերնույթով: ՄակահոսմանձներինպատկանումԱն բողբոջաձն, ողկույզաձն,լուլաձն ագրեգատային ձները,ինչպնսնան օօլիտներնու ժնոդները:. Մակահոսմանամենիցշատ տարածվածձներիցբողբոջաձնագընգատներնեն, որոնք առաջանումեն մակերեսայինպայմաններում: 3 Ս Ա

Առաքելյան

Այդպիսի ձներովհաճախ հանդես են գալիս գորշ երկաթաքարը, մալախիտը,սմիտսոնիտը, հեմատիտը նայլն: Մակահոսմանձներըգոյանումեն նան բյուրեղների մանրագման հետնանքով:Գ. Պ. Գրիգորնըմալախիտիմի քանինմուշներիուսումնասիրության հիման վրա ցույց է տվել, որ կուպրիտիշերտը մալախիտի սֆերոլիտների առաջացմանհամարծառայելէ որպեսանցքերով միջնապատ: Այդ անցքերովանցած մալախիտի բյուրեղներըդարձել են նոր կենտրոններսֆերոլիտներիծագմանհամար: Այդպիսովստացվելէ մալախիտիբողբոջաձնագրեգատ: Յուրահատուկագրեգատային ձներ նն «ապակյա գլխարկը», ստալակտիտները, ստալագմիտները: «Ապակյա գլխարկը» արտաքին մակերնույթումօժտված է ապակյա փայլովն բնորոշ է ներքինկառուցվածքով` ունիշառավղայինն միննույնժամանակշերտայինկառուցվածք:

ն ստալագմիտները Ստալակտիտները միներալիների լուլայաձն են, որոնք առաջանումհն ապարներիդատարկությունագրեգատներն ներումն սկզբնական շրջանում ունենում են ուղղաձիգդիրք: Ստալակտիտներն առաջանում են միներալայիննյութի չորացման կամ սառեցմանհնտնանքով ն կախվում են վերնիցներքն: Ստալագմիտներնառաջանում են չորացող լուծույթներից դատարկության հատակումայնտեղ,որտեդ լուծույթների կաթիլներըընկնումեն ստա-

լակտիտից:

Ստալակտիտները տարբերվումեն ստալագմիտներից մորֆոլոգիականառանձնահատկություններով, որոնքկապվածեն առաջացման պայմաններիհետ: Ստալակտիտները ձգված,ավելի բարակ ն երկարեն, իսկ ստալագմիտները՝ կարճ ու հաստ: Ստալակտիտները շատ հատուկ են լիմոնիտին, աղերին,կրաքարերին այլն: Երբեմն ստալակտիտների առանձինմասերըխախտվումեն ուղղաձիգդրությունից,որը կարնոր նշանակություն ունի հանքավայրերում տեղիունեցողտեղաշարժերի մասին դատելուհամար:

ն

Միներալների ֆիզիկական

հատկությունները

Միննրալներնօժտվածեն բազմաթիվֆիզիկականհատկություններով, որոնց տեսական ն կիրառականնշանակությունը շատ մեծ է: Նրանց օգնությամբառաջինհերթինորոշում ենմիներալը: Մի շարք կարնորֆիզիկականհատկանիշների շնորհիվմեծ թվով տարբերբնագավառներում: յան» իսլասդավանսպաթը նն օպտիկական ֆլյոտրիտըկիրառվում սմեջ, սարքերիարդյունաբերության ռուբինը,շնելիտը,ֆլյուռրիտըն այլն` մազերներում, ն այլուր: Լեռնային լազերներում,գեներատորներում բյու-

Մամիր մն տեխնիկայի օգտագործվում

րեղիցպատրաստումեն պիեզոքվարցային թիթեղներ,առանցորի չի կարող գործելժամանակակից ստորջրյա նավատորմը ն այլն: Որոշ ֆիզիկականհատկանիշներռրոշումեն միներալներիգործնական արժեքը:Դրանցից են օրինակ,գույնը, փայլը ն կարծրությունը ալմաստի,զմրուխտի,ակվամարինի,ռոդոնիտի,տոպազի ն այլ թանկարժեքքարերիհամար: Ֆիզիկականհատկանիշներիմի մասը անզենաչքով նկատելի է (գույնը, թափանցիկությունը, փայլը, հհրձումը, կոտրվածքը):Սակայն բազմաթիվֆիզիկականհատկություններիորոշումըպահանջումէ մանրակրկիտուսումնասիրություն:Դրանց թվին առաջին հերթին պետք է դասել օպտիկականհատկանիշները,որոնքառավելմեծ դեր են խաղում միներալների ճանաչմանասպարեզում: Միներալներիֆիզիկականհատկությունները գտնվումեն պատճառականկախվածությանմեջ նրանցքիմիական կազմից,ներքինկառուցվածքիցն առաջացման պայմաններից: Միննրալի ֆիզիկականհատկություններին քիմիականկազմի կապըցայտուներնումէ կատարյալիզոմորֆլուծույթներիմոտ: Մի ծայրանդամիցդեպի մյուս ծայրանդամըֆիզիկական հատկություններն են` կապվածքիմիականկազմիփոփոօրինաչափկերպովփոփոխվում խության հնտ: Օրինակ,պլագիոկլազներում ալբիտից (ԹԼՃԼՏԵՕ:) դեպի անորթիտ (Շո(ՃԵՏՆՕլ) աճում է անորթիտի քանակությունը`ի մնծահաշիվ ալբիտի: Դրա հնտ սերտորենկապվածաստիճանաբար նում նն տեսակարար ն ո ւժը մյուս կշիռը,բեկմանցուցիչները,նրկբեկման հատկանիշները: հատկանիշՊլագիոկլազների քիմիականկազմի ն օպտիկական ների միջն կապն այնքան օրինաչափ է, որ վերջիններիս օգնությամբ իզոմորֆ բավականին մեծ ճշտությամբորոշում նն ալբիտ-անորտիտ շարքիյուրաքանչյուրանդամիկազմը: Ֆորստերիտ(հ(ջշ(ՏՕ.)) ֆայալիտ (Բ6չլՏ:Օչթ իզոմորֆշարքում է բեկման մագնեզիումի տեղակալումը ցուցիչների, երկաթովուղեկցվում երկբեկման ուժի ն խտության բարձրացումով,բայց. օպտիկական առանցքների կազմանանկյան (25) փոքրացմամբ: Ճիշտ հակառակ պատկերն է նկատվում ֆայալիտ-տեֆրոիտ Օ/ոշլՏ10.|) շարքում` հրկաթի՝ մանգանովտեղակալման ժամանակ: Ֆիզիկականհատկություններին ներքին կառուցվածքիկապի ամեն ահաջող օրինակներնեն միներալներիպոլիմորֆմոդիֆիկացիաները: Միննույն քիմիականկազմ ունեցող միներալըտալիս է տարբեր ձննր` օժտված միանգամայն տարբեր ֆիզիկականհատկանիշներով, գերազան ն կապվածե մոդիֆիկագիաների երի ներքին կոնքնք գերազանցապես նորքին կառուց հնտ: վածքիառանձնահատյությունների -

էն

-

հատկություններ շատ քիչ ֆիզիկական Բոլոր ուղղություններում

Ֆիզիկական հատկություններիպատճառականկախվածությունը միներալներիներքինկառուցվածքից կարելի է ցույց տալ ն ուրիշ շաս: Այսպես, անորթիտը (ՇոՈՃՆՏԵՕ: ն գրոսուլյարը օրինակներով: (ՇոչձելՏՕչի) ունեն գրեթե միննույնքիմիական բայց բաղադրությունը, տարբերհատկություններ, քանիոր առաջինըպատկանումէ կարկասային կառուցվածքիսիլիկատներին,իսկ երկրորդը`կղզային կառուցվածքին: Մյուս կողմից,անորթիտիբյուրեղայինցանցումալյումինիկոորդինացիոնթիվը հավասարէ4-ի, իսկ Գրոսուլյարում6̀-ի: Ալյումինի կոռրդինացիոնթիվը հատկապեսազդում է կարծրությանն խտությանվրա (անորթիտիկարծրությունըհավասար է 6, խտությունը` 2,76, գրոսուլն յարինը՝համապատասխանաբար 3,53): Երկրակեղնումամենատարածված միներալներըսիլիկատներն են իրենց մի քանի գլխավոր տիպի ստրուկտուրաներով` կղզիացած, շղթայական,շնրտային,կարկասային,որոնք ցուցաբերումեն տարբեր ֆիզիկական հատկությունննը: Այսպես` կղզային կառուգվածքի սիլիկատներնունեն մեծ կարծրություն, հաճախմուգ գույն, հնրձումըբացա-

լույսի անփոփոխ.օրինակ.խտությունը,թափանցիկությունը, Նման անիզոտրոպիա նկատելի կլանման գործակիցը: կոչվումեն սշալյար: հատկությունները են մնում

առաջամիներալային դիսպերսիոն Գաղտնաբյուրեղային,նուրբ անիզոտրում իրենց բնությամբ մասնիկներն գումներումդիսպերսային է հատզանգվածըցուցաբերում նուրբ դիսպերսային են, բայց ընդհանուր Դա վեհատկապես կեղծ տպավորություն: իզոտրոպիայի կությունների երնույբնկման լույսի առաձգականությանը, րաբերումէ կարծրությանը, թիննայլն: է

կայումէ: Միներալների ֆիզիկականհատկությունները կախված նն նան առաջացմանպայմաններից: Ֆիզիկաքիմիական պայմաններնազդում են միննրալներիքիմիական կազմի ն կառուցվածքի վրա, որոնք իրենց հերթինփոփոխումեն ֆիզիկականհատկությունները: Օրինակ,միներալների առաջացման ջերմաստիճանի ընկնում Է Դեռ վաղուցԱ. Ե. Ֆերսմանըցույց է տվել, որ գույնի ինտենսիվությունը: խորքայինպայմաններում բյուրեղացածմիներալներինբնռրոշէ բաց ն սպիտակգույները, իսկ Երկրիմակերնույթին առաջացած միներալներին` մուգգույնը: տաու ընթացքումսկզբումբյուրեղանումեն Մագմատիկ: պրոցեսների այնպիսիմիներալները, որոնք հարուստ են խրոմոֆորներով, իսկ հետո ն վերջումանջատվողսիլիկատները դրանցքանակությունը է, ձվազում սովորաբար զուրկեն խրումոֆոր տարրերից: Դրանովպետքէ բացատրել, որ մագմատիկ միներալներիամջատմանհաջորդականուհալոցքներից է գույների թյունըհամապատանխանում խտությանիջեցմանկարգին: Պեգմատիտներից վերցրածքվարգի խտությունըհավասար է2.65, իսկ հիդրոթերմալծագմաճբ՝ 2163:.... Բյուրեղային միներալների ֆիզիկականհատկություններիգերակշռողմասը կախված նիստերի ուղղություններիցենթարկվումէ փոփոխության::Այդպիսի հատկություները կոչվումեն մեշտորիալ: Այդպին էլեկտրական սիք են հներձումը, մագնիսական հատկուկարծրությունը, թյուննհրը:Լույսի տարածման արագությունըն ջերմահաղորդականությունը նույնպնսփոփոխվումնն, բացառությամբ սինգոխարանարդային նիայիբյուրեղների:

Միներալների ուսումնասիրությանժամանակ շատ կարնոր որոշումը:Մակայնմիներալըճահատկությունների ճրանցֆիզիկական չունեն: շատերըէականնշանակություն նաչելիսայդ հատկություններից հատամենակարնոր բնութագրող Հետազոտվողմինհրալըլրիվ հերձումը, են` կարծրությունը, փայլը, գույնը,խազիգույնը, կություւններն տեսակարարկշիռը, թափանցիկոտրվածքը,մագնիսականությունը, փխրությունը կռելիությունը, ն այլն: կությունը,դյուրահալությունը,

ւ

է արտաքին կարծրություն.միներալիդիմադրողունակությունն մեծ ճշանաԱյստեղ ն ուժի նկատմամբ: փորող, հղկող, ծակող ճնշման Միննրալու կությունունի նան միներալիամրությունն կայունությունը: ուժի կախված նյութի մասնիկներիհարակցական ճերի կարծրությունը մասնիկբնույթիգ,որը որոշվումէ բյուրեղայինցանցի ձնից, այսինքն` մեծ է մասնիկները կաԻնչքան ների փոխադարձդասավորությունից: հայտնի մեծ է նրա կարծրությունը: Ինչպես ո ւժը այնքան պող էներգետիկ տարտարբեր նյութերիկառուցվածքը ուղղություններում է, բյուրեղային իաՕրինակկ̀ նան նրանցկարծրությունը: բեր է, հնտնաբար,տարբերէ ՃԵ նիտ կամ դիսթենմիներալիբյուրեղիերկարությամբ

է

իջեցմանը զուգրնթաց

չցուցարնր

6: իսկ լայնությամբ՝

կարծրություն

:

եքա

բաժանվում պայմանականորեն միներալները կարծրության նն որ հաջորդ դասավորված են 10 հիմնական այնպես, խմբերի.դրանք միներալխազի նախորդ խմբի խմբի յուրաքանչյուր, այս կարծրության աճում է 1-ից մինչն 10: Միներալների կարծրությունն Մռոսին Ֆրիդրիխ է միներալոգ գերմանացի կարգը(1811թ.)առաջադրել այդ շարքը կոչվում է (1773-1839թթ): Ի պատիվնրա միներալների սանդղակ:.. Ծռոսիի կարծրության ւ

Ըստ

`

միներալնե ն:

Էբ

կարգըն տվյալ միներաթվերըգույց նն աստիճանը: լի կարծրության այն է, որ այդ նշանակությունը Այսսանդղակիգործնական ենք որոշել մյուս կարող ճշտությամբ, մ ոտավոր րալներիօգնությամբ, ենք որոշել մագնեՕրինակց̀անկանում միներալներիկարծրությունը: 1-10

տալիս հաջորդական

մինե37

տիտ միներալիկարծրությունը.նրա բյուրեղըխազվումէ օրթոկլազիբյուրեղով,իսկ ինքըչի խազումօրթոկլազիբյուրեղին,ուրեմն վերջինսավելի կարծըէ: Փորձույմենք, որ մագնետիտի բյուրեղըչի խազվումապատիտի բյուրեղով: Այսպիսով,կարող ենք ասել, որ մագնետիտն ըստ կարծրության համընկնում է ապատիտին օրթոկլազիմիջն, հնտնաբար,նրա կարծրությունը հավասար է 5,5 (մոտավորապես):

Մռոսիիկարծրությանսանդղակ լ.

2.

.

3.

Տալկ 351Օ. 450. ԷՇՕ Գիպս ՇռՏՕ.. 2էնՕ

`

.

Լ վ

.

խազվումեն նդունգով

4.

Նաի Շշի:

6.

ՕրթոկլազԲչՕ ՃՆՕ:6Տ:Օշ

7.

Քվարց ՏՕ (քվարցը՝տոպազով,վերջինս`կորունդով) ՏոպազՃԵ(ԻՕԷՈՏ1Օ, կորունդ Ճ1Օյ Ալմաստ Շ

5.

8. 9.

10.

տ

ՇգՇՕ

Ապատիտլ(Օոչ(ԲՇ1)(ՖՕ:))

.

.խազվում է դանակով

է առանձնահատուկ խազվում պողպատով

.

.

խազվումնն ապակիով

ՆՈ

ին «երոափո զորական մո

Դաշտային հետազոտման փոխարենծգտագործում մոտ աէ: տիտ,ռրիկարծրությունը

էն

Եղունգ

«

Պղնձիդրամ

«

Ապակուկտոր

Գրչահոտ

Խարտոց

`

ա

«

ակտիկայում

հիշյալ

սանդղա

2-2.5 3-4

ս

Այդ իրերը միանգամայնբավարարումնն ամենատարածված միներալների կարծրությունը որոշելուհամար: Միներալների կարծրություննավելի ճիշտ որոշելու համար Կ Մարտենսի օգտվումեն Չենքե/ըի սկլերոմհտրկոչվողգործիքներիգ: Ըստ կարծրությանմիներալները կարելիէ բաժանելչորս խմբի՝ ա) Փափուկ միներալներ. են, ռրոնցվրա եղունգըթողայն միներալներն նում է քերծվածք,օրինակ,տալկը,գրաֆիտը,գիպսը:Մյուս կողմից` փափուկ նն, հնշտությամբ փշրվում մրոտում միներալները նղունգով են ձեռքերը, գրում` թղթի վրա: Բ) Սիջին կարծրությանմիներալներ.եղունգը քերծվածք չի թողնում միներալիվրա, իսկ միներալըեղունգիվրա թողնումէ քերծվածք(անհիդրիդ,կալգիտ,պղնձայինկոլչնդան):Միջին կարծրությամբմիներանները քերծվածք չեն թողնում ապակուվրա:

գ) Շարծր միներալներ սրանք քերծվածք են թողնում ապակու վրա, սակայն լեռնային բյուրեղի վրա հետք չեն թողնում, այդպիսիք են

քվարց,դաշտայինսպաթներ,ծծմբայինկոլչհդանն այլն: դ) Ամեյի կարծր միներալներ,քերծվածքթողնումեն լեռնայինբյուրեղի վրա (տոպազ,կորունդ,ալմաստ): Փայլը. լույսի հոսքնընկնելովմիներալիվրա՝ նրա մի մասը թաէ մինեփանգումէ, մի մասըկլանվում է, մյուս մասն անդրադարձվում ն փայլիտպավորություն: Փայլի բալի մակերեսից ստեղծում ինտենսիվությունը կախվածէ միներալիբեկմանցուցիչիմեծությունից, որքանմեծ է ուժեղ է փայլը: Միներալննրիփայլըկախվածչէ գունավո-

այն, այնքան րումից:

՛

Տարբերումեն փայլիհետնյալտեսակները՝ ա) Մետաղական այսպիսիփայլ ուննն ոսկին, արծաթը, պղինձը, փայլ, միներալներիցգ̀ալենիտը,անտիմոնիտը, խալկոպիրիտը,պիրիտը, ն այլն: մագնետիտը, փայլ՝ հնմատիտ,կինովար,կուպրիտ,լիմոնիտն բ) կրսամնտաղական այլն: գ) Ալմաստիփայլ՝ ալմաստ,սֆալերիտ,գերուսիտ,կինովարն այլն: դ) Ճարպիփայլ. թվում է, թն միննրալիմակերեսինճարպ է քսված,օրինակ՝ բնածինծծումբ, քվարցգ, ննֆելին,տալկ ն այլն: ե) ԶՕորակու փայլ. միներալիմակերեսըփայլումէ ինչպեսապակի: Այսպիսիփայլ ունեն թափանցիկշատ միներալներ,օրինակքվարց (լեռնային բյուրեղ),տոպազ, գիպս,քարաղ, դաշտայինսպաթներ,բերիլն

մոլիբդենիտը

այլն: զ) Սադափի փայ. միներալըփայլում է ինչպես սադափիմակերեսը: Փայլն ավելի ցայտուն է միներալի հնրձման հարթություններիվրա: Օրինակ`փայլար,տալկ,կալցիտն այլն: բնորոշ է այն միներալներիհամար, է) Մետաքսիփայլ բագառապես

որոնք ունեն թելավորկամ ասեղնաձնկառուցվածք:Օրինակ`ասբնստ,սելենիտ,մալախիտն լիմոնիտիմի քանիտեսակները ն այլն: Ըստ փայլի ինտենսիվության տարբերումեն` ուժեղ փայլողնհր, փայլողներ,թույլ փայլողներ,առկայծողներ,կաթնագույնկամ անփայլ

միներալներ: Միներալը ճանաչելու ընթացքումփայլը ճանաչողականշատ մեկնէ: կարնորհատկանիշներից

Գույնը: Բնության մեջ միներալներըհանդիպումեն բազմազան ն քիմիականտեխգույներով:վաղ անզյալում,նրբ մանրադիտակային ճիկան դեսնսհարկ եղածչափովզարգացածչէր, միներալըորոշելուժամանակ գույնը համարվումէր գլխավորհատկանիշներից մեկը:Մակայն նման մոտեցումը ճիշտչէ, քանիոր միներալիգույնըկամ նրագունավորումը կայուն հատկանիշ համար:Շատ հաճախ չէ բոլոր միներալների

միննույնմիներալըհանդիպումէ տարբերգույներով,օրինակ`ֆյուռրիտը լինում է կանաչ, մանուշակագույն,մոխրագույն,դարչնագույն, դեղին, երբեմն` անգույն:կալցիտը անգույն, սպիտակ,դեղին, կանաչ, երկնագույն, մանուշակագույն,շագանակագույնն անգամ` սն: Դաշտային սպաթները՝սպիտակ,դեղին,կարմիր,կանաչ, մուգ-մոխրագորշ: Միներալների այսպիսի բազմազան գույները հիմնականում կողմնակիխառնուրդկախվածեն նրանց քիմիականբաղադրությունից, ներսում ատոմներին իոների վիճակից, ների առկայությունից,բյուրեղի միներալիմեջ լույսի ճառագայթներիցրումից, լուսային ալիքներիինն դիֆրակցիայից: տերֆերեցումից Սակայնկան այնպիսի միներալներ,որոնց համար գույնըկայուն հատկանիշ է, օրինակ` պիրիտը միշտ ունի պայծառ արույրա-դեղին գույն, մալախիտը`կանաչ, ազուրիտը`կապույտ,բնածին ոսկին` ոսկեդեղին,բնածին ծծումբը՝դեղին ն այլն: Որոշ դեպքերումմիներալիգունավորումնայնքան բնորոշէ, որ բացի միներալըճանաչելուց, ցույց է տալիսնան միներալիհամնմատաՕրինակ`պղնձիջուր պարունակող բոկան քիմիականբաղադրությունը: սն կամ կանաչավունլոր աղերըկանաչկամ կապույտեն, սիլիկատները՝ սն: Սիլիկատների այսպիսիգունավորումը ցույց է տալիս, որ նրանց մեջ ունեն նրկաթին մագնեզիումի միացությունները: մասնակցություն Միներալների գունավորումնամենից առաջ կախված է նրանց քիմիական բաղադրությունից:Միներալի բաղադրության մեջ մտնող յուրաքանչյուրտարը ն յուրաքանչյուրքիմիականմիացությունմիներալին տալիս է որոշակին շատ բնորոշգունավորում:Պղնձի ածխաթթվային միացություններպարունակող միներալներըստանում են կանաչ կամ կապույտգույն, օրինակ, մալախիտը՝կանաչ, ազուրիտը՝կապույտ: Առրունդըմաքուրտեսքովանգույնն թափանցիկէ, իսկ ՇոչՕ» խառնուրդի առկայությամբ ձեռքէ բերումկանաչգույն (զմրուխտ),քրոմ (Շր) էլեմենդեպքումստանում է կարմիրգույն (ռուբին):Երկաթը(Բօ) տիխառնուրդի ն տիտանը(1) կորունդինտալիս են կապույտգույն (սապֆիր):Երկաթի-

ա

Ա

շագամոգ մինորաղնորը աքՆ բերումկարմիր, արվի

օխրա-դեղինգույն, օրինակ` նակագույն, կարմիր-մուգ-շականակագույն, վարդագույնքվարցը,կարմիրերկաթաքարը(հեմատիտ),գորշ հրկաթաքարը (լիմոնիտ):կարնալիտի,ագաթի,դաշտայինսպաթիկարմիրն դեղին գույներըստացվումնն հնմատիտիմանր թեփուկներիխառնուրդի առկայությամբ:Մի քանի միներալներիգունավորումնառաջանումէ է երանգներով, սպիտակլույսի ցրումից.ն արտահայտվում խայտաբղետ գույներիխադով (իրիզացիա),օրինակ` կովելինը(ՇսՏ), ազնիվօպալը (ՏԼՕշ"ոէնՕ), լաբրադորը, նավթիփառըջրի մակերեսիվրա ն այլն: տ Ա. Ֆերսմանի, գունավորման գունավորման Ըստ առաջացմա ակադեմիկոս Ֆերսմանի, միկոս պատճառների տեսակետից միներալները կարելիէ բաժանելերեքխմբի.

Ե.

Ս.

Ե.

ման

(հուն. հդիռս՝ սեփական),այս խմբի միներալները ա) Իդիոքրոմատիկ որը կախվածէ հննց հանդիպումեն իրենցսեփականգունավորմամբ, իրեն` միներալինգունավորողնյութից,օրինակ` ծծումբը,գրաֆիտը, Մի քանի այլ միներալբնածինմետաղները,հեմատիտը,մալախիտը: առանձնաների գունավորումըկախվածէ բյուրեղիկառուցվածքի օրինակ`լազուրիտը,սոդալիտընայլն: հատկություններից, գունաբ) Ալոքրոմատիկ(հուն. այլոս՝ օտար), այս խմբի միներալների վորումըկապվածէ օտար(կողմնակի)խառնուրդներիհնտ (գունավորված միներալներ),որոնք փոխվումեն ոչ միայն գունավորող նյութի բնույթից, այլն նյութի վիճակից,մասնիկներիմեծությունից, գրվածությունիգ,քանակից,օրինակ` թանկարժեքքարերը(կորունդ, տուրմալին,տոպազ, շպինել) հանդիպումեն կարմիր,կապույտ, դեղին ն կանաչգունավորումով: կախված (կեղծգունավոր),միներալիգունավորումը գ) Պսնդոքրոմատիկ է արեգակի լույսի ցրումիցն լույսային ալիքներիինտերֆնրենցիայից գույների ու դիֆրակցիայից:Միներալներըերնումեն խայտաբղետ օրինակ`օպալը, կովելինը,լաբրադորը: երանգներով, համարբնոմիներալների Համաձայն Վերներիդասակարգման, րոշ են ութ գլխավորգույներ. 1. Սպիտակ(ձյունասպիտակ)` մարմար: 2.

Դեղին (լիմոնադեղին)ա̀ուրպիգմենտ:

3. կարմիր(դարչնակարմիր)՝ ռուբին,շպինել: 4. կանաչ (զմրուխտականաչ)՝ զմրուխտ,մալախիտ: 5. կապույտ (բեռլինյան կապույտ)՝սապֆիր: Գորշ (մոխրագորշ)խ̀ալցնդոն:

6.

հասպիս: 7. Շականակագույն (մուզ-շականակագույն)` 8. Սն (թավշասն)՝օբսիդիան: որոնմանն միներալների Այսպիսով,դաշտայինպայմաններում են համապատասխան սարժամանակեթե բացակայում հետազոտման գույնից,բայց այսհարկ է լինում օգտվել, միներալների քավորումները, '

`

է մեծ զգուշություն: տեղ պահանջվում լ

փու խալի, ներաի ն նրմենը հանդինանում ւ

ժամանակ

ճանաչողական

է արա ն նրա խազիցստացվածփոշու գույնը:Միներալիբնականկտորիգույնը

որոշակի խիստտարբերեն ն այս.առանձնահատկությունը գույնը երբեմն

ճշանակությունունի միներալըորոշելու գործում: համար Փորձարկմանենթակա միներալի փոշին ստանալու

օգտվումեն շատ հասարակ միջոցից:Վերցնումնն թիթեղ ա եռես ունեցողճեն ուննցող են այդ

«խորչփայլնցրած

քան մի-

թիթեղ (ավելիկարծր ճենապակյա: դուբորդ» թիթեղիմակերեսին, սեղմումովքսում ներալը) մակերես միներալը ն

թույլ

մինճրալիվրա առաջացնումէ բնորոշխազ, իսկթիթեղիվրա մնում է միներալի փոշին: Դիտելով խազըկամ փոշին պարզ երնում է, որ գույնը միանգա-

մայն տարբերվումէ միներալիգույնից:Օրինակ`պիրիտըպայծառ արույրա-դեղին է, իսկ փոշու գույնը սն, թույլ կանաչ նրանգով:Հեմատիտըսն, է, նրա խազը կամ փոշին` բալապոդպատագորշ, դարչնա-կարմիր է, կարմիր:Լիմոնիտըշագանակագույնկամ դեղնա-շագանակագույն խազը՝օխրա-դեղին: Մալախիտըկանաչ է, խազը՝խնձորականաչ: Սակայն այս Արենույթնընդհանուրչէ բոլոր միներալներիհամար: միներա Մի շարք դեպքերումխազիկամ փոշու գույնը համընկնում է է գույնի հնտ: Օրինակ`կինովարին իր փոշու սն, լազուրիտինը՝ մագնետիտինը՝ կապույտն այլն:

նւյնն Սարնիրի նաեր

Հերձումն կոտրվածք. բյուրեղների նբյուրեղայինհատիկներիորո- է շակի ուղղությամբհարթություններով ճեղքվելուունակությունը կոչվում հերձում: Միներալի հերձումըբացառապեսկապվածէ նրա ներքինկաոռւգվածքիհետ: Տարբերումեն հերձմանչորս աստիճան` ա) Խիստկատարյալհերձում.միներալը որոշակիուղղությամբհնշտությամբ բաժանվումէ բարակ թերթիկներիկամ թիթեղների,ն ստացվում են հարթ ու փայլուն մակերեսովհերձման հարթություններ: գիպսը: Այդպիսիհերձումունեն փայլարները, բ) կատարյալ հերձում. մուրճիցանկացածհարվածիդեպքումմիներալը են հերձփշրվում է առանձինբեկորների,որոնքսահմանափակված ման հարթություններով: Միներալներիցորնէ մեկի կատարյալ հերձումըկարողէ կատարվելմեկ ուղղությամբ(տոպազ),երկու ուղղությամբ (դաշտայինսպաթննր) ն երըք ուղղությամբ(կալցիտ, քարաղ,

սֆալերիտ):

գ) Միջին հնրձում. միներալիհերձումըկատարվումէ թույլ ն պատահական ուղղություններով:Նրա ճեղքմանժամանակստացվումնն բեկորներ,որոնցմեջ պարզ դիտվումնն թն հերձմանհարթությունները ն թն անհավասար կոտրվածքները: Այդպիսիհնրձումունեն դաշտային սպաթները,հորնբլենդը, ֆլյուռրիտընայլն: դ) Անկատարհերձում. հայտնաբերվումէ դժվարությամբ, այն պետքէ

փնտրել միներալի բեկորներում:Միներալի ճեղքման ժամանակ

ստացված բեկորներիմեծ մասը սահմանափակվածէ կոտրվածքի քվարանկանոնմակերեսներով: Օրինակ`ապատիտը,կասիտերիտը,

ցը, նայն: պիրիտը կորունդը

հ

բալների ճեղքման ժամանակ անակ ստացվում ննկամ ամու ուղիղարստացվու թություններ, երբ նրանք ճեղքվում են ուղղությամբ,կամ անհարթ մակերեսներ,որը կոչվում է շուռրվածք Միներալի հերձումնորքան կատարյալէ, այնքան դժվար է հաստատել կոտրվածքիբնույթը:

հերձման :

:

Վերջինս առանձնապեստիպիկէ անկատար հերձումունեցող միներալներիհամար: Միներալներիորոշման համար բնորոշ են կոտրվածքիհնտնյալ

տեսակները. նման է, ինչպես ա) Խեցանման.կոտրվածքըխեցուներքինմակերեսի մոտ: օպալի,խալցնդոնի քվարցի,օբսիդիանի, :

մակերեսներիվրա նկատելի մանր կիսաբ) Փշանման.կոտրվածքի հորնփշեր, այդպիսիկոտրվածքունեն ասբնստը,սիլիցիումը, զատ են

բլենդը: գ) կեռանման.կոտրվածքիմակերեսըծածկվածէ մանը կնոչաններով, ինչպեսօրինակ`բնածինպղնձինը,արծաթինըն մյուս կռելիմետաղ-

Հորն ման, ներինը:

կոտրվածքիմակերեսըփայլատ է ն ծածկված մանր փոշով,ինչպեսօրինակկառլինին բռքսիտի հատկություններից միներալի կարնորագույն ն մեկը նրա տեսակարարկշիռնէ: Նյութի կշռի ծավալի հարաբերուկշիռ: թյուննկոչվումէ տեսակարար բաՄիներալիտեսակարարկշիռըկախվածէ նրա քիմիական տեն ատոմներիբաշխման Միներալների խտությունից: ղադրությունից սակարար կշիռը տատանվումէ լայն սահմաններում` 06-1,0 (նավթ, մինչն 21,0-23.0 (իրիդիում,պալադիում):Ծանր տարրեր ջուր, օզոքերիտ) ունեն մեծ տե(կապար, վոլֆրամ,բարիում)պարունակողմիներալներն սակարար կշիռ,թեթնտարրեր(ալյումին,կալիում,նատրիում)պարուփոքր: նակող միներալները՝ Ըստ արտաքինտեսքի որոշ միներալների(բարիտ, ցնրուսիտ, վոլֆրամիտ),որոշման ժամանակ տեսակարարկշիռը կարնորագույն ու հատկանիշէ: կյանքի մեծ փորձությամբմարդիկձեռքովծանը թեթն են ճանաչել միներալը: անելովկարողանում են` թեթն,ծանը ն ավելիծանը Ըստ տեսակարար կշռիտարբերում միներալներ: են հալիտը (2,14), գիպսը (2,5), դաշտային Թնեթնմիներալներն սպաթները(2,56-2,60),քվարցը(2,65) ն այլն: են սֆալերիտը(4,2), պիրիտը(5,9), մագնեԾանը միներալներն տիտը ( 5,2), հնմատիտը(5,28)ն այլն: (7,5), նն գալենիտը (7,5), վոլֆրամիտը Ավելի ծանը միներալներից կինովարը(8,2) բնածինպղինձը(8,9) ն այլն: Մագնիսականություն. մագնիսական կարելիէ բաժանել երկու խմբի` պարամագնի տից բոլոր միներալները միներալների: ռականն դիամագնիսավան որոնքազդում կոչվումեն այն միներալները, Պարամագնիսական Օրինակ` մագնիսականսլաքիվրա կամ իրենքեն ձգվումմագնիսից:

Տեսակարար նշիռ.

մոտ:

|

հատկությունների տնսա -

են

երկաթը,պիրոտինի մագնետիտը(բնական մագնիսաքարը),նիկելային տարբերակը, ֆեռոպլատինիորոշ տարբերակները: ծծմբով աղքատ Մագնետիտըհեշտությամբիրեն է ձգում երկաթիթեփուկները,գնդասեղները, մեխերը: Մակայն պետք է նշել, որ մագնիսականհատկություն ունեցող միներալների թիվըշատ քիչ է: Միներալիմագնիսականհատկությունըորոշելու համար օգտվում նեն մագնիսականսլաքից, որը տեղադրվածէ ասեղի սուր ծայրի վրա: ն բեկորներիմագնիսականությունը որոշելու Միներալի մանըկտորների է համար շատ հարմար օգտվել ոչ մեծ պայտանմանմագնիսիցկամ գրպանիդանակից,որը միաժամանակ ծառայումէ միներալներիկարծհամար: որոշելու րությունը Միներալների մագնիսական հւստկությունն ունի գործնական ն միներալային կարնորնշանակությունհանքանյութերիհարստացման ու փխրուն զատելուգործում: խառնուրդներն ապարները միներալներիթափանցիկությունը որոշվումէ Թափանցիկություն. լույսի թափանցմաննկատմամբունեցած հատկությամբ: Համարյաբոլոր միներալներնայս կամ այն չափով թափանցիկ են, բայց ոչ հոծ զանգվածները: Օրինակ`բնածինոսկին կտորովանթափանցէ, իսկնրա բարակթիթեղն անց է կացնում կանաչճառագայթներ: Թափանցիկ կոչվում են այն միներալները,որոնց բարակ թիթեղների միջով կարելի է կարդալ տպագիր տառերը:կան նան այնպիսիմիներալներ, որոնց թիթեղներիմիջով հնարավորչէ կարդալտառերը,բայց նրանց միջով նկատելի կերպով անցնում է լույսը: Սրանք նույնպես

համարվումեն թափանցիկմիներալներ:Բազմաթիվուսումնասիրությունները պարզել են, որ բացարձականթափանցիկմարմինգոյություն նան գոյություն չունի բացարձակթափանցիկնյութական

ԱՆ

ջավայր:

Բոլոր միներալներնըստ թափանցիկության աստիճանի (խոշոր բյուրեղներում)բաժանվումեն հրեքխմբի՝ ա) Թափանցիկմիներալներլ̀եռնայինբյուրեղը, իսլանդականսպաթը, տոպազը ուրիշներ: բ) միներալներզ̀մրուխտը,սֆալերիտը,կինովարըն

ն

խա

|

ուրիշներ:

գ) Անթափանցիկ միննրալներ`պիրիտը,մագնետիտը, գրաֆիտըն

ուրիշներ:

շատ

.

Հալում. միներալիհալման որոշումըկապվածէ բարձր ջերմաստիճանինկատմամբնրա հալունակությանաստիճանիհետ: Միներալի հալմանփորձըկատարելուհամարփորձարկվող միներալիցնախապես

պատրաստումեն 1 մՄ հաստությամբն 4-5 մ երկարությամբ, սուր ծայրով ոչ մնծ մի կտոր,որը միանգամայնզերծ պետքէ լինի կողմնակի խառնուրդներից, քանի որ դրանք կարող են փոխել փորձի արդյունքը:

ծայրն արագորեն սուր կետի մեջ նն երկարաջերմության կետի ոճի ամենաբարձո ը ջերմության ոմ

Ունելիով բռնելով փորձարկվողկտորը նրա

Աա համար Անում նյութեր Այսպիսի պայմաններում որոշ

մո

մի հետք չեն թողնում. դրանքկոչվումեն ցնդողներկամ այրվող միներալներ: Օրինակծծումն այլն: կան ն այնպիսիմիներալներ, աուրիպիգմենտը բը, ռնալգարը, ն չեն ենեն լրիվ կայունություն փորձի ժամանակ ցուցաբերում Սակայն փ այլարները: Օրինակ`քվարցը, թարկվումորնէ փոփոխության: է փոխնմեծ հալվել` կոնում սկսում մասըբոցիինտենսիվ միներալների մ ի քանիսը ն Միներալներից էլ ապակու: պինդ լով պղպջակների երբեմն կլորանում են գուցաբերումեն այնքան խիստ դյուրահալություն,որ նրանցեզրագծերըանգամմոմիբոցիվրա տաքացնելուդեպքում: Հողանմանկառուցվածքունեցող կամ փշրվող կամ կրակիվրա ճաքճքվող միներալների հալումը որոշելու համար պետք է դրանց ն դարձնելփոշի ն վերջինստաքացնելածխիվրա. եթե նյութը միանում հալուունի է, այն որ է նշանակում ապա կազմում մի ամբողջզանգված, ոչ

որոնք

նակություն: պետք է նշել, որ վերոհիշյալֆիզիԱյսպիսով,ընդհանրացնելով, կական հատկություններիցմի քանիսըմիներալը որոշելու ժամանակ Նման միշտ չէ, որ հանդեսեն գալիսորպեսբնորոշկայունհատկություն: հատկությունկայուն է ավելի պետք որոշել միներալիմյուս` դեպքերում հնրձումը ները,առանձնապես կարծրությունը, նբյուրեղայինձնը:

դասակարգումը

Միներալների

գեննո նարեմթակա Հիմիական, արո աները դրելՆ)հրեն այլն: աիկական, ունաբերական, ոք է ամերիկյան Կրաղքել Հայն Կն րանին ընկած է արգման

գիտնականներն առաջա-

համար

աշխարհագրական

հիմքում գիտնականԴ. Դանան 1837 թ.: Այս դասակարգման են նրա որով պայմանավորված միներալիքիմիականբաղադրությունը, մյուսհատկությունները: բաժանվումնն Ըստ քիմիականդասակարգման, միներալները

հո

նիծին տարրեր

ի մբերի`

Լ ԱԼ 17.

Սուֆիդներ Օքսիդներ «Հ«ալոիդներ

Կ. ԽԱ

ԿԱԼ

ոլոր անը տվյալների ուսումնասիրության

Ան ամ Բյուրնղաքիմի ական քիմիական բյուրեղայինկառուցվածքի,

դ ասակարգումը

հատկություններիփոխադարձկապի

վրա:

.Աարբոնատներ .Սուլֆատներ .-Սիլիկատներ Ֆոսֆատննր

ՄԿ.

հիմնվում ի

Վան

բաղադրությ

է

միներալների

րանց

բ

Գենետիկականդասակարգումնելնում է միներալների բնական Ըստ այդ սկզբունքինրանք դասակարգառաջացման սպլայմաններից: վում են` մագմատիկ, նստվածքային,մետամորֆայինցիկլերի առա-

ջացման:

Արդյունաբերական դասակարգմանհիմքում միներալներիօգտագործմանբնագավառների սկզբունքնէ: Աշխարհագրական դասակարգումըպայմանավորվածէ

օգտա-

կար հանածոներիաշխարհագրականտեղաբաշխման սկզբունքով:

վերոհիշյալսկզբունքներից Էրոերալների դառակարգման համընդհանուրը քիմիականդասակարգումն ահարմարը ն

գահ

ամե-

է:

ՄԻՆԵՐԱԼՆԵՐԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. ԲՆԱԾԻՆ

ՏԱՐՐԵՐ

Երկրակեղնում ազատ վիճակում հայտնի նն մոտ 40 տարրեր (չնչին քանակություններով): Բնածին բոլոր մետաղներնօժտված նն ունեն մեծ տեսակարար կշիռ, էլեկտրաջերմահաղորդականությամբ, մետաղականփայլ, բնորոշ կայուն գույն, անթափանց են, հերձում չունեն նկռելի են: Բնության մեջ բնածին տարրերիշարքում առանձնակիտեղ է գրավում ազնիվմետաղներիխումբը՝ ռուտենիում(Ջսռ), ռոդիում (հ), պալադիում (թմ), արծաթ (ՃՏ), օսմիում (Օ5), իրիդիում (8), պլատին (ԵՍ, ոսկի (Ճս): Իննրտ գազերիխմբից` հելիումը (816), արգոնը (Ճդ, կրիպտոնը(5ո), քսննոնը(Ճ6), ռադոնը(Հո): Ոսկի (ճս) Ոսկին մարդունհայտնիէ հնադարյանժամանակներից: է շատ հազվադեպ: Մաքուր տեսքովոսկին.հանդիպում Սովորաբար նրա հնտ խառնուրդովհանդիպումէ արծաթ: Եթե ոսկու մեջ արծաթի պարունակությունըհասնում է 15-50 22-ի,ապա այդպիսի արծաթախառնոսկին կոչվում է Հչճշտրում: Խառնուրդների ձնով կարողնն հանդիպելնան պղինձը,երկաթը,որոշ դեպքերում`պալադիումը, իրիդիումը,պլատինը: Այս տարրերըոսկու հետ առաջացնում են նն պինդ առանձին,ինքնուրույնմիացություններ,որոնքներկայացնում լուծույթների շարք: Ընդ որում, տարբերում են պղնձայինոսկի (Ճս, Ըս), պլատինային ոսկի (Ճս, Բե Ճջ), իրիդիումային(ձա, Է, Էէ): Ոսկին բյուրեղանումէ խորանարդայինսինգռնիայում: Բնության մնջ հանդիպումէ անկանոնհատիկներով,թերթիկնեձնով: Ցրոններումնրաբնակտորներով, թեփուկներովն դենդրիտների բնակտորը լինում նենտարբերմեծությամբ:Ռուսականամենախոշոր րը, որը գտնվել է 1842 թ. ՎարավայինՈւրալում (Միասսկի շրջանի, գրոններում),կշռում է 36 7: Այն մինչն այժմ պահվում է ՍանկտՊետերբուրգիԼեռնային ինստիտուտիթանգարանում:Աշխարհում ոս59,67 2 կու ամենախոշորբնակտորներըգտնվելեն Ավստրալիայում` (1858 թ.), 68,08 մգ (1869 թ.) ն 275 ըզ (1872 թ.): .

Ֆիզիկականհատկությունները.կարծրությունը` 2,5-3,0, տեսակարար կշիռը` 15,6-19,3: Ունի մնտաղականփայլ, ոսկնդեղինգույն, խազի գույնը` դեղնականաչ: Հերձում չունի: Մաքուր ոսկու հալման ջերմաստւճանը՝1063:Շ: կռելի է, կտրվումէ դանակով:Լուծվում է արքայաջրում(31ՇԼԻՔԱՎՕչ)ն առաջացնումՃնսԸլչ: Մյուս թթուներումչի լուծվում:

Առաջացումը Ըստ առաջացմանպայմաններիտարբերումեն

ոսկու երկու տիպի հանքավայրեր` արմատական ն ցրոնային: Արմատական տիպի հանքավայրերումոսկու զանգվածի մեծ մասը առաջա-

կապված է հրային հիդրոթերմալլուծույթներիցն գենետիկորեն ապարների(գրանիտների)ինտրուզիաներիհետ: Երբեմնհանդիպում է նան հիմքայինապարներում:Այստեղ ոսկինանջատվելովհիդրոթերմալ լուծույթներից` պիրիտի, արսենոպիրիտի,խալկոպիրիտի, գալենիտի,սֆալերիտիհետ միասիննստում է քվարցայիներակներում, հրբեմն` բարիտի, ֆլյուռրիտիկամկալցիտիերակներում: Ոսկու գրոնները առաջանում են սուլֆիդային արմատական հողմահարմանպրոցեսների տիպիհանքավայրերի արդյունքում:Ոսկու հատիկներըհոսող ջրերի միջոցով տեղատարվումեն ն շնորհիվ նրա մեծ տեսակարարկշոի ու քիմիականբարձր կայունության,տարիների ընթացքումկուտակվումեն գնտերիու նրանց վտակներիհուներում` ավազներիմեջ առաջացնելովոսկու ցրոնները:Այս ճանապարհով են ոսկուհայտնիհանառաջացելԼենա ն Ալդան գետերիավազաններում նում է

թթու

քավայրերը:

Հանքավայրեր, Ոսկու հանքավայրերկան համարյա բոլոր երկրներում:Ռուսաստանում ոսկու ն թե գրոնն թե արմատականտիպի բազմաթիվեն, դրանցից հայտնի են հանքավայրերը ն Արնելյան ու Հյուսիս-ԱրնելյանՍիբիրում:Դարասունսկի հանքավայրում (Ժնդրբայկալ) ոսկին գլխավորապեսկապված է արսենոպիրիտի հետ: Բալեյսկի հանքավայրում (Անդրբայկալ) ոսկին բարակ փոշու տեսքովդիտվումէ քվարցային զանգվածներում:Դմիտրինսկիհանքավայրում (Արնելյան Անդրբայկալում).ոսկին գտնվում է տուրմալինով հարուստ քվարցային երակներումտեղադրվածսուլֆիդային ասոցիացիաներիմնջ: Նմանատիպեն Լենայի ն Ալդանի (Յակուտիա),Միասին Կոչկարիհանքավայրերը(ՀարավայինՈւրալում): ՈսկուհանքավայրերկանԱլթայան երկրամասում,Ղազախստաճում` ում` «Ստեպնյակը», Ամուր Ամուր խտանում, «Ստեպեյակը», զետի Պամիրում, ԵՒ ւմ,Ղրղզստանում, "Գգետի վտակնն Պա

շատերը Ուրալում

րումն

տեգեր

վտակնե-

,

ՀՀ-ումկան մի քանի ոսկու հանքավայրհրՍ̀ոթքի, Մեղրաձորի, Լիչքվազ-Թեյի, Արմանիսին այլն: ` հր է ՀարավԱֆրիկյան ՀանԲսկուխաշարագույնհանքավայրերից

րապետության«իտվատերսրանդիհանքավայրը(Տրանսվաալիա),որը տալիս է ոսկու համաշխարհային հանույթի4022: Այստեղոսկին գտնվում է մնտամորֆիզմիենթարկվածկոնգլոմճրատներիմեջ: Ոսկու հանքավայրեր կան նան Ալյասկայում (Տրեգվիլ), կալիֆորնիայում (ՍիներաՆնադա), Ավստրալիայում,Հնդկաստանում,կանադայում, Հարավային Ամերիկայում,Մեքսիկայում, Ռոդեզիայում ն այլ երկրներում:

Գործնական նշանակությունը. Ինչպես հայտնիէ ,ոսկինհիմնա-. զանում օգտագործում են որպես ոսկնարժույթն դրամային մետաղ: Օգտագործվումէ զարդերիպատրաստման համար, որպես պերճանքի, ֆիզիկական ն քիմիական սարքերի առարկաներիպատրաստման, ատամնատեխնիկայի մեջ, մետաղներիոսկեզօծման աշխատանքներում, բազմաթիվն բազմաբնույթ բարդ տեխնիկայում, տիեզերական արբանյակներումն այլ բնագավառնենում:

Պլատին |Թէ Ըստ գույնի ն

փայլի պլատինըհիշեցնում է արծաթը: Բնության մեջ մաքուր տեսքովհանդիպումէ հազվադեպ:Խառնուրդներում պլատինինուղեկցող միներալներնեն` երկաթը,օսմիումը, պալադիումը, ձրիդիումը:Այս տարրերըպլատինի հետ առաջացնում են քիմիական միացություններ: Պլատինըբյուրեղանում է խորանարդային սինգոնիայում: Բնության մեջ հանդիպումէ հատիկների, թերթիկների, թնփուկնեռի ձնով,ճրբեմնէլ տարբերմեծությամբ բնակտորներով: Բնածին պլատինն առաջին անգամ հայտնաբերվել է Ուրալում, 1819 թ.: Աշխարհում նրա ամենախոշոր բնակտորըգտնվել Նիժնի Տագիլում (գրոնների մեջ) 9,2 նգ (1843 թ.) Մեկ ուրիշ բնակտոր գտնվել է Ուրալում, Իսի գետիափին, 8 մգ (1904թ.):

(Հադումի 4-3,տոսակ կշիռը ը,իրար մաոթիություն Ֆ

բար

ան

հատկությունները:

աղ

|

դշաք

արծաթասպիտակգույն: Հերձում չունի

ջերմաստ

Հալման 17755Ը Պլատինըերբեմն մագնիսական է: Լուծվում է աածոում մյուս ուժեղ թթուներում (ԷԼԲ, է1Ը1,ԷԼՎՇՕ.,ԷԼՏՕ.) է ցինկի, կապարի,անագի, պղնձի, ոսկու, արծաթի ն այլ մետաղների հետ: Տարբերվում է մյուս ճնածեն տարրերից ի րբերվ ն յուս բնածին մեծ տեսակարար կշռովն

իլուծվում Ձուլվում

կարծրությամբ:

Առաջացումը:Պլատինի առաջացումըկապված է մազմատիկ Առաջանում է արմատականն ցրոնայինտիպի քավայրերում:Առաջին տիպի քրոմիտին քրոմ-. ա հանքավայրերում չպինելի ուղեկցությամբ: է նան գերհիմքային (դունիտ,պին (գաբրո, դիաբազ)ապարներում: րում հազվադեպէ: Սակայն պլատինի արդյունահանման հիմնական նն: աղբյուրները ավազացրոննհրն Հանքավայրերը:Ռուսաստանում պլատինի համաշխարհայի նշանակությամբ հանքավայրերը հայտնի են Հյուսիսային ն Միջին Լերալի արնելյան լանջերում, Սիբիրում (կրասնոյարսկիերկրամաւում` Նորիլսկի հանքավայրը,Ենիսեյիստորինհոսանքում): Հայաս-

հետ: կճրոցեսների

`

Հանդիպում հիմքային բիղոտիտ, աիրոքսենիտ)

թու ամար

4 Ա.Ա

Սաքելյյան

պլատինի առանձինհատիկներհայտնաբերվելեն Սնանա լճի հյուսիս-արնելյան ափին (Շորժայի երկաթ-քրոմիտիհանքավայրում),

տանում

օձաքարերում(սներպենտինիտներում): Հայտնի են նան կանադայում (Մյոդբերի հանքավայրը), Հարավային Աֆրիկայում (Տրանսվաալի հանքավայրը),Հարավային Ամերիկայում(կոլումբիա), ԱՄՆ-ում (Ալյասկա), Եթովպիայումն այլն: Պլատին են արդյունահանումՌ̀ուսաստանը, կանադան, Հա-

Հանրությունը

ԽԱ

Պլատինն արդյունահանվումէ կոմպլեքսայիննղանակով, նրա (թե Օ5, Է, Բմ, Քմ, Քս) հնտ միասին: մետաղների խմբի Մինչն 1913 թ. պլատինի համաշխարհայինհանույթի 95 26տալիս էր Ուրալը,մնացածը կոլումբիան: 1926 թվից մեծ նշանակություն է Աֆրիկան (Բուշվելդյան կոմպլեքսը)ն վերջին ստացել տարիներում`կանադան: ՀՀ-ում պլատինիհայտնաբերվածհանքավայրեր չկան: Սնան-Ամասիայիգոտումկան մի քանի երնակումներ:

Հարավային

Գործնական նշանակությունը: Շնորհիվնրա թթվակայուն հատօգտագործվումէ քիմիական կության ն հալման բարձր ջերմաստիճանի,

արդյունաբերությանմեջ (կաթսաներ, ռետորտներ,տիգելներ պատջ

բժշկության ԱԱ նո հոն Ա համա յանն ն Պլատինիցառաջինտիգելըպատրաստել Ֆրանսիա(ակնագործական իրերի

մոտդ: տային

յում

համար)

բոլոր

երկրներում`

որպես վալյուեն

1874 թ.

Բնության մեջ բնածին արծաթը միշտ չէ որ հանդիպում է մախառնուրդներնրա հետ հանդեսէն քուր վիճակում, ոչ մեծ որպես քանակություններով՝ոսկի, պղինձ,կապար, պլատին,սնդիկ: Բնության մեջ հանդիպում է դենդրիտներով,լարայինկամ մազայինհարաճումներով, թեփուկներով,հատիկներովն հոծ կուտակումներով:ֆՖրեյբերգում (Սաքսոնիա)300 մ խորությանվրա գտնվելէ (1875 թ.) արծաթի ամենախոշորհոռղակոշտբնակտոր` 5000 մգ : Չիլիում (Հարավային արծաթի թերթիկներիմի հսկայական

գալիս

'

Աա

Այն առաջանում է նան մեզոթերմալ (միջին ջերմաստիճանի) զոնայում հիդրոթերմալ լուծույթներից: Որոշ քանակությամբ.Երկրի պրոցեսի մակերեսում`արծաթ պարունակողգալենիտիհողմահարման

ժամանակ:

սովորաբար Հանքավայրերը:Բնածին արծաթի հանքավայրերը են միայն գործնականնշանակությունչունեն, դրանք ներկայացնում Ռուսաստանում բնածին արծաթ միներալոգիականհետաքրքրություն: Զմնինոգորսկի, Ջավոդինսկի, կա Ալթայի նրկրամասում(Զիրյանովսկի, Չերեպանովսկիբազմամետաղայինհանքերում), Ղազախստանում` (Ջեզկազգանիհանքում), Տաջիկստանում(կանսկի հանքում), Հյուսիսա1» Ուրալի մի Ք քանիշրջ աններում ին Կովկասում (Սադոնի հանքում), քու» որ դո ն դրկովկասում(Ձիրագի Ձոր) Նորվնգիայում(կոնդսբերգիհանքավայրը), կանադայում, ԱՄՆ-ում (Վերին լճի շրջանում), Ննադայում, Մեքսիկայում(այստեղ կան արծաթիմի քանի հարուստ հանբավայրեր): ՀՀ-ում հայտնի են Ղազմայի ն Ազատեկի(Վայոց Ձոր), Ախթալայի, Հանքաձորիհանքավայրերը(Լոռի): է դրաԳործնական նշանա լությունը: Արծաթն օգտագործվում

Աճ

դրամների աան րմեդալների, Դճորելյանական մահատման,

պատրաստմանհամար, զարդեր պատրաստելուն մետաղայինիրերի համար, ելեկտրատեխնիկայում: արծաթապատման

Արծաթլց)

զանգ

ՃջշՏ Է 2Օ2 -Է ԷՕ -» ՃքշՏՕ.-է ԷՇՕ, ՃջշՏՕյ Է ԷօշՏՕչ -» 24Ճքէ Էօշ (ՏՕ.)շ:

Գու լ նածին 9:

Ֆիզիկականհատկությունները: Կարծրությունը`2,5-3, տեսակակշիռը` 10-11: Ունի մետաղականփայլ, արծաթասպիտակ, մոխրագույն, բարձր էլեկտրահաղորդականություն: վուն կամ սն (թաղանթով) Լուծվում է արքայաջրում ն այլ ուժեղ հանքայինթթուներում:Հալվում է փչակիբոցում:Հերձումն անկատարէ:

րար

Առաջացումը:Բնածինարծաթը մեծ մասամբառաջանումէ սուլֆիդային հանքանյութերիօքսիդագման գոտում,հետնյալսխեմայով`

Պղինձ |Շս)| Բնածին պղինձը հաճախ է հանդիպումմաքուր վիճակում.(Շս՝ 99952:Խառնուրդներում նրա ուղեկիցներննն` արծաթը, երկաթը,ոսկին, ն լայնորեն Մարդկությանըպղինձըհայտնիէ դեռվաղ

սնդիկը: է մաքուր վիճակում օգտագործվել

ու

այում: դար): Բյուրեղանումէ խորանարդայինսինգոնիայ Ն

ն գոյացումները

դենդրիտային (ճն. /9: Տարիներ թերթայինհոծ զանգվածները է պղնձիմի առաջ Ղազախստանում հայտնաբերվել մեծ բնակտոր՝0,5 տ զանգվածովն այդ բացառիկ նմուշըմինչն այժմ պահվում է Մոսկվայում,հրկրամիննրաբանականհետախուզական ինստիտուտի լոգիականթանգարանում: ՀյուսիսայինԱմերիկայում, Վերին լճի շրջանում, գտնվելէ բնածինպղձի համար բնորոշեն

խոշորագույնբնակտոր`1000

րար

անզյալից

համաձուլվածքներում(բրոնզի

ր

ստ

կշռով:

Բնածին ին

Ն,

նձ պղինձի

դեն դրիտներ անծի /9

Բնածին

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝2,5-3, տեսակագույն: Հալման կշիռը`8: Ունի մնտաղականփայլ, պղնձակարմիր

Համդիպումէ առանձինոչ

13984: ջերմաստիճանը՝

Ունի բարձր էլեկտրահաղորդականություն: Առելի է: Հեշտությամբլուծվում է ազոտականթթվում: Փչակի բոցում հալվում է մետաղականգնդիկիտեսքով:

Առաջացումը:Բնածին պղնձիառաջացմանպայմաններըխիսսւ տարբերեն: Նրա որոշակի քանակություններնառաջանումեն հիդրոթերմալ լուծույթներից մագմատիկապարներիվերին մասերում: Հանդիպում է նան նստվածքայինապարներում,պղինձ պարունակողմիներալների վերականգնման ռնակցիաներիհետնանքով, օրգանական նյութերի մասնակցությամբ:Նրա հիմնականուղեկիցներնեն` մալախիտը,ազուրիտըն կուպրիտը:Վերջիններսներկայացնումեն բնածին պղնձի մակերեսային փոփոխությունների երկրորդայինարգասիքները: Հանքավայրերը:Բնածին պղինձկա Ուրալում (Տուրինսկի,Բոգոսլովսկին Գումաշնսկիհանքերում):Չելյաբինսկիմարզում(Սոյմոնովսկի հանքում), Ուզբնկստանում, Ղազախստանում, Հայաստանում (Ալավերդու հանքերում), Ադրբեջանում(Գեդաբեկում)ն ԱՄՆ-ում` Վերին լճի շրջանում (ունի համաշխարհային համբավ),ն Բոլիվիայում: առանձին բնակտորները ԱՄՆ-ի այդ բացառիկհանքավայրում պղնձի պարունակումեն 300 տ -իգ մինն բնածին պղնձի հանքավայրերհայտնաբերվածչեն:

եանի արա

դահ

է էլեկտրաարդյուԳործնականնշանակությունը:Օգտագործվում նաբերության,մեքենաշինության,էլեկտրահաղորդման գծերի, քիմիական արդյունաբերության(թորման կաթսաներ, սառնարաններ,պարույրներ,խողովակներ), նավաշինության մեջ, ինչպեսնան դրամահատման (համաձովվածքԷԼ հնտ) ն կենցաղայիննպատակներիհամար: Օգտագործվումէ նան անագի ն ալյումինի(բրոնզ), ՊԸ ցինկին ճիկելիու նե ) համաձուլվ ուլվածքներում:

Մ ինկի (պ բոյր

Ց

ար

|Շլ Վ Հունարեն «ադամաս» անհաղթահարելի(ինչպեսերնում բառից` ն մեծ ն

Ալմաստ

է, նկատիէ առնվածնրա կարծրությունը ֆիզիկական քիմիական գործոններինկատմամբոլնեցած կայունությունը): Տարբերումեն նրա հետնյալ տեսակները`ա) ռռրտ, ներկայացնում է անկանոն ձնի հարաճումներ ն գնդանման ճառագայթավոր ագրնգատներ, (սն տեսակը)՝ բ) ճարբռնադո հատիկավործակոտկեն ագրեգատներ: Անգույն տարբերակները կազմվածեն մաքուր ածխածնից,իսկ գունավոր ն անթափանց տարբերակներիմեջ հայտնաբերված են՝ Տ1Օշ, Խ(ջՕ, ԸտՕ, ԲօՕ, ԲօշՕ0»,ձնՕ: ն 1Օշ: Ալմաստների մեջ հաճախ տեսքովնկատվումէ գրաֆիտ: Բյուրեղանումէ խորաններփակումների նարդայինսինգոնիայում:

նուրբ

մեծ

բյուրեղներով:

հատկությունները:կարծրությունը՝ 10, տեսակաՖիզակական կշիռը`3,5: Ունի յուրօրինակ ուժեղ փայլ: Լինում է անգույն, որոշ |

րար

դեղնավուն, կարմիր, ն հի զաոյտ, որդնադապ չի

դեպքերում`սպիտակ, Ունի կատարյալ հերձում: Չի հալվում:

Ք րունրից գրաֆիտի:րից Աիկագնուիը ազդվում: Լրամա հրաԱ

սն:

գման

ճառագայթուը

րթ

Ռենտ-

է

ՅԼ»

լինում նն՝ արմատաԱռաջացումը:Ալմաստի հանքավայրերը կան ն ցրոնայինտիպի: Արմատականհանքավայրերըգենետիկորեն կիմբերլիտներ) կապվածեն խորքայինգնրհիմքային(պերիդոնիտներ, ն հիմքային(դիաբազներ)ապարներիհնտ: Ալմաստի բյուրեղացումն է ավելի մեծ խորություններումբարձր այդ ապարներումկատարվում ն ջերմաստիճանիմեծ ճնշման պայմաններում:Ալմաստը հազվադեպ հանդիպումէ նան պննմատոլիտայիներակներում, կապված թթու ապարներիհետ: Ալմաստի ցրոնայինտիպի հանքավայրերը,էկզոգեն պայմաններումկայուն են, առաջանումեն ալմաստ պարունակող ապարներիհողմահարման ն լվացման հաշվին: Դրանք հայտնի նն Աֆրիկայի երկրներում: Հարավային Բրազիլիայում,Հնկաստանում

ն

Հանքավայրերը: Ալմաստի արմատական ն ցրոնային տիպի Պամաշխարհայիննշանակությունուննցող) խոշորագույնհանքավայռերըգտնվումեն Հարավայինն կննտրոնականԱֆրիկայում,ՌԴ-ում ն երում: այլ նրկրննրո է 1867թ. Ալմաստի ամենախոշորհանքավայրը քաղաքիմոտ (ՀարավայինԱֆրիկա): կիմբնրլեյի հանքավայՎիմբերլեյ նն այսպեսկոչվածպայթհանդիպում րերումալմաստիկուտակումները ման խողովակներում, որոնքձագարաձնխորանումնն դեպիԵրկրիխորկապույտապարով,որը թը: Այդ ձագարներըլցված են ալմաստատար անվանվումէ նիմբերյիտ: "Վերջինսպատկանումէ հրաբխայինբրեկ«իաննրիկամ տուֆերիտիպին: Այստեղ լեռնայինփորվածքներըհասճում են 1000 մ-ից ավելիխորությունների: Մեկ խորանարդմետրապակազմումէ 0,07 կարատ(1 կարում ալմաստիմիջինպարունակությունը հատը հավասար է 0,2գ է): կիմբերլեյի հանքավայրում գտնվել է (1905 թ.) աշխարհումամեԿախոշոր ալմաստը, որը կոչվել է «Կուլինան»(եկ. 20: Այն կշռելէ 3106 կարատկամ 621,2 գ : Նրա երկարությունը հասել է 19 ու, հաստությունը՝ 6 ու լայնությունը՝ 5 սւ : «կուլինապա: ճից» պատրաստելեն չորս` ըստ մն«Կուլինան» ալմաստը ւ

հայտնաթորվե

:

:

Նկար

ծության աչքի ընկնող ադամանդներ ն

կամԱնա ռում

է

շ

ԱՆ

շատ

համեմատաբար փոքր

կարատ:

Հարավային Աֆրիկայում` Յագերսֆոնտեյնիփորվածքներում գտնվելէ (1903 թ.) «էքսցելսիոր»անունը կրող,ըստ մեծության երկրորդ

ալմաստը,որը կշռել է 9717/չկարատկամ 194 գ : Նրա երկարությունը եղել է 8 ու, լայնությունըն հաստությունը՝4 սմ: ՀարավայինԱֆրիկայում գտնվել է (1934 թ.) «Ջոնկեր»կոչվող ալմաստը՝ 726 կարատկամ 145,2 գ քաշով: Դրանից պատրաստել էն 12 ադամանդ՝2 մլն. դոլար ընդհանուրարժողությամբ (հին գներով): Համաշխարհայինշուկա արտահանվող ամբողջ ալմաստի մեծ մասը տալիս է Աֆրիկան: Ալմաստով հարուստ են նան ՌԴ, Բրազիլիան, Հնդկաստանը,Ավստրալիան ն այլ երկրներ: Ռուսաստանում` Ուրալի ոսկու հանքավայրերում հազվադեպ հանդիպումեն ալմաստներ:Ուրալում 100 տարվա ընթացքումգտնված է 200 ալմաստ: Դրանցից ամենամեծը կշռում է 2,5 կարատ: Մոտ 50 տարի առաջ կարագանդայում (Ղազախստան) հայտնաբերվելեն ալմաստի՝արդյունաբերական նշանակությունունեցողկուտակումներ:ՀՀում ալմաստիհանքավայրեր չեն: հայտնաբերված Գործնականնշանակությունը:Մաքուր ն թափանցիկտեսակնեհամարվումեն առաջին կարգիթանկարժնքքարեր, անթափանցն մուգ տեսակներըօգտագործվումեն որպես հղկիչ, վոլֆրամի, մոլիբդերը

արիա անիմ - ԱԱ կարբոնագոն Ար» ծակելու, փոշու տեսքովթանկարժեք ամար զուն ոզ քարեր հղկելու բնագավառներում: ն

ն

ԳրաֆիտլՇ) Ներկայացնում է բնածին ածխածնիպոլիմորֆտեսակը:Հաճախ պարունակումէ միներալայիննյութերի մեխանիկական խառնուրդներ: Գրաֆիտ անունն փռաջացելէ հունարեն «գրաֆո»` գրում եմ բառից: Նրա` արդյունաբնրականնշանակությունունեցողհանքանյութիմեջ ածխածնի պարունակությունըտատանվումէ 10-ից մինչն 9074 սահմաններում:Բյուրեղանում է հեքսագոնայինսինգոնիայում:Բնության մեջ հանդիպում է թնփուկներով,թերթիկներովն հատիկավորհոծ,

զանգվածներով:

մետաղական 228: Ունի

Բարոտ անակն նարեն իրն կշիռը՝ Գույնը՝ պողպատամոխրագույնից մինչներկաթիսն: ն հատկությունները:

յալ

ւթյունը՝

1, տեսա

Հերձումըկատարէ հիմքով (մեկ ուղղությամբ): Ունի բարձր էլնեկտրահաղորդակա-

նություն: Փափուկ է, շոշափելիս մրոտումէ ձեռքերը,գրում է թղթի վրա: Թթունիրում չի լուվում, փչակի բոցումչի հալվում:

հիմնականումկապվածէ Առաջացումը:Գրաֆիտի առաջացումը հետ: Գրաֆիտի խոշոր կուտակումներըառամագմատիկպրոցեսների տեսեն ջանում ինտրուզիվ ապարներումանկանոններփակումների ճան պայմաններումբ̀յուրեղային կոնտակտայինմետամորֆիզմի քով, թերթաքարհրի,մարմարների գնեյսնրիմեջ:

ն

Հանքավայրերը:Ռուսաստանում գրաֆիտի արդյունաբնրական գտնվումեն` Արնելա-Ծիբիրանշանակություն ունեցողհանքավայրերը կան երկրամասում`Ալիբերովսկիհանքավայրը(Տունկինյանլեռներում) այստեղգրաֆիտըշտոքներիտեսքովտեղադրվածէ սիննիտների մնջ: Սրանք համարվում են ամենալավ որակի գրաֆիտննրիցմեկը, որից պատրաստում են մատիտներ: Կրասնոյարսկի երկրամասում (Արնելյան Սիբիր)` Աուրեյկա գետի ափերին (Ենիսեյի աջ վտակ): Այստեղ գրաֆիտիզանգվածներըառաջացել նն քարածխիմետամորֆիզմիհնտնանքու|: Ուկրաինայումհայտնիէ Հին Ղրիմի հանքավայրը,որն ընկածէ Օսիպենկոքաղաքից դեպի հյուսիս ն Ջավալյա հանքավայրը`ՊերվոգրաԱյդ հանքավայրերում մայսկքաղաքիցդեպի հյուսիս-արնմուտք: ն մարմարէ գնեյսների,բյուրեղայինթերթաքարերի

մանդիյում Արի կղզում (տեղադրված Ցեյլոն ր

պում է խոշոր (տեղադրվածէ

զնեյսներիմեջ զրաֆիտըհանդիերակներիտեսքով), Մադագասկարում խոշոր թեփուկներիտնսբյուրեղայինթերթաքարերում, է

բյուրեղներին

Չեխիայում:

բով), կորնայում (ամորֆ գրաֆիտ),ԱՄՆ-ում ն աշխարհումառաՌուսաստանը գրաֆիտի արդյունահանմամբ ջին տեղումէ, այնուհետնկ̀որնան, ՇրիԼանկան,ԱՄՆ-ը ն Մադագասչեն: հայտնաբերված զարը:ՀՀ-ում գրաֆիտիհանքավայրեր

ունի զանաԼայն կիրառություն Գործնական նշանակությունը: են՝ հրակայունտիգելզանբնագավառներում: Նրանից պատրաստում ն այլ նյութեր: մատիտներ,ներկեր,քսուկներ ներ, էլեկտրոդներ, Ծծումբ |Տ) Բնածին ծծումբը հաճախ հանդիպումէ մաքուր վիճակում,բայց

օրգանական Արան խանիկական խառնուրդներ,նավթի կաթիլներ գազեր: մե-

սովորաբար պարունակումէ կավայինկամ

ա

`

որոշ

թելուրը մելննը բերում,

տարատեսակներումիզոմորֆ խառնուրդներնեն դեպքումծծումբը Ածխաջրածիններիպարունակության սն գորշ կամանգամ գունավորում:

ն

ձեռքէ

Ծծումբը պոլիմորֆնյութ է: Ներկայումս հայտնիեն ծծմբի 20-ից ավելի տարատեսակներ,որոնց մեծ մասը հանդիպումէ պինդ վիճակում, մի քանի տարատեսակները` հեղուկ ն գազային ֆազերում:Բյուրեղանում է ռոմբայինն մոնոկլինայինսինմգոնիաներում: Բայց ավելի կայուն է ռոմբայինձնը: Լինում է նան ամորֆ: Բնության մեջ հանդիպումէ թիթեղիկների,կրկնաբյուրեղների,զուգահեռ հարաճումների, մանր ն խոշոր բյուրեղների, դրուզների ն ստալակտիտնհրիձնով ն երբեմն մի քանիհարյուր տոննա զանգվածներով:

Ֆիզիկականհատկությունները: կարծրությունը՝ 1-2, փխրունէ: Հերձում չունի: Տեսակարար կշիռոր՝2,05-2,08: Լինում է դեղին,դարչնա, գույն, կանաչավունն մոխրավունգույննրով:Նիստերի վրա ունի ալն ջերմումաստի,կոտրվածքում`ճարպի փայլ: Էլեկտրականության թյան վաո հաղորդիչէ: Հալման ջեհրմաստիճանը՝ 112,820: Փչակի ն լուցկու բոցում այրվում է հեշտությամբե̀րկնագույնբոցով, ն անջատնլով բնորոշխեղդողսուր հոտովծծմբայինգազ (ՏՕշ): ՇփելիսէլեկտրաՆԲ թուն լծվում է :

.

սկիսիդարի միայն նփն իաջ: ոս ((Տ.) զ

:

Ի

« տարրերի,ունի մոլեկուլային տարբերություս մյուս բնածին նն նրա ցածր կարծրությունը, տիպի ցանց, որով ն պայմանավորված փխրունությունը ն այլն:

Առաջացումը:Բնածին ծծմբի առաջացումը կապվածէ տարբեր պրոցեսներիհետ: Սակայն նրա հիմնականզասգ մ րը առա զանգվածները .

նիիայթՔ աաա Գոր

ենի լա

անը առաջանու մակերեսում գլխավոց:Աան

նե

մ

ր

ա

լ

։

Հ րաբխային. Ի ին ժայթքումներիժամանակ

հետհրաբխային փուլում ցնդողգազայիննյութերիցծծմբաջրածինը (ԷշՏ) նան ծծմբային գազը ենթարկվելով սուբլիմացիայիանջատվումէ ծծումբ, որը նստում է խաո-. նարանիպատերիվրա ու ապարներիճեղքերում: 2ԷԵՏԷ 20-: 2ԷեՕ 25 կամ 1ՇՏ Է ՏՕչ»- էնՕ: 25: օգտակարհանածոների հանքավայրերիներքին Մնտաղային մասերում ծծմբային միացությունների, գլխավորապեսպիրիտիքայքայումիցառաջանումէ ծծումբ:Այսպես`ԲօՏշ-Հ 2Օչ- ԻօՏՕլ-Ի Տ: Գիպսի քայքայումիցծծմբիառաջացմանպրոցեսներըկատարվում են հետնյալկերպ`

Ծծումբ առաջանումէ նան հիդրոթերմալլուծույթներից,ծծմբաջրածնի ն ալկալային մետաղներիծծմբայինմիացություններիտարրալւծումից: Նման առաջացումներ հայտնի են ԱՄՆ-ում` Իելռուստոնյան ռրարկին Իսլանդիայիգեյզերներիելքերի շրջապատինստվածքներում: Բնածին ծծումբը լայնորենտարածվածէ Միջին Հանքավայրերը: Ասիայի երկրներում: Այստեղարդյունաբերական նշանակությունունեն` (Թուրքմննիա),Մշգաբադ քաղաԱարա-կումանապատիհանքավայրը է ծծմբի գործարանը: քից 250 մ Ց Շոր-Սուհանքավայրը հանքավայրը(Տաջիկստան), ք (Ֆերգանայի հովտումՈւզբնլխտան,Չանգիրտաշիհանքավայրը(կիրգիզիա): կան Պովոլժեյում(Սամարա Նստվածքայինծագմանմենծհանքավայրեր քաղաքիշրջանում):Բնածին ծծմբիոչ մենծհանքավայրեր կան՝ Թաթարիայում (Տետյուշ), Դաղստանում(Կկխնուտ),Ղրիմում (Չոկուր-կոյաշ), Ուրալում(կիշտիմ, Բերեզովսկ), կամչատկայում(հրաբխայինծագման) ն այլն: Նստվածքային ծագման խոշոր հանքավայրերկան ԱՄՆ-ում Ըուիզիանայում, Տեքսասում) ն. Իտալիայում (Սիցիլիա): Հրաբխային ծագման հանքավայրերհայտնի են Ճապոնիայում ն Չիլիում: ՀՀ-ում բնածին ծծմբի կուտակումներկան Արագած լեռան խառնարանի ների մեջ: ապարների մնջ:

հաա չաուրդակի

գործում ման

,

Գործնական նշանակությունը:Ծծումբը մեծ կիրառությունունի մեջ` ծծմբական թթու ստանալու ն քիմիականարդյունաբներության կաուչուկի ռնտինացման, ռազմականարդյունաբերությանմեջ` վառոդ ն թունավորնյութեր պատրաստելուհամար,գյուղատնտեսության մեջ` վնասատուների դեմ պայքարելու ն շննքերի ախտահանմանհամար, ու բժշկության մեջ: թղթի, լուցկու, ներկերիարտադրության ՏՈԼ `

,

:

ՏՐ

Բ. ՍՈՒԼՖԻԴՆԵՐ

։

ՇՅՏՕ.. 2ԷՆՕ Ժ

2ԸռՏ

Հ

2Շ

-

2ԸՕ.ԷՆՕ

ԸռՏ -

2007: 28:00, 2ԷՆՏ Ժ 2005, Հ

ԴեՏէՕՀ-ՏՀԵՕ:

Գիպսի հնտ պարագենետիկորեն կապվածեն մի շարք միներալներ` գիպսը,պինդն հեղուկ բիտումները(ասֆալտ, նավթ), կոլոիդային կավը,անհիդրիդը, կալցիտը,քարաղը ն շատ այլ նյութեր:

Այս խմբինեն պատկանումտարբեր մնտաղներին մնտալոիդ-

ներիծծմբայինմիացությունները, որոնքունեն բարդ քիմիականբաղան Ըստ քանակի նրկակեղնում սիլիկատներից դրություն կառուցվածք: հճտո. երկրորդտեղըգրավումեն սուլֆիդները՝մոտ 0,1522:` հանածոներն Սուլֆիդներըհամարվումեն կարնոր օգտակար ունեն արդյունաբնրական խոշոր նշանակություն:Դրանցից շատերը այս կամ այն մետաղներստանալու համար հիմնականհանքանյութեր նն:

Սուլֆիդներն աչքի են ընկնումմետաղականփայլով, անթափանցելիությամբ,մուգ կամ սն գույներով,զգալի տեսակարարկշռով ն

կարծրությամբ (բացառությամբ պիրիտից`՝6-6,5 ն արսննոպիրիտից` 5,5-6): Սուլֆիդների առաջացումը հիմնականում պայմանավորված է ն նրանց մագմ մասը թերմալ լուծույթներից` հիպոթերմալ, մեզոթերմալն էպիթերմալ ջերմաստիճաններում: Երկրի մակերեսում ծծմբային միացությունները անկայուն են, ջրի ն օդի թթվածնի ազդեցությամբնրանքաստիճանաոչ մնծ

"

աար հիտ, մ. Խաղա

օքսիդանումեն

բար

ն

ոը աաաջանում

կազմալուծվում,առաջացնելով երկրորդական

միներալային առաջացումներ:

ՊիրիտԼԷ6Տչ (Է6՝ 46,6 94, Տ` 53,4 27)|

կոլչնդան: Պիրիտ անունն առաջանրկաթայի «պիրոս» բառից` գել կրակ: Այդ անունըկապված է պիրիտիայն հետ, որ հարվածելիսկայծ է տալիս կամ կապվածէ նրա հատկության փայլի հնտ: Պիրիտը հաճախ պարունակում է -

Ծծմբային կամ

ն

է հուն.

քիչ քանակությամբ, կոբալտի, նիկելի, արսենիումի, սելենի, Ծարիրի,երբեմն պղնձի, ոսկու, արծաթի խառնուրդներ: Բյուրեղանումէ խորանարդայինսինգոնիայում: Ունի խորանարդի ն պննտագոնդոդեկաէդրիլավ զարգացած բյուրեղներ: Բնության մեջ հանդիպումէ կրկնաբյուրնղննրով,հոծ հատիկավոր զանգշատ

վածներով, նրբեմն գնդաձն ագրեգատներով

.

(ճն. 2Ռ:

աղեր

Հանքավայրերը:Ռուսաստանում պիրիտով հարուստ հանքավայրերը գտնվում են Ուրալում, կալատինսկի`(Ննյանսկի շրջան), Դեգտյարսկի (Միսերսկի շրջան), կարաբաշսկի(կիշտիմի շրջան), Բլյավինսկի(Ձկալովի շրջան): Պիրիտիհանքավայրկա Ադրբեջանում` Զիրագիձորիհանքավայր(Գանձակ), Հայաստանում (Լոռումարզում), նան ունեցող հանպիրիտիհամաշխարհայիննշանակություն ինչպես

ՆՔ.

Նկար 21.Պիրիտ

Իսպանիայի որի հանքավայրը, բավար Ռիո-Տինտո Անն Ֆրանսի Չնխտալովակի Նարիահասայ ԱՄՆ-ում, հանքավայրեՀՀ-ում ՝

ամենատարածվածսուլֆիդային Սռաջացումը: Առաջանում հրկրաբանական մն պայմաններում, կապված երկրակեղնում

երալն է:

է

տարբեր

մագմատիկ,նստվածքայինն մետամորֆային միներալհետ: առաջացմանպրոցեսների Պիրիտնառաջանումէ մագմատիկապարներիմեջ մանրագույն ներփակումների տեսքով, կոնտակտներում,պեգմատիտներում, պննմատոլիտներումն հիդրոթերմալնրակներում`մյուս սուլֆիդայինմիներալննրի հետ միասին: Սակայն նրա առավելագույնքանակությունը առաջանում է հիդրոթերմալլուծույթներից`մեզոթերմալերակներումն էպիթերմալնստվածքներիմեջ: Նստվածքայինծագման ապարներում ն հանքաքարհրում պիրիտը հանդիպումէ կոնկրեցիաներով, առավելապես ավազա-կավային Կստվածքներում, նե ածխի, ա խի, ե նրկաթիմանգանի գանի ն բոքսիտների հանքավայ է

ն

ասոգիացիայի Այսպիսի պայմաններումպիրիտիհետ պարագենետիկ մեջ են մտնում մարկազիտը,սիդերիտըն այլ միներալներ: պայմաններում երկաթիծծմբաթթվային Մակերեսային վերականգնման հետնանքով, ջրի ն ածխածնի մասնակցությամբ, առաջանումէ պիրիտ: Ճահիճների, լճերի ն որոշ ծովերի (Սն ծով) հատակում, նստեցման ճանապարհով, նույնպես առաջանումէ պիրիտ: է նան մետամորֆային ծագման Պիրիտը երբեմն հանդիպխում ն թերթաքարերում: ապարներում`գնեյսներում քլորիտային Երկրի մակերեսում պիրիտնանկայուն է, հեշտությամբենթարկվում է քիմիականհողմահարման,որի հետնանքովառաջանումէ լիմո-

Կիտ (գորշ երկաթաքար):

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 6-6:5, տեսակարար կշիռը` 4,9-5,2: Ունի մետաղականուժեղ փայլ, բաց արույրա-դեղին գույն, խազիգույնը՝ սն: Հերձում չունի: Որոշ տեսակները փխրունեն:

ու

րերում: Այդ ապարներում ն հանքավայրերում պիրիտի առաջացումը օրգանակապված է ջրային ավազաններիավելի խոր տեղամասերում, մուտքի: ազատ թթվածնի կան մնացորդների քայքայման հետ, առանց

լ

:

տի

հանքավա

պիրիտկա գրեթեբոլոր կապանի հանքավայրերի մեծ զանգվածներկան: խմբերումպիրիտի այում

ն այլ

երկրներում:

րում:Տանձուտի, Հանքաձորի, Ալավերդու ն ո

կան

է հանանան ստա» թթու ծծմբական հումք դանը ծարաւ ն

ու

:

Արդյունաբնրության

մեջ ծծմբա-

զտումեն պղինձ, նալու համար: Խառնուրդպարունակողտեսակներից ցոնկ,երբեմնոսկի,սելեն, կոբալտն այլ տարրեր: ք

Խալկոպիրիտ լՇսքօՏշ

(Շս` 34,57 74, Է6՝ 30,54 22, Տ՝ 34,972) տ կամ պղնձի կոլչեդան: Հուն. «Խայմու» բառից պղինձ, «պիրու»` կրակ: Որպես խառնուրդներ, չնչին քանակությամբ սինգոառկա են արծաթը ն ոսկին: Բյուրեղանումէ տետրագոնային հոծ տետրագոէ զանգվածներով, նիայում: Բնության մեջ հանդիպում եղերբեմն կրկնաբյուրնղ նային հատիկներիանկանոն ներփակումններով, ներոմ, հրիկամանմանն ողկույզանմանձներով: Բյուրեղներըհազվա-

Խալկոպիրի

`

դեպ են:

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 3-4: Բավականին փխրուն է: Տեսակարարկշիռը` 4,1-4,3: Ունի մետաղականուժեղ փայլ, արույրա-դեղին գույն, հաճախ` մուգ դեղին կամ խայտաբղես: գույննրի խաղով:Հերձում չունի: Առաջացումը: Պիրիտից հնտո, ծծմբային միացություններից է: Հանդիպումէ պղնձայինհանքաամենալայն տարածված միններալն նյութեր պարունակողհամարյաբոլոր հանքավայրերում: Առաջանումէ մագմայի բյուրեղացման պրոցեսներիժամանակ հատիկներիձնով Գլխավոր զանգվածներըառաջանում նեն հիդրոթերմալ նրակնհրում, հրային ն նստվածքային ապարներիկոնտակտներումպ̀իրիտի,պիրոտինի, մոլիբդենիտի, սֆալերիտի, մագնետիտի,հեմատիտի,քվարգի հետ միասին: Բացի դրանից, քիչ քանակությամբխալկոպիրիտառաջանում է նստվածքայինապարներում («պղնձային ավազաքար»), պղնձայինմիացություններովհարուստ մակերեսային ջրերից: Երկրի մակերեսումխւմլկոպիրիտըկայուն չէ, նա հնշտությամբ ենթարկվումէ քիմիականհողմահարմանն առաջացնումերկրորդային միներալներ,ինչպես օրինակ` մալախիտ, ազուրիտ, խալկոզին,կովելին, կուպրիտ,լիմոնիտն այլն: Հանքավայրերը:Ռուսաստանում խալկոպիրիտի խոշոր հանքավայրերըգտնվումեն Ուրալում (կարպուշինսկի,Լնիխինսկի,Տուրինսկի, ՉելյաԲլագոդատիհանքավայրերը), Գումեշնսկի, Մեդնոռուդնյանսկի, բինսկիմարզում (կիշտիմի) Ղազախստանում(Ջեզկազգանի,Առունկրասնոյարսկի երկրամասում(Խորիլսկի հանրադիհանքավայրերը), քավայրը), Միջին Ասիայում (Ալմալիկի հանքավվայրը),Հայաստանում` կապանի, Ալավերդու հանքավայրերիխմբերը, Հանքաձոր ն

այլն'

Ր

'

(Բյուտ, Խալկոպիրիտիհանքավայրերհայտնի են ԱՄՆ-ում Բիսբի), Իսպանիայում(Ռիո-Տինտո, Գուելվա), Նորվեգիայում(Մուլիրելմա),Գերմանիայում(Մանսֆելդ), Աանադայում,Չիլիում, Ճապոն այլ երկրներում: նիայում, Ավստրալիայում

Հիմնական հանքաքարնէ պղինձ. Գործնականնշանակությունը:

ստանալու համար:

Մոլիբդենիտ |հ/օՏշ (ԴՇ՝ 6022,

Տ՝ 40

22)|

Հուն. «մոլիրդնք»բառից` կապար:Հին ժամանակներում հույներն

անվանտակհասկացելեն ոչ միայնկապար,այլն գրաֆիտն մոլիբէ հնքսագոնային սինգոնիայում: դենիտ: Մոլիրդենիտըբյուրեղանում ն հոծ զանգվածներով: Բնության մեջ հանդիպումէ թեփուկներով այդ

Արտաքինտեսքով հատկությունները: ն քիմիական հատկություններով

Տիտին բամու խիստ ական

նման է գրա-

բաղադրու

կշիռը տարբեր է: կարծրությունը1̀-1,5: Տեսակարար թ է ի,ձնռքնրը, է, մրոտում Փափուկ է, շոշափելիս թվում է թն ճարպոտ :

նման գրում թղթի ճեղքվումէ ճկուն բարակթիթեղների:Գրաֆիտի Հերձումը կակապարագորշ: գույնը` փայլ, վրա: Ունի մետաղական

է

տարյալ

է:

խավ ոի, գլիաոո՞ ապարները, ինտրուզիվ է հնտ: Առաջանում գրանոդիորիտների

կապվածէ Առաջագումը

թթու

գրանիտների

ԱԱ տեսակից, Սաննշանակությու: նշանակություն հո նաբերական ԲԱՏ հաեիտի ունեցող լուծույթներից հան քանյութերնառաջանում հիդրոթերմալ Բրի թ Այստեղ նրան ուղեկցում կասիտերիտը երակներում: (անագան խալկոպիրիտը շհելիտը,պիրիտը,արսննուպիրիտը, վոլֆրամիտը, րՆ հանքավայրերը անքավայրերը:Ղղնձամոլիրբդննային (Քաջարան,Ագարակ,Դաստակերտ, ն Հայաստանում Հանքավ (Տիրնիաուզ),Ղազախստա այլն), Հյուսիսայինկովկասում զ Նան Հեռավոր (Գուտայսկի), ՌԴ, Անդրբայկալում բնկստանում, քու (Ումալտինսկիհանքավայրը), Ալթայում, Ար, կամչատկայում Բի ԱՄՆ-ում՝ Կլայմաքսի (կորաբի),կիրգիզիայում, եի լեռների Ժայռոտ կլայմաքսըտեղադրված քավայրերը: է

րապես

ն

տիտայիներակներում: ունեն

այս

տիպի

հա

գործնական են

են

հայտ

են

Սր

նում

ն

ան-

ջրբա տ

ավՆ վրա: Հանքավայրը շահագոր մ բարձրության բ

ղանքում 3700 եշ պղնձիպաշարը 1917 թ.-ից: Բինհեմիհանքավայրի Էս 200000ռ: մլն. տ, մոլիբդենիպաշարը՝ ոչ վայրերկան Չինաստանում, Մ .Մ՝ Ռումինիայում, շարներ` Ավստրալիայում,արոկկոյում, ն այլն: ՀՀ-ու : նում, Թուրքիայում, Աանադայում,Շվեդիայում ամենախոշորՔաջարանի գտնվումտարածաշրջանի Ագարա նն նան Դաստակերտի, Հայտնաբերված Հանքավանի, . Թեղուտի ն մի շարք այլ հանքավայրեր: հանքանյութ Գործնականնշանակությունը: Հիմնական ն են երկաթին դեն ստանալու համար: Ավելացնում թելեր Մոլիրդենային պողպատները: տարբերտեսակիբարձրորակ միացությունննմի քանի նրա նն տագործվում էլեկտրատեխնիկայում, մեջ: ն ներկերիարտադրության ըը՝ քիմիական

հսկայակա Հեռանկարային րաքախոշոր Հարավսլավիյում, պա Իրանում, Հու աստ

հանքավ Է

Կրո

մոլիբ» ւ9Գ-

Սֆալերիտ |2ոՏ (Հո` 67,1 22,Տ՝ 32,992) Գալենիտ |ԾԵՏ (ԲԵ` 86,6 25, Տ՝ 13,422) Լատ. «գալենա» բառից` կապարի հանքանյութ: Որպես խառնուրդներ պարունակումէ` Ճք, Ըս, 2ո, Տօ, Ք6, ՃՏ, ՏԵ, հազվագյուտ դնպքերում` Խո, Ս: Բյուրեղանում է խորանարդայինսինգոնիայում:Բնության մեջ հանդիպում է առանձին բյուրեղներով, հատիկավոր, հոծ

զանգվածներով:

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 2-3, տնսակակշիռը՝ 7,4-7,6: Ունի մնտաղականփայլ, կապարասնգույն: Հերձումը կատարյալ է խորանարդինիստերով: Հեշտությամբ լուծվում է

րար

աղաթթվում: են

առաջանում Առաջացումը:Գալենիտի հիմնականզանգվածները

լուծույթներից` ապարներիճեղքերումերակներիտեսհիդրոթերմալ

քով: Այն միշտ հանդիպումէ սֆալերիտիհետ միասին: Մյուս միներալննրից նրա հետ լինում են` պիրիտը,խալկոպիրիտը,արսենոպիրիտը, արծաթի,ցինկի,սուլֆոաղերը:Ոչ մետաղայինմիներալներից՝քվարցը, նա առաջաբարիտը,ֆլյուռրիտը: Քիչ քանակությամբ կարբոնատները, նում է նան նստվածքային միագութկապարածծմբային ապարներում յունների լուծույթներից: Մակերնսային պայմաններումգալենիտ պարունակողապարների հողմահարման պրոցեսներիհետնանքովառաջանումեն կապարի երկրորդային միներալներ,օրինակց̀երուսիտ(ԲԵՇՕ:), անգլեզիտ (ԲԵՏՕ.), կապարիօխրա (ՏԵՕ), սուրիկ(ԲԵ:Օ,) ն այլն: Հանքավայրերը:ՌԴ-ում կարնոր հանքավայրերըգտնվումեն` Հյուսիսայինկովկասում (Սադոն), Ալթայում (Ռիդդեր, Ջմեինոգորսկ, Զիրյանովսկ,Բելոուսովսկ,Ձերեպանովսկ),Արնելյաց Անդրբայկալում (Ներչինսկի շրջան), Նովոսիբիրսկի մարզում(Սալաիր), Հեռավորարնվելյան երկրամասում Աարա-Տաու լեռներում(Տուրլանսկ) Թուրքմենստանում,Միջին Ասիայում (կարամազարիլեռներ): Գալննիտի հանքանյութեր կաննան ԱՄՆ-ում. (Միսուրի ն կոլորադո նաԳերմահանգներում),Մեքսիկայում, Ավստրալիայում, Իսպանիայում, նիայում Ֆրեյբերգիհնագույն հանքավայրերը),Նորվեգիայում(կոնգսնն Ախթալայի,Պրիվոլբերգ)ն այլ երկրներում:ՀՀ-ում հայտնաբերված նոյն, Ղազմա, Ազատեկ,Արմանիս,Շահումյան ն այլ գալենիտպարունակողհանքավայրեր:

ետուն),

կարնոր հանքանյութ՝ կապար Գործնական նշանակությունը

ստանալուհամար:

Հուն. «սֆալնրիւ» բառից` խաբկանք:Երկար ժամանակդրանից չեն կարոդացելկորզել ոչ միմետաղ, դրա համար էլ նրան հանքանյութ

չեն համարել: Հաճախ որպես խառնուրդներպարունակում է երկաթ (մինչն 2029, կադմիում, ինդիում, պղինձ, մանգան, կապար ն այլն:

Բյուրեղանումէ խորանարդային սինգոնիայում:Բնության մեջ հանդին հոծ զանգվածներով: պում է հատիկներով

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 3-4, տեսակակշիռը՝ 3,9-4,2: Ունի մետաղական,ալմաստի, ապակու փայլ: Սովորաբար լինում է գորշ, դարչնագույն,սն, հազվադեպ`դեղին,կարմիր ն կանաչավուն գունավորումներով, երբեմն` անգույն (թափանցիկ տեսակը): Հերձումըխիստկատարյալէ ռոմբայինդոդեկաէդրինիստերով: Լուծվում է ազոտականթթվում: Փչակիբոցումչի հալվում: րար

Առաջացումը:Հիմնականզանգվածներըառաջանումեն հիդրոթերմալ լուծույթներից (հիպո-մեզոթերմալերակներում)գալենիտիհետ միասին: Էկզոգեն պայմաններում առաջանում է շատ հազվաղեպ: Սֆալերիտ հանդիպումէ ածխիմի շարք հանքավայրերում: Հանքավայրերը:Տե՛ս գալենիտը(նան ՀՀ-ում): Գործնական նշանակությունը: Գլխավոր հանքանյութ է ցինկ ստանալու համար: Նրանից կորզումեն կադմիում, ինդիում ն այլ մետաղներ, պատրաստումներկեր, կատարում ցինկապատում:Աիրառվում է բազմաթիվայլ բնագավառներում: Արգենտիտ|ՃցչՏ (Ճց` 87,1 96, Տ՝ 12,9 24| «արգենտում»բառից՝ արծաթ: Բյուրնղանումէ խորանարդային սինգոնիայում:Բնության մեջ հանդիպումէ անկանոն բյուրեղք ), ներփակվածնուրբ հատիկներովն հոծ զանգվածներով,դենդրիդներով: Լատ.

(րրագուծ, ՎԱԾ), ներու

տնսակա

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 2-3, է: Գույնը` փայլը մետաղական կշիռը՝7,2-7,4: Թարմ կոտրվածքում կապարագորշից մինչն հրկաթասն: Հերձումնանորոշ է: Հեշտությամբ կտրվումէ դանակով,կռելի է: Լուծվում է ազոտականթթվում:Հալվում է փչակիբոցում: րար

լուծույթներից

մեզոԱռաջացումը:Առաջանումէ հիդրոթերմալ թերմալ երակներում:Պարագենետիկ մեջ է հետնյալ միասոցիացիայի նճրալների հետ` գալենիտ, սֆալերիտ, պիրիտ,խալկոպիրիտ,քվարգ, կալցիտ:

:

Ռուսաստանում` Ալթայում (Զմնինոգորսկ,ՉերեՀանքավայրերը: պանովսկ,Զիրյանովսկ),Արնելյան Անդրբայկալում(Ներչինսկի շրջան), Ուրալում (Տուրինսկի հանքային երակներում,Յակուտիայում),ԱՄՆում, Նորվեգիայում (կոնգբերգ), Մեքսիկայում,Սաքսոնիայում, Բոհեմիայում ն այլն: ՀՀ-ում արգենտիտիհանքանյութ հայտնաբերված են Մարցիգետի,Ղազմայի, Ազատեկի,Շահումյանի ն այլ հանքավայրե-

րում:

Գործնական նշանակությունը: Արծաթ ստանալու հիմնական հանքանյութնէ: -

Կինովար (Ւ9Տ (Ւց՝ 86,274,

Տ՝

13,873)

Հուն. «Աինեռբարիտբառից, որը նշանակում է կարմիր ներկ, «վիշապի արյուն»` շնորհիվ միներալի բնորոշ կարմիր գույնի: Բյուրեղանում է հնքսագոնայինսինգոնիայում: Հաճախ պարունակում է խառկավային, երկաթայինն օրգանականնյութերի մեխանիկական նուրդներ: Բնության մեջ հանդիպում է տարբերձնի լավ զարգացած հոծ զանգվածներովն հրբեմն մանը բյուրեղներով,ներփակումներով, հողախառնտեսքով:

Մ`

Երկրակեղնի վերին մասերումկինովարըբավականինկայուն է, համարյաչի ենթարկվումքայքայմանն այդ պատճառովէլ այն հաճախ հանդիսանում որոնքշատ դեպքերում հանդիպումէ ավազացրոններում, ենարժեքավորհանքանյութերսնդիկ ստանալու համար: Գործնական նշանակությունը:կինովարը միակ հանքաքարնէ են կարմիր սնդիկ ստանալու համար: Բացի դրանից,պատրաստում է նկարչությանմեջ: ներկ,որը մնծամասամբօգտագործվում

2) Արսենոպիրիտ|Բ6ՊՏՏ(Է6՝ 34,3 24,ԲՏ՝ 46,076, Տ՝ 19,7 Լատ. «արսենիկումթմ̀կնդեղ:Խառնուրդները՝ նիկել (միրչն572, կոբալտ, ծարիր, պղինձ, ոսկի: Բյուրեղանումէ մոնոկլինայինսինգոնիայում: Հաճախ հանդիպումէ լավ արտահայտված կարճ պրիզմատիկն տափակբյուրեղներով,հատիկներով ն հոծզանգվածներով:

կարծրությունը՝5,5-6, Ֆիզիկականհատկությունները: տեսակաարծարար կշիռը` 5,9-6,2: Ունի մետաղայինփայլ, անագասպիտակ, թասպիտակ,պողպատագորշ գույն: Հերձումը միջին է: Շփելիսարձակում է սխտորիհոտ: Լուծվում է ազոտականթթվում: Պատկանումէ հիդրոթերմալծագմանմիներալնեԱռաջացումը: րի թվին, սակայն առաջանումէ առավելապեսհիպոթերմալփուլում ֆլյուռրիտին բերիլիհնտ միասին:Արսննոմոլիբդենիտի, վոլֆրամիտի, ու պննմատոլիտային պիրիտն առաջանում է նան պեգմատիտային

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 2-2,5, տեսակարար կշիռը` 8-8,25: Փայլը` ալմաստից մինչն մետաղային,գույնը` կարմիր, երբեմն կապարագորշ երանգով:Հերձումըպարզ չէ: Լուծվում է արքայաջրում`տաքացնելիս(սառը պայմաններումչի լուծվում):

երակներում:

Բացառաոյեսառաջանումէ հիդրոթերմալլուծույթԱռաջացումը: ներից ցածր ջերմաստիճանային պայմաններում (էպիթերմալ հանքավայրերում),նան Երկրի մակերեսիցդուրս նկած ալկալային տաք լուծույթներից, օր.` Ստիմբոտ (Խնադա) ն Սալֆոր-Բենկ (կալիֆորնիա, ԱՄՆ) աղբյուրների ելքերիմոտ: Այստեղ կինովարիհետ պարագենետիկ միներալներիցհանդիպումեն անտիմոնիտը,պիրիտը,հազվադեպ`արռնալգարը,երբեմն` սֆալերիտը,խալկոպիրիտը: սենոպիրիտը, Ոչ մետաղայինմիներալներից՝ քվարցը,կալցիտըն այլ միներալներ:

ռ

Հանքավայրերը:Ռուսաստանում հայտնիեն Ուրալում(կոչկա-՝ (Դարասուն, Զարի, Ջետիգարիհանքավայրերը),Արնելյան:Միբիրում պոկրովսկ),Միջին Ասիայում (Ուչ-Իմչակ, Տակելի), Ղդազախստա ԱՄՆ-ում, (Բրիչմուլա), Վրաստանում, Ադրբեջանում-(Դաշքեսան), ՀՀ-ում Մեքսիկայում,Շվեդիայում,Գերմանիայումն. այլ երկրներում: հանքանյութերովՄեծ Ձոր, Մալվարդ հայտնի են պղինձ-մկնդեղային

. հանքավայրերը:

հատո

կն

մկնդեղստանալու Գործնականնշանակությունը:Մետաղական լայնորնն օգտահիմնական հանքաքարն է: Նրա միացությունները հողերի մեջ, ռրպես թունաքիմիկատ` գործվումեն գյուղատնտեսության ն բույսերիվնասատուներիդեմ պայքարելուհամար, բժշկությանասն կաշններկագործության պարեզում,քիմիական արտադրությունում, գործության,ապակու արտադրության մեջ(որպեսապակիներըգունաթափող նյութ), ռազմականգործում ն այլն:

Հանքավայրնրը:Ուկրաինայումէ գտնվում ամենախոշորհանքավայրերից(մեկը Նիկիտովկայիհանքավայրը):Հանքավայրերկան ՌԴ Արնմտյան Միբիրում (Ակտաշ), Միջին Ասիայում (Խայդարկա), Ուրալում (ոսկեբեր ավազացրոններիշրջանում), Անդրբայկալում,

Դաղստանում:

Հայտնի նն Իսպանիայի (Ալմադենը) ն Իտալիայի(Իդրիա ն Մոնտե-Ամիատահանքավայրերը):ԱՄՆ-ի` կալիֆորնիայում,Ննադայում, Պերուի հանքավայրերը: ՀՀ-ում կինովարի երնակումներեն Սնանա լճի արնելյանշրջաններում: հայտնաբերված

5 Ս

Ա

Սռաբելյան

Անտիմոնիտ|ՏԵշՏ:| Անտիմոնիտ(ստիբնիտ)կամ ծարիրի փայլ: Անտիմոնիտ`անտիմոնիումտարրի անունից,ստիբնիտ` «ստիբի» կամ «ստիմմի»հուն. բառից, որ նշանակում է «ներկ արտնանունքներիհամար», սուրմա (ծարիր)` իրանականբառից, դարձյալ նույն նշանակությամբ: միներալի արաբական հին անունը եղել է ալկան հոնքեհոլ` ներկ, նույնպեսարտնանունքների րի համար: Միջին Ասիայի ն կովկասիտեղական լեռնցի բնակչությունըհաճախ սուրմա է անվանումբոլոր մրոտողսն միներալներին: Բյուրեղանում է ռոմբայինսինգոնիայում: Հաճախ հանդիպումէ լավ զարգացածպրիզմաԲյուրեղներըլինում նն բավատիկբյուրեղներով: կանին բարակ, կորացած, ոլորված: Դրուզային ձները՝ փետրաձնկամ ճառագայթանման գոյացումներով(ճմ. 22): Բյուրեղներիերկարությունը Նկար 22.Անտիճոնիտ երբեմն հասնում է միգ մինչն մ |

Ծր

6,5

Ֆիզիկականհատկությունները.կարծրությունը՝ 2, փխրուն է, տեսակարարկշիռը` 4,5-4.6: Հարձումըխիստկատարյալ է մեկ ուղղությամբ: Ունի մետաղական ցայտուն փայլ: Գույնը՝ կապտամոխրագույն: Խազի փոշու գույնը` համարյասն: Հողմահարված տեսակներնավելի մուգ են ն փայլ չունեն: Հալվում է մոմիբոցում: Առաջացումը:Հիմնականզանգվածները առաջանումնն հիդրոթերմալ լուծույթներից էպիթերմալ երակներիվերին մասերում ն հանդիպում է կինովարի,գալննիտի,սֆալերիտի,քվարցի,բարիտին կարբոնատայինմիներալներիհետ. Առաջանում է ճան հրաբխամիասին: յին պրոցեսների ժամանակ,սուբլիմացիայիճանապարհով: Ռուսաստանում Հանքավայրընըը:

հայտնիեն՝

անտիմոնիտիհանքավայրերը

Սվերդլովսկի մարզում (Արմաշնսկի),Ակրասնոյարսկի մար-

զում (Ռազդոլնինսկի),Ամուրի մարզում (Բոգուչան), Վրաստանում (Ռաչա), կննտրոնականՂազախստանում (Տուրգայսկի), Կիրգիզիայում (կադամջայն Զաուվայսկ):. Աշխարհում ամենախոշորհանքավայրերը հայտնի են` Չինաստանում, որը տալիս է ծարիրի տարեկանհամաշխարհայինարդյունահանման, մոտավորապես5024, Բոլիվիայում` 3024, Մեքսիկայում, Ֆրանսիայում, Ալժիրում, Հարավսլավիայում,Ճապոնիայում ն այլ երկրներում:ՀՀ-ում հայտնիեն Ազատեկի,Ամասիայի հանքավայրերը:

Գործնականնշանակությունը:Անտիմոնիտըծառայումէ որպես գլխավոր հանքաքար ծարիր ստանալու համար: Ծարիրի միացութ66

են ներկերի,ռետինի,լուցկու, ռազմանյութերի յուններն օգտագործվում ն արտադրությանմեջ այլ բնագավառներում:

Ռեալգար (/5Տ| Անվան առաջացումը կապված է արաբական «ռայ-ալգար» բառիհնտ, որ նշանակումէ «քարի կամ հանքավայրիվառոդ»: Բյուրեղանում է մոնոկլինային սինգոնիայում: Բնության մեջ հանդիպումէ կարճ ձողաձն բյուրեղներովն հատիկավորհոծ զանգվածներով:Նրա փոշենման տեսակներըհաճախ հանդիպումեն կրա-

քարերի,մերգելներին թերթաքարերի ճեղքվածքներում: Գույնը՝ նարնջակարմիր,փայլը՝ ձյութից մինչն ապակյա:կարծրությունը՝ 1,5-2, տեսակարարկշիռը՝3,5: Առաջանումէ հիդրոթերմալլուծույթներից,էպիթերմալնրակնեհետ միասին, րի վերին մասերում, անտիմոնիտին աուրիպիգմենտի ինչպեսնան հրաբխայինպրոցեսներիժամանակ: ծությամբ ածնիի նն ննրգործությամբռնալգարը ռնալգա ում է առ ւրիպիգ փոխվու մեն-

ՀԵՏ տիտի

Ռուսաստանում ոնալգարի հանքավայրերկան Հյուսիսսային կովկասում,Ուրալում, Վրաստանում (Ռաչա), Աիրգիզիայում(Ձաուվայսկի), Ադրբեջանում(Ջուլֆա), Թուրքիայում(կաղզվան), Մակնդոնիայում (Ալխար): ՀՀ-ում ռնալգարիհանքայինկուտակումներ հայտնաբերվածչեն: Ռնալգարից ստանում նն արսննիում:

Աուրիպիգմենտ|ճ5շՏ:) առաջացել է լատ. «աուրում»` ոսկի ն «պիգմենտ»` Այդ ներկ բառերից:Միներալն ունի ոսկնդեղինգեղեցիկգույն: է ռոմբային սինգոնիայում:Շատ հազվադեպ է Բյուրեղանում ) է թնրթանման,հատիկՍԱ մարի եր` ոսկնդնղին: "35. Գու ուկեղհրին: Գույնը՝ կարծրությունը՝ 1,5, տեսակարար Թարմ կոտրվածքումունի սադափի ուժեղ ուղղությամբ . Մեկ տալիս է կատարյալ Մուրճով հարվածելիս՝բաժանվումէ բաճկուն թերթ թերթիկների: րակ, ճկուն հնտ միասին է րի վերին մասերում:Անջատվում է տաք աղբյուրներից, հրաբուխների ժայթքմանժամանակ, ցնդող գազերից:Առաջանումէ աղային գմբեթներում, նավթաջրերիներգործությամբ,երբեմն` ռնալգարին սուլֆիդային աղերիքայքայումից: Ռուսաստանում նրա հանքավայրերըհայտնի են Յակուտիայում, Վրաստանում, Աիրգիզիայում, Ադրբեջանում Հյուսիսային կովկասում, անունն

հանդիպում նովորաբար լինում բյուրնոննրու, րիա գորգ վանա կշիռը՝ 3,5:

փայլ:

,

հերձում: Առաջանում ոոաղգարիէպիթնրմալ հանքավ

(Ջուլֆա), Հյուսիսային Իրանում, Աֆղանստանում, Թուրքիայում (կաղզվան), Մակեդոնիայում(Ալխար), Ռումինիայում(կապնիկ)նայլ երկրներում: ՀՀ-ում աուրիպիգմենտիհանքային կուտակումներհայտնաբերվածչեն: . Ռնալգարը ն աուրիպիգմենտըօգտագործվումեն մկնդեղիպրեպարատննրպատրաստելու համար: Աուրիպիգմենտից պատրաստում են դեղիններկ,որն օգտագործվում է գեղանկարչության մնջ, ն թունաքիմիկատներվ̀նասատուների դեմ պայքարելու համար ն այլ բնագավառներում: `

Գ. ՕՔՍԻԴՆԵՐ

-

ն մետալոիդների պատկանումմետաղների թթվածնայինմիացությունները: Երկրակեղնում օքսիդներըկազմում նն մոտ 17,022 (ըստ կշռի), միայն սիլիցիումիօքսիդները` 12,624 (ըստ քաշի), երկաթիջրային օքսիդները՝3,9 24: Մետաղականփայլ ունեցողօքսիդայինմիներալները ծանր են, ոչ մնտաղականը` թեթն: Մետաղական փայլ ունեցողմիներալների գույնը կայուն է, ոչ մետաղականը՝անկայուն:Օքսիդայինորոշ միներալներ իրենց արտաքինմի քանի հատկանիշներով (գույն, փայլ) հիշեցնումնն ն սուլֆատները, կարբոնատները բայց վերջիններից խիստ տարբերվում

են մեծ կարծրությամբ ն հերձման բացակայությամբ: Անջուր ունեն բյուրեղայինամուր

օքսիդներն

կառուցվածք, քանի որ մետաղները թթվածնի նկատմամբունեն քիմիական ուժեղ խնամակցություն: Այդպատճառով էլ նրանքքիմիապեսկայուն են ն դժվարահալ:Ջրային ունեն օքսիդներն բյուրեղայինշերտավորկառուցվածք մեծ կարծրություն: ոչ ն Օքսիդայինմիննրալններից շատերըհանդիսանումեն.կարնորօգտակար հանածոներ,որոնցիցստանում էն այս կամ այն մետաղները (առանձնապեսերկաթ): են` Այս խմբում կարնոր երկաթի, մանգանի,ալյումինի, անագի, քրոմի, սիլիցիումիթթվածնայինմիացությունները:

ՕՔՍԻԴՆԵՐ

Մագնետիտ (Ւ6:Օ. կամ Է6Օ` Է6չՕ)) կամ մագնիսային երկաթաքար(Բ»՝ 7242, Օ՝ Մագնետիտ 672: Այս միննրալի անունըկապվածէ նրա մագնիսական հատկությունների հետ: Մագնետիտ անվանումը առաջացել է հուն. «մագնի» է «մագնիս»կամ «մագնիսական քար»: «Մազ,

ո.

որնշանակում իետիՑ գալիս վաղ անզյալից:Հայտնի նա ինե լերտությունը թվարկությունից դեռ տարի ծանոթ եղել ա

ցիսերը

մեր

է շատ

'

5,5-6,5, Ֆիզակական հատկությունները: կարծրությունը`

Օքսիդների խմբինեն

ԱՆՋՈՒՐ

մագնիսական սլաքի հետ: Ենթադրվումէ, որ «մագնիտ»բառը կապունի «Մագնես»հովիվիանվանհետ, որն իբր առաջիննէ գտել այդ մագնիսական քարը: Նա նկատելէ, որ այդ քարը ձգում է իր կոշիկիմեխերըն ձեռնափայտիերկաթյածայրը: Բացի դրանից, մագնիսականնրնույթնհրիմասինհիշատակվում է Արնելքի պատմազրույցներում ն ավանդություններում: Մագնետիտըբյուրեղանում է խորանարդայինսինգոնիայում: Բնության մեջ հանդիպումէ օգտաէդը բյուրեղների,կրկնաբյուրեղների, հատիկների,հոծ զանգվածների ն այլ ձներռով:

առաջ

են

է, որ

տեսա-

կարարկշիռը՝4,9-5,2: Ունի մետաղայինկամ խավարփայլ, ճրկաթասն է: Օժտվածէ մագնիսական գույն: Խազիգույնը՝ սն: Հերձումնանկատար 575:Շ-ում. է իր մագնիսական կորցնում հատկությամբ: մագնիտիտը է: Փչակիբոցում հատկությունը,իսկսառչելիս վերականգնվում է աղաթթվում(վերջինիս չի հալվում,լուծվում տաքացնելու դնպքում):

այն նորից

Առաջացումը:Մագնետիտիգլխավոր զանգվածներիառսջացուն մետամորֆամը կապվածէ մագմատիկ,կոնտակտ-մնտասոմատիկ յին պրոցեսներիհետ: Երկրակեղնիխորքային զոնանհրումնրա հսկայականզանգվածներնանջատվումեն հիմքայինմագմայիցն, սովորաբար,հանդիպում նն գաբրոնհրում.ուպիրոքսենիտներում, երբեմն` թթու ն միջին մագմատիկապարներում: Գրանիտային,սիննիտայինմագմայի ու կրաքարերիկոնտակունեն արդտային զոնայում առաջացած մագնետիտիզանգվածներն յունաբնրականմեծ նշանակություն: Մակերեսային ծագման հրկաթային միացությունները, հայտնվելովնրկրակեղնի խորքերում,մեծ ճնշման ու. բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում,ենթարկվումնեն մետամորֆիզմի,առաջացնում` մագնետիտ: տանց Մագնետիտին հեմատիտի՛որոշ գանգվածներառաջանումեն լուծույթներից,հիպոթերմալն մնզոթերմալհանքային հիդրոթերմալ .

աց

երակներում:

մագնետիտը բավականին իմազնետիտ այքայմ համար պարունակող ապարների նրա հատիկներըկուտակվում

Մակերեսային է ն դրա

հետնանքով

կայուն

պայմաններում

են

ցրոններում:

Հանքավայրերը: Մագնետիտի արդյունաբերական խոշոր նշանաեն` ՌԴ Ուրալի կություն ունեցողհանքավայրերից (Մագնիտհայտնի `

նայա, Բլագոդատ, Վիսոկայա լեռներում, կոնտակտ-մետասոմա ծագման), կուրսկի մագնիսայինանոմալիայի որը կազմվածէ մինչքեմբրյանհասակի դիպոկացիային մնտամորֆիզմի

հանքախումբը,

Այստեղ երկաթայինհանքանյութերիշերտերի եսթարկված ապարներից:

հզորությունըհասնում է մի քանի մետրիցմինչն տասնյակ մետրերի:Այս հանքախումբըհայտնաբերվելէ 1784 թ.-ին, ակադեմիկոսԻնոխոդցնի կողմից: Մակայն անոմալիայի պատճառներըերկար ժամանակ մնում

մող Լար ԻՄԳուրկինի Սոանգեաւ Հարու արնի են, թյամբ,

մԴ.

անհայտ: էին

'

ումբ երկրաբաններ

ն

ֆիզիկոսներ,ակադեմիկոսնն

պարզել որ 100-300մ խորությանվրա գտնվումեն մագնիսական երկաթաքարիմեծ զանգվածներ,որոնգով ն պայմանավորվածէ մագնիսայինանոմալիան:Անոմալիայիազդեցությանոլորտը ընդգրկվում է 250 7մ երկարությունն 3-5 Մմ լայնություն ունեցող տարածություն: Այսպիսինն է, օր. ԱդրբեջանումԴաշքեսանի կանտակտային ծագման հանքավայրը (Գանձակ քաղաքի շրջանում), Ուկրաինայի Արիվոյ-Ռոգի(մետամորֆային ծագմանհանքավայրերը): Մագնետիտիկարնորհանքավայրերիցէ կուսինսկի(Ձելյաբինսկի մարզ), Պերվռուրալսկին, Անգարա գետի երկու կողմերումընկած Անգարա-Իլիմի հիդրոթերմալերակայինտիպի հանքավայրերիխումբը (Արնելյան Միբիր), Տելբեսը, Թեմիր-Տաուն (Լեռնային Շորիա), Աբականը (Մինուսինսկիգոգավորությունում)ՌԴ: Սրդյունաբնրականհումքային նշանակություն ունեցող ճրկանան Հայաստաթային հանքանյութերիպաշարներեն հայտնաբերված նում (կոտայքի, Սյունիքի ն Լոռու մարզերում, կապուտանի,Հրազդանի, Հանքավանի,Սվարանցի,Հաղարծնին այլ հանքավայրեր): Մագնետիտի համաշխարհայիննշանակություն ունեցող հանքավայրիգմեկըգտնվումէ ՀյուսիսայինՇվեդիայում(կիրունավարան): Հանքավայրը կազմված է մինչքեմբրյան հասակի շերտախմբերից: Հանքային հզորությունըտատանվումէ 34մ-ից մինչն 150մ-ի, իսկ միջինը՝ 90 մ սահմաններում: ՀյուսիսայինՇվնդիայումմագննտիտիհանքավայրնրի թիվը հասԴրան արդյունաբերական ն ու ունեն Կաբնրական նում 30-ի: խոշոր նշան Դրանցից նշանակություն նան Լյուռսսավարան, Հելլիվարան,ՀյուսիսայինԱմերիկայում՝«լերին լճի հանքավայրը ծագման)ն այլ հանքավայրեր: (մետամորֆային ՛

մարմնի

է

րուստ

:

Գործնական նշանակությունը: Երկաթ ստանալու հանքաքարնէ:

Գեմատիտ|Բ6չՕ:)

կարմիր `

ամենահա-

Հեմատիտկամ երկաթաքար(Բօ` 7022, Օ՝ 3072: Նրա են՝ 11Օ., ԷօՕ, կազմում սովորականխառնուրդներն Այդ անունն առաջացելէ հուն. «գեմատիկոս» բառից,որ նշանակումէ «արյունոտ»: Ենթադրվում է որ այդպիսի անվանումը կապված է միներալի փոշու համապատասխան գույնի հնտ:

ՏՕ,

լավ որոնիրյակ Ն Էալիս արոաաած թիթեղներ է

Բյուրեղանում

-

հն

նային

սինգոն

ւմ:

Բն

ն մե

հայտ հոծ զանգ զան վածներով րու, ծածկաբյուրնղեերով, թյուր ղ փուկներով, բու, րոջ ով օօլիտային ն հողային զանգվածներով,հոսքերով (ստալակտիտների տոսքո եսքով): հանդիպումնն նրա հետնյալ տարբերակները, 1. Երքաթի փայլ` ներկայացնումէ թիթեղներովն տափակխոշոր բյուհեմատիտ,որը վաղուց հայտնի է Միջերկրայինծովի Էլբա է

հատիկնն

կ

:

Բնության մեջ

|

կոզոննով ոզուց: թերթանման, թեփուկանմաննրկաթի

ին` 2.րաւ աաա .

փայլով

պսնդոմորֆոզը (կեղծ ձնը) ըստ մագնետիտի: հնմատիտի Մարմիրօխրա` հողանման,փոշենման,կարմիրգույնիհեմատիտ: թեփուկներով հնմատիտ,շոշափելիս

3. Մարտիտ՝

4.

5ճ. 7.

որա Ար րար ,

ւթ

:

Շրկաթի վարդ` երկաթի փայլի թիթնղանման բյուրեղներիսերտաճումներ,որը հիշեցնումէ վարդը: Աարմիրապակյա գլխարկ`փայլուն մակահոսմանձներով հեմատիտ, շառավղաճառագայթաձններքինկառուցվածքով:

րար

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝5-6,5, տեսակակշիռը՝ 5-5,3: Ունի մնտաղայինիցմինչն ապակյա փայլ, մյուս

մոտ փայլըբացակայում է: Գույնը՝ բալակարմիր,պողտարբերակների պատագորշ, երկաթասն:Հերձումըհազիվնկատելիէ: Փչակիբռցում չի հալվում: Թթուների մեջ լուծվումէ դանդաղորեն:

Առաջացումը:Առաջանումէ տարբեր պրոցեսներիհետնանքով: մեծ մասն նշանակությունունեցողհանքավայրերի Սրդյունաբերական ունի մնտամորֆային ծագում: Երկրակեղնիխոր զոնաներում, մեծ ն Բր բարձը րջերմաստիճանի ճնշման ր փոխ7 աըպայմանններում, լիմոնիտը է հեմատիտի`2Բ6չ03-38ՆՕ 2Ք5:Օ»-- 3:00: մ է՝ քվար ն Այս տիպի հանքավայրերումհեմատիտըհանդիպում ցիտների,բյուրեղայինթերթաքարերի,մարմարներիմեջ: Հոծ զանգվածներովն ցաներիտեսքով առաջանումէ հրային: ապարների(գրանիտ,դիորիտ, սիննիտ) ն կրաքարերիկոնտակտային զոնայում,տաք ջրային լուծույթներիու կրաքարերիփոխազդեցությամբ: Հիպոթերմալ ն մեզոթերմալ երակներում նրա որոշ զանգվածներնանջատվումեն հիդրոթերմալլուծույթներից: է Երկրի մակերեսինորոշ հնմատիտ առաջանում քանակությամբ գերհիմքայինապարներին հազվադեպ` մագնետիտիքիմիականհողմահարմանպրոցեսներիժամանակ: Երբեմնգոյանումէ հրաբուխների ժայթքման ժամանակ: Այն նստում է խառնարանիպատերի կամ

վում

-»

ՈՂ»

է՝

-

|

լավայի վրա:

կվածնն-ն

թային

րֆիզմի ենթարկված սապարներից, որոնք ծածաեոորտեդական հստվածբննրով: Այստեղ երկ

բզարգիտները, ն

հարուստ, ն հաաա ապարներում, արնելյանեը մ աչրետիտու հեքենոան քազայրեր կան Ուրալի արնմտյան (Մագնիտնայա Բլագոդատ ներում) Կուրսկի գոդ Վիսոկայալեռ մագնիսային յի շրջանում (ՌԴ): անոմափա (ԱՄՆ) Հելլիվարա Վերին րի Բի շրջանի հանքավայրերը ագնետիտի (Շվեդիա): հանքավայրերը: :

ն

ն

'

ճ

:

-

ն

ՀՀ-ում տես

Գործնական նշան վորագույն Է ղությունը:Երկաթստանալուհամար

հանքաքար

կարե-

|

`

Պ

իրոլյուզիտ |ի/ոՕ./

Անունն առաջացել հունարեներկուբառից` հռ «պիր»` կրակ, քայքայող: փ ՀԱ Այդպիսի զցոՆ ոչնչացող, րանով, անվանումը պայմանապիրոլյուզիտը, վաղժամանակներից արմա: վել ապակիները գունաթափելու օգտագործհամար: ռոմբային ամ եշորեղանում նինգոնիայում: Բնությանմեջ օօլիտային բ դիպում տեսքով, է

ս»

«լյու-

որ

է

ա

է

ա

հով, երբեմն

է

ն հոծ հռղախառն

կոնկրեցիաներով:

գանգվածնե-

Ֆիզիկական հատկությունները: Բյուրեղային փայլ, կարծրություն` պիրոլյուզիտն ունի 5-6, նրկաթանն

ուզան Եմ :

մեծ մա-

գույն: Հերձում ն հողա Օօլիտային տը փայլատն ղախառնւզիրոլյուզիփխրունէ 2) (կարծրությունը: գույնը՝ սն, Գույնը՝ սն,խավար Լոր. պատագորշ, մոխրավուն, է Տեսակարարկշիռը4̀,7-5,0:

:

մրոտում ձեռքն րը:

պող

Առաջացումը: Նրա հ

ներըառաջանում

ծով

ենճ

ոլր(Ուկրաինա): Վրաս ԱՎԱՆ նային հանքանյութերըտեղադրվա

Պանքավայրերը:Խոշորագույնհանբավայրերննն`

(

ծ նն

Զիատուրին

մանգա

Այս հանքավայրերում

նստվածքայինապարներում: ն Միրիրում Ուրալում ն Արնմտյա' ն նմտյան աստանում, ը (Ուսինսկի Արնմտյա Աֆրիկայում ՀՀ-ում Տավուշի մարզիՂալաչա, (Ոսկե ափ) ն Չեխիայում(Պլատ Հորադիս, Սնքար, Աչաջուր, Մարիգյուղ,Վայոց Ջորի Մարտիրոս, Հորադիս Հանքավայրեր անքավայրեր կան

նան

ՌԴ

Աու

Կարմրաշեն հանքավայրերը:

Այն մանզան ստանալուկարեոԳործնականնշանակությունը: ն հանքաքար է ն օգտագործվում է էլնկտրական. չոր. մարտկոցք ն բ թյունում, ապակեգործության մեջ` կանաչապակիների ան պրեպարատների ան, միակ պատրաստելուհամար, են բժշկականպրակտիկայում, նք հատուկ հակարո երի արտադրության` ածխաթթու գազիգ պաշտպանվելուհամար, ի արտադրության մեջ,աւսանկարչային աշխատածքննրում, օլի ղի, մոմի արտադրություններում, կաշեգործությանմեջ: Բազի սն մետալուրգիայում ն երկաթը մանգանիհետ պողպատը լիս ձեռք են բերում կպչուն ն կռելի հատկություններ: նյութի ձուլման ժամանակ նա կատարումէ նրկաթային դեր, նպաստումէ վերականգնող խառնուրդները ծծումբ, (ֆոսֆատ, սիլիզիում)հեռացնելուն ն այլն:

բագու Սեն քի Հ

օգտագործվում

մ Լր ֆիլու

անի

միակցվի

Հանքա «բսիդոն

երկաթից անցանկալի

,

Կորունդ (ՎչՕչ (ՃԻ 53 92,Օ՝ 47221

բորան

Պիրոլյուզիտի ես կոնկրեցիաները առաջանում ժամանակակից ծովերի ցի) հատակում

տիղմերի մեջ ներում պիրոլյուզիտը

կուտակվ քանակությամբ ս երկաթի

լ,Մանգանի ալյումինի Լիանան լիցիումի դենդրիտներ 23:

ՆՆ կշիռը՝

մար 23. օքսիդի

այա -

Ոճի

կարծրությունը` 9, տնսակար հատկությունները: ապակուփայլ: Լինում է տարբնրգույների գույն-գորշ,դեղնավուն-գորշ,կապույտ,կարմիր,վարդագույն, դեպ՝ դեղին,կանաչ,մանուշակագույն: չունի: Փչակիբոցու ո 2000: հալվում,հալման ջերմաստիճանը՝ ւնդի գլխավորտարատեսակները. կապտա լ. նորունղ՝բյուրեղայինանթափանցիկ տեսակը վուն, գորշ կամդեղնագորշգույն ունի: Ֆ

օրգանիզմները (մանրէներ):

հետ միասին միացությունների (ել.

`

ան «օասոժ» բւաններալին այդ անունըտրված է հին հնդկակ է հնքսագոնայինսինգոնիայում:Բնորոշ ռից: ռանման ն իլիկաձն բյուրեղները, հանդիպումէ նան հատիկներովու հոծ զանգվածներով:

միներալների առաջացմանըմաս նան

,

Պիրոլյուզիտնառաջանումէ նան հանքավայրհրիվերին մասնրում, մանգանպարունակողմիներալներիքիմիականհաղմահարման ժամանակ: պրոգեսների

ն

մս

ը

ազմ

Հիրձում

Սոփրական

րնա

'

ւ:

|

2.

3.

4.

Հդրաքար՝ներկայացնումէ կորունդիմանարահատիկհոծ տարատեսակը, մագնետիտի, հնմատիտի ն քվարցի խառնուրդով:Այս անունըտրված է Նաժդակ վայրիանունից(Փոքր Ասիայում): Սուտակ (ռուբին)՝լատ.«սԵօո» բառից,նշանակումէ «կարմիր»:Այն կորունդի թափանցիկ կարմիր ն վարդագույն տարատեսակնէ: Գույնը պայամանավորվածէ Շոչ0չի խառնուրդիպարունակությամբ:Ռուբինը առաջինկարգիթանկարժեքքարէ (ճմ. 27: . Շատիյուղա (սապֆիր անվան ծագումըհայտնի չէ)` ննրկայացնումէ կորունդիթափանցիկկապույտտեսակը:Պարունակումէ երկաթ ն տիտան:Առաջինկարգիթանկարժեքքարէ (եյ. 23): :

ր

գրադի մարզում`Սեմիզ-Բուգուլեռը: Այստեղ կորունդըտեղադրվածէ

երկրորդայինքվարցիտներում,ոսպնյակներին մասամբ. շտոքների տեսքով:ՌԴ-ում Յակուտիայում` իսկ Ուրալում` Ծաժդակի Չայնիտի, հանքավայրերը: կորունդ կա Իլմննյան լեռներում, Սամարայի մարզում կոլտաշ գյուղիմոտ, որտեղհայտնիեն սուտակըն շափյուղան: Սուտակին շափյուղայի (արմատական, ցրոնակոնտակտային, յին տիպի) համաշխարհային նշանակությունունեցող հանքավայրերը գտնվում են Բիրմայում, Հնդկաստանում,Ցեյլոնում: Նակսոսկղզում

նաժդակի ցրոնային

(Փոքր Ասիա) հայտնի է տիպի,ՀարավայինԱֆրիկայում (Տրանսվաալում)՝ Աանադայումմ̀ագմատիկ երակային տիպի, ծագման հանքավայրեր: Այստեղ կորունդիզանգվածըտեղադրվածէ նեֆելինային սիենիտներիմեջ ն պեգմատիտային երակներում:ՀՀ-ում կորունդի հանքավայրեր հայտնաբերված չեն: :

Գործնականնշանակությունը: Շնորհիվմեծ կարծրությանն քիմիականկայունության, կորունդն ու հղկաքարը լայն կիրառություն

Նկար 24. Սուտակ

նյար

25.

Շափյուղա

Առաջացումը:կորունդըառաջանումէ երկրաբանական տարբեր ու գրանիտներիկոնտակպայմաններում, կրաքարերին դոլոմիտների տայինզոնայում(սուտակի, շափյուղայիհանքավայրերում): Պեգմատին նեֆելինային տայիննրակներում`կապվածսիննիտ-պեգմատիտների հետ: Նստվածքայինապարներումեղած պեգմատիտների պրոցեսների բռքսիտըենթարկվելովմնտամորֆիզմիփ̀ոխվումէ կորունդի:Այստեղ ճա հայտնաբերվում է բյուրեղային մեջ: թերթաքարհրի ն մարմարների Անջատվումէ մագմայից,վերջինիսսառեցմանու բյուրնղացման պրոցեսներիժամանակ: Այդ հն հաստատում կիշտիմիտն սայմոնիտ ապարները,որոնք հիմնականումկազմվածեն կորունդիցն դաշտային

սպաթներից:

զորունդի քիմիական կոջունության

Շնորհիվ

ն մեծ

կարծրության

հաճախհանդիպումէ նան ավազացրոններում: կորունդիպարագենետիկ Տարբերհանքավայրերում միներալներն են` ռուտիլը,մագնետիտը, դիասպորը,պիրիտը, փայլարը,շպինելը,էպիթերմալտիպիհանքավայրնրում՝ կառլինը, երկրորդային քվարցը:

Հանքավայրերը:Ամենախոշորհանքավայրիցմեկը (կոնտակՊավլոծագման) հայտնիէ Ղազախստանում, տա-պննմատոլիտային

ուննն քարհատման իսկ փոշու տեսքովթ̀անկարաշխատանքներում, ն օպտիկականապակիներհղկելու ժնք քարեր, մետաղներ համար: կորունդիցկազմված ապարների աղացած ցեմենտանյութիցպատրաստում են հղկողհաստոցների շրջանակներ: Քանի որ աշխարհում չկան, ապա ստանում են արհեստաէլնկտրահալման եղանակով, րո ր Կն Խի Կ

ԴՊԿմեծ պաշարներ բոբնիտներից, Աո նմ աւր աարի հրամ ենճ Հաուղա առաջի ւրրրգի հաա քոմ. ենն

օգտագործում

էլեկ

եր, քարեր,

ճանա թթ

են

Ք

խանիզմներում, որպ էլեկտրականհաշվիչներում գեոֆիզիկական սարքերում: ն

ինե

Րր

՛

Ար

ի նվա յԽ5,,/ աաանում կավահողի (ձեՕ) Բրայան վրա, Նաքուր արարեն ի բոցի Ստացված համասնո զանգվածնիր ֆիզի-

մաթ

ու

շափյուղան

նն

հալման

1800 Օ-ում:

կական հատկություննհրով համարյաչի տարբերվումբնականկորունդից: Այդ ուղղությամբ առաջինփորձերըկատարվել են դեռ 1837 թ.: Միննույն ժամանակմանրադիտակային սուտակն առաջինանգամ ստազն ցել է ֆրանսիական քիմիկոսԳոգենը:Քիչ ուշ նան` շափյուղան: 1877 թ. Ֆրեմին ն Ֆայլին հաջողվելէ ստանալ բյուրեղային կորունդ: 1900 թ. տրդենհայտնիէր արհեստական Ֆրանսիայում սուտակի ն մամ բ շափյուղայի : սամ| ստացման արտադրությանեղանակը '

`

-

-

:

'

Կասիտերիտ (անագաքար) |ՏոՕչ(Տո՝

Անունն

78,822, Օ՝21.2

առաջացելէ հուն. «Մասսնտերոտ» բառիգ՝ «անմազ»: են` Բ6չ0:, Օշ, Սովորական խառնուրդներն Տ:Օ.. 18204: Բյուրեղանում է տետրագոնային սինգոնիայում,լավ արտահայտվածբյուրեղներով, ն բիպիրամիդայի գլխավորապես պրիզմաների տեսքով:Հանդիպումէ

նան

հոծ, հատիբնորոշ կրկնաբյուրեղննրով, առանձինբյուրեղներով, կավորզանգվածներով:

Ֆիզիկական հատկությունները:կարծրությունը՝ 6-7, տեսակակշիռը` 6,8-7: Փայլը ալմաստիցմինչն մնտաղային(սն տեսակները): Գույնը՝ սն կամ դարչնագույն,հազվադեպ`դեղին,գորշ: Հերձումն է: Փչակիբոցումչի հալվում,թթուներումչի լուծվում: անկատար

րար

Առաջացումը: Առաջանում է պեգմատիտայինն պննմատոլիտային նրակննրում, անագի քառաֆտորայինմիացությանու ջրային

որոշ զանգվածներանջատվում նն գոլորշիննրի, փոխազդնցությամբ` հիդրոթերմալլուծույթներից,հիպո-մեզոթնրմալնրակներումքվարցի

միասին: Ուղեկցող միննրալներն են` ֆլյուռրիտը, ապատիտը, տոպազը, տուրմալինը ն սուլֆիդայինմիներալները: Երկրիմակերեսումհաճախ հանդիպումէ որը ունի մնծ արդյունաբերական նշանակություն: հնտ

գրոններում,

գտնվում Հանքավայրերը: գլխավորհանքավայրերը կառսիտերիտի

Անդրբալկալում(Խապչերանգա,Շերլովալեռը), Յակուտիայում (Էգե-Խայա),Սիխոտե-Ալինում (Սինանչինսկի),ԱրնելյանՂազախստանում (Ձերդոյակսկի, ՀարավայինԱմերիկայում (Բոլիվիա),Մալակա թերակղզում ն Բագկա կղզում (Հնդկաչին):Համաշխարհայինշուկա արմեծ մասը ստացվումէ վերջին երկու հանքատահանվող.անագաքարի վայրերից (ցրոնային.տիպի), Անգլիայում (կոռնուոլ), Գնրմանիայում (հանքայինլեռներում`Ալտենբերգ,Ցինվալդ,Գրաուպենհանքավայրերը): ՀՀ-ում տարածքումանագի հանքավայրերհայտնաբերվածչեն: Սնանի ավազանում հայտնիեն մի քանիհանքայիննրնակումներ: են ՌԴ

սերպենտինիտներում), դոտիտներում, երբեմնհ̀իմքայինապարներում շտոքների,բներին շլիրներիտեսքով: (գաբրոներում), Ըստ Ըչչ04-ի պարունակության, տարբերումեն հարուստ(մետալուրգիական)ն աղքատ (քիմիական)քրոմիտներ: Քրոմիտի խոշոր հանքավայրերըգտնվում են ՌԴ Ուրալում Ալապանսկի),ՀյուսիսայինՂազախստանում(Հարավ(Սապանովսկի, Կեմաիրսայսկի):Քրոմիտի հանքավայրերկան նան Հայաստանում (Սնանա լճի հարավ-արնելյան ափում` Շորժայի հանքավայրը),

ող

աա ԳԱԲ

հաաա այլ Արո Կատակում Շորժայիխմբի, հանքավայրերը,Բաբաջանի,Դարայի Ռողեզիալում.

ազավային

ն

Ջիլի

ն նակումներ:

ային ր Քրո

Նո

նայում,

՛

են Հու-

ն այլ հան-

Գործնականնշանակությունը Հարուստ քրոմիտներնօգտաստանալու հագործվումնն մնտաղայինքրոմ ն համաձուլվածքներ

արդյունաբերությանմեջ` մար, իսկ աղքատ տեսակները`քիմիական քրոմիաղերստանալու ն մետալուրգիայումո̀րպեսհրակայուննյութ: ք

ՏՕ վարց |ՏՇշ)

Քվարց անվանծագումըպարզ չէ, ենթադրվումէ, որ այդ անունը առաջացել է լեհական «տվարդի»բառից` «կարծր քար» նշանակու-

թյամբ:

Խրուստալ (բյուրեղ)` հուն. րիստայոս՝ սառույց (նկ. 26):

հին հույներնօգտագորԱմետիստ (հուն. ամնետիստոս՝ չխմող),

ծում էին ալկոհոլիզմի դեմորպեսկախարդանք (ճմ.27): ր

Անագ ստանալումիակհանքաԳոիծնական նշանակությունը: է:

քարն

երկաթաքար) պարունակությունը

Քրոմիտ (քրոմային

Միննրալիմեջ Շչ0»-ի

|ԷօՕ«ՇոշՕ:|

տատանվումէ 40կազմումեն մագնն-

սահմաններում,Ք6օՕ` 1824: Մճացած մասը զիումին ալյումինի խառնուրդները: . գլխավորապես Բյուրեղանումէ խորանարդայինսինգոնիայում, օկտաէդրիձնով: Հաճախ հանդիպում է հոծ, րում, էրբոմն՝ ցրոններում: Աարծրությունը`4,5-5,5: կշիռը`4,3-4,5: Գույնը նրկաթասն:Փայլը՝ կիսամնտաղայինից Փչակի բոցում մինչն մետաղային: չի հալվում,թթուներըչեն ազդում: ժամանակ ն նցման ների ժամանակ մ է մագմ մագմայիդիֆերենցման պրոցեսների միշտ հանդիպումէ գերիիմքայինապարներում պերի6596

հատիկավոր զանգվածնն-

Տեսակարար

է Սռաան

(գունիտնհրում,

բյուրեղի դրուզ Նկար 26. Լեռնային

Ժե անար հստի տիստի կար Ամե 27:

Ժեոդ

ն րօ զ Տարբերում են քվարցի երկու պոլիմորֆտեսակներ` քվարց: Բյուրն(0-5715Օ) վարցը համարվումէ ցածը ջերմաստիճանի քարցը ղանում է տրիգոնայինսինգոնիայում:8 բարձր ջերմաստիճանի 870"Օ)քվարցէ: Բյուրեղանումէ հեքսագոնայինսինգոնիայում:

(6575

|

բյուրեղներնաչքի են ընկնումպրիգմաԱյս երկուտարբերակների

ձներով,դրուզայինլավ զարգացած հաբիտուսային տիկ հեքսագոնային

ասեղնաձնբյուրեղներով,կրկնաբյուրեղնեբյուրեղներով,երկարավուն, հոծ, թաքնված բյուրեղայինզանգվածներով: րով, կոնկրնցիաներով, տատանվումէ մանրադիտակայինից մ եծությունը Քվարցի բյուրեղների սահմաններում: մետրի մինչնմեկ Բնությանմեջ քվարցնամենատարածվածմիննրալներիցմեկս (գրանիտ,լիպարիտ, է ն կազմումէ մագմատիկթթու ապարների քվարմասը:Պննմատոլիք վարցային ցայինպորֆիր, դիորիտ) բաղկացուցիչ տային ն հիդրոթերմալերակներըկազմվածեն քվարցից:Մտնում են նան մետամորֆային ապարներիու պեգմատիտների կազմիմեջ:

քվարց 28.Ծխագույն նկար

կոտրվածքն անգույն,

Հնրձում

կշիռը`

հալվում: Հալվում է շառաչող գազի բոցում:Թթուներում անլուծելիէ, թթվից: բացիֆտորաջրածնական Ըստ գույնի ն տարբերնյութերի ննրփակման,տարբերումնն քվարցիհետնյալ ' 1. 1 կամ ջրաթափանցիկ թափանցիկ անգույնտարբն-

շորեր Աաաե 26): անթափանց

բանի արբ րրա նն ՌԴ-

ո.

ունի Չինաստեսակը տարածում լայմ 3. Սաո մանուշակագույն նն գնղերվոատական զանազան ման բեր լեն Հաաա յութնրովգուկամ ռաուխտտպյազ՝ Քմարց Ծխագույն օրգանական ննյութերով ր: օրգանական Բառ ՏԱԼ,

.

Գրան աեոր առին հետ Սնքվարց ց

բայց

6.

ոչ-մի

ընդհանուր1

գենի ինում "29: զ

ո

Է տորը » Նոր

կամմորիոն՝ անթափանցի սն գույնի տարբնրակը: Հանքավայրերում քվարցի հպջդքո է ծխագույն սովորաբար

5.

:-

նրա

հնտ

|

միասին:..

Գուն

:

ւ

-

էհրո

:

լավազեաք

՝

.

կամ քվարց՝ Սովորական կամկիսաթափանց սպիտակ տեսակը:Երկաթայինխառնուրդների ձեռք կաթնասպիտակ դեպքում է շատ դեղնավունգունավորում:Բնությանմեմ հաւճդիպում

2.

աի

սիլիցիու

տարատեսակները՝

րակը(եկ.

խոշորբյուրեղները: տայինզանգվածի ն կազմում հանքալուծույթներից Անջատվումէ հիդրոթերմալ հրաքայքայվող զոնայում հողմահարման Երկրակեղնի տար երակներ: ազատված. ն սիլիկատների քայքայումից յին ապարների ն խալցնդոն:, նն քվարց Շնորհիվ առաջանում հաշվինհետագայում է կու զանգվածներով ակվում հսկայական հատիկների, կայուն քվարցի՛ ավազներ ն առաջացնում ու ապարներում ճատվածքային ուրեք: տիք տարածվածէ ամենուրնք:Գումյրվոր ն Շայտանկա Ուրալում(Մուրգինկա, Անդրբայկաշրջանում, լճի Օննգա ( կազբնկ), կովկասում Լիպովկա), քվարցը մեծ մոլում ն այլն:Նշված հանքավայրերի լում,Մ Սլթայում ՀրՆ»75 ներակներըմ: հգմ Գոն ԲիրմաՑեյլոնում,Հնդկաստանում, Շվեյցարիայում: յում, Ուրուգվայում,Բրազիլիայում, Ա րայ բվարցըՀյուսիուցին դախքաԱչաջուր(Տավուշ) է հայտնաբերված հարնարնրթ Սնքար նարոք Տորո ԱՐՓՈՈՎՆ Թափանցիկ: Ա տնսակթափանցիկ Գունավոր'ն նշանակությունը: Գործնական ն Լ" 3: 15 կիսաթանկարժնք երը (լնռնայինբյուրեղ, ամնտիստ,ծխագույն) քվարցը՝ արդյունաբերո ապակու բնագույնքարերհն: Սովորական քիանը

գորշավուն, սպիտակ,

սն, վարդագույն,մանուշակագույն,կանաչ:Փչակիբոցումչի ծխագույն,

։

ւր»

ն

պրոցեսների է պհգմատիտա-պննմատոլիտային Առաջանում ն կազմում հնտ միասին պեգմատիսպաթների ժամանակ, դաշտային

կարծրությունը՝ 7, տեսակարար հատկությունները: Ֆիզիկական անհավասարէ: Փայլը` ապա2,65: չունի,

ճարպի: Գույնը` կու,կռտրվածքում

անին

չ

լ

|

Անին

.»

Բրա Ա)

ն

հանք

որն

նեջտ

Հոմագր ՀՀ-ում

Վարդագ

ն

ա

|

:

-

-

`

:

շլաքառաջացման,

մեջ մետալուրգիայում` յան,խեցեգործության է հոծ ներկայացնում մանրաբյուրեղային րաստելուհամար: ամանեղեններ միական պատ ազիզ քվարը մությամբնուրբ վարդագույնտեսակը:Գույնըկախված ռ

վարդագույն քվարց՝

ն աարի

է

մանգանիմի քանի օքսիդների չնչին խառնուրդներից (ճմ.2: ՄՈՐՈ

:

յից ն ցիչ

ն

իւ

-

Առաջացումը: Քվարցնանմիջապեսանջատվումէ թթու մագմաապարների(գրանիտների, կազմում է ինտրուզիվ գրանոդիորիտ-

պես նան

'

Հտագործ ա գոր մեջ այն Կա շկական ինչլուսավորելու ճառագայթներով ւակագուն գործում:Լեռնայինբյուրեղը, ռազմական

է կիրառվում ակա ելու,

ԿԱ

շլաք

ւ,

համար, ն մոռաուխտուպագը

մասը:

բիլիզատորն ռնզոնատոր:Լեռնային բյուրեղը՝ ոսկերչականն գեղարն ճանապարվեստականիրերի արտադրությանմնջ, կառույցներում հաշինարական աշխատանքներում: Քվարցի գաղտնաբյուրեղային, թելավոր կամ գայթավոր ու սֆերոլիտայինկառուցվածքովտարատեսակը կոչվում է խայցեդոն (ՓոքրԱսիայում Քաղկնդոնքաղաքիանունից): Այն սովորաբար լինումէ գորշ, կապտավուն,դարչնադեղին գույնի:Առաջանում է հիդրոթերմալլուծույթներիցն օրթոկլազիքիմիական պրոցեսներիհնտնանքով: է Խալցեդոնի զոլավոր, բարդ նախշերով ագատ (եուն. ագայ՝ կարծր) (նկ. 30: կարմիր գույնիխալցնդոնըս̀երդոլիքս (նկ. 30: Խալցնդոնի,օպալի, կավի, կալցիտի,քվարցիպղտոր խառնուրդըկրում է (այծքար անունը: Խալցեդոնինուրբֆիզիկական խառնուրդըմանրահատիկքվարցի,կավահողի,ածխայիս ու մանգանի է հասալխ: միացությունների հկտ

ՋՐԱՅԻՆ

չառավիղաճառաթերնս սանսկրիտական Խղմահարման

տարբնրալը. կոչվում

երկաթի

նյութերի,

դ

կոչվում

Խալցեդոննօգտագործվումէ որպես հղկանյութ,,իսկագատը՝ են հաարհեստագործական`ն բնագույնքար: Դրանիցպատրաստում ն վանգներ: Հասպիսն օգտագործվումէ որպես արհնստագործական բնագույնքար ու երեսպատման նյութ:

«օռյայում»,

հուն.

«ուպալսթ»

կարծրությունը

2.

Նկար31. Սերդոլիքս

Օպալ |Տ/Օշ ոՒչՕ)

«օոյալիու» բառերից` սպիտակ քար, բառից`թանկարժեքքար: «Օպալ» բառի հունարեն թարգմանության իմաստն է «22շմնցնողաչք» կամ տեսողություն»: «կախարդիչ Ջրի պարունակությունըտատանվում է 0.4-21,022ն ւայնբարդացնում է նրա քիմիականկառուցվածքը:Հաճախ լինում են նրկաթիջրային օքսիդներիխառնուրդներ ն կալցիումի աղեր: Ամորֆ միներալ է: հողա-ալյուԲնությանմնջ հանդիպումէ ողկույզաձնստալակտիտների, ամուր կուտակումներին խեժանման րանմանփխրունզանգվածների, տեսքով:Փայլը՝ սադափանման, ապակենման, զանգվածների ճարպանման: Հերձումչունի: 5,6-6,5: Տեսակարարկշիռը` 1,92,5: Հանդիպումէ տարբերգույնծրով`անգույն,սպիտակ,դեղին,շագանակագույն,կարմիր,կանաչ, երկնագույն,մոխրագույն,կապտավուն, է, բայց չի հալվում:Բացի ֆտորածիածանի:Շիկացնելիսկոտրատվում ջրածնականթթվիցայլ թթուներումչի լուծվում: Լատ.

1.

նկար 30.Ագաթ

ՕՔՍԻԴՆԵՐ

3.

Գլխավորտարբերակները.

Օզենմ օռյալ՝ բնության մեջ հանդիպումէ հազվադեպ ն համարվում է թանկարժեքքար: Ունի ծիածանայինգույներիխաղ,առավելապես կանաչ, մանուշակագույնն Ծրկնագույն: է: Ճենաօայալ` կիսաթափանցիկ, Աաթնասաիտակ կաթնասպիտակ կոչվում է Մայխոյոնց,պղտոր, խավարտեսակը`ճիդրոպակենմանը ֆամ: Այս բոլոր տարբերակները լինում նն փուխր,ծակոտկենկազմությամբ(եկ. 32): րագույն օռյալ՝ թափանգիկկամ լուսանցիկէ: Գույնը` կարմիր,գի-

նեդեղին(ճմ. 73):

Խալգեդոնիհայտնի հանքավայրը Գտնվումէ Վրճստանում (Ախալցխայիշրջան) ՌԴ Միջին-Սիբիրական (տրապսարահարթում ների մեջ), Հարավային Ուրալում (Օրսկիհանքավայրը) փառաբանվում են հասպիսի գեղեցիկտարբերակները: տեսակները Նրա գունավոր հայտնի են

Ալթայի նրկրամաւդւմ:

Նկար 32.

Ա

Սն օպալ

Սառաքդյան

Նկար 33 Հրագույնօպալ

4.

Պիայիտ Ջրաթափանցիկ տեսակըկոչվում է ճնայիտ կամ սխյիբառից,ապակի: ցնումայինապակի: Անունը ծագել է հուն. «այու» ստալակտիտների սֆերոլիտների, Առաջանումէ տաք տեսքով:Հայտնի է Ճապոնիայում:

աղբյուրներից աան Հորհիզ Աոարարի լ երկաթի լանան, է ն հավ կաոլինի, բոքսիտի, անթափանցիկ:Առաջանում քլորիտի

5.

`

առնուրդների,

ձեռք բերում

խավար

պղտոր

տեսք: Սովորաբար

է լինում է է տարբերգունավոՀ անդիպում ժ ամանակ: քայքայմանպրոցեսների ունի Սլթայում (ՌԴ): րումներով:Այս տարբնրակըլայն տարածում 6. Ժայտանմանօռյայ փայտ՝ ներկայացնումէ օպալի ՆԻ: Ան 7. Գեյգերիտ՝ կայծքարային տուֆ, կայծքարային կամ մարգարտյա Օպալի այս խումբը տաք աղբյուրներիցսիի: րի, ճստվածք (քափ): ն ջատման արդյունք է, որը մեծմեծմ մասամբ մ կապված Կիա հոտ: Ան Հայտնի Գուսիսային գիգերնորինորագույննստվոոծքնորի Ամերիկայում,Իսլանդիայումն այլուր: 8. Դիամոնիտ ն տրեպել` օպալներիօրգանականծագմանտարբերակԼինում են ներ են կամ գորշ, անգամ սն գույնի: հողային զանգվածներով,սպիտակ, դ Դրանց առաջացումըկապված է ցածրակարգ օրգանիզմների (դիատոմիտնորի,ճառագայթազորնորի) կրնսագործուննությանհոտ: Այդ մանը օրգանիզմներիմանրադիտակայինզրահները կազմված են ջրային կայծքարահողից:Ծովերի ն օվկիանոսների հատակում,շերտների ձնով, դրանցիցառաջանումնն հսկայականնստվածքներ: Դիատոմիտըն տրեպելըլայն կիրառությունունեն շինանյութերի արտադրությանմնջ: Օգտագործվումեն մետաղներիհղկման,պայթուցիկ նյութերի պատրաստմանհամար:

զամ քարացած

է

հող (ինֆուզորային փխրուն կամ կզելգութ: ,

Առաջացումը:Օպալը առաջանում է հնտհրաբխային պրոցեսների ժամանակ,մագմատիկօջախներիցԵրկրի մակերեսարտահոսած ջրային լուծույթներից,որը կուտակվումէ դատարկտարածություններում ու լավայի ճեղքերի մեջ, հրաբխայինշրջաններում` գեյզերների ելքերի մոտ, իսկ ծովախորշնրումց̀ամաքիցգետերիմիջոցովբերված կայծքարահողիմոխիրներիխտացմանպրոցեսիժամանակ: Երկրի մակերեսումօպալն աստիճանաբարփոխվումէ խալցնդո-

նի ն

քվարցի: Ազնիվ ն հրային ծագմանօպալները ՝

թանկարժեք քարերեն: Հայտնի են Ներչինյանշրջանում (Անդրբայկալ) ՌԴ, Ժիտոմիրի ն կինի մարզերում(Ուկրաինա): ՀՀ-ում օպալի հանքավայրեր հայտչեն: "նաբերված :

ԳԱԼՈՒԴՆԵՐ

Դ.

ցիումի կալ կալիումի,

Հալոիդային միներալներեն` նատրիումի ԻԱՆ ն յոդայի ն տարրերիքլորային,ֆտորային,բրոմային, միացությունները:Բնության մեջ առավելլայն տարածվածեն քլորամա գնեզիումին այլ

ուն ունենառծոմնծ կիրառություն միացություններքորոնք ուն ր:

ինՖոամին

ա

մասըառաջանում է մակե-. հատակում, նստվածքներ: որպեսքիմիական ինքնանստեցմանճանապարհով, միացություններնաչքի նն ` հալոիդային Առավել տարածված ն ապակյա տեսակարարկշռով փոքր ք նկնում ոչ չ մնծ կարծրությամբ, բժրությանք, Պոքը դնպփայլով: Մաքուր վիճակումլինում են սպիտակ, խառնուրդների քում մոխրագույն,դեղնավուն,կարմրավուն,կապույտ,երբեմննան սն: մի.քանիսը՝հալիտը, սիլվինը,կարՀալոիդայինմիներալներից են կաղիտ տան միծվում մաններում մինն ծելի է: Ծատրիումիաղերըհայտնի ՝

րինլճերի: սային մամաները մատերով թյունների զգալի

ոտ

մ

մ

հերթը, ֆլոորիտը (Շհշ), անլուծելի է: րիռ Աահին, ամանակներիծ նատրիումն ԱԱագան առաջին սովորա.

)

Ւ

:

մ ստացելոլ է Դեն,ի անգամ

ակադեմիկոսԱ. Ե. Ֆերսմանիհայտնիեն շուրջ 140 նատրումային միներալներ, որից հալոիդներ` 10, մնացածննըը՝ սիլիկատներ, են: սուլֆատներ,ֆոսֆատներն այլ միացություններ կարբոնատներ մենծ է: Նատնշանակությունը Նատրիումի աղերի տնտեսական Ըստ

Ա

միջ տարբեր Խանն նթերության նատրիումիհիդրոքսիդ արդյունաբերությունից,

ղերում` սոդա,

ն սուլֆատ, քլոր,

նալու համար:

աղաթթու

ստա-

Յալիտ (քարաղ) (ԱՀՇ (ՊՁ՝ 39,474, ՇԻ 60,677)

Նո ՀորՆոա թյամբ ՝

աղ): (վարդագույն '

:

լ

է

երումբացա րակական նակում

ոչ

մեծ

քանակու-

սինգոնիայում:Բյուրնղները Բյուրեղանում է խորանարդային են հասնում: մնծ մեջ հանդիպումէ հռծ Բնության երբեմն չափերի ստալակզանգվածներով, խ իտ, թելանման թերթանման, հատիկավոր, է դրուզներ: առաջացնում տիտներիտեսքով հազվադեպ ՛

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը 2,5: Տ նսականիստերով:Գույնը րար կշիռը`2,1: Հերձումըկատարյալ է խորանարդի անգույն, սպիտակ, մոխրագույն,դեղնավուն,վարդագույն,կարմիր, :

լ

է ջրում: երկնագույն,կապույտ:Փայլը՝ ապակու: Հեշտությամբլուծվում Ունի աղի համ: Հալմանկետը՝ 80, նռման կետը՝ 1440. `

-

`

Առաջացումը:Գլխավորզանգվածներըառաջանումնն ծովերում լճերում: Շերտազանգվածների, շտոքննրի կամ գմբեթներիտեսքով տեղադրված են նստվածքայինապարներում (կավերում, մերգելներում), ն զբաղեցնումեն մենծ տարածություններ:Հաճախ դրանցհաստեսքով տությունըհասնում է 1000-իցավելի մետրերի:Սուբլիմատների առաջանում է հրաբուխներիժայթքման ժամանակ: Ռրոշ քանակուէ աղի աղբյուրներիելքերի մոտ: Տափասհողի մակերեսի վրա

ն

թյամբ քարաղ կուտակվում

Բան առաջանում են

Հանքավայրերը:Քարաղի հանքավայրերըբազմաթիվ են` ՌԴ. Սոլիկամսկ-Բերեզնիկովկի(Մերձուրալ), Իլեցկի (Չկալովի մարզ), (Իրկուտսկ քազաքի ։`

եննան ար մո Գանի ակ. Սոր լճերը (Վոլգոգրադիմարզ), համը ,

ոտ),

Հայտ

ա

ունչակ,

Ֆրանսիայում (Էլզաս-Լոթարինգիա),

Գործնական նշանակությունը: Քարաղի արդյունաբնրական նշանակությունն արտակարգմեծ է: Քիմիական արդյունաբերության մեջ քարաղից ստանում նն աղաթթու, քլոր, նատրիումիհիդրոքսիդ, սոդա, քլորակիր: կիրառությունունի սննդի արդյունաբերության, կաշեգործության, մետաղագործության խն ծության ն բժշկության մեջ: տաղականնատրիումստանալուհամար: Մետաղականնատրիումնօգտագործվումէ համաձուլվածքներ նյութ, օըրստանալու համար, մետալուրգիայում որպես վերականգնող գանական միացություններիարտադրությանմնջ` կատալիզատոր, էլեկտրաարդյունաբնրության մեջ` հաղորդալաընըպատրաստելուաշ( նատրիումային «նրակներ»,որոնք ծածկվում նն խատանքներում թաղանթով) ն, վերջապես, պարպիչ էլեկտրականլամպերիհա-

Լայն նատրիումի Աե Ե. միաժամանակ աարնում արաղը -

ար:

`

այդ աղը:

սիլվինինտալիս է պղտոր

Նատրիում քլորիդիխառնուրդը միներալինանվանումնն սիլվիեի Այս դեպքում

է պա

Առաջանում նուն

տեսք:

մեջ

ո (Սոլիկա Ուրալում սկում

Արան Համաշխարհային Հանքավայրնրը: ՌԴ է գտնվում շորագույն հանքավայրը է 1925 թ.: Այստ հանքավայրը),որը հայտնաբերվել Վերխննկամսկի մ խորության րու 150-300 է սիլվինիտիներքինհորիզոնըտեղադրված բազայի հանքավայրի է: Այս Հանքավայրը պերմի հասակի կոմբինատ, որտեղ խոշորագույն ստնղծված է քիմիական թ ար կալիումիաղերը: կալիումիաղեր կան Մերձկանան ններում: ն հանրապետությու Ոպբեկստանի Թուրքմենիայի շրջանում, հասակի, պերմի (Գերմանիա), Հայտնինն նան Ստասսֆուրտի գածրություէ Հյուսիսգերմանական որը մեծ տարածություն գրավում հանքավայրնըը:

(րճ Սաո

մ,ավում տեղը ո 1 Գնում առաջին Հ հայտնահանքավայրեր սիլվինի ՀՀ-ում Ֆրանսիան: րո ոն: բերված աղնրը կիկալիումիական Գործնականնշանակությունը: լայն քիմիական գյուղատնտեսության րառություն արդյունաբ որպեսպարարտասյութմր, յան մեջ: Ներկայումսնրա աղերի ան

ե

ր

րդը

հասակի

է Ռուսաս-

"

,

՛

ունեն

ն

օգ-

95 24,

արմատապտուղշաքարիճակնդեղի, մշակաբույսերի`

կաննփի,կակաչի արնածաղկի, Նարտաֆիլի արու սերի, ծխախոտի, եռքատվության բարձրացման ՃԻՕ», («ՕՔ, Ճշ00, միացությունները տարբեր կալիումի բժշկության, 1) օգտագործվում ԲԸ1Օ,,

տագործվում են

համար:

ո»

ՃԻ(ոՕյ,, ՃՇՒՆ Ճ8ո

Տ

լ

են`

օծանն-

լոսանկարչություն լիքների արտադրության,հրատեխնիկայի, ներկին այլ արտալաքի, ապակու, թղթի, համար, բրդեղենիմաքրման դրությունննրում:

ո:

Բնության սինգոնիայում: է խորանարդային Բյուրեղանում զանգվածներով, թերթանման խիտ, հանդիպումէ հոծ, հատիկավոր, ն երբեմն`առանձինբյուրեղներովդրուզներով: 2-2,5: Տեսակակարծրությունը հատկությունները: Ֆիզիկական անգույն, խառնուրդների րար կշիռը` 2.0: Գույնը` մաքուր վիճակում (երկաթ կարմրավուն արդագույն, երբեմնվ̀ դեպքումկ̀աթնասպիտակ, Փայլը՝ ապակու: դեպքում),կապտավուն: պարունակության օքսիդի լուծվումէ ջրում:Համը՝ դառնաղի: Հեշտությամբ

Էլտոն

Արնմտյան Սիբիրի սողի լճերը, Սակսի լիճը (Ղրիմ), Մերձկասպյան խմբիլճերը (Ղազախստան),Նախիջնանի հանքավայրը(Ադրբեջան): ՀՀ-ում հայտնի է մերձերնանյան աղաբեր ավազանը, որի վրա գործումէ Ավանի աղի հանքավայրը: Ամենախոշորհանքավայրերիցհայտնի նն ԱՄՆ-ում (կանզաս, Տեխաս, Օկլահոմա նահանգներում, Աղի մեծ լիճը), Գերմանիայում (Ստասսֆուրտ), Լնհաստանում (Վելիչկա), Անգլիայում (Չեշայր, Իսպանիայում(կորՊրոպշայր), դովա), Ճապոնիայում:Ափրտրալիայում(Վիկտորիա լիճը), Իրանում (Տաբրիսլիճը) ն այլ հանքավայրեր:

աղեձի

Սիլվին |«Շէ («` 52,424, ՇԻ 47.677) քիմիկոսն բժիշկ է Այս միննրալի անունըկապված հոլանդացի է անվանհնտ, որը հայտնաբերել Սիլվիա Դելլա Բաշի (1614-1672թթ.)

51,2 24, Է՝ 48,8 22)| Ֆլյուորիտ |ՇՀԲշ (ԸՇՋՁ՝

«Ֆլյուռրիտ»անունըենթադրվումէ, որ կապունի «Սսօռ» տերմինի ֆտոր (Է): լեզուներում է ֆոոր Գոու նշնշանակում

որ ոք ւտրուտ, Տար

հետ

(անգլ./սօռոծ,

ն

ական

«

Հաճախ դիտվումէ ֆլյուռրիտիտարբեր տարբերակներ,որոնցից մի քանիսը քիմիապես մաքուր են, մյոաները պարունակում են խառնուրդներՇ«Շե, Շո:(ԻՕ.),, ԲօչՕ5: Բյուրեղանում է խորաճարդային սինգոնիյում: Բնության մեջ հանդիպում է կոնկրեցիաների,հոծ, խիտզանգվածների տեսքով, երբեմն` հողախառն ագրեգատներում: Նրա առանձին բյուրեղները նրբեմն մեծ չաՇար 34. Ֆլյլուռրիտ փերիեն հասնում (քլ. 3: "

.

Ֆիզիկականհատկությունները: Կարծրությունը՝4, տեսակարար

սպիտակ,դեղին,կանաչ, անգույն, կիո53»:Փայլը ապակու: Գույնը երբեմն` մանուշակա-սն:Հերձումը կաԱ աո» :

'

Առաջագումը:Գլխավոր զանգվածները, երակներիձնով, առաջանում են հիդրոթերմալպրոցեսների ժամանակ: Ա յստեղ նրան ուղեկցում են մնտաղային միներալները՝ գ ալենիտը, սֆալերիտը, խալկոպիրիտըն ն պննմատոլիտային ուրիշները:Առաջանում է նան պեգմատիտային երակներումբերիլի, տուրմալինի,տոպազի, կասիտերիտին այլ մինեէ մի շարք նստվածքայինապարրալների հետ միասին: Հանդիպում ներում (ոչ մեծ կուտակումներով): Առաջանումէ նան հրաբխայինժայթքումներիժամանակ`ցնդողֆտորայինմիացություններից:

Հանքավայրերը: Նրա խոշոր հանքավայրերըգտնվումեն Միջին Ասիայումն Անդրբայկալում:Հանդիպումէ նան Մոսկվայի(Ռատովկի գետակի ափերում), կալինինի (Օսուգ գետի աջ ափում) մարզերում Անգլիայում (կումբերլենդը),ԱՄՆ-ում (կենտուկինը),Գերմանիայումն երկրներում:ՀՀ-ումֆլյուռրիտիհանքավայրեր չեն: հայտնաբերված այլ

Գործնականնշանակությունը:Ֆլյուռրիտի մոտ 7026 օգտագործվում է մետալուրգիայում, որպես ֆլյուս (երկաթի ն այլ հանքաքարերի

նյութ): ն համան ճրմաստիճանն արդյունաբեր հջեցնող Քիզիագան :

յ րանից ստանու ֆտորաջրածնայինթթու ն ֆտորայի Ն աղնը: Այսպես, օր` արհնստականհղանակով ստացած կրհոլիտը (Աճն) օգտագործվումէ ալյումինի էլեկտրոլիզիհամար: Գունավոր տնսակները ակնագործական քարերեն: Անգույն թափանցիկտեսակները՝ օպտիկայում,սպեկտրոսկոպներ պատրաստելուհամար:

Ե.

ԿԱՐԲՈՆԱՏՆԵՐ

Այս խմբիննն պատկանումմետաղներիածխաթթվային ՌՆՇՕ:) միազությունները:Բնության մեջ կարբոնատայինմիներալներն ունեն լայն տարածումն մենծ դեր ունեն հրկրակեղնիկառուցվածքում:կարբոնատային աղերը նստվածքայինն մետամորֆային ապար կազմողմիներալներեն: Այդ տեսանկյունիցառավելապեսաչքի է ընկնումկալցիմեջ այն առաջացնումէ առանձինմիներալայինտարատը: տեսակներ`կավիճ, կրաքար, արագոնիտ: Բացի դրանից կալցիտը խիստ էական դեր է խաղումշատ օրգանիզմներիկմախքայինմասերի ամրապնդման,ինչպեսնան ֆորամինիֆերների,փափկամարմինների խնցիներին մարջանների,փշամորթերի, սպունգներիու ծովային այլ կմախքներին զրահներիկայունացմանգործում: Մասօրգանիզմների նակցություն ունեն նան բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներում (կրաքարայինջրիմուռներ):

Բնության

կարքոնատներն մոաբնորոշ առանձնահո 274ա րանն ունեն

մտան

մնտաղական ասամբ կեղ: ոչ ապակու ա րիք փա Սրան ա ռ ում է հ վում կարար կշիռը երում, միայն յուն, սմիթսոնիտը(4,5) ն ցերուսիտը(6,6) աչքի են ընկնումմեծ տեսակարար աղաթթվի ներգործությամբաստիճանակշռով: Բոլոր կարբոնատներն բար քայքայվումեն, ն անջատվում է ածխաթթուգազ: համեմատաբարհեշտ են լուծվում ջրում (ածԱարբոնատները խաթթվիառկայությանդեպքում), կարբոնատներիբյուրեղներիհամար

ն տեսաա

-

2,

(տրիգոնայինսինգոնիա): ավելիբնորոշձնըհանդիսանումէ ռոմբոէՒդրը Ըստ քիմիականբաղադրության տարբերում են անջուր ն ջրային Անջուր կարբոնատների գույնըանկայունէ, իսկ ջրայիկարբոնատներ: նը՝ կայուն:

ԱՆՋՈՒՐ

ԿԱՐԲՈՆԱՏՆԵՐ

Կալցիտ |Շ2ՇՕչ (ՇՀՕ՝

56 74,ՇՕչ՝ 44

22))

անունն առաջացելէ «6ճ/ասոշ» տարրիանունից,կամ «Կալցիտ» «Մո/.Ֆ՝ «կիր», «կրայինքար» անվանումից: կալցիտ կամ կրայինսպաթ, քիմիապեսմաքուր վիճակում հանդիպում է շատ հազվադեպ:Խառնուրդները՝Իջ, Բօ, հ/ռ, շո ն այլն: Բյուրեղանումէ տրիգոնայինսինգոնիայում:Ռոմբոէդրինիստերի երեքուղությամբտալիս է կատարյալ հերձում: Մուրճով հարվածեկոտրատվումնն որոշակիուղղությամբն լիս` հատիկավորտեսակները ստացվումեն բեկորներ՝ռոմբոէդրիտեսքով:Բնության մեջ հանդիպում հողախառն,թներթահատիկավոր,խիտ հոսքերի,փետրանման, թելանման, ասեղանման,շառավիղա-ճառագայթանման զանգ,

է հոծ, նման,

ն դրուզներով: բյուրեղներով վածներով երբեմն` առանձին "

`

Ֆիզիկականհատկությունները:Կարծրությունը՝ 3, տեսակարար կշիռը` 2,6-2,8: Փայլը՝ ապակու, հնրձման հարթության վրա` սադափի: Գույնը` մեծ մասամբ անգույն կամ կաթնասպիտակ,խառնուրդների դեպքում`դեղին, վարդագույն,կարմիր,մուգ-շականակագույն,սն, երկԿճագույնն այլն: Աղաթթուն ն քացախը ռնակցիայիմեջ են մտնում կալցիտիհետ: Կալցիտի մաքուր թափանցիկտեսակըկոչվում է հոլանդական : Այն հայտնաբերվել է Արնելյան Իսլանդիայիհանքավայրում սպաթ (այստեղիցէլ նրա անունը): 1669 թ. մի գիտականարշավախմբիկողմից առաջին անգամ, այն բերվել է Եվրոպա ն թողնվել Կոպենհագենում: գրավելնն շատերի Տա համալսարանի կռպենհագենի պրոֆեսոր, ֆիզիկոս ուշադբությունը Էրազմ Բարտոլինհետազոտելէ այդ բյուրեղներըն հայտնաբերելմի նրա բյուրեղների հիանալի երնույթ` մանր առարկաներիպատկերները երկբեկմանշնորհիվ: միջովերնում են կրկնակի,լույսի ճառագայթների Հետագայում,ճառագայթներիերկբեկմանուսմունքըհնտնողականորեն զարգացրելէ Քրիստիան Հյուզենսը: Իսլանդական սպաթի այդ հիանալի հատկությանշնորհիվ այն լայն կիրառությունունի օպտիկայում: կալցիտի մյուս տարատեսակներիցեն` Հշային սաաթրսովորաբան կալցիտք(անթափանցիկտեսակը),կրաքարայինտուֆնրը,մարմոա-

ցմ Բինը

նրա Այստեղ

տիկավոր տեսակը): Հնգ

ների ն

միմազրավան քարք(նուրբ տրակորտինը առայարտիատների, ստալագմիտհա-

Պատահում

է

նան

օօլիտների(սիսնռաքար)ձներով:

Առաջացումը:Անջատվումէ տաք ն սառը ջրային լուծույթներից մեզոթերմալն էպիթերմալպայմաններում,երակներիտեսքով:«Վերջիններս պարունակումեն տարբերմետաղներիծծմբային միացություններ(ՔԵՏ, 2ոՏ, ՔօՏշ, ԸսՔօՏշ): Երկրի մակերեսումառաջանումէ կրային աղբյուրներիելքերի մոտ ն դաշտայինսպաթներիքիմիականհողմահարմանպրոցեսների ժամանակ:Ծովերի հատակումմահացածկննդանիներիկրայինխեցիները ն կմախքները առաջացնում են կրաքարերիհսկակուտակվելով յական շներտախմբեր, որոնքհիմնականումկազմվածեն կալցիտից: Հանքավայրհրը:կալցիտը բավականինտարածված միներալ է: Ռուսաստանում իսլանդական սպաթի հանքավայրերըգտնվում նն է բաՅակուտիայում (Վիլյույ գետի հովտում,որտեղ այն տեղադրված

հաճախ

զալտների ն տրապների ճեղքերումն դատարկություններում:Բազմաթիվ, ոչ մնծ, հանքավայրերկան Միջին Ասիայում: կովկասումիսլանդական սպաթը հանդիպումէ կրաքարերի մեջ ն ունի հիդրոթերմալծագում: Իսլանադականսպաթի խոշորագույնհանքավայրըգտնվում է

է բազալտներոլմ-ն Իսլանդիայում:Այստեղայն տեղադրված կավճիշեր-

տերում:

(Սլգետսկ Պանքավայր կովկասում

Վիմագրականքարի, կա հանքավայր)ՌԴ, Լենինգրադի մարզում, Ուկրաինայում: Մարմարի հանքավայրերը հայտնիեն Ուրալում(Ուֆալեյսկի, ն Ջլատոուստսկի այլ շրջաններում),Աարելիայում, Անդրբայկալո Ուկրաինա (Ղրիմում), Հայաստանում,Վրաստանում: Բարձրորակմարմարներիհանքավայրերկան Իտալիայում(կարարայի հանքավայրը`Գենուէզ նեղուցի արնելյանափում) ն Հունաստանում, իսկ Բավարիա Գերմանիա հանքավայր` քարի մոտ): (Ջոլենգոֆենի

վիմագրական

նշանակությունը:Իպանդականսպաթը գործածԳործնական. վում օպտիկականարդյունաբերությանմեջ Նիկոլի պրիզմաներ է

մանրադիպատրաստելուհամար, որոնք կիրառվումեն բննռացնող ն այլն: տակներում,պոլյարիմետրերում, կոլորիւմեւորերում արդյունաբնեն քիմիական Մաքուր կրաքարներն օգտագործվում նատրիումի սոդայի, համար, շաքարի, րության մեջ կիր ստանալու ն աղքատ մեջ, ֆոսֆորով ծծմբով հիդրոքսիդ,քլորակրիարտադրության հանքանյումեջ` կրաքարերը`մետալուրգիական արդյունաբերության թերի հալման ժամանակոով պեսֆլյուս, ցեմենտիտարբերտեսակների ռոման-ցեմենտ)պատրաստելու համար ն այլ

նաղավատն Ա բոքոգունգգտագործվու էորու ջինան չենքնրի Տիրի (բաշխիչ

ն այլն): վահաններ էմկտրատեխնիկայում աշխատանքներում, է ածվում որպես:գրելու, ներկելու: հղկելու նյութ, ավիճը (ատամմեջ, լաքա-ներկի,պարֆյումերիայի ցեմենտիարտադրության (լցնող), արդյունաբնրության մեջ.ն,այլբնագավառ ճափոշի),ռնտինի

նեռում: աք

"

|ցՇՕջ Մագնեզիտ

որտեղ այն հայտնիէ դեռշատ ``

41674, ՇՕշ՝ 52:43 (Մց0՛ վայրի անունից

'Մագնեզիա (Հունաստան) վաղ անզյալից: խառնուրդներն հոԸՕչ: Սովորական են` ԲօՇՕյ, ՇոՇ0.,

ՆԱնումն առաջացելէ,

.

է Բյուրեղայինկառուցվածքննման է կալցիտին:. Բյուրեղանում ն է Բնության տրիգոնայինսինգոնիայում տալիս ռոմբաձնբյուրեղներ: տեսքով,որը կազմըմնջ հանդիպումէ մարմարանմանզանգվածների ն դոլոմիմարմարի բյուրեղներից(ի տարբերություն ված է երկարավուն

հողախաոն

խիտ ճենապակենման գոյացումներով, ագրեգատնե տի), ն այլն:

|

կարծրությունը՝3,5-4,5: ՏեսակաՖիզիկականհատկությունները: րար կշիռը`2.9-3,1: Հերձումը կատարյալ է ռոմբաէդրինիստերով(երեք ուննն ապկուփայլ, մնացածնեԲյուրեղային րը՝ դեղնավուն,գորշ, շաԳույնը՝ սպիտակ,ձյունասպիտակ, է Թթուննրումլուծվում միայնտաքացնելիս: մոխրագույն: կաճակագույն, է, կոտրվածքն անհավասար խեցային:Փչակի բոցումճաքճըքվումէ, բայց չի հալվում:

ուղղությամբ):

խավար նն:

ոնակներն

պայմանառաջանումէ հիդրոթերմալ Առաջացումը:Մազնեզիտը ն ներում Երկրիմակերեսում: ճանաառաջանում տիպիհանքավայրերը Հիդրոթերմալ մներկու |

պարհով.

օջախիցնկողտաք ա)Մագմատիկ

մագնեզիալլուծույթների կրաքարետեղամագնեզիումիմետասոմատիկ մազնեզիտիառաջացման պրոցեսը

դոլոմիտների

րի՞կալցիումի ն "կալմանճանապարհով:

Այստեղ

այմելիս` կատարվում է

.

չներկ

հ(չԸ0:- ՇոՕՕչԻ1500: "Օո00:: "կրաքար մագնեզիալ դոլոմիտ :

ՇոԸՕչ:իԼջՇՕ.ԽԼջԸՕչ Հ

"

դոլոմիտ

մագնիզիիալ ոծոթ

՝-

մազնեզիտ

դոլոմիտների գտնվում

Օլիվին ապարների(պերիգերհիմքայինմագմատիկ պարունակող

նրպննդոտիտներ, հիդրոթերմերի դունիտներ) վրաածխաթթվային ազդեցությամբ` տինիզագիայի պրոցես)մնտամորֆիզացնող :

20488 ԴԱ ԱՐԻԱ Անո .

.

տք

1560, «.

25:

'

ամորջէ: Այս ճանապարհով առաջացածմագնեզիտն մագպարունակող ս երպենտին գերհիմքային մակերեսում Երկրի մատիկապարներըքիմիականհողմահարման, ննթարկվելովառաջանում է մագնեզիտ, ջրերիմիջոցովտարվումէ դեպի որը մակերեսային բներ ն խալեր: ներքինհորիզոններըն այնտեղառաջացնում է այսպես՝ Պրոցեսը կատարվում 110»Շ0չ- 3800: 4Է1ջ0"251Օ7'2ԷնՕ

նրակներ,

սերպենտին

25Օ:38.0

օպալ: մազնեզիտ

մագնեզիտի ծագմանբյուրեղային Հիդրոթերմալ Հանքավայրերը: է ՀարավայինՈւրալի արնմտյան ամենախոշոր հանքավայրըգտնվում լանջում` Սատկինսկի հանքավայըը(Ջլատոուստքաղաքից500մ դեպի հարավ-արնմուտք):Նման հանքավայրերհայտնի են նան Հեռավոր

նր րակայուն

ջերմության:

Շ

լ

Ընդ որում մազնեզիտնայրվում է 1700:Շ ջերմության տակ: է սորունցեմենտ(արագ Այրված վիճակումմագնեզիտն օգտագործվում կպչողցեմենտ)պատրաստելուհամար:Շաքարի,ոնտինի,թղթի, էլնկտ-

րամեկուսիչներիարտադրություններում,քիմիական արդյունարերության մնջ, ազբնստիհետ հրակայունխառնուրդներ պատրաստելունպաէ արհեստական տակով:Եփվածտեսքովօգտագործվում մարմարստանալու համար այլն: ն Դոլոմիտ|ՇՅԱՍ(ՇՕ))շ(ՇոՇՕ:՝ 54,35 26,/ցՇՕ:՝

Շ«Շյ

2 ՇՕ:Հ

-

ՇվնյցարիայումԱ̀լպեր (Շտիրում), Իսպանիայումմագնեզիտը ն կրաքարերի է մեջ: միշտ Թ

Գործնականնշանակությունը: է մեՄագնեզիտն օգտագործվում ն տաղամշակման արդյունաբերության, պորտլանդցեմենտիծծմբային մեջ` հրակայունն ծծմբաթթվիարտադրությանմեջ,. աղյուսներպատրաստելուհամար,որոնքդիմանումեն մինչն

լուծույթ

Ին

`

Արնելքում: Ամորֆ մագնեզիտի մի շարք հանքավայրեր կան Ղազախստանում, Հյուսիս-ԱրնելյանՉինաստանում,Չեխիաում,Ավստրիայումն այլ երկրներում:ՀՀ-ում մագնեզիտպարունակողապարներըտարածվածնն Սնանա լճի արնելյանմասերում:

45,652)

Որպես խառնուրդներ կարող պարունակել ՔՇՇՕչ, 2ոՇՕ., երբեմն՝ՇօՇՕ., ՒնհՇՕ:: Անվան առաջացումը կապված է` այդ միներալիհայտնաբնրողի ն ֆրանսիացիքիմիկոս միներալոգԴոլոմեիանվանհնտ: ունեն Բյուրեղանումէ տրիգոնայինսինգոնիայում:Բյուրեղներն ճն Բնության Լնջ հանդիս է ոջ, հատիկավոր, մարտա կամ խիտ զանգվածնորխորբուն ռոմբանմանագրեգատների է

ոուբոէդրի ՛ճանման տեսքով:

3,5-4, տեսակաՖիզիկականհատկությունները: Աարծրությունը՝ կշիռը` 1,8-2,9: Հերձումըկատարյալ է ռոմբաէդրի նիստերովե̀րեք ուղղություններում:Փայլը՝ ապակու, հնրձմանհարթություններիվրա` սադսոիի:Գույնը՝ գորշավուն-սպիտակ, երբեմն` դեղնավուն,գորշավուն, կանաչավուն ճրբնրանզներով Դոլոմիտր լուծվում է միայն տաք աղաթթվում:Նրա փոշին«ճռում է» նոսրաղաթթվիազդեցությամբ: րար

Առաջացումը: Դոլոմիտըառաջանումէ ծովայինավազաններում հետնանքով,ծծմբակրաքարերիմետամորֆիզմի(դոլոմիտիզացիա) թթվայինկամ մագնեզիումի քլորիդիլուծույթների է այսպես՝ Ռեակցիանընթանում ԷՕՏՕ,, Օ.-

ննրգործությամ

կամ`

ՕԵՇՄՔԸԾ:

2ն:8788 ՇոՇն: 2Ը5ԸՕ. ԸռՕՕչ"Խ1բՇՕ-Է Ժ

ջՇն

-

կրաքար

դոլոմիտ

Ծովային միջավայրումդոլոմիտըառաջանումէ ծծմբաթթվային ն կրաքարի(ՇոՇՕչ) վրա ՇՕ, ներգործությամբ մագնեզիումի(ՏՕ) է (ԸՕ, անջատվում օրգանականնյութերի ննխումից): Քիմիական նստվածքիտեսքովայն առաջանումէ խիստ աղի փակ ջրավազանննլագունաներում): րում (ծովախորշերում,

լուծույթներու| գերհիմԴոլոմիտառաջանումէ նան մազնեզիալ ժաքային ն հիմքայինմագմատիկապարներիմետամորֆիզացիայի

են՝ սերպենտիտը, մանակ: Այս դեպքումդոլոմիտինբնորոշուղեկիցներն ն հիդրոթերմալ է Դոլոմիտ կարող անջատվել ազբեստը, տալկը: է առաՎ նրջապես,դոլոմիտկարող լուծույթներիցնրակներիտեսքով: մագնեզիումի աղեր հիդրոթերմալ կրաքարնրից, ջանալ պարունակող,

ներգործությամբ: ջրերի

զանգվածները

Դոլոմիտի լայն տարածված են Հանքավայրերը: Ուրալի արեմտյանն արնելյանլանջերում:Արեմտյանլանջի հանքավայրերն.ունեն ծովային ծագում: Այստեղ դոլոմիտըտեղադրվածէ կրաքարերի,անհիդրիդների,քարաղի ն կալիումական աղերի մեջ: Արնելյանլանջի հանքավայրերըմետամորֆայինծագում ունեն: Դոն(ծովայինծագման): Այսբասումհայտնի է Արտեմովսկիհանքավայրը տեղդոլոմիտըտեղադրվածէ կրաքարերի,գիպսերին քարւսղիմնջ: Մնծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումդոլոմիտագոյացմանժամանաԲալխաշ լճի հատակում(Ղազախստան):Այն մանկակիցպրոցեսները՝ րամասնորննուսումնասիրել է ակադեմիկոսՆ. Մ. Ստրախովը:ԾովաԼԼլպերում ն Գերմանիայում: յին ծագման դոլոմիտներկան Արնեմտյան ՀՀ-ում հայտնիեն Արզականի,Լուսաձորի (Իջնան)հանքավայրերը: ՌԴ

է որպես Դոլոմիտն օգտագործվում Գործնականնշանակությունը: մեջ), ցեմենտի ն հրակայուն նյութ ն ֆլյուս (մնտւտղագործության հետ միասին խառնուրդի քիմիականարդյունաբերության մեջ,ազբեստի հազվադեպ`նան որպնս պատրաստումնն պարարտանյութ: .

ջերմամնկուսացուցիչներ,

Սիդերիտ|ԷօՇՕ:(Է6Օ՝ 62,174,ՇՕշ՝ 37,954) Հուն. «սիդերու»բառից`երկաթ: Միդնրիտիմեջ սովորականխառնուրդներնեն՝ Շ:ՇՕ:, Խ/-ՇՕչ, ԽոՇՕ: ն այլն: Բյուրեղային ցանցըհիշեցնումէ կալցիտիցանցը:Բյուրեղանում է սինգոնիայում: Բյուրեղներնունեն ռոմբոէդրիձե: Բնության տրիգոնային մեջ հանդիպում է հոծ հատիկավոր,մարմարանման, խիտ, հոսքերի, հողախառն,գնդանման,շառավիղա-ճառագայթաձն (ներքինկառուցէ առանձինբյուվածքում)զանգվածների տեսքով,երբեմնառաջացնում րեղներկամ դրուզներ: `

Ֆիզիկական հատկությունները: Աարծրությունը՝3,5-4,5: Տեսակակշիռը՝ 9: Բյուրեղայինսիդերիտնունի ապակուփայլ, հողախառն տեսակը՝խավար:Գույնը՝ դեղնա-մոխրագույն, գորշ, շագանակա-կարմիր: Ռոմբոէդրինիստերովբյուրեղայինսիդերիտըտալիս է կատարյալ հերձում: Սառն աղաթթվի ազդեցությամբ թույլ «եռում է», տաք աղաթթվիդեպքումի̀նտենսիվ:Փչակիբոցումչի հալվում: րար

Առաջացումը: Միդերիտըառաջանումէ հիդրոթերմալն նստվածքայինճանապարհներով: Հիդրոթերմալ հանքավայրերում առաջանում է համեմատաբար ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում:Երկաթիխորքայինլուծույթները, հակազդնլովկրաքարերիվրա, նրկաթըդուրս է մղում կալցիտին,ինչի հետնանքով առաջանումէ սիդերիտ. Ը«ԸՕյ

կրաքար

Հ

ԲօՏՕլ

Հ

ԷօԸՕյ Է ԸշՏՕյ

:

նրկաթ սիդերիտ անհիդրիտ

է պիՀիդրոթերմալտիպիհանքավայրերում սիդերիտը ուղեկցվում րիտի,խալկոպիրիտի, գալենիտի, նայլ -

սֆալերիտի

հետ: միներալների Նստվածքային ճանապարհովսիդերիտը առաջանումէ ծովախորշերին լագունաներիառափսյա խորջրյա տեղամասերում,երկաթի ածխաթթվայինլուծույթներիվրա օրգանականնյու-

բացակայության թերիազդեցությամբ, թթվածնի ՝

պայմաններում: : Երկրիմակերեսին սիդերիտը օքսիդանումն փոխվումէ լիմոնիտի(գորշ երկաթաքարի) (ն.3: 486ՇՕ:

է

38Օ--

286,0»:38շՕ-- 460, -սիդերիտ լիմոնիտ

Հաաանանն::

եկար 35. Լիմոնիտ

..

ծագում ունեցող ամենահայտնի Հանքավայրերը: Հիդրոթերմալ է Բակալսկին (Ուրալում),որն ընկածէ Ջլատոհանքավայրը համարվում ուստ քաղաքից8577 հարավ-արնմուտք: հանքանյուՍֆերոսիդերիտի թեր կան Տուլայի, Տամբովի, կալուգայի շրջաններում ՌԴ ն կերչի (Ուկրաինա)գորշ նրկաթաքարի հանքավայրում: «Վերջինս ունի

նստվածքային ծագում:

Սիդերիտիհանքավայրեր կան Ալպերում (Շտիրում),Իսպանիա-

ցում (Բիսկայանծոցիափերում),Գերմանիայում (Ջիգենիմոտ),Շոտլան-

դիայում, Անգլիայում (ՀարավայինՈւելսում): ՀՀ-ում սիդերիտի հանքավայրերհայտնաբերված չեն: Գործնականնշանակությունը: Հանքանյութէ բարձրորակ ստանալուհամար:

երկաթ

հողախառնզանգվածներիտեսքով:Բյուրեղներըհազվադեպ`լինում են ասեղնաձն,նրիկամաձն:

Արագոնիտ|ՇՀՇՕ:|

Ֆիզիկականհատկությունները: կարծրությունը՝ 3,5-4,1: Տեսակակշիռը՝ 3,9-4,1: Փայլը՝ ապակու, մետաքսի: Գույնը՝ վառկանաչ, խոտի-կանաչ:Նոսը աղաթթվիազդեցությամբեռում է:

Անվանումը Արագոնիա վայրի անունից (Իսպանիա), որտեղ առաջին անգամհայտնաբերվել է այդմիներալը (ճմ.26: .

Բյուրեղանում է

րար

ռղմբային. սինգոնիայում:

Բնության մնջ հանդիպումէ խիտհոսքերի,պրիզ-

մատիկ,ասեղնաձն բյուրեղներիզանգվածների տեսքով,երբեմն՝օօլիտային գոյագումներով:

Ֆիզիկական հատկությունները: կարծրությունը` 3,5-4: Տեսակարար կշիռը` 2,9-3: Փայլը՝ ապակու: Գույնը` սպիտակ, դեղնավուն, մոխրա- Նկար 36. Արագոգույն, կանաչավուն: Հերձում չունի (ի տարբերունիտիօօլիտներ թյուն կալցիտի): `

է.

Առաջացումը: Անջատվումէ տաք ն սառը աղբյուրներից(օր.՝ հիդԱարլովի-Վարում, Չեխիա):Առաջանումէ ցածը ջերմաստիճանի պրոցեսներիժամանակ:Սակայն նրա գլխավորզանգվածրոթերմալ ները առաջանումհն տարբեր էկզոգենպրոցեսներիհնտնանքով,մագնեզիալ աղերիլուծույթներիմասնակցությամբ: ու հոսքերի տեսքով լայն տարածված Շառավղաճառագայթաձն են մագնեզիումային գերհիմքայինապարների հողմահարմանկեղնում, դոլոմիտի,գիպսին կավայիննյութերիհտ միասին: Արագոնիտիզանգվածներըտարածվումեն Ուրալում, Ուզբեկատանում, Հայաստանում, Իսպանիայում(Արագոնիա), Չեխիայում (կարլսբադ), Միցիլիայում (Իտալիա): ՀՀ-ում հայտնի են Արարատի արագոնիտի կուտակումները: են: տեսակները Արագոնիտիգեղեցիկ զարդաքարնր ՋՐԱՅԻՆ

ԿԱՐԲՈՆԱՏՆԵՐ

անջուրկարբոնատների ջրային կարբոնատնետարբերություն տաքացնելիս անջատումեն ջուր: Ի

ըը

Մալախիտ

ստալակտիտների,շառավիղա-ճառագայթաձն,համակննտրոն-կնղնանման, խիտն

Ամենախոշորհանքավայրերը, Հանքավայրերը: որոնքունեն համաշխարհային նշանակություն, գտնվում նն Ուրալում (Մնդնոռուդ1836 թ. Ուրալում գտնվել է նյանսկին Գումիշնվկի հանքավայրերը): մալախիտիմի հսկայականզանգված` 250 տ զանգվածով:Ուրալի այս հայտնիեն 2-ՄՈԼ դարի վերջից: հանքավայրերը Մալախիտկա նան Ուկրաինայումն Աֆրիկյանմի շարք երկրներում: ՀՀ-ում մալախիտիհանքավայրեր հայտնաբերված չեն: Գործնական նշանակությունը:Խիտ տեսակներնօգտագործվում որպես հարդարանքիարժեքավոր քար (սյուների, երեսպատման, պատրաստման սեղանների,զարդատուփեր սկահակների, համար):Լավ ն ստանալու պղինձ համար: կորզելու կանաչներկ հանքանյութ է են

Ազուրիտ (պղնձայինլազուր) |12ՇսՇՕչ»Շս(ՕՒհշ) Անունն առաջացելէ ֆրանսերեն «ազուր բառից՝`լազուր, երկնագույն, կապված բնորոշ կապույտգույնի հնտ (եկ. 38:

Բյուրեղանում է մոնոկլինային

սինգոնիայում:Բնության մեջ հանդիպում է խիտ, ճառագայթանման,հողախառն զանգվածներով, հազվադեպ առաջացնումէ դրուզներ,բյուրեղներ:

(պղնձային

կանաչ) (ՇսՇՕ»"Շս(ՕՒՒ)շ) խառնուրդՈրպես մնխաճիկական ննր կարող են լինել Շ«ՇՕ», Բ6չ05, ՏՀՕշ ն ուրիշներ Անվանումը հուն. «մայախն» բառից`փիփերթ(կանաչբույս է) (ճմ. 77: Բյուրեղանումէ մոնոկլինայինսինգոնիայում:Բնության մեջ հանդիպումէ

Առաջացումը:Առաջանում է երկրակեղնիվերին մասերում, օքսիդացման զոնայում, պղինձ պարունակողմիներալների(խալկոպիրիտ) քիմիականհողմահարմանհետնանքով,ածխաթթվի,ջրի ն թթվածնի ազդեցությամբ: Պղինձպարունակող սկզբումփոխվումեն սուլֆատսուլֆիդներն ների, այնուհնտնածխաթթվայինլուծույթներիազդեցությամբմալախիտի:

Ա

ւն

Ենար կար 38.Ազուրիտ

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ -3,5-4: Տնսակարար կշիռը՝ 3,7-3,9: Բյուրեղայինտեսակնունի ապակուփայլ, հողախառը՝ փայլատ:Գույնը՝ կապույտ,երկնագույն: «Հարք

Նկար 37. Մալախիտ

Առաջացումը:Առաջանումէ պղինձ պարունակողմիներալների համանման պայմալախիտին քիմիական հնտնանքով, հաղմահարման

մաններում:Երկրի մակերեսումազուրիտնաստիճանաբար փոխվումէ մալախիտի: Ազուրիտը հանդիպումէ պղնձային ավազաքարերումՈ̀ւրալի արնմտյանլանջում, Ալթայումն Ուկրաինայում:ՀՀ-ում ազուրիտիհանչեն: քավայրերհայտնաբերված Ազուրիտը ծառայում է որպես հանքանյութ պղինձ ն կապույտ ներկստանալուհամար: .,.լ. -

Զ. ՍՈՒԼՖԱՏՆԵՐ

Սուլֆատներըծծմբականթթվի (11շՏՕչ) աղերնեն, որոնք լայնոն համարվումեն արժեքավորօգրեն տարածվածեն նրկրակեղնում հ լճերում,որպես որպես քիմիական ննստվածքստվ Առաջանու ծովերում, վերում,լճերում, քիմիական նան ներ, ինչպես հողմահարմանզոնայում,սուլֆիդներին ճրկրակեղնի բնածին ծծմբի օքսիդացմանհնտնանքով:Բարիտը որպես դժվարաույծ երմալ լ լուծույթներից անջատվում է հ հդրոթերմալ միներալ, ջաց յթներից առաջացնե-

աանեն

նՎ

ենե մալ

Սուլֆատներնունեն ոչ մետաղականփայլ (ապակու, սադափի կամ խավար), անկայունգույն, ոչ մեծ տեսակարարկշիռ, միջին կարծրությունկամփափուկ են: Շատ դեպքերում ըստ կարծրության ն մի քանի այլ առանձնահատկությունների (փայլ, գույն, հերձում, ագրեգատ) հիշեցնում նն կարբոնատներին:Չեն ազդվում աղաթթվից (ի Բոլոր սուլֆատները տարբերությունկարբոնատների): տալիս նն սպիտակ քերծվածք: Տարբերումեն անջուր ն ջրայինսուլֆատներ: Գիպս |Շ6ՏՕ.'2ԻնՕ)

Անվանումըառաջացելէ հուն. «օհայսուս»բառից`կավիճ, գիպս: Ենթադրվումէ, որ այդ բառը փոխառնվածէ արաբական «գնբաս»

բառից`սպիտակ,մոխրագորշ:

Բնության մեջ հանԲյուրեղւսնումէ մոնոկլինայինսինգոնիայում: ոսպնյակների դիպում է թիթեղների,պրիզմատիկ,կրկնաբյուրեղների, տեսքով, ինչպես ճան թերթիկների,թելանման, հատիկավոր,հոծ ն փոշենմանզանգվածներով: Ըստ գիսխիտարբերհղանակներովառաջացման, տարբերումեն հետնյալտարատեսակները՝ Լ.

2. 3.

79): Սովորական գիպս (եկ. «Մարինո բյուրեղային թերթիկավոր գիպս:

'

ապակի» գիպս: Այնբաստր՝հատիկավոր,մանրաբյուրեղային :

եղնե ա) քուրեղներ, :

4.

39Գիսս

նկար

Վուսն Բ) զուսնաքար»,

ՀՆ

՝

գ) «Անապատի ձն. վարդ»թեփուկավոր

Սեչենիտ՝թելավորգիպս: Լատ. «սնյննք» բառից` լուսին: Այս տարբերակն ըստ փայլի հիշեցնում է լուսնի փայլը,դրա համարայն անվա«լուսնաքար»(եմ. 39Թ: Թոուկափրփրավորգիպ (եմ. 399):

նում են

5.

Ֆիզիկականհատկությունները: Կարծրությունը՝2,

տեսակարար

կշիռը՝ 2.3: Փայլը՝ ապակու,սադափի:Գույնը՝ անգույն,սպիտակ,գորշավուն, դեղնավուն,վարդագույն,կարմիր,կապույտ:Լուծվում ծծմբական է թթվում:

Առաջացումը: Գիպսը գլխավորապես առաջանումէ ծովերումն լճերում որպեսքիմիականնստվածք, հետ միաքարաղին անհիդրիտի սին: Բացի դրանից,գիպսըառաջանումէ անհիդրիտմիներալիհիդրատացմանհետնանքով, ստորերկրյա սառը ջրերիազդեցությամբ` ՇճՏՕ. Է 2810Հ ՕճՏՕ:"28.Օ անհիդրիտ

գիպս

ջուր

իմերգելների անաաաա կրաքարերի քիմիական Ամանաոման Հաճախ առաջանում

Շ«ՇՕյ

կրաքար

Է

ԷշՏչ Է 98շՕ

է ծծմբային

Է

-

ան

ՇոՏՕ"2415Օ Է ԲօՏՕ

գիսխ

Քիչ քանակությամբ գիպս առաջանումէ

ջրերից:

ճան

(ԷօՏշ

Հ

7քշՕ:Է ՇՕչ

մակերեսային տաք

Հանքավայրերը:Գիպսի գլխավոր հանքավայրերը գտնվում են Ռտալի արնմտյանլանջում, Պովոլժեյում, հանքավայրը), Ուզբնկստատանում Ֆերգանայում(Շոր-Սու), Օկա գետի

Դոնրամում Արտեմվ

7 Ս

Ա

առաքելյան

ավազանում,Ղրիմում, Հայաստանում (Երնանի գիպսի հանքավայր), որի բազայիվրա գործումեն գաջիգործարանները:

է.

Գործնականնշանակությունը:Լայն կիրառությունունի ճարտարապետականն քանդակագործականաշխատանքներում,բժշկության մեջ, գյուղատնտեսությամմեջ որպես պարարտանյութ, ծծմբական թթվի, ցեմենտի,էմալի, ներկերիարտադրությանմեջ: Թափանցիկ գիպսն օգտագործվումէ օպտիկայում:Ալեբաստրըն սելենիտընան "շ քարհր են: ակնագործական `

Միրաբիլիթ (գլաուբերյան աղ) ԼԱՔշՏՕ."10ՒՌէՆԾ) :

Լատ. «միրաբիլի» բառից՝զարմանալի:Այդ անունըկապվածէ «ՄԱ դարի գերմանականբժիշկ ն ալքիմիկոս Գլաուբերի անվանհետ: Բյուրեղանումէ մոնոկլինայինսինգոնիայում:Բնության մեջ եղն է ասեղնանման կարճ բյուրեղներիտեսքով,հոծ, հատիկա հանդիպում :

.

-

վոր զանգվածներով:

Ֆիզիկականհատկությունները:կարծրությունը՝ 1,5-2: Տեսակակշիռը՝ 1,5, փայլը՝ ապակու, գույնը՝ սպիտակ,բյուրեղայինտեսակը՝ անգույն:Հերձումըկատարյալ է մեկուղղությամբ:Հեշտությամբլուծվում է ջրում: Համը դառնաղի է: Օդումկորցնումէ ջուրը ն ծածկվումսպիտակ փոշուփառովու հնշտությամբփշրվում: րար

'

Առաջացումը:Առաջանումէ նատրիումով հագեցածաղի լճերում, (5,5-6Օ0պայմաններում:Ամառվատաք ամիսցածը ջերմաստիճանի ներինլուծվումէ լճերում, ձմեռը,նստեցմանճանապարհով,կուտակվում նրանցհատակում: ՛

՝

Հանքավայրերը:Միրաբիլիթի համաշխարհային նշանակություն ունեցողհանքավայրըհամարվումէ կարա-Բողազ-Գյոլը(Թուրքմենիա): Բավարար քանակությամբպաշարներ կան նան մի քանի այլ աղի լճերում, օր.` Նիժնի Պավոլժն լճում, Բատալպաշինսկիլճում (Հյուսիսային կովկաս),Սելեգինսկի,Կարանսկի,Ալգանսկիլճերում(Անդրբայկալ), ԱրնելյանՍիբիրում,Անդրկովկասում, Հյուսիսային ն Հարավային ՀՀ-ում Ամերիկաներում, Հարավային Աֆրիկայում: միրաբիլիթիհանքավայրերհայտնաբնրված չեն: քիստանալուհամար,ինչպես արդյունաբերությանմեջ մի Գործնական արտադրության բժշկությանմեջ: ական ապակու

նշանակությունը: Միրաբիլիտնօգտագործվումէ սոդա

ու

նան

ՍԻԼԻԿԱՏՆԵՐ

Բնության մեջ սիլիկատներնամենալայն տարածված միներալեն: Ներկայումս ներն են: Երկրակեղնիզանգվածի85 22-ըսիլիկատներն են: սիլիկատներն հայտնիբոլոր միներալների մեկ երրորդը Սիլիկատներնապար կազմողկարեոր միներալներնեն, որոնք ապարներում: հատկապեսգերակշռումեն հրայինն մնտամորֆային կանաչ, սն: Աչքի են Միլիկատները լինում են` կանաչավուն-սն, ընկնում ոչ մեծ տեսակարարկշռով (2,5-4,3) ն համեմատաբար մեծ կարծրությամբ:Փւայլը՝ոչ մետաղական:Տարբերումեն անջուր ն ջրային սիլիկատննը: ն ծագում ծագո ունեն: Մակերեսային Սիլիկատներիմեծ մասը խորքային պայմաններումդրանքանկայուն են, ենթարկվելովքիմիականհողմաառաջացնում են նորր միներալներ, հարման՝ րալսնր որոնքավելիկայունեն: ար ջաց ել սիԿքէկ հմիկոս Ի: Վերնադսկին մեծ աշ ն է ալյումոսիլիստեղծել լիկատներիուսումնասիրությանուղղությամբ տեսությունը,որի վերաբերյալնրա աշխատութկատներիկառուցվածքի է 1891թ.: յունը հրատարակվել Նա իր հնետազոտություններում ցույց է տվել, որ սիլիկատներում ինչպիսինունի ալյումինը կարող է ունենալ այնպիսինշանակություն, նա ն անվանել է ալյումոսիսիլիցիումը, այդպիսի միացությունները

Վ.

ն

.

հն ալյումոսիլիցիումային թթունեներկայցնում Վերջիններս լիկատննր:

աղեր: րի ԷԵՃԼշՏԵՕ», ԷՃնՏեՕշ, Էշճ1չ ՏՕ թթվիաղեր,դասակարգվու որպեսսիլիցիումային Սիլիկատները, են երեք խմբի` 1) օռթոսիինատեննը՝ օրթոսիլիկական թթվի ՕՆՏւՕչ) թթվի (ԷշտւՕչ) աղեր, մետասիլիկական աղեր, 2) մետասիչլինատտներ 3) առլիսիլիկատներ՝ թթվի(1շ51:Օ:) աղեր: պոլիսիլիկական

Ռենգենամետրականուսումնասիրություններիմիջոցով հասնն տարներկայացնում տատվածէ, որ սիլիկատներն ըստկառուցվածքի բեր խմբեր: 1. Աղգային սիլինատներ (օլիվին,տոպազ, նռնաքարեր): 2. Օգակային ննֆելին): (բերիլ, տուրմալին, սիչինատներ 3. Շղթայական (պիրոքսենիտներ): սիլիկատներ 4. Ժապավենային (ամֆիբոլներ): սիլինատներ ֆլգոպիտ, բիոտիտ,տալը քլո-

Արին ն

կարեն »

(օրթոկլազ, միկկարկասայինսիլիկատենրկամ ալյումոսիլիկատներ րոկլին, ալբիտ,անորթիտ,նեֆելին): բաղադրությանպատկաըստ քիմիական Կղզիայինսիլիկատներն նում են օրթոսիլիկատների խմբին:Այս խմբիմիներալներնաչքի են ընկնում իրենց մեծ կարծրությամբ(6,5-8), մեծ տեսակարարկշռով, ուժեղ Առաջանումեն մագմայիբյուփայլով, հալման բարձը ջերմաստիճանով: պայմաններում: ջերմաստիճանի րեղացմանսկզբնական բ արձր փուլում, 6.

Օլիվին (պերիդոտ)|(Բ/ց,ԷՓ)չՏՕ.) (ԽԼջշտ1Օ.)ն ֆայալիտի(86510) հզոմորֆ Օլիվինը՝ֆորստերիտի է: Ապար կազմողտիպիկմիներալէ: խառնուրդն կանաչ գույնի: Օյիվինանունըտրված է շնորհիվնրա ձիթապտղի «ֆորիաղավաղված է առաջացել արաբական Պերիդոտանվանումը մաքուր Օլիվինի է քար: կանաչ թանկարժնք ո ր նշանակում բառից, դատ» կոչվումէ խրիգոլիտ: ոսկե նրանգովգունավորված թափանցիկ, տեսակը /իյթռս՝ քար, ոսկի, ծագել հուն. երկու բառից./րիգոս՝ Այդ քար:

ոսկն

անունը է ՝

Գիվին) հանդիպու

Օլիվինի խմբի միներալները (ֆորստերիտ,ֆայալիտ, են ռոմբային Բնությանմնջ սինգոնիայում: բյուրեղանում ցրված ապարներիմնջ: Օլիվինի հոծ, հատիկավոր զանգվածներով, ն աղյուսաձն տեսքով: սովորաբարլինումեն պրիզմատիկ բյուրեղները ճր՝ 6:5-7: կարծրություսը

Տեսակա-

Ֆիզիկականհատկությունները: մ կշիռը` 3-3,5: Հերձումնանկատարէ կամ կանաչ, թույլ: Գույնը՝ ձիթապտղի որոշակի ճարպի: Հալման ապակու, նի

|

6,

Հո արտահայտվուն

րար

դեղնականաչ, որջեր ելմ մուգ-կանաչ, էֆուզիվ ապարներում աստիճանը՝1310-1445 Ը:

ագոայ րալ Էէ: Մագմայի Առաջացումը:Օլիվինըտիպիկմագմատիկմիտրալ 7միներալանջատվող հերթին ա ռաջին երենգման պրոգեսներում ն մեկնԷ Ն կազմումէ գերհիմքային(դունիտ,պերիդոտիտ)հիմքադիաբազ)ապարների հիմնականզանգվածների

Հերն յինարո բազալտ, որտեղ հանքավայրերում, կոնտակտային Առաջանում դոլոմիտի բրիուռիտի ոո

է նան

հանդիպումէ նռնաքարերի,

նա

հետ:

ն

մագմատիկօջախներիցեկող տաք Խորքայինպայմաններում, է սերպենտինի օլիվինը փոխվում ազդեցությամբ, լուծույթների ջրային հողօլիվինըենթարկվելովքիմիական կամ տալկի: Երկրիմակերեսում ն տալկ: լ իմոնիտ մազնեզիտ, է սերպենտին, մահարման՝ առաջացնում չունի, միայննրա թաոչ մի նշանակություն Օլիվինըգործնական քար է: թանկարժնք (խրիզոլիտը) տեսակը փանգիկոսկեդեղնավուն Տոպազ

|ՃԵ(Է,ՕԻ)չՏՕ:|

Անվանումը ստացել է Տոսպլազոս կղզու անունից (կարմիր ծովում), որտեղից էին արդյունահանում հին ժամանակներում 40): այդ մինձրալը(ճէ.

ՍԱ

հանա ռիպում մբային սինգոնիա-

է յում: ն երբեմն դրուզներով վորվածբյուրեղներով,

զեա

Նկար 40 Տոպազ

ն խիտզանգվածներ: է հոծ, հատիկավոր առաջացնում

Ֆիզիկականհատկությունները: Կարծրությունը՝8, որով զիջում է ն ալմաստին:Գույնը` միայն կորունդին գինե-դեղին,սպիտակ,կանաչավուն, մոխրավուն,վարդագույն,երկնագույն,կարմիր, երբեմն` անգույն: Հերձումը կատարյալ է մի ուղղությամբ: Ունի ապակու, իսկ հնրձմանհարթությանվրա՝սադափիփայլ: Բյուրեղներըմիշտթափանցիկ են: Տնսակարարկշիռը` 3,4-3,6: Թթուներում չի լուծվում, բագի ծծմբականթթվից, վերջինիսմեջ քայքայվումէ քիչ չափերով: Առաջացումը:Գլխավորապեսառաջանում է մագմայի մնացորհալոգքներից,պեգմատիտա-աննմատոլիտային պրոցեսնելի ժաՇրբեմն հիդրոթերմալերակներում: մեծ րության ն քիմիականկայունության, ապարներիքիմիականհողմաէ գրոններում: հարմանժամանակկուտակվում

աե մանակ:

դային

հուրի լորն.

Հանքավայրերը:Տոպագիհանքավայրերը գտնվումեն Հարավա(Իլմենյան յին Ուրալում լեռներում,կամենկա ն Սանարկա գետերի շրջանում), Ուկրաինայում (Ժիտոմիրի մարզում` Պիսարնկա գյուղի մոտ), Ղազախստանում (Պսկեմագետի`վերին հոսանքում),Բրազիլիայ1ւմ, Գերմանիայում, Մեքսիկայումն այլ երկրներում:ՀՀ-ում տոպազի չեն: հայտնաբերված էանքավայրեր |

Գործնական նշանակությունը: Թափանցիկ ն մաքուր տոպազն բանկարժոքքար Ե կիրառվումէ ճշգրիտ մորքորում՝ հրնաքարձր: -

,

Նռնաքարերի խումբ Լատ.

գրանատու հատիկանման: Գրանատ անունը տրված է

հատիկների գույնինմանության: Նռնաքարիխումբնընդգրկումէ մոտ 32 առանձինմիներալային սմսակներ,բայց դրանցիցավելիշատ տարածվածն լավ ուսումնասիրված են հետնյալմիներալները: Գրոսուլյար (ԸոյձելՏնՕ)շը՝ բաց կանաչ գույնի,(անունըտրված է ըստ հաղարջհատապտղի գույնի):Այս միներալը1790թ.հայտնաբերելէ Է. Լակսմանը,Վիլյույ գետիհովտում(ՍԺրնելյան Սիբիր): ակադեմիկոս Պիրոպ(Խ1ջ:4ԼշլՏեՕ:չժ՝ մուգարյան-կարմիր գույնի (հուն. ոշիրռոլոս՝ կրականման): Ալմանդին (ԻԲօչճելՏնՕշի` մուգ-կարմիր,շագանակա-կարմիր, կամ սն գույնի(Ալաբանդվայրիաղավաղվածանունից): Սպեսարտին (ջչՃելտոՕթ՝ դնղնավունա-կարմրիցմինչն Սպեսսարտվայրի անունից: կարմրա-շագանակագույն: Բավարիայում սն, կանաչԱնդրադիտ(Ըո:իօմՏեՕռ՝ մուգ-շականակագույն, զմրուխտիկանաչ: Հայտնաերանգով, դ եղնականաչ, շագանակագույն Դ. Անդրադիկողմից: բյրվել է պորտուգալացիմիներալոգ ըստ նռան

գույնի (ի պատիվ Ուվարովիտ (ՇոՀՇոշլՏԿՕ:չ)՝ զմրուխտա-կանաչ է ՌուսաստանինախարարՈւվարովի): Այս միներալը Ուրալում (եչ. 47): արա»: Նռնաքարի խմբի բոլոր միներալները բյուրեղանում նն խորանարդայինսինգոնիայում: Բնության մնջ հանդիպում նն ռոմբայինդոդեկաէդրերի,տրապեցոէդրերի,հոծ, հատիկավոր

հարնարերվլ

2.

3. 4.

Ակմամարին՝կանաչավունանրկնագույն, լատ. «ճզսճ «ծովիջուր», միներալնունի ծովի ջրի գույն (ճմ. 42: Չմրուլթտ՝ունի թանձը կանաչգույն (ճմ.43): Վռրորյովիտ՝վարդագույնբերիլ:

ուշռոժ»

բառից՝

զանգվածների տեսքով:

6,5-7,5: գարծրությունը Տեսակարար կշիռը՝ 4,3: Փայլը՝ ճարպի կամ ապակու: Հերձումն անկատարէ: Լինում նն տարբեր

գույներով:

է

ԱԱ

լյար

ւվարովիտիբյուրեղների 47,Ոդրուզ

Նռնաքարերըտիպիկ կոնտակտայինծագման միներալներեն, երբեմն առաջանումեն պեգմատիտայիներակներում: Մնտամորֆայինապար կազմող միներալներեն, մեծ մասամբ լինում նն կավային, փայլարային, տալկային, ամֆիբոլիտայինթերթաքարերում: Նռոնաքարերը լայն տարածվածեն Ռւրալի տարբերշաջաններում: ՀՀ-ում նռնաքարերի հանքավայրերհայտնաբերված չեն: Գործնականմեծ նշանակություն չունեն: Ավելի մաքուր ն թաեն ոսկերչութփանցիկ,գեղեցիկն գունավորտեսակներըօգտագործվում յան մնջ, որպեսկիսաթանկարժեք քարեր: Բերիլ (864422(560Օ:8) '

Անվանումըկապված է բերիլիում(86) էլեմննտիհետ: «Բերիլ» բառնառաջացելէ հուն. «ռռոյցը» բառից:Նկատի է առնված,որ բերիեն` Պո,Օ, Բ:Օ, 140, լիումիշատ աղերունեն քաղցը համ: Խառնուրդներն ԷՀՕ, Շոչ0չ: Բերիլիկանաչ գույնը բացատրվում է քրոմի մասնակգութ-

յամբ: Բյուրեղանում է

հնքսագոնայինսինգոնիայում: Բնության մեջ հանդիպումէ սյունաձն կամ պրիզմատիկ լավ զարգացած բյուրեղներով, որոնց հրկարությունըհրբեմն հասնում է մինչնմեկ մետրի:Լինում է նան դրուզայինձննրովն հոծ զանգվածներով: կապված գույնի ն թափանցիկության աստիճանիհնտ, տարբնրում են բերիլիհետնյալտեսակները: 1. Սռմռրական բերիլ դեղին կամ դեղնավունականաչ: Սովորաբարանթափանցէ:

հոր

Աերրա:

42 Ակվամարին Եկար

տ

Նկար 43. Զմրուխտ

Ֆիզիկականհատկությունները: կարծրությունը7̀,5-8, զիջում է ն կորունդին ալմաստին:Տեսակարարկշիռը`2,63-2,91: Փայլը՝`ապակու: Գույնը կանաչ, զմրուխտականաչ,գինեդեղին, կապտա-նրկնագույն, դեղնավուն-կանաչ:կոտրվածքնանհավասարէ: Թթուներըչեն ազդում: Բերիլիում մետաղը 1,5 անգամ թեթն է ալյումինից:Հալման ջերմաստիճառը՝ 1285. Առաջագումը:Հիմնականում առաջանումէ պննմատոլիտային պրոցեսներիհետնանքովն հանդիսանումէ տիպիկ պեգմատիտային երակայինմիներալ:Այդ.հրակներումբերիլն ուղեկցվումէ քվարցի,դաշտայինսպաթների,փայլարների,տոպազի,ցիրկոնի,տուրմալինի,ապաթնրթաքատիտի հետ: Բացի դրանից, նա հանդիպումէ բյուրեղային րերում: տիպիհանքաՈրպեսքիմիապես կայուն միներալ,արմատական է գրոննելի: փոխվում ժամանակ բներիլը վայրերիհողմահարման է Ուրալի, ՍնդրբայՀանքավայրերը: Զմրուխտարդյունահանվում (ՌԴ): Բերիլի խոշոր հանքավայկալի, Ալթայի հանքափորվածքներից րերը գտնվումեն ԱՄՆ-ում, այստեղՕլբենիհանքավայրում(Մեն նա(57 հանգ) հայտնաբերվելէ բերիլի հսկայականմեծությամբ բյուրեղներ երկարությամբ,1,5:7՝ լայնությամբ) Լ6տ զանգվածով:Հարավային Ամերիկայում (կոլումբիա-Մուզռյիզմրուխտներիհռչակավորհանքավայրը), Բրազիլիայում, Հնդկաստանում,ՆորվեգիայումՄադագասկաՀՀ-ում բերիլիհանքարում, ՀարավայինԱֆրիկայում(Տրանսվաալում): չեն: վայրերհայտնաբերված

Գործնականնշանակությունը:Ջմրուխտնն ակվամարինըորպես թանկարժեքքարեր օգտագործվումեն ոսկերչությանմեջ: Բերիլիումմնտաղն ալյումինի ն մանգանիհետ առաջացնումէ թեթն ու դիմացկուն համաձուլվածք, վերջինս շատ կարնոր է ինքնաթիռաշինությանն տրանսպորտիարդյունաբերության համար: Բերիլիումայինաղերըկին բժշկությանմեջ: րառվումեն արդյունաբերության տարբեր

ճյուղերում

-

՛

Մուսկովիտ|Բ«շՕ3/42Օ4«6ՏՕշ«2ՒՇՕ) Անունն

առաջացելէ հին իտալերենՄուսկա՝ Մուսկովիաքաղաքի անունից: Միջինդարերումնրա մեծ թիթեղներըՄոսկվայիցտարվելնն դեպիարնմտյաներկրները՝«Մոսկովյանապակի»անվանտակ: հանդիկալիումական սպիտակ փայլար է, որը գլխավորապես պում է գրանիտներում,թերթաքարերում,նրա խոշոր բյուրեղներըպ̀եգերակներում:Մուսկովիտիջրով հարուստ,մանրթնփուկամատիտային վոր տեսակըկոչվում է սերիցիտ(հուն. սերիկոս՝մետաքս,փայլի պատ-

ճառով):

ապակուն կարծրությունը՝ 2-3: Տեսակարար կշիռը՝2,7-3,1: Փայլը՝ սադափի: Գույնը սպիտակ, ապակենման,դեղնավուն, կանաչավուն, վարդագույն:Հերձումը՝խիստկատարյալ: Շնորհիվնրւս բարձր մնկուսացնող հատկությանլայն կիրառություն ունի էլեկտրատեխնիկայումմ̀եկուսիչների, էլեկտրալամպերի, ռնհոստատնեգնդաձնպարպիչների,լսափողների,դինամոմնքենաների, ն քիմիականարդրի, կոնդոնսատորների համար: Մետաղամշակման յունաբնրությանմեջ նրա թիթեղներն օգտագործվումեն վառարանների լուսամուտների համար: Փայլարի մանրուքներն օգտագործվումնն որպեսծածկոցայիննյութեր(տոլ պատրաստելուհամար): Մոռակովիտիհանքավայրերնգտնվում են Արնելյան Միբիրում (Իրկուտսկիմարզ,կրասնոյարսկիերկրամաս),կարելականհանրապնտությունում, Ուրալում, Ուկրաինայում, Հնդկաստանում,ԱՄՆ-ում, Բրազիլիայում,կանադայումն այլ երկրներում: '

Բիոտիտլէշշ:6(Խց.ՒՑ) Օ«ՃշՕ5Տ'6ՏՕ'2Ւ-Օ) :

Անունը տրված է ի պատիվֆրանսիականֆիզիկոսԲիոտի: Ներկայացնումէ մագնեզիումա-երկաթային փայլար: Խիստ լայն տարածված միներալ է: ,Բյուրեղանումէ մոնոկլինայինսինգոնիայում: Բյուրեղներըլինում են աղյուսաձն, սյունաձն, բուրգանման:Բնության մեջ հանդիպումէ կարծրությունը 2,5-3: Տնսակարար կշիռը` 3-3,12: Գույնը` սն, գորշ, երբեմն` նարնջագույն,կարմրավուն,կանաչավուննրբերանգներով:Փայլը՝ ապակու,հերձմանհարթությանվրա՝ սադափի:

թիթն ագրնգատներով: ղա-թնփուկավոր -

:

՛

ի

'

Առաջանում է մագմայի բյուրեղացմանժամանակն մտնում է գրանիտների,սիննիտների,դիորիտների,լիպարիտների,տրախիտների կազմիմեջ, ռեգիռնալմետամորֆիզմիհետնանքովկազմումէ գնեյսների ու փայլարայինթերթաքարերիբաղկացուցիչմասը: Մասամբ առաջաԿում է պեգմատիտայիներակներում,քվարցի, դաշտայինսպաթների հետ միասին: Գործնականնշանակություն չունի: Ապար կազմող միներալ է: Տարածվածէ ամենուրեք: Տալկ (3//ցՕ«4Տ(Օշ"ՒՆՕ) Հին արաբականթալկ բառից: Բյու-

ըեղանում է մոնոկլինայինսինգոնիայում: Բյուրեղներըհաճախ լինում են աղյուսաձն: Շատ բնորոշեն նրա թերթավորն թեփուկա(ձկ. 44: Հաճախ հանդիվոր ագրեգատները պում է խիտ զանգվածով, որը կոչվում է կար «45Տալն տտնաիտ կամ ճարպաքար: Տալկի կարծրությունը՝ 1: Տեսակարար կշիռը` 2,7-2,8: Գույնը` բաց-կանաչ կամ սպիտակ դեղնավուն, գորշավուն,կանաչավուներանգով:Փայլը՝ ճարպի, սադափի: Հերձումը՝ խիստ կատարյալ: Ջնեոքովշոշափելիս թվում է ճարպոտ է: Թնրթիկներըճկուն նն, բայց առաձգականչեն: Ջերմությանն վատ հաղորդիչէ: էլեկտրականության Առաջանումէ մագնեզիումովհարուստ գերհիմքայինապարների Էիդրոթերմալփոփոխություններիհնտնանքով,այլ կերպ ասած, մեկապված են տամորֆայինծագման միներալ է: Նրա հանքավայրերը ւնտամորֆային ապարներիհետ: Օրինակ` տարբերում նն տալկատայլարայինապարներն այլն: Տալկը ն տալկային ապարներըտարածված նն Ուրալի շատ կարելիայում շրջաններում, ն այլ տեղերում: Գլխավորապեսփոշու տեսքովն մասամբ կտորներիձնով, տալկը ունի թղթի, ռնտինի,մետաքսի,ննրկի,սննդի(հրուշաԼայն կիրառություն ն բժշկությանմեջ: Տալկային արդյունաբերության կի), 1300-1400:Շ. սահմաններում:Դրա հաապարներըչեն հալվում մինչն ն Էն նյութ: որպես թթվակայուն հրակայուն մար էլ օգտագործվում

ը,

բոնտիկական Ը.

ՖՈՍՖԱՏՆԵՐ

Ըստ քիմիականբաղադրությանայս դասինեն պատկանումմին եղնում դրանց ե հրկրակեղնում ճե բայց ներալային տարբեր տեսակներ, այնքանէլ մեծ չէ: Փոսֆորայինմիննրալներիցավելիկարնոր ն գործնա-

կշիռը

կան նշանակություն ունեն` ապատիտըն ֆոսֆորիտը:Դրանք ծառայում են ֆոսֆորայինպարարտանյութեր ստանալու համար: Ֆոսֆորի միացություններըմարդունհայտնի նն դեռ վաղ անզյալից: Ֆոսֆորանունը կապված է նրա լուսարձակմանհատկությանհետ: Հուն.«ֆռսֆորու» բառիգ,նշանակումէ լուսաբեր:Ֆոսֆոր պարունակող միներալների քանակը հաշվում նն մոտ 170: Ըստ ակադեմիկոս Ա. Ե. Ֆերսմանի, միներալներիայդ թվից միայն 524»-ըառաջանում է մեջ, 2572-ը՝ հիդրոթերմալերակնեպեգմատիտների 2076-ը՝ պրոցեսներից: հիպերգեն րում, 5026-ը`մակերեսային

(կիրունավարա), կանադայում(կվեբեկ, Օնտարիո)ն այլ վայրերում:ՀՀում ապատիտիհանքավայրերհայտնաբերվածչեն: ստանալու, քիմիաէ՛պարարտանյութ Ապատիտնօգտագործվում թթու ստանալու ֆոսֆոր ն ֆոսֆորական կան արդյունաբերությունում համար, իսկ վերջիններսօգտագործվումեն լուցկու արտադրության, ռազմականզործում,բժշկության մեջ ն այլ բնագավառներում:

մագմայից,

քիմիական բն արդգիումային ֆուգորետը

այլ նյուտարբերվումէ Շ"ՇՕ:-ի, իմոտ է ապատիտին, միայն մյուս կողմից5չՕ»-ը նրա մեջ տատանվումէ 15թերի խառնուրդներով տից

ԱպատիտԼ|Շո.(Ւ,Շ|)(ԵՕ,))| բառից`խաբումեմ: Հին ժամանակներումհաէին քվարցի,բերիլի, դիռպսիդի,տուրմալինիփոճախ նրան ընդունում խարեն(խաբվումէին): Հուն. «ալառտաթ

թթվի (28:ՔՕ,) կալցիումական Ապատիտըօրթոֆոսֆորական տարբերումեն` ֆտոր-ապատիտ աղն է: Ըստ քիմիականբաղադրության ն (Շո: (ՔՕ.)Ք) քլոր-ապատիտ |Շո:(5Օ.):ՇԼ: Բնության մեջ ֆտորապատիտնավելի լայն տարածումունի, քան քլոր-ռսպատիտը:Առաջիէ 42,3 22: նի մեջ 6չՕ.կազմում Ապատիտըբյուրեղանումէ հնքսագոնայինսինգոնիայում:Բյուբեղները լինում են վեցանիստ պրիզմաների ն առեղնաձն տեսքով: Բնության մեջ հանդիպումէ հոծ, հատիկավորզանգվածներով,առանն դրուզներով: ձին բյուրեղներով կարծրությունը՝ 5, տեսակարարկշիռը` 3,2: Գույնը՝ բաց կանաչ, երկնագույնկանաչ, կապտավունկանաչ, սպիտակ,մոխրագույն,գորշ, վրա՝ ճարմանուշակագույն:Փայլը՝ ապակու,կոտրվածքիմակերեսնհրի պի: Հերձումըթուլ է: ն Ադատիտը առաջնումէ մագմայի դիֆերենցմանհնտնանքով է ըստ առաջացման կապված մագմատիկալկալայինապարների(ննֆեէ թթու ն ալկալայինապարների լինայինսիննիտների)հնտ: Հանդիպում

կոռնտակտա-մետասոմատիկ հիդպեգմատիտներում, գոյացումներում,

րոթնրմալ երակային տիպի մի քանի հանքավայրերումն վերջապես առաջանումէ ֆոսֆորով հարուստ կրաքարերիհողմահարմանպրոցեսճերի ընթացքումու ծովայիննստվածքային ապարներում: Աշխարհում ապատիտի խոշորագույնհանքավայրըգտնվում է ՌԴ Խիբինյան լնռներում (կոլա-թերակղզի),որը հայտնագործելէ ակադեմիկոս Ա. Ե. Ֆերսմանը (1924 թ): Հանքավայրըշահագործվումէ 1929 թ.-ից: Ապատիտիհանքավայրեր կան` Ուրալում (Իլմենյան լեռննրում), Բայկալ լճի մոտ (Սլյուդանկա գետի երկարությամբ),Արնելյան Սիբիրում (Մամե գնտի երրկարությամբ), Նորվեգիայում,Շվնդիայում :

Ֆոսֆորիտ |ՇՅ(ԾՕ.)3(ՇԵԲ)1

3022-իսահմաններում:

Ֆոսֆորիտնամորֆէ: Փայլատ կամ փայլուն է: կարծրությունը՝5Տեսակարար կշիռը` 3,2: Հողախառնֆոսֆորիտըփափուկէ: Գույնը՝ (ե. 43): գորշ-մոխրագույն սն, շագանակագույն, մուգ մոխրագույն, 6:

Վալ 7

ՀՏՀՀ` ԱԱ 1772 ՀՏՀՏ Հ 1175 35 ՀՀՀ

(7

Հ

ՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՏՀ

ԷՏ

ՅՅ

1-24

Բ

ռադիալ-ճառագայթայի

(Այ ե կոնցենտրիկնկար 45. Կոնկրեցիայի կեղնային(Բ) կառուցվածք

մի

Ա են

են

արա Բոնի ԱՖուֆորիտի նն համաբ լՖուֆորիտը առաջանում բնորոշ թերքանարնրում: անիում,

Աու:

է

զոքար

րու,

րթ

Բ.

-

բարին

զիս ճեռքին ված կառուցվածքը ներքին գնդանմանձները:Վերջինիս կոնկըեցիաները,

աինաֆորիտի

Է

երկու չոր

տորների ոնն 2 շփմանժամանակ զգացվում րաոր է

ան հոտը: ուկորի

Այս Ն հան փոս յուրահատուկ հոտ, որը հիշեցնումէ այրած հույնպեսհաստատում է ֆուֆորիտիօրգանական ծագման փոառ:

տանքն Ֆոսֆորիտիհանքավայրերըբազմաթիվ '

են: Ամենախոշոր հանքա.

այլ հանքա(կարատաու լեռներում), վայրը գտնվումէ Ղազախստանում

վայրեր հայտնիեն` Ուկրաինայում (Պոդոլսկին Արոլնեցկի),ՌԴ-ում: Մոսկվայիմարզում(Եգորնսկի)ն այլ տեղերում: Ֆոսֆորիտիխոշոր հանքավայրերը կան Ալժիրում, Թունիսում, Մ արոկկոյում (Աֆրիկա), ՀյուսիսայինԱմնրիկայում(Փլորիդա նահանգում): ՀՀ-ում ֆոսֆորիտ են պարունակում Ուրծի, Ջովաշենիհանքավայ-

րերը:

Վերոհիշյալհանքավայրերում ֆոսֆորիտը շերտերիտեսքովտեղադրված է կավճի ն երրորդական հասակինստվածքներում: Մի շարք վայրերումֆոսֆորիտի շերտերիհզորությունը կազմում մինչն3 է օԳտագործվումէ նույն նպատակներով, ՀՐԱ ինչ-որապատիտր ը |

Մաս ԴԻՆԱՄԻԿ

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրի ներկայիս արտաքին տեսքը անգյալի երկրաբանական պրոցեսներիփոխհարաբերությունների արդյունքէ: ն է, Երկրաբանականայլ հետազոտություններով պարզաբանված որ Երկրի երկրաբանական պատմության ընթացքում զարգացման բազմիցսփոխվելեն ֆիզիկա-աշխարհագրական պայմանները:Որպես այդ փոփոխությունների արդյունքտեղիեն ունեցել օրգանականաշխարհի նորացումները, շարժումորոնքհամընկելեն հզոր լեռնակազմական ների հետ: Վերջինիս պատճառ են հանդիսացելերկրակեղնի խորքային բեկվածքների, նստվածքային ապարներիծալքավորման,մետամորֆիզն մի շարք այլ պրոցեսները: մի, հրաբխականության Երկրակեղնիվերին մասերումհայտնված կենդանիներիբրածո մնացորդներ պարունակողնստվածքայինապարներիշերտերը,թույլ են տալիս խորհելու,որ տվյալ վայրերումնախկինումեղել է ծովայինավագան ն որը կարողէնույն տեղումլինել պարբերաբար: լեռնայինհամակարգերը`Ալպերը,կովկասը, կարԵրիտասարդ պատներըառաջացելեն խորը ջրային ավազանների տեղում:Այլ լեռնային համակարգերը ողողամաշման ենթարկվումնն համահարթեցման, ջրի, քամու ն այլ գործոններիհետնանքով: Բոլոր երկրաբանական պրոցեսները էներգիայիտարբերաղբյուրննրի արդյունքեն: Էներգիայիորոշ աղբյուրներկւսպվածեն այն ուժերի հնտ, որոնքառաջանումնն Երկրիխորքերումն անվանվումներծինկամ էնդոգենպրոցեսներ:Դրանցթվին են դասվումմագմատիզմը,ապարների մետամորֆիզմը, որոնքառաջացտարբերշարժումները, նրկրակեղնի ու նում նն հրկրակեղեի տարբերհատվածների դանդաղբարձրացումներ ն այլն: իջնցումներ,լեռնակազմական երկրաշարժերը պրոցեսները, Պրոցեսների մեկ այլ խումբ հանդես են գալիս երկրագնդիմակերնույթինկամ էլ երկրակեղնի վերին հատվածներումն կապված են հետ (արն, մթնոլորտ, տարբերարտաքինգործռնների ազդեցությունների ջրոլորտ, կենսոլորտն այլն): Այդ պրոցեսներըանվանումեն արտաքին դինամիկայիկամ էկզոգեն(արտածին)պրոցեսներ:Դրանց թվին նն հոսող ն ստորերկրյաջրերի, պատկանումհողմահարումը,մակերեսային սառցադաշտերի,ծովի,քամու գործունհությունները: Արտաքինգործոններիքայքայիչ գործունեությանհետնանքով հսկայականքանակությամբբեկորայիննյութերեն առաջանում, որոնք տեղաշարժվումեն տարբերճանապարհներով:Ապարներիքայքայման ն քայքայված նյութի տեղատարմանպրոգզեսների ամբողջություննանվանվումէ ռենուռացիա(լատ. դենուդացիա՝մերկացում): բարդ

անրրի խորդուբորդությունները

թ

ո

ներքինուժերըԵրկրի մակերնույթինստեղծումեն բազմարդուբորդություններ,իսկ արտաքինուժերն աշխատում են այդ

համահարթեցնելու ուղղությամբ: Երկրադինամիկ երնույթներովն պրոցեսներովէ պայմանավորված երկակեղնի, Շրկրի մակերնույթիձնավորումները,առաջագումները տարբերծագմանապարներիկազմավորումները: Շծրկրակեղնը ն կազմող ապարներըտարբեր միներալայինագրեն են գատներ ըստ ծագման լինում են` 1) նստվածքային,2) հրային, 3) փոխակերպային կամ մետամորֆայինԱպարների այս գենետիկ տիպերըմեկը մյուսից տարբերվումեն իրենց առաջագմանպայմաններով, տնղադրման ձներով,ստրուկտուրաներով, տեքստուրաներով: :

՝

Գլուխ

ՄԱԳՄԱՏԻԶՄ

ԵՎ

||

ԱՏԻԿ ՄԱԳՄ

ԱՊԱՐՆԵՐ ,

խապագել ցրի Մագան, էրկուսկեղնի ձնախոման գորցու Գոր երկրաբանական պրոցեսներսկսած մինըիր մեջ ներառումէ մի Մագմատիզմը՝

`

է

են

նր է ուր

ն

ն

ր

եսնե

՝

է,

մեծ

շարք

մագմայի ԳՆՄ ձնավռրումից,առաջացումից (երկրակեղնիխորըհորիզոնների,

շարժումից,մինչն Երկրիմակերնույթ սահմաններից) վորին մանթիայի դուրս գալը:

Մագման (բառըծագել է հուն. մագմա խմոր, խիտքսուք) բարդ, հիմնականումգազերովհագեցածսիլիկատայինմանթիայիկամ երկրակեղնայիննյութի հրահալոցք է: Ժամանակակիցհրաբխայինգործուննության ն սեյսմիկալիքներովկատարվածհնետազոտությունները պարզել են, որ մագման առաջանումէ ւռարբերխորություններում,իրարից անէ երկջատ օջախներում:Օջախներիանջատլինելը պայմանավորված պայմաններիոչ միստեսակությամբ:Խորքերումմ̀ագմարաբանական տիկ օջախներումկազմավորվածմագման շարժվում է դեպի Երկրի ն ժայթքում,մյուս մակերնույթ:Մի դեպքումայն պատռումէ նրկրակեղնը մնում վրա մեջ: դեպքում`տարբերխորությունների երկրակեղնի նն երկուտիպիմագմատիզմ. Առանձնացվում 1) Շֆուզիմ (լատ. հֆուզիո տարահոսմամբտարածվել) մագմատիզմ կամ ձրռաբխականություն (վուլկանիզմ): 2) հնատրուգիվ (լատ. ինտրուցիա՝ ներդրում) մագմատիզմկամ ճյլումռոնիզմ(հուն. Պլուտոն՝ ստորերկրյաթագավորությանաստվածը):Այս դեպքումհրաբխականությունը կարելի է անվանել թաքնված հրաբխականություն:

էֆուզիվ

մագմատիզմ

արտահայտվումէ մագմայիկողԷֆուզիվհրաբխականությունը ն միցերկրակեղնի պատռումով Երկրիմակերնույթարտավիժելով: Երբ մագման գտնվումէ երկրակեղնի բարձը ճնշման խորքերում լուծված վիճատակ, նրանում եղած բոլոր գազայինբաղադրամասերը կում նն: Մագմատիկ օջախներիցմագմայի դեպի Երկրի մակերնույթ շարժման ընթացքում ճնշումը աստիճանաբար փոքրանում է, որի հետնանքովգազերը սկսում են առանձնանալ ն Երկրի մակերնույթ ժայթքած մագման կազմով տարբերվումէ նախնականմագմայից: Արտավիժածմագմայինանվանումեն /ամա (իտալ. /ավա՝ հեղեղել): գորՀրաբխային արտավիժմանպրոցեսըկոչվում է ձմռռչարտին ծունեություն. Հրաբուխնների ժայթքմանպրոցեսներըմիանմանչեն: Մի դեպքում ժայթքումը ընթանումէ շատ դանդաղ, հանդարտ,գազերը անջատվումեն առանցխոշոր պայթյուններին հեղուկ լավան դուրս է .

է11

.

հոսում է ժայթքումԵրկրի մակերնույթ ն հոսքերիտեսքովխառնարանից ցած: Այլ դեպքում ժայթքումը լինում է շատ բոտն, ուլեկցվելովհզոր գազային պայթյուններով:Մեծ բարձրություններեն նետվում լավայի հսկայականզանգվածներ,որոնք այնուհետնԵրկրիմակերնույթիվրա են թափվումտարբերբեկորայինմասնիկներիձներով:Մեծ մածուցիկություն ունեցողլավաներըհամեմատաբար դանդաղեն հոսում: Որոշ հրաբուխներիժայթքումըընթանումէ միայն հսկայածավալգազային պայթյուններով: Պայթյունիարդյունքումդուրս են շպրտվումգազերին ջրային գոլորշիներիմնծ զանգվածներ: Հրաբուխներեն անվանումկոնաձն լեռներիկամ գմբեթաձնբարձ7 2. գ րությունների տեսքով նրկրաբանաՀՀ կան առաջացումները:Լեռների գագաթներումառաջանումէ գավաթանման կամ ձագարային խորացումններ, որոնք կոչվում են խառնարան 51 | յ (հուն. նրառտեր՝ գավաթ):Խառնարա| նից երկրակեղնիխորքնէ գնում հրա) 1 բուխի կոկորդը, որն ուղղաձիգ կամ ռա ԳապԸ ՛ մոտ ուղղաձիգինդուրս բերվողփողն ՛ իշ է, որով մագմանշարժվում է խորքից .Շրար46 Հրաբուխի կառուցդեպի Երկրիմակերնույթ վածքի սխեման. (ճէ. 46): 1) խառնարան,2) կոն (կոնաձն. Երբեմն հրաբուխներիարտաքին ձնը հիշեցնումեն ոչ թն կոներ, այլ Ի ԳԱա-

տատանվումեն

թնք վահաններ,կապված են լավայի ն կազմիհետ: մածուցիկության

տ,,/

1) հեղուկ,2) գա-

լավա: Լավաներըըստ Ժայթքման հնղուվ նյութերը՝ են -

7»

Հկոկորդ տիկ օջախ,

նյութերըբաժանվումեն. Հրաբխային ժայթքման

զանման,3) կարծըխմբերի:

իրենցքիմիա-

լինումաարբեր,որն արտահայտվումնէ Տւ.Օշ-իպարունակությամբ: Ըստ 5ւՕչ պարունակության կան կազմի

ապարները 1) Թթու՝

են. ստորաբաժանվում

լավաները հրային ծագման

ն դացիտային (51Օշ-65 74: (ռիոլիտային) լիպարիտային 2) Միջին՝ անդեզիտային 65-5274): (ՏւՕշ, 3) մքային-բազալտային (520, 52-4547: 4) Գերհիմքային-պերիդոտիտային (Տ.Օչ«45 20: Հիմքային ն գերհիմքայինլավաներըավելի ծանր են, հարուստ

ն բարձր կալցիումայինն հրկաթ-մագնեզիումային միացություններով են -Է1200-1300:Շ: ջերմաստիճանային Թթու ն միջինկազմիլավաներըավելիթեթն են, պարունակում են ն ջերմաստիճանները բազմաթիվ թնթն ալկալային բաղադրամասեր

,

ւ

սահմաններումու աչքի են ընկնումբարձր շարժունակությամբ:

նփոքր

մածուցիկությամբ

:

7»

700-1000-Շ

Գազային բաղադրամասերը շատ կարնորդեր են խաղում հրաեն լավայի շարժունան ժայթքման ապահովում բուխների ժամանակ կությունն ու մածուցիկությունը:Ժայթքման տիպը կախված է ինչպես մագմայիքիմիականկազմիցայնպես էլ գազայինբաղադրամասհրից: Տաք հրաբխայինգազերիշիթերին անվանում են ֆումարոլներ (լատ. Փումա ծուխ): Հրաբխայինգազերումառավելնշանակությունն տարածվածությունունեն ջրածինը,թթվածինը,ածխածինը,ծծումբը, որոնք կախված ջերմաստիճաններից կարող են առաջացնելայս կամ այն միացությունները: Բացի վերոհիշյալգազերիցառկա են նան քլոր, Բոլոր դեպքերում բոր, ֆտոր, ազոտ, արգոնն նրանցմիացությունները: դիսոցհրահալոցքումառկա է ջուրը, որը բարձր ջերմաստիճաններում ն կազմումգազանման նյութերի60 իսկ վում է ԷԼն ՕԷԼ բաղադրամասերի երբեմնէլ` 9022: գազերիկազմը ն կախված ֆումարոլներիջերմաստիճաններից ւուոխվում են: նրանցառաջացածմիացությունները առկա (Ժ500-700")ֆումարոլներում Բարձր ջերմաստիճանային

Օ, ՏՕ, ՇՕ, քլորա-ծծմբա-ածխաթթվային գազերը(ԱՇ, ԼԷ, ՒԷէնկ, ՇՕչ, 8, էՆ), քլորայինմիացություններ(Էծ, Բ, ԷԹ) ն այլն: Սոլֆատարային (իտալ. սռյֆատարա՝ծծմբային հանք), գազեր (ծծմբային ֆումարոլներ): Սրանց մեջ կարող են լինել ծծմբաածորոնք խաթթվային(ՏՕ., ՇՏ, ՇՕ, ՇՕչ, քե, ԷՆՕ, ԷՉ առաջացումներ, ն ծծմբաջրածնա-ածունեն 100-180"Շ բնութագրիչ ջերմաստիճաններ խաթթվայինՆՏ, ՇՕ,, Օքն, ԷՆ 11շ0) 100"Շ ու ավելի ցածր ջերմաստիեն

ճաններով:

ֆումարոլկամ մոֆետներ(ածխաթթվային Մոֆետայինգազեր ջ ն նրանց մեջ 100Շից ցածր ջերմաստիճաններ էՇՕ:: գերակշռում .. (1Է1չՕ, անջատումներ Գազա գոլորշայինազոտա-ածխաթթվային Ւ, աննշանՇՕշ խառնուրդով): կատարելը Հրաբխիժայթքմանժամանակգազայիննմուշարկում հետ: էլ պատճառով է Այդ կապված բավականինդժվարությունների առանէ հրաբխային օգտվել համար նմուշարկման հարմար գազային շարժվող լաձին ճեղքերիցդուրս մղվողգազերիցկամ իրականացվում` վայիմակերնույթից: աղադրամասերը: Հրաբուխներիգազային ժման են նան նյուհրաբեկորային ուղեկցվում հրահալված, արտավիժումներն թերի դուրս նետումով, որոնք մինչն գետին թափվելը հասցնում են մի մասը:Բոլոր պինդ բաջերմաստիճանի կորցնելիրենց սկզբնական ղադրամասերը,որոնք առաջանումեն հրաբխայինարտավիժումների ներ, որոնք ունեն

8 Մ Ա

Առաքելյան

ժամանականվանում նն ապիրոնլաստային (հուն. պիր՝ կրակ, մլաստիկոս՝փշրված,մանրացված), կամ տեֆրա(հուն. տեֆրարմոխիր): էն Պինդ բաղադրամասհրը ըստ իրենց չափերի դասակարգվում հետնյալտիպերի. 1. ճռարխային մոլխիր՝0,1-0,25 մմ փոքը: 2. արխային ավազ: 0,25-2 մմ: 3. Լառլիչ (իտալ.առյիլի՝ մանրաքար)՝ մինչն1,5-3 ում: 4. զրարխային ռումբեր 10 սմ-իցմինչն մ՝ ն ավելիչափերով: Խոշդըպայթյումնայինարտավիժումների (ժայթքումների)Ժամաէ բավականինհեռու տարածքնակ հրաբխայինմոխիրըտեղափոխվում ներ ն թափվելովառաջացնումեն մոխրիշերտեր: Առավել խոշոր տրամաչափիբաղադրամասերըշնորհիվ ծանմոտ: րությանուժիթափվումեն հրաբուխի խառնարանին Յուրահատուկձն ն տեսք ունեն հրաբխայինռումբերը,որոնքկարող են լինել իլիկաձն,տանձաձն:

-

Վրաբուխների տիպերը ն նրանց ժայթքման բնութագիրը ըստ Հրաբուխների դասակարգումը կատարվումէ գլխավորապես ժայթքմանբնութագրին հրաբխայինապարատիկառուգվածքի (ճմ. 47): կապված լավայի շարժունակությանհետ, հրաբուխներիժայթքումըարտահայտվումէ երեքգլխավորպրոցեսներով: 1. Էֆուզիա՝ լավայի ժայթքումԵրկրի մակերնույթ: 2. Էքսալոզիա՝գազայինպայթյուն: մածուցիկմագմատիկ

3. մութի, մմղալով: որ րնթ մաքի դուրս Եկրի րես

Այս պրոցեսները երբեմն կարող են ընթանալառանձին-առանձին, մեկի գերակայությամբ, կամ էլ երբ մի պրոցեսինհաջորդումէ մյուսը ժամանակի ն տարածությանմեջ: Ընդհանրապեսչկա մի հրաբուխ որումմշտապես հանդեսգա գործուննության միննույնտիպը:Այդ պատճառով էլ հրաբուխներիցանկացած դասակարգումունի որոշակի պայմանականբնույթ: են. Հրաբխայինժայթքումների մեջ առանձնացվում 1. կննտրոնականտիպիժայթքումներ,որոնց դեպքումհրաբուխիմողանցքը խողովակաձնէ, իսկ ժայթքման նյութնրով կառուցված մ վահանաձ նաձն ն ա ապարատը հ կլորավուն,կոնաձնկամ

հարխայիունի ն որոշակի կատարվում երկրակեղնի ժայթքումը երմոլ Արեալային,նրբճնղքիերկայնքովժայթքումըկատարվում որոշակի

2. ճեղքային, նրբ րբ ժայթքում

3.

ճե ճեղքի

մէնէ

է

առնու

7777:7722 Է

ա-ի Լո» .Է»32

հրաբխային Եկար47 Լավայի կազմիցն ժայթքմանբնույթովպայմանավորված

.

կառուցվածքը ապարատների

կոն, հրաբուխ բաղկացածհիմքայինլավաներից, Բ) պիրոկլաստիկ Ա) վահանաձն գմբեթ, Դ) Գ) հրաբխային (գ), Զ) մաարեր, ռնարանում հրաբուխ(բ) հին հրաբխայ ն միջինկազմիսառած լավա, 2) արտա1) թթվային ծածկոցներ, լավային 3) հիմքայինկազմիսառած լավա, 4) հին կոնի վիժմանկարծրբաղադրամասեր, ապարներ,7) ջուր 6) մայրական 5) պայթմանբրեկչիաներ,

Է Այն Կրակն աԿ աանի մարեր

հրաբխային մնացորդներ,

իրենգ հերթին ստորաբատիպի հրաբուխները կենտրոնական բ) մոնոգեն(հուն. մոնո բազմա), են` սյոլի՝ ա) պոլիգեն(հուն. ժանվում են նրկրորդը անգամներ,իսկ բազմաթիվ ժ այթքում մեկ): Առաջինները միայնմեկ անգամ: .

Պոլիգեն հրաբուխներ Լ

արռարոոչն Է անմսարն զ ձնահատ-

Սրանցգլխավոր Էֆուզիվկամլավայինհրաբուխներ: հանդարտ զավայի Հոները ՀավաԱյդպիսիժայթքման օրինականը գազայինպայթյունների: տան այլ երկրների մի շարք Գարաիմերի Սամոայի, Իալանդիայի գտնվողհրաբուխները: րածքներում :

մակերեսով:

8:

աաա: Է::37

թ:

առա

ժայթքման Հավայան

տ

Հավայան կղզիներումլավագույնս են ուսումնասիրված երկու հրաբուխների գործունեությունը: Մաունա-Լոա,որը Խաղաղօվկիանոսի է մակարդակից վեր խոյանում 4168 ւյ իսկ ավելի քան 9000 ւ/

է ջրի տակ: Կիլաունա հրաբխային խառնարանը ունի 1200 7 սից բարձր դիրքադրում (ճմ. 49: Այս գործող

գտնվում օվկիանո-

հրաբուխներըժայթքում նն հիմքային կազմի լավա մոտավորապես120012502"

ջերմաստիճանով,

հրահեղուկ, ղյուրաշարժ հիմնականում բազալտային կազմի:

Մագման

բարձրա-

նալով լցվում

մեջ,

հոսում

1"

մղանցքով

խառնարանի արտամղվելով

է

են

գալիս

առանց ուների '

թայ ննա 48 Լավայինհոսքերը (սն գույնի) ավաաք արիա ր ոնա ԿԱԳ յին երբեմն առա ջացնում են լավային Բ

Վ

-

».լվաների

ռիկող բաղկ ող տեսք,բաղկացած մեկըմյուսիվրա: »

Կ

--ծ---»25կմ օ

Ա. Հոլմսի) թվերը (ըստ

ապարատները

ունեն վահանաձնզա-

լա

Մագմատիկ օջախից

րի բազմաթ, բազմաթիվ տե սքնրից, հոսքերից,

մեծ

տեղադրվա ված

մագմայի արտավիժման հնտնանքով հրաբուխի մասըերկրակեղնի վերին ճկման պատճառով փուլ է գալիս: Առաջանումեն խոշորհջվածքներ, որոնցանվանումեն կայդնշանձր (եյ. 49: կալդերաներ կարողեն առաջանալնան ժայթքման այլ, հատկապես խոշորպայթումնային ժայթքումների ժամանակ, երբ սյայթնն յունովդուրս շպրտվումհսկայական քանակով զանգվածներ:

`

Էքսպլոզիվ(գազա-պայթումնայինն էքսպլոզիվէքստրուզիվային արտամղումայինհրաբուխներ): կահրաբուխների ժայթքմանառանձնահատկությունը յռնում է նրանում, որ գազային պայթուններըչեն ուղեկցվում այլ երբեմնկարողեն առաջանալէքստրուզիաներ: արտահոսքով, Պելնյան ժայթքման տիպը դիտարկվելն նկարագրվելէ Փոքր Անտիլյան կղզիներիցՄարտինիկայիվրա գտնվողՄոնտան-Պելն հրա բուխիժայթքմանժամանակ: Այս հրաբուխիլավաներըթթու կազմունեն, մեծ ն ժայթքման ժամանակ կոթողներիկամ գմբեթների ն փր ր խոյանում, երբեմնհասնելով բավականինմենծ վան կարծրանում ն խցանում է հրաբուխիկոկորդը, որ արող պատճառ հանդիսանալնոր պայթյունի: Աղետալի ունեցել 1902 թ. երբհզոր պայթյունն ճանափն կությամբ բարձը ավա: Լավ յին շի ացած լավա: ջերմաստիճանով) խառնարանիլանջով 15030 հազ. բնակիչ ունեցող ՄենՊիեռքաղաքը, որը գտնվումէր ընդամենըհրաբուխից10 /մմ հնռավորուաճ վրա: հետնել է մածուցիկթթու լավայի արտավիժմանը մի քանի հարուր մնտր դուրս մղումը,առաջացնելով ձրություն ունեցողկոթող: 1903 թ. այն ամբողջովին քայքայվելն ցած բորորոթ) է " թափվել: 1929 թ. տեղիէ ունեցելնույն բնույթի երկրորդժայթքումը: տիպի ժայթքմանհրաբխայինապարատները նն սոխրից,խարամիցն էքստրուզիվգմբեթների Պելեյա բնկորննրից:

Սյ տիպի

հրաբուխներից գազեդուրս

Կարիմյանհրաբուխը` ա) հնագույն կալդերան, բ) երիտասարդ կալդերան,գ) լավայինհոսք (նկարՎ. Ա. Ապրոդովի)

Ա.

է

հրբնեմն նույնիսկ 100տտԱյս

րը

ՀՋ.

ծավալի

ավայի ր

մածուցիկ ան աւ Սլ կար Կաթոտողի էննտել ա Աք անի ջերմաստի ՆԻՆ արունավելոնա Հիմքային

լավայի եր ճմլմամբ

Տան

կողոմա

ժայթքման տիպին մոտ է Ալյասկայում գտնվող կատմայ հրաբուխը: 1912 թ. տեղիէ ունեցել խոշոր գազա-պայթյումնային ժայթքում: Ուղղորդված տաք հնոավորության վրա գտնվողհովիտը:Երկարտարիներայդ հոսքիցանջատվումէն բարձր ջերմաստիճանային գազայինմիագություններ: պատճառովէլ հովտիայդ մասըկաչվումէ «տաս հազարծխիհովիտ»: կատմայիժայթքմանհետնանքովառաջացելէ խոշոր կալդերա 4,3:3 կմ չափերով: կրակատաուի ժայթքման տիպը առանձնացվածէ Ջոնդյան նեղուցիերկու կողմերում գտնվող Ճավա ն Սումատրակղզիներիմիջն Է ընկածկրակատառւկղզուանվանումից: Փաստորենայդ կղզին երեք սերտաճածհրաբուխներ էին, որոնք գտնվելնն հսկա մեջ: Աղետալիգազտ-պայթյումկալդերայի նային ժայթքումը տեղիէ ունեցել որի հետնան1883թ. 27-ին, օգոստոսի քով կղզու 2/3 շպրտվել է երկինք ն առաջացելստորջրյա 6,4"72 կմ՝ չափերովկալդերա: Պայթյունի հնտնանքով գազա-մոխրային ամպը բարձրացել է տասնյակկիլոմետրեր, իսկպայթյունիձայնըլսվել է 4000-50007մհեռավորությանվրա: Դուրս է շպրտվելավելի քան 18 ըմ` բեկորայինկարծր նյութ, իսկ պայթյունիէներգիանգնահատվելէ 105 էրգ: Պայթյունըառաջացրել է նան ցունամի,ռրի հսկայականալիքներըահավոր աղետ են բերել Ճավա ն Սումատրա կղզու բնակիչներին: Ջոհվել է ավելի քան 36 հազ. մարդ:

Է23 զազա-իրարեկոնային խառնուրդների լգրել զանգվածը լա Այդ

իջվածքի՝

|

կրակատաուիհրաբխային գործունեությունը վերսկսվելէ 44 տարի անց, երբկալդերայիմեջ վեր է խոյացելբազալտներիցն անդեզիտոբազալտներից կազմված նոր հրաբխայինկոն: Տեղաբնակները այն անվանելնն Անակ-կրակատաու (անակ-երեխա): Գազա-պայթյումնային յուրահատուկ ժայթքում է արձանագրվել 1883թ. Բանդայհրաբուխիմոտ: Ահռելիուժիգազայինպայթյունովվեր է հրաբուխիվերին մասըն նրաբարձրությունը նվազելէ 640մ-ով: շպրտվել Պայթյունը տեղի է ունեցել մակերեսիցներթափանցածստրրու կուտակման երկրյաջրերի,գոլորշու ն գազերիվնրափոխման պատ-

ճառով:

ւ

Էքսպլոզիոն-էֆուզիվ (գազա-պայթյունային-լավային) հրաբուխներ: են վերագրվումԻտալիայի հայտնի Այդ կարգի հրաբուխներին բոլռր հրաբուխները Էթնան, Վեզուվը,Վուլկանոն, Ստրոմբոլին,կամչատկայի, կուրիլյան, Ճապոնականարշիպելագի,ՀարավայինԱմերիկային այլ նրկրներիբազմաթիվհրաբուխննը:Այս հրաբուխների արտավիժված լավան տարբեր կազմերի է` հիմքայինիցմինչն թթվային ԱԼ

(լիպարիտներ):

Ստրոմբոլիի

ժռ

ման

տ

է համանուն Անսմանվում հրաբուխիանունով,որը Միջերկրական է մոտ 900 մ՛: Այս հրաբուխըբաղկացած մակարդակից բարձր ծովի է երեք սերտաճած հրաբուխներից, որոնք գտնվում են հսկա կալդերայիմեջ: Խառնարանըկազմվածէ հրաբխայիննյութից` ռումբեր, լապիլներ,խարամներ,լավայի պղպջակավորբեկորներն քիչ քանակությամբհրաբխայինմոխիր:Այս հրաբուխիարտավիժածլավաները հավայանտիպի ժայթքմանլավաննրիցտարբերվումէն նրանով, որ ավելի մածուցիկեն ն քիչ շարժունակ:Այդ պատճառովէլ խառնարանից հոսած լավայինհոսքերըհամեմատաբար կարճ են: Լավային արտավինն ժումներն հրբնմն ուղեկցվում գազային պայթյուններովն վեր են շպրտվումհսկայականքանակությամբհրաբեկորնյութեր:

հջվածքի

Վուլ կանյանն

էթնա-Վեզուվլան

ժայթքմանտիպ

Սիցիլիա կղզու վրա գտնվողԷթնա, Լիպարյանկղզիներիցմեկի վրա գտնվողՎուլկանո ն Ննապոյ քաղաքի մոտ գտնվողՎեզուվ հրակուրիլյան, բուխները ն նրանց կարգին պատկանողԱկամչատկայի, Ճապոնականհրաբուխներիարտավիժվածլավաներըառանձնանում են իրենց մածուցիկությամբ,փոքրշարժունակությամբն գազերովհագեցվածությամբ:Լավային հոսքերըկարճ են ու հզոր: Ժայթքումըսկսվումէ ուժգին պայթյունով,ն հրաբեկորնյութի մեծ քանակիարտանետմամբ: առանձնահատկությունը կայանումէ նրանում, Այս հրաբուխների որ հիմնական ժայթքմանփուլից բացի հրաբխայինապարատիվրա առաջանումեն բազմաթիվպարազիտայինկոներ,որոնցիցժայթքումը կարողէ կատարվելմիաժամանակ: 1938 թ. Կլյուչնսկայա Սոպկա (կամչատկա)հրաբուխիարնելյան վրա 7 ոմ նրկայնքովառաջալանջերից1800-1900 1 բարձրությունների են որոնզից հիպսոմետրիկբարձր կողային խառնարաններ, գել տեղիէր ունենում պայթյուններ,իսկ ստորիններից-լավայի գտնվողներից արտահոսք:Որոշ ժամանականց գործում էր միայն ամենաստորին որը գործել է 390 օր, ն նրանիցարհատվածումգտնվողխառնարանը, մ" լավա: տահոսել մլն. է Այս տիպի ժայթքումըունի ռրոշակի փուլայնություն:Ավելի վաղ' էքսպլոզիոնն ուչ էֆուզիվ: Հրաբխայինապարատը ներկայացվածէ կոների տեսքով,որոնք երբեմն ունենում են 30-40: ն խառնարանային ավելի թեքությամբլանջեր: Լավաներն ունեն շերտայինկառուցվածքն (լատ. ստրատում` շերտ) ն տուֆերի անվանումեն ստրատոհրաբովաներ են լավայիապարներիշերտերով: շերտերըհերթափոխվում ան բնորոշ են նան խոշոր կալդճրաներ, Այս տիպի հրաբուխններին նն որոնքընդգրկում հրիտասարդկոներ:

են մի քանիտիպիժայթքումներ: Այս կարգիմնջ առանձնացվում

լլջ

Կալդերաներիչափերըտատանվումեն մի քանի մմ-ից մինչն 10են օղակ կամ կիսաօղակ, մմ: Հին կոներիմնացորդներըառաջացճնում որոնց անվանումեն սոմա: Առավել խոշոր կալդերաներըունեն կյուսյու կղզու ն հյուսիսայինՏանգանիայիհրաբուխները:

`

Մոնոգեն հրաբուխնեը,

ճեղքային

ն արեալային ժայթքումնե

են պատկանումկենտրոնաՄոնոգեն(միածին) հրաբուխներին

ժայթքումներեն, կան տիպի հրաբուխները, որոնքգազա-պայթյունային ն կարող են ուղեկցվելէֆուզիվ կամ էքստրուզիվ պրոցեսներով:Արդյուներբեմն առաջանում նն ոչ մեծ խարամային կամ քում` մակերնույթին

կոներափսեանմանկամ գավաթանմանխառնարախարամա-լավային նային իջվածքներով:Այդպիսի բազմաթիվմոնոգեն հրաբուխներկան լանջերինկամ ստորոտներում: կլուչնսկախոշորպոլիգենհրաբուխների յա Սոպկա հրաբխիսահմաններում գտնվումեն ավելի քան 300 այդպիսի խարամայինկոներ, որոնք զբաղեցնումեն 40:907մ մակերես:Գերխառնամանիայում, Ֆրանսիայումգազապայթումնայինհրաբուխների րաններըհաճախլցված նն լինում ջրով (փոքրիկլճակներ),տեղաբնակները անվանումեն մաարնր: են վերտբերում նան պայթմանխողովակները, Այս հրաբուխներին որոնք խոշոր փողաբերանգազայինհզոր պայթյունի արդյունք են ու են ոչ մեծ խառնարանային մակերեսումարտահայտված առաջացումներով (էմ. 50: Այս դեպքումլավայիարտահոսքչի լինում, առաջանումնն շրջակայքում փոքրիկ պատվարներ,որոնք արդյունք են պայթյունի հետնանքովդուրս շպրտվածնյութի:

22' թյ»

բ.-15 կմ"

Բոզ»

են

Հետհրաբխայիներնույթներ Ակտիվհրաբխային գործունեությանավարտիցհետո երկարժամանակ դիտվումեն երնույթներ,որոնք անմիջականկապ ունեն այդ պրոցեսներիհետ ն ցույց են տալիս, որ հրաբխային գործուննությունը ավարտվածչէ: Այդ երնույթներից են գազայինանջատումները (ջումա1ոլնճր), գեյզերները, ու ցեխայինհրաբուխներն հիդրոթերմերը: ն եղ: Բուն հրաբխային հնտո գործուննությունից ոհոնս երկարժամանակդիտվում է գազանման նյութերիանջատում|

Նկար 50 Կիմբերլիտային«Միր» խողովակիերկրաբանականպլանը ն. կտրվածքը(ըստԱ. Պ. Բոբրիեիչին ուրիշ.) 1) բերուկներ,2) փոփոխված կիմբերլիտ(դեղին), 3) փուիոխվածկիմբերլիտ(կանաչ), 4) կաոլինացվածկիմբերլիտ,5) ստորինօրդովիկիկարբոնատային ապարներ, 8) հորատանցքեր .

Հայտնի ՀԱՀ-ան պայթման խողովակները: Սրանց անվանում են: դիատրեմներ, որոնքալմաստաբեր Պայթմանխողովակների տրամագիծը տատանվումէ 25-ից 800 մ սահմաններում,որոնք լցված նն բրեկչիանման ապարներով`կիմբերփտճերով(ՀԱՀ-ան կիմբերլի քաղաքի անունով):Նման պայթման խողովակներ հայտնաբերվածեն տարբեր վայրերում մասնավորապես Յակուտիայում (ՌԴ) Նամիբիայում,Անգոլայումն այլ երկրներում: Ճեղքայինժայթքումներըկապված հն նրկրակեղնի խոշոր բեկվածքներիհնտ, որոնքայս դեպքումկատարումնն ժայթքման փողերի դեր: Արտավիժումները կարողեն կատարվել ամբողջճեղքիերկայնքով կամ էլ նրա առանձին հատվածներով,տեղամասերով: Հետագայում ճեղքի որոշ տեղամասեր փակվումեն ն ճեղքայինհրաբուխըվեր է ածվում իրարմոտ գտնվողհրաբխային կենտրոնների խմբերի: Արտավիժածլավային զանգվածները առաջացնումեն տարբեր չափնրի լավային ծածկոցներ:Այդպիսի ծածկոցներեն առաջացրել Իսլանդիայում,Հայաստանում,ՌԴ-ում տարբերերկրաբանական ժամանակաշրջանձերում գործած ճեղքայինհրաբուխները: ժայթքմանարնալայինտիպըիրարշատ մուռ գտնվողբազմաթիվ մոնոգեն հրաբխային կենտրոններիցժայթքման միաժամանակյա է: Ժայթքման գործուննության հնտնանք կենտրոնները հաճախհամընկնում են մանր ճեղքերին կամ նրանց հատման կենտրոններին: Գործունեության ընթացքումորոշ կենտրոններ փակվումեն, դադարեցնումլավային արտավիժումները, միաժամանակ առաջանումեն նորերը:Արեալային ժայթքմանտիպըերբեմն ընդգրկումէ հսկայականմակերեսներ, իսկ արտավիժած լավաները առաջացնում են հսկայական չափերով լավայինմի քանի հարյուրմետրհգորությամբ ծածկոցներ: Ավարտելովժայթքման տիպերի բնութագրումը հարկ է նշել նրանց դասակարգման պայմանականությունը: Լավայիկազմըժայթքման ընթացքումկարող է փոխվել:Ինչպես նշում է աշխարհահռչակ Գ. Թազինը,Ստրոմբոլի հրաբխագետ գործող հրաբուխը ունեցել է նմանատիպժայթքումներ,երբ լավայի կազմըաստիճանաբար փոխվումէ հիմքայինից՝ միջինկազմի: նն

Հրաբխային գազնր:

ու ծ սառչող էլ ճեղբն ճեղքերից չիկագած լավային հոսքերից: Գազերը իրենց կազմով շատ մոտ են արտավիժման ընթացքում ժայթքող գազերին ն ճերկայացվածեն հալոիդներով,ծծմբի, ածխաջրայինգոլորշիներով:Սակայն չկա միասնաթթվի միացություններով, գազային արտական գազայինկազմ,որը բնութագրիհնտերաբխային հաջորդումեն հետհրավիժումները:Տարբեր տիպիարտավիժումներին

ն ն ՈՂ իլ ինչպե խառնարանից ներ, այնպիս բ ինչպես

գրիֆոնիեզրային մասերում, առաջացնելովապարներ:Դրանց անվա-

նում նն

ժայթքմանը հաջորդել

Գեյզերներ:Հրաբխայինշրջաններումբավականինտարածված գործող ջրագոլորչային շատրվաներնույթննրեն որպեսպարբնրաբար ներ: Անվանումըկապվածէ Իսլանդիայիգեյզերաղբյուրիանվանհետ, որտեղառաջինանգամ դիտվելն նկարագրվելէ: Գեյզերներըտարածված նն նան Յելոուստոնյան ազգայինպարկում (ԱՄՆ), Նոր Ջելանդիայում, կամչատկայում (ՌԴ) ն այլուր: 1941 թ. երկրաբան Տ. Ի. Ոատինովայի կողմից կամչատկայում հայտնաբերվելէ բազմաթիվ մեծ ն փոքրգեյզերներով հայտնի գեյզերննրիհովիտը: Սովորաբար յուրաքանչյուր գեյզեր կապված է մեկ կլոր անցքի այնուհնտն գրիֆոնի հնտ, որը կարող է լինել տարբերչափերի: Դեպի երկրակեղնիխորքերըգնյզնրի ուղին անցնում է տեկտոնականճեղքեջրով: Գրիֆոնիմեջ ջրի ջերմաստիճանը րին ն լցված էտաք կարող է այն դնպքում, երբ հասնել 90-98: ջրի ջերմաստիճանը Շ ն ավելի: շնորհիվբարձը ճնշմանհմանում է 125-150 Որոշակիպահերին,շնորհիվխորքերիցբարձրացողավելիբարձը ջերմաստիճանային ջրերի սկսվումէ ինտենսիվգոլորշառաջացում, որի գրիֆոնիջրերիմակարդակը սկսումէ բարձրանալ:Բնակաարդյունքում նաբարջրի յուրաքանչյուր մասնիկ հայտնվումէ ավելի փոքը ճնշման է մարզում, սկսում եռալ, անջատվումէ մեծ քանակությամբ գոլորշի, ճնշումըբարձրանումէ ու տեղիէ ունենում արտանետումջրի շատրվանի տնսքով:Ճնշումննրիհավասարությունիցդադարումէ ջրի շատրվանումը ն կանալըաստիճանաբարլցվումէ նոր(մասամբշատրվանած)ջրերով: վիճակումպարունակում Գեյզերների ջրերը իրենց մեջ լուծված են տարբեր միներալային միացություններ Գեյզերի ժայթքումներիցլուծված միացություններըկուտակվում հն

խորքերում

հենա լեկտ:

`

տներ:

Հիդրոթերմեր:Ժամանակակիցհրաբխայինմարզերում (կամչատկա, կուրիլյան կղզիներ ն այլն) գեյզերներիհոտ համատեղ լայն որոնցանվանում տարածումունեն մշտապեսգործողտաք աղբյուրները, են հիդրոթերմեր ջերմասկամթերմալ աղբյուրներ:Որոշ թերմերիջրերի տիճաններըբավականինբարձը են ն կարողեն հասնել -80-90 Օշ:

բխայինտարբերկազմիգազայինարտավիժումներ:1912 թ. Ալյասկաէ հազարավոր գազային յի Աատմայհրաբուխի 600"-6505Շ: որոնց մեջ գերակշռելէ ՔՇԼ 8Բ, հոսքերիարտավիժումներ բորաթթուն,ԷՏ, ՕՕ, գազերը: Հետհրաբխային գազերի կազմը տարբեր հրաբուխներիմոտ տարբերէ: Մի դեպքում կարող է ժայթքել հալոիդայինգազեր (տաս հազար ծխի հովիտը Ալյասկայում) մյուսներում` այլ կազմությամը

գազնր:

ցմյցնոր

կապված Այս առաջացումները Ցեխայինհրաբուխներ(սայգծր): նն մեծ հետ, լցված որոնք արտաբերմանանցքերի չափերովոչ բարձր ջերմաստիճանայինցեխով:Վերջինս քայքայվածապարների, ստորգետնյաջրերի, գոլորշու ն գազերի խառնուրդէ: Պարբնրաբար տեղի նն ունենում ցեխի դուրս շպրտում, առաջացնելովոչ բարձրկոներ` խառնարանով: Ցեխային հրաբուխներըհայտնի են ոչ միայն շրջանհրաբխայինմարզերումայլ նան բազմաթիվնավթա-գազաբներ ծագմամբ ներում: Այս դեպքերումցեխայինհրաբուխներըօրգանական արդյունքնն: գազերիգործուննության ածխաջրածնային են

: :

.

'

տարածումը Վրաբուխներիաշխարհագրական են Այժմ Երկրի մակերնույթիվրա հաշվում մի քանիհազար հանն Ռուս հրաբխագետ վ. Ի. Ալոդովնցիտվյալգած գործող հրաբուխներ: ներովաշխարհումհայտնի նն ավելի քան 800 գործող հրաբուխներ,այդ Ամննայն հավանակաթվում նան սոլֆատարային փուլումգտնվողները: Օվկիանոսի նությամբ այս թիվը խիստնվազեցվածէ: Համաշխարհային հայտնի հետազոտողԳ. Ու. Մենարդի տվյալներովմիայն Խաղաղ օվկիանոսիհատակումկա ավելիքան 10000 հրաբուխն ենթադրվումէ, որ տաարդյունքեն: Հրաքուխների բոլոր ստորջըյա լեռներըհրաբուխների են Նրանք բնորոշ երկրարածմանմեջ կա որոշակի օրինաչափություն: երիտասարդլնռնայինհամակարգերին` կեղնիշարժունտեղամասերին, խորքայինբեկվածքներին,որոնք հասնում են մինչն վնրին մանթիա: են ընկվածքնեՇատ դեպքերում շղթայաձնդասավորված հրաբուխները էն հրաբխամի քանի ա ռանձնացվում Երկրի մակերեսին րի երկայնքով:

յին գոտիներ:

Խաղաղ օվկիանոսյան գոտի:

Գործող կամ ոչ վաղուց հանգած ն ձգվումԽաղաղ հրաբուխներիգերակչողմասըգտնվումեն այս գոտում Խ աղաղ օվկիանոսյան օվկիանոսիափամերձերկայնքով,առաջացնելով : ն անցնում է կամչատկայով, կուրիլյանկղզիննրով, Հրն օղակը:Այս անց գոտին Գվիննա, Ճապոնական,Տայվանի, Ֆիլիպինյան, Սողոմոնյան, Նոր Հիբրիդյան, Նոր Զելանդիա կղզիներով դնա տարկտիդա:Այնուհետնայս գոտին իր մեջ է ընդգրկումՀարավ-ԱնտիլՀարավային Շոտլանդական, յան ստորջրյա լեռնաշղթան(«Պարավային |

Նոր

ու

Ան. մարերի

Սանդվիչյան,ՀարավայինԳեռրգիա)ն անցումհարավայինԱմերիկայի արնմտյանափամերձգոտին:Այստեղբազմաթիվհրաբուխներգտնվում են երիտասարդ Անդերի լեռնաշղթայում:Ինտենսիվհրաբխայինգործունեությամբաչքի է ընկնումկենտրոնական Ամերիկան,հատկապեսՀյուսիսայինն ՀարավայինԱմերիկաներըմիացնողնեղ գոտին:Այս զոնային են մոտենում փոքր Անտիլյանհրաբխայինկղզիները:Հյուսիսային Ամերիկայի կորդիլինրյանհամակարգումգործող հրաբուխներըքիչ են, սակայն երիտասարդ, հզորլավային հոսքերըն քայքայվածկոներըցույց են տալիս ոչ վաղ անցյալի հզոր հրաբխային մասին: գործուննության Այս զոնան ավարտվումէ Ալեուտյանկղզիներիհրաբուխներով: Խաղաղ ունեն ակտիվ օվկիանոսիմեջ գտնվողբազմաթիվկղզիներն կղզախմբեր գործողհրաբուխներ (Հավայանկղզիներ): Այս գոտումառավելակՄիջերկրածովյա-Ինդոնեզիական գոտի: ն Ֆլեգրեէ դըսնորվումԻտալիայում-Վեզուվը տիվ հրաբխականություն յան դաշտերը՝ ցամաքում,ԵվրոպայիամննաբարձրհրաբուխըԷթնան հր բազմաթիվպարազիտային կոներովՍիցիլիայում,Տիրենեյանծովում

գտնվողԼիպարյանկղզիներիհրաբուխները(Վուլկանոռ,Ստրոմբոլին այլն): Այս զոտունեն վերաբերումնան ԷգեյանծովումգտնվողՏիր կղզու

հրաբուխները:

է արԱյս գոտումհաջորդառավելինտենսիվհրաբխականություն ձանագրվումԻնդոննզիական ենթագոտում:Այստեղ գործում են բազմաթիվ հրաբուխներՄեծ ն Փոքր Ջոնդյան կղզիներում: Արնելքումայս ենթագոտինմոտենում է Խաղաղ օվկիանոսյանգոտուն: Միջերկրածովային ն Ինդոնեզիականենթագոտիներիմիջն գործող հրաբուխներ չկան, սակայնհայտնի են բազմաթիվհանգած խոշոր հրաբուխներ (Մեծ ն Փոքրը Արարատները, Էլբրուս, կԿազբեկը,Թուրքիայի, Իրանի, Աֆղանստանիոչ վաղուց հանգած հրաբուխները):

Անտլանտյան գոտի:Այս գոտու հրաբուխներըհիմնականում կապված նն Ատլանտյանօվկիանոսիստորջրյա լնոնաշղթայիհնտ: Դրանք Յան Մայնն, Իսլանդիա,Ազորյան, Համբարձման,ՏրիստանԴա-կունյա, Գոֆ ն հարավումգտնվողԲուվն կղզիներիհրաբուխներն

նն:

Ստորջրյա լեռնաշղթայից դուրս գտնվումէն հրաբխայինՄադեյն այլ հրաբուխներ, րա, կանարյան,կանաչ Հիվանդանի իսկ Ատլանտյան օվկիանոսիարնմուտքում՝ՓոքրԱնտիլյանկղզիներիհրաբուխները: Հնդկական օվկիանոսի գոտի: Ժամանակակիցգործող ն վերջերս հանգածհրաբուխները գտնվումհն Մադագասկար,կոմորյան,Ռեյունյոն, կնրգելենն այլն կղզիներիվրա, ինչպես նան Անտարկտիդայում: Բացի նկարագրվածգոտիներիցինտենսիվհրաբխայինգործուննություն է արձանագրվումԱրնելա-Աֆրիկյան ռիֆտայինհամակար124

գում (ռիֆտը` երկրակեղնիբեկվածքներովիջած նեղ գոտիներն են), ւրոնցում գտնվում են Տանգանիկա, Մոբուտո-Սեսե-Սնկո, Իդի-ԱմինԴադա, Կիվու ն այլ լճեր: գտնվումեն բազմաթիվհրաբուխներ,նրանգ Այս տարածքներում ւնեջհայտնի է Մերու հրաբուխըիր կալդերայովն սռմայովն Աֆրիկայում ամենաբարձըկիլիմանջարո(5895 մ) հրաբխայինկոնը: Մի քանի գործող հրաբուխներհայտնիեն կարմիրծովում ն նրա |

ւմփամերձ գոտում: Աֆրիկայի արնմուտքում է գտնվում Լրոմերուն Ետրատոհրաբուխը: Ինտրուզիվ մագմատիզմ

Ոչ բոլոր դեպքերումէ, որ մագմանկարողանումէ հաղթահարել ու ճեղքել նրկրակեղնըն դուրս ժայթքել: Հավանաբար ավելի շատ նն դեպքերը,հրբ մագման մնում է երկրակեղնումտարբերխորությունների վրա ն դանդաղորենսառչելով բյուրեղանում:Մագմայի ներդրման պրոցեսը երկրակեղնիմեջ անվանվում է ինտրուզիվային,իսկ այդ ճանապարհովառաջացածմարմիններինի̀նտրուզիվմարմիններկամ նրանցկաուղղակի ինտրուզիաներ: Բնականաբարինտրուզիաների, կատարելշնորհիվէկզոռուցվածքիմասին կարելիէ դատողություններ զեն պրոցեսների, որոնք քայքայում են մագմատիկ մարմիններն ու նրանց ծածկող ապարները:Այժմ բազմաթիվվայրերումինտրուզիվ ապարներեն մերկացած,որոնքդուրս են գալիս Երկրի մակերես: Ինտրուզիաների

հիմնական

ձները

Քանի որ ինտրուզիվմարմիններըտեղադրվումեն երկրակեղնի նրանց տեղադրումըն ներորոշակի խորություններում,բնականաբար կարողեն լինել ներփակողապարներիհետ փոխհարաբհրությունները են ն այն ինտրուզիաները, որոնք Ներդաշնակ դաշնակ աններդաշնակ: ներփակողապարներիհնտ ունեն տեղադրմաննույնություններ:Ներսիլերը (շերտային դաշնակ ինտրուզիվմարմիններինեն վերագրվում լ ոպոլիտները, ֆակոլիտները (ճշ. 57: ինտրուզիաներ),լակոլիտները, Նններդաշնակինտրուզիաներիթվում են` դայկաները,նեքնրը,շտոքները, բաթոլիտները -

մ են հիմնակա Սիլերը առաջանում նում նստվածքային ապարներիմեջ հիմքայինմագմայիներդրմանճաուղղությամբոչ մեծ խորումակերնույթների նապարհովշերտավորման ն են թյունների վրա վերաբերվում ոչ հնպաբիսալ (հուն. հիսո՝ վեր). ոչ Այս առաջացումկատեգորիային: լրիվ, աբիսսալ-անդունդ, անհատակ) հորիզոնճրըներդրվումեն նստվածքայինշերտերիմեջ մոտավորապես ճականդիրքով:

Ներդաշնակ

ինտրուզիաներ:

.

-

՛

ւ

|։

ո

ԵՀԱ

Խր

ԱՀՀՀՀ»..

ԵՀԻՀ22225շշ

Աաաա, ՐԱ

ԹՀՀշ

ԱՀՀՀ2222222

շրջ

աաա Է

Գ) մագմատիկդիապիր,Դ) լապոլիտ, Ե) ֆակոլիտ Բ)լակոլիտ, :` Այսիլեր,

կարըրերա բազմակի զիանելը յիբիրյան պլատֆորմի ՞Միննույն

երկրաբանական

ածքում

ն

են Ս Լավվ հայտնի հայտնի

ան

նրտա միջշնրտային ինտրու -

սիլերը,որոնքհերթա պերմիհասակիապարներով: "Այս հերթափոխությանը մասնակցումեն ճան էֆուզիվ ծածկոցեն ճեղքային հրաբուխների առաջացել գործունեության ները, ռրոնք արդյունքումառաջացնելովհզոր, այսպեսկոչվածտրապայինֆորմացիան (տրառյենըը պլատֆորմերիվրա տարածված հիպաբիսալ,կիսախորքայինհիմքայինծագմանէֆուզիվապարներիընդհանուրանվանումնէ: `

փոխվումեն

ապա

ս

լ

տրիասին

"

Լակոլիտնեք. մի քանի 100

չափերով սնկանմանկամ բոքոնանման ինտրուզիվ մարմիններեն: Երբեմննրանք հասնում են մի քանի ուռուցիկէ՝ ստո5-6) մմ չափերի (ել. 52: Սրանց վերինմակերնույթը մոտենում ք իչ թե՛ շատ է տափակ, որին րինը՝ ներդրմանուղին: Այս ինտրուզիվմարմիններիառաջացմանը մասնակցումեն թթու ն միջին կազմի,երբեմնէլ ալկալային մագմաննրը:Ծածկող ապարներիշերտերըմեխանիկորեն նն, վերջիններսծռվումեն, ընդունելով խախտվում `

Ր

լակոլիտնհրիբնորոչ ուրվագծերը:Լակոլիտներիտարատեսակներից մագմատիկդիապիրները (հուն. ռիապյիռո՝ճեղքել), որոնքկաթիլի տեսք ունեն: գիտնականներիկարծիքովՀյուսիսային կովկասին բազմաթիվինտրուզիվներ վերագրվումեն մագմատիկդիապիրեն

Կոր րոն:

Որոշ

Ք15-

Հ

նկար 52. Կաստել

(Ղրիմ). լակոլիտը

Լոպոլիտներ (հուն. /ռւլոս` գավաթ կամ տափակափսե). հիմնականում հիմքային ապարներիցկազմված,ափսնանմանմիջշերտային ինտրուզիվմարմիններեն: Տեղ-տեղայս առաջացումներըհասնում են հսկայականչափերի:Հարավային Աֆրիկայում Բուշվելդի զանգվածն ունի ավելիքան 300 (Ր երկարություն:

Ֆակոլիտներ(հուն. ֆանոս՝ ոսպ) համեմատաբարոչ մնծ չափի հիմքային կազմի մարմիններ են, որոնք առաջանում են ծալքերի առանցքային մասերում: Այս առաջազումները ոսպանման, իսկ կտրվածքումմանգաղանմանձենունեն: լ

Աններդաշնակ

կամ

կտրող

ինտրուզիաներ

Նեքեր (անգլ. ձեռ ՝ տպլարանոց ` բառից) կամ հրաբխային փողաբերա, որոնք հանդիսանումեն հին հրաբխային ապարատներիմի մասը: Հրաբուխի ժայթքմամբ ն լավայի արտահոսքն ավարտվելուց հետո .փռղաբերանը խցանվումէ սառած մագմայով:Նեքերի տրամագիծը կարող է հասնել մի քանիմետրիցմինչն 10-15 27 (ե. 57: յար Աա

ԱՏՆԵ

չ տ

կ

Դայկաներ (շոտլանդական դայ-

.

արո

Յուրայի հասակի հրաբուխի նեք Հյուսիսային Կովկաս (նկար'Մ.Գ.Լոմիզեի)

կա` պատ բառից)ճեղքայինինտրուզիաներ նն, որոնք առաջանումեն երկրակեղնիուղղաձիգկամ թնք ճնղքնրումմագմայի ներդրմանարդյունքում (եյ. 57: Դայկաներ են առաջացնումբոլոր կազմի մագմաները:

Դրանց հզորություն տատանվում է լայն սահմաններումմի քանի սանտիմետրից`կիլոմետրեր:Նույնը վերաբնրում է երկարությանը՝ մի քանի տասնյակ մետրիցմինչն տասնյակ, հազվադեպ մինչն հարյուրավորկիլոմետրեր:Ալդանի (Յակուտիա) վահանի սահմաննեէ դայկա,որի լայնուրումնկարագրված թյունը 250 մ է, իսկ երկարությունը ավելիքան 100 մմ:

1) կապված են

Բ

22:22

բշ

շբթ

Նկար54.

գ

92»

լը «277572

երդանակ Ար

Հայտնի դայկաներից ամենա. արմիններ մեծը Զիմբաբվնի Մեծ Ռոդեզական թուլիտ,Բ) շտոք, Դայկան է, որն ունի 540 7 հրկարուԳ) դայկա, 1) գրանիտներ, 2) տարբեր կազմի ինտրուզիվ թյուն ն 3-13 2/7 լայնություն: Դայկանեապարներ,3) քսենոլիտներ(նելըը հաճախ հանդիպումեն խմբերով: Բացի ուղղաձիգ տարածվող դայկաներիցկան նան օղակաձնդայներ), 5) ներփակողապարներ ձնավորվում են կաներ, որոնք հրաբխային ապարատի եզերքով, կամ էլ ինտրուզիվ մարմինների

խոոուգին

Անխել

կավ:

շրջակայքում:

Լայն տարածումունեն նան տարբերծռումներով, ճյուղավորումներով,անկայունհզորությամբճեղքայինինտրուզիաները, որոնցանվանում են երակներ Նմանատիպերակներումհանդիպումեն տարբեր, հիմքայինկազմիապարներ:Տարբերինտրուզիվմարմինառավելապես են ապոֆիզնելւ ճյուղավորումներնանվանվում ննրիցբոլոր հրականմանս (հուն. առոֆիզ՝ ճյուղ բառից): հավասարաչափմագՇտոքներըանկանոնձնի մոտավորապես մատիկինտրուզիվմարմիններնն ն առաջանումնն առավել ճնղքավորվածշերտախմբերում,տարբերուղղություններովճեղքերիհատման

հանգույցներում:

Ինչպես ն մյուս ինտրուզիվմարմիններըշտոքներընույնպեւ ունեն տարբերչափեր՝ տրամագծով տասնյակկիլոմետրեր: Այս ինտրուզիվմարմիններիառանձնահատկությունը այն է, որ կազշտոքներըխախտումեն, դեֆորմացնում ննրփակողապարներին:

մով կարողեն լինելթթվայինիցմինչնգերհիմքային:

Բաթոլիտները(հուն. ռայշու՝ խորություն)ամենախոշորինտրուզիվ մարմիններնեն երկարացվածօվալաձն կամ իզոմետրիկձննրու: (եկ. 587: Առավել հաճախդրանք հանդիպում են ծալքավոր մարզերի կենտրոնականմասերում:Բաթոլիտներինբնորոշեն մի շարք առանձնահատկություններ,որոնցովէլ տարբերվումեն մյուս ինտրուզիվառա-

ջացումներից:

բարձրակննտրոնական կառույցների լեռնա-ծալքավոր

ցումների հետ: ձնի դեպքումձգվում են տասնյակ, 2) Ունեն մեծ չափեր:Երկարացված ն հարյուրավոր ավելիկիլոմետրեր: նն համեմատաբարմնծ խորություններում: 3) կազմավորվում որոշ բաթոլիտներիմոտ 4) Ներփակող ապարներիհնտ կոնտակտները մոտ կտրող, հաճախ էլ միննույնբաթոլիտի ճերդաշնակէ, շատերի մոտ կարող են լինել տարբեր: 5) Ներփակող ապարներիվրա զգալի մնխանիկականազդեցության որին կարելի է սպասելայդպիսիխոշոր ինտրուբագակայությունը, ժամանակ: տեղադրման զիվ մարմինների գերակշռումը(առավելապես ապարների հրային 6) Թթվային կազմի

գրանիտներկամ գրանոդիորիտներ): 7) Բաթոլիտների վերինմակերնույթըբնորոշվումէ գմբնթայինբազմաորոնքնման են շտոքների: թիվ բարձրացումներով, Նախկինում կարծիք կար, որ բաթոլիտներըանհատակ ինտրուզիվ մարմիններ նն, որոնք կտրումնն ամբողջ երկրակեղնը,սակայն տվյալներըվկայումնն, որ նրանց ուղղահայացչաերկրաֆիզիկական փերը5-10 ճւ նն: Բաթոլիտներիառաջացմանվերաբերյալկան բազմաթիվտեսակետներ,որոնքվիճելիեն: :

|

Մագմատիկօջախներ

Հասկացողությունմագմայի դիֆերենցմանմասին Մագման բարդ համակարգէ, ունի սիլիկատայինկազմ` ջրի ն ն օժտված հեղուկ նյութեպարունակությամբ է ցւդող բաղադրամասերի Նախկինում շարժունակությամբ: կարծումէին, որ Երկրի .ճ հատուկ այժմ երկրաֆիզիկական ունեն մագմատիկտեղական է, որ գոյություն մվյալներովապացուգված

ոնի մագմա շերտ.

րն

(լոկալ) օջախներ,որոնք գտնվում նն երկրակեղնիտակ: Հավայան ն կամչատկայում մագմատիկօջախներըգտնվումեն 50կղզիներում 60 կմ վրա: Եզրային կամ միջանկյալ օջախները խորությունների վրա (5-6 մմ Վեզուվիտակ, 8գոնվումեն ավելիփոքրխորությունների 10 մ տակ): Հավանաբարկան նան ինքնուՀավայանհրաբուխների րույն օջախներ,որոնքԵրկրիմակերնույթից10-15 մմ խորությունների վրա են գտնվում: դարի 30-ական թվականներըկարծում էին, որ Մինչն 2-րդ գոյություն ունի մեկ սկզբնականբազալտայինկազմի մագմա, որից էլ Այնուհետն առաջացելնն բոլոր հրայինապարներիտարատեսակները: մեջ է դրվել այլ տեսակետ,թե յուրաքանչյուրապար շրջանառության ապացուցել են երեք ունի իր սեփականմագման:Այժմ հնտազոտողները 9 Մ Ա

Սուքելյան

սկզբնականմագմաներիգոյությունը` պերիդոտիտային, բազալտային, գրանիտային:Մազմայի առաջացմանխորություններիմասինկա մեծ տարակարծություն`մայն է 50-500 07ւ՛միջակայքով: Մազմատիկ ապարների բազմագանությունըբացատրվում է մագմայիդիֆերենցմամբ,որի չշնորիիվմագմայիմիատարըզանգվածը է կազմովտարբերմասերի:Մագմայիդիֆերենցումը բաժանվում կարող է կատարվել մագմատիկօջախում, ինչպես նան հրկրակեղնի վերիճ հորիգոններում ներղրվելուցհնտո: Տարբերում են դիֆերենցմաներկու հիմնական տեսակետներ. 1) մագմատիկ կամ մինչբյուրնղային, 2) բյուրեղային: Մինչբյուրնղային դիֆերենցումնտեղիէ ունենում մինչնմագմայի մեջ բյուրեղացման պրոցեսի սկսվելը գլխավորապես լիկվացիայի

հետնանքով:

Հեկվացրանայն նրնույթն է, երբ ջերմաստիճանիիջեցման է երկու, իրար չխառնվող հահետնանքովմագման տարաբաժանվում լոցքների:Լիկվացիայիհնարավորությունն ընդունելեն Յու Լճվինսոն-

Լեսինզն ու Ռ. Դելին։ Լիկվացիան տեղի է ունենում հիմնականումերկու պատճառով՝ Առ ջերմաստիճանիիջեցմանժամանակփոքրանումեն նյութերիլուծելիությունը, ր) իրար չխառնվողերկու հալոցքներըկագմած են տարբեր տեսակարարկշիռունեցողբաղադրիչներից:

Բյուրեղայինդիֆերենցումնսկսվում է մագմայի հալոգքիսառեեն պինդֆագի միներալները: ցումից,ինչի հետնանքով առաջանում Այս տեսությունըմանրակրկիտմշակվելէ Ն. Բռուննի կողմից:Բազմաթիվ փորձերցույց նն տվել, որ սիլիկատայինհալոցքներիցմիներալները բյուրեղանումեն ոչ թն միաժամանակ, այլ որոշակիհաջորդականությամբ, է ռնակցիոնշարքերին:Հրային ապարներում որը համապատասխանում միասինհանդիպումեն բյուրըղացմանմոտ ջերմաստիճաններ ունեցող միներալները: Միներալներիբյուրեղացումըհիմքայինմագմայից տեղիէ ունենում Բոուենիհանրահայտոնակցիոն սխեմայով, որը մշակվածէ մի շարք հեղինակների կողմից. Օլիվին

|

բ Խց-Բօ-պիրոքսեններ

ծ ԽԹ-.Օթ-պիրոքսեններ

ամֆիբոլներ բիոտիտ

Ճ-դաշտային սպաթ

Ն. Բողւենի սխեմայիհամաձայն, վերնում տեղադրվածամեն մի միներալանջատվումէ ստորինիցառաջ, որը ձնավորվումէ առաջինի փոխազդեցությունից (ռնակցիայից)մնացորդայինհալոցքի հետ: Դա բացատրվումէ նրանով, որ անջատված միննրալը ձգտում է հավասառակշռության գալ հալոցքի հետ, ն որպեսգիջերմաստիճանի իջեցման պայմաններումպահպանվիայդ հավասարակշռությունը: Բյուրեղացած միներալները նախռնակցումեն մազմայիհետ ն փոխումիրենցկազմը: Բերվածսխեմայի ձախ մասը ննրկայացվածէ ռնակցիռնընդհանուր շարքով, քանի որ մի տեսակիմիներալներըփոխվումեն բյուրեղային կառուցվածքունեցող այլ միներալների:Օրինակ,օլիվինը կարող է փոխվելհիպերստենի,իսկ ավգիտը՝ հոռնբլենդի:Միներալներիաջ ռնակցիոնշարքն անընդհատէ, որը տանում է դեպի փոփոխական կազմի մինհրալային տեսակներիառաջացումը՝անորթիտիցմինչնալբիտ: Մագմատիկհալոցքիցբյուրեղներիանջատման գլխավորգործոններիցմեկը ծանրության ուժի ազդեցությամբկատարվողգրավիէ: տացիոնդիֆերնենցումն սառեցման Փորձերըցույց նն տալիս, որ սիլիկատայինհալոցքների ժամանակծանը միներալներըսուզվումն նստում նն փորձանոթի հատակում:Նույն նրնույթընկատվումէ նան բնությանմեջ` բարդ դիֆերենցված ինտրուզիաներիստորին մասերում տեղադրված նն այնպիսի ապարներ, որոնք կազմված են մագմայի սկզբնականբյուրեղացման ծանը միներալներից: Տարբերկագմի մագմաներիցն նրանց դիֆերենցումիցառաջանում նն տարբերքիմիականն միներալայինկազմիապարներ`գերհիմքային,հիմքային,միջինթթվության,թթվայինն ալկալային: բնութագրվումնն 510չ-ի ամննափոքը ապարները Գերհիմքային քանակությամբ(45 22-իցցածր)` ԽքջՕ-ին ԻօՕ-ի բարձը պարունակություններով: Այդ Հիմքային ապարներում ՏԼՕչը տատանվում է 45-52: աղքատ ապարները հարուստեն ՃՆնՕ:,ԸՕ-ով, բայց համեմատաբար են 8/ջՕ, Ե6Օ-ով: Միջին թթվության ապարներումբարձրանումէ Տ1Օշ-ի(55-65 22) ն ալկալիներիքանակությունը, է ՇոՕ, Խ1ջՕ,ԲօՕ պաբայց փոքրանում

-»

Շթ-

պլագիոկլազներ

ՇՅ-ԱՅ-պլագիոկլազներ ՛

րունակությունննրը:

Թթվային ապարներըմյուսներիհամեմատությամբավելի հաՏՅՕ-ով (6574-իցբարձր) ն ալկալիներով,բայց ավելի աղքատ

րուստ են

են Խ1ջՕ, Ե«օՕ, ԸՅՕ-ով:

ԽԲ-Շտ-պլագիոկլազներ մուսկովիտ ԻՅ-պլագիոկլազներ

նամեծ

քվարց

Ծ

Ալկալային ապարներըբնորոշվումնն ԻճչՕ, 8չՕ

պարունակությամբ:

ն

41չ05-ի ամն-

առաջացումը Մագմատիկծագմանմետաղայինհանքավայրերի կապվածէ գերհիմքայինն հիմքային ապարներիհնտ: Այդպիսին են`

9:

քրոմի,պլատինի խմբիմետաղների,նիկելի, կոբալտի, երկաթի, տիտաճի, պղնձի ն այլ մետադներիհանքավայրերը:Ալկալային ապարներում ձնավորվում նն հազվագյուտ հողերի ն ոչ մետաղային օգտակար հանածռների,ֆոսֆորի (ապատիտ),ալյումինի(նեֆելին) ն այլ հանքավայրերը: Բնության մնջ հնարավորէ րկու տարբեր կազմի` հիմքայինն տանում է դեպի բնակաս թթու մագմաներիխառնուրդը,որը ճույնճպես

առամիներալայինասռցիացիաներիա̀պարներիբազմազանության է ջացմանը:. Այդ երնույթըկարող տեղի ունենալ այն ժամանակ, երբ երկու հալոցքներն առաջացել են միննույն մագմայից դիֆերենցմա'ս կամ այլ ճանապարհով: Մագմայի բյուրեղացմանժամանակկարնորվումէ նրա կողմի) օտար նյութերի` ններփակող ապարներիյուրացման պրոցեսը,ռրը կոչվում է ասիմիլյացիա:Այս երնույթինհատկապեսնպաստում են մազմայի ջերմային էներգիայիմեծ պաշարը, մագմային ներփակողապարն գնդող ներիքիմիականտարաբնույթփոխարկումների տարբերությունը

բաղադրամասերը:

Ասիմիլյացիայի հետնանքովփոփոխվումէ մագմայիկազմը,որը

պատճառ է դառնում նոր ապարներիառաջացմանը:

էտապ Պեգմատիտային

չվՎ»«Հ-

մնում

հնտնանքովվերջում մնացորՄագմայի դիֆերենցման դային սիլիկատայինհալոցքը,որը բնութագրվումէ սիլիցահողի,ալկալիների, հազվագյուտտարրերին, որ շատ կարնորէ, ցնդողբաղադրիչԸստ Ա, Ե. Ֆերսմանի,այդպիսիվերջների բարձր պարունակությամբ: նականհալոցքըցնդողբաղադրիչների ճնշմամբ ներդրվումէ ինտրուզիվ մարմիններիվերին մասերումկամ ներփակողապարներիմեջ ն, ճեղքվածքներումբյուրեղանալով,առաջացնումէ պեգմատիտներ (ճէ. 53): Ամենամեծ ունեն պեգմատիտները, գրանիտային տարածում որոնքմանրակրկիտ ուսումնասիրվելեն Ա. Ե. Ֆերսմանի կողմից:Նրա բնորոշմամբգրանիտայինպեգմատիտըերակայինմարմին է՝ իր հիմէ բյուրեքով միացածմագմատիկ հետ, որը բնութագրվում գրանիտների դային անհատներիխոշորչափերով,նրանց միաժամանակյաբյուրեմեծ քանակությամբն ղացմամբ,ցնդող ն շարժուն բաղաղրամասերի մնացորդային հալոցքիցրվածտարրերիկուտակմամբ: Սովորաբար,պեգմատիտները ներկայացվածեն երակայինմարեն դատարկություններում, միններով:Նրանք տեղադրվում որոնքառաջանում են գրանիտայինզանգվածներիսառեցման պատճառով կւսմ ներփակողապարների տեկտոնականճեղբերում: Ճեղքեր կարող նխ առաջանալնան ինտրուզիաների ժամանակ: տեղադրման .է

բի թթ»

.

ԹՀքա:Թ:"8, ԹՈ:

ԷՅ:'

տիպի սխեման:ն տարբեր գրանիտ, 3)գրային գրանիտ.2) խոշորահատիկ 1) մանրահատիկ գրանիտում,

պրոցեսիզարգացման Նկար 55 Պեգճատիտային

Ա»Վլասովի) փոխհարաբերությունը,(ըստ.Կ. պեգմատիտների ն գրանիտային .

խոշորահատիկ

է ա մենի արա տեղակալման զոնա, Կաննիլիոկլազի 9) բյուրեղներ, 8) հազվագյուտ մետաղներիմիներալների մուսկովիտ-ք ալբիտայինզոնա, 10) ներփակող ապարներ, երի պեգմատիտ տիս եգմատիտ

րը

|-Բ/

ԼԱՎԱ

ՄՀ

Կանոն մագմայի բո եզ. որՎը. բացատրել

առաջացնողհալոցքները Պեգմատիտներ են քո են ն պարունակում արդյունքներն թեթն համեմսոումբար ն շար են նրանց որոնքբարձրացնում կությամբցնդողբաղադրիչներ, պետք է հանգամանքներով երկու Այս ճակությունը: վերին, նն զանգվածների մաս մատիտներըտեղադրվում ինտրուզիվ րում:

|

'

հռ սահտատանվում են

երակներիչափերը Պեգմատիտային երկամի մաններում` հզորությունըմի քանի սանտիմնտրից չն րությունըմի քանիմետրիցմինչն մի քանիհարյուրմետր: միսն էլա էլայն մեկն բնորոշառանձնահատկություններից Պեգմատիտների նն խոշոր չափերով,քանի բնութագրվում բյուրեղները է, որ միներալների մ,

բյուրեղացումըտեղի է ունենում հանգիստ պայմաններում, ցնդուլ զանգվածով բաղադրիչներիներկայությամբ:Օրինակ`հայտնիեն 100 կալիումի դաշտայինսպաթի, 18 տ զանգվածովբերիլի, 14 մետրանուլ սպոդումենի,երկումետրանոցծխամածքվարցի ն այլ բյուրեղներ: Պեգմատիտներինշատ հատուկ է նան, այսպես կոչված գրային ստրուկտուրան`դաշտային սպաթի ն քվարցի օրինաչափներաճումը, որը ստացվումէ այդ երկու միներալներիմիաժամանակյաբյուրեղացման հետնանքով (հրեաքար): Ըստ Ա. Ն. Զավարիցկուպեգմատիտները ձնավորվումնն մայր ինտրուզիվապարների(գրանիտների, նեֆելինայինսիննիտների,գաբհետնանքովմագմայիցանրոների ն ուրիշների)վերաբյուրեղացման ջատվածգազային լուծույթներիազդեցության տակ: Պրոցեսնընթանում է արտաքինմեծ ճնշման առկայությանպայմաններում` փակ համաոր

կարգում:

մեծ Պեգմատիտներն ունեն կիրառական նշանակություն: Նրանց հետ են կապվածշատ թանկարժեքքարերի,փայլարների,դաշտային սպաթներիհանքավայրերը: Գրանիտներին ալկալային ապարհարուստեն նան հազվագյուտտարրերով,որոնք) ների պեգմատիտները ձեռքնն բերում արդյունաբերական նշանակություն:

Հետմագմատիկէտապ

Աաաա Մապված ոտացոամներ

Պնեմատոլիտալին-հիդոոթերմա նրանց հետ

ոզեսներ

ն

պրոցեսիավարԱյս էտապը սկսվումէ մագմայիբյուրեղացման ն հիդրոԱյն ստվորաբար բաժանվումէ պննմատոլիտային թերմալ ստադիաննրի:Սակայն սրանք այնքան սերտորեն նն իրայ կցված,որ շատ դեպքերումդրանց սահմանազատումըմեծ դժվարություն է ներկայացնում: Հնտմագմատիկէտապում գնրակշռումնն մագմայի ցնդող բաԷԼՕ, ՇՕշ, 60, ԷԼ, ԷԼԻ, ԷշՏ, ՏՕշ, Ին, Օկ, ԷԼ8Օ), ԷՐԻՕ:: ղադրիչները՝ Ինչպես ցույց է տվել Վ. Ա. Նիկոլասը, մագմայիբյուրեղացման ընթացհասնում է ցնդող մի ե րբ վրա այնպիսի ժամանակ, բաղադրիչների քում դառնումէ ավելցուկային,ն նրանք սկսվումեն անպարունակությունը է պննմատոլիջատվել գազայինֆազում: Դա համապատասխանում տայինստադիային: Հետո գազերըթափանցումեն ապարները, մեջ փոխազդեցության մտնում նրանցհնտ ն սառչելովփոխվումգերտաքացած ջրայինլուծույթների, որոնքկոչվում են հիդրոթերմեր(հունարենհիդոր` ջուր ն թերմն՝ տաքությունբառերից):Հիդրոթերմալլուծույթներըկարողեն առաջանալ նան հալոցքի բյուրեղացումից հետո մնացած գազայինֆազի սովորատից հետո:

կան սառեցմանճանապարհով:«երջիններիս հնտ կապվածէրնույթները են հիդրոթերմալ ստադիային: համապատասխանում Գազային ֆազն սկզբում օժտված է թթու ռնակցիայով,բայց շարժվելովմագմատիկօջախիցդեպի վնրընկածմասերը, խտանում ն վեր է ածվում թթու լուծույթի: Այն շարունակումէ շարժվել կողային ապարչեզոԼերով ն, եթե վերջիններսունենումեն ալկալային հատկություններ, բանումէ, իսկվերջումձեռքէ բերումալկալայինհատկություններ: Պննմատոլիտային

ստադիա:

(անջատումներ)ն ձքսմալյացիաներ

Այս ստադիայումառաջանումնն սկառներ:

ն Էքսհալյացիաներըհամարվումեն բուն պննմատոլիտները են ընթացքում:Տարբերում առաջանումեն հրաբխայինգործուննության ն խորքայինէքսհալյացիաներ: գազային Առաջինդեւպքում մակերեսային ֆազն անջատվումէ Երկրի մակերես արտավիժածմագմայից, իսկ երկրորդդեպքում`որոշ խորությանվրա գտնվողմագմատիկհալոցքից: կարող հետնանքովմիներալները Հրաբխայինէքսգալյացիաների են առաջանալտարբերձներով` ա) անմիջականգազերից`սրանցսադեպքում, բեցմանդեպքում,բ) գազերից` իրար հնտ փոխազդեցության Գ) հրաբխայինգազերի ն մթնոլորտի գազերի փոխազդեցությունից, ե) գազերին ո) գազերին ներփակողապարներիփոխազդեցությունից, փոխազդեցությունից: ձնով գոյացած միներալների Լսռաջին Բուն պննմալիտային միննրալներնառաջանումեն լուծույթների են ցնդողնյութերի (միներալիզատորգազայինֆազից ն բնութագրվում Բուն պննմատոլիտայինն բարձր քանակություններով: զգալի ների) առանձնացուհիդրոթերմալծագմանմիներալների ջերմաստիճանային հետ: մը կապվածէ մեծ դժվարությունների Սկառնայինպրոցեսներնընթանումեն ինտրուզիվապարների մասերում, որտեղ առաջանումեն կալցիումի, մագնեկոնտակտային միներալներիցբաղկազիումի,նրկաթին այլ տարրերիսիլիկատային գած ապարներ,որոնքկոչվումեն սկառներ: արդյունք են, երբ երկու Սկառներըռնակցիոնմնտասոմատիզմի ապարներիկոնտակտումտեղի է ունենում ինչպեսնյութնրիներսբերում Լ դուրս բերում, այնպես էլ կոնտակտ կազմողերկուապարներինյութերի է որ սկառնայինպրոցեսբացատրել, Դրանով պետք փոխանակություն: են նան անվանում կոնտակտ-մետասոմատիկ: ներն Ամենից հաճախ սկառներըկապված են գրանիտայինինտրուզիաների ն կարբոնատայինապարների(կրաքարերի,դոլոմիտների) հետ, որտեղնկատվումեն տարբերմիներալայինկազմի կոնտակտների գոտիներ:Վերջիններսառաջանումեն միայնհնտմագմատիկ ոնակգիոն լուծույթների ազդեցության ոլորտում,որտեղ փոխազդող ապարների որոշ բաղադրիչների միջն տեղի է ունեցել դիֆուզիոնփոխանակում, դուրս բերումն ներմուծում: `

Այսպիսով, սկառները առաջանումեն ինչպեսկողային (կարբոնատային) ապարներից,այնպես էլ ինտրուզիվ(գրանիտներին այլ, Առաջին դեպքումնրանքկոչվում են սիլիկատային)ապարներիհաշվին: էկզոսկառներ,իսկ երկրորդումէ̀նդոսկառներ: Սկառների գլխավոր միներալներըներկայացված են կալգիումսիլիկատներով,որոնց մեջ տիերկաթայինն մագնեզիում-նրկաթային րապետումեն նռնաքարըն պիրոքսենը:Նրանց հնտ հաճախ են հանդիպում երկաթի,վոլֆրամի, մոլիբդենի,պղնձի, ցինկի խոշոր հանքավայ-

րեր:

..

Հիդրոթերմալստադիա:Այս ստադիայումկատարվումեն բարդ բնականպրոցեսներ,որոնցշնորհիվձնավորվումնն գունավոր,հազվածագմանըվերաԱյսօր էլ վիճելիեն հիդրոթերմալ հանքավայրերի

բնրող այնպիսիկարնոր հարցեր,ինչպիսիքնն՝ հանքայինլուծույթների աղբյուրը, վերջիններիս կազմնու բնույթը,լուծույթներիշարժման ճանապարհները,նրանցիցմիներալներիանջատմանգործոններըն այլն: Այն լուծույթները,որոնցիցձնավորվելեն հիդրոթերմալհանքավայրերը,առավելապես եղել նն վեր բարձրացող: Այդ մասին է վկայում հատկապեսայն փաստը, որ շատ հիդրոթերմալհանքավայրերառաջացել նն ծակոտկեն ապարներում(ավազաքարեր,կրաքարերն այլն)՝ ջրամերժապարներիտակ: Զգալի խորություններիցբարձրացողլուծույթներն,անշուշտ, եղել են բավականինտաք: Պարզ է, որ ինչքան մեծ խորություններում են են այնքանտաք եղել լուծույթառաջացելհիդրոթերմալ հանքավայրերը, ները:Ընդունվածէ, որ հիդրոթերմալպրոցեսներըզարգանումեն 400:Շ մինչն 50: (ջրի կրիտիկականջերմաստիճանից) Դրանից ելնելով տարբերումեն երեք խմբի հիդրոթերմալհանքավայրերհ̀իպոթերմալ (բարձր ջերմաստիճանային), մեզոթերմալ(միջին ջերմաստիճանային) ն էպիթերմալ(ցածրջերմաստիճանային):

ֆիզիկաքիմիականպայմաններում,իրարից տարբերվումեն ինչպես այնպես էլ միներալային ձնաբանական առանձնահատկություններով,

կազմով:

ծագմանկողմհիդրոթերմալլուծույթներիմագմատոգեն նակիցները:Հայտնի են հիդրոթերմալհանքավայրերին մագմատիկ ապարներիկապի շատ օրինակներ:Քիմիականտարրերիիզոտոպների կապարի)ուսումնասիրությունները հանքայիներակներում (հատկապես ն խորքային ապարներում այժմ հնարավորությունեն ընձեռնում հայտնաբերել հանքայնացմանբազմապիսի կապերըինտրուզիաների Շատ են

հիտ:

Մմիրնուիպուլսացիոնտեսությանհամաձայն,մագմատիկ օջախի դիֆերենցմանընթացքում տեղի է ունենում տարբեր կազմի ցնդող ֆազի պուլսացիոն անջատում, ըստ որում ամեն մի պուլսացիա տալիս է որոշակիկազմիհիդրոթերմալլուծույթ: «Պդրոթերմալր»տերմիննայսօր օգտագործվումէ այդ բառիբուն իմաստով`տաք ջուր: Այդ տեսակետից այն ավելի լայն հասկացողություն է ն այլնս իր մեջ չի պարունակումայդ ջրերիծագման գաղափարը: Վերջին տարիներնկատարված փորձերըհաստատում են տաք ջրի փոխազդեցությունից հիդրոթերմալ լուծույթների Ս. Ս.

ր ամարների հնարավորությունը:

ստացման մ

Խոր հորատանցքերի միջոցովԵրկրիբազմաթիվվայրերումհայտ-

կապչունեն մագմատիկ

հնտ: գործուննության

Հիդրոնրկրաբանները ապացուցելնն, որ մակերեսային ծագմամբ նն իջնել մեծ խորություններն դառնալ հիդրոթերմալ

ջրերը կարող

լուծույթներ: Բացի դրանից, մեծ

քանակությամբջուր է տեղափոխվումայն ժամանակ,երբ տեկտոնականշարժումներիազդեցությանտակ ապարներըխորասուզվումեն երկրակեղնիզգալի խորությունները: Հասկանալի

է, որ այստեղ առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է ջրով հարուստ

նստվածքային ապարներին: Նստվածքայինապարներիմեջ գերակշռումեն կավերըն կավային թերթաքարերը, որոնքպարունակումեն զգալի քանակությամբջուր: Այսպես, կարմիր կավերում ջրի քանակությունը7,0474 է, ԱՄՆ-ի Վաշինգտոնի մնացորդային կավերում` 1 74 Միսսուրիիդիանահանգի սպորային կավերում` 133725 Օսլոյի կավային թերթաքարհրում` 894: Նստվածքայինապարներըմիջինհաշվովպարունակումեն 5 4 ջուր: կավերը, ինչպես նան ջուր պարունակողմյուս նստվածքային ծագման ապարներնու հանքանյութերը, մեծ խորուխորասուզվելով թյունների,որոնքտանում

են

դհպի մետամորֆային ապարների(թերթաառաջացումն հսկայականքանակությանջրի

քարորի պարագնկյնհրի) ն

ջատում:

Մոտավորհաշվումներըցույց են տալիս, որ 1 քւ նստվածքային է անջատվել100 մլն. տ ջուր: Խորապարներիմետամորֆիզմից կարող բում առաջացած այսպիսիջրերը՝ օժտվածնն բարձր ջերմաստիճանով ն, հնտնաբար,լուծելիությանմեծ ունակությամբ,անցնում են ապարնեբով ն հարստանումբազմաթիվքիմիականտարրերով: Երբ նրանքհագենում նն քիմիականտարրերով,սկսվում է միներալաառաջացման պրոցեսը,որը սակայն տեղի է ունենում նրանց ծագման միջավայրից բավականինհեռու:

Նշված ճանապարհովառաջացած լուծույթները դիտվումեն ոչնչովչեն տարքանիոր իրենցհատկություններով որպեսհիդրոթերմեր, բերվումմագմատոգենծագման նման լուծույթներից:Նրանք նույնպես ն ծ ծակոտիներով նե ձ ն մասերը բարձրանալ վերին մասե կարող նն նրկրակեղնի ն ու ճեղքվածքներով ձնավորելերակային ուրիշ հանքայինմարմիններ, որոնք իրականումունեն մետամորֆայինծագում ն ոչ մի կապ չունեն հետ: մագմատիկ հալոցքների

լուծույթննրի առաջագԱյսպիսով, գոյություն ունեն հիդրոթերմալ համար միանգամայնտարբերճանապարհներ: բնորոշ հանքավայրերին րալննրը՝ վա: խալկոֆիլ տարրերով, իսկբնորոշ հանքայի բնական ջրային գործակիցները է լուծույթներում. չափազանցփոքր են: Դրա համար տրամաբանական հիդրոթերմալլուծույթնետեղափոխությունը ենթադրել,որ մետաղների է լուծվող միացություններիձնով: րում իրականացվում Հիդրոթերմալպրոցեսներիհետնանքովլայն թափ նն ստանուԿում որոնքսովորաբարկրումեն ննրփակողապարներիփոփոխությունները, փոփոխութբազմապիսի նոր առաջացող միննրալիանունը: հա երմալ հանհիդրոթերմալ յուններ.ենտեղի ունենում միջին ջերմաստիճանային քավայրերիձեավորման դեպքում`քվարցացում,գրեյզենացում:Բարձըհետ կապվածեն սկառնացումը, գրեյզեջերմաստիճանային Ֆֆլյուիդների հետ` պրոպիլիտացումը, նացումը, իսկ ցածր ջերմաստիճանայինննրի

ման

կորաԳ: բԱորորնոոաւ թար Մոր աաա ի ո իոթյան ՝

:

Հատկաւգիս

լ

ն այլն: կառլինացումը առաջանումնն մեծաթիվ հնտնանքով Հիգրոթերմալպրոցեսների

իսլանդական ս պաթի, ալունիտի աղունիտի,

լարը Է ոշոր հանեմ արինիրն արը ժեքավո

տաղնն

նչպես նան :

չ

Գլուխ

ՄԻՆԵՐԱԼՆԵՐԻ

ԲՆԱԿԱՆ

||

ԱՍՈՑԻԱՑԻԱՆԵՐԸ

Միննրալներընրկրակեղնումհանդիպումեն որոշակիխմբերով: է նրանց Միներալներիհամատեղգոյությունը, որը պայմանավորված ծագման միասնությամբ,կոչվում է ասոցիացիակամ պարագեննեզիս: Միննրալների ասոցիագիաներնօրինաչափորենկրկնվում ձն ժամանակի ն տարածությանմեջ: Միներալներիմիատեղգտնվելուօրինաչափության գաղափարը երնան է եկել մարդկությանլ̀եռնայինգործի, օգտակար հանածոների դարավոր գործուննությանհնտնանքով: կապես հիշատակման արժանիեն դարերիընթացքումհանքափոբերի կողմիցստացվածբազմաթիվհետաքրքիր փաստերը: Երկրաբանականգրականության մնջ միննրալննրի բնական խմբերիօրինաչափության գաղափարն առաջին անգամ ձնակերպելէ Վ. Մ. Սներգինը (1778 թ., այնուհնտն` Բրեյտհաուպտը (1849 թ):

նդատախազության որոնման Հոր

ո ան են

աշխատանք

կատարել

ԱԱ Վ.Ի.

զգալի աապարոգո ՆԱ. ւԵ.

Վնրնանդս

Ֆերսմանը:

Ժամանակակիցպատենդացումներիհամաձայն, միներալների առակամ, միննրալայինասոցիացիան օրինաչափորեն ջանում է մեկ պրոցեսիընթացքում,որը տեղի է ունենում որոշակիֆիզիպայմաններում:Հնտնաբար,ամեն մի միներալայինասոկաքիմիական համապատասխանումէ միներալիզացմանորոշակի ստա-

պարագոնոզիսը

Աա

դրայի.

ն միներալաառաջացման Միներալներիասոցիացիաները պայմաններիհամատեղուսումնանիրությունները հնարավորությունեն ընձեռնում կազմելուֆիզիկաքիմիական դիագրամներ,որոնք հանդիսանում են Դ. Ս. կորժինսկուպարագնեննտիկական մեթոդիհիմքը:Այդ մենն թոդի հիման վրա կանխագուշակել շատ միներալների,այդ թվում ն հանքավայրերի ներկայությունըայս կամ այն վայրում, հաստատվելեն միներալների արգնլված պարագենեզիսննր (ասոցիացիաներ)ն այլն: . Այսպես,հրայինապարներումարգելվածեն հնտնյալզույգերը.օլիվին ն. քվարգ, նեֆելին ն քվարց, հանքանյութերումկ̀ռվելինն պիրոտին,միլերիտն կուբանիտն այլն: որոշման համար կարնորնշանակությունունի Պարագենեզիսի միներալննրիառաջագմանհաջորդականությունը: Միննրալնները կարող են անջատվել կամ միաժամանակ, կամ որոշակիհաջորդականությամբ:. Շատ հանքավայրերում միննույն միննրալն անջատվումէ միներալառաջացման տարբերպահերին:Նույնը նկատվումէ հրայինապարներում: Տարբեր ժամանակներումմիննույն միներալիանջատումներն ընդունվածէ անվանելգեներագիւ: Տարբերգեներացիաների գոյացման

պատճառովնրանք իրարիցտարբերվում հատկանիշներովք̀իմիականկազմով,բյուրեղներիչափերով ն ձներով,գույներովն այլն:

պայմաններընույնը չեն,

են որոշ

այդ

են որոնքբնութագրում Միներալներիբնականասոցիացիաները, առաջաայլ միներալային կոմպլեքսները, ապարները,հանքանյութերը ն նում են միներալառաջացման պրոցեսներիհետնանքով:Այդ պրոցեսների համապատասխանկատարվումէ միներալներիբնական առսոցիաԱռանձնացվումեն ներծին, ցիաներիերկրաբանական դասակարգումը: ն արտածին մետամորֆայինպրոցեսներիասոցիացիաներ: Միներալների ասոցիացիաները հետագա դասակարգումը կատարվումէ ըստ մինն-

որան

Աո»

Ա

Միներալների ասոցիացիաները ներծին պրոցեսներում Միներալառաջացմաններծին պրոցեսներնընթանում են հրեք ն հետմագմատիկ: գլխավորէտապներով`մագմատիկ,պլեգմատիտային Դրան համապատասխանառանձնացվումեն մագմատիկ,պեգմատիտային ն հնտմագմատիկ էտապների միներալային ասոցիացիաներ: Երկրակեղնում ամենաընդարձակ ունեն մագմատիկէտապի տարածում ասոցիացիաները:Նրանք իրենց հերթին

ըստ

Տւ.Օշ պարունակության

են գերհիմքային,հիմքային,միջին ն թթու ապարնեստորաբաժանվում Տարբերումեն գրանիտայինն ալկարի միներալայինասոցիացիաների: միներալներիասոցիացիաներ: լային պեգմատիտների Հետմագմատիկ ն հիդրոթերմալստադիաների էտապումգոյանում նն պննմատոլիտային ասոցիացիաները: միներալային

Մագմատիկէտապի միներալայինասոցիացիաներ 1.

Գերհիմքայինն հիմքայինապարներիասոցիացիաներ:

Գերհիմքային ապարները ՏՕշով աղքատ (4527 ցածր), բայց Խ(ջՕ, Բ6Օ-ով հարուստ ապարներ են: Միներալներիասոցիացիաներից ելնելով, տարբերումեն վի շարք գլխավոր ապարներիտիպեր`օլիվինիտպիկրիտներ,կիմներ, դունիտներ, պերիդոտիտննր,պիրոքսենիտներ, բերլիտներն այլն: ն դունիտներնկազմվածեն գրեթեօլիվինիցն իրաՕլիվինիտներն են միներալներիպարունակությունննրով: րից տարբերվում աքցեսոր օլիվինիհնտ հանդեսէ գալիս մագնետիտը, իսկդուսիտՕլիմինիտներում է շպինել:Դունիտնեներում` քրոմիտը:Վերջիններիսհնտ հանդիպում րում նկատվումեն քրոմիտայինշլիրներ, որոնցումկարող է լինել բնան դունիտներում, հետագա փուփոխուծին պլատին: Օլիվինիտներում

թյունների հետ կապված,առաջանումեն երկրորդականծագման մինետրեմորալներ՝ սերպենտինիտ,փոշենմանմագնետիտ, կարբոնատներ, լիտ, տալկ ն այլն: ՊերիՊերիդոտիտներըն կազմվածեն օլիվինիցն պիրոքսեններից: դռտիտներումգլխավոր միներալներիհետ ասոցիացիայիմնջ նն մըտնում նան որոշ աքցեսորմիներալներ`մագնետիտը, քրոմիտըն շպինելը: տալԵրկրորդականծագման միներալներնեն` սերպենտինիտը, կը, տրեմոլիտը, ուրալիտը,կարբոնատները ն այլն:

րային

ապարների դասակարգումը ն անվանումը

ն անվանմանհամար տարՀրային ապարներիդասակարգման ն բեր ժամանակներում տարբերհեղինակներառաջարկելեն տարբեր սխեմաներ:Բոլոր այդ սխեմաների հիմքումընկած է ապարներինյու1811 Դեռես թանգարանի թ. Փարիզիբնապատմական թական կազմը: մտածում ը ստ նրանց միէր ապարներըդասակարգել վարիչ Հայուին ներալայինկազմության: հնարավոր դարԱպարներիբոլոր տեսակիդասակարգումները ձան միայն ՃԱՀ-րդ դարի երկրորդկեսին, երբ բնեռացնող միկրոսկոպի գյուտից հետո (1858 թ.) հնարավոր դարձավապարներիբազմակողմաամենից ճի ուսումնասիրությունը:Ցիրկելն ապարներըդասակարգելիս առաջ հիմք էր ընդունում այս կամ այն կարնորմիննրալիներկայությունը ն դաշտայինսպաթներիբնույթը, առանց, սակայն, հաշվի առնելու միներալներիքանակականհարաբերությունները: 1900 թ. հրապարակեկավ ֆրանսիական պետրոգրաֆիական որը քննարկվեց հանձնաժողովիկողմիցառաջարկվողդասակարգումը, ժաԱյդ քննարկումների կոնգրեսներում: միջազգայիներկրաբանական ն գործունմասնակցությամբ կամանակիրենցառաջարկություններով էր (մեծ կարնորություն րնոր դեր խաղացինՖ. Յու. Լնինսոն-Լեսռինգը Ե. Մ. Ֆյոդորովը տալիս ապարների քիմիական բաղադրությանը), Ա. Պ. կարպինսկին (ընդգծումէր միներալայինկազմիկարեորությունը): դրա հետ շեշտում էր տեղադրմանպայմանների անհրաժեշտությունը, ն նան միներալաքիմիականբաղադրությունը միասինհաշվի առնելով յին կազմությունը:

թթ.. Ֆ. Յու.

Լնինսոն-Լեսսինգըն 1900-1903 թթ. ամնկողրիկացիները՝Կրոսսի, Իդինգսի,Պիրսոնին Վաշինգտոնի(ԸՄ) սխեմաներ՝ըստ քիապարներիդասակարգման մից առաջարկվեցին միական բաղադրության: Այնուհնետն1910-1923 թթ. երնան նկավ իսկ 1933 թ.՝ Ռոզենբուշի ն 1935 թ. Տրյոգերի նոր դասակարգումը, ֆրանսիացիԼակրուայիառաջարկվածդասակարգումը: 1890-1898

ըստ միներալայինքանաՀրային ապարների դասակարգումն թ.), Հոլմսը (1920 թ.), (1927 Շենդը մշակեցին կական կազմության, Իռհանսենը(1931 թ.) ն Նիզգլին (1931 թ.): Ապարների անվանման համար առաջարկվածէ շուրջ 600 անուն, բայց պրակտիկ գործունեությանժամանակ նրանցից օգտահարյուրը: գործվումէ մոտավորապես

Հրային ապարներիդասակարգումըդաշտում

անար մարան իտակային, Այնուհետ քիմիաէ,անների մի որնէ անուն, րետ լինումփոփոհետո ուամնասիրությունից հատակն նրա քիմիական բաղադրության ճշտել անունը վերջապես ային

որին

ան անալիզը:

ների

Դաշտում

ա

ուսումնասիրությունը

սկսվում է դաշտում, որը ման-

ստանում է

է

ն այդ խելկամ ուսումնասիրությունընոր լրացուցիչ փոփոխությանպահանջ է դնում: երբեքչի է, որ ապարներիորնէ մեկ դասակարգում Ուստի հասկանալի կարողլրիվն անթերիլինել: Ապարների ճիշտ անվանման համար առաջնակարգ նշանակութորոշումը: ստրուկտուրայի յուն ն պիրոքսենիտներին համապատասԴունիտներին, անորթոզիտներին խան մոնոմիներալարտավիժածապարներհայտնի չեն: Ինտրուզիվ որոնքկաչեն հանդիպումայնպիսիմիներալներ, ապարներիկազմում: ն են պայմաններում, ինչպես, ճնշման յուն բարձր ջերմաստիճանիցածը ն մուսկովիտը, Մ ինչդեռ ապակին: օր.՝ սանիդինը,լնյցիտը.տրիդիմիտը ն ուրիշ միներալներ, որոնքառականկրինիտը: միկրոկլինը տուրմալինը, ն բարձըճնշման տակ, չեն հանդիջանումնն ցածրջերմաստիճանում են արտավիժած ապարներում: պում կամհազվադեպ նն որոնք հնտո ենթարկվում Այն միներալայինխառնուրդները, նն համար: տրոհման,օր.` պնրտիտները:: բնորոշխորքայինապարների կայուն նն հրային Հիդրոքսիլխմբերպարունակող որոշմիներալներ նն արտավիժած ապարնեխորքայինապարներում,իսկ քայքայվում Դա է ն ցածր ճնշման պայմաններում: բարձր ջերմաստիճանի ւմ` են արսովորաբարքայքայված ու տավիժած ապարներումն թարմ են պահպանվումհրաբխայինապակով հարուստարագ սառած որոշ ապարներում(օր.` Հայաստանիհիահանգիստ ն դանդաղ Խորքային պայմաններում լոանդնզիտներում): նն օքսիփոխարինվում այդ միներալները բյուրնղացողապարներում ն միներալներով: հանքային դացվածգորշ հորնբլենդով,պիրոքսենով ունեն հրաբխաքվարցիհատիկներն Արտավիժածապարներում մինչդեռայդ երնույթը չի նկատվումխորյին ապակու ներփակումներ, տալիս, ցույց են Նորագույն հնտազոտությունները քայինապարներում: ու ն Ճ1-ի որ իրենց օպտիկականառանձնահատկլություններով Տ-ի

ն կազմի Երակային ոնի րանի

`

որ ու տատճառը հորնբլենդը

տարածաչափական ցանցում`իրենցկարգավորվադասամորությամբ են արտավիժածապարներին խորքածությամբիրարից տարբերվում յին ապարներիկազմումհանդիպողպլագիոկլազները: հոծ ժամանակմանրահատիկ Դաշտային հնտազոտությունների լավաները,որոնք պարունակումեն մինչն 2024 մուգ միներալներ,կոչԻսկ հրաբխայինապակուցբաղկացածարտավիվում են ֆեյլզգիտենը Մանրահատիկմուգ գույնի լավայինապարնեժումները՝օրսխդիաններ, ըը, որոնք պարունակումեն մինչն 4076 մուգ միներալներ,սովորաբար

կոչվումեն բազալտներ,անդեցիտենըկամ տրասյներԳրանիտներումն կազմի այլ ապարներումալկալայինդաշտայինսպաթների` օրթոկլազի,միկրոկլինի,օլիգոկլազի ն ալբիտի պարունակությունը հասնում է մինչն 6774: Քվարցայինմոնցոնիտներում նույն դաշտային հասնում է 33-67 72, ներկաէ որոնց ընդհանուր գ ումարը սպաթների անդեզինից ավելիհիմքայինպլագիոկլազը: դաշտայինսպսդթների ընդհանուրքանակությունը5-33 22-ըալկալային դաշտայինսպաթներնեն, իսկ մնացածը միջին հիմքայնության պլագիոկլազը:Քվարցային դիորիտներումալկալայինդաշտայինսպաթներիքանակությունը5 44-իցչի անցնում: Առանց դաշտային սպաթների միկրոսկոպիականստուգման, սոսկդաշտային,մասամբհնարավորորոշումներովբավարարվելիս կարելի է իրար հնտ շփոթել իսկականսիննիտները,մոնցոնիտներըն սինՆույն ձնով դաշտայինդիտարկումներիժամանակ նիտադիորիտնները: ն ռիոդացիտներն ու անդեզիտները: շփոթելինն ռիոլիտներ,դացիտները ներկայությունըապարներում Քվարցի,օլիվինի ն օրթոպիրոքսենների տարբեանզենաչքովդժվարէ որոշել: Ռրտհղիցէլ դժվար է միմյանցից ն գաբօլիվինայինգաբրոները,քվարցայինգաբրոները րել գաբրոները, ն նորիտները արտավիժած տարբերակները: րոդիորիտները, հիման վրա կատարվողապարների Դաշտայինդիտարկումների որ վերցվածէ Խ. Մուրխաուզիգրքից,հետնյալ պատդասակարգումը, կերնունի (տե՛ս աղյ. 3):

գրանիտային

հետ, Գրանադիորիտենրում

Հրային ապարներիդասակարգումն ըստ քիմիական բաղադրության Ապարների դասակարգումնըստ քիմիական բաղադրության վրա կազմության ավելիպակասկատարյալէ, քաննրանցմիներալային

բաղադրության հիմնվածդասակարգումը: Մակայնըստ քիմիական դասակարգունէլ ունի որոշ առավելություններ: քանաԱպարի լաբորատոր անալիզննրիցստացվածօքսիդների ամենիցկարնորըսիլիկաթթվիքանակականարտահայտություններից տատանվում կություննէ, որը հրայինապարներում է 35-8042-իսահմանկառուցներում: Ելնելով Տ:Օշ ն մյուս օքսիդներիքանակություններից, "

:

ամր աների որոնց ապարները աիեր մագ աՀ յին Այսպես, այն տիպինպատկանելը: քանակությունը: ՏՕշ-ի ա ա կարգելիսելակետ ընդու վել օր.` 65-6696-իգ ավելի սիլիկաթթուպարունակողները րեր, կոչվում միջին ապարներ,52-65 «5 72պարունակողները 22գ թրին ա պես վել հիմքային պարունակողները` Կը հնարավո-

Խա

դիագրամներ, վարիացիոն րությունէ տալիս հասկանալու վումնն

մ

դասա-

)ն

է

են

բ

բջ

ապար ապարննը:

45-5294

`

գերհիմքային պակասպարունակողները՝

ումը դաշտում դասակարգումը 3. Գրայինապարների Աղյուսակ

|

Բվարգըբազ գույնի Քվարգըբագ

-

գույնիԽոմոն աներ

միներալների Ար-|Իոր բավ է 577աան սիննիտային ճնֆելինային ա" խորքային ապարներ ա պարներ | Որակը բվարգային | ֆիլդսպաթային հ անննրը Յ Գիրի «ԿՋ... տրախիտ ֆոնոլիտ Բջոզիվ լիպարիտ 5| տեսակները Աո

պոր-

Ֆ

|

-

Շ

բր Հչ|խորքային տեսա պորշվարգային -, |

դիորիտ

ֆնլդսպաթային

պորֆիֆիր.կվ. ֆելդսպաՋ | լտվ|երակային | պարֆիր, րիտ խտ|տնսակները

Ճ.

Հո նոր

|

թայինպորֆիր

ԿԱ

նեֆելինային դիռրիտ

|

`| ճիֆելինային

անդոլիտ դագիտ րոբային տերալիտ Ր գախնգարո լտնսակները Ր զին դիաբագ Հ ռհարազ |րակայն | ջ կ | քվարգային Կա տա բազալտ տեսակնել պիրոքսենիտ, Գ

.գարրո

բ

Տ

|

Բ

ո

բազալտ

՞

ԲՐ

խորքային հորնբլենդիտ տեսակները պերիդոտիտ

|

Որքան թթու ճույնքանէլ աղքատ

|

| կ | ւրա Աուօբսիդներո արարի աար մագ Շին մանում խմբի՝ ալային

են

Ար

Ապար կազմող Նա

տարրերով, .

'

է

երկու

հագեցած

ըստ Տ:Օշ-ի

այն միներալները, անվանում քանակության: հետ համատեղ: նն Այդ առաջանում քվարցի մ որոնքհրայինապարներու ամֆիբոլները, սպյաթ ները, պիրոքսենները, նն դաշտային միներալներն սպեսարֆայալիտը, իլմենիտը, մագնետիտը, փայլարները, ն ապատիտը տոպազը: տիտը,սֆենը,ցիրկոնը, Յոն

է

Գն

մուրմալինը, .

հագեցածչեն այն միներալները,որոնքհրային ապարնեՏՕշ-ով Ղումքվարցի հետ համատեղչեն առաջանում,դրանքեն` նեֆելինը,լեյօլիվինը, գիտըն մյուս ֆելդսպաթոիդները, մելանինը,պիրոպըմելիլիտը,կորունդը, շպինելը: կալցիտը Սիլիկաթթվիցհնտո ապարիքիմիականբաղադրիչներիցկարելոր նշանակությունունեն Ճ1չ05»-ըն ալկալիները՝ ԿռշՕ, ՔշՕ, այնուձետն` ԸՇ«ճՕ-ը: Թն՛ դաշտայինսպաթներում, թե՛ նեֆելինումն լեյցիտում 1:1: Ուստի 412Օ: ավելցուկըմագ1205: ՒԵչՕԷԲչՕ-ԸոՕ) հավասար է մայում անդրադառնումէ մուգ միներալներիբնույթի վրա: Դրանից հլնելով էլ Շննդը առաջարկումէ քիմիականբաղադրությամբիրարից տարբերհրային ապարներիհետնյալչորս խմբերը. լ. Գերադյումինային կամ ալյումինովգերհագեցածասրարներ, որոնգում՝ ՃեՕօՀԸնչՕԷՑչՕՒԸՏ0): Այդպիսի ապարներումՃեՕչ ավնլգուկը մասնակցումէ մուսկովիտի, բիոտիտի,կորունդի,տոպազի,տուրմալինի կամ երկաթ-մագնեզիումային նռնաքարհրիառաջացմանը: ԱյստեղՇենդը գտնումէ, որ ալյումինովգերհագեցածեն գլխավորապես այն ապարները,որոնք հարուստ են նան ՏւՕշ-ով, համեմատաբար ցածր ջերմաստիճանումբյուրեղացողխորքայինապարներենն պեգմատիտներ: 2. Ալյումինիով հագեցած ապարներ որոնգում`(ոչՕէՑչՕ)ՀՃ.ՕՀ (ՒԷոչՕԷՔչՕ-Ը»Օ): Այս տիպի ապարներում ՃՆեՕ:-իորոշ քանակություն մասնակցումէ ամֆիբոլներիբյուրնդացման,ինչպես ն էպիդոտի ու այլ միներալների առաջացմանպրոցեսներին:Այս տիպիապարներում միասին կարող են հանդիպել 4120» պարունակողն նրանից զուրկ միներալներ, օր.` բիռտիտըն օլիվինըհամատեղ:Այս խմբի ապարներըբաղկացածեն համեմատաբար ջերմաստիճանում ն ջրի ներկայությամբ բյուրեղացողմիներալներից: 2. Սլյումինիովմ թերհագեցածապարներ,ռրոնցումդ̀աշտայինսպաթնեհետո 4.1չՕ»-իավելցուկգրերի ն ֆելդսպաթոիդների բյուրեղացումից մնում: թե չի Այդ խմբիապարներումմուգ միներալները ներկայացն դիոպսիդով:Սրանք բյուված են օլիվինով, օրթոպիրոքսեններով բարձր ջերմաստիճանում: րեղանումեն ջրագուրկմագմաներից, 4. այնալիննոովգերհագեցած որոնցում` 4Ճ)1չՕ:ՀՌՔչՕէՃչՕ): ապարծձեր, Այս խմբիապարներըհարուստեն ալկալային միներալներովա̀լկան ամֆիբոլներով:Նրանք բյուրեղանումեն ալլային պիրոքսեններով կալային էլեմննտներովհարստագող մնացորդայինմագմաներից, մագմատիկէվոլյուցիայիուշ էտապում: են ճան Վերըհիշատակվածչորս խումբապարները տարբերվում է, որ Հայտնի մագմայի ըստ իրենցառաջացման հաջորդականության: որոնքռնակցիաբյուրեղացումնսկսվումէ օլիվինովն պիրոքսեններով, վերածվումեն ամֆիբոլլի մնջ մտնելով մագմայիհնտ, հնետագայոիմ Ն

անալցիմը ֆորստերիտ ն

ցածը

10 Ս Ա.

Աառաքելյան

ներալներիներկայությունըկամ բացակայությունը,ինչպիսիքեն քվար-

ննթարկների ն բիոտիտի: Այլ կերպ ասած, մագմայի բյուրեղացումը բյուրեղացման մագմայի աղքատ Ճ 1:Օ»-ով վում է Բռուննի սխեմային:

.

ն պիրոքսենները ալկաամֆիբոլները

Ատապոում նն հողալկաղային

վերջին

լային բնույթ

ստանում:

Հրային ապարների դասակարգումնըստ միներալային կազմության Շննդը, մշակել են մի շարք հետազոտողներ` Այդ դասակարգումը Ն. ՋաԱ. Յու. Ֆ. Լնինսոն-Լեսսինգը, Իրգանսենը,Բ. Մ. կուպլետսկին, ն ուրիշներ: վարիցկին համաՀրային ապարներըբաղկացածեն տարբերմիներալների ապարի, ինչպես ն այդ ապարնառաՅուրաքանչյուր կեցություններից: հասկանալուհամարկարնոջացնող մագմայի բնույթն ու էվոլյուցիան այն միներալի քանակությունը կամ ունի այս րագույննշանակություն է ոչ արտացոլում բնութագիրը միներալային Ապարի ապարում: տվյալ պ այմանայլն բյուրեղացման միայն նրա քիմիականբաղադրությունը, որոնցնա ենթարկվումէ ները, ինչպես ն բոլոր այն փոփոխությունները,

Եթն քվարցըչի հանդիպումֆորստերիտ-օլիվինի հետ, ապա ֆահնտ քվարցիհանդիպելըայնքան էլ հազվադեպչէ: Այս ն են ապարներիդասակար-

աղիտ-օլիզինի

|

հնտագայում:

ն նշանաըստ իրենցքանակության Ապար կազմողմիներալներն կության,բաժանվումեն հետնյալխմբերի. Փյխավոր կոչվում են այն միներալները, որոնց ներկայությունը գրաանհրաժեշտէ տվյալ ապարիանվանհամար, ինչպես,քվարցինը՝

նիտում,կամհիմքայինպլագիոկլազը՝գաբրոյում:

Ան մնացած բոլոր միննրալները: Երկրորդականկոչվում

մի քանիսը՝որոնքզգալի քամիներալներից Բայց երկրորդական նն բնորոշ միներալներն են կ ոչվում ապարում, կազմում նակություն

է ապարնանվանելիս, օր.` տուրմալինանրանցանունը արտացոլվում )ին գրանիտ: 52-ից չի անցնում, միներալիքանակությունը Եթե երկրորդական այդպիսիմիներալը կոչվումէ ամցեսորմիներալ: Ակցեսորմիներալների են ապատիտը, սֆննը,ցիրկոնըն հանքագլխավորներկայացուցիչներն յին միներալներ: Ապարների յուրաքանչյուր խմբում հանդիպում նն նրա /հյմոտիկրամ, մնգոկրատն մելանուրատ տեսակները:Եթն լեյկոկրատում մուգ ն բաց նն բաց գույնիմիներալները,ապա մեզռկրատում րապետում մոտավորաանսհավասարէ, իսկ քանակությունը գույնի մինհրալների են տիրապետում մուգ միննրալները: մելանոկրատում կազմիառաջարըստ միներալային Ապարներիդասակարգումն ն են դրանք բազմաթիվ դեռնս Ռոզենբուշը Ցիրկելը: Հետագայում կել ն փոփոկողմիցենթարկվելնն լրացումների,ուղղումների հեղինակների են այնպիսի միընկած հիմքում Այդ դասակարգումների խությունների: ..

Ա արն միր աաւաան անին մն հանդիպում

:

Գոն Հարա Ապարների

ժում

միներալայինդասակարգմանժամանակկարնոր նշանակություն է տրվում գլխավոր ապար կազմող միներալներին, մասամբ էլ հաշվիեն առնվումփոխարինող բնորոշմիներալները: Տարբեր միներալներհրային ապարներումտարբեր գենետիկ ունեն: Այդ խմբերնեն, նշանակություն ա) Սյզբնական մագմատիկ միներալներ : Սրանքբյուրեղանումհն սառն չող պնդացողմագմայից,մի մասը կարող է առաջանալուցհետո մնալ անփոփոխ,մի մասն էլ ռնակցելով մնացորդայինմագմայի հնտ՝ լրիվ կամ մասամբանհետանալ,տեղիտալով նոր միներալների (օր.՝ օլիվինի անցումըպիրոքսենների): առաջացմանը բ) Էահմագմատիկ (պենմատոլիտային միներալներ):Մագմայի պնդացումից հետո միներալառաջացման պրոցեսներըշարունակվումեն: ւ

Բյուրհղագող մազգմայիգ անջատվածգազերն ու լուծույթները հաճախ են ւսռաջացնում նռր միներալներ`կամ մինչ այդ առաջացած մինն-

րալների մետասոմատիկփոփոխությանհաշվին, կամ նրանց դատարկություններում: քլոԱյդպիսի միներալներիցեն սերպենտինը, րիտները,անալցիմը,Էպիդոտը,ցոիզիտը,սկապոլիտըն այլն: գ) Դրագենհտիկ բյուրեղամիներալներԱպար կազմողմիներալները ճալուց հետո գտնվելովիրենցառաջացումից ֆիզիկաքիտարբերվող են պոլիմորֆփոփոխումիականայլ պայմաններում,ենթարկվում են ունենում թյուններիկամ տեղի պինդլուծույթներիտրոհմաներնվույթներ:Փոփոխությունների այդ պրոցեսնսկսվումէ միներալիբյուէ շատ երկար:Այդ րեղացումիցանմիջապեսհետո ն շարունակվում կարգիփոփոխությունների անցումըքվարցի, օրինակեն տրիդիմիտի ն սանիդինիանցումըօրթոկլազի: միկրոպերտիտների առաջացումը Ամենից շատ տարածված նն բազմամիներալ(երեքից ավելի), ապա` նրկմիներալն հազվադեպեն մեկ միներալիցբաղկացածապարները:Գրեթն միայնքվարցիցեն բաղկացածնորսֆելդիտըն արիզոնիտը, պլագիոկլազիցա̀նորթոզիտները, մոնոկլինայինն, օրթոռոմբայինպիրոքսենից`պիրոքսենիտը, ալբիտից`ալբիհորնբլենդիցհ̀որնբլենդիտը, տիտը,օլիվինից`դունիտը,նեֆելինից`նեֆելինոիտը, լեյցիտից`իտալիտը ո', մագնետիտից` մագնետիտային հանքայինկուտակումները:

10"

Գլուխ

ՄԻՆԵՐԱԼԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

ԱՐՏԱԾԻՆ

թում, մեծ

ՈՑԵՍՆԵՐԸ

ՊՐՈՑ

եսներն ընթանումնն մեր մոլորակի մակերնույ-

համեմատությամբազդում ավելի մրծին արոզեաների որտեղ ջերմաստիճանը, պատկանում գործոններ:Դրանց թվին Արտածին

թվով

են

նն

թթվածնիպոտենցիալը, ճնշումը, ջրածնի իոններիկոնցենտրացիան, ն Բնորոշ է նան նյութերի կոլոիդայինվիճակը, օրգանիզմները այլն: էն: արագ փոփոխվող այն, որ այդ գործոններն պայմազուգակցությունննրը Մեծ քանակությամբ գործոնների Սակայն բ ազմազանությունը: են պրոցեսների արտածին ճավորվում նրանց խմբավորելովկարելի է բաժանել երկու գլխավորտիպերի՝ ն 2) նստվածքային եսներըն2) քայիպրոցեսննը: Լ)) հողմահարման հող ր պրոց Մ

Հողմահարման պրոցեսներ

Ֆիզիկական ն քիմիականհողմահարման հետնանքովապարնեառաջանումէ, այսպես կոչված, հողմահարնրա ձնավորման ժամանա կից աքանձկախված ղն, ընդ որում, ն հին ն ժամանակակիցհողմահարմանկեղն: Հնագույն հողմահարմանպրոցեսներըտեղի են ունեցել գրեթե հետո, նրբ ընդմիջումներիժամաձնավորումից հաստվածքի

ոնն Մաո Աճ

ն

Մագմատիկ ապարները,դրանք կազմող միներալները այլ այլ ֆիզիկաԵրկրիմակերեսում,միանգամայն ներծին գոյացումները են տարբերվում կերպով խիստ որոնք պայմաններում, քիմիական ն ննթարկեն անկայուն դառնում իրենց առաջացմանպայմաններից, կոչԱյդփոփոխությունների վում փոփոխությունների: է երկու խմբի`ֆիզի: Հողմահարումը բաժանվում վում է ձողմահարում

ամբողջությունը

կականն քիմիական: պրոցեսումտեղի է ունենում էնդոհողմահարման Ֆիզիկական են` մանրացում,որի գլխավոր գործոններն գեն նյութի մեխանիկական ն հանքանյութերի ջ երմատատանումը,ապարների ջերմաստիճանի բաղադրիչմիներալներիծավալայինընդարհաղորդականությունը, ն այլն: գործակիցները ձակմանտարբեր են փոքր ժամանակ առաջանում հողմահարման Ֆիգիկական ն կտրուկ ջերմաստիճանի ջուրը ուր կարողէ թափանցել ճեղքվածքներ, հետե. Դրա սառչել: ժամանակավորապես դեպքում փոփոխությունների է ապարնպաստում մեծապես վանքովմնծանում է ճեղքիծավալը,որը հողմահարումն Այդ է պատճառը,որ ֆիզիկական ները մասնատմանը: ն լեռնաանապատներում է հյուսիսում, ավելիմեծ թափով կատարվում յին բարձրադիրմասերում: ժամանակ նոր մինեԱպարների ֆիզիկականհողմահարման րալներչեն առաջանում: է ներծին նյութերի Քիմիականհողմահարումնարտահայտվում Դրա գլխավորգործոնն գոյացմամբ: քայքայմամբ նոր միներալների ն այլն: օրգանական ածխաթթուն, թթուները թթվածինը, ջուրը, ներն են

նացում Կորն ակ նի գտնվել նրանք

Երկրիմակերեսում: կարող են ընդգրկելերկրակեղնի Հողմահարման խոր մասերը՝մակերեսից հաշված հարյուրավորմետրեր: բավականին ժամանակակիցհողմահարմանկեղնը առավելապեսունի Սակայն ավելիփոքըխորություն: Հողմահարմանկեղնի հզորության մեծացմանընպաստում են հարթեցվածցամաքը,տաք ն խոնավկլիմայականպայմանները, տեկեն

|

պրոցեսները

տոնական շարժումների բագակայությունը,թույլ արտահայտվածէրոզիան, հեշտ քայքայվող ապարներըն այլն: Հողմահարմանկեղնի ձնավորմանգործում մեծ է ջրի դերը: Ընդհանրապեսառանցջրի քիմիականհողմահարումը կամ դադարում

ընթանում: ջրերնօժտված են լուծող ն օքսիդացԱնձրնայինն մակերեսային

է, կամ շատ դանդաղէ

ճող մեծ ունակությամբ,քանի որ նրանք լուծված վիճակումպարունակում նն թթվածին, ածխաթթու ն այլ գազեր: Դրանք իջնելով մինչն գրունտայինջրերի սահմանը, աստիճանաբարկորցնում են իրենց օքսիդացմանունակությունը, քանի որ թթվածինըճանապարհին ծախսվումէ օքսիդացման,հիդրատացմանն կարբոնատացմանռնակցիանհրում: Թթվածնի մեծ կորուստ հատկապեստեղի է ունենում սուլֆիդայինհան-

քավայրերում:

Հրային ն մնտամորֆայինապարներիօքսիդացմանդեպքում երկաթիընտանիքիքիմիականտարրերըցածր արժեքականությունից են բարձր արժնքականության իոնների:Դրա հետ կապփոխադրվում ն նրանց է միներալներիբյուրեղային ված քայքայվում կառուցվածքը, հաշվինառաջանումեն նոր միներալներ: Հրայինն մնտամորֆային ապարների քիմիականհողմահարումը կատարվումէ չորս հիմնականստադիայով`1) օքսիդացում,2) հիդրատացում,3) շարժունակկատիոններիդուրս բերում(նատրիում, կալիում, 4) Տ:.Օշ,ՃեՕ), ԷօչՕ09 լիթիում,կալցիում,մագնեզիում), կուտակում: Հողմահարմանկեղնը բնորոշվումէ միներալներիարտակարգ Այստեղ հանդիպումեն` 1) հողմահարմանգործոնբազմազանությամբ: ուտիլ, մագների նկատմամբկայուն սկզբնականմիներալներ(քվարգց, ննտիտն այլն), 2) դեռհողմահարվածմիներալներ, 3) միջանկյալմինեըւսլննը,ռրոնքիրենցկազմնզգալիորենփոփոխելեն, բայց պահպանում են բյուրեղային կառուցվածքը(հիդրուիայլարներ, հիդրոքլորիդներն

այլն), 4) սկզբնականմիներալներիքայքայմանվերջնականարդյունքն ները՝ սիլիկահողի,կավահողին երկաթիօքսիդիգելերը,5) ալկալային ն աղերը այլն: մետաղների հողալկալային արդյունքներըբաժանում Բ. Բ. Պալինովըհողմահարման է երկու նն մնում որոնք բ) շարժունակ, տեղում, խմբի`ա) մնացորդային,որոնք հողերը Ժամանակակից են տեղափոխման: ենթարկվում տարածական են մնացորդայինհողմամիներալայինկազմովհամապատասխանում հարմանկեղնին: Հողմահարմանպրոցեսներինկատմամբտարբերմիներալներ են կայունությանտարբերաստիճան: գուցաբերում ընթացքըգտնվում է զարգացման պրոցեսների Հողմահարման պայմաններից մեջ կլիմայական կախվածության պատճառական ն ռելինն ներկեղնի իֆից:Դրանց հիմանվրա առանձնացվում հողմահարման է Արկորն առաջանում կլիմայականտիպերը1̀) բնկորային, քռհիշյալ տիկայում,բարձր լեռնային շրջաններումֆիզիկականհողմահարման որը բնորոշ է համեմատաբար հնտնանքով,2) հիդրոմուսկովիտային, որը ձնավորվումէ տա3) մռնտմորիլլոնիտային, գուրտ շրջաններին, շրջաններումտաք ն փոքր փաստանայինն կիսատափաստանային որը հակլիմայականպայմաններում,4) կառլինիտային, խոնավության ) լատնրիշրջաններին, տաք տուկ է ակտիվքիմիականհողմահարման ինտային, որը գոյանումէ շոգ ն խոնավկլիմայականպայմաններում` (կարմ6 ) հալուազիտային դ եպքում, հ ողմահարման տենսիվքիմիական ն րահողային),որը նկատվումէ մներձարնադարձային որը առաջանում է երկաթի 7) շրջաններում, վերինհորիզոններում, հիդրօքսիդների են ծովեառաջանում հանքավայրերն Քիմիականնստվածքային ն լուծվածնյութերինստեցման ի երում, ճահիճներում գետերում`

լիությանչափազանցմեծ գործակիցներ: Այն օքսիդացման լոկ պարտադիր աստիճանէ: Այստեղբացառությունէ կապարիսուլֆատը՝ անգլեզիտը (ՖԵՏՕ,), որը ամենադժվարալույծ սուլֆատն է ն դրա համարմնում է օքսիդացվողգալենիտիհետ: Ծանը մետաղներիսուլֆատները,որպես օրենք, հետագայում փոխվումեն ավելի կայուն միացությունների`կարբոնատների, օքսիդների ն այլն: Նույնիսկ կապարիսուլֆատն ածխաթթվի առկայության պայմաններումփոխարկվումէ ավելիփոքր լուծելիռւթյամբկարբոնաԱՆԱՐ տի՝ ցերրուսիտի(ՔԵՇՕ)): Երկաթն առավելագույնքանակությամբկուտակվումԷ ափից ոչ հեռու,հատկապեսգետաբերաններում:Նրա նստեցմանննպաստումէ արնադարձայինն մերձարնադարձայինկլիման: Հյուսիսայինշրջանն հանքանյութեներում տեղի է ունենում լճաճահճայիննստվածքների րի առաջացում,որոնքորոշ չափովտարբերվումեց սովորականծովա-

յին նույնատիպառաջացումներից: Ալյումինի հանքանյութը բյոմիտով, ներկայացվածէ դիասպորով, հիբսիտով:Ավելի բազմատեսակ միներալներեն մասնակցումգունավոր մետաղների ֆորմացիայում՝գալենիտ, սֆալերիտ, սմիտսոնիտ,-ց րուսիտ, խալկոզին,խալկոպիրիտ, բռրնիտ,կալցիտ,կալամին ն այլն: Երկրորդականմիներալներից հանդիպումեն պիրիտ,մարկազիտ,ար: գենտիտ ն այլն: :

արնադարձային նոնտրոնիտային (իզալին)

րունով տնա

:

Գ. երբջրավազաններ թափգի հետ:: Լուծույթներըդառնում նն հագեցած, հավասար է կամ փոքր նրա գոլորշացումից: վող ջրերի քանակությունը ,

կուտակվում արո: անե:

Ծովածոցերումչոր կլիմայականպայմաններում կարա

ոի

են

ընդգրկումեն նան օգտակարհանաՀողմահարմանպրոցեսներն նն կաՀատկապես խոր փոփոխություններ ծոների հանքավայրերը: ռնանօքսիդացման որտեղ հանքավայրերում, տարվումսուլֆիդային նն հասնում չ ափերի: առավելագույն գիաները Ծանր մետաղներիգերակշռողմասիհամարսուլֆատայինստաունեն լուծեքանի որ սուլֆատններն դիան չի կարող լինել վերջնական,

ԸԼԻ

անա

առաջացումը Նստվածքային կենսաքիմիական հանքավայրերի

հետ, Շատ. օրգանիզմներ կապված է օրգանիզմների գործունկության, են լուծույթներից որպեսկատալիզատորներ նպաստում նն ձեռք ների անջատմանը:Առավել նս նրանքմեծ նշանակություն նն երում որպես վերցնում փո բմրում որպես նյութերի ողներ` միջավայրից սյութմը կուտակողներ` միջավայրից վերցնում փոքր տարածումունեցողքիմիականտարրերըն իրենց կյանքիընթացքում հ

որոշ միներա նն

աարի մասնակգումԷն :

բրավո կարկ առեր երանի որի համընկնումէ նրանց լուծելիությանիջեցմանկարդականությամբ,

ունԱա

,

.

գանիզմներում

են

չ

Ս

րՀ

աշզագ-

Խո, 8ո,Լ Տո1,5,Մո, ՏՆ ԽՐ»,

ՃՆ Բօ, Տե818, Ճն

16,

88,

1,

5.

ՇԼ

ՇՆ

շո, 85, Շս, Մ, ԽՃ,Իռ: Նշված քիմիականտարրերիպարունակությունը Է տատանվումէ լայն սահմաններում` 1- 1024: կենսաքիմիականծագում ունեն ծծմըի, վանադատներին կրաքարերիհանքավայրերիգերակշռող մասը:կրա-

Ֆֆոսֆորիտների, բնածին

երԱոա նիՍիանԿԱՆ րաոր ձե միշարք ավորման ործում. հանքավայրերի դիասոպատկանում ԱԱ

ր

են նան կենսաքիմիական նստվածքներին միտներըն կաուստոբիոլիտները: կազմված Առաջիններըհիմնականում են դիատոմներիսիլիցիումայինկմախբներից:կաուստոբիոլիտներն առաջանումնն առավելապեսբուսական ն որոշ չափով կննդանական

այրվողթերթաքարնրը, հաշվին:Դրանք են քարածուխը, օրգանիզմների այլն: բիտումներն պ ինդ այրվող գազերը, նավթը, ն առաջացմանհամար շատ Ածուխներին այրվող թերթաքարերի ն նպաստավորնն ծովերի ն լճերի մերձափնյամասերը միջլեռնային ն կանգուն են ճահիճներ որտեղ զարգանում տորֆային իջվածքներըը,

ջրավազաններ:

բարդ է: Նախ ԱՀուխների ձնավորմանպրոցեսըբավականին փտումըն կննկուտակռոում, ն յութի ունենում սկզբնական է նրանց տեղի

տակ բուսական մնացորդների ազդեցության պրոցեսների սաքիմիական Այնուհետնածխայիննյութը ծածկվումէ նստվածփոփոխությունները: է բարձրանում քային ապարներով:Այդ պահից սկսվումէ ածխացումը՝ ն ջրածնիքաէ թթվածնի փոքրանում բայց ածխի պարունակությունը, նյութի գլխավորբաղադրիչները՝ նակությունը(ածուխներիսկզբնական նն ածխածնից, թթվածնից,ջրածնիցն ն կազմված լիգնինը ցելյուլոզան ազոտից): չնչին քանակությամբ (80-8774)ն ջրածածխածնից Նավթը կազմվածէ գլխավորապես են (01-57, ծծումբը մասնակցում ճից (11-1499: Քիչ քանակությամբ (հիմգազերը լուծված որոշ նավթերիգ), ազոտը (տոկոսիմասհրովչբացի մնծ առաջնամասի Մավթի 444): մինչն ածխաջրածինները, նականում է,որ այնննրյին նյութինստեցումըտեղի է ունեցելծովում:Ենթադրվում է մի շարք ննթարկվոլ հ ետագայում է սապրոպելով,որը եղել կայացված Մապրոպրոցեսների: ն անօրգանականքիմիական կենսաքիմիական մահացման նն սեզոնային երբ պելներնառաջանում ֆիտոպլանկտոնից, նյութի անցումընավթի այն իջնումէ հատակ:Օրգանական հնտնանքով տակ: ա զդեցության գ ործոնների բլոզմաթիվ իրականացվում է տարԵրկրի մակերեսին է անվանվում Այսպիսով հողմահարում պայվայրի միջա ազդեցությամբ,աշխարհագրական բեր ն ֆիզիքիմիական ֆիզիկական, վերափոխման մաններումապարների ըն պրոցեսների կաքիմիական քամու կատարածաշխաՈրպեսզիհողմահարումը տարբերվի ն միներա.է ապարների Ս. Ե. առաջարկել թ. Ֆերսմանը տանքից անվանել միպծրցենեց վերափոխումներն ների Երկրի մակերնույթին վերնից): հիպեր վրա, (հուն. կեղն է առաջացելմեզոէլյուվիալ հողմահարման Առավել. հզոր զոյանէրայում: : :

գործոնների,

դհանրությունը:

:

.

Է:

Գլուխ

Մ

ՍՏՈՐԳԵՏՆՅԱ

ՋՐԵԲԻ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երկրիմակերնույթիցցած գտնվողջրերին անվանվումեն ստորգետնյաջրեր, որոնքբոլոր մնացած ջրերի (մթնոլորտի,ջրոլորտի)հետ են ջրի ընդհանուրշրջապտույտին: մասնակցում Ստորգետնյաջրերի ծագման ն օգտագործմանխնդիրներով զբաղվելեն վաղ ժամանակներից: Ստորգետնյա ջրերի ծագումը

այն ստորՊԱԼ կարին ր պատկերացումն դարում նրկու ճանապարհովի̀նիմնականում գետն ու ը. ոննկոնդեն ֆիլտր Մը մազը առաջանա ԱԱ մասին ո հրից արու ջրի ջրհռրներում միմոր մեղու բարձրանում,իսկ ամռանը մակարդակ:շատ անի Սարգ երաշտի պնդումը,թն ինֆիլտրացիաժամանակ խր, ամ ահին ծովի երկրակեղն աղագրկվելով ի ազնում մոր 31 հիմքերիցլրիվ գուրկ Երկրի Տր գիտազան նույթի իո յո տեղումների քանակը քիչ կամ մակե բ վուր -. ջրերը ր առաջանում ջրային գոլորշիննԷ բացակայու յ հեմ նրզա հնտնանքովա̀պարների հ կոնդեն ճեղքերում ծակոտինեոր

բա

:

եո

է

ռեա

)

հետո

3 որ

աո

է

հնտնանքով

Հո

ն

առա-

է:

ճ

է Ման սացման

ն

գնու

ե

ն

որտ

նն

շատ

է

րում. ինչպեսմթնոլորտում,այնպես էլ գտնվում գոլորշու ձնով Ջուրը դատարկություններն » 9ու Էողի աեր ությանԱպարների ձռարբերությունների հնտնանջով գող մր տեղափոխվում տեղից տեղ բարձը առաձգականության վայրից շը առաձգականության տաքագած Օդում ջրային ոիցածը ավելի ցածրվայր: ջերմաստիճանային պայմաններում շիները արանլով սառչում,խտանում րի ճեղքեր ծակոտիներ), անմիջապես (ապարն կապված գոլորշինվերափոխվում ջրի: Հավանաբար : ն

է

ոն)

որը րը: Առա

ու

ծա-

գոլոլ-

է

Դ

գոլոր-

են

ն

է

դրա

հնտ է

յուրաքանչյուրտարի անապատներումառաջացող քաղցրահամջրային աղի ջրերիվրա: ոսպնյակները ն հանջրերիցապարներում Բացի ինֆիլտրացիոն կոնդեսացիոն. են նան ջրեր: Ծովային ծագդիպում ծովայինծագման մնացորդային ման ջրերը նախնական ձնով պահպանվում են, նրբ վերջիններս ապարների ծածկվումեն հգոր անջրաթափանց շնրտերով:Այսպիսիջրեջրերը,որոնքշրջարինանվանումեն թաղվածջրեր:Բոլոր ստորգետնյա վերինմասում ն մասնակցումեն նառությունեն կատարումերկրակեղնի

անվանումեն վադոզաբնության մեջ ջրերի ընդհանուրշրջապտույտին Ա բաշզել այն վարկածը,որ ստտրբարձր ջեր (որոնք ունեն բարձր ջերմաստիճան, ծագումը(որոնք գետնյաջրերի մի մասի ծագումը

առաջ թ Ջուաի է կողմից Մ

:

որոնք աոՀրմոր

ն միացություններ, գազայինբաղադրամասեր

իաԱոոիմի անվանելեն յուվենիլ ջրեր: մուծմի ջրերին աշիների ւյթային

զոնաներին),

ած է

մագմայից

անջատվա

ոնդեն-

ցույց նն տվալ, որ մաքուր յուվենիլ Հետագա ուսումնասիրությունները ջրեր գոյությունչունեն, քանի որ մակերնույթիցներծծվածն ճեղքերով ներքն գնացողջրերըխառնվումնն մագմայականջրերինն մակերեսեն վիճակում: դուրս գալիսարդենխառնված `

Ապառնե

աթափանգցիկություն

Ստորգետնյաջրերի առաջացմանհամար կարնորնշանակութունակությունը յուն ունեն ապարներիջուր բաց թողնելու,անցկացնելու Այն պայմանավորվածէ ապարիփխրուն, կամ ջրաթափանցիկությունը: ն ցեմենհատիկավորլինելով (օր.` ավազը)կամ էլ եթն զանգվածային ն այլն) ճաքճքված, տացված ապարները(գրանիտ,կրաքար, մարմար ներծծվումէ ճեղքավորվածեն: Այս բոլոր դեպքումջուրը հանդարտորեն ն շարժվում ապարներիծակոտիներովմիջհատիկայինտարածքներով կամ էլ ճեղքերով: Ըստ ջրաթափանցիկության աստիճանի ապարներըբաժանվում են երեքխմբի: 1) Ջրաթափանցապարներ`ավազներ,խճաքարեր,մանրախճեր`գլաքարեր,ճեղքավորվածավազաքարեր,կրաքարեր,դոլոմիտներկոնգ-

արտահայտում է ջրի շարժման արագությունը կամ, թեքության դեպքում` ստորգետնյաջրերի ներթափանցումը, որը հավասար է մեկի: կախված ստորգետնյա ջրերի ապարներով շարժման ճանապարհներից դրանքդասակարգվումեն. ջրել շարժվու ժվումեն ա) ծակոտկենային` նե ային` երբ նրբ ջրերը փուխրապարների ծակոտի-

երով Ե

բ) ճնղքային`երբջրերըշարժվումեն կարծրապարների ճեղքերով: Եթե ճնղքնրիցբացիապարներումհանդիպումեն նան կարստային այն անվանվումէ ճնղքային-կարստային կամ ուղղակիկարստային: Փխրուն ապարներիկազմիցէ կախվածնրանց խոնավունակությունը՝ իր մեջ ջրի որոշակի քանակիտեղավորմանն պահպանման ն առավելագույնմոլեկուլային ունակությունը խոնավունակությունը, որը ցույց է տալիս մոլեկուլայինշաղկապվածուժերով,ապարներումպահված ջրի քանակը: Ապարներումջրի իրավիճակը ուսումնասիրելէ Ա. Ֆ. Լեբեդնըն առաջարկել է ըստ ջրի ֆիզիկականվիճակի առանձնացնելհետնյալ

դատարկություններ, ապա

|

տեսակները. 1.

մակերնույթային լարվածության: աստիճանըընդունվածէ արԱպարներիջրաթափանցիկության տահայտել ֆիլտրացիայիկամ ջրաթափանգիկության գործակցով:Այն

որը զբաղեցնումէ ապարներիբոլոր ճեղքերըն ծակոտիները: Հիգրոսկոպիկջուր` ապարներիմասնիկներըպատվումեն մեկ մոլեկուլյարնուրբթաղանթովն ամուրպահվումեն մակերնույթի վրա: Թաղանթային ջուր. առաջանում է ապարների մասնիկներիշուրջը հիգրոսկոպիկ ջրերիվրաավելի հաստ թաղանթով`մի քանի մոլեկու'

2. 3.

լոմերատներնայլն:

թեթն ավազակավեր, լյոսնր, 2) կիսաջրաթափանցկ̀ավայինավազներ, չքայքայվածտորֆ: 3) Անջրաթափանց կամ ջրամերժապարներ`կավեր,ծանր կավավազննր, չճնղքավորվածզանգվածայինբյուրեղայինն ցեմենտացված խիտնստվածքային ապարները: տատանվումէ՝ գլաքարնծակոտկենությունը Փխրունապարների մոտ մոտ 2024-ի, իսկ կավերի 5074-իսահմաններում:Որքան փխրուն րի ապար կազմողհատիկների չափերըմեծ են, այնքաննրա ջրաթափանցությունըմեծանում է: Այն կավերը,որոնք ունեն 5026 ծակոտկենություն պրակտիկորենանջրաթափանցնն, քանի որ ծակոտիներըայնքան մանը են, որ ջուրը միկրոկապիլյարներից չի անցնումշնորհիվ ստեղծվող

Գոլորշու իրավիճակովջուր,

4.

5.

լային հաստությամբ: Եթե թաղանթները ունեն տարբեր հաստություններ, ապա ջուրը հաս:դ վայրերիցհոսում է բարակ թաղաթների ուղղությամբմինչնհավասարվելը: Մազանոթային ջուր. որըմասամբկամ ամբողջովինլցնումէ մազա-

նոթայինծակոտկիները: կաթիլահեղուկային(ազատ) գրավիտագիռնջուր ռրն լցնում է ու ն ազատ շարժվումէ ծանապարների բոլոր ճեղքերը ծակոտկիները րությանուժի ազդեցության տակ: Պինդկամ սառցնվիճակումգտնվողջրեր,որոնքհանդիպումեն երկրակեղնում բազմադարյան սառածության գոտիներում գտնվող ապարների մեջ: .

:

6.

Ստորգետյա շարժումը ջրերի Ստորգետնյա ջրերը անընդհատշարժման մեջ են: Ծանրության ուժի օրենքին համաձայննրանք շարժվումեն գնտահովիտների, ձորակների, ծովային ավազաններին ռելիեֆի այլ գածրություններիուղղությամբ ն դուրս են գալիս աղբյուրներիկամ այլ ելքենրիձնով: Ստոր155

գետնյաջրերի ելքի մւարզերին մարզեր անվանումեն բեռնաթափման կամ դրենաժային(ֆրանս. դրենաժ̀ հոսք) մարզեր:Ստորգետնյաջրերը որպնսկանոնառլարների ճեղքերովն ծակոտիներովշարժվումեն խիստ զուգահեռնուրբ ջրաշիթների տեսքով:Այդպիսիշարժման տեսակըանվանվումէ /Խմինար: Այստեղբացառությունեն կազմումկարստայինքարանձավներով շարժվող համեմատաբարմեծ ջրահոսքերը,որտեղ նրանքդառնումեն բուռնմրրկային(տուրբուլենտային),որը նման է գետերումջրի հոսքերին: Ստորգետնյաջրերի շարժմանարագությունըկախվածէ ֆիլտրացիայի ն կախզործակցից,որը ցույց է տալիս ապարիջրաթափանցիկությունը է ված ստորգնտնյաջրերիհայելու մակերնույթիթեքությունից: Մանրահատիկավազներումստորգետնյա ջրերիշարժմանարագությունը 1-5 մ է մնկ օրում, խոշորահատիկ կոպիճներում15-20 մ իսկ խոշորգլաքարնրումն կարստացված գլաքարերումա̀վելիքան 100 ւ: Ր

'

-

Ստորգետնյա ջրերի դասակարգումըն առանձին տիպերի բնութագիրը

Ստորգետնյաջրերիհամապարփակ դասակարգումմինչ այժմ չի մշակված:Ըստ տեղադրմանպայմաններին հիղրավլիկհատկանիշների են ստորգետնյա առանձնացվում ջրերի հետնյալ տիպերը. վերնաջըեր (աէրացիայիզոնա), գրունտայինջրեր, միջշնրտայինանճնշում ն միջշերտայինճնշումայիննամ արտեզյանջրեր(քլ. 56): ւ

ակերնութային մշտական կամ

աաըրերի ջրաբաժան Կրա

ծ

րային սեզոնում ջրազրկվում

ջրհորհորատանցքԽԱՆԱԲ»

է

էշաէրացիայի զոնա.

«2:

ողողահուն ԳԾ առոմեն հաեկանզոա ՀՅՑ ,

ԻՐ

|

ՀԱՆ

ւ

ո

աո

զարրեաաար 1 «ՏՅԱ ՀԱՆՐ 11.235 2 ՀԵՀ - ձչտական հագեցման զոնա", (Լ:

'

ՄՀ

տատանվումէ փակտարածում:Ջրահագեցածապարներիհզորությունը կուտակման ժամանակավոր 03-3 մքի սահմաններում:Վերնաջրերը ձնհալի են գարնանային ն են հատկապես կախված առավելապես ջրեր նն նպախմելու օ գտագործում հետ: վերնաջրերը Որոշ տեղերում ջրերի տակով: Գրունտային ջրերը գտնվումեն առաջինջրամերժշերտի վրա:

տարածՋրամերժառաստաղիբացակայությամբ է պայմանավորված Յ.ման ամբողջմակերնույթով սնումը: են. վերինմակերնույթ Գրունտայինջրերիմեջ առանձնացվում են սփռոցն ջրամերժ կամ հայելի որինանվանում կամ ջրի մակարդակ, անվանումեն ջրատար շերտ: Ջրահիմք: Ջրահագնցածապարներին. է գրունտային ջրերի հայելուց որոշվում հզորությունը հորիզոնի տար նն: Ջրհոր, հորատանցք մինչն ջրամերժ շերտը: Այս ջրերը անճնշում է ապարհամապատասխանում փորելիսայս ջրերիվերինմակարդակը Գրունտային ների մեջ ջրի մակարդակին,առանցվեր բարձրանալու: գոնան:Այս ջրերի է կապիլյարբարձրացման ջրերիցվերտեղադրված ն հատկապեսմթնոէ ռեժիմը որոշվում կլիմայական. պայմաններով ջրերի մագրունտային Ջրաշատ տարիներին լորտայինտեղումներով: է բերել որակիփոփոէ, անհամեմատ կարող որը բարձրանում կարդակը կամ քաղցրահամացման: խության`ջրիկացման Ջրի բմրու մետրի, որը տանումներըերբեմնհասնում են մի քանի չորացմանը, ջրահանգնցմանը, ջրատար ապարների երբեմն ր առանձնացվում մինչն ջրամերժ մահիճը Երկրի մակերնույթից կամ փոփոզոնա,2) պարբերական հետնյալզոնաները.1) աէրացիայի ջրերինվազագույն խականհագեցմանգոտի,տեղադրվածստորգետնյա է ջրաշատ ն նրաշտի մակարդակիվրա, որը համապատասխանում մշ 3) լրիվ ն մշտական տարբերությանը, տարիներիջրերիմակարդակների նն ջրամերժ մակարդակի է գոտի,որը գտնվում նվազագույն հագեցման անայ շերտիմիջն: օգտվել նպատակահարմար "համար Ջրամատակարարման : է հիմքերի շինությունների Շ ենքերի մշտականհագեցմանգոտու ջրերից: ն կառուցումըսկսելուց առաջ անհրաժեշտէ իմանալ ջրի մակարդակի բարձրացումը: առավելագույն են գրունտային ջրնՄիջշերտայինանճնշումջրերը տարբերվում ջրերիսնուցումեջ: Այս րիգ,որոնքգտնվումեն երկուջրամերժշերտերի մը իրականացվումէ միայն ջրատար ապարներիԵրկրի մակերնույթ են սովորակա դուրս կկած ելքերով: Սնման վայրերումառաջանում գրունտայինջրեր, այնուհետննրանքշարժվելովհայտնվումենջրամերժ ջրերի: Միջշերտային առաստաղիտակ ն վեր նն ածվում միջշերտային անճնշում ջրերըչեն լցնում ողջ ջրատարշերտը,որի շնորհիվէլ նրանք

ոէ մակարդա երբեմն

:

"

ս

Էի

22.06.05

ԾԾՈՐ-"

՝

զանգվածում ին զանգվ Շկար56.Միջգետային

ջրերիտեղադրման յին ջրերի ԳՐ գրունտային տեղադր ն շարժմանսխեման 1) ավազ,2) կավահող,3) գրունտայինջրերի .

նվազագույն ճակարդակը,4) գրունտայինջրերիառավելագույն

մակարդակը

ր

գոտում .Վնրնաջընըը առաջանումնն աէրացիայի(օդափոխման)

ջրատար

ապարներիվըա, ոչ

մեծ

ձնով ն ունեն սահմանաոսպնյակների

,

:

անճնշումեն:

ջրերին

ճնշումնային Միջշերտային նրբնմն անվանում նն նան արտեզյանջրերՖրանսիայիԱրտուա գավառիանունից,որտեղառաջին անգամ բացվել նն ջրհորի միջոցով ն ջրերը ինքնահոս դուրս են եկել Երկրի 57:

մակերես (եմ.

»

յ

ա

-

--

-

.--7-ԻՑ»

757777. ԱԱ 77,

Է

:

Տ-7

շշ».

2ՀԱՐԹ

ն

Ի"

-

չ

-

Է:

222222 Է-Յ3

«Հ

Լ

ԳՏԱՆ :

27Մուլդաձն () Նկար

՛

ն մոնոկլինալային ( արտեզյան ավազանի կտրվածք.

ապարներիտեղադրմամբ

ա) սնման մարզ, բ) ճնշման մարզ, գ) բեռնաթափման մարզ, հյ ն հշ՝ ճնշում, հ/) արտեզյանշերտի հզորությունը, 1) ջրատար ապարներ,2) ջրամերժապարներ, 3) պյեեզոմետրիկ մակարդակ :

Բ

Միջշնրտային ճնշումայինջրերի առաջացմանհամար անհրա-

ժեշտ է ա) երկուջրամերժշերտերիմիջն ջրատար շերտի բ) գավաթաձնկամ մուլդաձն (գերմ. մոյլդե` տաշտակբառից)միաթեք մոնոս՝ մեկ, (յինո՝ թեքումնմ) ապարներիտեկամ մոնոկլինալ

առկայություն,

ղադրում,

(հուն.

գ) ջրատար հորիզոնների առկայությունմեծ տարածքների վրա, տեղսյին դրենաժային ոլորտներիցդուրս (գետ, ձորակ ն այլ

իջվածքներ):

ազդեցության

սնման մարզ է հանդիսանում ջրատար Միջշերտային ջրերի ապարներիԵրկրի մակերեսիվրայի ելքերը,որոնք հիպսոմնտրիկբավականին բարձրադիր ռելիեֆի տեղամասերեն: Ջուրն աստիճանաբար լցվելով ջրատար շերտի մեջ թեքությամբշարժվում է ն լցնում շերտը ձեռքբերելովհիդրոստատիկ ճնշում: Հիդրոստատիկ ճնշման մնծությունըուղիղկախվածությանմնջ է սնման մարզից:Որքան բարձր է սնման մարզը,այնքանճնշումը մեծ է:

Այնտեղ,որտեղջրատար շերտըդուրս է գալիսմակերնույթ,ռելինֆիցածճնշումային ջրերը դրենաժի են ենթարկվումկամ րադիր մ մասերում, են (աղբյուրներիտեսքով):Սնման ն բնռնաթափման Նաի մարզերիմիջն ընկած մակերնույթըանվանվում է ճնշման մարզ: Եթն վրաուղիղգծով միացնենքսնման ն բեռնաթափման մարզերի կտրվածքի ապա գիծը գույց կտա թն ինչ մակարդակի վրա ջրի մակարդակները, հորատանցքիմեջ: կ

րախ

Ադմարա

Բարձրա ջուրը րո Գան

(հուն. այյնցռ՝ ճնշում նն) դակըանվանվում է պյեզոմետրիկ մակարդակ օույց է տալիս ճնշման մնծությունը՝ մետրերով: Արտեզյան ավազաններեն անվանում խոշոր երկրաբանական որոնք զբաղեցնումնն զգալի մակերեսննըն ընդգրստրուկտուրաները,

կում են ջրատար ճնշումնայինմի քանիհորիզոններ:ՕրինակՄ̀ոսկովպերիոդիկրաքարնյան արտեզյանավազանըկապվածէ քարածխային րի հնտ ն ունի երեք ճնշումնայինջրատար հորիգոն:Մեր հանրապետությանհամարառավելկարնորէ Արարատյանարտեզյանավազանը:

Աղբյուրներ:Ստորգետնյաջրերըդուրս են գալիս Երկրիմակերես ն ռելինֆի այլ գածրադիրմարզերում Հորակներում,գետահովիտներում սնվում են գրունտային ն տեսքով: Այն աղբյուրները,որոնք աղբյուրների են ռիջշերտայինանճնշում ջրնրիցանվանում ցած իջնող (վարընթաց) ւմյսինքնԵրկրի մակերեսեն դուրս գալիս վերնիցներքն: Այն դեպքում, Էէրբլանջերը պատված են անջրաթափանցկամ թույլ ցեմենտացված ապարներովջրի դուրս գալը բարդ ու դժվար է ն ջրի մոտիկությունը օգացվումէ միայն լանջի խիստխոնավացմասբ:Աղբյուրներիջրի ծախջրաթափանցիկության աստիճանիցն Նը (դեբիտ)կախվածէ ապարների մնծ է ծախս ունեն ատանվում 0,5-10 շոռ սահմաններում: Զգալի աղբյուրները,որռնցիցերբեմն սկիզբ են նարստայինքարանձավների առնում գետեր: որոնքսնվումեն ճնշումայինջրերիցանվանԱյն աղբյուրները, բարձրացողաղբյուրներ:Սրանքհաճախհանդեսէն շում նն վերընթագ, վայրերումն բեռնաթափման օջախների օալիս ճնշումայինհորիզոնների Ի տարբնրուբեկվածքներիզոնաներում: ճեղադրված են տեկտոնական վերընթացաղբյուրներիռեժիմըհամեմաթյուն վարընթացաղբյուրների երկայնքովհատաբար կայուն է: Խոշոր տեկտոնականբեկվածքների են ճախԵրկրի մակերես դուրս գալիս տաք աղբյուրները: Ստորգետնյաջրերը,ադբյուրներըկարնորագույնօգտակարհաեն բոլոր ճրկրներում: ճածոներ են ն օգտագործվում -

Ստորգետնյա

ջրե

միական

կազմ

ջրերըանընդհատփոխազգտնվողստորգետնյա Երկրակեղնում բեգությանմեջ նն գտնվումներփակողապարներիհետ, որի շնորհիվէլ ճոխվում է նրանց քիմիականկազմը:Ստորգետնյաջրերիքիմիական

կազմըկախվածէ

`

նրանցծագումիցն ջրափոխանակման աստիճանից: Աախված լուծված նյութի քանակիցստորգետնյաջրերըտարբերվում են. համարյաթորած ջրից մինչն աղաջուր: Նույնիսկ դեռ Երկրի մակերեսչհասած մթնոլորտայինտեղումներըհարստանումեն տարբեր աղերով:Օրինակ`կինիշրջանում 1 7/՛ տարածքիվրա տարեկանթափվում.է ավելի քան 2,5 տ աղ: Լուծված նյութերիամբողջպարունակությունը ընդունվածէ անվանել ընդհանուրմիննրալացում,որն արտահայտվումէ սռվորաբար մգ/չ կամ գ/չ: Քնական ջրի ֆիզիկականհատկությունները որոշվում են ջերմաս"տիճանով,գույնով,թափանցիկությամբ, համով,հոտով: Ստորգետնյաջրերումառավելկարնոր իոններնն հանդիսանում Շի, ՏՕ", ՔՇՕչ, ԸՇՕչ",Իո, Քր Ը", Խ(ք": Սրանց պարունակությունը է մ2//,մգ/էն ն համարժեքի տոկոսներով: արտահայտվում ն տարրերի է պայԱյս միացությունների պարունակություններով մանավորվածջրի հիմնական հատկանիշներըա̀լկալիությունը,կոշտությունը,աղիությունը: է 1 գ ջրում Կոշտության մեկ աստիճանըհամապատասխանում 10 մգ ՇոՕ կամ 7.2 մգ ԽԼջՕ պարունակությանը: Ստորգետնյաջրերի կազմի կարնոր բնորոշիչը քմ ջրածնային է (ջրածնային իոնների` քանակըմեկ լիտրի հոնների կոնցենտրացիան ջրում համարժեքով արտահայտված կոնցենտրացիայի լոգարիթմը, վճրցրած հակառակ նշանով): Չեզոք ջրի համար թէէ-7-ի թթու ջրալուծույթի համարՀ̀7-ից, իսկհիմնայինիհամար` »-7-ից: Ստորգետնյաջրերիդւսսակարգումըըստ իրենց քիմիականկազէ ջրումգերակշռող մի առավելապես կատարվում անիոններովն կատիոններով:Առանձնացվումեն առավելտարածվածկարգերը. 1) հիդրոկարբոնատային ջրեր(1ՇՕ:»2574 համարժեք), 2) սուլֆատայինջրեր(ՏՕչ"»2574 համարժեք), 3) քլորիդայինջրեր (Շ1»2574 համարժեք), 4) բարդ կազմի ջրեր` թլորիդային-հիդրոկարբոնատային, սուլֆատան ավելի բարդ կազհիդրոկարբոնատային, քլորիտա-սուլֆատային մությամբջրեր: Ըստ կատիոններիհարաբերակցության նրանք կարող են լինել նատրիումային,կալցիումային,մագնեզիումային կամ էլ խառը՝ կալցիում-մագնեզիումային, նատրիում-կալցիումային ն այլն: Որոշ արտեզյանավազաններում նկատվումէ լավ արտահայտված ուղղահայացզոնայականություն: Վերին ջրատար հորիզոններում տարածվածնն հիդրոկարբոնատային ջրերը,ավելիցածր` խառը,այնուհնտն սուլֆատային,իսկ ավելի ցած բարձր միներալացված քլորիդային նան

Ը`

:-

ջրնբը:

Հանքային ջրերը կարող են լինել տարբեր միննրալացման, են մի շարք սակայնայլ ստորգետնյաջրերիցտարբերվում առանձնան հատկություններով: բուժական գլխավորապես հատկություններով

քիմիական որոշվումեն ջերմաստիճանով, Առանձնահատկությունները տարրերը,օրներառյալ ռադիռակտիվ տարրերիպարունակություններով տարբերգազերով,որոնքբուժիչ ճատկուգանականմիացություններով, համար: թյուններունեն մարդուօրգանիզմի Ըստ ջերմաստիճանի հանքայինջրերըբաժանվումնն` 1) սառը՝ 2) գոլ` 20-37.Օ 3) տաք՝ 37-42Շ 205Շչիցցածը ջերմաստիճաններով, 4) շատ տաք՝ 42"Շ-իցբարձր: Առավելտարածվածեն հանքայինջրերիհետնյալտեսակները. 1) ածխաթթվայինջրեր խիստ գազացվածածխաթթվով(կիսլովոդսկի, ԱառլովիՎարի)ն այլ ջրեր, կամ սուլֆիդայինջրեր (Մացեստա,Տալգի, Սեր2) ծեմբաջրածնային գինյան)ն այլն, նն ռադիումի ճառագայթներ ջրեր, որոնքպարունակում 3) Ռադիոակտիվ նն ռադոնային ն անվանվում Բելոկուրիխա) (Ցխալտուբո, ն այլն: Կարստային պրոցեսներ

ջո մի

խա գան:կարստ ռաննությամբ ահարման

գլխավռ

ծոննե

մուր այնէ լուծվող, ճնղքավորապարների լուծման կամ ալկալացմանպրովրա ռելինֆիյուրացեսներըն նրանց հետ կապվածԵրկրիմակերնույթի կապքարանձավների, հատուկ ձների, խորքումդատարկությունների,

ուղիներիառաջացումը: Տրինստբնակավայրի կարստ բառը առաջացելէ Հարասլավիայի մոտ կրաքարայինսարահարթի.անունից,որտեղ նմանօրինակերե-

վույթներըառավելզարգացածեն: են աղհրը,գիպսը,կրաքարը, դոլոմիտը, հեշտ լուծվող ապարներից նն առանձնացվում կազմից նյութի լուծվող մասամբմերգելը:կախված կարստնը:Ջուրը կամկրաքարային աղային,գիպսային,կարբոնատային ապարների ննրթափանցելով լուծույթ բարդ բնական հանդիսանալով ճեղքերը ընդարձակելով ճեղքերիմեջ լուծում է ապարներըն անընդհատ ոնլինֆիձնավորմանը: վերջի վերջոբերումէ կարստային Մակերնութայինկարստայինձները լուծված ապարներիհաշվին ակոսներ,առվակներ,ճեղքեր, անցքեր են մի տարբեր խորությունների մնտր խորությամբ:Այսպիսի խորություններին մի քանի ուքից մինչն են 58, իսկ նրանցլայն տարածվածդժվարանանվանում մարթեր (եվ. ցանելի վայրերին` մարային դաշտեր, Ճեղբերի հատման տեղերում ձննր:Սրանց մնջ են խորըջրհորանման կամ ճեղքանման առաջանում են դեպիխորքերը:Այդպիսի ջրաջրերըգնում հոսողմակերնույթային 11 Մ. Ա

Սռռքելյան

կլանիչ ճեղքնրինանվանումնն որճորներ (եվ. 59: Առավելտարածված կարստայինձները՝ Մարստայինձագարներնեն, որոնք տարածված են Ղրիմում, կովկասում,Ուրալում, Միբիրումն այլուր: Սրանց տրամագիծը տարածվում է 1-50 մ, հազվադեպ` 100 մ, խորությանը,15-20 մ երբեմն. ավելի սահմաններում:կարստային ձագարների հատակում երբեմնդիտվումնն ջրակլանիչպոնորներն ձագարիմեջ լուծված ջրերը պոնորներովգնում են խորքերը: Եթն կարստայինձագարներըունեն են կարստային գծայինտարածում,ապա առաջացնում էրոզիոնձորակ-

ներ:

Է.

ազե

՛

Լ:

Եկար 58. Կարրեր մ

Զա

ԱԱ

ՀՐ

ԱՒ

ն

:

ն պոնորները Նկար 59 Կարրերը Չատիր-Դաղում(Ղրիմ) (նկարՎ. Ա. Ապրոդովի) ,

ատ:

կարստային ձները ճարստայինգոգավորությունԱմենախոշոր են քիչ ձերնն դաշտերննն: Դրանքընդարձակպարփակվածիջվածքներ թն շատ հարթ հատակներով,կտրուկ լանջերով, տասնյակ նույնիսկ հայտնիԼիվոնյան մետրբարձությամբ:Հարասլավիայում հարյուրավոր Առանձնացվում նն նան կարստային դաշտը. ունի 379 0ւ/՛ մակերես: ն անդունդները, ջրհորները, հանքահորնրը որոնքառաջանումեն ճեղքեհաշվին,հասնում են մի քանի հարյուր մետրխորության րի լայնացման ն հնարավոր քարանձավներին: է, որ միացածլինենստորգետնյա

մեծ ազդեցություն ունեն մակերնութակարստային պրոցեսները յին հոսքիվրա: Շատ, կամ նրանց գետերը հոսքիմի մասը վայրերում մեջ, հնտո կարողէ մի այլ վայկորչումէ կարստային քարանձավների րում դուրս գալ մակերնույթ: Այսպիսովկարստայինբարդ ձների առան ստորգետնյա է ջրերիհաջացումըպայմանավորվածմակերնութային լ ուծման գործընթացներով: մատեղ ն լվացման Որոշ մակերնութային կարստայինձներ առաջանումնն սուֆոէ զիայի(լատ. սուֆֆոզիռ՝ տակըքանդել,փորել), որի տակ հասկացվում մեխանիկականդուրս բերում կամ ստորգետնյա ջրերովլվացում(քայքայված ապարներիմանըու նուրբ մասնիկներիդուրս բերում):Հաճախ ճստվածքննկարստացվողապարներըծածկվածնն ավազակավային `

`

պրոցեսներըընթանումեն խորքում:Մակերեսից րով, իսկ կարստացման նստվածքներիցդուրս են բերումնուրբ ներծծվողջրերը ավազակավային փխրնցված ն մանրիկ նյութերըու երկարատնսուֆոզիայիարդյունքում առաստաղը կամ փլվումէ կամ նստում առաջացնելովկարստասուֆոզիոն

ձագարներ:

'

ձներըարդյունքնն կարստայիներեՍտորգետնյա կարստային են կարստային ն ցած առաջացնում վույթների Երկրի 'մակերնույթից նն

ու տարաբնույթ Այս ձննրըառաջանում խրամուղիներ: քարանձավներ խոշոր ճեղքերիերկայնքով,որոնցով շարժվումեն ստորգետնյաջրերը: լայդեպքումքարանձավների Ջրերի շարժման մեծ-արագությունների ն է փլուկամարների խաղում ողողումը դեր նշանակալից վրա նացման են խոշորքարայըննը: առաջանում զումը,որոնցարդյունքում ն խորքումմիասնական փոխմակերնույթում Այսպիսով կարստը կան ստորբարդ պրոցեսէ: Բազմաթիվքարանձավներում կապակցված գետեր: Նրանցում գետնյա լճեր, մի քանիսովհոսում նն ստորգետնյա ու են տեղ-տեղ իսկ ֆլորա, հայտնատարածված յուրահատուկֆաունա քարաննն շարք հետքեր:Մի մ արդու բնակության բերվել հնադարյան միներալմյուսներում սառցե քարայրներ, հ այտնաբերվել ձավներում են ձննր: Կերիմակահոսման զիտությունըանվաուսումնասիրմամբ Քարանձավների զբաղվող ն կարստագիտություն: գում են սպելնոլոգիա ոչ միայն քայքայումնն ապարներըն տեղաՍտորգետնյա ջրերը փոխումլուծված նյութերըայլ նան կատարումնն ստեղծագործաշխաառաջացումտանք: Ջրերիհետ նն կապվածբազմաթիվմակահոսման իր մեջ ջուրը սովորաբար շարժվող ա պարներով կարբոնատային ներ: է շատ լուծված ածխաթթու գազ (ՇՕշ): Լուծելով կրաքապարունակում տեսկալցիումովբիկարբոնատի րերը այն հագենումէ ածխաթթվային առասէ քով |Շո(1Շ0:)շչ)Երբ այդպիսիջուրը ծորանցում քարանձավի ն տաղից ն: պատերից,այնտեղէ թողնումածխաթթվիմի մասը,որից է կալվերածվում է բիկվարբոնատը հավասարակշոությունը` խախտվում ձնով` առաջագորը մասամբնստում է նստվածքի կարբոնատի, գիումի ձներ: արտասովոր էլ հրբեմն տարբեր ձներ, նելով մակահոսման աճում է, ցած դեպի ջ րի կաթիլից կախված առաստաղից Քարանձավի որին անվանումնն ստալակտիտառաջացում, կալցիտիմակահոսման կամ ներ: Վերջիններսունեն տարաբնույթգեղեցիկ` վարագուրաձն (եմ. 60: ժաննկազարդձններ սառցալուլաների, նուրբ խողավակների, հատակինթափվողջրի կաթիլքարանձավների Միաժամանակ նն կարբոնատիմնացորդները,որի արդներից անջատվում կալցիումի են մակահոսման աճում սյունաձնխողովայունքումներքնիցնույնպես նն ստան որոնցանվանում ձների առաջացումննր, այլ կաձն,կոնաձն ն միացվումեն Երբեմնստալակտիտներըստալագմիտները լագմիտնեը: `

..

կլ»

ներումշրջապտույտ կատարողջրերըիրենցհետ դուրս նն բերումկարբոնատայինմիացություններն նստեցնելով առաջացնումհզոր կուտակումներ, որոնց անվանում են նռողջարայինտուֆեր Մակայնբազմաթիվ թերմալ ջրեր, որոնքկապվածեն երկրակեղնիավելի խորը ստորգետնյա հետ դուրս են բերում մեծ քանակությամբջրայինսիլիցահորիզոնների հող, որն էլ նստելովմակերնույթում ելքերիմոտ առաջացնում են սիլիցային տուֆեր:Դա հատկապեսբնորոշէ գեյզնրներին: կարստային ձագարների մեջ կրաքարերիմակերնույթին տեղտեղ նկատվում է կարմրագույնկավայինառաջացգումննրի կուտակումներ, ռրոնքհարուստեն նրկաթին ալյումինիօքսիդներիհիդրատնհրով: Այս նստվածքներինանվանում են Տնռրա-Րոսա(կարմիրհող): Դրանք չլուծված կարբոնատայինապարներիչլուծված նյութերեն: Քարանձավննրի հատակումերբեմննստում են գետայիննստվածքներ,որոնքհիշեցնում նն մակերնույթով հոսողգետերինստվածքներին: Շինարարականն այլ խնդիրներիլոծման ժամանականհրաժեշտ է տեղանքիմանրակրկիտհետազոտություններ ինչպես մակերեհայտնավույթային,այնպես էլ ստորգետնյակարստաառաջացումների բերմանհամար: Հայտնի են շենքների, բազնրկաթգծնրիպաստառների շինարարութմաթիվ հանկարծակիփլուզումներ:Հիդրոտեխնիկական յան նախագծմանժամանակկարստիհաշվի չառնելը կարող է բերել խոշոր վթարներին ջրամբարիցջրիհոսքի: նԱարստրկարնոր նշանակությունունի օգտակարհանածոների հանքավայրերիմշակման,թունելներիկառուցմանհամար նկատիունեն նրանում ճեղքակարսնալով ապարների ճնղքավորվածությունները տային ջրերիմեծ հոսքերիհնարավորննրթափանցման հետնանքները:

պ

Երք

նկար 60

|

է

մ,

վ

ի

ու Ստալակտիւտներն ստալագմիտներըՄացոխա

քարանձավում(Չեխիա)

մեկըմյուսիհետ առաջացնելովմիազյալ սյուներ: Այդպիսի մակահոսձներումհանդիպումեն երկաթիհիդրոօքսիդներ (լիմոնիտ,գյոթիտ), օաալ, գիպսն այլ միներալներ: Քարանձավների հատակին, պատերին, առաստաղներին առաջացած յուրահատուկձներիցբացի, քարանձավման

Գլուխ

Դելյուվիալ նստվածքներըտեղադրվումեն զառիկողնստվածքափեշերի տեսքով, ունենալով առավելագույն հզորություն լանջի հիմքի մոտ: Դելյուվիի հզորությունըկարող է հասնել 15-20 ն ավելի, իսկ լայ-

Մ/

ՀՈՍՈՂ ՋՐԵՐԻ

ՄԱԿԵՐԵՎՈՒԹԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

մետրերի(ճմ. 62): նությունը՝ հարյուրավոր

Երկրի մակերնույթիմակերեսի վրայով հոսող բոլոր ջրերը վնրագրվումեն մակերեսային հոսողջրերին:Դրանցթվին են պատկանում մթնոլորտայինտեղումներից, ձնահալոցքիցառաջացած փոքրիկջրային հոսքերը:Մակերնութայինհոսող շիթերըն հզոր գետայինհամակարգերի բաղկացածէ ողողումից,ողողաջրերիերկրաբանականաշխատանքը կամ տարումիցկամ ողողամաշումից, ողողվածնյութի տեղափոխումից ողողտարումից,նստեցումիցկամ ակումուլյացիայից`ապարների քայքայվածնյութի տեղատարումից: Ռելիեֆի ձնավորման վրա մեծ նշանակությունունի գետերի աշխատանքը,որին երբեմնանվանում են ջրային դներկրաբանական Պ. Լիսիցինի տվյալներիյուրաքանչյուրտարի աշԱ. Ըստ նուդացիա: խարհիգետերիկարծըհոսքըկազմում է 18,53 մլրդ. տ ն ավելիքան 3,2 մլրդ. տ լուծվածնյութեր: -

Ժամանակավոր Մակերնութայինհոսքի հունահոսքերի գործունեությունը ն

Մակերնութային հոսքը գործում է արագ ն կարճաժամկետ անձրնիավարտիցկամ ձնհալիցհետո: Բարակ չդիֆերենցվածջրահռսքերը շարժվելով մակերնույթովունակ են ճանապարհին հանդիպած լանջերով դեփխրուն, առավելապեսփոքրաչափնյութերըտեղափոխել պի ցած: ' Լանջի հիմքի մոտ թեքությունները փոքրանում են, որի շնորհիվ էլ լանջով ցած հոսող ջրահոսքերի լսրագությունները նվազում են, իսկ բերվող նյութերը արագության փոքրացմանպատճառովկու671 Դելյուվիի առաջացմանսխենկար տակվում: Այդպիսի մակերե. կան 1) լանջի վույթային ողողման պրոցեսը, որն իրականագվածէ անձրեվային կամ էլ ձնհալի ջրերով թային լվացմանարդյունքում, 3) դելյուվի անվանվումէ դելյուվիալ (լատ. դելյուռ` ողողում),իսկ ձնավորվածնստվածքները ստացելեն դելյուվիներանունը(ճմ. 67: :

.

սկզբնական

մակերըերո կան

252:

ՀԱՅՏ

Ա ՍԱ

ա ամրությանը

առ

ՈՅ ԲԲ» 5 ՂՅԱ8ԱԱ72

Սագանանն

Տա

ԱԱ

ի զարգացման

Ապարաթափվածքի Ե. շլեյֆի կառուցվածքիսխեման ապարաթափվածքի (ըստ Նկար 62

Վ.

Շանցերի) .

ն նրանց կուտակման Ա) լանջի մայրականզանգվածը,1-3) ապարաթափվածքների հերթականփուլերը

անԶառիկողողողմանազդեցությամբլանջերի թնքություններն ընդհատփոքրանումեն ն ընդունումսահուն ուրվագծնը: Դելյուվիալ շլեյֆը (կստվածքափեշնրը)միասեռչեն: Նստվածքափեշիգագաթումտեղադրվումնն համեմատաբար կոպտաբեկոր`ավազային, իսկ տեղ-տեղ նույնիսկ մանրախճաքարային նյութերը, իսկ աստվածքափնեշի վերջում` նուրբ փոշենման ն կավային մասնիկները: Լանջի թնքություններիփոքրացմանըզուգընթացփոքրանումնն նան

են հետնաբարողողվումն վնրանստեցվում ջրահոսքիարագությունները, ու ավելի ավելինուրբմասնիկները: Հարթավայրայինտարածքներումդելյուվիիկազմում զարգանում ն կավավազնեքը: են առավելապեսավազակավերը Ավելի կոպտաբեկոր Ջստվածքները կամ ամբողջովինբացակայումեն կամ էլ ունեն աննշան `

քանակություն: Դելյուվիալ պրոցեսիառավելագույնբարենպաստպայմաններ ունեն մեղմ տափաստանային շրջաններըն մնրձարնադարձաորտեղկարճատնանձրնայինսե:ին գոտիներնու չոր սավաննաները, զոններինկամ էլ ձնհալի ժամանակ մակերեսիցլվացվում են հողմառարմանփխրուննյութերը:

գոտիներումձնավորվումնն քարաթափվածքները Անապատային ւգրավիտացիոն նստվածքներ`ճռլյուվր):

Լանջերից լվանալով նուրբ հողայիննյութերը,անձրնայինն հալոցքի ջրերը ստեղծումեն հնարավորությունայդ նյութերինննրթափանբարձը լեռնայինշրջաններումտիգելուխճաքարիմեջ: Ընդհանրապես, չկան,այլ խառըտիպիեն ն ձնավորվումեն պիկդելյուվիալ նստվածքներ լվացման,գծատարբերգործոններիծ̀անրությանուժի, մակերեսային յին լվացմանշնորհիվ: Երբեմն դելյուվիիմեջ սխալմամբմտցվում է նան տիպիկսոլիորն առավելբնորոշէ ապարներիբազմամՖլյուկցիոնկուտակումներն, յա

հոսքիուղղությամբդեպիվեր: Ձորակիայսպիսիզարգացումը անվանվում է ռեգրեսիվկամ նահանջող,նտընթացէրոզիա: Էրոզիոն պրոցեսը ըոթանումէ նան դեպի մինչն նրա ելանցքըհասնի գետին,լճին, ծովինն այլն: ես

ցած

ի

ւխ

շրջաններին: սառածության

պրոցեսիհիմքումընկած է ջրահագեցածգրունՍոլիֆլյուկգիայի

շատ դանդաղ շարժումըսառած շերտի վրայով: Ջուրը ներծծվելով շերտիզանգվածըն փոքրացնումներքինշփումը, ավելացնումէ ակտիվ իսկ ջուրը խորը ներթափանցելչի կարող,քանի որ դրան արգելակումէ սառած շերտը: Վերին շերտիշարժմանշնորհիվստեղծվումնն հոսման տեսք: ձներ,որոնքունեն կեղծդարավանդների

տի

Ժամանակավոր

հունահոսքերի

Նկար 64. էրոզիոն ողողափոսեր լանջի վրա

գործու-

են առանձնացվում

նեությունը Սրանց մեջ հարթավայրայինտարածքների ձորակների ժամանակավորհոսքերըն լեռնայինժամանակավոր հոսքերը(եմ. 67: Երկուսն էլ ոչ մեծ է գետայինմոդելներեն: Այս հոսքերումկարելի կապուսումնասիրելգետերիգործունեությունը ված բնկորայիննյութի էրոզիայի,տեղառտիոխհետ: ման ն ակումուլյացիայի կատարման զարգացման Ձորակներիառաջացման, հետազոտություններիհարցերովզբաղվել են Ա. Պ. Պավլովը,Մ. Ս. ՍոբոՎ.Վ

Դոկուչանը, լնեընայլւն:

Արարեան հայի

սխեման(պլանի վրա)

Ս. Ս. Սոբոլնըառանձնացրելէ ձորակ1) ջրհավաքավազան, չորս փուլ: Առաջին առաջագմանն կայացման 2) հոսքի անցուղի,3) լեռփուլումլանջի վրա առաջանումեն խանդակ- նային հոսքինախալեռնաներ ն ողողափոսեր(են. 64), որոնքխորը չեն, կարող են չհասնել նան լանջի եզերքին:Հեբերմանկոն տագայումողողափոսումավելի ու ավելի շատ են հավաքվումմթնոլորտայինտեղումներիջրերը, ավելացնելովէրոզիան,որը բերում է խանդակիլ̀անջով դեպիվեր ն ցած ձորակիմնծացմանը: Երբ այն հասնում է լանջի եզրին(դեպի ջիբաժան)առաջանումէ գագաթային ջրանկումկամ դարափուլ: Անձրնից հետո գագաթային ն դարսոիուլիվրա առաջանումեն ջրվնժներ,ջուրը ողողումէ դարստիովը է է: աճել գագաթով իր այն քանդվում Այսպիսովձորակըշարունակում դեպիջրբաժանիխորքերը:Յուրաքանչյուրտարի ձորակներըերկարում

Աաաա ր

Գետի կամ որնէ այլ ավազանի մակարդակը,որի մնջ դուրս է գալիս ձորըկոչվումէ էրոզիոնբազիս: երրորդփուլը սկսվումէ այն պահից,երբայն Ձորակիզարգացման հասնում է իր էրոզիոնբազիսին: Այս ընթացքում էրոզիոն խորքային աշխատանքը վերացնումէ հունի բոլոր անհարթությունները: Ձորակի երկայնական կտրվածքը ունի գոգավոր կորի տեսք: Չորրորդփուլում պակասումէ խորքայինէրոզիան,ողորկվումեն զառիթափ գագաթները:Երբեմն էրոզիոնաշխատանքըկարծեսթն վերակենդանանումէ, որն արտահայտվումէ հրիտասարդնոր ձորակներիառաջագմամբհնի մեջ (եկ. 65): Ձորերի հատակըկարող է իջնել մինչն գրունտայինջրերի մակարդակըն ապահովելմշտականջրահոսք,որը որպեսոչ մեծ գետահովիտ: բերումէ ձորակիհետագազարգացմանը, զարգանումեն մեծ արագությամբքանի, որ ջրերը ՁՋորակները էն Անթարկում հեշտորենտեղատարման փխրուն,քայքայվածնյութը: մեծ վնաս նն պատճառումգյուղատնտեսական նպաՋորակները հողերին(եկ. 66): Որպեսզինվազեցվիձորակտակներովօգտագործվող ների առաջացումը կամ էլ նրանց պատճառած վնասը,իրականացվում են մի շարք միջոցառումներթ̀փերի ծառերի տնկումները,բնտոնից ձորակներիգլխամասումն այլն: ջղհորդանների պատրաստում Ձորերինրկրաբանական գորԺամանակավոր լեռնային հոսքեր: ծուննությունիցքիչ է տարբերվում փոքրիկձորակներովշարժվողժամանակավորլեռնայինհոսքերիգործուննությունըՍրանց վերնամասերը բարձըրլեռնայինշրջաններումգտնվումնն ջիբաժաններիցցած լեռնահեղեղատների համակարնռնջերինն ներկայացվածեն ողողառիոսերի,

գերով, միասինկազմելովջրահավաքավազան:Ջրահավաքավազանից լանջով ցած ջուրը հոսում է մեկ միասնականհունով: Ժամանակավոր լեռնայինհոսքի այդ տեղամասըանվանվումէ հոսքիառու ն տեղումների ու ձնհալի ժամանակ ամբողջհեղեղատըլգվում է ջրով, որը մեծ արագությամբ լանջով սլանում է գած իր հնտ տանելով հողմահարված ամբողջնյութը:Երբ այդ զանգվածըդուրս է գալիս նախալեռնայինհարթություն, հոսքի արագությունըփոքրանում է, ցրվում հովեարիձնով ն բերվածնյութը տեղադրվումէ լանջերիստորոտում: -

|

Բ

ր

եկար 65.

ունեն

լ.

Վին ձորակիմեջ ավելի

Ար

երիտասարդ

ձորա հազի

Հ.

ելար

66.

ռ

ԻԼ

ԿՏ

Ձորակ`գյուղատնտեսական

աոաաման մեջ նպատակներով

օգտա-

Այսպես են առաջանում արտաբերմանկոները (նն. 62, որոնք կիսաշրջանաձնտեսք: Արիդային մարզերում ոչ միայն ժամանա-

կավոր այլ նան մշտականհոսքերըիջնելովլեռներիցկորչումեն անապատներում:Արդյունքում ամբողջբեկորայիննյութերըտեղադրվումնն արտաբհրմանկոներիտեսքովն կոչվում`չոր ջեշտաներ: Արտաբերման է ն եզրերիցդեպիգագաթը, կոներումկուտակված նյութըտարբերակված է ավելիկուպտահանուրբ նյութը զոնալ կառուցվածքով փոխարինվում նն խճա-գլատիկ նյութերով(ավավները, փոխարինվում քարային նյութով) Արտաբերման կոների եզրամասերում կուտակվում է շատ նուրբ փոշենմաննյութ,- որը առաջացնումէ յուրահատովլը ապարներ` լյռս: Լյոսը կարող է լիննլ նան այլ ծազման: Արիդային կլիմայական գոտում արտաբերմանկոների նստվածքները ա համարվումեն առանձին գեննտիկտիպ ն 67, նկար ժամանակավորլեռնային անվանում են պրոլյուվի հոսքի արտաբերմանկոնը

(լատ. պրոլյո՝ լվանում եմ): Պրոլյուվիի անվանտակ պետք է հասկանալ

կոպտաբեկորնյութերիցմինչննուրբ արտաբերման կոներիգագաթների լոսանման եզրայիննստվածքները: հն ժամանակավորլեռնայինհոսքեՉոր դելտանհրըտարբերվում րի արտաբերման կոներից,գագաթայինմասերի խոշոր գլաքարային ն ողորկմամբ, առանձինզռնանեճտովածքներիավելի հղկվածությամբ ն հզրամասայինգոնաներում րի ավելի լավ արտահայտվածությամբ ն լճակուտակումներով գիպսակալած,աղակալած,ճահճաաղուտային որոնք կապված նն անձընների,ձնհալի ջրերով յին նատվածքներով, հետ: պարբերաբար հեղումների են բուռն հաճախ առաջանում Սելավներ: Լեռնայինշրջաններում գեխաքարային հոսքեր,որոնք շարժվում նն շատ մեծ արագությամբ: են իրենց ծավալի մինչն 75-8072 Այդպիսի հոսքերըպարունակում բեկոորի մեջ ընդրային նյութ ն դա փաստորենջրայինհոսք չէ, այլ ցեխային, գրկվումեն տարբերչափերիերբեմն1 մ-ից ավելիչափերովապարների մի քանիտոննա զանգվածով:Այդպիսի ցեխա-քարային մեծաբեկորներ հոսքերըկովկասումն Միջին Ասիայում անվանումնն սելավներ,իսկ Ալպերում` 7/ուրեր:Սելավներկարող են առաջանալձյան, սառցիարագ, Այդպիսիսելավներ շատ հորդանձրըններից: կտրուկհալումից,կարճատն եղել են Ալմա-Աթայում 1921 թ., որը ուղեկցվելէ մարդկայինզոհերով, 1946 թ. ԵրնանումԳետառի վարարման ժամանակ,քաղաքիփողոցները Սելավներիցպաշտպանվելու լցվել էր ցեխա-քարայինզանգվածներով: են հակասելավայինմիջոցառումներ, որոնց համար իրականացվում նյութը համեմատաբարիրարիցբաջուրը ն ցեխա-քարային նպատակը է գետերիվերին ժանում է վերջինիսնստհցումով:Դա իրականացվում հոսանքներումպատվարներիկառուցումով,անտառատնկումերովն այլն:

կավավագները :

ը

Գլուխ ԳԵՏԵՐԻ

Պ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱԲԱՆԱԿԱ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գետերըկատարումեն էրոզիոն,տեղափոխմանն ակումուլյատիվ հսկայածավալաշխատանք,վերափոխելով Երկրիմակնրնույթիոնլինֆ): Գետի աշխատանքկատարելուունակությունըանվանվումէ գետիէնելգիա կամ կենդանի ուժ 06): կախվածգետիկենդանիուժի, գետովտեղափոխվողբեկորային նյութի կշռային(.) հարաբնրակցությունից փոխվում են գետերիաշխատանքի ու ուղղվածությունը: Երբ արդյունավետությունն Բ»Լ գերակշռումեն էրոզիոնպրոցեսներ,8-Լ` էրոզիային ակումուլյսն նրբ ԽՀԼ` միջն հաստատվումէ հավասարակշռություն գերացիայի. կշռում ակումուլյացիան:

է

աշխատանքը: Գիտիէրոզիոն

Տարբերում նն հատակայինկամ է էրոզիա, որն ուղղված հոսքի միջոցովհունը կազմողապարխորքային. ննրի ներկտրմանը:Հատակայինն կողային էրոզիաներիփոխհարաբեփոխվումեն կախվածգետահովտիզարգացմանտարբեր րությունները Սկզբնականփուլում գերակշռումէ խորքայինէրոզիան,երբ փուլերից: ջրայինհոսքըմխրճվելովապարներիմեջ ձգտում է մշակել իր հրկայնական պրոֆիլը,որն այս փուլում լինում է շատ անհարթ,հունում առկաեն բազմաթիվսահանքներ: Այստեղկարողէ դեր ունենալ ինչպեսապարների կազմըայնպես էլ տարածքի տեկտոնական շարժումները:Անհարթություններիշնորհիվ են նան ջրայինհոսքի շարժման տարբերարագություննել,: առաջանում Ցանկացած գետ կարծեսցանկանում է ուղղել, հարթել երկայնական պրոֆիլի խորդուբորդությունները,որնէ ջրավազանի նկատմամբ,ուր թաիվում է գետը:Հենց այդ ավազաննէլ որոշում է գետայինհոսքի էրոզիայիխորությունը,որն էլ անվանվումէ էրոգիայիբազիս: Այն ընդհանուր է ամբողջգնտայինհամակարգիհամար: / Աստիճանաբար պրոֆիլիուղղութգետըուղղումէ իր երկայնական բոլոր անհարթություններըառաջացնելովվերջնական յամբ հանդիպող սահուն պրոֆիլ, որինանվանումեն ուղղված քրոգիոնկոր կամ գես-ի պրոֆիլ (նկ. 69: Գետի հավասարակշռության հավասարակշռության պրոֆիլի մշակման հնտ զուգահնո փոքրանումէ հատակայինէրոզիանն նշանակալիցմեծանում` կողայինէրոզիան, որն ուղղվածէ հովտի լայնացմանը: Գետահունում ջրի երկայնակի շարժմանը զուգընթաց, ծագում են նան լայնական ջրապտույտներ,հատնյար 68. Գետի հավասարատի ուղղագիծ տեղամասերումհոսքի

(ըստԱ.

Պ.

Պավլովլի)

միջոպիմասերում, որտեղ բնական է, որ արագություններըառավելագույնն են ն հենց այստեղ էլ լավ արտահայտվումէ ջրի տուրբուլենտ շարժմանբնութագիրը(անկանոն,ջրապտուտակային հոսքիյուրաքանչչուր կետում ջրի շարժման արագությունըփոփոխվումէ մեծությամբն ուղղվածությամբ): Ջուրը իջնում է հատակ,այնուհետնայնտեղիցհատագով շարժվում ափերը: Այս լայնական շրջապտույտը նպաստում է ռատակիլվացմանը ն դեպի ափերըբեկորայիննյութի դուրս բերմանը, որտեղէլ այննստելովառաջացնումէ հունայինծանծաղուտներ: Եթն գնտըիր շարժման ճանապարհինհանդիպումէ կտրուկուղղաձիգսանդղավանդների ուղղահայացկամ մոտավորապես ուղղահաեն ջրվեժներ(են. 69: Թափվող ջրի յաց պատերով, ապա առաջանում շիթերըողողվումեն գետիհատակըն ողողելովքանդումսանդղավանդը, որն աով «շարժվում է» գնտիհունով դեպիվեր: Սանդղավանդի քանդվելու արագությունըկախվածէ ջրի քանակիցն ապարների կազմից(ճն. 7Ժ:

դոպի

ազատիճանաբար քո

Էա...

ի

լ

Նժար 67

Շաքիի ջրվեժը

-------Հ---Հ 70 Գետի մահճի

ոժորնրվեժի անող ենթալվացումը ողողու-

մը վանդի

Նիագարայիջրվեժը1842 թ.-ից մինչն 1911 թ. կատարվածուսումնասիրությունների տվյալներովնահանջումէ տարեկան1,2 Ր արագությամբ: Տեղափոխում ն ակումուլյացիա (կուտակում): Գետը էրոզիոնաշխատանքինզուգընթացշարժման ընթացքումվերցնումէ քայքայված ւտպարներինյութերը (հողմահարմանկամ էրոգիոթ ն տեղափոխում: Տարբեր բեկորներ`ա) գետիհատավովշարժելով,բ) կախված վիճակում տե

ելո

ուծված

վիճակումտե

չելով,

կազմում են տե-

-

մաղածեն իԱնելրաոի Ա ռար ար ընդունված մատը աոիո

ամլ

որվողն կախված վիճակում

նյութը:Հատա

ուղղագիծ. ողողելով հունը, իսկ կտրված գալարում մնում է հին հունը, որինանվանումեն ստարիցա(հնահուն): Խոշոր գետերիհովիտներիլայնացմանըն անհամաչափությանը Ըստ Աորիոլիսի օրենքի յուրա նպաստում է նան Շրկրի պտույտը քանչյուր մարմին, որը շարժվում է հորիզոնականուղղությամբ.Երկրի կիսամակերնույթինմոտ անկախշարժման ուղղությունից հյուսիսային դեպի ձախ, գնդում շեղվում է դեպի աջ, իսկ հարավայինկիսագնդում է գետահովիտների լանջերի որովէլ պայմանավորված

Լեռնային գետերում տիրապետումէ կարծը հոսքը,հատկապես Հատակովգլորվողնյութը ներկայացվումէ կախույթը ն ա:բ:գ-0,86:6,8:1: երբեմնէլ խոշոր գլաքարերով,իսկ կախույափո

առավելապես ճալաքարհրով

ա, ին նրՆ եա ԿԱ յրայրն

գշտաըո

ր

)

ի

կաաԻա» .

Բ:Գ

0,05:0,56:1 հետնաբարայստեղտիրապետում է լուծված նյութերիհոսքը:

հետ զուգընթացտեղի է Էրոզիային տեղափոխման

նստեցում: վողնյութի

ունենում

տեղափոխ-

գետահովիտներում

Ջրային հոսքի գործունեությանարդյունքում անվանվումեն ալյուվիալ նստվածքներ կուտակվածբոլոր նստվածքները կամ ալյուվի (լատ. այյուվիո՝ ջրաբերուկ,ողողաբերուկ): Գետահովտին ալյուվիիձնավորմանգործումմեծ դեր նն խաղում գետագալարները,քանի որ հակադիր ափերում գետը կատարում է տարբերաշխատանք:Գոգավոր ափըողողվումէ, դառնումդարափուլային ն աստիճանաբարնահանջելովավելացնումէ ծովածքիկորությունը: Գետահովտի լայնությամբ հոսքի առանցքայինմասում ջուրը իջնում է հատակ սեղմվելով գոգավոր ափին, այնտեղ առաջացնում.են ջրապտույտննը,ն լայնական հատակամնրձհոսանքներ` ուղղված դեպի հակադիրոտուցիկափ ու մակերնույթայինշերտերովկրկին վերադառնում է առանցքին: Այդ հաւռակամերձհռսանքներըիրենցհետ վերցնում ես ավազը, կոպիճը,ճալաքարը ն տեղառիոխում ուռուցիկափամերձգոտի, որտեդ։գնտահոսքերիարագություններըփոքրանում են ն տեղի է ունենում նստեցում:Այսպես են առաջանումավազային,երբեմն ավագնտայինծանծաղուտները,որոնք շրջազա-ճալաքարային

նում

մերկանումնն: երբեմն

ասիմորրի ՝

առաջացումը

ն.

կառուցված

առաջաց ողողատների

Ալյուվիի ձնավորումը սկսվումէ հունային ման պահից ջրի լայնակի շրջապտույտայինշարժումների արդյունքում: Հունաջրերով ձնավորված նստվածքներինանվանվումեն. ճունային .

աղլյուվի,որոնբ հարթավայրայինգետերումներկայացված.են տարբնր հատիկայնությանլվացած ամազներով,հիմքում`խոշորահատիկ-ավազսովորաբար ներ, ճալաքարեր,գլաքարեր:Հունային նստվածքներն են ընկումշեղ կամ շեղանկյունշերտայնությամբ (են. 77:

աչքի

Բ

Ա

Բ.

Ա. էյ

ամառային

Գոգավոր մասիանընդհատխորացումըն ալյուվիալ.նստվածքների ուռուցիկ ափինտեղադրումը առաջ է բերումկտրուկգալարներիառաջացում,որոնքանվանվումեն մեանդրնր (ՓոքրԱսիայի Մնանդր գնտի հասնում են նկատելի անունից):Երբեմնմերձհունային ծանծաղուտները չափերի,որոնց մի մասը,որոնքհունիցբավականինհեռացածեն լինում վարարումներիժամանակ:Այսպես են առաջանում ն զարգանում գետերիողոդատները կամ էլ գետերիողողան կանաչդարավանդները: տային,մարգագետնային /ղողատր գետահունիցվեր բարձրացածգետահովտիմասն է, որն ամեն տարի կամ մեկ անգամ մի քանի տարվաընթացքումվարարումների ժամանակ թաղվում է ջրի տակ: Երբեմն երկու գալարների գագաթներըայնքան են մոտենում իրար, որ նրանցմիջն մնում է շատ փոքրպարանոց,իսկմի վարարմանժամանակգետիկենդանիուժի հնրթական մեծացման հետնանքովջուրը ճեղքում է պարանոցըն հոսում

են,աոախ ջրացածկվու միայն

ալյումիի Գետային

`

ՊԵ

«շի

(ՀՑ

ուշ

(ըստԵ.

Վ.

ն

222.

55»

Է-թ

փուլի սխեման Ակումուլյացիայիներշերմային Շանցերի).Ա) հուն, Բ) ռղողահուն,Է|)ջրառատության

Նկար 71.

տոր |)

նորմալհզորությունը, հատակո Վ հ) սակավաջրության մակարդակ,Խ)չւկլյուվիի ալյուվիի հերթականությամբ առաջագլորվող բերուկներիգոտի (1-7 հատակային ավազգոտի,1) կուպւտահատիկ ցած շերտեր), 1) կախվածբերուկների նստեցման ավազներ,3) տղմային ներ, գլաքարեր, խճաքարեր,2) մանր ն նուրբ հատիկւային հոսանքների շերտիկներ,4) ողողահունայինւլյուվի, 5) հունի մեջ գետի.լայնական ուղղությունը փոփոխության շրջապտույտները,6) հունային գոգավորության

-

, '

Հունի եզրի տեղաշարժը ն հունային ծանծաղուտի մեծացումը

է հունային ալյուվիի առաջացմանը,որը փռվում լայն հովտի ամբողջհատակրվ: Հովտի մնացած մասը ողողատ է, որը լցվումէ ջրով Վարարածջրերը իրենցհնտ տեղափոխում վարարումների,

բերում

ժամանակ:

են կախվածնուրբ մասնիկներ,որիշնորհիվ հատակումնստում են ալեւրիտային ն կավային, հազվադեպ` մանրահատիկավազայինմասնիններ: Այսպես` հունային ալյուվիի մակերնույթիվրա առաջանումեն կավավազներ,ավազակավեր,երբեմնէլ մանրահատիկկավային ավաօների միջնաշերտերով: կավայիս Ողողահունիայսպիսիկավավազային, ծածակույթըանվանվումէ ռդռդատայխն տլյումի: Ողոդահունի սահմաններումլճակի վերածված հնահունի մեջ կազմված` տնղիէ ունենում նստվածքների յուրահատուկկուտակումներ մուգ գույնի, հրբնմն առավելապեսսն տղմանմանավազակավերիցն ն անվանմնացորդներով կավազներից, որոնքհարուստեն օրգանական վում է հնահունայինալյուվի: հստակորնն կարելի է Այսպիսով ողողահունիկառուցվածքում առանձնացնելալյուվիի երեքտարատեսակներ. Տունայինալյուվի՝ ողոդահունիկտրվածքի ստորինմասիգլխավորբա1.

ղադրամասը:

2. հունայինիվրա: Ողողամունային ալյուվի՝ տեղադրված 3. Մնացորդային որը լցնում է հնահունը: ալյուվի՝ Հարթավայրային գետերումալյուվիիընդհանուրհզորությունը1015 30 ն ավելիմետրէ: երբեմնէլ են հարԼեռնայինգետերիալյուվիներըհստակորենտարբերվում թավայրայինգետերիալյուվիներից:Լեռնայինգետերըարագահոսնն, բազմաթիվտեղերումունեն ջրապտույտներ, որոնցժամանակավազակավայինպանգվածները չեն նստում հատակումայլ կախված

յին

ն

նստում Գետահովիտներում վիճակումհասնում եկ գետաբնրաններին: են միայնխոշորաբեկռր խոշոր ծակոտիգլաքարերթորոնց ճալաքարերը,

ները լցվումնն ավելի մանըմասնիկներով: Գետահովիտների

տիպերը, նրանգ զարգացման

ուղղվածությունն ու.ցիկլայնությունը

Լ ունեն որոշակիզարգագման Գետահովիտները ուղղվածություն հաջորդականությունա̀նցումմեկ փուլիցմյուսինու նան ցիկլայնութէ յուն: Բսականաբար առաջինփուլըվերաբերում խորքային էրոզիայինէւ փուլ Այս փուլում անվանվումէ մորֆոլոգիական երիտասարդության մշակվումեն խորըգնտահովիտներ, կտրուկ,համարյակախվածլանջեեն կանյոն. րով: Ըստ լայնական կտրվածքի պրոֆիլի առանձնացվում կիրճ ն Խ-աձն հովիտներ(ճն. 72: Դրանց բնորոշառանձնահատկությունը այն է, որ գնտահունըզբաղեցնումէ ամբզղջկամ էլ գրեթե ողջ Է հովիտը:Այսպիսիհովիտներիխորությունըշատ անգամգերազանցում նրանց լայնությանը է հատակայինէրոզիայինվազմամբն Երկրորդփովը կապված կողայինէրոզիայիզգալի ակտիվացմամբ, որիընթացքումլայնանումէ

հովիտըն ձնավորվումէ ռղողահունը:Այս փուլը անվանվումէ մռրֆոլոզիականհասունացման Ցամաքի էրոգիոն գետահո-. մասնատման,

փուլ

վիտների զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ուննն նրկրակեղնի շարժումները,որոնք արտահայտվումեն մշտապես, սմենուր ն ունեն տարբներ արագություններու ողղություններժամանակռ ու տարածությանմեջ: Նուն գետի տարբեր միաժահտտվածներում մանակ կարելի է տեսնել ձներ ն տեղամռրֆոլոգիապեսհասուն հարթահատուկգետահովիտների է ն գետը խորը մխրճվելէ մայմասեր, որտեղողողահունըբացակայում հովտիերիտասարդ րականապարներիմեջ: Այդ խորըմորֆոլոգիական կապվածնն վերընթացտեկտոնականբարձրացումների հատվածները արագուհնտ, որտեղխորքայինէրոզիանհամաչափ է բարձրացումների թյան հետ: Այդպիսիհովիտներինանվանումեն անտեցեդենտհովիտննը:

ածն հոլը Կարագողգե քվար ը

Վեր

ողողահունային

դարավանդներն

նռ

ն

նրանց տիպերը

էրոզիաների պարբերա

հետ փոխԳետի խորքայինն կողային ում են գետի երկայնական պրոֆիլի թեքությունները:«Հարթահատակ էրոզիոն կարողեն ի հայտ գալ երիտասարդ, մշակվածհովիտներում նրիտասարմսրճվածՄ աձն հովիտներ:Տեղի է ունննում գրըտահովտի մակարդակի վրա դացում,որի արդյունքումավելի ցածրհիպսոմետրիկ սնսվումէ ձնավորվելնոր ոդողահուն:Նախկին ոդողահունըհարթ տամնում է մայրականլանջի վրա ն նոր րածքիձնովգետահունիերկայնքով ողողահունիհետ կապվում է սանդղափուով: շարժումներըբերումմն նոր հատակային Հետագատեկտոնական այնուհետն կողային էրոզիային այդպես շարունակ նախկինողողահուներըմնում են հունիցբարձրնիշի վրա: առաջանումեն դարավանդների Այսպիսով գետահովիտներում աստիճաններմ̀եկըմյուսի վրա վեր բարձրանալով(եմ. 73): Այդ առադարավանդներ:Բնաջացումներինանվանումեն վերողողահունային ավելի բարձր գտնվողդարավանդնավելիհին կանաբարհիպսամետրիկ

Ալ

2.

Ա

աաքելյան

է նրանից ցած գտնվողներըն համարակալումըիրականացվում է ստորինիցսկսած: Յուրաքանչյուրդարավանդբաղկացած առանձին հարթակ, բ) սանդղափուլկամ լանջ, տարրերից.ա) դարավանդանման գ) դարավանդիեզը, թիկունքայինկար, որտեղդարավանդըմիակցվումէ մյուս դարավանդին: է քան

հՈ

կ

ն գետի տարբեր հատվածներումտարբեր անհավասարաչափությամբ ուղղվածությամբ: հնարավոր է խախտումը Գետի դինամիկ հավասարակշռության

հետնյալ պրոցեսներով.

1) էրոզիոնբազիսիիջեցմամբ, ցամաքիբարձրացմամբ, 2) գետիվերինհոսանքներում

փոփոխմամբ: պայմանների 3) կլիմայական է տեկտոնական շարժումնեԱյստեղ գլխավոր դերըպատկանում

րին:

Է:-3,Է-Ձ

.

սխեման Նկար 73. Վերողողահունայինգետայինդարավանդների

Հ) հուն, Ո) ողողահուն, |) առաջին վերողողահունայինդարավանդ,| երկրորդ վերողողահունայինդարավանդ, ա-այ ն բ-բ:` գետուլ կտրտվածնախկին ողողահուներ,1) ալյուվի, 2) մայրականապար

հիմքում Յուրաքանչյուր դարավանդիալյուվիալ նստվածքների միշտ գտնվումէ մայրական ապարներիցկազմվածգոկոլը:Ըստ գոկոլի են դարադիրքիբարձրությանն ալյուվիի հզորությանառանձնացվում վանդներիերնքտիպեր . որտեղամբողջդարավանդանման 1) Էրոզիոնկամ պատվանդանային,

ն ն սանդղափուլը հրապարակը կազմվածեն մայրականապարներից հատ նեն ու են, ուր պահպանվել միայն կենտ տեղեր Ճալաքարերի որը վկայումէ տեկտոնափոքրհզորությամբ ալյուվիալնստվածքներ, կան շարժումներիարագությանմասին: 2) Ակումուլյատիվ,որում դարավանդանման հրապարակըն սանդղափուլը անբողջովինկազմվածեն ալյուվիալնստվածքներից, իսկ մայրական ապարներիցկազմվածգոկոլը միշտ հիպսամետրիկ ցածը է ն երբեք չի մերկանում:Այդպիսի կառուցվածքը գետի մակարդակից վկայումէ այն մասին,որգետըանցել է զարգացմանբոլոր փուլերը, խորքայինէրոզիայից մինչն ողողահունիձնավորումըն ալյուվիի

կուտակումը:

3) Գնտնախարիսխային կամ խառը՝էրոզիոնակումուլյատիվ: Սրանք բնորոշվումեն նրանով,որ սանդղափուլի ստորինմասում, ցոկոլը,իսկ սանդղափուլի վերին մասըն հրակազմված պարակը են ալյուվիալ նստվածքներից: մի ր Գետահովտում հնարավորէ անէ տեկտոնական ցում մի տիպիցմյուսին, որը բացատրվում շարժումների

մանր - Անգաս

աեմանցնրում արավանգի

Միանգամայնայլ կերպ են զարգանումգետերիստորինհոսանքիջեերբ վերջիններսենթարկվումեն տեկտոնական ների հատվածները, Ար գումներիկամ էրոզիոնբազիսիբարձրացումների:

դեպքում գիտա Ի ստորին Բո ջրերը շար որր առաջացնելով ոն գնտաբնրասը է հաանքնորը լցվում գնետախորշի: որը վերածվում նի լայնացում, Բուն

են, ուժնղադեպի լիմանի գագաթ, թեքություններըփոքրանում գետահովիտով ն նում է ակումուլյացիան ռեգրեսիվձնով տարածվում դեպիվեր: ունի գիտականն ուսումնասիրությունն Գետային դարավանդների նշանակություն:Այն թույլ է տալիս դատել նոգործնականհսկայական բնույթի շարժումների երկրակեղնի շարժումների, րագույնտեկտոնական ն մասին: այլնի ն ուղղվածության, կլիմայականփոփոխությունների տարբերօգհետ նն կապվածգրոնային Ալյուվիալ նստվածքների նն բեկորային կոչվում Ցրոններ տակար հանածոներիհանքավայրերը: են արժնքավոր կապարունակում որոնք նյութերի այն կուտակումները, են ոսկու, պլատինի Մշակվում մեծ մինճրալներ: կշռով տեսակարար յուն, ու վոլֆրամի,մոնացիտի,տանդրանց խմբիտարրերի,կասիտերիտի, տալիտի,կոլումբիտի,ցիրկոնի,ալմաստիցրոնները:Ցրոնայինհանքաայդ թվումՌԴ, ԱՄՆ, բազմաթիվերկրներում վայրերեն շահագործվում է թիթեղներիտեսփոքր գտնվում Ոսկին ցրոններում Ավստրալիայում: քով, երբեմն էլ 3-50գ զանգվածով:Ամենամեծ գտածոի (Հը. Ուրալ) զանգվածը35մգ է: գտնվող հռչակ ուննն Մալակա թերակղզում Համաշխարհային Զաիրի,կոլումբիաՀր. Աֆրիկայիալմաստի,Նիգերիայի, կասիտերիտի,

վում

է

յինայլ երկրներիհանքավայրերը:

Գետաբերաններ դելտաներն էստուերկու տիպի գնտաբերանննր `

Աաաա Դերտածնրըտափարակցածրադիրհարթավայրեր են

բավատեսք՝ եռանկյուն ծովը դեպի ուղղությամբ մեղմաթեք կանին է գագաթով դեպի գետը: Դելտայի սահմաններում գետը բաժանվում են

ն ունեն

բազմաթիվբազուկներին միջագետակների:Այդպիսի ճյուղավորումը բնորոշ է ալյուվիալ-դելտայինհարթավայրերին:Գետերի միջոցովտեղափոխվողնյութի մի մասընստում է ափամերձ գոտումառաջացնելով

արտաբերմանկոն` գագաթով ուղղվածդեպի գետը: Սովորաբար դելտաներնառաջանումեն ծովի ոչ մեծ խորություններիդեպքում,բեկորայիննյութի առատության ն մակընթացություններ ն տեղատվությունների, ափամերձուժեղհոսանքների բացակայությանն ստորջրյա

համեմատաբար դանդաղտեկտոնական շարժումների դեպքում: Դելտային նստվածքներում հանդիպում են տարբեր կազմի ւ ծագման նստվածքներ. 1) ալյուվիալ հունայինհոսքերինստվածքներ, ավազներովու կավերովհարթավայրայինգետերումն ներկայացված ավելի խոշորոհատիկ` լեռնային գետերում,2) լճային նստվածքներ, 3) ճահճային որոնք առաջանում են մեկուսացվածջրավազաններում, նստվածքներ`տորֆակուտակ,որոնք առաջանում են բուսականությամբ առատ լճերի տեղերում,4) ծովային նստվածքներ,որոնքառաջանում են ալեկոծության, ժամանակ: մակընթացության Այս բոլոր նստվածքներըըստ հզորության ն հռրիցոնական ուղղությամբփոփոխվումնն, շնորհիվ հունահոսքերիհաճախակիփոփոխության,որի հետ էլ կապված են հունային նստվածքներիտեղափոխումըն կուտակումը: Դելտաներում նստում են գետերովտեղափոխվողլուծույթների) կոլոիդմիագություններ (Բշ, հ/ը, Ճ1ն այլն): Ծովային աղի ջրերիազդեցությամբ.տեդիէ ունենում կռագուլյացիա(լատ. նռագուլյացիա՝ մակարդում) ն. հատկապեսվարարումներիժամանակ,երբ գնտաջրեր ըը

ժամանակ ծովի ջրերը խորը մխրճվում Մակընթացությունների ժամանակծովի ջուրը գետաջընտեղատվությունների գետաբերանները, են հոսք, որը շարժվումէ մեծ արահետ հզոր առաջացնում համատեղ րի ողջ բեկորային նյութը ն վերցվելով գությամբ ն իր հետ տեղափոխում ծովի խորքերը: ափամերձհոսանքներիկողմիցտեղառիոխվում են

լայնացվածգնԷստուարներինձնով շատ նման են լիմանները՝ մակընթաեն չունեն տակ ծովի ջրերի որոնքթաղված ն տաբնրանները, առան դարձել նն ցություններն տեղատվություններ խորշեր: Սրանց ճկումները: հրկրակեղնի ջացմանընպաստում ննգետաբերաններում

Սողանքներ Սողանքէ կոչվումապարներիմեծ զանգվածի,ծանրությանուժի ազդեցությանտակ, դանդաղ կամ արագ տեղաշարժը դեպի ռելիեֆի ու ստորգետնյա ցածրադիր տեղամասերըկապված մակերեսային հետ (ճմ. մասնակցության գործուն ջրերի 77: .

շարոպղտոր կն... 2`

հզորությունըտարբերգետերումտարԴելտային նստվածքների

բերէ ն կարող է հասնել մի քանի 100 մետրերի(Միսսիսիպի600 ւ): Ընդ որում:դելտաների ճկմանն նստվածքակուտակման արագություն. ներըհավասար են: ուսումնա-Հնագույնպերիոդների հրկրաբանական կտրվածքների

սիրություններով հայտնաբնրվածեն պալնոգետերի դելտաներ,որոնցում՝ են օգտակարհանածոների երբեմնհանդիպում ցրոններ: ՒԷստուարննքը ձագարանմանխորշերնն, որոնք խորը ննրթափանցում են գնտահովիտների մնջ: Էստուարներըշատ լավ արտահայտվածեն Սենա, Էլբա, Թեմգան այլ գետերում: Էստուարներիառաջացման համար բարենպաստեն այն պայմանները,որտեղուժգին են արտահայտվածմակընթացություններնն ու տեղատվությունները ափամերձն ստորջրյա հոսանքները:Դրանց առաջացմանընպաստում են երկրակեղնիափամերձգոտու ճկումնե-

.

Աարոն "

աա,

տեղամաս Նկար 74. Սողանքային

Սողանքներիտիպերըկախվածեն դրանքառաջացնողբնական Նրանց մեջ առանձնացվումեն... պատճառներից: գործոններից՛ն է որն արտահայտվում կամ հեղեղափլվածքներ, 1) Մանը տեղաշարժեր ն ցամաքի էլ մասամբ հողայինչնրտի խիստ գերխոնավացմամբ (2վ. 23: ապարներիլանջերովգած տեղափոխմամբ հողմահարված նն ընդգրկում Ս րանք սողանքներ: բուն 2) Խոշոր տեղաշարժերկամ մեծ են խոլանջեր կազմողտարաբնույթապարներ ն տարածվում նն րություններիվրա: Սողանքայինլանջերումփոխվում ափամերձ

տարածքների ձները ն վերջիններս ստանում աստիճանակերպ,թմբաձն մակերնույթիձներ:

են

դարավանդային

Սողանքներիառաջացման,զարգացմանվրա մնծ ազդեցություն թողնում մթնոլորտայինտեղումներըն առաջացած ջրահոսքերիմի մասըներծծվելով հասնում է ջրամերժչերտին, սուֆոզիայի հետնանքով ջրատար ն ջրամերժշերտերի միջն առաջանումեն սահքիմակերնույթներ ն վերին շերտերըջրամերժ շերտի վրայով սահում են լանջով դեպի ցած: Սողանքների առաջացմանպատճառ կարող է դառնալ նան են

մարդուտնտեսական անխոհեմգործունեությունը,կապվածլանջերի անտառահատման կամ լանջերումլրացուցիչ բնռնվածքներ առաջացնելու ճանապարհով:

մեծ վնաս նն պատճառումտնտեսությանը(քն. Սողանցքները են տարաբնույթհակաշ2ա): Դրա դեմ պայքարելուհամարկիրառվում սողանքայինմիջոցառումներ: Դրանցից մի քանիսը՝լանջերիկայունացումում,ոռոգմանսահմանափակումներ, ծառատնկումներ, հորատանցեն ն այլն: քերումբետոնիսրսկումներ,հննապատերիկառուցումներ Սողանքներիհետ զուգահեռբարձր լեռնայինշրջաններումտեղի են ունենում մանրը ու մեծ փլուզումներ, որոնքերբեմնկապվածեն երկ-

րաշարժերիհետ (քլ. 77: -

խո»

Ննար 75. մանր սողանքայինտեղաշարժեր

Խոշոր սողանքներիցհետո տեղերումմնում են մեծ կիսակոկեսսոներ: Հանդիպումեն նան բարդ, բազմահարկսողանքներ Այդպիսի ղանքներումսովորաբարմիահյուսվումնն դելյապնային(լատ. դծլյապբ սուս՝ անկում,սահում բառից) ն դետրուզային հրում, (լատ.դնետրուգիտ՝ բախում) տեղաշարժերիտիպեր: Երբեմն սողանքայինզանգվածների ճնշումը այնքան մեծ է լինում, որ նրանց առջնում առաջանում նն բարձրացած թմբեր, որումապարներըճմռթվումեն ծալքերիտեսքով: Սողանքներիյուրահատուկտիպ է հողայինզանգվածներիտնտիպը:Դա ջրահագեցված, ղաշարժը, կամսողանքների գլետչերային սողքնէ: Ցեխախառըվիճակում հողմահարվածփխրունզանգվածների նեն ցած, առաջացնելովհոսսրանք դեպի լանջով դանդաղշարժվում

քեր:

գործընթացում առաջացման կարնորդեր նն խաՍողանքների որոշ շերտերհանղում ստորգետնյա լանջերումապարների ջրերը:Թեք են դուրս են գալիս մակերնույթով որոնց դիսանում ջրամերժհորիզոններ,

ստորգետնյա ջրերիելքերը,իրենցհետ դուրս բերելովապարներիշնրտնԴա բերում է ջրամիմիանցկապողմանր մասնիկները(սռւֆոզիաժ: ն երբ կարծես թն քանդվումէ լանջը, տեղի է տար չերտի խարխլմանը ունենում լանջի վերինզանգվածներիհոսք դնպի ցած (են. 76): Սողանքները բնրում են լանջերիկտրուկզառիթափությանը: Հաճախակիսողանքներիպատճառ է դառնում գետերի, լճերի, ծովերիափամերձգոտիներիինտենսիվլվացումը:

րը

ՀՐ

ԸԶԳԱ ԸԶԱՐ ԸԸԶՇԱԻ ԶԿ

ԱԱ, սկզբնական

դիրքը,

2) չխախտվածլանջը, 3) սողանքայինմարմին,4) սահքի

Նկար 77. ա) սողանքայինփլուզումներ, Բ) «Հարբած» անտառըն ճեղքված ծառը սողանքայինլանջի վրա (Մոսկվա գետի աջ ափ)

Աա 5)թիկունքային սանդ 7 սողանքի ավանդ: 8) առաստաղը,

աղբյուր

նն: ՀՀտարածքի չորս տոկոսըսողանքավտանգ

լ

Գլուխ

ՄԽԼԱ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

:

ՐԿ(

երճ՝սառաջանումեն ձյան կուտակումներին Սառցադաշտերն:

ճանապարհովձյան գա վերափոխումների տեղի է ունենում տարեկան միջին

հետա

-

հավերժականգծից վերնՌա

գածր ջերմաստիճանից ն

առսոռ

կարծրտեղումներիդեպքում: ուր տեղասահմանը,կամ մակարդակը, Ձյան՝ ծածկոցի ստորին ցած ն հալած ձյան քանակներնիրար հավասարնն անվանվումէ ձյան ռահման կամ ճան կլիմայականգիծ Այս սահմանըորոշակիորեն կախվածէ կլիմայից: ` է սառցիմի շարք Տեղացածձյունըաստիճանաբարվերափոխվում շնորհիվ: Ամռանը արնի ճառագայթներիցտաքանալով գործոնների որոշ չափովհալչում է, ձյանփաթիլները ձյան մակերեսը ձուլվումեն, իսկ գիշնըներըսառչելովձեռք նն բերում հատիկներիտեսք: Հալման հետեվանքովառաջացածջրերիմի մասըներթափանցելով ավելի խորընույնպես ձուլում են ձյան փաթիլները:Այսպես, աստիճանաբար,փափուկ ձյունըվեր է ածվումավելի խիտ զանգվածի՝ֆիրեր: Արնի ճառագայթներիհետագա ազդեցությամբ սուբլիմացիայի (գոլորշացումսառցից ն հակառակը)շնորհիվանջատված տաքությամբ ձնա-սառցայինզանգվածիցաստիճանաբարդուրս է մղվում մնացած օդը: Իրար նն միանում սառցե առանձինբյուրեղներըն առաջանում ավելի խոշորսառցեբեկորներ:Ձյան հնտագատեղումներիբաժինների հաշվին ճնշման մնծացմանշնորհիվ ֆիրնն ավելի է խտանում,դուրս մղելով օդի մնացած մասը:Այս բոլոր գործոններիազդեցությամբ տակ է ֆիրնայինսառցի, իսկ վերջինսէլ մաքուր,սպիֆիրնը վերափոխվում տակգլետչերայինսառցի,ն վերջումթափանցիկգլետչերայինսառցի: Ձյունից գլնտչնրայինսառցիառաջացածսխեման ունի հետնյալ տեսքը.ձյուն -» ֆիրն -» ֆիրնայինսառույց -» գլետչնրայինսառույց: է Սառցադաշտերիամննացածրդիրքը համապատասխանում Երկրագնդիմնրձբննռային շրջաններինն աստիճանաբարբարձրանալով ամենաբարձրդիրքը գրավում է մնրձհասարակածային շրջանննրում, որից հետո աստիճանաբարիջնելով բննեռամերձ շրջաններումհավասարվում է օվկիանոսիմակարդակին: Միջին լայնություններում ձյան սահմանըկախվածէ նան լանջերի դիրքադրումից:Կովկասյան ձյան սահմանըփոխվումէ 2744 մ արնմուտքում, լեռնաշղթայում մինչն

արնելքում: Ժամանակակից սառցադաշտերը գբաղեցնումեն երկրիմակրեսի 1174. ն կազմում են 16 մլն. 7՛: Սառցադաշտերը զարգացելեն գրեթե բոլոր լնոնայիներկրներիտարբերկլիմայականգոտիներում,որտեղզուու գակցում են ցածր ջերմաստիճաններն կարծը տեղումները:Սառցա3780

մ`

դաշտերը զբաղեցնում նեն մայրցամաքներ,կղզիներ: Ամենամեծ է ամբողջմայրգաՍնտարտինական սառցայինՓածնոցըզբաղեցնում ն ՛, 13,9 կղզու Գրենլանդիա մլն. Մ մաքի հարակիցկղզիները` 909: կամ 1.8 մլն. մո պատված է սառցադաշտնրով: Լեռնային սառցա2 դաշտերըզբաղեցնումեն 0,5 մլն. 7ւՐ՛մակերես: լ

Սառցադաշտերի

տիպն

զ

Սառցադաշտերը ներեք տիպի նն. Ի զբո, 1) լեռնային, 2) մայրցամաքային,3) միջ։ են մ անկյալ: Սրանք միմյանցիցտարբերվում սնման պայմանների,հոսքի ն մասնավոՔ օթյակիռնրապես ստոր սառցադաշտային լիեֆի առանձնահատկություններով: Ըստ մորֆոլոգիայի լեռնայինսառցադաշտերը բազմազանեն: Երիտասարդլենռնային համակարգերում`Ալպեր, կովկաս, Հիմալայներ,տարածված են հովտայինկամ ալպիականտիպիսառցադաշտերը: Այս սառցադաշտերիհամարբնորոշէ հատուկ արտահայտված սնման մարզը, վերնիմաորոնք հաճախ լնեռնահովիտների .)...Զ սում ջրահավաքձագարներիլայնացումներ այար 76. Լեռնային սառցադաշտ . ա) սնման (որոնց անվանումեն ֆրրնայինավազանեն: մարզ, բ) հոսքի մարզ ն ներ գծային ձգված հոսքի մարզեր Հովտային սառցադաշտերը ըստ իրենց էն բաժանվում առանձնահատկությունների տարապարզ ն բարդ կամ պոլիսինթետիկ զ

'

,

՛

ւ

:

տեսակների:

անջատ-անՊարզ սառցադաշտերը ինքնուրույնսնման ն հոսքի մարզեր յուրաունեցողսառցադաշտերեն, որոնցից քանչյուրնունի իր սնմանն հոսքի մարզը ան (եմ. 78: բաղկացածեն Բարդ սառցադաշտերը հոսքերից,որոնք մի քանի սառցադաշտային սնվումեն տարքնրսնման մարզերից,այնուեն: Այդպիսի սառցահետն միահյուսվում դաշտիօրինակ է77 մմ նրկարությամբՖեդջատ

չենկոյիսառցադաշտը Պամիրում(ե. 7): Առանձնացվում են նան հյուսված որոնք ունեն մեկ սնման սառցադաշտերը,

առը .-

Հ Ա

Նկար 79. Մի քանի

սառ-

լեզվակնեցադաշտային րից բաղկացածբարդ լեռնայինսառցադաշտ:

Սառցադաշտիմակերնույթի վրայի սն գծերը միջնային մորեններնեն:

մարզ, սակայն լեզվակներըշարժվում են տարբեր ուղղություններով (ալպյան տիպ): Բացի սառցադաշտային այււ մեծ տիպերիցհանդիպում են նան մանը սառցադաշտեր, 1) Շարային սառցադաշտեր.համեմատաբար փոքր, մեկուսացվածթերզարգացած ռելիկտային (լատ. շեյերտու՝ մնացած,թողնված)սառցադաշտերեն, որոնքչուննն հոսքիմարզեր: 2) Աախվածսառցադաշտերըկարայինիհնտ համեմատած, լնոնալանջերի ոչ մեծ խորություններ(ցրած սառցադաշտեր) նն, որոնցիցդուրս նն գալիսմանը Դրանքկախվումեն ն կարողեն պոկվելով լեզվակներ: առաջացնելովսառցաթափեր: թափվիլ Հ

ի

Մայրցամաքային կամ ծածկոցային սառցադաշտերը ի տւարբնեն մայրցամաքն խոշոր րություն լնռնայինի, շատ խոշոր են ն ծածկում է ն հիշեցնում է վահանը: կղզիննը:Սրանց մակերնույթը հարթ-ուռուցիկ Մայրցամաքայինսառցադաշտերը շարժվում,են հնարավորբոլոր ուղղություններով:Անտարկտիդայի սառցադաշտիհզորությունըհասնում է 4 էի, իսկԳրենլանդիայինը՝ Մ: 34 տ

մինչն

ւմ. սառցադաշտերիհզորությունը Բնականաբար եզրամասնրո նրանց միջիցերբեմներնում է վեր խոյացածժայոնրիկանվագում է-ն

տեղաբնակէսկիմոսները անվանումնն ձունոռռակներ տարներ, տրոկց : է (լնռնացքներում) զանգվածը առանձին Ամբողջ սառցային բաժանվում

սառցային մոտինում են ափին, իջնում որոնք ՔՈՌ տեղ-տեղ զանգվածների, այծուհետն օվկիանոսիմեջ, սկիզբ ջարդվելովդնում այսբերգներիառաջացմանը(անգլ. այոինրգ՝ լողալով հասսմոցալնոներ): Այսբերգները նն|

թ

տակ բնականաբարդժվար է սառցնոլա ե է,

սառցադաշտեր| կար պատկերացնն Հ.

Մայրցամեքային:

ակայն ակնհայտ

երենց մեջ ընդգրկում Միջանկյալ սառգաղաշտերը: նն մայրցամաքային ե

հարթային

Աի,

ՀՀՀ սառցադաշ: աշտա

տներիտարրեր:: Սրանք

աա

սարա»:

նախալնոնային. եռ սառցադաշտեր, Այս

ն

կարող գրոնք են

.

չ

շարժվում

(օր.՝՛ՍկանոՀ. դինավիայում,եկ. 80:

արք

՝

լեռնային Նախա

սառցադաշտերը ձնավորվում նն բարձր, առատ սնման ժամանակ: ֆ իրնայինավազանների կտրտվածլեռներում, Սրանք շարժվելով լեռնահովիտներով դուրս են գալիս նախալնոնային առաջացնումեն հոծ սառցահարթություններ,որտեղմիախառնվելով դաշտայինծածկոց-նախալեռնային սառցադաշտ: կան Ալյասկայում: Այդպիսիսառցադաշտեր :

ւա

ւ

ւ

է սեփականզանգշարժումըպայմանավորված Սառցադաշտերի վածի ճնչմամբ, որի շնորհիվ սառույցը խորքումձեռքէ բերումպլաստիկ հատկություն ն սկսում է տեղաշարժվել:Լեռնային սառցադաշտնրըի շարժման արազություններըանհամեմատ մեծ են քան մայրցամաքաԷ ծանրությանուժի մեծացմանկամ յիններինը:Այն գործոնով:Մառցադաշտերի շարժմանարագությունըփոգրավիտացիոն փոխվումէ 02-04 մ-ից մինչն 20 7 ն ավելի մեկ օրում: Երբեմն սառցակարող է մեծանալ: Օրինակ`Պամիրում դաշտի շարժման արագությունը

պայմանավորված

.

է

դվեժի սկսել էշարմվն մ/օր արագութ աին մայրցամաքայ առցադաշտնրում `զորորն շարշունը կատարվ շառավիղաձնհնարավոր բոլոր ուղղություններով`կենտրոնից դեպի

եզրերը:ՇարժմանպատճառըկենտրոնիցդեպիեզրերըհզորությանփոՔ րացումնէ, որը ն բերումէ ճնշումներիտարբերության: վահանիշարժմանդինամիկանըստ Շանցերի Սառգադաշտային (նկ. ՔՈ ներկայացվումէ սնման կենտրոնականմարզերիցդեպիեզրերը: Շարժվելիսաբլյացիանավելանումէ, ռրը բներումէ նզրամասերումհզոԱյն մարզը, որտեղ ձյան հալչումը գերաճների փոքրացմանը:

րությու

ս

Աբ

թ

Ատոցեդաշտերը բաժանվում

շարժվելով առանձին հոսքերի ն լեզվակներով`ցած

աա

ն

։

՛

Ռչ վաղ անցյալի հրաբխայինգործուննությանվայրերում հանդիպում են գլխարկանման սառցադաշտեր,որոնք ծածկում են հրաբխային իջնելով լանջերով դեպի ցած (Էլբրուս, կազբեկ, Արարատ ն

«Ննար80 Սառցադաշտերի լեզվակները Շպիցբերգենկղզում իջնում են ծովի մեջ (նկար Վ. Բոլտունովի)

''է

վջ նեմ

ԿԷ

ՒԼ Է

իբ ՀՀՀ

ան... Է--)2

Ս

ԷՄ

ՀԹՀՅ

Նկար 81. Սառցադաշտայինվահանիդինամիկայիսխեման (ըստ Ե. Վ. Շանցերի). Աջ) սառցադաշտիսնման մարզ, Աչ) աբլյացիայի մարզ.

գոտի, հշ) սառցաակումուլյացիայի Ե,)էկզարացիայիգոտի, Ալ) սառցադաշտային

դաշտի առավելագույն հզորությունը, որի դեպքումհնարավոր է հիմնականմորեն-. կուտակումը, 1) տեղումներ ձյան տեսքով. 2) մակերեների ստորսառցադաշտային վույթայինհալչում, 3) սառցադաշտիշարժումը

սնման ն աբլյացիայիմարզերինզրաԿախված սառցադաշտերի են. առանձնացվում յին մասերիռեժիմիփոխրահաբերությունննրից 1) Հաստատուն, դիրքըորոշվումէ նրանով,որ ամբողջսառցիհոսքը այդ-

տեղհալչում է: կամ առաջ շարժում.երբդրականհաշվեկշիռէ: Հարձակում 2) 3) Նահանջ` նրբբացսականհաշվեկշիոէ: Քանի որ սառցադաշտերիլայնականկտրվածքովշարժումը անէ, ապա դա բերում է լարումների,տարբեր ճաքերին հավասարաչափ Հալված ջրերը լցվում նն ճեղքերիմեջ ն շատ ճեղքերիառաջացմանը: մեծ արագությամբշարժվում: Այդպես նն առաջանումվերսառցադաշԱյդ որոնքերբեմնունենում են մեծ խորություններ: տայինջրանցքները, ն ստորսառցադաշտաջրանցքներըլինում են նան ննրսառցադաշտային յին թունելներիձնով, որումջուրը գտնվումէ շատ մեծ ճնշումներիտակ:

Զորրորդական սառզապատումներ չորրորդականժամանակաշրջանումԵվրոպայի Երկրաբանական հյուսիսից, Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքներիցդեպի հարավ են շարժվել հսկայականսառցադաշտեր:Հսկայականչափերի են հւսսել նան լեռնային սառցադաշտերը: Սառցադաշտերիզբաղեցրածընդհանուր տարածքըկազմելէ ավելի քան 45 մլն. 7մ՛՛ կամ էլ ընդհանուրտամասինկան մեծ թվով ուսումնարածքի 3074 : Այդ սառցապատումների

սիրություններ: Եվրոպականսաոցապատումների կենտրոնէ հանդիսացելՍկան-

հզորությունըկազմել է ավելի քան դինավիան,որտեղ սառցադաշտերի 3 ՈւՐ:Ավելի փոքրհզորությանսառցադաշտերի կենտրոնէ հանդիսացել Նոր Երկիրը, ՀյուսիսայինՈւրալը: Արեմտա-Սիբիրական հարթավայրը Դնեպրյան սառցապատմանժամանակաշրջանումծածկվել է ավելի փոքրհզորությանսառցադաշտերով: սառցապատումները Ձորրորդական հսկայականտարածքներեն զբաղեցրելՀյուսիսայինԱմերիկայում,որտեղսառցադաշտայինծածկոցը կազմվածէ եդել կրեքսառցադաշտային վահաններից`Գրենլանդան կորդիլինրանյան: կան,Լաբրադորի-Լավրենտական Սառցադաշտերի գործունեությունը

Սառցադաշտերի երկրաբանականգործունեությունըկազմվածէ տեղափոխող ն ակումուլյատիվ Ս գործոններից: րրց:

քայքայող,

»

գոր

Սառցաղաշտերիքայքայող գործուննությունըսկսվում է սառցադաշտի շարժման ժամանակ ստորսառցադաշտային օթյակի վրա առաջացրած հսկայական ճնշման հնտնանքով,որի պատճառովավելի հեշտ են քայքայվումսառցադաշտերի միջոցովտեղատարվող հողմահարված,

ճաքճքած ն նստվածքայինծագման ապարները,ավելի դժվար` հրային ապարները:Սառցադաշտերըիրենցշարժման ճանապարհին հանդիպելով ցցված ժայռերի,ելուստների,կտրում ն հարթեցնումնն դրանց,առաայսպես ջացնելովյուրահատուկ որոշ չափով ձգված ասիմետրիկ կոչված/նոյխի ճաառններ ն գանգուրժայռեր: Երբեմն սառցադաշտերըպոկում, կտրում նեն ապարների խոշոր մեծ տաբեկորներն տեղափոխում րածություններ,որի ընթացքումբեկորային նյութերը մեկը մյուսին ն հատակին քսվելով մանրացվում, ողորկումու պատվումեն ստվարագծերով: Լեռնային շրջաններում սառցադաշտերի ն ձյան գործուննությամբ առաջանումեն ռելիեֆի յուրահատուկ ձներ, որոնց թվին նն պատկանումկարերը,ամֆիթատրոն հիշնցնող սառցադաշտայինկրկնս- որթ»: ները (ոյ 82, ն սառցադաշտային Նկար 82. Սառգադաշտային հովիտները:Այդպիսի ուղղորդված կրկեսներՎարդենիսի

ճներ,

Հ

նեն.

լեռներում

գործուննության հնտնանքով կարերը ն խորանում: ավելի ու ավելիեն ընդարձակվում Սառգադաշտերը շարժվումնն հիմնականում ն հովիտներով, զգալիորենվերափոխում, այնդարձնելովսառցադաշտային հովիտներկամ ռրռգներ(գերմ.-որոց՝տաշտակ): պրոֆիլըխիստանհավասարէ: Տրոգայինհովիտների երկայնակի որոնց անվանում Հանդիպումնն լայնակի բազմաթիվսանդդավանդեր, ն հերկմանտաշտակներ: են ժայռապառոննշներ Սառցադաշտերիքայքայող գործուննությունը հաճախ են չզարացիա (լատ. էլգարացեռ հերկում: '

'

ՆՈՐ

նախկին էրոզի

.

անվանու

Սառցադաշտերով տեղափոխվոՏրա

ե

նլր ննԽորա կան քանա խու որնցՊողո .ր

աո

հետ ի Մառցադաշտերը մինչն հսկայակա կի տարաբնույթնյութ՝ մանրկավային մասնիկներից է հենց Տեղափոխվող ժայռաբեկորները: նյութըմնծամասամբ բաղկացած ն չ ափով ստորորոշ՝ սառցադաշտերի կողմիցքայքայվածապարներից ն վերսառցադաշտային առաջացած սառցադաշտային նյութերից: Սառցադաշտերովտեղափոխվողայս զանգվածին անվանումեն մորննենր(եկ. 83:

հողմահարումից ամբողջ ապարնե

Հռ

սառույց

Հճ.

ԾԱ

Է

2-2

Կա որ Հար... Վո. --

--Է զ:

Է

.-

`

-

րաբերուկներ

տեղափոխվող

բազա

Վերսառցադաշտային

օ.ջջրարբերուկներ ՆԱՆ ՎԻՉ

88»

ԱՒ

Եե ՏԱՆ 2-5 Երներ

ց.ժ Թհատակային ՅԱՒ-

«9272-2522

6.

օ.

ՏՏ

Նկար 83. Սառցադաշտիլայնական կտրվածքիվրա մորենների տեղադրմանսխեման 1) պլանում, 2) մորեններ,Ա) կողային, .

Բ) միջնային,Գ) ներքին, Դ) հատակային,Ե) վերջնային

շարժ

Ստանձնացվումնն վող ն նստած մորեններ:Լեռնահովտամորեններըըստ սառշարժվողկամ տեղափոխվող )ին սառցադաշտներում .են. մակերնութային` ցադաշտի մնջ իրենց գրաված դիրքի լինում կազմվածվերսառցադաշտային ապարներիհողմահարվածզգանգվածեց: Մակերնութային մորեննիրիմեջ առանձնացվումեն եզրային մորեններ որոնք սառցադաշտիլեզվակի եզրերումառաջացնումեն կամ ապարնրիթմբաշարքեր,միջնայինմորեններ,որոնք պատվարներ միջին նույնպես պատվարների ձնով տեղադրվածնն սառցալեզվակի մասում ու առաջանումնն երկու եզրային մորեններիմիահյուսումից: սահմաննեՆերքին մորեններըառաջանումեն ն ֆիրնային ավազանի ն րում հոսքի մարզում:Հատակայինմորեններըբնականաբարսառցադաշտերիհատակում են ն առաջանում են սառցադաշտային էկգարացիայիհնտնանքով: մոտ մակերեսային սառցադաշտերի մորենների Մայրցամաքային առաջացմանհամար աղբյուր գոյությունչունի: Այստեղգլխավորըհասառտակայինն ներքինմորեններնհն: Եվ քանի որ մայրցամաքային ունեն շատ մեծհզորություն,նրանցստոր սառցադաշտային ցադաշտները օթյակում առաջանումեն հսկայականսառցադաշտային էկզարացիոն -

.

հովիտներ:

Սառզադաշտերի ակումուլլատիվգործունեությունը

տեղափոխվող հսկայականբեկորայիննյութը Սառցադաշտերով տեղափոխմանհետ միաժամանակ ենթարկվումէ նստեցման կամ են հիմնականն վերջնային ակումուլյագիայի:Այստեղ առանձնացվում մորեններ(ճէ. 84):

Նկար 84. Վիմնականն աբլյացիոն մորեններիառաջացումը

վրա Բ)երժումը Աորննեո Աաանհինումկան անոգաղաշ աղարեցրած Ռ. Ֆ.

Ա) Ֆլինտի).

սառցադաշտի

շարժման ժամանակ

առաջացած

ստորսառ-

Գ) հատակայինմորեններիվրա աբլյացիոն ճակերնույթայինմորեններառաջացումը, մորեններիշերտիառաջացումը

տեղաՀիմնականմորեններըառաջանումեն սառցադաշտնրով հիմնական սառցադաշտերում Լեռնային փոխվող բեկորայիննյութից: մորեններըբաղկացածեն բոլոր շարժվող մորեններից:

Մայրցամաքային սառցադաշտերում

հիմնական մորենը առաջանումէ հատակային ն ներքինմորեններից:Մառցադաշտիհալվելու ժամանակ սառցադաշտիմեջ գտնվող նստում է ն բնկորայիննյութըաստիճանաբար հիմնական մորենի հ ատակային վերադրվում մեծ տեսքով հորիզոնի հզորությամբ վրա ոչ որին Ռ. Ֆ. Ֆլինտի (1963 թ.) առաջարկլով անվանելննառլյացիոնմորենննր: սառցապաՎերջին (չորրորդական)

ընդհարձակ տումներիհետնանք է համարվում ալիքավոր, բլրավետ հարթավայրերը՝ թույլ դրումլինայինդաշտերի(դրումյինենըմերձլայնական,օվալաձնբլուրներ)առաջացում: Վերջնային մորենները(նմ 85) առաՆար 85. Սառցադաշջանում են երբ սառցադաշտը երկարատն տի վերջը ստորսառցադաշտայինթունելով ն կանգ է առնում այսինքնշարժման արագու վերջնայինմորենու թյունը համընկնումէ հալվելու արագության թ

»

Ե

առջնգոյանումեն թմբեր,պատվարդեպքումսառցալեզվակի են տարբերբեկորայիննյութեբաղկացած Դրանք ներ, արգոլաթմբեր: ն անվանումնն վերջնայինկամ որոնց մորեններից, րից` շարժվողբոլոր առաջացումըկապված է մորենների եզրայինմորնններ: Վերջնային: :: հետ: կանգառի սառցադաշտերի բաղկացածեն անհամասեռ ն Նստվածքայինբոլոր մորենները կավավազնյութերից,մանը կավեր, ավազակավեր չտեսակավորված նայլն: ն ժայռաբեկորներ, գլաքարեր խ ճաքարնր ճալաքարեր, ներ, հետ ն այս

Ջրա-սառզադաշտային կամ ֆլյուվիոգլյազիալ նստվածքներ տարբեր մասերիշարժմանտարբերարագություն

բոաննրնվ լամ արտ հալչումիգ սառցադաշտերի թունելներում աշտային. անցուղիներում հզոր ջրայինհոսքեր,որոնքշարժվում առաջանում մորննային վերջիններսնստեցնում թյամբ: Լվացման ընթացքում միջից էլ սառցադաշտի այնպես ընթացքում նյութը ինչնշարժման որոնք կազմված առաջացումները, ւ

տի

առաջացածճեղքերումն ստորսառցա-

ների

ն.

են

նն մեծ արագուեն

:

դուրս գալուց

:

Ֆլյուվիռգլյացիալնստվածքները առաջացնումեն ռելիեֆիյուրաօզեր,կամեր: Զանդրերը՝(դանիերենզանդրեր՝ավազ)կամ գանդրայինդաշտերը տեղադրվումեն վերջնայինմորենների եզրերիցհետո: Այս նստվածքները առաջանումնն սառցադաշտերից դուրս նկող հզոր ջրահոսքներով դուրս բերվողբեկորային նյութերիհաշվին: Հատկապես խոշոր զանդրերնն առաջացելչորրորդականսառցապատոււների ժամանակ: ն թմբաշարնրի Օենրընեղ պատվարների տեսքովբեկորայիննյուեն տեղակայված թի կուտակումներ սառցադաշտի շարժման ուղղությամբ (եմ. սրանք առաջացել են ն ն ներսառոցադաշտային ոց շ ն սառջրանցուղիներում որ նն ստորսառցադաշտային ցադաշտինահանջիցհնտո պրոնկտվել մայդականօթյակի կամ էլ հիմնականմորենների վրա: Այլ տիպի օզերի կապված է խոշորստորսասցադաշտայինհոսքերի լքի առաջացումը դելտա: Օզերըզանդ.

րն մոր ոաանե) ամանականությամբ լ

ն

նման

աար Աոա իր սառցապատումներ

երում լայս լայն տարածարգորում տար

չորրորդական

վածությունունեն:

նն

բոլոր

՛

ԱրՍԱ երի

Ղերի

ատա

ակումուլյատիվ ն հետ անվանում են հոսքերիգործուննության ջրա-սառցադաշտային (եմ. 66): սառցային) գլայցիոս՝ գետ, ֆլուվիոգլյացիալ(լատ. ֆլյուվիոս՝ Այն

զանդրեր,

հատուկձնիր`

ՊԱՀ

Լ ա

առապլեաաթքե....-.

կապեմ:

Եար

նար (ար 86.

ձների Սառցադաշտայինն ջրասառցադաշտային

բերություններիսխեման փոխհարա

չ.

Ը

ՏՔեա.

Ուղղագիծ օզ

կամերի առաջագմանպայմանները էապես տարբերվումեն օզեզանդրերիառաջացմանպայմաններից:կամերը`միջինը 10127 անկանոնբլուրներնն, կազմվածտարբերավազներով, քարձրությամբ խճաքարնրովն գլաքարնրով,նուրբկավերովն ճալաքարհերով մ. 6Փ: Այսպիսի տարաբնույթն անհամասեռ կազմը,շերտավորվածությունը ն նուրբ ժապավենաձնկավերիառկայությունը վկայում են, ռր կաքի

իյ

87.

ն

եթ

13 Ս.Ա.

Առաքելյան

մերի առաջացումըպայմանավորվածէ կանգնած սառցադաշտնրով: Նստվածքները կուտակվելեն սառցադաշտիտակ եղած տարբերիջվածքննրում,ուր հալոցքայինջրերը բերել նն անհամասկո բեկորային լճանյութը:Սառցադաշտիանհետանալուցհնտո վերսառցադաշտային մորնններիմակերեսիվրա պրոնկտվելեն հիմնական յին նստվածքները անկանոն բլուրննրիտեսքով:

Նար 88. Կամեր Հյուսիսային Կարելիայում (նկարԳ.

Ա.

' ն պե մ մայրցամաքային մ նհ հզոր սառց ապատումՉորրորդականպերիոդի ները հսկայականազդեցությունեն թողել շրջակա տարածքիկլիմայի վրա, որը անվանվելէ րծ,լոհգլյացիոն: Այդ սահմաններումընթացել են յուրօրինակպրոցեսներ,հավերժականսառածվածությանգոտիներիառաջացումկապվածջրի ներթափանցման ն սառելու հետ, ապարներիմեջ խորը ճեղքերիառաջացում, գրունտներիողողմանպրոցեսներ,սռյիֆ/յունցիա(գրունտներիհոսք) ն այլն: եղել նն ոչ միայն չորրորդական,այլ նան Սառցապատումները վաղ ժամանակաշրջաններում: Դրա լավագույն վկայությունը հին ժապավնխտացվածմորեններնեն` ոի ոները, լճա-սառցադաշտային նաձն կավերըն այլն: նն Հաստատվածէ, որ առանձնապեսուժեղ սառցապատումներ եղելուշ պրոտհրոզոյումն ուշ պալեոզոյում: .

,

Բիսկե)

կամ լիմնոգլյացիալ (լատ. /իմնն՝ լիճ) Լճա-սառցադաշտային նատվածքները: Լճա-սառցադաշտային նստվածքների յուրահատուկտիպ է, որն առաջանումէ մերձ սառցադաշտային լճերում,հրբ սառցադաշտի լեզվակինընդառաջեն գնում գետերըն իրենցջրերըթաղում սառցադաշտի տակ:Առաջանումեն ստորսառցադաշտային քաղցրահամլճեր: Այս նստվածքներըբաղկացածեն ավազներին կավերինուրբ կուտակումների հերթափոխումներից: կավերի ն ավազներիյուրաքանչյուրզույգ համժամանակին:Ամռանը,երբ սառցադաշտը ընկնումէ մեկ տարվա ավելի իստենսիվէ հալչում ն գնտաջըրերն էլ կախվածվիճակումմեծ քանակությամբ նյութ են տեղափոխումդեպի լիճ կավի ն ավազի ժապավենի (նստվածքի)հզորությունըմեծ է լինում,իսկձմռանըմիայննուրբկավերի առաջացրած ժապավեններնեն, ն կապվածեն կախվածնյութի մուտքի հետ: Այսպիսովամռանընստում նն ավազների ն կավեկրճատումների նման են նի, իսկ ձմռանը միայն կավերինստվածքներ, որոնք ձգված ն այդ պատճառովէլ անվանումեն Ժառյողնենային ժապավենների կավեր : Ժապավենների թվով կարելի է ռրոշել նրանց կուտակմանտարիների թիվը: Ժապավենաձն կավերըշատ նն տարածված չորրորդական սառցապատումների շրջանում:

Գլուխ ՔԱՄՈՒ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

Անապատային մարզերումքամին ներխուժում է ապարների ճեղքերն ու անցքերըն այնտեղից փչամաքրում,դուրս բերում հողմահարվածփխրուննյութերը: Դա է պատճառը, որ ապարներիճեղքերըայստեղբացվածնն: Խորաբացճեղքերիառկայությունընպաստում է ֆիզիկականհողմահարմանպրոցեսների ակտիվացմանը,որը վերջին հաշվովբերումէ ճոճվող ժայոնրիառաջացմանը: Ջառիթափլանջերում, նթն վերջիններս կազմվածնն տարբեր ապարներից ն դեֆլյատեղի է ունենում հողմահարման գիայի ընտրովիաշխատանք(նյ. 27: փխրունապարները հողՀամեմատաբար մահարվումդուրս են բերում,իսկ կարծրեռը մնում են: Քամու այդպիսիաշխատանքիդնպքումառաջանումնն ապարներից բոլոր

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ցամաքայինդենացացիայի գործոններիցմեկն էլ քամին է: ազդեցություննավելիուժգին է արտահայտվումանապատային ն կիսանապատային մարզերում,որոնքզբաղեցնումեն ցամաքի մակերեսի 2022-ը:Քամու առաջացմանը նպաստումնն ջերմաստիճանների օրական տատանումները, գոլորշացումը,որոնք բազմաթիվանեն մթնոլորտային գամներգերազանցում տեղումների քանակը,բուսական ծածկոցինոսրությունը կամ իսպառբացակայությունըն այլն: Քամու ակտիվգործունեությունը նկատելիէ որոշ ծովերին գետերիբուսածածկույթիցզուրկ ափամերձգոտիներում: Այն բոլոր պրոցեսները, որոնք են քամու գործունեությամբանվանվում են էռյայհն պայմանավորված (Էռլ՝ հին հունականդիցաբանությունում քամուաստծո անունը): Ծոլային են նան ցամաքայիննստվածքները,որոնք առաջանում են հողմայինակումուլյացիայի հետնանքովն համապատասխան ռելիենայլն: ֆի ձները(բարխաններ, դյուներ,թմբաշարեր Քամու երկրաբանական գործուննությունըբաղկացած է մի շարք գործոններից` դեջլյացհա(փչում ն ցրում), կոռազիա(հղկում),տեղավտխում ն ակումուլյացիս: (կուտակում): Այս բոլոր գործոնները միասինբարդ ամբողջականպրոցես են: Որոշ վայրերումդրսնորվումԱն քամուգործունեությանմեկ, իսկ մեկ այլ վայրերումմյուս գործոնները (քմ. 89, 90): Քամու

-

ելուստներն խորշեր: Դնֆլացիոն պրոցեսներըհամնմատաբար ուժգին նն արտահայտվումերկ-

ռագնդիբուսածածկույթիցզուրկ մարզերում, որոնք կազմված են տարբեր ծազման փխրուննյութերից: Քամին իր հետ ԻՊ վերցնումէ այդ փխրուննյութերից մանր ն իր շարժման մասնիկներ տեղափոխում ն վոուղղությամբ:Նյութի քամհարմանը ր են նպաստում անապառաքամհարմանը շեր տային մարզերիմակերնույթիանհարթությունները:Անապատներիներբեմնանվանումեն գոգահովիտներիհայրենիք, քանի որ այնտեղտարածվումեն բազմաթիվմեծ ու փոքր իջկարծիքովդեֆլյացիոնպրոցեսների վածքներ:Դա որոշ հնտազոտողների ւմրդյունք է: Մի շարք անապատներումիջվածքննրըհամաշխարհային բավականինցածր են: Այդ գոգահովիտների օվկիանոսիմակարդակից հատակայինմասերումդիտվումէ աղերիկուտակումներ, որոնք տռաջանում նն ապարներիծակոտիներում գրունտայինջրերի բարձրացման, Լոեղադրմանու գոլորշացմանարդյունքում:Հնտագայումաղերըբյուրնղանումեճ ն փխրեցնումապարները:Արիդայինկլիմայական մարզեբում առաջանումեն փխրուն,փոշենմանհնշտ քամհարվող աղուտային Ւորիզոններ:Շոգ, անհողմօրերինաղուտներիվրա առաջնումեն հզոր որոնք ռուրբուլննտ հոսանքներ`պտտաէջքանմանմրրկասյունննր, չում հեռացնումեն հողմահարվածփխրուն նյութերը:Այդ հոսպնքների առաջացմանպատճառը երկրի մակերնույթիտարրերի անհավասար տաքացումնէ: Արդյունքումտարեց-տարիգոգահովիտնհրիխորությունը ււվելի է մեծանում: Սահարայումայդպիսիերկարավունհովտանման Ի»

ՀՏ

ՅԻՈ»

փն Աաաա տա Լ ջացած բերմրախոր

.

հովտում

քաղաքի

մոտ Նկար689. Հրազդանգետի Նկար 90 Գորիս Բջնի գյուղի մոտ բազալտներիհողմա- հրաբխածին-բեկորային հաստվածհարմանձներ(նկարՀ.Կ.Գաբրիելյանի) քում հողայինբուրգերը ն քարանձավները(նկարԼ. Ն. Զոհրաբյանի)

Դեֆլյացիա

Դեջֆլյացիան (լատ. դեֆլայցիո՝փչում, հնռագում)այն երնույթն է, նրբ քամով կամ քամհւսրելովդուրս է բերվումավազայիննուրբ ն մանրահատիկնյութը:

: հն մաադիներ Հարկէ նշել, որ սրանց գոգավորություններին անվանում կապված է ջրի լվացնախատռաջագման պատճառըայնուամենայնիվ ման հետ, որիվրա այնուհետնվերադրվելէ էոլայինզանգվածը:

Տեղափոխում

ն

կոռազիա

է ավազին փոշու մասնիկները Փչող քամին իր հետ տեղափոխում հարյուրավոր, նույնիսկ հազարավոր կիլոմետրեր:Տեղափոխողնյութը քամու միջոցով տեղատարվում է ինչպես օդում կախված վիճակով, այնպեսէլ գետնովգլորելով ն այս դեպքումտեղափոխվողմասնիկների

տրամաչափը կախված է քամու արագությունից:Եթե քամու արագուէ մինչն0,25 մՄ չսոփնրով թյունը6,5 մրն է, ապա այն տեղափոխում փոշի ն մանրահատիկ ավազ, 10 մ//րմ դեպքում`մինչն 1 մմ, 20 մ//րք դեպքում`4-5 մւ՛ մասնիկներեն տեղափոխում: մանը քաՓոթորիկներիժամանակօդովկարողնն տեղափոխվել րաբեկորննը:Տեղափոխման տարբերեն ն կախված հեռավորությունները են քամու արագությանփոփոխություններից: Աֆրիկայի անապատների է 2000-2500 փոշին փչող պլասսատներիկողմից տեղափոխում 7մ, որը զգալիզանգվածէ Ատլանտյանօվկիանոսի մեջ: նստվածքննրի Ալոռագիան(լատ. դառագիտհղկում եմ) քամով տեղափոխվող ավազահատիկների հարվածներիցժայռերըկազմող ապարներիվրա են (ճմ. 97: կատարվածփոփոխություններն Բնականաբարքամով տեղափոխվողառավել խոշռրահատիկ մասնիկներըշարժվում են գնտնամերձ օդի շնրտերով 1-27 գետնից բարձր: Հենց այս շերտում էլ տեղի է ունննում առավելագույն կորրազիան: Ուժգին, հաճախակիհարվածները մաշումեն ժայռերիհիմքերը,որի են մնացորդային ժայռերյուրահատուկուրարդյունքում առաջանում վագծերովվերնում`լայն, հիմքի մոտ բարակն նեղ, որոնքհիշեցնումեն սնկերիհենցայդպեսէլ անվանումեն` անապատայինսենհր(նկ. 92: Համեմատաբար մեկուղղությամբ փչողքամիներիդեպքումառաջանում են կորրազիոնդեֆլյացիոնորմնախորշեր,ոչ մեծ քարայներ, Աայուն, մեկ ուղղությամբ փչող քամիներիդեպքում,ավազային խցնրը: առաջացնում նն առանձին ակոսներ կամ փողրակներ(1-2 շիթերը նն աներբեմնէ̀լ 6 ւ խորությամբ),ռրոնքմիմիանցից առանձնացված կանոնգուգահնռկատարներով: Չինաստանումդրանքհայտնիեն /արդանգենրանունով: Տարբերկարծրությանմիներալներից կազմվածանհամասհռ ապարներումօդի տուրբուլենտ,պտտական շարժումների շնորհիվավազահատիկների հարվածներից«շաղափվում»են չափերով ոչ մեծ ն փոքրխորությամբբջիջներ,որոնքկազմումնն բջջավորժայռեր ն հիշեցնումնն մեղուներիմեղրաբջիջներ մեծացվածչափերով(ճմ. 93): կոռագիայիհնտնանքովառաջանում են եռանիստկամ բազմանիառհարթփայլնցրածմակերնույթներով սուր կողերովէոլայինհղկված լ98

Ա

--:վի

Նկար 92 Կոռազիայի սնկանման ձն

հողմահարմամբառաջացած տուֆերի վրա բջջավոր մակերնույթ

է նան անապատներիհորիզոապարներ: կոռազիանարտահայտվում վրա: նականտեղադրմամբ կավայինմակերնույթների Մ

:

էոլյան ակումուլլացիա

ն

էոլային նստվածքներ

տեղի Դեֆլյացիայիհնտ միաժամանակ էունենում նան նստեցում հետ: առաջաԱյս դեպքում կապվածքամու արագությանփոքրացման ն ում են ցամաքային տիպեր,որոնք յուրահատուկ էոլայիննստվածքների ն լյուսեր պայմանականորեն կարելիէ բաժանել երկուխմբի`ավազներ 94, (ե. 99: հողը ըստ ծագմանկարողնն լինել ֆիզիկական ավազներ ՝

Էղլյան

Հան ավազ արդյունք: Աաածնրի, վաոմեարման դեֆլայցիայիմարզերից հ

աջազման

որպես

գետերի, լճերի, ծո

են ոչ շատ հեռու: նստվածքներըտեղադրվում ն տեղադրվում մանր,փոշենմաննյութեԱվելի հեռու են տեղափոխվում ն լեռնարը՝ անապատներիեզրերում,նրանցկից տափաստաններում ստացելեն լանջերին:Այդպիսիմանրահատիկնյութերիկուտակումները

անվանումը: գույնիմատբաց դեղինկամդեղնավուն Լյոսերըչշերտավորված, 5072-ը ներովհեշտ տրորվողապարներնն, որոնց մնջ մոտավորապես ամբողջ նն Լյոսերի հզորութկազմում 0,05-0.01մմ փոշու մասնիկները: են խողովակաձն ծակոտկիյամբ, բայգ ոչ շարունակաբար,բարձրանում են փ տած արմատների բույսմնրի ների համակարգեր,որոնք արդյունք են, կրաքարնրիզանգվածնեհետքերի:Լյոսերը խիստկարբոնատացված անըը երբեմնառաջացնումեն ձգվածհրաշագեղ,գեղեցիկձներ,որոնց Սոս

լԼ99

Գլուխ ԼճԵՐԻ

Լճերի

ՈՒ

2«

ՃԱՀԻՃՆԵՐԻ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

դերը: երկոաբանական

1ծնր նն անվանվում երկրիմակերնույթիջրով լցված գոգավորուհնտայունները, որոնքկապված չեն ծովի հետ: Լճերի համապարփակ զոտություններովզբաղվումէ լիմնոլոգիանկամ լճագիտությունը:Համե-

|

բաղկացածմակերնույթի 5Լյխերից նկար, մատած ծովի ն

-

'

րի

(նկար Գ. Պ. Գորշկովի) ան

Հն

յրը մ, մանկրը

ՆՆ

Ասի այու

Չինասված միջին տանում, Ուկրաինայումն այլ վայրերում:Լյոսերի հզորութ-

) ունները րը հասնում ավազներով ավելիմետրերի:

`Նկար 94. Մերկացած ռելիեֆի հիմնականձների զարգացման սխեման (ըստԲ. Ա. Ֆյոդորովիչի) .

են::100

ն

լոսերի

Մինչ այժմ առաջացման: վերաբերյալ

ջարխանային 2էմբրինաին սաիթ,

5)զուն Աաապին աարխան բարխան, չկան չանտկ միան էոլայի Լյոսերի Բոաեր րություններ: 6) բարխանային 7) համալիր .

ի արխան,

արխան,

տասա

խոշոր 8) խմբայինբարխան. որը երկայնական:քամու դեպքումանցնում Է շղթայի, 9) բարխանայիներբարխանային կայնականբլրաշարք անկյունագծայինկոշղթա,

բարխանայիկ շղթա,

լ

ծագման հիպոթեզ առաջ է Վ. Ա. Օբրուչնը: քաշել Բազմաթիվ վեճեր նն առաջացնում Ուկրաինայի

Մ ռերոն 10խոշոր Օկողերի անկյունագծայի րի համալիրով որոնք լյոսերը, րածքի համալիր

կող

ածված աների ինեռան րանմծազի զրա, ածկոային մը բացատրու հան լյոսայիննստվածքներում քամու Բազմաթիվ

են

գործունեությամբ:

տ

տ

ը

հն ջրբաԳգետերի րբ ն անդներում ունեն

ր

մ

մ լ

նն ավելի խոշռրահատիկ նյութեր, երբեմն էլ ավազների շոր յո» ոսպնյակներշերտավորությաննկատելի հետքեր:Այս ամենըվկայում Ծն,ռր լյոսնրի առաջացմանը նպաստելէ ջրայինմիջավայրը: Այդ պատճառովէլ առաջ են քաշվումլյոսերիԱռաջացման դելյուԸս վիալ, ալյուվիալ, ջրա-սառցադաշտային, հողային վարկածները: ն լյոսերը որոշ հնտազոտողների ժամանակակից նստվածքլյոսանման լինել ալյուները չոր կլիմայական գոտիներումկարող են առաջացած հողմավիալային,դելյուվիալայինն ցամաքային այլ նստվածքներից հարման,հողառաջացման ն այլ պրոցեսներիհետնանքով:

հպում դուզ

գետերիերկրաբանական գործունեությանհետ լճերի

նշանակալիորենփոքր է: մըկրաբանական գործունությունը

երկԼճերը

վրազբաղեցնումեն գումարային2,7 մլն. /ւՐ՞կամ ցամաքի 1,824-ը:Լճերի խորությունըտարածվումէ լայն սահմաններում Էլտոն՝ 0,8 մ Բայկալ՝ 1620 1): Խոշոր լճերին անվանում են ծովեր (օր.՝ Արալյան): ըստ ծագմանլինում են գոգավորությունները Ս Տեկտոնական(օր.` Բայկալ, Սնան, Տանգանիկա,ՆԵյասսա), 2) Պռարխային,որոնք առաջացել են հանգած հրաբխների խառնարաններում պայթմանխողովակներում, 3) Շառցաղդաշատային, որոնք առաջացել են սառցադաշտերիհերկման կամ ակումուլյատիվգործունեությանարդյունքում:Սկանդինավիա-

Կասպից,

Էճային

ն

,

ոնաՍան

Արմ լ

շատ

են տարածված չորրոր-

»

4) Ողողատային ն դելտայինլճնրը գետահովտիցդուրս մնացած հնահուներ, ռղոդատայիննե դելտային առանձին գետաբազուկներեն,

են լճերի: որոնքվերափոխվել թերմ, ն խոշոր ձ ձագարներ ներ կամ կամ ին,թնրմոկարստային, որոնք զարստային, լու լուծեն: ված ապարներիմակերնույթումգոգավորություններ Թնրմոկարստային պրոցեսներըլայն զարգացած են հավերժականսառուծության գոտիներումկապվածսառցիտեղ-տեղհալման հետ, որի հնտնանքով տեղիեն ունննում փլուզումներ:Նստեցմանըկամ փլուզմանընպաստում է նան սուֆոզիայիհրնույթը (մանը մասնիկների մեխանիկական դուրս բերումըլուծված վիճակում): 6) Փուզումային, որոնք առաջանում են լեոներում մների հետի7 վանքով:Օրինակ`Մուրգաք (Պամիր)գետիվրա Մարեզիլճի առաջագումըկապվածէ 1911թ. երկրաշարժիհետ: Երբ գետիհովիտըթաղանվում է փլուզումներով,լավայինհոսքերով, վերջնայինմորեններով վանում են արգնչառպատննկշային լճնր Սրանց թվին նն վերագրվում

:)

տային

:)

լ

փլուզու

նան

ամբարտակները: արհեստական

:

իրենց ծագմամբպարԲազմաթիվ լճային գոգավորություններ տավորեն մի քանիգործոններիմիաժամանակ:Լճերի հիդրոլոգիական

ռեժիմը(ջրի ավելացումըն նվազումը)տարբերէ` պայմանավորվածէ Հումիդային (խոշրջանի կլիմայական առանձնահատկություններով: քաղցրահամ նավ) կլիմայականմարզերումգտնվումեն գլխավորապես գզուգահոսք ունեցողլճերը:Սրանք սնվումեն գետերովն գոլորշացմանը հեռ ջրի մի մասըդուրս է բերվումգետերովն մի մասն էլ տալիս են ստորջրյա հոսքին: կան լճեր, որոնք ունեն միայն ստորգետնյահոսք: Արիդային(չոր) ն սնմիարիդային(չորայնության)կլիմայականգոտիներում տարածվածեն աղայինանհոսքլճերը,իսկջրերը ծախսվումեն գոլորշացմանհամար: Լճերի ջրերիզանգվածիմեծ մասըառաջանումէ մթնոլորտային ջրայինհոստեղումներից, ինչպեսմշտական,այնպեսէլ պարբերական են քերի հաշվին: կան մնացորդայինլճեր, որոնքարդյունք նախկինծովային ավազանների:Աասպիցծով-լիճը մոտ հարյուր հազար տարի առաջ միացածէ եղելԱզովծովի հնտ Մանիչի հովտով: Լճերի ջրերիկազմըն աղիությունըորոշվումէ բազմաթիվգործոններով, որոնցից մեծ նշանակություն ունեն ներմուծվողգետային ն գրունտայինջրերն ու կլիմայական պայմանները Կախված դրանից փոխվումէ նան միներալիզացիայիաստիճանը(աղիությունը) ն քիմիական կազմը Որոշ դեպքերում հաշվի է առնվում ապարների կազմը, որոնքկազմում են լճային գոգավորությունը:Հումիդայինմարզերիլճեռում մենծ տարածումունեն քաղցրահամ,թույլ միներալացվածջրեր, որոնցումգերակշռումեն 11ՇՕչ՝ ն Շո" իոնները,այն դեպքում,երբ արիզոնաներումհանդիպումեն աղիլճեր ն նույնիսկ դայինն սեմիարիդային խիստաղի, հագեցածլուծույթներավելի քան250 գ// միներալացմամբ (Էլտոն, կուչակ ն այլն): Տարբերէ ն ջրերիաղայինկազմը՝հիդրոկարբոմինչն թլորիդա-նատրիումային: բանատ-կալցիումայինից զուգահեռբնականջրերի մեջ (1ՇՕյ, ՇՕ:՛, Տ0:-, ՇՆ Ք" ն հռ) մասնակցող,լճային ջրերումհանդիպումեն որոշ ԸՋ՞", Խքքշ", չափովֆոսֆորի,սիլիցիումի,մասամբերկաթիմիացություններ: Ջրերում առկաեն նան լուծվածգազեր(Օշ, ԻՇ, ՇՕշ ն այլն), օրգանականմիացություններն նրանցքայքայմանարդյունքները: Ըստ լուծված նյութերի կազմի առանձնացվումեն աղի լճերի հետնյալտիպերը. ԷճչԸՕ:, ԻԹԷԼԸՕ»,ՀոՇԼ ԻՏչՏՕ, պա7)Շոդայինկամ Մարբոնսրոային՝

ղադրամասերին

Հիմնական

րունակություններով:

2) Աղային կամք/յորիդային(Էլտոն, Բասկունչակ,Ինդեր ն Մերձկասպյան իջվածքիայլ լճեր):

3) Դառր-աղային կամ սուլֆատային(կովունդինյան մի շարք լճեր, Բատալփաշայիլիճը կովկասում)պարունակումեն ՒնճչՏՕ., Խ(ՏՕ.. Շ«ՏՕ. ն ԷոՇԼ Ի(ջԸլշ:

շատ նման է ծովային գործունեությունը Լճերի երկրաբանական ն իր մեջ ընդգրկումէ ափայինսանդավազաններիգարծունեությանը բեկորաղավանդներ,ափամերձջրավազանիհատակի,տեղափոխման, յին նյութի տեսակավորմանն ավազանի մեջ լուծված նյութի տեղադրման ն ճսռվածքներիկուտակմանպրոցեսները: Լճերի քայքայող աշխատանքներումմեծ է ալիքների դերը,որոնց ն տեքայքայող ուժը մեծանում է ուժեղ քամիներիդեպքում:Քայքայման է բարձ-` ջրի նպաստում տարաքաշումը՝ ղափոխմանաշխատանքներին րացված ալիքների դեպքումջրի մակարդակըտատպնվումէ 1-2 մ Լճերի երկրաբանականաշխատանքըճիշտ պատկերացնելուհամար` ջրամբարներիափերի ն ափամերձ պետք է դիտարկելարհեստական Ուսումգոտիներիքայքայումըու քայքայված նյութի տեղափոխումը: ցույց են տվել, որ մի քանի տարումափերըկտրատնասիրությունները վում են մինչե 50 մ նույնիսկ 110-115 մ արագությամբ: Լճային նստվածքներիկազմըկախվածէ կլիմայականպայմանկառուցվածներից, ոելիեֆից, ջրահավաք ավազանիերկրաբանական քից, լճի հոսունությանաստիճանիցն նրա աղիությունից: մեջ ըստ կազմի ն գենետիկկանխանշան Լճային նստվածքների են ների առանձնացվում տիպինստվածքներ . գետերի 1) Տերիգեն (լատ. տնրրա՝հող)կամբեկորային,որոնքցամաքից նն: արդյունք միջոցովտեղափոխման որոնք առաջանումեն ջրի մեջ լուծված 2) Քիմիականկամ խեմոգեն,

:

նստեցմամբ: աղերիկամկոլլոիդների որոնք առաջանումեն լճային կննդանաբիոգնն, ն բուսականօրգանական նյութերի կմախքների կան օրգանիզմների կուտակմանհաշվին: կուտակումընպաստավորէ շրջակա ցաՏերիգեննստվածքների բեդեպքում:Գետերովտեղափոխվող լեռնայինռելիեֆի մաքիկտրտված է լճի տարբերխորութկորայիննյութը ըստ տրամաչափիտեղադրվում են ավելիխոշորաբեկոր, կոպյուններում: Ափամերձգոտումգերակշռում տերիգենխառը կամ մասերում`նուրբ կավերը տաբեկոր,կենտրոնական Փոքր լճնկազմինստվածքները: կամ տերիգեն-քիմիական օրգանական նն ափից: անմիջապես սկսվում րում տղմայիննստվածքները խոշոր լճերում Հումիդայինկլիմայականգոտիներիքաղցրահամ դեր են սակայն նշանակալից գերակշոումեն տերիգեննստվածքները, ն խաղում օրգանածինը,հազվադեպ քիմիականը:Արնադարձային կեղնիառկայութհգոր հողմահարման մարզերում մնրձարնադարդային օօլիտայիներկաթայինհանքանյութերի յամբ լճային նստվածքներում հետ նստում են նան ալյումինիօքսիդները՝ բոքսիդները հանդիպումեն մանրաշարք դեպքերում լճերում մի Քաղգրահամ օրգաջրիմուռների դիատոմային գույն միաբջիջսիլիցայինխնցիններով 3) Օրգանականկամ

նականնստվածքների կուտակումներ, որոնցանվանումեն դրատոմիտձեր կամ դիատոմայինտրեպելներ : Դիատոմայինտիղմերըմեծ մակերես են

Սնանա զբաղեցնում

լճում:

Հումիդային գոտիներիքաղցրահամ մարզերում երբեմն էլ

չոր

մարզերիաղային լճերում տարածվածէ սապրոպելը(հուն. սարում նեխած, անլյու՝ տիղմ): Այն առաջանում է հարուստ միկրոսկոպիկ պարզագույն պլանկտոն(հուն. որածճառն թափառող)կենդանիներ ն բուսական օրգանիզմներպարունակողլճերում: Մեծ նշանակությունունի (հուն. ֆիռոն բուսականություն),որը պարբերաբար ֆիտոպլանկտոնը ինտենսիվորեն բազմանումէ: Հատկապեսարագ նն բազմանում կանաչ ն առաջացնելովասյպեսկոչվածգունավոր կապտականաչ ջրիմուռները ջրնր : Բոլոր օրգանականմնացորդները ընկղմվելովտիղմիմեջ առանց թթվածնի (անաէրոբ)քայքայվում են, որին նպաստում են անաէրոր մանրէները:Վերջիններսշնչելու համարօգտագործումեն օրգանական `

`

նյութերումքիմիապես կապվածթթվածինը:Սրանց գործունեության

արդյունքումառաջանումեն ածխաջրածիններ ն տեղիէ ունենում օրգանականնյութի բիտումացում: .. ճային: նստվածքներումսապրոպելի կուտակմանը զուգահնո տեղիէ ունենում նրանցխտացումը:Վերջիններսամրանումնն ն վերածվուաարույելիտ կոչվողքարածխիտեսակի: Արիդային կլիմայական պայմաններումգտնվող լճերի ջրերը նն շնորհիվգետերերով տեղափոխվող աղուտ բարձը. միներալիզացված հողերիզանգվածների: Ուժգին գոլորշացումը առաջ է բերում լուծույթի հագեցում. Այդպիսիննն մերձկասպյան ն սկսվումէ աղերինստեցումը: ավազանիԲասկունչակ, Էլտոն, Ինդհր լճերը, տիրապետումէ որոնցում

կերակրիաղը: ան Այսպիսով,լճերում կուտակվումեն տարբեր նստվածքներ, այդ թվում ճան մի շարք օգտականհանածոներ,տարաբնույթաղեր, երկաթի հանքաքարեր, ,ոքսիտներ, սապրոպելիտներ:Բիտումներովհարուստ են որպես պարարտանյութեր, նատվածքները օգտագործվում բուժական ցեխնըն այլ նպատակներով: `

՝

ռ

երկրաբանական դերը: ճահիճների Երկրի մակերեսիհավելյալ ւ

ր

խոնավությամբ յուրահատուկբուսական ն կենդանական աշխարհով բնորոշվողտեղամասերին անվանում են ճահիճներ: Ըստ Ն. Յու. աշխարհում կացիտվյալների ճահիճների զբաղեցրածտարածքը կազմումէ 175.մլն.հո՛: ճահիճների առաջագմանը նպաստում նն Երկրիմակերեսինմոտ ջրամերժշերտերիառկայությունը, որը խանգարումէ գրունտայինջրերիդրենաժին ն սառած հողա-

գրունտերը:

՝

լ

Ճահիճներ տարածված նն ցամաքի տարբեր վայրերում, առափնյա իջվածքներից մինչն ներ մայրցամաքայինտեղամասերը: Ըստ սնման պայմանների,բուսականծածկույթի բնույթի, մակերնույթի ձնի մայրցամաքայինճահիճներըբաժանվումեն իջվածքային,վերին հոսանքներին անցողիկտիպերի:Իջվածքայինճահիճներըտեղադրված են ռելիեֆի ցածրադիրմարզերումն նրանց սնումը մթնոլորտայինտեեն է նան գրունտայինջրերովն բնորոշվում ղումներիցբացիկատարվում պատճառով Այդ սննդարարմիներալայիննյութերի պարունակությամբ: (հուն. առւտու՝ այստեղզարգանումեն այսպեսկոչվածամատուրոֆային բուսականությունը: ինքնա,տրոֆե` կներ) նն գետերիջրքաժաՎերին հոսանքներիճահիճներըզբաղեցնում նային տեղամասերը,որտեղ գրունտայինջրերը շատ խորն են, իսկ որոնց միներատեղումների, խոնավություննարդյունքէ մթնոլորտային նն օլիգոտրոլիզացիանաղքատիկէ ն այս ճահիճներումզարգանում քիչ Այս բուսատեսակները Ֆֆային(հուն. օլիգու՝ քիչ) բուսականությունը: պարունանյութերի ունեն սննդարար համար իրենց աճի պահանջարկ Ցո ոու կության նկատմամբ: Անցողիկ տիպի ճահիճները բնորոշվում են մնզոտրոֆային որոնց աճի համար պահանջումնն ոչ (միջանկյալ) բուսականությամբ, մեծ քանակիսննդարարնյութեր: : ն մերճՄերձ ծովափնյաճահիճներըբնորոշենարնադարձային ժամանակպարգոտիներինն մակընթացությունների արնադարձային են են բերաբար ծածկվում ջրով: Այս տիպիճահիճներըտարածված ՀյուկղգինեԻնդոնեզիական սիսային Ամերիկայիհարավայինմասհրում, բում ն այլ վայրերում:Գերակշռումնն անտառայինճահիճները,որտեղ գոհարմարվել է ջրի տակ նճրկարատն ծառային բուսականությունը նն ուղղությունտարբեր տարածված Ծառերի արմատները յատնելուն: ներով, ծնկաձնծռումներովբնից վեր են բարձրանումհայտնվելովջրի արմակարդակիցբարձր, որով ն շնչում նն: Այդ օդային «շնչառական Եվ քանի որ են արմատներին: մատակարարումստորջրյա մատներլ» օդ էլ նրանք նն հննց ուղղություններով բոլոր արմատներըտարածված պահպանեն հավասարակշռությոնը ծառի որպես հենակներ ծառայում նելու համար:

օրգանական հիմնականում նստվածքները Ճահճային նստվածքներից ճահճայինկիրը կամ նն ն որոշ

են

չափով քիմիածին:Քիմիածին հանճահճայինմերգելը,ինչպեսնան ճահճայինկամ ճմային երկաթի սիդերիտով տեսքի է գնդիկների փոքրիկ քաքարը, որը ներկայացված ն տեղի է ունենում օքսիդացում (ԻօՇ0.): Սիդերիտըօդին հանդիպելիս առաջանում երկաթիհիդրռքսիդկամ գորշ երկաթաքար:Ճահիճներում միացությունը առաջանումէ վիվիանիտմիննրալը՝ երկաթիֆոսֆորային

Բօչ(ԵՕԲԷՆՕ):

Գլուխ Ճահիճներում օրգանոգեն միացություններիցամննակարնորը տորֆնէ, որն առաջանումէ ճահճայինբուսածածկույթի(քարաքոսների, խոտերի,թփուտներիու ծառերի) տարբերմնացորդների կուտակումներից: Տորֆի առաջացմանհամար մեծ նշանակությունունեն բույսերի ածխածին,ջրածին, թթվածին ն այլ տարրերպարունակողբջջանյութերը: Նախնական նյութի վերափոխումըընթանում է առանց թթվածնի, շատ դանդաղորենն մանրէներիմիջոցով,շատ դանդաղօրգանական նյութի քայքայումովու վերափոխումով: Քայքայման ժամանակտեղի է ունենում ածխածնիպարունակությանմեծացումմինչն 57-59 26: Բուսական նյութերիքայքայման հետ միաժամանակառաջանումէ հումուսային նյութ: Ծյսպիսով,տորֆը շագանակագույն, գորշ կամ համարյա սն են: գույնովկիսաքայքայված մահացածբուսականմնացորդներ Տորֆերըտարբերվումեն ըստ այն առաջացնողհիմնականբուսածածկոցի:Բազմաբնույթտորֆ է առաջանումնախկինլճային տարածքներում: Դա պայմանավորված է լճի չորացմանընթացքումբուսածածՆման տեղերումտորֆերիշերտերիհաստություկույթիփոփոխությամբ: նը 10 ն ավելի մետրէ: Տորֆըկարնորպրակտիկնշանակությունունի: Բազմաթիվ մեծ ու փոքր հզորությանէլեկտրակայաններ աշխատումեն տորֆայինվառնլիքով: Տորֆիցստանում են սպիրտ, ֆենոլ, պարաֆին ն այլն: Գյուղատնտեսությանմեջ այն կարնորագույնպարարտանյութէ, իսկ շինարանն ջերմամեկուսիչ րության մեջ նրանից սալեր:

ԾՈՎԻ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

զբաղեցնումէ Երկրիմակերեսի361 օվկիանոսը Համաշխարհային կամ 70.89-ը: Զրի ընդհանուրծավալը մոտավորամլն. ոմ տարածքը պես 1,4 մլրդ. /մ՛ է, որն անընդհատշարժման մնջ է գտնվումն բնակամեջ է հատակին ափամերձգոտու ապարնենաբար փոխազդեցության րի հետ, կատարելովհսկայականքայքայող ն ակումուլյատիվաշխա-

տանք:

`

պատրաստում '

"

քամու աշխատանքների շնորհիվ ցաԳետերի, սառցադաշտերի, մաքից ամեն տարի հսկայականքանակովլուծված, կախված,բեկորաօվկիանոս:Այս ամենինգումարվումէ ճան օվյին նյութ է տեղափոխվում շնորհիվառաջացածնյութերը,որոնքի կիանոսիքայքայիչաշխատանքի հատակին:Ծովերի, օվկիանոսների կննդավերջոնստում են օվկիանոսի իրենցմանականն բուսականաշխարհիմեծ թվով ներկայացուցիչներն որի շնորհիվ որոշ տեղերումկուհից հնտո հայտնվումնն հատակում, տակվումեն կենսածինհզորնստվածքներ: Երկրի երկրաբանականզարգացմանպատմությանողջ ընթացքում երկրի մակերնույթըպարբնրաբարամբողջապեսծածկվել է ջրով, որի մի մասըհետո ազատվելջրից(տրանսգրեսիան ռեգրեսիա): Տրանսգրեսիայի արդյունքում առաջանում են նստվածքային են բազմաթիվնստվածապարներիշերտեր,որոնցովպայմանավորված հանածոների հանքավայրերը: ծագման օգտակար քային Ծովերի ն օվկիանոսներիկատարած երկրաբանականաշխահատակիռելինֆից,ջրի ջերմտանքըկախվածէ մի շարք գործոններից. աստիճանիցն աղիությունից,գազայինռեժիմից,նրկրակեղնիշարժուծովերիօրգանականաշխարհից,ջրի շարժումներից,կլինակությունից, մայիցն այլն: են ն ծովերիհատակիռելիեֆումառանձնացվում Օվկիանոսների տարրեր. մի քանիխոշոր գեոմորֆոլոգիական ստորջրյա եզրամասերշ̀ելֆ կամ մայրցամաքային 1) Մայրցամաքների ծանծաղուտ 0-200 մ խորությամբ: լանջ` մինչն 2500 ւ խորությամբ: 2) Ցամաքայինկամ մայրցամաքային . մ խորությամբ: 3) Ցամաքայինստորոտ մինչն մահիճ3500-6000ւ/ խորությամբ: օվկիանոսի 4) Համաշխարհային մ խորությամբ: 8000-1 5) Խորջրյա փողրակներ Այս լեռնաշղթա60000 77 երկարությամբ: 60.Միջադիր օվկիանոսային խոշորտարրերիցյուրաքանչյուրըբաղկացածէ ոնլինֆկազմողավելի լեռնաշղթայիկենտրոնական մանրտարրերից:Միջին օվկիանոսային է խորորը սահմանափակված մասերովձգվում է խոշոր դեպրեսիա,

քային բնկվածքներովն անվանվումեն ոնֆտայխնհովիտներ(անգլ.

նեղ,ճեղքվածք): ռիֆտ՝

Ցամաքներիցդեպի օվկիանոսառանձնացվումեն նրկու անցուան1) Ատլանտյան,որումդիտվումէ աստիճանական մային գոտիներ. ստորջրյա նզրամասերից դեպի օվկիանոսային գում Մայրցամաքների մահիճ, 2) Խաղաղօվկիանոսյան,որտեղմայրցամաքներին օվկիանոմիջնտեղադրվածեն եզրայինծովերը(Օխոտի,Ճապոնասային մահիճի կան,Դեղին նայլն), կղգաղեղները ն խորջրյափողրակները-վիհերը: ծովերըբաժանԻնչպեսեզրային,այնպեսէլ ներմայրցամաքային որոնքգտնվումեն շարժունգոտիներում(Օխովում նն գոտահովտային, տի, Ճապոնական, Հարավ-Ձինական, Միջերկրական,Սն) ն տափակավուն ջրավազաններ(Հյուսիսային, Բալթիկ, Մպիտակ) ոչ մեծ խորու: Այս ծովերիհաթյուններով,որոնց անվանվումեն չՀարկոնտինենտալ են: տակըծովիտակ անցած ցամաքայիներկրակեղնիտեղամասեր Օվկիանոսների

ն ծովե

երի

աղիութլունն

ու

քիմիական. կազմը

ջրերի ընդհանուրաղիությունըձնավորօվկիանոսների ն արտահայտվումէ 42 հ անրագումարով վում է բոլոր նյութերի լուծված ն եզրային պրոմիլերով(տոկոսիտասնորդականմասը):Օվկիանոսների ծովերիջրի մերձմակերնութային շերտումջրի աղիությունը32-37 22կամ 3,2-3,774 է: Համաշխարհայինօվկիանոսիջրերի միջին աղիությունը Ծովերի

354:

ն

է:

Ներմայրցամաքայինծովերի ջրերի աղիությունըբավականին

ցածը է, քանիոր սրանքհամաշխարհային միացած են նեղ օվկիանոսին ն չկա ջրի լայն փոխանակում այն կազմումէ 17-1820 Սն նեղուցներով, ծովում, 13-144- Կասպիցծռվում: Տաք կլիմայականգոտում զտնվող կարմիրծովի աղիությունը41-4342 է: Շատ բարձր աղիությունունեն

Մեռյալծովըն այլն: կարա-Բողազ-Գյոլը, ն ծովերիջրերի քիմիականկազմըխիստ Օվկիանոսների բազմաէ: գան Ջրերըպարունակումնն մոտավորապես քիմիականբոլոր տարրերը:Առավելտարածվածեն `, Խ1ջ-",Ըո՞",Է`, ԸԼ ՏՕ.՛, ԼՇՕ:, ՇՕչհոնները:Համաշխարհային օվկիանոսիջրերըպարունակումեն նան Տ-, 8Ր, Տ՝ ն այլն: Սակայն ոչ բոլոր իոններնու նյութերնեն հավասարաչափ է ՒոՇ1 (մոտավորապես 7822, երկրորդ բաշխված,առավել գերակշռող տեղումսուլֆատներնեն, իսկմնացածներին բաժինէ ընկնումընդամենը

0544:

նծովերի ջրերի գազային ռեժիմը:

ն Օվկիանոսների Օվկիանոսների ծովերիջրերըանընդհատշարժմանմեջ են: Հորիզոնականն ուղղաձիգ շրջապտույտների պատճառովջրի մնջ միշտ առկանն ազատ թթվածինը, ինչպեսնան ածխաթթուգազը:

կարգավորԹթվածինը ն ածխաթթու գազի քանակությունները անհրաԱյս գազերը ոնժիմով: ջրավազանիջերմաստիճանային ժեշտ են ջրային կենդանականն բուսականաշխարհիկննսագործուկախվածլլուծնեությանը ապահովելու համար: Ջրի ջերմաստիճանից է ջերմաստիէ: ջրերի ված գազերիքանակըփոփոխվում Ռրքան ցածր մնծ է, էլ իր հնրթին որն քանակը ճանները,այնքան լուծված գազերի ն նստեցմանը:Մի լուծմանը է միացությունների քիմիական ազդում վում հն

դանդաղընթաց որտեղ ջրափոխանակությունը շարք ջրավազաններում, են ըստ աղիության աստիէ (ներքին ծովեր) ծովերիջրերըշերտավորվում վարակված մ՛ ջրերը Սն 150-175 սկսված խորություններից ծովում ճանի: ծծմբաջրածնովն աղքատ են թթվածնով:Ծծմբաջրածնիառաջացուգործուննությամբ: է բակտերիաների անաէրոբ մըպայմանավորված

են

աշխարհը Օվկիանոսներին ծովերի կենդանական հն բուսականն հարուստ տարաբնույթ Ծովերը ն օվկիանոսները մասն ապրումէ գերակշիռ աշխարհով:Օրգանիզմների կենդանական խմբերին կենդանական տիպի Այդ նորմալ աղիությանպայմաններում: Մնաստննոս՝ հալիոս-աղային): նեղ, են (հուն. ստնեոնային անվանում են աղիուորոնքնույնպեսքիչ չեն, կարող կրել ջրի ցած օրգանիզմները, խմբերին ն գոյատնել:Այդպիսիկենդանական թյան փոփոխությունները

անվանումեն ժմշիհալին(հուն. էմրիս՝ լայն): ծովային խմբերիցեն մարջանները, Օտեճոհայինկենդանական ն այլն: ուսոտանիները ֆ որամինիֆերները, հատակային շուշանները, փափեն` ձկները,որոշ ջրիմուռներ, թերթախռիկավորները, "

Էվրիհալին կամարմինները նայլն:

ծովայինօրգաշարժմանընդունակությունների օրգա(բննթոս նն ) քնճթռս նիզմներըդասակարգվում երեք խմբերի. (ննկտոն նննտոծ 3) օրգանիզմներ), նիզմներ),2) ոյաճկտոն(պլանկտոն օրգանիզմներ): են (հուն. քննթոս՝հատակային)ապրում Քենթոս օրգանիզմները նստած են առանձնացվում Սրանց մեջ հատակներին: ջրավազանների որոնքիրենցմարմնովկպած են հատակինկամ բենթոս օրգանիզմներ, շարժվումեն հատակի պառկածն շարժունբենթոս` երբ օրգանիզմները Ըստ բնավայրին

`

վրայով: Ը

զգալի լուսասերեն ն դա է պատճառը,նրանց Այս կենդանիները

նն շելֆայինգոտում,որտեղբացի լույսից մասը ապրում պայմաններ: բարենպաստ

առատ

է նան

կնրըն կան նե որդերը,սպունգննրը, Այստեղ տարածվածնն մամռակերպերը, բազուսոտանիներ,մարջանննր, խեցանմաններիներկայացուցւչներ, են առավելապես ն բննթոս Բույսնրից այլն: մաթիվփափկամարմիններ

ջրիմոտները:

|

14 Մ.Ա

առքելյան

Պլանկոտոն չունեն ջրի մեջ շարժմանինքնուրույն օրգանիզմները ն շարժվումնն ջրայինհոսանքներով ն ալիքներով: Պլանկտոնօրգանիզմներիցեն պարզագույնմիաբջիջօրգանիզմները, որոնց անվանում են գռոսյաննտոն։ Այս կենդանականխմբերի կմախքներըկազմված են առավելապեսկրային միացություններիցն մահանալիսառաջացնումյուրահատուկ ծովային նստվածքներ:Ավելի ունեն սիլիցայինխեցի:Բուսամանրիկ,միկրոսկոպիկ ռադիոլյարիաներ կան պլանկտոնին(ֆիտոպլանկտոն) են վերագրումմիաբջիջ միկրոսկոպիկ դիատոմիտային ջրիմուռները,որոնք պարփակվածեն սիլիցաեն յին կեղնիմնջ: Պլանկտոնօրգանիզմների հսկայականկուտակումներ մ համաշխարհային կենտրոնացված Օվկիանոսիմինչն խորությունապարատ

ներում:

Նեկտոն օրգանիզմները (հուն. նելտոն լողագող) ազատ լողում ջրերում:Սրանցթվին նն պատկանումծովայինողնաշարավորները, իսկ անողնաշարավորներից տարածված են գլխոտանիփափկամար՝

են

մինները: ,

Նեկտոն ն պլանկտոնօրգանիզմներըիրար հետ անվանում են պելագին: ակնհայտ է կենդանականն բուսականօրգահսկայական դերը,համաշխարհայինօվկիանոսումընթացող պրոցեսներում: Օրգանիզմները. ջրիցվերցնումհն իրենցկենսագործունեության ապահովմանհամար: անհրաժեշտմիներալայինբաղադրամասեր, իսկ կուտակվումէ ջրավազաններիհա-

Ընդհանրապես նիզմների .

տակում: :

այս ամենը մահանալով:

Ծո

այքայիչ

ն տեղափոխող

աշխատան

1)ալեկու բայի Ա աաազվում րերի աաոեաայանւն Է, Ջրավագանների

ափերը ն հատակը

անընդհատ

են

մ

են

ծությամբ, 2) մակընթացությամբն տեղատվությամբ, 3) ծովային հոսանքներով:Այս նույնգործոններով նստվածքային նյուտեղիէ ունենում թի տարածումը ն տարբերակումը: Ծովի քայքայիչ աշխատանքըառավել ընթանումն դիտն է վում ափամերձգոտիներում ջրավազանիհատակիափամերձգո տում: Ափամերձ գոտու քայքայիչ աշխատանքիմնջ շատ կարնոր նշաորն առաջանումէ ուժեղ քամինեռի նակությունունեն ու տեղատվությունննրը: հետնանքով ավելիփոքր Ուժեղ ալեկոծությունների ժամանակջրի հսկայականալիքները հսկայականուժով հարվածումեն ափըկազմողապարներինու աստիճանաբարքայքայումեն դրանք,որիհետնանքովափըսկսումէ նահանջել: Ծովի քայքայիչ աշխատանքըանվանում նն արրազիա (լատ. արրադդո՝ քերում):Համեմատաբար արագ են քայքայվումնստվածքային

ակտիվ

ալնբախությունը,

մակրեթաժություններն

ապարներից կազմված ափերը ն ավելի դժվար մագմատիկծագման

ապարները:

Մնծ թնքություն ունեցող ափնրը ն նրանց կից ստորջրյա

ստորոտները ննթարկվում են աբրազիայի, իսկ առավելագույնըկատարվում է լանջի հիմքում որտեղ ալիքների հարվածից փորվում է ալնբախության խորշը (են.96): Անընդհատմեծացող,խորացող որմնախորշը բերում է նրան, որ կախված հսկայական ապարների

Վերեի

.ա

ՆկարԱլերախման խոր,

զանգվածըչդիմանալով ծանրութ96. (նկար Գ. Ա. Գոլովանի) յան ուժին փլվում է, որից հետո առաջանումէ ուղղաձիգ դարափուլ, որին անվանումեն 4չիֆ (գերմ. 0յիիֆ՝ դարափուլբառից):Ալեբախության հնտնանքովառաջացածխորշերիբազմաթիվկրկնումներիցհետո կլիֆն աստիճանաբարնահանջում է, իր ետնիցթողնելով դեպի ծովը մեղմաթեք աբրազիոն դարավանդ(բենչ): Ստորջրյա դարավանդին ափամերձդարափուլիմիջն առաջանումէ խճով, գլաքարերովն ավելի խոշորահատիկբեկորներովնեղ գոտի, որին անվանում են /ռդոռի : Այս գոտինալնբախության,մակընթացությունների ժամանակ ծածկվում է ջրով ն ջրի յուրաքանչյուր նահանջի դեպքումայդ նյութերի մի մասը է ջրավազան ն կուտակվելով առաջացնումստորջրյա տեղափոխվում ակումուլյատիվ դարավանդ: Բնկորայիննյութը ծովո ափամերձգոտուց ջրերի միջոցովտեղափոխվումէ դեպիավազանըն այդ երնույթըկախվածէ թն ալիքներըինչ աստիճանիտակ նն հարվածումափին: Ալիքների ափին ուղղահայացհարվածելիս ափամերձ գոտում առաջանումեն լողափեր:Ավելի հաճախ ալիքներըափին նն մոտենում այս կամ այն անկյան տակ: Այս դեպքումառաջանումեն երկայնակի ափամերձողողակույտեր:կախված ափիուրվագծից(հրվանդան,ծովակուտակման խորշ ն այլն) առաջանումեն վակներ(երբ ալիքներըհարվածումնն 45` տակ), տոմբոլոկամ պերեյմա (ափին կղզու միջն) ն բարեր,որոնքձգվումնն ափիերկայնքով:

ակումուլյատիվ ցամաքալնզ

Ծովային

նստվածքների

ակումուլլազիան

համաշխարհային օվկիանոսի տարբեր զոնաներում ջրերով Բացիաբրազիայիցն նյութիտեղաշարժիցօվկիանոսային կատարվում են հսկայական ստեղծագործ աշխատանք` այն է (նստվածքակուտակում): նստվածքների ակումուլյացիա 14"

մա

բարդ պրոցեսըկոչվում է սեջիմենտաՆստվածքակուտակման Ծովերում ցիա (լատ. սնդիմննտումն̀ստվածք)կամ սեդիմնետոգենեց: ն օվկիանոսներում բացի սեփականաշխատանքիցառաջացած նյութեն նստում նեն գետերով,սառցադաշտներով բերվածքրից տեղափոխվում ները,էոլային տարաբնույթնստվածքները,որոնց գումարայինքանակը 25,33 մլրդ. տ է (ըստ Ա. Պ. Լիսիցինի,1974 թ.): Գետերիկարծրհոսք` 18,53 մլրդ. օդ: Սառցադաշտայինհոսք՝ 1,5 մլրդ. տ: Էոլային նյութ մոտ՝ 1,6 մլրդ. ոո: Ափի ն հատակայինաբրազիամոտ՝ 0,5 մլրդ. տ: Լուծված նյութերիհոսք մոտ՝ 3,2 մլրդ. տ: կենդաԱյս բոլորինգումարվումէ նան ծովերիու օվկիանսների մահացածանհատները, հատկապես` նականն բուսականաշխարհների շելֆայինգոտում: պլանկտոնըն բենթոսօրգանիզմները՝ ն ծովերումանցնումէ տեսակաԱմբողջ նյութըօվկիանոսներում ն նրկարատնպրոցես,որն իրականացվումէ ջրի վորման շատ բարդ տարբեր շարժումների հնտնանքով,ինչպես նան ջրային միջավայրի ֆիզիկական ն քիմիական հատկանիշներիշնորհիվ: Ըստ ծագման են ծովայիննստվածքների հետնյալտիպերը. առանձնացվում 1) Տերիգնե(լատ. տերրարհող) նստվածքներ, որոնք առաջանումեն ցաքայքայման ն ջրային ավազան տեղափոխման

աան '

2)բոր

ծ, որոնք ծովի հատակիննստում նն քիմիականճանապար-

են կամ կեճսածիձ, 3) Օրգածոգնն որոնքառաջանում ծովերումն օվկիանոսներումապրող օրգանիզմների հաշվին:Սրանց մեջ տարբերվում Կիզմեե են կրաքարայինն սիլիցային կմախքներով լիցային կմախքներով օրգանիզմների կուտա,

ԲԱՔ

կումներ: 4) Պոյիգեն,որոնքառաջնումեն բազմաթիվգործոններիհանրագումարում:

5) «ոարխածին,որոնքառաջանումեն ինչպես ստորջրյա,

այնպես էլ

վերջրյահրաբուխներիգործուննությանհետ: Ծագմամբ տարբեր նստվածքների հարաբերակցությունը ծովային ավազանիտարբերմարզերումմիատեսակչէ ն կախվածէ մի շարք գործոններից.1) կլիմայականզոնայականությունից,2) ուղղաձիգզոնայականությունից,կապված համաշխարհային օվկիանոսիհատակիռնն խորություններից, լիեֆիփոփոխություններից 3) ցիրկում ցամաքային որը զոնայականությունից (հեռավորությունը մայրցամաքներից), վում է ջրավազաններիտարբերմասերումնստվածքային մուծման ինտենսիվությունից:

յոթի ճեր.

որոշ-

են մի քանի մարառանձնացվում Ծովերում ն օվկիանոսներում են նստվածքակուտակման տարբեր զեր, որոնքմիմյանցիցտարբերվում

պայմաններով.

1) (իթռրայ (լատ. /իթորայիս ափ) կամ ափամերձ:Այս գոտին ջրա-

ն ազատվում տեղատվությունների ծածկվում է մակընթացությունների

ժամանակ:

2) անծաղ կամ սուբլիթորիալ(ննրիտային),որը հիմնականումհամաէ շելֆային գոտուն: պատասխանում

3) ճոռրջրյակամ բայթիայ(հուն. բաթոս` խորը), որը համապատասխա-

լանջին ն օվկիանոսային ջրավազաններիմայրցամաքային մահճինհարող մասերին: 4) Առավելագույն խորջրյա կամ արիսայ(հուն. աբիսոս՝անհատակ),որը է համաշխարհային օվկիանոսիմահճին: Յուհամապատասխանում է օրգանիզմների յուրարաքանչյուրմարզին համապատասխանում պայմաններով,որն հատուկ համակեցություն,համապատասխան կոչվում է բնոգհոցննոգ: ճում է

Առափնյա կամ լիթորալ

մարզինստվածքները առաջանումեն

վ իսկ

ծածկվում է

ազատ հրտր՝ րլեբախության, ալեկոծութ ուժգին վում. ջրից: Այստեղ են հնտնանքով տեղատվության կուտակվո մեծաբեկոր հղկված մակընթացության հիմնա ան

գոտում

եղտ

ե

գլաքարնր,

կոշտ,

անում

ծ

տարբեր

տրամաչ

պաշտպանվածտարածքներումխ̀որշերում ավազներ:Կկղզաղեղներով են նան հողմային նստվածքներ: Ափամերձթմբերի ջվածքներումկարող են առաջանալճահճապատ տարածքներն տոր ֆային կուտակումներ:Այս մարզումհանդիպումեն նան ջարդոտված, փշրված խեցիներիմնացորդների կուտակումներ:Երբեմն ափային լ լինումջը ջրիմուռներից: պաոմաքը վարըամբողջովին գազ բողջովինկազմված նստվածքներ: մարզըդեպի Այս ափ կից է լիթորալ մարզին,իսկ դեպի խորքը աբիսսալ մարզին: գործընթացենը`տնրիգնն զոնայում ընթանում են տեսակավորման նստվածքների գերակշռմամբ: են 4 Տերիգեն նյութերը ըստ տրամաչափիստորաբաժանվում (գլաքարեր, նստվածքներ`փսեֆիտներ խմբի. կռայտաբնկոր կորներ, ճալաքար, կոպիճ), 2) ավազայիննստվածքներ, 4) կավային 3) ալեվրիտայիննստվածքներ`ալեվրիտներ,

հորան

կտնի

.

է աւ Սուբլիթորալ (ներիտային մարգի)

Այս

մեծաբենստվածքնե

1)

պելիտներ:

փսամիտնե

դիտվում է նստվածքների Հաճախ ջրավազաններիհատակում ՏՍ

ներքնում ավելի նստվածքները խոշորահատիկ հերթափոխություն, են ալեվրիտային տիղմերը՝պեն ն

մանրահատիկը՝վերնում եզրափակում լիտներովն օրգանածիննստվածքներով:

Տերիգեն նստվածքների հետ սուբլիթորալ մարզում տեղ-տեղ նն խնցա-դետրիտային (լատ. դնտրիտումտրորված)ավազներ, բաղկացածօրգանիզմներիկմախքներիմանրիկմասերիցն խեցեբեկորներից: Մայրցամաքայինլանջի սահմաններումկարող նն հանդիպել "խնեցային նստվածքներ(խեցաքարերը)բաղկացած ամբողջականն կոտրատվածօրգանիզմներիխեցիներից:Այստեղ, Հարավ-ԱրնելյանԱսիայի, ՀարավայինԱմերիկայի ն Աֆրիկայի գետերըիրենց հետ բերում նն հսկայական քանակությամբ տղմային նյութեր: Այդ պատճառովէլ գետաբերանների ափամերձմասերումձգվում նն կավայիննստվածքների լայն գոտիներ: `

նստում

.ւ

կամ Օրգանածին

կննսածին նստվածքները մեծ մասամբառաջա-

նն ւ րան Աաաա Սմ ԿիրարիԳաշվին կար առուցու հայտնի մարջանայինխութերանվամբ,որոնց վնրցրած ածխաթթվային կալցիումի հաշվին: Այդ ջրից առանն նստվածքները նն նան ջրերիցնույն ածխաթթվային ջացմանըմասնակցում կալցիում ն ջրիմուռները կլանածջրիմուռները: կառուցումեն խութեՄարջանները րի կառույցը,որին մասնակցումեն ճան այլ օրգանիզմներֆ̀որամինիֆերներ, մամռակերպեր, փափկամարմիններն ասեղնամաշկավորներ, այլն: Մարջանայինխութեր առաջացել են երկրիերկրաբանական զարգացմանպատմությանտարբերպերիոդներում: Ը.`` Ժամանակակից մարջանային խութերըտարածվածնն Ատլանտն մերձարնայան, Հնդկական,Խաղաղ օվկիանոսներիարնադարձային դարձայինհամապատասխան գոտիներում:Սրանց տարածումըսահէ, մանափակ քանի որ այս կննդանական խմբերըտարածվում ն ապեն Ի18-19:Շ րում յուրահատուկպայմաններում:Ջրի ջերմաստիճանը չպետքԷ ցածր (լավագույնը միջին տարեկան24-25"), մաքուր թափանցիկ,նորմալկամ մոտ նորմալինաղիությանպայմաններում, հագնցածթթվածնով կրով,ն 70-80 մքիցոչ մեծ խորություններում: կամ Մարջանային ըստ իրենցձնի լինումեն` 1) ափային շրջափակող,այս խութերըկարծեսթն ափի ստորջրյա շարունակությունը լինի, 2) արգելապատնեշային, որոնքձգվումեն ափի երկայնքովն ափից բաժանվումեն նեղ ծանծաղ խորշերով,3) աթոլներկամ օղակաձնխուեն Հնդկականն Խաղաղ օվկիանոսթնր,որոնք ներում: Օղակաձնխութի.ներսում որպես կանոն գտնվում է ծանծաղ ջրայինավազան`ծովալճակ,որը ծովի հետ կապվածէ նեղուցով:Սրանց առաջացմանպատճառկարողէ լինել կղզունկպած օղակաձնխութերի իջել հետնանքով երբ կղզիննրկրակեղնի առաջացումները, շարժումների է(են 97: են միայնծանծաղ ծովաՔիմիածիննստվածքները յին ավազաններումտաք կլիմայական գոտիներում,որտեղ ծովային բուսականութջուրը մինչն հատակըլավ տաքանումէ: Այստեղիառատ

լինի

ւշ

`

ն

խութերը

հատկապես տարածված

"

առաջանում

յունըկլանումէ մեծ քանակությամբ ԸՇՕշ,որը բերում է կարբոնատային հավասարակշռության բնական Ավազանը հագենում խախտմանը: է կալցիումի կարբոնատով, օրը

աաան ԽԱ» մեն Աո հ Ս (օօ ինն Նանո ններմարգա, Ծանծաւ մ տերիգո ն Ածը Տա աքային ծովերում կս արր

առաջա

ւ

ղ

ն

|

բոնատայիննստվածքներումհան

դիպում են երկաթ-մանգանային Երկաթին մանգակոնկըեցիաներ: նի ներմուծումըկատարվումէ գե-

ուի

տային ն ստորգետնյա ԳՈՄ

մի

ջրերի

միջո-

ԱԱ

Ց Բոյ

Բաթիալ մարզի նստվածքները:Այս մարզում տարածվումեն

տերիգեն, գլյացիալ ծովային, օրգանածին նստվածքները:Տերիգեն ճստվածքներնունեն ավելի մանրահատիկկազմ, քան շելֆային գոտու Սակայն երբեմնհանդիպումնն ավելի կապտահատիկ` նստվածքները: ավազայիննստվածքներ:Մայրցամաքայինլանջի սահմաններում տարածված են կապույտ կամ մուգ տիղմերը,որոնց մեջ միշտ առկա նն Արնադարձայինմարմնացորդները: օրգանիզմների կրայինխեցիներով են կարմրաեն ո րոնց արդյունք կավերը, տարածված կարմիր զերում ն հողմահարմանկեղններիդենուդացիաների հողերի ն դեղնահողերի

տեղափոխման:

այս մարԳլյացիալ ծովային կամ այսբերգայիննստվածքները (Խաղաղ,Հընդօվկիանոսային զում տարածվածեն անտարկտիկական օղակական,Անտլանտյան)ջրերիսահմաններում:Այս նստվածքննրն մայրցամաքը300-1200 կմ լայկաձն շրջապատումեն Անտարկտիդա

նությամբ:

տիղմերըներկայացվածեն պարզաՕրգանածինկրաքարային պապլանկտոնջրիմուռների, ֆորամինիֆերների, գույն օրգանիզմների՝ նստըՕրգանածին մնացորդներով: սիվ լողացող փափկամարմինների անունը:Մերձբնեռային տրվումէ գերակշռողօրգանիզմների շրջաններումավելիտարածվածեն սիլիցայինօրգանածիննստվածքնեջրիմուռներով: րը՝ ներկայացված դիոտոմիտային բնորոշեն տերիգենն օրգանոմարզիհամար Այսպիսովբաթիալ են կրաքարային գեն տիղմերը:Սրանց մեջ տաք ջրերումգերակշռում

վածքներին

շլ5

երբեմնէլ պտերոպոդների,իսկ տիղմերըբաղկացածֆորամինիֆերների մնացորդներից: դիատոմիտների սառը ջրերումսիլիցային Այս մարզում առավելապես Աբիսալ մարզի նստվածքներ: ն պոլիգեն Օրգանածիննստըեն տա-

օրգանածին նստվածքները: ն գլոբիգնրինային վածքներըներկայացված նն ֆորամինիֆերային տիղմնրից:Այս կազմված մ նացորդներից պլանկտոնօրգանիզմների

րածված

են 2000-3000 նստվածքները տարածված

մինչն 4500-4700 մ խորությունները:Սիլիցայինօրգանածինտիղմերըներկայացվածնն դիատոտիղԵթն ֆորամինիֆերային մային ն ռադիալքարայինմնացորդներով: տիղմնրըտատաք ջրերումեն, ապա դիատոմային մերըգլխավորապես հարավայինմասերում ն Սնտարկրածված են ՀնդկականՕվկիանոսի առաջացնելով900-1200 գոտիներում տիդա մայրցամաքիափամերձ տիղմերիտարածման Դիատոմային մի գոտի: գտնվող վրա խորության են ն հնռավոմասերում հյուսիսային Օվկիանոսի Խաղաղ երկրորդգոտին բարնելյանծովերը:Ռադիոլյարայինտիղմը իր մեջ ներառումէ նան էն 10-3072 սիլիկահող: ճուրբ կավայինմասնիկներ,որոնքպարունակում ն մերձարնաեն տարածված արնադարձային Այս նստվածքները են ն կլիդարձայինգոտիներում ենթարկվում հստակ արտահայտված ն մայական ուղղաձիգգոտիականության: կավերըլայկամ կարմիրօվկիանոսային Պոլիգեն նստվածքները Այս խորը գոգավորություններում: նորեն տարածվածեն օվկիանոսային են փոքր քանակությամբ մանգան ն երկաթ(0.2կավերըպարունակում 0,524 մանգան, ն ավելի քան 542 երկաթ): կարմիրօվկիանոսայինկավերըբաղկագածեն. 1) տերիգեննյուկավային),որոնքբերվումեն գետերով),2) ֆորամիթից (առավելապես 3) էռլայինփոշուց, 4) մնտնորային նիֆերներիչլուծվող մնացորդներից, նյութերից, 6) օրգանածին փոշուց, 5) հրաբխայինարտավիժումների ականջայինոս(շնաձուկի չլուծվող մնացորդներից կարմիրօվկիանոսաավազանում կորներիցն այլն: Խորըօվկիանոսային յին կավերի վրա լայն տարածումունեն երկաթ մանգանայինտարբեր են մինչն 30 որոնցումպարունակվում չափերիկոնկրեցիաները, քիմիականտարրեր:Նրանց մնջ առաջնայիննշանակությունունեն Էծ, հ(ո, Ին, Ն. Ս. Սկորնյակովայի Ն. Լ. Զենկնիչի Շօ, Ըս: Ըստ ռուս գիտնականներ ն մանգանի կոնկրնմահճի մակերնութային (1961թ. Խաղաղ օվկիանոսի կազմումեն 90 մլրդ. տ ն մոտ 1 մլրդ. տ կոբալտի գիաներիպաշարները կոնկրեցիաներիպաշարներ:Ըստ Գ. Ու. Մենարդի ավելի ուշ տված պաշարները մի քանի գնահատականիհ(ո-ի ն Շօ-ի կոնկրեցիաների թվերին: անգամգերազանցումվերը ներկայացված Բերված թվերիցերնումէ թն որքանհսկայականհարստությունեն ներ պարունակվումհամաշխարհայինօվկիանոսում:Հրաբխածին գործուննութհրաբուխների նստվածքներըկապված են ժամանակակից ւ

մ

ատամներից,կնտերի

են

այս նստվածքները Խաղաղ ծռվերում, Խաղաղ, Հնդկաօվկիանոսիեզրամասերին Ինդոննեզական կան ն Ատլանտյան օվկիանոսների կենտրոնական մառերումվերջրյաս ստորջրյա հրաբուխների տարածման շրջաններում: Ստորջրյա սողանքներըընգրկումեն հսկայականքանակությամբ կավայիննստվածքներն տեղաշարժվում ղեպիլանջի ստորոտ: Արդյունքում լանջի ստորոտումկուտակվումեն անհամեմատ ավելիմեծ հզորությամբ, ճմրթված, երբեմն էլ փոքը ծալքերի նման առաջացումներ: Մրանց մակերնույթը,կուտակումներիարդյունքում,ունի բլրավոր-ան-

յան հետ: Առավել լայն տարածում ունեն

հարթ տեսք:

Պղտոր հոսանքներնառավել հզոր գործոններեն քան ստորջրյա հոսանքները:Սրանց երբեմն անվանում են նան սուսայննգցիոն հուանքռեր : Ստորջրյա սողանքներինման պղտոր հոսանքներնէլ առաջանում են մայրցամաքային լանջի սահմաններումն տարածված տղմային Երբ լանջի վրա տեղիէ ունենում մեխանիկական նստվածքներում: ազդեցություն(ալիքներիհարված)տղմայիննստվածքները ջրիկանումեն ն ձնահյուսքերինման ավելանալովշարժվում գած: Մայրցամաքային լանջի վրա առավել մեծ ազդեցություննն թողնում ցունամիիալիքները, որիցառաջացածպղտոր հոսանքները շարժվումնն հատակովչխառնվելով ծովի ջրի հետ շնորհիվ իր մնծ տեսակարարկշռի տարածվումեն հսկայականտարածքներիվրա (ավելի քան 100-ավորկիլոմետրեր):Այս հոսանքները կատարում նն նշանակալից էրոզիոն աշխատանքներ: Մայրցամաքայինլանջերը կտրող ստորջրյա կիրճերը,որոնք երբեմն էլ հասնում են 3000-4000 մ ն իրենցառաջագմամբ կապվածեն պղտոր հոհետ: Դրանց գործուննությանարդյունքում ալնվրիտային, ռնանքների որոնք բնորոշ են ոչ խորը,նույնիսկ ճույնիսկավազայիննստվածքները, Հանծաղ ծովի համար,հայտնվում են մեծ խորություններում: Պղտոր անվանումեն տուրբիդներ: հոսանքների նստվածքներին Լագունաներինստվածքները յուրահատուկեն ն առանձնացվում են երկուտիպեր.1) լագունաների մի մասի ջրերիաղիությունըգերազանգում է համաշխարհային օվկիանոսիջրերի աղիությունըմի քանի անգամ, 2) քաղցրահամ ջրերովլագունաներ:Աղի լագունաներումտեղիեն ունենում ինտենսիվգոլորշացմանպրոցեսներն քիմիականնստեցման ճանապարհովառաջնումնն գիպս, անհիդրիդ, միրաբիլիտ,հալիտ ն տիղմայինառաջացումներ: օրգանականմնացորդների նստվածքներով կծու-աղայինլագունայիօրինակներեն Սիվաշըկամ Նեխած ծովը, որը Արաբաթյան ճկվածքով բաժանվում է Ազովի ծովից, կարա-ԲողազՕ-յոլը,որը կասպիցծովիցանջատված է երկու ցամաքալեզվակներով: Քաղցրահամ,ջրերովլագունայիօրինակէ Բալթիկ ծովի ափին Նեման գետիգետաբերանի կուրշի ծոցը, որիառավելագույն խորությունը 155 է, երկարությունը 93 /ւ/ լայնությունը44 մ: Լագունաներինստվածք`

21 7

հն ավազները ներիմեջ գերակշռում (55194),օրգանականտարրերիմնացորդներով հարուստտիղմերը: "ւ Իրենց բնույթովքաղցրահամ լագունաներինմոտ են լիմանները, որոնք ծովային ջրերով ծածկվածգետահովիտների ստորինհոսքեր են: Բուգի,Բերեզանիլիմանները: "Օրինակ` Դնեպրի, աջ

երր

ո

ուր

Ը`

Ծովային

հետ

նստվածքնե

ագենեզո

ն

դիագենետիկ փուիոխությունները

Ծովային առաջնայիննստվածքներըշատ փխրուն նն,հագեցած ն ի ջրովն շատ երկարժամանակկրում են տարբերփոփոխություններ վերջովեր նն ածվումնստվածքային ապարճերի: րոյգեապարներիառաջացումըանվանում են Նստվածքային ճն (հուս.դրագենեզ/սմ՝ վերածնունդ):Առաջնայինծովային խիստ բազմաբնույթնն, որի պատճառովէլ ներըըստ իրենցկազմի բաղադրամասերի միջն անմիջապես առանձին սկսվումէ փոխգործողուդնպի հավասարակշռության նոր ֆիզիկա-քիմիական պայթյունները մաններիհաստատումը:Ըստ Ն. Մ. Ստրախովիջրով հագեցածփխրուն նստվածքներումդիագենեզիպրոցեսը ընթանում է հետնյալ կերպ. 1) նստվածքներիզ համեմատաբար անկայուն միներալներիլուծում ն հեռացում, 2) նոր միներալներիառաջացում ն համապատասխանացում նոր ֆիզիկա-քիմիական ն կոնպայմաններին,3) նյութերիվերափոխում կրնցիաներիառաջացում,4) խտացում ն նյութի խոնավությաննվազեցում, 5) վնրաբյուրեղացում, ցեմենտացումն այլ: Ըստ Ն. Մ. Ստրախովիտղմայիննստվածքներից նստվածքային ապարներիվերափոխման կարնորագույնպայմաններնեն մեծ խոնավությունը: Այն փոփոխվումէ նստվածքիկազմինհամապատասխան, է նստվածքիվերինմասում տարաբնույթմանրէորը պայմանավորված ների առատությամբն գրունտայինկամ տղմայինլուծույթներըտոգորող միացությունների ծովի ջրերում անհամեմատ բարձր ընդհանուրմիներալիզացիայով: Այս գործոններիհետ են կապված բարդ քիմիական ն նոր միներալների ռեակցիաները, նյութիվերաբաշխումը առաջացումը: Ակտիվ կենտրոնների շուրջը ընթանումեն նյութի վերաբաշխում, որը բնրում է կոնկրեցիաների առաջացմանը: կոնկրեցիաների չափերը կարողհն հասնել 0,5-1 մ ն ձգվել մի քանի մետր(ոսպնյակաձնմարմիններ): Սրանց մնջ հանդիպում են կարբոնատային,օպալային, խալցեդռնային, ֆոսֆորային,գիպսային,երկաթ-մանգանային, երկաթայինն այլ կոնկրեցիաներ: որպես ինտենսիվ ք իմիական ռեակցիաների Երբեմն են օջախներիկենտրոններ հանդես գալիս օրգանականմնացորդները: Նստվածքներիտարաբնույթ մասնիկներիերկարատնմիմյանց միջն փոխազդեցությանպրոցեսները,ինչպես նան անընդհատավելացող ճնշումը (նոր առաջացող նստվածքներից) բերում են նյութի ընդհանուր ո

ավանը,

Խտացմանժամանակնստլխտացմանը՝ քարացմանը (լիթիֆիկացիա): վածքը կորցնում է ջուրը ն սկսվումդեհիդրատացիայի (միներալների, ջրազրկում)պրոցեսըն վերաբյուրեղացումը: Այս իրավիճակումամենակարնոր դերը պատկանումէ ցեմենտին:Որպես ցեմննտացնողնյութ նն գալիս սիլիկատները, ն երկաթիօքսիդները,կարբոնատները

հանդիս այլն:

Ցեմենտացնողնյութը լցնում է նստվածքին նրա մասնիկների ն ամրացնում այն: Ցեմենտի բաղադրությունը արտահայտվում է ապարի աճվամբ: Օրինակ` երկաթայինավազաքար,կրաքարային ավազանն ատված հատվածներում(լաս խորության)ընթանումեն տարբերպրոցեսներ:

ծակոտիները

իրիտարրեր :

նստվածքային ապարների հետ դիագենետիկ

փոփոխությունները

կախվածերկրաԱռաջացումիցհետո նստվածքայինապարները կեղեռւմ ն երկրի մակերեսինընթացող պրոցեսներիցենթարկվումեն հետագա փոփոխությունների: Տեկտոնականշարժումներիհնտնանքով որոշակիխորություններում հայտնված նստվածքայինապարներիվրա ավելանումէ ճնշումը, բարձրանումջերմաստիճանը: Այս պայմաններում տեղի է ունենում ապարներիխտացում(օր.` կավերը վերածվումեն արգիլիտի): Դիագննեզին մետամորֆիզմիզոնայիցդուրս այսպիսիփոփոխություններըկապված ջերմաստիճանին ճնշմանբարձրացումների հետ անվանումեն Մատագզննեց (հուն. Մառտար ներքին):Ճնշման ն ջերմաստիճանիհետագա բարձրացումները բերում են նոր, ավելի խորը փոէ մետամորֆիզմի (այն համապատասխանում փոխությունների սկզբնա(հուն. մետա՝ հնտո): կանփուլին), որն անվանվումէ մատագննեց հետո ընթաԱյսպիսով,նստվածքային ապարներիառաջացումից է ցող փոփոխությունները հ ետնյալ հաջորդակակարելի ներկայացնել նությամբ: Նստվածքների կուտակում(սեդիմննտացիակամ սնդիմենտոգենեզ) -» նստվածքներիվերափոխում նստվածքայինապարների (դիագենեզ)-» նստվածքային ապարներիվերափոխում ըստ խորության -» նստվածդիագենեզին մնտամորֆիզմի զոնայիցդուրս (կատագենեզ) քային ապարների ավելի խորը փոփոխություններ,որը համապատասխանումէ մետամորֆիզմի սկզբնականփուլին (մետագենեզ): Այսպիսի ուղղորդվածպրոցեսըցանկացածպահի կարող է ընդհատվել տեկտոնականշարժումների շնորհիվ: Այն դեպքում, երբ նստվածքային ապարները,սխեմայի որնէ հատվածում,տեկտոնական շարժումներիշնորհիվ հայտնվում են մակերնույթում,լիթոսֆերայի զոնայումնրանքկրում են մթնոլորտին ջրոլորտի փոխգործունեության բազմաթիվ փոփոխություններ կապված հողմահարմանպրոցեսների հետ: Այս պրոցեսը,որն անվանվումէ ձրոյնրգենեզշղթան բերում է նոր

-» -» տեսքի:Սնդիմենտոգենեզ Նստվածքային հիպերգենեզ: դիագննեզ վերափոխմանամբողջ պրոցեսն անվանվումէ Հոլիգննես (հուն. Հպի՝հետո):

ապարների

Հասկացություն ծովային ֆազիաների մասին Ծովի յուրաքանչյուր գոտուն բնորոշ են յուրովի նստվածքներ, հետնաբարնան նստվածքայինապարներ:Միննույն ժամանակտարբեր պայմաններում կարող են նստել տարաբնույթ նստվածքներ Լ Հետնաբար, բնության մեջ գոյություն ունի նստվածքակուտակման ն միջավայրի միջն սերտ բազմակողմանիկապ: Ուսումնասիրելու նստվածքներիբնույթը, նրանց կազմը,մակերեսայինտեղաբաշխումը. նրանումներփակվածօրգանականմնացորդներըկարելի է վերականգնել նստվածքակուտակման առաջացումըն պայմանները: անալիզի Միննույն հասակիավելի հին ծովային նստվածքների դեպքումկարելի է նկատել հորիզոնականուղղությամբնստվածքային. ապարների կազմի փոփոխությունները:Միննույն հասակի, սակայն հակազմովն ֆաունայի բնույթով իրարից տարբերվողնստվածքների մար շվեյցարացիհրկրաբանՍ. Գրեսսլին առաջարկելէ ֆացիա(լատ. ֆացինս՝նրես,տեսք,տարբերիչ)տերմինը: մի մասի կարծիքով`ֆացիան ապարն է Այժմ հետազոտողների (լիթոլո(կամ նստվածքը),որն ունի որոշակիգենետիկկանխանշաններ գիականկազմ, տեքստուրա,ֆաունայի ու ֆլորայի մնացորդներ,որոնք արտացոլումեն նստվածքիառաջացմանպայմաններնու նրա կուտա-

կումները):

Նստվածքային ապարներ

ծովային նստվածքներինստվածքակուտակումները քիմիականն կննսամեխանիկական, տեղիեն ունննում գլխավորապես ապարբանականճանապարհներով, դրանիցելնելով էլ նստվածքային ն են խմբերի: օրգանածին քիմիածին ճերը բաժանվում մեխանիկական, Այս բաժանումըխիստ պայմանականէ: Ներկայումսճստվածքային են ըստ իրենցկազմի`բեկորային, կավայինն ապարներըխմբավորվում ու քիմիականպրոցեսներիարդյունքումառաջացած կենսաբանական նույնպես պայմանականէ: ապարների:Այս խմբավորումը սխեմա նստվածքայինապարՍակայն որպես աշխատանքային է: հարմար ներիվերընշվածհրեքխմբիբաժանումը շատ համեստ է, Նստվածքայինապարներիդերը երկրակեղնում այն կազմում է երկրակնդնիընդամենը874 որից ն 1,776 բեկորային են ն կավերինբաժինէ հասապարներնեն, կավայինթերթաքարերին 224: ճում 4,224,իսկօրգանածինն քիմիածինապարներին` Քանի,

որ

ված է

Աջ Արամն Նստվածքային ապարներն

Նստվածքային

արների

եզրաի

հիմնական

զանգվա

ննտրոնաց-ՈՑ

ուննն տարաբնույթ կառուցվածք, հն զրանցյուրահատուկ շերտայնությունը,սակայն որոշ ապարներզուրկ նն շնրտայնությունից(օր.՝ կորալայինկրաքարնհր):

Նստվածքային ապարների տիպերը

Բեկորային ապարներ:

Այս ապարներըկազմում են նստվածքահն ըստ յին ապարներիգանգվածի2024-ը: Սրանք ստորաբաժանվում իրենց կազմող բեկորների չափերի ն ներկայացվումեն պսհֆիտային, պխամիտային, ալնրիտայինն կավայինկառուցվածքներով: կոպտաբեկոր կամ փսեֆիտնային(հուն. ասնֆոս քարաբեկոր)բեկորներ,որոնք ունեն Լ մմից ավելի չափեր: Ավազայինկամ պնամիտային հատիկներ (հուն. պսամմոս՝ ավազ)՝ 1.0-0,1 մմ՛ չափերով,ալեվրիտային հատիկներ (հուն.ողեմրոս`ալյուր) 0,1-001 մմ չափերով:0.01 մմքիցփոքըչափեր ունեցողապարներում ընդգրկվումեն նուրբ դիսպերսապարնե րներիխմբերի նն մեջ: Առանձնացվում ճան պելիտայինմսանիկներիխումբ(հուն. ոյծչու՝ կավ), րոնց մասնիկների չափերը0,001-0,005 մինչն 0.01 մ են: կապված նստվածքակուտակման բարդ պրոցեսներիհետ բացի ավ տեսակավորված ապարներիցհանդիպում են նան խառը կամ բազ-

մ

րատի որոնց րակում պարոններ, կամ այն բեկորա են այս

չափերովմասնիկները:Այսպիսիապարներինտրվումեն կրկնակի,եռակի անուններ (օր.` կավայինավազներ,կավաալեվրիտային ավազաքա՝ րեր): նենճան ցեմենտի Նստվածքայինապարներնստորաբաժանվում ւտռկայությամը կամ բացակայությամբ՝ փխրունն ցեմենտացված: Փխրունապարները բաղկացածեն 1-2 մմ մեծությամբբեկորնենն իսկ ցեմննտացվածներին` րից, որոնցանվանվում ամագենը, ավազանն անվանում կռպտաբեկորապարները,որոնք քարեր: քիռնչխաներ սուրանկյունբնկորներից:Օռեգլոմերատբաղկացածեն ցեմենտացված եհր նն անվանում հղկված անանկյունավոր,կլորավուն բեկորներով ապարները:Ըստ բեկորայինմասիկազմիավազներնու գեմննտացված են` մոնոմիներալային ստորաբաժանվում 1աամվազաքարերը (սովորաբար (քվարցային,դաշտայինսպաթներիխառբվարցային),օլիգզոմիկտային են արկոզՎերջիններիսմեջ առանձնացվում ճուրդով)ն պոլիմիկտային: են ներ, որոնք բաղկացած կալիումիդաշտայինսպաթների ն քվարցի ն բեկորներից գրաուվակներկ̀ազմվածհիմքային էֆուզիաների,պլագիոկլազների,ամֆիբոլների պիրոքսենների ն այլ բեկորներից: նյութերի փոխհարաբերությունից Բնկորների ն ցեմենտացնող են ցեմենտիառավելտարածվածտեսակները. ելնելով առանձնացվում Բնկորաթաղանթայինն կոնտակտային: բազալային,ծակոտկենային, |

`

յին ապարներիցեմենտըտարբերվումէ նան կազմով:Առավելտարածված են երկաթի օքսիդներից(գյոթիտ, հեմատիտ) գիպսից,կալցիտից, բաղկացածցեմննտները: կարբոնատներից նն ավազները, ավազաԲնկորայինապարներիմեջ գերակշռում ապարները: քարերը ավազաքարա-ալեվրիտային

ն

մեջ ամենստվածքայինառաջացումների Ատվային ապարները

նատարածվածն են ն կազմում են բոլոր նստվածքային ապարների զանգվածի5074-ը: Այս խմբիմեջ մտնում են 0,001 մմ-ից փոքր չափեր ունեցող կավայինմիներալներըն նույն միներալներիմանը մասնիկներիցբաղկացածալեվրիտները: միներալների կավերը բաժանվումնն ըստ նուրբ դիսպերսային

կազմի: Առանձնացվումեն

կաոլինային,հալուազիտայինհիդրոփայլան այլ տեսակիկավեր: րային,մոնտմորիլլոնիտային կավային միներալներիգույնը փոխվումէ կախվածայն կազմող ն հալումիներալներիկամ խառնուրդներիգույնից: Աառլինիտները ազիտներըսպիտակկավերէն, կանաչ գույնը պայմանավորված է քլորիտներիկամ նոնտրոնիտների, կարմիրգույնը՝ երկաթիհիդրոքսիդների

առկայությամբ: կատագենեզիպրոցեսիարդյունքումխտացվածկավերինանվանում են

արգիչիտներ: կավերն ունեն շատ լայն կիրառում:Հիդրոփայլարային կավերից են աղյուսներ,շինարարական իրեր,խողովակներ պատրաստում ն այլն: Մոնտմորիլլոնիտայինկավերըկիրառումեն քիմիականն տեքստիլ արդյունաբերությանմեջ, որպես ադսորբենտննր:կառլինիտային կավերը՝հրակայուննյութերին հախճապակի-ճննապակու արտադրութմեջ: յան, ինչպեսճան թղթի արդյունաբերության

բավականինտարածվածեն ն կազկարբոնատային ապարները մում են նստվածքայինապարների զանգվածի2022-ը:կարբոնատների են նրաքարեր,որոնքկազմվածեն գլխավորապես մնջ առանձնացվում ու կալցիտից,դոյոմիտխեր միջանկյալդոլոմիտայինու կրաքարային դոեն կալցիտիդոլոմի(ոմիռենը: Դոլոմիտային ապարներըառաջանում ն կատատով մետասոմատիկ տեղակալման ճանապարհովդիագենեզի գենեզիպրոցեսներիժամանակ:25-5022 կավերպարունակողկրաքարերը անվանում են մերգելեեր կավայինմասնիկներիփոքր քանակների դեպքումանվանումեն մերգելայինկրաքարեր,իսկ ավելիի դեպքում` կրաքարայինկավեր: կրաքարերիմնջ առանձնացվումեն բեկորային,քիմիածինն օրգանածինապարներ:կրաքարերիյուրահատուկտարատեսակկավիճը, փափուկ,փխրունապար է, որն առաջանումէ պարզագույն պլանկտոն օրգանիզմների կմախքների կուտակումներից:

Կրաքարերիգույնն էլ կավերիգույնինման տարբերեն ն կախված Կարող են լինել սն գույնիցմինչն կարմիր: խառնուրդներից: են հզոր նստվածքային կարբոնատայինապարներըառաջացնում ցեմենտին շերտայինկուտակումներն կիրառվումեն շինարարության, նան մետալուրգիայում` մեջ, այլ կապակցզող նյութերի արտադրության է

որպեսֆլյուս:

գետային անու,

Ֆոսերվումֆոսֆորիտները: ներին են Ֆոսֆատային հոսքերովծովային ֆորիտներիառաջացումը տեղի է ավազանտեղափոխվածֆոսֆորի հաշվին: Վերջինս ծովերումկլանվում է օրգանիզմների կողմից ն նրանց մահից հետո բարդ ռնակցիաների շնորհիվ տեղի է ունենում կալցիումի միացումըֆոսֆատ իռնինն անփոփոխությունջատվումէ կալցիումիֆոսֆատը: Հնտագադիագենետիկ կամ ռադիալների արդյունքումառաջանումեն գաղտնաբյուրեղային

առաջացումներ: ճառագայթային ապարներըլինումեն երկուտեսակի`կոնկրեցիաՖոսֆորիտային ն չափերըսովորաբարփոքրեն նհրիտեսքով շերտերով:կոնկրեցիաների մուգգույնի մի քանի ումիցմինչնմի քանիդւ/: Շերտայինֆոսֆորիտները 98 22-ը են համարյա սն ն կազմում են համաշխարհայինպաշարների (բացինախկինԽՍՀՄ-ից): Ֆոսֆատայինհանքանյութերըկարնորագույն նշանակություն ունեն, քանի որ հանդիսանումեն հումք ֆոսֆորի ն ֆոսֆորայինթթվի ստացմանհամար, որի աղերըլայն կիրառում ուննն Ֆոսֆոորպեսպարարտանյութհր: գյուղատնտեսության բնագավառում, րը, կալիում ն ազոտ տարրերիհնտ հողերիբերրիությանբարձրացման :

տարը է:

մեջ ն

Ֆոսֆորային միացություններըկիրառվումեն ռձղագործության սուպարեզում: որպեսթունաքիմիկատներ՝ գյուղատնտեսության աին

ներ:

նն գլխավորապես քիմիաՆերկայացվա»

ծագմանօմշոլով,որն ունի մի քանիտարական կամկենսաբանական

տեսակ:

'

ամորֆ օպալային կազմված Առավել տարածվածեն օպոզները, զանգվածից, երբեմն օրգանականմնացորդներիներփակումներով: արձակում Հարվածելիսայս ապարները ենբնորոշզրնգունձայն: օպալաջրիմուռների կազմվածեն դիատոմային Դիատոմիտները են ն շատ փխրուն: Սրանք ծակոտկեն յին կամախքներից: . նն, բնորոշ առաջացումներ Սիլիցիտներըօպալ-խալցեդոնային են դիագեննորտեղնրանքառաջանում հաստվածքներին, կրաքարային ժամանակ: պրոցեսների զի ն էպիգենեզի .

լ

գոլորշացման Հալոգեճայինապարնհրըառաջանումեն շնորհիվ ն հետագա միներալների բյուրեղացումների լուծվող խտացումներիհեշտ

Այսպիսիապարնհրիառաջազմանհամարամննաանհրաժեշտպայմանը արիդայինկլիման է: Այս խմբի ապարներնեն գիպսնու անհիդրիդը, որոնքկարող են առաջացնելհզոր շերտերն ոսպնյակներ:Այս խմբի ապարներնառաջանումեն այն կիսափակ ջրավազաններում,որոնք պարբերաբար անջատվումեն մայր ջրավազանից,ինչպիսին այսօրվա

ամենատարածված

կարա-Բողազ-Գյոլնէ: ասոԳիսան ու անհիդրիդը իրար հնտ գտնվումնն պարագենհտիկ ցիացիայիմեջ ն կիրառումունեն շինարարությանարդյունաբերության ասպարեզում: Այս խմբի կարնորագույն միներալներիցնն հալիտը, սիլվինը, կարնալիտըն այլն, որոնքառաջացնումեն զգալի կուտակումներ,իսկ են շատ երկարժամանակ: հանքավայրերը շահագործվում Աղերի, գիպսերիհանքավայրերկան նան մեր հանրապլնտությունում` Արարատյանդաշտի,Եղվարդին կոտայքի սարավանդների սահ-

լայն

մաններում: րՏ

քիմիականտարրերըլիթոգենեզիպրոցեսի ընթացքում տեղափոխված ենթարկվումեն խորըդիֆերենցման:Նստվածքային հանքագոյացման համարբարենպաստ վայրերըառափնյան շելֆայինգոտիներնեն: երկաթիհանքավայրերըսովորաբարկապված նն Նստվածքային ավազա-կավային տիղմերիկամ ալեվրիտո-կավային նստվածքներիհետ: հիպերգենեզիարդյունքումդուրս են բերԵրկաթիմասնիկները վում ապարննրից.նավազաններմուծվելուցհետո ենթարկվումնստեցման, ամորֆնրտվածքի,: տեսքով: Սռատ թթվածնի պայհիդրոքսիդի մաններումայդ առաջանումեն հիդրոգյոթիտն հիդրոհեմատիտ:Թթվածնի որոշ պակասի դեպքումառաջանումեն սիդերիտի ն երկաթային նրկաՀետագայում ( շամոզիտի) քլորիտի կուտակումննը: է թի մի մասըօքսիդանալով Երկաթի գորշ երկաթաքարի: վերածվում է հողմահարման պրոցեսնննստվածքային կապված րի հետ, սկսած նրկրաբանական հին` անցյալից:Համաշխարհային 6844 մինչքնմբրիյանհասակիեն, 1024 նստվածքայիներկաթահանքերի պալղնոզոյան,1922-ը մեզոզոյան ն 324կայնոզոյան: մեծ մասը ունինստվածքային Խա-ի հանքավայրերի ծագում (ո. 98: Այդպիսի հանքավայրերիօրինակ նն Նիկոպոլի հանքավայրը Ուկրաինայում,ՉիատուրայիհանքավայրըՎրաստանում: Բոքսիտներիհանքավայրերի նստվածզգալի ոս ըունի նույնպես ն ծագում: Ս ն երկա քային ծագու րանք բաղկացածեն կավայինմիննրալներից թի հիդրօքսիդներիգ, որոնքիրենց մեջ զգալի քանակությամբ ալյումինի

նստվածքներից

հանքառաջացումը

,

լ

-

ուսումնասիրվ

Բոտեղանքում,

ԱՏՏԵՒՑ

ՀՀ

| ԽոչՕ։'ԷեՕ

ԽոՕ,

--

Ծովի

ԲԵՏՀ Շգրոտվ՝ մակարդակ

Թթվածնային սահման

Ֆոսֆորիտներ

ԽոՇՕչ

-

ՇՅՏՕ,.

ԸՐՀաաց Էճաշ|

8ոՏՕ,

Թաթա:

տեղաբաշխումը

Նկար 98. Միներալների մասգանինստվածքային հանքավայրում 1) պիրոլյուզիտիհանքանյութ, 2) մանգանայինհանքանյութ, 3) կարբոնատայինհանքանյութ,4) ֆոսֆորիտներ .

Նստվածքային ծագման մետաղալին հանքավայրեր Ցամաքիցդեպի ծովային ավազան տարբեր ճանապարհներով

`

են պարունակում:Համեմատաբարհրիտասարդնստվածքմիներալներ հետ իսկ հներում` նձրի մեջ գերակշռումէ հիդրարգիլիտը, հիդրարգիլիտի ներկանենբնմիտըն դիասպորը:Բոքսիտների կուտակումներնունենշհրտերիկամ ոսպնյակնիձն: Առաջին անգամբոքսիտներն ն ծագել է անունը: եռ Ֆրանսիայի որտեղից

Այս միներալըտարածվածէ նան ՀունգարիայումնախկինՀարավլավիայում, Հունաստանում, ՀարավայինԱմերիկայում,Հարավ-Արեվղյան Ասիայում, Ռուսաստանում, Ղազախստանում,Աֆրիկյան մի շարք երկրներումն այլ վայրերում: Կաուստոբիոլիտնե

մաճ

ԱՄանմար վող, ոարկանը Այս խմբի մեջ րուքար օգտա ր

ճ

նշան

մ

:

լ

ն բիտուեն քարածխային կար հանածոները,որոնքստորաբաժանվում մայինապարներիշարքերի: Քարածխայինապարներիշարքը առաջանումէ բարձրակարգ բույսերի մահացած նյութերից: Դրանք հումուսային ապարներն են, որոնքկարելիէ ներկայացնելհնտնյալ շարքով` տորֆ -» գորշ ածուխ -» Վրածուխ-» անտրացիտ: քարա Է կյութորի քայքայման,ն տարբեր աստիճանները: վերափոխման զ է որ ավեՏորֆահանքերիուսումնասիրությունից |ի խորը մերափոխվածն ածխածնովհարստացված փոփոխություններ կրումեն բուսականօրգանականմնացորդներիկուտակումներիստորին շերտերը, որը պայմանավորվածէ վներնումգտնվող նստվածքների ազդեցությամբանաէրոբ միճնշմամբ, ջերմաստիճանով,բակտերիալ գործոնների Այս փոփոխությամբ (առանց թթվածնիմուտքի): ջավայրում

ով ԱՐՑՑ

5 ԾԱ

Սոսքելյան

տալիս օրգանական

պարզաբանվել

է պայմանավորված տարբեր ածուխների առաջագումը:Գորշ ածուխներն ունեն ամենափոքը ածխայնությունըն ներկայացվածեն երբեմն հողախառը,փուխը գորշ գույնի տարբերակներով,երբեմն խիտ են ն մոԱյս ածուխների մեջ հա տավորապեսսն գույնի: իումմե ոնպահպան

համեմի առանձին կանրներ Քարածուխները ընաշա իրենցից խիտմանրթիա Կերկայագնում Իոն րունակությամբ: յ

ված ածխացած

բնորոշվում են

ա

արձր

ածխալն

Քարածուխներնառաջանումեն զգալիխորությունների վրա, բավականին բարձր ճնշմանպայմաններում: Անտրացիտները աչքի են ընկնումշատ ավելիբարձր ածխայնությամբ: Սրանք ավելի ծանր, խիտ ապարներեն ն առաջացելեն ավելի բարձըճնշման ն ջերմաստիճանի պայմաններում: Եիկրակնղնիշարժուն գոտիներումտեկտոնական շարժումների հնտնանքումածուխներըհայտվումեն խորըհորիզոններում ն վերափոխվելով առաջանում նն բարձր ածխայնությամբածուխներ:Պլատֆորմներում,որտեղտեկտոնական շարժումներիակտիվությունն ավելիփոքր է, առաջանումեն ցածը ածխայնության,գորշ ածուխներկապված փոքր

հետ: խորությունների

կարծր կառւստաբիոլիտների հատուկ խումբ են առաջացնում սապրոպելիտները, որոնք առաջացելեն այլ ելանյութերից` ածխաջրածիններ ն ճարպերպարունակող օրգանականմնացորդներից` պարզան բուսականպլանկտոն գույն կենդանիներից օրգանիզմներից: Սապրոեն բոգհնդները պելիտներիմեջ առանձնացվում (ածուխներ, որոնքառաջացել են գլխավորապեսկապտա-կանաչջրիմուռներիկուտակումներից): կենելներըիրենցմնջ պարունակումեն ավելիշատ սպորներ:կան նան խառը բոգհնդ-կենելներ: Սապրոպելիտային ածխահանածոներն աչքի են ընկնում ջրածնի բարձր` ն համեմատաբար փոքր ածխածնի պարունակությամբ: Երբ սապրոպելիտներին խառնվումեն նան ալեվրիտա-կավայինմասնիկներ առաջանումեն այրվողթերթաքարերը: Ածխայինավազանները ըստ իրենցառաջացման վայրիլինումեչ պարալիչային(հուն. պրարուղյխու՝ մերձծովային) քարածխայինավազան ննր,որոնք առաջանումնն մերձծռվափնյա ճահճային գոգավորություն ներումերբվերջիններսպարբերաբար լցվում են ջրով: Այստեղածխայի( շերտերիթիվը կարողէ լինել ավելի քան 100-ը,իսկ ընդհանուր հզորու թյունը մի քանի կիլոմետր:Որոշ ավազաններում (Դոնբաս)դիտվում| բրածո օրգանիզմներով ավազաքարերի, կրաքարերի,կավերին ածխա շերտերիբազմաթիվհնրթափոխումներ, որոնք ցույց հն տալիս երկրա. կեղնիտեկտոնական շարժումների տատանողական բնույթը:Բուն մայր. ցամաքայինտարածքներումառաջացած ածխայինավազաններնանվանում են /հմեխկական:Ածխաբեր հաստվածքները տեղադրվումեք քաղցրահամ նստվածքների մեջ (ալյուվիալ,լճային, ճահճայինն այլն):

Այս նստվածքներըբնութագրվում են ոչ մեծ հզորություններով (տասնյակ, հազվադնպհարյուրավոր մետրեր): Ածխային կուտակում-

չըն Լ չատ ՐԱՆ Աո Աաարարնն,ԱԱ ային մ, րձ

ունենում

Մոսկովյան

են մնծ

ավազան):

Սակայն,

երբ

Աչինսկիավազաննէ:

շերտեր

քարածխային

հզորություններավելիքան 5-8

ինչպիսինկանսկ-

Սրանցթվին են պատկանումբիԲիտումային ապարներ: շարքի տումապարունակապարները,նավթն ն պինդ բիտումները կավայինկամ մերգեԲիտումապարունակ այրվողթերթաքարերը լային բիտումովներծծվածթերթաքարային ապարներնհն: Նավթը բնական այրվող հեղուկ է ն բաղկացած է մեթանային, կամ էլ նավթննայինն արոմատիկ շարքերիհեղուկ ածխաջրածիններից նրանցզուգորդումներից ((հթանո-նավթենային,նավթենա-արոմատիկ): վերաբերՆավթերին ածխաջրածնայինբնականգազերիառաջացման յալ կա երկուտեսակետ: Հետազոտողների մնծամասնությունը գտնումէ, որ նշված այրվող նյութերնունեն օրգանածինծագում ն առաջանումնն ցրվածօրգանական միացությունների տղմերիմեջ թաղմանն հետագավերափոխումների արդյունքում:Հայտնիէ, որ լագունաներումծ̀ովերումն լճնրում առաջացած նստվածքային ապարներիզգալի մասըպարունակումեն ցրված վիճակում օրգանականմնացորդներ:Ռրոշ ածխաջրածնային միացություններցրվածվիճակում (միկրոնավթերը)սկսումեն առաջանալդեռնս մնաավազանիհատակինստվածքներիմեջ ն բույսերին կննդանինճրի ցորդներիթաղմանու նրանցհետագադիագենեզիընթացքում: Նավթի ն գազի առաջացմանհամար կարնոր նշանակություն ուննն նան թաղված օրգանական սնվող բազմաթիվմիկմնացորդներով րոօրգանիզմները: Սրանքհարուստ են ճարպերով ն ճարպանմանմիաեն միկրոնավթիլրացուցիչ ցություններով,որոնց հաշվին առաջանում վերականգնմանն բաժիններ:Ամենիցշատ միկրոնավթէ առաջանում միջավայրերում: սապրոպելիտային նյութերիպարունակության նյութը ն միկրոնավթնապարնեՈրքանշատ է սապրոպելիտայրն րի մեջ այնքանմեծ է բուն նավթի առաջացմանհավանականությունը: են հարստացվածօրգանական Այն ապարներն,որոնք պարունակում : Առավել տաանվանում են ճռո/թամայրցամաքային միացություններ են ապարներ կավային,ալեվրիտարածված նավթամայրցամաքային ն այլն: կավային (կարողեն լինելմերգելներ)միացություններն են երկրակեղնիորոՆավթի խոշոր կուտակումներնառաջանում շակի հատվածիզգալի ճկումների, իջեցումներին հզոր նստվածքների տեղերում,որոնքծածկում են նախկիննստվածքները: առաջագմանճ 2-4 մմ խորություններում կարող է հասնել 100Է ջերմաստիճանը 405 ն համապատասխան սկսվումէ միկրոնավճնշմանպայմաններում .

15"

թի սկզբնական միգրացիան, նրա անջատումը օրգանական մնացորդային նյութերից:Այդպիսի րը դառապարնը

Գլուխ

ՄԻՆԵՐԱԼԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

`

եի ապարների ծակոտիներով սկսում է միգրացիան,մինչն ջրաանթափանց ապարներին հանդիպելը (նկ. 99): Բարենպաստ պայմաններում դրանցտակ սկսվումէ նավթիկուտակումը, առաջացնելովհանքակուտակումներ: Այն ջրաթափանց ապարներըորոնցովտեղիէ ունենում նավթի ն առաջանում են միգրացիան նավթի հանքակուտակումներն անվանվում նն ճռ/նրտորային (լատ. կոլլեկտոր՝ հավաքող):Նավթի կուտակումը կոլլնկտորներում կախված է մի քանի ա) նրա գործոններից. ջրահագեցզվա-ն ծությունից " 1) ավազաքար, ռուցվածքից,գ) լիթոլոգիական: ա2) կավ, 3) տեկտոնա՛-

թԿա դակների միքանի դինամիկայից տիպեր լ

ռանձնահատկություններից: ի

ւ

կան խախտումներ,4) ստրատիգրա-

թ

ն. 7)

"նավթերիկուտակմանվայրեբ ին ծուդակննր, րին"անվանում որոնք րի շարժումը կոլեկտորի մեջ, գազ ըստ ձեի .ն.գենեզիսի կարողեն զինել մի քանիտեսակ: նջ բնական գազերը.նույնպես առաջանում են նստվ ւստվածքամրում թաղված օրգանականնյութերից: Դրանց ձնավորումը ուղեկցում`ն ավարտում է նախորդում, նույնպես:նավթի.նման են ն կուտակվում ծուղակներում: 'միգրացվում Որպես կանոն նկլատվում.եգագի, նավթի,ջրի օրինաչափուղղաձիգ, բաշխումը, համաձայ նրանցխտությունների: Ջր կմ արձակում,քթերիւտը օգռ՝ հոտ. մոմ) ն ասՕյոքերիտը՝. (հուն. ֆայտը(հուն. ասֆաղտոս՝ձյութ)՝ կարծր:բիտումներ: ն իրենցիցներհն կայացնումեն ճավթիօքսիդացմանարդյունքումառաջացած նյութեր: Հ:

|

Աճխաֆրածնային

բրա

ն

Գար

ՄԵՏԱՄՈՐՖԱՅԻՆ

Միներալներըկայուն են իրենց առաջացմանպայմաններումն "վերջիններիսփոփոխության դեպքումդառնում են անկայունու ձգտում Վն հարմարվելնոր պայմաններին: Այդ պատճառովնրանք ննթարկվում Լն որոնք կարողեն տեղի ունենալ ոչ միայն հողվերափոխությունների, ւահարման կեղնում, այլ նան նրանից ցած` Երկրի ներքին էներգիայի Խաշվին: Պայմանների կատարվումնեն 'տեկտոնափոփոխությունները ն այլ գործոններիազդեցությանտակ: Այսպես, էլան, մագմատիկական են, 'եկտոնական գործոնների շնորհիվապարներըկամ խորասուզվում նամ բարձրանում` ընկնելովտարբեր ջերմաստիճանի ն ճնշման պայԿաննհրիմեջ: վեր բարձրացող մագմատիկ հալոցքնեին իրենց հետ են մեծ ն բճրում քանակությամբ ջերմություն ակտիվքիմիականնյութեր, որոնք ազդումնն պարփակող վրա ն խորփոփոխությունների ապարների

Յնթարկումնրանց: Էնդոգեն ն էկզոգենմիներալային առաջացումների յունների պրոցեսներն,որոնքընթանումեն հողմահարման ննրկեղնից ք., ջերմաստիճանի, ճնշման ն քիմիական ակտիվ նյութերի յւ ն տակ,կոչվումեն /ոտամորջֆայխն, իսկ երնույթը : ային գամանակ պրոցնսնորի միներագն ն/1րիփոփոխությունները կատարվումեն պինդ վիճակում: է այսպես կոչված գնրմնտամորֆիզմը որի դնպքում տենդիէ ունենում լ'կզբնականապարիմասնակի |

վերափո ազդեց մետամորի որի մԿոզեո Բազառութ |

որի մի

հալում: |

ար

Ռեգիոնալ մետամորֆիզմ '

ՂԱՔԱՂ

Մ բ

Ռեգիոնալ մետամորֆիզմը, որն ամննատարածվածն է, պայմանավորվածէ երկրակեղնի շարժուն գոտիներիհետ: Այն ցայտուն արտահայտվում է օրոգեն գոնաներում, որի պատճառով հեղինակներ առաջարկելեն այն անվանել«օրոգննմոտամորֆիգթ»

որոշ պրոցեսների Լեռնակազմական գնոսինկլինալնե հետնանքով են ն խորասուզվում կուտակված ապարները նստվածքային հրաբխային վելի զգալի խորություններ, որտեղգոյություն :'ուննմա̀ բարձրջերմինտեն|

աստիճան մետամորֆիգմի ն ճնշում: Հասկանալիէ, հրռեգիոնալ քանի որ ջերմսիվությունը կախված խորությունից, կլինի խորասուզման աստիճանը կապվածէ Երկրի ներքին ջերմության հետ, իսկ ճնշումը՝ վերըտեղադրվածապարներիծանրության հետ: Գեոբարային գրադիենտըմիջինհաշվովհավասար է 27510" .

Պա/րմ: Գնոթերմիկգրադիննտը տատանվում է ընդարձակսահմաննե100 րում` 10-իցմինչն ոռառիճեն/ կմ,ըստ որում ժամանակակիցօրոգեն

գոտիներում3̀5-50, պլատֆորմներում`15-35 ն վահաններում`10-15 տիճանկմ:

/

ռղ/-

ֆիզիկաքիապարներում

Այս թվերըցույց են տալիս, որ ապարների մագմայի ազդեցության,կարող է ապահովել

ասուզումը, առան

միականհավասարակշռության խախտումըն նպաստավորպայմաններ ստեղծել նրանցմիներալայինկազմին ստրուկտուրային հատկանիշների փոփոխմանհամար,որոնք,ամբողջությամբ վերցված,հատուկ են ռեգիոնալմետամորֆիզմին: Այս խորությունները կարելիէ ընդունելորպես նորմալմետամորֆային պրոցեսներիստորինսահման, որտեղնյութերի հալումը բացակայումէ: Նշված խորություններից ցածր է գտնվումգերգոտին: Ռեգիոնալ մնտամորֆիզմըմիջին հաշվով մնտամորֆիզմի ընգրկումէ երկրակեղնի մինչն 25-30 7մ՛ խորությունները: "Երկրի ներքին էներգիայիհիմնական աղբյուրը ռադիոգննջերմությունն է,որի քանակությունըհին երկրաբանականժամանակներում եղել է ավելիշսոտ: Օրինակ,երեք միլիարդտարի առաջ ռադիոգենջերմությունըմոտավորապես երկուանգամշատէ եղել, քան այժմ: Սա հիմք է տալիս ենթադրելու,որ մետամորֆային պրոցեսներըհնագույներկրաբանականժամանակաշրջաններում կատարվելեն ավելի մեծ մասշտաբներովն ոնգիոնալ գերմետամորֆիզմն ընթացել է անհամեմատ փոքրխորությունների վրա: Մետամորֆային ապարներիբնույթըկախվածչէ միայնջերմասննտիճանիցն ճնշումից: Այստեղմեծ դեր են խաղումմետամորֆիզմի թարկվողսկզբնականապարներիմիներալայինկազմը,նրանց ստրուկտուրային առանձնահատկությունները, ինչպես Կան շարժունակկոմգոսենտները:Ինչպես նստվածքային,այնպես էլ մագմատիկապարները կարողեն լիովինվերաբյուրեղանալն զգալիորենփոխելիրենց միներալային կազմը: Այդ պատճառովսկզբնականապարի որոշման խնդիրը բավականինբարդ է: Անգամ այն դեպքում,երբ ցնդողբաղադրիչներն ապարներումմասնակցումեն քիչ քանակությամբ,բայց ն այնպես են: Նրանք լուծում ն նրանքմետամորֆային պրոցեսներն արագացնում են նյութերըքիմիական ն տեղափոխում ռնակցիաներում, բյուրեղացման են այլ պրոցեսներումկատալիզատորներ են, ակտիվմասնակցություն ունենում միներալառաջացման ն այլն: պրոցեսներում Ռեգիոնալ մետամորֆիզմի ժամանակ առաջանումեն գնեյսներ, բյուրեղայինթերթաքարնը,մնտամորֆային որոնք բնութերթաքարեր, թագրվում են գլխավոր միներալներիասոցիացիներիկազմիմշտակա.

նությամբ:

Կոնտակտային մետամորֆիզմ կոնտակտայինմնետամորֆիզմը պայմանավորվածէ մագմատիկ գործունեությամբ:Ինտրուզիվզանգվածներիջերմությանազդեցութ.

յամբ միներալային հավասարսկշռությունըներփակող ապարներում խախտվումէ` նպաստելովդրանցվերաբյուրեղացմանը: առաջանումնն,այսպես կոչված, զու զոկոնտակտային զոնաներ, որոնց լայնությունը տատանվում է մի քանի մետրիցմինչն հարյուրավորմետրեր:Հիմքայինկազմի ինտրուզիաները տալիս են նեղ կոնտակտային գոտիներ:Ներփակող ապարներում են տեղի ունենում գրանիտոիդային խոր փոփոխություններ ինտրուզիաներիձնավորմանժամանակ,որոնցշուրջը նկատվումեն ընդարձակէկ-

շուրջն Անալմարտինների

զոկոնտակտային զոնաներ:կոնտակտայինմնտամորֆիզմիզարգացման ինտենսիվությունը հակախվածէ ոչ միայններդրվողմագմատիկ լոցքի բնույթից,այլ նան ներփակողապարներիկազմից: զոնաներում ններփակող Էկզոկոնտակտային ապարների վերաբյուրեղացումիցառաջանումեն տարբեր կազմի ապարներ,որոնց անվանումեն նղջնրաքարձը: կոնտակտայինմետամորֆիզմնընդգրկումէ նան ինտրուզիվ մարմիններիծայրամասայինզոնաներ, որտեղ հիմնականում ասիմիլյացիայիհետ կապվածտնղիեն ունննում կազմիզգալի փոփոխություններ: Այդ զոնաներըկոչվումնն էնդոկոնտատներ: կոնտակտայինմետամորֆիզմի ժամանակկարնորդեր են խան լուծույթները,որոնքօժտված են ռնակցիայի ղում ցնդողբաղադրիչները մեծ ունակությամբ: Նրանք տեղիքեն տալիս,այսպեսկոչված, մետւասոմատոգին: Մետասոմատոզնայն պրոցեսն է, որի ընթացքումմիներալները նն այլ քիմիականկազմիմիներալներով, ընդ որում հին տեղակալվում միներալներիլուծումը ն նոր միներալներինստեցումըկատարվումէ միաժամանակ:Տեղի է ունենում նան բաղադրիչներիարտահոսքն նոր է հեղուկկամ գազայինլուներհոսք,որն իրականացվում բաղադրիչների ծույթներիմիջոցով: Մետասոմատիկպրոցեսներիինտենսիվությունը մեըծապես պայկազմով:Մետասոմամանավորվածէ ապարներիպետրոգրաֆիական ն են կրաքարերը շատ հեշտությամբենթարկվում տոզի ազդեցությանը են ամենամեծ կայունությունըցուցաբերում քվարցիտները դոլոմիտները. ն կավայինթերթաքարերը: Մնտասոմատոզի ընթացքումմիներալներիքայքայումըկատար-` սիլիվում է հետնյալ հաջորդականությամբե̀րկաթ-մագնեզիումային կատներ, պլագիոկլազներ,կալիումի դաշտայինսպաթներ ն ալբիտ: ւվիրիտ, Սուլֆիդներըտեղակալվումեն այսպիսիհաջորդականությամբ` գալենիտ:Հատկանշական սֆալերիտ,էնարգիտ,բորնիտ,խալկոպիրիտ, ՝ է, որ շարքի յուրաքանչյուրնոր միներալ ի վիճակիէ տեղակալելուհին միներալի:

Ընդհանրապեսմետասռոմատիկ տեղակալումնհրնուղեկցվումհն տեղակալվողմիներալների հատիկներիխոշորացմամբ: Օրինակ,կրաքարերիքվարցացմանկամ հանքայնացմանժամանականցման զոնայում առաջանումեն կալցիտիմեծ չափիբյուրեղներ:

Մետամորֆացվածն մետամորֆային հանքավայրեր Մնտամորֆայինպրոցեսներիժամանակնախկինումգոյություն ունեցած օգտակարհանածոներիհանքավայրերը ենթարկվումեն որոշ փոփոխությունների, բայց նրանց կազմը, նթն հաշվի չառնենքջուրը ն ածխաթթուն,մնում նն անփոփոխ:Այդպիսի հանքավայրերը կոչվում հն մնտամորֆացվածԴրանց թվին պատկանումնն մետամորֆացված հրն մետամորֆացված ոսկնբերկոնգլոմերատնհրի կաթային

:

հանքանյութի ֆորմացիաները:

Հանդիպումեն նան մետամորֆայինհանքավայրեր, որոնք առաջացել են մետամորֆային պրոցեսներիընթացքում:Այդպիսիքեն գրաֆիտի,կիանիտի,մարմարիհանքավայրերըն ալպիական տիպի հրակեն Ալպերում): ները(առաջինանգամուսումնասիրվել Ալպիականտիպի նրակներըկապվածեն ծալքավորշրջանների ն գրամետամորֆային թերթաքարհրում,գնեյսներում,քվարցիտներում հետ, որոնքսովորաբարդասավորնիտներումնկատվողճեղքվածքների վում են ապարներիթերթայնությաննուղղահայաց: Նրանցում հանդիպում են լեռնայինբյուրեղին այլ միներալներիսքանչելիդրուզներ: Ալպիւսկանտիպիերակներնառաջացելեն ներփակողմետամորֆային ապարներինյութերիհաշվին: Այդ մասինէ վկայում այն փաստը, որ որոշակիմետամորֆային տիպիապարումերակնունենում է որոշակի միներալաչինկազմ, ն բացի դրանից, ճեղքվածքիմիներալներիորակական քիմիականկազմըմեծ մասամբ համապատասխանում է ներփակռղ ապարիկազմին: Այդ երակներում բյուրեղացումնընթանում է ազատ խորշերում, որը ն պայմանավորումէ ցայտուն արտահայտված ջատմանհաջորդականությունը: Միներալներըայստեղ ներկայացված են խոշորչափերիհաննողկատարյալ բյուրեղներով:

նորան ոն:

Ապարների

մետամորֆիզմը Երկրի ներքինէներգիայիհաշվին,տեկտոնական շարժումներով

նրա ցնդողբաղադրամահրտբնրուլ դնֆորմացիաներով, գործոննհրով միշարք անաթո |ըթափանցումով Կրոցուննրը Մետամորֆիզմտերմինի տակ վումԱի րմ հասկա վերափոխությունները, աոգոխություններն որոնք տեղի ենիերն պրոցեսների մագմային ն

ւ

է պայ-

այլ

է

ազդեցությամբ:

ու

դոգոն

տարբեր

Ապարների մնտամորֆիզմիգլխավոր գործոններիցեն. 1) ջերմաստիճանը,2) բազմակողմճնշումները,3) միակողմ ճնշումնեիը,4) քինն ներդրվող միապեսակտիվֆլյուիդներըն գազերը,որոնք անջատվում ն են մեծ մագմայից բարձրանում թիկնոցի խորություններից: Այնգորեն ն բոլորն էլ

աա Ա Հոորից Արորննրանց տարբեր նո տարք միապես կամ անիր ակտիվ Կյութերի ներմուծում ապարների աննշանչափն

կազմըգրեթեթեչի փոխվումկամ փոխվումէ նհրրով: Այն դեպքում,երբ մետամորֆիզմնուղեկցվումէ նշանակալից մեկ մուծումովկամ տարքով տեղի է ունենում ինտենսիվմետասոմատոզ, միներալիտեղակալումըմյուսովն բնականաբարնոր կազմի: է ֆային ապարներիառաջացումով: մնտասոմատիկ: -

մետամո

կոչվում մետամորֆիզմ Այսպիսի ԼԵՐ

Եզ

Մետամո մի տիպե

ապարներ Մետամորֆային

ն կախվածմետամորֆիզմի այս կամ այնգործոնիգերակշումից համապատասխան նրանցից ապարներից են մնտամորֆիզմի մի քանիտիպեր: տեդիէ ունենում Դինամոմետամորֆիզմը ն սերումհիմնականում միակողմ ջերմճնշումից: Ավելի են որոշակի միներալային թյան, կազ առաջանումեն բյուրեղայինթերթավորություն: է,մագմա(հուն. ամփտռ՝ Ավտոմնտամորֆիզմը ինքնին)ն յի ինտրուզիվզանգվածներիպնդացմանժամանականհատվա ն է ընթանում հենց ինտրուզիվ զանգվածիմեջ նրաբյուրեղացման

առանձնաց վերին մանրկրակեղնի՝

առաջացած

ճնշումը բարճը

աստիճանը բերում

փոփոխո Լ

Ի

Ր

"

Պնեթանում՝

կոնտակտային կապված. մետամորֆիզմը, հրկանդոցման ժամանակ: րակեղնում մագմայի ներդրման է

հետ:

փոփոխությունն ննրփակողապարների Ինտրուզիվմարմինը

կոչվումեն

իսկ բունինտրուզիայի էնգոնանտակտային մետամորֆիզմ.

մեընթացած փոփոխությունննրը` նզրամասերում էնդոկոնտակտայի սովոտամորֆիզմ գուռու,լայնությունը մետամորֆիզմի : կոնտակտային

ն է իճտրուզիվ զանգվաձգվում է տասնյակմետրերով կախված ծի չափերից,մագմայի,ներփակող ապարների" տենրանց ն կոնտակտի ղադրմանպայմաններից բնույթից: Ռեգիոնալ (լատ. ոհգիոնայից տարածքային) է: Այն լայնորեն տարածված ն մետամորֆիզմի տեսակներից մնծ է հ աստվածքն ապարների չափերով ընդգրկում տպրածքներ հզոր է միտամորֆիզտարբերվում ննր:Այս չափանիշներովայնէականորեն մի բոլոր տիպերից: կախված ջերմաստիճաններիցն ճնշումներից րաբար

"`

'կազմերից,.

մետամորֆ

կարեոր՝

առանձնացվումեն մետամորֆիզմի տարբեր զոնաներ, իրենց բնորոշ ապար կազմողմիներալների ասոցիացիաներով: Ռնգիոնալ մետամորֆիզմըսովորաբար հարում է տարբեր հասակի ծալքավորմարզերին:Առավելխորըռնգիռնալմետամորֆացված ապարներտարածված նն հնագույն վահաններիսահմաններում Բալթիական,Ուկրաինական, Սլդանի ն այլն: Գնրմետամորֆիզմը ռեգիոնալմետամորֆիզմի յուրահատուկ եզրային փուլն է, որն ընթանումէ գնոսինկլինալային մարզերիխորըզռնաննրում:Գերմնտամորֆիզմի համար բնորոշ է ապարներիլրիվ կամ մասնակիհալումը, ռյայինգննեց (հուն. ռրային՝նտ ընթագ)կամ անատեքսիս(հուն. անա՝ վեր, բարձր աստիճանի,տնքսիս՝հալչում): Գերմետամորֆիզմիժամանակառաջացող հալոցքներընձերթափանգում են ներփակողապարներիմեջ, ներարկումների նման, որը առաջնագնումէ խառնվածապարներ,որոնց անվանում են նան ճերարկմանմեռամորֆեզմ: Սրանցհետ են կապումխոշորբաթոլիտների առաջացումը: Ռնգրեսիվմետամորֆիզմը կամ դրաֆտորեգը (հուն. դիաֆտորա՝ քայքայում)պայմանավորված է թերմոդինամիկական պայմաններով` ճնշման ն ջերմաստիճանի անկմամբ:Արդյունքումառաջանումեն միներալներինոր ասոցիացիաներ, որոնք բնորոշեն նոր թերմադինամիկականպայմաններին: Մնտամորֆիզմի այս կամ այն տիպինբնորոշեն որոշակիմետամորֆայինապարներ:Ի տարբերություն հրային միներալառաջացմանը, որում միներալների առաջագումըկատարվումէ հաջորդաբար,մետամորֆայինմիներալները առաջանում են միաժամանակ: Առավել տարածված բարձր ջերմաստիճանային մետամորֆային ապարներըգճնյսներե նն, որոնք բոլոր մետամորֆային ապարներիմոտ կեսն են: Եթե գնեյսներնառաջացել են հրային ապարների հետնանմետամորֆիզմի քով, ապա նրանց անվանում են շրյշոգնեյսներ իսկ նստվածքային ապարներից առաջացածգնեյսներին անվանումնն պաագնեյսներ: մեծ մասիկազմըմոտ է Գնեյսների գրանիտների կազմին: են մանրահատիկ Գրանուլիտներն առաջանում քվարգի,դաշտա)ին սպաթների հաշվին,ն ունեն զոլավորու ժապավննաձն տեքստուրա: ունեն տարաբնույթկազմչորի Բյուրնղայինթնրթաքարերն հիման վրա էլ ստորաբաժանվումնն բիոտիտային, մուսկովիտային, երկփայլար տիպերի:Այս ապարներըբաղկացածեն փայլարներիցու քվարցիգ,կանան նռնաքարերը, րող են մասնակցել ստավրոլիտը, անդալուզիտը, մագննտիտը, գրաֆիտը,դիսթենը: առաջանում են միջին ն հիմքայինկազմի արԱմֆիբոլիտներն տավիժածապարների մետամորֆիզմի հնտնանքով, ինչպեսնան նստրվածքային միներալների, կրաքարային կավերիհաշվին: Քվարցիտների կազմումգերակշռումեն քվարցիհատիկները, իսկ նախնականմիներալ-

ներից` երկաթի օքսիդներիառկայությամբառաջնումեն մագնետիտային քվարցիտները:Քվարցիտներնառաջանումեն նստվածքայինավաապարներիմետամորֆիզմից: զաքարային Մարմարներըկրաքարերին դոլոմիտներիվերաբյուրեղացման արդյունք են: Եթն նստվածքայինապարներըհարուստ նն ալյումինի օքսիդներով,ապա առաջանումեն կորունդայինկամ զմռնիտային ապարներ: առաջկավային ն ալնվրիտայինապարներիմետամորֆիզմից ն էպիդոտ-քլորիտային նում նն ալբիտ-քլորիտային թերթաքարեր: Ֆիլլիտներըմետամորֆային ապարներեն ն կազմվածեն քվարցի ն մանը հատիկներից սերիցիտիթեփուկներիգ: մոտ Համաձայն Ա. Բ. Ռոնովի ն Ա. Ա. Յարուշնսկուերկրակեղնի է ննրապարներից,իսկ այդ 302ը 3024-ըբաղկացած մետամորֆային 1524 բյուրեղային կայացվածէ 6524 գնեյսներից,1724 ամֆիբոլիտներից, 2,5 44 մարմարներից: թերթաքարերիգ, հն օգտակար ժամանակձնավորվում Ապարներիմետամորֆիզմի ածուխները հանածոների հանքավայրեր:Բարձր ջերմաստիճանային են գրաֆիտիշերտերի(Ենիսեյիստորինհոսանքներում` վերափոխվում կուրեյանհանքավայրը): հետ են կապվածոսկու ն ուրանի ն մետամորֆիզմի Աատագենեզի Ուրալում պղինձ-կոլչնդանային, խոշորագույնհանքավայրերը(ՀԱՀ), ն այլ հանքավայրնբազմամետաղային բազմաթիվերկաթահանքային, րի առաջացումը:

.

Մաս

ՏԵԿՏ '

ՈՆԱԿ ԱՆ ռ

Գլուխ

||

ն արագ (թռիչքային)կապվածնրկրաշարժերի հնտ: Դանդաղ ժամանանրանց դիֆենցվածբնույթն կակիցշարժումներիառանձնահատկությունը է: Միաժամանակմի տեղամաս բարձրանում է, մեկ այլ տեղամաս իջնում: Ժամանակակից Հոլանդիայիտարածքը պատմականժամանաէ կաշրջանումիջել ավելիքան 15 մ ն ծովիալիքներիցամաքներխուժՏամանը արգելակումէ անընդհատբարձրացվողարգելապատնեշը: րածքի բարձրացմանլավ օրինակ է Բոտնիկականծոցի Հյուսիսային

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ

ՏԱՏԱՆՈՂԱԿԱՆ ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ

արժումները

Երկրի ներքին դինամիկայի(էնդոգեն) պրոցեսներիցնն երկրակեղնի ն երկրի ավելիխորը հորիզոններում կատարվողո որոնց անվանում շարժումննը: Այս շարժումները են տենտոնական փոխումեներկրակեղնի խախտումապարներիտեղադրման կառուցվածքը, առաջացնումբարդ ծալքեր, ծալքավորումներ,երկրակեղնըբաժանում առանձին բլոկների,տեղաշարժումխզումայինգոտիներովն այլն: բնութագրվումեն տարաբնույթուղշարժումները Տեկտոնական տարածության ն ժամանակիմնջ: ղվածությամբ. ինտենսիվությամբ ն. Ըստ շարժման բնույթիՎ. Ե. Խայնը (1973 թ.) առանձնագրել է. 1) տիրապետողուղղահայաց(ռադիալ), 2) տիրապետող հորիզոնական (տունգենցիալ), 3) սահուն (այդ թվում ալիքավորն ծալքավոր)ն 4) խզումնային (խոշորաբնկորային, բլոկային),5) ուղղահայաց(անշրջելի),6) տատանողական(շրջելի), 7) վերընթացն վարընթաց(ուղղաձիգշարժումներիհամար),8) ինտենսիվ (ռելիեֆառաջացնող,լեռնակազմական), 9) թույլ: անվանում են նան տատանողական : րբ լն. | Հոյեյրոգ Հոյմյրու՝ ցամաք)շարժումներ: սերտ | լավ արտահայտվում երկրակեղնի շարժուն Ամենայն երտոնական հավանականությամ ւթյամբ տնկտոնակ շարժումները հանդես նռ կել ե երկրի դ առաջացմանվաղ փուլերիցսկսած,սակայն մի շարք պատճառներովհնում ընթացած շարժումների ուսումնասիրություններըբարդ Էու դժվար, այդ իսկ պատճառովըստ հանդեսգալու ժամանակին մեթոդիկայի,տեկտոնական շարժումներըստորաբաժանվում են ժամանակակից, նորագույնն հնագույն երկրաբանական պերիոդներումընթացածշարժումների: Է.

սկզբնական, ձները,

ւարաիայաց շարժումներին

կերպով կավծ ննմաին, ենե

Ին հնա գոտիներում:նն

Ժամանակակից շարժումներ

Այս տեկտոնական շարժումներըընթացելնն պատմականժամանակաշրջանում,մարդուհիշողությանմեջ են ն շարունակվում են նան այժմ: Ժամանակակից շարժումները կարողեն լինելդանդաղ(դարավոր) '

նՖինլանդիայի հարադից Շվեդիայի նավահանգիստեռը բազմաթիվ Սագան ոնծովիցաքմանո են ն

մնացել

բավազանին

որու:

ժամանակակիցշարժումներն մասնավորապես տատանողականբնույթ Վեր բարձրացող տարածքներն ժաեն ցած իջեցմանպրոցեսին: մանակիընթացքումենթարկվում Ժամանակակիցշարժումներնուսումնասիրվումեն պատմական, ն գեոդեզիական մեթոդներով: գեոմորֆոլոգիական ուննն

Ընդհանրապեսն

Մ

Պատմական մեթոդըհիմնված է ծովի առափնյամասերում կահուշարձաններին այլ կառույցռուցված պատմա-ճարտարսովետական ների տեղադիրքիփոփոխությանվրա ջրավազաններիափագծի նկատճկմանպրոցեսներ,ապա այդ կամամբ: Եթե ընթանումեն նրկրակեղնի ռույցներըհայտնվումեն ջրի մեջ կամ ջրի տակ, հակառակդեպքում` ափագիծը հեռանում է: Օրինակ` Սուխումի ծոցում ջրասույզ են նղել

ԲուլղարականԲուրգասի ՀունականԴիոսկուրիիգաղութիկառույցները, կառույցները,իսկ Մարսելի մոտ հռոմեականժամանակաշրջանի ծովում6 մ խորությանվրա հայտնաբերվածեն Իս քաՄիջերկրական ղաքի փլատակները: մեթոդըհիմնվածէ մակերնույթիռելիեֆիմեջ Գնոմորֆոլոգիական վրա: շարժումներիարտացոլմանուսումնասիրության ժամանակակից Ծովերի առափնյամարզերի վեր բարձրացմանժամանակ ջրից ազատվումն ցամաք են դառնումաբրազիոնն. ակումուլյատիվժամանակակիցդարավանդները,ալեբախությանխորշերը,ափամերձարգելաթմբերը:Տրածքներիիջեցմանդեպքումջրասույզ են լինում ափային ն դարավանդները, լիմանայինտիպի գետաբերանները, արգնլաթմբերը ն այլն: Ժամանակակիցշարժումների դիֆերենցվածությունը արտապրոֆիլիվրա, որի տարբերհատհայտվումէ ճան գետերիերկայնական են շատ կամ քիչ թեքությամբանոմալ տեվածներումառանձնացվում հետ պակասումէ գետիոլորայղամասեր:Երկրակեղնիբարձրացման նությունը,իսկ ճկման դեպքումավելանումեն գետագալարները ն լայնանում էհովիտը: մոտ`

մե ւ աշ ինք փով հիմնված ակ է ծովափերին Ջրաչափական դիտարկումների փոփոտեղադրվածինքնագիրսարքերով(ծովագիր)ծովի մակարդակի

խությունների գրանցման վրա:

իր):

Ռրդյունքներիուսումնասիրովթյամբ կարելի է եզրակացնելծովի մակարդակիանհավասարաչափփոփոխությունների,տատանումների ն ժամանակիորոշակի հատվածումշարժումների արաամապլիտուդայի գություններիմասին: Կրկնականճշգրիտնիվելիրագմանմեթոդըհիմնվածէ որոշակի պրոֆիլներովդրված մշտականոնպերներինիվելիրացմանվրա ն տալիս է դիտարկումների ժամանակշարժումներիքանակականգնահատականը: Բալթիկ ն Մն ծովերումգերճշգրիտնիվելիրացմանջրաչափական ուսումնասիրությունները հիմք նն հանդիսացելկազմելու երկրակեղնի ժամանակակից շարժումներիքարտեզները, որոնցվրա ցույց են տրվել իջեցումներըն բարձրացումներըմեկ տարվաընթացքում: Ժամանակակից շարժումներըորոշհորիզոնական տեկտոնական վում նն տրանգուլյացիոն կրկնակիմեթոդով:Սրանով ուղղակիչափում են հենակետերի դիրքըմեկը մյուսինկատմամբ:Չափումներովպարզվել է է, որ ՏաջիկստանումՊետրոսԱռաջինիլեռնաշղթանտեղաշարժվում դեպիհյուսիստարեկան16-)8 /2/ արազությամբ՝ միաժամանակբարձ-

րացումով:

Նորագույն շարժումներ Որպես նորագույնշարժման ժամանակահատվածընդունվումէ ննոգեն-չորրորդական կամ օլիգոցեն-չորրորդական ժամանակը,որը հաէ 25 կամ 40 մլն. տարվանը:Այս շարժումներովէ մապատասխանում ժամանակակիցռելիեֆի ն նորագույնստրուկտուրաներիձնավորումը: Որքան շարժումներն ինտենսիվ են,այնքան նրանք ցայտուն են Դա լավ է արտահայտվածհատկապես :

Աաաա նրգրի «րա: արածի նային համակ Օրինակ՝ Ալթայի, Մայաների լեռնաշղթաները ՝

.

Տյան.Շանի,

առա-

էտապումհարթավայրերի կամ էպիկոնտինենտալ ջազ նորագույն Ար նն հատակը արտահայտված առին ապաեն ար րսս

լ լեռնաշղթաները շղթասսրը համ

յ

տասխանումեն բարձրացման,իսկ միջլեռնայինիջվածքները`ճկման զոնաներին:Մոտավորապեսնույնն է պատկերըկովկասում,որտեղմենծ ն փո

Արամ մազը Անաանաարնորավա կրկրակեղնի ված Ռիոնի Կուրի իջվածքներով, նորագույն էտապու ծ

են

վկասի լեռնային ն

ձ

մսն

՛

ն

ենցից նն

նումեն

մ ապրել են

նշանակալից ճկումներ: Ըստ Կ. Ի. ԳերենչուկիՌուսականպլատֆորմիգլխավորգետային համակարգերըտեղադրված են նորագույն ճկման զոնաներում,իսկ են նորագույնբարձրացման ջրբաժաններըհամապատասխանել մարզերին: Նորագույն տեկտոնականշարժումներըլավագույնս արտա՛

հայտված են նան ծռվերի հատակներում: Դրա հնտ

միաժամանակնկատվումէ Հյուսիսային ծովի հատակին Թեմզա, Սենա ն այլ գետերի հովիտների ստրրջրյա շարունակությունննրը (եկ 100): Ծովի ափամերձ գոտիներումտեղ-տեղ դիտվում են տարբնը հասակի ծովային դարավանդների սերիաներ,որոնք բարձրանում են մեկը-մյուսինկատմամբ Բնականաբար, դրանք կարող էին առաջանալ ցամաքի նորագույն տեկտոնական .բարձրակամ գումների. արդյունքում էլ միաժամանակմեկի ն մյուսի հանդես գալու հնտ:

Միաժամանակ առաջացած երկու դարավանդների

Աա

՛

նոնց

Մ ԼԼլըտածաթի ջրածածկ կրքքք ԱԱ տնկարան '

«Հուս

օաճաքը

Նկար Ծովով ջրածածկվածհյուսիսծ՝ դեֆորոագաաա Սարա Աա

շարժումներով ծ

է,

100. եմ

ա

նԵ

հ

պիցծովի հնագույն ծովա-

թորակոգու տահմաննորունորոնք վին դարավանդնորըՍաքոն սկատելիորենբարձրացվածեն, իսկ տեղ-տեղ թաղած են ծովի ջրի ունքում շարժումներըտարբեր ներկայիսմակարդակիտակ, ինչի ունեն: ն անհավասարություն ուղղություններ

Գետահովիտներիերկայնքովգետայինողողատներիցվեր գտնվող ուսումնասիրությունընույնպես ի հայտ է բնգետայինդարավանդների լինելը, որոնցիցկարելի է

Հոմ երանց մակերնույթեորի իջած տեղամասերը: բարձրացված ն նամ անջատել թե

թն

մեթոդներիհիմքումընկածեն Շրկրաբանա-գեոմորֆոլոգիական ուսումնասիրությունները: Այս գետային դարավանդների կառուցվածքի կազմըն ալյուկարավանդներում էականէ այն կազմողնստվածքների

`

ինչպնսնան գնտնախավիի տարբերֆացիաներիփոխհարաբերությունը, ենթարկվել է նորագույն բարձ րիսխի(ցոկոլի) դիրքը: Եթե տեղամասը

Ապառրնեոհ հզորություննե

|

Անն հմտարածքի իջեցման մանա

ած են

ն

կամ

կտե

անդնն

ցոկոլային

դարա

պարզել են վանդները:Մարջանայինխութերիուսումնասիրությունները լինելը, իսկ որոշ տեղերում նրանցորոշ տեղերումջրիցվեր բարձրացված խորությունները: հանդիպելը շատ խորըտեղերում անալիզըցույց են ֆացիաներին հզորությունների Նստվածքների տաղիսնորագույն տեկտոնականշարժումների դիֆերենցվածությունը: անակիրառվումեն նան պալնոնտոլոգիական Այս վերլուծությունները լիզներիդեպքում:

մինչն` մ՛

Անցզլալի երկրաբանական

՛

դարաշըջաննե

տեկտոնական շարժումները

Անցյալի երկրաբանականդարաշրջաններիտատանողական են տեկտոնականշարժումներիմասին լավագույն պատկերացումներ տալիս նստվածքային ապարների ֆացիաների, հզորությունների ն երկրաբանական ընդմիջումներիվրա հիմնված ստրատիգրաֆիական ուսումնասիրությունները: մեթոդներով Ռաումնասիրություններիկարնորագույնմեթոդներիցմեկը ֆապատմութցիաներիանալիզն է: Երկրի նրկրաբանականզարգագման յան ընթացքում բազմիցսփոխվել նն ծովի ն ցամաքի սահմանները, են եղել, որոնք բնականաբար կապվածեն ափագծիփոփոխություններ հետ: տատանողականշարժումների երկրակեղնի Երբ ցամաքը իջնում է, ծովը ներխուժումէ իջած տարածքները Հակառակգործընթացը, (ծովային տրանսգրեսիա-առաջացխաղացում): երբ տարածքըբարձրանումէ, ծովը բնականաբարնահանջումէ (ռնգրեսիա-նահանջ):Այստեղիցհետնում է, որ ափագծիտեղափոխությունները ժամաբերում նն ֆացիաներիտեղաշարժերի:Մովի տրանսգրեհսիայի նակ նստվածքներիուղղաձիգկտրվածքումդիտվում է ներքնիցվերն կոնգլոմերատներ, հետնյալհերթափոխությունները, ավազներ,կավերու կրաքարեր: Այս սերիանկոչվումէ ապարներիտրանսգրեսիվ սերիա:Այլ է պատկերըռեգրեսիայիդեպքում: Այստեղ երկրաբանական ուղղաձիգ կտրվածքումավելի նուրբ մասնիկները գտնվում են ներքնում, ավելի խոշորները՝վերնում: ն ռեգրեսիվսերիաԵրբեմն հնարավորէ հանդիպելտրանսգրեսիվ ների բարդ հերթ խումների,որը ցույց է տալիս ափագծի բազմիցս

կամ

«կիոնուի շարժումները՝կապտատանողական

է համաշխարհային հաա: տեղաշարժերը

ստատիկշարժումները,երբեմն էլ ված ֆիզիկո-աշխարհագրական պայմանների փոփոխություններիհետ (խորություններ, աղիություն,ջերմաստիճան):

'

յուններիանալիզըթույլ

է

տալիս դատելտատանողական շարժումներիարագությունների մասին: Ընդունված է ապարներիընդհանուրհզորությունըորոշել տվյալ երկրակեղնիճկմամբ: կապված տատանողական շարժումչերի արագությանն ուղղվածությանհնտ կարնորէ իմանալմակերնույթի վրա հասակիապարների հզորություններիբաշխման օրիերը: պաչափո մաչ

տեղամասի

միոնուն Լթյու ննհար): Սա Ի Սինգոպախ որ

Սս

վումե ում հզորությունները

որում ցույց

են տրր-

Համադրելովտարբեր ստրատիգրաֆիական միավորներիիզոպակարելի է նկատել շարժումննրի ուղղվածություռիտներիքարտեզները, ը, ինտենսիվությունըն երկրաբանականպատմության ընթացքում "րանց փոփոխություններըԱյս մեթոդը մշակել ն հիմնավորել է Վ. Վ. Բելոուսովը: Նստվածքների ն ֆացիաներին հզորություններիանալիզըթույլ Հն տալիս պատկերացում կազմել երկրակեղնիգումարային(իջեցման) ճկման ամպլիտուդային համեմատաբար ավելի թույլ տատանողական շարժումների մասին,որոնքվերադրվելեն ճկման ընդհանուրֆոնի վրա: Ծրինակ` Դոնեցկի ածխային ավազանումարդյունավետածխաբեր 101/Րհզոձաստվածքը,որը Շշ կամ Օլ հասակի է ն ունի մոտավորապես

ություն:

'

Միաժամանակայդ հսկայական հաստվածքը բաղկացած է որոնքներկայացռիթմիկիրար հերթափոխողտարբերշերտախմբերից, ավազաքարերովն քարածուխված են կրաքարերով,արգիլիտներով, ներով: Ավազաքարերը,կավային թերթաքարերըն կրաքարերը,որոնք քարածուխեն ներփակումիրենց մեջ ունեն նան ծանծաղ ջրային,ծովային ֆաունա, որով էլ կարելի է դատել, որ այդ նստվածքներնառաջացել են ոչ մեծ խորություններում, իսկ ավազաքարերը հնարավորէ նան՝ գաբազմիցսհերթափոխելով մաքայինպայմաններում:Այս շերտախմբերը միմյանցն նրանումավելի քան 200 ածխայինշնրտերիառկայությունը վկայումեն, որ ուղղահայացշարժումներըընթացելեն վեր ն վար ոչ մենծ որը հավանաբար չի գերազանցել100 մ-ը:Այդ տաամպլիտուդաներով, շարժումներըհամադրվելեն երկրակեղնիխոշոր ճկման. տանողական ածռրի արդյունքնէ տասկիլոմետրանոց ընդհանուրուղղություններին, որում Ընդ իջեցումը անընդհատ տարածքի հաստվածքները: խաբեր է նստվածքների արագությամբ: կուտակման փոխհատուցվում է Ընդմիջումների անալիզի մեթոդը կիրառվում լոյնորոն տատա-

ժամանակ: սողականշարժումներիուսումնասիրության ուսումնասիրությանժաՏարբեր երկրաբանական կտրվածքների են շերտերի նորմալ հերթափոխումների մանակ երբեմն ճկատվում խախտումներ, նրանցումպակասումեն այս կամ այն ժամանակահատ|

Ա

Առաքելյան

հատակներում,ավելիքիչ ցամաքային գոգավորություններում, լը-

վածին բնորոշնստվածքայինշհրտներ: Օրինակ`Մերձ Մոսկովյան շրջանում վերին քարածխայինդարաշրջանի

ճերի Անին

ապարների ԱՐ իիոտ վերի երնույթի վրա ստած աաա այով կավերը: Ար

ն

բացակայումեն Կտրվածքում: պնրմի, տրիասի,ստորին, միջին յուրայի նստվածքները:Այս հասակների ապարների բացակայությունը բացատրվումէ նրկրակեղնիշարժումներով, բարձրացումնհրով:Շնրտերի հերթափոխումներիայդպիսի խախտումները,որոնքցույց նն տալիստեկտոնական շարժումներինշանի փոփոխությունները անվանվում են

րդաշնակ մ եկար Ներո քողմիջու ի ապարների ներդաշնակ մոր 7 ը մեթոդների Հոռի մարեր ԱԱ ԱԹ: զուաններդաշնակություն,

ԿԱ

ք

ն

ն ան-

հաստատված

տե-

ս

գահեռ է, որ երկօգնությամբ Գ) անկյունային աններդաշնակուրակեղնի ուղղահայաց շարժուները Դ) կրկնակիաններդաշնա-

սա ունեն

-

անո

րքը

տարբնր արագությունննը ն որ կարնորէ տարբերգրադիննտներ: ու

թյուն, կություն, է-/1՝ կառուցվածքային արուսներ,աբ, այբյ՝ մակերնույ`

Տեկտոնական խախտումներ ապարների տեղադրման ձները

ն

ների մասին

տեղեկություններ տեղադրման

Երկրակեղնըկազմողտարբեր գենեզիսիապարներնունեն տարբեր տեղադրմանձննր: Սրանց մնջ առանձնացվումնն տեկտոնական շարժումներովչխախտված(ճն. 102) ն խախտվածձներ: Խախտվածձննշերտավորնստվածքայինապարներում, րը շատ լավ են արտահայտվում որոնք առաջանում նն համեմատաբարհարթ ծովային ավազանների

ԱԱ րու

եկարԱպարների

ձներ. խախտված տեղադրման

տանա ,

խմբի

Մ

Կապակցված

խախտումնե տեկտոնական ՞

Աապակցվածտեկտոնականխախտումներըհանդմս են գալիս առանց խախտելունրանց շերտավորապարներումտարբերծռումներով, են մի քանիստրուկտուրային հռծությունը:Սրանց

ձննր:

՞

մեջ առանձնացվում

տեղադրում :

Մոնույինալինկամ շերտերիթեք

:

ճն ապարների Շերտերիայսպիսի տեղադրումները բնորոշվում հաստատուն անկյան տակ, որոնց թնքվածությամբ,մմկ ուղղությամբ, անվանումեն մռեոկցյինալ : Զառիկողխոշռր մոնոկլինալներըառանձնահատուկեն պլատֆորմայինմարզերին.իսկ ավելիզառիթափո̀րոշ լեռանցմանգոտիներին: նայինհամակարգերից պլատֆորմներին Նստվածքայինապարներիտեղադրմանտարրերըլ̀ավ արտահայտվում նն մոնոկլինալներում:Այդ տարրերնեն շերտի տարածումը, անկումըն անկման Թեքություն ունեցողշերտի տարածումանվանումեն ճրա դիրքը երկրիկողմերինկատմամբ:Տարածմանգիծը շերտիմակերնույթին հո-

աեր

16»

702. չտեղաքային ապարների առաջնային է տեղադրմանձնը հորիզոնական մոտ: կամարիգոնականին է Շերտ կոչվում նստվածինալային տե քային ապարներիմհծ ձգվածությամբ, վերնից ն ներքնիցհստակ սահմանափակվածզուգահեռմակերնույթննրովմարմինը:Շերտի ստորինսահմանըկոչվում է հատող, վերինը՝ առաստսոր Շերտիստորինն վերինսահմաններըիրար միացնող ամենակարճհեռավորությունը անվանվումէ. շերտի հգորություն կամ հաստություն(իրական): Շերտիհզորությունըփոփոխվումէ մի քանի ուից մինչն մի քանի,նույնիսկտասնյակմետրեր:Շիրտիհամասեռությունը որոշվում է նրա գույնով,կազմով,տեքստուրայովն այլ հատկանիշներով: Նստվածքային ապարների սկզբնականհորիզոնականտնեղաշնորհիվն դեֆորդրումները խախտվումէն տեկտոնական շարժումների մացվելովձեռքեն բերումտարբերթեքություններ,կարողեն ճմլվել, ծալքավորվելկամ խզվել, այսինքնդիսլոկացվել(ֆրանս. դիսյոմացիոնի խախտում): Ըստ վերջինի ապարներըբաժանվումնն նրկու կամ առաձգականպլաստիկ, 2) պոկումնայինկ

աններդաշնակություն, թային

խզվածք տեկտոնական Տեկտոնական շարժումների ն ամպլիտուդաների գրադիննտները է միավորժամանակին փոփոխությունն շարժման արագությունների : րութ մեջ: միտը ավորհնռավորհւթյան

Ընդհանուր կ ր

մաման

աար

սն

կա

Ավ աթ

րիզոնական հարթության հատման գիծն է կամ այլ կերպ շերտի մակերնույթումցանկացածհորիզոնականգիծը: Շերտիտարածմանազիմուտըտարածմանգծով ն միջօրեականով կազմվածանկյունն է, որը կարող է փոփոխվելժամացույցիսլաքի ուղղությամբ0՛-ից360": Այն կարող է արտահայտվելերկուարժեքներով. որոնք միմյանցիցտարբերվումեն 180'-ով, քանի որ տարածմանյուրաքանչյուր գիծ ունի իրար հակադիրերկու ուղղություններ(օր.` հարավարնմտյանուղղություն 225" ն հակադիր`հյուսիս-արնելյան 454): Շերտիանկումըհորիզոնիհարթությաննկատմամբնրա դիրքն է: Անկմանգիծըայն գիծն է, որը ընկածէ թեք շնրտի մակերնույթինուղղա.

հայաց: Անկման անկյունն, անկման գծի

հարթության վրա մինչն 90:: Անկման ազիմուտըհորիզոնականհարթության վրա անկման հորիզոնական է 0' է: Այն փոփոխվում միջն պրոնկցիայի կազմված անկյունն նրա ն

Սինկլինալ ծալքերում շերտերի ծռումը ուղղված է ներքն ն նրա ներքինմասերումտեղադրվածեն ավելիերիտասարդապարներ:Յուրաքանչյուրծալք բաղկացած է որոշակիառանձնացվողտարրերից(ճէ. 107. 1) Փական:շերտիծոման տեղը: 2) Թնքեր՝ ծալքերիեզրայինմասերը: 3) Սջջում` ծալքերիներքինմասը,որը հարում է փականին: 4) Անկյուն` առաջանումէ ծալքի թնքերիմակերնույթներիշարունակությունից: 5) տոդակապ`ծալք կազմողցանկացածշերտիծոման առավելագույն կետերովանցնողգիծ: մակերնույթ՝ծալք առաջացնողշերտերի 6) Առանցքային ծոման կետերովանցնողմակերնույթ: 7. Ծաղքերիառանցք ծալքի առանգքային մակերնույթիհորիզոնական հարթության հետ հատման գիծը: Ծալքի առանձինդիրքըորոշվում է տարածմանազիմուտով: '

առավելագո

`

`

գծի պրոնկցիային աշխարհագրականմիջօրեականիհյուսիսայինուղդության հետ կազմված շերտիդիրքիցանկման է: ազիմուտը տարածման կարողէ փոփոխվել 0՝-իգ360"ն ի տարբերություն ազիմուտիունի միայն մեկ արծնք: » Այս բոլոր չափումներըկատարվում են լեռնայինկոմպասի միջոցով: Փլեքսուրան(կրկնակորություն) ծնկաշերտավորհաստվածքների ձն ծռումներիստրուկտուրային ձնն է: Ծռումներիանկյունները կարողեն լինել զառիկող,կտրուկ ն նույնիսկուղղահայաց:Ֆլեքսուրաներըկարող նն լինել տարբերչափերին շատ են Խոշոր պլատֆորմներում: տարծված զառիկողծռումներըբնորոշեն պլատֆորմներին: Նրանց ամպլիտուդան փոխվումէ միքանի մմ-իցմինչն10 ն ավելի ւճեր, իսկ լայնությունները ունեն թույլ հարյուրավոր նույնիսկ1000 7ւՐնավելի: Խոշոր ճկվածքները ձն ն ձգված օվալի կամ կլորավուն պլատֆորմների վրա նրանքկոչվում են ահննայիցենը, Արնելա-Եվրոիսկ բարձրացումները՝ աճատնկլիցնեյ, պական կամ Ռուսական պլատֆորմիվրաՄոսկովյան սինեկլիզայիթեեզրերըկազմում է րոպեներ,իսկ տրամագիծը քությունները: կենտրոնից ավելիքան 1000 ճմ է-

ԾԱԼՔԵՐԻ

ոդազատ

ձալթի Վ ե

ո

նրանգ։մորֆոչոգիական՝

տիպերը

Բազմաթիվ լեռնային կառույցներում ապարները նստվածքային են ճմլված են տարբեր չափերի բարդ ծալքերիմեջ: Առանձնացվում անտիկլինալայինն սինկլինալային շերծալքեր: Աստիկլինալներում տերիծռումըուղղված է ուռուցիկկողմովվերն ն նրանցկենտրոնական մասերումմերկանումեն ավելիհին հասակիապարներ քանթներում:

«ՏԱՏ

բ.

822117 ւ377 Աա

2/7

թ

ս

Բ

անտիկլինալի փական (կաճար)

նկար 103. Ծալքերիձները ըստ

Ա)

Բ)

առա

նցքային մակերնույթիդիրքի . դ, Գ) շրջված, ած,դ) են

ԱՂՈՒԱՈՒՎ

սինկլին անտիկլինալ,Բ) սինկլի

:

ն.

ի

առանցքային

կախված անկյունն

Ծայքերը

ՏԱՐՐԵՐԸ

առկած, պառկ

Ծայքերի դասակարգումը

Լ

են ըստ իրենցհատկանիշների (եմ. 704. Ծալքերը դասակարգվում ուղղաձիգ հարթությունը առանցքային ծալքեր` 1) Ոտիղ սիմետրիկ է

ն

միանման: թնքերիթեքությունները՝ հարթությունըթեքվածէ թնքե2) Թեքված (շեղ) ծալքեր` առանցքային հակադիրեն, մի թնքիանկումըավելիկտրուկէ քան րի անկումները

մյուսը:

Անտիկլինորիում -

:

՝

.-յ..-

» -

Սինկլինորիում

«)իզոկլինան հովիարաձն ը սրածայր, փոխհարարերություն կորավուն լա) դ) տուփանման կամ ե) սունդուկանման

ազ

թեքված 3) Շրջվածծալքեր` առանցքայինհարթությունընշանակալից է ն թնքերը անկում նն մի ուղղության վրա: Մի թնքը գտնվումէ մյուսիտակ:

է կամ 4) Պառկածծալքեր՝ առանցքայինմակերնույթըհորիզոնական մոտ: հորիզոնականին ծրո5) Սուզվող կամ շուռ նկած ծալքեր` առանցքայինմակերնույթը

ուղղաձիգդիրքինկատմամբ90"-ից ավելի ված է համեմատաբար

Ա.

անկյունով:

Ծալքերի ձնը ըստ թնքերին փականիբնույթիփոխհարաբերության լինում են նորմալ (սռվորական)սուր ն կլորավուն,իզոկլինալզ̀ուգահնո թներով, հովհարաձն, սունդուկաձն`հարթ փականովն կտրուկ

թննրով: Ըստ

թներումն փականքում շերտերիհզորությունների փոխհարաբեեն ծալքերիերկու տիպեր`կոնցենտրիկ րություններիառանձնացվում հզորություններով առանցքումն փականում,ն շերտերի միանման՝թներումփոքրացված հզորություններով: Ծալքերը տարբերումեն նան ըստ ձգվածությանն լայնության: են գծային ծալքեր, Այս առանձնահատկություններով առանձնացվում ն են են, որոնքձգված երկարությամբ նեղ բրախիծալքերկամ կարճացած, որոնց երկարությունը2-5 անգամ է գերազանցում լայնությանը: ն բրախիսինկԱյստեղ առանձնացվումեն բրախիանտիկլինալներ լինալներ:կան նանգմբեթայինն մուլդային,իզոմետրիկ ծալքեր: Գմբեթաձն ծալքըկլորավուն,ուռուցիկծայքն է, մուլդան՝ գոգավոր: ու

հավասար

Օայքամորությունների

տիսչերը

տարբերստրուկտուրային Երկրակեղնի զոնաներումտարածված են այս կամ այն ծալքերիամբողջությունը,որին անվանումնն ծլքավոն Ըստ ձնի ծալքնրի տություն Երկրի մակերեփոխհարաբերությունների :

երկու

սի վրա ն նստվածքումառանձնացվում ծալքավորությունների տիպեր. որը տեղադրվածէ ծալքավոր 1) Լրիվ կամ գծային ծալքթավորություն, է ամբողջ տարածքի բնորոշվում ծալքավորությունը մարզերում:Այս են

օրինակէ անտիկլիծալքերովլցումով:Գծային ծալքավորությունների նմիննույն ու չափերով նմանատիպձներով ճալների ն սինկլինալների նն անվնում ծալքերը:Այսպիսիծալքավորություններին տարածմամբ Այս նան ընդհանուրճմլման կամ սեղմման ծալքավորություններ: նան է ամբողջ կապված ծալքավորությունը հնտ: Նրանում առանձինանտիկլինալն սինկլինալ ծալքնսեղմման ձննրիմեջ` անտիին ավելիբարդ ստրուկտուրային րը խմբավորվում ն սինկլինորիումներ (եկ 109, իսկ այս ստրուկտուրակլինորիումներ կառույցներ առաջացնումնն լեռնածալքավոր ների զուգակցումները Մեծ կովկասը, օր.` մեծ), (հուն. մեգա մնգաանտիկլինորիումներ

չորտերի Ա ալքի

Ալպերը ն այլն:

հանդիպումէ հիմնականում սահմաններում,որտեղ առկա են իրարիցանջատ, պլատֆորմների գմբեթներն մուլդաներ, տարբերծալքեր: Դրանք են` թռայսիծալյքնր, մեծ ձգվածությամբ մոճոկլինալներ արգելաթմբեր: ֆլնքսուրաներ, ն է առանձնացնում Բացի նշված երկու տիպերիցՎ. Վ. Բելոուսովը Է նան ծալքավորությունների միջանկյալտիպը,որը բնորոշ պլատֆորմանցմանգոտիներին: մարզերին ներիցծալքավոր որը 2) Ընդհատվող ծալքավորություն,

խախտումները Ապարներիխզումնայինտեկտոնական

Ա

Ապարնն

երկու

են ստորաբաժանվում խախտումները

Երկտնճղաշարժերի: կամաննշան Աոա առանց երկու բաժանվում ծագման ումնային

են

են ն ըստ րակեղնումճեղքերըբազմաթիվ ճնղՈչ տեկտոնական ն ռչ տեկտոնական: մեծ խմբերի`տեկտոնական ինչպես ճեղքեր դիագենետիկ առաջնայինկամ քերին նն վերագրվում դեպքումառասառչմլու ն կարծրանալու ճան մագմատիկապարների Սրանցթվին ն ջացած ճեղքերը(սալաճն, սյունաձն այլ անջատումներ): ժամանակ առաջացող, սռղանքներով են վերագրվում հողմահարման եզրերիճեղքերը: պայմանավորված գնտահովիտների մնծ նն տեկտոնականից ոչ ճնղջերըտարբերվում Տեկտոնական Այս ճեղքերըկապվածնն տեկտոնան կայունությամբ: ձգվածությամբ Ճեղքերիթնքութշարժումներից: առաջացած կան լարվածությունննրից ընդհանրուՃեղքնրի 1-90: սահմաններում: է յան անկյունըտատնվում ուսումնասիրությունի որի է ճեղքավորվածություն, անվանվում

ն

նձորակների

թյունն

ուղղությունները: լարվածությունննրի հնարավորէ պաբզել

համեմատա աան աազված կոյմներն են: ոո

նետքերով: Ֆռրստերը

Խզումներ ապարների տեղաշարժով Խզումնային տեկտոնականշարժումներն առանձին բլոկների տեեն վարննտքը, միմյանցնկատմամբտեղաշարժնէ: Առանձնացվում ն ղաշարժը, վերննտքը,վրաշարժը, կողաշարժը ծածկոցներկամ շարիաժները(են. 703): Խզումնային այս խախտումներից յուրաքանչյուրում են որոշակիտարրեր, որոնքբնորոշ են բոլոր խզումնեառանձնացվում րին: Խզման հարթությունըորով կատարվումեն տեղաշարժերըանվածնեն կոչվում տեղաշարժիչիերկու կողմեվում են տեղաշարժիչ: /Թնքներ րում գտնվողտեղաշարժիննթարկվածապարներիզանգվածները: Թնք դեպքումթնքը, որը գտնվում է տեղաշարժիչից վեր աետեղաշարժիչի վանվումէ ճայխմած,ներքնինը՝ արառկած (ճն. 105: Տեղաշարժիմնծութէ ամորիտուդա, յունը անվանվում որը կարող է լինել ուղղահայաց ն հորիզոնական:

վնրնետքե

ն

սահմանափակված վարնետքերով ոգիով

Նկար 106. Խզումնային խախտումներիբարդ համակարգեր .

Ա) աստիճանակերպ վարնետք,Բ) գրաբեններ` ա) պարզ, բ) բարդ, Գ) հորստ: Թվերով ցույց են տրված տարբեր հասակի շերտերը:

«Աորոթո,

::

Նկար 105.

«2 2225-5222 5)

ՀԱ շարը աժար տակ»՛ աաա Խզումնային խախտումներ նրանց տարրերը ա) վարնետքի աաաաոո

:

ՄերնԱՐԱ7 Ն

լ

:

Լ

.

կտրվածքը,բ) հորիզոնական-տեղադրմամբ շերտերումվարնետքիսխեման,գ) թեք տեղադրմամբշերտերում վարնետքի, դ) վարնետք,ե) վրաշարժ,|` կախ-

ված թնք,|՝ պառկած թեք, 1ի` աշ՝

սխեման,

ալ` իրականամպլիտուդան, տեղաշարժ, տեղաշարժի

ագ՝ տեղաշարժի հորիզոնական տեղաշարժի ուղղահայաց ամպլիտուդան, ամպլիտուդան այ՝ տեղաշարժի

ստրատիգրաֆիական ամալիտուդան, է, որի լ 106)խզումնային ժամանակ խախտում Վարնետքը կախվածթնքը իջած է, իսկ պառկածը՝հարաբերական բարձրացված: թնքված է դնպի իջած ապարներիկողմը: Վարննտքննը: Տեղաշարժիչը

Աա կարին աննտքե արողխմբավարին ն արկումներից: բարդԱաաա Վերնետքըխզումնայինխախտում կողմըթնք աի

բավորվել

առաջացնել

աստիճանական

վարնետքեր տե-

է, որի կախված ղաշարժիչով բարձրացված է, իսկ պառկած կողը՝ իջած: Տեղաշարժիչը թեքվածէ վեր բարձրացվածապարների կողմը: գած իջած Գրաբենները(գերմ. գրաբնն՝ խրամուղի) տեղամասերեն, սահմանափակվածվարնետքերով,հազվադեպվեր-

երկրակեղնի

Տեղաշարժերը(ճմ. 107 խգզումնային հորիզոնականխախտումններնեն ուղղված. դեպի տեղաշարժիչը:Կողաշարժերըխզման թների տեղաշարժերովխզումներնեն: կողաշարժիլայնությունը հշրիզոնական մի քանիսմ-իցկարողէ հասնել մի քանիմմ-ի: Վրաշարժները այն խզումնմրն նն, րոնց կախված թնը բարձրացված է վերն, ինչպես վերնետքի ժամանակ,սակայն տեղաշարժիչիանկումըմեղմաթեքէ` 60---ից պակնս, տեղ-տեղ հորիզոնական: նույնիսկ ծածկոցներըկամ Տեկտոնական շարիաժներըմեծ հորիզոնականտեղատասնյակ շարժով վրաշարժեր են բ նույնիսկ հարյուրավոր կմ` ամպլիտու դսյով: Այդպիսի ծածկոցներտարածն ված են Ալպերում, Կարպատներում այլ լեռնայինհամակարգերում: Հ Նկար 107. ՏեղաշարժիտարՎերնետքերը,վրաշարժերը, շա-

«22

ա

-

րիաժներնառաջանումնն երկրակեղնի սեղղմանպայմաններում:

բեր ձներ ա) ուղղահայաց, .

բ) թեք,գ) հորիզոնական

Խորքային բեկվածքներ հետ մեկտեղշատ մեծ խախտումների խ Երկրակեղնում զումնային բնորոշվում նն նշանակություն ուննն խորքային բնկվածքները: Սրանք կեղնային,խորքային6̀0-300 1 ն խորը300շատ մեծ խորություններով՝ 700 կմ, մեծ ձգվածությամբ (նույնիսկ 1000-ավորմմ՛նր), զարգացման (նույնիսկմլրդ. ն ավելիտարի): երկարատնությամբ

Այսպիսի խորքային բեկվածքներներկրակեղնը բաժանում են առանձին բլոկների, որոնք տարբեր ուղղություններով տեկտոնական

Գլուխ

շարժումների ազդեցությամբտեղաշարժվումեն մեկը մյուսի նկատմամբ, առաջացնելովխորքային,վերնետքեր, վարնետքեր, ծածկոցներ, կողաշարժեր, տեղաշարժեր: Խորքայինբեկվածքների օրինակէ միջինօվկիանոսային լեռնաշղթայի կողաշարժերը,կալիֆորնիայում Սան-Անդրեաս տեղաշարժը ն այլն: հետ են կապված «Խորքայինբեկվածքների բազմաթիվ երկրաշարժեր ն հրաբուխներ:

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐ

՛

Էնդոգեն երկրաբանական պրոցեսներիարտահայտմանձներից են, որոնքերկրակեղնի մեկըերկրաշարժերն արագ ն կտրուկցնցումներն արտահայտողերնույթներեն: Երկրաշարժերիժամանակ ազատվումէ մեծ քւսնակիէներգիա: Երկրաշարժերնուսումնասիրող գիտությանըանվանումեն սնյսեն մոչոգիա լ ինում Երկրաշարժերը երկու տիպի` հրաբխայինն տեկտո: նական: Տեկտոնականերկրաշարժըկապված է երկրակեղնում կամ վերին մանթիայումառաջացող լարվածությունների հետ, որոնքբերում տնղաշարժերիո̀ւղղաձիգ ն հորիզոնական :

մապարների ներդաշնակն

աններդաշնակ տեղադրումներ

Նստվածքակուտակման նստվածքային ը պրոցեսներնընթանում

ապարներ նեի Հանա խմեր աղեն վածքակուտակման ավազանի

հատա

են

ոԱումների բով

ծովային

պրոցեսները ընթանումեն երկրաբաԵթ նստվածքա նական մեծ ժամանակաշրջանում առանցընդմիջումների, ապա առաջանում նն իրարվրա դարսվածշերտերի հզոր սերիաներ (ել, 102: Այս. պիսի սերիաներում յուրաքանչյուրշերտ տեղադրվում է ներդաշնակ թե՛ նկատմամբ: Շերտերի այսպիսիդասավորվածությունը ա ու առյարենըիներդաշնակ տեղադրումներ (եկ լ0ր: Մակայներբեմնկտրվածքից կարողեն բացակայելայս կամ այն գրական հորիզոնները, որը վկայում է նստվածքակուտակման ընդհատման մասին: Ընդմիջումները կարողեն լինել ինչպեսկարճատն,այնպես էլ նրկարատն:Այս դեպքում,եթե տարբերհասակների ապարներըտեղադրված նն զուգահեռ մեկը մյուսի վրա, ապա այսպիսի շերտադրաթյունը անվանումեն աններդաշնակ Նման աններդաշնակութանն : անվանում են ցուգահեջ: Գոյություն ունի նան անկյունայինաններդաշնակություն, երբ առկա է ստորին ն ծածկողշերտերիտարբեր թեքություններ:

՝

Ուժեղ երկրաշարժերիժամանակերկրիմակերեսինառաջանում են երկարաձիգ ճեղքեր, սողանքներ,փլուզումներ,որոնց արդյունքում երկրի ռլեֆը հ մ խիստփոփոխվում ն եղենզ նործաԱն ԱԱ Ա նն ու ահ միշտ սարսափ պատճառում մարդ գործունեությամբ կանց:

ն

թ զրա մորին,

Սան նարար

ւ

ւ

Այսպիսի պրոցեսների հերթականությունը ամենայն հավանականությամբ հնտնյալնէ. 1) Երկրակեղնի ճկում ն նստվածքակուտակում` կտրվածքի ստորինշերտերիառաջացում: 2) Ստորինշերտերիճմլում, ծալքերիառաջացումն ծալքային ռնժիմի

ազատում:

ն

Երկրաբանական մի կտրվածքում հանդիպումեն այսպիսիմի ն քանիընդմիջումներ անկյունային

աններդաշնակություններ:

է: է:

Երկրաշարժե

|

3) Ինտենսիվ դննուդացիա ռելիեֆի համահարթեզում: 4) Երկրակեղնի նոր ճկում, ծովի տրանսգրեսիա, նոր նստվածքների կուտակումնախկինմակերնույթի վրա:

նտենսիվություն

գնահատվումէ 12 բալանոց Երկրաշարժերիինտենսիվությունը սանդղակով,որտեղ հաշվի են առնվումտարբեր տիպիշինությունների բնույվնասվածության աստիճանը,երկրի մակերնույթիդեֆորմացման

թը:

բալանոցերկրաշարժըմարդըչհ զգում, այն արձանագրվումէ միայնսարքավորումներով: 2 բաղանոցերկրաշարժը շատ թույլ է ն միայնշատ զգայունմարդիկեն զգում: թույլ է: Նկատվում է լուսամփոփների, բալանոց նրկրաշարժը հանլամպերիշարժում, բաց դռներիտատանում: Այն զգումեն. միայն գիստվիճակումգտեվող մարդիկ: 4 բայանոց երկրաշարժըզգալի է: Փողոցումայն ոչ բոլորն նն զգում, իսկ տներումբ̀ոլորը: Աչքի է ընկնումամանեղենին լուսամուտի հատակիճռճռռապակիներիթույլ գրնգոցով,դոների,պատուհանների,

.

ցով:5

Բը

ւ

Օ-

բայանոց երկրաշարժըբավականինուժեղ է: Զգացվումէ աշփողոցում:Շարժվումեն իրերը, ջրով լի ամանեղենից խատավայրում, ջուրը թափվումէ, թույլ ն վթարայինշենքերումդիտվում նն առանձին

վնասվածքնհր:

6 բալանոց երկրաշարժը ուժեղ է, զգացվումէ բոլորի կողմից:Շատերըդուրս են գալիս փողոց: Քայանոց երկրաշարժը շատ ուժեղ է: Ուժեղ տատանվումեք տեղաշարժվում է, շենքերըզգալի վնասվածքներեն իրերը, կահույքըեն սոդքեր: ստանում, նկատվում երկրաշարժը .Փբայանոց, ավերիչէ, խոշոր,բազմահարկ շենքերը նն ստանում,մի մասը՝ լուրջ վնասվածքներ քանդվում, մարդիկհազիվ րր ոտքիվրա: զա երկրաշարժը խիստավերիչէ: Ամրակառույգշենքերը ւ ԶԲայանոց են լուրջվնասվածքներ տեղիեն ունենում փլուզումստանում, լեռներում

հեգնում

նոր:բալանոցերկրաշարժըկործանարար շենքերըքարուքանդ |

ոո

Բ

Ուր:

է,

նն լինում,

խողովակները պայթում են, ճանապարհներին դարուփոսնըեն Երկրիմակերնույթին հայտնվում: առաջանումեն խոշորճնղքվածքներ ()

նն ծառերը: Ձարդոտվում / երկրաշարժը աղետալիէ: Բոլոր քարաշենկառույց/ տայանոց քանդվում հն, ավերվում,երկաթգծերի ռելսերըծոմովումն, առաները նն խոշորսողքերն փլուզումներ: ջանում 12 բալանոց նրկրաշարժը արդենմեծ աղետ է:կործանվում են բոլոր շենքերնու շինությունները: Երկրակեղնը կազմողապարները ենթարկվում. ենուղղաձիգն հորիզոնական տեղաշարժերի երկրիմակերնույթին առաջանում |

Ը.

.

են

խոշոր

խզվածքներ...

է, որ երկրաԱպացուցված

շարժը սկսվում է մի կենտրոնից,.».

են նյութի փոփոխակի սեյսմիկ ճառագայթիերկայնքովն արտացոլում վրա միջան փոփոխման ծավալի սեղմումը նոսրացումըկամ էլ նյութի է: արտահայտությունն վայրի ռեակցիայի ամննամնծն է ն սրանք տարածվում Այս ալիքներիարագությունն են պինդ,հեղուկ ն գազայինմիջավայրերում: նշանակվումեն Տ տառով(լատ. 566սո026 Լայնականալիքները, Դրանք մասնիկներիշարժում նն սեյսմիկճառագայթի երկրորդական): վրա ու լայնքով,միջավայրիռեակցիանձնի փոփոխության են միայն պինդ մարմիններում:Սրանց արագությունները Երկայնականն են, քան երկայնականալիքների արագությունները: են

ա

Ղռարածվո ավելի փոքր

են լայնական ալիքները մակերեսումառաջացնում մակերեույթա ալիքները,ռրը նշանակումէ լատ. Լ. (/օոջշմ՝ երկար) տառով: Սրանք ամննանրկար ալիքներն են ն ունեն տատանման նշանակալիամպլիեն լայնականալիքներիարագությունտուդաներ,սակայնտարածվում

Սեյսմոալիքներըտարածվումեն էպիկենտրոնիշուրջ բոլորը: Հավասար բալայնությունարտահայտողկետերըիրար միացնողգծին նն խոտորված արտահայտվում անվանում են /ցոսնյստ: Իզոսեյստերը Է էպիգծի տեսքով:Երկրաշարժիամենահզոր ուժը արտահայտվում է ն՛ուժեղ լինում կենտրոնում:Հարվածիուժը այստեղմիշտ ուղղաձիգ թռչումեն:դեպի ցնցումիցերկրիմակերնույթինգտնվողառարկաները

այնքան վեր: Որքան հեռանում ենք էպիկենտրոնից, երկրաշարժի ուժն: է ն մոտ: է ուղղությունը դառնում հարվածի թուլանում հորիզոնականին Ըստ օջախիտեղադրման խորությաներկրաշարժերի որու ՈՒՄՈՅՒ՝ են՝ օջախխորություններով (մակերնույթիցմինչն 1) Մակերնութային

բաժանվու

ցու

Քոր

ՆՈՐԻ

2) Նորմալ (10-60 կմ խորությամբ): Միջանկյալկամ խորը(60-30 (7 խորությամբ): (300-700 նմ խորություններով): Առավելխորըկամխորըֆոկուսային

վոննրանց փոխհարաբերոը-4)3) թյունն էպիկենտրոնին Նկար 108. Իզոսեյստերը

ը:

ներ:

օջախ

գտնվումէ երկրիմակերնուն երկրաշարորջակի խորության վրա, իօժախից ճառագայթաձն դուրս որին անվանումեն հիպոկննտրոն եկող ալիքների ուղիներիանցման (խորքայինկենտրոն)կամ օջախ, Թվերըցույց են բլոկ-դիագրաման. Նոր տալիս երկրաշարժի ինտենսիվուԱվրաշարժիֆոկուս (ե թյունը 708): Հիպոկենտրոնը կարող է. բալերով զտեվել տարբեր խորությունների վրա: Հիպոկենտրոնից տարածվող ալիքներըանցնումեն տարբերկազմությամբ ապարներիշերտախմբե-

շատ ցնցումները է տնկտռնոսֆերա: վերինպատյանըմիասինանվանվում են հատուկ կատարվում ուսումնանիրությունները Երկրաշարժերի են տարբերսեյսմոգրաֆսեյսմիկկայաններում, որոնք սարքավորված ցնցումները, են մակերնույթի Երկրի գրանցում սարքերը Այս ներով: որոնքառաջանումեն երկրաշարժերից:

խում առաջանումեն առաձգականտատանումների կամ սեյսմիկալիքնորիձրկուտիպեր,երկայնական լայնական: Երկայնական ալիքները, նշանակվումնն լատինական Ք (լատ, թռոյշծ՝ առաջին)տառով,ուղղված

ճի, որից երկուսը կախվածտեղադրումիցգրանցումէ իրար փոխուղղաէ միայն ուղիսկ նրրորդըգրանցում գնցումները, հայաց ուղղությունների ղահայացգնցումները(2. 709: Սեյսմոգրաֆիգրանցածերկրաշարժը

որը

Բ

ն

Ր`

առաջիներկուտիպերի շատ կապված Երկրաշարժերը ամենից են մեծ են Երկրակեղնը տարածքներ: ընդգրկում

հետ ն

ն

անվանվումէ ռեյսմո-

գրամմա,որն ունի ալիքավոր գծերի տեսք: Յուրաքանչյուն ուժեղ

երկրաշարժ առաջանում է երկրի խորքերում տեկտոնական խզման

երկայնքով ա-

պարներիակնթարթային տեղաշարժման

արդյունքում: Մակերնույթի

Աս

Բ օ

թարարար / «

ՀՀո

՛

-

'

Նկար 109 Ա) երեք սեյսմիկ կայաններով երկրաշարժիէպիկենտրոնիորոշումը, Բ) սեյսմիկալիքի ուղղվածությունըդեպի էպիկենտրոն (ըստԲ. Ֆ. Բոնչկովսկու)

վրա սեյսմոգեն խզումների երկարություններն արտահայտվումնն մի քանի սմից մինչն

հարյուրավորմեր: 1966 թ. Տաշքննտիերկրաշարժիժամանակ 8 մմ Աշխաբադի1948 թ. նրկրաշարժիժամանակ տասնյակ կիլոմետրեր, 1960 թ. Չիլիի նրկրաշարժի ժամանակհարյուրավորկիլոմետրեր,1957 թ. ԳոբիականԱլթայում առաջացելէ խզումներիմի ամբողջ շարք 70047 ընդհանուրերկայնքով:Նշված վերջին երկրաշարժիժամանակխզումներիտեղաշարժը ըստ ուղղաձիգիկազմել է 9,2 մ իսկ հորիզոնական ուղղությամբ՝8,85 մ: Յուրաքանչյուրուժեղ երկրաշարժգլխավոր հարվածից հետո ուղեկցվումէ. բազմաթիվ կրկնականցնցումներով աֆտեր շչոկերով: Սրանցքանակըն ինտենսիվությունը ժամանակիընթացքումնվազումէ, սակայնկարողէ շարունակվել ամիսներն տարիներ: Աֆտերշոկերի առկայությունը օջախումմնացորդային լարվածության առկայության վկայություննէ: Սակայներբեմնառաջինհարվածին (բավականինուծգին) հետնում էէլ ավելի ուժեղ ցնցումներ(օր.` 1948 թ. Տաջիկստանի երկրաշարժը):

Երկրաշարժի էներգիան ն մագնիտուդան

Ցանկացածերկրաշարժի ընթացքում անջատվում է աս կա քանակիէներգիա, Սակայնդժվար է անմիջապեսորոշել անջատվածէներգիայիքանակը: Ամերիկյանհայտնիսեյսմոլոզներ Չ. Ռիխտերըն Բ. Գուտենբերգը առաջարկելեն օջախիէներգիայիփոխարեն համորոշելնրա պայմանական արժնքըայն անվանելով մագզնիտուղա : Մագնիտուդայիորոշման հիմքումընկածէ հողի մասնիկների տեղաշարժի չափումնեամպլիտուդայի րը: Որոշման համար էպիկենտրոնից որոշակիհեռավորության վրա սեյսմոգրամմայիվրա գնահատվումէ հողայինմասնիկներիտեղաշարժի առավելագույն ամպլիտուդան հա(Ճ, միկրոններով) տվյալ երկրաշարժի

ալա աղետալի միր երկրաշարժի ժամանա

հետ (4Ճջ), է շատ թույլ երկրաշարժի մար ն համեմատվում ամպլիտուդայի է է որը վերցվում որպես էտալոն կամ ստանդարտ(հնարավոր գրանցվի հեռավորությանվրա 1 սովորականսեյսմոգրաֆով100 նւ էպիկենտրոնից Ճ. ն Ճջ հարաբերությունը թույլ է տալիս համեմիկրոնամպլիտուդայով): կիրառվումէ այդ մատել այդ երկրաշարժերըիրար հնտ: Պրակտիկայում հարաբերությանլոգարիթմըԽԷՀՃ/Ճգ: Բնականպայմաններումմազնիէ ամենափոքրերկրաշարժիդեպքում0-ից մինչն տուդան փոփոխվում 8.7-8,8 ամենաուժեղկործանարարերկրաշարժերի դեպքում:Երկրաշարսանդղակըանվանվումէ /2յ/խտերիսանդղակ, ժերի այս մագնիտուդայի որի շնորհիվհնարավորէ կատարելանցում օջախիսեյսմիկէներգիայի (բալերով) 1, մագնիգնահատմանը:Երկրաշարժերի ինտենսիվությունը

են ն արտահայտվում են. տուդային էներգիայիփոխհարաբերությունն 3-8 Բ-3-10": մլն. թ. ջոուլ (10 բալ, ԽԸՏ, Տաշքենտիերկրաշարժ` կվտ/ժէներգիա),Աշխաբադիերկրաշարժ1̀948թ.՝ 3-10 բալ, Ե-1000 անզամ ավելի քան Տաշքենտիերկրաշարժը: Չիլիի (1960 թ.) երկրաշարժի ժամանակ, Լիսաբոնի (1756 թ.), Ալյասկայի (1964 թ.) 33-11-12 բալ, ԽՐՏ,5-8,6, Բ-10'' ջոուլ (մոտ 30 մլրդ. կվտ/ժԷներգիա): Յուրաքանչյուր տարի աշխարհիբազմաթիվվայրերում տեղի են ունննում միջին հաշվով մեկ-երկու 73-11-12 բալ կործանարարերկրաշարժ, 10 բալանոց3-5 հատ, 9 բալանոց` 10-15, 8 բալանոց` 100-500, 7 բալանոց` 300-500 հատ: Բոլորից շատ տեղի են ունենում 4-5 բալանոց երկրաշարժեր: 3/չ-ըզբաղեցնումէ մոտավորապես Քանի որ երկրիմակերնույթի են կատարերկրաշարժեր բնականաբար օվկիանոսը, համաշխարհային ն ծովերիտակ:Այստեղսեյսմիկալիքներըլիթովում նան օվկիանոսների ն հասնելով մակերնույթին սֆերայիցանցնումնն ջրային միջավայրին ստեղծումեն ծովաշարժիէֆեկտ(ցունամի): տեհանկարծակի հատակիտեղամասերի Ցնցման ն օվկիանոսի ն առաեն շարժի ղաշարժերըբերում հսկայականջրայինզանգվածների անվանումնն ցուջանում են հսկայականբարձրությանալիքներ,որոնց նամի : Սրանց շարժման արագությունը400-800 մմժ են ն կարող են մի ծայրից մյուսը ն փլվումնն ափերիվրա առաջ բերեկտրել օվկիանոսը ն մարդկայինզոհեր: Այդպիսի աղետալի, լով մեծ ավերվածություններ գունամիներբազմաթիվանգամներեղել են ճապոնիայում,կուրիլյան ափերին:Հսկայականուժով ցունամին կղզիներում,Խաղաղ օվկիանոսի 2004 թ. դեկտեմբերի 26-ին «հարձակվեց»Ինդոնեզիայի,Ցեյլոնի, Թայն արնելյանԱֆրիկայիմի շարք երկրներիվրա, լանդի, Հնդկաստանի է ավելիքան 400000 մարդ,բազմաթիվ մարդիկ զ ոհվել որի արդյունքում համարվումեն անհետ կորած:Ցունամիներըմեծ վնաս են պատճառում ճան ստորջրյա ֆաունայի ն ֆլորային, իսկ վերջիններսբավականին մեղմումեն ալիքիհարվածիուժը:

Հրաբխային երկրաշարժերը տեղայինբնույթ ն պայմանավորված նն ակտիվհրաբխային գործունեությանհետ: Երբեմն երկրաունեն

Գլուխ

է: շարժը հրաբխային ժայթքման մունետիկն ԱՏՆ

երկրաշարժերի աշխարհա եւ`

ական

տարածում

ե սեյսմիկ շրջանացումը

Երկրաշարժերի տարածման մարզերը կապվածեն երկրակեղնի առավելշարժուն գոտիների,լեռնայինհամակարգերի ն նրանցում խորքային բնկվածքների հետ: Երկրաշարժերի մոտ 8047 կապվածէ Խաղաղօվկիանոսյան շարժուն գոտու` երկուափամերձ տարածքների ն բունօվկիանոսիհատակիհետ: կամչատկա,Ալեուտյան, կուրիլյան,Ճապոնական, Նոր Զելանդիա,Ֆիլիպինյան կղզիներ,կորդիլերանյան, Անդերի Անտարկտիդայի Օվկիանիայի հետ: Երկրաշարժերի այլ կղզիների ն մոտ է

բաժին ընկնում Միջերկրածովա-Ինդոնեզիական գոտու` Ատլասի, Պիրենեյան,Ալպերի,

Ապենինյան Բալկանյան, փոքր Ասիայիլեռնայինհամակարգի,Մեծ կովկասի, կարպատների, Ղրիմի, Հիմալայների,Բիրմայիլեռնայինհամակարգերի ն Ինդոհետ: Շատ կղզայինաղեղների ակտիվերկրաշարժային գորնությունէ արձանագրված Տյան-Շանում, Մոնդոլիայի, Չինաստանի, ըձբայկալիլեռնային համակարգերում, Աֆրիկա-Արաբական ռիֆտայինգոտում, ինչպեսնան միջին օվկիանոսային լեռնաշղթաներում: Երկրաշարժերը հաճախպատճառ են դառնում հսկայական ավերն մարդկային գոհնրի:1923 թ. Տոկիոյի ժաերկրաշարժի 150 հազ. մարդ, 1 մլն. մարդվիրավորվել է, ավերվել` է 1973 թ. Նիկարագուայի երկրաշարժից Մանագուայում 70 հար Ջորի: 60 հազ.-ը շենքից ավերվելէ ու զոհվելէ 10 հազ. մարդ:1988 թ. ե դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի երկրաշարժի 25 հազ. մարդէ հնտնանքով զոհվել, բազմաթիվ մարդիկվիրավորվել են, ավերվելեն տասնյակհազարավորշենքեր,շինություններ, 58 գյուղ լրիվ ավերվելէր: Նյութական վնասները է տասնյակ գնահատվում միլիարդ դոլարներով: Բազմաթիվերկրներումայդ թվում նան մեր երկրումկատարվել նն տարածքներիսեյսմիկ վտանգների իսկ ուսումնառիրություններ, նրանցհիման վրաէլ կազմելսեյսմիկ շրջանացման քարտեզներ:

Հինդիկուշի, գիական

ծու

վածությունների

ամ Գոա Լ Գ:

ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

ՏԱՐՐԵՐԸ

կոռպետդաղի,

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

2Մ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Երկրակեղնիկառուցվածքայինտարրերն երկրակեղնիառանձին նն ապարներիկազհատվածներնեն, որոնքմիմյանցիցտարբերվում

ն կազմիզուգակցումներով: մով, տեղադրման պայմաններով Երկրակեղնի տարրերըմայրցաառաջինկարգիկառուցվածքային մաքներն ու օվկիանոսներնեն: Այս կառուցվածքային տարրերիմեջ նն առանձնացվումհն երկրորդկարգի տարրեր,որոնքառանձնանում երկրակեղնիտարբերտիպի կառուցվածքով, ակտիվութտեկտոնական յամբ: Դրանք են՝ գնոսինկլինալայինգոտիները.օրոգեն գոտիներըն պլատֆորմները:

Երկրակեղեի կազմն ու կառուցվածքը` Երկրակեղնը բաղկազած է նստվածքային,բյուրեղային(մագմատիկ ն մետամորֆային) ապարներիցն վերինպատյանիցբաժանվումէ (Մոխոյի)սահմանով: Մոխորովիչիչի Երկրակեղնիկազմում առկա հնս երեք շերտեր. ճատմածքային, որոշակիոգրանիտային, բազալտային: Շերտերիայս անվանումներն րեն պայմանականեն ն առանձնացվածէն սեյսմիկալիքների արագուհիմանվրա: Երկայնաթյուններիտարածմանուսումնասիրությունների կի ալիքներիարագությունները երկրակեդնում ունենհետնյալպատկերը նստվածքային շերտի մեջ 3-5/աժվրկ, գրանիտային 5-6 (մինչն շերտում 6,5) նմ՛/վրկ, շերտիմեջ 6,5-7,2 (մինչն7,4) Մմվրկ: բազալտային կազմողշերտերնունեն փրփոխական, Երկրակեղնը հզորություններ: Ներկայումսառանձնացվում մի քանի տիպեր,հիմեն երկրակեղնի ն օվկիանոսային ենթամիջանկյալ հրկու` մայրցամաքային նական ու .

ն տիպեր: օվկիանոսային ենթամայրցավաքային երկրակեղնեերի

տիպ: Այս տիպի երկրակեղնում Երկրակեղնի մայրցամաքային առկաեն վերըթվարկվածերնքշերտերը,բացառությամբվահանների, են դուրս որտեղնաստվածքային շերտըբացակայումէ ն մրկրիմակերես գալիս հնագույն ն մետամորֆայինապարները:Գրանիտամագմատիկ է կոնրադիսահմանը:Մայրյին ն բազալտայինշերտերի միջն.անցնում ցամաքայինրկրակեղնիհզորությունըտատանվումէ 20-70/1Րսահմաննճրում: Մայրցամաքայինհարթավայրերի տակ երկրակեղնըունի 3040017 հզորություն: Այստեղ նստվածքայինշերտը ունի 0-50մ. խոշոր ճկվածքներում8-107ւ գրանիտային շերտըփոփոխվումէ 10-204ւ, տեղտեղ 250 սահմաններում, բագալտայինշերտի հգորությունը10-154մ մինչն 25-3041/սահմաններում: Լեռնայինշրջաններումկովկաս, Տյան"

17 ՕԱ.

ոաքեյան

այլն երկրակեղնիհզորությունըկազմում է 50-60 մինչն 707: Ծովերի, օվկիանոսներիծանծաղ զոշաներում,շելֆային գոտիներում զարգացած է մայրցամաքայիներկրակեղնի տիպը:

Շան ն

Օվկիանոսային բնորոշ է բոլոր օվկիանոսներիմատիպի կեղնը հիճներինն կտրուկտարբերվումէ զամաքայիներկրակհղնի տիպից.ինչմինչն կեղնն ունի5-10 մինչ կազմով: Այստեղ էլ կազմով: պես հզորությամբ, ունի բ, այնպես այնպես Այստեղ կ եղնն էլ ն ն է 127 հզորություն բաղկացած նստվածքային բազալտային շնրտնրից: Օվկիանոսների մայրցամաքային լանջի սահմաններումգրանիտային շերտը սեպաձնվերջանումէ: ն օվկիանոսային տիպերից Բացի մայրցամաքային երկրակեղնի են առանձնացվում

կեղններ:

նան

ն հնթաօվկիանոսային ննթամայրցամաքային

շատ մոտ է

անոԵսթա օվկիանո կեղնկառուցվածքով թաօվկիանոսային յին կեղնը ն մեծ է սային կեղնին տարբերվում ավելի նստվածքային հզորությամբ,

շնրտինշանակալիցհաստությամբ:Այս տիսլի տարածմանմարզերնեն ն նհր մայրցամաքայինծովերի հատակները խոշոր նզրամասային (2000մ-իգ խորը,Սն, Միջերկրական,Ճապոնական, Օխոտի,կարիբյանն

այլն):

Երկրակեղնի այս տիպիընդհանուր կազմումէ ավելի հզորությունը քան 2017 տեղ-տեղ մ: Երկրակեղնը ունի նան այսպիսիկառուցվածք ցամաքում:Օրինակ`Մերձկասպյանիջվածքումնստվածքային շերտի հաստությունըգերազանցում 204մ-ը: է Եսթամայրցամաքային երկրակեղնը զարգացածէ մայրցամաքների նգզրամասերում կղզաղեղներում կուրիլյան,Ճապոնական (Ալեուտյան, ն այլն): Ըստ կառուցվածքի է մայրցաայս տիպըհամապատասխանում նրա հզորությունը պակաս(20-30(:0: Երկրակեղնի սակայն մաքայինին, կնղնիառանձնահատկությունը կայանումէ գրաննթամայրցամաքային ճիտայինն բազալտայինշերտերիանջատմանոչ հստակ լինելը, մեկ շնրտիցմյուսինաստիճանաքարանցումըն Մոխոյիգծից ցած նրկայնատարածմանարագության կանսեյսմիկալիքների նվազումը: երկրակեղնի Համեմատելով Ատլանտյանն Խաղաղօվկիանոսյան գոտիներում նկատվումէ, որ Ատլանտյանօվկիանոսի տիպերը անցողիկ է մայրցադեպքումհրկրակեղնի տիպըշարունակվում մայրցամաքային ն մաքներիստորջրյա նզրամասերում(շելֆի մայրցամաքային լանջի շերտը հզորուսահմաններում):Հենց այստեղէլ գրանիտա-գնեյսային է Մոխոյիսահմանիբարձթյամբ պակասումէ ն սեպվումու նկատվում

է

`

րացում:

անցումային Այ է պատկերըերկրակեղնի Խաղաղօվկիանոսյան ակտիվութգոտիներում,որոնքաչքի են ընկնումանսովորտեկտոնական յամբ: Այս գոտունբնորոշնն 1) ուղղաձիգշարժումներիմեծ ամպլիտուդան, որն ստեղծումէ կտրատված ռելիեֆ,2) ժամանակակիցինտենսիվ .

4) գրավիտաարտավիժումները, 3) հզոր հրաբխային երկրաշարժերը, ցիոնդաշտիուժգինխոտորումները: ունեն միջին օվկիանոսակառուգվածք յուրահատուկ Երկրակեղնի են 60000 մմ նուր երկարութձգվում յին լեռնաշղթաները,որոնք ընդհան է: Դեսլի միջին լեռնաշղթան 15000 Միջին-Ատլանտյան մմ՛ յամբ, որից նոսաէ օվկիա պակասում խիստ ա ռանցք լեռնաշղթայի օվկիանոսային է: զոնայի Առանցքային յին կեղեիերրորդշերտը,այն նույնիսկսեպվում շերտիտակ ընկածէ երկրորդօվկիանոսային սահմաններում մի շերտ ն արագությամբ 7,4-7.7 Ամվրկտարածման կանալիքների հատման մի Ե որ դա վերին պատյանի թադրվում 8,0-8,2 մմվոզ բնորոշ նորմալ արագությունները : Վերինպատյանին 25 ոմ խորության է վրա: արձանագրվում իսկ Մոխոյիսահմանը այստեղ

նրկայնա

ենաւն ր ԽԱ

Երկրակեղեի քիմիական կազմի մի քանի ընդհանուր օրինաչա փություններ ու կախվածէ բազմազանությունը Միներալներիքանակությունը պարունակություններից տարրերիտարբոր քիմիական երկրակեղնում առաջաորոնցընթացքում Այստեղկարնորեն այն պրոցեսները, է հ այտնիմինեկատարել հաշվարկներ են Այդպիսի ճում միներալները: րոլոգ Ե. Կ. Լազարննկոն: ամենիցշատ` 402 միՀամաձայնայդ ուսումնասիրությունների հնտպրոցեսիարդյունքում, ներալներառաջանումնն հիպերգենեզիսի հետ են կապպրոցեսների մագմատիկպննմոտոլիտային-հիդրոթնրմալ Բուն մագմատիկ,պեգմատիտային ված 3094 միննրալառաջացումները: նն ն ժամանակ առաջանում լիթոգենեզի մետամորֆիզմի պրոցեսների, են հիպերտալիս,որ Այս տոկոսներըցույց թվով ավելիքիչ միներալներ: կատարվումնն պրոգնսները ն գենեզի պննմոտոլիտո-հիդրոթերմալ են ն միննրալառաջացպայմաններումբնորոշվում խիստփոփոխական միէ նան երկրակեղնում Հաշվարկված միջավայրով: ման տարաբնույթ կարգերի: ըստ օրինաչափությունննրը տարածման ներալների Չնայած հաշվարկվածթվերի որոշակի տարբերություններին նն ներկայացված քանակիմիներալներով ակնհայտէ, որ առավելագույն պայմանչէ, որ այդ բազմաքանակությունը Միներալների սիլիկատները: որ սիլիկատնեմասը, չնայած զգալի կազմեներկրակեղնի միներալները է, որ սիլիերնում պարզորոշ է: 4-իգ Աղյ. այդպես դա րի պարագայում են հետ երկրակնղնի ն հիդրօքսիդների կազմում օքսիդների կատները, սուլֆիդայինկարգի տվյալների Ե. կ. Լազարենկոյի Ըստ մասը: զգալի են պննմատոլիտային-հիդրոթ զգալիմասը առաջանում միներալների արդյունքում: մալ պրոցեսների բարդ ու երկարատն բավականին առաջացումը Բուն նրկրակեղնի փորհետազոտությունննրով արդյունքէ նփորձարարական պրոցեսների լբ

ձեր են արվել բացահայտելուերկրակեղնիկազմավորմանմասին պատկերացումները:Այդ աշխատանքներիարդյունքումմշակվել է պատյանից երկրակեղնի նյութիգոտայինհալման մասինտեսությունը: Աղյուսակ 4.

Միներալների առանձինկարգերիմիջն փոխհարաբերությունները ն նրանցպարունակություններըերկրակեղնում

Քանակը թ

Բնածինտարրեր Սուլֆիդներն նմանատիպ

Օքսիդներն հիդրոքսիդնեը

Սիլիկատներ

աոանամրան

վանադատներ

13,00 5,70 12,5 |2500|

լ800

|

Փ-ԼՉ

|

|

Օրգանականմիացություններ

րը

լ

4.2

0,10

9,4 4,7 9,4

1,15 0,50

իինաշվ|

|

4.50

3.7 նք

00|

չի րավ 4.1

ըստԵ.կ. Լազարենկոյի,1971 թ., 1": ըստ Ն. Ի. Սաֆրոնովին Բ. Ա. Գավրուսնիչի, 1968

17,00

0,70

0,70

1,70

1,7

աննշան ««

««

թ.:

Վերին պատյանինյութի մասին կարելի է դատել ռիֆտայինգոտիներիմերկացումների ուսումնասիրություններից, քսենոլիտներից, բազալտային հոսքերից ն ալմաստաբներ կիմբերլիտայինխողովակների ապարներիկազմից: Համաձայն ուսումնասիրությունների, վերին պատյանը բաղկացած գնրհիմքային ապարներից:Երկրիթիկնոցիկազմըմոտ է քարային

է

երկնաքարերի կազմին.(խոնդրիտներ):Խոնդրիտների ուսումնասիրությունից պարզվել է, որ նրանցում պարունակվումեն որոշ քիմիական ճան տարտարրեր,որոնքառաջացնումեն դյուրահալ միացություններ րեր,որոնքմտնում են գազերին ջրի կազմիմեջ (:ող), 5): Մանթիայինյութը համասեռ է, հոմոգենն գտնվումէ կարծը վիճակում հավասարակշռության ն ճնշման մեջ, բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում: Հավասարակշռությունը կարող է խախտվել,եթն փոխվննարտաքինպայմանները, օրինակ`ճնշումը:

թղ

բ

7»7

լ

բ

Շլ

աննշան 17,00 80.00

:

՞Շ

0,25

թ

Տ:

0.10

Վերինպատյանի

բազալտներ րիտննը ապարներ | գրանիտոիդներ (դունիտերը,

75.00

Քարային մետո-

րեր

երկրակեղնում,

Ա-Տ-Է"Ը

14:

ը

միներալների| նկատմամբ,72 լ

375|

Լ

մոլիբ-

Քրղմատներ Նիտրատներ

ր»

ԻՒ

կարբոնատնիր ատներ առներ ն նմ

|

50|

միացություններ Հալոգեններ՝

ԽԱ

Տար-

ՄԻՆԵՐԱԼՆԵՐ

ԸնդհանուրՊարունակություննե-

կարգը Մինճերալների

Հոր

հիմնական Աղյուսակ5. Քիճիական տարրերիմիջին պարունակությունները ապարներում,քարային երկնաքարերում,22

ո

25.0

բշ Տ

կարնորութԵրկրակեղնիառաջացմանհամար առանձնահատուկ քանամետաղների Ո րոշ բաշխումը: յուն է ներկայացնումմետաղների է լինել համեմատած հետ կարող մանթիայի կությունը երկրակեղնում քիչ: Երկրակեղնինյութի հալմանընթացքում ավելի, որոշ մետաղներինը՝ մանթիայումկասեցվել է երկաթիխմբի մետաղները՝նիկել, կոբալտ, քրոմ,որոշ չափովմանգանը:Դա է պատճառը,որ նիկելի քանակությունը երկրակեղնումտասնյականգամ քիչ է մանթիայիհետ համեմատած, հալման մոտ 100 անգամ պակաս է քրոմը ն կոբալտը: Երկրակեղնի են ճան սնդիկի,պլատինի խմբիտարրերի,ոսկու

պակասոլ ավեերկրակեղնում որոնց պարունակությունները Մեաոները կան միատեսակ: լանում ապարներիմեջ բաշխված մետաղնե-

պրոցեսում

Գ

արունակությունները:

են ոչ

են,

րի խմբեր, որոնք

շատ

նն

մայրցամաքային երկրակեղնում: Օրինակ`

բարիում,անագ,կապար, ուրան: Մի այլ խումբմետաղներ գիրկոնիում, ապարպղինձ,ցինկ խտացվածեն բազալտային տիտան, վանադիում, է ուննցել հնտ տեղի զուգընթաց ներում: Մանթիայի նյութի հալման առաարդյունքում դնգազացիայի գազերի անջատումներ:Մանթիայի Ըստ հաշվարկջացել նն մեր մոլորակի գազայինն ջրայինոլորտները: դուրս է բերվել մոտ ընթացքում տարվա մլրդ. է, որ ճերիապացուցված Պ. Ս. մանթիաՎինոգրադովի մանթիայի գազերիմոտ 1042-ը:Իսկ ըստ քանանրա ընդհանուր իսկ կազմել է 2:10-՞4ց, յում ջրի քանակությունը 1,510 0գ: կությունըջրոլորտում ն մթնոլորտումստանում է փոշի ն տինզերական Մինչն այժմ Երկիրըտիեզերքից տոննա զանգվածով: երկնաքարեր,ամեն տարիտասնյակհազարավոր կննտկարող էր բերել նյութի կուտակման Այդպիսի կուտակումները րոններիստեղծմանը:

Գլուխ

Աղյուսակ6. Որոշ հազվագյուտ ն ցրված տարրերի վերաբաշխումը ԷԻ պրոցեսում (1:10` 22) երկրակեղնի առաջացման

Տարը Քարային

Վերին մանթիայի ներկնաքարեր| ապարներդունիտն

|

բազալտներ

ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

գրանիտոխդներ

ԳԵՈՍԻՆԿԼԻՆԱԼՆԵՐ,

27)

ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

էՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ՕՐՈԳԵՆՆԵՐ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՆՐԱՆՑ

Երկրակեղնին նրա առանձինմասերիզարգացմանմեջ նկատկամ շրջափուլեր,կապվածծալքավոր որոշակիկրկնություններ ռնգրեսիաների, տրանսգրեսիաների, ծովերի մարզերի ձնավորման,

վում են

հետ: Ջստվածքակուտակման ն այլ պրոցեսների պայմանականէ, քանի որ Սակայն այս շրջափուլայնությունը չունեն: կատարյալկրկնություններ երնույթները ն գնոսինկլինալային գոտիներըերկրակեղնի Գեոսինկլինալները տարրերիցեն, որոնք հիմքն են ն, որի կառուցվածքային կարնորագույն են մյուս կառուցվածքներն օրոգենները,պլատֆորմնեվրա առաջանում ս երտորենկապված. զ արգացումը րը: Գնոսինկլինալների է խորքային հետ: Երկրի երկրաբանական զարգացման պատմության բեկվածքների առաջացելեն, զարգացել,տարբերէպոգեոսինկլինալները ընթացքում Նրանց տեղերումառաջացել խաներումավարտելիրենց զարգացումը:

Գնոսինկյիլեռնայինհամակարգեր,իսկ այնուհնտն`պլատֆորմներ: շարտ եկտոնական տարաբնույթ ա ռավել շարժուն ճալներըհրկրակեղնի են

կոնտրաստայնությամբ ուղղվածությամբ, ժումներով,ինտենսիվությամբ,

բնորոշվումեն հնտնյալ կանխատեղամասերեն: Գեռսինկլինալները

նշաններով.

մնծ ամպլիտուդայով: Ընդորումմի հատ3. Ուղղահայացշարժումների

վածումկատարվումեն իջեցման,մի

մասում

բարձրացմանշար-

ժումներ:

10-15 ըմ, մաքսի2) Նստվածքայինապարներիմեծ հզորություններով

մում 20-25

ճկմանզոնաներում: մ երկարատն

ինչպես ներկայացված լայն զարգացմամբ, 3) Մագմատիկպրոցեսների մագմատիզմով: էֆուզիվ,այնպեսէլ ինտրուզիվ Այստեղ հանդես են գալիս 4) Ապարների ինտենսիվմետամորֆիզմով: բոլոր տիպերը: մետամորֆիզմի

շնորհիվհանքային` 5) Մագմայի ն նրա ածանցյալ գազերիներդրման

առաջացմամբ: կուտակումների

6) Ինտենսիվերկրաշարժերով: 30 միգ իջաստիճանը (գեոթերմիկ Դ). Բարձր գեոթերմիկգրադիենտով նում է 15): ն նրա հնտ կապվածխզում8) Ինտենսիվընդհանուրծալքավորմամբ համակարգերի աղաջացմամբ: խախտումների նային կազմով: յուրահատուկ 9) Ֆորմացիաների

ավարտունփուլում նրա նշանակալիցբարձրացում10)Գեոսինկլինալի ներով (օրոգենեզ): Գեռսինկլինալներիզարգացումըընթանում է մի քանի փուլերով

(եկ. 140:

Թ: Նկար

ոռի» ԷՅ

Է--«4 ԷՅ»

222267Ր-ի Էջի ,

Է-:-9

ԷԶ-):օ

Մեկ տեկտոնականցիկլում գեոսինկլինալիզարգացման

զաքարերն ալներիտներ, 4) կավեր,5) կրաքարեր,6) ֆլիշ, 7) պոկումնայինխախտում9) գրանիտներ ներ, 8) հիմքայինապարներիհոսքեր ն շերտայինինտրուզիաներ, 10) հրաբխային առաջացումներ: Սլաքներըցույց են տալիս պլագիոգրանիտներ, ն ուղղությունը: հոսատարմանհարաբերական ինտենսիվությունը

ն

Նախնականփուլում այն ծովայինխորըն լայն ճկվածք է, որում կուտակվումեն գետերովբերվողհզոր տերիգենկավային, ավազա-կավայեն նստվածքներ:Նստվածքակուտակման ընթացքումդարձյալ գեն բավականին րակշռումեն նրկրակեղնիճկմանպրոցեսները խորըհորի264

զններում հայտնված նստվածքներըենթարկվումեն մետամորֆիզմի, վերածվելովկարծըկավայինթերթաքարերի: Գեոսինկլինալներիձնավորմաննախնականփուլի հետ է կապված գերհիմքային,հիմքային, ինտրուզիվզանգվածներիներդրումըն վերջինիսհզոր հրաբխայինարտավիժումները: Գերհիմքայինապարները առաջացնումեն օֆիոլիտայինֆորմացիան: Երկրորդ հասուն փուլում շարունակվում են ճկման պրոցեսները երկրակեղնիդիֆերննցվածտեկտոնականհետագաշարժումներով:Գեոն իջվածքների սինկլինալայինգռտինբաժանվումէ բարձրացումների են զոնաների, որոնք միմյանցիցբաժանվում խոշոր բեկվածքներով: Իջվածքներումկուտակվումեն յուրօրինակհզոր նստվածքներ ֆ//շներ, որոնք մի քանի իրար անընդհատհնրթափոխողնստվածքայինառպլարեն: նյրի դարսաշներտեր Այս փուլում գեոսինկլինալայինգոտիներնորոշ չափովընդհարձակվումեն պլատֆորմներիեզրամասերիհաշվին: Հրաբխային գործուԿյությունում նկատվումէ ավելիթթվայինկազմի՝ անդեզիտային, անդեզոտաբազալտայինլավաներիարտահոսք: Սկսվում է ձնավորվելցամաքայինտիպիերկրակեղն:Այս փուլում են ստանում կարբոնատայինապարները,որը կապված տարածում ըսյն է ծովի տրանսգրեսիայով հարակիցպլատֆորմներիվրա: երկրորդփուլը անվանվումէ մաղ օրոգնն ն փոխվումէ գնռսինկլինալային մարզիզարգացմանուղղությունը: Եթե առաջիննրկուփուլերումտիրապետումէին ճկման պրոցեսննրը, ապա այս փուլում գերակշռումեն տարածքներիբարձրացման պրոցեսները,որն առաջինհհրթին ընդգրկումէ գնոսինկլինալիկենտրոնականմասը: Այնուհնտնբարձրացմանմիտումներըընդգրկումեն ամգոտինն միայն փոքրիկտեղամասերեն մնում բողջգեռսինկլինալային այս տիպիմնկուսացված ծածկված:Հենց ծովալճակներում դյոնս ջրով էլ սկսվումէ ածխաբերֆորմացիաների ձնավորումը: Ներդրվում են խոշոր ինտրուզիվզանգվածներըբ̀աթոլիտները: Ծյս փուլում սկզբնականգեռսինկլինալայինճկվածքիտեղում առաջանում են բարդ ծալքավոր բարձրացումներ, այսինքն տեղի է ունենում ման

Չորրորդ

(ուշ

ձ Անբարձրացխոշոր կամարաձն բարձրացում-

զե մեռ են փուլումմ ամենուր ամենուրգերակշռում օրոգեն)

որոնքբերումեն գործընթացները,

ների, լեռնաշղթաներիառաջացմանը, արամիջլեռնային ճկվածքների գացված խորասուզումներով: Վերջիններսլցվում են հզոր նստվածքնեըով: Լեռնաշղթաներիբարձրացմանժամանակվերակենդանանումեն րոմ առաջանում նոր խորքայինբնկվածքներ:Հրաբխայինարտավիկազմինն: ծղւմներըավելիշատ անդեզիտառիոլիտային

Գեոսինկլինալնավարտումէ իր զարգացմաներկարատնցգիկլըն վերափոխվումբարդ լեռնածալքավորմարզի` էպիգնոսինկլինալային օրոգենգոտու: Այսպիսով,խոշոր ճկվածքներին օվկիանոսայինկեղնի տեղերում առաջանում է մայրցամաքայինտիպի 50-70 ում հզորությամբերկրակեղն: Այսպիսի տիպի գնոսինկլինալայինօրոգեն գոտիներիցեն Մեծ Անդնրը, կորդիլերանյան կովկասը, Ուրալը, Ալպերը, Կկարպատները, լեռնաշղթաներըն այլն, որոնց անվանումեն մեգաանտիկլինորիումներ հն անտի(հուն. մեգա՝խոշոր), որ սրանք իրենցմեջ պարունակում քանի կլինորիումննրիցն սինկլինորիումներիցբաղկացած հսկայականլեռճային բարձրացումներ ն իջեցումներ: Երկրի երկրաբանականզարգացմանպատմության ընթացքում տարբեր մասերում առաջացելեն բազմաթիվգեոսինկլիերկրակեղնի նալներ, որոնց ձնավորմանտարբերփուլերիհետ են կապվածբազմաթիվ օգտակար հանածոներիհանքավայրերիառաջացումը:Առաջին փովերիմագմատիզմիհետ են կապվածքրոմիտների, պլատինոիդների, բազմամետաղներին այլ օգտակարհանատիտանոմագնետիտների, ծոների հանքավայրերի առաջացումը:Ինվերսիոն օրոգեն էտապում ն այլ տիպերի կոնտակտ-մետասոմատիկ, պնեմատոլիտռհիդրոթերմալ ձե մ ն են անագի, ոսկու, ուրանի, ծարիրի ն. այլ -

պղնձի, վոլֆրամի, տարրերիմոլիբդենի, հանքավայրեր: ե

լեռ կազմա վո անփուլեր կա էտապներ վան

րմ Օալքա րկրաբանական

ն

ու

Երկրիերկրաբանական պատմությանը զարգացման բնորոշեն մի էտապները: ինտենսիվծալքավորմանն լեռռակազմական Ծալքավորումներըկատարվելեն նան մինչքեմբրիում, որն ն բերել է արխեյին ն ամբողջական պրոտերոզոյիապարներիմետամորֆիզմին փոփոխություններին:Մինչքեմբրիիվերջինհայտնիծալքավորման փուլըբայկալյան ծալքավորությունէ, որը սկսվելէ պրոտերոզոյի վերջումու քնմբրիում են ավարտվել:Այս էտապում ձնավոիվելԵնիսնյանբլրաշարքը, Արնելյան Սայաններըն Բայկալ-Պատոմյանլեռնաշխարհընայլն: Վաղ պալեհզոյում արտահայտվելէ կալեդոնյան ծալքավորությունը,իր մի քանի փուլերով՛: Ուշ պալեոզոյումտեղիէ ունեցելհերցինյան ծալքավորությունը,որն ընդգրկելէ Եվրոպայի,Ղազախստանիարեվելքը,Միջին Ասիան ՞: Մեզոզոյանէրայում տեղի է ունեցել կիմերեյան շարք

'

Այդ ժամանակձնավորվել ենՍկանդինավյան,ԱրնելյանԳրենլանդիայի,Շոտլանդիայի, Ուելսի, կուզնեցկիԱլատառուի, ԱրնմտյանՍայանների, Տյան-Շանիհյուսիսային աղեղնե-

րի լեռնաշղթաները: Հերցինյանծալքավորությանհետ են կապված Ուրալյան,Ջունգարյան Ալատաուի, Ալթայի, Տյան-Շանիհատակային աղեղներին այլ ծանքավոր կառույցներ:

տեղիէ ունեցելԱլպյա ծալքավորմանէտապը 5: Կայնոզոյանէտապում ՞: տեկտոնական էտապը Գեոսինկլինալներիավարտմանփուլից հետո նրանց գրաված տարածքները էպոխայիցէպոխա անընդհատփոքրացելէ: գոտիներհն համարվումԽաԺամանակակիցգեոսինկլինալային ղաղ Օվկիանոսիափամերձզոնաները,որոնք իրենց մեջ ընդգրկումեն բոլոր եզրային ծովերն ու խորջրյա փողրակները:Տպավորություննայնպիսին է, որ ինվերսիա են ապրում կամչատկա-կուրիլյանկղզիները, Ճապոնականկղզաղեղներն,իսկ խորջրյափողրակներըճկված զոնաներ ն երկրաշարժերիգոտի է, են: Այստեղ շատ ակտիվ հրաբխականության այսինքն տարածքը տեկտոնապեսակտիվ է: Նմանատիպ պատկերէ

նան գոտու այլ

շրջաններում:

Պլատֆորմներն

ն

դրանց զարգացումը

տարհիմնականկառուցվածքային Պլատֆորմներներկրակեղնի նիհ մ մեծ են: հարթ մասամբ հրկրակեղնի րերից մեկն Դրանք ընդհարձակ, ո Կ ձն, ոռն ազմ: եզրայինխոշոր որն եզրային տեղամասերեն ն հաճախ ունեն բազմանկյա առանձնաց բեկվածքներիարդյունք է: Պլատֆորմներիկառուցվածքում հարկեր՝ ստորին ն. վերին: վում են երկու գլխավոր կառուցվածքային են զարգացման Ստորին հարկերըձնավորվել իրենց գնոսինկլինալային ն են մետամորֆացված խիստ ծալքավորված, էտապում բաղկացած ն խորըբնկվածքնեապարներից,որոնքպատռվածեն ինտրուզիաներով րով: Այն անվանվումէ /իմբ, ծալքավորհիմք կամ պլատֆորմըցոկոլ: Վերին հարկը պլատֆորմայինծածկոցնէ բաղկացածնստվածքայինապարներից:Տեղ-տեղծածկոցըբացակայումէ ն հիմքըմերկանում է: Այդպիսիհատվածներին անվանումեն մահանենըԱյն տան մնծ է նստվածքային րածքները,որտեղհիմքը շատ է խորասուզված են ծածկոցիհզորությունը՝անվանում սալնր: թույլն դանդաղ փոքր ամպլիՊլատֆորմներում,երկրակեղնի շարժումներեն կատարվում: ուղղահայաց տուդաներովտատանողական շարժումներիհնտ են կապտատանողական Պլատֆորմներիայդպիսի ու ռնեգրեսիաները: Մի քանի տարածքված ծովերիտրանսգրեսիաներն ծովերով` ծածկվածեն էպիկոնտինենտալ ներ այժմ էլ տրանսգրեսիայով Բալթիկ, Բարենգի,Հյուսիսայինծովերն այլն: ,

,

.

էտապում ձնավորվելնն Հյոաիս-ԱրնելյանՄիբիրի, ՎերխոյանոԱյս ծալքավորման գոտու, Սիխոտե-Սլինին այլ ծալքավոր մառզերն Չուկոտյանմարզի,Մոնդոլա-Օխոտյան ու

-

լեռնաշղթաները:

|

կովկասի,կոպնտդաԱյս էտապումձնավորվելհն Ալպերի,Ապենինյան,կարպատյան, Անդերի,կորդիլերանյանայլ լեռնաշղթաներ: ղի, Պամիրի,Հիմալայների,

ն

ն բնականաբար տրանսգրեսիայի նստվածքների կուտակմանը: Հիմքը տրոհվումէ առանձին բլոկների,առաջանում են սիննկլիզները: Այնունտն փոխվումէ տեկտոնական շարժումներիուղղվածությունը, տարածՉը ազատվում է ջրից (ռեգրեսիա),առաջանումեն խորշեր, ծոգեր, որոնկուտակվումնն ածխարնընստվածքներ (խոնավկլիմայի պայմանռերում),աղային կուտակումներ (չոր կլիմայի շրջափուլումպլատֆորմը ննթարկվումէ ընդհաՁանչյուր ուր բարձրացման,որն էլ բերում է նրա լրիվչորացմանը: Արննլա-Եվրոպական կամ Ռուսականպլատֆորմիվրա ընդհաուր բարձրացումըտեղիէ ունեցելդեվոնիսկզբում (կալնդոնյան ցիկլից հետո), տրիասում (հերցինյանցիկլիցհետո), ննոգննում (ալպյան ցիկ-

Պլատֆորմներում նստվածքայինծածկոցիհզորությունը2-4 /ւ/ է ա " պահպանվում է նստվածքային վածքայի ապարների ի մի"

իոնի

ն երկար տարած

Ի

Տրանսգրեսիայիժամանակ՛պլատֆորմներումառաջանում նն կարբոնատա-կավային, մերգելային,ավազա-կավայիննստվածքնել,, իսկ ռեգրեսիայիժամանակ`լճային, ալուվիալ, ճահճային,իսկ արիդային կլիմայիպայմաններում` էոլայինն լագունայիննստվածքներ: շնրտերի դիրքը հորիզոնականէ կամ Նստվածքային ծածկոցի հորիզոնականինմոտ: Շատ մեղմ շերտերիանկումով իզոմետրիկմի քանիհարյուր,նույնիսկհազարկիլոմետրերկայնքով գոգավորություննե: Մոսկովյանսիննկլիզը րին անվանում են աննենլիզներ հյռաիսից-հարավ ունի 1300 1 երկարություն,2-2,5 մ/մ շերտերիանկումով:Խոշոր մեղմաթնքպլատֆորմային անվանումեն անտնկլիցբարձրացումներին : են նան ճեր Պլատֆորմներում հանդիպում փողրականման տեկտոնական իջվածքներ,որոնց անվանում են ավյակոգեններ, Խզվածքներով աչքի սահմանափակված, ճրբեմն200 7մ՛ երկայնքովայս տարածքներն են ընկնում բարձր սեյսմիկակտիվությամբն ճստվածքներիմեծ հզորությամբ:Էֆուզիվ ն ինտրուզիվմագմատիզմըպլատֆորմննրումարտահայտվածէ միայնխոշորտեկտոնական ճեղքերիերկայնքով:Այդպես են առաջացել (ճեղքային արտավիժումներ) պլատֆորմներիվրա հրաբխայինծածկոցներնու պայթման Նստվածքային ծաձխողովակները: կոցի մեջ շատ հաճախ զարգացած հիմքաեն սիլերը:Պլատֆորմներում յին կազմիհրաբխային անվանումեն տրասյներ: ապարներին Պլատֆորմների հասակըորոշվումէ ծալքավորհիմքիհասակին Ըստ ծալքավոր հիմքի նստվածքային ծածկոցիփոխհարաբերությամբ: բաժանվումեն`հին ն նրիտասարդպլատֆորմների: պլատֆորմները Հների թվին նեն պատկանումՌուպական(Սրնելա-Եվրոպական), Սիբիրական,Հյուսիս-Ամերիկյան, Հարավ.Ամերիկյան, Աֆրիկյանն այլն: Այս հիմքը ձնավորվել է մինչքեմբրյան պլատֆորմների ժամանակներում: Ն. Ս. Շատսկինառաջարկելէ անվանել պլատֆորմներին մինչքնմբրյան հիմքիհասակովԺոյի-(հուն. էնյի՝ հետո, Այս դեպվեր). նախածանցով: քում պլատֆորմն կոչվումէ Հորարուտերոզոյան Է նն Երիտասարդպլատֆորմներին Բայկալյան, Հերվերագրվում ցինյան կամ կալնդոնյան ծալքավոր հիմքով պլատֆորմները:Նրանք ն համապատասխանաբար կոչվումեն Հարբայնալյան,էպիկայնդոնյան էապիներցինյան պլատջորմենը: մարզերիզարգացմանավարտիցհետո, ծալԳեոսինկլինալային քավոր մարզերումընթանում նն ինտենսիվդենուդացիոնպրոցեսներ, որոնքաստիճանաբար բերումեն ռելիեֆի համահարթնցմանը: Բուն պլատֆորմիզարգացումը ընթանումէ յուրաքանչյուրտեկտոնականշրջափուլումպլատֆորմի ճկմամբ, որը բերում է ծռվային

ում

տեկտոնական

պայմաններում): Յուրա-

-

լում): Երկրի

իջար

երկրաբանական զարգացմանպատմությանընթացքում բազմաթիվանգամներփոխվելնն պլատֆորմների ն գնոսինկլինալների դիրքնրը:կարծիք կա, որ արխնյումպլատֆորմներչեն եղել ն ներկայիս ամբողջ մակերնույթը անսովորշարժուն գնոսինկլինալներովէ ծածկվածեղել, որտեղընթացել են ակտիվտեկտոնական ուժեղ մետամորֆիզմ(լայն մագմատիկ գործուննություն): նոսինկլինալներնաստիճանաբար են ցամաքիծալքավերափոխվել լնռնավորզոնաների, կորցնելով իրենցակտիվությունը, ենթարկվելեն ու լվացումներիհ̀արթեցվելն վերածվելեն պլատֆորմների: ինտենսիվ Այս նն մինչքեմբրյան ժամանակներում առաջացել պլատճանապարհով Չորմները:Այնուհետննրանքխոշորացելնն ի հաշիվ նոր գնոսինկլինալննրիփակման: Օգտակարհանածոներիցտարածված են` նրկաթի, մանգանի, Չոսֆորիտների, բոքսիտների հանքավայրերը:

մայրցամաքների չարժումներ,

:

Երկրակեղնի ակտիվացված զոնաները Հնտպլատֆորմային տեկտոնականզարգացման առանձնահատուկ տիպ է մի շարք լեռնայինհամակարգերի առաջացումը:կենտրո-

նականԱսիայումգտնվողՏյան-Շանի,Ալթայի, Սայաններիբարձը լեռճնաշղթաների ձնավորումը կապված էոչ թն սովորականգեոսինկլինալայն զարգացմանու փակման,այլ պլատֆորմիակտիվազման հետ: Ներէայիս լեռնաշղթաներիվայրերումպալեոզոյիվերջումտարածքըզար«ացելէ որպես պլատֆորմ ն հնտագայումդենուդացիայով ռելնֆըհաԼահարթեցվելէ: Սակայնննոգենին չորրորդականպերիոդներում այս էրիտասարդ պլատֆորմիզբաղեցրածտարածքումսկսվելն ընթացելեն շատ ակտիվտեկտոնական ակտիվացման մակերեշարժումներ, որոնք Նում արտահայտվելեն ն ճկումներով: ճրկրակեղնի բարձրացումներով նն առաջացել Տյան-Շանիբարձրաբերձ Այս ճանապարհներով ռելիեֆը, են խորըմիջլեռնայինիջվածքնեռրտեղլեռնաշղթաները հերթափոխվում

րով կամ դեպրեսիաներով: Ուղղաձիգտեկտոնական շարժումներիլայ9-10 Ր: նույթըկազմում է մոտավորասլես պահԼեռնակատարներին պանվել նն հարթեցվածտեղամասեր, որոնքառաջացելնն զարգացման էտապում: Այդ մակերնույթները պլատֆորմային կամարաձնծռված են լեռներիբարձրացմանժամանակ ն միաժամանակւիջլեռնային իջեն: վածքներումծռվածեն հակառակուղղությամբ՝սինկլինալանման Խորքայինբեկվածքներիհամակարգը, հատկապեսլեռնաշղթաների իջվածքննրիսահմաններումգտնվողբնկվածքները,երկրակեղնըբաժանում են առանձինմեծաբեկորների, որոնք տարբերարագություններով շարժվումեն կամ միննույնկամ տարբերուղղություններով: Ալիքավոր ճկվածքննրի զուգակցումըբեկորայինշարժումներիհետ առաջացնում նն Տյան-Շանիյուրահատուկկառուցվածքը, որինանվանումեն նան բնկորա-այիքավոր կառույց:Ի տարբերությունՏյան-Շանի,Ալթայի լեռնայինմարզումգերակշռումեն մեծաբեկորային կառուցվածքները: Այսպիսովլեռնայինկառուցվածքները ըստ իրենցստրուկտուրանեն մեծաբեկորային: րի կարոդեն լինել ծալքավոր,մեծաբեկոր-ալիքային Քանի որ վերըթվարկվածլեռնայինկառույցներըառաջացելհն ոչ առաթն գնոսինկլինալներից այլ պլատֆորմներից, ուսումնասիրողները ջարկումեն (Վ. Ա. Օբրուչն)անվանել վերածնված,իսկ Վ. Վ. Բելռուսովի է` արտիվացված կողմիցառաջարկվել պլատֆորմներ : Ներկայումսլայն կիրառումունի նան էոյնոյյառտորմայինանվանումը: `

Օվկիանոսների հատակի ստրուկտուրաները Առավել դժվար է օվկիանոսների ստրուկտուրաների ուսումնասիրությունները,քանիոր դյուրինչէ նրանցմասիներկրաբանական տվյալների հայթայթումը:Ռելիեֆի ն նրկրաֆիզիկական տվյալներիուսումնասիրություններից առանձնացվումեն երկուհիմնական կառուցվածքա)ին տիպեր. 1)

աա նոտային

ծով),

պլատֆորմներթ̀այասոկըատոններ(հուն. թաչյասը՝

2) ներօվկիանոսային շարժուն զոնաներ:

Թալասոկրատորները զբաղեցնումեն օվկիանոսայինհատակի

զգալի մասըն միմյանցից բաժանվում են արգելաթմբերով: Գոգավորություններն ու արգելաթմբերն ինչ որ մի աստիճանիկարողեն համադրեն սինէկլիզներին: լի լինել մայրցամաբների անտիկլիզներին ննմիջաշարժուն գոտիները Ներօվկիանոսային արտահայտված դիր օվկիանոսային լնոնաշղթաներով, որոնքկտրումեն բոլոր օվկիանոսննրը: Համեմատաբար լավ է ուսումնասիրված Միջին Ատլանտյանլեռնն վերննտքային նաշղթան,որի լանջերըբարդեցված խախտումներով: Սրանք էլ իրենց հերթին առաջացնումեն սանդուղքաճնռելինֆ,իսկ կննտրոնում2 17 խորությամբիջվածքէ (գռարբնն) առաջացածխորքային բնկվածքներով:

գումարայիներբոլոր լեռնաշղթաների Միջադիր օվկիանոսային կարությունըավելիքան60 հազ. (մ է, իսկլայնություններըտատանվում եճ 2000-3000 77 սահմաններում:Լեռնաշղթաներիառանձինգագաթներ ջրից դուրս են գալիս կղզիներիտեսքով: ունեն հետնյալ առանձլեռնաշղթաներն Միջադիր օվկիանոսային

նահատկությունները.

'

շարժումներիբարձրհակադրությունը: Տեկտոնական Բարձրջերմայինհոսքը: Ինտենսիվմագմատիզմը: Հաճախակիերկրաշարժերը: առաջացմանն զարգացմանմասին բազմաթիվ Օվկիանոսների կնռնըգույց է տվել, որ Հնդկականն կարծիքներկան: Հորատանցքների միհատակնունի ուշ յուրայիհասակ,դմպի Ատլանտյանօվկիանոսների լեռնաշղթանապարներնավելի նն երիտասարդաջադինօվկիանոսյան ճում: Սրանիցկարելի է եզրակացնել, որ Ատլանտյանն Հնդկականօվկիանոսները համեմատաբար երիտասարդնն: Նույն հորատմամբ պարզվել է նան Խաղաղ օվկիանոսիտակ նույն վերինՅուրայի հասակի ավելի օվկիանոսը ապարներնեն, սակայնորոշ այլ տվյալներովԽաղաղ ՏՄ է: հին 1) 2) 3) 4)

Երկրաբանական

ժամանակի

սանդղակը

ականգնում է երկրակեղնի ձնավորմանն

նրա ա Ա աացման երկրաբանակա վրա զարգացման ընթացքում հիմնական Պատմական ժամանակագրությանը: հրադարձությունների անություն

կարդումեն Երկրիպատմուորոնցովերկրաբանները «փաստաթղթերը» ու բուսականաշխարթյունը՝ ապարներնեն ն նրանցմեջ կենդանական հեԵրկրաբանական բրածո մնացորդները: հների ներկայագուցիչների երկրակեղնը մեկը հատվածներից կարնորագույն տազոտությունների հասակիորոշումնէ, որոնցհամարկան մի շարք մեկազմողապարների թոդներ: Դ (լատ. սարատում՝շնրտ) մեթոդըհիմնըՍտրատիգրաֆիական հաջորդակաված է նստվածքայինապարներիշերտավորությունների ն գետերիափավրա: Շթն ծովափերում նություններիհետազոտության մերձ գոտիներիհատակայինմասում կրաքարերէն, իսկ վերնումավաավելիհին են քան ավազակրաքարերն ապա բնականաբար զաքարեր, մեթոդով կարելի է որոշել քարերը: Այսպիսով, ստրատիգրաֆիական ն ապարներիհարաբերահաջորդականությունը առաջացման շերտերի կան հասակը:Ռելիեֆի այն վայրերը,որտեղորոշակիտարածքիվրա երնում նն ապարներիշերտերը,բաց վիճակումանվանումեն ծրնրաբա՛-

մերկացումը. ավան մաքրեմ

մ ւ սը

հա ատելու հնտ համեմ Երկրաբանական կտրվածքները միմյանց օգտա ծում են Լիթոլոգիական Գ գործու մեթոդրորը հիմնվածէ

ապար,

Անա կիրառել միայն, ները ըստ իրեն ր

ը աղյուսակ (ստրատիգրաֆիական) Աղյուսակ7. Գեոխրոնլոգիական

հա

Էր | | խում |

|

ո է մն վրա: Այս մեթոդը հնարավոր համ ար, քանի ոլր րածքում մերկագումների ր նույն կազմի նստ վածքային ապարնն ըներ կարող են առաջանալ տ ի ըկրաբանականպայմանն մնթորը,"որն, , ոետալոզիական ) մեթոդը, որն ուսղւմնասիլ ն թույսնրիմնակեն դանի մեջ օրգանիզմների րի նստվածքային ու հետքն գորդների քնրի առկայությունը: ը:

տ

-

Ց

Բ|

ր

ր

պայն գալի Բրա

է Հաստատված

ն

Ց

երտերի

կոմորն անբաներում նն կան գյս. առանձնահատկու

`

րի

ն

ստ

կազմող բո նրանց աջորդականությամբ տրված որոջակի հաջորդականութ

հարաբերական: ամապատաս հեմակ բնրական հասակին

բ ն

մ

Տ բ

են

4)

մանը ստրլ

Տ "

ամե

լան

են

ու

ամիջինը՝ մեզոզոյան արջին

յան,

-

ին Երկ

մզ, եա արգի խումը, 9) կանգուն նոր)էրա, կայնոգոյան մանու մ ուն, ի ամակարգերի խմբերի անվանումնն Էրաներ խումբ: մակարգի բաղկագած բառերի հունական օրգա արտացոլում լուգորդումիգ, նականկյանքիծնունդն զարգ սկ ՛

ցումը

կկա

պալնոզոՆըէ,հնագույնը կայնոզոյան: ագո Սան քի

էրան՝

0...

թոր

Մ"

|

ո

|

Գո

Քոմբոիի ե.

ք|

|Դշպրոտերոգոյ

,

օ0

|

բլա

5.

|օ |

Ը

ծ.

ստորին

)

էր

հարկ

հարկ

որ

հարկ

դուր

՞շիարն

հարկ

Նա

ստորին րան արն

վերին լցին

ստորին ստորին

Լրա

որն վերին շակ բթ ստորին Է

վերին իմին

ստորին

մոդ Բ-ԲՔԸ

օ

տ

րար

մորին ձհարկ Տ-ՅԵ-- ա խոր

Ձ|58 աոոտերոգոլթե թե Ձ | ՔՐ |զաղ պրոտերոզոյ | տո

աղնոզնն

որ | «տրո

որ

գեղ չոր ոնդայան

|:

՝

|էոցեն

բ մաթ

ն

|

րին չորրորդական կերին

մատու ՆԱօլիգոցնն

Ք

ժամանակակիզ լ ճառվածքնն

չորրորդական Դ տոցեն լիջմիջին

ՀՎԱ:

համապատակոս հաքակարգին

արուաեկովիզբ (հուն. րկալք) էրա, 2)Պեոտերոչիյան կյանքի

Տ

ակը:

ձնավոլ դրում

ոշ

լր

պլեյս- միջին

ԼպլագննյանԻն

Կ

|Յուայի

Հ

թ

միավորներին

ոչմում Է Շու կովում ժամանակը`ոյի խանող ա էպոխա, հարկին գար: րի երկրաբան ական պատմութ յան մնջառանձնացված է 5 էր: ա՝ 1) Արխնյան (հո ա զռիկոս՝ կյան էրա, յետս գույն) պալնոզոյան համակարգի խումբ,4) մնզոզոյան (հուն. գայքնոր) էրա, կայագոյանհ

|Չ

1.52

ո"

տարաձայն

ըսնրը

քան քանի

գրական

Ց

Հ| Ջ

բմրը,

հռլոցեն

լ

Աանդղակում ատրատիգրաֆիական միում մեն ներառո որոնք 1)Համակարգերի խմբերը մի քանիբաժնե համակարգեր: բաղկացած գեր 9: : Գար ներառում մի հարկեր: ր,.որոնք մրա Հարկեր ն ավելի ան մշա Առանձնացված երամակ խան համակարգերի խմբերը առան

հ

|Չարորդական

Պալնոգենյան

'

համար: բաժանման »Տարբնր երկրների երկրաբանների ջանքերով կան ն'պալնոնտո անգաանթնոմիա պաա պական

|

'

Բաժին

5. Ց | Նեգենյան

բ նազան աննե

տկրել է

8.

լ

օրգանականաշխարհն երկրաբան զգալի փոփոխություննե ճույն մարզիսահ արուա օր քարացուկ(բրածո)մնացորդներ: թյուններն էլ կարնոր ր հ հիմքհանդիսացան իրենց հ նստվածքային հասակիստորաապարներնըստ րենց հարաբերական վածքային »

պատմությանընթա մինճույնհասակի ճակում: միննույն

թյուն,

|

(ենէաբանական).. ուստ

շերտերի,

| |: խտա Տնողուողու-

Պերիոդ (սիստեմա)

շի

հարկ

ռանոնագածր Լոու

լ

|

|

Ծրխնյան ձ:

22500

Արա նարար որոշել համ

Խումբ, սիստեմ,բաժին,յարուս ն որ որոշնլ բոլոր քարաոչ միշտ է կային ստորաբաժանումները որոշ տեսակմնացորդնն քանի որ կենդանիների ցորդներով, ցած օրգանական բ

Բարդ էվոլյուցիաէ ապրել ն բուսականաշխարհր.պարզագույն ն էրաներիցմինչն կայնոզոյա

մինչպաոզոյաւն սաղմնային արարի էրայի դարաշրջան Համապատոուխան գամ հայտ` րի ները տրվել կամ վայրերիանուններով, ՝

ն ներ գոյատնել են երկար երկրաբանական ժամանակահատվածում փոփոխվելեն շատ դանդաղ:Նստվածքայինապարներիստորաբաժանման համար կարնոր նշանակություն ունեն ղեկավարողբրածոները. ն ունեն լայն հորիզոնական որոնցտեսակըն սեռըարագ նն փոփոխվում

տարածում: Ղեկավարողբրածո տեսակների(իլորա

ֆաունա) արագ փոփոխությունըբերում է նրան, որ յուրաքանչյուր շերտի, կամ շերտերիխմբերինբաժինէ ընկնումիրենբնորոշքարացած բրածոները: ն ն ֆաունայի Ղնկավարող նն ֆլորայի դիտարկմամբզբաղվում նն պալնոնտոլոգիանն պատմականերկրաբանությունը: վաղ ն մախամբմիջին պալնոզոյանժամանակաշրջաններում (քեմբրի,օրդովիկ,սիլուր) որպես ղեկավարողբրածո հանդես են հկել մահացածբազմաթիվանողնաշարկննդանիների դասեր,որոնքմոտ են ն խեցգգետնանմաններին` տրիլոբիտները: Միջին ուշ պալեոգոյում տրիլոբիտներինորպեսղեկավարողբրածոններփոխարինելնն ուսոռտանի մեծ փափկամարմինները: Մեզոզոյան էրայի համար շերտագրական ն ունեն ամմոնիտներն գլխոտանիփափկամարմինները՝ նշանակություն բելեմիտները:կԱայնոզոյանէրայի համար որպես ղեկավարողբրածո ձներ հանդես են եկել թերթախռիկավորները, փորոտանիփափկամարմիններն ն այլն: Պալնոզոյումտեղի է ունեցել ցամաքայինկյանքի ծնունդ ու զարգացումը:կարնորիրադարձությունէ Երկրիպատմության մեջ պալեոզոյիվերջումսողուններիառաջացումը: Ամբողջմեզոզոյիընթացքումցամաքային ողնաշարավորկենդանիները տիրապետելեն ցամաքում: Սրանք ունեցել են հսկա չափեր` 25-30 մ երկարություն,10 (տ բարձրություն: Մեզոզոյան էրայում Երկրի վրա հայտնվել են օդային ու թռչունները ու ավազանըգրավողները՝ թռչող սողուններն(մողեսները) ու ծովային առաջին սողունները`ձկնամողեսները (իխտիոզավրներն ալեզիոզավրները), որոնցնախնիները հավանաբարեղել նն ցամաքային սողունները:Սրանք հարմարվելեն ծովայինմիջավայրին:Այս նույն ժամանակհանդես են եկել նան առաջինկաթնասունները: Մեզոզոյան մահանում են բոլոր գիգանտսողուններըթն էրայի վերջում ամբողջովին ծովում,թն օդում,թն ցամաքում: Կայնոզոյանէրայումամենալայնտարածումնու զարգացումնեն ապրում կաթնասուն կննդանիները:Ըստ էության այս էրայում կենդաէ բերումժամանակակից նականաշխարհըձեռք տեսքն տեղիէ ունենում մեծագույն կարնորությանիրադարձություն`հանդես է գալիս մարդը (մոտ 2 մլն. տարի առաջ): ԱկադեմիկոսԱ. Պ. Պավլովըառաջարկելէ մարդուկյանքիհանդեսգալը անվանելաճթրույոգեն(հուն. անթրոնրու՝

մարդ):

ն

ժամանակակից

մ-

որտեղ առաջ

նն

նաբերվելեն

եոոմ բնմբրիի,

(օր.,

հասակիապարներ համապատասխան

նստվածքների առակն բնորոշ լ իը

կամ էլ մի սիստեմները) կավճի ներով (օր., քարածխային,

որ պարե

Կեր.

հարգ այդ պրուրոզոյան էրաներիբաժանումներիհարցը կապված հետ: Ուշ պրոտերոզոյում մետամորֆիզմի հասակի ապարներիխորը ուշ են (ըստ Բ. Մ. կելլերի) ռիֆեյ վաղ (Բ.), միջին(Թշ), առանձնագված

յան

ն

-

(էչ) ն վենդ (7):

գեոխրոնոլոգիաՀարաբնրական Բազարձակ գոնխրոնոլոգիտ: ն պերիոդների հաջորդաէ էրաների միայն կան սանդղակը արտացոլում մատնողության չի տալիսնրանց սակայնպատկերացում կանությունը, է ծագել պարզելուբացար-

էլ անհրաժեշտություն սին: Այդ պատճառով տնողության այսինքնէրաներին պերիոդների գնոխրոնոլոգիան, ձակ

որոշումը:

հասակի ուսումնասիրն ապարներիբացարձակ Միներալների նն քիմիականտարրերի ման առավելհուսալի մեթոդներըհիմնված կամ ռադիոլոտրոհմանուսումնասիրության ատոմների ռադիոակտիվ ռավրա: Տարբեր են գիականմեթոդների Բ, ԲԵ: Այս Մ 8125,Ղե՞՞, տարրերիորոշակիքանակներ՝ դիռակտիվ այլ քիեն վերածվելով տրոհվում ինքնաբերաբար քիմիականտարրերը տեղի տրոհումը տարրի ռադիոակտիվ Յուրաքանչյուր միականտարրերի: յուրաքանչյուր Դրա հետնանքով արագությամբ: է ունենում անփոփոխ այսինքն պարբերությունը, է իր բնորոշ կիսատրոհման համար տարրի այս նյութի ռ ադիռակտիվ որի ընթացքում այն ժամանակահատվածը, շռ է: կամայն քանակը վեր է ածվումՂե՛ իզոիզոտոպըալֆա տրոհումից ՕրինակՍ̀" է ունննում ութնակի տոպի ն այլն: Ս25-իտրոհմանժամանակ տեղի ժամանակԷԼՏ -ի տրոհման ժամանակյոթնակի,Ղետշ-ի Մ55-իտրոհման նն ն պարունակվում վեցակիանջատում:Սովորաբարմիներալներում կապարնու նյութերը ուրան ն թորիում,որոնց տրոհմանվերջնական

պարունակվում ապարներում

կիսվում

ներկայացվում հելիումնեն: Այս տարրերիատոմայինվերափոխումները են հետնյալտեսքով` Ս2:.-» 8Է164 ԺՔԵ՞", -» էԼ" ՀՔԵ՞՞, Է ՔԵՐ: Ղեշ2--» 6Է124 է որոշելուրաանհրաժեշտ համար որոշման Ապարներիհասակի ինչպես կազմի, ն ճրա իզոտոպային կապարի նի, թորիումի,ռադիոգեն է"

«որը:

մեջ կա բե՞"-ի տվալ մեերալի համար: Կապարի իզոտոպային թԵ՛՞

նան

է

պարո

բանակիորոշումըանհրաժեշտ

կազմըորո շում

են հ ատում լ

մատ-սպնկտրոմնտրերով: անալո իզոտոպային կազմըկարելի ղումըկրե Նշել դիտակտիվ կապարի հասակը:Բոլոր դեպքերում թորիումային մինեւա

ուրանԿեյարների հաշվարկվումռադիոգեն(ածանիԱ աաազը ռադիռակտի ներով: են ավորող) տարրերիփոխհարաբհրություն-

ն`

է

ն

է ընք այդպիսի ըժկու Օգտագործվում իզոտոպային փոխհարաբերութ-

բեշ» քլշտ

ԾՅՐ'լթ5Ն"

քլո

Ֆե: Պ

ինչպեսնան ՔԵ:

թԵՀ5

ԵՐԿՐԻ

սարքերով է

զյա

Գլուխ

ծում

ԵՎ ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

ՎԱՐԿԱԾՆԵՐ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԲԱՔԵՐ,

զարգացառաջացման, տեկտոնական Վարկած-

Այժմ Երկրին երկրակեղնի

ման վերաբերյալառաջարկվածեն

բազմաթիվ վարկածներ: պարզաբանվա

ներիայսպիսիառատությունըգույց է տալիս,որ մեր Երկրի գիտելիքները մասին խիստ սահմանափակեն: Դեռնսստույգ չէ ինչպես է տիեզերականէներգիան ազդումտեկտոնական 'պիոցեսների վրա, սեղմվու՞մթե՛ ընդարձակվումէ ենԵրկրի երկրագունդը, ինչպիսին խորը հորիզոններիջերմաստիճանները, մայրցամաքներըհռրիզոնականմեծ տեղաշարժեր կատարումնն թե ոչ ն բազմաթիվ այլ խնդիրներ: հարցերիլուծված չլինելը Այս ն այլ բազմաթիվ թույլ չեն տալիս ստեղծել երկրագնդիառաջացմանն զարգացմանմիասնականտեսություն: Ծակայն կան մի շարք վարկածներ,որոնց ուղղությամբաշխանան այժմ: տանքներեն կատարվում մեկն է ն Առնտրակցիոն վարկածըառավել հին տեսություններից կապված է արեգակնային համակարգիմոլորակներիշիկացած միգամավարկածիհնտ: ծություններիցառաջացմանԼապլասի կոսմոգոնիական Ըստ այս վարկածինախնականշիկացած երկրագունդը: աստիճանաբա է, հր'նառչումը սառչում է առաջացնելովկոշտ երկրակեղն:Ենթադրվում ընթանումէ մինչ այժմ: Եվ քանի, որ նրկրակեղնը կառույց կոշտ՝ է, այն հնտ է մնում ներքինմասերիծավալիսեղմումներին ն կրձատումներին: երկրաՀարմարվելովհրկրագնդիներքինծավալի փոքրացմանը

ապարների՝ կազմը,

հասակիորոշման համարօգտագորենէ ոմ մլոզարձակ աա ազմված նոմոգրամաներ, որում ձախիցտրվում են տարիները(մլն տարի), իսկ աջից իզոտոպային ոջ ափոխհարաբերության թյունները: ոտ

2Մ1

ներկայումս

Նր"

ՀԻՒՄ

է ն դեֆորմացվում: կեղնըխորասուզվում Առաջանում նն"ճկվածքննի Մեծ լարվածությունննրի` դեպքում հարաբերականբարձրացումները ն առանձին իջետեղիեն ունենում կոտրատումներ բլոկների ինտենսիվ

ցումներ:

'

'

են եզրաԱյս բլոկներըգործումէն սեպերինման ն առաջացնում յին ճնշումներ,որոնքապարներինենթարկումեն ծալքավոիությունների, առաջացնելով լեռնայինհամակարգեր:Այս վարկածը ընդունվելէ շատերի կողմիցն տիրապետելմոտ կես դար: Միայն 1906 թ. 0. Ամպֆերերը քննադատելէ այն, որից հետո վարկածըաստիճանաբարկորցրելէ հնչե`

ղությունը:

Այս վարկածիթերություննայն է, որ չի բացատրումծալքավորության պարբերականությունը, ուղղահայացբարձրացումներնու իջետատանողական շարժումները: ցումներն,այսինքներկրակեղնի Օ. Յու. Շմիդտիկողմիցառաջարկվածմրկրագնդի«ռառը» առաջացմանվարկածըվերջնականապես դուրսմղեցկոնտրակցիոնտեսությունը: Ըստ նոր վարկածիԵրկիրն առաջացելէ սառը մանրագույնմաս277

նիկներիիրար սոսնձվելուճանապարհովն միայն երկրագնդիձնավորվելուցհետո նրաներսումսկսվումէ կուտակվել ռադիոգեն ջերմությունը: Անցյալ դարի 70-ականթվականներիգկոնտրակգիոն տեսության

կապում Հոկրա Երկրագնդի սեղմումը արն եքեն սկեղնային բոա գրոզիաացիռ կրի վորապես նյութիպոլիմորֆ վերավո խումների

աան մասնա

հետ:

ը

ենթա

Այդպիսիօրինակէ ծառայումօլիվինիանցումըշպինելի, որի ընթացքումտեղիէ ունենում միներալիծավալիփոքրացում10-15 24: Երկրի շառավղիփոքրացմանպատճառ է նշվում պատյանինյութի դիֆերենեն ցումը: կոնտրակցիոննոր տարբերակի տեսությանկողմնակիցներից Ա. Տ. Ապանյանը,Գ. Դ. Աժգիրինն ուրիշներ: Սակայն տեսությաննոր տարբերակնէլ ուներ մի շարք բացթոդժվարկամթերի է վում վեր ցի ու նրկրակեղնի սերտ կապնու զարգացումը, չի բա9 ատրումմագմատիկ Գ օշջախների ր առ աջացունըմընմագմատիկ Մագ բարդ պրո մ ցեսները,օվկիանոսայինն մայրցամաքային կեղններիկառուցվածքների առնում տարբերությունները: Հաշվի չի չի ընգրերկրագնդիտաքացումը, կում տիեզերական էներգիայիաղբյուրները ն այլն: է Վ. Բուխերը:Այս Պուլսացիոնվարկածը 1920 թ. առաջարկվել տեսությունն ընդունումէ կոնտրակցիոն տեսությանհիմնականդրույթները կապված երկրագնդիսեղմման հետ: Հեղինակըփորձում է ապացուցել որ նրկրակեղեիսեղմման դարաշրջաններըհերթափոխվումնն լայնացման դարաշրջաններով:Երկրակեղնիձգման դեպքում կեղնլ ն օվկիանոսային բարակումԷ ն ճկվումառաջացնելով գնոսինկլինալներ գոգավորությունննր,իսկ սեղմման դեպքում նստվածքննրովլցված ն օվկիանոսճկվածքննրումձնավորվումեն ծալքերը,մայրցամաքների են ների խոշոր մեծաբեկորները մեկըմյուսինկատմամբտեղաշարժվում ն հարմարվումկրճատվածնրկրակեղնի մակերնույթին:Բուխերիվարկածը չի բացատրում սեղմմանհամընդհանուր ձները,որոնքհերթափոխում են ձգման փուլերին: Ծալքաառաջացմանմեխանիզմընման է կոնտրակցիոն վարկածիառաջարկածմեխանիզմին: Պուլսացիոնտեսության նկատմամբ անվստահությունն ամենայն հավանականությամբ նրա ելման դրույթներիհնացածլինելն է, մասնավորապես երկրագնդի նախնականշիկացածվիճակումլինելը: Նկարագրվածայս երկուտեսությունները հենվումեն նրկրակեղնի զարգացմանգործումԵրկրի ներքինէներգիայիառաջատար դերի վրա: Այս վարկածները վերաբերումնն ֆիքսիզմի վարկածներիխմբին, հոայսինքնչեն կապումտեկտոնական շարժումները մայրցամաքների հետ: րիզոնական զգալիտեղաշարժերի Ենթանրկրակեղնային կոնվեկցիոնհոսանքներիվարկածըորոշ չափով մոտ է կոնտրակցիոն վարկածին,սակայնընդունումէ, որ ման-

մաոնաորաես մազաոոը՝ արն Աթիկ րթ"նար -

թիայում գոյություն ուննն դանդաղհորիզոնականն ուղղահայացկոնվեկցիոնհոսանքներ(ճմ. 777: Այդ հոսանքներիտարեկանմիջին արագությունը3ու/է (Ա. Խոլմս, Է. կլաուս, Դ. Գրիգս ն այլն), որը նրկրակեղեիջշարժումներ`բարձրացումների, վում առաջ է բերումտեկտոնական վածքներիկամ սահքի ձներով,մայրցամաքներիկամ նրանց առանձին հատվածներիտեղաշարժեր:Կոնվեկցիոնհոսանքներներկրակեղնին օ են ոչ միատեսակ, որը գեռիվկիանոսներիտակմանթիանտաքացնում տարդի մակերնույթիցմիննույնմակարդակիվրա ջերմաստիճանների առաջանումեն մնրընթաց բեր լինելն է: Շատ տաքացած տեղամասերում հոսանքներ,որոնքերկրակեղնի տակ ճյուղավորվումեն ն սկիզբդնում տեղաշարժը տեղի է ունենում փակ Նյութի վերընթացհոսանքներին: ծագումնն վարընշրջագծերիհամակարգիտեսքով:Գեոսինկլինտլները իսկ բարձրացումհրկու ճյուղերի կցմանգոտիներում, թաց հոսանքների ները` վերընթաց հոսանքներիտարանջատմանտեղերում: Ճկումը մները՝ ձգումով մ ների ն խզվածքների աղեկցվումէ սեղմումով,իսկ բարձրացումննրը՝ լոկների տեղաշարժումովդեպի տարբերկողմեր:Այս ձնով է բացատրբլոկ լեռնաշղթաների առաջացումը: վում միջադիրօվկիանոսային .

ր

մգ

ՀՀ

սեղմում

ջր

նԳո

կեղն

ճանթիա

Նկար 111. Կոնվեկցիոնհոսանքներիվարկածըմանթիայում: Հոսքերը նկարագրվածեն շրջագծերով:

վարկածըունի մի շարք առավելությունկոնվեկցիոնհոսանքների

տեսության նկատմամբ:Այս վարկածընս չի բացաԼեր կռնտրակցիոն շարժումներիտարբհրնշանբարդ համակարգերի տրումտեկտոնական երնույթի, տեկտոնականշարՀերը ն ամպլիտուդանու մագմատիզմի ստորին մասերումծագող ժումների հաջորդականությունը: Երկրակեղնի շարժումների կոնվեկցիոնհոսանքներըինքնինչեն կարողտեկտոնական

էնթակեղնապատճառ հանդիսանալ:Մշտականկամ երկարաժամկետ հոսանքներիգոյությունըլիովինապացուցվածչէ: յին կոնվեկցիոն

Մայրցամաքներիհորիզոնականտեղաշարժումննրիվարկածը

է Ա. Վնգեներին Ֆ. տեսքովորոշ չափովտարբերվում ժամանակակից թ. ենթադրում Թեյլորի սկզբնականտարբերակներից: Վեգեները էր,

որ երկրագունդը սկզբնապեսծածկված է եղելսիալիկկեղնիբարակշերտով: Ենթակեղնայինպլաստիկգոտումծագող մակընթացայինուժերը ընդգրկումեն երկրագնդիմակերեսիվրա արնելքիցարնմուտքգտնվող բոլոր տարըերըն ճնշում առաջացնողկենտրոնախույս ուժերնուղղվել են

.

բնեռներից դեպի հասարակածն ստիպել նն բարակ կեղնինպալեոզոյումհավաքվելմեկ մեծ բլոկի մնջ՝ Պանգեա միասնական մայրցամաքի մեջ (եյ 712): Մեզոզոյում մակընթացային ու-

ստացելնան մոբիլիզմիվարկածը:Այս վարկածիգլխավորփաստարկը նմանությունն է: Լավ բացատրմայրցամաքների հակադիրափագծերի ճան է վում ՀարավայինԱմերիկայի,ՀարավայինԱֆրիկայի, Հեդկասորոնց ուշ պալնոզոյանսառցապատումները, տանի ն Անտարկտիդայի կենտրոնը գտնվել է այս մայրցամաքներիկցվածքի վայրում: Ըստ կարող էին մ. Վ Բելոուսովին Ն. Մ. Ստրախովիսառցապատումները տվյալներըհավաստի կրել լեռնայինբնույթ, իսկ պալեոմագնիսական լինել չեն կարող: (Է. կրաՄոբիլիզմիժամանակակիցտեսությանկողմնակիցները ու տեղաուս, Ռ. Մաակ, Ս. Ռինկորն) մայրցամաքների մասնատման շարժմանպատճառներնն համարումենթակեղնայինհոսանքներնկամ ընդհանուրընդարձակվելը: երկրագնդի զարՌոտացիոնվարկածի գլխավոր ուղղությունը նրկրակեղնի Երկրի գացման մեջ տրվում էր Լուսնի, Արեգակիազդեցություններից հաշվով:Այս վարկապտտմանարագությանն նրա ձնի փոփոխության այսծի հեղինակը՝Չ. Դարվինն է: Այնուհետնինչպեսմյուսվարկածները տարբնր տարբնրակպես էլ այս վարկածըստացել է զարգացումներ

ժերը այս մայրցամաքը բաժանեցին առանձին մասերի ն Ամե-՝ րիան տեղափոխվել է Ծվրոպա-

յից ն Աֆրիկայից դեպիարնմուտք ու նրա տեղում առաջացել է Ատլանտյան օվկիանոսը:Աֆրիկան,

ն Ավստրալիան Անտարկտիդան պոկվել ես Ասիայից ն տեղաշարժվել տարբերուղղություններով: Արնմուտքշարժման ժամանակ Ամերիկյան նրկրակեղնը հանդիպելէ սուբստիատիդիմա-

Անի Արու աարի ու: Որպես բերլոտ իհիպոբե ի տըր վել վեզեներ գեոդեզիականտվյալները չարժումը տարի առաց (վերին (մներ ժամանակներում իբրե դեր

ըդիլինրանոնրի

են

Ան-

ՀՆՔ»

առա-

ապացույց

Գրենլանդիայի հորիզոնական

մ) դիրքը300 մլն. կարբոն), Բ) դիրքը50 մլն. տարի առաջ (էոցեն), Գ) դիրքը1 մլն. տարի առաջ

(վաղ չորորդական)՝ տեղաշարժման) կենդանիների աշխարհագրության (մինչ մեզոզոյանֆլորային ֆաունայինմանությունը հարավային մայրցամաքներում), հնակլիմայագիտությունը ինչպես նան Ամերիկայի ն երկրաբանական արնելյանափագծերի ստրուկտուրանհրի նմանությունը Եվրոպայի արնմուտքին Աֆրիկայիստրուլտուն րաննրին ափագծերին: Որոշ ժամանակայս վարկածըհամընդհանուր հետո նոր փաստերի ընդունվելուց ճնշման տակ ամբողջովին կրախի աչքի ընկնող են` 1) մայրցաառարկություններից ենթարկվեց: Ամենա մաքիկեղնըչի կարող լողալ մանթիայիվրայով,2) դժվար են բացատրվում տատանողականշարժումներըն խորը ֆոկուսայիներկրաշարժերը երկրակեղնի տակից մինչն 700 77 խորությունները, 3) երկրակեղնի ճնշման ն ծալքերի առաջագման քանի որ անհավանականությունը, վարկածըենթադրումէ, ռր հիմքը ավելի պլաստիկ է, քան նրկրակեղեր, 4) հաշվի չի առնվում մայրցամաքների մագմատիզմի զարգացումը, ինչպեսնան բազումայլ գործոններ: Յուրաքնչյուր վարկած Ժամանակի ընթագքումորոշակիվերափոէ ենթարկվում ն կրկիննետվում խումների ասպարեզ:Այդպիսիընթացքէ |

ներով:

գիտնականՄ.Վ. Ստովասի՝ մէ է մակրնթա մակընթացություն-զ Երկրի իր առանցքիշուրջ պտույտը դանդաղում հետ, ժամանակկապվածԱրնի ու Լուսնի մոտեցումների ազդումէ երկրի 2) Պտույտիանկյունայինարագությանփոփոխությունը ձնի փոփոխության վրա, Ըստ

1)

ռուս

տրի

100հազ. վրկ դանդաղեցման դեպքում 3) Ներկայումս պտույտիՆ,66-2,4 շառավիղը,վերջինս տարվամեջ պետքէ մեծանա բեվեռային պետք է

ն միաուղեկցվիբեվեռայինմարզերումնրկրակեղնի բարձրացմամբ իջեցմամբ: նրկրակեղնի ժամանակ հասարակածայինմարզերում` ն հարավային Երկու գոտիներիբաժանման սահմանըհյուսիսային 356զուգահեռականներն են, որոնցանվանումեն նրրտրիլայնույթյան մականզուգանհեռականենը: են առաջանում 4) Երկրագնդիձնիփոփոխմանժամանակերկրակեղնում լարվածություններ, ոչ միայն ուղղահայաց,այլ նան հորիզոնական 2-2,5 մլրդ. որոնք բերում են նրա սեղմմանըկամ ընդարձակմանը: պակասելէ 19 կմ, հասարակածիերկարությունը տարվա ընթացքում հյուսիսայինլայնության բեվեռներից իսկ միջօրեականի երկարությունը է 9,2 0մ-ով: Կրիտին հարավային միջն լայնության ավելացել ուղղությունըփոխումէ երկլարվածության կականլայնություններում րակեղնիտվյալհատվածինյութի ծավալը ն առաջանումնն պուլսացիաներկապված երկրի առանցքիդիրքիտատանումներիհետ: Այս բարձր սեյսմիբնկվածբների, ամենըպատճառ է դառնումխորքային առաջացկության ն սեղղման գոտիներումծալքավորությունների

մանը:

"

5) Տեկտոնական շարժումների պարբնրականությունը կապվածէ երկրակեղնի ջարդոտման ակտիվ ն համեմատաբար հանդարտ դարա-

`

շրջանների հերթափոխմամբ: Այս վարկածըփռրձում է բացատրել երկրագնդի ն հրկրակեղնի զարգացման բոլոր հիմնական օրինաչափությունները: Ըստ Խայնի (1964 թ.) այս վարկածըլիովինչի բացատրումերկրակեղնի շարժուն գոտիների պատմությանողջ բարդությունները,հատկապեսմագմատիկ գործուննությունը: Այդ պատճառովռոտացիոնտեսությունըչի կարելի համակողմանի: համարել Խորքայինգրավիտացիոն դիֆերենցմանվարկածըհամարվումէ առավելառաջադեմն ժամանակակից: Այն անզյալդարիերկրորդկեսին ն հիմնավորված ամբողջովին առաջ է քաշվելՎ. Վ. Բելոուսովիկողմից: Ընդունելովսկզբնականսառը երկրագնդիկոնցեպցիան (Օ. Շմիդտ, Վ. Ֆեսենկով) Բելռուսովը երկրի խորը հորիզոնների բարձր ջերմաստիճաններըկապումէ ռադիռակտիվտարրերիտրոհմանհնետնանքով անջատված ջերմությանհնտ: Տաքացումը համանպաստելէ սկզբնական սեռ երկրագնդի գրավիտացիոն շերտավորմանը արտաքինն ներքինմիջուկների,պատյանիու երկրակեղնի առաջացմանը,այսինքնհաջորդաբար ավելիթեթն արտաքինթաղանթներից դեպի ն առավելծանը միջուկը:.Շնրտավորման հիմնականպատճառ է համարվումտաքացումը,գոտիականհալումը,գրավիտացիան ն երկրիպտույտը իր առանցքիշուրջը: Դիֆերենցմանարդյունքում սկզբնականհամասնռ երկրագունդը, որի կազմըմոտ էր քարային երկնաքարերի կազմին,բաժանվելեն երկաթնիկելայինմիջուկի,երկաթ-նիկել-մագնեզիումային արտաքինմիջուկի, մանթիային ալյումոսիլիկատային

անեն իում ճիլիիումային

ւրվրա

Էւ

մնծ մասը գտնում է, որ հրկրակեղնը Հետազոտողների հալվել է պ ատյանից ե րկրի վերին զարգացմանողջ պատմութերկրաբանական յան ընթացքում:Դա է որ

պատճառն, որ պատյանիուսումնասիրությանը տեղ է հատկացվում: Պատյանըկազմվածէ 8, Ը, Ծ գոտիներից, որոնք միմյանցիցտարբերվումեն խտությամբ,ջերմաստիճանով, մածուցիկությամբ,սեյսմիկալիքների տարածման արագությամբ,նյութական կազմով,հզորությամբ, ու ագրեգատային ֆազայինիրավիճակով: Ծրկրակեղնի (Մոխոյիսահման)մինչն 40047 խորությունտակից ներըն Շ գոտին(Գոլիցինիշերտ)400-9000մ՛կազմումեն վերինպատյանը: կան բազմաթիվփաստերվերինպատյանինոնաքարային պերիդոտիտիցբաղկացածլինելումասին:8 գոտում տեղադրված է ալիքատարը կամ աստենոսֆերան: Օվկիանոսների տակայն գտնվումէ 50-4004մ/խորությունների,մայրցամաքներում` 100-200 մ խորությունների վրա: Պատյանինյութը հալչում է ներքնիցվերնտաքացմանկարգովու կատարվել է դժվարահալու դյուրահալբաժանմամբ:Հալոցքըդառնում է անկայուն,սկսվումէ կոնվեկցիոն ավելիդյուրահալ,հնշտ ցնդողբաղադմեծ

րամասերիդեպի վեր տեղաշարժով(ՏՆ 1 Ճ, Շո, Ս, 1հ ն այլն), որոնք հալեցնումեն աստենոսֆերայի առաստաղիապարները:Ավելի դժվարահալ բաղադրամասերը (Էշ, Էն, Շո, Շօ, Խ1քն այլն) նստում են գոտու ստորին մասերում ու բյուրեղանումըստ սառեցման:Վարկածի հեղինակը հերքումէ մայրցամաքների հորիզոնականտեղաշարժեկտրականապես րի հնարավորությունը: ն այլոց հրկրակեղնը Ըստ Վ. Վ. Բելոուսովի, Յու. Մ. Շնեյնմանի ն է առաջացել վերինպատյանիհալման հաշվին երկարժամանակհանդիսացել է ցամաքայինտիպի: Այս պատկերացումներով մինչն պալեոզոյի վերջը օվկիանոսչի եղել: երանց տեղումեղել հն ծանծաղ ծովային ավազաններ,որոնցհնտնանքովառաջացելեն ծանծաղ ջրայինմիջավայրինբնորոշնստվածքայինապարներ: տիպի երկրակեղնի Սկսած մեզոգոյանէրայից մայրցամաքային օվկիանոսային տիպիկեղնիառաջացմամբ վերամշակումից ձնավորվում են օվկիանոսները, այսինքնտեղի է ունեցելօվկիանոսացման պրոցես՝ տարածքներիաճումըմայրցամաքների հաշվին: Այստեօվկիանոսների են: համեմատաբարերիտասարդառաջացումներ ղից էլ՝ օվկիանոսները Ըստ Վ. Ա. Մագնիցկու ն այլոց օվկիանոսային տիպինրկրակեղնը առաջնայինառաջացմանէ ն ընհակառակը՝մայրցամաքայինտիպի երկրակեղննէ առաջացել օվկիանոսայիներկրակեղնից:Ըստ այս վարկածիմայրցամաքներնաճում են օվկիանոսներիհաշվին: բարդ պրոցեսներըն երկԱյստեղիցհետնում է, որ տեկտոգենեզի մոտեըստ վարկածների րակեղնիզարգացմանօրինաչափությունները ցումներիխիստտարբերեն: Նույնիսկ այնպիսիգլոբալ հարցերինչպիսին նրանցկամ մայրցամաքների երկրակեղնների տիպերի օվկիանոսնհրի, մասինխիստտարբերեն ու հակասական:Շատ վարկածներպարունակում են իրենցմեջ բազմաթիվռացիոնալդրույթներ,սակայնչեն կարողանում բացատրելերկրակեղնիառաջացմանու զարգացմանամբողջ երկրաբարդությունը:Դրա պատճառնամենայնհավանականությամբ ն մանթիայիապարների եղնի ստորին շերտերի ն մասինանբավամասին նյութի դիֆերենցման որպես խորքայինպրոցեսներիգլխավոր գոլծոնի, պատկերացումները շարժումներն մագմատիզմ(Վ. Վ. որն առաջացնումէ տեկտոնական Բելոուսով, Ա. Պ. Վինոգրադով,Վ. Ա. Մագնիցկին այլոք) առավել հա» վաստիեն:

ոոիտեիաներն Սական մանթիայի ԱԱ

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

իմ ն ա կա ն

Հ 1.

Ֆռաօաաօ64

..

2. 3. 4.

Մ.

օ1ք0ՇԻՔՇ քօւաշօծ

8:

8.

8 16ւդում.

Սլ-1 8610թոմ 6ՇՂՇՇՆՏՕՅԷՅՒՒԾԸ

Խ6ուօյարաո 4. 1. մքօ Իոաօքճոօուու

8.

-

(5801:01014ոքճոօղճ86էն). ոյո«ճ,1966.

3ՀԽՄոԼ

1951.

ԽԷ: Լ0օոօօաոոո,

--

--

Է1.: ԱՅո-ոօ ի106:.

ԽԼ: Թուօու, ոբ., 1978. Ֆք»ժաօ» ԴՐ ՂԹ. ԸօտքելթուոճԻՇՕդօՐաԵ.

ԴԸՆՀ,

Ա նւ ոօ

ՇԹՇՈՏԵ

1960.

ռթոօոնաօրթոֆում.

-

.

5. 6.

7.

-- 11.:

՝

.-

3.

ԸՏօ`ՕՐՔՎՇՇԵՆՎ 2160թուգ 36ԵՄու.

5. Տ

|

9. 10. 11.

.»ԻՅ030օգասնէԼ 4. Աքօծոծեաւ 837ՎՇԷԱՍԼ«ռքօ12

Մոք,/թթ.,

2-Շ. 1. 1-2.

Ֆո.

ԼՇ0ոօՐԽՎՇՇԲԵՑ

Շո082քծ. Ճ. 3ուծոոմ 18օքթոե.

ոչ

-

Խ1.:

Խա բո 2212000468-41 77Օրառո Էհօքուօծ

1973.

ճոջաօտգ

Աւ,

Ւ.

«.

-

Բ

Խ1:

ԽԼ.:

-

Օճառ 160501.

Փ.

ոքճանաո.

--

՛

ԽԼ: հՈոօդե, 1972.

ԳԱԻ» ԽԼ:

--

Իջք

ռս

ր

ՍՅո-80

1օօԵ.

7ու-18,

Ե.2.,

--

1971.

86116116,

-

8. հ., ,106ք040ոԵ6Շռասզ

օճաօօ6ճ

21. 22.

ԳԱԱՈ06 .

4.

8.

1969, ն 4. Ռառքօճ ԴՐ

24.

Ը»ժ

Ա.ո 7.

006.406

Ճճռսո 8.

Է. Օճաոց

ԽԼ:

1979. Աքթօօտոաթուծ, 113. 4-Շ. 1ՇՐՕքԱՎՇՇոօԱ ԻՇ0701Րտք. --

ե

ԸԲոօրՅել,

Լճքծ.

օ1րթեւոքյ.

ոքօալօրօ.

ԻՇՕՈՕՐՔՎՇՇԵՕՐՕ

-- 11:

քռյո2, 19773. ԷՈՇ0ամումՕՎՅՐՅԵ:,

--

ԽԼ.:

--

ԷՐոքո,

ՐՇ0ՂԵԵՆԾԻՆՅ,

Մ3ղ-80 ՃԷԼ ՇՇՇԷ,

-- Լք.

ԸՇԱՇԵԼՕՈՕԻԱՎ.

ը

ԵՒ ա Բօթճ, ՀԱՆԱ Ճրօտ: Է ռյո«084ղհ0ւճ, 1975. Ճ0տւա Բօրոօատոծ ալը16Ղ1օքֆո:յւք մ ԽՇաՕոօքելօ ոքօճոծխիլՈՇղքօ

ուց: Ինուշքճոօտա. 16ք. Տշշոցաօմ 1.ոժօթ րօ 7աջգքշուօ Խ/ոք, 1971. էլ.

12.

36աղու

ամ

Է. 1

ԻՇՕՂԵԵԼԾՒՒԱՒՅ.

--

օ6:ԾԴԾ --

ԷԼշեո,

ԽԼ:

1973.

0 ԷՇԱՇՂԱՎՇՇԱՈւ

1Առոպօք ե. 8. ՕԿօքաո-ՎԵԲՈՇ ՄօՎԲՃՀ» 06քթ23088էուն.հ1.: Էռջեճ, 1966.

--

Խնւք, 1971.

ԽՕԽՆՈՑՇՈՒՅՈԵՒԹՈՒ

16ոյյ

2-6.

լ

--

Լ:

ուռա

օ

6.

ու,

.10ւ.,

:

--

--

Ն

--

Ի

--

ոչ" 17 7. (ՄԵՄ

.Շ

Ըոքոոօզոու:

21.

Ճ.Ա

՝

23.

Ըօոցթօո,

ՕօոժԹոււ:

Ը

)օտօ81աւ քո38տղյւ Բռքօրը.

--

՛

ԽԼ: ԼՕՇՐԵրուաաոՅոճ-,

ր" /

հՇԽՕՈՏՇՈԼԻԵԼՆ.

ԱԱ

ԸՇՕՃԱԻՒԼԻՎՇԸԲԻոԼ ԱՅՅՇԵՏԻ

6. 1990.:335 ԽԼ1.: Ք Էօոքո, 11. Ճքյոտծո, 8. Ճ. Տջոթօ8 ոք.-56 ո. օճու.քօո13. 2-6. Ղ. 1-2. / ԱԾո

ոօ.

Ճ.

«9690ք00ազ Ի. . »

:

--

»

ԷՓ01018-86ՇՓՆա ոհՒՏ. Շուտ Ո0Ո680-0 --տ.,, 1954.

ջր Բ 1ՇՇՕՏԻՒԼՎՑ.

24 ԼԹՅք/ԱՍՆ

24. Հո

ԽՈՈՀԵ,

Ն

՝

20.

Ր

ՄՈՆ

հ/ուք,1974.

Թո.

քՅո-8

Խն:

--

-

Ար

ՕԳոթոօոճ.ոնՒԼ

1969. Ի1օօո. 8-8, 13. տոռոչօ Ու Ս. Լորքօոօօռօու. ԽԼ: հ15լօոթ, 1973. 4. Հուեօ Բ6լ ոօո Խօքօոմ. Ւ. Օ. ԸռՓեզհօ6 1., 14. ,16ՕԽԵԵ66 ԽԼ: ԷԼՇրքո, 1965. 3օեււո. 1 ֆուն 15. Դ(ոշկապոսն 8. 4. Ծոջդքօուօօ Շ1ք068Ք6 7 ԱԾՆ քան օ Յեող. Ա6ք. ոու). «6 ԽԼՕ1:ատ

(1ԵԽԱՕԽԽԻՃ

Բո062ՈԵ ո: 1108: ԽԼ.: Խնոք,1974. 7. Ա. 3օումմաճնուն Ք 44. 44. Ճ084ՈՇՑՑ. Քու 036եքճ,8010:ք4:դնումԸ. «մառ. ույլք0ո07Ի 17. ՕՇուօ86լ օ6ուօմ 34Է14111481 ոօ թօ տճ60քոՊՕքՒԵւոլ 8. ԷԼ ս ժք. 11060066 ռճուոօծ 1974. հՂ.: ԷՇոքճ,

ԷՇՕՈԾԻԱԱԼ

ԻԼ: ԷԼոքռ, օքուը: ոօքօրւ

ԿԱՐԿՈՂԼՎԵՇԵՈՆ Ի0թ

ս ՐճեՐՅաՇ 19. ք06 8. Ո. հուսռ

--

Խ/.:

ԽՆ:

--

2ոօՐաւ.

ոո

8. էԼ

/ Առր քօր. ճոռո.

օ ճու.

ք.

2.

ի

ԷՇՕ0Րթաօ.

-1Լ:

ո

լլ.

ՕԲՇՃԵ0Ց.

քնջոռ, 1975.

ԵԼ:

ԷՐրթո, 1975.

ԻՇՕ1ՇԵԼՍԻՈՌԱԼ. -ԽԼ:

-Ե6ղօ»Ը06 8. 8. ՕօաՕՑԵլ 11: Էթոք 1970. Ըօողոծն 8. եճքօ1. Ի. :Մ0քօոււօճեՎ

-

չր.

11.: ԽՅո-80օ1Ա7, 1964. Փօքյջշօո ՂԸ. Կ ծք. 36ետ. Թոօշրուա68 Փջքուռքեօ Մ. 11քօճոծուո ոքօնֆ: թօոՂտոեօծ.

Դ0Րտո.--

27. 28.

է

:

36եւ010

-

ԼՇօոօո

3 3814:

ՕԽ6ճոճ.

5. ԼԽՇլք ԸՅճգքօոճճանԷ. Փ. 36 61.66

23.

Փ.

6 ՕՇԱՕՑՅԵՒԼ

ՕԲՇՅԵԱՎՇՇԽՈՎհօքզ

.Ա-1Յ, Ք 96, 1940. ԽԼ: Ը6յլծոճոօ Է. Ա.

25. 26.

ԻՇ0ո0ՐԼՎՆ

160դ0ոււմ

ՎԼ.

4.

Ք.ֆաօտ4

թռ աաա130. լ

20.

Փ. ՕՇառզ

Դ

ռ. Ա0ԼԱԽ066

Ծո

-

-

17. 18.

ԵՐ

10. ՅԻ

«ռ հրատ., 1984: հլ216ք1ու08 91 ոքժաօաօշաթաում 8. Աօոօքուղոքօճոծեմււ

Եր.,

9.

Խնւոծե: 8ուռւո. առ., 1976. ԸԼջքոաս 1. 8. Օ6աւռտԼՇՕՈՕԵԾՆ 15. 1ջուժա66քՀ Ֆ., Բայուճք 1. Ըօնօա ԱԳ աօՇ1ե 36 -- 1: ՌԽՄՆԼ 1948. 16. /106ք060ՌեԵՇճամ 8. 8. Խնուքնոօրոււ Շ 3ՂՇԵԼՇԷՐՒՅՒՆՈԼ ոՈՇւքօրքոփքւ.Խ1Լ: Աքօօ14.

՛

8.

քթոքո, 1978.

Ի/աք,1988.

2-6.

.

ոքօալտօրօ 3ՇԽՄՏԼ

1979. Աքօօտօաթէած,

1:

--

,

Անանյան լո: --կոպեր» բառարան: ռուս-հայերեն տերմինների Մագսյան Երկրաբանական ԵՊՀ-ի

4.

--

8.

լ

շ

Վարդապետյան Ս, Օգտակար 1987: հր ի հրատ., հնտախուզություն: -- Եր., ԵՊՀ-ի ային հանհն առաջացել ՀայկականՍՄՀ մե մնտաղայ Ա. Ե., Ինչպես Քոչարյան 77: ՍՍՀԳԱ հրատ., 1977: այրերը: -- Եր., Հայկական հանգած հրաբուխների Է. Գ., Հայաստանը -ի հրատ., Եր., պետրոգրաֆիա: Թաղնոսյան Թ. Շ, Հրայինապարների -

ԷԼՇոքռ,1977.

/Լ 1. 110Վ8086րծոթծ. -- ՒԼ:ՄՎոօաթրու, 1954. 1973. Քոօծգճ6պ 8. 11. Թյուոմեւ 36ԻՍԱւ ԽԼ: Էյ, 8. /Լ ԼՇօոօրատ. հՈ6 Թօ0Աոօամասօն օրե քշռօոօքթյամաւ Խառօաշռան

1981:

Եր., ԵՊՀ-ի հրատ., Է. Ի., Հանքաբանություն: Բալասանյան որու:ոմն հանածոներիհանքավայրերի Բ.

ւ

հ/.: Է

-

Օ3շքօ86ոօմա.

օ ԲՈՎՅՈԵՍԵԼՈՄ

ՖՕ0ոծճքօգ8. Ա. Խոաւօքոճրօրա 8.

1Խ020ԸՂ00ԸԽԱԱ

Օժանդակ

4. Ք.

լաւ

ո)օնեւու.

ՅՈՒԱՎՈՆՇՈՒՒՅՆ

-

ել պարար Լ:

ենք

"

ԼԹ».

:

83186

ոօոծոօն ուո-,

Օ68-

--

29. 30. 31. 32. 33.

Աշճնգոսո

ԷԼ

7Ադգքծ

Փ. Ո.

/2ոաօճ4

մ»աօ60 ճիաօծ4 Ֆ.-78,

41.

4. 4.

1978.

ԽԼ: 3ոռեա, 1974. ԷՅրոճ 0 36ե1161թաՇ61յթ.. Լօօոօրատ. ԽԼ: ԷԹոթռ,1976. Սր. 3-6. Ի1օքօառճ Փ. Էճքօր մ 610 ՈքաորՎՇՇԽՕՇ 38ՅՎՇԵԹՇ. Խ/Լ.: ԷԹոքռ,1976.

Փ. /ԱՌՈԽՈԿՇՇԵնՑ

Է60Ո0Րոյ. ԿԼ: 1970. Աքօօթծուծէատ,

-Փ. ԼՇօոօՐՔՑ Շ 3ՈՇԽՇԱՈՅԻՌՆ

160Խօքֆօդօրու ԽԼ: Խար-80 ԻՂօՇի.

8. Ըոաշխօոօրա-

--

--

-

-

ՎՀԱՎԵԼՎ

ԱԾ

Աղյուսակ4. Երկրագնդիմասին կարեորագույն տեղեկություններ (Շո:

ն ռումբեր ճղյուսակ7. Ազիմուտներ

(ՇՈՈՒԻ:

ՈՕՈՇԹՕՐ0

Ո60Ո0/8-ԻՓ

ՒաՒՅ, 1954) ՈՑ

ՈՕՈ680Ր0

Լրիվ րիվ անվանում: վա ուսը

Ժ' անվանումը

անվանունը

ռ

ԱԱունն

մ

10000856

մ

10019148

մ

10017592

մ

Հասարակածի միջօրեականի երկարությունը 45" լայնությունում

90-11

|

արլ.

|

Հարավչհարավ-արնեյանՀվ-հվ-արլ.

Ջյույդ-զյույդ«օստ

120-1 150-1 յ

:

181210-23

Արնմուտք-հյուսիս-

Հ1

46՛

-

5925"

-3041939-

բ

Է.

մ

111135 Մ

111119

Մ

111700 մ

111680

մ

6378,388 մ 6356,911 Սմ

Լատինականն հունական այբուբենները

(Շոու

Տ

179.679

-

-.

17, 1953)

33091939

Ճ8

13.100

ՅՔծ 5-Յ

Ւ6օոօՒ8Յ-հՑՓԼՅԻ 1954) ՄԵՅ,

ՅՅ

|բե

ՇՇ

|ցե

ԵՇ

դե |ե,է

ք

|Ֆ

ՇՔ

|գեժե

Լեհ ր

|խա(հաշ) | |ի |լյոտ(ժի)

1)

ՃԵ

կա

Ն. է

|կ

տ

էմ

էշ)

թմ

:

ՉՏբ

|Ք»| բի: ՅՅ

ա

Ց8Ե

74917

,

Քա| Ք ՅՅ

Էշ)

Գ2705925"

ոօՈՅՑ0ՒԾ

Հունական այբուբեն

Լատինական այբուբեն

Գ4705925-

.:

Աղյուսակ 3. Օվկիանոսներ(ՖԸ,

110564

Մեծ շառավիղ (Հ հասարակած) Փոքը շառավիղ (Ց միջօրեական) 1: 297 Մեղմումը 5,52 Խտությունը

1954) /ԹՕՈ08-ԻՇ ՓՈԽԱՐ,

ՈԾՈՇՑ0Ր0

-

16միջօրեականի երկարությունը

Աղյուսակշ2Զրոյականմիջօրեականների միջե տարբերությունները

երկարությունը 90 լայնությունում

Վեստ-նորդ-վեստ| 271-2996

-հս,

միջօրեականի

110575 մ

Արմ.-ձս.-արմ.

(ՇՈ ԵՒո։

1082841,32105:Բ

10002288

շրջագծի 1/4 երկարությունը 0 լայնությունում 1

Ծա

5099507141մ-

5101009140մ10833 19,75105Բ

Երկրագնդի ծավալը

տ ջազգային

Բեսելի սֆերոիդ

Միջազգային սֆերոիդ

Մակերեսը

Կու րճատ

ՒՏՕՈօՒՅ-ԻՑՓԼՔՒՄ:Ձ,

1954)

|

Բ"Յ ՅՅ

|ալֆա

Ւ

|բետա |գամա լդելտա էպսիլոն |զետա

թք Օզ

|քյու

Ճծ

ող

էր

ԽՏ

ՏՏ

էս

Ղէ

տե

լղ

Սս

ռւ

ՖԽ

|վե

|դոբլվե

Ն 7

|լիքս |իգրեկ

զետ (զետա

Ճռ

յօ

:

ՅՅ

Լ2)

էն

ա

Բ-Յ

Օօ

Ճ

`Տ

2.8

ՅՅ

Վո

|պե

բռ

ՏՏ|

Ն

Փ6 1.

|

| էտա

Յ.Յ

2)

ՋպԽ

|մի

ԷԼ» ՅՅ

|ճինյու |քսի

ՈԱ»

լ|օմիկրոն |լպի

Օօ

Ֆք

պո

|սիգմա

Ղ-

|տաու

ՓՓ

|լյամբդա

:

ՋՏՑ

ՑԵ

|լոտա

կապա

|

Մ

ՃՆ լւ

ՏՏ

|տետա

Բ.

լ

յ

Փա

ՓՓ

պսիլոն

ֆի |խի

(իսի |օմեգա

տարրերի

Քիմիական `

լ

վմ. |

|

ԾԹ

|

|

39,0983

Կալիում

Շս

ո

29|

63,546

Պղինձ

ԹԵ

40.08

Կալցիում

|

65,38

| Տո

Ալյումին

Տօ

20|

Օ4

69,72

132.9054 Ցեզիում

Ճն

196,9665

եր

49|Տո

թռ

քջ

20059

Անդիկ

59:

81|

20437

226,0

Անագ

207.2

|81

Կապար

232,0

ԼՍՆՏԱՆՈՒԴՆԵՐ

6.

Տտ

62|Էս

ԱԿՏԻՆՈԻԴՆԵՐ

9/Ի8Ք

231.0

238.0

Ուրան

տինիում

-

Տք

|Գադոլինիում

Թռորիում| Պրոտակ-|

Ին

58.9332

58,70

Նիկել

Կոբատ

Է

83,80

Կրիպտոն

45|Ե4

ճլքհ

432ս

ԵՇ

53|54

126.9045

127.60

Յոդ

74/86

18385

13),30

Քսենոն

75|ՕՏ

196,207 190,2

Ճէ

ա12:

Ա

192,22

195,09

106:Բնե

Լո

Պոլոնիում նՆստատ

Ռադոն

107115

108|Խ/

Է

10905

լ

Դարմշտատիու Բորիում ՀասիումՄայտներիում Սիբորգիում

Մի

60Բոռ

9|Մ

42իՐ6

79,904 Բրոմ

.

26|Շօ

35136

78,96

լթ

Բիսմուտ

140.1/(Պրազեոդիմ| 1442|Գրոմեթիում| 150.4 1519 Նեոդիմ Սամարիում|Եվրոպիում

90035

Արգոճ

25|Ի6

Վոլֆրամ Ռենիում Օսմիում Իրիդիում Պլատին

փ

Ակտինիում| Ռեզերֆորդիում | Դուբնիում

3418:

Յ7

208.9

1044/ԹԵ

Քրոմ

Թելուր

Ճ1 39,948

549380 55.847 ՄանգանԵրկաթ

51996

իթ

178.49 180,9479

Ցերիում

Ղե

Ծարիր

Նեռն

17| 18

106,4 101,07 102,9055Պալադիում 95.94 98.9062Ռուտենիում Ռոդիում Տեխճնիգիում | Մոլիբդեն

7,

121,75

22/18

Քլոր

24|Խ/ո

ՆԹ

Հաֆնիում Տանտալ

ԲԵ

Թալիում

ՃՇ

Ռենտգենիում ՇԸ.

|ՏԵ

118,69

1Է

138.9

Բարիում Լանթան

|՝

Ոսկի

13733

ճ

92,9064

114,82

56|Լգ

ԻԵ

91.22

Ծծումբ

Սելեն

Ցիրկոնիում Նիոբիում

Իտրիում

45|ո

Ֆրանսիում Ռադիում

Մի

| 21

20,179

35,453

32.06

ՏՇ

74,9216

88.9059

Էք

79|

72,59

Մ

87.62

Կաղմիում Ինդիում

ՃՏ

Գալիում ԳերմանիումՄկճդեղ

«Պ|/ՇԸ4

Արծաթ

մլ

| Օ6

50.9415

Ցինկ

107,868 112.41

ՇՏ

47.90

Ֆտոր

14Ը1

Շր

Տիտան |Վանադիում

18.99840

Թթվածին

ԻՇ

9|10

159994

Տ

տ

Ֆոսֆոր

"Ք.

Ծ

դ

30,97376

44,9559

381Յ

85.4678

ՃճՔ

ԷՇ 4,002602 Հելիում

Սիլիցիում

|

շ.

Սկանդիում

Ռուբիդիում | Մտրոնգիում

Մ

օՎ

28,086

26,98154

24,305 Մագնեզիում

9|Օ2

5Ճ ԽՄ

5|Շ

4/8

12,0108 14,0067 6,9412 9,01218 10,812 Ազոտ Բոր Լիթիում Բերիլիում Ածխածին 13 Տ1 14|թ ւ| 12 | 41 ԻԲ Խ/ջ |

2298977 Նատրիում

Է--Մլ

լ

3|86

ԽՄԲԵՐԸ

ՏԱՐՐԵՐԻ

Պերիոդներ տ

Մ

լ

ի

Լ

Մ

ո

1,00795 Ջրածին

"

Լ

ը

պարբերականաղյուսակը

Մենդելենի

Ի.

ԽՄԲԵՐԸ

ՏԱՐՐԵՐԻ

|Պերիոդներ | Ւ

Դ.

ՔԱ

9:Շո

9|Ճ8

(Նեպտունի-|Պլուտոնի- Ամերիցիում|Կյուրիում ում

ում

ՂԵ

«գԷօ5

158.9 162,5 |

ԼԱՆԹԱՆՈԻԴՆԵՐ

Տերբիում Դիսպրոզի-| Հոլմիում

հւ

ում

Ո»---Հ-| «Օք

ԼԱ

Էրբիում

|

ճիում

«ոաքելյան

ուլիու ոմ

|բտերբիում |Լուտեցիում

10116

10014

«ր ց

--

ԱԿՏԻՆՈԻԴՆԵՐ

ջվբու

| Կալիֆոր-| Էյնշտեյնի| Ֆերմիում ում

Բերկլիում

19 Մ Կ.

|

ՓլԱԾ բ

.6|լտ

լտ

102|Ն. Ւ

7»

եվի- Նոբելիում Մոշ |Լռուրենսիո | Ց

ու

ում

Աղյուսակ 5.

Անիոններ

-

ե

Օք

բ:

ՋԸ

ք 1:

-

Լ

ԷԼ

Լ

Է|

Է

Կատիոններ

ձՃԽ(Խ1Խ|Խ

Ւ",| այ 2 5 Տ|/|ՏԾԹ | |ո

-

ԼՔ

ԼԵՅՅՒ

Ը

Է

'

`

ք

ԼԱԼԱՆ Լ

Եւ

ԼՄ

Լ

չ

ԶՆ

Լ

ԹԱՆ Լ

-

Չ1Է21211Է5Լ1-15

ԱՐԵՒՈՒ 2-2

թ

օօ

ՒՐ:

չլուծվող (Հ

Լ

ԸՍ

ԼԼ

ՏԱՏ

արհում սառցադաշտերի Աշխարհ (Շոր

ՈռՈ6Յ0ՐՕ

Արկաիկա

Գրենլադիա Կանադական

լ 802

արշիպելագ Շպիցբերգեն

155000|

Բ

Յան-Մայեն

58000

|

ՏյանչՇանն

Հիռդկու,

ն

Ֆրանց Իոսիֆի

23 900

14360|

Հորը իսային երկիր Է

|

76 8

կղզիներ

Ը--ԱՎաՂ ո 83 438

Եվրոպա լ

Ալպեր

ի. ----զիլ Ը

ա

սիա

Կոլկաս բիր

ԳոաՍայաններ

Արո րան Փոքը Ասիա ն

ն

5-3.

ԶԸ ՀարավայինԱմերիկ րիկա կա Աֆրի

ազոտ Նոր Ջելան Իթ

Ի" Օվկիան

Ն

»» Արոն կտիդա ղգիներ Լ.

Առ տարկատ|

Ընդամենը

ՏԱ

ԱՏ.|Ց Յ8| 38 8 Բ:Է|

յ

«3

Հ

ՏՔ

ՏԵ:

-

ԳՋ

Հ

:3

|

/3Յ142 Տ|

Տ

ՏՅ" մ

ռ

-

Բ

ՅՅՏ Ց: 8 55

Հ

Յա

:

Ա1:

225815 ՅՅ |ՏՑ 22423232 Յ 6 Յ՝ Յ- 5.86

Ք

8):

5:

8:Ծ5

քվարց

քէ.

8.

կկազմող ազմը լայի (լխավոր

տավ

67 661

ն

պար

Թ

լնն իննրալննը)

25 000

:

2.

|`55մ

|35|)2| 5| 8

5.

|Յ8

6.

Հ

նի11ԵԹ88

-

այի):-5-

`

ծ

:

-

ա

5 8

՞

525 8.5 |3:Թ15| 8 5 8. պիր. 8 «5 38 8: 8 22 |23|8 «|

15 000

Մինն

8. ՀՏ

ԷՅ

ւ

18.

.

Ս|:| 5- Էշ

Պ

-

52.000

Կանա դ ԱՍՆ ն Մեքսիկա

--

-

Ց,

ԾՅ

-

113 967

ին Մայրցամաքա

,

Ուրալ

Կ

..

Սկանդին դիճավիա

Ալյասկա

Ամ երիկա

ՅՐ

|

Ց

Ձ

1(0լ52-

-

16 908

յուսիսա

Արկտիկայիա Ս.

ՈՏ

57 285

ԼԸ

Տիբեթ

-

Բ.

20375 Կարակորում

11785 Իպլանդիա Նոր յին Երկիր Հյուսիսա :

շնը

Տ(

254235

Ց

Բ.

|28 25/38

Պամ

րու

Թր 28 |: :

Տ5

Միջին, | Թթվային ԽատԳրա | ՏԱԹ ածա

-

Յ

մակերե գորար, կր

Հիմալայներ

|

3.

1/Թ38| 2|35|8 81858

ՈթՕՈ0ՐՔ-

՝առ

ա

Յ

մակերեսները

զբաղե

ոռՏոր

Պիրենեյներ

Ք

:001-1գ(0.001-14-ը՝ 100գջրում), ջրովքայքայվում է, կամ չունի

2 ոտ Գ մլյուսակ ֆաունա, Շրջանը Սառցադա ը, Ր.

-

ԼԷԼԼ

Նորմալ (կրաքարա-ալկալային) շարքիապարներ

ՀԱՅՔ

31:43)

լարում) Հաջրայրմ աաա 00014

(3|3

ւ

րում) «-«-

Տ

ռւ

21515115

Բնորոշ

Գ

ՅՑ

Ըն

9-9

թ

ՅՅ

Ճ

Ճլայայա«

ՏԱՐՈՎ ՈՂԱԹԹԱԱ Ո ԹԵՈ» Է Է 8:6::

:

:

Յ

-

Ց

(285

կառուցվածքը

Երկրագնդիկազմն ու

ի յուսակ 7.

հիմքերի լուծելիությունը ջրում

ծը

2|2

ԼԼ|Է|

ԼԷԼԼ|Լ|Լ

|

-

Աղե ղերի, թթուների ն

ճւ

Յ

Հ

Հաաա

ւօօ|

Տ|

1 015

Յ|

Ձ|

13 20 0000

4000:

13 204 000

25. 8Ց | Յ52 | 8Ք | -

-

..

՛

իորիո ցպորնբլնա,

պիրոքսեններ

հնք, բոտիտ

|

պիրոքսեն-

ներ

ՅՅ

|

Ք5

Լ

15 503 759

Աղյուսակ8 Քիմիականտարրերիմիջին պարունակությունները ն այն լիթոսֆերայում կազմողապարներում,կշռային92-ով

(ՇոքՅՑՕՎԻԿՈԾ

ԼԹՕ2ԳՈՒՄՎՇՇԵՑԽ

ՈՕտ ՇԵՅԽ

ՈՕՈՇՅԱԵՒ:

ՔՇԿԾՈՅՅԹԿ

ԵՑ,1990)

Մ Ֆո

Մլ

Ի2:105

ծ:

չ

ի1

|

Ադյումակ (/

ռո»...

ՊԱ

105:12,6-1

յ

:

ծ 8-ի շար, /Ունամություն «1

ձո

լ

15510՝

17:10

12.

9»1

ր

5:10701116

13:

4.

7,551

յ

յ

9-1

10`

|

լ

3,6»10-

10-ԼՆ7101

լ8.

10`

Լ, 1թ10-

|

4-1 16:1 4-1

Ն6:05|

2:1

Ոլ

5"1

ան

լ

141051

ո»լ

11014576

Լ9"1

Ւծ:1

2"

յ

12"10-

.

3:1

չ.

ԱԱ

Ս

լ տ.

4:10".

-

տվյալնորչկան

եղյուսանՋ Քիմիականտարրերի միջին ստ ստ

Տարրեր

Քանակու-

պարունակությունները

Աղյուսակ 71-ի շարունակություն

լիջոսֆերայում փոփոխություններով Քան Տարրեր գու ԹԷ: Տարրեր նթ: (կշռային:6-ով): Վինոգրադովի (1950), որոշ

Պ «Լ

.

ա Քան

-

.ջ.օ.ա. : 0թ.ք

նանան

365թ., հուլիսիշլ

ո Գ. որտ

0,015

`

|

|Լիբանան

սեպտեմբերի 18

Սիրիա

երկրաշարժերի մասին

(17, ԼԹ», 1988)

թիվը 1 տարվա ո

0-5

Աղյուսակ11. Աշխարհում տեղի ունեցած խոշորագույն

ւ.

բր

Ց

Հորեինը `.

8:

Ջ|

ՅՑ

Հ-Զ

780թ. ք.ծ.ա.

|

Սինայ լեռ

Զոհերի թպը

Ծանոթություն

ր

Չինաստան,

լՇենսի նահանգ ի

Հունաստան |

ատոի զով, մոտակայքում Ի

-

բ 1455թ.

|

:

-Վ

"վ

Ամբողջլեռը ուժգինցնցվում էր, երը' Մովսեսըպատրաստվումէր լսելու :0

|պատվիրանները Բազմաթիվ Սիաճյայից ավերվածություններ, արնմուտ Մվերվելէ.Գելիսքաղաքը, որի մեծ մասը սահել

է ծովի մե

Երկրաշարժը շարունակվել է

տսւ-

րի ն ավարտվել է 79 թ. օգոստոսի 24ին Վեզուվիժայթքմամբ, որը թաղել է եյը ն Հե

նիում

երի 17

դեկտեմբերի

է

| Ավերվելէ Դամասկոսը

են Թունիսից մինչն Իրաճ Ավերվել այդ

ոգ

73|

32000

|Պաղեստին

25000

Սիրիա

100000

բազմաթիվ

ավերվածություններ

|Ավերվելենբազմաթիվգյուղեր

| Ավերվելէ Հալեպը

Ջգացվել են ցնցումներ մլն.

|ք վրա:

Եգիպտոս, Ասիա, ա, Հայաստան: Միրիա, Փոքր սիՀաղորդագրու30000ցին Մերձավոր ճշված կամ րոք 1201թ.,կամ ախներում է

1303թ.,սեպտեմ- |

-

50000

ն

Հար» նան

1293թ.,մայիսի 20

|ւ

`

Ը

20-80 5-30 0-15

՝

1202բ.,մայիսի 20

երկրաշարժերը

(Բբ, Աթ» 1988)

բ Շ-------

ԼԶԸ

սեպտեմբերի8

50-120

0-30

Հ1250թ.ք.ծ.ա.

ավերվածություններԿրետե

ցունա| կղզում: Ալեքսանդրիայուն միից զոհվել մարդ ելէ է Բեյրութը Ավերվել Բեյր

ուսխսային

Հա

շառա-

20-50

1138թ.

Կալիֆորնիայում Գրունտի Գրունտիուժերկրաշարժերի | ուժգին ցնցման| գին ցնցման միջինթիվը ը 100 տնողություն անի շ նողությունը, | շրջանի ի բ 30-90 80-160

տուդան շարժերիմիջին ըստ

հունվարի 9 1068թ.,մարտի

50000

մ ներ, աղաքներ, դ այդթ թվում Մար- 45000կան ձավոր Աֆրիկա Արնելք Դոր 180000. Բազմաթիվ ավերվածություններ որրան |Թայյուանից ն հյուսիս

1038թ.,

Կռյումակ10 Որոշ տեղեկություններ Մագնի| Աշխարհումերկրա-

յո

|Ավերվել է Անտիոքը Մեծ

Միջերկրական ծովի արնելք

5531թ.հուիսիջ.

3893թ.

տ

40000.

մուգ:

856թ., դեկտեմբեր

342թ.

Տ

Շանդուն նա-

844թ.,

-

լ

:

,

0,01

լ

Ճապոնիա, Կանագավա մարզ ը Չինաստան, Շանսի նահանգ

1202թ.զոհերի թիվը հաշվարկվելէ 1 է մյն. մարդ, որը

30000 80|

15000

Իտալիա

40000

անհավանական

Մեծ

վնասվածքներ Կամակուրայում

Մեծ

ավերվածություններԽունդումերձագայքում

ու

ը. | Խիստ ավերվելէ Նեապոլը լրում ն

1531թ..հունվարի 30000 Նորտոգալիու 2656թ.,թոումմար Լիսաբը մեծագույն Պատմության մեջմեջ գույ հունվարի | Չինաստան, 8.0 930000

1626թ.,հուլիսի 30 1668թ.,հուլիսի 25 1668թ.,հուլիսի 5 1692թ.,հուլիսի 7

1693թ.,

հունվարի ւնվար 1695թ.,մւսյիսի 18

Շենսի նահանգ

|

բնականաղետ '

70000 Իտալիա, ապոլ ԼԹինաստան,

Շանդուն

նահանգ

8.5|

Թուրքիա

50000

15000

ծություններ Նահանգում ավերվածութ) |տարածքների վրա

Սիցիլիա |Չինաստան. Շանսի նահանգ

60000

|8.0|

ր մեծ

՞

Էգեյան ծովի Ավերվածություններ

|ա փի երկայնքով է ծովի ընկղմվել Քաղաքի մեծ ճնկղմվել

2000 մեջ Ջամայզոն Պորտ-Ռոյալ -

)

|Ավերվելէ

մասը

Կտանիան Կտանի

30000

Աղյուսակ 11-ի շարունակություն

Աղյուսակ 11-ի շարունակություն լ

|Ցունամի

1703թ.,

Ճապոնիա,82|

1715թ.

Ալժիր

20000

Իրան, Թավրիզ

77000 137000

դեկտեմբերի30

|Տոկիոյիշրջան

1727թ., նոյեմբերի

ապոնիա,

1730թ.

| Հոկայդո մարզ

դեկտեմբերի30

1737թ.,

Հնդկաստան,

հոկտեմբերի

|"

Չինաստան,

Նինսիա ճահանգ

հունվարի

1755թ., նոյեմբերի

Պորտուգալիա,

1757 թ.,

Սիցիլիա,

50000

84|

8.6

Լիսաբոն

`

80| ՝՛

Պերու

հոկտեմբերի

|

| Լիբանան, Բաալբեկ

բերի 30

փետրվարի բարի Էկվադոր Միսուրիի Անա

1812թ., հունվառի 23

եո մարի նահանգ րիդ,

7.5

ԱվերվածություններԼիմայում,

նշանավորհրոմեական Ավերվել

| ղաճարներ

Առաջին անգամ փորձ է արվել հետազոտել |գիտականորեն

երկրաշարժը

-ջ

1815թ..

նռյեմբերիշ7 1828 թ.,

եկտեմբերի 18

1835թ.,

փետրվարի 20

1837թ.

1847թ., մայիսիՑ

Վենեսուելա,

արական Ինդոճեզիա,

(բալի կղզի

Ճապոնիա,

69|

|

8.5

Հոնսյու կղզի Ճիլի, Կոնսեպսիոն .. ,

Սիրիա ն

Պաղեստին

| Ճապոնիա,

Հոնսյու կղզի

74|

20000

է

10000

ԱվերվածություններԷտիգոյի |շրջանում

ողմից:

12000

|

Ավերվել են

Դամասկոսը

ն

:

Բեյրութը

|

Էկվադոր ն Կոլումբիա

15000

վերվել է Մենդոսան | Ավերվել

70000 ԱՍՆ-ում ՄՆ-ում

ԱՄՆ, Օուենս-

Կալիֆոր-| |Վալի, ճահանգ | նիայի մայիսի 16|Կոլումբիա 1875թ.

10000.

Ինդոնեզիա,

36000

1883թ.,

Հունաստան

15000

1891թ.,

Ճապոնիա, Նո-

Ճավա կղզի

հոկտեմբերի28

|բիհարթավայր

լռ ոերի

Հունին

1896թ. հունիսի

րի

բարճԱռաջացել: մեը: գյուղեր

|

ելում

Ավերվել են բազմաթիվ

ա

երկրաՀայտնի է նան Մինո-Օվարի են բազմաանունով: |շարժ մեծ տեղաշարթիվ շենքեր: Գրունտի

Ավերվել

18000

Ս

75|

27000

Հնդկաստան, 87)

մե լեռնե շատ ծա նագ

ծկել

Առաջացել է

գյուղ 11մ

Աու

բարձրությամբ

ելուստ են Վերաբացվել ձգվածությո մեծ նր Հնդկաստան, Ավերվա 19000խզվածքները: յթյույ |Փենջաբ-Քաշ-| 86 :

Ասսան

միրի շրջան

Իտալիա,

1905 թ. սեպտեմբերի պատեմբերի

Կալաբրիա

1906թ.,

ոտի Էկվադորի Աա"

հուվարի

-

6մ

ժեր

սեսային

Ճապոնիա, Ման րիկու ափի մոտ

|79|

երկրաշար ամենաու ամենաուժգին

|ժերից

բությամբ

1883թ.,

1905թ.,ապրիլի

Նկարագրվելէ Դարվինի կ Գրուն ե տեղաշարժեր, ցունամի րունտի մեծ .

6.1|

12000

1872թ.,մարտի 26

հունիսի 12

Չ.

օգոստոսի

լ

10200

տեղաշարժ

Ն

օգոստոսի

է

Ավերվել վերվել է քաղաքը

9Մ

շ

հոկտեմբերի կտեմբերի 15

խոշոր երկրաշարժերիսերիա, որը բերել լանդշաֆտների փոփոխության, առաջացել է լիճ, գետերըփոխել են իրենց Ցնցումներըզգացվել հունը: են Բոստոնում 1800վմ հեռվում

երկայնքով Սան-Անդրեասխզվածքի

Մերդոսա |Արգենտինա, |Ֆիլիպիններ, 10000 1863թ. հուլիսի Թ. շ| անիյա Մեծ ցունամինկործանել 85| է Արիկու 25000 1868թ.13 Չիլի Պերու քաղաքը

օգոստոսի27

| Ավերվելէ Կիտոն

(

քաղաքում |Մեծորդեհ Էդո (Տոկիո)քաղաք րդեհ Էդո

--

Թուրքիա

1861թ.,մարտի 10

1868թ.,

են

|

Իտալիա,

Նեապոլ

21000

8.3

:

զունամի Բոլոր սրբերի օրը. բազմաթիվզոհեր ավերված եկեղեցիներում ն հրդեհների հետնանքով, ինչպես նան ցունա-

փետրվարի7

1812թ.,մարտի 25

ԱՄՆ, Ֆորդ-Տեխոն, Կալիֆոր- | ճիայի նահանգ

բ

միով

41000

.

Բով» իջ

15000

Մապոնիա» |Կյուսյու կղգի -

փետրվարի 4 1811թ., դեկտեմբերի 16

,

1857թ.,

50000

ի

Ց» թ.

Մի- 7.5 | | 1850թ., | Չինաստան, չուան նահանգ 69) Ճապոնիա, 1855թ. Հոնսյու կղզի նոյեմբերի 11

սեպտեմբերի 12

քաղաքը

դեկտեմբերի 16 1859թ., հուլիսի2

60000

30000

1783թ.,

1792թ., մայիսի 21

Ավերվել է Ալժիր

10000

Միրակուզա

օգոստոսի 6 1759թ.,հոկտեմ-

|

30000

9|Կալկաթա

1739 թ.,

Գ

|

1906թ.,ապրիլի 18 ԱՄՆ,

Սան-

Ֆրանցիսկո, Կա-

լիֆորնիայի

79|

99|

Կանգրեու

ամենաուժեղ Սարքերովգրանցված

մեկը: Շարունակվել |երկրաշարժերից

րուլեից ամոլի

րաբաց Սաճ-Անդրեամ վ երաբացխզվածքը Քաղաքը երկարությամբ: վելէ 4300մ

տուժել է հռդեհներից

ճահանգ

Աղյուսակ 11-ի շարունակություն Աղյուսակ 11-ի շարունակություն լ

3|

1906թ.

Չիլի, Վալպարաիսոի մերձա-| 8.6

ն

օգոստոսի 16

1907թ.,

65|

Ջամայկա

հունվարի14

Թոք,

Տաջիկստան հոկտեմբերի

1908թ.

Իտալիա

Իրան, Կենտրոնմասի

1909թ հունվարի 23 1915թ.,

կայք

| Ափագծիփոփոխություններ |Ավերվել է Կինգստոնը

8.1 |

Ր

|

12000

|73|

Իտալիա,

|

73| | Գուանդուն Սահանգ, Պուերտո-Ռիկո-

ԹԹ 918թ.,

հոկտեմբերի 1

արե-| 78|

Մեքսիկա,Վե-

1920թ. հունվարի 3

Սարի

1920թ.,

Իտալիա, Ռեջո(դի-Կալիբրիա

սեպտեմբերի7

1920թ.,

Չինաստան,86 |

| Նինսյա

դեկտեմբերի 16

1223թ.,մարտի24

ճահանգ| Չինաստան,Մի- 73| չուն նահանգ Իրանի հյուսիս- 55| որնելք

:

`

,

26|

1923թ., թ. մ մայիսի

1923թ.,

|

Ճապոնիա |Տոկիռ

Պարնի, 192». Հերտա Տան

մարտի7

| գարսրւ

27թ., մայիսի 23 1927թ.

1929թ.,մայիսի 1

200000

:

|

99300

րով

-

:

նահանգ| Իրանի հյուսիս-

արնելք Իրանի հյուսիս-

7Տ|

|

|

Հայտնիէ որպեսԿանտոի երկրաշարժ: Մեծ վնասներէ պատճառել Տոկիոյինն Յոկոգամային`հրդեհնե-

|

Ամբողջովինավերվելէ Մինեյամա

քաղաքը,

41000

| Մեծ

|78|

|

փետրվարի3

Կամպանիա

Նոր-Ջելանդիա, Խոկ խորշ

վնաս է պատճառվելԱրիանոԻրպինոշրջանին Նեյպիրում վնասվել հն բազմաթիվ շենքեր

| |Ր: 2յ|

լօըց

71|

|Եպիկենտրոնը Միկավա ծոցում Արի

Պակիստան,83|

|Ցունամի

|74.

|Մեծ

|

Ճապոնիա,Մի- գ| |կոկուկղզու մոտ |

տեմբերի21

1948թ.,հուլիսի 28 1948թ.,

Տ

|Թուքմենիա

19800

'

:

նտԷկվադոր, կենտ

օ8|

վթ | Հնա օգոստոսի Հոապոնիա, ՅՆ մարտի4 19508

ոլ

1954թ.,

արնելյա

լայդռ

կղզի

62 0

լ

:

|

Թոտքիա, հյու7 5| ղս-արնմուտք Ալժիր, Էլ-Ասնամ|6.8 |

18|

սեպտեմբերի

րոն օգոստոսի 1949թ.,

Ր`

Ճապոնիա, մար

| Ֆուկուր

154885 ռրերի

1953բ., մարտի լ

Ք աղաքը

Պերու, Անկաշ

,

ափամերձգոտի|

1952թ.,

6Տ|

| Իտալիա,

Վ

78|

ապոնիա,

`

Ի

Սան-Խուան Այթի մարզ

ո նոլենբերի

են մեծ

Մա

կամարի

1945թ.,

Բուխարեստիշենքերը կրել

մարզ

նոյեմբերի 28

Ավերվել են բազմաթիվգյուղեր:

|74|

Ճապոնիա, Վա-

1945թ.,

սողանքներ ծածկել են | Բազմաթիվ գյուղեր ն քաղաքներ

մնացել է առանց տանիքի

76|

,

հունվարի 13

բաղաքը

4օ00

տորի ն Օկայակզայիմարզ Արգենտինա րգ

1944թ., 7

|մպերվելէ

,

հունվարի 15

ն տի

երկարաձիգ Երկրի մակերնութին ճեղքեր

| 32700

`

Ճապոնիա,Տո-

Թ»

դարձել

է

|Խոշորվնասներ

7 արնմուտք 1930թ.,հուլիսի 23 1930թ.,մայիսի

աար... 1943թ.,0

եղերում

Վրանչա շրջան

թ.,

դեկտեմբերի

`

,

սեպտեմբերի1

Լթ.,

գրո՛ տեղերում |Բազմաթիվ ա արժեր

|-

Ռումինիա,

սեպտեմբերի

25000

Թուրքիա, Էրզինը 50

նոյեմբերի

Ցունամինմի քանիմարդու մահվան

|պատճառ

76|

Պ

Չիլի, Չիլյա

1940թ.10

32600

10000

.

դեկտեմբերի27 |ջան

վ

75|

յի արնմուտք

71|

|ապե.

Սարքերով գրացվածամենաուժեղ մեկը երկրաշարժերից

լ0յց0

`

1935թ.,ապրիլի 21 Թայվան

1939թ.,

,

փետրվարի13

|

յ

|89

||

Բիհար

հունվարի վարի 15

1935թ. հունիսի

ԱՐԸ Աղագանը Ինդոնեզիա լԲալի տզի 15000 հունվարի 1918թ., Չինաստան,

շրջանում Հնդկաստան,

1934թ.,

հունվարի

կոր

1917թ.

,

ափամերձ |լրիկու

1933թ. մարտի3

'

արոմոոոք

Ճապոնիա, Սան-

'

-

յլ.

վնասներ

նը

նվել է գտնվել

Տոտորիրիք քա-

եր

ործանվել է կործանվել

Հայտնի է որպեսՏոնանկայր |շարժ: Ցունամի

երկրա-

սողանքներ

Հայտնի է Նանկայաներկրաշարժ

անունով: Մեծ ցունամի Միակհայտնիղեպքն է, երբ գրունաի ճեղքի մեջ է ընկելն մահացելմարդ ԱշգաբաՄեծ ավերվածություններ

|

գ

լրում

են |Ավերվել Աա

բազմաթիվ ՈՈՂԳգյուղեր

ն ջրհեղեղներ |Սողանքներ

|Հայտնիէ որպես Կոկատի-Օկի երկրաշարժ:Ցունամի

լլ00

Ավերվել է Էլ-Ասնամը

|

|

Մեքսիկա,Գերերո նահանգ

1957թ.,հուլիսի 28

Աղյուսակ11-իՀարունալություն

--31-4

շ

ը

Լ

մ

Մեխիկոքաղաքում (3004 էպիվնասվելեն բարձ-

| Աարոնից հեռու

|

լ

Քաղաքը

1960թ.,մայիսի22

1962թ.,

| գոտի

| |"րան,

|73|

12200

.

են Վճասվել

|ԱՍՆ, Ալյասկա

|84|

1964թ., հուլիսի լ որգոիա

Ճապոնիա,

65|

1967թ.

Հնդկաստան,

Կոյնա 1968թ. Իտալիա, Արեմտյան հունվարի ամբար-|

դեկտեմբերի

Ս

մ

Հ

1968թ.,

Կասի

Վ

մինչն6.

ո

արի

73|

1970թ.. 8

6.9 Սրրոեզիա,

Չինաստան

|Գուանդուն

Տ9|

7.3

լրահար եդիզ| լրբիա,

մարտի |

1970թ.,մայիսի31

12100

Գ

Հաա ո

լ

|972թ..ապրիլի10| Իրան, կենտրոեկտեմբերի 23

է

մարդմնացել առանց տանիքի

78|

67000

առար մակա Նիկարագուա, ԲԲ

Մանաում

| |62|

արարման կիսագնդի է քի: նակարան աաագանկարը

| Ավերվելէ Կիր քաղաքը Շենքել ալի քերի զգալի

ավրվածությ ավերվածություննել ր

Գվատեմալա | ւ- 6ճ5| Ֆրիուլ|

73|

|72| մարտիճ Ռումինիա 1977թ. շրջան |.պրանչա »

Արգենտինա, րգ

են կառույցների Լիջեյում ավերվել

հուլիսի 12

Ծո.

սեպաեմբերի -

են գյուղեր. սողանքներ |Ավերվել

78|

հարավ

| արնմուտքում

9.1

քաղաքո

"

երվածություններ թ ափով

Ավերվել են ժամանակակիցմի քանի

| շենքեր

է

|Թեբեսի13000 բնակչիցզոհվել 9000

|Վճասվել

են

մա բազմաթիվշ ենքեր:

է

Էպիկենտրոնըգտնվել Ադրհատիկի գոտում |ափամերձ

ը

Ընդհարծակ

15000

ր Նոր-Գվինեայ ր

իր

:

77|

|70.

Մեծ վնասներէ պատճառվել |լատույցնե ջազարնն քաղ Մուրադիեն Ջալդիրանրար րում փլուզվել են բազմաթիվ շենքեր փլուզվել են շատ: |Բուխարեստում

շենքեր

ը թերն Իրան, Թեբես

Հարասավիա, 1979թ..ապրիլի 15 Չերնոգորիայի

սեպտեմբերի

րի29

19788 ախակ |

՝ արդյունաբերական կենտրոնը

ավերվել լիովին է Խ

23000

Աա

՝

ավերվածություններ

լե

|շյը Կավաշենռառույցներիընդհարձակ

ծություններ |Ընդհարձակավերվածութ)

7.4

նա-

`

լց65

Սան-Խուան,

Կաուսետե

11998».Սենդալ

1979թ.,

|բեյն | նահանգներ -

ԻՒ

Երկրաշարժըկանխագուշակվել: |բնակչությունը էվակուացվել՝ նախո-

23000

6.5

'

Է

Ինդոնեզիա ի

Թուր 1976». Սրահն բորի շ

.

սեյսմիկաղեւռներից մեկը: Մոտ |800000մարդ մնացել առանց տանիԼ լեռան սողանքիտակ

| Ավերվելեն գյուղեր ք

|

Չինաստան, ԽեՏանչան,

ենքերի , ավերվածու-

է,

67|

Բա

բադեր

|

|

Հի

ՄԱՆ

րն

նոյեմբերի 23

| Ավերվելեն բազմաթիվշենքեր:

Թուրքիա, Լիջե

|

փմայում ընդհարձակավերվածու| թյուններ |

Ֆիլիպիններ 80|

Թ»

1977թ.,

խոշորագույն

ի

1972թ.,

60000

1969թ.,հուլիսի26

Ն

եմուտ

1976». Թ. հուիսի 28

|

է ճառել շենքերին նավահանգստային առույցներին ՀայտնիորպեսՏոկատի-Օկի երկ-

60|

|Նռր-ԳՎինեայի|

1976թ.,հուլիսի

րաշարժ: Ցունամինմեծ վնաս է պատ-

հ

|մագնիտուղայղ

|7

ճ Իտալիա,

1976թ. հովիսի 26

ջրամբարի

լ

916թ.. մայիսի

Հունվարի14-իցմինչնփետրվարի 6|ըտեղիէ ունեցել7 4.1երկրաշարժ

արաելյան Իրան, |

1969թ.,

ն

76|

7.5

տրվարի

20000

թ»

կոտր

|

Խայ-|73| են նահանգներ 6գնե

Առայոնաբ մբերիճ

շատ ջրով նորմայից

ի

8.6 Խատինոխե

թ

-

են, առնին

1975թ.,

եյ

72|

7.1

Քաշնիր

փետրվարի4

|

Երկրաշարժի պատճառըեղել է

ա

ապոնիա, 9688. մայիսի 16 ճառոռի 1968թ.,

անմ երիշտ

Ն

|

են բազմաթիվ |Վճասվել շենքեր

61|

|

|

վարոսուելա,

1967թ.,հուլիսի29

քանդվելբազմաթիվ

Հայտնի է որպեսԱհեղուրբաքի երկրաշարժ: Ծանը ավերվածություններ Անկորիջումն այլ քաղաքներում Ցունամինջրածածկ է արել ափամերձ գոտին

13լ

ն

շենքեր

-

1964թ.,մարտի27

ն նա"

անցելէ 18000//մ

Լ

բա թր խա հոկտեմբերի Պերու, 1974թ.,մայիսի 11

է

է 61 մարդՀավա-

լ

Չինաստան,

Լ/3:

Լղողդեսբ

10700

Սկոպե

ավերվել

Գի

11-ի1182 շարունակություն

ակ Աղուսակ

`|

խակա նաիան. հոսխ Մեքսիկա, Օա-

օգոստոսի 28

աար Արար Բաո -Վմին

Հարասլավիա, 60|

1963թ.,Խովիսի26

ոմին

22 ժամում

Իրան, Ղազվին

սեպտեմբերի)

ամ

Ցունամիից զոհվել

Չիլի, Կոնսեպսիոնիափամերձ| 85)

|1973թ.,

Զոհվելէ Ագադիրի բնակչության Ագադիր 57|12000 ռատ|քարոկո,

Լ960թ.,

.

'

Յապեն կղզու ր մուռ

ԼԼ

'

Ա

1979թ.,

Է Կոլումբիա, «բիա, հա-

1980թ.,

Հարավային70|

նոյեմբերի23

Իտալիա

19| Սալվա

1982թ.,

Ն

Եմեն, Սանաից,

արնելք

դեկտեմբերի

1840թ., 60|

Աֆղանստան 6.8 Քաբուլից

1983թ.,մարտի

ԼՆ

1983թ.,մայիսի25 Վապոնիա,

-

ԼՐ

ԼԸ

:

Ո

ԼԱ.

|59|

Արան: դեկտեմբերիշ2 | --

թ.

րիկա,

Գվինեա

1984թ., մարտի19 |'Վբեկստան,

ԼՐ

-

Ճ9|

։

Թ

Ցունամին105 մարդումահվան ատճառ ղարձե

Տրա

իԹուրքիա 1983թ., |Չինաստան նոյեմբերի Շանդուն հոկտեմբերի 30

Գազ

ՀԼ

1985թ., մարտի3

Չիլի, կենտրոն

ԱԻ

ն"

Ե

հո

ար

Նր երի :

են

գյուղե

7.0

բալի կարգ

լեռ

Ծովաող

՞

Կրկնվողցնցումներըհուլիսի 24-ին7.0-8.0 -

6-8

կմ Ծաղկաձորիցհս.

| 7.0 բալ

1869թ.,դեկտեմբերի| Ջամիշ26.192 1883թ. թ»

ել են ունեցել

'

բալ

մոտ ինտենսիվությունը

Արարատ

1853թ.,հունվարի 6

ցնցումներընոյեմբերի30-ին /Կրկնվող

Ծովագյուղ գյուղի մոտ

5.0 բալ

նից 121/մ՝ Ապարանից 12 / հս.., Ջամիշլու գ) ուղի մոտ

լու 30-40 նոյեմբերի 3 Կարա-

60-70

ա

ինտենսիվությւնը60Բ...

|

40կմ' Երնանիցհր.

ույունլու 50. 0-7 Երնանից հարը Ն Երնան ՅՑ. 0-60. |10-150մԵրնանից 1901թ..ապրիլի3,057 հր. Դավա1904թ., 40-50 |547մ հր. Արարատից 1855թ. ճալիսի

եկտեմբերի

'

| Ավերվելէ

16 գյուղ

1909թ.,օգոստոսի

Էպիկետրոնը գտնվելէ օվկիանոսում: | Վճասվելեն ճաճաղվարներ, 2500 վի15009

"

հորան

մարդարանձ

տա-

աեոր

ր

ն

եր

20, 135

1510թ.հունվարի25,

-բ

.-

տրոնըգտնվելէ :

ն

՛

Փաշա-

քենդ

Երեան

|

6.0

2277Կոմո քաղաքիցՓաշաքենդ գյուղի մուռ

Արտա- 4.0 4, 5` | շատ 1913թ., մարտի 5.0

|75-300մԵրնանից հր-հր-արմ.

1911թ.,հունիսի8

5-64

Ր

1916թ.,հոկտեմբերի կ

Էպիկեն Խաղաղ ի արդյունաբե ԼԶ միջա «Վոզել եր բնակելի

յու

1905թ. հունիսի30 | 50 | Գավառ բաղաքի մմոտ 1907թ.,հոկտեմբերի |1017Երնանիցհս-արմ. Երնան 2.2109

անապատում:

|Գավառ

Էպիկենտրոնը է գտնվել

լ

շ|

|շատ

աղա

-

|

ռ

է արնելթումավերվել | Թուրքիայի

'

հա

ավերվաձություններ Ընդհարձակ Պո ազատու մավերվածություններ

|

մառ |

ձոր

1846թ.

հոկտեմբերի

կն

Արարատ

աի

հո

1827թ.,հոկտեմբեր

Բագլաննահանգում ընղհարձակ

Կոլումբիա 5.5

-- |

են Ավերվել բագմւաբիվ գյուղեր

:

հյուսիս դեկտեմբերի

1993թ.

Աա

Գառնի

1679թ.,հուլիս

նահան,

Երկրաշարժըամենայնհավանականությամբ ունեցելէ նույն օջախը

ԳեՄեքսիկա, երո

7.0

ա

|

1982թ.,հուլիսի7

Ծանոթություն

բրոմ

տոյում

հուլիսի վոլ ԿԱ Բ-:- 12 սեպտեմբե Բաշմիր 6.)

նիքի:Բեքվածքի երկայնքռվ

Լ552-

Տարեթիվը

Բճակա-| սիվուվայր | թյունը,

առաջագել են խոշոր ելուստնե Մի քանի ուժգին ցնցումներ Կալա-

198Լթ.,հուլիսի 11 69| 1981ջ., Քերման 28Ի̀րան,

:

Ինտեն-

200000 մարդ մնացելեն առանցտա-

Մեծ ծ ՃքԽԹԻՈՔ, 7. "ՐԹօՓտՅուՁ",1968)

72.

:

1980թ. Ալժիր,Էլ-Ասնամ|73 հոկտեմբերի

լ 982թ.,

Երնանի շրջանում գրանցվա երկրաշարժերը ոոսագ(առոռուտ

79| Էպիկենտրոնը գտնվել ծովում: Մեծ լ րաարեմտյան ցունամի է

դեկտեմբերի

1982բ.,հուլիս

մռյումակ77-իծարունաություն

Լ

28.204

Իգդիր

դեկտեմբերի Յուվա 1925ջ..

1926թ.,հոկտեմբերի

-80մ 6-80մ

|

.

| Իգդիր քաղաք ի մոտ

5.0-60

2218 44

Ալագյոգ| 4.0-50

1932բ., մարտի 15, 7"

Ակնալիճ

Հե

Արարատից մլ աար

Արտաշատից

|

գ գյուդիմտ Յուվա | Արտաշատքաղաքից արմ., Յուվա

|

Ալագյոզ գյուղի մոտ, Թալինի շրջան Սաո |տ վյալներով՝

ր

ր

մդյուսակ 12-իշարունակություն

լ

1935թ., մայիսի 2, 7"

ի

1935թ մարտի14

1936թ., մարտի

սեպտեմբերի 1936թ» 2.18 1936թ.,մայիսի ե 8, 737

1937թ.,

լ3Դ»

Աշտա-

-

ետրվարի

կըկճվող ցնցումներավելի քան

1944թ.,17 ետրվարի

1945թ.,

ՆԱ ԵԾ

1953թ հերա

`

1959թ.,

ր

7ՈԲ»

.

,

լ

1962թ.,ապրիլի 14.

30-40

Երնան

թաթ արար» լլք 22թապրիլի3 1961թ., թ» մարտի 26.

լ

`

Լ

աքիս -առը

20-25

6.0-7.0

րայաա

զետ

կմ Արարատլեռից հր., Բայազետ աղաքի շրջանում (Թուրքիա)

Գյուլիջա գյուղի

մոտ

(Թուրքիա)

5.0 :

Հրազդանի

Բազումի Կամաքա

Լ

երրորդական

(պալեոգեն)

աունի

Երկաթ

Սվարանցի

ՄանգանՍն-քար-դի գյու -

Քրոմ

|207մԵրնանիցհս-արլ.

Սարի

Շորժայի Ջի

Մոլիբդեն Արի

|300մԵրնանիցհր-արլ.

ա

,

կավճի

-

ՏիտանԱրզաքանի,Չքնաղի

| 15յմ Երնանիցհր.

| (արգեն) րրորդական

քեմբրի

ե

ակա կառ

իշ Դաստակերտի (նեռոգ են) ւ

Հանքավանի

Երնանիցարլ.

ՅՑ

Ը

115:201մԵրնանիցարմ,

Պղինձ

Ւ-15-200մ Երնանիցհր-արմ. 15-200մ Երնանիցարմ-հս.-արմ. -

-հս.-

|

|

ե

|ոբշցրմնրնանիլխու-քրմ,

28-25 0մ՝

|

Մոտավորհասամլն. տար

Դարաշրջան բաշրջամ Մետաղ Հանքավայր | կր, Կողբի

«ԵՆ

Ծանոթություն

Տարիքը վիճելի է

40-45

Աբովյանի(նեոգեն) ըրորդազ

200մ Երնանից Երնանից հր-ա հր-արլ.

ԱՐ

.0-4.0

ի

|152201մ Երնանից Թալին ավանի մոտ

սեպտեմբերի 6, 14 ապրիլի 18,

11"

|12կմԲյուրականից հս-արլ.

|13648

11957ը. մարտի 14,

»

|10-150մերնանիցարը

՝

հունվարի32|

նոյեմբերի

Երնանիցարլ,

|3յմ Ծովագյուղից արմ.

թ.,

Բայա զետ

Աղյուսակ 13. ՀՀ տարածքումհայտնաբերվածմի քանիմետաղների (ըստ Ա. Ե. Քոչարյանի) հանքավայրեր Ք

ուղի

6-7կմ. Երնանիցհս-արմ.

օգոստոսի

1851թ. բ

լ

| Լորա |1949թ., |Երնան 12258. օգոստոսի | 3.0:.0 1950թ.,օգոստոսի Թային |Երնան

Թայինի շրջան գյույի մմոտ, ոտ, Թալինի շրջան

ագյոզ

ճ նմ

60-70 Ծովագյուղ

1949թ.,հունիսի3, 65

,

|6կմ կմԴիգորի Դիգորից (Թուրքիա)հր-արմ.

506.0 -

Գյուլիդեկտեմբերի

Վեղի ավանի մոտ

ՏՐ

|օգոստոսի 11,935 ապրիլիշճ |1946ջ.

Դիգոր

.|51մԴիգորից (Թուրքիա)հր-արլ. 100մ՝ Արաքսն Ախուրյանգետերիմիացման |վայրիցհս-արմ. 10 կմ Դիգորիգց(Թուրքիա) արլ.

Թալին ավանի մոտ մ

Երնան 40

հուլիսի 20. 1944թ.,

անգամ

-

Վեդի

ոռ

հունվարի 8 1871թ

Ալագյոզգյուղի մուտ,Թալինիշրջան

|Ալագյո

հունվարի23

|8-120մ Իգդիրից հր. հր

-

|

1940թ.,ապրիլի 17. 10» 1831թ.,

Արագածլեռան գագաթայինմասում

|

1938թ.,

մայիսի

նոյեմբնրի 14

-

Ալագյոզ

|Ծղալիը

հս-արլ.

գռ

70-8.0

1. Նրագայի

Փարաքար գյուղից 101մ հր.: Երնանմում

`

րեր Լ1236Ք., նոյեմբերի 14|Ալագյոզ | 1939թ., նոյեմբերի

շրջան

՛

սեսաեմբերի 4,2255 Իգդիր 1935թ.

'

---Ի-----|

Լկագյոզ

ինտենսիվու-

՛

: |

1962թ.,

|6-81մԱշտարակից հս-արլ.

5.0

1937թ.,

1228Թ մայիսի 19.

100մ

քար

փետրվարի

Կրկնվողցնցումները

| 201մ Ալագյոզգյուղից հր-արմ.

30-40

Փարա-

հունվարհ7, 20"

|

րակ

՛

մոտ:

| 1935թ.մայիսի3-ին` 5.0-6.0 բալ յամբ. մոտ, Թալինի |ալագյոզծյտ

|նլագոզ|

2, 19

Ալգյոզ գյուղի

Աղյուսակ 12-ի շարունակություն

ա

Քաջարանի

550-560

| Տարիքը վիճելի է

13-20

Շամլու

Տարիքըվիճելի է

Ալավերդու

Դսեղի

բնաղի

Հանքաձո

Տարիքը վիճելի է

կան երրորդակա

Կապանի

(պալեոգեն)

40-50 -

ճելի է Տարիքը վիճելի

|

ճղյուսակ 13-ի շարու

Ախթալա

ԿԱ

ա (պալեոգեն) 40:50

երրո

Պրիվոլնոյե

ն

Ղազմայի

Ալյումին Մագնեզի|լ

ում "ի

-

Լ

Թեժլեռ

(պալեոգեն)

Համգաչիման

-

յ

էղյումակ

(ՇՈքՅՑՕՎԻՄՒ

ՈՕ

ր

14.

ոգե

ն

Հանքավարը

Տ

(երկիրը,հանքայնացման տիպը)

||

:

ծ

Էլ-Տենետե (Չիլի, պղինձ-պորֆիրային) Չուկիկամատա (Չիլի,

նձ440"

տ|

|

պղինձ-պորֆիրային) 35,0" Օլիմպիկ Դամ (Ավստրալիա, 35,2 Զամբիաի (պղճձային | 28.0" ավազաքարեր) Ջա

|

Լլ |ԽԾ-200հազ. տ, 00352 Ն25 | 16 120 հազ. տ, 0,00652 աժ, 132 մլն. մ, 1,60 -

250"

Բյութ(ԱՍՆ, երակային) 9.0" իո-Տինտո (Իսպանիա, կոլչեդանաբազմա-

մետաղային)

|

7,0

-

Ճս

3,10

0,7-2.5

`

-

տ

Նո

(Ավստրալիա)

3.0

տ

աԾ.-

--

0.04625

09352

արո

Լ

3,5-4,0

|

-

850)

:

0,3 8օՕ

|

ՇՈ:

գրեգենայից)(ԱՄՆ, 40,0 ո"Ալ»

( Բուա-Վիստա

չ

պ

Հո-

108606

-

»

02-03

-

Սպեր-Մաունթին(ԱՄՆ, շերտային)

9,5-0,7 86Օ

38.0

լ

(հազ. 7 Տանտալ, նիոբիում դազարե04

|

Արաշա(Բրազիլիա, կարբոնատիտային) Օկա (Կանադա,կարբոնատիտային)

ին)

եգմ Տոր Լեյք (կանադա, պեգմատիտայ տաս

5600,0

0-3,

ՊԵ,Օ,

-

պե,օ, 79-0922, 01501 ԴՐ 518.0: 0,396 ԽԵչ0չ 19,1 12:05 | 0,03 18205 04 04 ԻԵ:Օ5 260.0

| |

-

ԻԵ, Արծաթ (հազ. 300,00» |3000.0 350" գ/ռ

Պոտոսի(Բոլիվիա, երակային)

Ա-ՐՒՂՑ»

հանքային դաշտ Վիտվատերսրանդ

ՎՇօ-ԾԱՑ

025. «

120.0

եյզենային

Կոբալտ (Կա Լ երակային, կայի արծաթ1լսրսենիդային)

-

լ,9»

տայի). ռչ 1Ռեղսկին -

|Ճջ-30..90գտ թե -- մինչն 154, 2ո-- մինչն 292

3.2

|

--

0.0254, Ծ1

//6--

-

)

տ.

-

(լաթերիտներ) Լոնգ-Պոյնթ Բարոնգ(Ֆիլիպիններ) կոբալտ Լ 20 Նիկել,

ւ

-

հանքանյութեր) Ի |Սադբերի ՀՀ-Շ----Ախեւնուֆիղային (Կանադա) 14,3" 0,7-1.5թ 041 թ

ր 026

Բերիլիում(հազ. Կինգս-Մառաթին(ԱՄՆ, սլեգմատի-

|

| ստրատիմորֆ)

(ձային ավազաքարեր)

0,78

-

պաշարները

-

ՀՏՐ"

արիր

-

յ

»

ՏՈԲՆԸ

ծարիր-սիլիցակար ի

-

-

0,96 Մ/Օ:

Մոլիբդեն

լ

Հարիր

միջին պարունակություններըն

Ւ| 2

ն (ՉԺՀ, Սոիգուանշա

Ողեկցողմետաղների

|8Յ8

ւռ

-

:

չ

լԿլայմաքս (ԱՄՆ. շտոքվերկայի) շտոքվերկային)

մ

|48 8300

,

171շը

0,60

(Գենդերսոն (ԱՄՆ,

1990)

ա,

.Հ

լ

Տ0ՔԵ

-

:

ւ

ՈՕՈՅՅԵԵՍ: ՄՇԵՕՈՅՅԽԵՍ.

Ջ

0,494 գ/տ, Ըս-- 01454

| 33" | 053

սկարնային

չ

քեշղ

շո

0.20"

15-20

:

ՐԹՉ ՈՎԹՇՐՈԻՐ

ԲԵ-3,9 130|

|

-

:

Աշխարհիխոշորագույն հանքավայրերը ՈՕՄՇՃՅԽ

լլ

Ճջ

Մա արան անային) 090:7/0: | լՄակ-Միլա 7/0: Սանգդոնգ(Հր. Կորեա, սկարնային) | |

(Շս, ԿԼ Շօ, Քե, շո, Տո, մլ ԽԾ, Տե) ՀՄԱ

մամեաբազ

Կորնուել (Մեծ Բրիտաճիա, երակային)

15-20 մրազան

(Ցեռգեն)

12,7 թ :

252ո. 12.0 |մինչն2552

Անագ. Հ08 Լյալլագուա (Բոլիվիա, շտոքվերկային) Վոլֆրամ

երրորդական

ն

ղայ

լ

Մեղրաձորի երրորդական (պալեոգեն) 20-30 |

ՆԱ

Ռեդ-Դոգ

Բար

Ջոդի

Սիսիսիպի-Միսուրի(ԱՄՆ, ստրատիֆորմ)| շղ -

՛

-

թԵ-

550-560

կավճի

ո

թոկ (Ավստրալիա, կոաանա

ԲԻ

Տարիքըվիճելիէ

Լ

Կապար, ցինկ

Բրոկեն-Հիլ

30-35

քեմբրի

Իջնանի՝

Լ

երրորդականԼ5-20

Արզաքանի

Թեյ-Լիճք-Վազի

լ

Աղյուսակ 14-ի շարունակություն

լ

Ազատեկի (նեոզեն) 40-50 Շահումյանի երրորդական Շորժայի

Ո

ճամություն

Ր արիր -

ա

(ՀԱՀ, ոսկեբեր կոնգլոմերատներ)

Պորկյուպայն (Կանադա,երակային)

աաա ՐԻ

Արնմրյան թ

Ավստրալիա,

Ոսկի

Տը

-

շ 844, 59. |Օօմինչն Ւն մինչե 1422 20,0" | մինչն

(հազ.տ) 75.5:

1,5" Ն3

ԳԱ -12.5 57-56

գ/տ

6,0 գ/տ

|Ս- ըը

Ճ.-1

50012 մ,

ազ.

---Վ

-

-

են հետնյալ հեղինակներինկարները. Օգտագործված

Աղյուսակ 14-ի շարունակություն

Խոումնթեյք (ԱՄՆ,

սն

թերթաքարային

որմացիա) . Կոլար (ՀՅդկաստան,երակային)

10,0-20,0

,

գ/ո

.

Շվարցկոպ (ՀԱՀ, Ռյուսւռենբուրգ) Մեծ

15,0 գ/1դ

0.9

արարո

Օօ

1,0

Դայկա (Զիմբաբվե)

|

-

՛

|

ճգաօգն

4.Փ.

-

(թռած

ԸԸ

ԱԾուճու8.

-

Իլարշ

նկ. 19.23, 45ա,

-

-

ոթ «Հ կ. Գաբրիելյան Է. Ն

-

56-64,

67-71, 13, 76, 77բ-81, 83-88,

բ, 55

35,

8.8.-

36,

37,

նկ. 30-34, 37, 38,

նկ.

Օոհրաբյան--

արդյունահանումմերը

40,

«յ

նկ.

նկ. 65, 66, 69, 72, 74, 15, 11, Հեղինակային

Ծանոթություն.նշված են պաշարները,որոնց մեջ հաշվի է առնված նան «

91-97,

35, 36, 39, 42-44 24-29, 24-29,

22, նկ. 20-22,

1.ոււ0Ց 5.Փ., Ֆես

-

նկ. 1, 2, 4-18, 50, 51, 98-110

4.Փ.-

նկ. կ 3, 46-49, 52-54,

-

Ր

-

Ֆոսֆորիտներ(մլն. տ հանքաքար) նստվածքային) Լ 6000 115.05Ֆ.Օչ | Սնչուրա (Պերու,

1թ6րգոօուշուն8.8. րջաօծո

Աղյուսակ 15. Կարեորագույն մեւռաղներիհամաշխարհայինգնահատված ռեսուրսները,հաշվարկվածպաշարներըն տարեկանարդյունահանման քանակները (առանց նախկինսոգերկրներին ԽՍՀՄ-ի) (ՇոքճՑՕՎԷԼՈ ոօ

ՇՕԿՈԽԱՈՎԾՇՐՈԽ

Ծետաղները

ՈԶՈԾՅԱՎԵԽՇ

ՈՕՈՇԵՁԽ

Պաշարները մլն.

/Շ«ՕՈՅԾԱԵՇՀ,

1990)

Արդյունահա-

Ռեսուրս-

տ

95.

Սուրիպիգմենտ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅոՈւՆ

ՆԱԽԱԲԱՆԾ

.-

աաա

աաա

եե

են

աաա

ո

աւ

ԼԼ

աաա

աաա

Երկրաբանությանառարկանն խնդիրները տեղեկություններ Երկրի նյութական կազմիմասին Երկրագնդիոլորտայինկառուցվածքըն հասակը .................................12 Լ...

Վամառոտ

Լ

ՄԻՆԵՐԱԼՈԳԻԱ...........

Բյուրեղայիննյութը ն

կլասիտերիտ երկաթաքար) մային աի

Աաաա

ԲՅՈՒՐԵՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Գլուխ |. ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՆԱ

Լաւ

նրա կառուցվածքը

Հր աող Անա

Միներալներիձնաբանությունը (մորֆոլոգիան)..................18 Ասաց Բյուրեղներիմորֆոլոգիան

ԱԱՂԱԱԱԱԱԱ

ՆԱԿԱ աաա ..

հաստատունության օրենքը.

ի

Անկյունների

ակապ

Բյուրեղների սիմետրիան.............................ձ..................22 Պոլիմորֆիզմ

ււ...

Լ...

Իզոմորֆիզմ ւււ... Ագրեգատներիձնաբանությունը (մորֆոլոգիան) Միներալներիֆիզիկական հատկությունները Միներալներիդասակարգումը Միներալներինկարագրությունը տարրեր... Ա. Լ

Լ

Լ

աաա,

ւ...

ւ...

Լ

ՎԱՎ

Լ...

ոո

ՎԸ.

Պլատին

նի

Արծաթ.

Աաաա

Ալմ.մմտ Գրաֆիտ Ծծումբ...

Բ.

ՆՆ

Աաաա

աաա

ՆԱՆ

ՆԱՆԱՆ

ւ...

Լ.Լ...

Լեւ

աա աուն ա

ԱԱ

աաաաաաաը

Աաաա աաա

աաա

ԱԱ

ասա Ա

Աաաա

ադամ

ւ...

մաաանն ոնն նա Ց աաա

աա63

աջասաացացացաասաճՏ

ԸԼԼԱ

ԱՂԱՆ

11.1... ԱԼԼԱ

Մա

ոը:

րթ

ուրի

րոր

ՈՒՅ:

աաաաաասոաաարարարայո ուց, ա րթոյո

որր

աաոնա

ԳՈՅ

աթո

աա

Լ.

լախիտ(պղնձայինկանաչ)

ԼԱՎԱ

Լ....-------»

Ծը

շական

աաա»

կանաչ).

Աաաա

նաԱ Ի Ա:

ՎԱՂՈՆ

աորրՈՅոյՒրՀոՀի: այա

լլազուը)տոան (պղնձային Ազուրիտ

բ

Ահլֆատիթ-....«ոաաա

Ձ.

..9ժաարժորթրաոոՀոԹՈՈՈՓՆՆաեղ ՈՐՐ

Միրաբիլիտ (գլաուբերյան ադ) Սիլիատներ

Տոպազ

անարի

երակն

Նոնպրարերի խորաաաա Մշա զա

ԽԱՈՐՐՐՐՐՈՈՒԹՒՆ

աաա

ԱԱ

դակովիտ Բիոտիտ Տակ աարրթր

ա

Աո

Ը.

Ր

-

լօլ

անան ԸՆ

անաոոոԵՐՀԻՐԳՈՈՈԳՈՎՆ

ՒԹՈԳԱՅՈՆԸ

որոր

անոր

ֆոսֆատներ ...1 Ապրատիտ Ֆոնֆորիտ

վաննա

ՀԻԹՈՑՈՅԻՅԻՄթՅՂՐ

աո

աանաա նան

տանա

աաա»:

Օլիվին(պերիխդուտ)

ՀՈՒՅՆ

ՀՈԿՈՒ

է.

աա աաա ՈՀ»

րՒ

թ

արարո

աոա

նատնքը

Ջրային

աաա

աաա

ԼԼ...

ԱՒՅՅՀ

ԳԱԱ

աոան

ակամա

աաա

ՆԱ

ա Սիդերիտ Արագոնիտ

աաասաաաաաւաաաւած0

ԱԱ

ւ...

ան

նաաաայաաաանաաաած

Լ...

Լեւ

Լ...

ԱՂ

ՂԱՆ

աա

կինովաբ Արսենոպիրիտ Անտիմոնիտ

ԱՆԱ,

ՏՏ ՂԱնԱ ԱՆՆԱՆ ՆԱՆկապոաաաայաա

նաւ

Լայանա

ե...

ԱԱ

սնասմատաաաաա

աոա

ու...

Արգենտիտ

ԱՆԱ

Ա

աւ աաաաա աաա աւան

եեւ...

ԼԼ

ԱՆՆԱ

աա

ե...

Գալղննիտ Սֆալերիտ

Ա

մա

Սուլֆիդներ....11-2.1 Պիրիտ Խալկոպիրիտ Մոլիբդենիտ

աաա

ԱԱ

նատնը

Ռոլոմիտ

Նանան

ԱԱ

ԼՎԱ

.-

նաԱ

մառաաա

ՅԾ

ՈՈՈթոՅթ

ՈՒ

Ց

ԱԱՂԱԱԱԱՑԱՂԱԱԱԱՆԱԱԱԿԱԱԱԱ

ՀՅ: Ասջուրկարբոնսոտնեը ՄՄագննզիտ

նանն անաա

աաա աաա աաաա աաւՅ9 9.0. աաաաաւնն

Ը.

ո

ոո:

ոո

րաւոր

ր

ԱԱ

.

1...

ց

աաա

Կարքոնայտներ ...1

աաաա

ՀոՒրոԵՅԻ:Յ:ՅՆ

ապական»

111111.

ե.

»

Ա...

աար

ղ,"«««.«,»,.,»,»,5»5...չաա ա Ֆլյուտրիտ

ԱԱ

Ա

ՐՈՆԸ

Աոա

ապաեաաանաաա

աան

ի

ԼԼ

Ջրային օքսխդննը

թթթՒՅթոԾ

գախ աաւաակասապաաաց3 Աաաա աար» կորունդ... «անագաքար)

աւա.

ՄՈՒՅՈՒՒՅՈԸ

Մագննտիտասար

աաա

ՀոՀԱՀ ԵՄ

ԱԱՀ

Լ...

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մաս

արո Օքնխդներ Անջուր օքսիդննը

Գ.

ւ

Լո

ՈՏԻ

րթա ԻՐ թՄՈՄՅթՅթոՄՅոՈՑՈ ոթ

աաա

ա

թ

ՀրԻՄՈՈՈՅՅՈՄՈՅՄ

նոթաթոՏՈՈՈԻՅԻՅՅՒՄՈՄՅՈՅՈ

ԴՐ107

ԸՆ

մակա

Մաս |. ԴԻՆԱՄԻԿ

Գլուխ

Գլուխ

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ..........

ԿԼ. ՄԱԿԵՐԵՎՈՒԹԱՅԻՆ

ՀՈՍՈՂ ՋՐԵՐԻ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

|. ՄԱԳՄԱՏԻԶՄ ԵՎ

ՄԱԳՄԱՏԻԿ ԱՊԱՐՆԵՐ

էֆուզիվ մագմատիզմ Հրաբուխների տիպերըն նրանցժայթքմանբնութագիրը ......114

Մակերնութայինհոսքի ն ժամանակավոր հունահոսքերի գործունեությունը

Գլուխ

ԿՈ. ԳԵՏԵՐԻ

,

ԴՀայի անանաանա

ականն.

հիդրոթերմալ պրոցեսներն նրանց հետ միներալային առաջացումներ Գլուխ

Աաաա

11.

ՄԻՆԵՐԱԼՆԵՐԻ ԲՆԱԿԱՆ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱՆԵՐԸ.......

Միներալների ասոցիացիաները ներծին պրոցեսներում Մագմատիկ էտապիմիներալային ասոցիացիաներ Վրայինապարներիդասակարգումը ն անվանումը Հրային ապարների դասակարգումը դաշտում Վրայինապարներիդասակարգումն ըստ քիմիական

ԱՋ

Գլուխ

1Մ.

ասա

աՅ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՆԵՐԱԼԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

Գլուխ

Կ. ՍՏՈՐԳԵՏՆՅԱ

ՋՐԵՐԻ

Ապարների ջրաթափանցիկությունը անն Արական

Լա

Ղ

Ստորգետյա ջրերի շարժումը............................. Ստորգետնյա ջրերի դասակարգումը ն առանձին ՛տիպերի բնութագիրը Ստորգետնյա ջրերիքիմիականկազմը Կարստային պրոցեսներ.....................

ԱԱ

Աաաա

Սառցադաշտերուվտեղափոխվողբեկորային նյութը

Սառցադաշտերիակումուլյատիվգործունեությունը

կամ ֆլյուվիոգլյացիալ Ջրա-սառցադաշտային նԱատվածքներ Լ.Լ...

Գլուխ

Դեֆլյազցիա

16)

ւ...

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

.........196

ե...

ւ...

ԼԱԼԱՆ

ԱՎԱնԱաԱՆ

Անա

Տեղափոխումն կոռազիա էոլյան ակումուլյացիան էոլայիննստվածքներ Լ...

Լ...

ան

ա

2.

ՈՒ ՃԱՀԻՃՆԵՐԻ

ԼՇԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

Լճերի երկրաբանական դերը

ԾՈՎԻ

Վ.Վ...

Լւ...

Ճահիճներիերկրաբանականդերը

Գլուխ մ.

Ձ...................................

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

Օվկիանոսների նծուլերի քիմիականկազմը Օվկիանոսներին ծովերի կենդանականաշխարհը Ծովի քայքայիչ ն տեղափոխողաշխատանքը

ջրերի աղիություննն

ԼԼ...

ո...

1 54

ւ...

անաանա ա ւաաը

Լն

ե.

ո...

0«. ՔԱՄՈՒ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ատախեադերկու ակԱն նանն.

ամա

Սառցադաշտերիտիպերը Չորրորդական սառցապատումներ Սառցադաշտերիգործունեությունը

Աաաա

աա

Գլուխ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ստորգեւոնյա ջրերի ծագումըՁ..................................

Ղա

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ւ....Լ...-.Լ.Լ..........

Կ/Ա. ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

ակա

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ...

Հողմահարման պրոցեսներ

Գլուխ

նակա

.

ըստ

Սողանքներ (սողանքայինպրոցեսներ)

որՔիմիա 143 Դրայինապարներիդասակարգումն մին կազմության Գ ր իեր աղային բաղադրության

ն նրանց տիպերը Վեր ողողահունայինդարավանդներն Լ.

կապված

Ձ.....172

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

Գետայինալյուվիի առաջացումը ն կառուցվածքը............... Գետահուլիտներիտիպերըն նրանց զարգացման ուղղվածություննու գիկլայնությունը Գետաբերաններ

Պեգմատիտային էտապ............................ Չետմագմատիկ էտապքՊննմոլիտային-

Հետհրաբխային երնույթներ

ԻԱՑԱՆԱԱՂԱՎԱԱԱՂԱԱՆԱԱՎԱՑԱՆԱՆԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ՑԱԿԱՆ Հրաբուխների աշխարհագրական տարածումը Ինտրուզիվ մագմատիզմ Մագմատիկ օջախներ:Հասկացողություն մագմ

դիֆերենցման մասին

ւու...

նմանա

նան

"313

`

Ծովային նստվածքների ակումուլյացիան համաշխարհայինօվկիանոսիտարբեր զոնաներում

Ծովային նստվածքներիդիագենեզըն

Գլուխ

............211

դիագենե-. հետ -

Լ...

Նստվածքային ապարներ

աթ

ՆՆ

Նստվածքային ապարների տիպերը ծագման մետաղային Նստվածքային հանքավայրեր աԱ

ԱԱ,

ԿաուստոբիոլիտներԼ.Լ...

Գլուխ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

Գլուխ

Ռեգիոնալ մետամորֆիզմ Կոնտակտայինմետամորֆիզմ Լ...

ւ...

ւ...

Երկրակեղնիքիմիականկազմիմի քանի ընդհանուր Փրինաչաւփություններ Լ.Լ...

Գլուխ

եԱրան Արնազմական ազոզ որր ուզեր որ էտապներ

Գլուխ

241.

Աաաա նաաաա 236.Ձ.զ

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ.......................

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

ՏԱՏԱՆՈՂԱԿԱՆ

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ

ն

22222). տեղադրմանձեերը Լ... աննա Ընդհանուր տեղեկություններտեղադրմանձների ԱԱ

ԼԼ

ԱՆՆԱ

նաԱ

Կապակցվածտեկտոնականխախտումներ

մանն

ոա

ԴԱ

"8

3/1.

ոիուխ

ԵՐԿՐԻ ԵՎ ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԿԱԾՆԵՐ

Ո62270 մաաշ71

Ձ...................

Տեկտոնական խախտումներ ապարների

ՑԱՆ

ՈՈՈՑՎԹՅՈՅԹԵՁ

Օվկիանոսներիհատակիստրուկտուրաները ժամանակիսանդղակը Երկրաբանական

ԼԼ...

Ձճ(զ"Ը(ՈԸԸՎԸՎԸՎԸՎ``Ը`,

2 ՐԵՐ

......111«ՎՎՎաաաաաաարաա»

մասին...

ժամանակակիցշարժումներ Նորագույնշարժումներ Անցյալիերկրաբանականդարաշրջանների տեկտոնականշարժումները ւ...

Պլատֆորմներնն դրանց զարգացումը զոնաները Երկրակեղեիակտիվացված

Կ

(դիպերը,մետամորֆային

Մաս 1.

Լապպաաապասմակաաաւա

աաա

Ապարների ճմետամորֆիզմը Լ.Լ...

ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ

ո

ԱԶԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱՑԱՑԱԱՑԱԱՎԱԱՎԱՂԱՑԱՑԱԱՂ

ՎԱԼԱակա

Ստաարնիզմի

»Ճ/.

Լ...

ԳԱԱ

ԱԿԱԴ

ԱԿԱԿԿԱԱԻ».

կազմնու կառուցվածքըԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱՂԱԿԱԿԱԱԶՎ Երկրակեղնի

Մետամորֆացվածն մետամորֆայինհանքավայրեր

ապարներ աար

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԱՐՐԵՐԸԵՎ ԴՐԱՆՑ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

7«մ. ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎԻ

ՍՈՈՈՄ

ԱՂԱՆ229

Լ...

ասան

Լ...

ՄԵՏԱՄՈՐՖԱՅԻՆ

ՄԻՆԵՐԱԼԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

24.

սեյսմիկ շրջանացումըԼ.Լ...

աաա,

25)

ա.220

Երկրաշարժերիինտենսիվությունը Երկրաշարժի էներգիան ե մագնիտուդան

Ե րկրաշարժերիաշխարհագրական տարածումըն

Լեան

Հասկացություն ծովային ֆացիաներիմասին

աաաանննա

Լ.

տիկ փոփոխությունները

ԱԱՎԱԼԱԿԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ ԱԱ Ան նակն սնա Նստվածքային ապարների հետ դիագենետիկ փոփոխությունները Ձ...................

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐ

207.

ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ

Ձ....................Զ..............

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

աա աաա աաա աաա աաա Ա Աաա ԱԱա աաա

ՇՈ

`

ՕԺԱՆԴԱԿ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ...

ՈՐՐ

`

ւ...

Ր

աաա

աան

աաա

անավո

մաաաա

Ծոձճոկլինային կամթեք տեղառդրում.................. 243 ն նրանցմորֆոլոգիական Շաոլքերը տիպերը Ծաղքերիդասակարգումբ. ԱՂ.սնա. Ծայքոորությունների տիպերը........................ Ապարներիխզումնային տեկտոնականխախտումներըՁ........247 Խզումներ ապարներիտեղաշարժով Խորքային բեկվածքներ Ապարներիներդաշնակն տեղադրումներ ....250

Լ...

Ը...

Ձ.................................

աններդաշնակ

Սամվել Աշոտի

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Խմբագիրքնմիակյանգիտ.թնե.

Ա. Ա. Փաշայան

Մակետըպատրաստեցնրնրաբանակունգիտ.թեկն. Ս. «Հ.Արնշատյանը

լ

մամուլ, տպաքանակ ձինըպայմանագրային

Հ«ԳԱԱ :

հետազոտությունննըըի կննտրոնի Էկոլոգանոուֆերային հրատարակչություն 375025, ք. Երնան,Աբովյանփ. 68.

«ՄԵԱՆԱՐԱ» ՍՊԸ

ՀՀ, ք. Երնան, Աբովյանփ. 39