Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

`

`

ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒ

ԵՐԵՎԱՆԻՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՀՐԱՏԱԲԱԿՁՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ--1984

ԳՄԴ

41.2Վ612Հ

Ա 442

Գրախոս բանսաիիական գիտ. դոկտ., պրոֆ,

ն. Ա.

Պառնասյան:

ԵՐԿՈՒ

Ա442

Աղայան, էդ. Բ.

.

Ընդանուր ն Հայկական բառագիտություն .-եթնաեի Համալս. ձրատ., 1884.-- 827 էջ. Վերնախորագր: երնանիպետ. Համալս. Մքնագրոթյան մեչ թննարկվում հն ըառի պրոբլեմը,

պաշարի զարգացման

ն

եր.:

խառա

բաղի իմաստայինփոփոխություներիընդ-

ճանոր «օրիջաչավությունները: են Սառւմնապիրվում ժամանակակից Հայոց լեզվի բառային կազմբ, ն բարահմաստարանությունը չ չատուկ վերլուծությանառարկա են տերմինարա«ֆոնն կ ընդքանրապես ժամանակակից Հայց լեզվի տծրմի- : Ֆարանությու աթաթար | Է Գոոագաիթքյուններըը

Հազմոմուը:

Հոաախաե քարա հա պանո ուռ

4803010000-

Նորա

46--84

97Դ

ՃՈՃԱՒ ՅՈՑ ՃԲ

ՕՏԱՃՋ ԷԱ

812--812Հ

Վ

ԵՃՐՔՃՂՕՑՒՎ

Է ձթի' 2ԻՕԺՑ

ՄԱՇԱ

(88 ՅԽԾԱՇԵԾԽ

ՋՅԵՌ:6)

.

մ ԸածրԾ 1641ԵՀ1Թ0 Էքոցո

ԵքՀթոս

--

Մեր

:

Օ10Րմգ

ն թծքՀու6

Վ :

ՍՀ

՝

տաբինեբիբաճեղինակիԵկա Այս աշխատությունը ամփոարդյունքների ճետազոտություննեոի ոռագիտական են է: Աշխատությանմեջ արծարծվում ընդճանութ փումե ճարցեոր (բառի տեսականկաշնորագույն բառագիտության ե սանմանումը, բառայինիմաստի սանբնութագբությունը մանազատումը լեգվաբանականայլ կառգի միավոբների ե իմաստնեբից այլն): Քենաբկվողբոլոր ճարցեոի մասին քնդճանբապեսշարադրումէ իշ տեսակետնեոը՝ ճձեղինակը առանցվիճարկելու այդ բնագավառումգոյություն ունեցող Գոքում ընդճանութլեզվաբանատարբերտեսությունները: ճիմանվբա քննության են կան տեսականղոույթնեռրի տաոբեոճաբցեորճիմճակաձրվում ճայեշենիբառագիտական առ-

աշխաբճաբար եշկու գական լեզուներինյութի իման վբա զ տեեկաից տոպեավիառաուը ողական տարբերվումէ բառագիտությանը նվիրվածբոլոր նախոոդ ոբում դբանք, գրեթե առանց սումճասիռություննեբից, ըստ բացառության,ընդճանբապես հալեւենի բառագիտություն են: Հեղինակի է Եղել ստեղծել ժամանակակից նպատակն գրականճայեշենիբառագիտության ուսմունքր:ԳոքիՀԲաճամար տակազմություն»գլխի նեղինակը ճիմճականում ճիմեվել է Մ. Աբեղյանի«Հայոց լեզվի տեսություն»ճետաու՛ զոտությածմեջ ճԲայոցլեզվի նվիբված վբա, թեն շատ ճառցեբումսկկբունքորեն մումնառիրության նուա դրույթնեբիցն ցուցաբերել է Ճշաժառվել «միանգամայն ինքճուշույն Էր" ուգ ն նոր մոտեցում: ե Աշխատության«Իմաստաբանություն» Ն ՓԱ: '«հմաստավոշ խություն» գլուխներըճիմնականումճեղինակիՀԼեզվա բա-՝ՆԱՑ նում

ու-

Հառագիտության `:

Դ,

-

Ս Ռծրնանի Ճամալմաբանի ճրա» արակչություն,

ԽՈՍՔ

,

-

'

-

«յ

ՀարպաոՏԸ ար

աաա,

-

ճությաննեբածություն» գոքում շարաղոված սկզբունքների. վեաձայումնու զարգացումնէն ներկայացնում` ժամաճա-ճաբուստ կակիցճայծրիճի նյութի իման վբա: Բոլոոովին ձոր են ճայոցլեզվի բառագիտության

ուսումնասիրության բնազավառում ժամանակակից գոական նճայեշենի «Բառապաշաբի դասակառճզությունը», «ՏԵբմիձագիտությունը» ե թքառապաշարի ներքին զարգացման, մշակմանն կա-

տարելագործման նվիոված գլոխները:Հեղինակը գիտակցաբար գոքիմեջ չի մուծել վեշադարձվածաբանության բերողճաատված, նկատի ունենալով, կանառանձինմեձագզբական ուսումնառիրություններ, ռբռնցմեջ բավակաճնաչափ ձանգամանուին է առնվում Ւննության ճագերենի դարձն Ֆթե վածաբանությունը, այստեղանդոադառնաբ դարձվածաբանությանը, ապա շաբադոանքր ձիմնականում պետք է լիճեր՞

ԳԼՈՒԽ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ա.

որ

մը: այդ

եղած

ԱՌԱՋԻՆ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐ

առարկան Բառագիտության

Բառագիտությունը լեզվի ուսումնասիրությանմի բաժինն նրա առարկան են բառր ն բառերի Հավաքական ամբողչությունը բառապաշարը Վերանալով բառի ջերականական խոսքից, բառագիտուձնափոխություններից Թյունն ուսումնասիրում է բառը որպես ձեի ն բովանդակության միասնություն կազմող ալնպիսի միավոր» է։

ուսումնացիրությունների համառոտ ամփուիու-

ու

է, չասկանալի այս մենագրական աշխատության մեջ բնույթիգլոխը չէր նեբդաշճակի ոբ

ամբողջությանը: Այս ուսումնաօիռության

անկախորնն, ինքնակա կերպով գոյություն ունի թոսողթերի գիտակցությանմեչ Իրբն այդպիսին բառը կարելի ջննության առեծլ իր իմաստով կազմությամը, դրանց փոոր

ճամառոտությունը, աննբշաժեջտ: պառզեցումով, է «Հայոց տպագրվել լեզո» բուճական դա-ռագոքի1-ին մասիԱ պրակում 187--472 Ն (էչ 512-524):

ու

փոխությունների ու զարգացման օրինաչափություններով, բառի անվանողականդերով առարկայականվերաբերու-

1Դ. Բ. ԱՂԱՑԱՆ

ու

Քյամբ այն: Քառապաշչարն էլ, իր ճերքին, իբրն բառծրի Հավաքականամբողջություն, կարող է Հետազոտվել տարբեր մոտեցումներով: Այստեղ, ամենից առա, կարնոր է լուսաբանել բառապաշարիկատարելագորման Հարստացման օրինաչխփությունները, դասակարդելդրանը մեջ մոռնող բաե

`

ու

ռերը գործառական,պատմականու սոցիալական ժոտեքում486ներով, երնան բերել լեզվի գոյության տարբերակային

վերին պատկանող բառերի փոխադարձ ննրթափանցումները մծկի բառապաշարիըք ժյուսին կամ մյուսներին ն այլն: Այսպիսով, բառագիտությունը տվյալ լեզվի բառերի ու թառաուսմունքն է, ոբի բաղկացուցիչմասերն պաշարիընդնանուր հջ՝

բառապաշարիինդչանուր տեսությունը, նրա դասակարգությունը տարբեր մոտեցումներով, տեղի ունեցող տեղաշարժերի քննությունը, բառերի տարբեր դասակարգումննրըը ձնական, իմաստային ու գործառական Հատկանիչներով,

Կաթն

Քառակուղմությունը, չ իմաստարան բանությունը, ուն ինչպես ջոս

կ'

բա

-

Տանն Հ աքյուն

բ. Բառիսաճմանումը Փուրաքանչյուժ բառ ունի իր Հելույթալին կազմը (իր նյութականձեր) ն իր բառային իմաստը (իր բովանդակուՔլունը), հբրն այպիսին նա ձեի ու բովանդակության

միասնություն կազմող միավոր է, որե

Բայը

այնպիսի մբավոր,

)

ունի ինքնուրովն գործածություն,Մինդէո լնզվի մեջ ուննեք ձնի ու բովանդակության

չ

միառնություն կազմող այնպիսիժիավորներէլ, որոնք բառ ճամարվելչեն կարող: այն բաղմաթիվ մասնիկները Օբինակ՝ որոնք (ածանցները), այս կամ այն կոնկբնտացումն են տալիս բառին, նույնպես

.

| է

ունեն

ձե

ն

Դրանցիր վուրաքանչյուրն ունի հր բովանդակություՄենքգիտենք, թն ո՛թը ի՛նչ կոնկթետացում կարող է

այլն:

եր,

ն

ու

բովանդակություն, ինչոլնա՝ -ակ, -իկ,

-ություն

բառիմաստին, բայց դրանցիցոչ մեկն էլ խոսքի մեջ չի կարող ճանդքս գալ իբրն ինքնուրույն միավոր, այսինքն՝ չէ կարոզգործածվելանկախ կճրպով՝ առանց բառ դսոնալու: ԴրանցՃակառակ,էա, պատ, ծառ ն նման տալ

վ

|

բաղմաթիվ

դարձյալ բովանդակության ձեի Հնչույթախմբերը

լ

միասնությունկազժելով՝ Լ22 կարող ազատորեն որահս գործածվել

:

ինչո՞վբացատրել, ուրեն, գործածվել: չո վ է

:

ու

ի փնքնուրույն միավորներ: նույնպիսի միասնություն կազմող մռռճեռ(ճեռանալ),(մոռանալ), ե նման : գետ- (գիտենալ) բազմաթիվ չեն կարող : ճնչույթախմբերբ ինքնուրույնաբար

այդ երնույթը։ հն. պայմանավորված այս կամ այն ինջՀնչույթախմբի Խուրույնգործածությունը: Այդ բանը մեզ Համար պար կլինի, եթե մի փոքր ավելիճանգամանորեն քնեննք

|

է

Փշյու ճնչուլթախմբնրից վուրաքանչյուրի բովանդակությունը: Վծրբ ։ մասնիկներից : իչված վուրաքանչյուրե, իՀարկե, ունի իր

Հայտնի բովանդակությունը, օրինաղվ՝ մեն գիաննը, «ություն փասջիկըկազմումէ վերացական, կամ բայանվանական դոլականնե

ո

Թյուն,խոսակցություն ածանցըինքնին չի

Հ

ԱՐԻՆ

արտաՀա պ /

դ

տ

որե

բառային իմաստ. բանի դեռ նա ժիացած լէ որնէ բառի, մենք չենք կարող իմանալ: թն նա կոնկրետ ինչ իմաստ գետ- արմատները թեն ունեն ն՝ ճեո-, մոո-, Այդպես ունի, են բեռանալ,մոռաճալ, ւ » գիտենալ,Ճետացում,մոռացում,գիտությունբառերի ճիմդեռնս իմաստի թում ընկած ընդճանուր գաղափարը, բայց տարբերակբառայնորեն որովչետն կոնկիետացումչունեն, ված չեն: Նրանց արտաճալտածիմառոր որոչ դորժողության կամ երնույթի ընդչանուր, չտարբնրակված գաղափարն է ն բնրված արմիայն: Մյուս կողմիցը, Հիշլալ մասնիկենրից մատներից ոչ ժեկն էլ չունի ոչ միայն ինբնուրույն դորժաժու -իկ, -ությունհ բյուն,այլե՝ անկախ գոյությու: իսկապես, ն նման արմատների այլ մասնիկների կամ հեո-, մոո-չ գետմասին մենջ խոսում ենք ճայտնի վերացում կատարելով. չունի լեզվի մեջ դրանցից հ ոչ ժեկն էլ անկախ դոյություն ն Հանդես է գալիս միայն այլնայ բառերի մեջ: Ուրեմն, որպեսզի այս կամ այն նչուլթախումբն ինջնուրույն գործաժություն ունննա, անճրաժեշտ է, որ նա, առաջին ճերթին, ունենա բառային իմաստ, այսինքն արտաչայտի առարկայի կամ երնույթի, Հատկանիշիհե այլնի տարբերակվածիմաստ ն, Մյուս կողմից՝ «ենց դրա չնորչտիվ,ունենա անկախ գոլուԹյոմո Հետնաբար, վերը թված Ւաբ, պատ,ծառ բաղեիը են կարող ունենալ անկախ դործածություն այն բանի չնորձիվ, եր նրանցիցլուրաքանչլյուրնունի բառային իմաստ հ անկախ, ինքնուրույն գոյություն մեր գիտակցության մեջ՝ ն իքն առարկայի, ճատկանիչի այլնի «Հասկացության կամ պատկերացմահանվանում Այդ բանը Հեշտ է ասպացուջել Հետնելալկերոլով. -ություն մասնիկն, իբրե վերացական, ճավաքականկամ բայանվանական գոյականներ կազմող ածանց, առանձին, անկախ, առանը որեէ բառի միանալու խոսքի մեջ ճանդես գալ չի կարող. այս դեպքում հա իր բոՎանդակությամբչի արտաճայտում որեէ առարկայի(էրեվույթի,ճատկանիչին այլն) տարբերակված ճասկացություն: ընդճանուրր գաղափար (վնրացականուայլ տալիս է միալն 1: ընդ թյան, չավաքականության, դորժողության):։ Մինչդեռ հրի ասում հնք բեկերս շատ է սիրում «-ություն»գործածել, ապա այլս դեպքում ենք տալիս հնք նրան ե՛ կռեկրետյ բա-

|

Հավաքական ի

ուսանողու-:

ան, ոի

-ություն

'

կոնկրետացած լ է

սայնորնն տարբերակված իմաստ, է՛ անկախ գործածուՔյո, որովՀետե ասածը -ություն-լ գի արտաճալյտուվ փնչոր ընդճանութ գաղափար,այլ պարզապես նշանակում է «ություն մասնիկը»:այսինքն՝ է

արտաճայտում -ություն-ի, սթպես մասնիկի, ճասկացությունի, այլ կերպ ասած, փոխանուծախար գործածվում 1 խառի նյչանակությամբ ու դերով: Այսպես էլ շարժ արմատն արտաչարտումէ շարժել, չարժում բառերի ն բնդճանութ գաղափարը անկախ, առանձին գոյություն չունի. մինչդեռ իբ լոոմ ենք բարբառա վին

իմաստը բառայլնորեն կոնկրետացած է առառրկալնությանռբակայնության Հատկանիչով։ Այս կարդբ բառերը լեզվի բառապաչարի վիթխարի զանգվածն են կազմում (Հարյուրավոր ճազարներիճասնող): Այս բնութադրությունիցդուրս

են

քերականականիմաստ արտաճալտող բառերը, որոնք կոչվում նն «ձեական բառեր» անվանումով, թերնս նանբնաձայնությունները (օր. շրըթկ, թրըխկ. ճոռ ն այլն): Այս կարդի բառերը, սակայն, ալնքան սաշմանափակ քիվ հն մնում

կազմում նախորդների որ կարող են անՀաժեժատությամժբ, տնվել Հիմնականզանգվածիբնուքագրության ժամանակ: ՀՇարժը շատ թույլ էր» (Հ«Ե՞կբաշաթժը) 3. Տրամաբանական նախադասությունը, ապա մենք մոտեցումով բառը կարծչի է բնուայստեցունենքիմաստի տարբերակումն այղ արթագրծլ որպես Հասկացությանելութական անվանում, կամ՝ մատի իառացում, առանց որեք կոնկբետացնող ժասնիկի ավելի առուգ, ՖԵ -ում), որ ե Հնարավորէ դարձնում նյութականացած ճասկացություն: չասկացուկրա ինջնուրույն թյունն ինքնին իդնական, աննյութական կատեգորիաէ, ռր դորժածությունը: հյութականանում, նյութական քաղզանքէ ստանում Ամփոփելով վճրբ ասվածենրը, չեզվի կարելի է բնդունել Բառի ն ու ճնչույթներով թնութաղդիմանսաշմանման ամբակալվելով մեր ուղեղում դառնում ժեր ճամարկարեորՀետնյալկար48 Հատկանիշները: գիտակցության տարրը: Այս բնութագրությունը,ինչպես Հեշտ 1. է նկատել, գրեթե նուլնանում է նախորդի Հնտ, եթե նկատի Քառըհյուքականորնն ձետ վարվածիմաստակիր միա վոր է. ամեն մբ բառ նե ունենանք, որ բառային իմաստն իր մեջ ներառում է ՀասկաիԻկայացնում է ճնչույթննրի կայուն ցությունը որպես բառի բովանդակության եումբ՝միասնություն, Հիմք, կորիզ կամ որը նույնալես կայուն կապի ժեջ է ավիա:բառային իժասոի Հետ, միչուկ։ Այդ նկատի ունենալով էլ այս բնութագրությունը Բնչայնս՝տոու, մատ, լույս, զի-Ւ, ղեզձ, ղալա», կժրացնենք ն բառային նախորդին՝ ճասկացության իմաստի ե գեղեցիկ,Երեխա այլն. Առանձին ու բնդճանրության դքալքծրում տարբերության մասին խոսելը Քողեելով բառը կարող է բազկացաժ լինել բառայինիմաստ ճետազային: կրոց ժիայնմեկ Ճնչուքիը,ինչպես՝ է ակ, չություն», ու 4. ն այլն, Ազվի կառուցվածքի մեջ բառը ինքնակա ժրավոր է (շազկագր) էի իբրե լուրաճատուկ մակարդակի բառային մակարդակի իմաստաբանական տեսակնտիը բառի, որպես իժասմիավոր: Ռ՛չ ձնույթները ն ո՛չ էլ նախթադասություներրը տիե նի միասնություն ինքներկայացնող միավոր, է կարող նակա, ինջնադո միավորներչեն. ձնուլթե «յլ կերպ բնուցազրվել իբրն բառային մաստի Հանդես կրող, բ տարբնրուգալ չի կարող, քան որպես բառ կամ բառի յուն բոլոր լուս բաղադրիչ, իրաիմաստակիր էն միավորների, որոնք կրում կան նախադասությունն այլ կերպ գոյություն չունի, քան միոլ տարինրակված իմաստներ, այն խոնքի մեջ Մինչդեռ բառը գոլություն ունի բնդճանուր գաղափարներ, Բեչպեսձնույթները: Հէնց ինքԲատ աղում բացարձակ ն իդեալական Նին, խոսքիցդուրս ն նրանիցանկախ: մոտեցմանդճարքում 5. բադեր ծե մայն ձեք Փործառական տեսակեւիցբառը բնութագրում հն որՔյոն միասնություն եովանդակուչ նքնրկայաջն ոլ այն պես մի միավոր, որը կարողէ խոսքի մեջ Հանդես միավորները, որոնք գալ իբրե թեն նախադասության անդամ: բառի, ինչպես տեսանք, Զան է Հփոքել չառժ նքնակ միավոր է, բայց լեզվի մեչ նա ծառայում նախա«ժաղրանկարթ» Համանունի Հե, ոէՐէՆ ոի ֆրանիցփոխառությամբ աէրէլ է աոանրձնլճ, դատությանկառուցմանը,րատ "3 ճրում նախադասությունն դուսծի ենի,էլ՝ Հայն .

ու

«ոտա

քնին:

2"

վյ այլբան չէ, քան եթե բառերի ստորոգական կապակցություն: Ըստ այսմ, ամեն մի բառ պոտենցիալ կերպով նախադասության անդամ է: Այս դենոլքում էլ, սակայն բնութագրությունից դուրս նն մնում գարձրալկապերը, շաղկապները, ձայ-

ու նարկությունննին բացականչությունները,ճարարբներականները (եղանակավորող բառհիի), քահի որ հախադասության

քերականական-չարածլուսական փեջ դիանք վերլուծության

նախադասությանանգամներ չեն դիտվում: կարելի էր, իշարկն, այստեղ էլ նույն վերապաճությունն անել, ինչպես որ 2-րդ կետում ենք արել, սակայն ավելի հպատակածարմար ենք գտնում դիմել ալնպիսիբնութագրության,որը կաէ այրը

սաշմանավփակումը վերացնել: Դեռնս 1947 թ. Հրատարակված «Ըեդճահուրլեզվաբանության դառսընքաՋում» մենք բառի գործառականՀատկանիչը ամարել ենք խոսքի մեչ ինքնուրույն գործածությունըե այժմ էլ գանում քնթ, որ այդպիսիբնութագրությունն ովելի Հարմար է: ՔԵրականականտնսակեոիը նախադասության մեջ բառր կաէ որպես նախադասության րոց անգամ Հանդես գալ կաժ ոլ, սակայն դա չի փոխում նրա բառային բնույթը ն գործառական բնութագիրի. կարեորնայն է, որ ափեն մի բառ աղո րեն կարողէ գործածվել խոսքի մեջ որպես ինջնուրույնմիավոր՝ առանը մի այլ բառի կցորդը դառնալու, ինչպես, օրինակ, կապերն են (հախդիրննըն նախադրբությունները): Այն խոլոր բառձիր, որոնց խոսքիժեչ գործաժվում են իբրե բնջՖուրույն միավորներ, բայց նախադասության անդամներչեն, ինչպես կոչական բառծթը, միջարկությունները, շաղզկապները ն այլն, շաշանյոււական էն, ուստի ն կարող միավորներ են բնութագրվել ինքնուրույնգործածությամբխոսքի մեջ կամ այ կերպ շարա յուսական մակարդակում: Այս դեպբում են մնում դուրս բնութագրությունիը միայի կապեիբ, որոնք Ք՛չ ինքնուբույն դործածությունունեն, ո՛չ նախադասության անդամեն, ո՛չ էլ: առաճասարակ, չարածյուսականմիավոր: 6. ՈրպեսՀնչույք կամ Հեչուլթախումբ բառր արտասահական իրացմամբբնուքագրվումէ արհասանական միտսնությամբ. ամբողջ բառը, անկախնիա Հեչուլքների վանզերի քանակությունից, այլ կնրպ՝ անկախնրա կարճությու. բող

ոո-

ու

ու

նից

ե

երկարությունից, արտասանվումէ

ռրպես

արտաժա-

նական չղքայի առանձին, ինքնուրույն ճատված: Արոռասատարբեր լենական տեսակետիցբառի այդ առանկձնացումբ է տարբեր միջոցներով, որոնց զուներում իրականացվում կոչվում են բառերի սաշմանազարիչ(դելիմիտատիվ) ժիջոցններկաժ 4նչուլթաբանականանվանումովբառի սանմանաՀամարայդպիսի Ճճատկազատիչճատկանիշներ: Հայնհրենի նիշ է շեշտը. դիվելով բառի վերջին վանկի ձայնավորի վրա

(օր. բարձրաբե՛րձ,լուսանա՛լ, երեխա՛, արնածա՛գհ այլե) շան ինքնին արդեն ազդանշում է քառի վերջը ե դրանով իսկ ճանդեսզալիս իբրն բառերի սաշմանազատմանչբառան-

ջատման միջոց: իչարկն, այստեղ էլ կան բացառություններ, ինչպես, օրինակ, ի-ով վերջավորվող բառերը (իննը, առբ), ե ը Հոգով բառաձները (արնածագը» պաունանը,փողոցը) այլն, բայց դրանք չեն խախտում ընդչանուր իրողությունը: Բառային շծշտը նան բառի արտասանական միասնությունն ու առոդանականամբողջությունն ապաճովող միջոց է. ամեն մի բառ անպայմանորենպետք է ունենա մի Հիմնականբաունյին շեշտ: նույնիսկ այն լեզուներում, որոնը մեջ բարդ բառի բաղադրիչները պաճպանում են իրենը շնչոը ն ամբողջ է մի քանի չեշո, ալնուսժենայնիվ բարդությունն ունծնում այդ չհշանրից մեկն է «Հիմնական,իսկ Ժլուսները՝ հրկրորդական, որով ն պայմանավորվումէ այդ բարդությունների, իբրն չնշտավոր Ճճատվածների, արտասանական մբասնու-

թյունն

ամբողջությունը: Բառայինչեշտի անպարիան բառի մեջ չի նշտնակում, թե արտամունական կայությունը շղթայի մճջ այգ շեշտի կորուստըՀկեաիավոր չէ, շատ դեպբե«իում բառերը կարող են արտասանվել այնքան միաճար, որ միավանկ բառերը զիկվեն իրենց շնչտից. սակայն խուջային իրողություն է ն չի կարող տարածվել բառի վրա, էքե մենք բառր դիտում հնք իբրն անկախ ժիավոր։ խոսքից ու

աո-

սա

դուր

րոշ լեզուների մէջ բառի կարհորագույնՀատկանիչերից մեկն է նրա քերականական ձնեավորվածությունը, այդպիսի լեզուներում բառը խոսքիցղուրս էլ, իր ելակետալին կամ բառարանային ձեով քերականորեն ձնավորվածէ 2.

որօշակիվերջավորությունեերուլ: Այսպես,օրինակ, ոուհԸՂՀԻՏ ձպատը, օրի0Օ «պատուճանջ,ԸՂՕղ «սեղանը

իննում

- ո

ունեն բառքրը ճամապատասխանորնն Քերականական խժաստ4ր (սեո,

|

:

թիվ, ճոլով) արտաճայտող նույնածան Խքթոշւան «կարմիր»,

ԾՕՊԵԼԱԾՄ

«մեծ» նե ն այլն, Հալերձնի Համար,սակայն,այս Հատկանիչը չէ. բառնրը որպես Քնորոչ բառարանայինմիավոր, ձակ կամ նլակետային

ե, ու բայց հ այլն:Այս կարգի ֆի» օրինակ՝ դեպի,մասին, բառերը, ձնական ինքնուրույնուցյան տեսակետից նույնանալով բառերի ճետ, իմաստին դերի տեսակետիցճամբնկհում նն ժասնիկների 2նտ: Հենց այստեղից ելնելով էլ բառեթի սովորաբարբաժանում են երկու կարգի՝ լիիմաստթառեր Ն թեբիմաստ բառեր:(իիմաստեն կոչվում այն բառերը, տրոնք ունեն ինքնուրույն բառային իփաստ կ բառային ձե, փնչպես, օրինակ՝ եբկիո,կառդալ,ծառ, տեսնելն այլն, քնտիմաստ են կոչվում այն բառնրը, որոնջ բառային ինֆՖուրույն ձե օշւնքնալով, զուրկ են բառային խմատտից. ինչՊես՝ բայց, ճամաո, դեպի,ոբպեսզին այն, հարկն այս անվանումները՝ լիիմաստ ն թերիմաստ, պայմանական են, հիովճճտն այստեղ խոսքը վերաբերում է եչ քն իսկապես մարժեք քերի իմաստներին, ալլ բառային ե քերականական իմաստներին. լիիմաստ կոչվող բառերն ունեն բառային փմաստ, թերիմատտ կոչվող բառերը՝ բերականական իմաստս Վրդ,նկատիառնելու բառճրի այս էրկու կարգերը, տեսնում Փնք, որբ բառի մասին տրված վերի սաշմանումը Համապատասխանում է միալն առաջին կարգին լիիմաստ բառերին, փակ երկրորգ կարդին՝ թնրիմաստ բառերին, չի ճամապատասխանում: հսկ ի՞նչ է բխում սրանից. իրոք, երկթորդ վարգի բառերի պե՞տք է բառեր ամարել, Թք՝ ոչ, Ազվաբանությանմեջ երկրորդ կարգի բառերը դիտվում են որպես

վծրջավորություննքր,

|

|

այլն, :

|

հրձնց բացար|

եվ քերականական տոցի (մ. բականական Վճրջավորություններ, ն դասանիշչներ այլն) Էնդճանուր առժամքչունեն, Սակայն, ինչպնս սոռրե կծա. ա11ք.բառի բացարձակկամ Բառարանային ձեր, առանց բէԲոզանական ն վերջավորությունների ուցիչնիրՔ էլ կարող4 Բոր աալ Քքրականավան իմաստ: Ալոպմա, թեկ մում սեղան,ծառ, կաշմիո,ճինզ, հառյուրն նման բա 1 բառձր չուննն իրձնցԽոսքաժասային ու«8 8ո« տվող, ինչպեսն Հոլովական, է թվային այլ Ք Քրրականական

Է:

վ

Հայգ ք ՛-պատկանելութ վա,

(4րջավորու

իմասանքր արտաճավտող որեէ Քոն, Բայց ե այնպ դրանքլիովին ձնավորված ճն ն իբրն Բաշոծը, են եջրկայացնում ճամապատասխան Ա Ճասիւթ ներիհլանետային, ասես ասաժ ձե Դո հնդճանթրական աձրում կամ կազժվուվծն բոլոր փյուս «5 Հորի: հոկ զա. Ֆշանակում է, Քե 4իշյալ

" Հ

ջն որոնք ճաուկ մանական այն խ ժասանծրը, գե. նշանց փոխությունների (ճոլովման, ԽոնարՀման այլն) Հարհլակետալին կա ուղիղ ձենին (-ր. սեղան ամ (ովման ճարացույցե Բառաձեր է ոտիզ է, են

ր

են

Եւ:

յլկ

եր

ր

փր

Է:

Է

::

:

հ

ձեն

Վ

ճոլովի եզակիԹՀ որական Քնրականական իմացտԻ»): Պասկանիչեքրն : ի մի Բճրելով՝ կարելի աճմանը բառը Պնտնյալ ձեվ. է այն ն

որ

արտաճարտումվ

է

կամ ճնչույճնչույթը ունիբառային իմաստ, անկախ, ինքնու,

աշն թախումբը,

բառ

գ

գործաձություն՝ 2արանյուսական թոն միավորի գեԿռայինշեջտ։ ու

բլ

Իր |

`

)

Հարացուցային ց բառաձեծըը առանք մերջավորություննձրի, չլ աբտաճայտում հմ '

ա,

'

|

'

ա

Բ

սակայն,ընդգրկումէ Է մանՄանումը, իոիքճն ծառ,

ի

այն։իսի

լ

թառձ-

Է

քար,ուտել,գնալ, կաճայ, գեղեցիկ բառեր, որոնք թեն ինք4

չա

աո

մոմի

մեջ կան նան

զուրկ Քնչպես ա վլունեն, իմաստից անկախ,հնջնուրույն բառային ,

այնպես

Քայջ

հն

Է

գորժածությու-

բառերի ու մասնիկների միչն գտնվող միավորներ բատ այն բանք, որ դրանք մի կողմով (ձնով) Համբնկնում քն տառերին, իսկ մյուս կողմով (իմաստով) մասնիկներին: Սրանից ելնելով էլ, ոմանք այդ կարդի բառերն անվանում փն քառչմասնիկներ, ոմանք ձեական բառեր, օժանդակ փառեր, ապասաիկուբառեր ն այլն: հեչ էլ ռր անվանելու ձինենը, սակայն, մի բան պարզ է, որ այդ կարգի բառերը տրակապեստարբերվում ծեն լիիմաստ կոչվող բառերից, նրանք Թե՛ իրենց իմաստով ն թէ՛ իրենք բերականական դերով նույնանում են մասնիկների Հետ ն կարող են դասվել

երկրորդականձնույթեերի կարգին՝ բատ իրենց իմաստի, Այդ պատճառով էլ նրանց տրվող անվանումների (քառ, բարչմասնիկ, ձնական բառեր ն հիոչ ։պայմանականությամբպետք է ընդունել, այսնիքն՝ պետք է նկատի

այլն)

որ

նալ, որ բառ անվանումը նրանց տրվում է միայն իրքնց ձնական ճատկանիչր շիման վրա, բառային ինքնուրույն ձե ունենալու Հիման վրա: 8յլ կերպ ասած, նրանք միջին տեղն հե գրավում բառերի ն երկրորդականձնույթների միջն: իսկ

Հքնվենք ոլ Քն առանձին դեպքերի, այլ դրանց ամբողջական Փամակարգիվրա Այս դեպքում, իշարկե, ՀարկադրվածկլիՖենք ընդունել, որ կապերնու շաղկապներըիսկապեսբահանակ քաին ինջնուրույնություն ունեն, իսկ մի զգալի մասը՝

.

«երկգիմբ» միավորներ քիչ լեզվի մէջ այդպիսի «միջակ, նահ չեն Այսպնո,օրինակ.Գիչեր: այլ մակարդակներում:

Առչնեում,թեկուզ ե հեռավո, Մութ: Անծանոթճանապարհ: Այս առույոչ մի լույս չի Եբնում, որպեսզիկողմնորդշվենք: Քի մեջ «Գիջեր:Մութ:»-ը դիտվում են իբրն նախաղդասություններ, բայց եքե նկատի ունննանք նախադասությանընդշակտեսնենք, ծուր հ ամենասովորական սաճվանումը,։ ապա որ դրանք դուրս են մնում նախադասությանսաճմանումից: եվ այնուամենալնիվ, դրանք Համարվում նն նախադասու-

Քյուններ ն բնութագրվում նն որպես հախադասության լուե եջ ռւ թածատուկտնսակ: Այսպես ծն եան մեջ,մառին, նման բառերը, որոնք ձնականՀատկանիչներովեխ քառ, բոտ է։ Այսպես՝ որում` այգ չատկանիշն էլ Հաճախպայմանական գրաբարում բաղաձայն նախդիրներըդրվում նն բառի ճե, այսինքն՝ արկվում են բառային ինջնութույնությունից (օր. զէիզ, զնա, լամէ), իակ ձայնավոր նախդիրները առանձին (.ր- ի քաղաքէ). ռուսերենում 8, հ, Ը 0 նախդիրները(ոթշռեն գրվում առանձին. կարելի՞ է ասել, թնդիաբարյան օրոք) զ» ց» 1) (որ ի նախդրի տարբերակնէ) բառեր չեն, իսկ ի, ոու0 անիեն8 ԽՄ նախդիրներըբառ են: կառԲ լատիներենում ունենք ճէ ն զնծ շաղկապենրը«նջ նշանակությամբ.առաչինը դրվում է չազկապվողբառծրի միջն ն գրվում է առանձին (98157«1 Ոոէոր «Ճայր ե ժայ) երկրորդը դրվուէ է շաղկապվող բառերից երկրորդի վրա ն միասին է դրվում (քՅէծր ճճայր ն մայր»). կարելի՞ է մեկը բառ Համարել, փյուսբ՝ մասնիկ: Ընդունվածէ բոլոր շաղկապներըն կապերը բառեր ճամարել, անկախայն բանից, նրանք առանձի՞նհն :Թ8 լիիմաստ բառերիճետ միացած: եվ քեն ձնական Հառոկանիշչը՝ այսինքն բառային ինջքնութույնությունն էլ երբեմն կարող է վերանալ, ալնուսմենալնիվ, երբ մենք ցան-

Ուէ8ոզսծ գրվում,

սաճմանելդրանք (Թր:չաղկապմ . Բրիքագրլ կամ Հանել բառձրի չարքից ու ԼՐ) Հավա հրկրորդական ձնույլքների կարգին, պետք է ու

որպեք

ցենլ

զ

բառ

ռային չեչտ: նշանակում է, ձնական Հատկանիշներով նրանք Լ էն Փերաթեն արիտաճայտում բառերին, Հավասարում բնույքից ԱՀա, երկակի այս ելեելով Հենց կանականիմաստու ն նկատի ունենալով, որ նրանք միայն ձնական Հատկանիչով են նույնանում բառերի ճետ, մենք ավելի ընդունելի նջ ճամարում այդ կարգի բառերն անվանել ձեականբառեր: ներա սնկավն Հեչույթախմբինբառային իմաստ տալն նրաբառացումը։ պայմաՊոյուքյուն ունննալը, արսիջքն՝ տփվլալաստիճանում նրա է զարգացման նավորված լեզվի

:

:

ու

|Է

ուժզնորեն ունեցած դործաժծությամբչսաես՝ վենորեն, նման բառերի -որեն մասնիկն այժմ չունի բւսռային ոարուսոռի ն թառ մաստ ու անկախ գորժաժություն, բերակվածժ է, մինչդեռ գրաբարումնա ուներ տարբերակվածբառային թմաստ ու անկախ գործաժություն, «ետնաբար ն' բառ էր: Հնոց բառի արմատն է նուն, ռր ամբողջ ճին մատննագրության մեջ առանձին գործածություն չի ունեցել ն, իւարկե, գ

: Հ)

: ՛

իրբն

է '

:

| | Հ

:

ն

«-

էլ չի եղել։ ռսկայն

`

ծ.

մեր նոր

սոնգիայում

այն

մի բանաստեղծությանմեջ առանց Չարենցի դարձել է բառ, թեն, իճարկե, Հազվաղեսը

մասնիկի ն գործածությամբ: Այդպես ն, ինչպես արդեն ասել ենք, շարժ արմատը մեի դիականլեզվում չունի բառային իմաստ ու անլեզկախ գործածություն, մինչդեռ ժողովրղախոսակցական ն վում ուհի ռւաւոխ ալդ դեպքում (ժողովիդախուակցական վեզվի ճամար) բառ է: իր այն կողմերով, որոնց մասին խոսեցինք ն որոնք բառի աաճմանման ճիժբբ ճամարեցինք, բառը ճանդիսանում է լեզլեզու չկա: Ավելին. լեղուն, իր Վի ատաղձը: Առանց խառհրի իրական վիճակում, ճաղորդմանպրոցեսում, ինչպիսին էլ որ նա լինի, քնրականական ինլպիսի կառուցվածը, ինչպիսի Փերականականմիջոցներ ու ձներ էլ ունենա, ոլ այ ինչ է, եթե ոչ բառեիի թերականական ճարադրություն, բառների

-ոց

|

բառ

դորժածվել է

Համակցությունը նախադասությունննրի մեջ. Թեն ինջնին, առանք ըերականության,բառերը լեզու լեն կազժում, բայց

լեզվական այն միակ միավորն է, լեզվական միակ կատեգորիան, որբ մեր գիտակցությանմեջ գոլություն ունի փեքեին, անկախ նախադասությունիցն նախադասությունից դուրշ, գոյություն ունի ոչ Քե իբրն վերացություն՝իրական Տախադառություններից, այլ իբրն իրական ու կոնկրետ միան այլնի վոր, իբրն առարկայի, Հատկանիջշի անկար Հասու ձն, կայություն դրա նյութականացած կեզվականբոլոր միավորներըծառալում են այդ ինքնուրույնժիավորին, Հանդէս էնե գալիս երա ճետ ն առանցնրա լնն կարողգոյություն ոռանալիրականխոսքի մեյ: տառը

գ.

ձն Բառի

ն

բառաճներ

մաք արնԷԱ տճսակկաիը մի ամեն

աա

ճեչլունների որոշ ճամակցություն է, որ սովորաբարարտասահականմիասնությունէ կազժում կ ստանում չեշտ՝ որնէ վանկի ձայնավորիվրա: ժայերենում, իբրն կանոն, չծշտվուժ է Վվերջավանկի ձայնավորը, էքք դա բ ձայնավորըլէ. նթե վերջավանկի ձայնավորնէ ը բառ

)28ն ջնկնում Աոդոխաովանը Ի Պոմ ԱՐ վանա

մնննալո

րենը

նակ, սրոշակի

ձնր, բառերը,

ույ

ավա.

էեն ձնթարկվում` ձնափոխությունների ջերականականզանազան կժաստներ արտածայտելու Ճամար» գոյականներըե դերանունների մի մասը Հոլովվում են, բաՀրբ՝ ածականներըՀամեմատության աստիչ Աաաա այլն: Հայծրենումեվս բոլորը մք ժա-

Արո,

ւ

սամբ կատարվումէ բառերի զանազան ձնափոխություններով. օրինակ՝ուններ ճապառակ, ճայո, գրելբաոքճրը. դրանցից լ"'բացանչլուրի ձեն է Բ, 6, ա. պ

ա,

ր,

տ,

կ,--

ճ,

ճամապատասխանոինն՝

գ ը, ո, է, լ ՞նչյունների Հաբառային շեշտը. սակայն դրանցից չուիամացությունը Փանչյութբ, Քերականական իմաստներ արտաճայթտելու ճամար, պետք է էնքարկվիորոշակի ա,

ն

յ,

ո,

--

ձնավփոթությունների, առնենք»

ճՃրապաբակի, ճոր, ճայբեբի,գբեցի, գրեցի» բապարակից, ն Ա յ. ավլես ձնավոխություններիը մեկ քեմուրաջանչյուրբ

ձնե է, րականական էծ

Բայց

միննույնժամանակ,ամեն մի բառի .

տարբերքերականականձներբ ոչ այլ ինչ են, եքն ոչ դարձէ այն, որ բառը չալ տվյալ բառի ձեր: Սրանիցինքնինեխում Հետնաիրականումունի ոչ քն մեկ, այլ բազմաթիվ ձներ։ ամեն ժի լնզվում գոջականբար, ելնելով այն փաստից, որ ուննն ու թվով շոլովներ՝ եղոոորոշակի դերանուններն ներն կի ե Հոգնակի (որոչ չեզուներում՝ եղակի, ճոգնակի, երկակի ժամանակներ, ն այն) թվերով, բալերը՝ որոշակի քվով ն ձները, ըվային դիմային դրանց եղանակներ,սեռեր ածականեհըը՝որոշակի թվով չամնմատության աատիճաններ ու դրանը ձները ն այլն, կարհլի է ասել, քն լուրաքանչյուր Ճաբառ ունի յնքան ձե, որքան Հարաքուցայինձնձր ուհի ն դեմապատասխանխոսբի միասիօրինակ՝ գոլականները ուննն վեց (Հինգ ժամանակակից Հայերենում բանունները ն. է տառի ե Տոլնակի), երկու թե (նզակի ոք) «ղով: ու

թոն 10լամ

աոա:րաո մու մ... ւ,

հղա-

ոք)

ամր գեր

որում բառը լեզվի մեչ ն խոշբի ձնեափոխուգոլություն չունի, քան իր բոլոր աք թյունների միասնությամբ. յուրաքանչյուր քերականականձե առի իրական դրսնորումներթց մեկն է: Սակայն, մյուս կողայդպիսի բնութագրությունը, բստ էության ճիշտ լինեճիշտ է, բոտ

ու

իչ,

Խր»

ԱԱ

մունքն

Հետը) ականն էլ

"

ձն

մ, լր ու - բի ոլ

հրի.

առա

ած

սո

Բացի դրանից, թեն իրոք

ամեն

խոսբբ մեջ դրոնորվում է որոշակի քերականական գնով, բայց ա կապակցությանմեջ, մինչդեռ կապակցությունից ղուրս այդ ձները լոկ վերացարկվածձներ են, ն էրե մենք ընդունենք, քե բառն իբրն լեզվական միավոր գոյություն ունի լոկ թրական կապակցություններում, ստիպված իմունջներից մեկը՝ կլինենք բացասել բառի սաշմանման բառի անկախ գոյությունը կապակցությունիցդուրս, մեր գիտակցությանմեջ: Քանի որ մենք ընդունել ենք, որ բառն ապա մենք նրա ձնի ունի անկախ դգոլություն խոսբից ղուրս, սածճժանումն էլ պնտք է ճամապատասխանեցնենք դրահ, այսինքն՝ բառի ձեն էլ սաշմանենք կապակցությունիք անկախ նիանից դուրս: Այ» դեպքում առերեույթ Հակասուքլուն է ստեղժվում ճետելալ երկու դրույթներիմիյն. ա) բամի

բառ

ու

:

.-

գ7

ռի ձեր հրա հյութական (Հնչյունական) կաղմն

Խոսքից

ն

խոսքի մեջ դիսնորվողլքնրականական ձնձրից,

Ք) բառի այն

լովը),ածականներինը,ածականականդերանուններինն

է անկախ

ու

ն

ձնափոխությունները,հրոնցով նա ճան դես է գալիս խոսքի մեջ, նրա իրականդրսնորումներնեն եյ Հետնաբարի, նրա իրական ձները:Այս դրույթների միջե մաճան, ոչ թե «Հակասությունկա, այլ ձակադրությունննրի դիալնկախկական միասնություն, միշտ է, որ բառն անկախ | գոյություն ունի խոսողների դիտակցության մնչ, ե դրանից ինքնին բխում է ալն ճեւնությունը, որ բառն ունի նան իր անկախ ձենը,թանք որ իմաստի ե նյութական ձեի անխզելի միասնությունէ կնրկայացնում:Ցիշտ է ն այն, որ բառերի ունեն ինքնուրույն ) գործածություն, այլ կերպ ասած, լուրաՓանչյուր բառ, իբրն ընդճանուրկանոն, կարողէ դործառել որպես նախադասության անդա, իսկ այդպիսին կարող է դառնալ միայն իր Քերականական ներով:Հետկարար, բառի անկախձեր ն ջերականական ձեերը դիալեկտիկական վ միասհություն են կազժում, բոտ որում առաջինընիա անկախ գոչ` մուքյան նյութական ձեն է, ծթկրորգները՝ այգ ձեի կապավքական Փոփոխությունները: մեջ բառի անչ (եզվաբանության կախ ձեր ինդունվածչ կոչելբառի ձն կաւ բացաշձակ բառի ' ձե, որովչետն, իբրն կանոն, փառարանալին : բառարանննբում բառերըբնրվում են իրենց անկախ գոյության ձեճխով, հկ գրանց ֆերականական ձնափոխությունները՝ 1երականական ձներ կամ բառաձեհո: Հայր, ճրապարբակ, գրելբառերիը | մուրաբանչլուրիայգ ձեր բացարձակ կամ բառարանուլին ձե | 1» 151 տոր, ճոոով,ճայբեր, ճոաճայոեոից..., բոլոր

ի

|

.

.

Ճրապատակի, պաբակով, ճբապաբակներ.... գբում եմ, գրեմ, գոնցիո, Գոի».-. Է այլն՝ քերականական ձեեր կամ բառաձեեր, հքրե ընդճանուրերնուք, գոյականների ն Հռլովվողդերանունների ձեն թվականների բացարձակ է ուղիղ ձեր (ուղղականՀու

ու

Այր դեպբումնրա

ունքերլիիմաստխազերը: Հին լիլուննրի (օր. գրաբարի, «ունարէն ՐէՏի, չատիենրձնիե այլե) խալերըբերվում են Սոոբեղր բառարաններում ր տաճմանական եղանակի ծ Ճղլակի առաչին դեմի ձեվ, որ գործնական նպատակներ ունի, գրաԹարյան ճատիմ1նիջ քարքլի4 իմանալ թացարձակձեր. այն է՝ նստել, հոկ նստելձնից ՀնարավորՀէ կիմանա,Թ: նա ի Խոնարչմանէ քնքարկ,

Հո

լ

| :

) '

քվականներինը(նան մակբայներինը)դրական աստիճանի կապեձեր, բայնրինը՝ անորոշի ձեր": Ձալնարկությունները, են, քերականական չունեն չաղկապներըչթեքվող բառնը րըչ ձեեր, Հետնարար ն դրանց միակ ձեն էլ «ենց բացարձակ խոսքի թեջվոլ ձեն է. ժամանակակից Հայլերծնումբոլո ունեն ձերբացարձակ իրնեց մասերին պատկանողբառերն բացարձակձնից ն գոյություն ունեն միայն բառաձներով- օրինակ՝ հագի, ձագից բառաձննըը չունեն բացարձակ ձեր (բառարաններումբերվում է արմատականձեր՝ Հագ, բայց նչվում է, որ գործածփում նն միայն սեռական-տրական,բացառականՀոլովաձեմերը ն միայն եղակի թվով). կերա, կեր, կեռել, եկա, եկ, եկել, հկած, եկող բայական ձեճրը չունեն անորոշ առանձին բառեր միայն ղուրկ

կեշած...,

դերբայն այլն: Քառի բացարձակձեր ժամանակակիցՀայերենում, ինչպես ե շատ ուրիշ լեզուներում, միաժամանակնան բառաձեվերի Հարացուցային շարքի առաջին կամ ծլակնտային ձեն է. օրինակ՝հայր բացարձակձեն է, բայց նան Հովոլման ճաձեն է, այոինքն՝ ուղղական առաջին՝ ելակետային բացույցի ժեչ կոլեզվաբանության դեպքում բառբ Հոլովի ձեր Այս են են բառի բացարԴրանովտարբերակվում չում բառույթ: ձակ

անկախ ձե, բառի ձեր,հիսլես

ն այդ

նույնձեր,որան

շարքի անդամ, որ արդեն Հանդես է գալի» Հարացքուցալին իբբն բառաձե: Բառերի բացարձակ ձեի տարբերություններէլ կարող են Ֆույն արքնակ, լել, աեւ ա են. են, առաչին ունի Շոդակաառն բայց ձնով տարրքր պը, երկրորդը՝ ոչ։ Այսպիսի դեպքերում ունենք բառի 4եական տարբերակներ,որոնց մասին կխոսվի ստորն: եվ այսպես, բառը անկախլեզվաբանականմիավոր է ն

եջեսապատելեբեսպատե

ՀՈՐ

լեզուներ (տի. արաթերքնր)։որոնց մէչ բայերը զուրկ էն անձե 1 ինդունվումկամ բԲարարմձակ ձեո դեսթումփորեն որոշ դէրբալից. եղանակային ձիեբիը մեկի (սովոբայարմատը, կամ պայմանականորեն՝ է խոնարբչման խոլոր ճարաքուցային 4էորից կարնլի կազմել խարար այե, վերբ կամ Ճիմբծրի)/

:

են

կան

Ներկայացնումէ իմաստի ու ձնի միասնություն.բառի անկար ձեր նրա բացարձակ կաժ բառարանային ձեն է, իսկ Փերականականձեձրը՝դրա բառաձենրը: Այն դեպքերում, երբ տվլալ լեզվի մեջ բառի բացարձակ ձեր միաժամանակ նան է, Ճարացուցայինչարջի անդամ այսխնքն՝Հարացույցիմեչ դառնում է ճարացուցային չարջի անդամ առանց որեվ ձե վափոխությանկ, Համապատասխանորեն, Հանդես է զալիս Խ»շքի ժեչ որպես նախադասության անդափ, բացարձան ձեՎի դառնում է բաղույթ ն բառի Փծրականական ձե, այսինքն՝

Քառաձեն:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԻՄԱՍՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ա.

Բառիմաստի բնորոշումը

Բառի սաճմանումը ցույց տվեց, որ բառերն ունեն իրենը ձնի, ն ներքին, կաժ եյուքական կողժը։ոյսինքն՝ արտաքին քովանդակային կողմը: այսինքն՝ իմաստը: Քառիմաստը ու Հասարաայն ճասկացությունն է, որ պատմականորեն կալնորեն ամրացել է տվյալ բառային ձնին, օրինակ այէ բառի իմաստն է «մարդու ն կենդանիների անհսողության դործարանը»Հասկացությունը, լույս բառինը՝ «որեչ մարմնի

արձակած ճառագայթայինէներգիան, ռր ընկալվումէ աչքով ն տեսանելի դարձնում շրչապատող աշթարչճը» ն այլն: Այ. ասճժանումի Համաձայն, ամեն մի բառ իքրն ասկացուու Քյուն բովանդակող միչվոր, ենքադրում է առարկաների ձրնուլքների ընդշանուր, ական ճատկանիչներիվերացարկված արտարոլումը մեր ժտաժողության մեջ. օբինակ՝ աչէ չի նշանակում որնէ առանձին մարդու կամ կենդանու բառը

տեսողության գործարանի, այլ առճասարակ՝տեսողության գործարան, լույս բառը ցույց է տալիս ո՛չ քե առանձնապես արնգակի կամ լուսնի (որնէ ժոլորակի, աստղի ն այլնի) ճատագայքային էներցիան։ այլ ճառագայթային էներգիա առՃճասարակն այլն: Վերանալով առանձին, եզակի առարկանեՀՐԱՑ (երեովթներից, գործընթացներից, «Հատկանիշների, ե

այլնից) մարդկային գիտակցությունըդրանց ընդճանուր

ե

ական չտատկանիչներնարտացոլում է Հասկացություննեբով, որոնք հ բառերի իմաստն են կազմում: Այսպիսով,բառի ձեր իր նյութականությամբ դառնում է Հասկացությունների ելուքական ձերկամ Հասկացություններիանվանումը: մակայն բառի սաշճմանման ժամանակմենք ասացինքնան, որ կան բառեր, որոնք զուրկ են բառային իմաստից ե արտա

ճայտում

նն

քնրականական զանազան Հարարերություններ.

մն անձ Հաա Ե : Մ անվանիչեերի, ւ չի Հասկ ընթացների Այգ բառերն ազությունննը: իմաստ Քն

գորժ-

բառապաշարիմել

եղա

խնասոը չ8նջ կարող

ԿԱ

Բայց

չ

բառային,

ոչ

Այնուշետե. լեզվի

ջերականական իմաստ»

այլ

հն ժտնում

նան

Ֆակավորող բառերը,բացականչությունեերը, ինչպնա ն

ԱԱ"

ունեն

ճատուկանունները: հրբ

այտ տեսնում

յ

նմա-

կարգի

ր Պատետրն ննջ վերլուծում, ապա ճնք, դրանցից բացականչություններն ու քղանակավորող բաոծրն արտաճայտում ձն ո՛չ թե առարկաների,գործընքացնեբի ն այլնի ճասկացություններ, «իլ

որ

՛ ճւ Հասկացություններին

բաբնրակցվող վերաբերմունք, զգացմունը,

'

սոբյեկոիվ

ն ցնաճառություն այլն. նմանաձայնությունները սռսկ

Բարտադրում ձն

վե-

առարկաների, երեույքների,գործրնթացնի-

թի ն այլնի Հանաժ ձայները էեզվիՀնչյունենրով, թսկճաուն անուններն առճշասարակ որեէ բառային բմաստ Բուչունեն նրանք Սոսկ առարկաների,երեու չ րի ւ այլնի անվանումքր ենն Վերջապես, դ երան ու դոր րն էչ Թճն բառային իմաստ" ունենսակայն նրանցիմաստըոչ քե ալս կամ այն ճռաթՀատկանիջի, գործընթացին այլնի Հասկա ությունն /" է,

թենն րել

,

) :

լ

.

:

,

մայի, ն

՛աշթվանիԱյսպես նա դեջություն:

ընդճանրապես Ինդչճանրաոյք առարկայի, Բոոք

այ

շի

:

արնի վերացարկված Հասկա

ծ բանունբ բոերալտում

է օչ Քե որնէ

արդա

«Հաա

։

|

առարկայի,աաննք՝

|

Ղա

է

Այք ճաքում,

Խորա է կանացում

Ճասարակ անունը,ն անուն

(Ի

4:

որ

նուն

9լիէ Ամրամ) էա

Դր

հրրն ճառով անուն

:

է գորժաժյում

իր Բառային իմաստից. ցլիկ Հճաշարակ որ. աճն ճառք բցոում է այդ իմաստը. այդպեռ է` ՎԱրջալու ե այն: նույնիսկ այն-

Ապրո, արար "ո

-"

նազելի, Սոգին, Տառնեքկ, Վարդ,

պիսի Հատուկանունեն թն՛ հե» իրեք կրողներին՝

աջ

"բառեր: Ա ԲԱՅԸՔառային իմաստից, ինլշ շթ: Մառհաղբչութ գեշատ Դրանք բեաայլն: կավալրերի աճուններորոնք եկ. «բացատրվել» իրենը հային իմաստնմրով, գաբժյայ որճլես Ճատուկանուն պես Ծաղկաձոր, են

ՂիննձրքՀոր» է,

այսինքն`

-

ն

յ

Ի եւ

այ աակրեչ" ՀԱ»

ձ «յծ անունով «Սառնաղալուր ենակավայի»

աճոր

:

Ւ

րտ.

ասք, ցէ

"զ

։

ն

այլնի

մային Հարաբերությամբկամ առանց այդպիսի ճարաբերուԺեջ կոչվում Քյան: Այս կարգի իփաաոները լեզվաբանության ունեն հն խոսքամասային իմաստ:Հնտնաբար,դեբանուններն

խոսքամասային ' իմաստ:

.«-- 22.

քարպեղլաննիր «Հայերենի խոաբի մասկրի ուսմունքը» մեՃագրության մեջ առարկելով մեր «(Ազվաբանությաններածությունը (1948) դասագբքում տրված` դերանունների քառալին իմաստի բնուքադրությանը, իմաստ ունեցող բառերի տակ էգ. Աղայանը նկաՊրել է. «Խոսքիմասային ափ ունի միայն գրանունները, մինչդեռ ամն մի խոսքի մաս էլ ունի զոսթիմաային բմատտ»(էչ 288): Առարկությունը ճիչտ չէէ Անչուշտ, տարբեր խոսքի մասնրի պատկանող թառծրբ (ն ո՛չ թն՝ սամեն մի խոսքի բառային մաս) արտաճարտումնն նան խոսքաասային փմաստ, բայց սնաոոտի Հիմքի Վրա. սեղանբառի բառային իմաստի Հիմբն է բոլոր Խ.

"ւ ղանների էական Հատկանիչեքրի բնդՀչանրացումով վերացարկումով կազմվաժ Հասկացությունը, որպես որոշակի տռածհկայիՀասկաքություն, այդպես էլ՝ պատ, ջու, մաոդ, ձոապարակն բազմաթիվ այլ բառերի ճասկացություններըռրոչակի առարկաներիՏասկազություններ են: Բանի որ այդ որեէ առառկայիճառկացուբառերիը լուրաքանյլուրի բառային իժփաստի Քյշն ե. ապա ճասկանալիորենդրանցիը ափնն մեկը արտաձացտոաւմ իմա», ալլ կերպ ասած այս կամ այն տռառկայնությանծ խոսքամասայլին է նան գոլակաճասկացություն արտաչարոն|ովիսկ ստանում տոռսխկալի գոյականի բառային կմաստի մեյ իմաստ, որը տվյալ խոսքամասային Ֆի

մատնոց քերականականիմաստ է: ինչ վերաբերում է դերանուններին,ապա դրանջ զասկ էե ոբոշակի առարկայի (ճատկանիչին այլնի) ճասկաջուՀատվանիլի է առարկայի,ընդնանոապես Քյունից Է ունքն րեդճանբապես ածական խյաստ: Այսպիսով, դոյական, «յլնբ կարգային (կատեղորիալ) ն այլ խուբի մասձիին պատկանող հանեին ունեն որոշակի առարկայի խոսա (առարկաների)կամ դրանը սնռի։ չասի ն այլնի ճասկացություն-է մոաաալինիմաստ, որսչակի ճատկանիչի ճասկացությունՎ խոսքամասային դերանուն խոսքի մասին պատկանողբառհին ուփմատտն այն, մինչն նեն ոթիվ ածականական ն այլն) փաստ Խոսքամասային (դոլականական, քատ րում, ինլպես գոչականննիր, ածականները ն այլն, այնպես էլ

' «Համապատասխանում Փուց տվող

չափով

"

աու Սառնաղբյուրը՝

քատրծլու ճամար պետթէ

"ր

ի

«ասկացություն, այլ ճարաԸնդճանրառպես առարկայի ճասկացություն՝դիմային բերությամբ կամ առանց դրան (ինչոլես՝ ով, որ, ինչ այլ ն այլի): Ուրեմն, դերանուններն էլ ունեն առարկաների Հատկանիշների, գործընթացների ն այլնի ընդչանրական Հասկան այլն՝ դիություն, անկախ ախ դրանը րոն 4 դասերից, տեսակներից ԽԹ:

Հառի, քարբ, ջրի, մարգու

«ժաՍազկաձորը

դերանունները,

այլն. գրանքբաաձեմնով է

Բնակավայր», |

այդ

իմաստի

Հետ

միասին կարող

են

ունենալ

ն

ունեն

զանազանբնթականականիմաստներ, օրինակ դու դնրանունը, խացի իմաստից, ունի նան անձի, դեմբի, Հոլովի նե գոյականի խթոսքամակային Քի Քերականական ոբ. Հերկ, սեղանբառնէլ բափժասոնեթ, փնչոլես նան

'

Հ ժ

Այ. բնաթագրումներից ձլնելով՝ քառերի արտաճորթած նն ազորձլ ճնտնչալ

կարգերով. աքն Աոա ասկաջություններին ճարարբե4

Բա ՂԹվող

Բ,

արտաճարտչական (զգացական) իմաստներ,3) իմաստներ, Քէրականական 4) խոսջամասային իմաստներ, Հիմնվելով մատների այս դասակարգմանվրա, էլ» բոտ իրճնը արտաճալոած իժաստեճրի, կարողնջ գա-

Բառերն

սակարգել Հետնլալ ձնով.

փիմաստբառեր, որոնը իմաստն է ուն Հասկացութ մամ ճասկացությունենրին Հարարծրակցվոլ կան իմաստը: ծն 7.

լտ արամ, արկաոաեհարե անխտիր մունք,

մունք,

թե միայն

ոբեէ քեբականական

իմաստ: Քա-

Կ

ն

հմար

ւանն

կամ բ բառիայնպիսի Ի ե իմաստը,ոռի ճիմքըառարկայի,ճատկանիչի այլնի ճասկացություննէ: Իիքրնայդպիսին բառային իմաստը տարբեբառիմաստն աիմաս

է

փակվածիմաստ է ն իր մեջ կրում է հան առարկայի, Ճատճատկանիչի, գոիծինքացայնության (դքօԱօԸՄՎՈԵՑՑՇՐԵ), ն ածականիչիՀատկանիչի այլնի, աք կեր՝ գոլականի։ կանի, թվականի, մակբայի, բայի խոսքամասայինիմաստը: Դերանուններիբառային իմաստը ինչպես տնսանք խոսքամասային կարգային (կատեգորիալ) իմաստ է, այլ կերպ առած՝ դերանուններըունքն ընդճանրապես գոյականի կամ

արտաչարրյաը

աժականեւ | ձայնարկությունները

Այդպի"իք գոյականները, Քվականները, բայերը, մակբայները, ձե հղանակավորող բառերը: հախ ո Այդպիսիք որոնքարտաճայտում են Խոսքամասալյին իժասաւ -. Ձեական բառեր,որոնք ունեն

րանուննի

Քերականական հմաՀՊԾ

ն8ր. ալգպիսիքեն

3.

ա

կազերըն շաղկապները: Քառիմաստից զուկ քառիր, ինչպիսիք Ք

քն

:

'

անունները նմանաձալնությունները, Քենության առեծլով ն

լեղվի մարզմանՀամաձայն, տեսնում

Քառապաշարն

Հա

տուկ

ամք Բառապաշա այս

դատ

հնք, որ Բի համակած մասը, պարզապես նրա ությունն ճն կազմուժ լիԲառերը: Այլ կերպ լինել էլ չի կարող, օրը վ ես տառերն նն, որոնը

բաոո

յտ

«1«աա

ի

ճասկացություններով արտատոլում ն սուրբյեկոխվ աշխարճների րք, ծրնույթնիառարվանձըը, Հատկանիշները, ն այլն: Սրանով գործընթացները էլ պարի ե է ն

որ

|

չի կարո (ինձլ' նէ ը Քառձրիիմաստմենք ռոլժմ տարբերա կէլ նդհ բառիմաստե բառա յին իմաստ կարողհնք սքրմիննէրն 1 դրանց երի Քառիմաստը իմաստնէ, անկախճասկացությունն բառի այն բանից, թե այղ առնի

1Լ2զու

ենրի դասակարգման վրա

թյուն է,

ԱԻՆ ՊԻ

Հելավ,

|

|

իմաստը

բկայիՀասկացությունիը զ Մառա:

իրի (ո: ամ)

երգա

աաա

Բառիանվանողականդեր աբերությու վերաբերությ

եարկայակատ

ինչպես ասացինք,իրենց ասացինք, իրենցնլութական ինչպնս եյուքակ

ձեով Հան-

դես հն գալիս իբբն ճասկացություններիանվանումներ. Այս կամ այն բառը ինքնին, խոսքից դուրս, չի եչում այլս կամ այն առանձին առարկան, ծրեուլթը, գործընթացը ն այլն, ալլ

.

ճասկացուհասկացություննեին ճառաբեբակցվող վեբարեր. Բէ:

բ.

Բառձրը, առծրը,

այն, Բառի բառիմաստաման. ազորվում ամար (ծզվաբանությունն առաջին Հերո

նծրի Թէն նկատիէ

ընդճանրապեսածականի (թվականի, ժակրայի ե այլնի) խոսբաժասայինիմաստ, որ, ըստ էուցյան, նուլնանում է գոյական,ածականն այլ անվանումներիՀասկացություններին: իրոք, ես դերանվան իմաստը կարող ենք ներկայացնել գոյական - (դեմք, անձ, Եզակի,ուղղական ճոլով) բանաձնով, որի մեջ առաչինը ես դերանվանՀասկացականՀիմբն ձ, փակագծիմնչ առնվածներԻքերականականիմաստներ:

աաա

: լ

մ ցության ծավալն ու բովանդակությունը կազմող բոլոր առարկաները,երնույթները, գործընթացներըն այլն՝ վերաՓարկված ձնով. Հասկացությունների անվանումըբառիանվաճողական դերն է: Ամեն մի բառ, ոբ աբտաճայտում է ճասնան կացություն,ունի աճվանողական դեո: Անվանողական դերբ պայմանավորվածէ այն բանով, որ բառայինտվլալ ձեր, ամրանալովայս կամ այն Ճասկացությլանը,անվանում 4 այդ ճասկացուքյամբ միավորված բազմաքիվ միատեսակ առարկաներիկամ դրանը տնակների, սեռերի ն այլե ամ25

դասծը, ն ոչ թն ամեն մի առարկա առանձին: Այսպես, օրինակ, ծար բառե հր Հաս կացության մնջ միավորումէ բոլոր կարգի ծառերն անխտիր,մարդբառը՝ բոչոի մարդկանց, որոնք ելել են, կան ու լինելու ծն | Քանի ոի բառի այլե: անվանողական դերը ճասկացությունների անվանումնէ ե ոչ Ք. առարկաների, քերականական իմաստների ն այլն, ապա պարզ է, որ ոչ բոլոր բառերը կարողեն Բոլ)

առանձին

այդ

ունծնալ

դերը: Այսպես,կապերնու

շաղկապները, թրոնջ ոչ

առարկաների, ե Հատկանիշների այլնի

թե

են Հասկացություններ

լտում, ար Քծրականական իմաստներ, զուրկ եե անվանողական դերից: Այդ դճրից զուրկ նն նան նմանաերտած

ա

ձայնությունեերը: Դերանունները, որոնք ոչ թե որոշակի ճն այլնի ռարփանձրի, Հատկանիշների Հասկացություններ ծնե արտաճաոում, «յլ ընգճանրապես կ ճատկանիչի, այլնի Հասկացություն, առարկայի, նուլեես անվանողական գեթ ճն Ժնում Առանձին ոնն, Հատուկ անունները, ձայնարկուՔլունճրր ն ա-

եղանակավորող բառձրը, Հատուկ անուններին.

մարժեսԹէ «ետք է նրանցդերը Հենց միայն

այդալնս չէ.

դծր, քանի ՀՏրագրել անվանողական անվանումն

որ

Սակայնիրականում

է,

Հատուկ անունների անվանումձե

սակ առարկաների

ոչ

Բ6 միատե-

ճասկացություններ, այլ միատեսակ առաիկվաներիը ժուրաքանչյուրին առանձին-առանձին, Դրանք փաննրի անուններէն ԱՒ

անվանհուլական դեր ունեն,ձմյ:

Հետնաբար, անունենիր Հատուկ Տա դնրից» կս

Ինչ վերաբերում է

հղանակավորող բառերին,ապա Դծրի մասին տարբեր

առար

Ր

Հասկացությունների, առարկաների անվանման: ոչ

զուրկ

նն

բառի

անվանու

ձայնարկություններին ու

եզվաբանության մեջ դրանց

տեսակետներ կանչ Ռժանքգանում ծն, կարգիՔառնիը զուրկ են անվանողական Ճճետե դնիից,ռրովդթանքանժիջական որ այդ

բի, ճատվկանիշեճրի, զգացմունջների Հասկացություն, էջ տր ոմանքէլ գանում ի Ճայնարկությունները ժգանակավորող ա ա բառերը նուլնԺորուննէր: Տն արտաճալառաը, Բարձր ձն, որոնց ալելույա իմաստըզգացմունքների, ների ն այլեի վնրաինրժունըն

այլնի

,

,

ՐՅԱ

բնդճանուր է, հւառի ն Հասկացությունն

ունեն

անվանողական դեր:

դրան, ք

հառի անվանողականգերին Հակադրվում է հրա առարկայական վեծրաբերությունըԱնվանողականդերով հորն իմաստի ն նյութական ձեի միասնություն, Հանդես է դալիս որպես ճասկացությանանվանում, ե դրանով իսկ խրզվում է բառի (ճասկացության)անմիջական,ուլզակի կապը իրական առարկաներիՀետ. Սա մարդկային մտածողության ու լեզվի վիթխարի նվաճումն է, մարդկային մտքի ճրաշքը: Սակայն։ դրա Հետ միաժամանակ,լեզուն ունի իր Հասարակական դծիր. նա ծառայում է ՀասարակականՀաղորգակցմանը, որի ժամանակՀազորդակցվողնքրը,միժլանց «ետ խո«ակցոզներըսովորաբար իրական, այս կամ այն դեպքի, Քրադարձության, երնույթի, գործընթացի, Հատկանիշի մաօին են խոսում ն ոչ Թի առճասարակ իրաղարձությունների, առարկաների դասերի մասին, եքն Հասկացությունների դրանց անվանումների,այլ կերպ ատած՝ նքե բառերի օգնությամբմեր գիտակցությանմեջ արտացոլում ենք ոչ թե առանձին առարկաներ, Հատկանիշներ, գործընթացներ ն այլն, այլ դրանց ընդճանուրն էական Հատկանիչները՝իրերի աշխարձճիփոխարինելովմեր գիտակցությանժեչ վերացաբար գոյություն ունեցող բառերի այխարծով, ապա Հաղորդակցման ժամանակ այդ «ինքնագո ն ինքնաբավ բառերից «նաք է վերադառնանքառանձին, իրական առարկաներին (ճատկանիշներին), դրանց որոշակի խմբերին, իրականդեպ-

բառը,

ու

քերին,փրաղարբձություններին: Այլապես, օիինակ,մայբաքաղաք բառը

ներառում է բոլոր մալիաքաղաքների քնդճանուր վերացարկվածՃատկանիչները՝իբրն ճասկացություն, Հն. տնաբար նա վերաբերում է բոլոր մալրաքաղաբներին ընդՃանրապես,բայց ոչ դրանցից որեէ մեկին՝ առանձինվերջբաժ, մինչդեռ Հայաստանի է Եշեանընախամայբաքաղաքն դասության մեջ այգ նույն բառր Ճատկացվել է միայն մեկ առանձին մայրաքաղաքի, որ է՛ Երնանը: Ստացվում է ալն«պես,որ բառերի օգնությամբ մեիք կտրվում,վերանումձեք առանձին առարկաներից, ճատկանիչհերից, իսկ մյոա կողմիջ էլ, Հննց նույն բառքրի օգնությամբ, նրանց գորժածույամբ կատարում էնք ճակառակը՝ընդչանուր ասկացությունը վերաբերելով առանձին առարկաների (ճատկանիշչնեւրի ն այլն), դրանց որոչակի խմբերի, որոշակի բանակության: ն

Քառերն այս

դեպքում

ստանում

եխ

առարկայական

կոնկրետություն,վերագրվում, Հարախնրակքվում, ճատկացվումեն

ավյալ ճասկաքության ծավաղի մեջ ժոնող առարկաներից մեկին,առարկաների այս կամ այն մասնավոր Խժբին, Սառ բառը հներառումէ բոլոր ժառերն անխտիր, բայը չի նշում դրանցիցորնէ մեկր կաժ մի քանիսի, մինչդեռ «Մեր տնկած ժառնրըկանաչելեն» նախազասության մեջ այչ հույն բառթ

Վճրագրվել, Հարարերակցվել, է ծառնեիի Հատկացվել միայն

ժի խժբի, այն է՝ մէր տնկած ծառերին:

Քառերի վերագրումըկամ

հրենջ տված առարկաներից ճարարնրակցումը ն (ճատկանիշներից այլնից) մէկին կամ մի որոչակի խմբի՝ կոչվում է

ծուց

բեշություն: Այն Բոլոր դնր,

ունեն

նակ

բառերը, որոնք

վեշաառարկայական ունեն

անվանողական:

առարկայական վնրաբնրություն, Դերահունննրը, որոնք խոսքի Մեջ նույնպես

ճարաբերակցվում, են Հատկացվում որոշակի առարկաների, Բո Ճատկանիչների, որում այդ Հարաբերությունը է իրադրությամբ, ունեն իշադոականպայմանավորված առաբկայական վԵբաբեբու-թյուն, մինչդծո Հատուկ անունները, որոնք կրենք դեն միդերու| առարկաների հն, անվանումներ ունեն բնականաբար ճիայն առարկայական

Հէրարբծրությո

Գ.

ԲԱիմաստ կ բառի ճերթինձե

Քառերի փժասռների, անվանողական դերի ն առարկաՎերարբծրության մասին ասվածների նն սփռում լույս Քավականաչափխառի զական

բովանդակության գռորժաուականէությունը, Մասնավորապես, Խոսելով բառի կողմիվրաւՍակայն

ու

դրանցովձի սպաուվում բառբ

բովանդակության մասին,

փարձլի Դասկացություններից, որոնք, բովանդակության Հիմքն շոր», կազմում, ներա փմաստային տարբեր, է աածլ, ոբ նա, բացի

'

դում

է

բառի

եան այլ

տարրերի մասին զազավփար ա

քն

իմաստային աղդ

միավորներիծագման, նախնականիմաստի, ձնի ու դործա-. ռույթի լուսաքանությամբ: Մասնավորապես բառներիվերաբերյալ կիրառվելով, որպես բառագիոական Հետաղոտուքյան մի բնագավառ,ստուգաքանությունըձգտում է պարզել` բառի ծագումը, նրա նախնական իխմաստնու ձեր, դրանք: պատմական փոփոխություններն ու գարգացումբ մինչե տվյալ պաճը. օրինակ, զբաղվելովղունչ բառի այդպիսի ճետազոտությաժբ,մենք կպարզենք,որ նա ծագել է ճին ճաքճրենիընդ ունչ «քեղերի՝ քթի տակի մասը» նշանակությամբ կապակցությունից. պատմական զարգացման ընթացքում` կապակցությանանդամներիժիավորումովստացվել է ընդունչ բաղադրյալ բարի, որից էլ. բն ճնչյուններիանկուփով՝ ժծձրայժմյան դունչ բառային ձեր. որոշ փոփոխության է հնքարկվելնան իմաստր, բատ որում դունչ այժմ նշանակում է ոչ թն «բքի տակի մասը», այլ՝ «կենդանիների գլխի առոչնի ոտորին մասը՝ ծնոտը, բերանը ն բիթը միասին», Նույն ձնով մենք կաբող ենք ռլարդել: որ Հայերքնեի կռունկ, կուռն,կոնակ, կարթբառերը ծագել են մինեույնկու»արմատիը, որ նշանա կել է «ժուռ, շեղ, կեռ» ն այլն: Այսպիսով,բառագիտական. ատուգարանությունը բառի ծագման ու դարդացժանպատմու թյունն է, Մեղ Համար ավյալ դեպքում ստուգաբանություն կարնորէ այն բանի ճամար, որ նա Հեարավորություն է տաիշ գանծլուբառերի եախնականիմաստեերըն դրանով իսկ քացաշարոծլու այն սկզբնականՀասկացությունը եհ պատկիրացումը, որից առաչացել

հն

ե, նորանոր ճասկացություններ

Տամապատասխանաբար, բառայինկժաստներ։

Այսպես, սւռուգաբանությունը է տալիս, օր մարդբառե առաջա ցույց ցել է մեռճելբայի նախաշայկական շրջանի ննթակայական՝ դերքայիցն նշանակել է մեռնող, մաճկանացու: Արանից: Ճեշտ է եզրակացնել, որ մարգ արարածի էական չատկանիշը ճին ժամանակներումՀայերի(նակ ար ժողովուրդների)` Համարելել է այն, որ նա մաճկանացուէ. ուրիշ ժողովուրղների Համար այդպիսի ճատկանիչէ հղել «ճողեղենությունը»(օր. լատիներծն հօոօ «մարդ» թառը ատուասբանոթենկապվո

է հսոնտ

«Ճճողը փառիճետ) հե այլե: Քառի նախնական իմաստբլեզվաբանության մեչ կոչվում է բնիմաստ(էտիմոն): Դֆ"

նս Այժմ, ծանոթանալով ժի

Բին, փորձննքպարզել գրանց

ջանի բառհթի ընիմաստենւ նույն բառերի այժմյան

ու

`

փժմասթների Հարաբերությունը:

Այտ, գրաբարյան այտնուլ «ուռչքլ» ե ժամանակակից այտուցվել,այտուցքբառձ րհ բնիմառտն է ճուռչել, ուռուցիկ ձն ստանալ, ուռուցք»:

Աչք ոճ գրաբարյան ակն «տնսողության գործարան», ակ «անիվ», ակ ճաղթյուրի ակունը», ակ «մատանու ն Հառարավ՝քՔանկագին քար»,

քար

առ-

ակ «փեթակիայն անցբը, ու խով ելումուտ նն անում մճղուները»բառերի ընիմաստն է հդնլ «աչք, տնսոզության գործարան»: եթն այս օրինակներին ավելացնենքնան վերը Հիշվածնճրը (մարգ ն մաՀ, ժճոնել.-- կոր, կեռ, կրունկ ե կուտ, կոնակ,կարթ ն այլն), ապա կճանգենք այն պարդ ծղզրակածության, որ միննույն են

լին բառա

Տ

Քնիմաստից առաջացել

իմաստներ ե

տարրեր

Համապատասխանորեն՝ «ոսիբեր

ժամանակակից Ճայերենի մեջք «ժարմնի ետնի մառսբ՝ գոտկատեղից վերն,Թիկունբ» բառն առաջացել է Հալնճին իննիմեջբառից, որի բնիմաստնէ՝ «որեէ բանի իջին (հծրսի) է

բառի

բառից,

նուլնպես չատինեին ձոջյոզ «անգինա ն ՅՈՔԱ.Տ «օձ» ճիվանդությունը» Ին ոլ ՀՈՋ-արճատից,որի բնիմաստն է «նձղ, անձուկ» (Հմմտ. հղել Հայնիեն անձուկն օ4, ռուսերեն` )3երր ն այլն, թրոնքհույնպեսմիննույն են արմատից ծագել), փոկ նույն լատիներենի ՏՇՐքՇՈՏ ոօձ» բառի բնիմաստն է ճղել սողացող, սողուն Այս երկու օ րինակներն էլ, ինչպես տեսնում էնք, Ցույց են տալիս ժի այլ իրողություն,այն է՝

ԻՐՆ

տարբեր Բնիմաստներից զարգացելեն նույն խմաստները (կոճակճ մեջք հույն բառային իմաստնբառային ունեն, Բայց ծագել ձն ն արբեր բ նիմաստներից, ինչպես ն լատիներենի ՀՏՏքքորտ .

Տրկուսն էլ նշանակում էն

հնչնս

խիա

տեսնում

կարող է

մոայրբեի ունեի, բայց բնիժաստներ

24):

ձեր,

քառիմաստը:

ի

կողմը, նճրսը» «որնէ բանի իջին մասը», եւն կոնակ «թիկունքըբառի կուոնբառից, որ իր Ճերթին ստացվել է կոր որի բնիմաստնէ «ծուռ, շեղ»: է՝

ԱԱԴԱԷ բառերըյ որոնը

ժի կողմի՝ տարբնր բնիմաստննրից կարող են զարգանալ նույնական բառիմաստներ, թսկ մյուս կողմից միննույն են ինիմասատից կարող առաջանալ տարբեր բքառիմաստեհր: ԵՎ, աակալն։լնալած այդ տարբեր «ետնանջներին, երկու դեպքում էլ մենք գորժ ունենք միննույլն ընդչանուր երնույքի Հետ, այն |՝ քնիժաստների մրագնում։։ նախնականիմասսա ինիմասոիցը, նոր բառիմառտների տից։այսինքն՝ ջա ք ումբ անխուսափծլիորենճանդգեցնումէ բնիմաստի մքագնումին, հրոջ, Հայերեն խռսողնքրիցո՞վ է այսօր մտածում, որ մարդբառն ինչ-որ ժամանակ նշանակել է «մաճացող», կոտ ն կշունկ բառնրը՝ «Փու շղ», այտ բառը «ուռուցիկ օհ ն ուռած», (ություն), բառը՝ «խեղդող» այլն: Այս բոլորը լեզվի պատմությանճետազոտունյուննէ պարզում միայն, մինչդեռ մեր լեզվի զարգացման այժմյան վիճակում ոչ մի կապ գոյություն չունի դրանց ժիջեւ ԲնիմաստիՀետ սերտորեն կապված է ներքին այսինքե՝խազադրլալ բառի իմաստալին այն տարրերի աժբաղադրվում է նրա բողջությունը» որոնցով Այշպես, օրինակ, բառր նշանակում է «գանգուր գանգրաճեր մազեր ունեցող. դա նրա բառիմասոն է. այդ բառը կազմվել է գանգուբն ճեր բառերից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր կմաստը: Ամբողջ բարդության բաղադրիչների այդ իմաստներն էլ Հննց այն իմաստայինտարրերնեն, ռրոնցից բաղադրվում է գանգոաներ բառի ուստի ն՝ գանգուր ն ճեր բառերի իմաստները կազմում են գանգրահերբառի ներՓին ձեր: նույնպես ն՝ ճաշարան, լուսամուտ,վեբառկու,աչտ-

ենը, բնիմաստների պատմականզարծրկու տարբեր ճանգեցնել Հետնեանքների.

խմաստը,

գեղ, ճացթուխ,սեղանատունքառքրի իմաստայինտարրերը, այսինքն՝ ննրքին ձեն էն ներկայացնում` ճաշ-աբան(«որե

բանի տղ ունենալու վայր, որեէ գործողության, գործունեուքյան ն այլնի տեղ» իմաստով ածանց), լույս«մուտ(ք),վեր.

(ոլրան, վրայից» վերնից») «աոկու («գցող, գելի»), գցվող,

աչ(ք)-գեղ («գեղեցիկ»), հաց-թոխ (թխելը, թխում»), սեղան-տունբառային կամ ածանցական իմաստները: Բերճաշարան, ված բաղադրյալ (գանդրաձեր,

լուսամուտ, վերարկու, այագեղչ Ճացթուխ, սեղանատուն)բառերի բաղադրիչների իմաստներն էլ, աճա, ներկայացնում ծն այդ բառերի

Ֆերջին ձնբ, այլ

կերպ ասած, բաղադրիչների իմաստներն էլ 3:

տենց այն տարընրն են, որոնցից բաղադրվում է վուրաջանլուրի բառային իխմասաբ: ներքին ձնր բաղաղիվալ բառի իմասոից տարբերվումէ, առաչին Հերթին, նրանով, որ բառի իմաստը բաղադրիչենրի մատների պարզ գումարը չէ. քառի բաղադրիչներնեն սեղանե տուն բառերը, սեղանատուն բայ սեղանատուն բառի իմաստը «ավասար չէ դրանք իմաստներիգումարին. այդ բառերի իմաստներըմիայն այն տարրերն հն, որոնցից բաղզադրվումէ սեղանատունբառի իմաստբ,ալն է՝ «բնակարանի այն աննլակը(ասը, սրաճը), որտեղճաշում է ընտանիքը»:Այդպեսէլ՝ գանգբանեոր չի նշաակում գանգուրն մազ, այլ «գանգուր մազեր ունեցող, գանգուր մազերով», թեն գանգուր» ն «մազ» իմաստները են, նրա բաղադրիչ տարիներն /ւեհնալովիմաստայինորոշա կի տարբծր,բաղադրյալ բառի իմաստըբաղադրվում է ոչ այդ տարբերիպարզ գումարով, այլ նրանց որոշակի Հարարերու-

ոռոհղժվող միասնությամբ: Ռւրեժն,ննրբին ձնբ ներկալացնում է որոչակի իմաստային տարրեր,Ժբնչդնո բաղարյալ բառի իմատոր՝ալդ տարրերիմիջն ստեղծվածներքին

Քրմբ

Ճարախնրությամբ մխսվորվողժիասնականբառային իմաստ,

ինչպես ամեն տի բառային ։-իմաաս, ներկայացնում է որոչակի ճՃասկաքություն: Այնուշետե. թնն ներքին ձնը այն իմաստային մտոսրթերն Քն, որոնցից բաղադգրվում է բառային իմաստը, սակայն -Ճաճախայդ իմաստային տարիները լոկ մոտավորապես, որո. ակի մոտավորությամբ ու էն ներկապայմանականությամբ Վացնում բառի բովանդակածՀասկացությունը: Այսպես,օրիՖակ, հեծանիվ բառի ներքբն ձեն էն կազմում նեծ («Հեժորը,

անիվիմաստային տարրերը, միլբ, իվ-Ք հատը») իմաստն «ոտքերովչարժման մեջ դրվող հ

չ

բայց

հեծա-

երկանիվ

ամ ծռանիվփոխագրական միջոց». նույնպես ն՝ գործավաոձ խառիիմաստայինտարրերն հն գործ ն վարձ, մինչդեռ բառի ֆփժմաստն է՝ «վարձատրություն ըստ աշխատանքի ծավալիկամ Քանակի» ն այլն: եչ չնայած այդ ամենին, բառի ներքին ձնը փառալին ամբողջականկմաստիՀիժունքնէ։ Բանն այն է, որ բոլոր դեպքերումէլ բառի ներքինձեր բացատրում, լուսաՔանում է այն Ճատկանիչըկամ ճատկանիչնքրը,օրոնը ճ4րմանվիա ստեղծվում է առարկայի (ճրնույթի ն

:32

այլնի)

առարկայի ճանաչման գործընթացում:ԲաՀասկացությունը՝

ռնրի իմաստները, ինչպես պսացինը, արտաճայտում են ճասկացությունննը, որոնք արտացոլում հն առարկայի, հրնույթի, գործրնթացին այլնի էական Հատկանիչեերը,Սակայնմինժամանակ, այդ արտացոլումը պայմանավորված է ֆույն կախ՝ մեր ճանաչողության աստիճանով, այսինքն՝ալն քանով, թե մենք որչափով ճշգրիտ գաղափար ունննք առարկաների, ճրնույթների, դոիծընքացնենրիմասին: նրկրորգ՝նույեիսկ ճշգրիտ գաղափարներունենալու դեպքում էլ կարհոր է այն, քե տվյալ առարկայի, գործընթացի ն այլնի ճամար մեր ճանաչ մենք ո՛ր Ճաւտկանիչն ենք էական ամարում չողության զարգացման տվյալ աստիճանում: Հայերի ճամար խոր ճնադարում մարդ արաիածի առավել էական ճատկաչ-

է հղել մաշկանացու լիննլի, իկ Հին ճոոմեացիների Ճամար՝ Հողեղեն լինելը, ուստի ե Հայերենում մարդ բառը ծագել է մերնել բառից, իսկ լատիներենում՝հող բառից: Ճավերի Համար պատուճանի էական «աոկանիշ է Ճամարվել պաչ ոի մեջ թողած բացվածքը, իսկ ռուսի Հաժաի՝ նույն սրատուՀանի նմանությունը աչքին (ռուս. օկնո «պլատուճանդրբառբ ծագել է օկո աչք» բառից):Սա նշանակում է, քե բառի ներքին ձեր տալիս է տվլալ առարկայի, գործընթացին այլնի այն

իչն

ծական, աչրի զարնող չՀատկանիջը, որ մենք դիտում էնք իրրե նրա առավել կարնոր բնութագիրըամբողջ առարկայի (գործընքացին այլնի) ճամար: ԱսվածներիցՀեշտությամբ կարելի է հզրակացնել, որ ինչպես բնիմաստը, այնպես էլ բառի ներքին ձեր բառիմաստի ալն տարրերն են, որոնք բացաճայտում են բառիմաստը կազմող, ձնավորող պատկերացումների, ալե ալբի զարնող

Ճատկանիչըկամ Հատկանիշները,որոնք ընկած են տվալ էլ բնիմաստնու ներքինձեր բառի իմամի Հիմքում: Մրանով ներկայացնում են տվյալ բառի ձնի ն իմաստի այսինքն՝ տվյալ բառաձնի ն նրա տվյրսլ բառիմաստի պատճառական կապի, ներկայացնումբառային ձեի բառիմաստի միասության Հիմնավորումը (մոտիվացիան):կոտն բառի լբաուժյին ձեի ն իմաստի միասնությունը «իմնավորված է (օՂ188րքօ08881)նրանով, որ Հայերի ճամար մարդու մարմնի ալդ մասի աչքի զարնող Ճատկանիշն է հղել նրա կորություու

3--1321

նր, ժռությունը, ուստի ն կոչել են կորություն նշանակողբմօռով, Այդպեսէլ՝ հեծանիվ-բաչքի վարնող ճատկանիչններն էն ճչամարվելմի կողժից՝ անվավորլինելը, լուս կողմից՝ ՀԵԺնելով վարելը, հւատին առարկանկոչելԼԶ հեծ(նել) ն

բառերիմիասնությամբ: մյա տեսակետիցբնիմաստն կռւլնանում նն, ն նթե դրանք,

անիվ

ներքին ձնբ

էության այնուամենայնիվ, տարբեր անվանումներով, տարբեր լեզվաբանական տերվիններով են կոչվում, առա պատճառնայն է, որ հույլնությամը Հանդերձ, ունեն նան որոշակի տարբերություններ: Քնիմաստբ ենթաԴրոսիէ իմաստային նա փոխանքումննի, ճետկարբարթ պայմանավորվածէ իմաստի (բառիամենանախնական իմաստի) ետագա զարգացումով, ժինչդես ներքին ձեր անկախէ այչ ու

հո

փոխանցումներից. կուռն,կբունկ,կարթ,կոնակ բառերը են «ժուռ,

ծագնլ

լՈ Վ

| " |

|

շեղջ իվաստիցն ճանգում

կոր, կեռ արմատի իմաստիճնտագա զարգացումով, մինչդեռ ճագանգբարեր, շարան,սեղանատուն հ նոն բառհրի ներքինձեր դրանց բաղադրիչներիզմասոնեին նե, անկախ պատմական ղաիդաքումիը։ Սա Հի եշանակում,իճարկե, թե խաղադրյալ բառերը չեն կարողիմաստի պատմականզարզացումովնոր իմասոներ ձեռք բերել. բառերը, անկախ բաղադրյալ կամ արմա տականլինելուց, իմաստիապրարուական ղարդաքման ենթակա քն, բայց այս դեպքում կարնորըդա չէ, այլ այն, որ բաղաԴրբալ բառի ներջին ձեր ժիշտ էլ ինքեին Հայտնի է. Մենք գիտենք, թե որոնք նն իմաստային այն տարրերը, որոնցից Բողադրվում է տվրալ բաղադրյալ բառի իմաստը, նույնիսկ նքե. այդիմաստը բոլորովին փոխվել է, Այսպես, օրինակ, ճետախույզ փառը կազմված4 ճետ(Ռն խուզ ն արմատին, Հետնաբար են պայմանավորված

էն

ադ

(դիաբարյան՝ խոյզ)«որոնելը, փետրելը» բառերից, որոնց փժաստների ձլ ենրքին ձնր, ն անկախայն բանից, որ այդ: յ. այժմ իր բառն

հաա այնպես ն

նախկինիմատտը չի պաՀել,

նրա ներքինձ/ռը նույնն է,

բայց

Այսպիսով, բնիմաստը բառի այն իմաստային ճիմքն է կամ նախնական: ոբ մեծ իմասաը,

մթազճվել, կորելէ

էե

ե

այժմ

մասամբ ճայտնի

է միայն ստուգաճայտնաբեովում

բանությանմիջոցով,մինչդեռբառիներքինձներինքնինբաէ բառի բաղադոիչնեբի ցաճայտվում իմաստնեոով: դ.

Բառիսուբլեկտիվիմաստ

Քառերի լինելով Ճասկացությունների զմատոները, անվաԽումեծթ, միննույն ժամանակ արտաճայտում են օբյեկտիվ առարկաների, էրհույթների ն այլնի նկատմամբմարզկանց ունեցած վերաբերմունքը, նրւսեց ճասարակական գնածատու-

թյունը: Առարկաների, հինույթների, գործընթացների նկատմամբ մարդիկ ունեն որոշակիվերաբերմունք, գնածաթուն այլն Թյուն.առարկաները, ծրնույքները, գորժողությունները

դրանք ճանաչողՎարդու Համար լավ են կամ վատ, դրական հն կամ բացասական, գեղեցիկ են կամ տգեղ, Հաճելի են կամ տճաճ, օգտակար կաւր վնասակարն այլն: որ ակտիՄարդը, վորեն է ճանաչում այդ առարկաները, էերնուլթները ե այլի, Հի կարող չարտաճայտել նան իր վերաբերմունքը գրանց է լինում այն, որ բառի, նկատմամբ: Սլո Հետկանքն բացի առարկայիՃճամկացությունն արտաչայտելուը, Հաճախ արտաճայտում է նան որոշակի վերաբերմունք: Բացի դրանիը, փրենք՝ օբյեկտիվ առարկաները, գործընթացները, «Հատկանիշները ն այլն նույնպես իրենց դրանորումների մեջ բացարձակապես եույնականչեն. ժիննույն երնուլքը կարողէ ունեՖալ բուռն կամ Քուլ: դուրեկան կաժ տաճ դրսեռրումներե այլն, ն այլն Այս բոլորը, բնականաբար,արտացոլվում են բառի մեչ, առարկաների, երնուլքների,Հատկանիշների ե այլնի ճասկացություններն օժածլով զանազան էրանգավո-

բումեներով, վերաբերմունքով, գնաճատությամբ: Այսպես, «րինակ,ուսուցիչը որպես որոշակի զբաղմունքի տեր մարդ օրյեկտիվորեննույնն է բոլոր դեպքերում. բոլոր ուսուցիչներն էլ ուսուցիչ են: Սակայն բոլոր ուսուցիչների մեջ կան չավ ուսուցիչննի ե վատ ուսուցիլներ, կան իրենց դասավանդածա-

լավ տիրապետողկ առարկային

մանկավարժական-մեթողա-

կան ճմտություն ունեցող ռաուցիչներ, ն (ա թր գիտելիքներով խղճուկ,ժանհկավարժական-մեթողական դուրկ Հմտությունիը է, որ այս իրական Դատկանիշներնէլ ուսուցիչ:Հասկանալի կարոզ են արտացոլվել այն բառերի մէջ, որոնցով արտա35

իմատի, բառիգործածության,

Հայտվում են այղ ճասկացությունները:իրոք, ժենք ունենք ուսուցիչն վաշժապետքառերը, որոնցից աղաջինի չեզոք իմաստ է արտաճայտում կամ, քբնդճանրապես, դրական ճրանգ ունի, մինչդեռ վարժապետ բառը արտաչայթոժ Էէ արճամարձական,բացասական իմաստ: նույնպես ն' ունենք ծիծապ,(ոքիջ, Բոնճռոց, քոքոոցբառերը, որոնցից առաջինը արտաճարտում1 Հասկացությունը 1եղոք բնութագրությամբ՝ առանց չնշտհլու երա սառտկությունը, Հաճելիությունը կամ աՀաճությունըն այլն, մինչդեո քրքիջնշանակում է ծիծաղ, Բայց

:

բուռն, սաստիկ դրսնորումով,

ծիծաղ,

առվորական գերծածությամբ արտաճայտումէ դրականվերա՛ու.

հոնոռցն ՒրԷոուլ՝բուռն

անախորժ տլավորություն օր

է

:

ի |

ր

|

Վ:

լ

:

'

Է

լ

| |

լ '

|

կան), կենցաղային գնածատություն

սությեկտիվ տարիը Քառիմաստի

(ավանդա-

կարող է առաջանալ

Հատկանիշնե-

Հենց իր Հասկացությամքչ որն էլ իր չճերթին ար» բերմունք Թաձայտում է օբյեկտիվ իրականությունը. հաբազատ-ը

թողնող ն այլն: ժիննույն առարկայի, երեույթի ն այլնի ճասկացությունըտարբնր բառերով անվանելով"արտաճարում քն տարբեր գնաչատություններ: Վերջապես, առարկան, ծէրնուլթը, Հատկանիշըինջնին կարող է մարդկանց Համարչարիք, անախորժություն,դժբախտությունկամ ճակառակը լինել, ն մարդը, ունենալովդիա ՀասկացություՖի, կարող է օժտել ալդ Ճասկացությունընան անախորժության, տճաճությաներանգով կամ էլ՝ Հակառակը. օձր ժողլովրգի Վատկերաքժմամբ վնասակարէ, ն օձ բառր իր արտաճարտած իմաստիմէչ ունի նան մարդու բացասական վե| րարծրմունքը,մինչդեռ մեղուն իր ՀասկացությանՀետ ունի ծան դրական վերաբերժունք: Այս բոլոր վերաբերմունքները, որոնք արտաչայավում են բառնրի մեԻ նրանց իքվաստի ճիմքը կազմող ճասկացությանՀետ միասին, սուբյեկտիվ տարրն հն կաղզժումն կոչվում էն բառի սությեկտիվիմաօտւ | : Սուրյէկտիվ իմաստըկարողէ բազմազանլինել իր բնույթով. նա կարող է քաղաքականչ-գաղափարական վերաբերմունք լինել, կարող է գեղագիտական, սովորութային (ինել, կարող է բխել լ:| առարկայի (քրեույթի, ճատկանիչի ե այլնի) էութլամից (ժարգու Համար վնասակար կամ օգտակար),կարող է լոկ ճասարակականըմբոնումեերից, նախապաշարումներից ն այՃից բխել: կարնորն այն էչ որ բառերի իմաստներիմեջ կա հան մի սուբյեկտիվ տարի Հասարակական վերաբերմունքն ու գնաճատությունը: բայց

Ստացվումէ այնպես,

գործառական

Բի, պատմականզարգացման ու փոփոխությունների Հնտնան. Քով, բայց կարող է նան ճենց բառի ու նրա արտաճայտած խմամտի գոյացման գործընքացում ծագել որոլես ավլալ ճասկացության ճիմջ, Արսպես, օրինակ, հաբազատ բառը

Ղիղ գժով արյունակիցն է, իսկ, որպես օբյեկտիվ ճշմարտուԹյուն, ճարազատները՝ուղղագիծ արջունակիցները, միմունեն, յանց նկատմամբ չերմ վեձրաբձրմունք Այս դեռրքուժ, ինչպիս տեսնում ենջ, Հասկացություննինքեին արտաճալթում է դրական վձրարնրմունջ՝ մարդկանց միջե օբյեկտիՎործն ն սուբլեկտիվորնն գոյություն ունեցող ՀարաբքրուՔյուններին Համապատասխան: Այդ Հիմքի վրա նույն բառը մճր լեզվում ստացել է յուրաճատուկ գործածություն՝ սստաքական Ճոդով կամ անձնականդերանվանսեռական Հոլովով ճ8տ, որալես կոչականբառ (Հարավա՛տս, Ճատկացուցչի իժ Ճարաղա՛տ)ն, կորցնելովիր ուղղակի իմաստոր,արտաձալտում է չեր մոհրժություն, սեր: Այս ճոգնեճարազատություն, դեպքում էլ, ինլպես տեսնում ենք, բառի փոխաբերական գործաժությամիաստիճանաբարփմատտափոխություն է տեղի ունեցնլ ն գործառական նոր դերին ճամապատասխան ատացել է զգացական իմաստ, արտաճայտելովջնթլանք ու ջերմորքն դրական վերաբերմուն. նույն նաշազատբառից

ունծեջ աճհառազատ ածանցավորը:որի ուղղակի իմաստն |՝ «ոչ Հարազատ».այդ իմաստով բառը վնրաբերմունքային տեսակետիցչեզոք է, ըստ որում ճարազատներիթվին չպատկանելը դեոնա ոչ ճամակրալից կամ բացասական վերարերմունքի պատճառ չէ: Սակայն, երբ ադ բառը գործածվումէ ուք տալու Համար, որ տվյալ անձը օտար, խորթ է մարդկանց տվյալ խմբավորման, կոլեկտիվի, միջավայրի ճամար, ապա նա ստանում է նոր իմառտ՝ դիա ճետ միաժամանակ արտաճայտելովնան բացասական վերաբիրժունք(Հժ. Խա աննաբազատ ր մեր կոլեկտիվին, այդպես ձչ մնում է մինչն այժմ), Նույն բսռր 20-ական թվականներին արտաՃայտում էի քաղաքական գնաճատությունու վճիաբնիմունք,

Ֆրի գորժաժվում ձր «ռռվնտական իշխանությանոչ Հաժակիր կամ պարզապեսքչնամի անձը նշանակությամբ (Հմմտ. տարբ աննարազատ արտաճայտությունը), Խժռելբայր գաճորենկամ անձճագործն ուտել» խմաստով,բնականաբար, է բացասական-անարգական արտաճարտում վերաբերմունք, «ա-

կ այս

|

'

է:

|

դեպքում բառի արտաձայտած ճասկացությունն իսկ հր մեչ (րում է բացասական վ Բաբերմունք, մինչդեռ ուտել բայն իր ուղղակի իխմաստովսուբյեկտիվ վերաբերմունք, այսինքն՝ բարասական կամ դիական գնաՀատությունի | արտաճայտում: Աակալննույն ուտել բառր «յուրացնել, : վատնել» փոխարբերակուն իմաստով (2մմտ. գՇինարարուքյան գումարներըկերել է») արտաչճայտումէ բացասական վնբաբերմունք, Վարժապետ բառն, ինչպես գիտենք, անցքոլում վերաբերմունքալին տեսակետիցչեզոք էր, Հաճախէլ արտաճայտում էր դրական, Հարգական վերաբերմունք, մինչդեռ այժ արտաճայտումէ բացասական, արձամարճական-

անարգական բնութագրություն: հնչած

)

մ ի ։

ցույց բա լտած

հեն

տալիս բերված օրինակեծիը,բառերի

"

սուրյեկոիվ գնաճատությունը, վերաբերժուն(արող է բանըՃհնք Ճասկացությունից, ըստ ռրուվ Ճաս| կացությունն էլ արտացոլում է առարկաների, եթեուլքների: ե այլնի ոչ մբայե օբյեկտիվորեն էական ճատկանիշչը(ճատ) այլն ժարդկանց կանիչնձիը), դրանց եկատվերաբերմունքը արու

,

Քի

մամբ:Հասկացությունների գոյացման

ն դրանց մեյ մարդկանը ակտիվգնաճատության վերաբերմունքի արտաճալառը ճիանալիորեն բնութագրել գուսաբանելէ Մարքսը «Դիտողություններ Ադոլֆ Վագների գրքի մասին» Հողվածուի: ՀՄաոդը,-գրում է ու

լ

Մ

ու

Մարքօր,-ճաբաբերության մեջ

է գտնվումարտաքին աշխարնի

առարկաների, իբրե յոթ բավարարման պաճանչնեոի միջոցննիի,Հետ... ինչնա ն

մէն

|

| |

:

լ

ա-

մի կենդանի,նրանք սկսում նն այն թանից, ռր ուտեն, խմենճշ այլն, այսինքն դտնվենոչ թե «ինչ-որ Հարարբերուչ Քյան մէջ», այլ ակտիվորեն գործեն, գորժուննությանչնորճիվ տիրասետեն արտաքինաշխարչի ն որոշ

առարկաների այդպիսով բավարարծն իրենց պաճանչենըը (նիանք, Հետեվաբոաթ, սկսում են արտադրությունից): Այդ պրոցեսիկրկնության չնորչիվ այդ առարկաների՝ «մարդու

պաճանչննրը բա-

Ւ

:

վարարձլու»ունակությունը տպավորվում

է նրանց ուղեղում, մարդիկ ն գազանները սովորում նն նան ճանսականորենջ տարբերել իրենց պաճանջներըբավարարելուն ծառայող աբտաբին առարկաներըբոլոր փյուս առարկաներից,Հետագա զարգացման որոշ մակարդակի վրա, այն բանից ճնտո, ծիբ

ե ապա բաղզմապատկվեցին միաժամանակ ավելի զարգացան մարդկանցպաճանչջներն գործուննության տնսակները, որոնց օգնությամբ նրանը բավարարվում են, ժարդիկ տալիս են առանձին անվանումներայդ առարկաներիամբողջ գասիիին ԱՃԵԼ

ԽԿՈՅՇԸՅԽ),

որ նրանք փորձով արդեն տարբեիում են մնացյալ արտաքինաշխարչից։ Այս անխուսափե-Հու

լիրծն

վրա է Հասնում, քանի որ հրանք դոնվում նն արտադրության պրոցեսում, այսինքն` ալդ առարկաներիյուրաքման պրոցեսում, մշտապես աշխատանքային կապի մէջ իրար Հետ ն ալդ առարկաների«ճտ ն շուտով սկսում են Ֆույնպես կռիվ մղել ուրիչ մարդկանց4Հտ՝ այդ առարկաներիՀամար: Քայց այ բառային անվանումը պատկերացմանձնով միայն արտաճայտումէ այն, ինչ որ կրկնվողդործունձությունը վեր 1 ածելփորձի» այն, հր որոշ արտաքին առարայսինքն՝ կաներ որոշ ճասարակականկապի մեջ ապրող մարդկանց (ռա խոսբի առկայությունքը անճիաժեշտաբար բխող ենթադրություն է) ծառայում են՝ երանց պաճանչներըքբավարաելու ճամախ Մարդիկ տալիս ծե այդ առաիկաներինառանանուն, ձին(տեսակի) որովճետե երանք արդեն զիտեն ալդ առարկաների առանձինունակությունը՝ ծառայել իրենը պաբավարարմանը,որովչետն նրանք առավեձլ կամ Հանչեձրի պակաս Հճաճախկրկնվող գործունեության օգնությամբ աշխատում են տիրապետելնրանց ե այդպիսով նան

աճքլ

իրքնց արբապետության տակ. հրանք,Հնարավորէ, այդ առարկանեծրն անվանում են սբարիքներ» կամ դարձրալուրիչ որնէ կերպ, որը նշանակում է, որերանքպրակտիկկերպովգործաղբում են այղ առարկաները,որ վերջիններ»նրանց օգտակար ծն... Մարդիկփաստորենսկսում էն նրանից, որ իրենք են վուրացնում արտաքին աշխարճի առարկաները, որան մժիջոցներ՝ իրենց սեիական պաճանչներըբավարարելու Համար Ճ այլն, ն այլն. Հետռ նրանք ճասնում հն այն բանին, որն բառայինկեշպով նշանակում էն դրանք իբոն իշենց պա39

Ճանչները բավաբաշելու միչոցներ,բրրե որպիսինդրանք ար-

դծն ժառայումեն նրանըՀամար պրակտիկ փորձում... Մարշիկ սլ միայն պրակտիկայում վերաբերվում էն այդպիսի նման առարկաներին, որպես իրենց պաշանչների բավաիարման միջոցների,այլ պատկքրացումների ժէչ ե ասա խհառային արտաճայտության մէջ նչում էն դրանքիբին իրջնց պաշանչները«բավարարող» առարկաներ...58:Այս Հատվածում

Մարքսրբ միանգամայն պարզործննլուսաբանում է աոսրկաների Հասկացության,այ կնրպ՝ բառիմասաի գոլազվան ու բառային անվանման պիոցեսը: Մարդընախ ն առաչ ար-

տադրության պրոցեսում որոշ մեջ է ճարաբերությունների արտաքին աշխարչի ճիչու ալդ ճարաառարկանների

փոնում

բերությունեերի շնորչիվ տարբերում է ս «պաճանջենըը բավարարհլունծառայող» առարկանձրըմնացած առարկա եէրից ն ապա անվանուժ է այդ առարկաները: Մակայն,աննա ալդ վանելով առարկաները, անվանումների մէչ դնում է չծեց այն Ճատկանիչը, որով օիլեկտիվ առարկան պիտանիէ դառնում իրեն ն, դիա Հետ միասին, այն Հարաբերությունը, որ կա իր ն ալս կամ այն առարկայի միջն: Նույն տեղում Մարքսնասու է. «նրանք(ժարդիկ--է. Ա.) վերադրում են առարկայինօգտակարության բնույթը, որը իբրե թե Հատուկ 4 իրքն իսկ՝ առարկային,թեն ոչխարին Հազիվ թն էբրե յութ սօգտակարտ Ճատկություններից մեկի պատկերանաթ այն, ոթ ձա պիտածիէ մարդուն որպես կնբջ4: նշանակումէ, տալով առարկաներինբառային անվանումներ, այս կամ այսինքն` այն

Հնչյունախումիը Հատկացնհլով այս կամ այհառարկայի ճաս-

կացությանը՝

մենք այդ անվանումների ("նշլունախմբի)մեջ դնում ենք ալն Հարաբերությունը, որ կա մերկայդ առարկանե բի միջե, Հետեաբար, բառիմաստի կազմվելըՀիմնված է մարդու /րակտիկ գործունձության վրա հ արտածայտումէ ինչպճս օրյեկոիվ իրականության փրերը, առարկաներնու երեվույքները, այնպես էլ մարդու ունեցած Ճարաբերություննի. բբ, մի կողմից՝արտաբին աշխարծիՃենց ալդ իրերի, առարփանձրիու էրնույթների, լուս կողմից՝ ուրիշ նանի

աաա

ս Փ, ՀԱՐՈԵ«,

հոթ: 1.

ՇծՎՈՄՏՈՒՑ,

ԽՄ, ՇԼք. 461--482. նույն տքղում, էչ 4037

Լ

մարգկանց

հճարկե, Հասկացության դոյազման պրոցեսում ոլ 7շ օժանդակդեր կարողէն կատարելնան առարկայիձեր, գույնթ ե ուրիչ արտաքին Հատկանիշներ, մանավանդայն դեպՔերում, հրբ բառային անվանում է տրվում չճանյված, ՀԵտնաբարպրակտիկգործունեությանմեջ Հկզիտակցվածառտարկային կամ երնույթին, ՍակայնՀասարակական զոիծունեուՔյան զարգացման Ճետ ու նրա շնոնճիվ առարկաների արտաֆին ճատկանիչները, որպես նրանը ճանաչմանաղբվուր, մտածողության լեզվի զարգացման ավելի բարձր աստիճաննձրում հատին պլանն ձն մղզվուի:Ուստի եհ՝ նրբ խոսվում 4 Հասկացության սուբյեկտիվ բնույթի մասին, պետք է նկատի ունենալ առարկաների,նրեույթների ն այլն Հասարակուքյան կլանհքում ունեցաժ դերբ ու ոյիտանիությունը, մհարդկանց Ճարաբերությունը ն դրան դրանց ճն Համապատասխան գեաճաթությունը: ճետ:

ու

Իրննց պրակտիկ գործունեության պրոցեսում, ակտիվորեն գործծլու պրոցեսում, մարդիկ Ճանաչում են արտաքին առարկաներընրանց ճետ ունեցած կրկնվող ՀարաթերուԹյունների շնորՀիվ ն Հենց այդ ճանաչմամբէլ կազմում այդ առարկաների ճասկացությունները իրենց գիտակցության մեջ Այս բանի Հ8շտ Է ցույց տալ ամծնաճասարակ օրինակներով: դեռ հոր թոսել սովորող երձխան նախապեստարբերում է իրեն շրջապատողներինիբրն մայր, հայր, տատ ն այլն: Բայց ենց այգ շրջապատողներըչարունակ էրեխալի մուտ կրկնում են այդ անուները ե Ցույց տալիս դրանցկրողնեին: Աստիճանաբար այչ անբնդչատ կրկնվող անվանումնՏիի ու ցուցադրումներիչնորչիվ ձրեխան սովորում է այդ բառերը ն Հասկանում, այսինքն` ճանաչում այդ անունները կրողներին:Այդ իսկ ճանաչումըոչ այլ ինչ է, եթն ոչ Հասկացության գոլացումը գիտակցությանմեջ, Մի ուրիշ օրինակ բերենք. ենթադրենք, թե երկու տարբերազգի ներկալացուցիչնքր միմյանց չեն Հասկանում. նրանցիցմեկը՝ Ճ: մյուսիը՝ 8-ից, Խնդրում է ծխախոտռթոչ նշաններովարտաձճայտելով ծխախոտիգաղափարը (երկու մատների բնիանի մոտ տաբրաժ՝օդ ենրժծել ու դուրս փչել ն այն): Դիմացինը այդ նշաններից ստացած անսողական տպավորությունների չնոր«իվ ճասկանում է փչուսին, քեն անմիջապես չի տեսնում եւ)

ժխախու առարկան. այտեղ Հաղորդվածնշաններնինկալու ղի գիտակցության ժել զարքեծցնում ճն ծխախո աարկա1 Հասկացություննու բառային ձեր, որի նա

ժյուս առարկաներիՀետ ունեցած նմանություններին, ունի նան իր առանձնաճատուկ ճատկանիչները, մինչդեո լեզվի շնորՀիվ էլ մեջ ալդ առանձին առարկաներիյուրաչատկություննեիը վեՀասկանումէւ երկրորդ դեպքում նույն մարդը Ժյուսին ցուց իացվում, անտես նն առնվում: Այո՛, լնզվի մեջ մենք կատաէ տալիս մի ինչ-որ իի: որ վերջինս ճիբեթ չի տնանլ ն որի բում ենք Հասարակականփորձի դես դասում, բնդճանրամասին ոչ մի գաղափարչունի: Այս դեպքում, իճարկե, հրկքում վերացում։ ու Մեզ շրջապատող բազմաթիվ բազժաթորդն անմիջապեսունենում է որոչ սլատկերացում, բայց անսակ առարկաները վերածելով այլնայլ դասերի (կարգերի) դրան ճակառակ,Խա չի Հասկանում,թե փիչ բան է ափդ իրի, մենք մի կողմ ենք բողնում տվյալ դասի մեջ մտնող որովճետե չե ճանւսչում մուսիայն ն, Հետնարբար, իր գիոակցուկաների մասնակի Հատկանիշներըն միացնումայդ բոլորը Քյան մեչ չունի այդ իրի բառ-անվանումն բառիմաստ- նրանց միջն հղած բնդճանութՀատկանիչներիՀիմամբ, ալՀասկացությունը: ԱյստեղիցճՀետնում է, որ կոնկրետառարսինջե՝ խրականում եղած մասնավորներիցՀասարակական զաների ճետ ունեցած Ճճարաբերությունների միջոցով կ կրրփորձի շնորձիվ մենք մեր գիտակցության մեջ ստեղծում ենք կրնվող պրակտիկ կործունեության ընքացքում մենթ ճանաայգ մասնավորների ը նդճանուր ճասկացությունը: իսկ թնդհնջ այգ ն դարձնում մեր գիտակցության Հանուրն մասնավորն, ինչես զիտենք, դիալեկտիկական սպարուամ առարկայի Ճասկացությունը անխախանլի միասնություն նն կաղում: Այսպիսով,բառակող անվանումներով բառերով ր ոչ թե առարկաների իմաստը լինելով բնդճանուրը, լուր մեջ է առնում առանձին պատկերացումներով: իՀարկե, նախքանառարկալիՀասկաառարկաները,բազմաթիվմասնավորներընրանց ժիջն հղա ցուքյունը կազմելը, մենջ պրակտիկ գործունեությանմնջ ընդճանուր Հատկանիչների չնործիվ ե, իբրն այդպիսին էլ բնկալում ենք այդ առարկաները՝ զգայուժյան միջոցով, կազնա, այդ մում էնք գոյություն բընդճանուրը, ունի միայն մեր գիտակնրանցպատկերացումները, է այդ կոնկրետ բնկափության ժել «Լեզվի մեչ կա իայն ընդճանուրը(«303 լումների պատկերացումների Հիման վրա կազմում բնդամենից ընդճանուրբառն էո),-- ասում է Լենինըջ: «Առանձ. ու Հանուր վերացածՀասկացություն: Այսպիսով, պատկերանւսկին (ՇՈՍԱԱԿԱԾՇ) կւաւուսրյալ չի կարոզ արտա. կերպով ցումբ նախորդումէ Հասկացության գոլացմանը, բայց Հենց ամեն ճարտվածլինել... մի բո (խոսք) արդեն ընդճանբացայդ էլ նշանակում է, քե նա չի նուլնանուժ նում է Հասկացության Է ՁղացումըՏույց է տալիս փրականը,միտքն ու բաճետ: ռք՝ թնդճանուրի»6: Ընդշանուրի օռեղժմամըիսկ մարգի Այսպիսով, բառաձեին բառիմաստիմիջե ճասարակական կատարում է որոչ վերացուվ՝ կոնկրետ առարկաներիմասպրակտիկայի չնորՀիվ ատեզժվում է ձեի հ իռվանդակության խավորառանձնաճատկություններն անծսելով ն նրանց փոմիասնություն Հենք բառի ծագման պրոցեսում ե այն բեդ. խարենիր գիտակցությանմեջ վերցնելով նրանց միչե հղած Հանուր ծր մենք վերն անվանեցինք Ճասկացությունը, բառբնդճանուրը: Այս բանը ցայտուն կերպովհշնլ է Ֆոլերբախր, իմաստիճիմջ, արտացոլում է այդ Հասարակական որի խոսքերը իր «Փիլիսոփայական պրակտիտետրակենրում» ժեչ բեկան:Հետնարար, այդ ընդշանութ Հասկացությունը, րելով, Լենիեթշատ է ճավանուի «զգայական այսխնքն՝ ընկալումը բառիմաստը տվյալլեզվական տալիս է առարկան,իսկ միտքը նրա անունը:Մտքի մեջ չկա ճանրության կողմից ճասաԻակական գործունեության չնորբիվ ոչինչ, որ չլինի զգայական ընկալման մեջ (ՎՏ), օբյեկտիվիբականության բայց այն, Կոլեկտիվ ճանաչողությունն է, աբտարայտված ինչ շր զգայական ընկալման մեջ տրված է իրապես, մաքի բառային | ձեով: Բայց չէ՞ որ մարդի Հարաբերության մեջ է մտնում իրեն շրչապատող բազմաթիվու բազմատեսակառարկանե8 ՄտոճմոքինՀՇօբմուն,Պ. ՃԼե 6շք, 223. րի ճետ, որոնցից ուրաքանչյուրը, չնայած Ֆույն տեսակի ի Ֆույն տեղում, 319: .

ու

ու

ի ո

ւի

Վ

որ Ս: ի

|

լԼ

թ.

առարկաները

աԲփավանուքյունը

ու

.

ու

|

՛

Հ

ի

`

լ

էչ

մեջ տեվում է միոյն անվանապես, անունով:Մրտբըհարձրագույն էակն է, ալխարչի կառավարողը, բալը միայն հունով, ն ոչ՝ իրականում(չավ է ասվածի),Բայց ի՞նչ է ծառայող նշան, «լքի ընկնոզ ինչոր ճատկանիչ,որ նս դարձնում եփ առարկայի ներկաԲացուցիչը, որ բնութաղրումԷ առարկան, որպեսզի ճիշեմ ֆրան իր ամբողչականության մեջ» Այս խոսքերըարժանայջել էն Լենինիճավանությանը այն պատճատով, տր գրան, Մեջ ճիշտ կերպով տրված է ե առարկաների բառիմաստի ա-

Է ի

ի փ

ր ր Վ

| |

է

| ' :

լ"

ե

ե Վեբանալով առանձիններից ճասկազմելով ընդճանութ մեչ նան է կացությունը, մաոդը ի» Դրա արտանայտում պբակտիկ գուծունեությամբ ս տեղծված ճառաբեռությունները ե ճամապատասխան վերաբերմունքը, կոչվումէ բառիմաստի Կուբյեկտիվ ՊԱՐԲ: ոբ

ի

ալլ-

Ճասկացություններ: Նույն

ուն

չ-ԸԸառաաակյ-առշու «առակա

ճան

Տյումեէրն հն):

շճօթու,

Է

1.

օտ բ.

14|`

(փակազժէրբ մեչ

(բնի

մեծություն, վե-

,

|

Հատկանիշների Առարկաների, գործողությունն երի,

Եցկությոն,

են

ա-

նի ճասկացությունները բռվանդակելով՝բառձիր միաժամաճակ արտաճայտում են նան որոշակի քերականական իմառտԽեր: Այսպես՝սեղան,քար, ծառ, Երկինք, պատ, աթոռ բայղծԱՎ գոյականներ հե, այսինքն՝ բառեր ենյ որոնք արդրանք տաճայտոսէեն առարկաների Հասկացություն, մինչդեռ գեղեցիկ,մեծ, վեճ,հոյակապ բառերիածականներեն ն արտաճարտումեն Հատկանիչեերի

ազմված

ծապես, վեճոբեն,Բոյակապորեն մակբայներնայս Հասկացությունները ներկայացնում են իբրե Հատկանիչի Հատկանիշրար Առարկայնության, որակայնության ն նման իժասանձ-

ի

Բառիքերականական իմաստ

ականն Գոնարաածալտո Հաա, դարձալ աա

ւթյամբ,

Քյոմբ կուտակվածփորձի շնորճիվ մենք դասդասում ծեք, մի դասի մեջ առնելով «աչբի Ընկնող» միննույնբնութագբական ճատկանիչն ունեցողբազմաքիվառարկաները,մի կողմ Թ»4նելով նրանց մասնակի Հատկանիշները, Այսպիսով, մքնք միչն եղած ըրդճանուրըճնք մորցնում, օր Հաառարկաների տուկ է այս կարգիառարկանձրիք բոլորին ն այս (արգի ռարփանքրըմյուս կարգի առարկաներից տարբհրակող է, Հատկանիչն

ե.

լ

նույն Հատկանիչների ճասկացությունննըը առարկալայսինքն՝ ճատկանիչներնիբրն ինջնին չոլություն պմննցողառարկա կամ եինույք, մինչդեո գեղեցկոբեն,մե-

փոխճարբաբերությունը: Մոզ շրջապատող բազմաթիվ իրական,ժասնավոր առարկաները Հասարակական գորժուննու-

ն

:

`

)

ա-

Տունը, Տարբնրակման Պամար

լ

Է

)

աոա

իմասոներ: Քառերիմեծագույն մասը ՀասկացուՄամային աա

փարա

թյունների Հետ միասին, ավելի ճիչտ՝ Հասկացություններով արտաճարտումեն նան խոսքամասային իժաստ:Դա ինականորեն այդպես է, քանի ռր ճասկացություններըոչ քե Հասկա գաղափարներեն առչասարակ, այլ առարճատկանիչի Հասկացություն ն այլն: Ք. Ք դրանից,բառերի որոչ խմբեր արտաՀայտում են նահ Քերականականիմաստներ. օրինայլ՝ ես դքանունն ն թվի արտաճարտումէ դեմքի (առաչին գծմ) քաբ ֆատ, Քիմ) քերականականիմաստներ, սեղան, են գոլականներըարտաճայտում եզակի թվի իմաստ, մեբռեք, ապոնք, Բեբանք ռառերը՝ «Հավաքական Հոգնակիության ն այլն: Քրականական իմաստները րառի բովաննն կազմում, կության անրաժան մասն Սակայն դրանից հվրակացնել, քն բոլոր բառերն անխտիր ունեն հան քնթականականիմաստ. կան նան բառեր, որոնք զուրկ հե գրանից (ձայնարկություններ,նժանաձայնություններ): էամանակակից «Հայերենումքառի բովանդակության մեջ ներառված քերականական իմաստները ճետնյալներն են: 1. Խոսքամասալին իմաստ, որ Հասկաքությունները «Ժտում է առարկայնության, որակայնության, գործընթացայնության կատեգորիանձրով, Ալս քերականական իմաստն ունեն գոյականները,ածականները, թվականները,ժակբայները, ունին բայերը: Դնրանուններն միայն խոսքամասային իմառտ, առանց կոնկրետ առարկաների (չատկանիչներիե այլն) Հասկացության,մինչդեռ եղանակավորող բառերը, ձայնարկությունները, նմանաձայնությունները, կապերն ու շաղկապնծրը զուրկ են խոսբամասային իմաստից:

Բ

ուք ուններ, իթ/Հաակացությու,

ավելի ասնավոր (լակի

րեր «եարեւի

Մասնավոր

2.

Քճրականական իմաստներ, այն 1՝ Ձվի ն դեմջի իմաստներ: Գոյականների գդալի մոսսն արտաձալտում Հ եզակիության Քերականական իմաստ (ժառյ մարդ, տուն, ' Բողոք, եղբայրն այլն), որոշ գոյականենր՝ ճոգնակի-Հավաքականության բմաստ (18րոնք,Հէրանց, ն Մարկոսենք Հավաքական Ճոյնակի Քի իմաստ են արտաճարոում նան ժողովուրդների անվանումները (Հայեր, ռուսներ, վրացիներ,

5. լուի՝ դերակատարում,

:

այլե).

:

|

պատկանող անճատենրի

ծզակի-Հոզեակի Քվձրին (Հմմտ. Հայ-ճայեր,ռուսներ, ի վրացի-վրացիներ այլն),Թմի, ն դեմքի Քերականական են Հոլովի փմաստներ տում արտաՀալ|

ռուս-

|

:

(6ս,

|

անձնական,Փուցական, փոխադարձ դերանունները մենք, իրար, սայ դա ն այլն), ինչպես ե ով Հարցա-

դու,

կանը:

:

Մբայն մասնավոր էն Քերականական իժասատներ

արտաճայտում կապերնու շազկապները. կապերնունեն Հոլովական վնրբավորությունների թնրականական իմաստներ,չաղքապները՝կապակցության չարածյուսականքերականական իժաստներ (ճակագիության, ափանի, պատճառիե այլն):

բ |

չի

ր

Գ. նն

Բառիբազմիմատտություն

Քառձրը ո, լինում էն մենիմ խան այն քառծրը, որոնք ունեն միալն Մ մէ կ իմաստա, ինչոլես՝ «ծիկու կամ ավելի գետերի

գիտակից

:

|

բոզմիմաստ: Մենիմաստ :

,

ժիախառնվելու տեղի», ջոգենավ,վաբսանդ, ե՞իկամ, արետուր, աղուն, խեցեկիր «կրաքարի ւի Սեսակ»չ խեցեքար, կտցաբե այլն Քազմ-

| -

"

հոմա էն այն բառձրը, որոնջ ունեն մեկից ավելի եր, փոշպես՝թն (1. թոչունի, բզեզի թե, 2. մարդու թե, զորքի մարտական հ դասավորության զորասլան կամ աչակողժյանկամ ձախակողմյան 4.

: '

շող

ոը |

մասը,

իմասաշաի

Ր

ինքնաթիռի մակերեսներից եկը, 5. անվի . Ժժզկերից 7. յուրաքանչրուրը, 8. զգեստի

ծրանգների նե այլնի արագ չերթագայություն ն այն), ալբել (1. կրակով սպառել ոչնլացնել, Հ. Ճրդեճել, 3. սաստիկ ջերժությամբ կսկիժ պատճառել, 4. կծությամբ փոթոթել կոկիծ առաջացնել, 5. 4ոգնխիուտ կան ցավ՝ տառապանքպատճառձը ն այլն), բաց (1. չփակված,-. դռնբաց,3. չարգելված, ազաւո,4. պարզ, ոչ մուգ, Տ. բորքոջուն վիճակում զանվող, ծ. պակասություն,թերու-

այլն):

նանոթանալովմեր լեզվի բառապաշարին՝տնսնում

ենք, ն մենեն, բազմիմաստ բառեր որ բառերի մեժագույլն մասբ վմաստ բառերը շատ վփոքըջանակություն են կազմում: Դա բացատրվումէ, մի կողմից: բառիմաստի զարգացմանընղՀանուր օրինալափություններով, ժյլուս կողմից՝ Պայերծնի պատմությամբ: ծայոց լեզուն գրավոր Պուշարձաններով ավանդվել է 5-րդ դարից: Մեսրուլ Մաշտոցը,ստեղժելով Ճայնրեն այբուբենը, ճիմք դրեց ճայլալեզու դրականության, որով Հին Հայերենը բարձրացավ գրական լեզվի աստիճանիջ։ Ավելի քան 1500 տարվա ընթացքում այհրենը իբրե դրական լեզու իր պատմականզարգացմանաարբեր փուլերով (գրաբարչ ժիչին Հայրեն, ալխարչաբար)ենթարկվել ք դրական մշակման, իսկ գրական մշակումը, ինչպես ճարոնի է, բառապաշտրի ոչ միայն Դարոտացման ու կատարելագոխժման, այլն բառիմաստոներիզարգացման 4Ճղզորադույլի գործոն է, Թեն բառիմաստի բազմացումը, որի Հնետնանքնէ բաղզմիմաստությունը, ատուկ է ինչպես գրական»լնպես էլ խոսակցական լեզվին, բայց ն այնպես գրական լեզվի մեչ բառերի բազմիմաստությունըավելի մեծ չափերի է Հասնում, քան խոսակցականում: եվ դա ճասկանալի է. գրական չեզուն իր առաչնակաիգ գործառությամբ գեղարվեստական ս

երկու գրականության գիտության լեզու իսկ ջառավիղ-տախտակը, Հատուկ ժառությամբ էլ լեզվին ստեղծագործական Թեք,

իու.

թյան կողմնային մաս կափ շենք ե այլն փար), գլոխ(մո. Գու գլուխ, դրջի գլուխ, սոխի գլուխ, զորբի՝ Գոն ն աղն), Բեոթ(Թթի թերջ, պսակացերք,աէր լա. ն գիր այլն), խաղ(2. ժամանցինպատակ ունեցող զբազ՛ժրգ, 8. ոսկորներիիրար միանալու«տեղը,Ճոդ,

են

:

արծ '

՛

|

ալդ

ու

գոր-

գի-

տական ընդշչանրացումներն մասնավորումենիը,տարբերան այլն, ն այլն, Բացի դրակումեերը, փոխաբերությունները նից, գրականությանմէչ բառմբն իրենց

կառավարության

:

է,

ն

ու

տարրեր իմասան

բով ու գործածություններով»ամրակայվում էն, դիական առանգոխդությամբ ավանդվում ճաջորդ ահրունդներին,է

|

:

բառմր ու բառծիի զանազանիմաստներ,որոնք խոսակքական լեզվում չե, պաշպանվում, ժամանակի ընթացքում «մաճանում», դուրս նն գալիս գործածությունից, կենդանի չատ

|

զ

ՀՆ

լ

Այոաէս,օրինակ, սպառել, զոճ, վատճել,վտառել, ճեմել,

`

Հում

ու

:

Քարբառննրում

Յ

ու

՛

է.

խազմաքիվայլ բանձր չէն պաճպանվելժեր «ողովրդա-խոսակցական լեզվում, բայց

ւ

Ի

:

տյու-

ե ռությանմեչ մշակվելու մուրաճատուկ զարգարքում ապրելու է,

ճթտնանը Մեր չեղվի բառապաշարի մի զգալի մասը գոէ ունքջէլ խոր Հնադարում. ոքր այնպիսի բառեր, ինչ. «Է»իթ 11 տուն, դուռ, թույլ, խոսել, ճանել,

ի:

է

պանել,տանել, թերել,զալ, տալ, առնել, աչք, ոտք, բան, գլուխ, անցնել ե այլն, Հազարամյակների աատմություն ունեն, իսկ որքան

:

էրկար է բառի «կյանքը», այսինքը նրագործածությունը չեղվի մճջ, այնքան Հարուստէ նակ նրա ե բովանդակությունը այնքան չատ են հիա իմաստննըը:Օրինակ,բոտ բացատրական բառարաններիտվյալների, անցնելբառն ունի 31 նշա-

: Է

նակություն, գալ--23, թույլ--ՅՏ, խոսել--33,կտրել--35,

լ

նայն:

1անել--40, ձգել--28, պանել--45,

ե

| '

| '

ճարատություն դրա միաժամանակ, լեզվի Խնայողության լափանիչը։ ՄՔր բնրած 10 բառերի իժաստնիրիգուվաիրե է 374. մթն ամեն մի իմասի Համարլեղուն Ճարկադրըված լիներ «տնզժելմեկ բաո, առանձին առա մենք 10 բառի փոխարծն ատ է ունենայինք374 բառ, իսկ եթե բոլոր բաոերի բոլոր իմաստներն ի մի գումարծնքն լուրաքանլյուր իմաստիճամար մեկ բառ ենքաղրենց, ապա մեր լնզվի բառերի բանակըպետջ է լիներ 6--7 ճարյուր Ճաղար: Բառերի կ,

ի

)

34, վեռցնել. տալ--62

Քառնրի բազմիմաստությունը լեզվի բառապաշարի պատմական զարգացման անխուսափելի է, նրա կատաՀենտնանքն ու բքլագործման մշակման ցուցանիչը, իրին լեզվի (Եթթարի

:

Բառերիուղղակի

Ամեն

Հաուկ պատներավորությամբ, ժազովիդական մատտծողուՔյամբ իմաստների վարգացման, ժողովրդական բանա '.

չեզուն : Բոագաար Քնայոզավանության ճիմք

ավելորը Հանրա րոնումից ճանդիսանու

կենսունակ էն հղել ժեր գրական լէզվում Թե՛ Հին ժամանակներում, 22 այժմ. Վերջապես, մեր լեզվի բառերի հան երկար բազմիմաստաւթյունը դարձրի ընթացքում կենդա չք խուցի մմչ պործաժվելու, Ժողովրդականբառ ու բանին չատ

բազմիմաստությունն ազատում ո:

կենսունակորեն ղործածվում գրական չեզվում: Զ

ճ ռեգ, պանծալի

Հ

: է

Հե

ի

բաո,

ն

փոխաբերական

իմաստներ

անկախ իր իմաստներիբազմությունից, ունի

իր ճիմեական, առաջնայինիմաստր. աշ բառիառաջնային, ճիմնական իմաստն է «տնսողության գործարան», ապոել

բառինը՝ «կենդանի լինել», ձեոք բառինը՝ «մարդու վերին Վերչուլքներիցլուրաքանչյուրը՝ ուսից ժինչն մատների ծայիրս, եբակբառինը՝ «մարմնի աթլունատարխողովակ, որով արյունը գնում է դնեպիսիրտը», գետ բառինը՝ «ջրի մեժաքանակ, բնականիցգոյացած Հոսանք, ռր ընթանում է իր բացաժ Հունովը ե այլն: Քառի ճիմնական, առաջնային իմաստը կոչվում է ուղղակիիմաստ: Ուղղակիիմաստը իբրն առաջ-

նային կամ Հիմնական իմաստ բնորոչելը կապ չունի նախնականության ճետ. այժմյան Հիմնական, առաջնային իմաստը կարող է բոլորովին էլ նախնական ինել. «օրինակա̀պոել բաղի Համար մեր արդի լեզվում առաջնային փժաստէ «կենդանի լինել», դրաբաիում այդ բառը նշանակել է «ազասովել, պրծնել մի բանից» (վտանդից։ սպառնալիքից ե այլն), ծախել բառի այժմյան առաջնայինիմաստն է «վաճառելը, իսկ գրաբարում այդ բառը նշանակել է «սպառել, ոչնչացնել» ն այլն: Ունենալովիրենց ուղղակի իժաստը ն արտածայտելով այս կամ այլնառարկայի, ն այլնի ծրնույթի, Հճատկանիշի են ճասկացությունը, Խոսքի մեչ բառերը կարող գործածվել նան այնպիսի առարկաների,երնույթների, ճՃատկանքշների Համար, որոնք ինչ-որ կողմով առնչվում կամ նմանվում են ուղղակի իմաստի ցույց տված առարկային, երնույքին ե այլն: օրինակ՝ Վ. Տերյանի «Շիրակի դաչտերից» բանաստեղծուՔյան «Աստղերնեն ժապտուփ լուսեղեն նաղովչ խաղաղ դայ տերը մութն է Համբուրում» տողերում ժպտալն ճամբոտել բառձրը գործածվել են աստղերնեն ժպտումն մութն է ճամբուտում կապակցություններում,որոնցով աստղերին ն մուՔին վերագրվել են մարդկանց Հատուկ գործողություններ ե (ժպտալն Համբուինլ կարող է մարդը): Դրանովէլ ժպտալ

4--1331

`

ճամբուշելբառերն այդ կապակցությունների ժեջ ստացել իրենց ուղղակի իմաստից մի

"պ

են

իմաստ, այն է՝ ժպտալ «շողշողալ», Քամբուրել փուվել,տարաժվել». Այդպես էլ՝ այլ

շշնջումեն, ճասկեոր

եբգումէ, բնությունը քնած առվակը է ժեջ շշնջալ, նախադասությունների երգել,Բնելբառերը,որոնց

ուղղակի իմաստով

արտաճայտվող` գործողությունը ճաուկ են

է մարդկանց,գործածվել

Հասկերի, առվակի, բնության հ փերաբնրությաժբ առտացնլ սվսվալ(ճասկերրսփովու են), անդոբբ լիճել(բնությունն անդորրէ), կառկաչշել (առվակը կարկաչում է) բառծրի իմասանեիր: Փոխաբերական գործաբառիստացածնոր իմաստըկոչվում է ծությամբ փոխաբիԲուկան իմաստ: ն.

ն Փոխաբերությոն փոխաբերական իմաստ

Փոխաբեբությունը տվյալբառիգործածությունն է այնպի-

առառկանեբի ե (եշնույթների, Ճատկանիշնեւի այլնի) որոնք չեն մտնում նրա վեբաբեբությամբ, ուղղակի իմաստի մեջ, կամ ռի

ավծյի պարզփ̀ բառի գոբծածուոխաբհբությունը թյունն է մի այլ բառիիմաստով: Սրինավ՝Առվակր Եշգում է նախադասության մեջ Երգել բայթ գործածվելէ կարկաչել բայի փոխարեն, այդ բայի նշանակությամբ, ուստր ն այդ մեչ ունենք բառի փոխարծիական նախադասության գործա ժություն կամ պարցադլես՝ փոխաբերություն, ՓոռխաբերուԹյունը Հիմնվում է առարկաների, երնույքների, ճատկանիշչ ների ռրոշ նմանության վրա. օրինակ՝վաշսբառը նշանաւ կուէ 4 «կանացիհրկար, չճյուսված ժաղեր կ առչասարակմաղչԴ. Վարուժանի «ՀրրդեՀնփարահրը շուրջ կոթոքվն» նախադաժության մեչ Հրդեչիբոցերի Հետ դեպի վեր Խոլացուլեւ ցած Քափվոլ այտերի, կրակիշիթերի ամբողջությունը նմանեցվեչ են զլխիցգեպի ցաժ իջնող վարսերին: Նույն վարս բադը մծձրպոհզիայումշատ Ճաճայխ գործածվումէ լացող ուռենու վերաբերյալ,ռիի դելի ցած Հակվածճոխ ոստերը նվանեքվում են մազերին: Այ ճատկանիշը, որով տվյալ բառի ցույը ված առարկան (երնույթը» գործողությունըե այլն) նմա նեցվում է ժի այլ առաիկալի՝ փոխաբերական

թյամբ, կոչվում է փոխաբերության ճիմք: Դ. բերված օշրինակումճՐդենն

դործաժու-

Վարուժանիք վարսերը կապակցության մեջ

վարսերի ն Հրդեչի ցայածրի ճամար փոխաբերության ճիմքն. է արտաբին նմանեցումը: Ափոոժնջննաների

ապակեժաքրի-

վափորդները՝ ռուսերենից պատճճնելով, անվանում նն դռնապան. մոխարքրության Հիմքն է առարկայի գերը, գործառությունը(փաքրելուգռրծողությունը): Հատ իրենց տարածվածության ե իմաստայինզարգացման եի փոխաբերությունները լինում երեք կարգի. ա) աննատականստեղծագործական կամ ճեղինակային, բ) գործուն պատկեբավորքոլ ընդճանբական պատկեոավոոր, գ) չբ

ավարտուն

կամ մարած:

Աճճատական ստեղծագործական քամ հեղինակային փռոխաբերությունները դեռես լայն տարածում չստացա, այո կամ այն ճնղինակիոտեղծաժ են, Գ, փոխաբերություններն

Վարուժանիք բնիված Ճատվածումվարսծիի փոխաբերական գործածությունըՀեղինակային փոխաբերությունէ: «Ամեն պոծտ գալիս իր Հետ մի անտնս նետ է եծրումս (ն. Չա-

Բենց).--նետ

բառր գործաժվել է «բանաստեղծական ձիրթ, նշանակությամբ.--Վարդնշրթունքդ, աղչիկ այագեղ, Համբույրի Համար Հասել են արդեն (Ավ. հոաձակէ փոխաբներաքարի ցան).--վաոդե հառի դործածվել «կարմիրը Քուն թե արթուն, նշանակությամ:բ.-օրիս շատի երազ եղավ, անց կացավ (4. Թուժանյանի--եբազ եղավ չփոխարծրուԹյուն է ն կարելի է բացատրել «երազի նման անիրական ն անցողիկ եղավ» նշանակությամբն այլեւ Այս բոլոր փոլթաԲերություններիանձչատական ատեղծագործական փոխարբերություններ են. դրանք Հեղինակների

տաղանդ

են,

նիանց

ստնղժագորժությունն ստնեզժագործական հրհակայության ծնունդը, ոի

խոր բովանդակությամբ չեղեցիկ բանաստեղծական պատկերներ է ստեղծում ե այդ պատմառդսվէլ Հաճախ կոչվում է «ատեղժագործական գլուտջ: Գոշծուն

պատկեբավոր կամ ընդնճանբական պատկերավոր

նրանք են, փոխաբերությունները

որոնք թեն առղաչացնլ էն որպես ստեղժագործական ժափոխաբծքությունեճը, հայց

մահակիընթացքում եժ տարածում են գտել ն բնդծշանրացել կորցնելովիրենք անչատականբնույթր. օրինակ` հոգու թներ,ձռվի թեր, ԵՐգր թեածումէ, ուբախությունը՝ խինդը՝ է, ոգեոռությունը՝ ցնծությունը թեածֆում խանդավառությունը

թեաձում է է Ֆան կապակցությունները, որոնք մեջ թե ն բառերի գործածվում էն փոխաբնրաբաի թեաձել (թե թառը՝ «օլահալու՝ տարածվելու միջոց» նշանակությամբ,

թեածել բառը՝«տարաժվելս նշանակությամբ), ընդճանութ գորժաու-

Քյուն

ունեն

այժմ

մեր դեղարվեատական

դուղքի լուրաքանչյուր աստիճանը»:նյուղ «լեռան ճյուղավոբութ, գլոխ «գրքի Հատված բաժին», զագաթ «կատար, Ժայրո»,ժամ «եկեղեցի», խոցել «Հռդծկան ցավ՝ կսկիծ պատճառել»,թերթ ճլրագիր, տերն. որնէ բանի բարակ չերտ (՞ր-

գրականության մփհավիԹերթ)»,ծաղիկ«նույնանուն դրա Ճիվանդությունը. ժեջ, Այս կարդի ծն նաե՝ փոխարբերություններ բնությունը փողաձ 4Հքտքը՝ սպին», բարձ «զանազան կառույցների, մեէ, սն բախտ,սն Հր, դառր վիչտ, դալար կյանք ք

ա

Փքնաների, սարածների Հենարան կամ տակդիր. ուղեղի տեսաթմբի ճնաին Հաստ մասը» ն այլն Ավաոտուն կամ մաբած են այն փոխաբեռությունները, Մարած փոխաբերությունները դրականադիտությանմեչ արոնջ ժամանակիինթացքում կորցրել էն իրենը փոթաբնեն նան կոչվում չոր փոխաբեբություններ, րովճետե, վնփական բԲնուլթըն վերածվել սովորական, ուղղակի գորժաչ բածվաժ լինելով ուղղակի իմաստի, այլես ինքնին պատկեժության,ճամապատասխանորեն փոխաբերականխժասոբավորարտաճայտություններ լեն ստծղժում: երե էլ ամբացնլ են բառին այնպքա,որ այլնս չի զիտակցՓոխաբերական գործածությունների այս երեք կարդերիը վում գրանը փոխարբերականությունը: Օրինակ թե բառի ` բառերի ստացած փոխաբերականիմաստներիը դրանցով ուղակի իմասոն է ճղել հ «Թռչունների, միջատների որոշ Վերջինի իբրե բառին արդեն ամրացած իմաստ` անկախ կաքնասունննրի թռչելու գործարանը». արչուսքին ֆմփանու«փոխաբերությունքը, տրվում է որպես բառի Քլոժբ (մարմնիաջ ն ձախ կողմերից բառարաններում տարածվոզ)այդ բառր առանձին նյանակություն, հրկրորդ կարգի՝ գործուն ընցճաէ նան դարծաժվել մարդու ձեռջի Համար կուռ, ձեռք» Ֆոր փոխաբերություններով ստնդժվող իմաստները բերվում ապա` առձասարակ նշանակությաժը, որեէ տեղի աջ կամ հն իբին փոխաբերական իմաստներ՝ փխբ. (փոխաբերական) ձախ կոզմի (օբ: այս քեն անցիրՀայս կողմն անցիր)» նշումով, իսկ անճատական կամ ստեղծագործականփոլաորբի մարտական դասավորությանն զորասյան կամ շափերությունները, բիբինընդծանուր կանոն, բառարաններում մասոն աջ կամ ձախ ճատվածներից ժուրաբանչյուրի Համար, չեն արձանագրվում: այնուննեա ն «ինքնաթիռի Փաշող մակճրեսեերիը մեկը» նշան Ֆակությամը այլն։ Այս բոլոր Տարբերելովփոխաբհրությունների այթ եհրեթկարգերը, գործաժությունները, որոնցով թե բառը Հատկացվել, է, «պետք միաժամանակ, նկատի ունենալ, որ դրանք մեկվերաբքրվել է ո՛չ թե իր ուղղակի փմասռովցույց տրվող առարկաներին փնդմիշտ տրված չեն, իրակություններ այլ մշտական ղար(Թռչունիթն, միջատի Քն. Հիմի Քե), յլ գացման փոփոխություններիգործընքաց են նեիկալյացբոլորովին այլ առարկաների ("արդու նում: Դա Հանգեցնում է փոխարբեբությունների Հեռք, կողմ, զորաթն, ժի (կարգից ինջեաթիոի նախապես փոխաԹե), են ,Հլոաին, անճատական-սաեղժագործականից՝ ընդչանրակաԲերություններ եղել, սակայն ժամանակիընթացքում ալդ նին, սրանից էլ` մարած փոխարնրությունններին վերածվոփմաստնքրը(կուռ, կողմ, ինքնաթիռի քաշող մակերես, լուն, Քանի դեռ տվլալ փոխաբերությունը միայն տվյալ Պորաթն») դարձել են արդեն թե բառի սովորական նշանաճեղինակիստեղծաղործություննէ հ չի գործածվում ուրիշպություննքրը. առանձնապես «ինքնաթիռի թաշչող մակերես» ե «զորքի ների կողմից, անճատականչատեղծադործական է, իշկ էրբ մարտականդասավորության ե զորասյան կամ նա լուրացվում 4 ու ուրիշների կողմից էլ դառնում սովորաշարասյան ալ ե ձախ ժասերից յուրաքանչյուրը»նշանակուկան, տարածված փոխաբերություն, անցնում է ընդչանուր նն թԹյոմները վերածվել ինթնուրույն աերմինային իմաստն, վերջապես, պատկերավոր փոխաբերություններիչարջը։ ների, այսինջն՝ ճշգրտորեն սաճմանլի Ճասկացությունների երբ այդ է դառնում, փոխաբերությունն այնքան սովորական Այդպիսիմարած փոխաբերություններ ձն համ մատ «ռանէ ռր կորընում պատկերավոր արտաչարոություն լինելու ու

այլ կերպ ասաժ՝ ճանգամանքը,

կորցեումէ փոխաբերական վնրածվուժ է բառին

ն փոխաբնրական իմաստը քնույիը

ամրացածսովորական արդեն իմաստի,

նա

դառնում է

ժա-

փոխաբերություն: Համապատասխանործն այդպիսի փոխաբնրությամը ստացված իմաստն էլ աստիճանաբար վերածվում է բառի սովորականիմաստի զարինջնուրույն, գանում բաժ

ու

որ

դնպի անկախ, ուղղակիիժաստը, Այս է պատճառը, զարգացման Ընթացքիմեչ գտնվող չատ

փոխարբծրուՔյունենրիմասին դժվար է ասել, Թե դրանջ որ կարգին Էն

ձախ կողմերի մասերը, խոփի նիկու կողմից դուրս քցված մուր ծայրնրից յուրաքանչյուրը, երկփեղկանիդռան լուրաքանչյուր փեղկը, խաչի «ճորիզոնականփայտի աջ ն ձախ

ճատվածներից լուրաքանչյուրբն այլն, ն այլեւ Մարածփոխաբերությունները ժի առաջ են բերում հան այլ իրողություն: երբ այդ կարգի փոխաբերություններով Հեռանում ստեղծված բառային իմաստներն այնրան ծն որ միմյանցից, նրանցըմիջն եղած կուպենայլես լի դիւտակցվում, ն նախկին մեկ բառի ստացած նշանակություններն այնպիսի տարբեր ասկացություններ են արտածայտուժ, րոնց միչն հղաժ փոռխաբերություների կապր բոլորովին

պատկանում: օրինակ, Հ. Թումանյանի Այսպես, «Անուշչ-ի մք նոզու ճովի թե փոխարբերություններն իր ժամանաէի ճամար կարելի է ճամարել մթագնվում է, նախնական մեկ բառր վերածվում է տարբեր անչատականչատեղծագործա ման, իսկ այժմ է այնքան փոխաբերությունն տարածվել, ոի բառերի Այսպես, օրինակ, ճինչայհրենյան ակն բառը զաարգեն պետք է դիտելիրբն ընգճանուրպատկերավոր նազան փոխարբհրություններով ստացել է «քանկագին բար, փոխաՔերություն(«մժո. երգի թե, խնդության Թեր ն այլն): անեվ, փեթակի անցք, աղբյուրի ակունք» իմաստները, ծք. «ատկնրավորության, որոնք, իբրե մարած փոխաբերություններ, աստիճանաբար երտաճայտչականուԲր«ն տեսակնաիը առավել կարնորէն առաչին երկու այնքան են ճեռացել միմլանցից, որ այժմ այլնս չի գիկարգի չառիա տակցվում այդ փոխարբերություններն իրար ճետ միավորող (հզվաբանականչիմաստաբանական աեսակնետից ավելի կարնորնէ նրթորդը, որը հն ժամանակակից ճալնրենում ալդ բառը ակ ձնով. կապը, բառհասների զարգացման Հիմնական է գործընթացնէ ենրկաճիշլալ խմաստոներիցլուրաքանյչլուրի «ամար ղիովում ացնում: Այստեղ կարնհորըոչ միայն այն է, որ ն հ խիրե առանձին բառր. նույնպես խոռշճուրդ«առվնտ» դրանք փնբեինարդեն լեզվի կզարդացման տվալ սլաճին Հանդես են խորնուղղ«Միտք, խրատ, Խորձրդածություն»բառերն արդեն դալիս որպես թառի ինքնուրույննշանակություններ, տարբեր բառեր են, քնն մեր բառարանները դեռես դրանք այլն առավել նա այն, որ ազդ ծեն 2անձիմք ներկայացնում են որպես մեկ բառ: նույնպիսիճանապարձով նշանակությունները շիշանում բառիտիմնականՀասկացությանավելի բարձր առաջացած տարբեր բառեր նեն նակ մատաղօդնռատի, չաաստիճանի ու ընդծանրացման փաճասությանչասած» նկ մատաղ«ղոճ», գեչ «դիակչ ն գեջ վնրացարկման Համար: պես, օրինակ,թե մուր բասի վերթ բերված «ճատու» (ածական)ե սուր «Հարվանշանակությունները, «վատ, ճոռիչ, ռրոնք ծագել են ն ծային ատող սառը զենք» այլս փոխաբերությունների Հիմքի վրա ն վեխածվելովմարած մեչ բառի ստացած փոխաբերական Փոռխաբերությունների փոխարձրությունների՝ դարձել են սովոբական խմապոներ, ճիժք են տալիս թն բառի է իմաստը լինում կամ մակերեսային ն խորքային բառային այդ բոլոր. նշանակությունները տալ ժեկ բնդճանութ կամ կապակցական: վերացարկված Հասկացությաժբ» այն է՝ առարկայի Բառայինքամ մակեբեսային փոխաբեշություններ2իժկողմնայինմասերից: վուրաքանչյուիի». այս են Ընդանուր հնվում փոխաբերվողբառի ցույց տված առարկայի ե Հասկացության մեջ կներառվեն ե՛ մարդու Թեճրը, ե՛ ձկանլուղակները,կ՛ փոխաբերյալ բառի ցույց տված առարկայիորնէ կողմի Քաշող մակերեսը, ն ակնառու տարածության նժանության վրա. օրինակ օձ մարդ կապակցուաջ (վայրի) ձախ կոզժեբի ճատվածները, շենքի աջ կամ ձախ կողժի թյան մեչ փոխաբերվող բառն է օձ-ր. մարդկանց ամար Հատվածը, օձ սողունի զորասյան կամ չարասլան աչ դասավորության, բնուլքն է նենգությունը, չարությունը, վնեակատ

թե,

իոոոքի

փոխաբքրությունները,

|

Այս-

ու

ինքնաթիոի.

2"ՐՔի

սակարությունը,ն նրբ

գբրվում է մարդուն,

ալդ

ապա

փոխաբերակ

Այս կարգի փոխաբերությունների մեջ փմաստը «իմնված է օշրյչեկտիվճատկանիջշիվրա. օրինակ արծաթ բարի բույ տված առարկան (արծաք կոչվող մե «ռաղը) սպիտակավունէ, ե այդ իրական ճատկանիչբ ճամզնեկնում է մազնիի սպիտակ գուլնի Հետ. այդպես էլ՝ սն գույնն իբրն սզո խորձթդանչան ն սզազգեստիսն գույնը Հաժրեկնում հեն այլն:

փոխաբերաբարվերա փֆոխարծրության 4իժբն է

բառը

ազդ

դառնումնենգությունը, չարությունը, Թունոտություեր, ավյաչ

դեպքում նունացվում են մարդու փարությունն ու նենգուՔունը օձի եույն չատկությանետ: Այսպիսի փոխաբերուՔյունենրի մեջ փոխաբերվող բառը զորժնականործնկարող է փոխարինվել ժի այլ բառով, որի ուղղակբ իմաստըարտա Ճայտվումէ տվյալ փոխաբնրությամբ: Քճրված շրինակի ժնջ օձ բառը կարողէ փոխարինվելնենգկաժ չաբ բառոփ (նենչ մարղ, լար մարդ): Ստացվումէ այնպես, որ մակե ինսային կամ բառային փոխարբերությունների մեջ փոխաբերվող բառը պարզապես փոխարինումէ մի ուրիչ բառի ն իր փորաբծրական իմաստն էլ Համբնկնում է այդ բառի ուղղակի իմաստին. ալսպես՝ օձ մաշդ փոխարծրության մեջ օձ քառը գործածվել է չար, նենգբառերի փոխարեն ե հր փոխաբերական կմաստով էլ Համազատասխանում է ւմրջ թառերի ուղղակի իմաստին, Այգպես էլ՝ արծաթ մազեր,

դառրփորձ,սներհազնել Ժեջ արծաթ, փոխաբերությունենրի սներ բառծձրը փոխաբերաբար գործածվել են սպիտակ, անախորժ,սգազգեստբառերի փոխարհն. Առային շարքի բառերը (արծաք ն այն) փոխաբերվող բառեր են, երկրորդն 1ծրը («պիտակ այն) փոխարձրյալներ,վերացնելով փոխաբնրական իմաստննրը՝այդ փոխարբերությունները կադառը,

բելի էր

արտաճարթել Ճճեւոնյաղ կապակցություններով, սպի-

տակ մազեր, անախուժփորձ, սգազգեստ ճագնել:Փո/խոաԲքրվողն փոխարծրյալ բառերի Հարաբերությունը կարելի է արտաճայտել Ճետնյալսխեմայով. անկախբառ

փոխաբքրվող բառ փիղխաբնրյալ բառ

--

ուղղակի իմաստ

իմաստ

Այս սխեմայի Համաձայն ճիշյալ փոխարերվող բառերթ կարողենք ներկայացնենք Ճետնյալ ձեով. օձ օձ «նենգ, «ոողունը» չարչ--նհնգ,չար արծաթ «մետաղըջ արծաթ սպիտաՀապիտակավունը կավուն ն այո -

--

«-

-

Լ

կապակցականփոխաբիեռությունները

Թումանյանը

ոչ միալն գործածվել

թե

(ոտարածել

այլն` փոել բացել» նշանակությամբ. թներ փոած«:թները ւռարածած փացածձ), թոչել («ձգտծլ» նշանակությամբ):Սակալն ավելի

փոխաբերական Հ ուղղակի իմաս

-

որինմ

պայմանավորված նեն տվյալ բառակապակցությամբ. փոխաբերվող բառի ավալ փոխաբերականիմաստր սանդժվում է Հենց կապակցվող բառի միասնությամբ: Այս դեպքում փոխաբքերվողբառի փոխարերականիմաստր կախման ժեջ է կապակցվող բառից, կամ ամբողջ նախադասությունիը ե չի կարող բինցվել փոխաբերվողբառից՝ առանձին վերցրած: եթե արծաթ բառն ինքնին թնելադրոմ է սպիտակություն «փոխաբերական իմաստի, որովճեան արծաք մետաղն սպիէ, ապա թն բառից չի կարող բխել «կարուագին Կոսակավուն գայում, տքննեչանք» իմաստը կ հրք Հ. գրում «Ու աճա 4՝ փռածտիրաբարԹոչո՛ւմ է ճոզիս, թրոթնեբն շո՞ւմ դեպի տուն», ապա թներ են վերագրվում ճոդուն, ն թե բարր ամբողջ կապակցության մեջ է միայն ստանում ւտվյալ փոխաբերական իմաստի։ Այսպիսի փոխաբերությունները մեծ փասամբ լինում էհն ծավալուն փոռխարերություններ, այսինքն ոչ քն կապակցության մեջ ժեկ բառ է միալն գործածվում փոխարբծրաբար, ինչպես, ասենք, կուս սափոր է կապակցության մեջ (կույս գործածվել է շանարատ, անաչ դարտո նշանակությամբ), այլ փոխաբերորար գործածված քառերի մի ամբողջ շարը, մի ամբողչ նախադասություն: Քումանչանիցբերված եախադասությանմեջ փոխաբերաթար քառր,

կարեոր է ալն, որ այդ ամբողչ Դատվածի փոխարբնրական փմաստր (թներն աճա փոսծ տիրաբար» անդիմադրելի կարոտով կամ փափագով) միայն թն բառի փոխարերուՔամը չի ստեղծվում, այլ ամբողջ կապակցությաննույնպես ձ Դ. վերբ բնրված ծատվածուժ ոխ Վարուժանի՝

բորարա

է գործածվել ոչ միայն վարս թառը, այլն` թոթվել(«թափնել» նշանակությամբ),ն բանաստծղծականպատկերն ատն ծվում է ամբողչ կապակցությանփոխաբերականիմաստով: Այ«պիսով, խորքային կամ կապակցական փոխաբերությունները մեծ մասամբ վերածվում են ծավալուն, բազժանդափ բաղմակի փոխաբնրությունների աժբողչության,որով ստեղծվում չ բանաստեղծական ու խորիմաստ,բովանդակալից գեղեցիկ պատկեր, Մավալունփոխաբնրությունենրի մեջ փոխաբերվող բառերը պայմանավորվում են միմյանցով, մեկք փզոխաբեւ րական գորժաժությունը թելադրվում է յուսով Այոես, օրինակ. «8ուցաբարնեբի բազմամաող գետը կենտրոնական փողոցովճոշդում ԷՐ դեպի ճրապաբակը, կից փողոցներից նոբանոր վտակներու այդ գետինէին միախառնվում գոյացճում Բոբդանոս հեղեղ»նախադասությանմեջ գետ բառի փոխաբերական գործածությունը պայմանավորում է նան հորդել, վտակ,ճոբդանոս,հեղեղբառերի փոխաբերությունը: Այդանս ն Հ. Սաչլանք «Ռտենին ճյուսել է զմբուխտեֆամերը, Շոբոբում, ժպտումէ բոլորին»Հատվածիմեջ միժլանՑով պայմանավորվածփոխաբերաբար են գործածվել ֆամերը,զմբոխտե,Տյուսել,շոբոբալ, ժպտալբառերը:

մեկ անդամի իմաստը մյուսով արտաչայտելու միչոցով փոխանունություններըդրսհորում են կամ իրացնում ռարկաների միչե եղած բազմապիսիՀարաբերություններ, Այս«Ա` բերված օրինակներիմեչ ամբողչ շիշը խմեց փոխաՏունությամբ չիշր բառով, ռր պարունակողն է, պրտաճայտվել 4 նան պարունակվողըբ՝ կաթը, եՐԵք կիլոգրամգնեց ,փոխոՖունությամբ՝ ջանակությունը կամ չափը ցուլց տվող բառով արտաճա տվելէ նան առաիկան(ծիրան): Փոխանունության միչոցով արտաճալտվող՝ առարկաների կաժ առարկայի ճատկանիչիմիչն եղած Հաբաբերուփյունների Հիմնականտեսակները Հետելալներն են: 1) Փարունակողը՝ պարունակյալի փոխարեն, օր. եբկու

ու

թ.

ու

,

գավաթ խմեցի, փոխահակ՝ եջկու գավաթ սուն խմեցի, հբկու դույլ բերեցին,փորխանակ՝եկու ղույլ չութ բերեցին, թագավորրնթան տվել խոստացածեռբկուկոտը, փռ/խանՐան տվեց խոստացած նակ` թագավորը երկու կոտ ոսկին հ այլն: 2) Հեղինակը՝ստեղծագործության փոխարեն, ինչպես՝ նստած ՏեբյանԷՐ կարդում, փոխանակ նստած Տեբյանի ԷՐ կաոռղում: ստեղծագոբծություններն

Յ)

Փոխանունություն

արդյունքի Փռրծողությունթ

վփեխարեն, ինչես:

ՊԱՐ-

ճեստանոցումճիանալիաշխատանքներեն պատրաստում (ոշխճոտանք գործածվել է աշխատանքի արդյունքի պատ-

էչ բառակապակցության Փոխանունություն մեկ անդաժի

գործածությունընան Ժփլուսանդամի փոխարեն, այսպիսի գործածությանժամանակբառակապակցությանը փոթարիհող բառն արտաչՀալտումէ ն՛ իր, ն՛ փոխարինված բառի իմաստը: Օրինակ՝լջի ամբողջկաթր խմեց նախադասությունը կարող ենք դարձնել ամբողջ չիշը խմեց, օրի Ժծջ շիշը բառը (պարունակողը) փոխարինելէ նան կաթ բառին ). նույնպես ն' մի աման ճաշ կեբավառեյու (պարունակյալին փոխարենկարողենջ ասծլ՝ մի աման կեբավ,Երեք կիլոգբամ ֆիրանգնեց-ի փոխարեն ԵՐԵՒ կիլոգրամգնեց ն այլն, որոնցիցառայինեերիմի աման ճաջ, Երեք կիլոգրամծիրան կապակցությունները երկրորդներում փոխարինվել էն Համապատասխանաբար մի աման, ԵՐԵք կիլոգոամբառերով. աման բառն մրտաճարոում է նահ ճաշ բառի իմաստր, իսկ | կիլոգրամբառբ՝ Ֆան ծիրանբառի իմասոլըկապակցության

«վ

րաստված առարկանծրինշանակությամբ): 4) նյութը՝ հրանիք պատրաստված առարկալի սիոխարեն,

ինչպես` մետաքս

է

ճագել, փոխանակ մետաքսե

(կամ

մե-

զգեստէ ճագել,պատկեբասբաճում տաքսի) ճիանալի կտավներ Են ցուցաղովում,ռրի մք կտավգործածվելէ նկարկամ

Հատգերբառի փոխարձնէ այլն 5) ժամանակը՝տվյալ ժամանակամիջոցում տեղի

ունե

ցող գործողության, երնույքի, իրադարձության փոխարհն, էնչպես՝ եշեկոն չատ լավ անցավ, որի մէչ եւեկո բառը գորժածվել է երեկոլան տեղի ուննցած միջոցառման (զվարճալիք, Համերդ ն այլն) փոխարեն, այսօր չորս ժամ ունենք, որբ մեջ ծամ նշանակում է դասախոսություն, պարապմունք ե

ալն:

6)

առարկայի փոխարեն, ինչպես կուսակՀատկանիչը՝ օֆ

ցական(կուսակցական քաղաքացի կամ մառդասելու փիոխաբէն), անկուսակցական, այսինքն` անկուսակցական քաղափոխանավ՝կոլտնտեսական հացի,կոլտնտեսական, գյուղացի, կարմիշներ,փոխանակ՝կաբմիբգվաոդիականներ, կաճաշըծածկելէ ողջ ճովիտը, փոխանակ՝կաճաչբուսականությունըծածկել է ողջ Բովիտընայլն:

72)Փատկանելություն զովը տվող առարկան` պատկանվալի փոխարքն,ինչպնս՝էռ գիոքըլաթակազմէ, իմը՝ կաչե-

կազմ, փոխանավ՝իմ գիոքը՝ կաշեկազմ,մոբ վեբառկուն կապույտէր, աղչկանը՝կաշմիո,փոխանավկ՝ աղջկավեբաո-կուն՝կառմիոե այլն: 8) Քանակական թվականներ չափի միավորների ե դրանք

ճատ

ճՃհտ

կապված առարկաներիփոխարեն, ինչպես՝

շարադրությունէբ ստուգելու,քխանն առդեն ստուգել էր, փոխանավ՝էսան ճատ շարադբություն ստուգելէՐ արդեն, ճինզկիլո առավ,փոխանակ նինգկիլո ծիշան առավ ն ալո 9) Դասական քվականեքրըճաջօրդաբաթ կրկնվոզ առարկաննրի փսխարքն,ինչպես՝ մայրր հագել էո կապույտ վերարկու, աղջիկըկ̀աշմի»,առաջինը էՐ արտելում» կաոշվել ՖՐկրոդը`մասնավորվաբշպետի մոտ, որոնց մեջ առաջինը ն Ֆոկոոոդը մոր դասական թվականները փոխարինելեն վեբաշկուն, աղջկավեբաոկուն բաոնթբն ե այլն: Փոխանունությաժբ ախաձալտվող՝առարկաներիմիջե կամ առարկալի ե Ճատկանիշչի միջն եղաժֆՀարարբերություննրբ Քվարկվածներով չեն սաճմանափակվում.ալդ ՀարաՔերություններըչափազանըբազմապիսի են ն անճնարին Է սօլառիչ կերպովթվարկել դրանք. սակայն Հիմնական տենեն: սակներըվերը Հիշվածժեերն

Քննության առնելով վերը թվարկված փոխանունության տեսակները,գալիս ենք այն եզրակացության, որ փոխակունուքյան առավել տրամաբանական հ ընդճանիական ռաշմանոմը պետք է Համարել Քերականականռաշմանումըչ

այլնգ` փոխաճունությունը է 1Ըլոացյալի աբտաճաւյտումն Բացումով:Ավելի մասնավորելով այդ Ընղճանուր սաշաիյը.-

Խումբ, կարծլի է առել. փոխանունությունը որոշլալի արտաԴայտումն է րոչիչով կամ ճատկացյալի Օ։-արտաՀչալտումը՝

ԵԼ

ճատկացուցիչով: Այն

բոլոր օրինակնքրը,որոնք բերեցինք, բնուքազրության ճամաձայնկարող ենք վերածել ռբոչիչ-որոշյալ կամ Հասկացուցիլ-Հատկացյալ կապակցություննձրի։ ինչպես՝ նինգ կիլոգբամ-ճինգ կիլոգրամծիբան (ճ5ինգ կիլոգրամ-ը որոշիչ է), կարմիոներ-կարմիր գվաբդիականներ (կարմիր-ը արոշիչ է), իմբ-իմ գիոքը(իմ-ը Հատկացույիչ է)» կբեմպլին-կոեմպլինե կամ կրեմպլինի զգնատ(կշեմպլինե որոշիչ է, կբեմպլինի՝Հատկացուցիչ),կուսակցականկուսակցական քաղաքացի (կուսակցական-ըորոշիչ է) ն այլեո Փոխանունությունները լինում են խոսքային-իրադրական այս

ն

լնզվական:

են Խոսքային-իբադոական այն փոխանանություննեռը,.

որոնք կարող են իրացվել միալն ատվլալխոսքի մեչ կատ տվլալ խոսքային իրադրությունում. Այլ կերվ ասած, խոսքալինչ-իրադրական փոխանունությունները «Հասկանալի ծն միայն տվյալ խոսքի մեջ կամ էլ տվրալ իրադրության. մնջ (թոռակիցների նախապատրաստվածությունը, զրույցի առարկան, խոսակիցների գիտելիքներըե այլն): Այսպես, օրինավ՝հինգ կիլոգրամ գնեց նախադասության մեջ ճինգ կիլոգոամ.թգործաժվել է փոխանվանաբար ինչոր բանի մասին (Ճաց, միրգ, մրգի առանձին տեսակ ն այլն), սակայն Մեհք չենք կարող իմանալ, թե գնվածն ինչ է, հքն խոսբի մեջ արդեն նախապեսդրա ժասինչի Հիչվել կամ ելքն խոսողններընախապեսչգիտեն, թի ինչի մասին է խոսքը: Աղջկանը՝ կապակցությանվմնչ աղչկանըփոխանունությունը: կառմիր ոչինչ չէր ասի մեղ, եթն դրանից առաջ գործածված լիներ մոբ

վեբառկունկապակցությունը. նույնպես

ե՝

Տերյանէր.

կաշդում փոխանունությունըչի կարող Հասկանալիլինել այն մարդուն, որի չգիտե, հի Տերրոնըբանաստեղծէ, փոխանունությունները,որոնք գրեքե անսաչԽոսքային մանափակ գործածություն Օ0-ունեն ժամանակակից Հայերի նում, լեզվի խնայլողականության կենսական ժիջոցջներիը մեկն են: Մյդ կարգի փոխանունություններըՀնարավորություն են տալիս Խոսքի մեջ կրճատելկրկնվող բառերը, ինջեին Հայ յունիկա Հասկանոչլի բառեին նույնիսկ կ«պակցություններըե դիանով իսկ «բեռնաթափել նախադասություններն ինքնին Հասկանալի շատ բառերի գորժաժուու

էբ ջուկաջեմիճամար 20 կիլոգբամ Քյունից։ 0րինակ՝ Գնացել ծիշանառնելու Առավմիայն 10-ը նախադասությանմեջ 10 թվականը փոխանվանաբար արտաճայտում է ամբողչ 10

կիլոգոամ ծիրանկապակցության վմաստբ: ծն այն 1եզվական փոխանունությունները, որոնք, անկախ

արծաթ մետաղիանվանումից՝ արծաթզարժաթագրամ», առճասարավ՝«դրամ», ոսկի մճտաղի անունից՝ «ոսկեդրամ, ճարստություն, գանձ» իմաստները ն այլն: ար,

յ

| ժ. Համըմբռնում խոսքայինիրադրությունից,խոսքի նախընթաց իրազնկումից Հաժրժբոնումը նույիոհս մեկ բառի գործաժությունն է ն այլ Հանդամվանքներից, սովորական գործածություն ունեն մի այլ բառի փոխարեն, որի դեպքոսԻ ա) մասը փոխարին ճասկանալի են ինքնին. Ալդպիսբ փոխանունություններն, նում է ամբողջին, ինչպես՝ ընտանիքըբաղկացածէ չորս փճարկն, նախապես անդիս են զալիս որվես խոսքային շնչից, որի մեջ ջունչբառթ դործածվել է անձ բառի փոխափոխանունություններ, առարկաների մշտական կապի սակայն 250 ճոգի (ճոգի թառբ՝ ինն, միջոցառմանը մասնակցեցին Հիման վր դառնում են ինքնին Հասկանալի, անմիջական բառի փոխարծն),թոչնաբուծական մառոդ ֆեբշմանունի 60 խոցային իրադրությունիցվնրացաժփոխանունություն: Այսճազաոր թե (թե բառթ գործածվել է թոչուն բառի փոխարեն), ալես, օրինակ, աբծաթ(յա)փող, ոսկի (կամ ոսկյա)դբամ կոլտնաեսությունն այժմ արդենունի 400 անիվ (աճիվբառը կաղակցությունները խոսքային փոխանունությամբգործածֆգործաժվել է մեքենա բառի փոխարեն) ն ալն, Բ) առանձինը վելով արծաթ(փոխանավկ՝ արծաթ փող) ն ոսկի (փոխաֆակ՝ (եզակին) կամ անչատը Հավաքական ամբողջությանկամ ոսկի դրամ) փոխանունություններով, աստիճանաբար դարձել Հճողնակիի փոխարեն,ինչպես՝ «օիբնվիէն օբը, ոո ռուսը ոտ հն սովորական, խոսքից դուրս էլ Հասկանալիփոլխանունումեր դրեց ճողում» (ոռսա բառբ գործածվել է ռուսները թյուններ, որով ն առծաթ,ոսկիբառձբը ժամանակիբեթացՀավաքականի փ ոխարեն), ող եշկիորբ ցնծությամբ դիմաջում ստացել են «արծաքադրամ, ոսկեգրամ» նյշանակուվորեց Մեսոբոպ Մ աշտոցին ( եբկի՞ բառր գործածվել է ժոՔյունները, (այսքան)կոտ ոսկի փոխանունությունից «նտո, կ ն ղովուրդբառի փոխարեն) այլն, այլն, զ) ճատուկ անունը որի մեջ կոտ-քգործածվել է որպես տարողությանչափ, կոտ ճասարականվան իմաստով հ ՀակառակըՀ̀ասարականունը բառը խոսքից դուրս էլ արդեն սատցել է չափի միավորի / ճատուկ անվան փոխարեն,ինչպեւ՝ այդ հուդաներր չարի նշանակություն, այդպես է՝ դույլ բառը` ոբոլնս Հեղուկների ճամար էին ձայ ժողովողի (Հոդա Հատուկ անունը գործածչասիիժիավոր:ուտէ իբրն տարածության չափի միավոր վել է «Մատնիչլ,զավածանչջհշանակությամբ),նրան Սե օձ հան (2ժմա. անգլերեն ֆուտ «ոտք» ե չափի միավոր) ե էին անվանում (սն օձ Հասարակ անունր գործաֆվել է այլն, կ այլն: եքե խոսքային փոխանունությունները կարնոր իրն Հատուկ անուն), Վոլտ Հատուկ անունից` վոլտ «էլեկքն խոսջի Համառոտության, լեզվական հնայողականությանտրական ճոսանքի լարվածության չափման միավոր» ն այն, տնսակետից,ապա լեզվական փոխանունություններիկարեոր նայն, ծն իմաստաբանական տծռակետից,ըստ որում այդպիսի փոինչպես պարզ կերպով երնում է բերված ձամբմբոնումը, են նորանոր իմաստխանունություններով բառերն ստանում օրինակներից,նույնպես բառի փոխարինումն է ժի ալլ բաներ, որոնք նախապես խոսքային փոխանունությունների 48ռով, Համապատասխանաբար մեկ բառի իմառտի արտա-չ հն ինքնուրույն բանանց լինելով, Հետագայումվերածվում ճայտությունը մի այլ բառով, ն այս տեսակետից նա կարժես ռային իմատոների, ամրանում բառին որպես նրա կայուն Քն նույնանում է փոխանունության Հետ: Սակայնդա միայն նշանակություն:Այդպեսհն առաջացել Կուր օՀատուռթ աժաւարտաքքն նմանություն է: Փոխանունության դեպքում փոկանից՝ սուբ «երկսայրի Հատող ու խԽոցողզենք», խավար խԽարինող բառը է ե՛ իր, ե արտաճարտում փոխարինված «մթին» ածականից՝ խավար «մթություն, գոյականական բառի իմաստը, այլ կեր ասա փոխանվանաբար գործածկմաստը, կանաչ դունանունիը՝ իմառ«բուսականություն» վող բառը, որպեսբառակապակցությանանդամ, ինքնին

է ամբողչ աքշտաճայտում խառակապակցության էն իժաստը, գեռջում լեզվական տարբեր իրողությունները մինչդեռ Հաժրժմբոնմաե դնպքում բառը դարզապես փոխազճրուժ շփման եզրեր, հմանություններ ո. ընդչա բինում է մի այլ բառի՝ արտաճայտելով միայն նրա իմաստը: թյուններ, որոնք կարելի է դիտել որպես «միչակաջ կա Այսպես, օրինակ,

ամ

աղչիկնեոը անցման հրնույքներ: պայմաճավուվածության

բոլոր ճՃամաձայնճեբմակ էին ճա բառի

հախադասության ' ԱաԱնան Հործածե, կապակցության մեջ

ճեմա

խարքն՝ իր մնչ Ֆերաոծլով կապակցության գծղչվաժանդաժի փաստը, մինչդեռ երբ ասում ձնջ

ունի 00 ճազարթե,

թե

թռչնաբուծական ֆեոման

թոչուն փառի իմաստներնէ արտաճարտում, այլ միալն՝ թոչուն բասռի. նա պարզապես դործածվում է թոչունբառի փոխարեն կ ստանում է Ֆրա իմաստը. նույնպես ն` 100 աղա

թառը

ոչ

թն է՛ իր,

ե՛

գլուխոչխար փապակցության մեջ գլոխ բառը, որաես մարմնի մաս, արթաճայտումէ ամբողջի(ոչխարի),իբն Հաշվելու միավորի, ժար (100 Հատ ոչխար), այղ փոխարինումը ավելի ցայ տուն է դառնում, երբ 100 գլոխ ոչխաշ ասելու փոխարեն որգաոթ

ատում

քնջ

գլոխ:

Ալս բոլերովճանդերձ, կան

շել, Թն

դեպքեր, նիք դժվար է որոտվլրոլ գործածությունը փոթանունությո՞ւն է, թն

Համըմբոնում,բատ

քում կարելի է

որում որոշ

տեսակետով մոտննալուդեպ-

արելփոխանունություն, այլ տեսակետով Մուռենալու դեքում Ճամփբմժբոռնում, Ալոպես, օրինակ, Ցրեծում է Հոռմե աճեղաղղոոդ ((՞. վնրմոնտով, Թրգմ. 0. Զա1248) Մոխագասայան մնչ Հռոմը կարելիէ դիտմլ որպես Ճամ

«զաԱիիգործածություն Ճոզնակիիկամ Հավաքականի զեղ. խարեն(Հռոմն Հռռժի ժ ողովուրդը), բ«յց է դիտել կարելի նան որպես պարունակողը՝ պարունակյալիփոխարեն. նույնպես ե՝ լսաոտնը քաշացած լսում էՐ ճոետոբին կարելիէ չիՀոհլ ե՛ որպես հզակին Հավաքականի փոխարենլսարանը է՛ որպես ունկնդիրները), պարունակող ռչարունակյալի փոխարեն(լսարանը լսարանի Հ

Հ

Սա, փչարունկեդիրները). կք, չի նշանակում, Թե այդպիսի դեպքերումվերանում է փոՀ

Խանունության Համրժբոնժան տարբերությունը. իբրն հաւ նոն, այդ ու

իրարից որոշակիորենտարբերվումեն, հե տարբերության ՀիմնականՀատկանիշը Հենց այն է, ինչ որ վերը բացատինցինք: Գրա Հե միաժամանակ, է մոձեի երկուսն

անալ, որ, ինչպես շատ

Ց.

ուրիշ

դեպքերում, այնպես

ք

Հլ

բ».

այս

Ժա. Համանունճեր

Համանուններ

կոչվում ձնով նույնական,իմաստով տարբերբառերր.օրինակ՝ մարտ ճպատներացմ» ն մաշտ (ամսանունը),այբ «տղամարդ» ն այո «քարանձավը, սուր «ճատու ն սու" օհրկաալրբՀատող ն խոցող զենք», կետ ե կետ (կետադրական նշանը) (լննդանին ), փող օ«դրամս ն ն նոտ փող «խողովակ», ճոտ «բույր «ոչխարի նախիր», սեր «սիրո զգացմունքը»ն սեո «կաթի սերուցք», ակ «անիվ», ակ «մատանու ջար», ակ «փեթակի անցք», ակ շաղբյուրի ակունը, բառազույգերն ու բառախմբերըներկայացնում քե նուլնաձն բառեր, որոնցից ժուրաջանչյուրըտարբերիժաստ ունի։

Են

ն ճետնաբար

ծն, ժամանուն դրանք ճամանուններ բառնրը կարող են կազմել զույգեր (ինչնո՝ ժարտ-մարտ, փող-վող ե այլն), էռչակ, Քառյակ (Հնգյակ ն այլն) բառերբ խումբ (ինչոլես՝ Հոդ «բերականական մասնիկը, Հոդ շոսկորների «խաղո, ճոդ (արեմտաճայերեն)ճայդտեղ:, ակ ձաեվ», ակ «մատանու քար, ակ «փեքակի անցք», ակ ռաղբյուրի ակունքը»ն այլն). Համանունների ավյալ Խումբը (դույգլ, ծորակը,բառյակը ն այլն) կազմողբառերը, միասին վերցրած,կոչվում են Համանունական փունց, Բատ ձնական նույնության ճաժանուններըլինում են լիակատարն մասնակի:

ճամանուննիր Լիակատար

ծն

ձեձրը

այն բառերը, որոնը նույնական ն Հնչյունաթանործն(արտասանությամբ), ն Բոտ դրությամբ, ինչպես` հոտ «բույր «ոչխարի նախիր», սեր «սիրո զգացմունքը» ն սեր ըսերուքք», մարտ «պատե ԿԱՐ բաղմ» ն մարտ (ամսանունը), «ատու ն սուր (զննքը) հ այլն են

ե՛

համանուններ Մասնակի

ծն այն բառերը, որոնք նուլնական նն միայն գրությամբ (տարբերձն արտասանությամբ), կամ մրբայն արտասանությամբ (տարբեր նն գրությամբ):

Արռտասանությամժը բայց հույլնական,

Տ-

գրությամբ տարբեր

կոչվում են համանճունչ Համանունները ..(ճամաճնչուն) մանուններկամ ճամաճունչներ, ինչպք:`

անզառդ «զարդից գուր, առանց զարդի» --անզառթ «անզարթնիլի, չղարթողջ, բացօթյա «բաց ձրկնքիտավ (գիշձրող),բաց տեղում» Բացօդյա «րաց օդում, դուրսը», աղտ «կնդթո --ախտ «Հիվանդությունս, ուղտ «կենդանի--ոխտ «նվիրական խոստում», հորդսվարար» --նոբթ «կովի ձագ», անօգ«անօշգնական» --անոք

չունեցող, ու մճրձավորներից մտերիմներիցզուրկ, անօդճօդազուրկո-- անոթ «աժան» ե այլն: Գրությաժը նույնական, բայց արտասանությամբ արբեր «ոչ

ոք

ճամանունները կոչլում

էն

Քամագիբհամանուններ

կամ մարք)-մարդ«բարի, առատաձեռն ը (արտասանվում է մարդ), բարդ «30 խուրձ խոտի դեզ, առչասարակ դեզո (արտաճ«աանվում է Իաղ)--բաոդ օոչ պարզ, խրթին» է բաշթ), (արտասանվում ոգի (արտասանվում է ոջի-ՀՐ" Հար ոգի) --ոգի (ոգել բայի իղձականիեզ. գ դեմք) ե այլն: Մասնակի մի տնսակնին ձնով հրար մո, Ճամանունների կմաստով տարբեր բառերըչորոնջ կոչվում էն հարանուն ներ, բնչպնս՝ թշնամանք «Քշնամություն»--թչնամանանք ձվիրավորանք, լուտանքեչ անխճայել Հխնալել, գթալո-- ժոդովրդախոսակցական անխնայել ան«առանց Խեահլու, խնա», զեղչ

ձամագիրներ, ինչպես՝ մաշղ (արտասանվում է

Բոտ

ոզեղչելը»--զեղչ «զղջալը,

զղջում»

ժազժանՀամանունները լինում

տարաբմատ:

նեն

ն

ժագել քար»

--ակ

/

են

--ակ

«անիր, ԱՅՐ «Հատուր --նութ (նքնթը), ճաբկ«Հարկավոր, անճրա«ծաժկ» --ճառկ «տուրք», ժեշտո--ճառկ դաման «դեզ, Ճար»--ղաբման«Հարթ ն այլնւ Տաբամատ են այն Հաժանունները, որոնք ծաղդել հի տարբերարմատենրից, ինչպես մարտ ՝

սեր (ամսանուն),

հուռ

--հդտ

--մարտ զպատհձրագմը

«անրուցք» --նիր

«սիրո

զգացմունք»,

«նախիր, անել«կատարել» -Հանել «անձլանելի»,վեբ «ցած, նեթթեռ--վեր «վերն» ի այլն «բույր

Համանունություն կարող է

լինել

ոչ

միայն բառնրի միյն,

մառշտ--մարոո, անել--անքլ, դար.-

ե ման--յարժան այլն,

հառաքերականական այն ճամանունները, որոնց մեջ մեկը (կաժ մի քանիսը) անկախ բառեր ենյ լուսը (Ւլյուաները)՝ բառերի Փներականական ձե (ծր), ինչպես` արի սխիզախո, աբի (Հրամայական բայաձե), հացի(ժառք)--Քացի (ճաց բառի եզ. անռականՀոլովը), այգի «պարտեզ»--այգի (այգ բառի էզ. ահու), աղաց զաղորիքը --աղաց (աղալբայի անջ. կատ. եզ. գ դեմքը)ն այլես են

են այն ֆե՞ականական Համանունները, ոխոնք

«ավասա-

րապես բառերի քերականական ձենթ ծն, ինչպես կբի (կրել Բաղի բղձական եզ. դ դեմթ) --կոի (կիր բառի սեո.), ծխում է (ժխքլ բայի ծղ. գ դեմք)--ծխում է (ծխալբայի ծգ. գ 28մբ), աղում է (աղալբայի սաճմ. եզ. գ դեմք) --աղում է (աղելբայի սամ. եզ, դ դեմք), տար (տանել բայիՀամ.) ՀՇտար (տալբայի՝ ըղձական գ դեմբ), ջբի (չուշ բառի սնու) Շի (ջբելբայի թղ4. գ գեմբ) ե այլե,

այլն:

Բամարմատ

Համարմատ են այն ճամանունները, որոնք ժիննույն արմատից, ինչպես՝ ակ «մատանու զ. փեթակիանցքը --ակ «աղբյուրիակունք»

այլն ջերականական ձնքրի, բառերի ու Քերականական ձեվերի միչն։ Ըստ այսմ չինում 1է՝ բառային, Համանունները է քՔառաքերականական քերականական: են Բառային այն Համանուննի րը, որոնք անկախ բառեր ծն, ինչալես՝ հոտ--Հուռ,

ժբ.

Հոմանիշներ

կռչվում են տարբեր ձներ, բայց Հոմանիչ նույնական կամ մերձավոր իմաստ ունեցողբառեռր, ինչպես՝ բույո-Ճոտ, մազ--ճեր--վառս,

վել,

գագաթ--կատաբ, գառնալ--պտրտ-

մաքու՞--ջինջ--ստակ--պառզ-վեիտ, պայքա»--կոիվ

--մաոտ--պատեբազմ, վերչ--վախնան, ն սպիտակ--ճերմակ այլի

Հոմանիշբառերի տվյալ խումբը կոչվում

նիշայինչարբբ:

է Հոմա-

ձե ծրկու Հոմանիշների լինոմ տնսավ՝ ճույնանիչն Ճամաճիջ: նույնանիշեն այն բառերը, որոնց բմաստներըլիովին Հաժբնկնում են,

ինչպես՝ բուլԻ-հոտ, գագաթ--կատաբ, մազ--ճեր, թուշ, գիո--տառ, թերթ--լբագիր այտ--. ն այլն: Հերմինային նույնանիշննրը, ալսինքն՝ այնպիսի նուլնանիչ-

երը,

որոնջ տերմիններնն

կ

պատկանում

էն

Ժինճույն

տծրժինաչաժակարգին, կոչվում են բազմանուններ, ինչպես`

բիոլոզ-կենսաբան, կենսաքիմիա--բիոքիմիա, լուցիչ--

կրակվառիչ--վառիչ--ինքնավառիչ,

փոչեծուծ-փոշեծծիչ-ն այլն: փոչեճավաք Են այն Համանիչ բառծրը, ռրոնց իմաստները ժոտ յատ

բնր տեսակին:0րինակ՝ մազ, ճեր, վարս, գես, ֆամ, բուդ, գեղմ, ձառ, ստե բառերը կազժուժ նն ճոմանիչային շարբ ն բռլորն էլ եշանակումնե մազ, բայց դրա Հետ

միաժամանակ, դրանցից փուրաքանչյուրը ցույպէ տալիս մազի ժի տեսակ, այղ շարքի մեջ քն իրար, բառն է մազ, որ ամճնաբնդճանուր բայց լիովին լեն ճամբնկնում, ինչպեսՐ վարս-վերաբեւ բում է բոլոր հեր (վարս ն տնսակներին անխտիր կարող է գորժածվել «կանացի երկար մազեր», 4ծր՝ առճասարա բոլոր տեսակներճամար("չխարի մարդու գլխի մազ), մազ ձիու մազ, ուղտի աջ--աշի--խիզախ--կտոիճ--անեռկ-

վուղ--անվեճեր--սբտոտ--ճամարձակ, լավ--ընտիո--ճոյակապն այլն:

նայած թրքնց իմաստների նույնության կամ մերձավոԲոքյան, Հոմանիլներն,այնուամենայնիվ, որոշակի ,արունձեւ Այդ տարբերությունները բերություններ լինում նք

իմաստաբանական, դործառական-օճական, կապակցական յ) իմաստաբանական են տարբերություններն ի «այ» զալիսՀոմանիշների՝ իրար մերձավորիմաստների դանազուն տարբերակումն երով.այդ տարընրակումնեիր լինում բն՝ ա)

ծավալային, բ) տեսակային, գ) աստիքանական, գ) կացական, ծ) արտաճարոչական: ա) Հոմանիշնվ բի ծավալային տարբերու-

ու

Հաս-

Քյուննքրն աան

արտաճարովումձն նրանց իմաստների ամ-

պամ մասնակի նույնությամբ (մերձավոր. Ն) օրինակ`թե բառը Համանիչէ կուտբառին, բայց միալն մեկ նշանակությամբ, այն է՝ մարդու ձեռք, իսկ բոլոր մյուս նշանակություններով է. ն'

տարբեր

այդպես թերթ բամիայն մեկ նշանակունշանակություններով տաիինր է: Այսպիսի բառերը մասնակիՃոմանիչներնն: ԴրանցՀակառակկատաո--զագաթ, զգեսա---ճագուստ կուգերբ նույնականնն երննց բոլոր նշանակություններով, ուստի ն դրանք

Հոմանիչէ լրազիրբառին, Քյամբ, մինչդեռ բոլոր լուս ռը

Բայց

են: լիակատար ճոմանիշներ Բ) Տեսակալ հե տաիբերությունքի երբ ցույց ճե տալիս Համանիշների բնդճանրությունը՝ առարկայի(էրեն վույքի, ճատկանիշի այլնի)փերաքերմամբ, այսինքն՝ ճա-

մանիշային շարքի բոլոր անդամներն էլ

ցույց

են

աալիս նույն

Խոռարկան, ակայն նրանցից յուրաքանչյուրը վերաբերում է եույնառարկայի (ճրնույթի, շճատկանիշի ե այլնի) ժի տար08

ժազ,Խոզի մազ, ւսյծի Ժազ, մարդուփազ, գլխի՝ հրեսի՝ կբծջի՝ թեատակիմազ ն այլն), ներ վերաբերումէ ժիայն մարղուգլի մազերին,վարս կանացիծրկար մազերն հն (ճոաված կամ չճլուսված),ծամ` կանացի ճյուսած փազի ն Հվուսջերից լուրաքանչյուրը, գես՝ Թոճասարակ մարդու գլխի ժազ,բուրդ կաքնասունների, առավելապես ոչխարիմաղ, «ռանձնապնտ՝ խԽուզաժ ժազ,գեղմ՝ոչխարի ընտիր բուրդ, իոկ տերմինային կժաստով «նրբաբուրդոչխարների հնքաՔրդի մազիկներիիրար կպած շերտը», ձար «ձիու բաշի Պոչի մազ», ստե՝ «7. ուղտի կարք բարակ մազը. 8. խոզի կոշտ ու փշանժան մազը»: ինչպես տեսնում էնք, ճամանիչային շարքի անդամները,բընգճանուր առմամը մաղ նշանակելովն Հենց դրանով ձլ Համանիշննր Հն տալիս Ցուց մաղի տարբեր տծսակներընովեպեւս է ծառ, թոսի, կիսաթուփ, Քոյս, խոտ, բանջաճ շարքի մեջ իման ամծնաըեղգծանուր ունի բույս բառր ն բոլոր Հաջորդբառնրի ցույց տված Քու աստնսակները մանում ծն այդ բառի իմաստիմեչ, մինչդեռ փյոաներից

Է

վ

ամբողջական ու

(ինճլով,

Համանիշայի

Հ/"«բը

ցույց

է տալիս

տեսակներից Ժիայնփեկը:

մուրաբան-

գ) Մշաիճան ական տարբծրությո ւնները են բնութագրվում նրանով, ոի ճոմանիշային շարքի անդամներն ընդծանրապես նույն առարկայի, ճրեույթի, Հատկանիշի ն այլնի

լիս

դրա

իմաստն ունեն,Բջ վուրաքանչյուրըցույց է մի տարբեր աստիճանը, ունը հ այո ուժգնությ

տա-

Սժրինակ՝զեփյուռ, քամի, հողմ,փոթորիկ, մ-բիկբառերի ճա-

Հասարապես նշանակում են «օղի ճոսանք», սարալն դրանՏիտքուրաքանչյուրը,բացի աիր բնդճանուր ի մաստից, արտա Հատում է նան օդի ճոսանքի ուժգնությանու արագության առտիճանը.ամենամեղմը ն ամեեաքույլնէ զեփյուռը,աուվել ուժգինն կատազին՝ ե՝ ու

մոբիկը:նույնպես

դուբեկան, "

սիբուն, գեղեցիկ, գբավիչ,ճմայիչ, ՃՐապուբիչ, ճափշտակիչ Հոմանֆիշչային շարքի անդամներիցյուրաքանչյուրն արտաճայտու է դուրծկանության ու գրավչության մի ռարբնի աստիճան:

դ). ի ասկացական տարբերություննիրը բնութագրում են միննույն հշանակությունը, միննույնբնդՃանուրգաղափարնարտաճայտող, միննույն առարկան, հրեվույքը,Հատկանիշը ճուլց տվող Ճոմանիչների ներքին, Հասկացական տարբեր Հիմունքները կւ տաիթեր տեսանկլուններբ. այզանա, օրինակ, լոտ մոտեցավ,

անձայն մոտեցավ, անլսելիմոտեցավ, անշշունջ մոտեցավ, անշշուկ մոտեցավ կապակցությունների մեջ լուռ, անձայն,անլսելի, անշչունջ, անշջուկ բառերի ճաժանիչային չարք են կազմում ն մկր :ում Հայտում են ժիննույն բնդճանուր գաղափարը,այն Է՝ մոտե-

ցավ առանցորե ձայն ճանելու կամ որնէ ձայն լսելի դարձնծլու, սակայն նրանցից ժուրաքանչյուրի Հասկացական ԳիժՔը տարբեր է. լոտ նշանակումէ առանց խոսելու, անձայն՝ առանց ձայն Հանելու, բատ որում ձայնը կարող է խոսելու կամ Քայլհրի ձայնը լինել, աճլսելի՝ Հլսվող, առանց լօվծչու Հի ձայն լինել, բայց (կարող ն չլսվել), անշշունջ անշշուկ՝ առանցշշուկ կամ շշունջ Տանելու, առանցմէղժ, ճազիվլսելի ձայն Հանելու ն այլն: Այդպիսի են նան մտա-

ճաժանիշներ

ծել, դատել, խորճել, կշռադատել, մտմտալ.--նայել, դիտել,

|

քրոալ--սեպեոը բաց անել, փախչել--ծլկել-ճղել,եստել-Ն շնթոել--շնթոկել յլն:

4) Գորժառա կան-ր ները ցույց նն տալիս, թն

Էյր

կան

թարբերություն.

ճոմանիչային շարքի

անդափնեՐԻՑ «րբ լեզվի ո՛ր տարբերակինէ պատկանում կամ դգորժառական ո՛ր ոճին: Այսպքո, օրինակ, թուչ--այտ, պոռշ-շրթունք, ունք- Բոնք, չանգալ--կաշթ ճոմանիչային չարքեբում

ունենք ժի կողմից խոսակցական լճզվիթուշ, պոոշ, լուս կողմից` դրանց դրական Հափապատասխաննձրը (այտ, 2իրունք, Հոնք,կար). աողդիո--րետը Համանիշնեիիը առաջինը ւա անու 1: գրասքնյակային ոճին, երկրորդը՝չեզոք ոքին. թե «ձկան 1ուղակջ նշանակուՍյամբ պատկանում է խոսակցական չնգվի չեզոք չնրտին, հոկ լուղակ՝ մասնագիտական տերմին է. պար գալ, շուռ զալ,

ունք,չանգալ բառերը,

ծափտալ խոսակցական (առավելապես ժողովրդախոսակցա կան) լեզվի բառեր նն, դթանց պառել, ծափաճաբել, շրջվել չոմանիշները՝ գրական էնզվի բառեր) Համա շոթունք--շուրթ քիշներիցառաջինը գրական (էզվի չեզոք

հում,

այլն:

իսկ

շերտին է պատվկաե այլն, ն

ձրկրորգբ՝ բանաստեղծական չնզվին

է) նապակցա կան տարը հութացրումէն Հոմանիշնքիի

եիությունն

րր

բր-

կաղակցելիությունը ւռարբեք

բառերի Հետ. օրինակ՝ խիզախ դիտաճկել, Բայել.--փորձել, մաոդ--խիզախ փոոձառել, աբաոր--խիփոոռձառկել.--պատզախ քայլ մել, առել,ճաղոոդել, ն այլն, կապակցությունների խիզախ հայտնել բառին ճամոանիչ է կտրին Բբ

ծ) Աբոտածայտչական տարրերություննեցույց

են

տալիս

բառերի վերբաբերժունքային, զգացական

լ

մրանգները. Հոմանիշային շարքի անդա ները

շատ ճաճախ հրարից տարբերվում են Քրքնք արտաճայտածվնրաբերվուն-

Քով,

զգացմունքայնությամբ, կգնաճառությամբ: Այսպես,

|

օրինակ, խժոհլ,ուտել, լափել

Համանիչնքրը նույն իմաստն արտաճայտու, բայը՝ տարբեր դնաճատություն վերաբերմունք.ուտելչեգոք գնաճատություն ունի, են

ու

խժոելմիու ճայտում է բացասական գնաճատություն՝ ազաճության շատակերության երանգով,իսկ լափելարտաճայտումէ նաթգականվերաբերմունք:նույնպես է՝

-

ու ա-

մեռնել--սատկել, ձի--յաբու,խմել--կոնծել--լակել,

ծիծաղել--ճոճոալ-քրո-

բառր, որր կարող է փոխարինել հրան առաջին կապակջությանժեջ (դարիճ մարդ), բայց չի կարողփոխարիչ նել եկրորդ ե ծիրորդ կապակցություններում ՈԷ կարելիա«ձր կարիքարարք, կարիք ն Քայլ). կանաչ դալար Հոմանիշներ ձն ե Հավասարապես կարողէն գործածվել ծառ, բույս Հեւ բաղերի ((անաչ ձառ, գալար ծառ, կանաչ Քույլս, դալար Բույն), սակայն կարէլի է ածը նան կանաչսա, կանաչլեռ, պատ, իսկ դալար սար, կանաչ դալար լեռ, դալար պատ չի առքը: նույնպեսն սպիտակ քարելի պատ մարքլիէ ամծլ, Բայը

ձեբմակ պատ՝ ոչ

ն

չա յլն:

ժգ, Հականիշչճեր Այն բառերը, ռոբտեք միմյանց ճակադիր իմաստ ունեն, կոչվումեն նակ անիշչներ, ինչպես` բարձո-ցածբ, լավ-վատ, մ

մեծ-փոքո, գեղեցիկ-ագեղ, հանելի-տճաճ, ախորժելի-անախորժ, ճեոքն-վերե, բառշեկամ-թշնամի, կարձ-երկարն այլեւ "

լինում Հականիչները Եբկու տեսուկ՝ճակադրշական

ժխտական: տում

Են

ի

ե

են այն Հակադբական ճականիչշննրը, որոնք արտաճայ-

միմյանց Հակադիր, իրար Հակառակիմաստ, փնչպքո մեծ-փոքբ, լավ-վատ,բարձո-ցածբ,վեբն-նեոքե, ծն

ԳԼՈՒԽ

|

ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

:

բա-

ն այո չեկամ-թշնամի

ա.

քն այն ժխաական ճականիչները, որոնցիցմեկը ժլռում,

խացաւսում է մլուսի ցույց

տված Հատկանիշի առկայություՖի, բայց ցովը չի տալիս ուղղակիճակադրությունը, ինեռայՖորքն ճակառակը,ինչպես՝

|

ԵՐՐՈՐԴ

Ժամանակակից Քալերենիիմաստափոխությունները

ն Բառի փոխաբերական փոխահվանական գործածություն

ների, ինչպես տեսանց,

են

բներում

Քառիմաստիզագիտակցական-անգիտակցական, նազան փոփոխություններ, որոնք ժամանակի բեթացբուժ

գիտուն-անգետ, ուշադիբ-անուշադիր, խոախուսելի-անհ այլն: խրախուսելի, դուրեկաճ-անդոտեկան Այ զուվգերի ժեջ առաջիններըդրական բեննգնեն ենրկալացնում, այսինքի՝ նն տալիս Ցույց տվրոլ Հատկանիշովօժտվածլինելը (գիտակցական,գիտուն, տշագիր, խրախուսելի, դուրեկան), իսկ երկրորդները՝ այգ Հատկանիչի բացակայությունըե ոչ Թե առաչիններինբենռապեսճակադիր ճատկանիչ.անխբախուսելին Հանադրվումէ խոախուելի-քե, ֆույց Ժալով, օր տվյալ արարքը, գորժողությունը ե այն խրախուսփանւրժանի չէ, բայց չի նշանակում,թե է, անգետ.ր պախառակելի նշանակումէ ոչ գիտուն, ոչ գիտակ, ն ոչ քմ տգետ հ այլես մի տական Հականիշները կարող ձն փոխարինվելոչ ժրտականովկամ զուրկ, աճառրժան ն նման բառերի Հետ չունեցող, դրական ճատկանիչրցույց չվող բառի կապակցությամբ, ինչպես՝ անխբախուսելի» ոչ խոախուսելի, Է

|

Ջւշադի», անգետ-գիտելիքներից զոկ ն այլն:

անուշադիոոչ

Հականիչալին չարքեր կազմելու ճամար լեզուն

ստեղժում

է բազմապիսիխառակազմական ու քերականական Ժիջոցներ,

որոնք ճնարավորություն ճն տալիս արտածալտելու ինլպես Ճակադրական, այնպես էչ ժխտական ճականքչությունները (4մմո. օրինավ՝ թնավոր-անքե-թնազուրկ, ախորժնլի-անախորժ, Ճաճծլի-տՀաք, գեղզեցիկ-ոլ գեղեցիկնն

այլե):

առաչ

ամրանուժ են բառինխոսքիցդուրս, դառնումբառի «սհվական իմաստենրը: Սրանիցինքնին բխում է, ոթ բառի իմաստի դգանվում է պատմականորեն ողի ունեցող փուբոխությունների գործընթացում,նա ունի իր պատմական զարգաումբ ն դրա օրինաչավությունները: Քառիժաստի պատմականզարգացման թնդչանուրծրինաափությունների ն տվյալ լեզվի բառերի փմաստներիկրաժ բոլոր կարգի փոփոխությունների

ուսումնասիրությամբ

զքաղզվում է պատմական իմաստարբանությունը: Քառիմաստի զարգացման ընդճանութ

օրինաչափությունների ունումնասի-

բությունը բացաճայտում է այն ըբնդճանրական օրենքները, որոնց ճամաձայնտեզի են ունենում բառերի

իմաստների բազմատեսակ փոփոխությունները ն այն Հետնանքները, որոնց Հանգեցնումեն դրանք: Սա նշանակում է, Քն Հետաղոտելով առանձինլեզուներիմքջ տեզի ունեցող իմաստափո-

Խությունները՝ լեզվաբանությունը մասնավորիրակություներ-

ճի գիտական վերլուծություններիՀիման վիս գտնում է դրանքառաջ բերող պատճառները, չուսաբանում գրանց ծրինաչափությունները, ռիոնք Ճատուկեն ոչ քե առանձինլեզուԽծրի կա դրանը ւլատմության այս կամ այե փուլին, այլ աշխարչիբոլոր լեզուներին ն նրանց զարգացման բոլոր փու(երին: Այլապես,օրինակ, բառնրի փոխարքրականգործածությունեերը ե դրանց այն տեսակները,որոնց ծանոթացանք: են ոչ Քն մեկ Ճճատուկ առանձին լեզվի կամ որնէ լեզվի

պատմությանմնկ առանձին փուլի, «լ Բոլոր լեզուներին ու նուլնը կատարելնան գրաբարի նկատմամբ. դրանց զարգացման բոլոր փուլերին: գրաբարյան է Համարելայն քթոլոր պեց Հճնվելով լնզվարանության որոնք իմաստափոխությունները, կողմից մշակված իմաստատեղի նն ունեցել 5--18-րդ դարծիի գրաբարալեզու փոխականբեղճանուրտնսությանն զրակաիմաստափոխություննե-հության մեջ, բայց առանձնապես՝5--11-րիդ բի բընդչանութ դարերի մատեօրինաչափությունների վրաւ, մուրաքանչյուր նագրությանժեջ, 10--16-իդ դարերում ունենք նան միջինէեզվի հրա զարգացման ամեն մի առանձինփովի ուսումՀալերենյսն գրականության լեզվի (Վիլին Հայերենի) թիմասնասիրությունը ձգտում է լուսաբանել այգ (եզվուժ ու դրա տափոխուքյուննները, զարգացման տվյալ փուլում տեզի որոնք ն միջինչայերենյանիխմաստաուննցաժիմաստային փոփոխություններանունով կոչենք: Այս բոլորից առանձնափոխությունները, բացաճայտծել դիանըպատճառներնու Հե ու

տնանքները, Բնութագրել իմաստավփոխությունների տեսակ-

նում

ժամանակակից ճայերենի ուսումնասիրության մեջ, դրան ճամապատասխան, իմաստափոխությունների քննությունն

տնզի

ները ե

այլն,

ն

այլն:

ու

նկարագրությունը սաճմանափակվում է 48նց ժամանակակից «այնրենի շրջանակենրո վ։ Այսպիսի սաճմանափակումը, բնականաբար, Կաճանջու է որոշակիորեն

են.

1)

Աշխարձճաբարյան ռիոնք խմաստափոխությունները,

ունեցել՝ ա) աշխաբծաբար ժողովրդախոսակցական

նն

լեզվում՝ նթ

տարածքջալին բոլոր

դրանորումներումէ, բ) ժոճատկապես ափե փելրոն հ արնմտյան տարբերակներիցմեկում կամ ժփլուսու անկախորննեւ

դզովբդախոսակցական լնզվի տարածջային,

սաճմանազատ2) Քարբառալին պատկերացում որոնք 4Հաիմաստափոլությունները, աշխարձաբարյան հմաստավփոխություն-

ված

տուկ են որնէ բարբառի կամ բարբառների զանազան ների մասին, գրական խմբերի: աշխարճաբաիի ժաժանակակից ՃայնբննիՔառապաշարի ու գրա զարգացման 8) Մասնավորդրական հմաստափոխությունները, որոնք մասին, ճատուկ ծն մբայն արննլաչայ կամ միայն ժամանակակից Հայերենի արեմտաձալ իժաստափոխությունները 28-գրական լեզվին (օրինակ՝ արեմտաչալերենում 20-րդ դարձրու աչխարծարար պատնեշբառն գրական չեզվի բառծրի կրած ստացել է «բարիկաղ» նշանակությունը, յ արենլաչայերենում՝ են, իմաստափոխություններն Օրինավ՝թեթ բառը «լրագիր» ոչ, արեմտաճայնրենում գել բառն նշանակությամբ ստացել է ավատ»իմասսկսել է գործածվել 20-րդ դարի առաջին տր, արնելաճալերենում՝ ն ու

:

քառորդից, շՀետնաբար ժամանակակից 1նզվի

խություն է.-բառ

է,

կուսակցություն բառը, օր

նախապեսնշանակու էր

կիմաստավփո-

աշխարճաբարլան

«կողմնակցություն, կողժ-

նակիցների Խուժբ՝միավորումը, 19-րդդւռիի վծիջում

ցավ

թանի

մէջ,

«քաղաջական կազմակերպություն»

որ

ապա

բառը

պարզ

ստա-

նշանակությունը: մատենագրության

չի գործածվել մեր Հին է, որ հրա կրա իմաստային փովոլթու-

քյունն էլ չի կարող վերագրվել գրաբարին.--թնբառը

սինքՔաշող մակերես» նաքիռի նշանակությամբ գործածվել է ժիայն 20-թգ դարում, ուստի ե ալդ

իմատափոխությունը

ժամանակակից ճայերենի իմառտավոխություն է ե այլես

Օշգրտելով ժամանակակից

Հայերենի հմաստափոխուԹյունների ժամանակային «աճշմանները,մենք կարող հնք

ոչ այլն): 4) խոսակցական լեզվի իժաստավոխությունները, որոնք ենթարկվելեն բառերը գրական չեզվի խոսակցականտարբիբակուփ հ դեռնս չեն անցել գրական լնղվին (շր. քո էդ Հա-

չծն անցնի. ճամար բառը գործածվելէ մարները «անսպասք.ԱՐ տարօրինակու խորամանկարարք նշանակությամբ): այս տարբերակումներն իմաստափոխությունների անչրա-

ժեշտ

են

որոչելու ճամար, թե բառերի կրած իմաստափոխու-

Թյուններիցո՛րն է տեղի ունեցել ժամանակակիցդրական ծայնրենում, ո՞րը դգիաքարում կամ միջին Ճայծրենում, բար-

բառներում, խոսակցականլեզվում ն այլն, ն դրա Հիման վբա էլ՝ ընդճանուրգաղափարկազժել ժամանակակից գրա-

կան Հայերենի հմաստավփոթությունների մասբն՝ ափբողչությամբ վերցրած: Մլուս կողմից, ալդ տաիբերակումներն ան.

Դրաժեչտ

են

նան

առճասարակ ճածց լեզվի

պատմական

հմաստարանության Համարի Այս բոլորով Հանդերձ, ժամանակակից Հայերենի պատմականիմաստաբանության Համարառաջնակարգնշանակություն ունեն գրաբարյան իմաստափոխությունները, որովճչե-

հ ժնր լեզվի բառապաշարի Հիմնական զանգվածըկամ Ժիջուկը գրական ժառանգորդությամը գրաբարիցէ գալիս ե գրաբարյան իմաստափոխությունները, բնականաբար,ժառանդոիդաբարանցել են ժամանակակից Հայերենին, Գրասխարիցգրական ժառանգորդությամբ աշխարճաբարին անցած բառերիգրաբարյան ն ժամանակակից իմաստներիՃարաբե-

| |

րբակցությունները կարելի է ամփոփել «Հետնլալ կարգերի մէր 1. Քառի գրաբարյան բոլոր նչանակությունննըը պաչպանվել էն ն կենսունակնն մեր գրական լեզվում. օրինավ՝

մարմին բառր գրաբարու ունի «մարդու կամ կենդանունլութական կազմը իր ֆիզիկական արտաքին ձեձիով գրաեվորումներով» ճիմնական իմաստը ն «1. մարմնի ժիսը ետոՀասարակպինդ մասեիը՝ ալան Հակադրիությամբ, Տ. նյուՔական գոյացություն, 8. հրկրաչափական՝ հռալափ առարկա կամ դրա պատկերը» որոնք բոլորն նչանակությունները, էլ ալժմ կենսունակեն. այդայես են նան ճակատ(գլխի առչնի վերին մասը, զորբի մարտական դասավորության առաֆնային գիժը, շենքի առջեի կողմը) ն այլն: ու

ի

ի

է

Բառի գրաբարյան իմաստների մառը պաճմեժադույն

պանվելէ, բայց մեկ կամ մբ քանի իմասոներկամ չեն պաճ«անվել, կամ էլ մասնակիփոփոխությունների են ձեթար.

աղնօրեն, ւնտուչ3 ), ռարսել նշանակություննէ (առաջնային

|

այոց լեղվի պատժականիմառտաքանությանՀամար անձչրաժեշագ Ալինէր մեր կողմիք «գրաբաբյան» մաաթբերակված անվանումը վռԽարինել Հինչայերենլանանվանումով, այս լ բաժանելով երկու կարգի է

նախագրային (5-րդ դարից առաչ) ն գրարարյան (Ֆ-րզ դարիը «ԱփԻ՝ գրաբարալեզուգրականության մէչ տեղի ունեցած խիմատափոխություն եճր). բարի դրանից, անչրաժեչոո կլենձրծոմ նախաճինչայնրննյան ած. -

վանոմով աարքէրակլ ին ճայրւնի գալմավարակի,առար ոազի ուննցած իմաստագոխուցյունները Ժամանակակիցայերձնի պատմական փմաստարանության Համար այդ տարբձրակումներն անճրամքչա

մեն,

վել. օրինակ՝ գլուխ բառի բազժաքիվ իմաստներըպաճպանվել ձն, բայց չի պաճպանվել«գրամականգումար, գրամ» նշանակությունը(2մմտ. ճատուսցէ ընդ լանցանացն զգլուխն «Հանցանքիդիմաց դրամ կվճարի), իսկ «ճաշվը՝ ՀամրանՓի միավոր» նշանակությունը նեղացել է. գրաբարում կարելի էր գլոխ բառը գործածել նան առարկաների,իրերի վերաբերյալ՝ «Հատ նհչանակությամբ,այժմ իբրն քանակայինժիաՎ»ր կարելի է գորժաժելընտանիկենդանիների վերաբերյալ կամ գլխաձն կտորներով առարկաների Համար (շր. 5 գլուխ պանիր).--բեբան քառթ իր Հիմնական իմաստի Ճեյո ունեցել է՝ «1. դուտ, մուտք, Տ. անցջ, 3. ճատող գործիքի ճ. սկիզբ, 8. անդամ, 6. սուր մասը, սայր, Հրաման, պատդամ, առճասարակ՝խոսք, ասվածբան. 7. անձ, մարդ» հչանակությունները, որոնցից 6-րդը (Հրաման, պատդամ, խոսք) չի պաճպանվել.բերել բայի բազմաթիվ նչանակությունները պաճպանվելեն, բացի «իր մեջ կինլ ունենալ. Համրբերել, ե այլեւ տոկալ, վարել, մղել», նշանակություններից ծ. Բառի բազմաթիվ իմաստները պաշպանվել են, թայց ո՛չ առաջնային,նախնական ուղղակի իմաստի. -րինավ՝ ակն թառը, իր բաղմաթիվնչանակություններով Հանդերձ, ուէ նեցել առաջնային «ալք» նշանակությունը. ժամանակակից Հայերենում պաճպանվել են բոլոր նշանակությունները, բացի Հիմնականից. այդպես ն ածել (առաջնայինիմաստն է եղել «բերել»), տնտես (առաջնայիննշանակություննէ եղել

հղել «շարժվել, տատանվել,դողալ») ն այլն, որոնց առաջնային, ուղղակի իժաստներըչեն պաճպանվել' Այս կարգի բառհրի ճծւտ չպեոք է շփոթել նոր ժամանակկերում գրաբարիցփոխառվածայն բառերը, որոնք Հենց փոխառությանպաճին գործածվելեն նոր, գրաբարում չունեցած իմաստով(օր. պարնտ, պարեկ, մարտկոց, կոպար, գետ, ռումբ ե այլն): Այս կարգերի Համաձայնդրաբար-աշխարճաբաի իմասոհների ե ե որոչումը ւմըկարնոր հարե բի Հ ճՃարարբերակջության է ներանո նրանով, ո որ 9 տալիս առանձնացնելուբառերի ոլ գրաՀնարավորություն բարյան նչանակությունները,իսկ դրանք էլ տարբերակելու ըստ վերը քվախկված ոլորտների (գրական այխարչաբար,

խոսակցական (ժողովրդախոսակցական) աշխարձաբար, բարբառներ ն այլն), որոնց միայնկարձլի է օգնությամբ ճշտորոչել գրական աշխարճարարումտզի ունեցած իմասե զրանով իսկ ճիչտ տային փոփոխությունները պատկերացում կազմձլ ժամանակակից չայերձնի իմաստափոխությունների մասին: բ.

(«գեդաձե կմաստները ւ.

Գրական աշխարճաբարի իմաստափոխությունների տեսակներն ըստ իմաստափոխական Բիմունքների

իմաստային փոփոխություններըՀիմնականում Քառերի տեզի են ունենում խոսբի մեչ, բառագորժածության գործընլ Թացում ն :

գերազանցապես փոխաբերական, փոխանվանաճաժբժբոնականդործածություններիՀետնանք են, Այս հրեք կարգի բառագործածությունների մասին խոսելիս մենք տնսանք, որ դրանք իրենց զանադան տեսակներն ուկան

նեն

ու

ու

դրանորումները.ըստ

որում դրանցից

յուրաքանչյուրն

էլ ունի իր պատճառական ճիմունքը: Առանձնապես քոլխոաբնրբությունեերի տեսակներըջննելիս ասացինք,որ բառբ ուղդակի ն փոխաբնրական իմաստներիկապը բացատրվում է Հիմքով,այսինքն` այն ընհդճանուրկողմով փոխաբերության (Հատկանիչով,գերով ն այլե), ռր գոյություն ունի ուիլալ բառի ցույց տված առարկայի (երնույթի, Հատկանիշին այլնի) ն փոխաբերաբար այդ նույն բառով անվանվողառարկայի (ծրնույթի, Հատկանիչին այլնի) ժիչն, Օրինակ,արնի պաքները մխոճվեցին հողիմեջ նախադասության մնջ սլաք» ներ բառը գործաժվել է փոխաբերաբար՝ արնի ճառագալիննրի ճամար. փոխաքերության Հիմբն է արնի ճառագայթների պատկերացումըչեղակի սլաքաձն չերտերբ՝ գծերի ձեձով, որին տվյալ նախադասության մեջ զուգորդում է նան սլաքի պես մխրճվելը՝չղթայականփոխաքերությամբ.-զոխ բառի «որնէ բանի գնդաձե (վերին կամ ստորին) ծայր» նշանակությունը (օր. սոխի գլուխ, կաղամբի գլուխ, մեխի գլութ, դավազանի գլուխ ն այլն):հնչպես ն Խռճասարակ«որեվ բանի գնդաձն զանցգված՝կտոր» (պանրի գլուխ, չաքարի գլուխ հ այլն) նշանակությունների ճամար փոխաբերությանՀիմբն է նմանությունըն այլն, եքե այժմ վերանանք փոխարերուՔյունենրից ն նկատի ունձնանք գլոխ բառի ստացած նոր

'

| '

|

։

լ

|

' |

ւ

առարկա», «առաիկայլի գնդաձն ծայր») ապա կարոզ ենք շարը տալ. իսկ էնչո՞ւ(Ի՞նչսաոճառով) է գլոխ բառն ստացել այդ նոր իմաստները. «լատասխանը կլինի՝ ձնի նմանությունը: Աւրծմն, այն, ինչ որ փոխաբնրություններիքննության ժամանակ մենք անվանեպատցինք փոխաբերությանՀիմք, իմաստափոխությունների է խմաստափոճառական բացատրությանՀամար դառնում խության պատճառ կամ իմաստափոխականՀիժունք. Աժեն մի իմաստային փոփոխություն, անկախ այն բանից, փոխաբերության, փոխանունության, ճամբմբոնման, թե այլ ճանապարչով է առաջացել,ունի իր պատճառըկամ ճիմունջը: ինչպես ամեն մբ լեզվի, այնպես էլ գրականաշխարձաբարի իմաստափոխությունների իմաստափոխականիմունքները 2իմնականնե բազմաթիվ են ու բազմազան, բայց դրանցից Քն: բը ճետնյալներն 1. Իմաստափոխություն նմանության զուգուդությամբ.-Առարկաների,հրնույթննրի, Հատկանիշների ե այլնի ժմիչն ահղած որեէ կարգի նմանությունը առաջ է բերում տվյալ ռարկայի Հասկացության անվանման դործածություի՝որնք կողմով դրա նմանությունն ունեցող առարկայիՀամար օրինակ` գլոխ բառի «դնդաձն առարկա ն «առարկայի գնդոձն ծայր» նշսնակությունները Հիմնված են ձնի նմանության ծն վրա: Այդպես

հան՝

ատամ

ատամնաձն

բառի «զանազան գործիբների՝ ելուստ» (օր. աղացի ատամ,

անիվների վրալի աշտարակազորիքի ատամ, օղոցի ատամ), «պարիսպների՝ ների վրայի ատամնաձն կամ քառանկյունի սյունիկ».--խոբանաբդիկ«խորանարդաձն պատկեր(գծադրի,հախշչի),խոբանաիդաձնառաիկա-- ն մանկական խաղալիք (կուբիկ)».-փոր (մարմնի մասը)--փոբ«անոթների Ժիջին՝ուռուցիկ ման աղոր» (սափորի՝ կժի փոր)-- աղյուսիկ«փոքրիկ աղյուս» յուսիկ Հաղյուսանմանառարկա, բրիկետա(օր. թնլի աղյումարմնի մաս ցույց տվող բառեսիկ) ն այլն, Ընդճանրապես հ առարկաներիմասերի անվաբով զանազան առարկաների նումը նմանության Հիմունքով չատ տարածված է բոլոր լքդուներում (2մմտ. աչք «առուրկայի բաժանմունք» (խուրչի--բԵնի աչչ, սեղանի աչք, խանութի այք) «աչքէ օքողբոյթ. Բան «անոթներիբացվածքը, որով մի բան են լցնում մեջը» Ա.

(կժի բթներան,կաթսայի բնրան), թաթ «կշեռքի նժար, ջազուկ «գծտի՝ լեռան կողմնային ճլուղավորում», Երակ(մարմնք) ն հե՞ակշապարի շերտ երկրի ընդերթում, Հիմնական պարի մեջ ընկաժ ճանքային տնսակիբարակ շերոթ ն այլն,

քաժ տեղ՝ |

ա-

զուզռրդությավբ կատարվող իմաստային իոնմանության թանքումների Ճիմունքը կարող է լինել ոչ միայն ձնի, արտա-

ւ

'

կարգի Ֆիզիկապես դրսնորվող այլ նմանությունը,այլե մտքով, ձրնեակալությաժբստեղծվող

Քին գժազրության ն

բն փեչ-արճատկանիշչ,կողմ, բնութադղիր:ժիինակ, վրիր բ բերված սլաք «ճառագայք» փոխաբքրությունըլոկ երնակայությամբ ,

է ատեղծված նմանություն է: Սակայն4ճենց այդպիսի «երհակայական» նմանություններով էլ նյուքական առարկաների

անցնում Ի եվանումնքրն ցնու

ուղ»

ն

ձն

Քրնուլթ» (2մմտ. ծոզու ծիլեր, սիրո ծիլեր, ազատագրական չարժումների ծիլեր). --նետք «ռտքի դրոշմվածքը գետնի վրա» ն շոինէ բանից մի առարկայի վիա մնացած նչանջ

վերջի՝կորվածքի Հեք)» «որեւ կարգիՀետնանք»(՞բվշտի՝ տառապանքիՊետթ). --խոբթ «ոչ Դսրավզատնե ձար(5բ-

--կուշտ

Լ

լ

«քաղցի

ի

լ

վանդուքյոմբ օ

տառապողը

ն

«վնասվածք՝որեէ կարգի փչա-

ե

քիմունքով.--ԲաԻմաստափոխություն կցոբդության

ոնբի իմաստներիփոփոխության Հիմնական տեսակներից միջն եղած կապի դ դրա Հիման վրա՝ մեկն է առարկաների

րանց անվանումներիմշտական կամ Հաճախակի գործածանն վելու պատճառովմեկ առարկայի (Հատկանիշչք այլնի) ծրինակ՝հավանումը մի այլ առարկայի վբա տարածելը: մարշ «առարկայի Հաջորդականկարգը նմանների շչարքում՝ տվող թիվ» գործածվելով ճյուրանոցի սենյակներիվեցույց րաբերյալ (ճամար այսինչ սենյակ), ստացել է «Հյուրանոցի առանձին սենյակ կամ բնակարան»նշանակությունը, նույն '.

"

ճա-

տանային՝գնդացրային՝ճիթիռային ղենքերին սպասարկող

հ աոՒ ճաղնեցրած»դ Հասարակ «որեւ բանից ճագուրդ ստացած. Ճճոգնաժ,զբոզվածջ. --ածուխ շքլյոմուր» ն «ցորենի ն զանազան ընդեղենների ճիվանդություն, որից ճատիկները սնաղույն փոշի էն լ դառնում». --ձովել «մետաղի ճալելով ամբողջականվանգԵ ված դարձնելհ կաղապարովորոշակի ձն տալջ, գրաբարում արդեն ստացել էր նան «միացնել, միավորել» նշանակությունը, որից էլ ժամանակակիցճՃայնհրենում զարգացել է «ասիժիլրացիայիենթարկել. --աղեղ «նետը նետելու գործիք» ն «1. աղեղնաձնառարկա(օր. ճոնջերի աղեզ) 2. գցելու գործիք, 3. շրջագծի որնէ մաս, 4. չենքի՝ աղեղնաձե Ւ կառույցի ազեղնաձն կամար, տ. աղեղնաձն գիծ (նրկանե այլե), 6. Փլամանչայի Քուղու՝դազմածակաւոի կնետնտոքըչ ն առճասարակ՝ : կնտնտոց, 2. մարմնի վանազան մասերի ու գործարանների աղեղնաձն Հատվածտ.--ճիվանդ «որնէ 4ի-

տասովռր, օտարոտի».

ունեցող» (օր. ճիվանդ ձեռագիր)ն այլն,

հրե էն ԷՃեն ե ծրեկույթի՝ առանձինլողասենյակ. ով էլ՝ «բաղնիքի մերգբ ե այլնի լուրաքանչլուր առանձին ժասը՝ ելույթը. 6րծ-

Հասա

«որնէ բանի սկզբնական դգրանորում, սկզբնավորվող

այլն: Տ,

ձե

այխարճի կամ : կյանջի Ն բակական ձրնույթներին. ինչպես, օրինակ, ծիլ «բնձա

Հոգեկան ոգեկան

Ւ

մաս

|

անձնակազմի զինվոր». բանտնրում ե ուղղիչ-աշխատանջային գաղութներում«կալանավոր». սպորտային թամբական ճեշտ է նկատել, խաղերում՝«մարզիկ» նշանակությունները. մել էլ ճամար փոխանցումների իմաստային բոլոր հր այս են, ե Հաժարակալվածառարկան մշտական կապի եջ բառը Հիւք է դառնում: Այդպես են որ ն իմաստներիփոփոխության ուտելեղեն. նան՝ սեղան (կաՀույքի առարկան)«ուտելիք,

Հացկերուլթթ.---կաբինետ բ

աթոռ

(հատելու Հարմարանքը)Փպաչտոն».

«առանձնասենյակ»

ն «կառավարական Բ

մարմին» ա

էության բստ այլեւ կցորդական իմաստափոխություններն բառակապակցու գ ործածությամբ բառերի փոխանվանական են մյուսով թյան մեկ անդամի (լրացյալի) փոխարինումն ն (բացումով), ն որքան բազմազան են առարկաների միչե Հատկանիչներիու առարկաներիմիջն հղաժ կապերը, այնքան տեսակէլ բազմազաննն կջորդական իմաստափոխության ն

ները: Յ.

(ֆունկցիոնալ) Իմաստափոխություն գործառական անառարկայի մի իմաստավոխությամբ Այա ճիմունքով.-չ նույնկամ նույնանման գործողությունը, անցնում վանումն

դերը կատարող, եույն նպատակինծառայող մի այլ առար կալի, ինչպես թն (թոչունի)ն թն (ինջնաթիռիցալող մավքբնա» (թաշող մակերնաը ծառայում է ինցնաքիոի թոիլքի1, ՏՈ"

6--15Ֆ1

3(

Ի

ինչպես թեր՝ թոլունի). --խոփ «արորի էրկաթյա մասը, որ ագուցվում է կոտրակին (առատաժին)ն ծառայում ողբ ճեղքելուն՝ակոսելունս. նրբստեղծվեց գութանը, հրա ակոսող մասը հս կոչվեց խոփ,իսկ մեր օրերում այդպես կոչվեց հան ե չիջող տրակտորի ակոսող, Հողի պատող փասբ--(տբակ- / տորն ունի բազմաքիվ խափնը).-- սայլակ «փոքրիկ սայ»» ապա «ձեռքի կամ մեխանիկականՀարմարանք՝բնոներ տեղափոխելու ճամար. դնոնս լքայլող երեխաներին ն Հաշմունդամներին ման աժելու անվավոր ճարմարանք. Ժոտոցիկլետին կցվուլ հատելու ճարմարանք՝ մեկ ուղեորի Համար. զանազան մեքենաներիզամբյուղաձեժաս՝ ծանրություններտեԷ ե բարձրացնելու Համարջ (օր: ամբարձիչի սայղափոխելու չակ).-- կարթ «ձուկ որսալու փետաղյակնո» ն «հրկաթյա կեռ ու սրածայր Հարմարանք՝ զանազանբաներ ճանկելու՝ պաճելու՝ կախելու Համար».--կաոքճերկանիվկամ ջառանիվ ե ճարմարավնտ ծածկավորսայթ «երկաթուղային վագոն.

արձմտաչարերենում՝նան շավտոժոբիլ».--լամպ(նոր փոփշառություն ռուսերննից)«ճրագո, բայց գրան փոթարինած էլենտրականլուսավորության Հարմարանքիբոլոր տեսակկերն ստացան այդ անվանումը, սրանից էլ՝ «Հատուկ նպատակի ծառայող նույնպիսբ սարք» որ օգտագործվումէ աբն ատագրության տեխնիկայիմեչ՝ զանաղլանհպատակներով» (Թբ-զաղմանկլաժպ, Հեռուստացույցի, ռադիորնդունիչիլամպ ն այլն).--լապտեր գրաբարում նշանակում էր «ճրագ, կանԹճղ, չաճը. աշխարճարարգրականում ստացավ «լուսավորման ապակյա անոթ, որի մեջ դնում են լույսի աղբյուրը «մոմ, լամպ ե արն), ֆանար», իսկ այժմ հան՝ «ավտոփիշոգեքարշի ն այլնի առջնի կամ հտնի լուսարձակը.-Քենայի՝

/

Ւ

:

քիմիական մջբջոցներով, խարինվեցին

սրանք էլ կոչվեցին նույն նպատակինէին ծառայում. կորցնելով էր նախկին՝ «խո» նշանակությունը,դեղ այժմ նշանակում ։ : Հ «7. բուժական նպատակովօգտագորժվով ամեն կարգի Քյո (ջիմիական,բուսական ն այլն), 3. մարմնի մեջ այս կամ այն ծրնույթի առաջ բերելուն ծառայողբուժականնլութ»

8»

ինչպես մունքով.--Հոմանիչներն,

ասել ենք, սովորաբարինչտարոճական, դործառական) որ բնութագրով(իմաստային, նն Բնրվում միմյանցից, այն դեպքերում, երբ երկու կամ ժամանակի վելի ճոմանիչներ նույն իմաստն ծն ունննում, ա-

բնթացքում, բւռցի գործառականն հնական տարբերակումնեբիցչ կարող են հան իմաստային տարբերակմանենթարկվել Այսպես, օրինույնանիշներից վերածվելով 2ափանիշչների: նակ, կեր, ուտելիք, ուտեստ բառձրբ մի ժամանակ չավառարապես նույն իմաստն էին արտաճայտում ն իրարից տարբերվում էին մլայն գործառապես. այժմ կեր նշանակում է ուտեստ ընտանի կենդանիների ե ցքոչունների ուտելիք, ուտելիքի պաշար», «մարդկանը ուոելիբ, մասնավորապես` է ուտելու բան «րնդչանրապես իսկ ուտելիքբառը նշանակում ն թե՛ կինդանիներիչ.-- կեռ-կոր-ծուռ նախաթե՛ մարդկանց պես միննույն նշանակություննունեին, բայը մամանակի ընզործածվեցին քացբոմ տարբերակվելինե աշխարձճաբարում որոշակիորեն տարբեր իմաստներով --խմիչք ն ըմպելիք Հավասարապես նշանակում էին «խմելիք, խմելու բանը: ստացանըմպելիքշառչառարակ Խժելիք»,. տարբերակվելով

իսկ

խմիչԲ«ոդելից

խմելիջների

անվանումո.-ընդծանուր

«տան վերին ժածժկտուո-ծածկ (չենջի)--ճարկ-տանիք ունեին

դեղ գրաբարում նշանակելէ «խոտ», ապա ժառնավորապես՝ «բուժական նպատակներով«օգտագործվող բուլսջ. այնուճետն, երբ աստինանաքար բուսական բուժամիչոցներըփու

դեղ, ջանի

(Թր. քնաբեր դեղ, ախորժակի դեղ, ցավամոք տեղ ն այլե). ընդճանրաքածիմաստով էլ՝ փոխաքնրաբար դորժածալս տավելով Հովեկան ծրնուլթների ճամար, ստացել է «վշտի՝ ն վերջառապանքի ամոքման ժիչոց, սփոփանքի միչոց» պես՝ «առձակարակ անախորժ վիճակից (ձախորդությունից, անճաջողությունից, դժվարին կացությունիը)դուրս գուլլու միջոց՝ Հնարքո վերացականիմաստը: 4. իմաստափոխություն նճիճոմանիչներիտաոբեբակման

որ

|

կույթը» նշանակությունը, աշխարճաբար գրականում որոչամիննույի նչակիճրեն տարբերակվելհն.--կառիք ն կարշոտ են ստաքել նակությունն ունեին, այժմ տարբեր իմաստներ ն այլն, ն այլն:

հմաստափոխություն պայմանավորվա նամաճնիչային ծությանճիմունքով.--Այսոլես ենջ կոչում այն իմաստաիոխություննձըը, որոնք տեղի են ունննում գործառականկամ թճական տարբեր բնութագրերովնույնանիչներիցմեկի կրած 5.

էիք

փմաստային փոփոխությունըմյուսի վրա տարածելով, ին:ն պես` բարբառների մբ զգալբ մասում աչխարճաբարում (ժողովրդախոսակցական լեզվում) չատ գործածականու կենն պոռշ, առւնակբառեր են պոունկ որոնը դիմաց գրականն ն շուրթ (վերջինսաղավելապես բանաստեղծաունի կան լեզվում). բարբառներում ն ժողովիղախոսակցակուն լեղվում պոռչ ն պոունկբառերը որոշակիորենիմատտայինտարքնրակման էն ենթարկվել,ըստ որում առաջինըմեծ մասամբ գործածվում է «չրքունքչ շուրթ» ուղղակիիժաստով, նրկրորդբ՝ «դունչ, մռութ. առվի՝ գետի ծզերք. ամանի անոթի բնրանի եզր. որնէ բանի եզր՝ ծայր» նշանակություններով:

շոթունք

Քանի

չոթունքբառը,

գրական լեզվում ընդունվել է

որ

ապա

լ ստացել է «ամանիպոունկ. գետի՝առվի հվր-. որեէ բանի քզրային մաս` ծայր» նշանակությունները (2մմտ. կաշրթունք, ձորի չիթունը, առվիշրքունք)բասի՝կաժսայի ալս իմաստներըչոթունքբառն ստացել է ոչ Թն էր ինջնուբուլն իմաստայինզարգացումով, այլ պոռշ ն պոունկնույնանիշների կրած իմաստափոխությունների «յուրացումով» շա

(գրողները պռոշ ե պռունկ բառերըփոխարինումեն շոթունք բառով,

միաժաժանակ՝ նան նրանց զանազան իմաստննրըը). այդպես է առաջացել նան փոշի բառի «շղարշ, շղարչե դլխաջոր» նշանակությունը. բարբառներում ունենք ճետ

գրա

(Թուրքական

«փոշի կլ աշդարշն1 փոխառություն իլ եոստներով, մեր գրողները, գործածելովփոշի րան Պ

տվել ել

ան նան

նն

թոզ թառի 2-րդ

)

բառբ,

Այդպէս են նշանակությունը:

Քառերի իմաստափոխությունները՝ Էամի ե. ր իրողն կով դարձվածներում(ծրկիհիղի՝արհ նակ" քամ

ԼԱ1

լ

էէ

տալ

).--զոլք փոսոի«Ճառազայքթ նչանակուբառն պայլմանավորվածությամբ.--այք ն «փեթակի անցքը «բողբոչմ նշանասկությունների՝ ակն ն պայմանավորվածությամբ այլն:

ի

. բենու յ

աա

Քլունը՝ չողէ-ի

ում

նի

ֆմաստափոխություն ճիմունապաստուգաբանության ով.-- Այս կարգի կմաստափոխությունները պայլմանավոր.

,

ստա

ված

էն

բառի ստուգաբանականխմաստի(բնիմաստի կամ նճրքին ձնի) մքագնումով, նախնականիմաստի ն Հետազաատացված միչն ծլած կապիխվումով։ 0րիիմաստների

յ"

|

ակ «քանկագինքար», ակ նակ` ակ «անիվս, ակ «աղբյուր», Հա«փեթակի աչք», ակտն«պայթուցիկ լիցքով արկո քառծհրը ն վասարապեսաղում էն ՀինՀչայերենյանակն «ալք» բառից դրանց իմաստները նախապեսփոխաբերական ՖշանակուՀետագայում բասյը Հիմունքով, յուններ են եղեր եժանության են Հեռացել միմյանցից ե այնքան նշանակություններն այդ նախնականոաչբծ ուղղակիիմաստից, որ խզվել է (ապը բաճետ. այժմ խոսողները լեն էլ ռի այդ նախնականիմաստի ակ «անիվ»,ակ «բանկագինքար, ակ «ակունքը, պիտակցում բառի լիցք» բառձրի կապը ակն «ալք» ական «ապայթուցիկ է Հետ. նախնական իմաստի մքագնումը Հանգեցրել ալդ Ֆոր ն Հանփժաստներիցլուրաբանչյուրի ինբնուրուլնացման,որ գեցրել է, իր Հէրթին, դրանք առանձին բառհրի վերածվելուն: Հում նշանակել է «չեփած, անեփ, կիսնվ»», փոխարերաբար նան շտճաս. տմարդի, անգութ, անադոիույն». դրա Հոգնաէ նույն նշանակությունները(2մժտ- ի գազաունեցել կին էլ ն մարՖաբչրոյութիւն նախանձնայլքն ի Համազգիսն ճումք դատնացը).ժամանակակից ճայնրձնում հումք նշանակում է էնթարկորոնք Ֆավաաւես «աշխատանքիայնառարկաները, Ճանէն ( թր: ներգործության» աշխատանքի մարդկային վել քաքարը՝մետաղաձուլականգործարանի,մանվածքը մանածագործարանիՀամար ն այլն).--կծու բառը կազմվել է կծել բայի արմատից՝-ու ածանցով (կիծ--ու»- կծու) հ նախապես է «լավ պատճառող, ցավեցնող».ճետագալում նշանակել Համի վէրաստացել է ոքարկ, փոթոթող» (առանձնապես ն՝ «անախորժ, ծանը, անբերյալ) նչանակությունը, որից պատիվ» (2մմտ. կծու խոսք). այս իմաստը կարող էր զարգանալ մբայն նախնական,սրոչակիորեն հլութական կծել նշանակել է «Ժեռկմաստի ժքագնման Հետեանքով.--մաշդ հ նող, ժաճկանացույ, ալժմ այգ իմաստոըլի պածպանվել բառի ստուգաբանական Խոսողների չգիտեն Հլ դրա նե վման եջ՝ ասում է, մարդը մաճկանաջցու չ ասելնե կապը (կարելի մաճէ «մաշկանացուն նշանակեր պ ետք որ ստուգաբանորեն չծղ», բայց կանացու էս). կուտնշանակել է «կոր, ժուռ, չետ նշանակել այլնս չի կապվում.--դեղձ ալժմ այդ իմաստի իմաստն այլնս է «դեղին, դեղնագույն»,բայց ժամանակակից Հետ է դեղին դեղձ, կարմիր ասէլ՝ գրա չի կապվում(մարելի ի

դեղն, սպիտակ դեղձ

ն

իմաստների այլն): Ստուգաբանական

այսինքն՝ ուզա մքագնժան, ստուգաբանության (դեէտիժոլոնշանակությունն այն է, դիզացիայի)իմաստափզոխական

որ

կորցնելով իր իմաստի ն ստուգաբանական իմաստի: կապը, ստանում է նորանոր այնպիսի իմաստներ, որոնք չեն: զարող այլնւ բացատրվել նախկին իմաստով: Այսպես,օրինակ, մաոդ բեռը, որ ատուղաբանորձննշսնակիլէ «մւծկանացու», կորցնելով իր կապն ալդ նախեական վմաստի Հետ, ստացել է «ամուսին. տղզամարդռ նշանակությունները, ռրոնք չեն կարող բացատրվել «մաճկանացուռ իմաստի վարԲառը,

գարումով:

իմաստներիստուգաբանականխզման մի տնսակն է բե-

բականական ձենրի բարացումն

բրւառացումը, որի չետնվանքով բառի որեէ քերականականձեր, կորցնելով իր քերականական իմաստը, վերածվում է ինքնուրույն թառի ն օտաու

նոթ թմաստ: Սրինակ՝ճավատամք գրաբարում նհաատտալ բայի սաշմանականեղանակի առային դեմքի Հոգնակիի ձեն է. առնվելով իրբն անկախ բառ ն զրկվելով քերականական (դիմային, ժամանակային, թվալին) իմաստներից՝նշանակել է «Հավատիխորճրդանիչ), ժամանակակիցճալերննում՝ նակ: հում

«ճալացքների ամբողջություն, Համողզմունք».--ճասգե գրա-

բարլան հասանելբայի ապառնիիեզ. երրորդ դեմքի ձեն է, որ կորցրել է իր քնրականականիմաստները ն այժմ նչանակում է «1. համակի՝ ծանրոցի ն այլնք առաքման տեղն ու աւռացողը ցույց տվող մակագրություն, 2. մեկի բնակությաթ տեղը».-- իբավ՝իր բառի գրաբարյանգործիականիեզ. Հոլովաձնն է, իբոՐ ՀոգնակիիՀոլովաձնր. երկուսն էլ ալժմ ինքնուրուլն բառեր նն «իսկապես, ճշչմարտապնոդ նշանավուշ թյամբ.--մեղալ գրաբարյան մեղանչելբայի անց. կատարվալի եզ. առաջին դեմբի ձեն է, իսկ այժմ՝ ինքնուրույն բառ է (մեղքի ճամար թողությունխնդրելու, ինչպես ե զարմանքի

նրկյուղզածության բացականչություն).-.կեցցէգրաբարյան կեամ «ապրել» բառի ապառնիիեզ. երիորգ դեմքի ձեն է, ռր անկախբառ է դարձել (գոՀունակության՝ խրախուսանջի՝ փառաբանության լբացականչություն).-մասին՝ մասն բառի գրաբարյան սնու-տր, Հոլովաձնն է, ռր դարձել է ինքնուն ն բույն բառ այլն, այլնւ ու

7.

Իմաստափոխությունզգացական-վեռաբեռմունքային

ինչպես ճիմունքով.-Քառերն,

ասել ենք, բացի խրենց արմտոաճայտած ճասկաղություններից, կարող են արտաճայտել Ֆան սուբյեկտիվ իմաստներ (լերարբերժունք, զգացմունք, ե այս սուբյեկտիվ Փաջալերանքկամ արճամարձանք այլն). փմաստները,այսպես թե այնպես, գնաճատություն,բնուքահրնույթնեդրությունեն բառերի քույց տված առաիկաների, բի, գործողություններ նկատմամբ. Այդ գնաՀչատությունը, բառի գործածության Հետեանքով։ կարող է ամրանալ բառին, դառնալ նրա մի եռր նշանակությունըկամ ավելի զարգանավով պարզապես փոխարինել նրա ճին իմաստին: 0րինակ՝ մինլսովնտականշրջանի դրական լեզվում սովորական բառ «ուսուցիչ» նշանակությաժբ. մեր դասաՀր վարբժապետ-ը՝ ֆան գեղարվեստականգրականությանմեջ չար վարժապետներ ներկայացվել են բացասականբնութագրությամբ, իբբն սոգնտ, ուսուցման մեթոդներին անտեղյակ կամ դրանք գիտակցաբար ռտնաճարող ճերոսներ. իրականության մքջ էլ՝ նախասովետականչրջունի վարժասղետներիմեջ եղել են շատ շատ այգպիսիները:Այս բոլորը Հիմք դարձան վարժապետ արձամարձականէրանդով գործածելուՀամար, որը ն բառը Հանգեցրեց ալդ բառի «վատ, տգետ ուսուցիչն իմաստին.-ռամիկ ն գեղչուկ բառերը, որոնք նչանակում էին «դլուղացի», նախասովետականշրջանում, ն էչ ավելի վաղ, ստացել էին արչամարծական երանգ. սովետականկարգերի ճատտատումից Հետո հրբ իշխանությունն անցավ բոսնվորներինու գյուղացիներին, վնրաբերմունքը փոխվեց, ն գեղջուկ,զեղչկունի քառնրն սկսեցին գործածվել դրական իմաստով.--լակել «խմձլ» (շան ե կատվի)անարգականհշանակությամբ է ու

դործածվում մարդկանց Համար (Հմմտ. լալդ լակի՛ր ե ի՛ սինթխնքա), որից ն դարձյալ անարգական փմաստով«խբմիչք խմել, Հարբել».--թաթ բառը նշանակում էր «մարդու ն կենդանիների ձեռքի կամ ոտքի ժայրային մասը (ձեռքինը՝ դաստակիցմինչն մատների ծայրը, ոտջինը՝ կոճից մինչն մատների ծայրը). այժմ ձեռքի Համար գործածվում է «շատ մեժ՝ անքոռնի՝կոպիտ» անարգականնշանակությամբ (2մմտ. թաթ ՔեզՔաշի՛ր):։ Մեր այժմյան երիտասարդներըգործածում են վեղճ բառը բառի կրճատված ձնը) «ան(գյուղացի

բարեկիրթ, «ետամնաց, անզարգացած, անճաջակդիմաստով ն այլն: 8.

Իմաստափոխություն թյուռորմբոնման ճետեանքով.--

Այս կարգի իմաստափոախությունները բառերի կամ դրանը

բաղադրիչների սխալ Հասկանալու, բադերի ճիշտ նշանակու Թյունն ու գործաժությունը չիմանալու, ճարանուններնիրար ՀՔտ կամ բառի բաղադիիչներիցեկն իր Հարանվան Հետ

չշփոթել», բառի կազմուքյունըչիմանալու ե նման էրնույք14րի Հտնանք Տն: Օրինակ'վառկաբեկել «անվանարկել»բաոբ կազմվաժ է վարկ «Հեղինակություն, ն բեկել «կոտրել» (2մմտ. անունը կուործլ) բաղադրիչներից. խոսակցականլեզվում վարկբառը անգործածական է, ուստի ն խոսողները առային բաղադրիչը կապում են վարք բառի վառկաբեկել-ի Հ8տ՝ դարձնելով վառքաբեկել, որ ձրբնմք սխալ կերպով գործաժում են նույնիսկ նան գեղարվեստականդրականության ժեջ.-- բարբառներում գործածվում է փուչի «գլխին գրելու շղարչ, չղարչի գլխաշոր» բառը, ոի փոթրառված է օրարա-

կերննից: Դրանճարանունփոչիբառր չատ բարբառներում է թուրջականթոզ բառով ն ռրովչետն փուի-ն փոխարինվել սխալմամբկապել են Հայերեն փոշի քառի Հտ, ապա արդ էչ «թարգմանել» ղարձրել թոզ «գլի չղարչ» նչափոխադլալբոզ «փոշի» բոլորովին նոր նչանակությունէ ատացկլ. սակայ ռովամեն ինչ չի Մեր գրական լեզուն մնրժել

որր"

ու

աԱ Պր ւ Բաաս բոբմի

վերջացել: ֆոչիչով.

ԻՐ

ոմ րականիրոի«գլխի

որով-

ն

ծածկոց»իմաստը, ապա մեր գրողներից ոմանք իրենց գործերում այդ թժաստի Համար էլ գործածում են փոշի քառը.-գրաքարյան ալգողքշ բառը կազժվելէ այգ «լուսբաց» բառիը ե նշանակել է «ճՃահգուցյալի շիրմին թաղման Հաջորդ օրը այցի գնալն ու սղայ(բ». քանի որ այգ բառը բարբառներում չի պաճպանվել,ապա այգողք-ը կապվել է ինքը բառի Հետ, իսկ ողբք բաղադրիչից մնացած մասն էլ՝ հող բառի Հետ ն ստացվել է ինքնաճող, իբր Ք8 «իր ճողին այցելելը».-- ծնեբեկբառր բարբաոներից ժի ջանիսում դարձել է ծնեփուկ,որ «ստուգաբանել» բ

չղարչե

Այգող կազմվաժ է այգինդք րաղադրիչնքրից՝ ԲՐՔ (մ/ժո. արզալաց թադը՝ նույննշանակությամբ): :

"

բ

բ

ի |

ո

անկում» հ ֆ

ձնե»

ձյուն ն Եփուկբառծրիցկազմվածբառ ն դարձրել փուկ.--մազապու: բառր կազմվել է մազ-ապոտ (ապրել չիմանալովայդ: կապելեն բառի արմատը)բաղադրիչներիը: պրծնել բառի «իտ ն դարձրել մազապոտծ.-եղեգնաքար են

իբը

մի տեսակը) դարձրել (ջաղկեդոնի

են

կապելով եղեգնաքար

օդողոշանմանգորտ, ճրաեզեգ բառի --արջնդողոչ-ը են առչաղողոլ՝առչն«ան, անաթուլը»բազոդոդոշջ դարձրել (մույկ դրիչը փոխարինելովառջ բառով.-- մույկածաղիկ-ր ծ դարձել Հնչլունափոխությամբ ուշու «Ժաչիկ, կոչիկ»)՝ Մուկածաղիկ, ն որովճետն մուկ-բ չի Հասկացվել, ապա լեզդարձրել են մուգածաղիկ.--ճրագալույց ժողովրդական «վալուպանել (լույց» վում դարձել է նբագալույս,ճբագլուս ռել» բալի արմատը փոխարինվելէ լույս բառով),--ակնան կապինբառի կապինբաղադրիչըչի Հասկացվել կապվել է Մ. Այվազ(հո. ակնակապիչ կապիչբառի Հետ՝ դառնալով (Հինշայերննվան, ճակատագիրնճայոց, 82).-- պղպղաքար է պղպեղաքառ. դարձել «փայլ» կիկնականը) արմաորի ցանպուղ (կազմվածլուս կ տուտ, տըլոսատաիկ,լուսատտնիկ-ը տուն իբր Թե լույսի 41չ ածանցից)դարձել է լուսատիտիկ՝ Վ-իկ մռխբաՀեջիաթի մոխբատիտիկ, Հայտնի տիխոիկանող.-Հետ.

տտուն-իկբաղադ«ոտճիկ(կազժվել է մոխիրն տուտ, տուտիկ դարձրել են բառը ք ղանցջով» փելերով՝ Բիչներից) «մոխրոտ էլ մռխշատիտիկ«մթխիրի մնջ նատող» ն մեր բառարաններն հն ալդ ձնը, որ միակ գործաժականնէ.--կոլաջուԲ ընդունել է բաղադրիչներից(Ճմմտ. կոյ«աղբ»-գչու» կոյ կազմված ն չի Գիուղի), սակայն կոլ բառն այժմ գործաժական լէ տակցվում, ուստի ե ալդ բաղադրիչըփոխարինվելէ կով թա1977, 4, տով. բարդությունն ստացել է կովաջուրձեր (ՄԴ, կազմվաժէ կաէջ 25, երկու անգամ.-- կատառելություն «կատարելիլիտարյալ բառից. շփոթելով կատառելիություն ն` են Հետ՝ ծրանով.--նույնպես փոխարինում նելը» բառի պատկանելությունըփոխարինում մն պատկանելիություն

"նով, յալ

ոբ

զաղմվաժ է պատկան(պատկանելություն քառից).-պատկաճելի պատկանելիությունշը՝

սխալ է

բառից,

(խույլ խուլածաղիկ

ն բաղադ Վ ծաղիկ)բառի առաչին Հետն

«պալար»

զուրկ» բառի ճէչԻ կապելԵն խուլ մվսողությունից

բաղադ-

Լհոռողի (քույր թառխգրաբարյան սքդարձրելխլածաղիկ.--նշանակում է քրոջ որդի, բայց կադակահի ձեր՝Ռո--ոոդի) ՀեսԲ գորժաժում են «քեռու որդի իմաստով պելով Էեռիբառի Քղովան գյուղում մի լավ աղչիկ (2մմտ. Փեռորդիս ասաց,-քեռուս տղան էր, ինձ կպել. մեղավորը կա...-- Սիրտսչէր Ժոլորեցրեց. ԱՀ, (2, 1922).-- խումար«1. զարթիում, Հարբածությունիցնոր սքափված,Չ. սառած՝ պաղած Հայացքով, 3. փոքր-ինչ չիլ Հալացքով» բառը (փոխառվածէ արաբերենից) կապելով խում «խմելը, բառի ճետ՝ դարձրել են խումճար (խում ճար,իբր 22 «խմելուց զարկված», ինչպես՝ ՍԳ, 1977, 23, էջ 54) արբնաճար,սիրաճարն այլն. ճմմա. կամ խումառ(խում զառի Էբ թե՝ «խմելուց առնված՝ բբոնբվաժու-- բարբառներումգորժածվում է չիլ Թուրքնրենբառր՝ «պիսակավոր,խայտաբղետ նշանակությամբ, որից էլ՝ իբր խայտարբգետգույչիլ պանիրբառակապակջությունը՝ ներով պանիր (կանաչեղենիպարունակության պատճառով). ձիմանալովբառի իմաստը, լիկ դարձրքլեն եիլ, իբր Թե «յլի նման դժվար ծամժվող»լլուտւ (2մմտ. ճիլ միս), իսկ սրա գրում ճիլն էլ «գրականացնելով Ճամասպատասխան բառոիԻ են չիլ ու էբ.-պանիր կար. պանիրը չիլ պանիր (2մմտ.Հաց ՍԳ, 1922, Մ4, «խմորադունդը բացելու էչ 28).-- զոտնակ գլանաձն փայտո բառր մի չարք բարբառննրում ունի վոթանակ ձեր. չիմանալով ծագումը, Հայացնում են ու դարձնում վառշղանակ՝ կապնչով Հայլնրեն վարդ բառի Հետ (Հմմտ. ԱԳ, 1977, 124, էջ Հ0--Զյունիկ ճարսբ վարդանակով խմորի դունդն էր հտ անում.--Մ. Խանզադյան): ինչպեսՀեշտությամբ կարելի է նկատել, բերված օրինակնենրիմի մասի ոչ թե իմաստն է փոխվել, այլ ներքին ձնը, որ, տն. բերսակայն, նուլնոլնս բմաստափոթությունէ, Այլնուճք ված օրինակներիմի զգալի մասը պարզապեսժողովրդական է, սակույն բոլռր դեպքերումչէ, չորուգաբանության«ձնտնանք որ թյուրբնժմբոնումեերը կարելի է Հանզեցնել ժողովրդական ինչպես, ստուգաբանության,

ղաճչել,անխայել այլ

ծիինակ,

մեփուշի-թոզ-փոջի,

բառերի իմաստափոխությունենրն են: Վերջապես, ինչպեսցույց են տալիս բերվաժօրինակները, Քյուրբժբոնման դեպքում մենք գործ ունձնք սխալ բառաՀետ, որոնք պետք է մերժվեն ն վտարվճն գորժաժություննեիք ն

պրականլեզվից: Սակայնլինում են դեպքեր, ծրբ այդ սխալներն բնդչանրանում են ն դրանով իսկ «շրինականանում»՝ պառնալովկանոնական իրակություններ (ճմմտ. մոխրաախտիկ,խլաժազիկ, մազապուրծ ն այլն): 9. Հատկանուննեջի ճասառակացում.--Բոլոր լչնզունձրում չլ սովորականէ ռրնէ Հատկությամբ,արարքով,Հասարակական դերով: դիրքով, նշանավոր գործով ե այլ ՀանգամանքՀա երով աչքի ընկած անձանց կամ որեէ բնութագրական

կանիշովՀայտնի դարձած աշխարճագրականՀամտուկանունը որգեսՀասարակ անուն` տվյալ ինութազիի իմասգոիժածել անունը եղբայրասպանձուդայի Աստվածաշեչի գոռվ:0րինակ՝ սկսաժ ողջ քրիստոնեական աշխարչում ժամանակներից «ին դարձել է Հասարակ անուն «դավաճան» բմաստով, իտաանուն՝ լացի ֆիզիկոս Ա. Վոլտալի անունը դարձավ ճասարակ չափման միավոր, լարվածության վոլտ «էլեկտրաճոսանքի անուն տարբեր Հասարակ դարձավ կեսարի անունը Հուլիոս ռուսերեն Աքե, դերմալեզուներում (ճմժմտ.Հայերեն կայսո, ն ռետինապատված այլն), անջրաթափանց ներեն բլՅ156 նե դրանից պատրաստված կոչվում է թիկնոցը գործվածքը Քիմիկոս Մսկինտոշբ անունով, ոշոտլանդացի մակինատոշ՝ ռուսերենում դործվածքիգյուտը: րին պատկանումէ այդ գերմանական կայար հկառլոսի ԽՕբողե «Թագավոր» բառը անունից է ն այլն: Հայերենում ճատկանունների այդպիսի Հասարակացում են. ակոռի«ավերված, կործանված», ակոռի դառնալ«ավերել» ավերվել), ժողօվիդախոսակցա-չ դառձենել՝ առնմահուկան ն բարբառայինակոլել(ակոռելչ-ակօլոլ՝ Թյամբ) ծագել են հրկրաշարժիցավերված Ակոռի բնակա«Հորդ ն կատաղի» վայրի անունից. --Ախոբան (ախուտան) է Ախուրբսն զետանունիը ն (դետի՝ Հեղեղի մասին) ծագել «այլե, ն այլն

գճոծունմիջաԻմաստափոխություն գիտակցական, Շատ փոփոբառերիիմաստների մրտությանճետնանքով.-այԽությունը, նրանց այս կամ այն կարգի գործածությունը 10.

մանավորված է մարդկանցկամ պետականմարմինենրիգործուն միջաժտությամբ, գիտակցական Հիմջի վրա՝ որոշ նպա1925 ք. գորտակադրումով:։Սրինակ՝ռեկտորբառը մինչն Չածվում էր միայն Համալսարաններիղեկավար պաշտոնրաՂՐ

Տ

դիրեկտորիճամար, թայը կառավարականմարմինների է ամեն կարգիբուճերի դիրեկորոշմամբ ալժմ գործածֆվում չորների Համար (նախկին նյանակություին Հր՝ «ճամալսարանի ղեկավար պաշտոնյա՝դիրեկտոր», այժմյան նչանակությունը՝ «ամեն կարդիբուճի ղեկավար պաշտոնյա՝դիրեկտոբ»).--դպրոցի ղեկավար պաշտոնյան կոչվում էի վարիչկարգի Համկամկուսինննտկոմի 1939 թ. որոշմամբ բոլորի պարտոնչան վերանվանդպրոցներիղեկավար միջնակարգ վեր դիբեկտոր(դպրոցի դիրեկտոր, ուսումնարանի դիրեկտեխնիկումի դիրեկտոր ե այլն). դիրեկտոր անվատոր, ուսումնաՍումն, այդպիսով, տարածվեցնահ միջչեասկարգ ղեկավարիվրա, Ալս կարգի «կկան Հաստատությունների տիվ միջնորդությամբ, գիտակցաբար տեղի ունեցող իմասալին փոփոխությունները,սակալն, ավելի բնորոշ են տերմենաբանությանը:Գիտության,տեխնիկայի, արտադրության մասնագքտներնիրենց բնագավառ տարբեր բնագավառների են երեք ճաՀաժալրում Հիմնականում տերմինաճամակարգի հապարծով՝ա) նոր բառեն կամ բառակապակցություններ կազմելով, բ) փոխառյալ բառերով, գ) լեզվում արդեն գոչություն ունեցող բառերին մասնագիտական տերմինային իմաստ տալով: Ալս հրբորդ կարգի ճամալրբմանղնսպքումէ, աճայ որ բառերինգիտակցական կերով այս կամ այն իմաստարնէ տրվում: Այսպես, օրինակ, խոոռչ գրաբարումուներ «ծակ, փոս» նշանակությունը. աշխարձաբարուԻպաճապանեչլով այդ իմաստը, ստացել է նան «1. ճեղք, բացվածբ, Հ. ծառ ֆչակջ նշանակությունները՝ իր պատմական վլարդացումով. Հետ միաժամանակ նա մեր օրերում ստացել է հայց դրանց նան տերմինային մի քանի եր, «1. (կ(ազժանշանակությունն խոսական) դատարկ կամ լցված տարածություն կենդանի է մարմնի պատերի օրգանիզմի մեչ, որ սաճմանաղդատվում ներքին մակերիսնքրով»(օր. կրծքի թոռոչ, քթի խոռոչ), Հ. որեէ մասի փոս ընկած տեղ, որի մել գզոնվումէ մի ժմարժնի

Ր

գործարան (օր. աչքի խոռոլ), 3. (բժշկական, նրկրաբաական, շինարաիականն այլն) որեէ մարժեի մեչ ղանազան

այլ

պատճառներովտեղի ունեցող ջայքայումից առաջացածդատարկություն(օր. թոքերի խոռոչներ (կավեռնաներ),լնոնա-

պարի խոռռլ, բյուրեզի խոռոչ, ատամի խոռոլ, փայտանյու-

|

Քի խոռու), 4. (ֆիզիկական)անչարժ դրական իոն»: Այս բոէն խոռոլ բառին Համապատասխան լոր իմաստներնէլ տրվել մասնագիտությունների տերմինաշինարարների կողժից: իմաստների գիտակցականփոփոթությունը տներմինաքանուգրաբարից կամ քյան մէջ ավելի Հաճախ է տեղի ունենում ռազմակած բառերում: Այսպես, բարբառներիցփոխառվող տերմինաբանությանՀաժար գրաբարիցվերցվեցինպառեկ, պաբետ,ոումբ ն շատ այլ բառեր անչրաժեշտ վերաիմասոավորումնեիով. պարեկ նչանակում էր օպաճակ», առնվեց «պատոուլջ բառինշանակությամբ(«զինվածջոկատ որնք օբկամ Հասարակականկարգի ու յեկտի պաշտպանության «վեանվտանգության պաշպանության Համար»), պառբետ՝ ն շանաառնվեց կոմենդանտի տեսուչ, իշխան», բակացու, կությամբ, ոումբ՝ «նետելու քար», մառնավորապես՝բաբանով նճտելու քար. տեղ, նիզակ», առնվեց Շ0ԽՕՅ-ի նշանա «շայտարակ, բուրգ» (կռվողների ճակությամբ, մառշտկոց նշանակությամբն այլեսՆույեժար),առնվեց բատարեա-ի ն բարբառներից առնվեցին չմույլկ, դանուկն չատ ուրիշ ոլն բառեր անիմինային վերախմաստավորումներով (1Ժուշկ՝ սրակրունկներով էր «պալտած բարբառներումկշանակում ոմեժ կամ խոտ սաշնակ՝ ձմեռը սարից Քեթ կոշիկ», դաշուկ՝ ե մառելափայո կրելու ճամար») այլն: նեբաղառկության հԻմաստափռխություն իմաստների աճախէ պատածում,որ հրկու բառերի իմաստտնանքով.-ները շփոթվում են իրար Հետ՝ նրանց ձեական որոշ նժանումեչ գորժաժվելու թյան կամ միանման կապակցությունների էլ.

սատճառով, ոիով դրանցից մեկի փոխում է իր թմաստք՝ ստանալովմլուսինը.այա երնույթըկոչվում է քաղարկուՕրինակ, մեղանչել բառը նշանաքլո (կոնտափինացիա),

խոսակցականլեզվում ("րիտ կում է «մեղք գործել», բայց նան դրական լեզվի մեջ) այդ բառթ գորժաժթափանցում է մեղա բավում է նան «խղճալ, գթալ, զղջալթ կմաստնծրով՝

մեղքը քավել, մեղք գալ կապակցություններիբաղար«կատարելի լինել» գործակությոմբ:-- կատառելիություն ժում են սկատարյալ՝անթերի լինելը» ե պատկանելիություն «պատկանելի լինելը»՝ «ոլատկանելը» իմաստով`կատաւեբառծրիբաղարկությամբ.--գելություն ե պատկանելություն

ռի

ե

օֆ

Տադասելիոբեն«դնրադասելի կերպով,

նախապատվություն տալովն գործածում են «դնրազանցապես»նչանակությամբ՝ բառի բաղարկությամբ (2Մմտ. Հիշյալ ճողեգերազանցորեն Բի վրա կարող են տեղավորվելՀ0--30000 Հոգի, որոնք ԳԵպիտի լինքձննոր գաղզքականներ.--Մ. Արբադասելիոբեն էջ 19Լ): Ավելի Հչքլ-ղումանյան,ծանսենըե Հայաստանը),

ճախ է տեղի ունենում բառակապակցություններիբաղարկությունը, որով առացվում են նոր կապակցություններ (դարձվածներ ն այլն).--ունենք մի կողմից՝ կախ ե լաց լինել. վծրչինիս կողժից՝ լաց ընկնել բաղարկությամբ ստեղծվել է նան կախլինել «կախվել, կախ ընկնել».--ունենք դեր խաղալն դեր ունենալ,մյուս կողմից՝ արժեք ունենալ. Ի խաղալ-ք բաղա ժ հղծվել է խաղալ.-ղերխաղալ-ի բաղարկությամբ «տելժվել է արժեք խաղալ հռճոգոգ ախ Ւաչել ճանելկասզակցությունների0բաղարկությամբ ստեղծվել են հոզոցհաչել ն ախ Տանել կապակջու-

րեկնել, ժլուս

քյունները.-- դասելթվինկամ շաոքին(չառքում)ն նամաբել մի բան կապակցություններիքաղարկությամբ ստեղծվել է թվին(51:ո. Մենք ձեր Հետ նիանցԲամարում ենք ճամառել այն մարզկանցթվին, որոնցանվանումճն Հայրննագավ.--Գ. ն այլն Մարգարյան) 12.

ե Իմաստափոխություն բառագործածության իմաստ» ճեբիպատճենումով.-վական ազդեցություններիափե-

նասովորական ն չոչափելի Հետնանքըբառերի փռխառուՔյունն է, բառապատճենումըն իմաստայինպատճենումը, որ աղզդվողլեզվի բառերի այլս կամ այն իմաստն ստանալն է՝ ազդող լեզվի բառերի օրինակով: Այողեմ՝ Հայհրենում Ե՞աշբառն ունի «վստաճեցնել որնեվբանում, 2. Հանձխավորբել նարարհլ իր վրա պատասխանատվություն վերցնելով Հանձխարարությանկատարման ճամար, 8. երաշխավորություն ոլն. ռուսերենում քոխՕխօլո08Յ15 նշանակում է ճնրաշխավոիել,. ճանձնարարել», իսկ դրանից կապմված38բճեԹռելԲԱՈՕԲՅՂԻ (666Ջ)` «իրեն դրսկորել՝ցուցաբերել». այս վերջինիպառճենումով էլ, աճա Հայերննում իեն ԵՐաշխավուելդործաժում են «իրծն դրսեռրել՝ զուցարերելը նշանակությամբ («մժա. Պամսբ իրեն ԽՐբաշխավուեց րապես ֆրանաչսովետական մերձեցման մենծ կողմնակից, Մ. Արզու«1. մանյան, նույն տեղում, 250).--ռուսնրեն ՅՈՒՂ

«Ժժեցնել, տոգորել, «անհրժժել, 2. տոգորել», ոքօոտւոյծ գիցեել» բառհրի ընդօրինակումով գործաժում են ներծծվել, ւռողորվել, Համակվել» նշանակությամբբառերը՝ ճագեցվել ոուսերենում նմանության զուգորդումեջենան --ամբառձիչ որի պատճենումով էլ Ճայերեն կոչեցին

ՀԵՄՔՅՑՂԵ,

Թյամբ նշանակումէր Օժամարում, կարծիքչ պատիվ, վաբկ կռունկ.-Հեղինակությունը, սոտաքավռիոխատվություն. եչանակությունը` ռուսհրձ Ի մադրվող դրամական ժիջոցներ» ձչ (ռուսերեն բառի իմաստային հքշղո՞ փոխառվածէ եվրոպական լեզուներից՝ լատիներեն6Րօգ1Լ).-կոչ «կանչելը, կանչ» բառն ստացել է «ժողովրդականզանզվածներին ուղղված գրավորկամ բանավոր դիմում» հնշանառուսերենի ոթատոք բառի պատճէնումով.--պատկությունը՝ նեշ բառն արեմտաչալերենումստացել է օբարիկաղ»նչանակությունը ֆրանսերենի սակցական լեզվում գործածվում է քոռ բառբ՝ «1. կուլի, 4. բութ, ոչ Հատու, ոչ սուր». գրական լեզվում էլ դրա պատճեումով գործ են ածում կույ» «ոչ Ճատու, բուք» նշւսնակությամե (2մմտ. դանակը կույր էր, չէր կտրում).-- ոուսքրեն նամար ՀՕխօք բառի պատճենումովգործածում ձն Ճճայնրեն ն այլն: չատ«անսովոր՝ տարօրինակ արարք» իմաստով ավելի չատ կանշական է, որ այս կարգի պատճենումներն ծն տերմինաբանությանմել, ե դա ճասկանալի է՛ Մասնագնտ-տերմինաչինարարներըայացնելով օտարալեզվյան աերմինները, շատ ճաճախ ուղղակիորեն պատճենումեն տերմինների իմասոները՝ Հայերեն բառերի Համար՝ տտուդարա-չնչշկան Հիմունջով, այսինքը օտար լեղվի այս կամ այն տերմինի դիմաց գործածում են ստուգարանորեն նուլնիմաս Հայլնրեն բառը դրան տալով տերմինային իմատոը (2ժմ»վարկ, կռունկ, խոռռոլե այլն):

մեկին որա պաճծնումով բառն

ատճենումով»-Է ՄողԱրգախ

պայմանավոշված Բառիկրած ձնափոխություններջով Հձեզվի զարգացման ընքացքում իմաստափոխություն.-13.

պատճառներով

ծնթարկվում է տարբեր ճախ նույն բառը կրում է տարբեր հարբեր ձնափոխությունների, այսինքն Հնչյունական փոփոխություններ, որի ճնետնանջով նախնաչ քիկու կան մեկ բառբ ձնապետ տարբեր լբառնրի, ինլպնս՝ համառելն ճամոշել,ճուզել ն

Վքրածվումլը

ամ

ուվել. կռտոելն կռտոբհլ, ճատնիլն ճատել ն այլն: Այպի»"իբառազույգերի անդամներըժամանակի ընթացքում կամ Հոմանիշներէն դառնում՝ ստանալով իմաստայինտար-

խերակաւմ, կամ գպործառականտարբերակման ծեն ենէ իբի կենսունակ բառ, թարկվում, կամ մեկը մնում մլուռր գուրս է գալիս ն այլն, ն այլի: Սակայն ճաճախ է նան իմաստներիայնպիսի զարգացում, որ «ռեզի ունենում Հանգեցնում է միննույլն բառից առաչացաժ տարաձեբառերի Բոլորովին տարբեր իմաստների: Այսպես, օրինակ, համել փառք ձամարել բառից է ււոացվել՝ 2-րդ վանկիա ձայնավորի անկումով, ե ձնական տարբերությունըՀանդգիցրել է տարբեր իմաստների.համարելստացել է «մի բան կարծել, ընդունչլ իթրե ժի քանչ, իսկ ճամբել՝պաճպանել է նախնական բմատոոր,այն է` «ճաշվել, Հաշվարկել»: Այդպեսե՝ կտրել,

կոտրշել ն կռտորել,ճուզել ն ուզել, ճատել ն ճԲատնելն յլն" Հայերենումւտ բաչս կարգիկմաստափոխությունները են, ե դա բաց Վականաչափֆ չատ Է այն բանով, որ տիվում Միննույն քառը մհր գրական լեզվին է անցել ե՛ գրական ժա-

ժողովրդախուսկցական չեղվիը՝դրան Ճառտամը ձնափոթություններովու իմաստային զարգացումով, ն՛ բարբառներիցկամ էլ գրաբարիը(իբրն փոխառություն) արեմտածայերենից Հաժարբարնելածա(արեմտաչճաերենի ն մերքեից) այլն, Այ» բոլոր ներքափանցումներովառտացվել Քն ճինչալերեելանբառերի ոչ միալն ձնական տարբերակՖծր ժամանակակիցճայերծնում, այլն իմաստային տարբեր ճատզարդացում ապրած բառեր. ւ յոսեւ՝ գրաբարյան ն նան էտ, արմատից ունենք ատել ճատնել, բայց էտել, էտոցն այլ բառերը ժողովրդախոսակցականլեզվին «այոուկ իմաստներով (ետ նշանակում է ծառի ավելորդ Շլուղերի, մասնավորապես խաղողի վացի ավելեիդ ոստերի կտրեը). նույզ, նուզել գրաբարյան յոլզ, յուզել բառերի պատժական զարդացումով առաջացած ձենրն են՝ իրենց իմաստնեբով, իսկ ուզել՝ ժողովրդախոսակցական լեզվի բառ իր ձեով ն իմաստովն այլն, ն այլն: տանզորդությամբ, ե՞

ու

Քառակազմությունն իբոն իմաստափոխական գոոՔառէրի տարբերիմաստային փոփոխություններն հե լինում բառաաճախ պայմանավորված փոխանցումները 14.

ծռե.--

ու

կազմական բրողությունենրով. իբրն կանոն, քարդություննեւ բրի ն աժանցումեերի ժեջ բաղադրիչները (արմաւո,բառ) միմյանց պաճպանում են իրենց անկախիմաստները, բայց են նոր բառային իմաստ` կաղզուգորդությամբ ստանում մելով նոր բառեր: Սակալնլինում են դեպքեր, երբ նոր (ածանցավոր կամ բարդ) բառի իմաստը ճնարավոր չէ բխեցնել եաղադրիչներիանկախ իմաստներից կամ նրանը կապակբաերէ տուն բառից կազմված տնակ Այսպես: ցությունից: ոբ Հեշտությամբ կարող է բացատրվել բքաղադրիլենըի ածանց «փոքրիկ իմաստներով (»ուն--ակ փոքրացուցիչ ռունչ), ապա կոնակբառի իմաստը չի կարող բացատրվել կուռն ակ (փոքրացուցիչածանց) բաղադրիչներիեշանակություններով, կոնակնշանակում է թիկունք, մել ե չի կարելի բացատրել իբրն փոքրիկ կուու Դեղձանհշանակուվ է «դեղին», բուլց դրանից կազմված դեղձանիկբառր չի կաբելի բաղզատրել դեղին Վ-իկ(դեղին նչանակող բառի քնքշաԹոչհանուն է.-- նոնակ կազմկանը): ոիովչետիդեղձանիկ ված է նուն) բառից՝ ակ ածանցով, բայց չի կարելի բակազմված է գլոխ ե քատրել իրին փոքրիկ հուռ.--գլխաբառ

նշանակում է գլխավոր (ճիմնական)բառ(բա-. ռարաններում բառապճողվածիՀիմնական բառաձնր). գլոխ բառն ստացել է օ«ղլխավոր,Հիմնականջ աճականական եշ օրինակներումէլ նակությունը ն այլն: Իծարկն, այդ բոլոր ռովորարար առկա է պատրաստիիմաստր (ույլ լեզվի Համապատասխան բառի օրինակով), որով ն այդ իմաստը ՊատԼքո« կացվում է նորակաղմ բառին, ինչպես, օրինակ, ռուս. ն «նռնակ» բառի «նուռ» օրինակով է կաղմվել մեր նոնակբառը: ուռի ե կարելի է դիտել իբրն խմաստային պատճհնում, բայց տվյալ դգնպքումկարնորնայդ չէ: այլ այի, բառ

որ

բառերից

այս

ն

մեջ բաղզադրիչներիը մքկը բառակազմությունների

(բառ կամ ածանց)Հանդես է զալիսոչ իրեն ճատուկ նշանակությաժբ, այլ ինչ-որ մի նոր նլանակությամը(Հմմտ. կրոտեճակ, դեղձանիկ, գլխաբառ ն այլնի հմաստափոխական թակնետիլստա կարնոր է նրանով, որ այսպիսի բառակազմուԲյունեերի կարող նն մեծ տարածում զանել ն ածանցին կամ բոսրդությանարմատականբաղադրիչին տալ մի բոլորովին հոբ նշանակություն: օրիճուկ» գործբառը Հին բաղաԱյսպես,

7-- 1821

(իբրն դրություննքրիմեչ նշանակում է «դորժող, մշակող» բաղագրաւթյաներկրորդ քաղագրիչ), խնլոլես՝ ճողագուծ «ճողի գործող՝ մշակող», Խբկբագործ«երկիր գործող նշանակում է փշակողմ (գրաբարում եբկիո գործել Հողի մչակել), այղդոլնտ ն՝ ժամագործ, գինեգործ, այզեզոոծն նժան բազմաթիվ բարդությունների մել. Մքր օրերու այդ բառն սկսնցին գործածել նորակազմ բառերի Մեջ «մի բանով զբաղվող, արտադրության որնէ ճյուղում աշխատողն նշանակությամբ, ինչոլնս՝ էլեկտբալամպագզործ «էլեկարալամոպերի արտագրության աշխատող», կաբելագործ«կաբելի արտադրությանմեջ աշխատող», ալյումինագործ«ալյումինի արտադրությանաշխատող, կառւչուկագոծ «կաուչուկի արտադրությանալխատողչ նայլն: Այսպիսիբադադրություններնայնքան տարածվել են այժմ, ոի գործ բառն արդեն ճանդես է գալիս Խան ածանցի դերով. սակայն դա բոլորը չէ. այն բառերն էլ, որոնք «ին կազժություններեն ն որոնց մել գուծ բառը հշանակում է մի գործով գբաղվող։ մի գործի մասնագետ-արչեստավոր, պաձելով այդ նախկին եմաստը, ստացան նան նհռր՝տվյալ բնագավառի աշխա տող» նշանակությունը. այսպես՝ ճացագործ նչահակում էր «Ճացթութ», այժմ նշանակում է նան «Հացի արտադրության մայսէր «ժամացույցի աշխատող», նշանակում ժամագործ նագնետչարձճեստավոր, ժամացույցներ վերանորոգող արճեստավորչ, ալժմ հշանակում է նան օ«մամացույցի գործարանի աշխատող), զինեզործնշանակում էր «զինի պատրաստող՝ ազժմ նշանակում է ե՞ «դինի պատրաստհլու արտադրողի» հ՛ «գինու ատադրության մասնագետ»(Հին նշանակությունը), աշխատողջ(ասվում է՝ Արարատտրեստի գլխավոր գինեգործ՝ «գլխավոր մասնագետ» նշանակությամբ, ն՝ «Արարատ» տրեստի դգինեղործներիկատարեցինտարեկան պլանը, որի մեջ գինեզոբծնեոր նչանակում է գինու արտադրության աշտեսակետից դագր 1 դիտ «ուի որպ Քառորի

Քերականական իոողություններնիբոն իմաստափոխականգռոծոն.---Քառեիիֆերսկանականձենրը խոսքի մեջ 15.

գործաժությունենր ունեն,

նագյուր,

Կրա մար հարա րականի աաա գոլականները(քանովի, քանովից, թանովով այն), Հիշ նույն ձնով էլ ունենք գրական լեզվի Քարավազմագան կաթնով (կարով բրնձով կերակուր),

խարոունիբբ): րյ" աաա րանով Բազմա

ների ժամանակ նրանց ընդճանուր քնրականական իմաս»ներբ մառնավորվում,մասնավոր նշանակություններ, էն վերածվում, իսկ երբեմն էլ ստանում պարզապես կապակցական իմաստ: Այսպես, օրինակ հույսով, մսով, թանով4եվերը հույս, միս, թան գոյականների էզ. գործիական Հոլովաձենրն են, որոնք ունեն ժամանակակիցՀայերենի գործիսոկան Հոլովի ընդՀանուրիմաստը, ալն է՝ իրացմանքերականական իմաստը(ալսինթնը՝ այն միջոցը, գործիքը: Հանգամանջը, պարագան ն այլն, որբ օդնությամբ կաժ որի առկաջության /բացակայությանպայմաններում իրացվում է դորԱյնպիսի նախադասությունննիիմեջ, ինչպիժողությունըյի: սիք նն՝ նա միայն հույսով է առղպրբոսի-փոր չի ՍԷ2Թանով տանա.-այլն, հույսով, թանով Հոլովաձները գործածվել ն են իրենց Հոլովական ընդճանուր իմաստի կոնկրետացուժով (Հույսով -Ճույսբօգնությամբ, քանով-թանի օգնությամբ, (Քանն իբրն սնունդ օգտագործելու միջոցով), մինչդեռ թանով ապուբ, մսով կարկանդակ, բոնձով փլավ ն նման կապակցությունների ժեչ թանով, մսով, բոնձով Հոլովաձեերի բնդճանուր ճոլովական իմաստները ոչ մրայն մասնավորվել, այլն իմաստային նոր երանգ են ստացել, ցույց տալով այն նյութթ, որից պատրաստվել են ապուրը, կարկանդակը, երէ այդ կապակցություններիձաճախականգործափլավը: ժության «ետնանջով ժամանակի ընթացքում գործիականի ձնով այդ բառերը փոխանվանաբարօգտագործվեն ն արտա Դայտեն ամբողջ բառակապակցությանիմաստը, ապա կրստացվի գործիականիՀոլովաձեիանկախգործածություն, ինքթառի իմասոոխ Օրինակ,թանով նուրույն բառաձերմի շարք բարբառներումգործաժվում է որպես ինքնուրույն բաղ՝ «թա-

ն

այդ

գորժածություն-

Սան

Ճոլովվել, ինչպես

ատրաստված

մապաս

բառային

ըրւհաստու.

թելեր

ն

բառր

ն

պատրաստվող

կաթնբառի աշխարձաբաիյանզործիականիՀին Հոլովաձնն է նույն եղանակովէլ կարծես, ասես, տեսնես որ

բայա-

ձնծրը լխոսքի.մեջ գործածվելովիմատոսյին մասնավոր եժամանակի ընթացքում ստացել են բաուսբանգավորումով,

լին անկախ գործաժությունն բառային նոր իմաստ, կաձեւ ասես՝ «որպես նշանակումէ «քվում էչ», տեսնես՝ «արդյոք», ճ2ոն ինչու սանոսկան Թես: Նույն ձեռվ ինչ դերանվանինչի են ինջնութույն Հարցականբառհիի: լովաձնեքը վերաժվել ժամանակակիցՃճալերենումշատ նն այսպիսի իմաստափոխություններիդեպքերը, Հատկապես վիճակային դնրբայների

ճռլովաձեերը ն մասամբ

մեչ,

չիս, որ իմաստավփոխությունն բոտ էության ոչ այլ ինչ է, հքե ոչ օրեչ առարկայի (նրնույքի, Հատկանիքշի, գործողության ն. այլնի) Հասկացությանանվանման փոխադրումը, տարածում մի այլ առարկայի (երնույթի, Հատկանիչի,գործողու-

ն

որոնք

այլ

ւ

-

մակարգում:

Այս կարգի իմաստափոխությունները չպետք է շփոթել

պարագրաֆ6-ում ներկայացված քերականականձների թա1 բացման Հետեանքով եղի ունեցած փմաստափոխություննիբի Հետ: նրկուսիտարբերություննայն էյ սր մի դեպքումինքբառը նուրույն բառ դարձածֆի տվյալ ձնով նան բնրականական ձե է Համապատասխան Հարացքույցում(օր. տեսնես «աիդյոք» ն տեսնեմ, տեսնես, տնսնի.... կարծես«թվում է» ն կարֆեմ, կարձես,կարծի..., խորովաժ (գոյական) ն խորովել, խորռովող, խորբոված, խորովում, խորովելու... քանով (ռազուրի) ե րան, ինի, քանից, թանով ն այն, մինչդեռ մյուս դեպ ցում որապնսինքնուրույն քառ դործածվող ձնը քերականական ձե է էղել լեզվի պատժությանանցած փուլերում, ժամանա-չ կակիքլիզվոժ ՀամապատասխանՀարացուղային Համակարդը դոլություն չունի, ն Հենց դրա Հետնանքովէլ նախկինբիբականականձեր չի գիտակցվում որպես այդպիսին (Հմմա.

Համանեմ,

մները,

որ

«ասի, Հասից, ճասցես, նասցեգրաբարյան լոսյամոճարել են, ե հասցէ դոլականը, մասն, մասին,

այժմյան մասին,մասամբբառերը

իմաստաչին

Թվարկված փմաստափոխական ցույց շիմունքեերը

են

տա-

Քյան ն այլնի) Հասկացության վրա, տվյալ բառը ժի այլ ռարկայի (ճրեույթի ն այլնի) Հատկացնելը,Իրոք, երբ աչք «տեսնելու գորժարանըդ ճասկացությանանվանումը վործաժում հնք «բողբոյ» ճասկացությանՀամար, դարձնում դրա ապա մենք այլ բան չենք կատարում, եթե ոչ «2 Նանա փոԽադրում բողբոջ Հասկացության վրա: Կռունկ թոչնանունը գործածելով ամբարձիչմեքենայի փմաստով՝այդ անվանումը փոխադրումենք այ առարկայի ճասկացության Վրա. այդպնա էլ՝ թնե(թոչունի) ն թն (ինթնաթիոխ),գլուխ ա-

գոլականականնշանակություն ստացածֆբառերը, ճետ միաժամանակ ռաանել, ուրանալ,Բե՞ձվա-

ծել. ճատվելբայնրի դճրբայականձեերն էն դերբայների Հա-

այլն):

զարգացման արդլունքի

(.ր. դարձել ե գործաժվումէ իբրն զոլական՝ «գեղարվեստական Ճորինոզ, ՌԱՇգՂՂԵ» հչանակությամբ, տրհղժագորժություններ խորովելբայի Հարակատար դերբայն է խուոված (շր. խոբոված կարտոֆիլ), բայց որպես ինքնուրույն բառ գոյական է՝ միսը խորովնլով պատրաստաժ ուտելիք, կերակրատեճատսակու Այդպեսեհ նան ուսանող,ուրացող, հնհոձվածող, դրա

ե

Գ, Իմաստափոխության ւդեսակներն ըստ

այսպես, գել բայի ձնթակայլականդերբայն է գող դիմում գրող քաղաքացի),որ նան ինքնուրույն բաս է

ված ն

այն,

|

արվանուըս Մա ֆորդայրան» ան աոան նան

(փարմնի)ն գաւխ (գրքի), վազի

մատ

(4ճոքի)

ն

մատ

(խաղողի

է վակ ոստ), վառկ«Հեղինակություն, պատիվ» ոիռ-

խատվություն,տրամադրվածմիջոցներ», ծաղիկ(բույսերի)` ն ծաղիկ ն այլն, ն (ճիվանդությունը) այլն: Փործածվելովայլ առարկայի (երնույթի ն այլնի) Ճամար՝բառի ձեռք է բնրում գրա Հասկացությունը, այսինքն ստանում է ժի նոր իմասող` ըս» որում այդ նորիիմաստը կարող է բառի արդեն ունեքաֆ Հասկացությանընդարձակումը լինել,կարող է բոլորովին

հորՀասկացություն լինել:

կարող է բառի ունհցկաժիժաստին միաժամանակգոլություն ունենալ, կոաւբող է փոխարինելնրան ն այլն, ե այլն: Երե կմաստափոխական Հբմունքներըցույց հն տալիս բառի իմաստի կրաժ վոպզոոճառենրը, ապա բառի հախկին իմասփոիշությունների տի ն նոր իմաստի(կամ նն տալիս ցույց բառիմաստի պատմական զարգացումը ն դրա Հեոնանքները: Քառիմաստի Կատմական զարգացումը, զուգորդել, նրա

Հետ

քմաստների) Հարաբերություն

ն իրրե Հետնանք, առաջ է բներումբառիմաստի բառի բովանՀետնյալ փոփոխությունները: դակության 1. Բառիմաստի ընդլայնում.այոինքն՝իմաստի այնպիսի փոփոխություններ)ե դարդացում, որի ճետնանքով որնէ առարկայի (հրեույթի,դոիծողության ն այլնի) Հասկաքուբառն իր բովանդակությանմեչ է առթյուն արտաչճայրտող հում նորանոր առարկաներ(Հատկանիշչներ,գործողություններ ն այլե), որով ն ընդարձակվումէ Ճասկացությանժավատուն թառը չի կամ նոր իմաստներ են առաջանում, օրբնակ՝ նախան ս Ֆշանակել է «չինություն՝ կառույցբնակության Համար, ժամանակակից Հայերենում պաճպանելով այգ իմաստը, ստացել է նակ առճասարակ«շինություն, չննք» իմաստը, ն բոլոր կարգի շենքերն էլ կարելի է անվանել տուն (ճմմտ. բնակելի տուն, պիոնձրական տուն, գրողների տուն, կառավարականտուն, առնտրի տուն ն այլն). իմաստային այս փոփոխությամբընդարձակվել, մեժացնլ է չճասկացության (բառիմաստի)ծավալը, որ ներառում է ոչ ժիալն բեակության, այլն ուրիշ նպատակներիՀամար կառուցված շինղւթյուններբ: Նույն տուն բառը դեռես գրաբարում ուտացել ճատէ «չափական ստեղծագործությանկառուցվածքային նախապես նշանակել է «ճատու», ված» իմաստը.-- սուբ նան ստացել է «կծու, բարկ» (օր. մուր ճու), սրամիտ ապա ), (սուր խոսը), նուրբ: վգալուն (թուրմիտք, սուր լսողություն ղիլ «բարակ ն բարձր» (սուր ձայն), իսկ մյուս կողմից՝ սուտ բեբաննչանակել (գենքը) գոլականական ն է «երկու շրթունքների բացվածջը ծնոտների ժիչե եղած -

նշանակությունը.--

խոռոչը», ապա ստացել է նան «որեէ կարգի խոռոչի մուտք, մուրի տեղո իմաստը (կժի բերան, կաթսայի բերան, քա-

«զանազանգորբանձավիբերան, ձորի բնրան), այնուճեսոն՝ ժիջների կարող մասը» (կացնի բերան, օղոցի բերան, դանակի բերան) ն այլն.--ջուճ նշանակում է «Թթվածնի ու Ճեղուկը, ապա այդ «29ջրածնիմլացությունը ննրբկարացնող ղուկի Հոսող զանգված կամ կուտակություն որեէ տեղում (դետ, լիճ, ծով ե այլն), ժրդերի ճլուք, մարմնի ցզանազան Քլուսվածքներում կուտակված ճնղուկ, բնրանից կամ քթից Հոսող Հեղուկ ե այլն, հ այլն.--Էաչել (գրբ. քարշել) նախապեւ՝ «քաշ տալ, ձգել», ապարկչոնը, ծթել, տել (դնալ-գալը

հիջա՞նքաշնց) ն այլն.- կիո «բաշ, ֆան՝ օ«կարնորուչ թյուն, նշանակություն».--կախել«կախտայ», նան՝ «կախադան ճանել. խոնարճելթ (գլութը կախել) ն այլն. --Եբես «դեմքը, նան՝ «վերմակի վեինի կոզմը ն դրա ոռորբ. զգեստի արտաբինկողժըդ. իբբն ածականճոչ խորչ ծանժաղս ն

այլե

ենգլայնում է ներկայացնում նան Հատկանունչ հմաստի ների Հասարակացումը»չ ինչաես՝Բորդո (տեղանուն ), այդտեղ

արտադրվող գինու մի տեսակ (կարմիր դույնի), ապա՝ ընդճանրապեսկարմիր գինու մի տեսակ, հ վերջապես «մուզ

հարիր զուլնն, ՄՔկենաչ ձաուկ անունիը՝ մեկենաս«Ճռ-

հ վանավոր» այլն, 2. Քարիմասաի նեղացումն մասնավոբում.այսինքն՝

իմաստի այնպիսի զարգացում, որի ճեւտնանջով աստիճանաէ դասի կամ սեոի անվանումը՝ սաճմանափակվում վերածվելովտեսակի կամ անչատի անվանվան, ինչպես՝ քաջ գրաբարում նշանակել է «լավ» բառիս ընդարձակ կժաստով (առճասարակ դրական Հատկանիչովբնուքադգիրվող՝ կտրիճ, անվեճեր, գեղեցիկ, ընտիր, ճարտասան, քաիտար ն այլն), ժամանակակից Հայծրինում ալդ բառն ատացել Է նձղ իմաստ ն նշանակումէ «կտրիճ, անվեծերջ. այժմ այլն չի կարելիասծլ, օրինակ, նա քաջմազեւ ունի, ժինչգեռ գրաբարում կարելի էր (բառի Հին իմաստը պապանվել է էաջ բար

գիտեր, քաջ սեղյակէր կապակցություններումի: Հավ բառը

նշանակում էր «քոչուն», իսկ այժմյան իմաստը նեղացել 1՝ դառնալով քոչունների ընտանի մի տեսակի ն այն էլ գրա

էգք Հասկացության աֆվանումը:

մաստր նեղացում ավելի շատ տեղի է ունննում Հասկացության ծավալի փոքրացումով՝բառի գորժածությանոլորտի նեղացման ն մասնավորմանՀեա. Այոպնա, օրինակ, խոռոչքառի այն Մասնագիտականնշանակությունները, որոնք վերը թվարկեցինը, Հետխանքնն այն բանի, որ րեղՃանուր

միջանցիկ բացվուծը՝ փոսռրակ» իմաստը նհ ալլ փասմասնավորվելէ բժշկության, կազմախոսության հագիտակածտնեթմինաճամակարգերում. գրինակ՝ բժշկության մեջ նա նշանակում է ոչ թե առձասաիակփռս, բացվածը, այլ քայջալման ճետնանքով գոյացած դատարկուԹյուն մարմնի որեէ գործարանիմեջ.--Այղպէս նն նան սեռ ոչ

ինգշանութ իմաստով ե լեզվաբանության մեյ՝ անունների սեռ ն բալերի սնո, ժամանակ թեդճանրապես, թերականական ն լեզվաբանական՝ Փերակա«բայնիի ժամանակի ժամանակ գիտական՝ նական կարգը», տող՝ ընդճանրապեսե գրականա միավոր», օչաֆական ատեղծագորժությանկառուցվաժքալին ձագ գատծատարածնկենդանիների ճուտ», իսկ մեղվաբուծուքյան մեջ «մեղվի ընձանիքից աղահձնացածնոր՝ հիիաաընտանիք», թիակ «փոթրիկ թի». իսկ կաղմալխոտուսարդ լայն ու տափակոսկր մեջքի վեթյան ժեյ՝ շեռտանկյունաձն կ այլն, ն այլեւ Այս կարգի իմաստային մասբին մասումթ նավորումները,ինչպես Հեշտությաժբ կարելի է նկատել, բառի անիմինացժանճետնանք են: իմաստինեղացման մի տեսակն է ներկայացնումՀասարականունների ճատկանվանավանք «կրոնականՀաստատությունմիաքացումը, էնչալ նա` ե Վանք նություն, (ոնզանոմ:),կալեո(նալ բառի ճոգնան բեբդ (ամրոց) ն Բեոդ (ռեղոակին) Կալեր(ոեղանուն), «վարդազույն երեսով» ն Վաշդեբես (2անուն),վաշղերես տուկ անուն), նազելի«1. նազանքարտաձարհող,2. վալելուլ շարժումներով կեցվածքով»ն նազելի(Հատուկանուն) ե այլնւ ԲառերիշՀատկանվանացմանդեպքում ճասկացության անվանումըբվերածվում է առարկայիանվանման, այսինջն՝ բառի անվանողականդերը փոխարինվում է բառի ադառնում է առարկայի բառը ռարկա լականվերաբնբությամբ. անուն: Այս երեույթը բառիմաստինեղացում է այլն չափով, որչափով պաճպանելով իր բառալին իմաստը, բառն ստա-

մարդո»)ն այլն: Համանունների ծն վերածվել ապաբան(ք)-

Սռլաշտան (ոեղլանունը), աշտաշակ-Աշտաբակ (ոծղանունը ), է Ճբաչյա-ՀՐաչյա այլի:

Իմաստնեոի բեհոռացում. այսինքն՝ բառի նախնական իմաստին ճակադիրիմաստների(ճակադիլխ իներնների)առաչացում: Այսպես` դեղ բառը, ինչպես առասցինք, նշանակել է խուռ, աա՝ բուժական ու, բուժական ելուք վերչապես՝ (Թ0՛ բոաական ե Թ1՛ քիմիական), սակալն այդ բառը բարբառեերում նէ ժողովրդախոսակցական լեղվում ստացել է նան թույն նշանակությունը, օրից Է` դեղել «թունավորել». բուժիչ հյութ իմաստից զարգացել է Հակառակբմաստք՝ «սպանող՝ Յ.

:

-

մաճացնող հլուց».--աղ բառից գրաբարուվ ունենք աղու «ջաղցը։ անու» (դրանիցէ արեմտաճայերենաղվոր բառը):

բարբաղների մի

Վ "`

է մասնավորված գործածություն իբրն ճատուկանուն. սակայն դա կարող է Հանդգեցնելնան բառի իմաստաղրկման: ունենում

այլն դեպքում, երբ

բառի

աստինանա-

է գալիս գործածությունիցն պաճոլանվումէ ժիայն որպես Հատուկ անուն, կամ էլ տվյալ Հատուկ անունը այլես լի կապվում իբրն ճասարակ անուն գործածվող նույն

բոր

ղուրս

այսինջինՀ̀ասարակ անունը ն Հատուկ անունը իմաստաբանորենայլես իրար Հնտ չկասրվող ճամար իբրե օրինակ Համանունների հմաստազրկման է «նորատունկ այգիջ), էջմիածին, նենք՝ Նորէ (նշանակել ֆա(նշանաբաճուենջ (նչանակելէ «բարե կամուրջ»),Հերիքնազ կել է «բավականէ նազ անես»), Հոայո (շուր-այթ «տղա-

բառի Հեր,

էն վերածվում

ու-

բառն ստացել է «դառնաճամ, բառն էլ դիաբարում ար-

դեն ուներ «աղի, աղաճաժ տվող. քԺու, կծու, դառեջ հժաստները, բայց նան՝ «լավ, անուշ քաղցը: գեզեցիկ» (2, ալախոսին «քաղցրախոս ).--մեղք նշանակել է ձանցանք(որիը՝

)

նում

տեղի է

այդ

թունավոր, Թույն»իմաստները. աղ

ու

Դա

մասում

լ

:

մեղավոր, մեղադրել բառերը աշխարճաբարում պածպաՏելով այդ իմաստները կրոնական առումով, ինչզնեա`ն' Հանխիղճ արարք, խղճի դեմ արարք» իմաստի, մյուս կողմիը՝ ատացել է «զութ, խիղճ, խղճմտանք, խղճալի» նշանակու(2. մեղք գալ: մեղք Է, մեղբանալ ն այլն).-Թլունները անխայելնշանակում է «գթալ, ափսոսալ, խնայելն, բալը ժողովիղախոսակցական լեզվում ոռապջելէ Հակառակիմա«տք՝ օչթնալել, չափսոսալ, չգալ» ե այս իմաստով երբեմն գործածվում է նան գրականության մէջ, որ, իՀարկե, սխալ 4 ն անճանձեարարծլի-ախոյանգրաբարում նշանակում էր «Քայ, առայլամարոխկ,նախաճարձակկտրիճ». ալդ իմաստից զարգացավ «ճանուն մի բանի մարտնչող՝ պայքարող» ՛1շանակությունը, իսկ Հնար ժաժանակակից Հայերենում եռացավ Հակադիր իմաստը՝«թշնամի,ոխերիմ ճակառա-Հկորդս, մինչդեռ արնմտաճայերենում՝պաճպանելովիր նախնական խմաստը, ստացավ նան «1. մրցակից, մրցորդ, Հ. չեմպիոե» նչանակությունները.-Եբեկ զիաբարուվ խկշանաՀ կում էր ձրեկո, Համապատասխանաթար՝ զերեկ (9 նախդիր Քրեկ) նչանակումէր մինչն երեկո, ժամանակիընթացքում 1է05

«օրվա մի մաիսկ ցերեկ՝ օրը», Երեկ ստացավ սնախքրնթաց սբ առավոտից մինչն երեկոչ նչանակությունը. երկու բառերն էլ «երեկոյինչ Հակադիր իմաստ են արտաճայտում:-առավուն բառի այգում տրագրաբարյանաչգ «լուսաբաչը, կան Հոլովր նախապես նչանակում էր «առավոտյան», ճետագայում էգուց (այչչեէ պատմականՀեչյունափոխությամի) ատացավվաղը նշանակությունը, ինլպես որ բարբառներում էլ առավոտնչանակում է ն՛ «առավոտյան պաճը», ն՛ օվականովոչ ե «էգուց, ղզբ».--վաղբառր նշանակում է «չուս, ի աոռրդ

4.

օրբր:

մ ՍԱ

յոր

նախկին

հմաստներիփոխճաչորդումըկարող է զուգորդվել իմասսակայն տի ընդլայնժան,նեղացմանկամ բնեռացմանՀեռ, հն, գործընթացներ տարբեր զարգացման դիանք իմաստի Այսպես, օրինակ, դրաբարյանակն բառն ստանալով «թանկազին քար, անցք, խոռոչ, անիվ» ն այլ նշանակությունները՝ ենթարկվելէ իմաստի ընդլայնման, ն սա իմաստի զարդացման եկ այլես իր գործընթաց է, իսկ այն, որ ալդ բառը սա: էլ ժի այլ գործրեթաց նախկին իմաստով լի պաճպանվել, է.--գրաբարյան ճավ «թոռլուն» բառը իմաստի նեղացում է կրել ն ալժմ նշանակում է «բնտանի թոչունների մի տեսակի էգը». քանի որ իմաստինեղացումը տվյալ դեպքում ճանդեցր

ում

այսինքն բառի «ին Իմաստնեբիփոխճնաջորդում.

խոտստի կորուստ, «մաճացումջ ե նոր իմաստի ձեռքբերում, ասաժ՝ իմաստի փոխարինումը բառի այլ կերպ ուղղակի իմաստով. օրինակ սեղան նշանակել է «զոշարան, բագին», ալժմ այդ իմաստը չունի. ուղղակի իմառտն է «կանշանակելէ «ոռլառել, Ճճույքիմի տնսակ առարկաո.--ծախել «շարժվել, ընքաոչնչացննլ», այժմ «վաճառել», խաղալ՝ նաղ», այժմ` խաղ անել», խնդրել՝«ռրոնել, փնտրել», ալժմ՝ «զիժելով մի բան ուզել, խնդիրք ներկայացնել», հույզ (գրբ. «որոնելը, փնտրտուք»,այժմ՝ «Հուզմունք, «ոգնկան յոլ) զգացմունք»յ դեղ հշանակել է խոտ, այժմ այդ խԽոորվություն. իմաստը չի պաճպանել ն այլն, հ այլե:

"1բ

իմաստննրունի.-- ունկ (գրաբարյան ունկն) նշանակելէ «ականջ, կանք նհ այլն. այժմ չունի ականջ իմաստբ.--ախոյան նշանակել է «քաջասլես կովող, կտրիճը, այժմ եչանակում է «Հակառակորդ,թշնաժիս, կորցրել է նախկինիմատը, քեն այժմյան իմաստը զգալիորեն ընդլայնվել է (բացի «Սշնամի» փժաստիցունի նակ «մրցակից, խաղընկեր» նշակակությունները)ն այլն) ն այլն: Ուրեմն, իմաստներիփոխՀաջորդումը նախկին իմաստբ բացասումն է ն փոխարինումը մի նոր եմաստով, սնկախ այն բանից, քն այդ փոխչճաջչոր-

աի երի,

դադաջորդու

.-

ի Հաաարարկ արիա

ոու1"ՈՑ Բա

այժմ չունի այդ իմաստը, ուրեմն րի փոխճաջորդում,թնն դեզ բառն

այժմ

չատ

ընդլա

`

Ք"

թրԱԱ Բա հան

իւ

Է

նում

թ նե

-

Հաջորդումըկարելի է դխոել իբրն ՀետնանքիՀետնանը, այսինջն՝ նրեք կարգի իմաստափոխական իրակությունների (իմաստներիննղլալնման, նեղացման ե բնեռացման ) Հեւոնվանք,

իմաստային փոփոխություններիթվարկված չորս տեսակները։ որպես իմաստի պատմական զարգացման Հետեանքներ, միմրոնցից մեկուսացված չեն: Ավելին.բառիմաստի դարգացման պատմական գործընքացում Հաճախ ժիննույն բառի բովանդակությանզարգացման ժեյ այդ տեսակները զուգորդում նն միմյանց, Հանդես գալիս միասնաբար: Այսպես, օրինակ, ակ (գրաբարյանակն) բառի ոանբվ, քանկադին բար, անցք» ն այլ իմաստներ ստանալնիմաստի ընդարձակում է, բայց ժլուս կողմից՝ նան իմաստների փոխճաֆորդում,քանի որ ակ բառի նախկին ուղղակի իժաստը չի պաճպանվել.--նավբառի այժմյան խմաստբ գրաբարյան «Ժռչունդ իմատոք Համեմատությամբիմաստի նեղացում է, Բայց մլուս կողմից ղա նակ իմաստներիփոխչալորդում է, Քանի որ այլնս «թռչուն» իմաստը լունի.-- խորոչբառի 4իշված Մասնագիտական իմաստներիցլուրաքանչլուրն, առանձին վնեիցրած, իմաստի նեեղացումէ, բայց քանի որ խոռոչ բառը, պաճպանելովիր ուղղակիիմաստը, ստացել է նան մի ցանի փասնագիտական (տերմինային)իմաստներ, ապա 1 ն այլեւ է էնքարկվել բ իմաստի ընդ ընդարձակմանն այլն, « յ

`

ճետ, բարբառների բառապաշարի կենսունակ

է դրանցիցորեէ մեկին, ո՛չ էլ ԳԼՈՒԽ

ԳՈՐՐՈՐԴ

|

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ա.

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

Կամառոտ պատմականակճարկ

ժամանակակիցգրական Հայերենը զարգացման, մչակկատարելագործմանարդեն պատկառելի պատմուՔյուն ունի, Անցնելով կազմավորման շրջանից, ճաղթականորեն ելնելով նոր գրականությանլեզվի իրավունջների Ճվաճման Համար ծավալվածգրապայքարիբովից՝ այլն դարձավ մեր դասական ու ժամանակակից գեղարվեստական գրականության Հարուստ, ճկուն ու գեղեցիկ լեղուն, մամուլի, կյանքի, գիտության ու տնխՀասարակականչքաղաքական նիկայի պաճանչներըլիովին բավարարող ճզոր լեզու չանլեզու այլն ժամանակ, երբ գրաիադէս գալով իբրն գրական որպես գեղարվեստական բի լիհրավ կերպով գործառում էր գրականության,գիտության ու մամուլի լեզոր մեր նոր գրական լեզուն զրբականժառանդորդությամբ ցուրացրեըրգրակենսունակ բառագանձըն միավորեց նոր բարի Հարուստ բառապաշարին,Միննույն ժամանակ, Լեզվի ալխարծչաբարի ե ժշակութային կապերը ոուս մեր ժողովրդի սնրտագուլն ծվրոպականժողովուրդների, իսկ Հետադայուի Սովետական Միության եղբայրական ժողովուրդների ձասարակական-քաղաքականկյանջի ճետ՝ մեր լեղվի բառապաշարը ՀարստացրհցինտասնյակՀազարավորնորակեր» բառերով ու Այս բոլոր աղբյուրներից Խորագույնփոխառություններով: ու կենքաղելով իր Համար անձճրաժեշտն անխուսափելիորեն մեր ժամանակակիցգրական լեզվի բառապաչարը աունակը, ամբողջացավու ձնավորվեց իբրն ինքնուրույն Համակարգչ որ ունեիրին ճենց ժամանակակից չայնրենի բառապաշար, ե՛ նալով իր բնդճանրություններըէ՛ գրաբարի, աշխարճաբաբ լեզվի ու առավել մեծատարաժ ու ժոլովրգախոսակցական ման

ու

ու

,

այգ

ո՛չ նուլնանում բոլորի սոսկական ճան-

իագումարըդառնում: մի Համակարգ, որ պատմականորեն առաինչպեսամեն ու ջանում ձկավորվում է գոյություն ունեցած մի ուրիշ ճամակարգի իման վրա, աչխարճաբարի բառապաշարն էլ, իբրն Համակարդ, ներկայացնումէ պատմականզարգացման ոչ միայն գրականյ այլն կենդանիչաղորդակցման ծառայող լեզվի բառապաչար, այն դտնվում է անընդձատ ղարգացման, ճարատացման ու կատարճլաղործման գործընթացում, ն ն ուստի նրան, ինչպես ամեն մի զարգացող երնույթի, չատուկ են զարգացմանգործընթացիբոլոր իրողությունները՝ իրենց Հակասականությամըբ,շչեղումննրով, ղզուգաճեդություններով, Հնի ն հորի, իր դարն ապրածի ն զարգացողի տարրերիառկայությամբ ու դրանց ներքին պայքարով, մերչ ելի ն ընդունելի իրականություններով ն այլն: Մեր աշխարՀաբար լեզվի բառապաշարիճամար այս բոլոի իրողությունեծրի քավմազանությունն ու կենսունակություն, աղավել մեժ չափներ են ընդուն մմ պատմաճասարակական պատճառներով: Բանն այն է, որ մեր գրական ն խոսակցական լեվուննիը պզարղացման, մչակման ու կատարհլադործման տարբեր կարգի ենրքին (ներլեզվական)ն արտաքին(արտալեզվական) գործոնների ու դրանց տարբեր աստիճանիգորժունհության ու կենսունակության տննդենցներ են ունեցել

պատմական տաիբեի ժմամանակաշրջաններում: Այդ Ռի ուսկետիցառաչին կարհորագույն խնդիրը մեր գրական լեզվի

բառապաշարի» իբրնքոր, ինքնուրույն ճամակարգի, պատմական բնութագրություննէ.

ՄիջինՀայնրենից Հետո մինչն աշխարճարարի, իբրն հոր գրական լեզվի, Հաղթանակըմեր դրականությունըճիմնեականում դրաբարալեզու գրականությունէր։ Մեզ մոտ պատմականորեն ստեղծվել էր երկու լեզուների՝ գրաբարի ն աչ-

խարչաբտրի վուգաճեռ գործառության վիճակ, . առայինն որպես բանավոր Ճաղորփբին գրականության, եհրկրորգի՝ լհզու: Ցութատնռակ միչին դիր էին դակցման կենդանի գրավում մխիկողմից՝ գերազանցապես աչխարճաբարյան

-

Համակարգը ներկայացնող առավել կամ պակաս չափով ե

բարբառայինբնույթի աշուղականգրականությունն գործարարականգրադրություններըչորոնք ինչ-ինչ չափով միմյուս կողմից` գրաայն ունեին դգրաբարաբանություններ, թարախոս միջավալիծիի(կրոնական միարբանությունների, օւ

գրաբար դերազոաւնցավես խոսակցական, եկեղեցու)

լեղուն,

կամ այն չափով ալխարճարարյանտարոր իր Հերթին ալս րերով էր տոգորվածըստ տեղի, խոսողների կարողության ն այլ ճանգամանքննրի: Մակայնինքը՝ աշխարչաբար խոու միասնականչէր: սակցականլեղուն նունպես միատարի ճխտնանքով դրանց Ամենիցառաջ, պատմականդեպքերի խուակցական ստեղված իրադրության փել աշխարձաբար տարարնժտյան արնելյան էրկու էր լեզուր բաժանված է լոն դիտել կարելի սակույն, էլ, բերակների: Այս երկուսն իբին վերացություն, ըստ որում դրանցից վուրաքանչյուրը առան իրականումդրսեորվումէր կամ բարբառների կա՛մ վել կամ պակասչափով մեծ տարածքներընդգրկողտարածլեզվատարբեքային (արձալային)ժողովրդախոսակցական ճամար ժողովոդախոսակբակեերով։ Արեելյան ճատվածի ու աբաշատյանբարբառի ցականլեզուն կառելիէ ճամաբել լ խոսվաֆքնեռի ըձճղճանոությունը ա ճեբկայացնող խոսակորոշ էր չափով Հարում որին նան լեզուն՝ տարածքիժողովրդախուակցական ղարաբաղյան դարաբաղյան հ զանգեզուրյան բարբառներիընդճանրության առանձնաՀիժան վրա: Դրանցիցդուրս էին մնում մի քանի բարբառներ (Աղովիսի, Մեղրու, կարճնանի, կաքավազած վայրերի բարբաբերդի։ Թբիլիսիին այլն), ըստ որում այս ռախոս Հայությունն էլ, ըստ էության, տարբերվիճակներէր արարատյանբարբառի ներկալացնում: Թրիլիսիի բարբառը, Հետ Հիմքով, այս կամ այն ունեցուծ իր ընդչանրությունննրի դարձ Հաղորդակցումը չափով Հնարավոր էր դարձնում փոռլուս լեզուն արարատյան տարածջի ժողովրդախոսակցական ն մի քանի այ կրողների Հետ, մինչդեո Ագուլիսի, Մեղրու բարբառներիկրողներն ավելի մեկուսանում էին դրանցից: ու

ու

Լոն, Ին անո

ե

Համարանճրաժեչտ էր չինում անցնել Ճճաղորդակցման Ժո-

դարձյալ արարատյանկամ ղարաբաղյանտարածքների տարբերակներին, ստեղծվել էր շաղովրդախոսակքական լ.

-

-

լուրաճատուկվիճակ ալս ղորդակցման կարգի բարբառներբ»վխոսող ճայության ճամար, որ կարելի է կոչել Ժիկրոերկլեզվությանվիճակ: Առօրյալում, իրենց միջավայրում այդ կարգի բարբառների կրողները խոսու էին իրենց բարբառով, իսկ այչ բարբառների կրողների ճետ Հաղորդակցվո էին ժոզովրգախոսակցական լեզվով: Մեր ժողովրդի կյանքում պրատմականորննստեղժված տասարակականտնտեսականու քաղաքական գործոնների (արարատյանտարածքն իբրն տնտեսական, վարչական ու մշակութային կենթրոն)թելադրանքով ն արարատյանտարածքիժողովբրդախոսակցական լեզվի ՀարաբերականընդճանրությանՀիվրա պայմանավորվեց մեր ազգային լեզվի արնելյան տարբերակիլարգացումը ն զրականացումը արարատյանժո-

ման

դովրդախոսակցականլեզվի Հիմբի վրա: Թբիլիսիիբարբա-

չնայած ԹբիլիսիիՀակայականդերին մեր ազգային ժշակույթի ղարգացման գործում, իր Համակարգի առանձնաճատկություններով մնաց մի կողմ. նրա ն մծր աշխարձճարար ռը:

գրական լեղվի ընդշանրությունը պածպանվեց այն լափող, կամ գրեքն այն չափով, որչափով գոլություն ուններայդ բարբառի կ արարատյան տարածքայինժողովիդախոսակցական լեզվի միջն, հքն Հաշվի չառնենք գրական աղղեցությունենըը Թբիլիշիի բարբառի վրա ն ինչ-ինչ ներքափանցումներԹբիլիսիի բարբադից մեր գրականլեզվի մեջ

Գրականե խոսակցական երկու լեզուների (գրաբար ե աշխարչաբար) գոյակցության այսմ վիճակում ազգային կյանքի ու ազգային նոր դրականությանպաճանչների րավարարումը առաչ էր քաշում, բնականաբար, նոր գրական

չեղվի Հարցր. արլ պաճանյիարտաճայտություննէր, ինչպես գիտենք, գրապալբարը: եվ այստեղ, անկախ այն բահիը, քէ պրապայբարիմեջ ով ինչպես էր ուղում լուժել նոր կրակա-

նության լեզվի մշակման ձարցը։ մեկ խնդրում բոլորն էլ գործնականորեն միննուլն դիրքորոչումին էին Հանգումօբեկտիվորեն,. դա բառապաշարի խնդիրն էր. Աշխարճաբարի խճողված էր բառապաչարըթ

(ինչպես «աղավաղումներով»

այսինքն՝ այն ժամանակ Հայկաբաններնձին րակում), գրաթարյան խառնրի զանազան ձնափոխություններով,օտաւ

բառեիք,ռիոնքմասնակի փոփոխություններիէին ենթարկն թոսվածբներում, բայց դիանց վել առանձինբարբառներում ն ներկայացնող գրաբարին ժուռհքող ձեհրթ ընդչանուրը

բարանություններով, մասնավորապես թուրք-պարսկական

հառերով:

բոլոր` Մեր գրողների, Հայաղետների ն, առճացարակ, Հագրաբարալեցու ուսլալների առչն էր գրականությունը՝ ն, մանավանդ, միասնականբառապափշակված րուստ չարով, ն այդ բառապաշարն էր, որ լուրացընը գրական լի-

կենդանի էին

ւ,

ու

՛՛

վուն, ն նույնիսկ նրանք, օվբեր գտնում էին, քե մեր հոր ` դրականլեզվի մակարդակինպետք է բարձրանա «ժողովըբդխումաչան կենդանի լեզուն», դրանից չէին կարողանում գծի ներփել: Այսպես, օրինակ, Մ. նալբանդյանը,որ այս կայացուցիչն էր ու տեսարանը, իր ստեղժագործությունները ՛ դրում էր աշխարչաբաթյան քերականությամբ, բայց գերապանցասնսզրաբարյան բառապաշարով:Ո՞րն էր գաղտնիքը: Որ գրական ժառան Մբալն գրական ժառանդգորդությո՞ւնը, գորդությունը իսկապես կարնոր գործոն ծր, գա ւսնուրթյաի հալի է ն անճնրքելի: Բայց կային եան այլ ճանգամանքեհր: .Դրանցի, կարհռրադույնն է այն, որ մեր աշխարձաբարի -

|

ժողովիդախոսակցականտաչ ն արնմտաչացաչխարբծաբաժքայինլնչոննրը (օրորում ես ղրոնցից Ճյուղավորված բաիիսկ առավել բարենրը), թառնհրը, «ինձայերենյան բառերի պաճպանել հ գործածում էին պատմական նչյունափոխություններով առաջացած տարբեր ձներով (օր. ճար-ո1ր-խէր, ճացխաղտօց, փատփետ-փեդ ն այլն), մինչդեո դրականության մեջ դործածվող բառհրը, եթե կալելի 1 այսպես ասել. միյին զրարքարաձի բնդշանուր ձենըն էին ներկայացնում: Սա ինջնին Հնարավոր ե նույնիսկ անխուսափելի էր դարձնում գրաբարյանբառա ձնծրն ընդունքլը: երկրորդկարեոր ճանզամանքն այն էր որ թեն շատ բա ոեր պատմական Հեչլունափոխությամբզանազան ձներ էին քՔաացել, բայց շատ բառեր էլ պաշպանվել էին բռլորովին անֆովփոխձնով, ըստ որում ղիանք այնպիսիբառեր էին, որոնք պատկանումկին բառային կաղզժիմիջուկային չհրաին (շր. սար, քար, պատյ խոսել, վազել, քանդել, տնաՃել, հայհլ, շինել, կրքլ, տանել, մեկ (ժի, միս), կանչել, Քիթ, ունը (ոսկոր, ոսկոռ), մազ. չավ, ձու, խոստն այլն, ն այլն), Այս կարգի բառերին էին միանում այն քազմաքիվ էրկու առավիլ ընՀոնրական

ն

Հասկանալի բոլորին: ինչպես` սու:

(սօր),

(առու), նարյու (ճառուր,Բարճւբ),աչք (աշկ արտաՎերջապե ե այլն:այլն. Վերչապես, մ ե գոխ (զղօի) ն ալն, այլն,ն սանությամբ),

առու

:

սրանց էին միանում նան այն բազմաթիվ բառերը, որոնք ձին տարբերպատմականընդտանութՀեչչունափոխությամը «վելի ճիշտ՝ Հինչայնրենյան ձներիջ: վում գրաբարյան, տարինրվում էին նչյունաբանորեն (արտասանությամբ), էՐ պաքբատ որում այստեղ գրաբարյանուղղագբությունն

պանվում ըստ

էության,ե

ոչ

(շր- մարթ, ճեչյունաբանորեն

բառաձեր՝ թե գԻաբաբյան

որթի, կերտ,

բարցիչ

քախցը։

կենդաժողովրդախոսակցական ախչիկ ն այլնի Այս բոլորը ընդանուր կամ գրեին որոնք բնդճանուր ձներ էին, նի լեղվի ու ձին ն ինջնին Հնարավոր էին դարձնում պաճապանել ցործձաձելնոր գրականլնզվուր գրաբարյան ուղղագրությամբ,

արտասանությամբ: ժամանակակից նան այսպես կարնորադուլնՃանգամանքներիցմեկն էր Հին կոչված գրաբարյան բառերիշաշխարճարւսրացումը»: էր, դարերի իմբն խոսակցական Հայերենը, որ գրաբարի ե քհրականաընթացքում փոփոխությունների էնքարկվեց ու բառային կազժի ծավալվող փոփոխուկան, Հնչյունական աստիճանաբար մաշացավ իր տեզբ ճետնանքով թյունների բայց

ր |

ը Է

՛ '

կ՝-

էլ՝ ո՛շխարչաբարյան Համակարգին, ձինչճայնիենյան բառերի որ ավլալ դեքում ձների փոփոխությունները, Հնչյունական

զիչելովմիջինչալերենյան Համակարդին,իսկ

սա

են մեր բննհությանառարկային են վնրաբերում: երկու կարգի ն մասնակի կամ ճամաճայկական բամժանվում՝ ընդնանութ

Անկախայն բանից, քն այս երկու կարկամ բարբառային: ո՛րն Է առաջացել Հին Ճճայնրեգի Հնչյունափոխություններիը Հաաո՛ աշխթավխրարարի ի նր բնդերքում, ավելիուշ: դրանցից են առաջին կարգին պատկանողները: մար կարեռրագույնն Այսպես, օրինակ, ճին Հայերենում ունեինը լոյս, որի մեչ ոյ ե ծիկբարբուռէր, կազմված ո վանկարարձայնավորից ի ոչ վանկարարձալնորգից(01). ժամանակիընթացում այդ երկույ երկբարբառի,այսինքն՝առաչին բավերածվեց բարբառը

8--1321

գագրիչը դարձավու

ձայնավորըն ստացվեցմիչինչայերեն- որոնք գրվում էին գրաբարյան ուղղագրությամբ, բայց կարաշխարճաբարյան ընդճանուրկափ Համաժողովրդադացվում էին Հնչլունափոխվածձնով, այսինքն` աշխարչական լույս ձեր. այս ձերը է, ռի են բառերի մի զգալի առաջացել գրաբարյան բարյան արտասանությամբ, Ժճր արդի բարԲաոնծրի բազմաթիվ (տարբերակները մասին արդեն իսկ տալիս էին աշխարճաբարյանկերպա(լաա, լիս, լուխս, ման

ն

ն

այլն),

պետք է ավելացնել նան ձայնեղ պայլքականրանք: Դրանց ու պալքաշփականների խլացում-շնչհղացումը հրոշ ների դուներում, այլն նոր դարնիի գրախախյաւն արտասանության դիրքերում (օիթնակ՝6-ից ճհտո), որ նույնպես ընդճանրա«8 մինչն մեր օրերը (ալժմ էլ գրում կան երնուլթ էր ալխարճաբարիճամար (ճաշվի չենք առնումենք գրաբար լայս, կարդուվ՝ լույս): Գրաբարյան բառերի այս արտասանությու- առանձին բարբառները ): ինքնինՀասկանալիէ, որ Թվօբմմ ինչոլնսգիտենք, ու ի նակ «իմբ էին տալիս ուլ-. եր անվանումը՝ գբաբաբի կաժ Հանգամանքները բավականաչասի ավանդական ըստ արտասանություն, որում բոլոր Հայերի ղակիորեն օգտադգորժելուգրաբարյան ճարուստ բառապագրաբար կարդում նե միայն ռսվանդական չարի Հիմնական մասը ճենց այն ձնով» որոնք ընդշանուր եյ կերպ ասած, ճամաճայկական արտասանությամբ: կամ աշխարձաբարինու էին դրաբարինու աշխարճարբարին ճնչյունափոխություննեբով առաջացած նոր ձները՝ աշխարչաքարյան «այխարձարարացրածչ գրաբարին: Դրանք ժողեվիդախոձենրը, ճան. գեցրել էին զիաթարի սակցական կենդանի լնզվի բառեր էին ու դրանց կենդանի. արտասանության են

այո ձեն

է,

եի

ձր ոչ պաշպանվել

միայն

աշբոռր-

Ճաբարլաներկու տարան լին ժողովրդախոսակցական ժբւս լ8-

(ընթերցանության) ն աշխարճարարացժան Հին, ավանդականդրությամբ: ամճնուրնք առվորերնուէրն դիաարտասանությունը՝

Հենց այդ աշխարճաբարացրած լեզվում գործաժվող վերջապես, մողովրդախոսակցական արտասանությամբ: րության մեջ,բնդճանուր առմամբ,պաճպանվումէր Հին բազմաթիվբառեր ֆոր փոխառություններ էին, պռավելաբացառությամբգրաբարյան աւ երկրարուղղագրությունը, պես թքուրք-վարսկական,որոշ դեպքերում ժիար՝ Քառի օ գրով փոխարինումից ե առանձինբառերի ուղղական (ստաքան, տռողչ ակուշկա (ակոշկա), բոչկա (զոժկո), խարի

ռոռւսա-

Գրական փոխոխություննքրից, որոնք որոշակի Հորդենրկայացնումկ տվյալ դեպքում

իությունչունեն:

Համակարգ առանձնակիկարեռ-

Թր

Ի

ի՛նչ նշանակություն ուներ գրաբարյան բառերի արտասանության «աշխարճաբարացումրե,

կաբելի

պատկերացնել ճամաճայկական պատմական Հնչլունափո-

միայն խություններից

մի

քանիսըթվարկելով: Փրաբարյան

վերացել էին՝ վերածվելով հրկիարբառները կամ Ֆավորեքրի

պարզ

ձայ-

(օը: «ւ»-օ), կամ ձայնավորի բաղաձայնի (ճ Հակառակը) կապակցության (օբ- հայա, իչ» լու, ուլայ» վա). բառասկցրում ն է արզ ձայնավորները դարձել էին ճամապատասխանաբար վո ն յե բաղաձայն կա-Էձայնավոր պակցություն, փնկել էր բառավեիչի ձայնավորաճաջորգ յ կի-. մաձայեր (ողայթ տղա,գնայ գնա ն արն), բառասկզբի ) իսաձայնը Վրածվել էր ճ Հագագայինին(լիսում »4իսուն, յարգ ու

'

ո

|

Հարգ, լեսանթճեւան ն ազն), դիաբարյան լ-էրից եկը վերածվել էր ծտնալեղվային ձայնեղ (1) ն այլն, ն այլն: Աս բոլոր փոփոխված շփականի ձեձրը, րն».

լ

չաշկա, տտրաժնիկ,չաշկա, կրուշկա, չայնիկ ն այլն): ժողոնան ռուփուրդը, որ գիտնը ադրբեչաներեն, ինչ-որ չափով ) կամ թուրքերեն (արեմտյան սերեն (ւարնելյան 4Հառսվածում նան, որ դրանք Հայերեն բառեր չեն, Հատվածում), գիտնր առավել նս. ուսի նհ դրանց փռոիսկ մտավորականությունը՝ Հայերեն,թեկուգն ժողովրդախոսակցական խարբնումը լեզվում չպաճղյանվածբառերով, միանգամայն օրինուչաի. գրականչեզվիմշակման գործընքացում: էր ազգային շներչիվ գրական ժառանգորԱյս բոլորճՃանդամանքննիի դառնում էր աշխարճարբարգրա դությունը ծիլեկտիվորնն Հարստացմանու կական լեզվի բառապաշարիմշակման, տարելագործմանՀիմնական գործոնը: Բայց բառապաշարը» ունեցող բառերի գրական ժառանդորայսինքն` գոյություն դությունը դեռնս բոլորը 1է: կար, ն այժժ էլ կա, ժի ավելի

ծանրակշիռ իրողություն. դա բառակազմականմիլոցննրի ժառան դրաբարլանճամակարգի ուրացումն էրս Գրական

բառերի ճետ գորդությամբ ժողովրդախուակցական

լուրաը-

|

Ֆելով բառերը գիսբարյան կամ մեր գրական լեզուն ք"րացրեց

ՀամաճայկականձեճրուՐ բառակազմության ոչ միայն

ծության բնույթով պայմանավորվածլեզու, Այս է պատճառը, գրած տբ ժմիննույնՀեղինակի միննույն ժամանակաջրջանում

գրաբարյան կաղապարները, հ այլննյութական միավորները, նույնիսկ ժիննույնաթեղծաղործու» ատեղծագործությունների, նույնիսկ բաղագրությունների

գրարաիյան Հիմջճրը, ն մեր մեղվի նորակերտբառերը կազմվեցին գրաբարլան օտարա- | զով»: Ավելին.ակսվեց ժողովրդախոսակցական լնզվի բառապաշարի

գրականացուժը, որ արտաճայտվեց ոչ միայն ոչ Հայնըին (նակ քլուրիմացաբար այդպես Համարվոզ) բառ. գրաբարյան կամ նորակերտճարեցի բաթով, այլ լեզվում ողովրդախոսակցական գո ծաժվո

՛/ րարիոուօվ

լնզթյան մեջ ժերք «անգիլում էնք ժողովրդախոսակցական ձավագույն շրինակվին, մճրք՝ «մաքուր» գրականլեզվին: ներից մեկն է. Հ. Թումանյանի «Անուշ պոեմը, որ, ամքողլեզվի ստեղծաջուցյամբ վերցրած, ժեղովրդախոսակցական մեկն է, Այս ամենաքնտիրնմուլներից մչակման գործական օրինակ: մեչ ունենք, ատեղծագործության

բր գրականա կրաքարի

աարիի թրա կազմությամբ ոչ ժով վերածելով դրանք գրաբարատիպ ԿԱՏԱ կաղապարների, Ճուտնաչինփչեց զոխի Այսպես,ոչ ժիայն դամոշի,նալբանդ, չորան,թամբաքի Ա44լ ուջանել իրորով անջա" (թամբաքու), սալբանդ, շոշա ն նժան բազմաքիվ բառեր բայց

փոխարինվեցին ճամապատասխանորեն երկաթազործ, պալտառ, ճովիվ,

Խչլն

մար

ւմ ծաղիկներնէս աշխարճքո ծխախոտ, ռալաճատակ, ապակի թառձրով, Ա՛խ, աչքի բժիչկ-ը՝ Ցածջվում միջա էոզու 2.

ակճաբույժ-ով, պարտքատեր.ը՝` պատատեր-ռվ, պատշար. ը՝ ռԻմնադիոո, (ծխախոտ) Ւաշել-ը՝ ծխել-ռմ, ոտատեղ-ը՝ոտնատեղ.ո, չարաչէ-ք՝ ' չաբակե.ջ գն-»մ ն ե արն,

այլն: Այս

օկիզբ է առծլ աշչխարծաբարը երնույթը մակարդակին բարձրացնելուն գրական մշակման 1թարկելուճենց «կզբիցե առաջ է բերել քուրօրինակերկ-

Դրական

չություն մեր գեղարվեստական դրականությանլեզվի եջ, Մէ կողմից մեր դեղզաիվեստական գրականությանլեզուն է գրական լեզվի հր մեջ ձրինաչափություններով,

անկում

առնելով նան ժողովրդախոսակյական լե դրանք գրականաջնելով կաժ

Աա Հյու ժողովիդախուսակցակուն եզվով ա

ն

կողմից ստեղծվում է գրականությունը:Այս ուղղության Հիմնադիրն է Խ. Աբովյանը, որի «Վերջ Հայաստանի» վեպի լեզուն արնելյան ժողովրդւսխուակցականլեզուն Է՝ սանդժագործական բովով անցած ն Քանաքեռի բարբառի զգալի ազդեցությամբ: հր Հետագա այս ուղղությունըստացավ զարգացումով վուրաճատուկգրա-

կւսնգործաղություն, Ճանդես գալովոչ ՔՀ քորն առանձին Հեղինակներինախասիրության կաժ մտայնությանարտաճայտություն, այլ որպես գեղարվեստական գրականության աան ն բուն Քճմատիկայի հոկ ատեղծագոր-

ԱՄ

ն

-

Բն

Տքրորվումէն Սիրոնձրը ոն

ու ու

Ի

քառամու տխուր:

ո մարոթոն ՝- արիր, "ոէ իի թան» Ք

անա

4.

էն

Վ» մում խեղճ: :

ԷԶ

.

Ամեն

մ

երվա

նե

Իո

ե ի Բարիք

ս,

7 եմ

րր

Գանչումէ կրկին, կանչում էն չքնաղ էրկրի զարոտըանբում: Ու, քենրն աճա փռած տիրաբար, Թռչումէ Հոգիս, քոչում դեպիտուն:

Այս

չորս

Ր

Ճատվածներիցառաչին երեքի լեզուն ժողովբիգրական լեզվի լեղուն է, իոկ

դախոսակցական

չորրորդը`

թելագրվել է Հատվածիբովանդակությամբ:

խոռՀեղինակային չ այն, Աթրրորգը ռրառաջինը կարնոր լեզուն որոչակիո-

Վահմ ոնըչ

որ

ւ

չնայած դրան, քըն տարբերության Համապարեն տարբեր է` բովանդակության տասխան: եթե ուշադրությամբ դիտաիկենք այս ճատվաժեն

ներկայացնումն,

ու ճարստացնում են մեր գրական լեզվական Թարբերու- Ֆերը, որոնք ճարատացրել բառերով: թյուն ատեղժովղը հառերն ու դարձվածների վեզվիբառապաշարի բազմաթիվ էն: Մի կողմ թողՀամայուռ նելով ոճական պատմականակնարկըցույցչէ տալիս, թե Այս են Հետարբնրությունները, որոնք ծառաւչում բաս պաչարն բոսներիխոսքի տիպականացմանը, ե ինչպիսի ճանապարծէ անցել աշխարձաբարի Քնրականական իակ ն ինչպես է աղբյուրներից ինչ հր զարդացման ընթացքում, ժողովրդախոսակցական ձեի կանոնականգրականի փոխարեն (արինփյ. օգտվել այդ աղբյուրներից լուրաքանչյուրիցինչպես մինչե ապա առաջին երեք աբեցին), ճատվածների գրական լեզվի մակաիդակինբարձրանալը, այնպես էլ գրաժողովրդախոսակցական լեզվի ճատկանիշներն են բառերն կան լեղու դառնալուց Հետո, այլ կերպ ասած, ինչպես է գոլեն,բաց անել,արձակ դարձվածները. ձան», գլխատուն, յացնելաշխարՀաքարգրական լեզվի բառազրաշարը սս մազուռնաչի, փչել«նվազել», կոխ, ու չաճել,իջառովանցնել(1), էս, աշխարք, էսպես, վլանորեն: զուո (2)։ Էս, բլնել «լինելը, աչք կպցնել,տեղ "ՈՔ դոռեր ջան, էն, վաղվա «նախկին», ծագումնաբանական դասակարգությունը բ. Բառապաշաիի խեղճ

ների լեզուն,

կանսնենք,

ասս

որ

Հետելուլ «րնդարարել ռան.

ու

սիոտները որ տեն Թ), չա

երկու լեզվական ճամակարգերի Մոհղժագործական առ-

Բնորոշ Բոքտունը Հ որ ր

է մեր թոլոր

գրողենրին,թն՛ արձակա-չ Մանավանդ, բանաստեզծներին, մինչն մեր արկե, գրողներիցվուրաքանչյուրն ուհի առանձնա աշռկություններ (առավել չափով գրականացրած ժողովբր-

" 1

լեզու, դեպի բարբառայնություն ժիտող աա ամար սակցական լեզու այլն), ինչպես ա

բան ագորազան մշակման Քճմատիկայիթելասակայն դեպքում Դարաոանանաճակուքյունները, կարնորը չէ, սոսկական փաստը: ն

Տ

զ

ն անչատաւ

Ց

ու

այս

Համար

դա

ալլ

Աա", ավան րական քզրալի ժողովրգախոսակ

Բաույ-

Սարոորէ նրանով, որ

Հենց այւ մական միջոցներով կա նին, որ ժենք անվանե ու

-

մասր գալիս է թագա Մատին այն ամծ-

եր «Աբ բոմ:

ն Իր

Լեզվի "արական պետք ավելացնել ղովրդական 1եիզվից աչխարչաբարին կամ

աշխարձչաբարի ա է

պաշար,

գրական

բուն

անցած բառերը, կ մանաչ որում մներգրական 14լէ դարձվածարանությունը:

անդ,

ըստ

վի դարձվաժաբանության բացաիձակապնսգերիշխողմասը աշխարչաբարյանէւ Վերջապես,աշխարճաբար դրականի

լեզվին գրական ժառանգորդությամբ անցաժ դրաբարյուն բառերի վիքխարիզանգվածին զուգընքաց մեր գրական լեզԲաաապաչարիմեյ հն մտել գրաբարյան փոլխառություն-

է

Բառապաշարիծագումնաբանական դասակարգությունը քառերի խմբավորումն է ըստ այն աղբյուրների: որոնց ն որոնցից մուտք ճն րանք պատկանելկամ պատկանումէն կազմի բառային գրականլեզվի աշխարձճաբար գործել

ժեջ:

Այս դեպքում, վերանալով բառապաչարի զարգացման դիտում ենք որոլես բառապաշարը ընթացքից» պատմական առնում այն բոլոր մի կայուն ամբողջություն, որ իր մեջ է են բառերը, որոնք գործածվել են ն կամ գործածվում դրված ողջ գրականության ե մամուլի խարձաբարու|

աշ-

մել,

աստիճանից,զործաուանկախ նրանց գործածականության կան ոլորտից, տարբերակայինբնույթից

ե

այլն.

Այսպես,

գորյոգնաբեղուն) (գրաբար՝ օրինակ, ճոգնաբեղուն ծածվել է աշխարճաքար գրականությանմել, մասնավորաՀաճախականությամբ: հր «վես պոնղիայում, թեն ոչ եժ աստիճանով նատ կարող է դործաժականության դործառական ոլորտով իբբե սակավ գործաժականբառ, լեզվի բարն իսկ ժագուժնաբանաորպես բանաստեղծական

բառբ

բնութագրվել Հ. Թու-

փոխառություն: որպես գրաբարյան կան տեսակետից՝ որ վաղվաբառը, Ժանյանիվերը բերված Հոտվածներում նշանակում է վաղուցվա, անցյալի, նախկին», ժողովրդա-

գլիախոսակցականլնզվի բառ է, ինչպես ն աշխարքճք-ր, ն ծագումնաբանական տունը-ըչ ուստի լեզվից գրական աշխարճաբ Ժողովրգախոսակքական

Աք

բին

Ի

բառեր Հաթած

Այ" մոտեցումովաշխարձաբար 138,երկու(ԵՐկ-,երկա, ե՞կվա-)բաղից՝ավելի գրական բառից՝ կարելի է դասակարդել4Հնտնյալձնով. Փան ն այլն, Լ. 2. Համազգբական բառերը, որոնք բառեր.-- Այն բոլոր բառերը, որոնք Համաճայկական բառեր.-- Այն բոլոր հղել էն ճին ճայնրենում, գործածվել են զրաբարում, մատենադրությանմեջ գործածվել են որպես գրագրաբար միջին հ Հալերենում պաճպանվելեն ոչ միայն մեր գրական լեղկան բառեր ե կաժ ժուտբ չեն գործել ժողովրդախուակցավում, այլն ժողովրդախոսակցական էն դրան ն բարբառներին իբն լեզվում կան լեզվի մեյ, կաժ էլ անցել բարբառնիում (բոլորում կամ,գոնե, իսկ նոր գրականչեզվի ժեչ մճժագույնմասում), ինչաես՝ փոխառություններ, ին գիական չուր, հաց, մարդ,եղբայր,տուն, վազել, գործ, բան, աչք, գործածվում են (ձրկու տարբերակներումէլ) գործածվել ձեռք ն գլոխ, այլն: Այս դեպքում կարնորություն ինչպես՝ գաբնաչունեն բագիական ժառանդորդությամբ, ձաղկավառ, ոնրի տարբեր, ճեչյունափոխված շոշափել, վաշդապետ, չաղակոատել, ձնձրըժողովրդախոսակճազեղ, աբլունաոբու, ծական լեզվում կ բարբառներում, ըստ որում բյութազգի, քեշական,փիլիսոփա,ճյուլե, բազմաբեղուն, դրանը ներկան այլն' վացնում էն ճամաշայկական գանգոաներ սքանչելագեղ, բառի պատմական ձիավփոխուփառաճեղ, բյուրապատիկ, Այս կարգին են պատկանում նան Քրունեճիը, ինլպեստեսնում ենք, մեծ մասամբ բաղադրիմյս բառերը» մինչգրաբաիան այն փոխությունների, են հիոնք կննչունակ են ե գրակա էլ գրական փոխառություններ գրաբաչալ բառհի ե՛ բարում, ե՛ Մեր գիական լեզվում, բարբառներում (օրբուի 5-րդ դարից մինչե 10-րդ դարի (ճյուլե,փիլիսոփա, ճշաման, ձյութ, ոչխարն այլն), մանուշակ, ն բնչլպես զեփյուռն այլն): իՀարկե, դա լի նշանակում, քն այս կարայն բառեր են. փոխառությունները, որոնք կատարվելհն գրաբարյան դագին պատկանողբառնրըթոլորն էլ բաղադրյալ թոսշրջանում՝ իբրն կենդանիչեզվի բառ ե դարձել ճիշտ ։ այն, որ իբոն գրական բառեր, դրանց մեծագույն բնչպես հ դա կարելի է շաբարիառնների աշխարճարբար ժողովրդախոսակցական ասը բաղադրյալ բառերն են կազմում, լեՊարոզուների, այնքա էլ մեր երկու գրական լնզուների փարել այլս կարգի մեչ մտնող բառերի առաջնակարգ սեփականությունը(»ր. թատրոն, զմուռս, Եպիսկոպոս, կանիշներիցմեկը, բոտ որում գիտենք, որ ինրված բառերը կիրակի,մեդոն ն այլե): ճիազմայլ, վՎգարնանագեղ, են.

լեզվի բառապաշարը

ու

ու

ին պատկ Զի րը, որոնք Դակայցական Քիվ հե Խերկալացնում, մեր աշխարճաբար դրական լեզվի խառապաշարիճիմբն են կազմուխ ԴրանքՀայոց լեզվի բա.

ռապաշարի այն միչուկն են, ռթ դարերի ընթացքում ամրաչ ֆեր, Հաստատուն կերպով պաճպանվելէ ն Հայերենի բոլոր դրոնորումների բառապաշարիճիմքը դարձել, Բացիիրենը Քանակային մեծությունից,այդ կարգիմեջ մտնող բառերը

Բնութագրվումէն ժե կձնոունակությամբն, մանավանդ, բառակազմականՀսկայական դերով, ըստ ռրում դրանց դգալի մասն են կազմում պարզ (արմատական) բառերը ն որնէ կարգի ածանցով պաճպանված արմատները(որ. ճլ, ձեո-ք, Հան.ել ն այլն): Բավական է ասել, որ միալն գլոխ բառից (գլուխ-որոլնս առաչին բաղադրիչ) ունինք ջան 150 բաղադիլալ բառ, գործ բառից՝ 126, երկինք ուտ-

մոք

ը

Ե

նանի բ ԿՐանչիլա գեղ:

բազմաթիվ պարզ բառեր, որոնք մեր գրական ե լեզվին անցել միայն գիական ժառանգորդությամը աշլեզվում ու բարբառնեժողովրգզախուակցական խարձճաբար ես չեն գոիծաժրում ոչ միայն չեն գործածվել, այլն այժմ վում. այդպիսբ բառերից են՝ իղձ, աճուշջ, սյուք, տենչ, գիրգ, րան ջինջ,լուճթ, բոսոր, աշխետ,կիրթ, ավարտ, գեղմ ն այլն, Այո պարզ բառերը, ասկայն, որոշակիորեն տարբերվումեն վերը բերված բաղադրյալ րից: Բանն այն է, որ եթե այս Վքրչինենրիմասին գիտքնջ, են, ուստի ե չեն դոբծածվելժողոոր գրական լեզվի բառեր լեզվում նույնիսկ չինչալերենրանչրջաՎերդախոսակցական նան են

աստակ, գաջ, գես,

|

բառե-

բառաՏվյալները վերցնումննջ մէր «Արդի Հայերենի բացատրական

բանիը»:

|

կամ դորժաժվել են որպես գրակոյն փոխառություններ ապա պարպ բառերի մասին այդբանը առել չենք ընդճակառակն,բերված պարզ բառերի մեծագույն մասի Հին Հայերեն խոսակցական քեզվում գործածականեն եղել ն դրանիցէլ անցել էն գրաբարին. դրա ասրոցույցն է այն, բերված բառհրի արմատական ձները թեն չկան բում (կափ կան միալն առանձին բարբառներում), ապա հրանցից կազմված ածականներ բայեր ունենք ն՛ Հա Բոր մեցվում, ե՛ բարբառներիմի ժողովրգախուակցական զգալի մասում (օր. գաոշ արմատից՝գաբշել, գարշելի, գյուտ նուտ

կարոզ,

Ֆեր են, ո՛չ էլ ալդ շրջանի փոխառություններ.դրանք Հայտնապես հղել են նան Հին Հայերենում(ժողովրախուակցաֆան լեզվում), բայց մութք լին գործել գրական լեզվի (գրաեն, օրինակ, թով» կեռ, կռանալ, բարի) մեջ. Այդպիաիներից ն այլն: Որ դրանքիսկապես պետք է հղած լինքին Հին կտորին

Հաստատվում դրանց ծագմամբ կամ Հայերենում, բարբառնե, ծագումով կեռ Հոդեվրոպական թյաժբ։ Այսպես. մլ մինչն րոնք բառեր), («բնիկ Հայերեն» աշխար-ռեր ժողոմիալն բարբառներում գործածական ո

ու

արժմատից՝ գանելն այլն): Այս պատճառովէլ սրանք Համադիական բառձրի կարգին ճատկացնելիորոշ դեռքերում կաէ պայմանական լինել, թեն չատ բառերի րոջ ասին, իՀարկե, կարող ենք որոշակիորեն այդ բանն ասել (գեղմ լութ, իղձ, բոսոր ն այլն): Այս կարգին պատկանողբառերը մեր գեղարվեստական ու գիտական գրականությանՀաիստրությունն են կազմում, հ եկտի ունենա լով դրանց Հակայական քանակությունը, կաբելի է ասել, Թե դրանցնույնպես մեծ կշիռ ունեն ժամանակակիցճայերենիբառապաշարիժեջ,

ես լ

4, Միչինճայերենյան բառեր.-- Այս կարգին էն կանում այն իտոնթի, որոնք ավանդվել էեն իջին Հա դրված գրականությաժբ,որից էլ անցել էն

կաղփու-

է

թու

բա-

ն

այսօր

ձն

են

ու

բոլոր

ոչ

լեզվում: այլն դրական լեզվում. կտոբինճ վբրդախոսակցական որում -ին Հին Հայերենի բառ է իր կազմությամբ: ըստ արդին շիջանում) էլ ածանցը ճին Հայհրենում (զրաբարյան ճառվերացավ. կենսունակլէր, իսկ «ետագայումբոլորովին

կանաչի է, որ այդ ածանցով կազմվածբառերըո"լատկանում էն Հին Հայերենին. Բուն միջինչայերենյան բառերը, այեե միջին Հայերեն «ինքն՝ յն բառհիր,որոնք կաղմվել չեն. բաուսումնասիրված գրականլեզվում, դեռա չի"վին են Հաճախ իրրն գրաբարյան ռարաններում դրանք բնրվում ել դժվարանումէ միջին Հայնրենիը բառեր, ալդ ռլատճառով ժամանակակից գրական լեզվին անցած բառհրի որոչումբ: մեֆ Համենայն դեպս, Ճայտնի բւսն է, որ այդ բառերի թիվը եծ դեր չեն չէ, ե կարելի է առել, որ դրահք առանձնապես

ձրննու խաղում աշխարչաբարգրականլեզվի բառապաչարում: աշխարձա պատկանում Այս կարգին գրականբառեր.-առավել կամ պակաս տործաժականում զրականությանը՝ նորակերտՀայնրեն բառերը» որոնք բնդճանութր թե՛ թյամբ: Այդ կարգի բառհրիը մանչ,մանչուկ, եկ, արեելյան, թե՛ արեխոխոն գրական լեզուներին,ինչպես՝ աթաբեկ,ակոա, բեղ, խաթուն,տղեկ, Ի ելակ, եկ ալոճ ճածանավ, օդանավ, մանրէ, սավառնակ, մանբադիտակ, հոբտ, կորին այլն: Այս կարգին բԲաջախտ, ավանը, ախբարեփոխել, կռթողանալ,բառեխիղն, ճաղթանանդես, ռերը կարելի է բաժանել երկու խժբի, Առային ումրե գե զանգատավոր, տաճանել, բուումնավետ, ծաղկաբույր, կազմում այն բառերը, ռրոնջ իսկապես միջին Հայերենի այլն: այլն, դաջնադոություն դաշնակահար, դաշնամուր, ռեր կարծլի է Համարել: րանք այն իառերն հիոնք ամ. լեզուների գրական երկու սողտկանում Այս կարգին վել միջինճայերենյան չբջանում (Միչինճայնրենյան Ն նոր նոլոսգույնփոխառությունները» Համար ընդծանուր կան բառնի), ինչպես մանբուսում, աղվեսագիք, դատաս սովետ (արնմտ. սիմվոլ-սիմբոլ. մաշա, միլիոն, ինչպես` տանագիոք, կամ Էլ են.

պատ-

.

են

Նո

են

բոլոր

ա

ն

4.

աչ

հե

բա

էն,

ճն

1րենյան չրչանում,

նան

են

ն

փոխառվելեն

այլ

լեզուներիցմիջինչա-

ինչպ քս՝ բեղ,աթաբեկ, մարաջախտ

ելակ, խաթունն այլն: Մյուս խումբն

են

կազմում այն

ռերը, որոնք ավանդվել են միալն 70--11-իգ զաբերիցն

բա»

ն այլն: ակադեմիա սովիեթ),

ամենից Այս կարգի մեջ մտնոլ բառերն իրենը քանակով գրական լեղուն ավելի շատ ենյ հ զա ղարմանալիչէ. մեր ե երա բառապաշարի Ճարստաէ, կենդանիլեղու զարգացող

Հռո,սակայն ո՛չմիջինՀալերենյան բառակազժություն-

մմ

ե

ա-

յկականբառերիենթախումբ,

որ

վերը

բերվածնե-

ումը, ինչպես ստորն կտեսնենը, տեղի է ունենում առավնու չապնս նորակաղմությունների փոխառությունների ժիջո-

րից կտարբերվիիայն

կարգին պատկաայն բառերը, որոնք Հատուկ են միալն արնկլյան կամ միա՛յնարեմտյան գրական ճայերենին,այլ կերպ Խմած: սրանք հոր զիական բառերի այն մասն են, որ կազմէն վել ու գործածվում եիկուգրական մբայն Ժե էեզուներից են. կում: Դրանցից ճաղթաթուղթ-ճաղթաքարո, Ֆբագիբ

առարկա չեն դարձել, դեռես ուսումասիրության կողմելը ղրանցամբողյականցանկը Այս կարդինեն պաւոՀ 7. Հին կամ գբաբառյան բառեր.-են եղել գրաբականումաջն բառերը, որոնք գործածական

Համաճա

նն

ն

|

(քանդծսի, երեկութի)-ճայտագիւ,նեռախոս-ճեռաձայն, Տե. ճեծաոուսաացույց-նեռացոլ ճեռատեսել),. (հեռապատկեր, ե այե: ձիվ-ճեծելանիվ, Այս կարսլաղպաղակ-սառճանույշ նն նան գին պատկանում այն նոր փոխառությունները, որոնբ տարբեր աղբյուրներիցփոխառվածլինելով տարբերէլ ձե ունեն յուրաքանչյուրում, ինլպես ն նրանը, որոնք մեկում գորժածվնլով,մյուսում փոխարինվել են ճայակազմ բառով, ինչյետ՝ բուֆետ-պյուֆե,սպոբտսմեն-սբորթսմեն, սինդիտանկ-ճոասայլ, կատ-սենտիքա, կապիտալիզմ-դբամատիե այլն: բություն, մինիստո-նախաոաո, անսամբլ-ճամույթ

Աշխաջճաբաշյան բառեո.-- Այն բռլոր բառերը, որոնք լնն գործաժվելզրաբարում (ճին չրջանում), բայց գործածական են ժողովրդախոսակցական լեզվում ն դրանցիցէլ անջել են դրական լեզվին, ինչոլես՝ մաւողաշ, ճզմել, կկզել» թոնթոթալ,բռթել, լոք(տալ). կուլ(տալ), մկրկալ, մուգ, շիվ,պլպլալ:փիփեոթէ՛ այլն: Այս բառերիկարգին ոչնոբէ Հատկացնելնան Ժ-րդ կետի այն բառնրը, որոնք ՃՀամարնցինք ճին Հայերենում գոլություն ունեցած բառնր, ինչպես՝ ն այլն: Ն նե թուշ, նեռ,կռանալ, կտրին Այդպիսին այն նոր փոխառությունները, որոնջ կենդանի Հաղորդակցման Ճճանապարծով անցել են բարբառնիրին ու ժողովրդախոսակքական լնզվին, իս սրանցից էՐ գրական աշխարճաբարին, 222112 չանչգոզալ, փոդոաթ, վռազ,չայ,լիմոն,չաբուխն 6.

ա

այն"

Այն Հանգամանջը,սր աշխարձչարարյան բառերը, մանավանդ գրանց արմատական ձենրից շատերը, ունեն մԱառոկառելի Հնություն, թույլ կտա Հետագայում, դգիանց ցանկն ամբոզջացննլում Հետո, առանձնացնելդրանք ե դիտել որպէս

շրջա-

նում) չի դորժածվել: էն կազժում Այս շերտին պատկանողբառերը զգալի թիվ յժմ էլ առանձին մեր գրականլեզվում, բայը, ցավոր, մինչեսս

9»վ' 5. Մասնավոր գբականբառեո.--Այշ նում

նրանով, որ

(չին գրաբարում

դժվար է

նոր

րում կամ չայտնապիս գրաբարյան բարդություն մեր գրաածանջավորներեն, ժառանգորդաբար չեն անցել կողմից կամ գիտնականներիվերկան լեզվին, այլ գրողների ն գործածվելառավել կամ տրվել են ուղղակի գրաբարից Այսպես նն, օրինակ,կորուպակասՀաճախականությամը: "ւ

ծիծաղա-

ձիադառշման, ճոգնտբեղուն, սեչ, կույոզկուրայն, կոբնչական, դ աշխուշան, կառչնեղ, կոբովամտություն, խիտ, քաղաքամայո պատվառիոել, ճակակայել,ճակակայություն, են Համագրական բառքն այլն: Այս բառերը տարբերվում գիականլեզվին բից նրունով, որ վերջիններս աշխարձճաբար ժառանգորդությամբ, գրական քն անցել պատմականորձն, բառնրը ժառանգորդարար լեն գրաբարյան մինչդեո Հին կամ

Այսպիսով,այս կարգին փոխառությաժբ: բառհրին Համագրական պատկանող բառնրը» նույնանալով

անցել, այբ

պարզ

(գրաբարիրենց ծագումով ու նախնականգործածությամբ են տարբերլան ծաղումունեն ն դործածվել գրաբարում), ժառանդորդաքար չեն անոր են բանով, նրանցիցայն վում ճա, բնականաբար,ենցել աշխարձաբարգրականլեզվին.

մեջ: ընդչատումդրունց գործածության է գրաթնն գործածվել բառը Այոպեռ,օրինակ, դաշխուբան

քադրումէ

որոշ

դոտեքստերումմի բանի անգամ, բայց այնուճնան ասում են, դարել է դորժածվելուց,իսկ Վարուժանը,ինչպես դործածել է իր ստեզժա«պեղելով» գրաբարը, վերցրել կերպով: Դոպլար տարությանմեջ ն, թճարկն, շատ Հայող մել, ըօտ նոր: գործածվելէ գրաբար գրականության բառը տվյոոլհ Արմատական բ առարանի Հայկազյանբառարանի մոտ, 11-րդ Մագիստրոսի ների միայն երկու անդամ (Գրիգոր ա մեչ, 13-րգ դ), բայց այդ բ դ., ն վարդանիպատմության

բար

ու

գրաբարից, գործածվել է Թ6՛

պոնղիայում (անկոպար.--Վ. Տերյան,անկոբար.--ծ. Չարնեց), ԹԻ՛, մաեն նավանդչ իբրն ֆինանսական անրմին, որից Օ0կազժվել ե նան՝ կոպառային, այլն Գառշեկ գրաբարյան կռպառշավորել փառ է, շատ սակավ գործածուժյամը, որ սակայն վերզվեց փորն ռազմական տերմին ն այժմ չառ գործածական է դարՃել ն այլն, Մենք դիտավորյալկերպով բերեցինք մի ջանի ւսյնի սի բառերմիայի, որոնք գրաբարում էլ սովորական քառեր չեն ն կարող են դիտվել իբրե ճազվադեպգործոաժությամբ բառեր: Դրւսնցկարելի է ավելացնել բազմաթիվ այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են հռգնաթախիծ, ճոգնախոնչջ, վայհ այլն, ե այլեւ այս կարդին պատկաբավատին Այսպիսով, նող բառերի Համար կարկորը այն է, ըն նրանք գրաբարյան բառեր են՝ իրենը բառակազմական Հնչյունական ե ալլ Հատռը,

առնվելով

կանիշներով,

հն նրանք պատմականրեն դուրս էկել գործածությունից, եթե կարելի է ասել, երանց կրոնքը դադարել է Հենը գիաքբաիովգիված գրականությանմեջ, ե այն ժամանակ, երբ մեր նոր գրականլեզուն բարձրանումէր դրականության մակարդակին ու մշակվում, այդ բառերը չէին կարող անմիջականորեն մտնել հրա բառապաշարի ժնչ՝ իբրն ղլուղաճեուսբարդործածվող գրաբարի կենսունակ բաւ ոծր, ինչոլիսիք են այն բազմաթիվ բառձիը, որոնք թեն Հայլտնապես գրաքար, նույնիսկ Հունաբանների կերտած, բայց գրարարից անմիջականորձնանցան աշխարձարարին հորն գրական ժառանգություն, Օ0ինչպես,օրինակ, էնեբաայլ

այն,

ւ

որ

կան, քե՞ականություն,մակերբնույթ. հարադրել, նեբճակ, (դիբ. բաացադրել), պաբուվերծանել, տարբեբել, բացատոել ղեբանուն,նեբգուծել, տոա.նակություն,բաղղատություն, մադբություն, ենթադրելն այլն, ն այլն, որոնք բոլորն էլ Ճունարաններիկերտած բառերն են, բայը նոր գրականինեն անցն) պատմական ճաջորդականությամբ, իբրն 18--19-րդ դարերի գրաբարիկենսունակբառեր:

Այն Հանգամանքը, որ այս կարգին (գրաբարյանբւսսւհրի շերտ) պատկանող բառերը բնուքագրվում են ոչ թե իրենց ձեական, բառակառմական ն այլ «ատկանիչներով. այլ միվալն զործածականությամբ(ավելի ճիշտ՝ ոչ զորժածականռր չրչանի գրաբարալեզուգրականության մեջ ն

Դորա:

է

գրականության սկզբնական շրջանում) աշխարճաբարյան է դժվարացնում նրանց որոշումը. դրա Համար անձրաժեշտ գիականությանմեջ գորէր, մի կողմից՝աշխարձարարյան ժաժված բառերի լիակատար ցանկը ժամանակագրական տվյալներով ճանդերձ, մչուս կոզժից՝ նոր չրչանի դրաբար(ներառյալ նան 19-րդ դարի գրականուլան դրականության թյունը) բառարանի. այդպիսի բառարաններայժմ չունենք, ուստի ն ալս կարգինպատկանողբառերիցանկն էլ, թեկուզ Այնուսմեհ փոտավորճշգրտությամբ,Հնարավոր չէ տալ. որոնց մասին նայնիվ, կան որոշ կարդի բաղադրություններ, ն 19-րդ դիաենց արդեն, թե ուչ շրջանի գրաբարում,ինչոլես կենսունակ չեն դարի աշխարճաբարդրականությանմեյ, ն բառհիի շարքում. կարդի է այս եղել, ոատի պետք դասվեն բարդություննեդրանցիցկարելի էր Հիլծլ՝ հոգն-բաղադրիչով ճոզճազեոգնախոնչ, րի մեծագույն մասր (հոգնաբեղուն, ) բան այն): հոլով- (գրբ.յոլով «շատ ղուն,հոզնածիծաղ մասը (ճոլովաբան, զգալի դագրիչով կազմված բառերի մի, ն այլն), երկրորդ (Վերջին)եղճոլովատեսակ ճոլովամաող, մեծագույն մառը,. ունեցով բառերի րում-տեսակբաղադիիլն ն նման» կուորոնց մեջ տեսակնշանակում է «կերպ, պես, զազանա(ինլպքս՝ բող է փոխարինվելայդ բաղադրիչներով տեսակ «դազանակերպ»,օդատեսակ«օղակերպ» լոտատեն «բոջակերպ,բոցատեսիլ» սակ «լուսակերպ», բոցատեսակ ալն), նաշակբառով կազժվածբառնրիզգալի մասը (խոզանայլն: բոցաճառակ) ճաշակ,խոտաճաբակ, Հասկանալիէ, որ այս կարգին պատկանողբառերի կաստանալ մեր լեզվում | են Հաճախական գործածություն քող չարդառնալ կենսունակմտնելով նույնիսկ չեզոք բառերի բնութագիրըղա չի փոխում ժագումնաքանական ջիչ բայց են: փոխառություններ գրաբարյան դիանբ նկատի Վերջապես,այս կարդի բառերի որոշման ճամար ժի Հանգամանք. կան չատ բառեր, որոնքսակայն որեէ բառի Հետ, ձնեսվնուլնական են գրաբարյան պետր է առնել

ես

բոլորովիննոր բառ (նոՀոգով ինչպես`հոգեծին (գրբ') «սուրբ բակերտություն). ունեծագում (աշխ.) «ճոգնկան ծնոլ՝ ժնված»--ճոգեծին (աշխ-) (գրբ-) «Հաղորգակջելա--նամակցել ցող»: Քամակցել նույն գրաբարյանբառր

լեն,

այլ

չի նօեմացնում բարբառային բառերի արժեքը ն, մանավանդ, բարբառներիբառագանձի դռրժում. Գետք է դերը մեր գրականլեզվի Հարստացման ե ունենալ, որ բարբառներիմեչ էլ ավելի կենսունակ սա էլ` դժվարանում:Սակայն

«կոժբլնաքնել», նախաբաբբառ(գրբ.) «առայինբ «նբգ«բար(աշխ) լոսոզ՝ լխոսաժո--նախաբարբառ բից նծրամակարգը նախնական բառի կամ բարբառախմբի մարզավան (ոմմտ- նախալեզու), կալայնող բարբառ (աշխ.) «մարզական (Ռրբ-) «մարզպանս--մարբզավան «ռուբ: բարձր, շելտվածը ավան», Ճճոբդելակ(գրբ.) «1. Հորդառատ, չատ (ձայնի մասին)-- ճոոդելակ(աշխ.) ե ՉՀ. պերճ, վաեմ» այլն. կարեոր չէ առատ, փարթամ, ալն, թե աշխարճաբարյանկամ գրաբարյանբերված բակարնորը այն է, որ այդ ռերը որքանովգործածականհն, ղուլզերիցմեկը՝ առաջինը, գրաբարյան բառ է, որ չի պա՞-

՛

ուստի ն դրանք չպետք որոնջ վատմականոիծն չ շփոքել ալնպիսի բառերի ճետ, են ստացել աշկմաստ նոր բոլորովին իմաստափոխվելով գրական լեզվում (նան ժողովբգախոսակցակախարձարբար ե առաջին ճայացքիը քվում է, քե նում ե բարբառներում) ծաՀետ, օրինակ, ինչպես, իրար չունեն նրանց ոչ ժի կապ

Ժլուսը՝նոր պանվել,

գրական բառ,

.

.

խել (գրբ.) «ապառնլո--(աշի-.)«վաճառել», ղեղ (գրբ.) «րուլս»-(աշթ.) «ժար» ն այլն: Հարկ է նշել, որ բերված Հաիանուններից տոսչինները դրաբարյան-աշխարտաբարյուն ճայնրենի բառապաչարփնս ժամանակակից չեն պատկանում 8. Այն բոլոր բառերի, որոնը չեն բառեր.-Քաշբառային դորժաժվելգրաբարում,միջին ճայլերենում,վաղ աշխարձանան որոլես ժողոբարում,ձետեարար ե չեն կւսրող դիտվել ն Հաոկացվել աշրարբչարբարյան բառ «վիրդախուսակրական է աշխարձաբար ենքադրում շերտին: Այս բնութագրությունը դրական լեզվի մեչ թափանցած բառերի գործածության օաշմանավակություն.այսինքն՝արչ բառերիչպատկանելուԱյդպիսիբառեր ԱՂ թյունը մեկ կամ մի քանի բարբառների: սելավ, դարուկ,սիկ»սզնին այլն: Քանի գետնանուշ, չմուշկ, բարբաւսոր խոսքը վերաբերում է ոչ քե Հայնրեն բառերի ն (4Հէր։ լիս, օխտը, արին այն) ն ոչ վին տարբերակներին որոնք ինդճանուր հ բարբառների էլ այն կարգի բառերին, նան ժողովրդամեծագուլն մասին կամ բոլորին, Հետեաբար ճամ-

իոսակյական լեզվին (ճզմել, ճղնլ, էտ, էտել, պռոչչ այս կարգին պատկանող փա լար: չորան ն այլի), ապա ն դիանք որոշումն խառերիքիվը զգալիորեն փոքրանումէ,

եկատի կարհոր ժասն

Ճաբարբառին կազմում Հայերեն բառերը՝ կ ընվճանուր բառերը, որ սռուկ Հնչյունափոխություններով, Մտորն, մեր լեզվի անվանումով: կոչեցինք աշխարչաբարյան մեջ էլ կտեսնենք,որ նճրքին դասակարգման բառապաշարի ունի բառամթերքըիր առանձնաճատուկ դերն բարբառային է ույն գրականլեզվում: Այստեղմեր խոսքը վնրաբերում բարմի խումբ բառերին միայն, որ որնք բարբառիցկամ են ժեր գրականլեզվի մեջ՝ ղւսռեւտբառներիցքափանցել Այս անսակետիցճիչտ չի կալով երա սեփականությունը: Համաձայն բարբաոմբելի Համարել այն մոտնցումը, որի են դասվում այնպիսիբառեր, ինչպիշիջ յին բառերիլարջն կ այլ: Մեր են ղաչաղ, մարալ, գոզալ, չոբան ղու-բան, ջան, ճբարբասովորաբար բառերի դիմաց այս բառարաններում Ճասկանալիպատճառով հնպատաւ է տրվում նշում ռային» ընդունելմեր լեզկով, ուստի ն ալդ նշումը չի կարելի ճիմբ գրանքբարդասակարդումով վի բառապաշարի պատմական Դրանք ճամար բառային բառնրի շարքը դասնլու են ու

նում

իրակա-

տշխառճաբա պատկանում ծագումնաբանորեն

բառերիկարգին:

գդամածագումնաբանական Ավարտելովբառապաշարի Ճետնլալը: կարդությունը, Հարկ ենք Համարում ավելացնել այսպիսի դասակարգությու Աշխարչաբար գրական լեզվի

է առաջին անդամ կատուսիվում

եյ

ասացինք: ցոլը ենչպես

է

պատգրական լեզվի բառապաշարի տալիս աշխարձճարար

մեր

յուրաքանչյուրի ժականաղզբյուբները դրանցից կազմավորմանժեջչ՝ կամ գոյացման լեզվի բառապաշարի ե

տեղը

ե եջ տեղի ուննցող տեղաշարժերից բառապաշարի անկախ ժամանակային սաշմաններից:Այդ դաակարգումը ո՛րը է տալիս, քե այդ աղբյուրներից ռույց միաժամանակ բառագրական լեզվի

անկախ

.

ինչ զքր ն կչիո օնի աշխարճաբար Հասկանալի կերպով այս ւռեպաշարի մեջ ընզշանրապեսէ Համաճայլկաառաջնակարգտեղի տակետից կան, ճամագրական:նոր

`

-

են

9Ջ.--(321

պատկանում

ըստ գրական բառաշերտերին,

ռրում

այս

մեծանում

ավելի է վերջինի տեսակարարկյիոն ավելի բառապաշարի Հարստացմանգործընքացի մեջ, ու

որի մասին կթոսվի ստորեւ Քուն դասակարգմանմասին

,

ան-

Թեն

ղասակարգությունը ցույց Հրաժեշտ է ասել Հետնլալը, է տալիս մեր արդի գրականլեզվի բառապաշարիբաղադրիչ շերանրիը,բայց այդ շերտերից մեր լեզվին անցած բառերի սպառիչ քանակային բնութագրությունըտալ դեռնա Հնարավոր չէ, Այս տեսակետից առավել չափով թերի են մնում միչինչալերենյան ն բարբառային շերտերը Քանե այն է, որ առայժմ չունենք ո՛չ միչինչայնրենյան բուսռերիսպառիչ ու-

սումնասիրությունն բառարանը,ո՞լ էլ՝ բարբառային։Այն, ինչ որ Հայագիտությանմեջ մինչն այժմ դիտվել է որպես բարբառային, իրականում մեժ մասամբ նույնանում է ժոԱյսպես ծ. վովիդաթոսակցական լեզվի բառերի ճետ: բառարանում»բեիված հն կծիկ, Աճառյանի«Գավառական կծկել,ճղել, ճզմել, խելքամաղ,բացգլուխն նման ճազարավոր բառեր: Հ. Աճառյանըճիշտ է վարվել դրանք բառարանի ու

որում նրա բառարանի նպատակն է ներկայացնել ճայհրեն բարբառներում գործածվող այն բոլոր բառերը, որոնք չեն պոբծածվելՀալ ճին մատճնադրության մեչ մուժելով,

ըստ

Համար այդ վերը չորվածդասակարգության եջ: Սակայն սկզբունբը չի կարելի բնդունել, ըստ որում այդ բառերըկա-

կարգի. ա) Բառնրչորոնք բնդտարածքայինժողովրդախուակցականլեզուներին հ բոլոր բարբառներինկամ, գոնն, դրանց մեծագույն մասին, ն այլն. այդ բառերի ինչպես: կծիկ,ճղել»նզմել,գլխաբաց աւտացածտարբեր ձենբըը բարբառներիցվուրաքանչյուրում (պատմականՀնչլունափոխությունների ետնանքով) այս դեպքում ոչ մի կարնորություն չունեն, քանի որ դրանը մեր գրական լեզվի մեչ էն ածել աշխարճաբարին ընդճանութ ձեռվ կամ էլ տարածքային ժողովրգախոսակցական լեզուներից լուրաքանչյուրի րբնդչանուր ձնով: բ) Բառեր, որոնք բնդճանուր են հղել «ին «Հայերեն ժողովրդախոսակցական լեզվին, թայց Հետադույում տեզալնորեն սաճմանափակվել նն՝ պաճշպանվելով մեկ կամ մի քանի բարբառներում.օրիԱք նավ՝ «ութն իաոը գործածականչ եղել ճին Հայերեն ժողովրդախոսակցակաւնլեզվում. գործածվել է նան գրաբա-

րելի է բաժանել առնվազնլորս Հանուր

էն

Հարում, թեե սակավաղեղ, բայց աքացի,աքացել բառերի կ դրանց առկայումախականգործածությունըգրաբարում են տալիս, որ մասում ցուլց ժեժագույն բարբառների թյունը

ե կենսունակ է հղել աժբողջ «այության Համար. դրան, այդ բառը արմատականձնով (աք կամ հաք) պածպանվելէ միայն մի բանք բարբառներում (Մեղրիում, «Արժատականիչնան՝ Ախալցխայում,Ակնում, չավաըստ րիկում) Այդպեսէ նան կոռ «ժուռ, կոր» բառը, որ կո» բառի տարբծրակնէ: գ) Բառերչ որոնք ճատուկ են եղել մեկ կամ մի բանի հարբառների,բայց նոր ժամանակներում, գրական լեզվի միջոցով կամ բարբառախոսզանգվածներիտեղափո են դարձել խության Հետնանքովտարածվելն գործածական ե նան վերածվել ընդճանուր բառի. բարբառներում այլ է գրաբարումշատ սակավագործածվել որ օրինակ՝կոբդ, բարէ եղել արնեմատյան Հատուկ դեպ, ըստ «Արմատականի» նան ու է ընդճանրացել բառների մի խժրի, տարածվել ն՝ է գրականլեզվի մտել ինչպես արեհլյան բարբառներում, տարբերակ խոպան մեջ խբրն տերմինային բառապաշարի հն այլ կամ փոխառվել որոնք բառի: դ) Բառեր, կազմվել ժիասնուլեզուներից միայն մեկ կամ տարաժականորեն ն, Հետնսբարյ, Պաթյուն կազմողմի քանիբարբառներում օրինակ՝ սեզնը տուկ են եղել միայն ազդ բարբառներին. »րիյ (Ղարաբաղ--Ջանգեզուր--Մեղիի), «աղնրիպտուղը» այդ

բառը

չնայած.

էլ՝ սգնի, տնալ «դառւրմառ (Ղարաբաղ--Մհեղրի--Ձան ն ծրա պտուղը» (միայն դուր), գետնանու«արախիս բույսը ն այլե ե այո Մեղրի) (միայն տկողին Մեղրի)» լեզվին անգրական Այս չորս կարգերից աշխքարծաբար ցած բառերը պատկանումեն ժեր առաջարկածդասակարգուաշխարձճարարյա թյան տաիբնր շերտերին. առաջինը՝ (6-րդ) չերտին, երկրորդը: նրրորդը ն չորրորդը բարբառային (8-րդ) բառերի շերտին, թեն հթբորդ շհրտից ոռրոչ բաչերտին, նքե ռեր կարող են Հատկացվել աշխարճաբարիխան տան) դրանք թեւ որ ցուլց Հետագա Հհտազոտությունները են բայց այդ դորժածվում, մեկ կամ մի բանի բարբառներում իրարից անջատված լինետարածականորեն բարբառները, եե տյդ բնդճանրության նախնական բսռերի չով, վկայում

մասին:

այն ընդճանուրհնութադրությունը: 1երջապքո,ղառակարգության մեջ ներկայացվածկարգերը նույնպես վերչնական սպառիչ ճամարել չի կարելի. փոխել հ վե Հնարավոր է ալդ կարգերի բնութագրությունը Այապեսցօրինակ, լարնել ռրանց քիվի կամ պակասեցնել: է բառերի ժի վերացնել՝ միլինչայերենյանկարգը կարելի ժլուսը՝ աշատի ճայՀամացիական, խումբրՀճատկացնելով քարյան րբառաշերտին:կարելի է, ինդչակառակը, րկու խմբերն առանձնացնել ու ներկայացնել որչլես ուուցնձին մ միչինչերտեր (բուն միջինճչայերենյանգրական բառեր բառեր) ԱշխարձաՀալերհնյան ժողովրդախոսակցական է երկու չերտի՝ բաժանել կարելի նույնպես բառնիը բարյան ե բուն աշբառեր Համաճայկականժողովրդախուակյական բառեր, առաջինինճատկացնելով այի բելոի խարձճաբարյան խառերը, որոնք եղել են եան Հին Հայերեն խոսակցական ն այլն) չեզվում (Թուջ, կճո, բոթել. կռանալ, կֆին, ճղել

ու

դրանցաղբյուրները, ն

այդ

ու

ու

.

լ

հրկրորդին՝այն բառերը, ոբոնը չէին կարող լինել Հին Ճալեծակաչը, քավոր,բացգլութ ն ուլն): Այս բենում («չքաբաց, առաջարկված ճշտելու ե, Հաժապատասխանորեն, բոլորը

է ունեճշգրտելու Հոոքարանչճրաաժեշտ դասակարգությունը ա) գրաբարիլիականալ ճետնյալ կարգի բառւմրանները՝ տար պատմականբառարան,բ) միջին ճայերենիլիակատար ն գրական) բառարան, գ) աշխարճաբարի(խոսակցական լիակատար բարբառայինբառնհրի դ) բառարան, լիակատար բառարան: Այդ բառարաններըն դրանց Համակողմանի

նպատակինճասնիգիտական վերացուՀամար մեր լեզվի բառապաշարը լու ու դիտվում էր իջրե փակե պայմանականությամբ Քյամբ կայուն Համակարդ: հրականում, սակայն, այդպես չէ, փակ ն կայուն Համակարգ երկարացնում է մեռած լեզուների բահ բառառաոր նրանց այդ այն պատճառով, ռապաչարը, չարն այնս ենքակա լէ փոփոխությունների զարգացման: կայուն ու փակ Այսպես, օրինակ, դրաբարի բառապայարը Համակարգ է. ինչ որ ավանդվել է սրարբարալեզումատենագրությամբ, այդքանն էլ կաղմում է գրաբարի բառաղաչաոր ի կենդանիլեզուներիբառասգաչաիին, խի: Ապդոլես ն չազարգացման պրոցեսում գտնվում է անընդճատական ու է՛ ժամանակակատարնհլադործվում բունակ Հարստանում է, հ ճառլեզու կից գրական Հայերենը կենդանի, զարգացող ու կա-չ կանալի է, որ նրա բառապաշարիէլ Հարուռացման բուռն պրոցեսէ ապրում: տարելագործման մեր ւեզվի Այնուշեռն. եթե նույնիսկ պայմանականորին փակ բաղզդխոնլու լինենք իբրն ավարտուն: բառապաշարը մություն, ապա դարձյալ մենք գործ կունենանք մի այնպիսի ու բազմությանՀետ, որի բոլոր միավորներըմիննույլն դերե բնութագրությունըլունեն մեր լելվի նորմայի մակարդաՀալեկում: հքրն ազգային գրական լեզու, ժամանակակից րենն ունի իր գոյության տարբերակայինձներն ու չեզվական լեզու, թարբեր ոճեիի (գրականլեզու, դրականչ«խոսասկցական դրասննյակալեզու, զբաղմունրային«լեզուներ», գիտական յին լնզու ն այլն): Հասկանալիէ, որ լեզվի այս տարբերկային ձներին պատկանողբառերը սոսիբներէլ գործառական բնութագրություն կարող են ստանալ: Քացի դրանից, մեր

շնրտերն

Այս տարբեր կարգերինպատկանող բառերը ոիոչելու Համար անչճրաժելոէ բարբառային բառնիի պատմական Համակողժանի ուսուժմնասիրություն, որ առայժմ լունենք, մեջ տրվում է տվլալչերտի միվթատի ն դասակարգության

.

ու-

թրա ավամամաի Արոն խորր

սումնասիրությունը

միալն

արեն

բ

"2

Հնարավորություն

կտան ներկա-

դասակարդությունը: ծագումնաբանական

ւ

Գ-

դասակարգություն

փսքաճայնախորդ գրական բաղադրիչ բ առապաչարի լեզվի ազգային

տել Հալ

ճամաժամանակլաներթիճ Բառապաչարի

նպաուսկուներ դաստակարդությունը

ՇՀ քառաիանՄբ կողմ էնջ թողնում նորագյուտ բառձրի, րոն է, սաչմանախակ քիվը չատ դրան, ոիում պատքլ, բատ ներում տնպչէն է անքան: ուստի ն գիտականբնուքագրությանժամանակ նարծլի փե3 ՄԼի «Ժամանակակից ճայերենի Ճոլովումբ ն խոնարձումբ» քն բնութագրն մակարդակը բառային լեզվի Տագբությոն մեչ մենք իբրն ճարարկրականորին այլ ՆՏՐ

Հ

«ՐՆ փոնՀամակարգ

Աա որ"թարՀի աար ւ

ո"

կազմը, որ ննքանաչէ

ւ

ութագրությա

Հարստացման:

«որն»

դե.

ԱՆ

արաք ամա-

Ա

-

պաոազգային գրականլեզուն ավելի ջան Հարյուրամյա մեջ ՀոկայաՀ ժություն ունի, որի ընքացթումբառապաշարի են ընկել հն կատարվել. լեզվից դուրս կան տեղաչարժեր բառուբառեր ե մուոք են գորժել զգալի քանակությամբ պաչաիի կենսունակ տարրը դարձել տասնյակ ճազարավոթր նոր բառեր: Սա նչանակումէ, Թե ժամանակակից Հայերենի գործաժությունից որ ներառում է ինչպես բառապաշարը, այնպես ձլ եռի մուտք գործածբառերը, արդեն դուրս եկաժյ, ալս մոտեցումով կարողէ այլ շերտերի բաժանվել, Վերչապես, ժամանակակից գրական Հայնրենի բառապաշարը: գորժփովֆոխությունների անընդճատական իբբն զարգացող, բնքաց ապրող Համակարգ, ունի դարգացմաններքին (ներգործոնների լեզվական) հ արտաքին (արտալեզվական) զույգեր, (թառաին առաջ` բերած լբառատարբհրակեերը ու

բառերի ձհական

բառակազմական տարբնրակներ,

տոար-

ե բեր կաղապարներիդուգաճեռություններ այլն), որոնք ու բնութադրություն նույնոլնս տարբեր գնաձատություն Այդ տեսակետից: են ստանում նորմայի նրբ լեզվական են դաաճա, քելադրում լեզվի բառապաչաիի բոլորը, սակարգությանայլ սկզբունքներ ն այլ հզանակներ,որոնք դգասկզբունքորենտարբեր են նախորդ`ծաղումնաբանական դասակարգությունները Այս սակարգությանսկզբունջներից: դասաճամաժամանակյա կարելի է կոլձլ բառապաշարի սաիբեքանի որ, ի անվանումով: ընդճանուր կաբգություն «Հիմեվում դասակարգությունները այս րություն նախորդի, են լեզվի զարգացման տվյալ փուլում բառերի ունեցած այս կամ այն բնութագրիվրաւ Այնուժետն. այս դասակարգումչափանիչ է ընդունվում մեր ների Համար որպես ելակետ կառուցվածքը, լեզվի զարգացմանարդի փովի նորման են Թե ի՛նչ այն բանի, ըստ այսինջն՝ բառերը գնաճատվում մեչ են զտնվում նրանը մեր լեզվի բառհաՀարաբերության կաղապարների,«Հնչյունականկազմականմիջոցների կառուցվածքի կանոնների»ձնաբանական Հնչլունափոխական Հետ, դործառական ի՛նչ բնութագիր, դործածականության է՛նլ վիճակ ունեն ն այլն: հսկ սա նշանակում է, թե այս դասակարգումները բառապաշարիներքին դասակարգություն դիտվումէ ինքն իր մեջ, ն բաքն, ատ որում բառապաշարը ու

ու

ու

Հենց բառային կազմի մեջ միմյանը Հարաբերությամբ՝ փեր գրական լեզվի նկատմամբ ունեցած այմփյանփուլի նորմայի լափանիչներով: նորմայի Առաջնորդվելով բառագորժաժության արդի ւովլալներով ն Հիմք ընդունելով քառնիի բնութագրության մոսրինր չափանիչները (գործածականություն, գործառական ոլոլոո, բսռակազմականՀատկանիշներե այլն), այթարրակարելի է դասակարգել քար գրական լեզվի բառապաջարը «ոքիալական տարբերագործածականության, ըստ րատ ռերի խմրավորվում

են

կումների, ըստ գործառության ոլորտների կան Հարաբերությունների:

ն ըստ

ներլեզվա-

դասակարգությունըստ գոբծածաՔառապաշչառի դասակարգությունը «ենայս Քառապաչարի կանության.-չ.

վում է մեր գրական լեզվի բառապաշարիպատմականղարքառագորդացման ընթացքի ն դրա «ետնանքը Հանդիսացող Ճիձածության այժմյան վիճակի վրա: Այս դասակարգության մոեւնջը ն չավփանիչըՀամաժամանակյա մոտեցումն է, քանի են գորժածականության այժմյան որ բառերը բնութագրվում կամ անդործժածագրական նորմայով, բառերիղործածական կան լինելու ալժժյլան վիճակով: Մեր ազգայինգրականլեզվի է մոտ երկու Ճարլուր Հազաբառամթերքի քանակը ճասնում բի, որից, սակայն, բացատրական բառարաններիմնջ բնդ150 Հազար բառ: ինքնին Հասկանալի է, որ գրբկվել է մո գրչմ կա այս բոլոր բառերը, թեն գործածվածաշխարձճարաար նության ժեց։ չեն կարող ժիննույն բնութագիրնստանալ կենսումնսկության ու գործածականուցյան տնսակիտից: Այդ բառերի մի զղալի մասը մեկ կամ մի քանի անգամ գործաժն մոռացության է մատնվել, մի մասը գործածվել է վել կարող է գործածվելբոտ Կլաճանչի, իսկ մեժազույն մասը ԱՀա զոբկենսունակ ու գործածականէ ծզել ն է՛ այժժ էլ: ծժաժականությանայլս տվյալների ճաշվառումով մեր գրակարելի է բաժանել նրկու կան լեզվի ամբողջ բառապաչարը ն ոչ գործուն (պասսիվ) քաչերտի՝ գործունբառեբիշերտ ու

ռերիշերտ:

բառերը, Գործուն չերտին են պատկանում այն քոլոր մեջ դորժածաիրադրության խոսքային ոիոնջ սովորական կան էն մեր լեզվի զարգացմանարդի փուլում, ինչպնս՝սե135

ղան, քար, առնել, տուն, կտրել,վեբցնել,գնալ, գիտություն, փողոց, մեծապես,տեխնիկա,դպոոց, մայթ,ճրապառակ,

մաբգպան, ատյան, սեպում կ բաղպետ,

բաղմաթիվ պատմավեպ է դրում 19-րդ դարի մասին, պետք է գործածի այդ դարաիբադարձությունների ամս իմս կմաշրջանի զգնստների անվանումներ, կենցաղին, Հաա կան կլանքին, վարչական պայտոններին վերաբերող բազմաթիվ բառեր: Այս բոլոր դեպքերում մենջ ունենք ոչ Թէ սո-

բառեր, կամ էքե

`

ըմպան, կոմբայն,տրակտոր, դեղին, ԱՐի,գեղեցիկ, ժափառանեղ, վեճորեն, թունելախուրշչ դիո,անցաճատել, ո-

`

ճանիվ,ալգորիթմ,լոգարիթմ,մեքենա, կոմունիզմ,ակադեճեռուստացույց, մաքոել,խմել, միա, ճեռուստատեսություն, գերանՈ ւոյլն: Ինչպես կռտոել, իմաճալ, խնամել,կամենալ, կարելի է նկատել,

կան ամենասովորաառտնին Հաղորդակցման

ՉՎՊանչ աոտրյա գործաժության բառեր (սեղան,

Ս

Համար ամենաանչրաժեչտ

քար,

տուն)

Այս շերտին պետք է ճատկացնելնան Հազդործածությունը: փադեպգործածությամբ ն ղիպվածական բառերը, այսինքն`

առ-

տեխնիկայի տարբեր այլն), գիտության նել. վերցնել բնագավառներինպատկանող բառեր (լոգարիքմ։ ըմպան, ն անցածպաել,ժանանիվ), ինլպես ն թե՛ Հայակազմ թծ՛ փոխառյալ բառեր (գնալ, գիտություն, գեղեցիկ, ըմպան, անցաճատել, կոմունիզմ, կոմբայն, ռադիո, ակադեմիա,լոդարիքմ ե այլն): ծվ դա Հասկանալի է, որովճետն այս կամ այլն բառր գործուն չերտին Հճատկացնելու ճամար գրանթ ք միալն այե, հի դրանք գորչունեք: կսրբեոր կարկորություն են սովորական խոսքայինիրադրությանմեչ, այծածական էն Համապասինքն դրանք անչրաժեչտորենզործածվում ն դրա ճետ գործունեության տասխան բնազավառիառօրյա կապվածՀաղորզակցման գործընթացում, ե, ճետնաբար, են: Ոչ գործուն դրանք ալուրեսկոչված կենդանի թառեր են եկել շերտին են պատկանումայն բառերը: որոնք դուրս նորամուտ բառեր դործածությունթը,կամ էլ նորակազմ քն, որոնք չեն գործածվում սովորական խոսքային իրադրուքյան մեջ, Այդ թառնրը կարող են դորժուն չերտին պատկանած լինել ժեր լեզվի զարզացմանանցած փուլերում, ինչե

`

ու

ու

պենս,օրինակ, նէպման,քյոխվա,գզիր, սեպուն. ղամրբար, Պա նշանակություն չունի, որովբայց լուսաբաբ նայն,

ինչպես ասացինք, չափանիշը բառագորժածության է: ժամանակի ընթացքում դուրս գալով գործաարդինորման են ծությունից, այդ բառերը, ակայն, պաճպանվում բառաէն ն գործածվել պաշարի ընդշանուր դւսնձարանում կարող Հետե,

Համապատասխանխոսքալին իրադրությանժեջ։ Այսպես, խոսելով (կամ գրելով) Տ-րդ դարի պատմապատմաբանը՝ մասին, պետք է գործածի սպա կան իրադարձությունների

,

այն թառերը, որոնք ստեղծվում ու դործածվում են այս. կամ չեն գործածվում ուրիշների այն անճատի կողմից, բալց կողժից ե, Հետնաբար, լեն ընդունվում ն ընդճանրանում, կամ առտեղժվումեն Հեղինակների կողմից՝ որոշակի նպատակադրումում ե լեն ընդճանրանումճենց այն պարզ պատճառով, որ պայմանավորվածեն տվյալ խոսբային իրադրուստեղծագործականնպատակադրումով Այսպես, թյամի հր «Երկիր Նաիրի»վելի մեջ ե. Չարենքըկաղմել օրինակ, թելիէ դզորժածելուղեղասաոդ,կենտոշռնաուղեղանաոդ, ն գլխտվոբաթել ուրիչ շատ բառեր, որոնք կատատտնում, անմիջականորնն պայմանավորված են ստեղծագործական Խղատակադրումով:Հասկանալի է, որ այս քառերը չեն զորբացի այն կողմից ե չեն էլ գոիժածվի, ուրիշների ժածվել դեպքերից: նրբ գրականագետըվերլուծում է այդ ստնղծագործությունը, կամ երբ որեէ գրող իր ստեզժագործության մեջ կատեղժի նույնպիսի իրադրություն կ անձրաժեչտությու: Ոչ գործուն չերտի բառերն, իրենց Հերթին, բաժանվում էն Հետեյալ մասնաչերտնրինկամ ենթաչերտերինւ քառհրը, որոնք բառնը.-Այն բոլոր Ա) Հնացած են հղել մեր դրական լեզվում նրա արատմուգործածական ն այժմ կա՞ժ բոլորովին չեն գորէտապներում անցաժ յան ժածվում, կա՛ժ էլ գործածվում էն բոտ անճրաժեչտության, ու

ու

/

գրողը

ռր խոսքայինիրադրություն, այլ յությա ձայտուկ վորական, պայմանավորումէ ոչ գործուն չնրտին պատկանող բառերի

բառերի մեջ բերված ն

նման

Է

թեմ, տանուտեր, գզիր, վեբշատեսույ, ինչպես թաղապետ,

աստվածուտա գիմնազիա, դիվանատուն, ձանանգապետ, ղ-ագուն, սեմիճա՞իա, սկին, դպոանոց, անթաբի, կապա, բատբակ,բատբակնէպման,կոմբչիջ,կոմսնապառծություն, ն այլն: Այս մասնաչերապակուլակացում կոմ, ենթակուլակ,

մն

ՏՏ

ե տին է պատկանումնան Հազվադեպ դիպվածականբառերի անցած այն մասը որ գործածվելէ դրական աշխարճարարի 0. ստեղծագործուՉարծնցի փուլերում, ինչպնս, օրինակ, Քյունից բերված բառոբը' նորաբանությույկամ բառեր Ք) նոր ն բառաու նորամուտբառերը նորակազմ բոլոր նծեր.-- Այն յին ձները, ռրոնք ունեն միայն առանձնակիգորժածությումդեռնս լայն գործածությունչեն ստացել, բնչպես՝փոֆնր

|

`

|

ու

շեծուծ, լուցիչ, սճբատել (ոշքֆօքաքօ823թ), կառգաբեռել հսկալատոր1 այլը, էսկալացիա, (7ոռքոոցեարծ) մոնոտիաի հն անցնել Այս կարգի բառերը ժամանակի ընթացքում կարող բերվածնեշերտին կամ էլ մոռացության մատնվել. գործուն

,

սաբից վերչին երեջն արդեն ընդունված տերմիններեն, թեն տանում է լայն գործագավ գործածությամբ.կարգաբետել ծություն, մինչդեռ լուզիչ, փոչեծոծ (փոչքժժիլ) թառերը դժվաի հն արմատանումն առայժմ դժվար է որոշել դրանց

Հետագա բախտը:

Այն թոլոր բառերը ն բառային ձեբառեր.վերը, որոնք փոխաովում են գրաբարից Ժիչին Հալերենից՝ դոբխոսքի պաճանջննրով ստնեղծադործական նչեն անցնում ժուն ա պառոչ, դաշխուբան, աշտե, ինչպես` շերտին, խույո ն այլը, ինչու ն այն բաղմաթիվ տճրմինային Բառերը, որոնջ պատմագիտական արկի գործածվում են բանասիրական, թյուն ունեն ե ըստ պատմականն այլ կարգի գրականությանԺեջ (օբ: ատենադպիր, բդեշխ,կուսակալ,մարզպան, դրանիկ, մարդպետ» է 9) 2ին

ու

Աաոն,

ցոթյան,

գրաբարյան նշանակու-

ուտել, խմել, տեսնել,տուն, գլուխ, բերան, ակածչ,ձեոք, ռտք, ծառ, բեւել, կառմիռ, մեծ, լավ, ութախ,խոտ, ճիշտ, մեքենա ն նման գալ, թուղթ, ջատ, քիչ, կաբել,աոնել, առու,

բազմաթիվ բառեր բնդճանուր ձն բոլոր նրանց Համարչ ովՔեր խոսում հն ժամանակակից Հայերենով անկախ նրանց ունիկրթությունից, ճասարավության մճջ վբաղզմունթից, ցաժ դիրքից, տարիթից, սհոից ն այլ Հանգաժանքներից,րատ որում գորժածվում էն բոլոր կարգի խոսքնրում՝գրավոր թե Բանավոր, գիտական աշխատուքյուն9. գրական ստեղծադործություն, աուտնինխոսակցություն թն գրասենյակայինն այլն, ն այլն: Դրանք ե ալդ պաշտոնականդգրազրություն այն մասն էն կազմում, առանց որի Հնարավորչէ Հայերեն խոսել, ըստ Ճճւսեն առջրյա որում դրանք կենսականորենանչրաժեչտ էն լեզվի ղորդակցմանՀամար: Այդ կարգի բառերը կազմում ժիջուկավինշերտը, որ կոչվում է լեզոք ողջ բառապաչարի բառեռիչեոտ: Քառապաշարի չե կամհամագործածական ամեն մի լեզվի բառագանձիՀիմջն էն շերտի բառերը ոք կազմում: էինքլով լեզվի գործառության բոլոր ոլորտների ու տվյալ լեզուն կրող Հասարակությանբոլոր մեջ օգտաՀաժար ընդճանուրն ամննօրյա Հաղզորդակդգման ժամամիննույն գործվող առավելկենսունակբառեր, ղիունք, նակ Հիմք նն ծառայում նորանորբառեր կազմելուն, բյառակ Համալրնանընդճատորեն Հարատացնելուն պաշարն Հենց այն բառձրը, շերտի լուն: Քացի դրանից, չեզոք են խոսողների թոլոր ատմատով, տր ոչ ժիայն ընդճանուր Համար, այլե մշտական գործածությանմեջ հն, բառապանն ննրկումնայուն ասն շարի Համեմատաբար կայուն

բառուպաշարի լեզվի բաոեր բազմաթիվ կարգի

անդամնե

գունղստարլ այլե): ռենեկապան, Բառապաշառիգզուծառական դասակառգություն.-ճենվում է այն բանի վրա, քե մքր 2.

Այս դառտակարգությունը մեչ մտնող այս կամ ալն լեզվի ընդճանութ բառապաշարի որնէ ոլորտի՞ ամար, է ղործաուսկան դործածական բառը սաճշմաէ քի գործածվումբոլոր ոլորտներում, առանց որնէ նափակող կամ մասնավորհքնող բնութագրի: Քենության մենք Հեշտությամբ կաառնելով մեր լեզվի բառապաշարը, բառեր, որոնք գորժաժկան բազմաբիվ տեսնել, որ ենք բող էն ոլորտներում առանք բոլոր լեզվի գործառության վում օրեչ սաճմանափակման:Այսպեռ, օրինակ,

գնալ, ասել,

ու

յացնում: Կայունության, մնայունության կենսունակության Հատկությունն է, որ չեզոբ շերտի բառերը դարձնում է լեզվի Հիմջը: իՀարկե, սրանից չի կարելի բխեցեիլ թառապաչարի ն մնաայն թյուր ենթադրությունը,թէ չեզոք շերտը կայուն չուն լինելով՝ նան անփոփոխէ, իրականում քիշտ ճակաու Հարստանում ռակն է. չեղոք չերտը շարունակ Համալբվում ու

է նորանոր բառերով, ն դա օիինաչափէւ Կլանջի զարգացումը իր Հետ բնրում է նորանոր առարկաների, դործիջների,

փեքենաներիստեղծում, գիտությաննորանորճախտնագործո

ու ավելի լայն գործածություն ձն մանում ճանաչում նն ստանում ն, ինչպես ասվում է, վենջաղի ժեչ։ Հասկանալիէ, որ դրանց անվանումներն էլ, ն գործաժություն, Օ-անցնում առօրյա ատանալովլ բնդճանուր հն լնզոք շերտի բառերի չարքը" Այսպես, օրինակ, թեն ճԵ-

Թյուններ,որոնք ավելի

կական, լոգառիթմ, առդիր, սույն,կուզառ, օրինակ, Այսպես, -

բազմաթիվ լյառն, ցոբյան, գանգբագիսակ, շքեղապանծ են մեր գրականության ն գործածվում այլ բառեր գործածվել

ու

ն

| | |

տիեճեռուստադիտողչ ճեռուստատեսություն, առբանտիեզերանավ, տիեզեբագնացություն, զեբագնաց, ն նման բաղմաթիվ բառեր երկուչերեք տասնամ ֆականավ ռուստացույց։

սոժեջ։ Դրանք չեզոք շերտին չնն պատկանում,որովշետնե վորական խոսքային իրադրությանմեջ չեն դործածվում: եվ սակայն, գրանցգործածվումէն մեր գիականլեզվի որոշակի գործառականոլորտներում՝ ն իրադրության մեյ. տոդիր «Հետ բ ԴԵՐ մԱյսպես, վաժ՝ կից», սույն /(2մմտ. սույնին կից ուղարկումենք... սույ-

խոսքալի

պլասոմությունունեն Ճայերենում, բայց դրանք արյակների դեն չեզոք չերտի բառեր են դարձել: Այնպես որ, բառապամնայունությամբ արի չեզոք շչնրտի՝ իր կայունությամբ է նռրանոր բառերով: Հանդերձ, անընդատ Ճարստանում

նով

նչ

բծառա-

ր մե,արարՐ Ի առու, րեակված Հակադրվում

է

բառապաշա

որի պես Ա թյան ոլորտի որնէ կարգի սաշմանափակում ունեցող բա-. ռերը, որոնք բնդչանուր անունով կոչում ենք զոոծառական սաշմանափակումննրը բառեր:Գործառական մասնաշեբտեւի են են բառերի որոշակի խմբեր, որոնք ստանում բնորոշում

:

գրասենյակայինչգործարարական

,

բ. թավան ամրմարե բառծրի

Սոգարիթ

թ

առիկազիյն,

-

կան (գրաբարյանբառ), լյառն, ցոշյան կլեռ,ցորեն

Ա ԲԸ/։ ե

Գոգ

այլն:

Գն ավելի Բ հաաա ազիակ Հլեղապ անճրաժնշատ ոլորտում ա

չ

սավ,

իր յուրաքանչյուրն Դրանցից

է ն դործածական,ըստ

որում լյառն, ցոոյան,կական թեն ազատորենկա-

մերգրակա լեզվին չեն պատկանում,բայց

«նԿր անուր

բառօր

քանաստողծական

վա

ջ

Տն

ատեղժագորժակն

ո

պատան

աի որու

Բո մ

Հանգամանքը, որ դրանք չեն դործուծվումսովորականխոսՔայլին իրադրությանմեչ, ինքնին նշանակում է, թք չեն էլ պատկանումչեզոք չնրտին։ Սակայն դա չի կարող նշանագործածելիէլ լեն, ըմ» որում դրանց մի զդակել, թե բառնրը իրենց լի մասը՝ տերժինները ն բանասատնդծական են ներկաանչրա ժնշտություն ոլորոների Համար այնպիսի

դրանք

իրենց ոլորի ձւսմար այնպիսի բա ու ռհր են, առաւնց որոնք չեն կարող գոյություն ունենալ «նտ միաժամանակ, զարգանալ այդ ոլորտները: Բայց դրա նան, որ դրանը գործածությունը սաճմապարզ է որոշակի ունի, ուստի ն դրանը պետք է բնութագրվեն նավփակություն

յացնում,2ճետեաբարն

Հատուկ բնուքագրերը ն կազմում այս կամ այն գորԻրննը մասծառական մասնաշերտի բառապաչարը: Գործառական ն չատ գործաֆաշերտիբառերը կարող էն կենսունակլինծլ են ունենալ, Հազվադեպ գործածություն ժական, կարող տվյալ փ"վի նորմային ճակարող հն լեզվի զարգացման ճանլինել կամ շեղվել դրանից, բայց այդ մապատասխան չունեն բառերը գործառագաժանքներըորեէ կարնհորություն

կան ալս կամ այն մասխաչերտին ճատկացննլու ճամար: կարնորնայս դեպջո այն է, որ գործառականմասնաչերտի ն պատկանում տվյալ բառերը չեն մտնում լեզոք չէրտի մեջ էն բառապաշարի գործառությանորեէ առանձին ոլորտի:

քր

ամսական

նան ճակառակը, այսինքն՝որոչ իՀարկե, տեղի է ունենում են գալիս չեզոք շերղուրս ընթացքում ժամանակի բառերէլ ալլ շիրտերի (2/մտ. գրատից նե անցնում բառապաշարի | բարյան աչտե, ռելու, ապարոշյ ատյան, դգեղարղ,մաիվզպան ն նման բառերը գրաբարում ն արդի Հայերենում), դրանց տեսակարար կչիոր շատ ավելի փոքր է, ջան բայց ավելացող բառերինը, ուստի ն չեզոք լերտի ճամար առավել բնորոշըՀարստացումնէ:

շնրտին

-

Հայտնում ենք...)

ու

Փեզդք

չորաձուտուկ ,ամագատոոխա

լ

-

Դա նշանաչորփանիշներով,քան չեզոք շերտի բառերը: կում է, Թե բերված բոլոր բառերը չեն կարող ժիննույն գնարստ ստանալ, ռրում Հառռություննու բնութադղրությունն հն. տարբեր էլ ռոաշմանափակումներն գործածության դրանց ունեն տերմինային բառերն առդիոշ, սույն, կոպար,լոգարիթմ դործառության սաշչվանափակում,լյառն, ցոորյան,

այլ

ւ

կական,

ԿԱՆ

ՐԳԸ

թ

"Ր

բառհիր՝ լեզվական նորմայի սսճմանափակում, ճբիբատուկ քբառքիբ՝ոճական, բայը չքեղապանծ իսկ գանգբագիսակ, էն բառապաշարի գործառականմասբռլորե էլ պատկանում

ն բոլորն էլ գորձառա-նաշերտերիցորնք մեկինչ ճետնարբար գործաշերտիբառեր են, ձժնտնաբար, պես տառբեբակված քաէ լեղվի դրական ճիմնվում ռական դասակարգությունը վբա բանի այն դերի գործածությանոլորտի վրա, այսինքն՝ է զործածթճ տվյալ բառբ գրականլեզվի որ բնագավառում վում՝ ընդՀանրականբնույթի գրավոր խոսքո՞ւմ, գիտության ու տեխնեիկալիորնէ ճլուղո՞ւմ, գրասննյակային-պաշտոնական գրագրություններիու փաստաթղթերիմե՞ջ, ճրապարագրականությանմեջ Այս քո գեղարվեստական կախոսակա՞ն, շերտը, որ ճակագործառական մոտեցումով բառապապլարի է յական քանակությամբբառեր ընդգրկում(ավելի չատ, քան չեղոք բառաշերտը), կարելի է քաժանել Ճճետնլալճրկու կար-

գերին:

որ ներառում է գիտուԱ) Տերմինաբանություն, կենցաղի, տնտեսության, ժողովրդական քյան, տեխնիկայի:

արվեստների, արձեստների, Հասարակական«քաղաքական, բոլոր գործառնությունների դրասենչյակալքն-պաշտոեւսկան բառերը: ունեցող Գիարժեք տերմինային տերմիններն ու

կյանտության, տեխնիկայի, շառարակականչ-քաղաքական չատուկ կարգ բնագավառիտերմբեները Փէ, արտադրության ու կազմելով բառապաշարիմեջ, միաժամանակգիտության տեխնիկայի նվաճումներիկենցաղի մեյ մտնելուն զուգաՀեռ, ղառնում են մասսալական գործածության բառեր, վերածվելով չեզոք շհրտի սովորական բառերի: Ալս տեսակե որպես գործառական լուրաճատից տերմինաբանության, արդարանումէ միայն առանձնացումը տուկ մասնաշնրտի ու ժչակժան տերմինաբանության դիտականմուռնցումով տերմինաբանականճամակարդերի լուրաճատկությունների տեսանկյունով: բազմակողմանիՀետազոտության փասնաշնրտ.--քոլոր Ք) Բանաստեղֆգական են միայն գեղարվեստուսկած այն բառերը, որոնք գործածվում ու ճՃրապաՀռետորական խԽոսքոսէ կամ մեջ դրականության խոսբին սարտաճուրոչականուգրվածջներում՝ բակախոսական ազդուություն, նպավսեմություն, թյուն, Հուզականություն, ու

պատկերավոիրություն գեղեցկություն տակապացություն, ու

բանաստեղնպատակներով:Այ (երպ չեզոք չերկոչում դեռես ենջ ծական ընդճանուր անվանումով են Հատուկ որոնք տին չանցած այն բոլոր գրական բասոնըը, բանավորկամ գրավոր խոսքին, ինչպես՝ սռնհղծագործական ասած,

ն նման

տալու

ճեոմակալանջ, ճորդելակ, գեղաճոաջ,բաշձբակարկառ, ողբանվագ, առգունեբանգ, բիլ, հիր, լութ» գանգբագիսակ, նաճանպեբնապաճույն, մերկապաշանոց, սոսկավիթխար, ն այլն, ն այլն: Այս բոծիծաղախիտ չագեղ,գաբնանազայո, լոր

բառերը, ինլպես

ատնսնում

հնք, սովորական այերեն

նորմաներինլիովին բառակազմության բառեր Հայերենի ե չեզոք շերՀամապատասխան, դրանք, այնուամենայնիվ, տին չեն պատկանում, որովջետե սովորական խոսքային են չեն գործածվում կաժ գործածվում իրադրություններում է սակավ դեպքերում, երբ խոսողը Հատկապես ձգտում շատ օգտագործել: գեղեցիկ, բարձր դրականոճին Հատուկ բառծր ընդճանուր բնութաԱյս ժասնաչերտիլնդվաբանական Հատուկ են ատեղմտնող բառերը մեջ է, դրա որ դիրն այն ծագործականոճերին. բանաստեղժՁե վիասան, գիտնադինվորականԹե կուսաշխաթող, կան թե Հրապարակախոս, բանվոր քե կոլտնտնսական, մե խոսքով լուրաքանչյուր մարդ խոսելիս կամ գրելիս ձգտում է ոչ միալն տվյալ լեզվի այլն ճնարմոիր խԽութքը, նորմային Համապատասխանեցնել ու վորին չափ գեղեցիկ, պատկերավոր,արտաճայտիչ ներէ լեզվի խոսքով արտաճայտվել:Այս ձգտումբ ղում ազդող պալչափով որ զգալի օգտագործման, ստհզծագործական կազնռր բւռռերի ընտրությունը, մանավորում է բառերի ն այլի, ե օգտագործումը մությունը, Հնարբանությունների մասնաԺուտէնալով, բառերի այս տեսակետից այլն: Այս ոտեղժագործաչերտը կարելի էր անվանել բառապայարի ատնղժագործական ինքը՝ կան մասնաշերտ, բայց որովչճեւոն ու չանսաչմանավփակդրսնոոճը ամենից ավելի ցայտուն լեզվաոճում: ուստի ն ավնլի բումն ունի բանաստեղծական անվանումը: Հարմար ենք գտնումբանաստեղձական են

դասա(սոցիալական) ճասուբակական Քառապաջարի է բաՀիմնվում Այո դասակարգությունը կառգությունը.-այվրա, բ նութաղիերի ռերի գործածությանՀասարակական 3.

«3

սինքն՝այի բանի վրա,

բոՀասարակության Թն տվյալ բոբ է , գործածելի՞ Էք" լոր անդավների Համար գործածական անրա գործածությունը սաշմանափակվում է որնք կարգի ամքողսարակական Հանգամանքով:Լեզվի բառապաշարը, է անկախ բառերը, բոլոր ջությամբ վերըրաժծ, ընդգրկում ու նրանց գործածությանվանազան աապծմատնավակումներիը տարբերակումներիցչբայց դա չի նշանակում, քն բոլոր բա-

բառեր նբառային րակին պատկանող են դրականբառհրին բառայինձնեերին Հակադրվում ոիոնք կամ ձնական իրենց իմաստային, կիրառական, ոճական ինչոլես՝ Հճատկանիչներով որոշակի երանգավորումով, որձ, խունուն,գեոլոզիա, էգուց, իբիկուն,վեբ «վայր, ցածը, րկու, տասերեԼ, տատսե յոթը. տկլոր, ղոնափակ, բիոլոգիա, ուութնամյաչօչեւկիստ, ժուռնալ ն այլն: Քեիվուծ բառերն նե գրավոր խոսքի նեն իրենց գրական 2Համապատասխանները գիտածանիամաթ(գիտական, նորմավորվածտեսակներում գրագեղարվեստական դ ասագրքեր, չելի գրականություն, ն այլն), ինչպես ն եռրխ ոօք մնջ: Հեղինակային կանության (դասախոսություն, խոսբրում մավորում պաճանչողբանավոր Հաղոիդակպաշտոնական խոսք, Հանդիսավոր զեկուցում, Էն դրանցով (վաղը, երեկո, ն այլ) փոխարինվում ցում դորնկենսաբանություն, երկրաբան, արու, գանգուր, ձեծր,

«

ու

ու

էն տվյալ ռերն էլ Հավասարապես ն անխտիր գործաժվում կողմից. անդամնէրի բոլոր լեղուն կրող Հասարակության ՔառապաչաիիՀիմնական մասը ներկայացնում են, անշուշտ, ա վւ կման ընդչաաչն բառծրը, որոնք առանց որե աա ճւ նուր հն ասսրակության բոլոր անգամեքրի Համար, անկախ

'

ու

չ"

է.

Մ. լ

դասակարգային նրանց դիրքից, ղրաղմունքից, դասային Այդ պատկաննլությունից, կրթությունից, սհռից, Հճասակից. կարգի բառնրը կազմում են բառապլաչարի ճՏասաշակայնոբեն ընդհանբական է հասարաչեբտը, որին Հակադրվում կայճուեն տարբերակվածչեբաը։ Առաջին կարգին էհ սչատկանում, օրինակ, գնալ, ասել,տեսնել, շենք,տուե,թատբոն, խղնալ, խճուղի, անցարատել,զուգանեռ, վառսագեղչ փողոց,մեքենա, սեղան հ բազժաթիվ այդպիսի 2(5ղապանծ, բառեր, որոնք գորժածությունիորնք Հասարակական սաճ7 հանափակում չունի: Դրանք Հակաղրվում նն այն բառհրի: որոնբ Հատուկ են Հասարակության, տվյալ դեպքում ձայ ժողովրղի որնէ կարգի «Հասարակականճատկանիչով բնուԹագրվող Հատվածի կամ խմրբավորմանւԱյսպեռ, օրինակ. ձն ճայերենի տարածական մեր թարբառների ներկալադնում որոնցուլ խոսում էն մեր սոցիալիստական տարբերակները: իսկ, միավորվողխմբերը, տարածքալինՀատկանիչով ազգի նրեխաները միմյանց օրինակ, մանկական «լեղվութ՝ ու

վայրչ տասներկու,տասներեք, ումամյայ, ակփակ, ժերկ, լ, նարկագիր,Հանդես) լեզվի ռեր, անա Բ) Ժաղովրգա խոստ կցական

"

ինչպես՝ճղել,

բերդ «բանտարկրալո, բոնավոր ոու

ձեռ, գրանտ»,Լնձոռտ «քոսոտ: գիլաս «կնռասռ, թուշ, «տաքդեղ», բիբարշ «վերցնել», առնել վեր պոոշ, դոստել,

առաջուց«նախապես, ալբատուն, շայքաժակո, ծակաշք զաճավես(կա) քեֆ «խնջույք. տրամադրություն», բաջայիկ, էսքան, էսպես, էն, էն-

Ն

«վարագույի», ներ «Ճայր», էսօր, էս, մասն արդեն քան, եղպեսն այլե, ն այլն: Այս բառերի մի լեզվում մերժված է զրական լեղվից, մլուս մասը գրական «ամար, ճաղորդելու է խոսքին որոշակիհրանգ

դործւսծվում

բոլորն էլ, ընդճանուր ժբ, ժողովրդախոսակցաչ խոսակցական կան լեզվի բառեր են, որոնք գրականլեզվի մի քանիսը: իսկ լեն, սովորական էլ արդեն տարբերակում ու գործաժաավելի աստիճանաբարավելի ընդչակառակն, ընքացժամանակի ն Հավանականէ, որ են

բայը

ու

երկու: դեպքում էլ ծնողների ե ժեողները հրեխաներիճե ունենք Հասարակության անդամների ժիավորում կամ խրմբավարում,ըստ որում առաչինը տարածքայինմիավորումէ, չ իսկ երկրորդըՀ̀ասակային: Այս սկզբունքովառաջնորդվելով՝ ժամանակակից գրական Ճճայնրինիբառակազմում կարելի չնրտի է առանձնացնել ճասարակայնոինն տապիբնրակված «եանյալ մասնաչերտծրը: տարբիխոսակցական լձզվի Այ) Գրական ան

շորասազ,

Ը

կան

դառնում

աոա

էն, բում չեզոք չերտին անցնեն, Դրանցից հ այլն" շորասազ

օշրթնակ,եղել,

ն թառեր.-Այն բոլոր բա4) Արկժտաչայերե ն նրանից են արեմտաճայերենում ոնրը, որոնք գործածվում դործածվում իրբեմն անցնում են մեր գրական լեզվին ««

10--1321

աւ.)

ըտնեղզծագզորժական նպատակները

Բե աւոր եոանայե,

բեր, որոնք տվյալ փուլի հառաաշաիի սեփականությունն ու չեզոք չերչեն կազմում, չատերը՝նույնիսկ նրա դործուն տին պատկանում:Այդ կարգիբառերի զույգերը կամ բոաւռաՀաճախ նան խմբերը նույնականլինելով իրենը իմաստով, գործառությամբտարբերվում են միմյանցից իրենց բառա- ե կազմականճատկանիչնիիով, Հնչյունակազմով(ձեով) այլն: կազմված կամ առաջացածչինելով լեղվի մեջ գործող առՀամաձայն, դրանք, ընղշանուր օրինաչափությունների մամբ, կարող են դիտվել որպես օրինական բառազույգեր որոնը մեջ, աակալե, սովորաբար մեկն է կամ բառախմբեր, առավել գործածականնու կանսնականը, իսկ մլուսները՝ գոնե որոշ ժամանակաշրջանիընքացդրա տարբերակները, ունենք ճարջում: Այսպես, օրինակ, մեր գրականլեզվում

Քոննկումով, նախարար «մինիստր», Ա մրոյը ի«մոզարա», (նաշարժ«ավտոմոբիլ», շարժանկար ...ո»: րն կ օկինո, կինոնկար», ակոա այր Համա, յ. աե քՔառերն էլ, եթե չեզոք եր ինչպեւ՝

տ

մո

ա

ոո

»

:

ՐԲ

զոատուն

Գրադարանը,

«ատամը

ով

ի

են

աե Հրա

բառերն

բառային

Ք, ավանակի ԱՆ,

»

ձեեր.

էթալ«զեալո,խելոել«խճնթանուլը, էչ Թոլանալ, ուժասպառ լինելը, աշե ւ առ «Սայճլ», չիլլիչնի) «շլինք», խեր «Հայր» իի, խաց«Հաղ»

ծ) Մանկական լեզվի

բաոք

հնչպեւ՝ ճա

Ի-

աները «ատել: չոփ-չոփ քաղցրավենիք», ռեւ

ոյ-

» գործածվում են հրբեմե-էր- րբնրակային հազալի բառեր արեմտաճայե-

աա

Դ

" "ՍԵ

«ք.

ն

- նախագա սովորականգործածությունչունեն

աաա առ

պ

միրգ,

«թուղ,

ա

աին)»

կամ չոմփ-չոմփ անել պապար

ճար»

բառեր, Խեաթ" ԱԱաւքՅ Վայ րգուային աթանդա կանգնել«Հակել, իա

դա

«զգույշ»,

սլա

ՏՐ Գողուքյուն Հաաա) չբածաղիկ «Հրագ», փայտվռոր «ոստիկան», որ իրած», Փոնկել «ղումար խաղալը այլեւ 5« ազաՔանա նան դգոնչտկաքանաքան աղար րգականյ արճամարչՀական, ՀայՀրա կան) ինչպես՝ ոեխ (փխ. բերան), էրոՔարն արն Ը (բացանել)«ժիժաղելը (անարդական իրան Բոց «ազաճաքար շարունակ ուտել», փորը Աի

կամ ոշկէ քաքուն բան անելու

,

ն

է

Ր,

է

լ «ազաճարարռոնչով Աւ լ լ» ոնդել ե ւտելիքը» ն ղ

ու

լ

մյ աա

'

աՀա

.

բուլ

է բառապաշարի

ոյակցության

են

ու

գությունե

Այգ բոլոր բառազույգեր: բազմաթիվ ճամապաեն, միաֆղամայն կուզմություններ ն

նման

դերն էլ Ճիշւո

են մեր լեղվի նորմայի պաշանչջներին, ամժեն սոսախանում դրանցից մեկը կամ ոջ կարող է կամընարաբարգործածել որում այդ մյուսը: կամ ժերք՝ Ժեկը, մերք՝ մյուսը, ըստ արտաճատության ղուլդերի անդամները ժիննույն իմաստի պլանութ տարբերակներնեն արտաձճայտության ազատ Այդ կարգի զուլգերի կողքին, սակայն, ունենք այնպիսիները» ճատապաղաբան-ճա լսնակուն-լռանակուն, ինչպիսիջ էն՝

աստղավառ-աստեղավա ջբափոս-ջոփոս, տապաղանոց, է, ն այլնչ որոնց մեջ մեկը կանոնական քառակուո-քառեկուտ էլ մչուսը՝ ոչ կանոնական,ըստ որում ոչ կանոնականներն ձն է, Քատապատղախալ բնույքի են. լումնակուն աարխբեր

նոց քեն Հիշո

ձն

է, բւռյց

ճիշո է նույնքան բնդունվել

բա-

չբփոսնույնքան ճիշտ կազմությունէ, որտապտղաբան-ը, դիական կաղաբառակազմական ջան ն չբափոս-ըչբայց է դրսկան սարին է Համապատասխանում Հարազատ լեզվին ժողովրդախոսակցական լեզվին, մինչդեռ ջոփոս-ը՝ ձե ն, է Համապոատայսնոր Հատուկ երանգ ունի,աստղավառ ընդճաբառակազմության խան լինելովոշխարճաբարյան սա

նեջլեզվական դասակաճգություն...-

ԱՆ ամէն աարի Լեզվի զարգացման

ծության վրա: ւ կողքի գործառում

աաել՝ Պու

ճրաչագեղսիշազեղ-սիրագեղուն, գաշժան-աբժանաճառոգ, ճուլնաճունչ-նույնաննյո սխալմունք-սխալանք, գեղաճոաշ, դասակաոգում-դասակ եբկախոսություն-եբկխոսություն, վլույ-

մեջ

արա բ

բա-

ւ

բառային զույգեր կամնույեիսկ խրմ-

ու

(բառի անփոփոխձեր որպես բաղագրունուր կաղապարին

Քրոն մաս), այժմ արդեն առավել կենսունակ

ձները (օր. ճորոխպեր, Հոբար» նիսի տարբեր բարբառային աստեղավառ-ը՝ ժորքուր։ մոբուր, մոջիր ե այլն) ներՀրոխպեր. ժառանդորգական-գրաբարատիպ Հերբար, բառակազմականկաղապարով(բարդության առաչին բաչեզվական ձներ չեն, այլ Հասարակայնորհնտարբերակված դադրիչի սհռականՀոլովով) այժմ արդեն Հնացած ձն է, ն, շնրտի բառեր (բարբառայինբառեր): մերչապես,Ֆառեկուռ ձն բացաճայտորենսխալ մեծագույն մասն են կազմումբաէ ե պետք է Բառատարբերակների թեն ժճրժփի, այդ ձնը(տ ճողակապք փոխարենէ Հողակասը) ղադրյալբառերը(բարդ,ածանցավոր,բարդածանցավոր), մճր լեզվի արդի փուլում սկանլէ տարածվել՝ բառերը, ուստի ն բալեզվի մեջ դորփոջբ թիվ են կազմում պարգ շատ ժող որոշ գործընքացների ազդեցությաժբ: զանազանտեսակներիբվարկումը կսկըտատարբնրակների Այդ Հանգամանքները նկատիունենալով, տաիբնրակնքրից: կարելի է այժել, աննբքբաղադրյալ ր տարբեներլեղվականդասակարգություն, նպատակ ուխ ԱյՓոխատեղական բաղադրյալ վեր Հանել լեզվի գարգացման տվյալ փուլում Հայնրենիբառակազմական բակներ--ժամանակակից զուղածնեոարար են տալիս միննույն բաղագործածվող բառային տարբերակները, Հնարավորություն դասակարգելդրանք կաղապարները որոշակի ճատկանիչների ն Հիման վրա նույն «իմքերօվ բարդ բառեր դրանով իսկ ջույց գրիչներով բաղադրական տալ բառատարբերաւկների առաջին տեղն ու դերը մեր լեզվի բառաայսինքն՝ փոխատեղությաժբ: բաղադրիչների կազմել մին կազմու, Այս հպատակովառաչին Հերթին տեղերը փոխելով: Այս կարգիբաե նիկրոբդ բաղադրիչների անչրաժեշ» է Հատակորեն ձ բնութագրելու սաճշմանել չինում են նույնիմաստ տաբիմառտ. բառային տարբեղադրբությունները "ակներկամ ճեբառձակ-աոճասկացությունը:Քառանույնիմաա» նն, օրինակ,չլապինղդ-պեդաջիլ, յին տարբերակներ կամ բառատաոբեբակներ ճասղառնաժպիտ-ժպտադ ասելով իշանագեղ-գեղիբան, ձակաճեր, կանում հՆք միենույնբառիհնչյունական վիթխառաքսկա-իսկայավիթխ (ձեական), բառագանգբաճեր-ճեբագանգու:, ն այլն, կազմական կամ ձեաբանական այն բոլոր տաբբեի ձեեբը մայբաքաղաք-քաղաքամայր զեղաճոաջշ-ճՃՐաչագեղ, որոնք լեզվի կամ զուգաճեռները, մեջգործող գուծընթաց- իսկ տարիմաստեն, շրինակ» խաղատախտակ-տախ ն նեի ճետեանրով գիորոշակի դշվագազաոդ-զառդադով ,

ու

Մինչդեռ

կանոնական

ու

|

բառատաորերակներ

նեոլեզվական օՐինաչափու-

ճանդեսեն թյունների թելադբանքով անկախ

սյունմշա--շաբասյուն, խազ, է, ն

լ

այլն: Հասկանալի տաբան-բանագետ

գալիս տվյալ փուլում,

տարիմաստբա-

որ

ճետ, Հետնաբար նբանց տարբերակների գործածականությունից, կանոճականությու- ռերը կապ չունեն բառային նից.գործառական սոցիալական տաիբերակբաղադրյալ բնութագոերից: Օրինակ` ե չեն պատկանումփոխատեղական ու

զուգաճնո տարբերակն է ճատապատղաշան-ի նոց-ը՝ կազժված առաջինի

Հիմքային ների կարգին: Պետք է նկատել, որ բաղադրիչների տեսաայս ձայնավորիավանդականՀեչլունավոխությունն ն ուստի Հեչյունափոխված չունի, կետից որնէ

ճատապտղա`

--աբան աժծանցինՀամանիչ «անոցածանցով. երկուբառերը միասին վերցրած՝ բառա-

կարնորություն

Խարբերակներձն, որոնցիցմեկը ընդունվածը, սովորականը, կանոնականն է, մյուսը` ոչ կանոնականը, Ժերժվածը, Այս մոտեցումովլեզվի ամբողջ բառապաշարը կարելիէ բաժաննլ երկու շերտի՝ արժութային բառերիշերտե բառատարբի-

շակներիչեբտ։ Արժութային էնք կոլում այն բոլոր բառերը, տրոնթ չունեն իրենց զույգերը (ներլեզվական տարբերակնեՄԼ): նչպես ծառ, չու, գբասեղան,անտառ, ճոշեղբայ», մոբաքույո,ծառուղի,պատուճան, ճամալսարան,ինստիտուտ, շինաբաբ,լեռնաշղթան այն Այս բառէրից մի քա|

Ճա-

կազմությունները թե անձելյունափոխբաղադրիչներով են կարցի տարբերակ` այս Հատկացվել կարող վասարապես են, ինչպես՝գանգրամազ-մաներին, եթե նրանք նույնիմաստ հ այնո մայբաքաղաք-քաղաքամայո զագանգուբ, Այն բազաԲյՏարբաղադրիչ Համանիչենրէ փոխարինվել մեկը գրությունները,որոնց բաղադրիչներից առնակազմելովնույնիմաստբառ, ինչպես` իբ Համանիչով՝

ճեքիաթականքաղզբաճուչ-քաղցբաղդու խաչ-աբնախանձ, է փոխարինվելիր .

որոնց էրկրորդ բաղադրիչն ճեքիաթային,

ձների

կենսունաչ-

Հիմքերի անչելլունարոխ աշտասվախեղդ-աշցունքախեղդ, ճերագան- թնրականական) ինչպես հայ կարԴրւսՀետնանքով, տարածման: կության զուբ-մազագանզուո, բարբետես-գեղատես, քնապաոկ-ճնջաազդեցությամբ: իրողությունների Հաժանիշով,

ն

ու

Աո

որոնց առաչին բաղադրիչն է փոխարինվել իր

Այս կարգի տարքնրակային զուրգերից մեկր

Հավա-

սովորա-

պատկանում է չեզոքշերտին,մյուսի (կամ մյուսներ, ) աստեղծական լեզվին, բիչ դնեպքծրում՝բոլորն էլ շերտին կամ, ընդճակառակն,բոլորն էլ

Բոր ".

»արոՎիր մանակի Է

հարոնրակույով զույգ տարիմաստ,

Է

ժաան-

ային-քաղաքական, ծաղկասԲ կաշաԿ-տնկանոց ն այլն: Այս վերչին-

ր տան-ծաղկ

ները, ոնականը, դուրս

են

ա բար,

գալիս բառային տարբերակ-

ների շարքից, դաղարելով ճամանիջային զույգեր կաղմեն զույգ անդամներըվերաժվում են անկողս արժութաչա

թշ 1ի

ԲԱՐԻ

բազի բանար արի Պոամազավոր բի ն Բ" աան:

ոարբինրակներ--Ժափակազմական տեխնիկանՀարուստ է ու ժամ աֆճողակապբարդությունների Հետ դրանց կապվածդանազան4Հնչլունափոխա-չ տարբեր տեսակներով:ժոդակապբ ն բաղմազան իրողու' ավորվում էն բաղադրյալ Բաոնրի տարզույգերի զանազանտքսակներ,ինչպիսիքեն` չաու

:.

աո

թնո

մշակութայինլճուաայիե-լույսային, պառտեվագոոծություն, առյումախում-առնախ բուոդգզիչ-ԲՐդԳզիՀ: մշակույթային, ռառուցաձյունաբուք-ձնաքուէ, գոբենագույն-ցոբնագույն,

պլատ գեռշիություն,

գեբություն-ալշաղացշ

Քասանելի -ճասուն, ր ածեկան յակահյուսաա

ժա

նելիքն այլն: եյՏարա՞ի

ուս

Այի բառազույբաղադրիչիմեկ Հիմքային գերը, որոնը մեջ բաղադրության աստէ մի այլ Հիմքայինձնով, ինչպես` ձեր փոխարինվում

Ժժքոտարբերակնքը.--

ոտնատեղ-ոտաՔբոջական-քույբական, ղալից---աստեղալից» լոժառել-լուծարքել, Ելումուտ-ելքումուտք, տեղ: սեաչ-ռնաչք,

Ճողմնաճարելռտնակապ-ոտքակապչ Կյունաջաշ-Կյունաչառք, ճիմնային-ճիմքային ճիմնամաս-ճիմքամաս, հողմանառել,

ճախատեսելփոխառել-Կփոխառնել, ձեռքաբաց-ձեռնաբաց, ն գոոծնական-գործակա վեբառնել-վեբառել, նախատեսնել,

այլն" Զ)Հարադրությունն

կան ված Քեյրմախոքավան

րժ: լեզու-չառլեզու, շատախոսիկ-չատխոսիկ, գողեգող-գողալին

պարտիզագոոծությ

եր-զաբնաբեոր, դեր, ինչաես՝զա Բունաբ

իի: բանաստելծական

ն

կախ բառերի, ինչպես`

ա-

Հելլուափոխական բառազույն անչձնչլունափոխ տաջանումեն Հելլունափոխված գի

բարդո

ւթյուններ

ածում կցամ երի եր ե, ինչպես գործածել-գոր-

քաշել-առաջքաշել, տոռաջ Փածել,անց կացնել-անցկացնել,

ՄԵր բարդությ» բերել է) քաբակռտ-Քաշեկու, փոխնի-. | նույնանում բոլոր բարդությունները, թեզ ոխ փոխ, զոն, զաղագու արփիածին-ափեծին,

վեբապաց-վերսլաց, ավիաչոկատ-ավիռչոկատ, է կտիվ-սեյսմճակտիվ, մածնասպաս-մածնեսպաս :

Այս բոլոր ձների ժեչ, ռրոնք ճողակասկային զույգեր են կազմում, մեկը կանոնական ձի նորաբանական կամ պարզածլքս՝ Լո վուն:

Մոոաք ավա ուր

4) Հե. (ունափոխական տարբերավն եբ.-ժամանակակից Հայնրենում ավանդական Հեչլունավո, Քյան կանոններիաստիճանականվերացման ուժեղ որ ճանգեցնում է բաղադրական(Հաճախնան ափը

ինաոլում,

նոնլ

ամն

Այն ւններ.-կան է հրկորոնք իմաստը իմաստին՝առանձին վերցրած, ինչես բաղադրիչի կ այլն կիոճ-լեռնակիոն Հավելադրա

պատաներաո-ռպա-

պանիաքարչ այր ն

մեջ

միտում

րիդ

ԵՖրբամ-թոչներամ, Ճեղեղ-չոնեղեղ,

գրակա ն բաղհ բ.--Այն բոլորբառնիը: Ը) կեղծ տեսակետից որոնք լեզվի գործուն օրինաչափությունների

ախալ

են ձե կամ վերածվել կազմություններ էն

սխալ կազմուսխալների զի-

թյունների, բեն գործառում առանց այղ են ստուգաբանությամբ տակցմ ան:Այդպիսիք ժողովրդական պլալսնոսկի-լռաճոսկի (օր. առաջացածտարբերակները

լսնտոբի-լուսնտոճ«ալարատտրծ)չ ոին», լոնակուճ-լուսնակուն են լուսն «աչքի

չի «մի բույսի անուն»), որոնք կազմված

փառ, օպիտակ» բառից, լուսին բառով՝ հրի թե

որ

Հոգնակիիքարացած ձեճր ձեննր, դերանվանական

չի չճթակցվել ն փոխուրինվել է

ե

այլն,

գործաձությու-

սովորական թեն արդեն դուրս լուսին-ա-լուճ չՀլուսնակուն, լուսին- րոնք են Հնատիպություն դործածվում երբեմն-երբեմն նից, բայը ւեոռկի Հ-լուսնոսկի, լոսինորբի Հ-լուսնտորի..-պղպղաքառինչպես ավազագույն են

սպղպեղաքուր (առաչին բաղադրիչն է պղպզ(պուղ«փայ» բառի կրկնավորը),որ չի գիտակցվելն բացատրվե

բոզի

պղպեղ),ձոգաբաբձու-ճոգերարձու (կապել էն որ նոգ(ս) բառն է), վարկաբեկել (լաշկ բաղադրիչը փոխարինվել է վարք-ով Քէ վաոքըկոտոել), անճարկիկամ սխալ ներ՝ գոյություն ունեցող Համապատասխան բառը կամ բառի է իբրն

աւռեղծելու ն

բառի ճետ, չիմանալով,

իի

վառքաբեկել

նպատակներով:

ե

նն՝ սոքա, կողմից- դրանցից բբնղի որոշ ներկայացուցիլեերի ծանուցանել, մատուցանել, դոքա,նոքա, ծազկին օծանել: նչանք, ծաղկել, Կբանք, դոանք, ն այլնչ կանոնական ձոոտնջել ն նման փոխաձների տրտնջալ ծանուցել, օծել մատուցել,

Հնացած ձներ են, որոնը գորժաբեն. Դրանք, բնականաբար, է: ծությունը պարից ճենաբանություն նահ չեղոք սհռի թալճրի մեջ պետք է մտցնել Այս կարգի (Վ կանոնականձենինպուղածեղ կրավորաձեի

նորաբանություն.

ճիշտ ձնթ չիմանալու Հեռնանջով (օր. նապալասզշաղպայլասիի կամ Հավամրդիի ոլթուղը» իահալով՝ կազմել են ճավա-

միոգ.-- գետադարձ, գետակից տերմիններըչիմանալով՝ կազմել ծն գետախաոնուշղ, գետառլորան,--ճավատամք«թարգմանել նն աշխարձաբար ն դարձրել հավատանքն այլն) կեղժ արմատները(օր. զոկել բայից՝ զիկ ն զուրկ, որ `. ն կանոնականնէ, ձնչելբայից Բունչ ճին,,թնդալ ն բուդ բինդ,շող ն շավղ(գրաբարլանշաղ գրությունը խանիկորքնվերածել նն նոր ուղղագրությանե այլն), կեղծ (թր- տատմեր, գրականացումը ծաղկամեր, չաբխափան

բայի 4էա

հեր ժողովրդախուսակցական կոկնամեռ լեզվիբառն բանգող, որոնք անցել գրականին Հենց այդոլես էլ պեաք է դործածվեն, օգրականացվելն ստացել տատմալ",ծաղեն

այլ

եկել

նան

ն

են

ու

կոկնամաճ մուսրբերակչոոթանագող, չառախափան, կամայր, նճրը), կեղժ Հնաբանությունները,

Լ

ֆերգործաձե

ոակազմությունը,որ վերչին ածանցով) ոչ կանոնական երեույթ է դարձել,ինչպես, զգալիորենտարածվող բիներում

սաճել-ստճվել,

»րինավ՝առմատակալել-աբմատակալվել. այլ ապոել-ապովել հ

ժ) Նոռրաբա նական

բաղ

մազա

տերմինաբանական

(երկլեզվյան) հնչոյէս քարզմանական լեզվագործաժության այնպես բառարաններում: էլ առջի Հարկ է լինում խոսթում, գրավոր մասնավորապես ժամանակ: ճա րա ու տերմիններիգիժաց կերոել ու

այլ լեզուներիբառերի

նոր

կամ էլ պարզապես Համփապատասխանները ե Համար նոր

կազմ

գործիքների կաղությունների,

այլնի

'

է, բայց

ձն

ն

տարհկանչդ

։ Նր գրա

սաալ է, ոիովչետն առաջինի ճիշտ գրաբարյան ձեն վեշտասանամյա, իսն երկրորդը չի կարող նշանակել տասն վեցամյա. վաոդնեմաա գործածվել է իբրե թէ որպես ձն, բայց սխալ է. գիարաիիանձեն է վարշդամատն, նտվիզբբր թ: կաբապնՀին ձնից, բայց գրաբարյան ձեն է. կարապէայն), բայը

Հաո-

բառեր

գերադասում

դեսպընրում այդպիսի Բառարաններում ստեղծեր

դրաւնդից քն Հանձնարարել մնկից ավելի բառեր, որպեսզի տնղի է բանը նույն ու Ա յդ գործածեն, մեկը ընտրեն Ժեկն ատխգվար ո, ունենում նան. մամուլում, նրբ անքրաժելաորձն նոր բառ, կամ էլ ռինէ թարգմանել կինում չտապ կարգով գործերում:որոնք անձճրաժեչտաբար ստեղծագործողների ստացվում հն կազմում նն նորանոր բառեր:Այսպիսով, ստեղծվածու առավել կամ նվաղ գործածա-

աստեզեաբիբ գրաբարում այդպիսի գոյություն լունի, վեչտասնտմյա վեցտասնամյա իբրն թե «տասնվեց իծչպես՝

որի առաջին բաղադրիչի աստեղնձեր իբրն քն գրաքարատի

ւեն.--

ծությո

ու

Ժիաժամանակ

գիտակ-

ընթացքում որոնցից ժամանակի Համփանիչներ, կարասի, կան մեկր. այդպես բնդչանրանում ցորեն կամ տարերայնորեն '

Թ/յՁնաբանականտարբեհրակներ.--Աշխարչա-

գրականլեզվի ոչ Ճեռավոր անցյալում գործածականէին գրական ժառանդգորդությամբ գիաիարաձնբաղմաթիվբայքրը

բար

է

են՝

նավառիչ-վառիշլուցիչ-ճՐաճան-Ժշաճաո-Ճրատու ռուսերեն ծաճան-կայծավառ 3ՅՅ-

կբակվառիչ-ինքնալույց-կայ կաոա-ի դիմաց: որտաբանություն-ոբտագիտ ՀթարՅու

դիմաց այր" դիոլոգիա-ի ն

ժա) Ուղդագրականուղղաթոսական

Մեր լեզուն, իրբբնկենդանի, զարգացող լեանինդճատական չարժման մեյ է. նրա մեջ տեղի են ունենում ոչ միալն բառակազմականհոր իրողություններիադռաջացում տարաժում, ոչ միայն նոր բառձրի կաղմություն ու մուտք՝ ալլ լեզուներից կամ մեր լեզվի տարբերակային բնրակներ.--

նույնիսկ Այս տեսակետիցբառազույգերի ճամարել ռրոնք թվարկմանժամանակ այն տարբերակները, Հետնանք կ այլն լեզվի հեք սխալ» մերժելի, անգիտության դրսնորումնեն, որոշ միմեջ գործող որոշակի գործընքացի Այսպես, օրինակ, ճաշվենկատտումիարտաճայտությունը: է զույգի մեչ ճիշտը: կանոնականնճաջշվենկատ, ճաչվանկատ

ԽհերիՀետնանք

տար-

դու,

ու

եի:

մեջ սովորաիար ճաշիվ բառրբաղադրությունների ձներից, այլն ունենում 2նչլունաբանական, ձնեսբանական որովչետե հաչճաշվե- ձեռվ (հաշվեհաոդաբչ մտնում է ավանդական շարաճյուսական բազմազան իրար խաչաձնող գործընքա : ն այլն): ճաշվեմատյան ճաշվետառ, վեկշիոչճաշվետու, ներ, որոնք իրենց Հերբքին անխուսափելիորեն ոչ միձենըչի բացատրվում այդ ջում հն քառձրի սակայն, մյուս կողմից էլ, վրա, ադաջ բերում բառային տարիբնակօշրինաչավիուայն նուլեիսկ գրաբութի այն աշխարճաբարի, ներ: մյապիսիհրողություններից է նան նաճախածինճայերքնյան թյուններով(պետք է ենթադրել Հետ ուղղագրական երկվությունը, որ Հետեանջ է խոսակցակուն ռւսոի ն կտարե), ա ճողակապի ի-Ֆ որի ձեր, չեզվի մել Հնչյունների արտասանությանզանազան շուի կարգի ճիմբը

նդրադար» արտասանական, Հ

փոփոխությունների, ուղզագրոթյան մէջ բարբառային ար տասանությաններքափանցման կամ սովորական կան) գրական արտասանությունը գրայինով փոխարինելու: Այս կարգի իրողությունները բնականարարառաջ են բն

կերպովայգ բաղաղրական օրինաչափ մբանգամայն ձնով փոխարինվումէ ճաշիվ թառի Հնչյունափոխված ն հթե, ձեր, (ճաշվ-), որից էլ կազմվումէ Հողդակապավոր են սխալ առայժմ

(կանոնա,

նան

Ի

ճ ուղյախոսական տեսակեւոխց ուղղագրական աար

բաթ

բառային զուլգեր, որոնք ըստ

էության նույն բառն ե, տարբերուղղադրությամբեյ Համապատասխանորեն, տարբեր էլ արտասանությամբ: Այսպես, օիինակ, դեռ Հնուց ունեն

ձներբ

ճՃաշվատաբ ճաշվանկատ, օրինակ,

ճաշ-ճաշվագետ, ճաջվակալ, հաշվապաճ, ն չատ ճաշվամեքենտ ճաշվասեղան, ճաշվակցել, Վագիո, ձն ե-ով ձեր կամ չկա ու

մերժելի

ապա

իսկ ուրիշ բառհրի ալս ձներն ճիշտ, ժեր ուրիչ օրինակներ: Բերենք չէ: կամ էլ Հանձնարարելի է 2ՖԵ-թ-ը,բայց Ֆիրդուսու արդի լեզվում չեզոք շերտի բառ

ալար «ՇաՀնամծա-ի թարգմանության միասին, մի մեջ, է չքաերթձեր. բառակավմական անդամ գործածվել քանի Ն գեղարվեստական գրականության գործուն օրինաչափությո ընդչանուր կաղապարների

մանիշակ-մանուշակ տարբնրակայինձնեիը, որոնջից կանոնականնէ մանուշակ-ը,իսկ մանիչակ-րկարող է

դրա

ճետ

րատ:

Հարկի գործածվել վում, քրբեմն նան բաղադրություններիմեջ (ճմմտ.

ավտրա-տծաակետից միանգամայնօրինական ինլպիսիք գգել-քցել. (բաշակոտկնշանակեր բաբակառտ կառմբահշիզ, արդեն բառային տարբեր արժեք յուղ-սյուն, անճոդակապըպետք լինի ժիայն ուստի նեզ-8Եք, դառպաս-դառբաս, տեզեբակին-տեքեբակին, րբակավուն», աներ» ձեր) այլն: Այս կա (չկա ձեր), բԲակոտն (քիմիական մանիչակագույն ձեր), Այդպն«

են

նան՝

են

դնկո՞,չբալույծ-չԻալուծ

ի

ամշառտ

բա-

է

ն

մ

են

է,

«բա-

նան

ստացել,

գրականության էջ ժիայն այս երկրորդ ձնի է գործածվում, որ սխալ է) ն աղ ' Քննությանառնելով բառատարբնբակների թվարկված տեսակները, կարհլի է ՀանդգնլՀետնյալ ընղճանուր եզրակացուՔրանը:Անկախալն բանից, քէ ինչ Հարաբերության փեջ են այդ տարբերակներիդեռկս անծանձնարարելի կամ նույնիսկ խացաճայտորենսխալ ձնեհրըմեր լեզվի այժմյան նորմայի նտ, բոլորն էլ բնութագրվում են մեկ ընդչանուր ճատկանիայն է՝ քոլորն էլ լնզվի մեչ գործով ներքին գորժբնքաց-

շն

ձե

ղա

որոն

ամբոտն

ն

կազժեյէ չէած»թ

Հետնելովթարգմանիչը դապարներին Է կատառումով (վանկան դոիծածել տաղաչափական ձեր Այղպես Համաի)։ ավելացում`չափը պաճպանէլու զանակի են նան թինդ: Բինչէ նման կիղժ բառերը,որոնց դործածուէ

պաճանջներով Հնարավորություգրունց Բ իո բաց բացատրվում, Հանդամանքներով: է ներլեղվական պայմանավորված

խոսքի Թյունը նույնպես բանաստեղծական նը

Խոյնպեա

ն՝

ոի»

ՄՐ պալտատոմ

մունք

ձեր,

թեն

ճրկդուդաճեռը, տշփագեղ,առաջին դեպքումչկա արփանման միանգամայն շրինական կազժությունէ, բայց կանոնական (1 ոչ՝ ունենք ոոդիական բորդ դեայքումաբփեգեղ-ը, չէ: գորժաժվել է միայն բանասատեղծությունների մեջ, ուսով նայի, (ն ո)՝ պատանիական) հ պատանեկան կ բանաստեղծական բառէ, թեն կազմությունը միանգամայն ն դրան Հակառակ են բացատքրմի քանիսթկարող որեւ մյս օրինակներից չ (21 ժո. փարոունը, Թուլառրելի արոունք ե այլն):Վերջամասն ունեն միայն լնզբայց մեծ վել որոչակի կանոններով, դես պետք է նկատի ունննալ, որ ընդՀանուր առմամբ բերՀնահ գա այնվոր ընդճանուր բացատրություն, ված բոլոր կարգի տարբերակայինձենըն էլ Համապատաս վաբանական մեջ պատմականորեն րավոր ձներից լեզվագործածության խանում են մեր լեղվի բառակազմական ընդչճանուր Հծիին եքե մեկը ամրանումէ ե բարձիանումնորմայի ժակարդակին, նաչափություններին, տվյալ զուլղբ մեջ ժեկ արբեմերժվում: նվ որովճեւոն լեզվի իսկ ժյուսը կամ մլուսները՝ րակը ճանձնարաթելի չն, որովճետե նորմայի ժակարդանորանոր ավարտ չկայ շարունակաբար մեջ բառակազմության կում ամրացել է մյուսը, ազա ուրիչ նմանօրինակդեպքում է, ոբ Խերլեզվական բառեր հն կազմվում, ապա Հասկանալի նույն կաղապարովկազմվածը հարող է կանոնական լինել, է լեզվի պատգոյությունն էլ անխուսափելի տարբերակների օրինակ՝ դույգի մեջ կանոնականն է լոլուսային-լույսային փության բոլոր փուլերում: սային, բայը ննչութային-ճնչույթային զուլգի մեջ Հակաբնթացբումվերանում են Այնուճնտե.լեզվի պարզացման ռակն է, կանոնականէ հնչույթային, ոչ կանոնական՝ ճնչուառաջանումնորերը, ն Հասկարոջ օճիինաչա օրինաչ վություններ) րոշ լ թույին.նույնպես Է՝ եթե կայսեբական-կա յսբական գու Համաաւնալի է, որ հքե կան ճին օրինալափություններին մեջ կանոնականնէ կայսերական, ապա կայսեբությունտվյալդեպքում բառակաղզժատասխանողիրողություններ: ։ զույզի մեջ կանոնականն է կայսռություն կայսրություն լեզուն ձդտոմ է փոխարինել աա այլն Այս էլ, աճա, պատճառս է դառնում տարբճրակային կան իրողություններ, Համապատասխանողնեզուգաձենրի առաջացման կ Հնարավոր դրանք նոր օրինաչափություններին դարձնում նան երանք ունենում Հինչ ավանդական է բով: Դրա Հետնանքով տեղի գործածությունըՀատկապես ստեղծաղզորժաչ կամընտրական նոր ե Հին այսինքն՝ նորացում, կան խոսքում,իոն ռրոշ զույգերիՀուար էլ՝ լնզվբբոլոր հրակությունների մինչն որ մեկն ու մեկը (սոտարբնրակայինձննրում ու լնղվաոճնրում: եվ ղա միանդազուգաճնոություն, կությունների Ալոպես, մայն Հասկանալիէ. խոսողի (ն գրողի) Համար Հասկանալի վորաբար ճինը) դուրս է գալիս գործաժությունից: է ն քերոբդի«քրոջ որդի» Հին է, որովճետն կազմված օրինակ, 4 ջատ էլ «ետաքիթիրչէ,Ե Թն բնլու հաշվենկատ,Քաշվեքեռ որը Հոլովաձնից, սեռականի «ճօգակապ», իսկ հաշվապան, քույր բառի դրարարյան ր ա. է ենել շվասեղանբառծրում՝ նրա Համաի կարհոր է այն, որ մեր լեզվից Վաղուց արդեն դուրա ն ծքձ Համապատասխանաբար ե հաշիվբառից նոր բարդություն պետք է քոոջ ձեով, ուստի Ռոռողի-ն էլ

ռոդեկան)

`

իրա-

լ

ԽԻ արամոնծնք հ հաշ» : Կնա ատեն արող մեկը,

ու

փոխարինվել

բոս ռրովՀես:ն քբոջ-որդի, ալխարոար Միազար դարձնում կենսունակ բառակազմակա ամենաընդչանութ Համար ճաշվամեքենա ճաշվեմեքենտ այլն: Ծույնպես1. Մ: բարդություններիգոյական բաղադրիչը կաղապարով Մի տրամաբանական խոսողներին Հասկանալի էլ ալա ուղղականՀոլովաձեով, Հիթ չկա այն բանի ճափաի, Բոոջոողի ունենը հիվանդանոց, դպոոց, զուզաճեռկազմում քուր-որբդի:նույնոնր դարբնոց ճիվանղարան, դպբշաբան, դարբնաբան, կամ

ն

են

ռր

իսկ հ ոչ" մյուս կողմից՝ առողջաբան, ուսումնարան, ճաշառշան, առողչանոց, ուսումնաճոց,ճաչանոց, կամ ունննք՝ լոանայիե ն լանական, իսկ Հնտ չունքնը նան արե» առշեգակնային-ի ն առրփիագեղգակնական,ունննք աբփիանման-աբփենման

ոչ

մեջ

ի

ն

ն

լք

ու

է

տոնում

են

շլաերթ

չնա-

թույլատրելինոր ձե է, որովճետեերթ բառի սկզիի է բաղաձայնով է չե, որով բառը դառնում արտասանվում

րավոր ե-ն

հ՝

ու

այդպես էլ ակավող,ն ինչպես ռր կազմվել է շփամուտք, Այսպես են նան բոլոր մյուս լուգաճնկազմվումէ շքաներթ: է57

աաա

Բ

՞

սխալ-

Շարադիվածճանգամանքները ճաշվի առնելով տարբնրակների բոլոր տեսակներն ընդչանուր մոտեցումով դնաչատելով՝ մենք կարող ենք դասակարգել դրանք արժուֆայնության տաբբեբակայնության Հարաբերակցությաժբ: փեչպեսարդեն ասել ենք, այն բոլոր բառերը, որոնք լունին «ոարխերակներ, արժուքային բառեր են կ, միաժամանակ, աաձճմանել հնք ուհ տարբերակային րբառերիկամ բաուստարբերակներիՀասկացությունը:Մի կողժ քողնելով առաչին կարգի բառերը (օր: քարչ տուն, եղբայր, Հլուրանոց, այգքգործ, բազմաթիվ նկ այլն), քննության առնենք բառատարբեչբակնեերինհրքին չարաբերությունը:։ Ալս դեպքում, ամենից առաջ, մենը կարող ենք տարբերակային բառաղուլդերի կամ ձեբառախմինիի մեջ տեսնել կանոնական-ոչ կաճոնակաւն ձեվերի Հարաբերությունկամ ճավասաջբապես կանոնական վերի Հարաբնրություն, ն դրա Հիման վրա տարբերակային

կարգեերկրորդենթակ բից առաջիններըկկոչենք անփոփոխակներ, բոտ որում երկու կարգերիմիչե դոյություն րը՝ փոփոխակներ,

ու

որոնց մեչ միայն մեկն է կանոնական, թատ որում կանոնականություննայս դեպքում որոշվում է ոչ այնքան «ծիչո»-«ոչ ճիշտ», «Ճինջ--«նորջ բնունագրծրով, որքան բառագորՓաժության նորմայի լափանիշով, ալսինքն՝ տվյալ տարբե-

բակն ընդունված է, սովորական զործաժություն ունի, 48տնաբար ն Համապատասխանումէ լեզվական այժմյան նորմային, իսկ մյուսը կամ ժմյուսները սակավ կամ բազատիկ զործաժություն ունեն, սովորական չեծն կամ, նույնիսկ, Հանձնարարելի էլ չեն, Այսպես, օրբնակ, հաշվենկատ-նաչ-

բ-ոԱ.վանկատ, ճատապտաղաբան-ճատապտղանոց, բասաո, սառցապատ-սառուցապատ-սաղույլցապատ, փոխնիսարի

բառատարբերակներիեչ փոխ-փոխնեփոխ

ամ

սովորականեն ների, առավել գործածականներն առաջինները, ճուոնան են դրանը կանոնականները, իսկ երկրորդները ոչ բար կանոնականները: Սրանիցինքնին բխում է այն, որ կահոնական ձները կարող ենք դիտել որպես առժութային բառեր, իսկ ոչ կանոնականները՝որպես դրանց տարբերակներ.բերատբեսաբ, ված զույգերի մեյ հաշվենկատ, ձատապտղաբան,

Վ58

ոխեեփոխ, ռառուցապատ-

Մ

բառեր: Այս հրկու

սառույգապատ՝

ն բառաչ

բառաղույգերը բաժանելճիկու Ճիմնական կարգերի: ք. Տարբերակայքնբառաղույգեր կամ լբառախմրեր,

ճՔաշվանկատ,

արժութայինձն, իսկ

րալ տարբերակային

ռոխնիփոխ, սառցապատ ց

բացառությամբառանձինպատածականսխալ

|

ունի

Հարաբերություն. գեբաղասության--ստոբադասության են փոփոխակները:

ստորադասվում անփոփոխակներին

որոնց բառաղույդերկամ բառախժքեր, Տարբնրակային են կաժ անդամներնէլ Հավասարապեսգործածվում բոլոր ն քիչ են գործածվում Հավասարապես ինչպես Ր ատտիճանին, անփոփխոխակի բարձրացել կորն եշեսպատել-երեսապատել: թյուն-եոկախոսություն, 9.

Աոա Աա

ւ:

լ սլաշտե-Եբկթերթ-երկթեոբթանիչ թնեաճի-երեքթեյան-եռաթե, մ

զագոոծություն-սլաբտիզագուծություն թ լր 7իջամու Ճավամարազոր բառատարբերակների ոո » դր ան Հարաբերություն. ա

բագասության-ստորադասության տալը

լ «ԽովոՄ

ցից մեկին կամ մլուսին առավելություն գ վրա, իսկ իայն սուբյեկտիվնկատառումների մուտ ճնեղինակի րում ել նույնիսկ ժիննույն ՐԲ մերք մեկը, գործածված ենք քում գանում Այդ նկատի ունենալով էլ այս կարգի բառատաիբնրազերի

Խի ա. թո" Գ

ները են. կամընտրական փոփոխակնե՞. կոչում :1ԳՈՐ6 Բորված՝ փոփոխակներ բանի կամընտրական Է գ

են,

ա

արթենլիա

անվո-

լին. իմաստի արտախաման որ Հռոնու ի "բ տության պլանում, Սրանից առո է գիոել փոխակ այս դեպքում պետք զուվգերի Համար այսպես, օրինակ, եբկթեոթ-երկրերբանի ունեկամ երկու թերթից բաղկացած ԽԱ

այնիմաստը

ւ

թերք

«երկու կասնինք՝

է՞կիմաստի Համար ունենք երկու բառ-փոփոխակ երեն

ՅԱՀՃԱՒՅՈԵՒՅ-ի

Դ ի թեթ ` բնու11 ոխ Համար ճիշ, ի գիտականորեն թագրություն, Ք ն գիտաչէ ուստք նպատակաճարմար դործնականորհն հ գիտականՀետազոտոււովդ դրույթնընդունելով կանորեն ւնի Հանձեարւ թյունների ճամար այդպիսի դյուրին, մ 'Ի րելով, կարելիէ դիմել գործնականոր մե

ցող»

երկթերթանի, Աա, "

,

Քորի

արպիսի միանգամայն ,

նն

քայց

ավե

-

Էմ

պայմանական բնութագրության, կամբնտրաբար

անփոփոխակ, մյուսը կամ մլուսՀամարելով պայմանական (նեո): Այսպես, օրթբնակ, նծիը` սլայմանական փոփոխակ որոնցից բառատարբերակներ ծն, Երկթեոթ-երկթեոթանի է պայմանական իսկ եբկթեշթ-ը, անփոփոխակ պայմանական ձասկանալիէ, որ այս «զայմաԵբկթեոթանի-ն,

փոփոխակ՝

Հիժնավորում։ նականը», եթն չունք ինչ-ինչ լեզվաբանական Համար ժենջ է. 1Ոա8-ի սուբյեկտիվ փացառապես

38426111

պայմանականանփովոխակկճամարհինք վառիչ-ր, իսկ մի կամ լուցիչ-բ' ուրիչը՝ գուն ինքնավառիչը ն տարբնրակայնության արժութալնության-Աժփուինլով

քառատաիբեարդի եորբառագործածության Հարաբերությունը րակների կատաՄայի Հեւո, կարող ենք այլ կարգի դասակարգություն տե-

իմլանը ննիբինՀարաբերությունը

Հետ,

այլ

զանազան բառատարքնրակների

րել: ինչպես արդին

քվարկմանժամանակ Հաճախ ասել սակների

ենք,

բառատար-

խժբերիանդամներիցմեկը կամ մյու-

բերակներիզույգերի ունի, գործածություն սովորականէ, մյուսը ճՃաղզվաղեպ ռը էլ Հավասարապես ժեկը ճիշտ է, մյուսը` սխալ» երկուսն գործասովորական դեռնս են կամ ոչ ժեկն էլ ու

գործածական

ն այլն. Վերանալով բառատարբհրակժություն չի ստացել ն դիտելով մեկ ընդշաների զանազանտնակներից բոլորը Հարաքբերուանփուփոխակայնության--փոփոխակայնության արդի նորմայի չոբառագորժածությոն լավփանիշով՝ նուի է Հանգել Հետելաղինո կարելի քյոնննրի մասին ասվածները, կարելի է բաժանել փանիչով, բոլոր բառատարբնրակները ներլեզվական բնուքագրուե բ) ստոբակարամբողչ բառապաչարբ վի ա) ազատ տաշբեբակներ երկու տիպի՝ արժութային բառերի երկու չերտի՝ Քյուններով բաժանվում է տաբբեբշակներ: բառներիկամ քառատարբնրակներիգային շերտ ե տարբերակային զու/են այն բոլոր տարբնրակային Ազատտարբեբակներ շերտն էլ, իր «երթին, անփֆոփոգորշերտ: Քառատարբերակների Հավասարապես գերն ու խմբերը: որոնց անդաժները Հարաբնրությամբ դործածական ջի խակալնություն-փոփոխակայնություն ձաական էն, կամ դնոնաՀավասարապես բաբաժանվումէ ծրկու կարգի`անփոփոխակնե-փոփոխակմեկը չի ոլ դեռես որ ե Հենց այն ալոռոճառով, դրանցից ճեր ն պայմանական փոփոկ բոլորն էլ դործածանիփոփոխակնեո-պայմանական աստիճանին ստո-

խակներ: բազմաթիվ Վերը թվաիկեցինք բառասոգրբերակնհրի

անփոփոխակի բարձրացել

տե-

հնքատնասկենր,բոտ հիում թառատարբնրակնետակներ րի դասակարգումնըստ տեսակների բացաճայտումէ դրանց ներչեվվական պատճառները: Միննույն ժամանակ, անկախ: են ալն բանից, թե ինչ պատճառնքրով առաջացելբառատարբերակները,դրանքկան մեր գրական լեզվում, առավել կամ գործածվել քն կամ գործածվում նվաղ Համախականությամբ են մեր հն, ութաբ ե գրանջ որոշակի Հարաբերությանմէջ ու

նորմայի Հետ. այդ ճալեզվբ այժմյան բառագորժածժության ն րաբերությունն իբրն հլակետ ընդունելով դրա Հիմանվրաս զուրգերի կամ խմբերի անգամների բառատարթերակնկրի որոշենկատմամբ ունեցած Հարաբնրությունները

վում

ծեն

դրանք կամընտրաբար,

չեն կարող

բնութագրվել

ճարաբնրակցությամբ գնրադասություն-ստորադառություն մեր ւեզվիբառակազմտՀ Բացիդրանից,այդ տարբնրակները

նորմայի տնսակե-

քնրականական կանչ Հնչյունաբանական, են, ն նրանցից մեկի անփոփոճիշտ իջ էլ Հավասարասդես բափոփոխակային կամ մյուսների էակ ղզառնալը,հյուսի է միայն բառաղգործաոճրի վերածվելըպայմանավորված ԵՐեսապածության

ճետաղա

Այսպես, օրինակ: ընքացքով:

Երկխոսություն-եոետադաոձ-ճետադաոծ, տել-ԵՐեսսպղատել, եշկթերթ-Եոկթեոթա լռանային-լռանական, կախոսություն, էն, որովչետե տարբերակներ

այդպիսի զուլգերը աղատ են ու Հւանձնարարելիդործածական նիանք Հավասարապես Երեսապատել-ր թէ, օրինակ, միմյանց մենք առայժմ չենք կարող ասել անը ստ արժութայնությունբառապաշարն ոխալ լով, գասակարգեցինք իսկ Եբեսպատել-ր՝ կամ է կամընդունելի» ճիչ» չերտն էլ տարթերակհոկ բառատարիբերակների տաբբեբակայնություն, այդպես էլ՝ մյուսները: Ազատ Հաֆձնարարելի. ՀակադրուԷ դրանց անփուոխակայնություն-փոփոխակայնություն կայծանան-ճրաճան ներ են նան վառեշ-կբակվառիչոչ թե տարբնն Ժյուս ընդունելով ելակետ իբրն Այժմ, թյունների փոչեծուծ-փոշեծծիչ փոֆոխակները, ղուղաճեռ մլու կամ բառախմբերի բառազուլգերի բառապաշարի

Բանալի

հ

11--1321

մեջ դրսնորվող օրինաայստեղ որոլիչլր բառակազմության են, հրե տվյալ տասրբնրակն իր բառակաղչափություններն Ճաճատկանիչներով մական, Հնչյունական, քերականական է ժամանակակիցչայնրենի գործուն կամ մապատասխանում ապա բնութագրվում է ջրինաչափություններին, ավանդական չէ, ապա պարաայդալիսին որպես կանոնական,իսկ եքն ալոաղաց ձնաբուք, կանոն է: Ալսպես, օրինակ: տոնախում,

զուղաճեռներըն այլն, թրովճետն դեռես դրանցից ոչ մեկն էլ բնդչանուրի կոզմից ընդունված անվոփոխակլի դարձել, ինդ որում լուրաքանչյուրն իր կազմությամբ միանգամայն կաոճիշտ է ն ընդունելի: ոտ այսմ, ազատ տարբեբակների են ն ախոոդ դասակառզգումով պայմանապատկանում գին ն այն փոչիռխակճերի պայմանական կանաճփոփոխակներջի ու ՈՐՈՆԷ հնչյունական իրենցկազմությամբ, բոլոր զույգեորչ մեր լեզվի չեն ճակասում ճատկանիչնեբով քերականական

օբինաչափություննեռին: նն այն տաբբեբակներ Ստոբակառգային

բոլորի

թեն ավելի տարածված են ն, ճնտնաբար անփոփոխակներ են, բայց պարականոն հն, որովճետն ժամանակակից հանոններին չեն ճագրական Հայերենի Հեչլունափիոթական մապատասխանում,ըստ որում ոլ բառակազմության,ոչ էլ թեջման ժամանակ յու երկչելյունը սղման չի ենթարկվում: սառց-, Սառույց,ձյուն, առյուն,ալյուր բառներիբաղադրական լեզվին ձն-, աշն-, ալբ- Հիմբճրը ժողովրդախոսակցական ն են պատկանում,ուստի թեն դրանցից կաղմժվածսառցաւմ ոյս ա՛յլ բառեր Ճաւււո պատ, ալբաղաց բազմաքիվ ե անփուիռնն մեջ բառապաչարի մներգրականլեզվի փտել

ըչոռո-

որոնը զույգերից (խմբերից)որեէՄնկը անտոսրբնրակննրը։

փոփոխակէ, մլում(ներ)ը՝ փոփոխակ,օրինակ,սաոցապատ-

բոոնզաձույլ-բոոնզեձույլ, շքեոթ-շքահշթն այլն աստղաբիբ«աստեզաբիբ-աստեղնաբիբ, ստորակարգայինտարբնրակներիզույգեր կամ խմրեր էն, սառույապատ-սարույցապատ,

ղրանց ոբովՀչետե

մեչ

էն մեկական անփուվփոխակներ

ու

բառ

(թառցապատ,բրոնզաձույլ, աստղաբիբ, չքերթ), իսկ ժյուսներբ՝ փովոխակներ: տարբերակներն բրենը «երթին ստորաՍտորակարգալին են հիկու ճակադրակահխմբերի՝ ա) կանոնական բաժանվում ն բ) աննշույթ տարշբեջակներ տարբերակնեո-պաբականոն տարբերակներ: տաբբեբակնեո-նշույթավոր Հակադրության մեջ կանոնականոնական-պարականոն կանին են պատկանում ստորակարգայինբառատարբերակների այն անղամը կամ անդամները, ոիոնք իրենց ձնական հն ժամանակակիղճաբնուքագրերովՀամապատասխանում

ն նման տարբնրակալյութաղաց խակներ են սառույապատ, բայը հրեեց բառակազմական-ձե ների Հարարբերությամբ, պարականոն ճե առայժմ Հատկանիչներով վական Անջշույք-նչույլթավոր Հակադրությանմեջ բառատարբերակները բնորոշվումեն այլ մոտեցումով. այոտեղ կարեոր

|

լնրենի բառակազմական օրինալափություններին,ինչդես՝

աստղային-ա

|

քաբակուռ, քառեզբիչ,այգեփոթ, աստղաբիբե աստեղաբիբ,

վարկալանտոճի, էներգամատակառառում, էլեկտոակայան,

են, իսկ ն սայլն կանոնական բեկել, այֆենակաճ տարբէրակներ էլեկայգափոր, քառեկուռ,քառբագբիչ, դրանց ապստեղնաբիբ,

վարքաբելուսնտոոի, էնեբգոմատակառառում, տրոռկայան, տարբերակներ:Այս ժոտեցուվով բառատարկել պարականոն

ճախմրավորհլիսճնարավորէչ որ պարականոն բթերակնեիը անփոփոխակներիխմբին մարվեն նախորդ ղասակաիդումով փոիսկ կանոնակածին՝ Հատկացվածբառատարբերակների, փոխակները. աս բոլորովին էլ տարօրինակ չէ, որովճետն

նն ոչ Քն բառատարբերակների բառակազմական-ձնա Հատկանիշները, այլ նրանց ճասարակուկան,գործառական պատժական բնութագրերը:Այսպես,օրինակ, զույգի մեջ առաջինը կաղմբառատարբնրակային տեղային ճակաղապարների ված է մճր լեզվի արդի բառակազմական Համաձայն:երկրորդըավանդական,քանի որ երկուսն էլ գրական լեզվի բառամապատասխանումնն աշխարձճաբաի երկուսն էլ կաապա կազմական օրինաչաություններին,

կանոնականչպարականոն Ճակուդրուըստ ունեն: Սակայն նույն բնութագիրն էլ երկուսն այստեղ քյան. նրունջ հաակքտից արդի նորմայի բառադործածության գորչեզոք, աստղային նույնական չեն իրենը բնութադրերով: ճասան, կարող ճհտնաբար, չի ծուն, ընդչանրականբառ է պատմականորենկաժ գործառաղիս տապիբերասկալնորհեչ րակված շերտերին պատկանել: Դրան Հակառակ,աստեղակոնական

են

ձե

յին Մեր գրական լեզվի Համար արդեն Հնացածբառային տարբերակվածչերէ ն պետք է ստանա պատմականորեն դեպքուՐ չգործում տվլալ բնութագիրը» տերից որնէ մեկի դեռնս գորբառը դրան, այդ շերտի Հնացածբառ: Չնայած գրակա-չ ծածվում է ն կարող է գործածվելգեղարվեստական չափածոյի, Ժեչ, ուստի հության,առավելապես

ն

գործւսոու-

կպատկանի ըբանաստեղծական չերտի խառհրին։Արսպիսով, երկու բառա տարբերակներից գործառականկամ Հասարակարչ պաական, աստղվային-ր ժասնաչերտերիցորեէ մետարբերակված կան տեսակետից պատմականտնկին չի լատկանում, մինչդեռ աստեղային-ը սակետիցՀնացած, իսկ գործառականտեսակետից բանպան տեղծականմասնաջերաինէ պատկանում: Այս «Հնացած Հատկանիչեերնէլ, աճա այն նշուլթեերն բանաստեղծական մեկը մասնավորվումէ պատեն, որոնցով տարբերակներից տարբերակման մական, Հասարակականկամ գործառական է, այն բոլոր բառանշանակում բնութագրով: կամ այն այս էլ կան դասակարգությամբ

ոբոնէ պատմական, կամ ճասաբակական ռարբբերակնեոր, որնէ մասնավոբող, տ արբերակիչ տեսակետից գոշծառական են: բնութագիրունեն, նշույթավորտարբերակներ

Դրանց

Հակադրվում են աննշույք բառերը: որոնք այդպիսի թարբետնսաբակիչ բնութագիրչունեն, կամ այլ կերոՐպատմական տետից պատկանումեն դործուն շերտին, Հասարակական չերտին, դործաոսկանթեսակետից՝ սակետից՝ընդճանրական չեզոք չերտին։ Բերվածզույգի մեջ աստղայինբառր պատչեզոք շերտերինե չի կականում է գործուն, ընդչանրական, ն է, որնէ տարբերակողնչույթ, ուստի աննշույք բող ստանալ ե՛ ե՛ բանատանդծական ժինչղեռ աստեղային Հնացած, է: Այդպես են սաատնում, նշուլթավոր ուրեմն է նջույքներն ուճան չՖոթ-չքաերբ,ճունչ-ճինչ, որոնց մծջ երկրորդներն չեղոք, նեն բանաստեղժական նշույթը» բսկ չյուսջիննիրը՝ աննչույք գործուն շերտերին պատկանելով: ընդչճանրական, զուհն։ Ջի կարելի կարծել, Թե բոլոր բառատարբնրակային ատանան 4Հաէ անպայմանորեն պերը կամ խմբերը պետջ կադրականբնուքագիր, այսինքն՝մեկը լինի աննչույք, ժյուաբ՝ եշուլքավոր: ճնարավորէ, որ դուլգերի (կամ խժբերի) լինեն աննշույք, կամ բոլոր անդամներնէլ Հավասարապես

Այոէլեկաբակայածպես, օրինակ, եւեսապատել-եշեսպատել, քառատարեբկխոսություն-Եբկախոսություն էլեկտբոկայանծ,

բոլորն էլ ժիննույն նշույթը կամ նչույքներն

ստանան,

բնրակներըՀավասարապեսգրական ու խոսակցական լեզվի զործուն, ճառարակալնորենընդբառեր են, պատմականորեն Հանրական, գործառապեսլեզոք շերտին են պատկանում, մինչդեռ, օրինակ,

գարնաբեր-զաաստաղաբիբ-աստեղնաբիբ,

բառատարաշնագեղ-աշնանագեղ բունաբեր-գաբնանաբեր,

շերտի բառեր բերակներըՀավասարապեսբանասահղծական են, այլ կնի ասա, առաջին խմբի բառատարինրակեննրը աննչույթ են, երկրորդ խմբինը՝նչույիավոր։ ԱյսպիսիդեպքԵբում աննչույթ-նշույթավոբ բնականաբար նակադբությունը է վերանում կամ,ավելիճիշտ, չեզոքանում: Ք.»

տարրեր դասակարգությունԱժփոփելովբառապաշարի ընդճանուր Հանդգում ենք չետելալ ձզրակացությունենները` նան ժամանակակից Հնտնաբար րին. Յուրաքանչյուր լեզվի, ալդ լեզվում դործաժված գրական Հայերենի, բառապաշարը ննրկաչ ու Հավաքական ամբողջությունը բառհրի գործաժվող է բաղէ, բաղմաթիվ բաղկացած որ չացնող բազմություն բառապաշչամաբնույք չերահրից: հբրեբազմություն, լնզվի փակ բազմություն է: Հարարնհրակարի Հարարբնրականորեն ու

որովճետն տեսականորեն կարելի է բաճարատացնելանվերջորեն, ուստի ե Հնարավոր ռապաչարը ն դիաչէ ասել, քն այսինչ լնզուն արդեն ունի այսքան բառ, Հարատացումնու նով ավարտվում է նրա քառապաշարի ամեն Համալրումը նորանոր բառհրով:Մակայն, իրականում սաճմանափակվումէ որոշակի թա ժի լեզվի բառապաչար

խորենենք

ասում,

նակով, ե կարելի է կազմել բոլոր բառերի ցանկը (ներառյալ բոլոր Հին ն ճնացաժ, նեղ մասնագիտականտերժիննեիրբ, ն ներկայացնել ու սխալ բառերը) ճիշտ բառատարբերակային ամեն ժի լարգացաժ վերջավորթվով: եվ, այնուամենայնիվ, իրականումփակ բազմություն կազմքլեզվի բառապաշար: քանակ է ներկալացնում(200--800 ճազար լով, Հոակայական բառ), ըստ որում ալդ Հավաքականամբողջությունըներա-

է տարբեր կարգի այլե

ռում

խմբնը։ռր ցինբ:Քանի որ

մենք

ռերի

բնույթ

այդ

յլ բնութագրերունեցող

շերտեր ու

չերանրն

ու

բա-

ժասնաչերտեր սնվանետաիրեր մփասնաշերհրը

բազմաբնույթեն ապա բաէլ անթուսափելիորեն դասակարգություններն

ունեն,

այլ

ասաժ՝

կեր

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ռապաչարի

պետք է լինեն, ըստ որում դասակարգությունբաղզմաբնույք իր ունի ոլ միալն դատակարգման նհրից լութաքանլյուրն այլն իր նպատակներն գործնական-կիրաչ ակզբունքները, ռական նշանակությունը: Այսպես, օրինակ: ծագումնալուսու

տալով, քն ինչ ազբյոտցույց նական դասակարգությունը՝ տնսաներից է գոյացել մեր լեզվի թառապաշարը, ինչպիսի ստացված բակարար կշիռ ունեն լուրաքանչյուրաղիվուրից մ եյ, թելադրում տերը ամբողչ բառապաշարի միաժամանակ է, Քե նորակազմբառերով բառային կազմի Հարօտաջման հն ու Հանձնարարելի Համար առավել չափով կենսունակ ն աշխարճարարյան (նոր Համագրական ճամաճայկական, չատ ավելի Համար բառերը, որ

փոխառությունների

գրական) մեծ

է ռուսերենի դերը՝ այսպես կոչված

միջազգային ԾԻ --

,

նների «իՈւնենալով տարբեր կարգի դասակարգություններ զաբառապաշարի գրանց Համապատասխան մունքներն մասնաշնրտերքՀատկանիշները, մենք նազան չերտէրի գործածված բոլոր կարող ննք գրական աշխարձաբարում ն բառերը բնութագրելըստ տարբեր դասակարգությունների լիակատար դազափարկազմել նրանցից վուրաքանլյուրի գործառականոլորտի ե այլ ու

ու

աղբյուրի,գործածականության, կողմերի մասին

ԶԱՐԳԱՏՈՒՄԸ

Ընդճանուրգիտելիք

նրա լեզվի ամենաձճարափովոթմասն է. Բառապաշարը արփովոխություններնանմիչականորհն մեջ տեղի ունեցող նն կատարվող փոփոճասարակական կյանքում տացոլում խություններԲ սկսած տնտեսական գործուննություն Հոառօրեական ճարաբերություններից կենցաղից մինչն կյանքում մոտավորգործունեության եթնույթեհիը: գեկան Կեղի ունեցող ամեն մի փոփոխություն, ճասարակության ու

"

ուր

Դ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ու

աաա այա: ա» նավա

ո»Համար: նորմավորման

ԲԱՌԱՊԱՀԱՐԻ

ա.

մեր բով ըստ անճրաժեշտության ն այլն, ն այլն: մալբելու տեսակետից գորտոտ զասակարգությունները րակական,գործառական մասնաՀկամ են շերտի վուրաքանչյուր նորեն բնութագրում ոլորտները, ներլեզվական կսկ ԻԸ: ե ամ / բառուդոր ծածության շերտի Բ գեական ր , քաղակազմական-ձնակ բառների դասակարգությունըն դրանով իսկ դիտականճիմք առանձնածատկությունները "1 ագորժման կատարն ճում մշակման, բառապաշարի Հան չարը անդիսանու ու

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

|

.

մեջ հինան եկող ամեն մի նորույք իր անմիջական անդրադարձումն է գտնում լնզվի մեջ Համապատասխանբառերի առաջացումով կաժ գոյություն ունեցող բառերի բմաստային է չու ժեն ս Արա Հետեանքն առմատուփ է այն,ն որ լեզվի մինչդեո Հետնանջն զարգացումով յում բաղադրիլները (ճնչյունական Համակարգ) ձնաքանական ն շարաճլուսականկառուցվածք) փոփոխվում նն շատ չ անն . Ժ Ժե ւ րկար աման բառաաննկատելի կերպով, ժամանակամիչոցու փոփոթուկատարվող նրանում զարգացումն պաշարի ու ե նկատելի թյունները տեղի են ունենում րատ ավելի արագ են լինում ճամեմատարար չատ կարձ ժամանակամիչո-

է

ջում էլ:

Քառապաչարիզարգացումը ամբողջությունն է լեզվի բառային կաղմում տեղի ունեցող այն բոլոր փոփոխությունների, որոնք ուղզված ծն բառային կաղմի մակարդակի մի կողարդիականացմանը,նրա ձամապատասխանեցմանը ու գիտակցությանառավել մից Հասարակականկնցության կողմից՝ լեզվի տվյալ փովի մյուս զարգացաժաստիճանին, ընդչաայս Զարգացման կառուցվածքին Համակարգին: ճարստացուհուր գործընթացնիրացվում է բառապաշարի ու

-Ջա-աոԻ"արո«առա --՛ա-

շծ-ՓԻԵ.-5՛.ԽՈ

«ո

Մ

ՊՆ

ԽՈ

Զ`.

ՑՊՃՑ՝ՈՐ`ՊԵՈՈԸՈՆՆՆՆՆՁՎԿզԿՁՈՆ(ՁՁՍՍ

բազաոռգացումով մով, բառապաշարի իմաստաբանական կատառբելագոոծումով: ռապաշաոի

նից, ուստի

ն

1.

Նորբառեր ն

Փոխառյալբառերի մեջ լութաճատուկտեղ ծն գրավում Այդպես այսպես կոլվաժ հատկական փոխառություններ: ծն

՝

նորաբանճոձթյուններ

այս

ճոկիմոնո, գեյչա, օւկրաիներենիը՝ Բանգ,ճապոներենից՝ պակ, վրացերքնից՝պուրի, ճայնրենից այլ լծղուների՝ լավաշ, մածուն, Հնդկերենից (անգլերենիմիջնորդությամբ)՝ չունգլի ն այն, ն այտ Հատկական փոխառությունների

ու

ու

մասամբ նրանք մեժ գործածվում հն այն դեպբերում, հրբ խոսքը վերաբերումէ տվյալ երկրին կամ ժողովրդին, իսկ ավելի շաքախ՝ Թարգ-

այն է, ռր առանձիւասճատկությունն

աապաշարը:

Քառապայարի ճարատացմանարտաքին ճանապարճը է ուրիչ լեզունծրից կալեզվի բառայինկազմի

Համալրումն

պրոֆեմանությունների մեջ. օրինուվ՝գեյշա(պանդոկների է ն գործածվում օքոնալ պարուճի երգլունի Հապոնիայում) ն միայն Ծապոնիային վերաբերող դրվածջներում Հապոննիհնից կատարվող քարգմանություններում,մակասին՝ձրբ Այս կարգի Խոսքը վերաբերում է Հեղկացիներին ն այլն լիարգմանաՀատկական փոխառություններչատ կան մեր կան գրականությանմեջ որոնք Հենց միայն քարզմանությունների մեջ հն ճանդիպում, առանց մեր լեզվի բառապա«նաշարի գործուն սեփականությունըդառնալու նկակայն գիտական բավոր է հան, որ ճատկական փոխառությունը, տված առարկայի, կամ նրա ցույց դառնալով»

ժողովուրդներիփոխադարձ փոխառություններով: տնտնաական մշակուքաղացական, նրանց չֆումները, հն ու

առաջ բերում լեզվականազքային Հարարբերությունները որոնք առաչին փոխազդնցություններ, դեքություններ են բառի ճերթին ե առավել շոչավելիսրենարտաճայտվում ու

րի լ

|

է

|

փոխառությամբ: |

լինում հն երկու Պո Փոխառությունները ժիչնորդական Անմիջականեն այն փոխառությունները, հն տվյալ բառի սկզբնաղբյուրը Հանդի Ն

ե

որոնք կատարվում

բոլշեիկ սովխոզ, սովետ, լեզվից: օրինակ՝ յիոհ Հայերենը դրանջ վերցիել, ուղղակիորեն են, բառեր ն փոխադրանք անմիլական խատելէ ռուսերինից, ուստի են: ռություններ որոնք կահն այն փոխառությունները, Միչնորդական տարվում են ոչ թե տվրալ բառի ոկզինաղթյուրը Հանդիուս ժի ուրիչ «միջնորդ» չեզվից: օրինակ՝ ցոզ լեզվից, այլ կողե քս, պլենումբակորսյուս(զորքի միավոր), կապիտալ» փոունքն, Հայերենըդրանք բայց ոերը լաթինավանծագոսք դուանըեար լատիներենիցչ խառել է ո՛չ թհ ուղղակիորեն ռուսերեն

սացոզ

-

198.

ն

կոչվում այն փոխադլալ բառերը, որոնքցուլցեն տալիտ կամ այն երկրին Հատուկ երնույքներչ այս կամ այն ժո-

ղովրդին Հատուկ սովորուլքներ, կենցաղային սովորույքներ, ն այլն, ե ալլ Օրինակ՝ռուսհրենիը իրեր, արտադրանքներ վերցված ստեպ, խուտոր,միջինասիականլնզուներից՝ ղըչհեյզեր, ամերիկյանՀնդկացիականլելաղ, հսլանդնրենից՝ ավստրիալիականլեզուներիը՝ բումեգուներիը՝ մոկասին,

Բառապաշարիարատացումըլեզվի բառային կազմի է նոր բառերով: Այդ պրոցեսը տեղի է ունենում Համալբթուին ներքին ն արտաքին: ձրկու ճանապարճով՝ ճարստացմաններքին ճանապարՀը տըրվՔառապաշջարի նորանոր բառեր կազմելն լալ ԼԷզվի Հեսրավորություններով իր ժիջոցները,բաէ, Աժեն մբ լեզու ունի բառակազմական ռակազմական օրինաչափություններն Հնարավարությունկազմել տալիս ըստ անչրաժեչտության Խեթը, որոնք թույլն քան դրանցովճամալրել Հարստացնել խորանորբառեր

տարվոլ

դրանք միջնորդական փոխառություններ են

լեզուն է ռուսերենը): (միջնորդ

Ժամանակակից ճսղերենի բառապաշարիճարստացումը

բ.

ն

տերմին

ստանա սովորական այլնի տարածուվով գործածուեն ստեպչխուտոր, բառերիցայդպիսի բերված վերը քյուն. կիմոնոչջունգլի,ճեյզեր ն այլն' պուշի, բումերանգ, Ամեն ժի նոր բառ, սեփականՔե փոխառյալ, նախապես կալնառումով հոՀանգես է գալիս որպես նորաբանություն: ամեն մի նոր իրակուրարանություն է կոչվում լեզվական տծբառագիտական առումով, նեղ թյուն կամ իրողություն սակետից: նորաբանությունէ ամեն մի նոր բառ, կայուն

նյութի

-

ն

աղատնձնաչատուկարտոմդարձված, բառակապակցություն, (հղիոէ),բառի նոր մաստ, բառաղզործածուՀարտություն

թյան նոր իրողություն: է Բառապաշարիմեջ ումնցած իրենց դերով նորաբանուն մեեն թյունները բաժանվում երկու կարգի՝բնդճանշացող Ընդծճանրացող կուսացած: ժամանակամիջոտոր բառերը, որոնք կարճատնքե երկար

նորաբանություններ ննալե՛բոլոր

Հետնանջով ծությունների ցում, անընդչատ կրկեվող գործես ե Հենց դրանով գործուն չերոին անցնում Են բառապաշարի եռուստա-

ն ինչ-որ ժամանակ անցնել գործուն անձճրաժնջտության շերտին: Բատիրենց անմիջական աղբյուրներիփոխառությունները ն հե Արտաքինեն այլ լեզուներից ներքին աբտաքին: լինում կատարվողփոխառությունները:ներքին՝ տվյալ լեզվի տարնախորբներակայինՃամակարգնրից կամ պատմականորեն կատարվող փոխառությունները: դած գրականլեզուներիք Ջ. Ժամանակակից ճալերենի նորակազմ բառերը

լինելուց: օրինակհ̀ էլ դադարումեռրարբանություն

է այն լեզուների ճայերենը պատկանում

ժամանակակից մոտարլուսնանավ, տիեզեոււգնաց, մեծ գույց,տիեզերանավ, ՀկարավորությունեբեսաՔվեն, որոնք բառակազմականչատ Երեսապատել, նեողնել, կել, շոշանոսել,շոչատաշել, ունեն, անսպառ ճնարավոբուգիեթն Քառարարգման աղաճովագբաթերթ» ներ կել, փայլառդել, ապաճռվագոաթուղթ, բաղադրակաղապարների տեսաբառակազմական թյունները՝ շարժունակ, անվադող,եբեսակ, տնկաբկ,շարժաբեռ, կան «իմքերի բազմազանությամբ,ածանցների արստուճատույթ, սարքաշինություն, գբելչ որականիշ,խաղավառ, գրեթե անաժանցական բառակաղմությունների թյունն Լ իրձնը բառեր այլ բաղզմժաքիվ են զեղասանք: ճՃանբշախածութ, տալիս ազաթույլ Հնարավորությունները սաճմանավիակ գործածությանսկզբնական շրջանումնորաբանությունննր Ճարստացնելմեր ու

ու

լեզվի ու Հին, որոնք, սակայն, այժմ արդեն մեր զրական գոիծունշերտի կամ այն տերմինաչամակարգի նիա այ չեն: բառեր հե, ուստի ն այլես նռրաբանություններ են այն բոլոր բառենորարբւսնություններ Մեկուսացած նն այս կամ այն գրվածքում,բայց 4ետնաբար է չեն ունննում, կրկնվող գործածություններ չեն ընդճանրանումու չին անցնում բառասաչարիգործուն

րը,որոնք գործածվում

չերտխն։ Մեկուսացածնորասբանություններնդիպվածաճոշարմոնիա, տերնհրեն, Հորբնկեր, կան բառերը (օ.րինակ՝ նորակերտ ե յլն), բանատանդծական Հորեղբայրաքույը ոտեղծազործական մասը, այլոպես կոչված՝ բառնրի որոչ (թր. գմբեթվել, Հեղինակային նորաբանությունները են

կամ

տիրես Հուղակայլակ, լուսեղաչ: մաքրաշուչան, երկնեջվել, ն այլն), փոթառությունները անձճարկի դեղին,գարունքվել (օր. վելոսիպեդ,վերտոլլուռ, ոհլեվիզոր, չուրաչ սպուտնիկ) -

մեկուսացածփոխառությունները այն, ն այն նրանց մի մասը, ռուիձբայց անցնում, չեն չերտին մնում են, ալ հոլրսաբանությունները: Ֆապես Հեղինակային նհ

Թեն

գոր-

ժուն

նուսժենալնիվ, բառսպաչարիչգործուն շնրտում, որպես ու գործածվելբստ կարոզ հն աղատորեն տարը,

բառաղանձի

դրանցով ժամանակակից Հայերենի բառակաղլեզվի բառապաշարը: է՛լ ավելի մեժֆանում են նրամական Ճճնարավորություններն

տորենկազմել նորանորբառհր

ու

օգտագործումէ գրաանչրաժեշտությանչ բառակազմական լեզուների ժողովրդախոսակցական բար Ճիմբերը: կաղապարնելն բաղադրական «դԲառակազմական այս լայն Հնարավորությունների Հարստացնումէ տաղործումով մեր լեզուն Ճարստացրել ներքին ճանապարչճու: Այնպիսի բառեր: Քո բառապաշարը նով,

որ

նա,

ըստ

ն

ու

ու

աշխատատաո, աշխատաժամանակ, առեռեսել, բարձ» բեմաբվեստ, աբտադասաբանային, աշվեստաբան, դահուզեշակատառելչ գրապահոց, գոբծաոկել, »ացատկ, զբաբաԵրկբագիտություն, ենթաղատ, ղանճուկոոդ, կավազէ, թեբաբեոընթացավաոտ, զոբացոել, գնաց է, զաոդաբշվեստչ ինչպիսիջեն

իմացաբանություն ժողովոդագեություն, կեբաճայծանբոբդ, խաղավար, լռանախցիկ, լոանագնաց, հիռուստաճանբակեցություն, թայթում,ճանբախանութ: ճնչաչափչմռտառկել,մորցույց, ճատույթ, ձայնադաւշան, ջարժաբեո, նեբառկել,շարժունակ, նեբտաջել, զադպոոց, չբաշինանել.

ժանանիվ,

ջբառկել, պաճակակետ, չմուշկասանք, ոբճականիչ,

ել `

սանադաշտ, վեսաբքաչինություն, ոմբապաստաճան, | ' փոոբձարտեսագոել, ցբտադիմացկուն, տնկաջկել, բակաոգել,

բաբ:

օդաքնապարկ, կել, ուժեղաբար,փուձաղաշտ,քաբջառդիչլ, քան այլն, ն այն,ճարազատ մեր լնզվի հավ, օդաչու մեժ են մտել են ե բառապաշարի մ եջ ռակազմություններն մասամբ վերչին 60 տարիներում,իսկ մի մասը՝ վերջին երկու տասնամյակներում:Մեր գրական լեզվի այժմյան բաէ տալիս, որ վերջին ցույց ուսուփնասբրությունը

ռաւղաշարի

մտած նոր տարիների ընթացքում բառային կազմի մեջ են՝ բառերի մեծագույն մասը նոր բառակաղզմություններ

Հնարավորությունննրի Հայերենի բառակազմական ՀաաՍա ցույց է որ մեր բառապաշարի տալիս, գործումով: ն ճանապարչներից արտաքին րըստացմաներկու ներքին ն մշտապես գործունը ներքին ճանապարչձնէ: Հիմնականը օգտաչ-

Ճալերենի ճերքին Տ. Ժաժանակեաւկից

, փոխառությունները

ճանապարծին Բառապաշարի «արստացման ներջին Ժանան ներքին փոխառությունները: ոհտք է Հատկացնել

րի Հարստացմանգործմանակակից չալերննի բառա ւս շան նն ճայեեն խաղացել ն խաղում ընթացում վիքխարիդեր կամ պատՀամակարգերիից բենի գոլության տարբերակային փոխառումական նախորդ շրջանի լեզուներից կատարվող պատթյունները: Այս տեսակետից գրական աշխարճարբարը մեր իրոք, թվին: կանում է աշխարճիբացառիկլեզուների արդի երկու ճլուղերԲ արնելաճագիականաշխարճաբարի կարող են ըստ անն աղզատորձն երենը արնմտաճալերենը» կատարել ն կատարել փոխառություններ Հրաժեշտության միչին Հայերենից,ժողովրդախոեն միմյանցից: գրաբարից, գրսակցականլեզվից ու բարբառներից:Հիշենջ թեկուզ «բուրդ», բարյան պարետ, պառեկ, ռումբ, ակաճ, կիզ(ն) Ձ. մոլեգին, կատաղի» հեռուստ,Բեստ «1. անճնավանդ, 2- լիրբ»: ճանձանձանք «խնամբ»: ճայբտտ «1. վավաշոտ,

ջարժանկար, ճանբախանութ, ինքնաշաշժ, արեմտաճայ՝ ժողոսառնաշաքար, աղջնակ,աղու գործընթաց,

օբաղցը»,

կզել, կոանալ» վըրդախոսակցական՝մառմանդ,. տճալ, չմուշկ, դամոմու,

պոոչ,

գետնանուշ, վռազ, բարբառայիչ՝

ն ճուկ, կոլոլակ«քուֆթա», կոլոն «գաչի՝ցեխի կույտ» այլե, ն այլն: Այա կարգի բառերը կարելի է կոչել ներքինփոխառություններ,բառ որում ժամանակակից չայնրենը դրանք կերպովվերցնում է գիաբարից: արեմտաճայնպատրաստի բենից ե այլն: Մյուս կողմից՝ դրանք» անկախ իիենց ծագումից, այսինքն՝ անկախ Հայակազմ կամ այլ լեզուննրից փոխառյալ բառեր գինելուց, մեր գրական լեզվի մել ժուտջ Ֆե գործում «այերենի գոյության տարբնրակային ձեերից լեզվից, բաիժողովրաթոսակջցական (արեմտաճայերենից: զարգացման ատմական քառներից) կամ էլ «ովերենի ն անկախ իրենց դրանք, Համակարգերից, որով տաարբնը

ծագումից, արդեն կարող են որակվել իբրե հայեւենբառեր, է ժամանակակիցճաոր տարբեր աղբյուրներից փոխառում ն ցերնեեր,Այս անսակետից փուռենալով իբրն փոխառուչենջ տարիհրություն թյուններ բնութագրելով,մենք ոչ մի էէտ, էտել, տնսնում։ բարբառներիցփոխառված

օրինակ,

տճալ, զետնանույ|: սագ» մանղալ, մարալ, չեյբան, ղուրբան,վռազ, աբաբա, բոզբաշ ն այլն բառերի միչն, քեն այլ առաչինները բուն Հայհրեն բառեր են, իոկհրկրորդները՝ մեծ մասամբ թուրք-պարսկական, լեզուներից կատարված, Քանն այն է, որ ժամանակակից «այնրեփոխառություններ: է բրվերցրել ա նմիջականորեն նը այդ փոխառությունները ն 2չ թէ լեզվից բառների կամ ժողովրդախոսակցական կամ քուրքերձնից,ուստի ն դրանց աղբյուրն պարսկերինից լեզուի որպես հն բարբառները կամ ժողովրդախոսակցական լեզվի դրական մեր բառերը միջնորդ լեզուներ: Քանի որ այդ ժողովրդաեն որպես բարբառներից կամ մեջ դործածվում կամ Խոսակցականլեզվից, գրաբարից, միչին Հայերենից ապա կատարվողփոխառություններ, արամտաճայերենից արըսմեղ Համար բառապաշարի դրանց փոխառությունը կամ այն այս տացման ներքին միչոց է. դրանք Հայերենի

տոց,

Համակարգիցվերցվածբառեր 21 ԺամանակակիցՀայերենի բառապաշարիՀարստացման առաջնակարգ գործընթացումենրքին փոխառությունների ն լեղուն: հն ժողովրգախուակցական գրաբարը աղբյուրկնր փ ոխառություններ Այ" երկու աղբյուրներիցկատարվող ու գիականլեզուն ճարստացել Հարստանում աշխարձաբար ՛

ար--ւռու..տառւչ առտռտա-տառա Է--աե «ՀԶ աո

ՅՅ"

-.

տեղի ծ ունեըուտ որում այս 2Հարստացումը աղատտինն, նում ոչ միայն առանձինբառերի փոխառումով,այրյնե՝կաշ դարձվաժնիրի, բաղադրաքոն բառահապակցությունների» ճիժբերի, կան միավորների (արմատականբաղադրական ածանցների),քնավոր խոսքերի, Հարադրական թաղադրությունները ն այլե, ժամանակակիցՀայերենիբառապաշարիմեչ եղած ներքին հն փոխառություններըմեծ մասամբ սկզբնապես Հանդես կամ իբրե բանաստեղզդալիս կամ իրրե տերմինաբանական, է

ժամանակի ընքացջում ծական բառաշերտնրիբառեր, բայց են ե հն շերտին (2ժմտ. դաճուկ, չեզոք անցել անցնել կարող հեոդատ (2եչան, կուսճալ, մոմուռ, գործընթաց, ե ական, ռուս Հեռկատակառավարում այլի), եսություն, պարետն այլն, կ այլն: Պճտք է նկատիունենալ, որ ներքին

բոզբաչ, տատ

փոխառություններով մեր գրական լեզուն Հարատացնելու լեզվից ու բարբառգործընթացում ժողովրդախոսակցական

ծագումով բառերի ներից փոխառվող ապարբսկա-թուքական ու գիչեզո լեզվի է, պաշտոնական գբական գործածությունը է. ռոնեբում դրանք մ էբժվում առմամբ տական ընդճանութ Հմանափակվումէ քանասգործածությունը, իբրե կանոն, ուս տեղծականխոսքի ռլորտով՝ ստեղծագործականնպատակով: 4. Ժամանակակից

Մաչերենի արտաքին փոխաոությունները

ԺամանակակիցգրականՀայերենի արտաջինփոխառուԴա պալմաթյունների ճիմնական աղբյուրն է ռուսերենը: Միության ժողովուրդնավորված է մի կողմից Սովետական դուս ենրի Համերաշխ ընտանիքում ժողովրդի ասաջոտար, գլխավորող դերով, մյուս կողմից՝ ռուսերենի, որպես աղզգամիչյան լեզվի դերով՝ սովնտական բազմազգ պետության մեչ: Գիտության ու

տեխնիկայի առաջընթացին, Պառար-

ժողո. կյանքի իրադարձությունննրին, կականչքաղաքական ն բոլոր վըրդականտնահսությաննորանոր բնագավառներին նորություններինՍովետական Միության ժողովուրդեեայլ

ճաղորդակիցեն լինում առաջին Հերթին ռուսերենի ժիճետ կապված ջոցով, ուստի ն զարմանալիչէ, որ այդ բոլորի

բը

որ

--

`

էլ, բառերն

նքի Հարկ է լինում փոխառել,փոխառվում

ոումհրենիցը:

թն

Ռուսերենից ժամանակակից Ճճայնրենինանցած

բառերի

միչնորդական փոթառություններ են, այսպես կոչված. միջազգային քառքր։ որոնք ոդանրենը վերջրել վերցնումէ հվրոպականլեզուներից. այդպիսի սոեն՝ ինտերնացիոնալ, կոմունա, կոմունիզմ, բառերից ոադիռ,ավտոկիբեռնետիկա, կոմբայն, ցիալիզմ,տոակտոր,

վփեծաղույնասը ու

տըէլեկտրոնիկա, ոբոլեբուս, էլեկառոն, մոբիլ,ավտոբուս, լեյտենանտ, կոմիսաո, կապիտան, բամվայ,մոտոցիկլետ, մետր, զոամ, լիտո, բասկետբոլ, գեներալ,մառշալ, ֆուտբոլ, ասֆալտ, բետոն,ցեմենտ, բլուզ. մատերիա,դիալեկտիկա, կոճոսպիատալ, անտեննա, սպորտ, կլինիկա, պռլիկլինիկա,

միտե, բյութո, կոմիսաշիա, աճռռոմ, Ւվանտ,էնեբգիա,էգոառկտիկա,կինո, իզմ,պոեմ,բալլադ, էլեգիա,ինֆոբմացիա, (ա), կասկաղ, բաֆիլմ, ինֆաշկտ, պոմիդոր,կատաստոոֆ ն այլն, ն այլն: Ռուսերեմագնիտոֆոն Րիկադ,դինամիկա,

սովետ, նից կատարվածանմիջականփոխառություններ ն բոլշեհկ,շինել, զագս (քառ դարձած իբրն այդպիսինփոՀատկամլես խառվածՀապավում) ն այլն: Ուրիշ լեզուներից փոխառվող բառերը ժողովուրդներիլնզուներից սառվետական են, որոնք մուտք մեծ մասամբ Հատկականփոխառություններ են

առարճետ կամ զանազան դործում թարգմանությունների ե Հանրա ինչպես եղբա ական արտադիանքների, կաների,

հն

էտեղժագորնվիրված գեղարվեստական պետություններին միջոցով: ծություններիե դիտականգրականության հ լեզուներից»փոուրիշ Վերյվելով ռուսհրենից, ինչպես են Հայհրենին խառյալ բառերը Հայերենում հնթարկվում Հաիմարեցվում Հատուկ «նչլյունականփուբոխություննիրին, ն, Հայերենի Հնչյունական առանձնաճատկություններին են. Հայերենն իր 4նչյունական այսպես ասած, ճայացվում

Հարումտ Համակարգով շատ Հաճախ ավելի Հարազատորեն է կարողանումարտաճայտծլփոխառյալ բառը սկզբնաղ-

տեսակետից,Մյուս կոզբլուրին Համագչատասխանեցնելու ձնքարկմից, թեն փոխառյալ, բայց դրանջ ամբողջապես գործող օրինաչա փուհն Հայրենի թնրականության վում

՛

`.

-

-

իսկ դրա Քյուններին, մերվում Հայոց լեզվի բառապաչաիիթն, Հիման վրա էլ դառնում նորանոր բարդությունների ածանցումների բաղադրիչներ: Այսպես, օրինտկ, փոխառյալ սովեսովետբառիք ունննք սովետական,սովետականանալ, " շՐջսովետ, քաղսովետ,գյուղսովետ, ավտո ո տակաճացնել, ավտոդող, ավավտովաբոող, բառից՝ ավտոտնտեսություն, ն այլն, հ այլն: Այսպիսով, տոտեսուչ,ավտոպահեստամաս ոչ միայն լեզվի մեչ, ժեր ամրանալով փոխառությունները, հն բառասայարը, միր լեզվի բրենք իրենց ճարոտացնում այլն նորաչ Համալրում այն Խորանորճասկացություններով, նոր բառհրի կազմության 4իմք դառնում: Ալս տեսակետից եժ զեր հն խաղում նան քաղադրություններիփոխառյալ բաղադրիչները, ինչպես՝ միկոռ-, մակոո-, միլի-, ավտոորոնցով ավտո» (ինքնա-) հ այն, (ավոոմոբիլային), են բազմաթիվ նոր բաղադրություններ այհրեն կազմվում ածանցներիօգնությամբ(2մժտ. միկրուսչխարճ» բառերի ո ավտովարորղ ժիկրոշրջան, մակրոաշխարտչ ավառամբարձիլ, ն այլն): Հետ սհրաորհն կապվածեն պատնեչ, նումները: Եբր փոխառություններիդեպքում ուղղակիորեն բցվում է տվյալ լեզվի (փոխատուլեզվի) պատրաստի էն բառի ժամանակ վերցվում ՛ պատճենումների որ, ապա

Համալրման տերմինաչամակարգերի բնագավթոների բառն իր դեպքում

Պատեննումների օտար ձնով իբրն օրինակէ թյամբ ներքին ծում:

ու

ու

Լ...Փոխառությունների

ներքին ձնը, այլ կնրպ արսուսճայտածճասկացությունն պատճենման ացած դեպբումօտաի բառը պարզապեսթարզլեզվի բառերով կամ բաղաղրությունու

ագինչվես՝

ների բաղադրիչներով,

1եՇրօՅիճճ

ռուս:

ծքօՕրճ--

Երկաթուղի, ոզոՂ61ոճ-ճնգամյակ, Թորճճլե-նեոն այլ Գատճենվում են ոչ միայն գրել,ԸՅԽՕոծԴ-ինքնաթիո դարձվածբառերը, այն կայուն բառակապակցությունները, Հալ.

ները, առանձնաճտտուկ

փեչպնս՝ արտաճալտությունները,

պլան, տզքօղոօճ 203886 Ողմճկ-ճնգամյա 180տնտեսություն,ԹՇՈՔԲ:ԱՇ ՈօՇրքօճճն ջորա)ժողովոդական ոճիՀ:Յեո-կոմունիզմի մեծ կառույցներ(կառուցումներ), Դո օճւմոր լեզու գտնելն այջ, նայլն: տ3ան-րնղճանութ Փատճենումները,առանձնապես բառերի պատճենուժները ոզրատօղոնն

'

դեր (բառապատնճենումները) մեժ

պաշարի, մանավանդ գիտության է70

նն

ու

խաղում լեզվի

բաոա-

անխնիկայիտարբեր

գոր-

բաղադրու-

առնվում ճամապասեփական բառ արտաճայաող տասխան ճասկացությունն ցազմելուճամար որն զգալիորեն Հեշտացնումէ նոր բառեր ու

կազժելը:

`

ճայերենիբառապաշարի գ.Ժաճանակեւկից

կատարելագործումը

`

Քառապաչարիկատարելադործումասելով Հասկանում փոֆնք լեզվի բառայինկազմի մեչ տեղի ունեցող այնպիսի են բնութաամբողյությունը։որոնք կարող փոխությունների Այս բըզարգացում: որակական գրվել իբրն բառապաշարի կաուսէ, թե բառապաշարի նշանակում նութադգրությունը մուտքը ենքադրումէ ոչ այնքան նոր բառերի բելագործումը կազմիմեջ, որքան արդեն գոյություն վլող լեզվիբառային դաե կայուն բառակապակցությունննրի ունեցող բառերի բառափոխարինումնե նաղան կարգի փոփոխությունները: հն լեղուղղված ն այրն որոնք» վերցրած, ամբողջությամբ ու ժավալմանը, վի Համակարգաչնության միօրինակության բաճշգրոմանը, բառիմաստների

բառագորժածությունների ու

ռակազմականկաղապարների տիպերի միասնականացորաբառապաշարի մանը» լեզվի մաքիությանապաճովմանը, ե այլն: կականարդիականացմանը դրույքից բխում է, որ ժամանակակիցը Այս թնդնանուր լինի ամեն մի փովոխություն, Հայերենի ճամար էլ բառերի ու

-

գործառական, ձնական-ձնարբանական, Հնչյունական, բառապաիրողություն, իմաստային,քե բառակազմական գործընքացիդրոնոբնդճանուր ջութիկատարելագործման դա

կարելի է դիտել որպես բում է, եթե դա որեէ տնսանկյունով ընդճանուր տենդենցի Հայերենիղարգացման ժամանակակից

իրացում:

ինչես

տն-

Ժամանակակից ճայլնրենի քառավաչոարը: տեսակետիցբազմաշերտէ. նրա ծագումնաքանական

սանք, միավորվելէ գրաբարյան, բառաշերտը մեջ Համաճայկական

բարբառային արեմտաճայերեն, ժողովրդախոսակցական, 12.-1321

--.ո:

Տարբերաղբյուրներից ժեր լնզվի մե Մուտք դործած բառերի, ենականաքար, ձնական ու կազմական տարբեր Հատկանիչներ ունեն: ձնական Քառերի ու բառակազմականտարբնթություններ կան նան մեր գրալնզվի պատմական որոշ հրողություններիՀետեանքով ես բոլորը մեր լեզվի բառապաշարիմեջ առաջ են բերե բառաչերտերիճետ.

հարա

ր

ներլեզվակւաան տարբերակներիբազմատեսակխմբեր:

ճա

ռապաչարի զարգացման ընդծանուր գործբնթացում տեզի է ունենում

բառային տարբերակների մրցակցություն կամ կերպ առած, Հակադրությունների որ ներքին ելս քար լուծվում է այս կամ այն կերով: Մի կողմ թողնելով ձին իրակությունները, կարելի է իրրե օրինակ Հիշատակն առավել կենսունակ ճոտնյալ տարբերակայինխմբերի նե " սայլ

առան, :

անխուսափելի ճետեատեքներով: Բիր պայքարը՝ նչոլես Հայտնի է, գրաբարյան բաղադրական ճիժբերի դիս

նույնանում Ճոլովաձների ինչպես` 7 զղալի մասը (Տորբաղադրիչը ճայո-ի ոաճուսկանՀալովն է),

լւրեղիայ ոռոդի (քեո-քույո-ի

սնռ.

ձեոն

է

Հոլովն է),

բտոի ծնատքոը դորֆիականնէ),

Հետ,

ձեոբակալել (ձեռբբ-

(կենս-ա. կենսալից

աստեղագիտություն-ղային,աստեղաբույ|--աստղաբույլ, աղբեբաբոխ-կենսական--կյանքային, աստղագիտություն, աղբերակկ(ն)-աղբյուրաբով,աղբերաբար--աղբյուբաբառ, ն այլն: Տարբձրակային երկու աղբյուրակ(ն)

կարգերի

ժիչն

ժամանակի ընքացքում տեղի ունեցող ներբին պայքարը ընդճանուր խփրին օզաին, բայց է կաժ մյուսի մեկի լուծվում մեծ «գազն: կենսունակի Այուղեւ՝ մասաժբ նորի, հրնույք՝ ն Հիժբեաստեղ»Հնատիպ աստղ- նորատի քաղադրական իր"ավարտվող արդեն այժմ պայքարը տարբերակների բով որում այժմ իստ Հաղթանակով, է՝ ճիմբի ղություն նորատիս աստղա» աստղագիտություն, կենսունակձկներեն աստղային, ն այյն, իսկ աստղագնացություն լից, աստղաբաչխություն, եք: դրանց աստեղ- 4իմքով ձեձրը Հնացաժ ճո--ճայԻական, նույն ձեով էլ ձոբական (բոբենական) ն այլ զույգերում մոբական--մայբական բացու--ձայբացու, ն ճայբացու,մայբական այլն, ըստ Հաղթել են նալբական, կազմվում են միայն որում նորակազմբաղադրությունները (2մմո, ՀայրիչիաՀիմժքերով Բայր-, մայո- ուղղականաձեն հ այն) ություն, մայրիշխանություն Բաղադրականչիմբերի տարբերությամբ պայմանավորբազմաքիվ խմբեր կան նան ված բառատարբերակների ն դրանից զուրկ զուգնրով գրաբարյանվնրջաճանգ նով

Հչյունափոխ ված

դորգրիչըկեանքբառի ճայցականկեանս-ի ձեն է), աատեղատուն (աստեղ-ըաստղ-ի սեռականն է) ն այն Այս կարդի բազմաթիվ բաղադրություններանցել Քն աշխարճարարգրական լեզվին, որոնց չնորձիվ բաղադրական այդ կարգի Ճճիժբերը կենսունակեն մնացել նան գրա կան աշխարճաբարի բաղադրություններիՀամար: Սակայն աշխարճաբարն ունի իր սեփական բառակազմական օտիիմուռձափությունների,այդ թվում է՝ բաղադրական Հիմջերի ի Ճամակարգը: Այդ Ճամակարգիմեջ բաղադրական առվորաբարբառի ուղիղ ձեն են կամ արմատը: Մր գրական լեզվի այդ գործուն Ճամակարգըթելադրում է րբաղադրությունների կազմությունը գործուն իոկ դրա ճետնանքնէ լինում ան, որ առաջ են զալիս տատիպ կազմություններ՝ավանդական կազմություններին զուգաճեռ, այսինքն Հնատջպ բաղադրական 4իմքերով կազմված բաղադրություններիկողքին ունենում ենք նան խմքերուվ բաղադրություններ, ինչպես ճոբանորատիպ

աղեղնալին--աղեղային (տր. գագացնային--դագաթոային,

բաղեղնազարղդ--բաղեղա բաղեղնապատ--բաղեղապատ, հեա Հողակապի նչյուձայնավորի ի վ երջածանգ զարդ), անչնչյունանափոխությաժբստացված ե ձայնավորով որա (6ր- պատանեկան--պատանիական, փոխ ղույգերով ու

կամ Հիմքերընննալ--պատանիտնուլ, ոսկհփայլ--ոսկիափայլ),

էլ

տարքեառանց վերչաշանգ ի ձայնավորի Տողակապով աղավնեչ րակներով (օր: աղավնեփոստ--աղավնափոստ, նհ այլն, կաղնեվայո--կաղնափայտ) ձաղզ--աղավնաձագ, Հնչյուսփոխվածե անչՀնչլունափոխ«իմքերի տարբերակա

րինաչափուքյամ ե

ճոբացոչ--ճայբացու, աստեղային--աստզան--ճայբական,

-

ենրով (օր-

մշակուքային--մշակույքա լուսային --լույսույին,

պարթրքասեր--թուրքասեր, յին, Թրքախու--թուրջախոս,

ոատենավոր-տծզագործություն-պարտիղագործություն։ նս տեղի ունի ե այլն) Դրանցմիջն լուծվում է այս կամ այն ձեով:

ե այլն, պատյանավոր)

ներքին պայքար,

որ -

179.

ՔԲաղադրական, բաղակացմական ն

եե տալիսչ ձնական-4նաբանա-

կան բառատարբերակնեիիբազմազան էն. դրանց միջն ծավարվող Հակադրությունների ներքին պայքարը չեի, մաչա-

ՓՂԻ ն նորի, կծնսունակի,զարգացողի պայքար է, կամ էլ՝ գրականիե ոչ գրականի (ժողովրդախոսակցականի, բարբառայինի) պայքար: Դա տնական ն անընդճատական որը տանում է դեպի տարբերակներից մեկի կամ մլուսի աղզքանակը,իսկ դրա Հիման վրա էր ամբողջությամբ շեպի տարբքրակայինՀճամակարգերից մեկի կամ ուսի ճաղթանակը:Այդ պրոցեսը, սակայն, ինբն էլ հերՔին Հակասություններ ունի: Այսպես, աստղ րառից կա ված րբաղադրությունների նջ այժմ արդեն ղուրս է Հիմջըբն փոխարինվել ուղղակաձե իմքով, մինչդեռ կայս» բառից ունենք կայսեբակաձն կայսբություն, ն ճայ» ճայբ բառից՝ ճոշեղբայո, հոբշաքույՐ Րական,ճայբացու,ճայբիշխանություն, ն ճայոանալ

րոցն

է:

ՏԱրաՆ:

ք

աոեղ-թաղագրական երբոտ աոող այր, մայ

մել

այն,

բառի բաղադրությունների մեչ տարբերակաչին տի պայքարը անգեցրել է արդեն մեկ բաղադրական Հիմքի հւղգական ձե ճիժբի) Հաղթանակին, ալա

հայոր բբիրակների

ն

բառերի րբաղադրությունների Ճանգնցրել է միայն առանձին բառատարբերակենրիՃճաղքանակին։ նույնպես է՝ աղավճի բառի քաղադրություններից է մղվել աղավնե- ձր ն դուրս բեղճանրացնլ աղավն- բաղադրականՀխժքը(ճմմտ. ա-բույժ, աղավն-ա-թե ն այլն), ոբդի, այի, առի բառծրի քաղաղդրություններում ընդճանրացել է ուղզականաձի չիմբը (2մմտ.որդիական, որդիություն, որդիաբար, արիաբար, արխահալ,արիություն, ալրիանալե այլն), ապա ոսկի, այգի ն այլ բառերի բաղադրություններումառայժմ կանոնաեն ոսկե-, այգեկան կ ընդճանրական ձնծրը (Հմմ:ռ. ռսկեգույն, ոսկե-փալ, ուսկե-ցոլչ ոսկեդրամ,ագե-գործ, այգե պան, այգն«փոր, այգն-կտ ն ալլն),-- թուք դրություններոս))ճնչչունափոխված Հիմբը անչեչլունափոս ձնով (օր. թուրքական, Քուրբերեն, թուրՓանալ ն այլն), իսկ քուոդբառի բաղադրություններում այժմ կանոնականնէ Հնչլունափոխված Հիմ.բ (»շբ: քրդավոն Քրդերեն ՔՐ, Քրջախոս ն այլն) Այաօրինակները ցույց այ

պայքարը

որ

զանազան ոոմբերի ն քառատարբքերակների

միջն նույնիսկ միննույն բառից կազմված տարբհրակների ավարտուն պրոցես չէ, ըտտ թոյություն ունեցող պայքարը ժիշրինակչլիէ որում ավարտն էլ կարող բացարձակապես աստղ բառի տեսանք, նել Այսպես, օրինակ, թեն, ինչպես աստեղ- քաղադրական4իմջը փոխարինվել է ուղղականի բազմաստեղ ձնով, բայց հույն բառից ունհնք ճամաստեղչ համաստղ, դրանց որում բառերը՝Հնատիպ Հիմջով, ըստ ձնձրը դեռես գոյություն էլ չո«տարբնրակային բազմասաղ նեն:

հղած պայքարի բառաՀաղթանակը Հետեանքով այս կամ այն տարբերակի ոի դա անսակետից, կատարելագործում է յն արաշարիխ վերացմանը, հիկու Հանդեցնում է ավելորդ քբառավույգերի ձենհրից մեկի գործածվող տարբեր, բայը զուգաճեռաբար ե, այուամբ, ընդճանուր ժյուսի մերժմանը ընդճանրացմանը: ճետ կապված բաղադրական իմքերի, բառակազմության

Տարբերակային բառաձններիմիջն

ն

միասնականացմանը իրողությունների Հեշյունափոխական ժամանա-

ազն: Այս պրոցեսիՀիմնականօրինաչափությունը ընդճանկակից ճայհրենի գործուն օրինաչափությունների ե ձների փոխարինումը բացումն է, որից բխում է Հնատիպ

աղավնեձագ-Ֆոթով (օրինակ՝առոնղային--ատողային, տե-

պատանկնալ--պատանիանալ): աղավնաձագ, ձերի Հենը

աղավե-

`

բառի աջա

այս

խմբերում նոր աակնտիը էլ բառատարբերակների կաՀաղքանակը ժամանակակիցՀայերենի բառապաշարի նան բ Հակառակերեույթը: աէ, Քոլ կա մուսրելագործում ռային Հնատիսգտարբերակները սովորաբար գրաբարյան ավելի քան կազմություններեն հ գրականգործածության ժաունեն. գրական պատմություն մեկուկես Հազարամյակի Հասնելով մինչե մեր օրերը» նրանցիցշա-

տանգորդությամբ

Ճաճախ ճհնք օրիԱյսպես, դալիս:

են մնացել, տերր դեոռնսլիշվին կճեսունակ

ե

հն Հաղթող զուրս տարքերակներն քույաբար: քուլբությունբաղադրունակ, եթե քէույբականչ,

փոխարինվել, նոր ձեր (ույ-ը չի մեջ Հաղթել անչձեչյունափոխ Քյունների թունավռո-թույնա լուռային-լույսայինչ դարձել ու), .-լուսային թունաառայժմ Հաղթել

փան,

այդ

է

ապա

ձն

ն

Վո» սարբնրակներից ճայբաբար, այձեծրը. ճայբական, Վոր Հնչլունափոխված

.

Մին

արգա ոու Բաորի ոչ ճազթել 4 նոր թաղագրական Հիմջը, հորեղբայր, ճոբաքույո,նոբապապրաղադրուՔյուններիմել Հնատիպհոբ- Հիմքը ն այլն: Այս բոլոր դեպքերում իիրն կատարելագործում պետք է դիտել ճենց այդ Հնատիպձների ձաղքանակըոչ կենսունակ, ապօրինի նոբատիպտարինրակներինկատմամբ, բստ որում դրանցկեն-

արթ

ժիչն գոյություն ունեցող ներքին պայքաիի քառապաշարի մատարնլացործմանանընդՀատական պրոցես է, իակ պայլպիոցես

ե զի

ո

նե

կամ ժ

Ք

առւսվաշարի իմաստաբանական գործառական կախառնրի իմաստների տարելադործումը գործածության ճշգրտումները, իմաստային անորոշություննքրի, չզոթուառաջ Բյուննեեր բերող բազմիմաստությունների վերացուու

բառերը (տստեղաբաշխություն) աստղաբաշխություն թյո'ն), նշանակություն-

էին միննույն գործածվում Հավասարապես փարժինների երանցՀամանարգերի ներով (1. երկնային ձագման, կառուցվածքի,շարժման օրենքների Քիմիական ամբ զբ զրաղվող մե գիտություն.2. Հնում զվ կաղմի ուսումնասիրությամբ Ժարգզարգացածկեղծ գիտություն երկրային գործերի ավղդեցության կանց կլանբբ վրա երկնային լուսատուների ձաֆուդործա իմաստների ժասին). 50-ական թվականներին եղի ունեցավ- աստղուգիտությու թյան սաճշմանաղատում ու

ու

իմամին, աստղաբաշխություն Հատկացվնց առաջին է սաասոայն ճյուղը, որ ուսումիասիրում «աստղադվխտության ու բաշխումն ղ երի ու ծրկրորգ է Աա կով կեղծ (ճնում գործածվումէր էրկու տարբերիմաստբառր մակեբպչական

Համակարդճրի չարժումնն աստղային

ու

մը Ճոմանիշների պործառական,իմաստային

ու ոճական տարբհիակումներնին. Ալոե Ր 20--30-ական թվականնքրին ցուցում ն ցուցմունք բառծրը Հչավասարապեռ զործածվում ձին «1. մալապնես կամ այնոլեսվարվելու կամ եործելու պատվեր՝ առաջադրանք`խորճուրդ՝ չիաճանց (ռուս. ՄԵՅ38:16), 2. վկաներին մեղադրյալ(ներյի՝բատ գորի էության ռւ ամբացատբությունների տեղեկությունների բողֆություն, (ռուս. ՈՉԽՅՅՅՒԹԲ)» խմաստներով. այդ իժաստներըորոշակիորեն տարբեր նն, ն երկու տարբեր բասռերի դործածությունը Հավասարապես ծհրկու կմաստների ճամար չփոք էր առաջացնում ինլպես դրանց գորժաժությունների, այնպես էլ, շատ Հաճախ, խոսքի ճիշտ ճասկացմանմեչ: 40-ականքք. այդ իմաստներն դորժուծությունները տարքերակվեցին.ցուցում բառն սկսծցին գործածել առային իմաստի ճամար, իսկ ցուցմունք-ը՝երկրորդ իժաստի Ճամար՝ որպես իրավաբանական անրժին.-ամբաստանյալն մեղաղոյալբառերըգործածվումէին որարեսնույնանիչննր. 60-ական ցվականնքրին իժաստալին տարըկու

ու

՛

ճա-

անք

ու

քող

վորումը:

-՛

ու

վ դրսծկատարելագործման առանձնակի կամա տագրական այդ

գործածվում

ամբաստանյալ

է կայացած շուն տալու կատի անձը,որին ալժմ

մ

ու

աղզբանակրը

ն

բասկմեղաղոյալ-ը՝«այն (ա. ըօոօշւաան), է ներկայացվում որեէ Հանցագործության առտղաբանություն թ (ռուս: Ս6ոեաոծաա ն) իփաստով.-(աստեղագ աստղագիտություն (աստեղաբանությու), Մե

սունակությունն կայունություննամրապնդվում 41 փեր Լեզվիասվանդականությամբ: յոպիսով, բառապաշարի ներլեւվական մռարբերակներիք

թվի Մո եոարՀախանը Տավ ոորՑ

ն

/ բզասաին, ատդարանություն-ը' կապին զարգացածգիտություն...).--կ Հատուկ, Հ. կաղմակերպության կաղմակերպչին օքոոււտուօքօքանՕքՐՅ հուն (ռուսերեն Հատուկ» ն անորոչու-

ներով

«1.

ն

ՃԱ

տարբերակման հմաստների դիժաց), բառր

Համար ստեղծվեցկազմակեւպական անվերացման Համար»հոկ կազմակեոպչական

առե

Ն.

ի

օքոճ1138ԱՕիայք-ի

Օքբձմոճ10քՀատկացվեցմիայն առաջին իմաստին(ռուս. մեջ կազմ ե մռերմինաքանության

լեզվաբանական Շռան).--

Հավասաագրիչներովկազժվածբարգություննհրը ե բաղադրված» թե՛ էին թե՛ «կազմված, ՊՐ ն բայակազմ ( ճմժո«կազմող բաղա դրողն բմաստննրով «1. ): վերչին կազմող, 8: բայից կազմվածռ փալա կերտ

կե

ոն մելու չ

ժիտոսիԻ է դրանք տարբերակելու » րոմ (5ր-բայակազմ - ի Ի» բուղագրված» Պարի զազմված, ոզ իսկ -կեբտ-ը՝ գոլական»), ե: ամի, կազմված (թր. գործաժելով հո ճամար Հա» խմասոտի Նար հբատառա.

Նր

բալ

Մ

ա

ոչ)

ածանց բայակերտ

«բայ

կազմող ածանց»),--

կություն թառը

մի մամանակ գործածվում էր

կատ, զորքի քակատ կամ մարտականդասավորության իմասկատ ն այլն). Հավանունությունը վերացվեց հրկրորդ ռազմի ճա-. բառի կաղզմությամբ՝ սոի Համար ռազմաճակատ մՄ: ոազԿովկասյան վրա (2 Հիմբի կապակցության ճա-

ն՛

Հրատարակող մարմին, ե՛՞ Հրատարակված արտադրանքիմաստներով: իմաստներիտարքերակումտեղի ունեքավ՝ առաջինի Համար իսկ ծճրկրորդի Համար՝ ճրատառրակչություն, թյուն բառնրի գործածությամբ: Այդ կարդի ճշղիտումների տարբերակումներիձն հնթարկվել նան' գբագետ-գշակա-

ճրատառակու-կատ

ն մաճակատ, Հյուսիսայինռազմամակատ այլն): նույնպես մեչ գործաժէ` թե րառ ռազմական տերմինաբանության

ու

ճագետ,գիտուն--գիտնական, վում էր պատմաքբան--պատմագետչ ն բազմաքիվ լեզվաբան--լեզվագետ

այլ

ձախ ընմասից աջ կենտրոնական կան դասավորության 2: գորասյան(չշարակած Հատվածներիցյուրաքանչյուրը: մասի աչ ե ձախ Հատվածներիցյուայան) կենտրոնական Հաժանունությունը վնրացվեց անրմինային րաքանչյուրը»: երկրորդ իմաստի ճամար: բառի կաղմությամբ՝

բառազուլգերչ

որոնց ժել առաջինները գործածվում էին նան հրկրորդների նշանակությամբ(օր. գիաուն բառը, բաջի «ղիտնլիքներով ճարուստ, մտավորապես զարգացած» իմաստից, ուներ նան «դզիտնականչիմաստը, գոտգետբացի «գրամանալ .իմաստից ուներ նան շգրականագետ»իմաստը ն այլն), Իմաստքրի ու գործաժությունների այսպիսի ճշգրտումներըբառաչ պաշարի կատարելագործումեն այն տեսակետիք, "ոի վէ-

բանում

են

իմաստներիու

դորժածությունների չխոթը,

զորաթե

Համանունությանն, կնո մտյրակ,հրոշակիոՏերժինային մեկ բազմիմաստ բառով րեն տարբերՀասկացությունները մի քանիսի մորտաւՀա րդնլուփոխարեն դրանցիցեկի կամ

ան-

ճարկի Համանիշությունները՝ մանավանդանհիմինաՀամա-չ կարգերիմեչ, ճշգրտում բառների գործաությունների ռաշմաններն ոլորտենրը: ու

'

ու

Քաղզմիմաստությունն դրա Հճետնանքովբառի ու

որոշա-

կիորեն տարբեր իմաստներիչշփոքությունը, ինչպես ե բաոմրի իմաստային արտակարգծանբաբնհոնվածությունը վերացնելու ճամար Հաճախ դիմում են այսպես կոչված նոր բառերիսերման, այսինքն՝ բաղմիմաս փառի այո կամ այլի իմաստն արտաճավտողբառերի կերոման՝ խոսքի ժեջ իմաստը կոնկրետացնող լրացական կապակջությունների 4իման վրա. օրինակ ճակատբառը ռազմական տնրմինաքաՖության մեջ գործաժվում էր երեք Հիմնական իմաստներով՝ «1. այն տարածությունը, որտեղ անմիչականորին ծավալվում էֆ ռազմական դործողությունների, 2. ռազմաղաչտի հիոչ Հատված, որ ձեքարկվում չ մէկ միասնական Հրափա3. զորքերի մարտական դասավորության: նատարության, առաջնայինգիժը, ռր գտնվում է ճակառակորդիզորքերի դիմարք». ստեղժվել էր տերմինային չամանունություն ժիեաւն տնրմինաճամակարդի մել: Խոսքի ժեչ այդ ճՃամանուՖությունը վերացվում էր լրացականկապակցություններով՝ ՝ Համապատասխան որոչիլների օգնությամբ (օր. ռազմի մա-

|

օ1, զորթերիմարտաիմաստներով՝ ն

երկու տարբեր

Համար նոր բառեր կազմելը ւովորականնորակազմություն որպես է նրանով, որ եան եռր բառերը» ներից տարբերվում

հրեույթկանոն,կաղմվում են նոր առարկաների» ընդշանուր ճամար: ապա անվանման ն ների այլնիՀասկացությունների ադեն իրենց

լեզվի մեջ սեբումըտեղի է բառեռի ուսմաբ: ճասկացությունների ստացած Արտաճայտությունն ունենում

Այս դեպբումնոր

բառը,

ըստ

էության: արդեն ունեցածբա-

ճեարավորուբառակազմական օգնուկաւ փոխառությունների թյունների օդտագործումով տի

է՝ լեղվի մասնավորումն

իբբն կանոն, նոր թյամր: ըաւո որում, այս դեպքում էլ: լրացակաղզմվումէ մասնավորեցնող,տարբերակող բառը ճիմքի վրա- օրինավ՝թն բառի Վերը կան կապակցության երկրորդ իմաստը բերած ռազմականտերմինաբանության էր մոարբնրակվում խոսքի մեչ սովորաբար կոնկրեյոացվում, թե կապակցությամբ թն, շարասյան թե, զոբասյան

զորքի ուստի

ն դրա

ձիմքի վրա

խորբ: զճրաթն կազմվեց

Հաճախ մինընթացքում ՔառապաչարիՀարստացման ճամար ատնզժվում Հասկացությունարտաճայանհլու քույ, ու ժեջ են դրվումմի ջանի բառեր միաժամագործածության նուլնանիշներ կամ նակ. Հանդես գալով իրրե բացարձակ այդպիսիբառերը: որպես բազմանուններ, մեջ են մտնում, ե ժամանակի

Ֆեր,«մրցակցության»

նորաբանութ -

ու

թացքում մրցակցությունըլուծվում է այս կամ ոյն ՀետնանՔով: Սրինակ՝ փոխառյալցեխ «արտադրամաստբառը 60-ակայնթվականներին ճայերեն բառով փոխարինելունախա կով միաժամանակկաղմվեցին օկսեցին երկու գործածվել կ գործամաս,որոնք բառծր՝ արտադբամաս մրցակցությունը շառ կարձ ժամանակամիջոցում լուծվեը ճօգուտ աբտադրբան մաս-ի.-- գեղեցգկագիտություն գեղագիտությունքառքիը մրցում էին իբբե Համապախասխաննեեր. մրցակցությունը էո«ժվեց գեղագիտություն-ի օզաին.--լուցիչ,վառիչ, ինքնաՃրաճան բառերի մրցակցում են վառիչ, ինքնավառ, հրրն գուսհրեն ՅԱԽԻՐԱՈԵՒՅ-ի Համապատասխաններ. այժմ ավելի ու ավելի տարածվում ն ընդշանրանում է վառիչ-ր: Այդ կարգի բաղզժանունեերի ժրցակցությունըկարող է տարբեր ճետնանքներ ունննալ. բերված օրինակներիմել տվյալ տերմինի Համար օզաագործվովբառերից ժեկն ընդճահրացել էչ «ճաղթելը, ժլուսր (կամ ԺՄլուսնեիի)՝ դուրս մղվել. Այլ դեպՔծրում մրցակցող բառերը կարող են իմաստայինտաիինրակումներ ստանալ, որով ն վերանում է մրցակցությունըօրինա բառերը գործածվում էին Հակ՝ սիստեմն ձամակառոգ վասարալեւ՝ միննուլն նշանակություններով. մրցակցուՁյունը ճանգեցրեցայն բանին, որ սիստեմբառը սաշպանվնց որոչակի նչանակությունների ու զործածությունների ճամար (ընտրականսիստեմ, զեկավարմանսքատեմ, կառա վարման սիսանմ ն ափե):հւկ իլուս իմաստների դործածություններիճամար քնդճանրացավ համակարգ քառր (2մժտ. լեզվական Համակարգ, Ճոլովման «Համակարգ, 4ԵռուստակառավարմանՀամակարգ, ջեռուցման ճամակարգ ե այլն).-- սպասք կ սարք բառերը Հառախ գործածվում էրն մեկը մյուսի նշանակությամբ. այժ մրցսկցությունիԻ «անդեցնում է դրանց որոշակի տարբերակման.սպասք-ը «կճեցաղային առարկաներիճաժալիր», իսկ ԿԱՐՒ-ը՝ «որեէ աշանչճրաժեշտ գործիք Հարմարանք» ոա-

ու

ու

աար աա

`

ժամանակակից Հայերենի լբառասաշարի կատարհլագործման ուղիներիցմեկնե էլ փոխասյալ բառերը Հայերեն Քառնրով փոխարինելն է: Մեր լեզվի բառապաշարի մշակման ու ճարստացման ճիմնական սկզբունքներիցմեկն այն :

պետք է դիմել փոթառությունանձրաժեջտության մեր լեզվի բառապաշարի ների օգնության: փոխառությունը մեկջ է, Դա չի նշաաղբյուրներից Հարատացմանկենսական օտար բառի փոխառությունը սակայն, թե ամեն է. մքբ լեզուն իթ Հայրուստբառապաշարով: .խ անսպառ Հեաիր բառակազմական մշակվածուքյամբ, թույլ է տալիս ահվականբառերով արնոր Հասկացություններ, կաղմել շատ շատ է,

որ

ըստ

Լակոսմ ալխուսելի Ն

ավորություններով տաճալտել Հասկացությունների ւսնվանումու

մեքենաների ն այլնի տերուստի ն այսպես կոչված միջազգային բնույթի արփոխարենՀայերին նոր բառեր կազմելի կամ նույնպես դ որձածելը դեն ունեցա բառերընոր իմաստներով ճարըսսովորականերնույք է ե մեր լեզվի բառապաշարի որ Քանի տացման ու Համալրման աղաջնակարգՄիչոցը։ ե արոաՀարստացմանայս հրկու (նրջին առապաշարի ճաճախ են, շատ ողա էլ կենսունակ մանապարչներն զուճամար աիտաճայտելու կամ այն Հասկացությունն ե գորժածվումեն Հարացի փոխառյալ բառերը՝ ճամար, ռրոնը Ֆ Հասկացության արտածայտության որ րդա է ունենում կցությում» տեղի մի նականաբար, է Հաճախ է մեկի կամ մյուսի Հաղքանակին, է միալն պատաճումեանչ ռր որոշ ժամանակ գործածվում ճաջող է եոխառյալ բառը, ժինչե կազմվում Հայլերեն օրինակ, Այսսլես, ն դուրս նրան: մղում պատասխանը օոկեստո, սոլո, էին դործածվում 30-ական թվականներին

նոր

եր

,մինեերի

յո Գո ԱՀեռարար ոու ւ եցնում Հան

արմ «0--

ստանոկ:բբակ քազ(ա),կոմենդանտ, աֆիշ կոնցեշտ, ձայաորոնց Համապատասխան ն

մաթիվ փոխառյալ բառեր, կամ էլ, նթե կային կազմ բառեր կամ դեռես չէին կազմվել, ժամանակի բնքացքումակսեցին ձլ» էին գործածվում.

Գոոի (ժրնազատ խոտան)

Հաժապատասխանները ժավել Հալակազմ ճաստոց)

Համերգ, ազդ: պարետ, նվադախումբ, գեխ արտադրամաս»բառը մղեցին օտար բառերը.-դուրս րառ, դործածվումէր իբրն միակ կանոնական-րական

աար

Աոա, ակա

Բ

ի

թ

աթի զատա մ

ով.--ՊԵ-

ոնոլյուցիա «սաճմանադիություն», կոնստիտուցիա կան ն մի քանիալլ բառ ը` Տերմինաբանա «Հեղափոխություն» ..

Հայնըննումաչդ բառից Հնարավոր լէր կազմել Համապաբւսյը: Հրաժարվելովդիանից,Հայերենն ունեցավ տասքբան

կոմիտծի ճատուկ որոշման ճամաձայն. միտում կաի գործածելու հան ռայոնբառի Հայերեն ջոջջան-ի մասփոխարին՝

ընդճանուր մենակատար մենակատառել, մեճակատաբում, մենանվագ, ե մենեոգել, մենեգիչ, իմաստովբառերը մԵնԵՐգ, մենանվագային, մենանվազգում, մենաճվագել,մենանվագիչ,

նավորաարես Համար (օր. երնկան քաղաքային ջրջանների Քուղաջի Սպանդարյան ռայոն): որով գործածության մեջ

մտան

ոայկոմ, ռայսովետ,ռայոնականն այլ Քոռւեր՝ Հայերեն մենապառել մասնավոր իմաստով բառերը.-ճամապատասխանների փոխարեն. Տ0-ական թվականների մենապվաբ, նան կոնցերտ,օոկեսառ, աֆիչ(թ), հրկրոիգ կեսում այդ բառերը կրկին փոխարինվեցին նույնը կարելի է ասել Հայքրին ե նվագախումբ, ճամերգ, բառծձրավ, աժ գործածվում հն Միայն ճեղափոխություն, կոմենդանտ բառերինփոխարինած ն այլն.-բառհրի մասին (Համերգ, Համերգել, Համերգասաճմաձադբություն, չոջան, կոչսակցություն պարետ ազդ, Ժինչն նվագա50-ական թվականնիրիվերջերը թե՛ մամուլում ն քե՛ զիտալին, ճամնրգասրաձ,Համերգավար, նվագախումբ, ազդա պարհտախցիկ: կանչմասնադիտական պարեւո,պարնտատուն» դրականությանմեչ գործածվում էր խմբային, ն այլն: Վերջապես,փոխառյալբան փոխառյալ տաբախիս բառը, որ քերթ, ազդային) այլն, փոխարինվեց գետնանուշ նան Ճայերենթառով հ այլե, ե այլեւՓոխառությունների Հայերեն բառով կարող է քելադրվել ռի փոխարինումը ժերփքան նան

-

տեսակետից Հատուկվերաբերմունքի առարկա

են

տարբեր իմասոՀայսինքն՝ կառոարելագործման, իմաստային

այսպես

այս ու ճշգրտմանանճրաժեչտությամբ. ների տարբերակման կամ իմաստի է որոշ դեպքում օտար բառը ոլաշպանվում «ամար կազմՀամփար։իսկ մժլուսիմաստների

կոչված նեիջին փոխառությունների մնջ մտնող ալն բոլոր բառնըը, որոնք մեր բարըաոնեիր ն ժողովրղախուսկցական լեզուն վերցինչ են արեհլլան լեզուներից (այսալես կոչված Թուրք-պարսկական փոխառություններ).հրե ընդճանութ կանոն,ադ բառերըգիովումծե որպես բարբադային բառեր ն լեն ճանձնարարբվում գործածության՝գրական լեզվի չեղոթ լեզվարճոււի:

իմաստների

`

վում կամ զործածո-թյանմել

|

է դրվում ճայծըեն,բաո

այդ-

դասընթաց պես է տեղիունեցելկուբսբառիսաչպանումով ճապլածպանումով՝ սիստեմթատի բառի գործածությունը, ն ն այլն, այլն: մակաոգբառի դործածությանմեչ դրվելը

գործածությո

Ալա ծրկրորգ կարգի բառերի զուգանեռ կատարելադգործտասխաններով ժերէեզվի բառապաշարի կատարծլագործում ինչպես վերե ասվեր,իմաստաբանական ունձնում: ման պաճանջով է տեղի է ոլ միայն նրանով, որ անձարկի փոխառություններըգուրս կատարելանն մովում մեր լնզվիո, այլն Ճալերհնի բառապաշարի մամանակակիրը նիանով, ոի նպաստում էն մեր նան է չեզվի բսռակազմական Հնարբավորությունների գործման կարնորիրողություններից քառակապակ օգտագործբառա ե բաղադրությունների ե՝ Հարադրական մանը,այդ Հնարավորությունների

Փոխառյալբառերի փոխարինումըճայերեն Համապա-

ծավալմանը, ինչոլես զանազան անպատեչճությունների վնրացմանը: Այսպես,օրինակ, ցեխբառի դորժաժությունըճաճախ անչարմար արտա-

`

'

ցությունների կատ դրանցվճրածումըՀամադրական թումբ,այսինջն՝ կամ` զոշական ինչոլես. բաղադրություններիՀատվածական

աճկյանքար ( «գրբ: Ճայտություններիպատճառ էր դառնում շփոթվելով Հայնրնն զոոքերիմիավոբում--զոբամիավոռում: գլովս գոոծոց---գլուխգորռում են վեմ տնկեան)--անկյունաքա», գեխբառիՀետ (Հմմտ. օր: բանվորներն բներն աշխատ 9 եվԵՐ ածել--վեշածել,անց կացՖոց, կիո առնել--կիոառել, խում.-- արտադրամասում, Թե ցերի մեջ), աբտադոամաս ի միտբ առնել--նկատառել, խառը, փոխարինելով օտար բառին, վերացրեց այլս կարգթ նկատի ձել--անցկացնել, ե բաճջաբաբու այգեզոոծական շփոթությունների անպատեճությունների Հեարավորու- քը) պաճել--մտապապրել, ոազմականճեղափոխակտ Քյունը: Ռուսերենումսոլո բառը գործածվում է թե՛ ճրգի, թե՞ Ն դասախոսապոոֆեսդրբական պարի, Թե՛ նվագի Համար. նուլնպես ն' սոլիստ-ը՝ երգչի, --ռազմաճեղափոխական, Ի առետշականն պարոզի, նվագլի ճամար. դրան ավելանում էր նան ալն, ոթ կաճ--պոոֆեսորադասախոսական, ու

(ՄԷ"-

կան--այգեբանջաբաբուծական,

-

ն ճարեբական-առետբաաոդյունաբերական այն:

Բաս -

թառացումբ կատարձլագործում է տակապակցությունների այն տնսակետից, որ։ իբն րնդչանուր կանոն, բառաչ ավելի երկար են, քան երանց ճիմվապակցություններն Քի վրա կազմված բաղադրությունները, ուստի ն դրւսՖով իրացվում է լեզվի մեչ դործող խնայողության սկթզբունք: Հարադրությունների բառացումը,բացի դրանից, կատարելագործումէ նան բառակազմականիրողությունների միասնակահացվան տեսակետիդ. ինչպես Հալտնի է, ժամանակակիը ճայերենում ճարադրականբայնրից բայանուններ ածականներ կազմվում ծն Համադրականբաղադրուու

նկատի անց կացնել--անցգկացում, առնել--նկատառում,գործ ածել--գործածում, գործածական, գուծածություն, առաչ քաշել--առաչքայշումն այլն: Հարադրական բայերի բառացումթ, այսիեքն՝ նրանց վերաթյուններով, ինչպիս՝

Փումը բարդությունների, վերացնում Է անմիօրինակությունը ն ատեղժում բայերի նհ դրանցից կազմվող բայանունների ու ու բայլածականեհրիկաղմության մՄիշրինակություն միաս-

(ճմ. նականություն

դործածժական-վերաժում--վերածել,

գործածել, անցկացում--անցկացնել ն այլն): Բառապաչարիկատարելագործման կարհորադույն խրոզությունենրից են բառային կազմի մեջ ահղզիունեցող Ներֆին տեզաչարժերըչ այսինքն՝ղորժաուկան ու լնզվառճական տարբեր շերտերի պատկանող բառերի իռխանցումը եկ չհրտից մյուսին: Ալդ փոխանցումներն ու ներքափանցումները տեղի են ունինում «Հիմնականչետնյալ ուղղու-

թյուններով: 1.

Բառեբիտեբմինացում.--Գիտության, տեխնիկայի,

արտադրության, մշակույթի լարգացումը պաչճանջոմ է դրանը յուրաքանչյուր Ճյուղի: ենթաճյուղի, բնադավառի տենրվինածամակարդերիարբոտացում ու կատարնլագորէ ծում,որը իրականացվում ինչպես նոր բառերի կաղժությամբ կավ փոխառություններով, այնպես էլ արդեն ունեկած բառերի իմաստաբանականզարգացումով, կատարելա դործումով ն զործառական վերաբաչխումով:։ Տենրմինաճասակարդերի Համալրում նորակազմ կամ փեխոսորալբառեէ բառապաշարի «արստացման ընդճանուր րով մտնում

Բգործընթացիմեչ ն այստեղ դրան չենք անդրադառնա: ոնրի տերմինացում ասելով Հասկանում ենք լեղվի մեչ արդեն գոյություն ունհյող ն բառապաշարիդործառականկատ բառերի օղդտապատմականտարբեր շերտերի պատկանող

մնջ՝ Համապատաս գործումը որնէ տերմինաչամակարգի օրինակ, թն բառը չիխան տերժինալինիմաստով:Այսպես, տեխնիդոբ շերյոիբառ էր, որ օղտագորժվեցռազմական: դարձավ տերմինաճամակարգերում, սռլորտւսյին կական Հատուկ գիվուրաքանչյուրին տերմին՝այգ բնագավառներից շերտի չեղոթ Համար.-խոռոչ տական Հասկացությունների ու

կազմախուության երկրաբանության, քառնօգտագործվեց տերմին՝ լորաժել որոգես բժշկության (անատոմիայի),

քանչլութին ճատուկ տերմինայինխմաստով.-- նոբագոյացում բժշկականն չեզոք շերտի թառ էր, որ օգտագործվեցորպես դարտերմին.-- գիւք չեզոք լերտի բառք լեզվաբանական տերմինաձավ պոլիգրաֆիական գրադարանագիոական «ձայն» էր՝ բառ չեզոք շերտի ննչյուն Համակարգերիբաո.-կ լեզվաֆիզիկայի որ դարձավ նշանակությամբ, բնդճանութ ու

տերմին.--էւ, բանության

էտել,տճալ,չմուչկ,անդալիս,

բառքըէին, որոնք դարձան գյուդաբուկ,սելավբարբառային

ար սննեդարդյլունաբերության սպորւոի, ղատնտեսության, ռումբ: սադավաոո, մարտկոց, ճյուղնրի տերմիններ.-- ական, ն

տերմիններ այլն դիաբարյանբառեր էին, որոնք դարձան ճանգեցե այլն: Այս կարգի բառերիտերմինացումը այլն, նում 1՝ ա) չեզոք չնլթի բառերի Հատկացմանտերւմինաբա-չ ն բարբառա նական շերտին (թն, խոռոչ: Հեչլուն այլն), բ) ոն ըՒիորնէ բառերի Հատկացման յին չերտին որատկանող ե այլն), 4) նաճշամակարգի(սածիլ, էտ: դաճուկ անդալիս շերտին որպես չգործուն շերտի բառերի անցում դորժուն ե այլն): բառեր(գեղմ, խրոց տերմինային Հակառակ նախորդին 2. Տեբմիննեւիբառացում.--ժա էն ժի է, Շատ բառեր նախապեռդգռրծածվում Ֆրեույթն այդ Հենց որպես տնրմինեեր,բոյը ժամանակի ընթացքում է բանիե,. ճանդեցնում այն Սասսայականացումը տերմինների հրենցտերժինայինխմաստըկամ իմաստ-

հ

ն

որ,

պաճպանելով

ները, ստանում հ փմաստներ

այդ

սոերէինա յին ոչ փոխաբերական, մտնում չեզոք կամ բանասիմաստներով 8:

էն

նան

գյուղաչեջչ 0բինակ՝պատվաստել բառաչերտերի տեղծական նան բժշկականահրմին, տքրմին էր, որ գարձավ տնտեսական փակՀետո ստացավ նան «1. ներչնլել, արտաքինժիչոցենրով, 2. օտարաերնույք առաջացնել, որեէ զգացում՝Հատկություն՝ մուտ՝ խորք մի բան յուրացնել» փոխաբերական իմաստները:

Արես

էե

նան՝

տնելրաՒինը՝ կերպարգրականագիտական

իժաառով, չարոփոխաբնրական «պատկեր», «կերպարանք» վնասակար տնրմվինը՝ « վտանգավորլ՝ բակ ոտուցքբժշկական քաղաքական Ֆրնույք» փոխաբերականխմաստով, լիբերալ փոբարհճոգի, դիջողամփտ» տէրմինը՝օոդատապարատհլիթիեն շւյոիտային Թթերմինը՝ իմատոռվ, լարախաղաց խարձրական «1. չափազանցճարպիկ, ամեն կարգիննղ վիճակիցխորաՀ. մանկությամբ՝ աչքակապությամբդուրս պրժնող մարդ, մաթեմաճարպիկ խաբերա» իմաստենրով,բազմապատկել

ավելացնել,բազժացնել, Փշսոռաքնել, տիկականանթմինը՝ Տրամանուաբ իմաստներով, մեծացնել» փոխաբերական

մակսն

ճաղ-

տերժինը՝ «ղեկավար, պարագլութջ»փոխաբերակահ

փմտատովն այլն, ն այլն: Այս կարգի բառերի տեղաչարժումն այն է, որ դրանք, իրբն աերմիԺնալով այլս կամ այն տերմինաճամակարգում զարանական շերտի բառեր, ոչ տնրբմիհայինիմաստներով չերտերին, ըստ անցնում են չեզոք կամ բանաստեղժական ու գիտելիքները տեխնիկայի գիտության տրում որքան ավելի նն դառնում որքան վալթ մասսաների սեփականությունն ավելի միֆ չափով է տեխնիկանթափանցումկենցաղի մեչ, :

այնքանավելի է ծավալվումայգ 3.

էրնույքը'

ն բաբբառային բառեոիգբաԺողովբդախոսակցական

կանացում.-- Մեր գեղարվեստականգրականության մել՝ նահ

նհպատակներով,մամուլում, Հաճախ պազղծազործական դրականությանմեջ գործածվել ու գորպիտաճանրամատչելի եզվի բարբառների ածվում են ժողովրդախուակցական առմամբ, պառտբառեր: Այդ բառերը, բնդշանուր քաղզմաթիվ Վանում են մեր գրականլեզվի քառապաչարիժողովրդական ե բարբառային բաղաշնրրերին, Սակայն բառապաշարի ստանում ծն զարգացմանընթացքում ալդ բառերից շատերը ն ժամանակիընթացքում բասրձգալն գործածականություն բանում գրական լեզվի բառերի շարքը՝ մտնելով հրա չելոք ու

Քառերի տերմինուցե բերեցինքբարբառային ման մասին խոսելիս չ/ենք արդեն մի խումբ բառր, որոնք տերմինժողովրղախոսակցական ե ներ էն գարձել դրանովիսկ՝ գրականացել:ժողովրդախոու բառհիի դրականացած չեզոք սակցականու բարբառային առաջԷ Հիշել՝ կարելի չերտին անցած բազմաթիվբառերից

շերտերիՄեջ: տերմինաբանական

կամ

բոի, բարուր, բացբարալիկ, ալբամաղ, վա, ազբաթաթախ, ձնճալ, քողտիկ, բերան,տճալ, անղալիս, բանչաշքաղիկ, մառդա(գելխեղդ),լատնանաչ, րար կողին, զայլախեղդ բնձվոր, ջբվճո,արջառ» Էաղճան, բքախեղդ, Գլխ» բուկլից: աչքա(ականչմտի), ականջմտուկ ծֆակաչք, չանչ(խաղողի), ն անեբանք, ճեբանք, խնամոնք այլն, աչքալուսանք, լեզվի Ճճա-

լովս,

բառեր մեր գրական այլն: Այսպիսի բազմաթիվ են դարձել, որ Հաճախ դրժմար այժմ այնքանսռվորական դրանք ժողովրդախոսակվար է լինում որոշելկ̀ոկասլե՞ս հն, թե՞ գրականժառանբառեր ցական կամ բարբառային մեր դրականլեզվին անցած բառեր, գրաբարից գորդությամբ ե դրա որոշումը պածանչումէ պատմականչքառղա ստույգ

ն

Հետազոտություն: գիտական 4.

ընԲառեբիճնացում.-- Բառապաշարիվարգացման

արտալեզվական

թացքում,զանազան կարգիլեզվական դադարումեն բառերի որոշ քանակով պատճառներով, ն

բառապաշարի գործուն չերտից անցնում Քառերի Հնացման երկուդործոնները՝ գործուն շերտին:

ծածվելուց ոչ

գոր-

են

ն

առաջ Համապատասխանորնն

լեզվականն արտալեզվական, տարբեր կարգեր»որոնը ասին ձն բերում բառերի Հնաքման

խոսվում է ստորեւ Հանդամանորեն ուղղվա ընդ4ճանուր զարգացման Քանի որ բառապաշարի էչ բառի ալս արդիականացումն քառապաշարի ժությունը

ճնացումը դրա փրաափենալայնիմաստով,ապա բառերի աեկն է, ինչպես չեզոք Հիմնականուզիներից կանացման չնրտի պատմաբառնրի չերտի բառերի անցումը ռչ գործուն Հնացած բառերի գորֆոնդին, այնպես էլ բուն խմասաով ծածությունիը ման

դուրս

գալը

կատարելազործ բառապաշարի

«զտումը», փրացնումեն բառերի գործրնթացում

13--1321

ըսա

որում պատմաքառերիճամար ալս զոումբ ճասարակական կյանքում տեղի ունեցող իրույթների, գաղափարների, սովո թուլթների ն այլնի զտման արտաճայտությունն է, մինչդեռ բուն Հնացած բառերի զտումը՝ լեզվի զարգացման ըբնդճանուր պրոցեսի պրտաճայտություննու իրացումը: Տ.

գործունացում.-- Ինչպե Ոչ գործունշեբտիթայտնբի

գեղարվեստական գրականության, այնպես էլ տերմինաբանության պաճանչով Հաճախ Հնացած բառնրը վերատին սկը-

անցնում լեզվի զարժածվելն, վնրակենդանանալով, զարգացմանտվլալ փովի գործուն չերտի այս կամ այն Մասնաշերտին,ինլպես: բազոիք, կռպար, ճեբատուկ, բիլ, սում

են

զգետնել, ընդունել. դաստակեոտ, զգլխիչ. ծիծաղախիտ, ն այլն Ժամանակակից ճայերենի շաառաժել,սաղավարտ մասամբ գրաբարլան բառհր ցիտնականներըուղղակրորեն քաղում են բառարաններից կամ ճին մատենագրությունից (օր. ծիծաղախիտ, գեղագանդուր, ճիր, Հերատուկ), լուս կարդի բառերը մեծ որոնք մեր գրողներն ու

մար այդ են,

մասը՝ աչխարճաբարգրականլեզվի նախորդ փուլերիբառեր կամ աշխարճաքարյան), (գրաբարյան-ժառանգորդական են գործաժվելուց,բայց այժմ բոնք որոշ չրչւսնում դադարել էհն դառնում (թր. դառտակեիտ,էրիկրկին գործածական վար, բազրիք, բաղդատհլ, արգելարան ն այլն). Ռչ գործուն շիրտխ գործածությանմեջ փտած բառերը սովորաբար պատո-

կամ տերմինաբանական,կամ էլ բանատոծեղծաթեն լի բացառվում կան դրանց անցումը կան չերտանըին,

կանում

են

չեզոք չերտին (օր: բազրիք արգելարան,առաթել, սազան վարտ ն այն): եքն բառերի Հնացումը գործածությունից գալբ դոլություն ուննցող ու գործածվող բառերի մեջ դութս կատարվողզտուի է, ապա ոլ գործուն չերի բառերի վերբո-

տին գործունացումըընտրություն է շնացաժ բառերի, կրանց դործածություննոր մուտնեքումով,լեզվի մեջ նոր առաջացաժ

էլ բառապաշարիկատարելապաշանջովն ալս տեսակետիցք դործման ընդճանութր պրորեսի արտաճայտություններփց Մեկն է, ինլպես նե, իճարկե, բառապաչարիճարստացմահ ուղիներից իկը բնդչանուր պրոցեսի իրականացման

".

'

Ամփոփելով բառապաշարի կատարելագործման մասին վերը չարադրվածը, կարելիէ Հանգել Հետելալընդձանուրեզ-

բակացություններին: 1. Քառապաշարի կատարելագործումը ավյալ լնզվի

բա.

ռային կազմի ներքին զարգացումն է, որն ուղղված է լեզվի մեջ գոլություն ունեցող բառծրբ իմաստաբանական, գործա դական,ձնական-ձնաբանականն քառակազմականՀատկանիշերի արդիականացմանը՝ լեզվի մել գործող զարգացման նրքին (նծրիզվական) օրինալավուքյուններին Համապա. տասխան ն արտաքին (արտալեզվական) գործոններիթելադրանջուվ: Այդ ածսանկլունքը դիտելով ժամանակակից Հայերենի բառային կազմում տեղի ունեցող գործընթացները,տեսնում ենք: որ դրանք, ամբողչությամբ վերպրած,իրացումն են ժեր լեզվի ժել գործող օրինաչափություններիծավալման, դրանց ֆրականացման, բառակազմական, ճնչյունաբանական,ձնա. բանական հկ այլ իրողությունների Համակարդայնացմանու

Վերըբերված այն բոլոր փոփոխություններնու դրանց տեսակները, որոնք վերաբերում են ժամանակակից Հայնրենի բառապաշարի կատարելագորժմանը, չեն սպառում բա2.

ձճապաչաիի կատարելագործմանբոլոր

դրսնորումներն ու առավել ընսրշանուրն, այդ պատփրողությունները: Դրանք Ճառովէլ, առավել ակնեչայտ իրողություններըեն, որոնք ուրեն վագժում միայն մեր լեզվի րբառապաչարիկատարելագործման Հիմնական դրսկորումներըե միտումները: 3. Աղվի զարգացմանն ոչ մի փովում էլ բառապաչարի կատարելագործումը, իր բոլոր դրսեորումներով ե աժենաժեժ ՄասշտաբներովՀանդերձ, չի կարող դիտվել իբրն ավարտուն գործընթաց. ալն, ինչ որ այսօր ճանդես 4 գալիս որսլես կատարծհլագործման իրացում, վաղը կարող է իր դարն ապրած

լինել

հն փոխարինվելավելի

կատարյալով"լեզվի զարգացման

վաղվա փովին Համապատասխան: ժամանակակից Հայերենի բառապաշարինայս տեսակետից առավել նս Ճարաչարժու Ճաֆափուփոխ վիճակ է ներկայացնում,բատ որում, բացի արտոաւ195

լեզվականգործոններիՀզոր ներդորժությունից(գիտատեխնիկական Ճեղավփոխություն, մշակույքի, արդլունաբերության, գյուղատնտնեսությանարտակարգզարգացում, արտադրության, գիտության ն առչասարակ Ճճասսրակականգործունության նորանորբնադավառներիզարգացում ն այլն), կարնորագույն է Ֆան այն, ոբ մեր գրական(8ՎՎեբաւ Հանգամանք ա/շմաՐփչեզոք շերտի, ինչպես ն առանձինոլորտներիգործառական բառայերտերի ստանդարտացումըիր իսկական կենսագորժման Հունի մել է մանչ միալն սովետական իշխանության օբոբ: նախորդշրջանում, չնայած ալդ նպատակին ուղղված բոլոր չանջերին, բնականաբարչէին կարող ցանկալիարգլունավետությամբիրականացվել բառապաշարիստանդարտացԺան խնդիրները` պատմաչասարակական Հայոնի պալմանների մնջ, Այս տեսակեոից կարնոր է բացաձճայտել ոչ միալն բառապաչարի կատարելագործմանվեիի թվարկված դրսեռրումների դերի կշիոր, այլն դրանց ըբնդչանուրմիտումը բառային կազմի զարգացմանչեռանկարի տեսակետիը՝ներԼնզվական ու արտալեզվական գործոններիարդի պայմաննե

րավոր էյ

աղբեբաբուխ--աստեղագիտություն--աստղագիտություն, աղբյուրաբուխն այլե, սլշակվում է, ինչպես ասացինք,մեկի ճողթանակով,բայց ինքնին արդենեշանակումէ, թե պայթարի ժյուս ճետետնքնէլ բառերի «նացումն է, եթն բերված սա

կանոնականեե դարձել ն այլն, ապա դրանով իսկ ասաղագիտություն, աղբյութաբովխ բառերը ճնացել էն: Ստացառտեղագիտություն, աղբեջաբուխ վում է այնպես, որ Ճակադրությունների պայքարը նան բառերի «նացման, գորժածությունիցդուրս մղվելու գործընքաց4: Դա, իսկապես, արդպեա ել է, քեն այդ էլ միակ ելքը էէ. չնաԲառազուլգերիմել ճաղթանակել

ու

աստղ-,

աղբյուտ-

քա.

կազմվածբարդություններիՀաղթանակն կանոնականացքումը մենք դիտեցինքորպես աշխարճաբարիբառակազմական օրինաչափություններիդրսնորում,. դա ճթշտ է, իճարկե Մակալն, դրա ճետ միաժամանակ, այդ բանում կարնլի է գիտարկել նան մի մասնավոր, Հենց այդ բառերին ճատուկ իբողություն, այն, որ աստղ, աղբյուր բառծրի սեռական ապձներիհն, որի Հետնանքովաստեղ,աղբերձենրըմաճաքածֆ տեղ-, աղբեր-բաղադրականՀիմջերն էլ ճնշտությամբ են «գիչել» իրենց տեղը աստղ, աղբյուր Հիմքբնիին։Այս Հանգա. մանքն էլ, սակայն, իր Հերթին կապվում է մեր լեզվի մեչ պատմականորենգործաժ ու գորժող ներքին օրինաչափության՝ Ճոլովեերի ու ճոլովման ճամակարգի պատմական ցարգաըման ընդճանուր պրողեսի ճետ, Սա նշանակում է, թե քննուու

4.

մն

տվյալ դեպքոսի

ղադրիչներով,որպես Մորատիալ հաղադիական Հիմբերով,

րու:

վուլքի տարբձրկողմերը ներկայացնողիրողություններ են. Այսպես, օրինակ, Ճակադրություններիպայքարը ներլեզվական բաղատարբերակներիայնպիսի զույգերի միջն: ինչպիսիք

ճակադրությունների պայքարը,

Այնուշնտն.բերված զույգերի մեջ

ու

Հետազոտական նպատակովվերը բերված իրողությունները ներկայացվել են որպես միմյանցից առանձնացածեիեվույքներ ն ջննության առնվել իրարից անկախ: Հասկանալի է, առկայն, ոբ եղվի մեջ դրանքմիասնաբար շանդես նկողչ չատ Տաճախմիմյանց ճետ խաչավորվող կամ միխննույն Երե-

որ

բառատարինրակներիմրցությունը, ճանգեցնիալլ Հետնանքննրի, ասննք, իմաստաբանորենկամ դործառապեստարբե. բակված բառերիառաջացման,

ի

'

Թյան առնելով բառապաշարի կատարելագործմանզանազան ու դրանց ինչպես ընդճանուր, այնպես կլ Քրօզություններն մատնա կի բնույք կրող դրսեռբումները, անձրաժեշտ է դիտարկել դրանք իրենց փոխադարձկապերի ու պալմանավորվածության մեջ, իսկ Մյուս կողմից՝ դրանց ն լեզվի տարբեր բաղադրիչներիճամակարդերումգործող վարդացմանբեդճա-

նուր օրինաչափությունների կապի Քյան մեյ,

ու

պայմանավորվածու-

|

դ.

Ժամանակակից ճայերեճի բառապաշարի զարգացում բ իմաստաբանական կան զարգացումը

փաստաբանականվարգացումըբառերիիՔառապաշարի մաստափոխականայն իրողությունների ամբողչությունն Լ, որի մասին ճանդամանորեն խոսեցինը իմաստաբանության

մեչ, քն բառապաշարիճարստացումը նոր բառերի օգնաւմյամբ Համալրոսէ է լեզվի բառային կազմր նորանոր Հասչ197

դրանով իսկ ամրագրելով անվանումներով, կացությունների

Հասարակական լեզվի մել մարդկային մտքի առաչընքացը բառհրի իապա բնագավառներում, դործուննությանբոլոր մատտների փոփոխություններըՀարստացնում, Համալրում ձնե լեզվի բառապաչարը դարձյալ նռրանոր ճասկացությունՀարստագումով: նճրով՝ արդեն ուննցաժ բառերիիմաստների Այն փաստը, որ մեկ բառի օգնությամբ մենք կարողանում բազմաքիվկմառոներ,այսինքն՝մեկ բառն ենք արտաճայտել ն ճատօգտագործելբազմաքիվ առարկաների,երհուվքների անվանփանՀամար, ինքնին կանիչներիՀչասկացությունների Հարստացում ճամայքոչ ար ինչ է, եթե ոչ բառապաշարի մէջ, բում, ոտ կության ոլ մի տարբէրությունչկա այն քանի Համար մենք նոր բա՞ռենք կազմում, ք: նոր Հասկացության ու

սարակությունը, նրա տնտեսական,քաղաքական ու մշակուԹալին կլանջը, այնքան ավելիբազմակողմանիեն ոչ միայն մարդկանց գիածլիջները,այլն դրանց միջն հղած կապերը» ժերձավոր ու ճեդավոր նմանությունները, Ճամեմատելի եղբերը, որոնք Հիմք

են

դառնում զանազանկարգիՀամեմաթուփոխաբերություններիՀամար: Մյուս կողժից, որքան ավելի բուռն ընթացք է ունքնում ճասաիակական կյանՓե, որջան ավելի բուռն թափով են զարգանում գիտությունը: տեխնիկան, տնտեսությունը,մշակույթը, որքան ղրանց նվաեն դառնում ն որքան ավելի քճումներբավելի փասսայական Բարձրանում է տվյալ լեզվով խոսող ճասարակությանկրթական մակարդակը՝միջնակարգ բարձրագույն կրթության զարգացմամբ, այնքան ավելի բուռն, բազմակողմանիորեն ե

Քյունների

ու

ու

դթո/ արարդլունավետ կերպով է ընթանում բառապաչարի բմաստաքե" արդեն ունեցած բառն օգտագործումենք բանական վաիզացումը: Հենց այդպիսի պայմաններում է ըետաճուրոման Համար: Ավելին. բառերի բաղզմիմաստությունը սաճմաՔացել ժամանակակիցՀալերենի բառապաչարիիմաստարբա-չ խնայողությունէ բառնրի քանակային թրոշակիորեն նան

տեսակետից.փ՞նչ կլիներ մարդու վիճակը, եքն ֆավփակման ամեն մի կմաստի ճամար լեզուն տրամագրեր միայն մեկ մժբայնմեհիմաստ այլ կերպ ասած, եթե լեզուն ունենար բառ,

ական

բնոնող այնպիսիբառաջանակ,որ զգալիորենկդժվարաքներ ն մարդկանցկողմից գոնե աչեզվին տիրապետելուգործը ճամար անճրաժեշտբառերիլուրամենօրլա ճՃաղզորդակցման

մեզվի բառապաշարի ոչ միայն վիթխարի Հարստացման, այլե փմաստաբրահական իուոն զարգացման կայուն գործոնները դարձան: Ժամանակակից Հայնրենիբառապաշարիիմաստա-

դարդաքումը սովետական կարդերի

օրոք

ն, մանա-

վանդ, վերչին տարիներիընթացքում Գիտատեխնիկական Հեղափոխությունը,պարտադիր յոթնամյա կրքուցյան իրա30

բառեր: Մենք ստիպված կլինեինք այդ դեպքում փակ թվով բառեր կազմել ն ստեղծել մարգու միտքը ծանրա-

կանացումը ն անցումբ տասնամյա պարտադիրկրթության փրականացմանը,բուշական լայթ ցանցի ստեղծումը մեր

զարդացուիմաստաբանական ցուժը։ Անչուշտբառապաշարի է, այն ստանալն իմաստներ նորանոր մբ ոչ միայն բառնրի զաիսակայն փմաստաբանական Հնաքումը, որոշ իմաստների ն գացմանՀամար առավել էականը գերակշռողըհոր իմաստ-

բանական զարգացման մասին գաղափար կազմելու Համար Վարծլիէ բերել Հետնկլալտվյալները:Ստ. Մալխասյանցի բա-

անսաճմանաչ-

գար-

իմաստաբանական ների առաջացումն4. Քառապաչարի

օրինաչափությունըկարելի է Հափարել դացման քինդճանութ բառերի բազմիմաստացման պրոցեսը: Աչդ պրոցեսը, ունենում «իմնականումխոսփնչպես տնսանք, տնդի է

գործւսծություննեԹէ մեջ բառերի տարբեր փոխաբերական է Ֆշսմնակությունները փոխաբերական րով, որ Հանգեցնում են չաբառիմաստիվերաժելուն, Ռրջան ավելի զարգաքած

ռարանը լույս է տեսել 1944--1945 թվականներին ն բառերի նշանակություններիճյռալավորումեերով(բառերիբազմիմաս-

տությոմբ) ներկայացնումէ մինչե

արդ

թվականներիվիճակը.

ժամանակակիցՀայերենի երկու հոր բացատրական

փաններըլուլս լում

են

թատ

են

հ արտացոտեսել վերչին տասնափյակում բառաղպաչարի իմաստաբանականղարդացման այժմ-

զան վիճակը: Մի քանի բառնրի իմաստների Համեմատությունի Ճետնյալ պուտկերն է ներկալացնոսի:

Նւագություն եր

Ճ

Բառեր

ՊԱ

լնռրբառարանձքրում

Քն

Իւ վորել Հոր

ձատել

"

2»

աաչոթոճ

ֆ

ջ

ո

Արամ աստ

ոլ

պատրաստել

.

լ.

ղակ

Բերվաժ15 բառերի Համար

բանում տրված

Մալխասչանցիբառանշանակություն,իսկ նոր

Սա.

է ընդամենը 244 լ

քաղաքական,ինչպես ն գիտական ըմբռնումներիՀիմքի վրա մոեդի ունեցած պատկերաքումեենրիողջ Համակարգի վերափոխման ճամարավելի ցայտուն է կրենականպատկերացումների, Հին Հալկականնե,մանավանդ,Հին ճունականդիցարապատկերներին փոխաբենության, որպես գեղարվեատական րությունների Հիմբերի, վերափոխումը նոր ըմբռնումներով, հոր պատկիրացումննրովՄրնչսովետականշրջանի մեր գեզարվեստական (որոշ չավիովնան դիտական)գրականության առվոբականեՆ Ասո. ճամար չա: միեջ փոխարերությունների վաժաշնչից քաղված դեպջնրի ու դիմջերի ճետ կատարվող պալճամեմատությունները ն կրոնական պատկերացումներով մանավորված փոխաբերությունները: Սովետական կարգերի փոխարինվեցիննոր ըմբոնումջրոթ այդ պատկերացումները ճանան փոխաբերությունների ներով, իսկ գրա Հետկանքով՝ ե մարդմար որպես Հիմք Հանդիսացողնոր էրնուլքներով կանց կոր պատկերացումներով:

Հաշ

ա

|

է

Ստ. Մ

քաղաքական-գաղափարական պատկերացումնեիով ԳՓաղափարական փոխաբերությունները: պայմանավորված կարեորէն

նչանակում է, թն վերջին երեսնզարգացումը չանդեցամլակումբառերի իմաստաբանական Լնդկրկնապատկմանը: ավելի բան թել է նչահակությունների բառերիՖշանակուեչ Հանուր առմամբ նոր բառարանների արտակարգորձնՀարուստ հն, թյունների ճյուղավորումները փան է, բառ բի բազմիմաստացմանւ քանքանբառհ ոի ոչ այլ ինչի Հետնանք է, 491, բառարաններում՝

որ

ե.

հորերի աբանությունները

Բնացածբառերը

անն

ք

լ.

:

դարզացմանպլիոցեսը, իմաստաբանական ՔԲադապայարի

ինչպես ասացինք, ենթադրում է ոչ միայն բառերիբազմիժաստացում, այսինքն նորանոր իմաստների առաջացում, այլե նա. արոչ քանակովբառծրի արդեն ունհցած փվաստների ցում, դրանցմոռացում: Դրա Հնտնանքն է չինում որոշ քանակով բառնրվ՝անցյալում ունեցած որոշակիգոիժածություննվազում, որբ, ճյուղավորումների Տիրի իմաստաբանական է շենց նույն բառերի նորանոր իսակայն փոխՀշատուցվում :

ու

ՀԱՑ

Բառերի ոռացումը Է դրա պատճառները

ԲառերիՀնացումը տեղի է ունենում լեզվական ն արտագարծոններիթելադրանքով: փեզվական Լեզվականնն այն բոլոր գործոնները, որոնք զանազան են առաչացնումբառապաչարի Ւեջ՝ կարգի փոփոխություններ ու մշակման ննրքին պաբառապաշարիկատարելագործման Հանչների թելադրանքով:Այմպես, «րինակ, Րաֆֆու դարա-

ժակբայր, ն Բաշրջանում գործածականէր կախաոդողապես ֆին գործածելէ այն. ալժմ այդ բառը չի գործածվում, ըստ ձեռքբերումով: փաստների բառով, Առաշին որում նա փոխարինվելէ կախառշդականորեն զարգացման դրսեորումՎնրչապես, կիմաստարանական գործաժությունների,բառի Հնացումը բազատրվումէ մեր գրականլեվի մեչ չորմրից մեկն էլ բառերի փոխաբերական փոփոխությունմիտումով, ալն է՝ ննքակայականդերբաժող մի ընդճանուր դրանց «այմանավորողզուզորդությունննրի են փոխարերությունների լից կազմվողմակբայներիփոխարինումածականներիցկազմեն, որոնք Հաճախճանդեցնում բն առանձնաաըծռ առիտեսակետից Ալս առաջացման: վող մակբայներով(Հմմտ. գործողապես-պործունոլրին, ողջ Համակարգի

ՀարկադրողաբարչՃարկադրապողապես-ստիպողականորեն, Հեաե այլն).-- մաոշմաբիռն քաբ Հարկադրականորեն ցել է՝ փոխարինվելովմարմար-ով, որովնտկ ջիմիական -ոռն տարրերի, մնտազնիրի, ճանքանլյութերիանվանուների է -ում (շում) վերչնամա(-իոն)վերչնամասըփոխարինվել ալիումինիոն-ալյումին, սով (ռիմտ. մազնեզիոն-մագնեզիում, ն Հնացել է ն փոխարինալյումինիում այլն)--- կառուցանել ել կառուցելոմ, ոռրովճետնմեր լեզվում գործող օրինաչա բայերի մեչ -րւցանել-րփոխարինխությամբ պատճառական

քար,

ծանուցանել-ծասնուցանել-սնուցել, վել է ուել-ով («ժմ ե այն).-թոռը «րփերբեզակ ձուցել, ճաբուցանել-ճարուցել է, որովճետնիբրն գրաբար րանժառանդորդական-դրքաՖֆացել լեզվի չարչի բառ չդիմացավ ժողովրգա-խոսակցական լին ն այլն: բառի մրցակցությանը գործոններնեն Հասարակականկլանքում Արտալեզվական են Հանգամանքները,որոնք առաչ երնան եկող ալն բոլոր բերում իրույթների, գաղափարների,կենցաղի, սովորույթների, թաղաջականկյանքի փոփոխություններ,Արտալեզվական

ոչ քե բառերը: այլ գործոններիթելադրանքովՀնեանում գաղափարձ րնույքները, տված առարկաները, նրանց ցույց ե արն: ե այն, մարմինները ները, պետականչ-վարչական գործածական օրինակ, 20--80-ական թվականներին Այսպես, ճտնալիկկայան, կ ովակ, ենթակուլլակ, ձին, նես, նէպման, ն այլն. մեր Հասարա-չ ապակուլակացնել ցածտնտեսություն, ե կության զարգացումովվերացավնէպը, Հիտնաբար նէպեն

վերացումովվերացաննահ լիկկամաճը. անգրագիտության շաճագործող դասակարգերիվերացումովեր նրկյանները, ն բում այլս չկան կուլակներ, չկան բատրակներ.ապակուլակացումը կուլակության,որպես դասակարգի վերացումն էր, չկա, չի կարող լիոր ավարտվեց,ն ալժմ, երք կովակություն ն այլն, ե այլն: Մզեչե սովետանել նան ապակուլակացում էին քլոխվա,զզիր, կան կարգերիՀաստատումը գործածական տանուտեր, նաճանգապետ բարնրը, սովետական իլխանուճեթյունը վերացրեցդրանց ցույց տված պաշտոնները,որի գործուն տնանթովէլ ալդ բառերը դուրօ նկան բառապաչարի

շերտից:

Փննությանառնելով Հիչյալ Տրկու դործոններիազդեջու-

Քյամբ բառապաշարի գործուն շերտից դուրս եկաժ բառերը տեմհում ենբ, որ իսկապես Հնացաժ կարելի է ճամաբել միայի առաջինկարգիհառնիը (մարմարիոն,փերեղակ, կառուցանել ն այլն), մինչդեո երկրորդ կարգիբառերը միայն պայմանականորեն կարելի է Համարել Հնացած: ԴրանքՀնացածկարելի է Համարել այն տեսակետից, որ մեր լեզվի այժմյան բառապաջարիդործուն չերտին չեն պատկանում ն չեն գործածվում կլանթին վերարձրողխոսքում: Սակայն արդիՀասարակական էն դրանքգործածվում այն բոլոր դեպքերում, երի խոսքը վեժամանակներին(20--30-ական բարերում է Համապատասխան շրջանին ն այլն): Այլ կերպ թվականներին,նախասովեւտական ճնանում են բառեբը,եոկշորդդեպասած՝ աճաֆին դեպքում

ն այլն. ԵՐեույթները բառերիցույց տվածիբույթները, ճնանում Ն է փոխաառաչինդեպքումբառը կամ նջա ձեր նոր ձն ստանում մնում ն է բառային բինվումնոոով,իբույլթը նոր անվանում(42մմտ.մարմարիոնչմարմար, փերեզակկամ չարչի), եբկբոողդեպքումիբույթը (ճրնույլթը ն այլն) դուրս է գալիսգործածությունից, վերանումէ կամ մաճանում, մինչէ ն գռոբծածվում այն բոլոր դեպքեդեո բառր պանպանվում է դրա անճբաժեշջաությունը: ԱռաչինդեպԲում, ե՞բ զգացվում քում մենք ունենք ըստ էության իջաբ ճաջոողողնույնանիչնեշ, Եբկբոոդդեպքում մինճույն բառը՝ առանց դրա ցույց Այս բոլորից տվածիբույթի(Եշնույթիե այլն) առկայության: քում`

էլնելով, Հնացած իառեր են կոչում միայն առաջինենրը, իսկ (իստոորիզմնեո): երկրորդները անվանումեն պակոմարառեր 2. Ժամազակակից ճայերենի պատմաբառերը

են այն բոլոր ժամանակակիցՀայերենի պատմարառերն Բառնքը, որոնք ցույց նն տալիս անցած շրջաններին ու դաբաչրչաններինՀատուկ իրույթներ, սովորույթներ, դաղափարՀ տհսահ լնղզվապատմական ներ ն այլն, ժամանակագրական ճայնրենի պատմարբառերը բաժանվում կետից ժամանակակից քն երկու կարդի՝ նախաաչխարչաբարյանն աշխարճաբար-

փան:

են այն պատմաբառները, որոնք նախաաշխարՀչաբարյան դոլություն են ուննցել աշխարճաբարիկազմավորումիցառաջ:

ՋՈ

ԾՈ

աաաՈա Հ

Մթ

ՀՍՏ

ն

գրաբարյան Այդ բառերն էլ էրենց Հերթին բաժանվում են 11--12-րդ մինչե միչինչայնըենլանշերտերինԳրաբարյան ինլպնս՝բդեշխ,մարզպան,սեպում, զորնրի պատմաբառերը, մեճյան, վառշամակ, մաշդպետ,դբանիկ,աշտե, գեղաող(ն), ս պարազոնազմ, ատհնադպիր, թագին,նոխազ,ատենագիո, են այն պատմարբառնրը, ն պետ այլն: Միչինչայնրենյան մառուվորադլեւս՝ բոնք վնրաբերում են 12--16-րդ դարերին, ինլպես՝ պայլ, գունղըօշ րջանին, կիփկյանթագավորության ապուր" (Հար«օժիա», սենեշալ, պոոյգ տաթլ, մաբաջախտ, ն այլն: կի Մի քսակ) ոբոնք դգորԱշխարչաբարյան են այն պատժարառնրը, Հետո ընկած ժամանակաՓածվել են 16--12-րգ դարերից են ջրչանում։ Ալս բառերն էլ ժամանակագրորենբաժանվում չրչանի ն ֆոի պատմական: ձրկու չերտի՝ մինչաօվետական են սովետական իչչրյչանիպատմաբառերն Մինչսովետական պատխանության Հաստատումից առաչ գոյություն ունեցած ն կարգի ժական երնույթների, պետականչվարլական այլ են

ո-

.

նռավլնիանվանումգաղափարների գործիքների, մարմինների, ուբյադնիկ,սիներբ, ինչպես`մելիք, քլոխվա,ստաոշինա, ն նռթ պատժաայլն: հոգաբառձու ձոդ, պալի, ճակատանոց,

որոնք ցուց հն տալիս սովիտտական էն այն պատմաբառնրը: ճետո ժագած, բայց այժմ արկան կարգերիՀառտպտումից դեն գոյություն չունեցող իրույթներ, Հարաբհրություններ,

փարմինեերե այրն, ինչպես՝նեպ, լիկկայան,կոմունա,կոզալիֆե,ժողկոմ,բատոակկոմ, Լուծաշկա, ապակովակացում, ն այլն: ն այլն, չեկա ձայնազոււկ, Տ. Ժամաճակակից

ճայերենի Ոնաբանությունները

Ինչպեսվքիր տնսանք,Հնացած հն այլն բոլոր քառերը» նն որոնքինչ-որ ժամանակգորժածվել աշխարճարաիարնելփոջան գրականլնզվում, ապա դուրս եկել գործածությունից՝ Խարինվելովայլ բառերով կամ բառային այլ ձեքրով: Արչ բառերի գործածությունըժամանակակիցճայերենով խոսքոս՝ճնարանուգրավորկամ բանավոր արտաճայաված պըթյուն է: րինակ, է. Չարենցի«0՛, չի եղել մեր գայլը դրնձճյա,ն ո՛չ մարմարոնչա,ն ո՛չ անդամ քարե» Հատվածի

բառի գորժածությունը «նարանություն է, մեչ մաբմաբշոնյա որովնետկ ժամանակակիցլեզվի Համապատասխանբառե է

մարմարյա: ժամանակակիցՀայերնեի Հնաբանություններնոմեն

Ճե-

տնյաչ տնսակները: 1.

Այն ճՀնաբանությունները, Զեական-ձեաբանական.--

որոնը մեչ փոխվել է բառի ձենը՝Հնլյունականղանազահփոկառուցվածքը, փոխություններով, կամ բառի ձեաբանական սԵշմճացու-սեոմաց ֆնչպես աղավնեձագ-աղավնաձագ,

օծանել-օծել,թվիլ-թվալ,գիմճազիռնծանուցանել-ծանուցել, ն այլն, որոնցից առաջիններըՃնացած բառային գիմնազիա ժամանակակից: ձերն էն, երկրորդները Հ.

որոնք Այս Հեարանությունները, Քաղադրական.--

մեչ

փոխվել է բաղադրությանաձսակը, ինլպլքա՝կիոառնել--կի-

ի միչի այլոց--իմիլիայլոց, րառել, գործ դնել--գաբծադռել, գլովսգուծոց-ասել--կոսե--ասեկոսե, վեբ աֆել--վեռածել, հ այլ Այս օրինակներիմեջ վերլուծականբագլոխգործոց Էն Համաղրականբաղադրուվերածվել ղվադրությունները

թյունների ու փոխարինվելգրանցով: Յ. Բառային.-- Այն Հեաբանությունեերը, որոնք փոխաբինվել հն բոլոլավին այլ բառովչ ինչպես՝գործավոր-բան

դբամատիշու(ներկալացման), վոբ, աշաո-գործողություն է այլն: թյուն-կապիտալիզմ 4. իմասռաբանական.-Այն ճնաբանությունները,ոբոնց խնչպես՝ ձեատվյալ իմաստն այժմ այլնս չի պաճպանվել,

կերպելբայի «ձնավոթել, պատկերել»խմաստը, տեսիլ բաբառի «գիասգառի «տեսարան»նշանակությունը,գրադարան բառի«Հադոություն «գրականագիտ», բառի Հարան», գրագետ մակաիգ, սիստեմ», եշնալ բառի «լույս տեսնելը, Փողովուրդ բառի «կանգնեցնել, խառի«եկեղեցականՀամայնք», կանգնել բառը ովերացնել»նչաբարձում կառուցելընշանակությունը, են Հնացած իմաստներըկարող են Բառերի նակությամբ ալլ: ն այգ դեարքում Ֆան պատմականիրողություններ տալ: ցույց է. օրինակձայտվյալ խմաստովտվյալ բառը պատմաբաո նավոշթառը ճդումայումձայն ունեցող» փմաստովպատմաբառ

պամաբառային ինույնն է, այդ իմաստը ն ՀամլնեՄ բոՖան՝ են «Հաժե(բ)ն բէիչ Արդպես

է կամ,

փաստ է,

որ

ԽՃ

ԱՏ

Նր

ը

ո

թչը1նՍըՐը,ը՝՝`՝`՝`՝`՝`՝`ՍՍՍՍՍՍՍՍՍՍՆ

հըզբնական կազմակերպություններիանվանումը մինչն 1934 այլ իիա«ինտրական ն քաղաքացիական ք-»։ ձայնազոււկ՝ վունքներիցզուրկ Ժարգ» ն այլն, 4. Ժամաճակակից

ԳԼՈՒԽ

ճայերենի գրաբարաբանությունները

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

է գրաբարյան բառերի, բառային Գրարբարաբանություն

ձեծրի,քառակապակցությունների ձների,Քերականական ու

ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ

հպատակստեղծագործական դարձվածների գորժաժությունը «Աստ Հանգլիչջ,«ձաններով: Օրինակ՝«Դեպիլեառն Մասիս», դիսական այրեր մեծարգո» (Ս. Չարենց), «Բյուր մարդոը «նա յս զգացմունքն մեչ, պաղ մարդոց ժեջ» (Վ. Տերչան), Հետ է ներշնչել ինձ» (Հ: Իւոգին իր կաքբ ջամբել ձանգչի, մանյան). այս օրինակներիմեջ լեառն, այբեր,աստ են, մաոդոց,ջամբել գրաբարաբանություններ Մեր գթականության, մասնավորապես չափածոյի մեջ սոձն՝ չամբել, նոՎորականդարձած գրաբարարանություններ ռստան, ակնընդ քա, սոքա, ղոքա,աստ, այբ, էաղաքամայո, ատամն ատաման, դաշիո, ժամանակի, քրնթացս ական(ե) ընդ ու

ա.

տերորպես լեզվաբանական րառի, «Քառակազմությունդ 1. չեզվի բառամին, գործածվումէ երկու բմաստով. տվյալ կազմականՀամակարգը, Ձ. բառագիտությանմի բաժինը, որ Համակարուսումնասիրում է տվյալ լեզվի բառակազմական

ու

Գբ:

Համակարգը ներկայացնում է տվյալ Քառակաղզմական հղանակների, բառաչ միջոցների բառակազմական («եզվի տիպերի դրանք բառակազմական կազմականմիավորների, ճետ ն կապվածճնչչուկազժության կաղապարների բառերի ամբողչունարանական թերսկանականիրողությունների քլունը. Ամեն մի լելու իբ պատմական զարգացմանընքացքում տահղծումէ բառեր կազմելու իր միջոցները,բառակազՀանղես եկող ձեժական միավորների Համակցություններում վարւսնական Ճելյունաբանականզանազանկարգիօրինաչափությունները, բառերի կազմության Հետ կապվածքերա-չ կանականֆրողություններըն այլն: Դրա ճետ միաժամանակ, շերտի ճեւո, լեզժառանցգվող բառապաշարիպատմականորեն ամեն մի փովում պաճաանվումեն նախորդ Վի զարգացման փուլերի բառակազմականՀամակարգերի խրոզություններ կենսունակություսոավել կամ պակաս կենսունակությամբ, են միաբառակազմական Ֆից զրկվում կամ իսպառ վրանում Են գալիս նորերը ն այլն: Այս բոլորի ուսումվորներ, երեսն որպես տբվնասիջությամբ է զբաղվումբառակազմությունը՝ Ճամակարգի բնդճչանուր բառակազմական մալ լեզվի տհսուու

խնդոռառաշկան այլն: խայտախաբիվ, Փրսբարաբանություններըգրաբարյան փոխառություն վերգցված ներից տարբերվում են նրանով, որ այս վերջիններս,

(ենելով գրաբարից,մանում են գործուն շերտի մծչ որպես կ դրանովիսկ բառ Թերհին կամ սովորական գործածության կորցնում իրենց ոքական արժնջը («մմտ. մարտկոց, պարետ ն այլն), մինչդեո դրաբարաբանությունները գործածվում էն խոսքին վանմություն, ԴըՀենց ոճաբանականնպատակներով՝ նատիպությունՀաղորդելու, Հնության հ Հին միչավայրի կամ ստեղծելու ն արնի պատմական իրադրությանտպավորություն էլ, սակայել Հաճախական Համար: Գրաբարաբանություններն են կորցնել իրենց ոճական առանձնակարող դործածությամբ, ե Հոսոկությունները դառնալգործուն շերտք գրքային կամ բամաստեղծականբառեր. այդպիսիբառնրից Են՝բիլ» բազում, քաղաքամայր,ըստ այսմ, ընդ տբում, ի թիվս այլոց, Ճամեձայն դեպս ն այլն Այս դեպքում գրաբարաբանություններն արդեն վերածվում են գրաբարյան փոթառությունների:

Բառակազմությանառարկան

ու

ու

,

ու

թյուն: հիթն բառակազմականճաւիսկարգիուսումնասիրություն, քառակազմությունըկարոզ է լինել պատմականն ճամաժաՀ

Լ

.

: Մ '

,:

ե :

ղ լ

Է :

Դտորող-'դկադԻո--Իոո ԿՆԱ ՌՈՒ Յոոկկրան Ը«րդա

ԱԻՆ

ՏՐ

.

235 `

ուսումնասիրում . մանակրա։ Փատմական բաղակազփվությունն է տվյալ լեզվի բառակազմականճամակարգը սկզբից մինչե | տվյալ փուլը իի պատմական զարգացմանմեչ: Համաժամալ. է տվյալ լեզվի ուսումնասիրում նակլա բառակազմությունն 6... պատմությանտվյալ փովի բառակազմական ճամակարը էլ, իբրե ճայհրենիբառակազմությունն Համապատասխանորնեն ճամակարվի ուսումեառիրություն, Հայերենիբառակազմական Հայերենի այդ ճամակարդնիր պատվակարող է Հետաղզուռել ե

կան զարգացմանմեջ ակսելով ճինչայերինյան շրջանից Հասցնելով մեր ժափանակին,կարող է ուսումնասիրհլ ճալեբենի առանձին չրչանների քառակազմականՀամակարգի միայն ոլատմությունը, ն, վերջապես,կարող է ուսումնասփրել որեէ չիչանի (դրաքարի,միջին Հայերենի, ժամանակակից

Հայերենի) բառակազմականՀամակարգը Համաժամանակյա ճամակարգըԴըփոտիցմամբ:Այս դճպքումբառակազմական ու կարագրվում քննության է առնվում ինքն իր մեչ, իբրն կաույուն Ճամակարդ, անկախնրա մեջ տեղի ունեցած կ տեղի Համաֆեքող ֆոփոխություններից ժամանակակիցՀայերենի ոու. ժամանակյա նկարագրությունըներկայացնողայս ւմշ|խ թյան մեջ, բնականաբար,ուսումնասիրվում է ժամանակակից

Հայհրենի բառակազմականՀամակարգըճամաժամանակքա

մուտեցումով:

ի.

ւ

կունենան, Այսպես`ստեղծբաղադրիլիցԿ Հնչլունը Հեռացտեղծ, որ ոլ մի իմատտչունի, դոՖվլու դեպքում կատանանք բան թաղադրիչիցՀնռացնելով ն-ն՝ կստանանք դարա, որ է, իսկ վուրկ բան բառից բ Հնչյունը Ճնդարձյալ իմաստից ան, որ այլես չի արտ աճա խում բան ռայնելովկստանանք քաղադրիչի իմաստը թեն այդ ձնով ունենք ան- ժատական բաղադրիչներիբաժանելով ածանցը: նշանակումէ, բառր մենք ոչ միայն պարզում հնք քառի կազմը, այլն ստանում ենք այնպիսիմիավորներ,որոնք այլն» կազմությամբվերլուժելի, բաժանելի լեն ե տվյալ Հնչլունակաղժով տվյալ զմաստով չնզվական անբաժանելի Ժիավորներեն, ձնի ե իմաստի անԽախտելի ժիպանություն կազմող նվազագույն միավորներ» Այդ միվորները մեկական ճնչյուններ են կամ մեկից ավելի Հնչյունների կապակցություններ,որոնք արտաճայտումեն ոեն բոշ իմաստ. դրանքնվազագույնիմաստակիրմիավորներ ե ավելի փոքր Ժասերիկամ բաղագրիչների չենք կարող բասժանել՝ առանց դրանցիմաստները խախտելու: լեզկազմող նվազագույն Ջեի Ն իմաստիմիասնություն են վերը բերված ձնույթներ. վական միավորներըկոչվում գո (գի»), սի» (սեո), ություն, նեբ, ից, բան, վար, ստեղծ, ձնուլքներ են սյուն,դառ, ում ն այլ բաղադրիչները Ուշադրությամբդիտելով այդ ձնույթները՝ճեշտությամբ ու

ւ

--

է

Զնույլթներ

Բառնրը կարելի է վերլուծել, բաղադրիլննրիբաժանել. բառր կարող ենջ բաժանել ճյուբասիրությոմննեոից օրինավ՝

այլն, կտնսնենք,որ դրանքբոլորն էլ որոշ իմաստ ունեն, իսկ բաղաղիիչնեիիըորեէ Հնչյուն ճհռացնելուդեպքում դրանք կամ բոլորովին կլբկվեն իմաստից կամ էլ ժի ուրիչ իմաստ

այդ

կարող էնք նկատել, շր դրանցիցմի քանիսը ինբնուրուլն բառեր հն, ինչպես բան,դաս, սյուն, մի բանիսը նոր իմաստով ն քառեր կաղզմոզմիավորներ, ինչպես`վեր-, «ավոր, -ական ալն, իսկ մի ջանիսն էլ՝ բառի այս կամ այն քերականական -ից, «ում, -իո ն այլն ձեր կազմող միավորներ,փնչպեա՝ ձնույթների դերն ու իմաստներն էլ այդ փապատասխանորձն է բառատարբերհն. ստեղծձնույթն, օրինակ, արտաճայտում ն գաՀիմնական իմաստ) որ ընդշանուր լին լտարբերակված դափարն է ստեղծել,ստեղծում,անստեղծքառքրի- այդոլրտ `

-

բանաստեղծություն-ը'բանճյուԻ-Ա-ռճիո-ություն-նեո-ից, զո-ա-ղարտնա-ստեղծություն,գրաղաբանավարական-ը (է)-ն վեւբ-ա-դաս-ա-վորտ-վար-ական,վեշադասավուում `

ում-

ճեռագրասյուն-ը՝նեռ-ա-գԻ«ա-կյուն, (է), աշա-առ-ան-եիլ,ճերոսականորհն-ը՝

ՀԵլ-բ

արտասա»

ճեբոս-ական» Ի

Բառհրի վերլուծումը բաղադրիչների է պարզում բառծրի կաղմբը,ցույց տալիս, թե ինչ միավորննրից 8ն կազմվածբառերը ն նրանց տվյալ ձենրը։ ծքե այդ անկախտվյալ վերցնենք առանձին-առանձին, բաղադրիչննըը ն բառերից, օրինակ՝ բան, ստեղծ, դաբան,ավոր, ություն ռոշրնն բաղադրիչների

Ւ

չ

`

չա-

գերադասել դասային,դասել, ստոբադասել, էլ` ղասավօորել, է արտաճայտում ն ճիմնականգաղափարն բառերիընդծանուր դաս ձնույթը, վազք,վազել, վազող, վազքայինբառերինը՝

14.121

ՅՐ

Ք

են չտարվազ ն այլն: Այն ձնույթնեբը,որոնք առտաճայտում են ճիմճական կամ աոբառայինիմաստ,կոչվում բերակված փժասՔանիոր բառհիի ձնույթներ (աբմատներ): մատական են բ առային իմասոչտարբերակված կազմում սային Հիմբն

Ֆերը, իսկ տյդղիսի իմաստներ արտաճայտում Են Հիմնական ձնույթները, աղա ինքնին Հասկանալի է, հր բառեր չեն կաՄ, նշանակում է, րող լինել առանց Հիմնականձնույքների:

բականական իմաստճեւ,կոչվումԵն Եբկբոբդական ձեույթներ կամ մասնիկներ:Բերվածօրինակներում -Ւք, -ել, -ռոդ, -աշկան, «ավոր, -ային, -ի, -ով, -ում, Հե, -ց, -ի, -իո ձնույթ-

Է

| '

թե արմատը (արմատականկամ Հիմնականձեույքը) բառի Բառերը | անչրաժնչտ բաղադրիչն է կամ Հենց ինքը՝ բառր: կարվում նն արմատներից, կամ էլ արմատները(արմմատա- լ են որկան կամ Հիմնական ձեույքները)իոջնին դորժածվում /։ վաԱյսորնս՝ «վեսբառ՝տարբերակվածբառայինփմաստով: : վազէ,վազքայինքառնրը կազմված են վազգեն վազոբդ, արմատից, ճեռանալ,նեռու, ճեռվություն,նեռացումբառերը փՓեոարմատից ն արն,իսկ ծառ, պատ, լույս, մառդբառերը 4Հենց արժատննըեն, այսինքն՝Հիմնականկամ արմատական

| |

ձնույթներից ՛ (արմատական) Միայնճիմնական են աշմատական կռչվում բառե»: բաղկացածբառեր ձեուլքներ:

| Մյուս ձնույթները («ր- -ություն, -ռրդ, -ական, -ել ն այլն), փ տարբերությունարմատների,չեն կարող բառերի ճիմքը ի դառնալ, քանի որ լտարբնրակված ընդծանուրբառային իմաստ չեն արտաճալտում: Մլսպես,օրինակ, -ոոդ (վաբ-որդ: լ վազ-որդ, ճ6ծւսնվ-որդըն այլն) ձնույթից չենք կարող կաղմել, ասենք, ոբդություն, ոբդական,-աբաո-ից (28րուաքար, ազ : նրվաբար, քաջաբար ն այլե) լենք հարող կազմել, ասհնք, աբաբելն այլն: Այդ ձնույթներըարտաճալտում | աբաբություն, են ոչ ե իմաստներ,այլ բերակաի բառային չտարբերակված : իչտարբերակված նական խմաստներ, այսինքն` բառային իմաստների (ինչմաստնեերըվերածվում էեն տարբերակված պնս՝ վազ-ք, վազ-ել, վազ-որդ ն այլն), բշոձրի արդեն տարեն | բերակվածիմաստներինայս կամ այն եոթ տարբերակումն վազքլուլմ--վուսավոր, տալիս (ինչպես՝ բուլս--բուսական, վաղթային, Հումք--Ճճումքային ն այլն) ն կամ էլ, վերջապես: տաճարաբերություններնեն ցույց բառերի բերականական բիս, առանց նրանց բառային փմաստը փոխելու (ինչպե բուլս--բուլս-իչ բուլսչ-ով, գրել--գր-ում եմ, գր-ե-Տ-ի» Գր-եր Ֆն քԽորոնք աբտաճայտում ն այլն): Այն բոլոր ձնույթնեոը,

Ւ

'

.

-Ջ10

են: մերի փրկիորդականձնուլքներ(մասնիկներ)

երկրորդական ձնույթները իրենը Հերթին բաժանվում եճ.

Երմլու կարգի ժան երկրորդականձնուլթներ, որոնք տարբե-. րակում են ու կոնկրետացնում 4ճիմնականձեույմների իմաստենրը՝ կազմելու բառ, կամ էլ արդննկունեցած արմատական կաժ ոչ արմատական բառից կազմում են մի նօր բար՝ իմասճեր-ավոո,. տային նռր տարբերակումով, Այսոլես՝ նեու, ճեռեն բառերը կազմվել Հիմնական ձնույթից' ճեռ-ան-ալ (արմատից )՝ «ու, -ավոր, -ան-ալ էրկրորդական ձնույթներով. հեո- Հիմնական ձնուլթն իրին արմատական բառ չի դոիժածվում, ուրեմն ե ունի ոչ քե բառային տարբերակվածիմաստ,

-ավոո,-աեգաղափաբնդչանուր

-ու, ար՝ չտարբնրակված ընդանուր գաղաղիար.

-եալմասնիկները տարբերակումայդ բր՝ վերածելով բառային տարբերակվածիմաստի, ն կազմուի կամ այն իմաստն ունեքող բառերը (ճնռուչ, ճնռավոր, աս են

վազ-քՒ,խոս-ք, Հեռանալ), Այդպեսեն նան ընթերգ-աբան, ան-ստեղծքառձրի -առշան,-ք, ան- նթկրորդականձնույթքերը, որոնք միանալով ընթեոց-,խոս-, ստեղծ-ձնույքննրին ընղ(արմատներին),տարբերակում հն դիանց արտաճայտաժ Հանուր գաղափարները, վերածում քառալին տարբերակված փմաստներիե դրանովիսկ կազմում բառեր: Այլ իրողություն են ներկայացնում հում-ք, Եոգ-իչ,ընկեո-ություն, բան-ավոր, նման ն բազժաթիվբառերն իրենց-ք, Հիշ, ան-երբես, դժ-գույն «ություն, -ավոր, ան-, դժ- ծրկրորդական ձնույքներով: Այդ բոոնրի նում, երգ, ընկեր,բան, երես, գույն բաղադրիչենրը Հիմնական ձեույթներ են, որոնք գործաժվումեն որպես ինքբառեր են հ ունեն իրենց նուրույն բառնր. դրանք արմատական բառայինտարբնրակվաժիմաստը, ուստի ն րանց ավելացած ձինրորդականձնույթները(-Ք, -ին, «ություն, «ավոր հ չսյլն) են Հիմնականձեուքի ընդչանուրզաղաչ ոչ քե տարբնրակում փարր։ այլ որ տարբերակմանեն ենթարկումճում, երգ, ընկեւ, բուն, երես, գույն բառերի տարբերակվածԻժաստները՝ արդեն ունեցած բառերից նու իմաստովբառձր կազմելով: Այսպիսով,«իշլած բոլոր երկրորդականձնույթներին կարելի

Հ վերագրելմեկ բնզճանուր դեր, այն 1՝ բառերկազմելը, ան-

կախ այն բանից, Քն նոր բառեր են կազմում արվատակա՞ն բառերից, թե իրրե ինքնուրուլն բառ չգործաժվողարմատենչձերց (ճիժնականձնուլթներից): Այն բոլոր Ե՞կոոողական

վույբնեբր,որոնք ծառայումԵն բառերկազմելուն, կոչվում ԵՆ բառակազմական Եշկրոբղականձեույթներկամ ածանցՀեշ: Բառակազմական երկրորդականձեուլքների (աժանցնեբի) արտաճայտածբհրականականիմաստը կոչվում է ածան-

ցականիմաստ: երկրորդական սյուն մասը ոչ թե խառհր է ձնեուլթների ձներ. օրինակ՝ սեղա-կազմում,ալլ բառերիՓերականական ձների մեչ մենք ունենք ժի կող6-ի, սեղանից,սեղան-նեո-ի մից սեղանբառր, մյուս կողմից՝ -ի, -ից։ -նեՐ ձրկրորդական ձնուլթները, որոնք հոր բառեր չեն կազմում, այլ` սեղանբա. ոի ճոլովական ձեճբը՝ եզակի կամ Հազնեակի բոլ Այճ բոլոր երբկշոբդական ձնույթնեոր,ռոոնք կազմումԵր բառերիքեշաձնույթնեո կանականձներ, կոչվումեն բառաճաբաբերական երկրորդականձեուլքկամ թեքուլթներ:Քառաչշարաբնրական իմաստ, ննրի (Թեքույթների)իմաստը կոչվում է վեբաբեբական

հորովշճետն այդ ձեույթները ոչ քե նոր իմաստային թարբհրաեն էն կում տալիս բառալին իմաստին, ար արտածայտում բառերի քնրականականճարաքերությունննրը առանց բառի օրինակ, սեղան-իչ սեղան-ից, փմաստը փոխելու Արապնու ռեղան-ձերձների մեջ -ի, -ից, -նեՐ ձնույթները չեն փոխում հն սեռակավկ-յորու. օեղաձբւսռիիմաստը, այլ արտածայտում ն կան, բացառականՃոլովների ճոգնակիթվի վերաբերական իմաստները: Ջնայաւծձնույթների այս բաժանումներին (Հիմնական4եվույքներ ն երկրորդականձնուլքներ, բառակազմականհթկերկթորդական թորդական ձնույքներ կ բառաձճարաքերական որոնք երկակի ձնույլթներ),լեզուների Մեջ շատ ձնույքներ կան, բնուլթ ունթն. Այսպես, օրինակ, բալերի անորոչ դգերբայր կազմող -ել ձնույթբ կարիլի է զխոծլ ե՛ իրբե բառակազմահրկձնույթ, ե՛ իբբն բառաճարաբերական կան երկրորդական ն դա տարօրինակ չէ: Ալդ երկդիժությունը րորդականձնույք, Հետնանքէ այն բանի, որ ալդ նրկիորդականձնույքը, բառ կազմելու Հետ միաժամանակ,կազմում է նան բայի ջերակա312

ե

առական 4ն՝ անորոշ դերբայ: նքե այդ ձեույթը քննության ն դիտինքիբրն բաՀամակարգիմեչ ինք բառակազժական միավոր, ապա կբեոթոչինքորպեսբառակազտակազմական ածանց, իսկ մքե մական երկրորդականձնույթ,այսինքն՝ դերճամակարգում, Փննության առնենք բայի Խոնարչման ն դիքայների ճարացույցի չեջ՝ ձնաբանական մոտեցումով որապա կբնութագրթհեջ միավոր, ձնաբանական տէնք իբն ք եայ«ինքը՝ ձնովք, երկրորդական պես բառաճարաքնրական նան ածանց4 թույ, նույնպիսի նրկդիմությունկարող լինել նրկրորդականձնույքների)ն արժաոֆերի (բառակազմական ձնուլթիերի) կամ Ֆույնիսկ՝ ածանցների ն ների (ճշիմնական Ճամորեն (2մմտ. Այլն ճաօրինակ, բառերի միչեչ Այսպես, Մ. Մնժարենց), ճամայն, ճամույթ բառնըթ մորեն կծվփար, ճամամիումեջ համ- ձնույթը արմատ է, իսկ Քամրեղճանուր, ն այլ մեջ նուլն համ բառերի ճամաքաղաքացի թենական, ձնույթրըածանը է.-- նախ ինջնուրույն բառ է (ճմմտ. նախ Հեթո՛ խոսիր), Հետնաբար ն՝ Հիմնական ձնույք մտածի՛ր, ն այն), նախոող,նախնի,նախավոր (ճմմտ. նան նախապես,

բայց

ն նման նախծոյակ նախադասել, նախագուշակել,

ռհրի մեչ ածանց է.--

գործ

բառ արմատական

բա-

է, բայց ախո'-

Ֆլեկտշալամպաճածոլագուծ, ավտողողագործ, մինագուծ, պազուծն

նժան

բառերիմեջ

եա

նշանակումէ «տվյալ

զբաղ-

աշ" ւովյալ բնագավառի արտադրության մունքովզբաղվող,

ն խատող», այսինքն ստացել է ածանցականիմաստ դրան էլ կարող է դիտվել որպես բառակազմաՀամապատասխան արմա4ձնույթ, այսինքն՝ աժանց.-- ստրբ կան երկրորդական (2մփտ. ձնուլթ իմնական տական բառ է, իբրն այդպիսինՀ̀

ստոռին,ստորն ն այլն), բայց ստորագրել,ստորադասել, ն նման բառերիմեջ նա Հանդես ստոբադշյալ ստոբակառգել, Հ գալիս որպես ածանց «մի բանի տակ, մի բանից ցած» ածանցականիմաստովէ, ճետնաբար, ածանց է.-- մեջ ինքտարանուրույն բառ է` ամիչուկ,միջնամաս,ներոր, ներքին մեչ ն ձժնրուկի մեյ, ընկույզի ծություն» իմաստով (Հմմտ. նան որպես կապ ն կաղմում ազլե), բայց նա գործածվումէ ներգոյականճոլով (2մմա. մարդու մեջ, Սուէ գոյականների նա բենի մեչ, իժ մեջ ն այն) ե իբբն այդպիսին արտաճայճանդհագալովիբրն բառաճատում է վերաբերական փժաստ՝ նան

օրինակները րաբերական երկրորդական ձնույթ, Այս բոլոր են տալիս, որ ինչես լեզվի բոլոի միավորներն, առճա-չքույք սարակ, այնպես էլ, մասնավորապես, ձնույթներբ բնութագրվում էն բազմիմաստությամբու քազմաբնույք դգործառություններով (ֆունկցիաներով) Տվյալ ձնուլքը (արմատ, արմասռականբառ, ածանց ն այլն) կարող է խոսբի մել, ինչպես ն բառակազմական ու ձնաքանականշամակարգում, բացի իըծն Հատուկ «Հիմնականգործածությունից, Հանդես գալ նան մի այլ էրկրորդալին գործածությամբն Հոմ ապբատասխանոբեն ստանալ արչ երկրորդային գործածությանը Հատուկ իմաստր, սրով ն նա կվնրածվի այլ կարգի ձնուլթի. ճիշենքթ ն գուծ բառերը, որոնք տարբերակվերի օրինակներից ստոր վաժ բառալին իմաստով արմատականբառեր հն, ուստի ն՝ Հիմեական ձեույթենր, բայց միննույն ժամանակգործածվում քէն նան որպեսբառակազմականերկրորդական ձնույթներ՝ածանցականիմաստներով: Քանի դեռ այդ բառերի ն նրանց բառային իմաստների ու ածանցականիմաստների միջն խրզում չի առաջացել, ե Հեշտությամբբացաճչարավումէ դրանց միասնությունը, ապա արքպիսիձնույթները կարելի է դիտել որպես բազմագործառույթ (բազմաֆունկցիոնալ)ու բազմիմաստ ձնույքննր՝ մեկ գործառույթով ու իմաստով ճատկացնելով ձեույթների մի կարգին (տվյալ դեպքում` ճիմնականձեվուլքների կարգզբն), լուս գործառությամբ իմաստով՝ ձեվուլքնիրի մի ար կարգի (տվյալ դեպքում բառակազմական երբ զարերկրորդական ձկույթներիկարգին):Այն դնարջերում, գացման պատմական ընթացքում խախտվում է իմաստային միասնությունը ե մթաղնվում բառային իմաստի կամ բնեդՀանուր դաղափարին ածանցականիմաստի կապը, հախնաու

կան միննույն քազմագործառույթու բազմիմաստձնույթը վեբածվում է էրկու կամ ավելի ինքնուրույն ձնույթննրի, մեկը՝ որւվեո ճխինական,մյուսը` որպես հիկրոթդականձնույթ։ ԱյդՓատարխբեր, ուրիշն բառակաղայլ, սլիսիք Են, օրինակ, ՍՅՐփականերկրորդականձնուլքը (24մմտ.տարչաձել, տար-ամերժ, տար-ա-գիր, տար-աշսեռ, տար-ա-տեսակն այլն) ե տարբբերնչա-տարյ «տանող» Հիմնական ձնույթը (միտ. կ այլն), Հոսանչ-աչ-տար աշխատ-ա-տար, ապրանք-ա-տար, նն, ժամանակակիք բայց որոնջ Թեմ. ծագոսմով նուլնական

են, Արգզիսի դիպբելեզվումժիժլանցից անկախձնույքներ են ձնույթննրը դառնում կույհական բում ծազումնարանորեն Համանուն

գ»

ձնույքներ:

ձնաբանական Բառերի ճնուլթաբանական, ն

վերլուծություն բառակազմական

կարձլի է վերլուծելըստ բաբառր Վեբակազմավոովեցին ղադրիչների ե ստանալ ճետելալ ձնույքները՝ վեշ-ա-կազմավոո-վ-ե-ց-ին.ստացված ձնույթներն էլ կարող ենք խմքավորել ըստ տեսակների(ճիմնական,հրկրորդական,բաղակազերկրորդական) մական նրկրբորդական, բառաճարաբերական իր ըստ ն, վերջապես,բնութագրնլ դրանցից յուրաքանչյուրն (ֆունկցիայի):Այուես, սկսելով փմառտի ու գործասռույքի ռաջին բաղադրիչից՝վեր-, կբնութագրենքայն իբրն բառաձնույք՝ «նորից: կրկին,վերատինո կազմականերկրորդական ածանցականիմաստով,որի ճշտությանըկարող ենք Հայմող-Հվեշ-ընթեոցել ն այ վեո-ա-միավուվել, փել վեբ«ստանալ, «ետ Հաժեմատէլով.-Բառերի նուլնքմաստ վեր քաղադրիլի կազմ- կրնութադրենքիբըն Հիմնական ձնույք, որ գործաժկազմ, բառ (4մմտ. աշխատողների վում է իբրն արմատական որպես բառակազչ կազմ ն ույլն), -ավոր՝ Հրամանատարական ձնույք (ճիտ. քե-ավոր,անվ-ավոր, փական երկրորդական է քառաե Հրացան-ավորն այլն), -վ-ն՝ իքբե բառակազմական ձեույթ, -Ֆ, -ց, -ին 4նույթներըՐ երկրորդական Հարաբերական ա-

ձնույլթներ, ըստ երկրորդական տրպես բաղաճարաբերական ձեւի, -գ-Ք՝ եբրն անցիբրն Հիմքակավմիչ որում` -ե.ն՝ -ին-ը՝ իքրե դիժային(ճրրորդ յալի Հիմբի վերջավորություն,

ն ժամանակային (անցյալ դեմքի), Թվային (Հոգնակիթվի) մենք մի Այս վերլուծությամբ Ժամանակի)վերջավորություն: ձնույբառաձնխ կողմից պարզեցինքվեբակազմավոշվեցին ձնույքներըը թաբանական կազմը, առանձնացնելով բոլոր վուրաքանչյուր ձնույթներից կողմից՝բնուքագրեցինք լուս որում մենք վերլուծությունը իբր դերով ու իմատտով,ըստ

Ճա-

ու բառակազմական անկախքերականական կատարեցինք մակարգերից, տվալ բառաձերվլրցնելով ինջնին, անկախ այոռլեսքն այլնդես, կերալով: ԻՀարկե,մեր վերլուծությունը»

ճակարելի է Համարել է՛ ձնաբանական,է՛ բառակազժական մակարգերի Հիմքի վրա կատարված վերլուծություն, ջանթ որ դա Հիմնված է մեր արդեն ունիցած լեզվական գիտելիքների Վրո։ Սակայնայժմ դա էական հչանակություն չունի. մենք կարող էեք նուլնա իսի վերլուժություն կատարելնան այդպիսի պիտելիթներչունենալու դեպքում էլ՝ ճամեմատության մեչ առնելով մեր լեզվի զանազանբառեր ու բառաձենր: Այսպես, բառաձեր կշամեմատենք մի կողմից վերակազմավոոջվեցին (շր. զորամասը վերակագմավորվքչ), վհշակազմավորվեց ն զգուշացվեմյու կոլմից՝ գովեցն գովեցին,զգուչացվեց ն Հետ, որով ն կըցին այլ բառերի Համապատասխանձեքրի էն վեւ-ա-կազմ-ա-վոշ-վպարենք, որ տռւսնձին ձնույքներ Խ-ց-ին: հնչպնս տեսնում ենք, մենք կաթող ենք տրված բառաձեի կամ, ավելի վերացականե ըհղծանուր մուտեջումով՝ մել առանձնացնել Հելյունների տվրալ Հաջորդականության բոլոր ձնույթները, առանը դիմելու ձնաբանականու բառղա-չ կաղմականճարացույցներին,դրանցից անկախ, նույնիսկ մեր Ֆախապեսաննցած գիտելիքներն էլ մի կողմ թողնելով, ե Համեմատելովմել տիվոծ զանազանբառերի ու բառաձների Հետ, զուգադրելովկամ ճակադղրելով նրանցիցլուրաքանչյու(բառերի, րին։ Տվյալ ճելյունականճայոբդականությունների նախաքառաշարքի, Բառաձների,բառակապակցությունների առանձդասության) վեռլոծությունը՝ձնույթներիոբոշման, ու ձրբնութագոության իմաստային ճացմտնե գոոբծառական է Այչ ձեույթաբանական վերլուծություն: պատակով, կոչվում են դեպքերում, երբ դիմում այն բոլոր կարգի վերլուծության ՃաՃետազոտողին անչրաժեշտէ լինում տվյալ Հեչյույական չորղականությանձնույթային կազմի բացաճայատումը:Ալդորիսիանչրաժնչտությու, ծաղում է ինչպես լեզվի ձնույթաբանականմակարդակի ուսուժնասիրության,ալնոլես էլ չատ ուրիչ դեպքերում, երբ Հարկ է լինում վերծանել անծանոթ եզվով գրվածքներ կամ ուսումնասիրելմի ռրեէ լեզու, ոթ չզվտենջ, բառաձեր կարելի է վերլուՆույն վեշակազմավոովեցին նան Մենք գիտնեք, քն այդ բառաձեր մռտեցումով։ ժել ալլ նան, որ դա բայի անցյալ կատոսրփնչ է նշանակում,գիտենք ձեն է, ուստի ն մեզ ճետագավիէրրորդ դեմքի Հոգնակիք

Քըրքրոմ է միայն, Քն տրվածբայաձնիմեչ ինչ բառաճարան բերականերկրորդականձնուլքներ կան դրանցիցորը ի՞նչ դերն իմաստ ունի Այս դեպքում մենք վեբակազմավոովեց բաղադրիլբառաձեի կվերլուծենք վեբակազմավոո-վ-Ե-ց-ին ու ժամանակային թվային դիմային, ներին, որոնցից -ին-ք՝ վերջավոճիմքակազմիչ է, -զ-8՝ անցյալի վերջավորությունն -Ե-՝ (Խոնարճիչը)» խոնարճվանՀիմքակազմիչը բությունը, -վ-ք՝ կրավորականսհռի մասնիկը ամբողչ վեւրակազմավոոտեսնում ննք, ալս վերլո«բաղադրիչըբայաճիմքը: ինչպես տրված բաղանենք որոշում ծությամբմենք առանձնացեում (բայաճիմջ,խոնարճիչ, միավորճեոը ձեի ժիայն ձնաբանական դարձե անցյալի ճիմքբակազմիչայլն), առանց ուշադրություն ինչքելու բառի կազմում եղած այլ կարգի ձնույթներիվրա, արբաղադրիչը ն՝ Հաշվի չառնելով,թե վեբակազմավու«էս ձեաքամատական բա՞ռէ, թե ոչ: Ճառերիվեոլուծությունը՝ կոչվում է նպատակով, բացաճայտման ձականմիավոոնեռի Էն վեոլոծություն:Այգ կարգի վհրլուծության ձեաբանական ուսումնասիրությանմեչ, դիմում ձնաքանականՀամակարգի «Հեչլունական երբ անճրչոժեշտէ լինում պարղհլ, թն տվյալ ձե է (բայի հղաի՞նչ քերականական Հաչորդականությունն ձն հ այլն), ն ձե, դերբայ, գոլականիճոլովական նակային բ" բացաճայտել բնութագրելտվլալ բառաձեըբաղադրող ն

ու

ու

ձնաբանականմիավորները: բառաձկր կարող Վերջապես,նույն վեշակազմավոովեցին չռնսանկյունով: ֆան բառակազմական հրրբորգ՝ ենք վնթլուժել այն Բեջուլքննրը, բոլոր դրա Համար մենք մի կողմ կթողնենք ժավերլուծության ձնաբանական ենք որոնք առանձնացրել մնակ»: ճեշտության Համար կվերցնենք բայաձնիանոբոշ հ կառանձնացնենք միալն- ալն

լոր

վեւակազմավառվել, դերբայը՝

Այդպիսի դեր ունեն, ձեույքները։ որոնք բառակազմական վեւ-ա-կազմ-ա-վոր վերլուծությամբ մենք կառտանանք ն ապա` կբնութագրենք լուրաքանչյուրն դրանցից ձնույթննրը ե հրկրորդաՀինական կատարելով Քր դնթով ու իմաստով՝ էնչպես Այս վերլուծությունը: վան ձեույթներիդասակարգում: բաՃեշտությափբկարելիէ տեսֆել, նպատակունի պարզելու աՀ տրվաժ Հեչյունական ռի կաղմությունը ն բացաճայահլու Մեր վերըմիավորները: բառակազմական

ֆորդականության լ

բառում ունենք կազմ Հիմնարաժ վեո-ա-կազմ-ա-վու-վ-էլ կան ձեուլթը կամ արմատը, ն վԵՐ-, -վոր, -վ-, -ել քրկրորբառակազմականձնույթները, ա ճողակապը: Հնչյուգական

վեռլուծությունը՝ բառիկազնականճաչոոբղականությունների միավորներբացամությունը որոշելու ե բառակազմական է բառակազձայտելուու բնութագոելունպատակով, կոչվում կանոն, բառի քառաիբրն ընդչանուր մականվեբլուծություն:

| |

' '

:

`

ի Ը

|

կազմականվերլուծությունն սկսվում է այհանհղից,ոլհհլ ա վարտվում է ձնաքանականվերլուծությունը. շրինակ՝ կազբառաձեր ձնաքանական վերլուժումակեբպություննեւին -ն է թյամբ բաժանվում (ճոդ), -ի (տրականՃոլովի վերջա-ներ (Հոդնակերտվճրչավորություն)ն կազմավորություն), կեոպություն (Հոլովականճիմք) բաղաղրիլեերին,Քառակազմականվնրլոծության դեպքում, մի կողմ թողնելով բառաճարաբերականձնույքները, վերցնում ենջ կազմակեւպությու: բաղադրիչը (ճոլովական ճիմքր), որ տվյալ դեպքում նույնանում է ուղղական ճոլովի ն բառի բառարանային (ելակետաամբոնմի ավորչին) ձեի Հեո, կ վերլուծում բուհ բաառակազմ նան ծերի կազմ-ա-կեբպ-ություն: դնոլքեր էլ, սակայն, երբ ձնաքանական կ բառակաղմական վերլուծություններըխալաձեվում են, այսինքն` միննույն ձնույթը ճանդես է գալիս որ«լես ե՛ ձնարանական, ն՛ բառակազմականմիավոր, ըսչո ոբում, երբեմն ձնաբանականտարբեր միավորներ կարոզ էն մեկ բաբառակազմականվերլուծության ժել առնվելորոլես ռակազմականմիավոր, ն Հակառակը: Այսպես, օրինակ, վԵբառի ձնաբանականվերլուծությամբ ունննք բակազմավոովել

մճամորնքիը, որոնցից վեբակազմավեբակազմավու-վ-ե-լ

:

| մ :

վոո-ը Հիժբն է, -վ-3՝ կրավորականսհոի ձնույթը, -ե-1՝ ճիմն -լ-ն՝ անորոշ դերբայի48քակաղմիչ ձեույթը (խոնարձճիչր) վուլթը (ահորոչի վերջավորությունի),մինչդեռ բաղակազվաւ

կան վերչուժության ժամանակ կստանանք վեշ-ա-կազմ-ա-իբրն վոբ-վ-ել։ ռրոնցից -վ-ն ն -Ել-թ կղիովեն նույնպես ե ե Փանցեքը. -Ել-ը այս դեպքում չենք առանձնացնի | առանձին ձնույլթների, որովճետն դրանքառանձին-առանձինբառակազմականինքնուրույն դեր ն իմատտչունեն, Ինչպես տեսՖում վերլուծությունենք, ձնաբանականն բառակազմական ա-

ունեն հլակետեկր Ֆոատակներ նեիբ տարբեր ու

հ

դրան

ճա-

Ժապատասխան էլ ձնուլքների տարբերակման բնութագրության տարբերչասխանիչներ: առաչինըվերաՀիշյալ երեք կարգի վերլուժություններից գիտետարրական մասին որի է ձնույթարանությանը, Քերում նաերկրորդըձ̀ Հատվածում, (Իքնեթ տրվեցեն «Զնույքներ» բառակազմական վերլուծությունը, քանությանը:իսկ երբորդը՝ ուսումնասիգլխի որ աս է բառակազմությանը, վերաբերում ու

բության առարկանէ:

Բառերիտեսակներնըստ կազմության

դ.

լեզվի վերլուծությունից՝ ելնելով բառերիբառակազմական պառզ կարգի. ու) բառերը կարող ենք բաժանել երկու բոլոր ե բառաբառեր,որոնք բաղկացածհն միալն մեկ ձնույքիը տեսակետիցվերլուծելի լեն, կազմական ձնույքաբանական մատ, ճոււման, պաարու, ծառ, տուն, սար, ինչպես` պատ, որոնք իրենց կազմում ուլատ ն այլն, բ) բաղադրյալ բառեռ, ու

Նեն

մեկից ավելի ձեույթենր ն, Հետնաբարչ բառակազմական

են վերածվել չեկվց ավելիբաղադրի կարող վերլուծությամբ մանկ-ա-վարժ-ակա ների, ինչպԵԿ՝ կազմ-ա-կեոպ-ություն,

բերոս-ական-ոբենայլն: ռա-ան-ող-ություն, ն

ինչպես ըույց են տալիսբերված օրինակները,օլորզ բաբառեր ձն, իսկ բաղադրյալ ռերը մննաձնույի, արմատական ըստ բառերը՝ մեկից ավելի ձնույթների բաղադրություններ, պարոամեկը կաղմող ձնույթներից որում բաղադրությունը է Հիմնականձնույք, ջանի որ առանց լինի սլետք փը կերպով այլն առչասարակ ձնուլքի ոչ ժիայն քաղադրչալ, կազէ բաղադրությունը առ չի կարող լինել: Ինլ վերաբերում ե՛ Հիմնն լինել ապա նրանք կարող

Հիմնական «ո.մյուսձնույթներին, ձնույթներ: Այսպես, օրինակ,

գրաերկրորդական բաղկացածԷէ հրկու ձնույթից, երսեղանթաղադրությունը մեկ 4ճիմբաղադրությունը՝ իկ գրական կուսն էլ՝ Հիմնական,

Տական,

ե՛

բառը՝ գբադաբանավար ձնույքից, ծրերորդական եկ փսկ աբտադոողականությո ձնույթիը, Հիմնական

նական ե մեկ էրեք

ձնույթից, աճթույլատոելիո Հիմնականե չորս երկրորդական ն ձեույլքից ձթկրորդական ճինգ ԼԵՆ բառը՝ երկու Հիմնական ն

արն.

պարդ Հայերենի ժամանակակից Ծանոթություն:

հ

բա219

ԾԻ

ն

"Ն.

ԷԻ'|՝`Ն

Ո"

«Ի՞

Ս

9Տ0ՆՆՏՈ`»"Ձ(ՁՈՈՈՆ

ՆՍ

Հիմնվում է Համաժամաբառերի աարբնրակումը ճանակլա մոտեցմանվրա. եթե տվյալ բառը ժամանակակից ու վերլուծությամբ քառակազմական յերենի ձկուլթաբանական բառ մ, ապա բաղադրյալ բաժանվել, կարող է բաղադրիչների Համաձնուլթաբանական էսկ նքն ժամանակակիցՀւոյնրենի չի տալիս բաղադրիչներիբաժանել, կարգըՀնարավորություն ապա՝պարզ բառ է: 0րինակ՝զիոք, քառային,անվակբառձրը օրինաչափությունժամանակակիցՀայերենիբառակազմական Հիման վրա կատվյալների Համակարգի ձնույթային ենրի բաանվ-(աձիվ)-ակ ենք վերլուծել գիրք, 1արջ-ային, բող ն կեղրակացնենք, բաղադրյալ գրանջ որ ղադրիչներին,որից աշմատ, զատ, աբբառեր են, մինչդեռ ընկեր,դունչ, զաշմ, դադրյալ

ու

բաղադրիչների, բաժանել կարող չննք բացատրել, Հայերենով քանի որ ժամանակակից արուն, ասենք, դունչ, գտշունբառերի կազմությունը գաբ

բառերըչենք յուն, գարուն

կարող

մատներից, տրովշետնայդպիսի վերլուծությանդեպքում եթե րառ, -ուն արմատական կարող հնք ունչ-ը բնութագրել բիբին բւսղայուս բառերի ապա այդ ածանց, բաղադրիչի որպես անքաաժար Հայերենի դրիչները՝դ-։ գաԱՐ-,ժամանակակից

իշարկե, լեզվականճարուստ գիտելիքներ կմնային: ցատթելի տճղ-

ունեցող ե ժանավանդ,պատմականբառագիտությանը կազմվել են լակ մարդը կարող է իմանալ, որ այդ բառերը ընդ-ունչ,գառշուն, ընդ-կեր, աշմ-ատ, զ-աբմ, զ-նատրբան ածանցներիցկամ եսխդիրնե(արմատննրից դաղրիչներից րից), բայց Հենց այլն Հանգամանքը, որ ալդ բաղադրիչների նկ գիտակցումըպաչանչում է պատմական առանձնացումը մոտեցում, տվյալներիիմացում եհ, Հիտնարար, պատմական դբունքբադիուռեքումով է, Թե Համաժամանակյա նշանակում բառեր ճամարելու քավարար Հիմքեր չկան: հատի դադրյալ ն Պրնե' ընկեր,դունչ,զաոմ,աոմատ, գառուն,առյուն, զատ ման բազմաթիվբառր ժամանակակից «այերենի Համար միաձնույքբառէր են, թեն ճայոց լեզվի պատմության պարզչ բառեր նն եղել: անցյալ փուլհրում բաղադրյալ բազմազան ժամանակակից Հայնըննիբաղադրությունները ու են քե՛ իրենց կազժությանհղանակնեիով միջոցներով, թէ՛ բառափրենց կառուցվածքով:Հիեմնվելովամննաբնդճանուր ժամանակակից Հայերենի վրա` կազմականճատկանիչների

կարմի է բաժանել ներեք տիպի՝ բոլոր բաղադրությունները ն ճապավական: վեշլոժական,ճամադբական

ե.

Վերլուծակաճբադադրություններ

որոնց բաղա-ՀՎերլուծականեն այն բաղադրությունները, դիիչներըպաճպանումեն իրհնց բառային փեջնուիույնությունը, ալսինքն արտասանվումու գրվում հեն որպես առանձին բառեր կ մեժ մասամբ ստանում էն անկախբառային շեշտ, ձն մեկ բառային իմատտչ քեն ամբողջությամբարտաճայտում փնչպես՝բառնտալ, շուռ զալ, պար գալ, ցբիվ տալ, մեչ բե-

բել, մեծ

առ

մեծ-մեծ, փունչ-փունջ, քաշել, կառգին-սառժին, տուն ու թ ն թիկունք, մասամբ(կամ մեձավ մասամբ), տուն, մերթ ընդ մերթ ն այն: Այդ բաղադրությունների առաջ

կազմված բաղաղրյալ իամեջ ունքնք տարբերեղանակներով են ծրկուականկամ երեքական րառեր, որոնք բաղկացած իրար չեն միազադրիչներիը,քատ որում այդ բաղադրիչներն

Այս Ցել, պաճպանելեն իրենց բառայինզնջնութույնությունը: է կարգի բարդություններիամճնաքականՃատկանիչն ալն, որ

էլ բառերձն, անկախայն բոլոր բաղադրիչներն բաղադրության

բանից, Թն

այդ

բառերը պարզ

էն,

բառային Թ բառեր), (լիիմաստ

թե

իմաստովեառե՞րեն տարբերակված

բաղադրյալ,

Էտ

չաղկապն այլն):Այշպես,առաչ կազմված է էրկու բառից՝ չել վերլուծականբաղադրությունը բառ է, կաբգինբաղադրյալ առաջ, քաշել, որոնցից նրկրորդը սարքինքաղադրությաներկու բաղադրիչներնէլ բաղադրյալ ուքն (կարգ-ին, սար-ք-ին), թն ու թիկունքբաղադրությունն ու թե, ու, թիկունք,որոնցից երկիորգը նի Ֆրեք բազադրիչ՝ ն այլն: շազկառրնէ, նրրորդը՝բաղադրյալ բառ (Քիկունք) ժամանակակից Հալերենհիվերլուծականբաղադրությունձնական բառեր(էա,

ները չորս

տեսակ են՝

կայունբակրկնավոր, ճարադբական,

ն հատվածական բաղադոություններ: ռակապակցություններ կոմ բաղադրություններ ճարադբությունՀաբադբական

ՏԵՐ.--

են այն վերլուծական բաղադրբություն չձարադրական

մեկ ները, որոնք ներկայացնոսքեն բառերի կապակցությոմո

բառային իմաստով, փնչպես՝առաջ գալ: սիոտանել,բառե. աճել, մեկ առ մեկ, մեոթ ընդմեռթ, տալ, լաց լինել,ոտնակոխ ք այլն: ու ծեՐ տուն ու տեղ, մաճուկ,գիչեո-ցեջեկ 22Է

ՀՐ

ՊՊՐԸՈ9Ց090Ս0ՑՍ0ժՁՕժՑՁ0ՑժՁՏՏ3"»ՈՖՑԲՔՁՆ

«Թթ

Ս).

բայական անվանական: Քայաւթյուննեմր.-Հարադրո Քայական Ա) ծն որոնք, ամբողջությամբ այլն Հարադրությունները, կան չինում Հարադրությունները

բայիմատո Են Վվերիրա,

են

ն

տրաչ արտաճա լտում,փնչպես՝

գալ,

ածել, տալ, պառ գալ, բաբետալ, լաց լինել, ռտնատակ ն այլն: Քաաղաչել-Վաղատել ասել-խոսել,Բագնել-կապել, իըստ իրենց բառակազմական, յական Հարադրություններն ման

ն քերականական ճատկանիշների բաժանվում մաստարբանական փե բրկու կարգի՝ ճաբադբավոջ բայեր: բայեր ն զուգորդական

բայեր են այն բայական ՀարադրությունենՀաբշադբավար

է որոնց մեկ բաղադրիչնէ միայն քայ, իսկ մյոաը անուն տալ, բարն գալ, կամ մակրալ, ինչպես՝ առաջ գալ, դուբս

բր,

տալ, քռո ու փուշ աճել, վայո ընկնել, ածել, ոտնատակ կոսկ տալ, անցկենալ,լաց լինել, թափտալ, առյուծ կտոբել, անկախ ն Հարադրությունները, կարգի ձեռքիցգնալ այլն: Այս ունեն Հարադիր անդամ` երկու բառերի քանակից, բաղադրող

պար

ածա-չՀարադրլալ:Հարազիրը,տր կարող է լինել գոյական, մակրո, կապականբառ, Հաիադրավոր բաչ կան, դերանուն, արտածայտումէ ճարադրության վերի մեծագույն մասում բառային իմաստը, իսկ Հարադրյալըչ որ բայականանդամն կարգերը(«եռ, դերէ, արտաճայտումէ բայի քնրականական քալական (կերպայինկամ վիճակային)իմաստ, խոնարչված ներում` եղանակ,ժամանակ, դեմք, Թիվ): Այսպես, օիինակ, ոբ պար գալ ճարադրավոր բայում ունենք պար դգոլականըչ է ամբողչ Հարադբության բառային իմատոր, արտածայտում է բայականքերական գաղ Ճարադրյալի: որ արտաճարտում բայերի մեջ ՀաԸտո ճարադրավոր այսմ, կական կարգերը: ն

բայն իր դերով նույնանում է բայականվերջավորուիէ դիանը ջերականական Թյունեերի «ետ ն արտաճայտում գալ-առաջամաստնեիը (չմմտ. պարբ դալշՀապարն,առաչ առյուծակորել առյուծ նալ, կրակ տալ»կրակել, Հրդեճել, է նալ, լաց լինել-լացել, բաց անեձլշ«բացել այլն), այլ կեր մել Հարագրլալը առած, կարգի Հարադրությունների ալդ ն զրկվում ք իր բառային իմաստից պաշպանումմիայն ջե-

լադիյալ

փմաստները: րականական

բայերի փյուս ասում Հաբադրավոր

մակՀարադիրները

բայնձրծեն, որոնց ճարադրյալներըպաճպանում

իրենց բայականիմաստը, բայց այս դեպքում ճարադիրըդառնում է Հավելադրություն, Այսպես, օրինակ, գածիջնել, ցածընկնել, վայո բնկնել(վեր ընկնել), վայ» գցել (վեր գցել) Հարագրավոր բալերի մել Հարադիլալներիարդեն արտաձչայտումեն հն' Հարադիրներիխմաստը. իչնել, ընկնել,գցել բայձրը ցուց Բ տալիս դեւի կերքե ուղղված զործողություն, զած, վայո/վեր,. Հաիադիրներընոր խմաստ չեն տալիս ճարադիյալ բայերին, հն դրանցփմաստնեթը: Այդպեսհն նան՝ այլ սոսկ զորացնում Ին

վեո (վեոն)բարձրանալ, վերելնել, ետ նա-վեշադառնալ, ետ նեշս մտնել, ցած ճԲակվել,ցած խոճանչել, ընկրկել, ետ

բալերի տառայինխմբում նարճվելն այլն: Հարադրավոր

Ճա-

բաղրության բառային իմաստր Հարադիրներիիմաստն 4, ն ամբողչ ՀարադրությունըՀավասարէ ճարադրիցկազմված

ծափ: պաո գալ-պառել, թային, ինչպես՝ առաջ գալ-առաջանալ, տալ-ծափաճառել, կրակտալ-կրակելն այլն, ժինչդեռոերկրորդ խմրի Հարադրություններում բառալին իմաստը Ճճարադրլալինն է, այսքնքն՝բալինը. ամբողչ շարադրությունը ճա. վառարէ Հարադրվազ բային, ինչոլես՝ցածիչնել--իչնել,վայր

վեր. (վեր) գցել--գցել, ետ վեբադառնալ--վեբադարճալ, ն այլն: Ելննլով իմաստային այս բարձրանալ -- բարձրանալ

կարելի տարբծրությունից,առաջին խմբի ճարադրությունները Վ կոչել բուն կամ իսկական բայեր, իսկ էրկրորդ հարադրավոր խմբի Հարադրավոիբալերը նավելադոականճՃարբադոավռո.

բայեր: բայերն Հարադրավոր

ունին

մեկ բառի արժեք ն անխտիր

բառարաններիմեչ: էն երկու (սակավդքորքերումէրեք) բայերի Զուգոբղական

մուծվում

քլ

կապակցությունննրկալացնողբայականՀարադրությունները, մեռնել-պոծնել, ասել-խոսել, ձագնելինչպես՝ առնել-փախչել,

գնալ-ճեռանալ,զալ-մոտենալ,ուտելկտպել, գաղ-ճասնել,

թոշնել-թառամել, աղաչել-սպաղատել, խմել,գալ-անցնել-գնալ, քչել-տանել թոչել-անցնել, անել-զռբանալ, պոառկել-քնել, կազմբալական ճարադրությունները այլն: Ջուգորդանան Հաեն բայերի ) վում Հոմունիչ կամ մերձանիշչ(1երձիմասո կատ բակցությամբ կամ էլ՝ սովորաբար միմյանց զուգորդոզ տվող բայնրից: Այսպես, գործողություններցույց Հաջորդող ն

Չարադրությունները թոշնել-թառամել աղաչել-պաղատել,

Ճասնում

Հոմանիչ բայերից, ասել-խոսել, գալ-Քասնել,

է

ն նման

ժաժանակայլինանչամապատասխանու-

Հաթյունները առնել-փախչել, թողնել-հերանալ, գալ-նասնել նն, բադրություններըլուծում, խախտում վերածելով անկախ Հարագրություններ մերձիաճել-զռորանալ զնալ-Ճեռանալ, զուբայերի շարաճյուսական կապակցության. մաստ միմյանց այդպիսի կապակԲագնել-կապել՝ բայերից, ուտել-խմել, է որպես զուղորդական ճարացությունները չպետք դիտել ցուլց տվող բայերից, էքչել-տանել, գործողություններ դորդող ն Հաջորդական գրություններ, ուստի ճիչտ չէ գծիկով միավորվելը, գրանց վերցնել-գնալ՝ պառկել-քնել,առնել-փախչել. Քաբայական աՁուղորդական ժիչն պետք է ստորակետդնել: Զուդգորղական տվող ցույց բայնրից: գործողություններ բադրությունները՝առնվելով իբրն բայանուններ, ստանում են էական բնութագիրնալն է, որ դըական Հարադրությունների են տալիս միմյանց Հեռ Հողեր ն Հոլուիվում, ինչես բայնիըիանորոշ դերբայն առճազուգորդվող կործողուրանք ցուլց սարակ. Թե՛ Հոդ ստանալու ն թե՛ Հոլովվելու դեպքում թյունների միասնություն, այսինքն՝էրկու (հրեք) գործողուՀոլովվում է միայն երկրորդ (երվորաբար Հողն ստանում թյուններ դիտվում են իբրե մեկ միասնականպրոցես, ԱյսՆ անդամը, ինչպես՝ ասել-խոսելը,գալշճասբորդ) գնալ-գալըչ (կամ քշեց տաբավ) «ես, օբինակ, Հեզեղըքչեց, տարավ ն տարավ գնալ-գալով,ասելժեչ քշեց նելս, պառկել-քնելդ,թողնել-Ճեռաճալդ, արմատախիլծառերըՖախադասության ն է խոսելուց,պառկել-քնելու այլն 9ի բացառվում, սակայն, բայերը անջատվելծն միմյանցից, յուրաքանչյուրըփուկ ու նան միաժամանակՀոդ ստանալն քեն դրանք Հաչորդել անկախ հրկու(հրեթ)անդափների գորժողություն, տայիսմյուսիը ծառեոը են իրար, մինլդեռ Հեզեղըքչլեց-տաբավ աշմատախիլ Հոլովվելը, ինլպես՝ գալուց-զնալուց,անցնելուց-ղառնալուց, հ այլն, քեն, այլնուաժեպառկելղ-քնելդ անցնելով-դառնալով, նախագասությանմեջ երկու բայնրը զուգորդվել, միավորվել եհ տալիս եձրկու դործողությունների Խն իրար ճետ ն ցուլց նայնիվ, այդպիսի գորժաժություններըսովորական չեն: է Սրանով Ջուղորդական բայական Հարադրություններիառաջին բամիասնությունը, նրանը մբաժամանհակությունը: Հարադրուէ փոխարկելՖուլն բալի անորոշ դերբայի կարհլի բայական դադրիչբ այլն, որ զուգորդական պայժանավորված գործիականՀոլովաձնով ն Հարադրությունըվերածել լրացաԻոնարչվեԹյլուններիերկու անդամներն էլ Ճավասարթառնս են ժամանակային Համաձայնություն, ինչոլնս՝ կան կապակցության, ինչպես՝ առնելովփախչել, ԼՈՎ` ունենում է, գալովճասնել, գնալովճեռանալ պառկել-քնել պոծնել,թոշնելովթառամել, պառկեց-քնեց, աոավ-փախավ, պառկում-քրն Լ22 չէ այն ն, այլն: Այդպիոիփոթարկոսի, ինչպիսիք առել-փախակայն,Հնարավոր Շում է ձնեհրում, արի: Այնպիսի է , դեպքերում, նթբ զուգորդականՀարագրություննստացել է չում է, պառկել-քեումէ, եկել-ճասնումէ, եկել-ճասնելու փոխաբերական իմաստ ե ցուլց է տալիս մեկ գործողություն, գալիս-ճասնումԷՐ ն այն, կա կերարաչինտարբերություն, է, ռրի բաղադրիչներից են զուգորդվող բալերի գործողությունոչ ժամանակային,թստ որում եկել-ճասնում առելբայց ններ ն ունենք քայաձկի ները, ինչպես, օրինակ, եփել-թափելչի նշանակում «հփելով փախչումէ այլ Հարադրություններում ն չաքափել, եֆել ն թափել», այբ «տնային զանազան գործերով կա ժամանակի ցուցիչ (է)՝ կատարյալ (վաղակատար) զրազվել, տան զանազանգործծր անել», այդպես էլ՝ ասելքունակականկերպերով: Սա նշանակում էչ Թե զուգորդական «զգետտավորտարխոսել նշանակում է «զրուցել» ճագնել-կապել՝ անդամները չեն կարող բալական Հարաղրությունների «նրախտամոռինել,հրախտիքը մոռավել», ուտել-ուրանալ՝ Քր ժամանակներովգործածվել.այն դեպքերում, երբ Հարաեն բայական Հարաֆալ» ե այլն. Առայչինկարգի զուգորդական դբության անդամներըտարբեր ժամանակներով դգործածաեն ե է տարբեր դրությունները ազատ ճարակջություններ ն խոսջի մեջ վում, խաիսովում է Հարադրությունը, ստացվում կապակցություն(սովորաքարբաղղատորքնկարող ծն կազմվել ըստ խոսոգի (գրողի) ցանկուբայհրի շարաճչյլուսական ԱյսԹյան կամ ըստ խոսքային իրադրության, եքե զուգորդվող մակի ստորոգյալներովմփավորլալ նախադասություն): է, ունեն եկավէ, վերը նշված իմաստային ճատկանիշները(ճո"ծս, օրինակ,առավ-փախչումթողեց-ճեռանում

կազմված

են

սռ-

ու

Ո:

|

| լ

|

ոն

լ

է -

:

:

:

|

|

:1

եռ

Լ

Ի ԲՆ:

մեռնելով

մնայերն '

15--132:

ՀՋՏ

մանիջ կամ մերձիմատ բայձր, առնլակիցկամ ճաջորդական տվող բայեր), ինչպես` գալ-ժամագործողություններ ցույց

| | ։

|

պատ)ճարադրություններըչեն Մ. .

ճան

ո

ղջ

իսկ իսկ

նրա նրա

Հետնողությամբ Պետնողությամբ

ն

նրանից թ

մունչ, աճ ու դող, ծեր ու մանուկ,անց դարձ, խեղն ու կրակ,չենք ու չնորեք,կաոգին-ռաոքին, կանաչ-կառմի՞, ճինգվեց, քսան-եշեսուն, կռբած-մոլոբած, ձյուն-ձմեռ, աշակերտու

ն այլն: աջակեշտոմի, բանվոր-բանվոբոտի

Ըստ բաղադրիչներիկապակցության եղանակիանվանական ճարադրություննեիր լինում Էն չաղկապական, ճառշակ-

ճետռ՝ռ

են Համարում բաւական Հարադրություններ ուրիչներ,

տալ

,.

|

|

՝

,

|

: ) լ

ւ:

բ

(Բայի

բայական ձեձրը լիս լինել, գնալուլինել բաղադրյալ կառույցները կապական ձնձրը), բաղադրյալ երկրորդական ուսման ճամարչ Հաճամար, խնդիր(սովորհլու կապ-էկապի քուն գործի, աշխատանքի մասին) ն այլն, ե, ճետնաբար,Քէնմէչ, Այս տեպավենության պետք է առնվեն ձնաբանության նա տից միանգամայնճիչտ են վարվում բառարանագ իրները, տալ բոնք բառայինմիավոր չեն Համարում պատճառականի յ

ՏՈ

»

ո-

զականն կապակցական: ճե այն անվանական Շաղկապական

Հարադրությունները, որոնց թաղզադրիչներըկապակցվում են ու (սակավ դնպքծբում՝ ե) շաղկապով, ինչպես՝ թե ու թիկունք,ճայր ու մայր, անց ու դարձ, սար ու ձոր, օԻ գիշե", մեշ Ն մանով (մեբ ու մանուկ), տուշ ն առ, դաշտ ն անտառ, աչք ու ունք (չան՝ աչէ-ունք) ն աղն, ձն այն Հառակցական Հարադրությունները, որոնց բաղադրիչննրը կապակցվում են ուղղակի ճարակցությամբ՝ժիացման գծիկով, ինչպես՝ գիչեո-ցեբեկ,ամառ-ձմեռ, աչք-ունք ու

(լան

նան՝

աչքունք, աչքուունք),չաճել-ջիվան,դռտ-դոկից,

ն բնկեո-րնկերռտի, բանվոբ-բանվոբուճիչ ընկեո-բաշեկամ

այլն:

Հարակցական ճարադրություններպետք է Համարել նան խոճիթ-ընթերցարան, վագոն-ոհստոշան,խանութ-աբճառան, գրաղարան-ընթերցաբան, լսաբան-կաբինետ կամ կաբինետլսաբան, կաֆե-ոռեստուբան: Այս կարգի Հարադրությունները

նն տալիս տվյալ նոր կազժություններ ենն, ցույց առարկայի ն (անղի, Հարմարանքի այլնի) նշանակումը, օգտագործումը բացի իր սովորական դերից, նան մի այլ գերով ն կարող են

կաժ ե չաղկապովՀամադասական փոխարինվել կապակցությամբ (գրադայրան-ընքերցարան' գրադարանն ընթերցարան, խանութ-սրճարան՝ խանութ ն սրճարան ն այլն), կամ նկաՍարայի

.-

մուծում,

ներ, որոնք բաղադրիչների միասնությամբ արտածարտումեն նան իմաստների միասնություն, ինչպես՝ ՇԻ ու գիշեր, լուո ու

բաբալով կազմվողվերլուծականպատճառական Հարադրությամբ իճարկն, դրանք, վերը: Ռրարեսկառույցներ կազմված միավորներ են, սակայն պետք է նկատի ունենալ, տալ, կտբել ռր ասել տալ, բեբել տալ, խոսել տալ, խոսեցնել : ն նման բաղադրություններըպատճառականբայնրի տալ են են ն ներկայացնում քայաՎերլուծականկազժուքյուններ իոքերականական կազմության որոշակի Հարացույց. իրենց ն ույվանդակությամբն գործառությամբերանք Հիմնականում քն -ցն- պատճառականակերտ ձեույթին (Հմմտ. խ"նանում վաղել տալ-վատալչչկերցնել, ոլ տալ-«խոսնջնել,ուտել ե զեցնել այն): Անշուչո տալ բայով դազմվող՝ պատճաղաեն ն՛ բովանկանի վերլոմականձեձրը չառ: ավելի Հարուստ չի կարող ասել դակությամբ, ն՛ գործառությամբ,բայց սա ն նման բառակազմություննեիր տալ, գնալտալ, բեբել տալ Տալ-ով դառնալ: փազմականիրողություն Համարնլու Հիմջ վերլուծականձները ձնհաբանական կազմվող պատմճաղականի նավ տեսած լինել, լսած լինել, գնաէն, ինլպես կառույցներ

կան

|

Աբեղյանը, Աբեղյանը,

մուծվում:

«վ կազմություններըն դրանջ բառարանների մեյ չեն

Բ) Անվանական ԱնՀարագրություններ.վանական ճարադրությունները ներկալացնումեն անունների (գոյականների, ածականների,թվականների) Հարակցություն-

նել. գալ-նատել. զալ-կանգնել.զալ-պաոկել. գալ-վեոցնել» քաջել-սանել,քաչել-ճանել,քաջել-բեռել.քաչել-մոտեցնել, վերցնել-գնալ,վերցնել-զալն այլես Դրանց վեւցնել-տանել, Հակառակ, երկրորգ կարգի զուգորդականքայական ճարադրությունները,որոնք չեն կարող փոխարկվել լրացականկանն ն ունեն բապակցությամբ,կայուն ճարադրություններ սովորաբար ռային արժեք. այս կարգի ճարագրությունները ժուծվում են բառարաններիմեջ, մինչդեռ փոխարկելի(ա-

'

|

"

չւլաւ

պետք

Բ

ԱԱ

է

Ն

չփոքել ալկունք-ի Հքտ,

որ

այիկ ֆիկ»բառիգրարարատ բարատիպՀոգ-Հոգ շ.

Բան,

որ

նան

է, թիկնոց,ոբ ընթեոգաբան

ձան

վբան է, վա-

է այլն: գոն, ձն անվանականՀաղրադիությունները, այն Կապակցական են քառակապակցուշարաճյումական որոնք ներկայացնում ձնաքերականական թլուն՝ բաղադրիչներիՀամապատասխան վերումով, ինչպքս՝ոտից զլովխ,տակիցգլխից (դուս տալ), ձեռով-ոտով(անել), (կոոչել),բեռով-բաոձով, ԴԸ

ռեստորան

ն

ռառվ-ձեռով

ն այլն: ջաոքով-կառշգով

ներն իմաստա-

բաղադրի Անվանականճարադրությունների ձն. առնչակից (սար լինում Հարաբերակցությամբ բանական ու տըթիկունք, թն անտար, դարձ, ու անք ձոր, ղաշտ ու ե չւտնուկ, (ծծի հով-տեղով, հռով-ձեռով այլն): հականիշ գլութ, ավայրչ տակ գիշեր-ցերեկ,չար ու բարի: վեր ժաշ, ցիր ե այն), ճոմանիչ(չաչել-չիվան,Հալ մաո-ձմեռ ու

ու

ու

ու

ա ու սար«գոչում, ցան, լոիկ-մեջիկ, ախ ու վախ, գոռում Հատկասավ ն արն) Առեչակից առարկաներ (ծրեույթներ, ե կ նիշներ) ցուլց տվող անուններից Հականիշներիցազմված

ու

Է

միասնության,ամձոր, իժաստ(Հմմտ. սար բողչության, ՃՀավաջականության ալբ գազան, գիչեր-ցերեկ, ենկեր-ընկերուճիներ, գէլ ե այլն), Հոմանիչ բաղադրիչներից կազմվածճարադրումալր թյոմները՝ իմաստիսաստկացում(Հմմտ. ցիր քան, ջաճել4անդարտ,լոիկ-ժնչիկ, զուզվածմաշ, Հեզ ջիվան, Ճալ տժզարդարված,կորածչմոլորածն այլն): իմաստաբանական Հարակռակհտից առանձինխումբ են կազմում թվականների են մուռաարտածայտում որոնք ճարադրությունեերը, ցական ճիսունտասը-քսան, վորության իմաստ, ինչպես՝ Բինզ-Վեց, ք այլն: Այս կարգի Հարավաթսուն,նաշյուշ-եղկոմաոյու՝ կապակզուղաճնոնեն կազում թվականների դիությունների ԳԸԻբաղադրիչը առաջին որոնց ցական Հարադրությունները, տասիցՃինգից-վեց, իում է բացառականճռլովով, ինլալես՝ ճառյուրն այլն: ճառյութից-եոկու քսան, ճիսունից-Քա-յու», էն ստանում, ճոգՀոդ ԱնվանականՀարադրությունները ճակի կազմում ն ճոլովվումմիասնաքար,իբրն մեկ բառ, ինչտուն ու «1` անց ու դարձը,անց ու դարձից,անց դարձով,ծառ ու ու տեղը,տուն տեղից,աուն ու դեղով, ծառ ու ճյուղը, են

արտաճարտում Հարադրություններն

: :

ու

է`

ու

այսմ այն

դնալքերում, երբ չաղկսողականճարոդրթուշ Թյոմենների երկու բաղադրիչներն էլ Հոչովվում են կամ ճող են առտանուՐ՝ չաղկապի պաճպանումով,Հարադրությունի լուժվուէ է ն վէրածվուք չարածյուսականբառակապակցության, ինչբոլոր

է բաղչյուսական Հարա-

բաղադրություններ բառակոկնություն"Ո ակնը Կրկնավոր Կրկնավորվերլուական բազադրությունննրը

ու

ու

ճոբից-մոբից,ձոբով-մորով,տուն ու տեղը կամ տունըսաբ տեղը,տնից-տեղից, տնով-տեղով, ձորը, կամ սաշըսաբեր-ձուեր ն այրն: Ըստ ձոբը, սարից-ձորից, սաբով-ձորով, որ,

տիպնրն ընդչանուր անունով (ոչում

ու

ու

ն Ճճոլովվումերկու ճոգ են ստանում բաղադրիչներնձչ միաժամանակ, բայց արդ դեպքումշաղկապականՀարադրությունկերը սովորաբար վերածվում են Հարակցականի,ինչպես՝ ղետ ռւ դենիցկամ դեսից-դենից,ճայբ ու մայորկամ ճայոր-մայ-

սգես՝հայրն ու մալոը,սարն ու ձոր, սարիցու ձոբից, սարեր ու ձորեր, սարերն ու ձորերըն այլն: ժատկանչական է, որ ալդ դեպցում ու շաղկապն էլ ազատորեն կարող է փոխարինվել Ն ձոբեռրի, ե-ով, ինչպես՝ հոբիցե մռբից,տաբերը սարերով ն ձորեբովն այո Մ. Աբեղյանն անվանականՀարադրությունների այս երեք

ու

|

ճյուղեոը,ձառ աւ նյոպի,շենք ու շնոնքը, շենք ու շնորն-. քով, (խան-Երեսունի, դես ու դենը, դես ու դենից, բանվորն բանվոբունինեոը, այլն: Հաճախ բանվոր-բանվոբումիներից ու

նան սշճարբանէ, գբաղա-

խանութ,ոբ ագրական եղանակով՝

կամ

նեո.--

ենբկաացնում հե նույն բառի փոփոխվածկամ անփոփոխ,ամբողչական կամ շճատվածականկրկնությունը, ինչպես՝ աբազաբագ, մեծ-մեծ, ճատ-նատ., գունդ-գունդ, զույգ-զույգ, մառղ-

ու

մուոդ, սխալ-մխալ,աման-չաման,չիփ-շիտակ,ալաո-ղա-

լոր |

ն

այլն:

քազմազան են Բառակրկնությունները

քե՛ կրկնության էտեսաղանակով,Թե՛ իմատոային առումով: Բառակազմական կետից պծտթ է տարբերել բառային ճարակրկնություննիրը դբկնավոի բաղադրություններից: Հարակիկնությունը խոսքի արտաճարթլական միլոջներից մեկն է, որ ներկայացնում է բառի, բառակապակցության,չարաչլուսական կառուցվածքի ե, Տույկիսմ, ամբողլ նախադասությանկրկնությունըխոսքի մել, ինչպես՝ 2.

մենակ,իրեն-իրեն, մենք-մենք (մՖնքու մենք), մեզ ու

տ

Հիշում էմ դեմքը ջո ծեր, մայր իմ անուշ ու անգին, անգին: ույս խորշոմներ գծեր, մայր իմ անուչ (6. Չարենց) Դեպիռազմի դաշտ, դեպ Հերոսացում, Գեպիռաղմիդաշտ, սուրբ դրոշի տակ... (Ավ. իսաճակլան)

ն

ու

ու

Հավաքականություն-միասնություն, ինչեւ: ամանծակ-ծուկ(ծակ ծուկ), դբամ-մբամ, չաման, մառդ-մուշղ, ն ու

ճաց-մաց այլի:

է) Փաղաքշանց--նվազականություն, փնչպքս՝ սիբունիկ-

լավիկ-մավիկ, Բեզ մեզ, Ճեզիկ-մեզիկ,Շազուկմիոոմիկ, տաքուկ-մաքով, նազիկ-մազի բարալիկ-մառալիկ, մոզուի այլն' ու

քսա կրկնվող եզրերի միացման եղանակի կրկնավորբաեն՝ հարակցական (օր- տեսակ-տե

դադրուքյունները լինում

սակ,գունդ-գունդ, ալաո-դալար, ճինգ-նինգ, ն կաս-կարմիր ան),

Եղ-տեղ տեղ-տեղ

նն

Լ

արտաճարավումէն կրկնավորբաղզադրություններով տնյալ իմաստները.

մեծ

Ե

(զորքեր) ինչոլես՝ գունդ-գունդ ւս) Բաղզմակիություն,

այլն: ինչպես` ճինգ-հինգ,տասը-տառը, ո) Տաշխականություն,

խումբ դասակ դասակ, Քաբյու՞-ճաբյուբ, գունդ գունդ, Նո

առ

առ

։ ն.

լ

Ն, :

-

խումը ն այլն:

ինչպես՝ տեղ-տեղ .) Անորոշություն---զանազանություն, տուն», տուն մեկտուն

«յուրաքանչյութ առ «հրբեմնակի»,ժամանակ մեշթ մերթ ընդ մեկ «ծրբեմն», ժամանակն այլն: «որոշ

դ)

տեղեր»,

տր

սուբփնչաչես՝ Սաստկություն--ամբողջականություն,

է այլն' խակ-խակ,կաճաչ-կանալ ես ու ես, քեզ ու քեզ, մենակհ) Առանձնություն,ինչպես՝ ռուբ,

սպառ-սպուռ,

Մութ

ու

ու

ժուռ, ժակ

ւմ

այլնի ,

,

Ի

ի

Սանոթություն.--Վճրյին ժէ քանի տասմնափլակնե

(է)

տ-

(ուտեստներ) գնդերիցբաղկացած(զորքեր), տեսակ-տեսակ (բազմատեսակ(ուտեստներ)»,դեզ-ղեզ (գերաններ)«շատ ն դեզնրով (գերաններ)», ճազաբ-ճազաբ«բազմածազար»

Մ

ինձ, մենք ու

շուռ

տարածում է ստացել գրաբարյան բացառական Ճոլովի վերջավորությամբ կրկնավոր կապակցությունն գործածությունը, որ զարգանում է դեպի կրկնությանժի ռանձին ձն (24. տեղե տեղ քաղաքն քաղաք: գլուղի գյոօն տնե տուն, փողոցնփողոց,թին թուի, ժաղկն ժազիկ ե ալն), Այդ կապակցություններին է ժամանակաՀաժապատասխանն կից Հայնրննի բացառականովկազմությունը (տեղից տեղ, Թփիցթուփ, փողոցիցփողոց, գլուղից գյուղ նհ այլն), որ չաբածճյուսականկառույց է ե չի կարող որպես կրկնա-

ախ

Կատ

:

Ի

Վ

ուռ

այլն:ն

շտղկապական /օր.

մենք, ինչ ն իեչ, ձեն ու ձուն, մ ԼԱ 1. այլն),ճախագոական (օր. Գոնր առ զուգ, փոխ առ փոխ,տող առ տող, թուի առ թուփ, մերթ ընդ մերք, ըն քափ, կաղ ի կաղ, շար ի չար, փոխ ի փոխ, ժէ , ոմ, ՆԱ բնդ էէր, թավ ընդ մճջ ն

ա

,

ծուկ, ինձ

ու

տեսակներով, ներկայացնում են կրկնվող բառերի ատարբէր բողջական բաղադրություն, որպեսմեկ Հարակցությունը ու մուռ մուռ, նչ-փունջ, ծ ս՝ փունչ-փունչ տեսակ-տեսակ, մեկ-մեկ, փնչպես՝ -

մեզ

զ)

Բառային Հարակրկնությունն,ուրեմն, Հարակրկնության մի տեսակն է, ոթ ունի ոճականարժեք, բայց ոլ՝ բառակազմական Այսպես,օրինակ, ժ. Սածյանի ի Հեռու, Հեռո՛ւ, Հեռո՛ւ նաիրյանդալար բարդի Բեռու բաբանաստեղծականտողում հրեք անգամ կրկեվել է ոչ բաղադրական կրկնուոբ. դա ճարակրկնությունէ, թայց բառ չի բաղադրյալ կրկնությամբ բառերի Քուն, որովճքտն կազփվում: Դիան Ճճակառակ, կրկնավոր բաղագրությունները,իրենց

մեկ-

այլն:

մեծ-մեծ,

դիտվել

վոր Հարադրություն: Փրաբարասոի բացառականովկազժությունները, սակայն, ստանում էն բառակազմական արժեք, ուստի ն ճիշտ կլինի դրանք ես Համարել կրկնավորՀարադրուԹյուններ, բատ որում դրանք չատ Հաճախ դրվում Քն միասին, հորն կրկնավորբարդություն, ինլոլես' տնետուն, մաբհցաո, ն այլն: Նկատծչիէ, որ գրաբարյան գյուղեգյուղ,պատեպատ ի հախդրով կազմված կրկնավորբարդությունների մի մասի մեչ էլ ի-ն փոխվել է եւով, ինչանս՝ չաշեջչաբ, փոխեփոխ, ն պատեպատ, կաղեկաղ

այլն:

)

28Է

Քաղադրականկրկնություններիմի առանձին տեսակ են ոներկայացնումբայական կրկնավորՀարադրությունննիի, րոնց մեջ բայն առաջինեզրում դրվում է անսրոշ դերբայի մոգործիականՃոլովով, Ինչպես`սիւելովսիբել,մոռաճալով անիծել,ատելովատել, ութտնալ,անիծելով ռանալ,ուրաձալով ն այլն (խոնարճվածձներով՝ սիրելով ճեռաճալովճեռաճալ սիրելի, անիծելով անիժքց, մոռանալով մոռացավ, ուրանա(ով ուրացավ ն այլն)։ Այս եղանակովկազմվող բայական կրկնավոր ճարադրություններնարտաճայտում են իմաստի սառտկացում՝զբոլորովին, փխապառ»նշանակությամբ (մ.ռանալով մոռանալ սթոլորովինմոռանալ», կոտորելով կոտո րել «իսպառ կոտորել,բնաջնչել» ն այլն): մի այլ տնսակ Քալականկրկնավոր բաղզաղրությունների պեաք է Համարէլ բալի կրկնությունը դրականն ժխտական ձերի Հարակցությամբ, ինչպես` եկավ-լեկավ,տեսավ-շտեն այլն: Այսպիսիկրկնավորգնաց-չգնաց ռավ, Խղավ-չեզավ, իմաստ, ինչպես ները արտաճայտումեն անմիչականության |

| :

:

' է

խաբ-խուր,սարք-սուոք, տաշ-տուչ կամ տաչի-ատուչի, ձայն-ձույնկամ ձեն-ձուն, չափ-չուի,ճանգ-նունգ կամ հանգ ու ճունգէ այլն: 2) Բառասկզբի բաղաձայնը երկրորդ հզրում փոխվում է մ-ի, տակավ դնպքերում՝ ուրիչ բաղաձայնի,ինչպես` բառակմատակ,փոքո-մոքո, ճաց-մաց,սուտ-մուտ, նպեն-մանն, կամ

պտուղ-մտուղ, բածչաո-մանջառչ սեիկ-մեիկ, պարապ-սա» սուսիկ-փուսիկ, սուտ-փուտն այլն, 3) Ջայնավորով սկսվող բառը երկրորդ եզրում սկզբից

բապ,

է կամ, սակավ դծպջերում, տանում աղ-մաղ,ալյութ-մալյուր, մ

պես՝

ն

վբան, ՏԵսավ-չտեսավ՝ ճառձակվեց եկավ-չեկավ՝թափվեցին այլն (կարելի է փոխարինելճենց որ եկավ (կամ գալուն Կես) թափվեցին վրան, ճենց ռր անսավ (կամ տեսնելուն պքս) Հարձակվեց),Այսպիսիկրկնություններիճարակատար ինչճարթադիություններ՝ դերթալովկազմվումէն անվանական ն

կեբած-չկերած, պես` եղած-չեղած,ունեցած-չունհցած, ե այլն (2Ժժտ. Ունեցած-չուբԵբածՀչբեբած սած-չտեսած, նրցաժը մք բան չի, Տեսածչանսածը գլխի չի ընկել, կհրաժչկնրածրմի կտոր չոր Հաք է), ժեջ կրկնվող բառը հարող Հարաղրությունների կրկնավոր ն փովիոխությունների է զանազան է անփոիոխ մնալ, կարող նն՝ հնթարկվել, Անփոփոխ կրկնություններ կամաց-կամաց, տի

մեծ-մեծ, կաճաչ-կանաչ, հ այլն, ձին-առանձին

| ի

այլն:

,

4) մոաչին եզրում ընկնում է քառասկզրի բաղաձայնը, ինչոլես՝ ալաբ-դալաբ, ախտու բախտ,առուն-գառուն, առոքփաոք, աոք-փաոք(աոք ու փաոք),ալան-թալան, այլոմ:-

փայլուն,ավալ-թավալ,արալ-մաբալ,աշավ-ծառշավ, աբանշարան, առակ-թառակ, ապաղ-ճապաղ (ապաղ-ճապաղի գալ ուն ու բուն, աշմանք-զարմանք, «ճանկարծամաճ արք լինել» ), սաոք

«կարգ

կանոն, կարգ

աբոտ-կարոտ,աԱյս կարգի կրկնավորնեեն ե զինքն Է սակավաթիվ սելառվում են բերվածներով. ճբէ, կատելի որ Ժնծագույնմասի ժիչին բաղաձայննէ լ, ղ կամ բ, Միավանկ բառերի կրկնվող փասնրըմիանում նֆ ու շաղԱյս մեջ հրբեմն առաչին Եզկրկնությունների կապով: կարգի ու

ու

ու

ն այլն: աբաոչ-վարաո Րան-տաբան,

սարք»,

րբ կարող է նույնանալ որեէ բառի Ճնտ, որով ն ալն տպավոբությունն է ստացվում, թե տարինի բառնրի Հարակցական

առան ճինգ-ճինգ,Երբեմն-երբեմն,

:

տե-

Փոփոխվածձենրով կրկնություններնունեն ճետնյալ սակեերը. 1) Ա ձայնավորը երկրոիզեզրում դառնում է ու, ինչպես՝ ծակկամ աղէատ-ուղքուտ, մաբղ-մուրդ, աղքատ-ուղիատ փասաու մանո-մումնբ, փալաս-փուլուս, ծուկ, ծուկ կամ ծակ խարս-խուբս փուռա,օպաո-սպուռ, ճայ-ճույ, Ճարայ-ճութայ,

ուրիշ բաղաձայն,ինչ-

ակաս-մակաս, ուբազ-մուբագ, օբենքընկեո-մբեկեր, ո տ-մոտ, ավել-մավել, առու-մառու, մօշենք, աման-չաման,առակ-պառակ (նան՝ առակ-չառակ)

-

լ

է: Այտպես՝ունենք արե-բառե,որ, փարվել ճարադրթություն բարն բառիկրկնությունն կ հախաճունչբ-ի անկումով, ըստ որում կրկնությունընուլնանիչ է բաշն-բաշի լույս (բարնբարիլույս տալ՝ առնել) Հարադրությանըն կապ չուն, արն բառի ետ, թեն առաջին եղիը՝ բ-ի անկումով ձնապես նուլնացել է դրան. այդպիսիկրկնավորներԵն նան աշմանք-զարմանք, աղատ-պաղատ: աբուն-գաբուն (արունք-գարունք առք-փաոք(առքու փաոք),առակ-թառակ, ախտու բախա, աբաբ-վաշաբ, որոնց առաչինեզրերըձնապիս ճամբնկնումհե

|

գելը»,

առք

«առնելը, շարչուն։, արաբ քեն դրանց ամբողչ» բառքրին, «բոլոր, առակ, ախտ, ն աղատ-պաղատ Հետ կաւ չունեն, բացի արմտնք-զարմանք այկրկնավորներից,որոնք կարող նն թնրես դիտվել իբրն ն մանք ն Վաշմանք, պաղատ բառերի Հարակցական աղատ առուն

առմանք, աղատ,

Հարադրություններ:

5) Առաջինեզրը ներկայացնումէ մեկ վանկ, որի «կզբի են, իսկ բաղաձայնն ճաջորդող ձայնավորըկրկնվող բառինն նեփվ-նեոբաղաձայն ճեչյունն է փ կամ ս, ինչպես՝ հրրբորգ՝ սիպ(նան՝ մակ (նան' ճիփ-ճնրմակ),սեփ-սն, սիփ-սիպտակ այժմ սիպտակ՝փչպ առնմանական Հնչլունափոխությամբ. ձեր փոխարինվելէ սպիսիպտակժողովրգախոսակքական շիփ-շիտակ, սիպ-սպիտակ), կամ տակ ձնով՝ սիփ-սպիտակ ու

կափ-կապույտ, լեփ-լեցուն,լիփ-լիքը,լիփ-լիվ, կափ-կանաչ,

|

|

:

| '

՝

:

:

նըս-նման, արեմտաճայերհնում՝ կաս-կաոմի, կափ-կառմիբ, մուս-մութ, կբս-կլոբ, մրս-մոայլ, պաս-պաբապ, միս-մինակ, ն այլն:Այս կարկամ տիփ-տկլոր տիկ-տկլոր պաս-պառապ, են են ն ապռակազմվում չի կրկնություններըսաճմանավակ սակավ դեպքերում`ուրիշ աշատ վելապես գունանուններից, ծականներիք(նման, մռայլ, մութ, կլոր, շիտակ, լեցուն, լիջը։

այլնի

մինակ, պարապ ե կազմվող կրկնավորճաՋանաղան փոփոխություններով բադրություններիայդ Հինգ տեսակներից առաչինը, երկրորէն իմաստ՝ դբ ն րրորդը արտաճայտում Հավաջականության ն իր այն) աված առաիկան (հրեուվթը կրկնվող բառի ցուց Հետ առնված (օր. միասին Խմաննեձրիկամ ճարակիցիրերի նման ե շ որ-մոր պարագաներ», ճամաններ աման-չաման ե կարգիչորեր», ազքատ-ուղթատ «աղքատներ նր«զանազան Հաճախ մաններ» ե այլն): Երկրորդ տեսակի կրկնավորները են նան արչամարծական, նվաստականկամ փաունենում

ար է Հինգերորդկիկնավորները Ջորբոթդ իմաստ: ղաջչական այլունեն սաստկականիմաստ (օր: փայլուն տածայտում

«շատ

փայլուն»,

ալարչ-դալար

«շատ

դալարոչ

շիփ-չիտակ

կաիմիր»խ «բոլորովին կաս-կարմիր չիտակ», «քոյորովին նկատելի է,

որ

Հարադրությունների ինչպեսանվանական

այնպես էլ կրկնավոր Ճարադրությունների բաղագրիլները, են, բացի Պընն կրննվողբառերըմիավանկ երկվանկբառեր

ը

Գունափոխությամբ կրկնավորների Երրորդ տեսակից, որի կրկնվող բառի վանկերի բանակը սաճմանափակումչունի (Հմմտ. արտասածման-մարտասածման, ջաղացքացի-մաղաՔացի ն այլն), կրկնավորՃարադրությունների մի առւսնձին տեսակ պետք Համարել այն բաղադրականբառակապակցությունները,ոէ րոնց առաջին բաղադրիչն է որնէ զոլական, իսկ Էրկրորգը՝ այդ գոյականից կազմվաժ՝անձ ցույց տվող ածանցավորկափ բարդ բառ, ինչպես`ղուռ-դոկից,գյուղ-գյուղացի,տուն-տնե-

գի, եզ-Եզատեւ,այծՓ-այծատեր, Բանղ-ճանդվու, կալ-կալվոբ ն այլն: Ալս կարգի կրկնավոր «Հարադրություններն արտա-

ն միառնուճայտում էն բազմակիության,Հավաջականության քյան իմաստ (գլուղ-գյուղացի «պյուղացիներն ամբողջու քյաժբ», դուռ-դրկից «բոլոր ճարնաններ», եզ-եզնատեր «եզնծթն ծզնատերերը»)յ: ու

Կայունբառակապակցություններ.-Քաղադրյալ բառհվուրաճատուկ տվող22 ներկայացնում այի բառակապակ-

3.

րի

ցությունները, որոնք ահքաժանելի, կայուն միասհություն են կազմում որպես մփ բառային իմաստ արտաճավտողբաղա դրություն,

կեր ասաժ՝ բաղակապակցությունը աժբողջությամբ վերցրած ոսռացելէ անվանողական դեր: Այսպես, ոո ուր է կգանախադասության օրինակ, Սուռենը մեջ ութ ոո է խառակապակցությունը գործածվել է որպես նախադասության մեկ անդամ (պարագա),իբրն մեկ բառային միավոր՝ «շուտով, անմիցուվես» նշանակությամբ, ուստի ն նա կալուն բա. է, են իմաստայթն տեսակետից, որպես ռճակապակջություն բաղադիչալ բառեր, կարյուն բառակապակցությունները բնութագրվում հն որպես մեկ բառային իմաստ (ժեկ Հասկացություն) արտաճայտողմիավոր, բառային գործառությամբ՝ անվանո ղական դերով, ապա չարաճյուսական տեսակետիցբնութագրվում են նրանով, ոի նախադասության Մեջնրանք,իԻԻնց բոլոր բաղադրիչներովմիասին, Հանդես էն գալիս որպես նախադասության մեկ անդամ, Այդ բանը ցայտուն կերպով կաԲելի է ցուլը տալ Ճնտելալ օրինակով. բնրվաժ նախադասու» թյան մեջ ոտ դր է կայուն բառակապակքությունէ՝ մեկ բաչտային իմաստով ն ամբողջությամբ Հանդես է գալիս ոիպես Ֆախադասության մեկ անդամ, Սակայնուլն բառակապակայլ

|

|

այսպիսի նախադասության ցությունը կարոզ է Այս նախադասության մեջ. «Ութ որ է՝ ինձ լի Հետաքիքրում». է ն հչանաոր Հուր նախադասություն է» երկրորդական մեջ նակում է «որտեղ էլ լինի, որտեզ էլ գտնվելիսլինի», իբրն վերլուժ«ուր որ է» կարող է չարաճյուսորնն խադասություն ստովել (ենթական՝նա, որ զեզչվել է, ուր որ է՝ բաղադրյալ կարձլիէ կրրհալխադասությունը բոգյալ). այդ երկրորդական ) որտել դտնվելի ճատել, որով կստանանք«Ուր լինելը (կոո «Ուր որ փնձ չի Հրտաբիբրում»:նշանակում է՝ այս դեպջում

Հանդիպելնան

Դաձվածայինեն այն կայունբառակապակցությո են խոսքի արոնք իւենցառաջացմամբ Բեստ,այսինքն՝ կապվում նախապես եղել են սովորական չշարաճյուսականկապակցուասյուններ ն Հետագայում, գործածվելովփոխարբերաբար՝ տիճանաբարվերածվել են ինքնուրույն բառակապակցության ու նհշաստացելթաղայինիմաստ 4ենց այդ փոխաբերական նակությամբ՝ ձեռք բերելով բառին Հատուկ անվանողական դեր: Ըստ այսմ, դարձվածային.կայուն քառակապակցուՔլոմնների բառային իմաստը նախապես եղել է փոխաբերա-

դարձել է տվյալ կայուն բառակապակէ, որ չարածչուպությանքառային իմատոր: ձատկանչական եկու ե ավելի բառերիկապակցուռակապակցություննեոր սական ազատ կապակցությունը, դառնալով դարձվածային արտաճայմիասնությամբ փոխաբնրական նշանակություններեն, ոբոնք անդամճեւի կայուն քառակատակցությում՝ ունեն ղեո-ե աճվանողական տում են մեկ բառայինիմաստ, Քլամբ, իի ուղղակի նշանակությամբ ազատորեն կարող է են նճախադասուգալիսիբոն կամեչ ճանդես Շախադասության գարձլալ գործածվելորպես վերլուծելի չշարաճյլուսական անդամ կայուն «7. չափաղանց նախադասության Ո րպես կտոր անդամ: օրինակ, կբակի մեկ պակցություն։Այսղնւ, թյան կազմում -տվյալ նախաղասության հռանդուն՝ այխույժ, Տ. մոլեգին, կատաղի (մարդ)», աննոտ քառակապակցությունները անկախ չ են, վ երլուծելը մերձավորների նկատմամբանտարՓաղիկ«Հարազատները՝ փրենց անդամներովշարաճլուսորեն բառակապակջուիրբն ու Բբեր՝ոչ սրտացավ օղտակարմարդ», անպոչզդալ շանչարայն բանից, թե նրանք խոսբից դուրս: ունեն: բառակապակքուԿայուն կառուցվածք կի միլամտող, անտեղի մեչ ընկնող մարդ», աոյսւծիկաթ թյուն, ինչպիսի որեն խոսբից դուրս վերլուծվել կարող «օղի», որտեղՌԸ է «շուտով» դարձվածայինկայուն բառակաթյուններն, ուրեմն, ե դրանցովստեղծված որոպակցություններ նն՝ բերված փոխաբերականիմաստներով, պես բառերի կապակցություններ կարող են գործածվել շակի կառույցներ: Այդպիսիկայուն բառակառլակցություններ բայց նուլն բառակապակցությունները Ն առանց է բան «որեչ որ նան իրենց ուլլակի իմաստներով, որպես ազատ չարածլուՔն. ու՞ է շշուտով, իսկույն», ինչ ամեն մեկը(ր) օյուրաոր ն է ճշուտով», կդադանրանք ռական կապակցություններ, ալդ դեպքում խտրության»,ճրտեղ ստնդծագործու«1. երկ՝ գլխավոր չենելուց (Հմմա. երեգլուխգործոց րեն կալում. բառակապակցություններ քանչյուր», անձոտ ժաղիկ--խան պոկել էր մի շատ գեզեցիկ, բայց թյուն, 8. առչասարավ՝մեծարժեքերր ստեղծադործությունո, աքաղաղ «Հաջողության ոսկի իր տատի քանորպես թերթ, անպոչ գդալը պատի էր այդ Մայրը պաճում կարմիրանկյուն, մարգ, անհոտ միջամտող «անճարկի գորմեջ ծաղիկ մեկք-- որոնց անպոչգղալ կագին ձիչաստակներից խորճրդանիչ», մաս, Միտավո«խոսքի «Հոտ «ղոչ չուամին կեշպ, ամեն ինչ, ուղիղխնդի», չունեցող ծեռիխկ»,իմկ անպոչգդալ՝ ծաժվել Է տրժեք, աշխաճավելյալ նեցող («լոչր կոտրված)գդալ նշանակությամբ): ված ազգերիկազմակեոպություն, ժան այլի, գրաբարից բաժանում են այն կայուն բառակապակցությո տանքիհասաբակական Քաղադբական ժամանակի, ճրնթացս այսմ, բստ որոնք կազմվում Են խոսքից ոբպեսբաղադրյալ (բազռանգված՝այեումմանդերձ, անկախ, ճ այլ» ն Պճուններ, ինչպես՝ուղիղ ի միչի այլոց մանդամ)տեբմիններ բաղաղոյալ ն ըստ իրենց առանձնաճատկությունների ճասաբակաանուն, Բատիմաստային աշխատանքի խեդիո,ճատուկգոյական որկապակցությունները կ այուն Հանոապեգործընթացի, աղաջացման կան բաժանում,ՍովետականՍոցիալիստական

կայունբաչէ: Այսպիսով՝ է»-ն կայուն բառակապակցություն

բաժանվում բաղադրություններ, պես վերլուծական

են

տնսակի՝դարձվածայինքաղադրականը ե

էրկու

կան իմաստ,

որ

Հետո

ՄիությանկոմունիստություններիՄիություն, Սովետական

ն ճամալսաշան տականկուսակցություն,Եւնանի պետական կայուն բառակապակցությունների,որայլն: Բաղագրական

|

ո-

վերլուծականբաղադրությունների,իմաստը տվյալ կապակցության անդամների միասնությամբ ստեղծվող ուղղակի փժաստնէ, Թրն այս կարգիկայուն բառակապակցություննեբը նս կարող նն առանձին դնպջքնրումգործածվել փոխարբեե Համապատասխանորհնստանալ փոխաբերականիբաբար մաստ, ուսկայն երանց Ճիմնական իմաստը ուղղակի իմաստն էՀ, մինչդնո դարձվածային կայուն բառակապակցությունների նշանակություննէ, որ կամաստային Հիմքը փոխաբերական ռլակցություններիինքնուրույնացմամբ դառնում է դարձվա) ծային բառակապակցության չիմնական իմաստր: Բաղադրական կայուն բառակառզակցությունները,ընդճանուր առմամբ, են՝ լրացում լրացյալ անվանականբառակապակցություններ ի կայուն բառակամինչդեո դարձվածային ճարաբերությամբ: պակցությունները կարող են լինել ե՛ անվանական,ե՛ բայական, ե՛ ածականական, ե՛ կապական կառույցներ, ինչպես ն՝ ճույնիսկ ամբողջ հախադասություն Վերջապես, բաղադիաորպես բաղաղրյակ կան կայուն քառակապակցություննեիի, անուններ, ընդծչանուրՀասկացուտերմիններ ն թաղադրյալ թյուններն ու անվանումներըվերաժում են մասնավոր (դա) սային, սեռային, տեսակային)Հասկացություններիու անվաստոն Ճումների՝ ստեղծելով տերմինային անվահակարգային բակարգություն: Այսպես, օրինակ, խնդիր ջերականական խնդիր տերմինը մասնավորվում է ուղիղ խեղիբե անուղղակի տերմիններով, անուղղակիխենդիո-ը՝ճանգման բաղադրյալ անուղղակիխնդիր,անչատմաճանուղղակի մատուցվես

'

:

:

|

լ: :

| Է

"

խնդիր,

անուղղակի խնղիոն միչոցի անուղղակիխնդիրբաղան այլեւ գրություններով(կայուն բառակապակցություննծրով) ընդճանուր անվանում է, մանկավարԱյդոլեսէլ՝ ինստիտուտ արվեսինստիտուտ, գյուղատնտեսական ժականինստիտուտ, ն նման բաղադրություններով այղ ինդճանուր տի ինստիտոստ ման

անվանումըվերածվում 4 մասնավոր ճյուղային անվանումների, իսկ, օրինակ, ԾբեանիԽ. Աբովյանիանվանճայկական բաղադրությամբ էլ դառնում ինստիտուտ մանկավաոժական

արդինՀատուկ անուն: պետք է Քաղադրական կայուն բառակապակցջություննը

Ճամարել նան գծիկով միավորվողերկանդամ(բիչ դնաբերում՝ հռակգամ)աժականականայնպիսիկապակցությունները, բոնք միասնաբար,որպես կապակցուքյանՀամազոր անդավներ նն ճանդես գալիս գոլականականբառակապակցություն-

ինչպես՝ ճասաբակական-քաղաքական (աշխատանքՖերբում,

տնտեսա. (ժարմիններ), մեր), ղատական-դատախազական

(բնուքագզիր),գիտական-Բետազռոտակա կան-աբտաղբական (ձնակերպումդ ասագոքային-ուսուցողական (աշխատանք), մեե այլն: Այսպիսիկայուն քառակասպակցությունների ձեր) ծազույն

մասն

այժմ արգեն վերածվել է Հատվածականբաչ

քարդությունղադրությունների,դրանցից էլ՝ Հաւտվածական

ներիո

Քռաննրորդդաւ Հատվածական բաղադբություններ.-ն րում Հայէրքնում, ինչպես ալլ լեզուներում, մեծ զարգացում ատացավվերլուծական բաղագրություններիյուրաճատուկ մի 4.

տեսակ, որի բաղադրիչները նույնական կամ նույնիմաստ ածանցներուլ կազմված ն իրար ճտ ստորաժականապկեթտ Ճարադասության, Համաղասությանկամ փոխադարձության են: Այդպիսբբառակապակբերությամբ կապակցվածբառեր Հարաբերությանդեպքում լինում էն ցություններն ստորադաս իսկ Դւագիւս սովորաբար որոշիչ-որոշլալ կապակցություններ, ու դասության դեպքուվ՝ երկուսը միասին (սովորաբարՆ կաժ շաղկապովմիավորված)'մեկ որոշյալի որոշիչները: Այսպես, ա-

-

ննչյուպատմական ծովայիննավատորմ, օրինակ, ռազմական Քառտավային-առե նաբանական.առւմնասիոություն,

բաառաջինումռազմական կողմբառակապակցություններից կայուն բառակապակցուոր լբացումն է ծովայիննավատորմ (բթյան (բաղադրյալ տերմինի), երկրորդում սլատմական-ը ուսումնասիրբուէլ՝ է իսկ բացումն ճնչլունաբանական-ի, թյուն-ք, երբորդում՝հաբավային-ր՝աբեելյան-ի,արնելյան-բթ՝ են բանասիոջակա կողմ-ի: Դրանցիցտարբեր են՝ պատմական ե բանջաբաբուծապուղաբուծական ռւառում նասիրություններ, ն այգեգործական ինսկան տնտեսություն,գինեգործական ն միաչշաղդապով մեջ տիտուտբառակապակցությունեերի են մեկ վորվա ածականները, որոնք միասին որոչիչնեին սա

տրոշյալիւ

մվոբառակապակցությունները Այդ կարգի աժականական 25)

Արո,

ՏՏ

ՏՍ),

Ո՝`՝`

չե մեր դարի 20--Յ0-ական թվականները առնվում էին կամ ե դրվում բափրբն շարաջլուսական քառակապակցություններ ադրիչների պաճպանումով,առանց որեէ կնտադրականնը-

Գ :

:

ծովային վառչություն,գիտական չանի, ինչպես` ռազմական ննչյունաբանական Ը պատմական աշխատանք, ճետազոտական կամ առնվում նին իբրե երկու ածականուսումնասիռություն, ու միավորվում գծիկով կամ չաղկապով, ների միասնություն

ես` նաբավային-աոնելյան (կողմ),Ճյուսիսային-առնելփնչպ

յան (քամի), ոռւսեբեն-ճայեբեն(բառաբան),բառաքննական ե աղբյուագիտական քննություն,ն կամ, վնրջապնս,առհըԷ գրվում դարձվելով թերն միասհական բառակապակցություն՝ լալ դժիկով, առաչին անդամի ածանցը կրճատելով,ինչպեա՝

(զի- լ (պատերազմ), ռուս-թուշքական գեշբմանա-ֆբաճսիական ճայ- : ճադադղառ), պարսկա-նճայկական (Ճճառաբերություննեո), ռուսերեն

|

(զոճւցատոություն) (բառաբան),ֆբշանս-ճայերեն

: 19-րդ դարում այլն, Այս կարգի բառակապակցությունները ե մեթ դարի սկզբում չատ չեին, ուստի հ հրանց կասակցու» առակ ձթյան եղանակենրի դրության բազմազանությունը նապես ուշադրությունչէր գրավում: Մեր դարի քջսանականհրեսնական թվականներիցսկսած այպիսի բառակապակջուէ՛լ թյունները մեծ տարածում աացան. այդ գործընեքացե առանձնա տկսաժ՝ վճլի զարգարավ50-ական քՔվականներիը ն քաղաքականտերմինաբանության պէս գիտատեխնիկական մեջ, Հնտնանչջնայն եղավ, որ ամենօրյադործածությանմեջ մտած Հազարավոր այդպիսի բառակավակցություններն տիճանաբար վերածվեցինկայուն բառակաղակցությունենրի, : անվանումներիարտերմինների մունավանդ՝բաղադրյալ Մ «երթին, ճղոր գորՀ էլ, իր Հանգամանքն ժէք ունեցողները:Այս դոն Հարդիսացավվերը բէրվափէրեք տեսակնքրիցվերջինի,

կ

ու

ա-

: :

|

|

աս-

ու

: `

|

ֆ ՛

ու կարճառութ որպես առավելագույն չափով Խնայողական ու . թիպի, զարգացման ծավալման: Քանք որ լեզվի մնչ արգեբմանա-ֆբանդեն գործածականէին պառշսկա-իայկական, ւ

կապակցություններ, սիական, ստեղծվեցին նորանոր էլ ապա դրանց Համաբանությամբ Քսանական քվականնեայդպիսի բառակապակջություններ: մտել էին այնպիսինորակա միջ .. արդենգործածության րին էն՝ բանփություններ,ինչպիսիք պատմա-տնտեսագիտական, ն նժան իտալա-ավստրբիական

ռազմա-քա-տազմա-ճեղափոխական, վոբշա-գլուղացիական, ն այլն պատմա-լեզվա-գբական լեզվա-զբական, ղաքական, լեզվի մեչ նախկինում եղած սակավաթիվյուրաԱյսպիսով' որոնք է՛ւ բառակապակցությունները, տնսակ ածականական

վերաբերողբառեր էին ավելի մաճմանափակբնագավառների

ժողովուրդների,երկրների,լեզու(ճիմնականու՝ ընդգրկում

իրենք կաղապարով կապակցության ների անվանումնքը): Հիմք ն նույնպիսիբաղադրությունների կենսունակգանվելին մեծ է նան շատ դարձան:ծասկանալիէ, որ այդ տնսակետից ռուսերենի դերը, որի նույնպիսի բառակապակջությու ն սովետականդարաշրջանում վիթխարիչափով Հարատացավ մ ժեր Միության ժողովուրդներիլեզուներին ատակարար (մեծ մասամբ բազմաթիվայդպիսիբառակապակցություններ միջոցով),որոնք կամ քարգմանությունների պատճծնումների Հայերեղեպջում՝ տվյալ ե խթանեցին ազգային լեզուներում, կենտարածմանն ծում, այգ կարգիբաղադրությունների սունակությանըԱյդ վերլուծական բաղադրություններըչ բաղադբությունն թոնք մենք կոչումենք ճատվածական ածանցներովկաղզՀաժանիչ ատւսքվումեն նույնական կամ կամ տտորադասա Համադասական մբվաֆ ածականների անդամի մանցիկրճատումով առւսջին կապակցությունեերից՝ չատ

ու

"-

ն

քաղաքական

ռազմական ինչպես՝ շաղկապիվերացումով: ե

կամ

պատռազմաքաղաքական, ռազմական-քաղաքական »

լեզվաբանասիրական »-պատմաբանասիոա ռազմական-ծովային 2»ռազկանն զոականչ»-լեզվագրական, ն զիտատեխնի մածովային,գիտական տեխնիկական» ե տնտեսական» տեխնիկատնտ կան, տեխնիկական նան են

մականն,

կազմվում ՕԱյդպիսի քաղադրություններ կազմվածայնպիսի աժանցներով ոյնական կամ Համանիչ կ

ալն

բը ճանդիսացողբաղ բա որոնք Հիմ բառերից: բարդածանց ճոմաէ

նույնական կամ Ճույնպրնս ռե՞ի վերջինբաղադբիչը ոչ է առաշինբաղադրիչի նիչ: Այս դեպքումկրճատվում պրտինչպես ածանցը, տլլն բարդությանվերջինբաղադրիչը»

միայն

բանչարաբու (Հոպրողաբուծական ղաբանչաբաբուական ն դինեգոր(Հայգեդործական այգեգինճեգործական ծական), ն ն

այգեն

( Հղաշտավարական ժական), դաշտաայգեգործական

(Հայգեգործակվան այզեբանչաշաբուծական գործական),

16--1521

բերակինու դառնում տվյալ լեզուն կթող Հանրությանսեփական նան եռանդամ կականությունը,նրա կենդանիխոսքի գործուն տարրը: Անշուշտ կան ն մատենագիտական)ն այլն: կՍախաժարակական հր Հիմքում ունի Հաա արմ իրողությունն պակցությունեերիցկազմված սակավաթիվ շճատվածական կարեորներն առավել պայմաններ,որոնցից, տվյալ դեպքում, որոնք տարածվելումիտում ունեն (4մմտ. բաղադրություններ, գրա գիտություհն երեքը. ա) Համատարած, Համրնդծանուր այգե բեոնջարա-րոսչխաղողաչ«պտղա-բանչարաքուժական, տար(նախապես` է պարտադիրկրթության Ճետնանք ե այլե): ֆը, որ տանույին, պատմա-լեզվա-գրական ուպարտադիր միջնակարգ ապա`ութամլա,այջժմՐ բական, իրենց անդաժեհրիքեբաղադրություններն Հատվաժական աղբյուրներիբազ(ինֆորմացիալի) սուջում), բ) իրազեկման լինում են հրեք տեսավ՝ ճաբակաֆականՀարաբերությամբ (ժամով, գեղարե փոխադարձ:չամագասաՀմազանություննու փասսայականությունը մադասական, ստորադասական դգրականուվեստական բաղմաբովանդակու բազմաբնույթ միմյանց լրացում լեն, կան են նրանք, որոնց քաղադրիչները Հնռուսռադիո, գրականություն, թյուն, գիտաճանրամառչելի Համաղոր, Համադաս անդամներիմի բառակապակցուայլ ն այլն), գ) գիտության ու ւոնխթնիկայինվատառոնաություն թյուն, ոիր նախադասությանմեջ միասնաբարդառնում է գոկենցաղիմեչ: հնքեինՀասկանալիէ, որ այղ անդամի լիաքում, ինչպեւ՝պատմարբանասիրա- քումների մուտքը յականական ունենում չեզվի ագործընթացըչատ ավելի ուժեղ է տնզի արգհիբանչարաբուծական, կան, դազմածայրենասիրական, մեչ ն Ֆույնքան էլ են նրանք, ռավել շարժունակ մասի՝ բառապաչարի ն արն: Ստորագզասական տեխնիկատնանհսական նս կարճ Հասկանալի, որ Հատվածականբաղադրությունները որոնք բաղագրիչննրիցժեկը՝ առայինը, մյուսի լրացումն 4, են գործում ժամանակաժիչոցում,եթե ոչ ոհմիջապես, մուտք փնչպես՝ռազմաօդային նավատորմ (-Հռազմական հնպատակգործաամենօրիա դառնում մեջ, խոսակցականտարբերակի ների ժառալող օդային նավատորմ)»պատմածնչյլունաբանաՀատվաժաէ աճա բերել առաջ ծության միավորներ:Այս էլ, կան Հետազոտություն(«պատմականբնույքի Հնչչունաբաչ նոր միտում. գրավոր պարգացման կան րբաղադրությունների Հորդաներ նական Հետազոտություն),գերմանաֆաշիստական ն բանջաբաբուծական բառակախոսքի մեջ պտղաբուծական (Հգերմանական ֆաշիստական Հորդաներ), արնժտահվրոխնադարձնելը պտղաբանջաբաբուծական սրսվցությունները սավան զրականություն(Հարեփոլան հվրույական գրակահ բանաինչպես տեսակետից, յոզություն է գրելու (ն տեղի) նություն) ե այլն: Փոխադարձեն նիանք, որոնց բաղադրիչվոր խռսքում՝ բառերը Համառոտելու տեսակետից: Աակայն, երեք)անդամնհիիերկները ցուլց Էն Խալիս հրվու (էրբեւին առանձին-առանձին Հետ միաժամանակ, բաղադրիչների Ըիրխադարձություն, դրա կողմանի (եռակողմ) Հարաբերություն ն չեշտելը, այնուամեարտասանելը դաղարով) (բառանհջատ զուգադրություն ն այլն), ինչպես՝Հայ-ռուսերեն (քառարան), ձն պաճանչում, ճիգ նայնիվ, լրացոաիչ արտասանական սովետա-ֆրանսիական (դաշռուս-թուրքական(պատերազմ), միավորետի ն բանավորխոսքում այդ բաղադրությունները չաոին-ռուսՖագիր)։Հայ-վրացական (բարեկամություն), ն մեկ Հիմնականչեչշտով, իբրն մեկ բառ արտասանելու լու Հայծրեն (բառարան)ե այլե: իր իրամիտում է առաջանում: Այս ժիտումը, բնականաբար, ՍովետականՄիության ժողովուրգներիլեզուների զարբաղակարն Համեմատաբար ցումն ք գանում առաջին Ճերթին մեկը ազգային լեզվի դաման առանձնաճատկություններից պատմագրակա դրություններիմեջ, ինչպիսիքեն, օրինակ, պրականե Խոսակցականտարբերակներիմերձեցման, խոդատամանկապատանեկան, ոազմածովային, լեզվագոբական, տակցական տարբնրակըգրականի ժակարդակինբարձրացն այյն։ Բայց մի անգամ որ քննչական,վարչաքաղաքական նելու գործընթացն է: Այս գոքծրնքացի արտա ճայտությունե րացվում թեկուզ ն այղ միտումը հրնան է գալիս լեզվում աժեն ներից մեկն է ալն, որ գրական լեզվի մեջ ծրնան եկող մեջ, ալնունետե աաձմանափակթվով քաղադրությունների մի իրողությունՀամեմատաբար կարճ ժամանակում, իոկ շատ է ուրիշ բաղոտսրածվում օկիզբ առած երեույքը Հետղզճետի տաի» Հաճախէլ Հենց անմիջապես,անցնում է խոսակցական

(Հկենսագիակենսամատենագիտական Քանջարաբուծական),

-

ուս-

դրությունների վրա, ժավալվում ե ձգտու իրեն ենքարկելու բաղադրություններ զ. Համադրական բոլորը: եվ բոլորովին էլ պատաչական չէ, որ 90--Շ0-ական «են կոչվումայն բաղադբություննեոր, Քվականներից, «Հատվածական րբաղադրությունների բուռն Համադրոական մեկ բառ Ֆն կազվարդացմանչրջանից սկսած, բանավոր խոսջի մեջ, Հաճախ միանալով միմյանց Բռնց բաղադբիչնեոը մեժ քափ ստացավ 44 մեկ ճիմճական շեշտ: Այսպես, 7 գրավոր խոսքում, դրանցբառացումը մում ե ստանում բառային տնային,այգեգործ գանգշաճեջ, Հեւտնանքն ալն եղավ, որ փոք ստեղժվեց դրանց գրության գոադաբանավառ, օրինակ, անկախիեն, դրանց թաղադրիչները, մեջ ն անչամապատասխանությու՝ արտասանությանու գրբառ բառհրիմեկական են միասին ն արո փության միջե: ԳործածությանՀամեմատաբար մեթիկարճարենց քանակիցբնույթիք,դրվում րբառհասղպարծ»5 անցած կ ծաճախական զործաժություն ունեցող աանվումմեկ Հիմնականբառային չնչտով, առանց լինում բաղադրությունները ծամադրական Ճատվածական ֆաղզադրությունները գիվումնե արտասանվում անջատ դաղարիւ ն ածանքուժներ: էին որպնս մեկ բառ (բարդություն),իսկ նորաբանությունհն երկու տնաակ՝քարդություններ Ֆերն ու ճամեմատաբար քիչ դործածականներըբ գրվում էին 1. Բաղադրականճիմքեր որպես վերլուծական բաղզադիություններ՝ բաղադրիչների անչատումով գծիկիմիջոցով: Այդպեսունեինք, մի կողմից, լեզանկախ իրենց կաղու

Վագոշական, ռազմածովային, պատմագրական, գիտաճետահ այլն, ժլուս զոտական, վաշշատնտեսակաձ

կողժից՝ լեզվա-

մտածողական, ոազմա-ստբատեգիական, պատմա-բանասիրական, զիտա-տեխնիկական, վաոչա-դիվանագիտական, ինչսլմ« ն' լեզվա-գբական, ռազմա-ծովային, պատմա-գբական, զիտաայլն հետազոտական, վաշչա-տնտեսական

զուգաճեղ գրուՔյունները, ըտտ որում, բանավորխոսքում սովորական էր դառնում բաղադրիչների, ոլովես մեկ բարդ բառի, միասնական արտասանությունըմեկ չիմնական բառային չիշտով ն

ու

Կա Տո: Հիմնական թյուն՝

Ա եազիտ մայքիը,

ձնույթից, բալք, մեկ Տբկրորգական երեք բաղադրություններ չնայած դրան, բոլոր այդ Համադրական նն ձրկու բաղաբաղկացած ածանցում, էլ, բարդովքյունքն ե

գբաղաբան-ա-վետ, դրականմիավորից-գո-ա-ղաբանչ գոտ-

բաղադրությունն ձամաղրական դարանագիտ-ություն: է այն բանի վրա, որ Հենվում բնութագրությունը այսպիսի

(Հաճախառաչին բաղադրիչի երկրորդական շեշտով) նան այն դեպքերոսք, երբ գրության մեց դրանք անջատվում էին գժի-

դեպքում բաղա՛ բառի կամ ածանցմանկազմության է: դրությունը կազմող ոմեն մի մասր մեկ միավոր Այսպես, ն դարանբաղադրական բառի մեչ ունենք գոԳբադառրան

բարդ

կով, այսինքն՝ թեն զիվում էին լեզվա-գոական, պատմա-զոբա-

ք կան,տազմա-ստոբատեզիական, դատա-վաբչական այլն,բայց

արապսանվում էին լհզվագբական,պատմաբանասիրական,

պատմագրական, ռազմաստրատեգիական, ղդատավարչական Ճ ն Հոյ ստորադասական այլն:Այսպիսով, բաղադրիչների

մադասականճարաբնթությամբ Ճատվածականվերլուծական բաղադրթությունների վերածվում են բարդությունների ն ռր«պես բուն ճատվածականվերլուծական թաղադրություններ ) առայժմ մեում են միայն փոխադարձ ճարարերություն արտաճայտողեերը (շարյչոռւսական,խտտլաչճունական, ճալռուսերեն, ճայ-ռուս-անգլերեն ն այլնի

|

2:

Համագրականբաղագրությունները, բաղկացածեն քանակից թնույթից, հղած ձնույքների բարմիավորից: Այսպես, գրաղաբան երկու բաղադրական Հերնական ձնույթից, գրաղա-

մուք

գեռ

բառի մեջ՝ գբադառանմիավորները, գրադարանագետ բառիմքջ դիսվորենիը, իսկ ն

գբադարտնագիտություն

մփավորները:Բերվածօրինակգբադաշանագիա-ություն

իրի

ննե

է նկատել, առաջինում էտ Վեյ, ինչես ձնույքներիմիավորում, րկու Հիմնական ու

հթկ-

մի «յ Հիմբորդում դրանցից կազմվածբառի միավորում հրեք Հիմնական ձնույքնիրից նականձնույլթի Հետ, երրորդում` ձեուլքի «ետ: երկրորդական կազմված բառի միավորում հրկրորդական ն' անսպառ բառում անչ նուրնպեա

ձրոյիք

միացել Էէ սպառ

բարդ ն կընդունենք, որ հրկու բառերի ների Համարուռի մեջ են, իսկ ածանցումների Հիմքեր մասերն էլ բաղադրական Բատ ափանցը: է աչն մասը, որինավելանումտվյալ միայն բառի բաղադրական ճիմքը

բառում՝ բառին, անսպառություն -ություն

ձնույքը՝ անսպառբառին ն այլն, ինչպեստնանում

ենք,

պար-

Հ.քաղագրություններից զագույն,էրկձեույթՀամադրական

բառինը Հափարենք միայն գբադառշանագիտ-, ն սի Այդ անսպառ- այլն: բառինը՝ անսպառություն -եպառ, նան որ ածանցումների

նրանով, ածանցի ճավելում, ուսսոլի նջ Հաջորդաբար ունենք մեկական չեմք, բոտ էուե նքն այդ ածանցը կոլեինք բաղադրական ժինչՀիմքրկնույնացննինք, քյան ածանցն ու բաղադրական լինել բարդությունների դեռ այդպիսինույնացում չի կարող ցանի որ հառաձեի Հիմքերի ն բառի,արմատիկամ էն Հանդես դալ ե՛ արմատի: Հիմք կարող իբրն բաղադրական ձնեն՛ է՛ բառը, ածանցումները, ն՛ բառծրիջերականական

է արդարանում մոտեցումը

սա

միջե,

Համադրական բաղադրուքթյունները, որոնքկազմվածէն միայն

երկու ձնույթիը,

ն

որոնցից կազմվում են կամ կարող են կազմ-

վել նորանոր բաղադրություններ. այդպիսի բաղադրությունանսպառ, կյանք, նումք, առատաձեռն, ենթ են՝ գբաղարան, ե ծառատունկ, ալլ երկիորդալինեն այն բ«անատուապատ են ինչորոնք կազմվում դադրությունները, առաչնալիններից, «աքա գՐադարանագետ, անտարապատել, անսպառություն, ծառատնկումն այլն: Առաչճումքային, առատաձեռնություն, կամ նային բաղադրությունննիըկոչվում են նան սկզբնատիպ նախատիպ բաղադրություններ: Քանի որ Համադրականբազադրությունները բաժանում ենք երկու միավորի կամ մասերի, անկախ այդ մասերի ձկուլ» թային կազմից, ապա ինքնին ծագում է քաղաղրական կաի ճիմք է բառակազմական«իմքերի գաղափարը:Բաղադբական

բաղադրության եռկու մասերիցյուբակոչվումճամադճական քանչյուրը.այապքս, օրինակ, գբաղաբանբարդության «իմբառի Հիմքերը՝գբաՔերն են գո- ն դարան, գՐադարանազգետ բառի ճիմքերը՝ գրադարանն գետ, գբադաջանագիտություն

ն դաբանագիտ-ություն,անռպառբառիեր՝ ան-

ն

կ սպառ

լր"

Ծանոթություն.--Թնն ածանցումների երկրորգականբա-

ռակաղմական ձնույթննբըը տեսականորեն կարելի է նույեպես բաղադրականՀիմբ ճամարել, ինչպես բխում է նան քադադրականճիմքերի մեր բնորսչումից, սակայն դա գործնա կանորեն որեէ անչրաժեշտությունլի ներկալացնումայծույն.. ցական բաղադրություններիբառակազմական վերլուծություն-

-

ա

կո-

գրադաբշանագիտական այսմ, անսպառ

ջորդականորեն կազմվում են հկորանոր բաղադրություններ՝ ճիմնական կամ երկրորդական ձնույթների Ճավելումով. գրաիսկ այս դարանբառր «իմբ է Հանդիսացել գոադաբանագետ, էլ` գբադաշանագիտություն բառի Համար. սպառ բառը Հիմբ 1 Հանդիսացել ան-սպառ,իսկ էլ` անսպառ-ությունբառի ն Ըստ Համար այլն: բաղադրություններիկազմության Ճճաջորղականության բարդություններն ու ածանցումննքըլինում են Առաջնայինեն այի էրկու կարգի՝առաչնայինն ԵՐկոբոբղային:

բբ

ն

այլնւ

ունենում բարդություններն Այսպիսով,

ճիժթեր,իսկ կանբաղադրական Հիմք ղադրական

ն

են

երկուս» մեկ Քո

ածանցումները՝

դրանավելացող ածանց:

լինում են նճիմքեւնխբենցկազմությամբ բաղադրական որոնք բառաչ

այն 2իմբերը» դրանք Մնալեն կազմականվերլուծության ենթարկվում «ամփ երձ, դովմո ձնույթՀիմջեր էն, ինչոէս՝ սար-ա-Ճարք,

Պարզ են պառզ ն բաղադոյալ:

բառերիսԱԻ-, դր-ա-սեղան ական,

Է

Պ"-։

-ձարթ,տն-,

-մեւձ,

գզոյ-։

այն ռրոնք -սեղան 4իմբերբ' Բաղադրյալ Հիմքերը, մարդկաեն մեկից ավելի ձնուլթներից,ինլպես՝ են

բաղկացած մինչճեղափոխական, լին, 4եռախոսափոլ,լեզվաբանություն, բառերի ճերոականորքն «րենսդրական, վարորդական, օբենսդո», ճեղափոխական-, մաողկ-, ճեռախոս-,լեզվաբան-, ճիմջերք: վաբորդձեբոսակտն-, Հիմբերը դերի բաղադրական Ըաւռբրենց բառակազմական է Սերող ն բաղադրող: բաժանվում են նրկու կարգի սեշող այլ Բճիմքը, որին ավելանումէ որեէ այն բաղադրական նոր բառ. օրինակ՝ ղադրականճիմք կամ ածանց՝ կազմելով տն-, որին ավելացել է Հիմն տնամերձ բարդության սերող է բառինը ճեռախոսալար -մեոձ Հիմքբ՝ կազմելովժի նոր բառ,

ինը՝բուն, մաշղՀիմքը,բուսականբաղադրյալ ճեռախոս

բաղադրութ

կայինինը՝ մաբդկ- ն այլն: Առաջնային |

զ

իո ո թ" աոաք" տչր - " արդություննե

:

ար յն

ձան

ր

՝

բաղադր

հրի)

գումն

աղադրող

իմքը),

ռր

2Հիմքը բառիձեույքներիք այն երկու

չորդում

մասն

ածանցին),

Ճա-

բաղագրությու

Ծանոթություն..-1. նախածանցավոր

որոշել, Թե որն է ռերող Հիմոի մեջ Հաճախ դժվար է լինում մասը, ըստ ո՛

ավելանում է աքրող Հիմբին

կազմում հոր բաղադրություն (հտրդություն), ինչ ես՝ սարան, տնամերձ, Հեռախոսալար բառերի -բանյ -մերձ, :

(սերող Հիմքերը -րճաբություն կան,-Ճամագումառշային, էջ

բու-

ՔԷ

-լար

.

նախածանցի թէ՞առանց նախածանցո՞վ քե՛ ժլուռբ: ե՛ մեկր ե

անմատչելիուԱյսպես, «րինակ, անկուսակցակաճություն» Համար տանճասկանալիություն քառնրի սովորաբար բաղադրող ե. ճիմքն իսկ կաճալիութ) տգիտություն, թյուն, դրան նախորդողճիմջք՝ անրող։ Այսպես՝ լոտամփոփ, տգիտ-, անմատչելի-: դարձանկուսակցակած-, կարծլի է ընդունել ծ էն այդ կաղժվել հողվածագզի, որոնցից տնտեսագետ, հեռագոասյունաչար, սերող Հիմքերը» անճասկանալինան -կուսակգրաղաբանավար բառերի մեջ -ամփոփ,-բան, -գիր, -գետ, է ընդունել բառերը ություն ածանցով, կարելի -ճասկանանն, խաղզադրող «իմքծր իսկ դրանց նախորդող -շար, «վաո -գիտություն, -մատչելիություն, լուս-չ, դարձված-, նոդված-, անտես-, ճեռագբաաերող Հիմքերը» որոնք Համապատասխանորեն սերող ճիմքեր։ Այլ կերպ ասած, իբրն տածանցը: Դրահցիըմեկի կաւ/ մլուսի վելացել է ան- կամ այնպիսի բառերի պատմական խաղադրիչբբաղադրող Հնարավոր է մբոյն որոշումը ճշգրիտ իիիմք է, ւ 9 ականակ, կոտակ ձախակողմյան Հիմքը՝ սնրող. օրինակ՝ հեռակառատվյալներով, որոնք կպարզեին,քն, օրինակ, 88" հե ոէ ն վաշում 7 բառիՀիմթերն (քծրող ճիմք) ճասկանալիությու -կառավատգիտություն, մատչելիություն, նեություն, բու մ (հաղադրող Ճիժբ), որովճետն կառավաբում մեջ, լեզվի ք: անկուսակբահի զո չուտ գործածվել ավելի բառե՞րն բառերը: Սլոպիե անճասկանալի յություն ունի իբրն անկախբառ, որից կազմվել է ճերացական,անմատչելի,տգետ, նն լինել առանձինբառերի(5ր. գիոքնք, կառավառբում-ը, մինչդեռ հեռակառավարբառ չունննք, որ սի տվյալներ կարող հբրն առաջնայինբաղադիություն դիտվեի հ ճամարվերսերող ավելի շուտ է գործածվել,քան անկուոր անկուսակցական թայը ն, Խույնիսկ, կուսակցակաճություն) Հիմք: նույնպես է՝ մինչպատերշազմական, տեսաձայնագոու-սակցականություն լիտչունենք դեռ քանի կարգիբոլոր բառերիճամար, թյուն բառերի սերող «իմքերն են մինչ-, տես-, թոկ բաղաոչ այդ կարելի առանձին բառարան. դրող կատար պատմական ճիմքերը՝ պատեբազմական, ձայնագոություն, թանի օր տգիտունան է իմաստայինվերլոժությամբորոչել. օրինակ՝ ունենք մինչպատեբազմ-, տեսաձայն-առաջնային բոաղառրովշեւտնայդ բառի թյուն բւսոի սնրող Հիմքն է տգիտ-, ` դրությունները,օրոնք դիտեինք իբրն սերող Հիմքեր: Այդպես մատեր չենք.կարող բխեցնել 44, սակայն, ածանցումներիմեջ. քանի տի ածանցներըկարոդ գիտու«ոոռռանը նելը», հ թյուն նշանակումէ «տզնտ լինելը», ոչ էն դրվել ինչպես սերող Հիմքի վերջից (Վերչածանցներ), («մ մ». անգիտ-անալ, անգիտություն է նան՝ անգ քյան»). ւ. այդպես այնպես էլ՝ սկզրից (նախածանցներ), է, որ սե. ծ. ծժանցնե ապա պարզ քիչ էնչ նկաակայն, կ, նգիտ-որնն), Այդպիսի դեպքերն Քերը:

Հաջորդականության բարդ

ետո

բառերի վերջին

ղադրական ճիմքը

բաչ

է,

վածաբան,

ությու

Ժանրը նեան խթակ ,

ականություն,

ա-

աջակողմյան

Բորտ

ւ

դեպքերում

Խ

աարի: կար ո

փու

`

.

Լ

Պո ախաաը, մատչելիություն Էկո ների ՝

ձմ

:

ե,

կուսակցական

սերող Հիմքերըորոշելու քէ՛ իմաստայինվերլուծությամբ է իքբն նթ, բել կարելի բ, մաճմանավփակությու Հնարավորության բոլոր այլն դեպքէբոլոր Հետե այն գործնական միչոց ընդունել տենչալի. կաղմված մ առկա է ջախաֆանցով է բում,Մ. էրը երբ մե փ գաոկ ճիմքը դ այժա. Գրոլւ.

ի»

Ն

ածանցում-

ժեջ -ային -ություն,-ական ածանցնի ցեորն ավելացել են ակնբախ-,կուսակց-սնրող Հիմքերին(սերող ճիմբը նախորդումէ աժանցին),իսկ անմատչելիություն, ան-

ճամ ամագումաոր-, -

կռսակցական, նախաճամագումաճային, վերընտբություն բառերի մեջ սերող ճիմքեբն են -մատչելիություն, -կուսակցա-

:

.

ո:

լ

կա ՐՐարգի Մասը, ինչպես՝վեռբնաբուԱՆ անեի Հաջորդող

ճակաժամանակակիցՀայերենիբառապաշաիը ծագումնաբանակ ճամընդճանբություն, թյուն, նախաճամագումառային, մեր աղբյուրներից բառներիՀամար իբրն սերող ճիմք պետք է տարբնրըչերտնր է ընդգրկում,Տարբեր ձեղափոխություն պարղ: անցած բառերըոչ միայն ընդունել-րնտոություն,-Ճտմագումառային, -ընդճանբություն,աթղիլեզվի բառապաշարին են, ռքում բաղադրյալ բառերն քստ բաղադրիչները,որոնք մեր լեզվում կան -հեղափռխություն այլե բաղադրյալ բառեր ճաառանձնաՀառկություններով թբրե անկախբառեր: Դրան ՀակառակնախածանցավորմաՀլ իրենց բառակազմական այն են կազմության բաղաղրությունների մապատասխանում են Հայերենի ռրոնք գո Րծել են կամ գործում տգեկազմությունը գոյություն չունի. օրինակ՝ դժկամություն, կանոններին, ճայոց լեզկամ ժամանակակից շրջանում անառիկու- տվյալպատմական ղություն,աբտասաճվանյան, տնսկիզբություն, աճա, սպլատէլ, Այս Հանգամանքն թյուն բառերի սերող ձիմքերը կլինին ղժկամ-, տգեղ-, վի տվյալ տարբերակում: Հայերենի բասը

առանց նախածանցի

պետք է Համարել սերող ճիմք, են

աո-

տասանման-, անսկիզբ-,անառիկ-,քանի

շր

չունենք կամու-

թյուն, գեղություն, սաճմանյան,սկիզբություն,առիկություն որոնցից կազմվեին դժկամություն, տգեղություն, ն այն: աոտասմաճմանյան

բառերը, Տ.

գել

նուլնպիսի անորոշություն

նան

երկվություն կարող է բարդածանց բառերի Հիմքերը որոշելիս. ե

ծա-

բառերը, իոկ. ետգոություն, բառերի մինչպատմական անրող Հիմքերն նեն ետ-, մին, որովչշետն կան գրություն,

տոբեն

ե

չկան ետգո-, միճչպատմ- քառերը,

որոնցից «Հնարավորլիներ կազմել Ետգբություն,մինչպատմականքառերը՝ ություն աժանցի Հավելումով:

ժամանակակից Հայերենի, ինչպես

առջասարակ Ճայնբենի Համար սնրող բաղադրող ճիմբերի տարբնրակումը կարնոր է նրանով, որ սնրող ճիմքերն ունեն բազմատեսակ տարբնրակներ,մինչդեռ բաղադրող Հիմթերը միայն առանձին դեպքերում են ունենում այդպիսիք. «րինավ՝ կյանք բառն իբրն ծրող Հիմբ ունի կյան- (օր. կյան-ք), կեն- (օր. կննարար), կենս- (օր. կենսատու), կեց- (օր. կնցություն), մինչդեռ որպես բաղադրող Հիմք ունի միայն (օր. անկյանք) ն կյաց(օր. մենակյաց)տարինրակները: ն

ն

կյանք

է դարձել այն բանի,

մեչ ղադրությունների

որ

ժամանակակից

ՀիԺթերի

ստեղծվել է բաղագրական կոզմից, բնչոլես ասել ենք,

գրա-

Մյուս բազմազանություն: բաղադրությունգրաբարյան ժառանդելով կան ճանադպարճով նան գիաբարլուրացրեց լեղուն գրական ները, աշբարչաբար ճիմբաղադրական

կաղապարներն օրբնակ՝ յանբաղադրությունների ճիմբերը: ինչպեսՏայոբաղադրական

ակնբախոշէն, ակնճայտորհեն, ճեւոզոություն, մինչպատմական բառերում սերող Հիմքեր պետք է Համարել ակն-,հետ-, մինչ- ձեռույթնե՞րը, քէ՞ ակնբախ-,ակնճայտ-,ճետգո-, մինչպատեբազմ-:Այսպիսի դեպքերում էլ ձլակետը նույնն է. ակնբախություն,ակնճայտոբենքառնրում սերող Հիմջերն ն ակննայտ-,ակնբախ-,որովչետն չկան -րախությոմճ,-ճայպատմական բառերը,

ճառ

հնչպետասվել է քառապաղաթիգասակարգությանմէչ,

ու

Փերը, իսկ գրաբարյան նի է, ճենց

) բազ-

(ն առՀասարակՀին Հայերենում գրաբարում Այս

ներքին օրինաչափությամբ: մազանէին բառակազմական ժամանակակիցճայերննիբաաճա, բոլորի Հհտնանքով էլ, ճեչյուեն ճիմբերը բնորոշվում տիպաբանական, ղաղրական ձների տարբերակային բնույթի նաբանականն պատմական

բազմազանությամբ:

ճշ են ճիմքեբիտառբեբակներմիենույն Քաղադբական որոմ

այն կամ բառի վոկթի(աշմատի)

տարբեր ձնեռը,

բաղադրակ կյանքտարբնրագ

կյանեն իբենց ինչպեռ՝ ձույնական իմաստով, ճիմջի կեն-, կենս- կյաց-, կԵց-, Ա Ջին ն Փրին-տարբձրավեորը օրեն Հիմքի օրենսձեռնն Հիմբի ձեռ- բաղադրակա օրենսգիրք, օրինագիծ),

ձերբ- (ձերբաղատ) ձերբակալել), (ձեռնտու,առատաձեռն), ձեռացափոիխ) ձեռաց- (ձնռացագիր» ձեռք-

(4եոքափակ),

այլն Գո. Այ) Տիպարանական տարբերավերր--Հիմքի ղա-

տարբերակներըն

որոնք բանականհն կոչվում այն տարբերակները, Բո՞ են կամ նրա բաղադրյալ ձներն քերականական Ֆաղան տարձեռացճիմքի ռային ձեր: րինակ, ձեռ- բաղադրական ն տրականՀոլովենոհոական բերակը գրաբարյանՀոգնակի եզակիուղղականիձեր, ձեշբԲե ձեն է, ձեռն-ը՝ գրաբարյան

ձեռէ-ը՝ժա-ձենը, ճինճայերենյանգործիականի տարբերակը՝

մանակակից ճայնրենի ուղղական Հոլովի ձնը (բաղադրյալ Հիմք), մաշդ բառի բաղադրականճիմքերն նն մարվ- (մար(մարդկային, մարդկություն ), դամուռ, մարդասեր)ն մառշդկ»ձենն է. 4իմքի բաղադրական «կյանՀեգնակիի մարդիկ որ կենս-ը՝ գրաբարյանճոզն, Ճայցավանի ձեն 1, կյաց-ք՝ գրաբարյան կհամ բայի անցյալ կատարյալի Հիմցբ ե այլն: Տա լիս ննջ բաղադրականՃիմքնրի այդ կարգի տարբնրակների՝ մի փոքրին ցանկ որպես տիպաբա-Հ ուղեցույը՝ որոշման ճամար: խականտարրծրակների Հայո- (ճայրական,Հայրապետ, ճայրիչխանություն),նոբ-

գործնական

)երկրորդը` ուղզական, առաջինը՝ ճորեզբայր (2որաբույր» սեռական ճոլովածե:

ֆույբ- (քույրաբար, ճորաբույր), Էբոջ»(քիոջական), ՀԵռ-. (թեռորդի, քեռայր). առաջինը`ուղղականի, երկրորդը` ժամանակակիցՀայերենի սեռականի, երբորդը՝գրաբարյան սեռավանի ճոլովածմը (առտեղաաստեղաստղավա), Աստղ(աստղասվփյուղ, ուղղականի ձեր, ձրկմուն, Տամաստհղ). այժմյան առաջինը՝ բորդը՝ գրաբաիյան սեռականի: Կա- (առկա, Հեռակա), կայ- (կայարան, կայուն), կաց(կացարան, կացություն),առաջինը ն էրկրորդը՝բայաճիմբ, ձրրորդը՝ անցյալի Հիմբ. Մատանմատ), մատն-(ցուցամատ, ժատանեմատ, մատան(մատանի). առաջինը` (մատնանիչ, մատնացույը), պարզական արմատշ,նրկիորդը՝ գրախարյանուղղականի ձն, քբբորդը՝գրաբարյանսեռականիձե,

Կին-((նամեժար, ԹՓեոնկին), կանաց/կանտենց(կանացի

կանանցաժին), կնոչ- (կնոջական, կնոչջածին).պարզական արմատ: դրբ. ճոգն. սեռ. -տր., արդի սեռ.: Տալ- (տալաջուկ), տու- (գրբ. անջ. կոր. Հիմք. խորքըր-

ՇԱՐ"Գրաբարյան ն

ձայնոխիդաճանգրառծբի ուղզականի ձնբ Ճճամաժա» ձե, իրբն ղակի մանակյա մոտեքումով պետջ է ճամարել բաղադրլալ ռա

մ ճիմբ,Բի ՞ -

պարզականխ

այգ

արմատը

Հոլովականձեքրի մեչ («Ժմտ. ոն, ադի Պարթեմաա):

բառերի

ի

չե»

բաղաղդրու

Հաղն.

ուռք,

"ոճայ ւմ աան լուննքրի,

ձեւն,

ժասն

ձեւջ,

ունի

ա--

է

լվ

Հիմք Ճրամա-անվանական դուր- (ԳԻԲդատու,ձեռնտու), թույլատպարծնմասնատրում, յականի ձն. պարդնատրել, ե

Հիմջ. տացք)' (գրբ. երկրորդ ապառնիի

րել),

տաց-

ռե՞-

(ածու.Հոլով.

կայ--

կայսրանալ), կայսրբնտիր, կայսո-(կալսբություն,

կալանրազարդ)) կալածրական, տարբեր ձների տիպա-

Հիեժքերի Բերված բաղադրական որ տարբերակներնեջ կոչում այն պատճառով, խանական ձներ կամ բաղադրյալ ճիմքերղրանց,իբբն քերականական տարբերկառուցվածթտիպաբանորեն ձեոք ն ու բաղադրյալ բառեր, ձեռն, ձերի. օրինավ՝ այսպես, ներ են ներկայացնումէն ներկատնսակետիցմեկ տիպ Հիմքերը ձնակազմական ն (եո-, հ՝ քՐոջ մի այլ տիպ» նուլնպես իսկ ձեռաց՝ լացնում, ն կնոջն կաճաց- աղե

տարբերակնիի-Բ) Հնչյունաբանական Հիմքերի այն եե կոչվում բւսղադրական Հելլունաբանական Հեչյունաոթոնց մեջ տարբերակները,

առ

կա է հինք

կարգի

բառերիբնագետ ամենագետ, փոխություն:Այսպես, օրինակ, ե ե) ձայԺեջ -գեաՀիմքն ունի արմատական(գրաբարյան մեջ ե ձալնաբառնրի գիտենալ իկ ճավորը» ունենք մատն-, ժեջ մատնացույցբառերի վորը, մատնանիչ, -մատ, կյանք,անկյանք անմատ բառերիմեչ՝ իսկ զուցամատչ կենակիցբառերի մեչ՝ բառերի մեջ ունենք կյան-, կենաբառ, բաբեկեն-,մենակյացբառում ունենք -կյաց» կեցություն, ունենք բ առերում տիկին կեցիկ բառերում՝կեց-, քեռեկին, նջ՝ կն-, կանացի, կակնատյացբառերի -կին,կնամեծար, դոնաբացբառերում կան-,դոնապան,

գիտություն,

բառերում՝ նանցածին

եբկաթադուռ դոն-, դբացի,դրկից բառնրուՐՊԻ»: ֆՐադուռ, մասը ներմի դուռ ն այլն: Այս տարբերակների բաոծրում՝ նախորդ պատմության կայացնումէ եղի ունեցած Հնչյունական

շրջաններո

Հայերննի

օրինաղափություններով ժամանակակիցՀալերեորոնք, սակայն, փոփոխություններ, այժմնական եում այլնս չեն դործում ն չեն կարոզ մեր լեզվի ղուտնն, օրինակ, այդպիսիք բացատրվել իրողություններով ԼեոՀիմջի քույոԸ), ("-ի փոխարեն Հեժքի դո- տարբերակը ո), կիճ- Հիմե, փոխարեն տարբերակը(ով-ի փոխարեն ո-ի (ի-ի տարբերակը Քի կատնացՎո տարբձրակը ամր" (անալի) աղՀանք) ճիմքի

որոշակի

Թրրնաիոտ ")Հարոն Մոմ Է Ր

՝

տարբերակների պայմանականորեն կկոչենք աբմատական ն կընդունենք իքբե մեղ ավանդվածճիմքեր տառբեբակներ առանց խորանալուդրանց (1ճնսունակ կամ ոչ կենսունակիԻ տեսակների ե առաջացմանպատճառներիմեյ. Դրանքայնքան էլ շատ չեն ն կարող հն ներկայացվել առանձինցուցակ-

ներով, հնչ վերաբերումէ մեր արդիլեզվում

կամ այն չափով իրողություններովպալմահավորզորժուն Հնչլունափոխական վաժ տարբերակներին, ապա դրանք կարելի է ներկայացնել Հետելյալ ճիմնական տեսակներով, որոնք ընդանուր անվատարբերակներ: նումով կկոչենք բուն ճնչյոււսփոխական այս

ե ն ո գրաբարում (2մմ6 երազ, ուդի, որոնք մեչ անփոփոխ ն էլն էրազ, օրդի։ իսկ այժմ՝ էրազ, վօրդի։ արտասանվում արտասանվում գործ,որոնց մեջշենո ձայնավորներն բեբան, էր): Այս դրաքարում ինչպես են որպես պարզ ձայնավորներ» են ե ն ո 4եչյուՀետեանքով առաչացել Հնչյունափոխության Հիմթերի երսկսվող բաղադրական նակապակցությունեերով սկզբում ն միբաղադրությունների կութկան տարբերակներՀիւռո Հնչյունակապակցություն չում՝ ձայնավորներից (աՀ ամննանրջանիկ

(լէրչանկաբեր), երջանկաբեր ամննաորակլալ (ա(Վօրականիչ), որականիշ մենայէրջանիկ), ՀիմքերնԵն -)էո-որոնց մեջ բաղադրական մեֆավօրակյալ), (Գեր/վօբակյալ,ն գերերջանիկ վօբակ/ յէրջանկ-, հեբթագայությանչտաբբերակներ.-- չանիկ բաա) Նեշտափոխական նույն որոնց մեչ (բարձրօրակ), բարձրորակ էրջանիկ), Հնչլոմարանությունիցգիտենք, որ ու, իչ օշրոշ բառծրում՝ ե ձներն նն էրչանիկ,օբակ:

(գրաբարյան է) ձայնավորներըն յա, ով Հնչյունակապակցությունները («հրկճնչյունենրը») զրկվելով շեշտից ն նախաչեչտ դիրք զրավելով, սղվում կամ ամփոփվում են (ու, ի»ե Ն) Ը կամ դիո: (Հ)»է, յաթ ե, ույթ ու). դրա Ճճետխանքուվ

(է), իչ

ձայնավորնձրովն յա, ո 4Ժչյունակապակցություններով բաղադրականՀիմքերն ունենում են երկուական դիրքային տարբերակ՝ անչնչյունափոխ ն Հնչյունափոխված, ու

ա-

տակ, Քրկրորդը՝ անշեշտ (ճախաչեշտ դիրք), ռաջինը՝ շեշտի

բնչպես՝ -գետլգիո- (բնագետ, գիտություն),-շէնյշին. (բա-

-կից/ -ոռիրամարտսրտոոո), բաշեն, չինարար), (բարեսիր»ո, կց- (ընկերակից, կցասայլակ), -յուրջր-

(առատաջուր,ֆըր«տունիտնկիր), (առանձնատուն, տնարար), «մատլանմատէն(դասամատյան,մատքնագիր),-կլաց/կնց- (մենակյաց, կեցություն), -լուալթա- (վերջալույս, լուսատու), -զուլե/ գուն- (ոսկեգույն, գունագեղ)ն այլն: տարբեբակներ.--.ՀայնրեԻբ) Պատմաճնչլունափոխական նի պատմականՃելլունավոխությունների «շետնանքով որոշ բաղադրականՀծիմջեր տարբերդիրքերում տարբեր ձենը եե ատացել, որով հ առաջացել ձն Հիմքերի դիրքային տարքերակներ: Այդ կարգի տարբերակներիցառավել կարնորադույնէն: ները Դնետնլալներն 1. Քառասկզբում ՀինչայերենյանԵ ն ո պարզ ձայնավորեն Համապատասխանաբարլէ ն վօ չնչյուները վերածվել իոկ բառամիչում պաճպանվել հն

Աաաա կթունորի,

ձնե

(ճմմտ.

Հիմքերի ղադրական էին բառերվերչավորվում 2. Գրարարումբազմաթիվ

ղաձայնն

բա-

ինչպեսբ̀եռն,ձեոն,

Հեչլունակապակցությամբ, մուկն, ձուկն, աղեղն,գազաթն, ճուռնչ դուռն,

մատե, ճաշսն,

ասեղն,յոթն, տասն,

ոտն

այլն: ՊատմականՀեչյուքափոն այդ բառերի" ձայնորդնբնկել է ն

վերջաճանգ խությամբ այժմյան հառային

ձեն

ն

է

ձեռ(ք), մատ.

ճարս,

նուտ, դոս,

ոտ(Է), այլն:Գրաբարգագաթ,տղեղ.մուկ,յոթ: տասլը), հ

հեն այդ բառերըբաղադրությունջան բաղադրություններում, ոռվորաՀիմքովչ ների մեջ էին մտնում ուղղականաձե Աո Կարա էին Է ձայնորու համն բար

պաճպանում

վարդամատ տասնապատիկ. Ր

մատնացույց, այդ առատաձհռն ն այչն: ժամանակակից Հայերենում կոտն, մեժ բաղամասի եման բառնրի կանոնը դեռես գործում է

ձեռնտու,

րաղադրությունների գլխավորապես գրական Հիմբերում՝ Կրա արո ձկնկիթ: ինչպես` ոսջին եզրում: ռա -

Ի մկնդեղ, Բարճնաքույրչ յակ,նոնագույն,

աան,

վերջում` գնդակն այլն: դրան Հակառակ,բաղադրությունների երբ դեպքում, ն նույնիսկ այն Հիժջը լինում է առանց ն-ի, ն ձայնորժառանգվելէ դրարարից՝ տվյալ բաղադրությունը նոբաճարս, դաչդով, այժմ մեծ մասամբ ընկել է, ինչպես՝ ծանբաբեռ(2մմտ. ծանշաբեռնել), տամուկ,զետաձուկ, ն այլն: Ընդճանուրառմամբ` լեռնագագաթ սական,յոթական, դիրնույնպես կարելի է դիտել որպես այս տարբերակները տա-

է

նով ձեր բառամիջում,առանց --/ տարբերակներ՝ տային աղեղնաաղեղնավոր, վերջում («մմ ձեր` բաղադրության ոտնա-

ճանածո, ճանույթ6 բեր բառհրեն, ինչպես

Հմակեր) ճումբճամատակարաբո (Ֆաէ՝ ճումակեր քավայբ, ունէնք իրարից անկախ, ինքն

մատնանիշ, ժկնագույն, ձնոնաշղքա, դոնատեղ, Հարսնաքույր, բնոնակիր,բայց՝ կիսատեզ, ձկնաբուծարան,

այլն: Այսպիսի դեպքերում Հիժբեր՝տարբեր նուրույն բաղադրական են տալիս բերված օրինակները,երկու կամ ցույց ինչպեո ջ-ով հ Ն(արմատական, երեք Հիմքային տարբերակներից առմամբ ճանդես է գալիս ինդճանութ ով) ք-ով տարբերակը ե

լար,

դաշտամուկ,երկաքադուռ շքան գետաձուկ,նորաճարմ: ծանրարեռ այլն): Սակույն դուռ, է, ըստ դեպբերումխախտվում շառ այս ինդՀանուրբանաձեր նան (ճմվտ. գիարբասրում կային արդեն որում խախտումներ է եղրում) առաչին Հիմք՝ ե-ի ձեռագործ,ձեռագիր(առանց առատաձեռն (ճ-ով ճիմջ՝ վճրչին հզրում), ճետիոտ«որառն ճեկելատեղիոտքերի կողմը, սնարի Հակառակ կողմբ» (ն) ն բոկոտն Ատորոմտ(առանքն-ի՝ վերջին հղրում տիռտե, շեե այսպիսի այլն: աշխարձաբարում ով՝ վերջին եզիում) նն ոտաբոգագաթային, (ճմմտ. ղումները չատ ավելի շատ ե այլն)» աղեղային սեոմացու, եղյամաբեր, ոտատեղ. բիկ. ղեղ, քեքչամատ, անձծո,

ուստի

կ

սլետք է ընդունել տրված բանաձեումը

ջատէրը ժողովրդախոսակցաորում նորակազմություններից են ոռքատեղ: ձեռքարբաց: գալիս (մտքափոլոր, կան լեղվից նան գրան այլն), այնպես որ այս դեպջում ունենք ժակալք

ճիմքեր ժողովոդախսսակբաղադրական կան-ավանդական ե

տաիբնրակեերը: հիմքեր բաղաղբական ցականլեզվի տարբերակներ.--Քա4. Հչամակցական (կոմբինացիոն) առաջին(սեղադրականՀիմբերի միացմանտաշմանագծոսիԻ

ն Հիմքի սկղբնաբող) Հիմբի վերջնաճնլյունի բաղադրող են գաՀելյունի կամ ՀոդակապիՀանդիպմանդեպջում առաչ լիս միմյանց Հանդիպող Հնչյունների ճամակցված, երկուսի կամ դրանց փոխաղդեցումիավորումով պայմանավորված որոնցով բոթյամբ տեղի ունեցող Ճնլյունափոխություններ, տարբերակներ: տացվում նն սերող Հիմքի Հեչլունաքանական եհ սերող ենթարկվում Ալդապիսի«նչլունափոխությունննրի ն ճետնյալ կանոնների ձայնավորները՝ Հիժջի վերչին ի ա) աչով ի ձայնավորը՝ Համաձայն:Սէրող Հիմքի վերջաճանդ ե ածանընհիիը «իմջերից սկսվող միավանկ բաղադրող

թյամբ:

մեյ մի շարֆ բառձրի Քազմաքիվ բաղադրությունների են ստեղծվում ժամատարինրակեեր լազագրականճիմբերի ն արմատական նակակից Հայերենի ուղղականաձնճիմքի Հիմքը ուՀիմքիտարբերությամբ,բոտ որում ուղղականաձե Հիմքը՝ ոչ, կենում է ք (բազադրյալ ճիժ), իոկ արմատական 3.

աչքածակն գեղաշյա, նեղաչքն շեղզաչ, ինչպես` այլքաբաց, ն ճետքանշան գոապանոց, զբքային,զոքասերն գբաղարակ, ն անձեռ, ձեռագործ, վանքապատձերքաբաց Կոնճետանալ,

ւ

Ս

Ճերքագալություն) ն այլն, ն այլն շեշտափոխական դեպքեր, նթբ միննույն բազադրություննունի երկու տարբեուտքատեղբակներով ձնեերը(ճմմտ. ժտբամոլոր-մտամոլոր, ն ունեցել գրաբարում տաատեզ այլն, եքե բառի ուղղականը նան երրորդ տարճանդնս է գալիս է վերջաճանգե, ապա բճրակը՝ գրաբարյան ուղղականաձն(ն ձայնորդով) տարբեանչճիմն բակը, ինչպես՝ Հիմջակազմ, բազմաճիմբ-Ճիմնավոր, ն ձեռագործ ն այլն կ Հիմույք.-- ձեռթաբաց-ձեռնագնդակ Այս կարգի տարբերակներիճետ չալիտքէ շփոթել ալն բաՀիմքերը, որոնք Է աժանցովն առանց դրա տարղադրական

իմաստներով:

ըստ ավանդական, մեջ, Ժլուսները՝ նորակազղմությունների

վերապաճու-

ե վերքոտել, եիլեմտական, մուտքագոել կան ե վանաճայո, ն մեջ կա հան վիբտճատել (որոնց վիրաբույժ, վեր Լապատվել նան

նանճանքագործ,

ու

ա-

պատանի-ակչ» պատանյակ, վերածվում է յ-ի: ինչպես՝ Հոդի-ակը-Հոգյակ, որդի-ակչջ որդյակ, կղցվի-ակ» կզգյան, ամոք-լի «ամոքով լցվաժ՝ ճամավաղավնի-ակթազավնլակ, ուսչ

|

ե՞րկի-ամ եոդրաբարյան վածո-Լածթամոթլյած (մմ. բաԱ ձե ակավոլ բազմավանկ ձայնավորով կեամ) այլն: բ) ճետ միանաա «Հետ ա ճոդակապի կամ ոնրի ձայնավորի բարի-արար բ" չով՝ տալիս է ե, ինչպես՝ ոսկի-արիչշ ոսկերիչ» հարերար, որդիչա-ոծր»թորդեսեր,այգիչա-վնտթայգեվետ: պատանեկանե այլն: գ) նույն ճանգապատանի-ականջթ է, ինչպես՝ մանքներումի ձայնավորըՃաճախպածպանվում Հ

ոսկի-անալ այրի-անալծայրիանալ, որդի-ականչ» որդիական, Ու ձայնավորովսկսվող ածանցներից »ռսկիանալ ն այլն: դ)

17--1321

Թ"

"Ե

Հ"

`

"

կամ առանց որոշակիկանոնի,ընկնում թ աուսջի ձայնավորը,

յուն

ն փայտատ, անդամախականդեպքեր, ինչոլես՝ փայտաճատ

ռրոնը մեջ ունենք-հատ- բաղադրիչի հատելհ անդամատել, ն տարբերակը,առաջաղիմություն ճառաչադիմություն

րթա, պաճպանվում՝ մարդությու1 Կրնար Ճառաջ-): հետադարճ Ետադարձ(4ճետ- հտ-), (առաջբարիԿր սլատանիություն, ություն ձյունաբեբ ձնագնդի,ձնճալք (ձյուն- ձե-) այլն: Այսայլն: Այսարիություն բ-ություն ., արարիոմ Ա": օրինականացվել այժմ պիշի գեպքերի մի արդճն Ա արող ճիմքերը կարող ություն» բարու յու ի ի արեիտածայիարկելաճայերենում՝ մեկր միայն (ռրպիսով, ավորով 7 ակնե որդի-, Էնչպեռ՝ Վ ա մասնակի դեզլրըննում՝Ճառաջ-),մյուսները վերաբնրում պատան- այլն: թ տան, ատանձ-, Փերի, մի քանիսում ր»Կուն, երազ ճիմբերից Գոա Ա Կոո Պատմական բնոյթի տառբեակներ.-- Մինչն 4) ախ Աաաա «կզբի որեէ ձայնավո'

«ու-թ

յորբ-

-ատ-

առաջ-,

որգվ-»

"

տի

է

մասում

են

ի

ն

են

ն

այդ

ն

ու-ի

բից

Ք Հիմքի թույլվ, ինչպես՝թույլ-տու-ություն»»

բաղադրող Հռդակամիցն բաղադի"ղ

դառնում է

առաջ

տվություն, վ թյուն,

չուիչ-տվիչ բունն» բվեճ,լու-ՀՀ--ԼՎԻՆ, առվակ, ձվաձե,առու-ակթ» չվացուցակձ4ու-ա-ձնչ»

տու

աջովԱՏ Հ»

բերքատու-ուր

,

-

|

Լ Բրք

րի

Համ-»թթվածամ, երլ. ՂԱՔ": (աբութ մեղու-ա-բու/ է

քրո

չորսվակ, կատու-ա-ձագշշկատվաձագ ն էնթարկվումեն միայն միավանկ երկվանկ Հուժկուություն,ազդուՀիմքերը ն այն էլ ոչ բոլորը (2ՄմԺո. -աֆու-, արկուեն մում ություն): Որպքս կանոն, անփոփոխ կազմված քաղզադր յաղ օերող Հիմքերը բաղադրիչներով

այ 4

ու ճընքվսիկեցինք բաղադրականճիմքերի տիպաբանական առնելու, քե տարբերակներիառանց ճաշվի չյլոմարբանական այլ տարբերակներից ո՛րը ի՛նչ դեր ունի ժամանակակից գրական Հայնրենում, ինչ չափով է կապվում ժաժանակա

ուրու-ականշ-ուրվատվություն, կիր ճայնրենի 4«նչլունաբանական,բառակազմական

լեզուարան», կու-ություն»» նրկվություն, -ակ» ա-ճամ» կծվաճամ, ն այլ արու-ամոլշշ արվամոլ» անա

կան,

լեզվաբան»

ն

ն

ն

ն

,

այ

ն

հ

Է

փությունները

ւ

ու

ձկա-

Հետ, մինչդեռ դրանցիք շա-

բանականօրինաչա տերի մակերեսային դիտարկումն իսկ բավական է, որպեսկի պարզ լինի, որ դրանք մեր արգի լեզվի Համար մեկուսացած ձեր նն, որոնք Հանդես են գալիս միալն Հին Հայերենից ժառանգվածմի քանի օամազրականբաղադրություններիմեջ: Այսպես, օրինակ, ձեո բառի, ռիպես բայաղիական Հիմքի, վերը բեիվաժ ներբ- տարբերակըունենք արդի լեզվում գոր-

բաղադրական (շր:

վերարկու-ացուչ աճարկատարածու-ական, թեկնածու-ական, ածանցով ե կազաիմատից բայի Առնել կու-ություն այլն): ու

րված

բաղադրյալ

վերընող») չատ

Հիմջերում (-առու Փառնոլ, ստացող, բառերի մեջ ու աժանցն ընկնում է -ական,

առաջ) ինչպես՝ խնդրառուչածանցներից ճանձնախնդրառու-ականչ-խնդրառական, ինդրառություն,

«ությունն

այլ

շիջանառու-ութ յուն»շրջանառու-ությունչՀանձնառություն, ե այլն: Այս ձեւ ռություն, վրիժառու-ությունչ»» վրիժառություն Հիմբի վերի մասին կարելի է մտածել նան,թե իաղադրական Հանդես է դալիս պարզապես դերում կարելի էր բերել ջորանառել։ որի Համար իրն ապացուց բոսյերը: ճանձնատել վոիժառել, տարբերակներառաջ բերող ե առայժմ իբԲաղադրական իրողություններից չորս բն օրինաչափությունդորժող այս նան վերաբերող առանձին բառերի Հեչյունափոբացի կան

առնել բայիարմատը,

ժաժվողժիայն էրկու բառումձեբբազատ ("րից՝ձերբազատել,ձերբազատում), ձերբակալ (որի` ձերբակալել, ձերբա-

կալություն, ձերբակալում): Այդ բաղադրական Հիմքը բարում էլ,

գրա

բառարաննհերիտվյալենրի, ունեցել ենը, բաՋի վերբ բնրբվածերկու բաղադրությունից, նես երեբ բաղաիստ

մէջ ժիայն (4երբաձղություն, դիությունների ձերձծրբասուն, Բացի): Սա ինքնին նշանակում է, թե այգ տարբերակը ոչ միայն ժամանակակիցՃայլերենի, այլն գրաբարի դասական չրջանի Համար կենսունակ չէր. ավելին. այդ ձեր արդեն չէր օրիբացատթվել գրաբարում գործող ձեռսկավզմական կարող որում ն ճանգող բառերիգործիս բոթ նաչափություններով, վան Հոլովը, իբրն գործող կանոն, կազմվում էր սովորաբար -ամբ վերջչաժասով(4նռամըբ,ճարսամբ, մատամբ ե այլն): Այդպեսէն նան կին բառի կան,- քովո բառի էեո-, տալ բսվի տաց-, կամ բայի կաց- Հիժջշծրը, որոնք քին դրարարում »

ժամանակակիցՀայքրննի բառաեճրի գործածականությունը կազմության ժել: Այ Հատկանիշովբաղադրական4Հիմբերբ ն դրանցտարբերակներըբաժանվում են երկու խմբի՝ կենսունակ (կենդանի)հ անկենսունակ կամ մաճացած): (քարացած կենսունակ են այն ճիմքերը ն դիանըտաիբերակները,որոնեն կազմվում: ցով Խորանորբաղադրություններ Այսպես, օրիհակ, բեռնավտո,բեռնունակություն, բեռնաչոշջանառություն, ե ծանբաբեռ,ուղտաբնու-բեռնատաշողություն ոտնատեղ, ն բազմոտանի, ոտնաճետք, ռտճատակ ոտատեղ,ոտաբոբիկ, ռտաշոո.-- տեղակայել,տեղակայանք, մեոձակա.-- կնաթող,

Ճիմքծր, կենսունակէին իբրն ձնաբանական բաղադրական բերաեն բացատրվելմիայն Համեմատական սակայն կարող օրինագործուն կանությանօգնությամբ, բայց ոչ գրաբարի է, ոթ եթե այդպես է գրաբարի Հասկանալի չաֆություններով: ու

տարբերակները Հայերենի Փաառավել անբացատրելիժամանակակից մար: հրոք էլ. ժամանակակից Հալնրծնի ձնակազմության, ոչ մի կանոնով Հնչլունաբանությանու քառակազմության դարձայնավորը բառք ի կին չձնք կարող իմանալ, թե ինչու քեռեն բաղակազժվել կաց-, տաց-» ձել է ա քե ինչպես դրական Հիմքերբ ե այլն: Աշճա այս ճանկամանքընկատի ունենալով, բաղադրականՀիմքերը ե դրանց տարբերակները կարող ենք բաժանել երկու կարպատմականՃճալեցակետով են այն բաղան արդիական: Ավանդական դի` ավանդական որոնք, անկախ ղբականճիմքերն ղրանցտարբեբակները, Համար,

ազա

ճս

Հիժբերի բաղադրական

ալդ

հե

կնածին,կնահաճն հղբալբակին,տագեբակինիտագեոկին.-հիմքակազմ, տաբաճիմք, ճիմքայինն ճիմնատակ, ճիմնային ե

ն են գոաբառից ժառանգված իշենց գոբծածականությունից, ժամանակակից իբենց կազմությամբչեն կաբող բացատովել Այդպիսի ճիմքեր են, բաճայեբենիօբինաչափություննեւով:

տուբ-, կենս-, կենղ-, մատան-, բառների ն-ի Հանդող աստեղ-, կայսեւ-, կյաց-, ոռն-, մատն, Հիմքերը (ձեռն-, գրաբարյանուղականաձնե ն ն՝ երւոն-, ձուկնշնշտափոխականՃճերթաայլն), ինչնա որում չեշտի ըստ Հիմքերը, դայությամբ Հնչյունափոխված նս, ինչՀետ կապված Հելյունական չերթաղավությունները ԱՐեն: Հեչլունափիոխությունննր պես գիտենք, ավանդական ն Են այն բաղադրական ճիմքեբը դրանցտարբեբակդիական ե կարող են են որոնք աշխարնաբառբում ձնեավոբվել ներր, գործող կամ գոշծած օբինաաչխարճաբարում բտցատովել ինչանս՝ կնոջական, Փրոջական,ձեռքաչափություննեւով, գրքազնա բաղաղրությունների ոտաբորիկ, այքածակ, բաց, ձեոք», ուտ-չ Հեչլունաբագոք- Հիմքերը» աչք, կնոջ-,ԲՐոջ-, քնչպիսիք են եզբագիծե նական այնպիսի տարբերակները» ն նման ն բախտորոշ բառերի ֆէզո- ն Ֆովեզո, ռոբոշաբկել էզո-, վօբոչ ն օթռջ Հիժջերը ն այլն, հ այլն: Հիմբերի թվարկվածբոլոր կարգի տարբեՔաղադրական րակները կարելի է բնուքագրել ու դասակարգելնան ճամաժամանակյա մոտեցումով՝Հիմք ընդունելով այդ տարբնրակ-

ՑԻ մերը Հիշվածեծրից,

ֆՈՌ

տու-

բազմաթիվ քազադրություններ,որոնք մեջ ուննեք

բեռ- ն բեռե-, ոտ- ն ոտն-, կայ- ն կա-, կն- ն կին-, ճիմքն ձիմն- բաղադրական «իմթատարբերակները, բոլորն էլ գինեն Քե հորակազմություններ (տվյալ դեպքում՝ գրաբարի ճՀամեմատությամբ).քանի որ դրանցով Հավասարապեսկարող

,

ու

նան

նման

են

ն

-

կազմվել հորանոր բաղադրություններ, ապա դրանք կենսունակտարբծրակնքր են, են այն բաղզազբաԱնկենսունակ (քարացած, մաճացքաժ) ու կան Հիմջերն դրանց տարբերակները,որոնցով այլես նոր բաղադրություններչեն կազմվում, քեն դրանքառկա ծն մեր արդի լեզվում գործածվողթաղադրությունների մեջ, ինչպես՝ քեո-, մատան-, կանաց-/կանանց-, ձեռաց, ձեբք-, կենդ- ն այլն: Այս ճիմքերով կազմված բոլոր բաղադրություննեիը, բարդություններթն ածանցումներ, ժառանգվելեն գրաբարից (առանձինքառեր՝ժողովրղախոսակցական լեզվում պաշպանված «ինչայնրենյան չհրարց), նուլնիսկ այնպիսի Հիմքեր» ինչպիսիքեն հոր, մռՐ-, աստեղ-, որոնցով կաղմված բաղաղրություններիը (Հորեղբայր,մորաքուլի, աստեղավառ, բազմաստեղն այլե) շատ գործածականեն կամ եղել են ալդպի«անց փոտիկ անցյալում, դարձյալ կենսունակչեն, որովշճետե դրանցովալլնս նոր բաղադրություններ չեն կազմվում. ավելին. ոչ միայն նոր բաղադրություններըկազմվում են դրանց ճայո-, մայո-, աստղ- տարբծրակներով, այլն գրաբարում կազմվածն աշխարճարարգրականությանմեջ էլ գործածված չատ բառեր արդեն «արդիականացվել» են, այսինքն հու-, 28Լ

մոբ-, աստղ-

յան

են հայո-, մայ»-, ձենրը փոխարինվել աստեղ-Հիխմքծրով 4իմբերով (օր. Ճայրաբարո: մայրենի փխ. գրաբար-

մործնական Ճորաբարո,

ն ա

բառերի):

2. Հոդակապ

սանմանապան, սեղանատուն, ճեռագւասյուն: Գործավար, են երկու, եկազմված քարդուժյունները հեռագբասյունաշարբ

բեք կամ չորս Հիմնական ձնույլթներից, որոնք իրար միացել ծն ա ձայնավորով: Քարդություններիբաղադրիչներնիրար կապող, Ժիավորողա ձայնավորը կոչվում է շոդակապ։ Հաերենի, մանավանդժամանակակից Հայնըննի բառակազմական օրինալավությունները թույլ են տալիս բարդությունն Բբ կազմել բաղադրիչների՝ճոդակապով-միավորումովն ա-

ռանց գրան՝ բաղադրիչներիուղղակիմիավորումով: Այսպես, սանման-ա-պաք, սյուն-ա-շաո,կազմօրինակ, գոոծ-ա-վաբ, ա-տուն, րեկեբ-ա-կիցբարդություններիբաղադրիչներըիրար Հետ կապվել, միավորվել են Հոդակապով։ իսկ զոկիցչջոկի որ` մ բաղաբառերը թոչնոբս,խաղընկեր,կազմաբար Ճացզթուխ, առանց ճողակապի' կղլումով, դրիչների ուղղակի միացումով, հն կոչվում ճողակապով բարդությունները Հռդակապունեցող

" :. Դ «յ ՔրԴո հակա

եներ,

ւմ պից զուրկ բարդությունները՝

ր

ու

էմ Տոն, իմաստաչոդակապըզուրկ է իմաստիցեյ որպեսւ կանոն, լին տարբերակումառաչ չի բերում միննույն բաղադրիչենրիը

անձճոդակապտարբեբարդության ճոդակապով կազմված դռնբրացչդոռնաբաց, բակներում (4 մմտ.Հացատուն. Հացտուն, ն

ալա: Ի բյուրաճանճարբյուր մանճար ե

ճոդակապը, որպես ձեույլթ,կոչվում է

գոր

ար

(ֆունկցիոնալձնույթ)։ Առանձինդեպքերում, սակայն,

ւք Կ

պատ-

մական զարգացմանընթացքում անճշդակապ կարող են տարբերակվելնան իմառտով՝ վետարբերակները «շաց քխնբածվելով տարբեր բառերիյ ինչսես՝ հացաթուխ գբ»--հացթուխ «Հաց թխնչով զբաղվող մարդ, ճացադործ», ն այլն, Հայերենի բառաբանավոր«բնրանացի»--բանվոո կազմականկանոններիՀամաձայն, ձայնավորով սկսվող բաճիմքնրը ճոդ չեն ընդունում, ինչպես՝ դժվառընաել, դադիող 28Հ ճողակապով ն

վայտասնամյա, աբեգրնդդեմ,բազմիմաստ, պաբուսույց, ն այլն: չող չեն ստանում նակ ե, ո (»յէ, "էջք, Ճճանոօգուտ ճիմվօ) Հնչլունակապակցություններովակսվողբաղադիոկ Քերը: ըստ որում այդպիսի բարդություններիմնջ դրանցարտասանվում են որպես էյ օ պարզ ձայնավորներ, ինչպես՝ ն այն: գետեզո, վերելք, բարձրորակ,բախտոոբոչ Վերչին տարիներում, սակայն, միտում է եկատվում այդ կարդի բոսդագրական բարդությունները նույնպես կազմել ճո-

«խմքերով

դակապով,ինչոլես՝ խոբաիմաստ, բազմանչ,ճանբաօգուռ, ճայբենաավանդ, քաղցոաերազ,չքաեւթ, հղճիկառտ,բնան այլն: ԵՔՔ ե ն ո տառերով (յէ ն վօ որոչ (1), լավառբակ

սկսվող բաղադրող ճնչյունակաղպակցություններու)

ճիմբերի չափով արդարանում է ճադավապիառկայուՔյունը նրանով, որ գիանք իրենց արդի արտասանությամբ բաղաձայնովսկսվող Հիմքեր են (նրազ-յէրազ, որոշչվօրոշ ե այլն), ապա այ է, ը, ի, ու օ ձայնավորներովեկսվող ճիմԼ Քճրի Համար Ճողակապովկազմություններըբացարձակառլես ճն վ սխալ ձն. սխալ է նան ե ն ո սկզբնատառերով (-յէ Հեուն բաղադրող «Ճիմքերով«նուց ավանդված ն մեր լեղվում վաղուց ի վեր գործածված ու արորվաժ անճոդակապբարդություններըփոխարինել լ Հոդակապով բարդություններով ն ստեղծել այնպիսի խոժալուր բառեր, ինչպիսիք են բնաոբոչ,լավառբակ, առվաեզո,գետաեզո 1: այլն, փոխանա վ՝ բնդբոջ,լավոբակ,առվեզբ,գետեզբ բարձճունչ բառծրի, ձթե դա չի Քճլադրվում ստեղծագործական անձրաժեշտությամբ՝ գեղարվեստական ոտեղժաղործությունների ժեջ։ ճամար ինչր

ԱԱ չան

մտավ

1. Հրնձճալերենյան շրջանից մինչն այԾանոթություն.-ժըմ էլ Հայրենի միակ կենսունակՀոդակապն է ա ձայնավորը: Գրաբարումունենք բարդություններ,որոնց մեջ առծ-

ինույթ ճոդակապի դերով ճանդես հն դալիս ո, եչ ու, ի ձայնավորները(օր. երկոտասան, Հնգետասան). դրանք, սակայն, Հոդակապչեն, ալլ «նազուլն չրջանից պաշպանվածձալնավոր բներ, որոնք վկայում են, ոբ ա Հողակապնէլ նախապես եղել է բնի ձայնավոր: Պատմականզարգացման ընթացքում ձայնավորական բներն ընկել են ն ճին Ճայերենում առավել տարածված ա բնով հաղադրությունների մեջ ալդ ա-ն գիՀ08

տակցվել է որպես բառից անկախ, բաղադրությանճիմքերն փրարկապող, միավորող ձայնավոր, այսինքն Ճոզակապ Այքուամճեացնիվ, որօչ բարդությունների մեջ ճանդես է գալիս հ ձայնավորը ճոդակապի դերով նան (ճմմտ. ծաղկեփունջ, ճաշվեմատյան, այցետոմս, քարհտախտակ,խարնպատիրն դերում Հանդես եկող ալգ ե ձայնավորը այլն): ժողդակապի տարբեր բաղադրությունննրում տարբեր էլ ծագում ունի: ա) Ամենից տարածվածնու կանոնականն այն ե ձայնավորն է, տի ստացվում է սերող ճիմքի վերչաճանգի ձայնավորին Հո-

դակապիկամ բաղադրող Հիմի «կզբեաճնչյունա-ի միավոբուժով (ի--աշ-յայ գրաբարյանեա) ն այդ Ճնչյունակապակքության (գրաբարիեա ձրկբարբառի)շեշտափոխական ՀնրՔագալությամը(գրաբարյան հաչ»ե), ինչպես` այգի-ա-գործ

ջացել

են

կապես

ա

վերը բերված կանոնավորկազմությունների,Հատն բ կետերում նշված է ձայնավորովբաղադրու-

թյունների ճամաբանությամբ,իխնչպես՝այցետոմս,ծաղկե-

պսակ, հոկաթեդուռ,քաբհսիրտ,բոռնզեձույլն այլն, Այս

կարգիբաղագրությունները սխալակազմություններ են, որոնը գործածությունը ճանձնարարելիչէ (պետք է գործածել ալատովս,

ո

են

:

թաորարՄՆ

ծաղկապսակ,

հրկաքադուռ,

իո»չ

թեղա-

թա իա

քարա

դարձել (այցետոմս, ճաշվետար(բայց՝ ճաշվապած),4աջւ

մեճարգարն այլն):

Ածժանցումննրի մեջ ճոդակապըժամանակի ընթացքում միացել է ածանցինն ջատ դնպքծրում այլես չք գիտակցվում Հ»այզեզործ, ոռկի-ա-ձույլ 2»ոսկեձույլ, բարի-արբարչ»-բառե-ոիպես այդպիսին: Քանի որ «Հոդակապը»,բնչոլնռ 2.

,

ասացինք,

ն այլն: բաբ, ընտանի-ա-կանչ-ընտանեկան

բ) Արոշ բառերի էջ այդ ե-ն ե կամ յա (գրբ. հայ) ածանցն է, որով կազմված ածականը, որպես կայուն բառակապակցության բաղադրիչ, ուղղակի կերպովկցվել, միացել է գոլականին, ինչպես` ծաղկե փունջշ-ծաղկեփուն), քարյա(դիբ. ջարծալ) տախտակ» (գրբ. քարէտախտակ), քաշետախաակ Էարյագռիչ(գրբ. քաԲայ գրիչ)» Էարեգբիչ (գրբ. թարէգրիչ), կաշվե գնդակշ» կաշվեգեդակ, բոռնզեփայլշ-բոռնզեփայլ (գոյականական երՀ արե ղաշ շանակությամբ՝ ճբրոնղդե (նան փայլի), քարթեդար)քարբեղառյան, բոոնզեդար-բրոնցնդարյակն այլն (այժմ քաՐՔ դար, բրոնզն դար կայուն բառակապակցությունները փոխարինվում են բրոնղի գար: քարի դար ձեներով,իալց քաբեդարյան ե բրոնզեդարյանգեռնս մնում են ե կարող են մեալ՝. զիտակցվելովորպես բրոնզի-ա-դարյան, քարի-ա-դարյան Ճոդակապովբաղադրությունների: զ) Առանձինբառերում Ե-ն Հնագույն ձայնավորական բուն է, ինչպես՝ ճինգե-րոբղ(որի ճաժարանությամբէլ վեցերորդ, չոթներորդն այլե), շանեկան, խաբե-պատիր6 այլն։ դ) հենչպեսվերը նշվեց, ե ձայնավորն առերնույթ ճողակապիդերում է Հանդես զալիս դրախարլան բացառական ճոռլովով կրկնավորներիժել, ինչանս՝ գլուղե-գլուլ, սարե-սար, քարհ-քար ն այլն: ե) Վերջապես, շատ դեպքերում էլ Ե ճոգակապով բաղադրություններ տռա26

երբեմնիձայնավորականքունն է, բակ այդոլիսիք կարող էին վինել ա, է, ու ի, ռ ձայնավորները,ապա ածանցներինմիատվել են տարբեր ձներ, ինչՖալով՝ դրանք ձայնավորնքրով «իո. -ցի (առանց «ճոգակապիդ), ն -եցի (ն «Հոդակապով») -ացի (ա «Հոդակապով» Հմժտ. լնոնցի, գավառցի, հրնանՑի--- էչմիաժեեցի, վանէցի, կարնհեցի,գառնեցի.-- քաղա-չՔացի, օտարծրկրացի, տեղացի). -աստ (օր, զգաստ, իմաստ), -եստ (գովնստ, պաճշծատ), -իստ (ճանգիստ),-ոատ (ճադումուռ,գալուս ո) ն այլի 3. Ե «Հռգակապով» բաղադրություններիառաչին կետում եշված ե ձայնավորովբարդությունների այդ ե-ն պատկանում է սերող ճի քին։ ես` փնչլ այգե-գործ, ոսկե-ձույլ, բնտանե--

սեր,

բարե-կամն այլն: Անշուշտ, ճշգրիտ վերլուժությունը կպաճանջեր վերականգնելի ձայնավորըն ՀիմքերըՀամարծլ այզի-, ոռկի-, ընտանի-,բաբի- ն այլն, սակայն գործնականորեիավելի նպատակաճարմար է ե-ով ձնե ընդունելոբպքս ճիմջ: նույն մռատնցումբ պետք է ունենալ նան խաբեպատիրն նման բաղադրությունների նկատմամբ(գ

կետ),

ածանցումննրի դեպքում, ըստ որում ձինգեբոող, ն նման վեցերորդ ածանցումներիԵ ձայնավորըմիացել է աժանցին,բնչորես՝-եցի/-ացի,-Եստ/-ուստ ն այլ աժանցնե. Բայց

բում:

ոչ

'

:

Ց. Բարդություններ

ն անիսկական յակ բաժանման՝ իսկականբարդություններ բառդություններ Հակադրությաժբ, անիսկականբարդությունբաղադրություԲարդությունէ կոչվում այն Համադրական ների տնսակների ճամարծլով բոլոր Հարադրությունները, նր, որ իր կազմում միավորում է երկու կամ ավելի Հիմնան կցական բարդությունները: Քարդություննիկրկհավորները ( --գանդր- ն Հեր) գրական ձնույքներ, ինչպես՝գանգրահեր բի այս դասակարգումըժամանակիընթացքում տարածվեցե (այգե-, պան)» (գր-, դարան, -վար),այգեպան դաբանավաո մուտք գործեք հան դարոցական դասագրքերի մեջ, Վերջին (ճծո-, -գր-, ղասատու (դաս տու), ճեռագբասյունաչար տասնհափյակում, սակալն, քննադատականփոտեքում է ցու(գունդ, «ալուն, -շար), լացուկոծ (լաց, կոժ), գունդագունդ Մ. Աբեղյանի, այնպես էլ ցաբերվում ինչպես Հաջորդեերի ն գունդ), մերթընղմեոթ(մերթ, բնդ, մերք) այլն: որոշ դրուլքների եկատմամբ. Մ. Աբեղյանի բառակազմաԸստ կառուցվածքի,կազմության եղանակի, իժատտային կան ռամունջի նկատմամբջննադատականվերաբերմունքն ն բաղադրիչների ներքին բքնրաառանձնաճատկությունների արտաճայտվումէ ճիմնականում իսկականե կցականանվաբարդություններբտարբեր կանական Հարարբերությունների նումների բոտ որում ավելի սուր քննադաոունկատմաժբ, ւռչարԱյգ տեսակների բնութագրությունը տնակներ ունեն թյան առարկա են դառնում այդ անվանումների Ճետագա բեր Հատկանիշներիու չափանիշներիվրա է ճիմնվում, ուստի զարգացումը ն ծայրաճեղացումը ներկայացնող իսկական ն ե նպատակաշարմարէ ժամանակակից Ճալերենի թարդուանիսկական բարդություններ անվանումների: Մեր կարժիջով, թյունների աաիբեր տեսակներըբննության առնել բնորոշման սակայն, այնքան քննադատելիչեն իսկական, կցականանտարբեր ՀիմունքներիՀամաձայն առանձին-առանձին: վանումեերը, որքան այն, որ բառդությունընդճանհուրանվաբոտ ոոնսակներն Ա. Բարդությունների ֆումով էն կոչվում ինչոլես Պարադրություննեիր՝ իրենց բոլոր բառակազՀայերենի Ուսումնասիրելով կազմության-տեսակներով, այնպես էլ բուն բարդությունները: Այս մոտե(գրական ն ժողովրդամությունը գիաբարի, աշխարճաբարի ցումով բարդություն տնրմինը տարածվում է բոլոր կարգի այլն բարբառներիՀարուստ նյութի ճիման խոսակցական), բաղագրություններիվրա, Իր ն մթագնում է բաղադրյալ բաբաժանում է վրա, Մ. ԱբեղյանըՀայերենի բարդությունները ռերի կառուցվածքային տարբերությունները: Մյուս կողմից, կցականե իսկական: Լսո Մ. հրեք տեսակի՝Ճարադրական: այդ ընղճանիացումը անկարելիէ դարձնում փքրն բառակուզառաջին կարգին Աբեղյանի բնուքագրությունների, մական իրողություններ դիտնլ այնպիսի բառակառակցուեն բոլոր ուժ Հարադրությունները,երկրորդ կարգին՝ Ճարաթյունենիը, ինչպիսիք են բրոնզի դարբ, գլուխգործոց բւսղամիավորումով,իրար կցվելով դրությունների բաղադրիչների դիլալ անվանումներն տերժինները, մինչդեո սկզբունքաժեչբերում, կաղմված բարդությունները(գործածել, վին ոչ ժի տարբերությունչկա, օրինակ, դեմ ղուբս գալ, ան այն), կարգին՝ այն հրրորդ պնսպես չում, անցուդարձ, ոաջ ընկնել, ման գալ Հարադրությունների, որպես կայուն են որպես բարբարդ բառերը, որոնք միանգամիցկազմվել ե, ասննք, կաշմիբ անկյուն, թել պակապակցությունների, ճայնրենի բառակազմական օրինաչափությունների դություն՝ իչն Բւո.նի»,քարիդար կայունբառակապակցութմյունների Ճամաձայն (զորագունդ, թանաքաժան, ծրկրագունգ, թոչեոր» ուսկաղզմական տեսակետիցդրանք բաղադրություններեն, ոհ այլն): Հետազայում, լուբացնելով Մ. Աքբնղյանիայս դաիոնջ կազմված են մեկից ավելի բառերից, բայը արտաճայԳ. Մնակը, առանձնապես տում են մեկ բառային իմասու ժենց այդպես էլ բնորոշում է սակարգումը,մեր լեզվաբանենըը, մասնակիորննզարգացրինայլս դասակարգումը՝ ավելացնելով Մ. Աբճղյանըճայնիենի Հարադրությունները։ Մնում է ավենան 4-րդ տեսակը: այն է` Հապավականբաղագրությունները լացնել,որ ինչես Մ. Աբեղյանը, այնպես ձլ զ. ՍնանըբարժամաՄիննույն Հապավումներձանվանումով: դությունների դասակարգմանզլաավոր Հիմունքն են Համա«նռրասգույն "րոս պատմականմոտեցումը. երանց Հիշյալ դասակարգումծոլակ բաժանումըվերափոխեքին երկնակ, Մ. Աբեղյանի

պատվա-

առաջքա-

ու

'

նե ճատկրկնական կցականկամ կապակցական, իսկական, վածական: 1. Բոն կամ իսկականբաոդություններ.-Փաճպանելով

ներկայացնելուբարդ բառերի կազմության տեխնիկայի զարգացման աստիճաններըկամ աստիճանավորումները,ինչպես կոչում է Մ. Աբեզյանըչըստ որում, խերը նպաուսկ ունեն

տա

բարդություններիառաջացմանռւ զարգացմանընդանուր ն նույնիսկ՝ Հայերենի ճնռոավորանցրբինաչավփությունները գալիիրողությունները: բառերի բննություՀայհրենի բաղադրյալ ժամանակակից առարկա է: ձաուումնասիրության նը 2ճափաժամանակյա ն բառերի կաբաղադրյալ մաժամանակյա ձայնցակետով առանձնաճատձճիմնական ոռուցվածքայինչբառակակմական բառերը բաժանվում են երկու կություններով, բաղադրյալ տնճակի՝վերլուծականե Համաղրականբաղագրուքյունների: չ միայն Դրանովիանբառդություն տերժինը տրվում այն բաօ-

`

կազմված երկու կամ ավելի ձնույքների միավորուո: մի բարդ բառ մեկ բառ է, անկախ այլն բանից, բն կցակա՞ն է, կիկնակա՞ն քե շատվածական:Անցնելովբուն բարդություններին, առա պետք է նկատի ունէնալ, որ այս դեպջում «րուն» կամ «իսկական» անվանումներընշանակումեն միայն, Քն այս կարգի բարդությունները լեզվիմեջ ծենց «(զրից նեթ ճանդես ձն գալիս իբրն բարդ բառծր, կազմվում են իքրն այդպիսիք: ՔԲնորոչելով իսկական բարդությունները, Մ. Աքեղյանը գրում է. «իսկական բարդությունների երկու բաղագրիլ մասերը միշտ միացած իբրե մեկ բառ ձն գրվում, ե հրկուսը միասին մեկ նշանակություն ունին եվ ալնուչեն` «իսկականբարդությունները կազմվում են այս ընդչանուր կանոնով. 1) Բարդության երկու մասծրի մեջ մտնում է Ա ձայնավորը,որ կոչվում է Հոդակապ... 2) Քարդությանառաջին մասի Համար առնվում է հզակի ուղղականչշոլովը..անդամի վերջի փակ վանկի ձայնաՀ ծ) Բարդության առաջին վորները, մնալով անչեչտ՝ կրում են ձայնափոխությոմո: Ար Հատկանիչներիցոչ մեկն էլ, ուսկայն, չի կարող դիտվել որպես բուն կամ իսկականբարդություններիէական ճատկանիշ, Բարդությանբաղադրիչմասերի միացած),իրբե մեկ բառ գրվելը ե երկուսը միասին մեկ նշանակություն ունենալը միմիայն օիսկականդբարդությունների բնութագիրը չէ. կցջական բարդություններընույնպես իբրն մեկ բառ են գրվում ն էն՝

Ամեն

Են հբկու կամ ավելիճիմճատեբին,ոբոնք ներկայացնում կան ձեույթներիմիավորումըմեկ բառում: Քարդությունների այդ ըբնդճանուրբնութագրին միանում են նան չենց դրանով պայմանավորված երկու ալլ բնութագրնր՝1. ամեն մի բարդություն, իբրն մեկ բառ, արտասանվումէ ն գրվում բաղադրիչների ժիասնությամբ՝ առանը քառանչատ դադարի, Հ. ամեն ունենում մի բարդ բառ է մեկ 4իմնական բառային չեշտ՝ վերջավանկի վրա, որի ճետ միասին կարող է լինել նան հրկրորդական թույլ չն2» առաչին թաղագրիչի վրա մասնավորապեսհրկար բարդությունների մեչ (Հմմ. էլեկտրասարքավորում, բազմակացութաձնություն, աշխարճաճանաչոզություն, օիինաղանցություն ն այլն): Այսպիսով, ալն, ինչ որ նախորդներիդասակարգումներիմեջ դոիծածվում էր իրին բաղադգրությունների ընդշանուր անվանում,գառնումէ դրանք Մի տեսակի անվանումը միալն, ըստ որում այղ անվանման տակ են առնվում ինչպես «իսկական, այնպես էլ «կցական» կոչված բարդությունները ինչ վերաբերում է բարդությունՖճրի ահսակներին՝իստ իրենը, բառակազմականեղանակնե ապա բոբի ու կառուցվածքայինառանձեաճատկությունների, լոր բարդությունները բաժանվումեն լորս տեսակիբ̀ուն կամ

Աբեղյանիտերմինը(իսկական), մենք, այնուամենայնիվ, գերադասումնեք բուն բաշղությունանվանումը, ոբովճետն «իսկական անվանումըննքադրում է հան ոչ ի«կական(աեիսկական)բարդություններիգոլությունը, որ ն, ինչպես ցույց տվինք, պայմանավորել է բարդություններիբաժանումը իստնսակենրի:Մինչդեռմեր բնութադրուկականն անիսկական քյունների Համաձայն, բոլոր կարգիբարդություններնէլ իսկական են ճենց րանով, որ Համադրական բաղադրություններ Մ.

էլ վերաբերում ծն ոչ քե միայն աստիճանավորումներն լեզուներին: Ժամանակակից Հայերենին,այլ ընղճանրապես՝ ուսումնա սիրությունը,սակայն, Հայերենի բառակազմության լուսաբանելուլեզուների մեչ Հճազիվբե Հեարավոբություն այդ

-

ԼԱԼԱաաա

Աբեղյան,երկեթ,.Ձ, Եր.,

Մ,

հ

նույն տեզում, էջ 114-158:

1974,

էչ 197:

մեկ բառային իմաստ

Այլ կերպ ասած,

ունեն.

դա

բարդու-

: տեսակների ընդճանուր ճատկանիշն էչ որ թյունների բոլոր | ընդունեցինք որպես ճիմց՝ բախդությանբնորոշման ճամար: հսկականբարդություններիկազմության ճամար Մ. Աբեղ- | յանի սաշմանած երեք կանոններընույնպես պետք է ընդունել վերապաճությամբ:Ալդ կանոններից ոլ մեկը լի կարոզ ճա ն նիշ ճաբուն կամ իսկական բարդությունն հդությ ճատկանիչ նրի էական արդեն խոսել ենք. բարդությունմարվել, Հողակա մւսսին ները կարող Մ. ԱբեղյաննՀլ իչկական բարդությունների մեջ իրն օրինակ | բերում է թոչնոոսբառր, որ հեշահակումէ, քե ես նույնպես որոշ անչոդակապբարդություններ ընդունում է որպես իս| իբրե բնդչանուր սկզբունք կարելի է

ոԱ

անառան Նան

,

ժամանակակիցճայհրննում: ի հրրոիդ Հատկանիշը(կանոնը)նույնպեսպարտադիր վերջո, իրողություն, Հատկանիչ չէ, այլ ուղեկցող ճնչյոմափոխական են ռչ բոենբաիրկվում բատ ոբում այդ վփոփոխություններին Հիմքերը: Ավելին. նույնիսկ այն Հիմքերում, որոնց մեջ լոր Հնեչյունավոխուսռվորաբար կատարվումեն ճերբքաղայական նն բարդություններիմեչ մանել նան կարող թյունները, ռանց Ճճնչյունափոխության,մանավանդ հորակազժ բարդուազո ար

դրանքկենսունակնն տրովճեսն

ա-

խա հոակեր ոմազաւա" րած: Եա Ի ա ուն"ն ԲԱՆ որո խի» Բրո / մաք ա Բոնք ի` ճիմջե այումրկու, աան անը ադովը Հա Հիմքերի անպայման առկա յությամը: Ն

նների

կան

Պ

բն Մ,.-

ո

մ

ժամհարդություննճը: լ Փերի բուն կամ իսկական բարզություն չկա: Լատ այսմ՝ ' Աա բեն Կա ճով աՆ Ն աթան: ձիմքեոով էէր ճե, կազմված մի բառղություն չի վարեք ամ, Հրիո իմա Հավատակը, բուն կամ լ Հ ախարՀնշտմար կջՄանա բերա Է ա 7 Կո Լոդամապի Բարդուն ունենրը է նկատել, այլն: գբադաբշանագետ տակառավաբում, աակ» Մ ըՔարա Համրավորերրի լիոփոխությունները այն էլ բուն բառեր բերվաժ բառերն էլ սամբ միայն կարելի է Ընդունելի անըբարգությունների էլ բազկացածֆ ձրկու որում բարդություններ, սի-

բող

այք

ն

մո

"մ

ընդունե

բառ,

որ

ճաժարել.

ՀԱՆ րեր 2 դճանուր կանոն, բաղադրականճիմքերը Հանդես են գալիս ուղղական Ճոլովի ձնով, եքե այդ Հիմբերն բե բառ գոյություն ունձն, Բայց կան բազմաքիվ բաղագրա, վան ճիմբեր, որոնք արմատականձնով չեն գործածվում իբրե

իբ-

| |

Քասաշակագետ, զիաա-

ինչպես, որինակ, գիտակից,

կարգ,ճեռաճա», հեռավառշում, բառերի ճեռուստատեսություն ն ճեռ Հիմքերը: գետ/գիա Հայտնիէ նան, որ բայերի ՝

ազա

դրական ճիմքերի մբ զգալի մասը այդպիսի Հիմբերն են կազ-

:

ինչպես՝ -խույսժխուս(խուսանավել, կենտրոնախույո), «պար -նույզ/սուզ(թեաույզ,սուզանավ), -թիռ (ինքնաթիռ), ն այլես (գազատար) Վերջապես, ունենք բազմաթիվ բաղա: ժում,

դրական ճիմքեր։ որոնք ճոլովաձներ կամ բայլաճիմբնի են, հնչպես՝ աշնանացան (աշնան- անո. Հոլով), աշխաբճազգա-

զողություն (զգաց- բայածիմք), իմացաբանություն (բմացբայածիմք) ն այլն: Թետքէ Հիշել նան կենս-, կյան-, տուն նման բազմաթիվ Հիմքերը, ռրոնք քեն ավանդականՀիմՓեր են, `

բայց

այս

դեպքում

դա

որնէ կարնորություն չունի,

ամեն

ե բաղաղբող

գ`

են

բարդ

բոլոր

բատ

բոլորն (րյան

Ժէրձ,

ն

այ

նն

,

Հիմքերից՝ սերող հ բաղաղրոզ (օր. տնչմերձ, այգե-փոիյ խորՀրրգ-կից, դարձ-կետ, քոչն-որս, Ճեռախուս-լար,գրադարանՃիմգետ, բանիմաց ն այլն): Բաղադրիչների(բաղադրական քերի) ուղղականՀոլովաձնով, թեք ճոլովննրով կամ բայաու Հիժբով լինելը բնութագրում է բաղադրությանՀիմքերն ն ոչ քն բարդությունները: դրանց զանազան տարքնրակները Այողիսով, եքե բուն բարդությունների կառուցվածքային հն բաղադրական Հատկանիշնէ այն, որ հրանք կազմվում եղանակի էական 2Հատկանիշն Հիմջնիից, ապա կաղզմության Համադրումը (ռինքեզը է բաղզադրիլների ) եկ անբաժանելի ժիասնության մել: Այս նկատի ունենալով, բուն բարդությունֆճրբ կարելի է կոչել նան ճամադրականբարդություններ: Վերջապես,ունենալով իրենց բաղադրականճիմքերը, բուն դառնում են այդ «իմքերի Համակցության վրա կազմվում են նորանոր կաղապարներ,որոնց Հիման ն դարանճիժթերից ա Քարդություններ. օրինակ գր-

բարդովքյունները

ի

Պրո

կապով կազմվել է գրադարանբարդությունը, որի կաղապաբով էլ կարելի է կապմել ե կազմվել են գրադարակչգրապաՃարան, գրապաճոց ն այլն, կամ ջաղաքամերձ բարդուքյան կայարանափերձ, ճրատնամնիձ, գյուղամերձ, կաղապարով ե ե ոլախակամերձ այլն, այլս Հ. հցականբառդություններ.--կցականէն այն բարդուՍյունները, որոնք ստացվել կամ ստացվում էն վերլուծական բաղադրություններից՝նրանց բաղադրիչների միավորումով, կցումով: Ըստ այսմ, նրանք բարդություն են ե նույնանում են բոլոր բարդություններին նրանով, որ մեկ բառ են կազմում, ն տսրբերվում են նրանով, որ ալդ ժէկ բառն ոտացվում է

էն իրենց ձեով Համընկննլ բաղադրականՀիմբծերին ըըՎարող

:

ը

-՛

բառերիցկազմվածկապակցություններից: Վերջին Հաշվով,

բ

Հարադրությունները,բայական քե անվանական, կալուն բադակապակցություններըն ճատվածականհաղադրթությունննր" բըչ այլ կերոլ ասած, բոլոր վերլուծական բազադրություննեբը ոչ երբ բաայլինչ են, Եքե ոչ բառակապակցություններ։ | ռակապակցությունը բաղադրիչներիմիավորումով վերածվում Է է մէկ բառի, Հանդես է գալիս արգեն ոիպես քարդություն: Այշպես, օրինակ, անց կենալ, առաջ քաշում» գլուխգործոց, չորս Բաբկաճի, ի միչի այլոց, կես օո, քարե գոիչ, բոոնզի ղար, խոսքիմասայինմեկ բառ չեն կազմում. դրանց բաղադրիչենիըպաճպանում են իրենց բառային ինքնուրույնությունբ, Համապատասխահաբար՝ նան բառահջատ դադարը ն րբառային անկախ շչնշտը, Հետնաբարն բառակասակյություն- ' քր ձն, կամ՝ բառակազմականտեսակետից վերլուծական հազադրություննքր:Սակայնէրի այղ բաղզագրիլների միավո| թումով ստացվում նե անցկացճնել, առաչքաչումչ գլուխգորկեսօր, քարեգբիչ, ծոց,չուսնաշկանի, իմիչիայլոց, բոշոնզե--

՛

:

դարբ, բառերը որպես մեկական բառ, խոսքիմասային

ռակապակցությունները վերածվում են

այդ

-

Ը`

բա-

բարդության ժի սակի, այլն Ի կցական քարդության:,կցականն բուն բարդությունների էական տարբերություննէ այն, ռր բուն քարդություններըկազմվում ձնե բաղզագրական(թերող ն բաղզադրոզ) ճիմքերից, մինչդեռ կցական բարդություններիզուրկ ձն բաղադրական Հիմբերից-նրանք կազժվումեն բառակա-

սո-

վորականէ դառնում բաղադրիչների, այսինքն՝ բառակապակցության անդամեծրի, միաճար, որպես մեկ բառ արտասա-չնելք ն գրելք, որով ե առտրճանաթար Հաղքանակումէ մէկ բառի, այսինքն՝ կջական բարդության վերածվածձեք Քէրաժ օրինակներիմի մասում արդեն Հաղքանակելէ միասին Դրությունը(իմիջիայլոց, այնուամենայնիվ, մեկընդմնչ, մեջբերում, այստեղ, մինուճար), մի մասում առայժմ ավելբ աոՀորականէ բաղադրիչներիառանձին-առանձին գրությունը:

իրին կցական բարդությունների լրացուցիչ Հատկանիչ որ դրանց բաղադրիչները սովորաբար 2ծշթափոխական Հնչլունափոխությունների չեն ձեթարկվում, նչպես ծռտումուռ, ճիսունամյա, կեսօր, մեչտեղն այլն: Ըստ այժ, այն դեպքերում, երի բաղադրիչներիցառաջինում Ջա 1 ձայնավորիչեշտափոխականՀելյունավոխություն, նենք բուն լոսրդություն, ինչպես՝ կիսաջ «կիսով լափ դեպի աջջ, ճձիսնամյա, ծոքիթ ն այլն: Այոպիսբ բնութագրության ճիժքն է շնշտափոխական ճերթագայությամբ ՀնչյունափոլթուՔԲլունը։որ ինքնին արդենբառակապակցության անդամը փոխարինում է բաղադրական Հիմցով (նախաչեշտ դիրքային է նան, որ այդպիսի դնպքետարբերակով):Հատկանշական բում ճաճախ երեան է գալիս նան տ ճոդակապը, ինչպես՝ բայց` կիսաբերբան, կեսբեբան, ծուռժիթ, բայք՝ծռաքիթկամ ն այլն Փոքիթ,պինդզլուխ, բայց՝ պնդագլուխ պետք է ընդունել այն,

ւսո-

ու-

տե-

ն

սակցություններիանդամներիմիավորումով,որոնքչնեք կադիտել որպես բաղադրականճիմքեր, բեն այդ անդամնե-

բոզ

բուն բարդության «ցի» բաղագրող (ճմմտ. գեղացիր ճիմքը ե ցիրուցանկցականբարդության ցիո բաղագրիչբ, չր ցիո բաոբն է): Այն Հանդամանքի, որ կցական բարդությունները ստացվում են րառակամլակցություններից ("արագրություններ, կայուն բառակապակցություններն այլն), Հնարավորէ դարձնում դրանց՝ մեձրք որպես Հարադրությունկամ կայուն բառակապակցություն, մերթ իբբն կցական բարդություն գորժաժելը, ինչպես՝ ի միչի այլոց/իմիչիայլոց, այնուամենալնիվ/այնուսմենայնիվ,այսու ճանդեոձ/այսունանդեոձ, մեկ բնդ մեջ/մեկընդմեջ, մեջ բթեբում/մեջբերում, զգործաֆել/գոր.-ձաձել, չորս աչքանի/չորսաչքանի, ճինգ մետբանոց/ձինգմետբանոց,այս տեղ/տյստեղ, մին ու ճաո/մինուճաոր, թել պանիո/ ձե այլն, Այսպիշի բելպանիռ, խոսքի մասային/խոսքիմասային զուցածնղ զործածություններովժամանակի բնքացքում

ն

18--1521

կցական բարդությունների կառուցվածքալինՀիմնական Հաոկանիշն է այն, որ դրանքստացվումեն ոլ թե բաղագրական Հիմբերի, այլ զանազան կարգի բառակաղպակցությունեծրի անդամներիմիավորումով, ըստ որում կազմության(անգլլուտինաւս նղանակն ավորման) ) ամեն : Կ9ում ը («` ի միագոր

ար

Մանդթություն.-- Քանի որ բարդությունների տեսակների

ինութագրությունները, ինչպես ն ինքը՝ բարդությունիեբթ դասակարգումը«իմեված է Համաժամանակյա մուռնցման Վրա, ապա կցականբարդություններըիակականներից բարդություններից)տարբերելու Համար պետք է բնդունել Հետնյալ գործնական չափանիչը, նքե տվյալ բարդությունը կարող է վերածվել Ճարադրությանկամ այլ կարզի բառակապակցության՝ բաղադրիչների ուղղակի անջատումով, առանց որեէ ձնափոխությանե առանց իմաստային միասնությունը խախտելու,ապա դա կցականիարգություն էյ նչպես այսայս

(բուն

տեղ--այս տեղ,գլուխգործոց--գլուխ գործոց,գործածել--գործ ածել, վեբածել--վԵՐածել: Ըստ այսմ, այն բարդությունները, որոնց չենք կարող վերածել կապակցության( Հարադրություն-

Ների կամ լիացական բառակապակջությունների, ճՀափվածական բաղադրություններին այլն), այլես չեն կարողդիտորպես կցական բարդություններ, ինչպես՝ հանձնաբար,

վել

ճուշաբար,ակնկալել,օբենսդիր,կիջառելն այլն:

Մ.

Արեղ-

անն էլ, խոսծլով կցականբարդությունների մասին, դրում է. «Մե անգամ, որ կան առանց Ճոդակապիբազմաթիվ բառեր, ինչպիսի ժագում էլ դրանքունենան, դրանց անալոգիալովէն կազմվել, անշուշտ, վերեի բառերի մի մասր, հ կազմվում են ուրիշ նոր բառեր: Այսպիսովիսկական բարդությունը հույնանում է կրական բարդության Ճետոծ: Այս նկատի ունքնաէլ, գործնականորենեպատակաճարմարէ կցականները լվ բուն բարդություններից տարբերելուճաժար առաջնոթդվել վէրը տրված կանոնով: Այս դեպքում Հնարավոր է ոչ միայն Ֆախկին կցական բարդությունների բնութագրությունը իբբն բուն բարդություն, այլն Հակառակը. օրինակ՝ ճոբեղբայոբառը ճին ճայծրենում կարող է դիտվել օրպեօ բուն բարդուբյուն (ն ծագումնաբանորեն այդպես է), բայց արդի Հայե-

ջո

'

է Նոյն ածղում, 148,

րենում նա կարող է դիտվել իբրե կցական, քանի որ կարող հնք ազատորքնվերածել հաբ եղբայր բառակապակցության: 3.

կրկնականեն Կշկնական բաողություններ.--

դությունները, ռրոնք ննրկալացնում

այն

բաբ-

ամբողջչականբառի նրա մի մասի կրկնությունը մեկ բառի կազմում, ինչեն

կամ

պծռ՝ կցկցել. կցմցել, կափկափել,վազվզել,փայլփլել, չառ-

չառել, գունղագունղ,ծուռումուռ (ճան՝ ծուռմոտ), բազմամեծամեծ, չարաչար ն այլն: հնչբազում, կաշմտակարմի», պես կրկնավոր ճարադրությունները,այնպես էլ կիկնական բարդություններըկարող են կազմվել բառի անփոփոխկորկնությամբ, ինչպես գունդագունդ,ծանբածանբ, մեծամեծ,

կամ էլ ձնծրով, ինչպեւ՝ փայլփլել, փոփոխված կափկափել,

կցմցել, մառմոել,խ»խնջալ,կասկաոմթել այլն: ՎԱՎԵ» րենց փոփոխություններով կրկնական բարդությունները ն

շատ

ավելի բազմազան են, քան կրկնավոր ճարադրությունները: Վերչապես,կրկնական բարդություններըկարող են ներկաացնել Հարադիությունների միավորուժի ժեն բաբդովյան կցման եղանակով,կամ էլ կազմվել իբրն բուն 1Րգնությանբաղադրիչների ճամաղրումով, ճա-

գրկնավոր մեջ

հագի Այսպնա՝չառչաւել. որ արՍա թաանալով: ծակուծուկ,կասկաոՆ եկառմեն թոչ միավորված կ բարձր ենյ Ե 19": մռտմո-

տ

մ

ծուռումուռ,

Ն

: ցված չաո-չար,

ու

'

մուռ, ծակ ու

մոտ-մոտ,

բարդ

զյուղե-գյուղ,

ծուկ, կաս-կաշմիո,մեկ

չարադրություններից, իսկ

շարբ-ա-չար,

տնե-տուն,

առ

բա-

ծուռ

մեկ քդրկնավոր

բազմ-ա-բազում,

կաոմո-ա-կարմիո, բողբոջ, չոջափ,խոխինչկրկնական բար-

դությունները այդ կարգի ճարագրություննքրիժիավորումը նրա մի մասի կրկնությունը՝ մեկ բարդ չե1,այլ բառի կամ բառի կազմում: Էտտ այսմ, կրկնական բարդություններըի-

րենց կազմության եղանակով կարող էն լինել թե՛ կցական ն Թե՛ Համադրական: երկու դեպքում էլ, սակայն, կրկնական բարդությունները որոշակիորենտարբերվում են ն՛ բուն բարդություններից, ե՛ կցականներից, Բուն բարդությունննրից տարբերվում են նրանով, որ կրկնական բարդությունները, ինչ եղանակովէլ կավմվաժ լիննն, չունեն բաղադրական«իմՔեր. կրկնական բարդությունների բաղադրիչներիպարղապես

փոկնվողխառնինքն է՝ աժբողջությաժբկաժ ժի մասով միայն կցականբարդություններիցտարբերվում են նրանով, որ կիկնեավորճարադրություննեիիբառակապակցություններչեն, Ճետնաքար ն չունեն կապակցությանքերականորեն միմյանց 48: կապված անդամներ.բառակրկնությունները,որպեսվերվուծական բաղադրություններ,ունեն կրկնության եզրեր կամ մասեր, որոնց միավորումովէլ կազմվում են կցական բնույՔի կրկնականբարդությունները: 4. Հատվածական բառդություններ.--Այս բարգությունները, ինչպես ասվել է, Հատվածականբաղադրությունների բազագրիչնէրիմիավորումովկազմվող բարդություններն նն: իրենց կազմությանծղանակով դրանք նույնանում էն կրական բարդություններիՀնտ, բայց տարբնիվում հն նրանցից, ինչպես ն բարդության մյուս տեսակներից, իրենց իաղադրական ճիմջերի յուրաշատկությամբ:Հատվածական բաիգուՔյուններիբազաղիոզ Հիմքը միշտ բաղադրյալ է, սովորաբար -ական,-ային,-յան ածանցով կազմված ածակակ, սակավ դեպքերում -ություն աժանցովկազմված գոյական, այսպես՝

պատմա-(պատմատնտեսատազմա-(ռազմաքաղացական), դաջտագիտական), անտառա- (անտառամարգագետնային), առետբա(առնտրաարդյունախերա(դաշտաայգեգործական), Ստացվածլինելով ածանցավոր ն բարդաժանց կան) ն յլե: բառնրի կրճատումով,Հատվածականսհրող Հիմբթերըպատ-

չյունափոխությունները,ինչնս առնաբշաաբդյունաբեբական, պաղաբանչջաբարուծական, լեզվագբաբժշկասանիտարական, կան ճն այլն, որոնց մեջ առետոա-, պտղա-, բժշկա-, լեզվաէն Հատվածականսհրող ճիմքերը պաճապանել առնտբական, պտղաբուծական, բառհրի մէչ բժշկական,լեզվա(բանայկան առետութ, պառտ, բժիչկ, լեգու բառձրի կրաժ 4Ճեչյունափոխությունները, Այս ճրկու ճատնանիշների քույլ են տալիս տարըերհլու Հատվամական բարդությունները այնպիսի բառերից, ինչպիսիք են պտուղբանչարառ, անտառտետեսություն,

գյուղխորնութղ, գյուղինստիտուտ, ճաբավսլավական, ճյուսիսն այլն, որոնց պտուղ-, ամեբիկյան,ճաշավվիետնամական բանջաբ-,անտառ-, գյուղ-, նաբավ-,ճյուսիս- բըաղադրիչնքռազմաօդային, պատմատետեսագիտական, պատմաճամեմու- բբ պազեղենի անտտոտ(կամ պտուղների), բանջարեղենի, տական,անտառամառոգագետնային, ղաշտաայգեգործական, յին, գյուղական,գյուղատնտեսական, ճառավային, ճյուռիսապտղաբանջաբաբուծություն բարդություններիբաղադրող Հիմեն: Այս կարգիբաղադրությունյին բառքրի կրճատումներն են քերն օդային, տնտեսագիտական, մարԲամեմատական, նները,Հծնց այն պատճառով,որ չունեն ա Պոգակապով Հատգազետճային, այգեգոբծական, բանջաբաբուծություն բառծրը: փածականՀիմք, ինչպես ն չեն պատելկրճատված բառի ՍքթողՀիմքի, դրան

շակառակ, աժականի կամ գոյականի Հատված, կրճատվածմասն է, որը ն նկատի ունենալովէլ կոչում ենջ հատվածական հիմք, բոտ որում կրճատվել,Հատվել կարողէ, ինչպես արդեն ասել ենք, ոլ միայն նույնական կամ ճոմանիշ աժանցը, այլե բարդության նուլնական կամ 4ոմանիչ Հիմնականձնուլթը: Այսպես, օրինակ, բերվածճատվածական բարդությունների սերող ճիմքերն նեն ոազմա-, պատմա-., դաչտա-, պաղա-, ոիոնք կրճատված աճաառա-, մասերն են ռազմական,պատմական, անտարային, ղաչտա-

վարական,պաղաբոծություն քառձրի։ ՈրպեսՀատվածական ածրողՃիմքերի ուրույն ճատկանիշպետբ է ընդունել այն, որ նրանք, իբին ընդճանուիկանոն, ճոդակապեն ունենում, բոտ որում ճոդակապըմիշտ էլ սերող Հիմջի տարըն է. ինլպես՝

պաղա276

(պրողարանչարաբուծական), լիզվա-(լնզվագրական),

Դելյունական (թր. պտաղեղեն,բայց` փոփոխությունը

բանջարառ),պետք

պտուղ-

է դիտվեն որչվես լուրածատուկ Հապա-

վակատբաղադրություններ:

Բարդությունների տեսակներն իստ բաղադրիչների քերականական ձճարարերուչ Քուն բարդությունների բաղադրիչների միմյանց Թյան-Ճ8տ որոշակի շարա յուսական Հարաբերությանմեջ են գտնըվում, որով ն թաղադրվումէ բարդոփյան ներքին ձեր. Ալսսես, օրինակ, գբադաբան բառի ներքին ձեն է «գրքերի դարանջ, որի առաջին անգամը լրացումն է երկրորդի. ճրկուսը միասին ներկայացնում հն Հատկացուցիչ-ճատկացյալկաԲ.

պլակցություն.այդլես ն զանգրամազ «ղզանզուրմազերով, դանգուր մազնր ունեցող (գանգուր որոչիչլ), մատենագիր (Ժատյան՝ուղիղ խնդիր), «զրա«մատյան դրող» զրահապատ

նախորդող բարդությունների Հատվածական եբկատ-, են, գետ-, ինչպես կ լրացումներ բաղադրիչները)՝ կան լեզվա- բաղադրիչները: ճող-։ իշաո-,ռուո-, ֆիզիկա-, հարապրաբարիցժառանգված սակավաթիվ բուն բարդություններ, շարահյուսական բաղադոիչնեռի ե բերությունները լինում են ձամաղասակուծն Հունարենի պատճենումովկազմված, որոնց բաղադրիչներից ստորադասական: աշժանատպաինլչպես՝մայբաքաղաք, Համադասական Հարաբերությունէն արտաճայտում շաղառայինն է լրացյալը» կապական ճարակցականճարադրություններից սրանցից առայինը գիտակցվում է տիվ, արբժաճաճավատ. ստաքված կցական բարդություններըն ճատվածական բաղադրիչնընդունվում բարդությունների փիրն«մայր քաղաք», ազսինքն՝մայր ն՝ իսկ քաղաք-ը՝ մասքչ բնչպիս՝ անցուղարձ, ուստի լրացում, տունուէ որպես գոյական որոշիչ, կերբուխում, են Ղ շրֆուն կապակցուտունտեղ, գիտաճետազոտական, ճողակլիմայականվրացյալ.մյուս երկուսի դիտվում իբրե որում արՀամադասական Ճարարբերությամբթյուն՝ աբժանի ճավատի,առժանիպատվի,րառ Հով պատված» (զրաճով՝ անուղղակիԽնդիր), ջբակյաց«ջր-

փերը(կզականու

րում ապրողո (չրում՝ տեդի պարագա),մեձավիթխար «մեծ վիքլսարի» (յռամագասական հ այլե: կապակցություն)

Բառդությունների ու

իոժագույն

ւ վա Քաղագրիչեքրի Փիչ են, հարդությունները ռիում ծղածներն էլ Բոն ւ. պամ մնրձիմաստ բաղադրական չշիմքեի ունեն, '

ըստ

իչ

պես` ազգատոնմ(ազգ

ինչոճմ), մեծավիթխաշ (Ժեժ ն վիթ(աՀ ն զարզանդ«զղող), բյուբաբագաղաձածածուկ (գաղտնի ն ժածուլ) ն

Կճազառզանդ աա» խն ն

ալե, Համա, Բարգություննքըը մասամբ ե հժա «տի զորացում՝ մաստկացում, ա

մեծ

տաճայտում դածություն, մ

Քոր

ար-

Հավացա-

Հիանում:

բարքնման Մ Ս

է սռվորական խռսքի մեչ էլ Հաճախ բարձր արժանի մի րանի, արժանի ծոադաս լրացյալ (2մմտ. գնաձատականի,արժանի է Խրախուսանքին այլնի Նույնպիսի շրջուն շարադասությամբկարող են լինել նան կայուն

Ն,,

բուն Աառայտում:

հնչպնս ն՝ կցական բա Հավածական Քարդություններիցնրանք, որոնք ստացվել վ

ը,

ու

են

ստանում

ժանիբառը

Հո-

|

ինչպես`գլուխզորբաղադրիչները, բառակապակցությունների կապակգրաբարատիս ծոց, ի միչի այլոց, որոնք, սակայն, ցություններ են։ Այսպիսով, նույնիսկ այն բարդությունները, ծն եղել, այժմ արդեն ռրոնք օտարաբանկազմություններ բաղադրիչներ Հասկացվումեն իբրե ճիշտ կազմությունննր՝ Հարաբերությամբ: օ րինաչափ կապակցության

ն ածանցներ 4. ԱԾագցում, ածանցավոր բառեր ատորադասությամբկապված Ճարադրությունների Ճաւոխբաղագրությունների բաղադրիչներիմիավորումով, խաղզադրություննե աղդրական չոյես` գետափ(գետի Ածանցումներն այն Հոս ափ-Հատկացուցիչ-Հատկացյալ), ունեն ավելի ածանցներ մեկ կամ էն, որոնք իրենց կազմում Իկարավիզ (Հ-ծրվար վզով-- որոչիչ-որոչյալ), հողագործ ձնույքներ)» (Հճողը գորժող՝ մշակող(ճոգբ՝ Խնդիր), իբաբանցում բառակազմական (ծրկրոբղգական ային), (գուծ--արան--ային)» Ն (տուն. զոբծաբանային իճ) յին ( րար անցենլը-Ը սուտասան արադրություն), (- «ուտ ասել), Ըոբեն Ւ Իռսականոր ֆիզիկաաշխարբճագոական զիկական աշխարձ ե (-ֆՖի ու

մաժավան

ի

(ՀՀ-

-

աշխարճագրության րարել ֆիզիկական

աա

(-«(եզվաբանական ) բանություն այլն: ճնքաբանություն է

ձայծրենի բարդությունննրի մծչ,

ն

իբբե կանոն, լրաջյալն

ապտորադասություն արտաճայտոլ բուն բարդությունների հեկ կցական ն Հատվածական Քողագրոզ բարդու-

Հիմքը,

բերված օրիԱյսպնս՝ Աա ա Հ.Րքիր Բաղադրիչը, բն -ափ, -վիզ, -գործ, -Անցում, - Հաչխարճագճական, Ժո առան իսկ սերողՀիմ-հնէաբանություն, յ

չ

ձն

հոգու" ոցի (նեբոս--«սկան լ-ուեն),նտեւվաբա

(ան-զորֆած անգուծածականություն (տնտես-վաո--ական), աժանց կամ ածանցն --

այլն: ական-բություն)

իրենցկազմում

են

կոչվում ներ ունեցող Ճամադրականբաղադրությունները ճատկանիչով քանակային Աժանցների ածանցավորբառնր. Իրենց ալսինքն՝ ածանցավոր բառերը ինում են մենածանց,

(տն-ային,

գիրկազմում միայն մեկ ածանց ունեցող բառեր ն այլն), կ բազմածանց՝ իրճնց ք, ան-չար, շարժ-ում,ուժ-գին կազմում մեկից ավելի ածանցներունեհքողաժանցավորբա279

ոձր (նրաս-ական-ուեն, գորժ-աբան-ային, դպր-ոց-ական,

ն ան-զործաժ-ական-ություն, մտ-ավոո-ական-ություն այլն):

Ամճն

մի ածանցում, ռիպես բաղադրություն,ունե ձրկու

միավոբ՝ բաղադրականՀիժք ն Քառակազմական լուրաքանչլուր

աժանց: Ըստ բազմաժանցբառ ննրկայացնում է իթ կազմում նզաժ ածանցներիՔվով ճաջորդական ածանցուփնճրի շարք: Այսպես. անսկզբունքայնություն բաղզմածանց բաոհ կարելի է ներկայացնել ածանցումների Հետելալ ճալորն դական շարքով. ՔԻ

անցավոր (բարդ ճիմջերով ածանքումներ),ինչպես` արնգրադաան-կարգապան, տեսվաո-ական,կուսակց-ություն, ն այլն: Գարզաժանցավորբառերը մենածանց էն, բան-ային

բառնըը՝բաղմածանց, իսկ բարգածանցավոր Հարածանցավոր

այսմ

բառերը կարող հն լինել ե՛ Մենածանց, ն՛ բազմածանց,ինչան-կաոբգապան, գրադառշան-ային, պես` տնտեսվար-ություն,

(ժենաժանցբառեր) ն աներկդիմ-ություն,բառեճոգ-ություն ճնեբ-կռաակցան-կաբգապան-ություն, տնտեսվաո-ություն, (բաղմածանցբառեր): Բ8րական,առաջադիմ-ական-ություն

Աաաա ԱՐԵ ԲԱԲ» այինՀակզբունքաված բարդածանցավորբառերը այնպիսի «իմքեր Դաո Հաագա անակգրունքայնուե՛ միայն Հիմնականձնույքներից (բառերից րոնք կազմված ճՃամակարգ-ի ային»-ճաժակարգային--ությում Հնարավոր կամ արմատներից), աոան մակարգայնություն,.կազմում արդեն լինի ածանց, այսինքն` բարդության : ար դորմարան այինշգոր- Հիմջի ժարանային-ներ. Հ-նծը Բար թերող Հիմքը ածանցավոր «իմջ լինի, ինչպես` չարքացանհնչպնա աոն ունեն,

թյուն. այդպես

արզ

ո-

են

Համ

Հանձա-

ո

բայց

Է

է,

որ

բարդ

բաղադրյալ

Հ

Աա

թարգուքԱ

Րիչ

այնպես են ինել

էլ ածանհցումենրի բա-

կարող բազադրյալ ՄԱՆԻ ածանցումների ոՄՐ. (ոու), վի» հրոնոց» գասաջան «ու քոն սառանային, գրային, անկման ղմճակալ,տնտեսվառություն ւ-:: ժանցումների (գի"՛), -կողմնակալ, աան վար Տ Աժանցումենրի -՞ Հիմջն օրինակ`

ն

տնային,

ան-.

հ

պարզ

՝

28»

ՎՐՆ

ղասա

դա-

տնտեո-

ն այլի ճեռուստագույց-ային ալին,հնչլունաբանական,

Ժուա-

բառերի Հիմքերը, այն է՝ բարդաժանցավոր չարքացած,ճնչյունաբան,հեռուստացույց-քարդաժանցավոր

կանալիէ,

որ

այդ

բառձը հն, ուստի ն դրանցից նոր ածանցումներով կազմված բառերը արդեն բաղմածանը բառերի են իբրն բարդածանցաՎոբներ։ Հիմքին միանալ Աժանցները կարող են քաղզադրական սկզրից կամ վերչից, ինչպես` ան-լար, դժ-գոն, ենթա-դաս,

Բ Հործնակաան Պարբնրակել ճակա-դիր կարգ-ին, ձեռն-ոց, քաջ-ություն,դեղձ-ենի Բա Բոր աի ա նախածանցներ այլն։ Հիմքի մաձայն ածանջումները ճաԲար,կարգի Հիմքե Տոնն Դրան ածանցները՝վերչածանցներ: վերչից ածանցավորբարդ, հրաա քո ՐԸ

բաղագրյալ:

կաշարժա

ա

պարզ,

ժանան

բառա

բնութագրության ճամար, սակայն,

բատ

ն

148.

որի

ին ՀԸ աան (պարզ Հիմքնրով ՐՅ ՅԻՐային, աե (աժանցավոր բաղադրրալ ճիմբնրովաժանցումնե ), տնտե սց

ամանցումներ),

ոեր Ց պատկերավոր ությունը

կռաակցա Ը սվարական, ան-կարզապան (բարդ բքաղադիլալ ոդ Հիմքծրովաժանցումներ), աի ակների Հիման վրա Աթածանցումների կա Աա տարբերել ձրեց տնակ. ա)պարզածան, ավոր «իմքերով դրված Ը

-ություն,

բա

Ի

էլ

ածանցավորբառձր)

նոց, շարք, ( ածանքա ո

լ

Աա

ային,

անտուն

,

Հեւ

Ի

ն

ր

ՊՈԳովն

Ի

ԿԱ ւս

արզ

ծղես աք, ն այլ,

բազա-

դասարան, ձեղ

,

բ) հաբածանցավոր

Խղպիա` դասաշանն այլն, գ) բառդա`

անք

ճ

ն

բա-

են, «կզիից դրվող ածանցները ճամաժիացող պատասխանէլ նախաժանցուլկազմված աժանջումներըկոլվերչաժանցներովկազմված ածանվում 1ն նախածանցավոր, հսկ միաժամանակ ն նախացումները՝ վեբջածանցավոր, ե՛ ծանք, վերջածանց ունեցողները` նախածանցավոր-վեոջա-

ճակա-դիր ինչպեւ՝ան-չար, ղժ-գոչ,ենթա-դաս, ծանցավոո,

(նախածանցավոր բառեր), կարգ-ին, ձեռն-ոց, քալ-ություն, տաոգեղձ-ենի(վնրջաժանցավոր բառեր),ան-սար-Է-ություն, ընքերց-ում, ան-սկզբ-ունք-այե-ություն,դժ-բախտ-աբար (հախածանցավոր-վերջաժանցավոր բառների մ Ժժազուլնմաճայքրէնիվերջածանցների ժամանակակից ն վերանում է Հիմջը ն սը ձայնավորովէ սկսվում, որով ժանցն իրար միացնող Հողակապի անչրաժեչտությունը,ինչա-

'

լ

ռլես՝ ձռվ-ակ,հաբզ-անք, թթ-ենի,ճող-եղեն,բազմ-ոց,պաճաբան ն այլն: Համեմատաբար փոքի թիվ են կազմում բադաձայնուվսկսվող վերչածանցնքրը, որոնք Հիվցին են Ժիաճում ա Հողակապով,քիչ դնպքերուվ առանց Հոդակապի,

հնչպես՝ ՎԸ-աստան, Ռուս-աստան,բաս յց՝

ՈզՏաջիկստան, բեկ-ստան, գնդիկավոր,թիկնոցավոր,գութանավու,բայց ճնձվորն այլն: հայցվոր, Ինչպեսվերը ասվել է, բարդություններիՀոդակապը գորժնականորենհպատակաճարմար է Հատկացնել սերող Ճիմքին, հկ ածանցումենրիժեջ՝ ածանցենըրին: ԱծանցներիՀամաբ

ունի նակ այն արդարացումը, որ չատ դեպքերում Հոդակապը դարձել է արգեն աժանցիանքաժան տարրը, իսկ անձեն այլես Ճոդակաղպ չե գործածվում, ինչպես -ական, -ային աժանցնքըը, որոնց անձոդակապ ձնէրն արկա գործածական չեն, Շատ ածանցներիՀողակապավոր ե անչոդակապձնեիը, խելանս նենախնականբնի տարբեր ձայնավորներովձենըը ճանդես են ալիս որալես միննույնածանքի

խաղ-արկել բաղա-դրել։ Բաղ-|բաղա-: բաղ-դաւոել, բացա-զատել,, բաք-օթնան, բաց-արձակ» Քացչ-/րացա-:

ա-ն» դեր-. դեր-անուն,դեր-բայ, դեր-կոմ« Դժ-. դժ-բախտ: դժ-գոտ) դժ-կամ 8նենք-/ենթա-. ձնթ-անրակային,ենքա-դրձլ, ննթա-դասել, ենքա-վարպետ թոս-շրջան, Ընդ-. ընդ-գժել, ընդ-ճատել, ընդ-առաջ: ընդ-ճանուր:ընղճատակյա, բնդ-դատյա ճաՀակ-տակա-. Ճակ-ասություն, Հակ-ազդել, Ճակա-դիրչ

կա-ճարված

սա

|

բա-

ծժամ-|Հաժա-. Համ-բնդճանուր,Համ-արժեք, Համամիտ,

Դա-

մաշտեղծլ

Հարճարա-. ճար-ասություն, Հար-ածանցավոր, ճարա-կից,

Հարա-դրել մակա-գրել, մակ-դիր, մակերես, ժակ-նիշչ Մակ-/մակա-տարբերակներ, Ժամա-կար

ինչպես՝ -աեռց/-նոց (գ(խ-անոց, Թե-նոց, Թիկճակատ-անոց, նոց), -աստան/-ստան (Հայ-աստան, Ռուս-աստան, ՔԻդը«տասն, Հաբեչ-սատան), -ավոո/-վոր(գուքան-ավոր,սայլ-վոր),

-ացի-եցի/-ցի(շիրակ-ացի, Մեղթ-եցի, լնոն-ցի), -ացոմ-ցու (մո-ացու, տոլմա-ցույփծսա-ցու), (զով-Եստ/-իստ/-ուստ հատ, ճանգչիստ, փախ-ուսո) ն այլն:

Հայերձեի նախածանցները, ժամանակակից վերջածանըների Համեմատությամբ, փոքրաթիվեն ն կարող են ներկաացվել Հետնյալցուցակով:

Ան-. ան-կեղծ,ան-մովոր, աե-զեն,ան-ուն,ւոՖ.- կայուն

Անդր-/անդրա-. անդի-ծովյան, անդրի-օվկրանույան, անդրադարձ, անդրա-ձիդ

Ապ-/ապա-. ապ-հրիջանիկ, կենտրոնացնել

ա

ապ-ուց

ապա-իախւոԻ»,

Առ-/առա-առ-լի, առ-կայծել, առ-ինքնել,առա-դրել, չուլել

ձո

աա»

առա-

Արտ-կարտա-, արտ-աժել, արտ-ասանել, այրտա-ժափ (ոո), արտա-սանդուղք

նախ-ջրլակ, նախ-|նախա-.

հախ-աղուռ: նախ-աճաշչ,հախ-.

նախա-գավիք բնտրբական,

ներաներ-/ներա-. Ֆեր-դիր, ներ-արկել, ներ-կուսակցական, կա, ննրա-զննել

ջաղա-պատել չաղա-չարել, շաղկապ, Շաղ-|չաղա-.

1-մմ, չ-գիտություն չ-ճաս, չ-գործոմռ չ-խոսկան, ստորա-կարդ, ատոր-երկիիա, ստոր-չրյա, Ատոր-/ստորա-.

Ջ-.

ռտորա-բամանում

Վեր-/վերա-. վեր-ստանալ,վեր-ընքերցել, վնրա-գրել,վերաՏ-.

տգետ, տ-ճաս,

տ-Ճաճ) տկար

տ-ձեյ տ-մարդի

մւսրա-տեսակ, տար-Ճամողել, տար-բնքաւնալ, Տար-իտարա-. տարափոխիկ Տրամ-/տրամա-.տրափ-անցում,տրամա-բանել,տրամա-գիծ, տրամա-դիր, տրամա-խաչել

փոխափոխթ-Հրաձգություն, փոխ-ըժբոնում, Փոխ-իիոխա-. դրել, փոխա-տծղէլ

՞

Ածանցնե անցնեի

լ

ն գործառական

ձեաիմաստային դասակա»չ.-

կավե

Քնչոնսասվել է, չեզվիառավել ճարաՔառապաշարը, փոփոխմասն է, բայց մյուս կողմից էլ նա լեզվի առավել ավանդապած գանձարաննէ: ժամանակակից լեզուների բա-

են

Բնու,

ձնել, բեռել

գոջունախալեզվում այլն,

ունեցել ոչ միայն Հին Հայերէնում նախաձայն. այլն այսպես կոչված ճեղեվրուական ու

(ճնդեվրոական միասնության շրջանում), 2-8

այսինքն` մեզանից ճազարամյակ (եքե ոչ ավելի) առաջ, քեն, իճա առավել կամ նվազ տարբեր ձներով: ժառանգված (Բ պատմությանՀնագույն շրջաններից, բառերը փում նն զանական ձնաիոխությունների, օրի Տետնանքով Քագեվում է ֆան նրանց կազժուքյունը:Մյուս կողմից, պատմականզարգացման ընթացքում գորժածությունից էն գալիս որոշ աժանցենրե առաջանում էն

վի

Եր

գնտզետնահարկ, գալիս գետնանու» դես գետնել, ենե ով ձափոր, զլխել, անգլուխ, գլխավոր բազժաքիվուրիչ քեքարկղադրություններիմեջ, Այդպես ղժգոն,դժգույն մ են

-

փոփոխվումէ ածանցներիճամակարդը:Սրա անխուսափելի Հծսնանջներիցմեկն է այն, որ նախկինումգորժածված շատ Հետագայումոչ մլայն չեն գործածվում նոր ածանցներ ժանցումներ կազմելու Համար, այլն առձասարակչեն գիչ տակցվում իբին ածանց ե դառնում են արփաի անբաժաննլի տարբիր։ Այս Հանգամանքը նկատիունննալով,ածանցների գործառականդասակարգությունից աղա է տարբերել պետք ն գիտակջցվող չդիտակցվողածանցները: Հաժամանակակիցը վերենի ճամար այդ տարբերակմանն իբըն Հիմք է ծառայում

առանձնանում

ոէրի կաղմում մի կողմից որը, Մյուս կողմից՝դժ- Հատվածը, որ

|

ու

ն լնզվաբանական վերլուժությունը,այլ Խոսողներիլեզվագիտակցություննլեզվազգացողությունը: Լզվարանական

ե

այլն մլն,

իա

բայց

ՒՑ

օրինակ, ածանցի,

Գ»:

«ստ

Հանթությանանդամները,

ու

ա-

ու

ԲԻՏ

գիտակցվումեն նրա բառերի կապ, օրինակ`ջաղկապ,շաղկապել բաղադրիչնքրը. Էն խրին բաղադրիչ ն առանձնանում կապել Հատվածներն ներքին ամբողջ բառի իմաստի Հիման վրա բացաճայաում կապող՝միացնող», իսկ դրանովէլ` ձնը՝ «միմյանց ճի բաղադրությունների պաշազա ծանցի իմաստը: «պարագիծ, առանձնացումով բացաճայտվում՝ մել զիծ, գտ բաղադրիչների է այդ բառերի ննրքին ձեր («չուրչը քաշվող կամ քաշված նկող՝ դարձող»),իսկ դրանով էլ՝ պար- բագիծը, «շուրջը բաղադրիչիածանցականիմաստը: Դրանց Հակառակ,սղոց թյունը, Հնտնաբար ն՝ առանձնանում

ոչ

որչ

բա-

գոն, գույն բաունենք նան դժբախտ: են

բառհրի մծջ: Ֆույնը չենք կարող դժկամ,գժմիտ, դժպատեն մատաղ, զարկ ն նման բառերի մադալաշ, ասնը սակայն, սին, որոնց դալ- ն -արբչ մաա- ն -աղ, զ- ճ աբկ (Հարկ-) չի առանձնանում Հատվածներիցոչ մեկը չի գիտակցվում բաորպես բառր կազմող մառ: բ) Եքն բառը Հատվածների հ կամ առանցդրան ձեր է ժանծլիս պարզվում նրա ներքին է ճրա կազմուք, ապա գիտակցվում էլ ներքին ձեր Հաարոնի

ա-

է դարձնում, Կաոից ն ՀԱՐ

բա-

ն այլ

ն՝

դուրտ

պարզ

նան

ն

եզի. է րով նոթերը,

Մա Ն ընկեր բառը՝ զգաս բեդ-կե», ածանջնքրից խոսող

գործնականորեն ածանցները դգիտակցվող

կարելի է Հիժեվելճետելալավյալների գիվիա. ա) եթե տվյալ բառի մի Հատվածը ռրոչակիորին ն այդղիսին իբրն տակցվում է որպես կազմող բաղադրիչ Հանդես է գալիս հան այլ դեւքնրում, ապա Ժլուս բաղադրիչն են բառի կազմում ն գիտակցվում էլ առանձնանում է, որով ձնույթենրը: Սրինակ՝ երկրորդական հղած ճիմնական ու նախ(գրաբարյան զգեանել,գգլխելբառերի զ- նախաժանցը դիրը) կարելի է ճամարծլ գիտակցվող, որովճետն այդ բառերի գետե-( դետին),գլխ- («լութ) ՀաւովածներըորոշակիոՃանբին նուլնանումեն գետինն գլուխբառերի Հետ, որոնք Համար տարբերելու

մանավանդ արմատներըն արմատականբա-

ածել,առնել,կին, հայր, մայբ, եղբայր, քույր ն

Քյու,

չեն էլ գիտակցում ֆություններին, դրանց կազն՝ ածանցների առկայությունը նր, Հեւոնաբար

Ջգիտակցվողե

դերը, խոր ճնադարիցնն գալիս, Ռա, բնականաբար, վերաբերում է եսն ճայերենին. այնպիսի բառեր, ինչպիւիք Են ոտք, ձեռք, աչք, գլոխ, ուս, հազ, սիրտ,

մառդ,

այդ վերլուչեն ժանոթացելլեզվաբանական Հատկապես այդ բառերի կաղմությու-

մում

ռապաջարի միջուկային բառաֆոնդին պատկանողԲառերի ժի

զգալի մասը,

էթն

ւ

.-

ռի հրկու բաղադրիլներն էլ քեն կարող են առանձին-առանե -ոց ետ ձին կապվել սուղ բաղադրիչների (2մմո. Առւղ, «Ղոր ՀՅ--Վտրոց, տոց, բայ խտրոց), քանի որ այ կապը չի ամրապնդվումսղոց բառի այժմյան իմաստովե, Հետնաքար, չի էլ բացաճայտում ներքին ձեր, ուրեմն այդ ածանցըչի գիտակցվում: էնկերբառի ըն- ն կեր Հատված-

ները կարողեն կապվել րետանի,ընկալել ն կեշավ, մաբդակեր, կերաբաժինբառերի ըն- ն կեր բաղադիիչների ճետ, Քայց ննկեր բառի այժմյան իմաստը Հնարավորությունչի ալիս այդ բաղադրիչների Հիման վրա բացաձճալտծլ«Հետը Փւտող։ միասին ուտող» ներքին ձեր, ուստի հ այդ ածանցը այդ բառի մել չի գիտակցվում: Մի կողմ թողնելով բոլոր չգիտակցվողածանցները, ժամանակակից ճայնրենի ածանցների գործառական տնսակետից կարձլի է բաժանել էրկու կարգի՝ գործուն (կենսունակ) ն չզործուն Գորժուն ծն այն ածանցները,ո(անկենսունակ): բոեցով ազատորեն կազմվում են նորանոր աժանցումներւ. այդպիսի աժանցներ են. ան-, համ-, -ական, -ային, -ություն, -եղեն, -Լ, -յա, -ում, -անք, -աբար մ այլն: Սգործունեն այն ածանցները, որոնք ծրոշ քանակովբառերի մեջ ժաղանըաժ լինելով Հնից, թեն լիովին գիտակցվումեն որպես որո. շակի ածանցականիժատոով ճթկրորդականձնույքթներ, բայը զԻկվել ձե բառակակմականգործառությունից, այսինքն՝ Դիբանցով այլնս նոր ածանցումներչեն կազմվում, Այդպիսի ածանցներեն. դժ, տ, չ պար(ա)-, դԵր-, -եստ, -իստ, -ուստ, «երդ, -ոտի, -ունի ն այլն, Քանի որ գործուն ածանցները լիովին դիտակցվումեն ապա լեզվի մեջ ծագած անձչրաժեչտության թելադրանքովնրանք կարող են Հճամարանական

ե կազմություններով աստիճանաբար սվերակենդանանալ»

անցնել գործուն ածանցներիչարքը: Այդպիսիածանցներիք ձն. ն -ոթ ապ-/ապա-, բաց/բացա-, մակ-/մակա-, առայլն, որոնք կենսունակ ածանցներ են դարձել վերջին Հիսնամակում ն չատ արգասավոր նն զանազան տերմինաճամակարգերում. կենսունակդառնալու միտում ունի նան -առշդ ածանցը, որով ունենք ձվարղ,սեղանաոդ, կռճարդ,ածկյուԿցորդ նորակազմ իներ» Աժանցենթիձնախմաստայինչարաբերությունները ունձն

ն բազ մէՊականության Համանունության ն, 2 ւթյ Հոանշության 2ՀաՔանի որ ալդ բնութագրերը ժաստությանբնութագրեր: ,

`

կ

միավորներին,ապա լեզվի բոլոր մակարդակների են աոմամբ ածանցներիվրա էլ տարածվում նույն Սաորոնք կիրառել ենք բառերինկատմամբ: չափանիչներըածանցներինկատմամբ

են

"է՞Դ ա ջու

թի.» Գան րժանուր կալ առանձնաէ Հաշվի առնել Հեռտելալ ոաանծրաժեջտ

Գրք տարբեր մասնավոր իմաստները ք.կժանցնրի Հիմքով» չինում բաղադրակուն ուննէրո։

չատ

պայմանավորված

-

ճաչ

են

ախ

արտածալտումէ ածանըն

փոքրությանիմաստ ճիմջով բաղադրական որ «փոինչպնս՝թմբիկ պոլականիփոքր լինելը, արտածալավող Ր սալը, «փոքրիկ թեւթիկ «փռքի թերթ»,ռալիկ Սաե այն: այսքեքն՝բարակ, նուրբ մազ» կայն փոքրությունըկարող է որակվել որպես դրական,Հաճելի նան՝ արչամարճելի Ճատկություն: Այստեղից էլ, աճա՛ -իկ ածանցը կարող է արտաճայտելջնքշանք, փաղաքե արճամարձճանք, ինչպես՝ հայրիկ. քույբիկ, թռոռնիկ, ն ճոթոիկ,կուզիկն այլն, ալիկ, վզիկ,շնիկ(փաղաքշական) Հանախ միննուլն ածանցումը խոռքի մեջ -իկ

այսպես`

Հասկանալի ումբ» փոքր, մազիկ է,

պեւոք է

ցույց

տա

ո Նոր

ջանք

Ի որում ատ

արուքե՛

Քե՛

բնքշական ն արձամարչական-նվաստակ հա.-իմաստով ղդորժածվել(ճմմտ. Մր բարի կուզիկէր խարի մարժնին՝ մի երկար ու բարակ, տանձի պոչ Ճիչեցնող է

Վիկ): Ց.

Քոլոր

մա

կան մանիչներ փամ

են

.

ունեն քերականախոսքամասալին ածանցները 4ոե

հմաստ) (կատեգորիալ

այդ

տեկակետից

ածանցները միմյանց նկատզալականակերտ

ե միմյանց նկատմամբ ածանցնեիր ածականակերտ»

Հասկանալիէ, այն, ,

Վիք-

ածանցականիմաստներինույնուորոշելու ճամար խոսքամաթյունը կամ մերձավորությունը սային քերականականիմաստներըչպետք է Հաշվի առնել, ճամար դա մինչդեռ Համանունության ու բազմիմաստության առայնակարգնշանակությունունի: ձն 3 Ամանցումները,իրբն բառձր, էնքակա իմաստային հն տարբեր լիզարգացման,իսկ գրա ճետնանջներըկարող նել, Այսպես, Հնարավոր է, որ. պատվական որ

փովորո

ներով միննույն ածանցը երկու տարբերածանցումների մէլ ' դրանց իմաստների պատմականփոփոխություններով բոլորովին տարբեր ածանցական իմաստներ արտաճայտին, բնդՃակառակն, երկու տարբեր աժանցներ միննույն ածանցական իմաստը ձեռջ բերեն: Օրինակ` -ական ն -այիննույնանիշ ածանցներեն, բայց կուսակցական հշանակում է «կուսակցության անդամո, իսկ կուսակցային «մուսակիցներին՝կողմնակիցներին ճատուկջ. նույնպես ն՝ բանավոր նշանակում է զբերանացիս, ն թվում է, Թե կարող է Համարվել նշամտացի,

նացի, բառացի, բերանացի, ճձաշեանցի ածանցումեերի -ացի/

-ցի ածանցներինՀոմանիշ, յուս կողմից` Համանուն թեավոբ, ճոզեվոբ,կա-իքավորաժանքուժենրի«ավոր ածանցի

Համար: հճարկե, այսպիոի մոտեցումը ճիշտ չի լինք, որովձլակետը պատմականորենկրած խմասաոային զարգացքման ճետնանքն է ն ոչ թե նախնական, բուն ածանցական հմաստը. կուսակցական նշանակելէ նե այժմ էլ նշանակում է «Սուսակցության անդաժին ե կուսակցությանըՀատուկ» ն Հետե

Հետո

ծիկրորդարար՝«կուսանդամը.-նշանա բանավոր կծլ

է «բանով (խոսքով) օժտված» ն Հետո ոչ

գրավոր ձնով,

այլ

խոսելովն ե

մլբայն՝ «բերանացի,

այլն:Հետնաբար, ածանց-

Քերի փմաստային որոշելու ճամար Հարաբնրակցությունննրը պետքէ «4եվել բուն ածանցական իմաստի ն ոչ Քե առանձին

փառերի պայմանավորված հժաստափոխուքյամբ փժաստների «ււ

Այս «Հիմնականառանձնաճատկություններին կարող են ավնլացվելնան մասնավորյութաճատվկություններ, որոնջ վեբառերում են ածանցներիայլս կամ այն խմրին կամ զույգին, սակայնդրանըայստեղ չենք անդրադառնա: '

մԱ.

Քյ"«Ֆ.--

ձժամանունո

ե ւԹլուն բազժիժասոուածանցն ունենք հիվանդանոց, Անոց/-նոգ աբվես-

տանոց,դառբեոց, ճյուսնոց--գլխանոց, թիկնոց,թենոց--

տասանոց,մետբանոց,փթանոց,կոպեկանոց աժանցումննրի նջ. առաջին չորս օրինակներում «անոց/-նոց աժանցիիմառտըն է «որնէ բանով զբաղվելու, ծրեվ կարգիմարդկանցՀատկացված, որեէ բանով բնութագրվողանզ», ձեկրոթդիմբուԲ՝ «մարմնի որեէ փառըծածկելու չոր», երրորդ խժբում՝ օորեվ

կարգիմիավոր պարունակող(թվականիՑույք

"258

տված թանա-

`

կով կամ չափ միավորի չափով)». Առաջիներկու խմբում ածանցը գոյականներից կազմում է դոլականննր, երրորդում դոլականեերից՝ ածականներ ն փոխանվանաբար՝ գոյականներ. խոսքամասալին ջերականականտարբերությունը րբան. մետրանոց վական է, որ արվեստանոց ածանցումների աժանցները Ճամարձնք տարբեր ձնուլթներ, որոնք ձնապես Խույնական են. նշանակում է՝ այդ երկու ածանցներըճամանուններ ենչ Առայչիներկու խմբի ապծանցումները Ճճավասադոլականեեր են, ուստի ն խոսքամասային իմաստի բաղզես չկա, բայց դրանը միջե կա իմաստային բաճակադրություն են ցաճայտ Ճակադրություն. առաջին չարջի բառերի ցույց տալիս որեէ բանի Հատկացված տեղ, որեէ բանով բնորոշվող տեղ, երկրորդ շարջի բառերը՝ զգեստ կամ զգեստի մաս, որե բանի ծառայող չոր. իմաստներն այնքան տարբեր են, որ Հնարավոր Հէ նույն ածանցըՀամարել, ուատի ն Համանուններ ձե, Դեղձենի, թզենի,նոնենի,թթենի,գառնենի,այծենի, ընձենի,ճորթենի-- աժանցումներիառաջին խմբում -ենի աժանցի կազմում է ըբուսանուննիր՝ ոլտուղների անուններից, ծրկրորգ խմբում՝ կենդանիների անուններիցկազմում է դրհանց մորթի կամ միսը նշանակող զոլչականներ. առաջին շարքում ածանցըկերտում 1 գոլականներ։ որոնքից ծագում, «տացվում է ածանցման ճիմքի ցույց տված զոլականը (պըտուզը), այսինքն՝ աժանցումովկազմվում է ստացվող՝ ծաչ գող արդյունջի (պտզիյ) ժնողը ցույց տվող պոյաաղբջուրը՝ կանը(բույսը), պտղի անվանուժից'բույսի անվանումը, էրկրորդ շարքուվ՝ գոյականներ, որոնք ստացվում էն ածանցման չիմքի ցույց տվաժ դոլականներից (կենդանուց), այլ կերպ ասած` առաջին չարբի ածանցումննրըցուլց նն տալիս աղարդյունքը, մբքրքը բլուրը երկրորդները (մորթը (բույսը, կամ միսը). իմաստները ճակադիր են միժլանը, չհե կարող նույնացվել, ուստի ն ճամանուննիր են նույն -ենի ածանցն ունենք Էնքշենի,նազենի,նբբենի, ճայբենի,մայբհնի,քաղ-

քենի, լոբենի ճն այլ բառերում, որոնք ածականներ են. այդ բառերի մեջ -ենի ածանցը նշանակում է «մեկին, մի բանի

ճատուկդ (նացենի «նաղին Օ նազանքջինճատուկ, նազանք պարունակող», նրբենի «նուիրին շատուկըչ, մայրենի «մռիր պատկանող ե այլն). հքե այս ածանցը Համեմաճատուկ՝

19..1321

ածանցումների-ենի ածանցի Հետ, ապա դժվար չի լինի Համոզվել, որ դրանքնույն ածանքեն «դառան Հաոուվգ՝ ներն են, քանի որ դրանք էլ նշանակում տենք

ընձենիճ գառնենի,

նման

աոծվեչի այլնի նշանակում 1՝ մայՀայացք, այլծեմենիպարանոց բենի, քնքշենին գառնենի,արծվենիածանցումնքրիմեջ (մմ. Հատումպլատկանուլ» «ինձին պատկանող», ն

ու-

նենք Ֆույն ածանցը, որ կենդանիներիչսնուններիք կողմում դոէ աժականներ,իսկ ձիկբորգաբար(իոխանունությամբ)՝

խիզախուԱշակերտություն---գյուղացիություն, յականներ: աժանցումճմայություն--զննություն թյուն--գեղեցկություն, ներից առաչին զույգում -ություն աժանցը ցուլց է տալիս Ճավաքականություն, հիկրորդում՝առարկայացած ճատկություն, հրրորդուվ գորժողություն. տարբեր իմաստների պայմանա-

զոլական, բաղադրականՀիմեով (աւռաջինները՝ ուրձմն ածական, նրրորդները՝ բայաձխիմք). հրկրորդները՝ -ություն ածանցը կարող ենք Համարել բաղմիմաստաժանց, որ ունի «Հավաքականության,Հատկուքյան, գործողության

վորված

են

ածանցական իմաստներ:

աժանցները Համանունությունըն բազմիմասԱյսպիսով,

տությունը որոշելու ճամար պետք է ըեդունել ճետելալ չաա) եթե ձնապես նույնական ածանցները կազ» փանիշները. մում են հջկու տարընր Հարացուլցնեի, ինչպես` Հանոց/-նոց ն սծանցները դարբնոց կա՝ ե) թիկնոցածանցուժներում, ձքնեմիննույն խոսքի մասին նն պատկանում, բայց որոշակիորեն տարբեր ն նույնիսկ Դակադիրիմաստներ ունեն, բնչն թզենի աժանցումներում, ապա ոյես՝-ենի ածանցը գառնենի դիանքՀամանուններեն, դ) հած միննույն ձաթացույցին պոառոկանող ձնապես նույնական ածանցները տարբնր Հիմքերից կազմվող ածանցումենրում տաիքնը ածանցականիմաստներ են ստանում, ապա ունենք բազմիմաստ ածանը, ինչպես՝ «ություն ածանցը բնրված օրինակներում,-ուկ աժանքը նոր» թուկ, ձագուկն մարդուկ,խղճուկաժանցումնծրում ն այլն: Բ.

ժամանիշություն.--

Համանիշեն այն աժանցները, որոնք՝ 1) նույնական էն իրենց իմաստով, ինչպեւ՝ Հական,-ային աժանջները ջեոմային,դաշտայինն մետաղական, գյուղականածանցումննրում,-ություն ն ում ա-

Փանցեերը որպես

(ճժայություն,զեննություն-բայանուններ ,

չմայում, զննում), բուսանուններ կազմող -ի ն -ենի աժանցեն երը (ՔԹԻնի, նռնենի--Քթի, նոնի) ն այն։ 3) Մտնում վուղաճեռ Հարացույցներք ոջ արտում ճայտության պլանում,

մինեույե Հախարույցի մեչ՝ բովանդակության պլանում,ինչն պէս՝ -աբան կ -ատնոց աժանցննրըառողջարան, գոբծառան ճիվանդանոց, դաբքնոցաժանցումծերում, -ակ, -իկ, -ուկ ա

ժանցնենրի տնակ,առվակ--ովիկ, խցիկ--ձագուկ, գառճուկ ածանցումներում ն այլն: 3) ծարող են փոխարինելմիմյանց հույն Հիմբից կազմվող ածանցումներումթեկուզ է մի քոնի

դեպքերում,առանցիմաստի փոփոխության,ինչպես` -աբաբ ն -ոջեն ածանցներըհեբճսաբաո--ճեբոսուեն, եղբայբաբար--

էղբայբոբենն նման աժանցումննրում, -«աստանխստան ն -ամենաստան. մե նոց ածանքները՝վարդանոց--վաոդաստան,

նանոցե մուն

ե այլն: ածանցումներում

9. ՀականիչությունԱժանցներիՀականիշությունն արտաճայովում է էրկու կամ ավելի այնպիսի ածանցների վուզաճեռությամբ, որոնցից մեկը (կամ մի ջանիսը) բացասում, ժխտում է մյում(ներ)ի ածանցական խառը,

ե տն- աճձանցները ողինչոլես-ավոո/-վոր (թեավոր--անքե, -ուն նաշարավոր-անողնաշար, գանղավորներ--անդանգներ), ն ան(գի տուն--անցեւո, ), -կ ն ան- (ոծղՀխոսուն--անխու

չակ--անտեզյակ, զիտակ--անգետ), զեո-/թեոբ-(դերսկատակ այլն: բել--քերակատարել, գերակչուլ--թերակշուլ)

Է.

Հապավակաճն բաղադրություններ Ընդանուր գիտելիք

ու Հապավումըբաղադոյալ անվանումնեբի տեոբմիննեւի կբճատված մասերիմիավորումովբաղաղբություններ կազմեէ, ինչպեսե՝ այդ եղանակով լու եղանակն կազմվածբաղաԴրություննեոը, ինչպծս՝ ՄՄԿկ (մովնտականՄիության կոմունիստական կուսակցություն),ՀԱՄԿԵ (ՀայաստանիարՀեստակցականմիությունների կենտրոնական խորճուրդ),

քննակոմ(կենտրոնական. կենովարչություն (կենտկոժիտե), ն այլն: ին են տալիս րոնականվարչություն) քույը խնրչոլքա

ՀԱՄԿԽ, կննտկոմ, կենտվարլուված «օրինակները,ՍՄԿն, որոչակի բաղադրյալ քյուն բառակերպբաղաղրությունները են կազմըկրճատումներով զանազանկարգի անվանումները

վելն նիրկայացնում են

բաղադրչալ ւսնվանումների: ստացան20-րդ դարում: ղարգացում այդ

Հասլավումները 19-րդ դարում արդեն բավականաչաքտարածում սոաքել ն սովոէին տառայինՀապավումները, Հայադիտությանմեչ Քւս նաչում Համբելճանուր ունեին րական գորժածություն ինչպիսիք հն, օրինակ, Հապավումներ, այնպիսի ստացել էին ՀԱ ամաօրեաչ»), ՀՀՔ (ՀինՀայկազյանբառարան), («Հանդէս մեժ

ու

Ան (Առձեռնբառարան), (նոր Ճայկաղյանբառարան), ն Բը (բարեգործական բնկծրություն) այլն: Հաինչպես ուրիչ լեզուննրում, այնպես էլ Հայերենում

ՆՀՔ

պավումներն սկզբնապեսառաջարել են ՀամառոտագրությունԱ. (Հաննճրի Հիմքի վրա. նախապեսգրում էին, օրինակ, Հ. ն. Դ. («նոր դար) դէս ամսօբնալ), քղ. («Քաղզժավեպ»). ե աղն: Արլ նույն Հափառոտագրությունները Ճեւտաղայում ակչծցին գրել առանց կետերի, որոնք կրճատման(ճամառոնշանների կամ ցուցիչներըդեր էին կատարում: տադրության) Կետնրիբացթողումն էլ, աճա, ճանգեցրեց ճամառոտադրուքյունների նոր եղանակի՝Համառոտադրվածբառերի սկզբնաՀ վոտառերի միասին գրելուն հ դրանովիսկ առաչինբայի տարվեց ճապավումների:իբրն յուրատեսակճամառուտագրու-

քյան, զարգացմանգործընթացում,կապիտալիզմիզարգարազմաթիվ արդյունաբերական ցումը, կապիտալիստական Հասարակականկաղզմաբնկերությունների, միավորումների,

ճանկերպուքյունների,իրազեկմանաղբյուրների(թերքբերի, ն այլնի) զարզացուպարբերականժողովածուների դեսների, անվանում մբ ն ղիա Հետ կապված՝բազմաքիվ բաղադրյալ Հապավումների Հանդիսացան խթքան զալը ճզոր ների Քրնան զարգացմանՀամար: եվ բոլորովին էլ զարժավալման փանալիչէ, որ ֆրանսերինում,անգլերենում, գերմաներենում ն շատ այլ լեզուներում այժմ էլ գերակչռում են թերթերի, ձեռնարկությունների, Հանդեսների» արդլունաբնրական ընկեն նման միավորում- | կոնցեռնների րությունների, զանազան ու

միջազգային վանազանկազմակերպությունների բեկերությունննիիբաների

բաղադրջչալ

անվանումների, ինլպես ե

շթ |

նհ՝

անվանումների ճՀապավումները(ճմմտ. Փիֆա, Ֆին Միության ժողոայլն): Սովետական վուրդներիլեզուներում, ն առաչին ճերթին ոուսերքնում, 4ճ:6պավումներիբուռն զարգացումը որոշակիորեն տարթերվում է ինլպես ճասարակական-քաղաքական գործոնննրի, ալնոլես իշրաէլ բուն |ակ ճապավումների բնուլթով: Սովետական հությունը կյանքի կոչեց պետական կառավարման նոր սիստծմ, ստեղծեց Հասարակականչքաղաքականու տնտեսական ոթ ճարաբերությունննր։Ինքնին Հասկանալի է, որ կաո: վարման նոր մարմինները, տնտեսականքաղաքականության մեջ երնան եկած հոր երնույթներն ստացան իրենց անվա նումները, որոնք մեժ մասամբ բաղադրյալ անուններ էին: Հասարակական տեսակետից ալդ նոր մարժինների ն կազմակնրպությունենրի առանձնաձատկություններից ժՄմեկնր այն, որ դրանք իրենց ամենօրյա գորժունեությամբ երտ շփման մն էին աշխատավորական Հոծ դանգվածների ն ետ, որ պայմանավորում էր դրանց անվանումննիի անմիջական մասսալականացումը ն այչ անվանումննրի ամճնօիյա գործածությունը ժողովրդական ամենալայն խավերի առօքլա Հաղորդակցման եջ. Այս Հանգամանքը «ասարակական 4ՃիմքբըՀանդիսացավ այն բանի, որ քաղա Քիվ պետական ու կուսակցական մարմինների անվահումննԲե զանազան կարգի Հապավվաժձեփրովգրվեն, Սա Խշանաչ կում է, քե ինչպես էվրողղականչատ լեզունձրում, այնպես էլ չուսէրձնում ն Սովետական ՄիությանժողովուրդներիլեղուՃնրում թ4՛ ժինչե սովնոական կարգերի Հաստատուժը, թ՛ դրանից ճնտո Հապավումները։,իբրն ՃամառուացգրությունՖերի նոր եղանակ, Հանդես են կոլ հախ ն առաջ գրավոր 4ՔՀենց լն պատճառով, վով, գրական լեզուների մեր Սակայն որ նորաստեղծ սովետականիշխանության այդ մարժիններն իրնեց ամենօրըա գործունեուցյամբ սերտորեն կապված էին ժողովրդի ամենալայն խավերի ճետ, ավելին՝ իրենց ամենօրյա դործուննության մճջ էին հերգրավում ն ներդրավում քն աշխատավոր մողովրդի Հոծ ղանդվածենրին,գրավորձնով առաչ եկած Հապավումենրնանվիչականորենանցնում էին ե անցնում էն բանավոր խոսքին, դառնում ժողովրդական լայն զանգվածներիառօրյա խոսքում դորժաժվող Ճապավվաժ զադրչալ

դե, քեֆա, Ցունեսկո

":

բառեր, Ալս տեսակետից բոլորովին էլ զարմանալիչէ, որ ինչպես ռուսերենում, այնպես էլ «այնըննում ե ՍՍՀՄ յուս ժողովուրդներիազգային լեզուներում սովետականիշխանուՀենք առաչին տարինհրին ե դեռ դրանից թյան Հաստատման էլ առաչ, Հեղափոխության քաղաքացիականպատերաղմերի տարիներին, խոսակցականլեզվի մել արդեն սովորական գործածություն ուննին բազմաթիվ Հապավումներ(ճմփո. վինկոմ, Հեղկոմ, ռազմճեզկոմ, կադետ, էսէո ե այլն), Փսաական թվականներին Հայնրծնում, ինլպես գրավոր, աչեպես ձլ բանավոր խոսքում արդեն չատ սովորական զործածություն ունձին, քերված օրինակներիցբացի, բանկոմ,բատու

Իակկոմ,լիկկայան, գյուղկռոպ,բանկոռպ,ՓԱԴ,ճողօգկոմ, ժողկոմ, ժոլզկոմատ(բոլոր ժողկոմների ժողկոմատների ու

ճյուղային անվանումների չճապավումներովՀանդերձ, իֆչպես` Հողժողկոմ, լօաժողկոմ ե այլն), կենտկոմ,կեճտգոոծկոմ, Ժողկոմխոոն, ռուսմրենից փոխառյալչեկա,զազս, նէպ, գէս ն այլն, ն այլն: Մնր կյանքի բուռն զարգացումը, սովե տական ժողովուրդների տնտեսական, գիտատեխնիկականու մշակութային աննախընթացվերքլջը ճղոր գործոն Հանդիսացան ճապավումննրի ծավալման բազմացժան Համար: Եըեսնական թվականներին կազմված բաղաՀապավումներով գրություններն արդեն այնպիսի չափերի էին Հասել, որ Հապավումների, որոչլնս բաղադրություններինոր, բայց լիովին կննսունակ ու արդյունավետ եղանակի վրա ճատուկ ուշադրություն դարձնելու անճրա զգացվեց:Այն, ինչ ժեշտություն դեռես ռր մինչե սովետական իշխանության ճաստտատումը որակ չէր կազմում լեզվի մեջ ն այդ պատճառով էլ կարող մի էի դիտվել իքրն սովորական ճամառուտադրությունների տեսակը, մանավանդ որ եղած փոքրաթիվ Ճուպավումները սոսկ գրավոր խոսքում էին վորժաժվումու զուրկ ին մասսայականությունիը (ինչպնս ն տառճչասարակ գրականությունն ու անության ճաստատումից ճքմամուլը), սովետական ւ «ռո Հանգես Հաստատուն դծրը նվաճած տեղն ճոր որակ, լնզվի մեջ իր ծրնույթ: եվ բոլորովին պատաճական չէ, որ արդեն 1934 թվականին, միջնակարգ դպրոցի Ճայոք լեզվի ջերականության նոր դասագրքիՃեղինակԱ. Ղարիբյանը«Բառակացմուու

կ

ե. Ձա աարի

ու

Բան,

թյունը բաժնում «նորագույն Հապավումներ»վերնագրիտակ ու դրանց անճրաժնչտ գիտելիքներէ տալիս ճապավումնքնրի ուԳ. Սնակը Հատուկ Թեսակների մառին, իսկ Հետագայում ճասումնասիրությանառարկա է դարձնում ժամանակակից լձրենի ճապավումները: Հապավումներիէ՛լ ավծլի բուռն զարգացման չրյչանը կապվում է դիտատեխնիկականճեղափոխությանճետ. գիտության ու տեխնթկայի վիթխարի առաչընթացըն որակական թոխչջը։ տեխնիկայի, արտադրության ն գիտության, նորանորճյուղերի ու միջճլուղերիառաջացումընոր քա Հադորդեցին բազմաթիվ բնագավառներիտնրմինաչամակարգերի զարգացմանը, իսկ դա էլ, իր ճերթին, ճապավումների վիքխտրի բազմացմանը:Այժմ ստեղծվել է արդեն այնպիսի վիճակ, որ ոչ ժիայն անձրաժեշտ է դարձել տարբեր լեզուների, այդ քվում ն Հայերենի, Ճաղավականբաղադրությունճրատաննրի ընդչանութր բառարանների կազմությունն անհրմինամասնագիտական րակությունը, այլն ճյուղայինբառարաններում զետեզետերմինաբանական րաններում լու տվյալ բնագավառիճապավականբաղադրությունները, որոնց մեծ մասը չի կարող մուծվել ընդծճանուրբառարանների մեջ: մյապիսով, Հապավումը որպես լուրաճատուկ տիպի քառային բաղադրություններիեղանակ, նոր երնույք է ն իբրն այդպիսինկապվում 1 20-րդ դարի Հետ, թեն 19-րդ դարում լ նա, ինչպես առացինք, արգենսկզբնավորվելէր իբրն Համառոտագրության մի նռր տեսակ, ծայլհրենում,ինլպես ե դուսճրենում ու Սովետական Միությանմյուս ազգային լեզուներում, Հապավումն իր իսկական ղարդացումն է ստանում ռավեսւսկանկաբզգերի ճաստատումիըճ5տո: ու

ու

Համառոտագրություն ն հապավում

`

ղարգագքլ Հանդես եկել Աո" ասվեց,հագավ Հիմջի վրա: :. Կոտամծրու լու Բրի Համառատա ՈՆ գալիս. ճայնրենում գործածվել Հաա Իւ ռոտագրությունննրի տարբեր տճաակներ, Այդ տեսակէ

ու

.

դար

ննիից

Հնում

է հղել ամենատարածվածն

են

հանվագոո '

մասամբ` սյուն ն հրկվույակ նյաններով գրությունը, ոբեք 19-րդ դարի երկրորդ կեսում դուրս մղվեցին տպագիր Խոսքից. իսկ 20-րդ դարում` նան ձեռագիր գրվածքներից: Բուն Համառոտագրությունն,այսպիսով, դարձավ բառերի (ճատուկ ն Հասարակ անունների) կրճատ դրության ընդճանուր անվանում, ըստ որում, թեն բառերի կրճատման հղաՖազննրը տարբքր էին (ակզինատառային, էրկտաո, բազմաթառ, ինչպես` թ.-Քիվ, թվական, օր.-» օրիչովծ բայց բոլորն էլ ունէին մեկ ընդճանուր Հատկանիշ.բոլոր կարգի կրճատումներն էլ գրավոր խոսքում դիվում էին կձտով, որը ծառայում էր որպեսկրիճատման նշան, իսկ կարդալիս արտասանվումէր Համապատասխան բառն ամբողջությամբ, ինչպես որ այժմ 1 (Հմմտ, բնկ.շ-ընկեր, 9.-«քվական ն այն) Դարի վերջում սեր, առավ Հապավականգրությունը որպես ղարձյալ ճամառոտա-չ դրությունտեսակ. դրա առանձնաճատ կություննայն էր, որ ՀՃամառունագրվում էին փացզադրյալ անունների բաղադրիլնեբբ, ըստ որում այդ դեպքում այլես կետ լէր դրվում, որի 48տնանքով ճապավվաժ բաղադրիչներն էլ չէին անջատվում ն միմյանցից, ալլ գրվում էին միաճար, ինչպես՝ ՀԱ, նչ այլն: Այդ Ճապավումներընույնպես սովորաբարկարդացվում էին լիիվ բառերով, բայց առանձին դեպքերում`նան տառերի ՆԱԻսնվանումեերով(ինչպես, ասննք, Նշք արոհասանեինք ՀՈԲեն), Այս կարգի ճամառոտադրություններն էին, որ Ճճապավումների ու ճապավականբաղադիությունների անմիջական Հիմքի Հանդիեացան:եվ սա է, որ թուլ է տալիս ասելու, թի Հապավումներն առճասարակառաջացել հն ՀամառուռագրուԲյունների Հիմջի վրա: Սագա լինելով Հավառուտագրություններից, Հապավումները վերածեցին առանձնաչատուկ կրճատ գրության բաղադրյալ անվանումներին ճանդես նեկանոչ մի-

պիշշ պարոն,

որդ,

ծ

ՀովՀաննես),

բառերի կրճատ րոզ Գատվագրությունը

որ Խչանով,

դրվում էբ տասի վրա (օր.

ն այլն): Սլոմ. կոչվում չութ, «քաջութիւն Տ

կաչվաժ յունն " պատիվ

աժոատաստուաժ, ցաՏՐոտէր,

նման Ֆչաէր այժժլան չքչի ի ձր բաց քող վող տ սռառի փոխաթ (5ր- ե՛զ՛Ղ-խաղազ, Ղկ «ժամանակ ն այն): Եբկվոոյակ կամ կոկնառյունէր կալվում այչակերրի նման նշանը, ոթ դրվում էր թողնվող նախորդ բաղաձայնանիչ տառի ալ կողմբ՝ վերնեից(օր. խ՞8՛րշ՛ ւոխոնարճո ւն): Խոնարճուքիւն)

Ր բս

ոբ

դրվու7

Մուլան

եմ: Ի

բար

ձայնավարի

այն որպես ճամառոտագրության յուրաճատուկ տիպ, այլն քառակազմական Ճատուկ եղանակ, Համառոտագրությունների ն չՀապավական բաղադրություննեիիՀիմնական տարբերու յունները ճետեյալներն են: 1) Համառոտագրվել կարող են ոչ միալն բառակապակցություններ, բազադրլալ անուններ ու տերմիններ,Ճատուկանուններ(Հմմտ. նախկին՝ կ. Բ. Հնարմիր բանակ, Հ. Մ. Խ. Հ-ՀՀալաստանի Սոցիալիստական ԽորՀըրդային Ուղ. Հ. (կամ չոլ., 4-)ՏուղլՀանրապետություն, զական ճոլով, Հ. Թ.Հ«Հովչաննես Քումանյան,Հյց. Հլ. Հ-4այցական ճոլով է այլն), այլն առանձինբառեր, հելպես ք.Հխվազան, ժ.Հ«ժամ, Ուս աւռւմանող, քաղ.»Հփաղաթացին այն, մինչդեո ճապավումննրը,ինչպիսիջ կ լինին, պճտք է բաղկացաժ լինեն առնվազներկու բաղադրիհառերն, իբրն կանոն, կարդացվում 2) Համառոտագրվող ամբողջությամբ, առանցկրճատման, մինչդեռ Հապավումվանկալինն փանկաքառայինները, շատ ճաճախ նան ամենատարածված Հապավումները,թե՛ րավոր խոսքը կարդալիս, ցք՛ բանավոր խուքում արտասանվումհն չապավված ձնով: 3) Հաժառոււագրությունների մնչ քաղաՀամառուազբթվող մապածրը դրվում են առանիեչառանձին՝կրճատման նշան անդիսացող կետով, մինչգեռ ճապավումների գրվում են միասին՝ բաղադրիչները ռանց կետերի: Վերջապես, այգ բոլորից էլ առաջացելէ ամեֆակարնորտարբերությունը՝Համառոտագրություններով բառեր չեն ստեղծվում, ժինլդեռ ճապավումներովստեղֆվում քն առանձնաձչատուկ տիպի բաղադրյալ բառեր:

ընկ.բնկծր,

27" եւ

տառային

Դոոզշունծրի

ա-

ՆՐ

Հապավական բաղադրությունների տեսակները

Հաղպավական տարբեր տեսակներհն բաղադրությունննրը

նձրկայացնում ինչպես իրենց բաղադրիչների բնուլքով, այնՊէս էլ գրանցով բաղադրվող բառային միավորնքրով,ՀԱՍՀ ն բաղա կռւսկոմՀապավականբադադրը ություններ Բ էն ծրոնք է, կազժ. վել են Հայաստանի ՍովեոականՍոցիալիստական Հանրան պետություն կոմիտեբաղադրյալ կուսակցական անվանումՆերիբաղադիիչննրի կրճատվածմասերով, ըստ որում չին կազմվելէ բաղադրիչներիսկզբնատառերով, իսկ էրկ,

-

աու

-

Թ՛ բորդը՝ բա վագրիչներիբառամասնրով,

առաջինում, թէ՛

բաղադրիչենբաղադրությունների Հապլավական քրկրորդում ճանն Բառեոի կրչատված, Հապավվածբառերի մասեր Էն ճապավական բապավվածմասեւր: ոոբնցովկազմվում Քերված ծրիկոչում հնք ճապավույթներ: ղադբություննիր, ՀապաՀ» Ս, բաղադրիչները Ս, կոմ կուչ նակների մեջ Հ, հն՝ նն, սկզբնատառաա) չապավույքներըլինում վուլքներ կամ Ճ (կամ պարզապեստ̀առային),ր) բառամասային դ) ճատվածական: բառերի սկզբնա«ապավվող Հապավույքները Տառային աաոնրն են, ինչպես՝ Ս(ովետական)Մ(իության) Կ(ոժունիստական) կ(ուսակցություն)-- մՄեկ, է(լեկտրոնային)«(աշվիչ) մ(եջմնա)-- Է6ժ, բարձրագույն)ոզսումնական)«(առտատություն)-- բում, Մ(իավորված)Ա(Վգքրի)Կ(ազմակքրպլութլուն)-- ՄԱԿ ն այլն: բառերի կամ վանկային ճապավույքների Քառամասային

րը

իւ աիե,

որոնք կազմում

են

մեկ, քիչ դես քերում՝

սկգբնամասեր ճրկու վանկ, ինչոլես՝ զին(վորական)կոմ(իսար)-- զինկոմ, են,

) ) դեկլ(ավար)-քաղվզեկ» կոմժ(ունիստական Քաղաքական ժող(ո) կոմերիտժիություն, միություն-հրիտ(ասարդական վըրդական) կրք(ության) բաժ(նի) վար(իչ)-- ժողկրքբաժվար հ այլն: Վանկալինճապավուլքներբ անխտիրփակվանկեւ ձն Հանդեցնում է բառնիի սկզբնավանկերի ն վանկային Հապավուլթների ճետնյալ ճաիախհրակրություննեիր կաղժում, իսկ

դա

հն Հապավա) Վանկային ճապավույքներըՀաժբեկնում վող բառի առաջին վանկին, եքծ փակ վանկ է, ինչպես՝տեխտեխ- (եխմինիմում)» կենտ-րոնիկական, Հաղպավույթը՝ բան-(բանավան), նական՝կենտ-(կէնտկոմ), բան-վորական՝

(ւեղարդ)»պատ-մական--պատԱՐդյունաբնքրական--առդ(զինկոմ) ն այլն» (պատմա), զին-վորական--զինփակ վանկը Բ) Այն դեպջնրում,նրբ Հապավվող բառի ճաբաղաձայնով: Հանգում է որնէ ձայնորդովկամ շփական պավույքը «Հավասարէ լինում առաչին վանկինվ-անմիչաբապես Հաջորդող բաղամայնը(Հաջորդող վանկի առաչին

(ժողկրթբաժին), վար-կային--վառկ- (վարկընկերություն),

աբ-նկստակքական--արնե-(արչկոմ), գոր-ծադիր--գործ(դործկոմ), խըմ-բագրական--խմբ(թմբկոլ), ման-կավարժական--մանկ- (մանկիորձճուրղ), կազ-մանկերպչական-կազմ- ((ազժկոմիտծն),ոազ-մական--ոազմ- (ռազմճեղկոմ), ճայ-մանդամների--հաչմ-(ճաշմկոռւղ), շրո-չանային--ջոջ-

(261174),

ար-տաքին--արտ-

ն (արտզործմինիսորություն)

այլե-

Այս կանոնից չեղվում են բան- (բանվորական) ն զին) ՃապավույթներըՍ որոնք կազմվել են («ինչ-վորական առա-

ջին նտի Համաձայն, ալն

պատճառով,որ Հայհրենում -եվ Հնչյունակապակցությամբավարտվող վանկ չի կարո Աղձլ' դ) եքն ճապավվողբառի սկզբնավանկըբաց վանկ է, վանկային ՀճաղավույքըՀավասարէ առաչին վանկինՎաֆորդող (երկրորդ վանկի առային բաղաձա նր), ինչպես՝ կո-միտք--կոմ-(արճկոմ), ա-ղաքային--քաղձա-նապարճային--ճան- (ճանչինվարչություն), պարզ

ա-

ո

բաղաձայնը

(աղո),

(ժողդատարան), պե-տաման--պեա Գղոմրդավառ--ճող), կու-սակցական---կուս((ուսկոմ), կոալսարաւն (Գու ուհիստական--կոմ-(կոմկուս) այլն, -

ն

երկու վանկ կազմող բառամասային (վանկային) «ապաշատ բիչ են ն դրանց էլ կազմվում էն նույն կա-

վույթները

սպա-ոռդական--ապաո(ւպառՀամաձայն, ինչայես՝ Ֆոնների

կոուվ), եբի-տասարդական--երիտ(կոմերիտ-ական),խրնա-յողական--խնալ(խնալդրամարկղ),նր-Րա-տարակչություն--Հրատ- (պնտճրատ), եբկ-րա-մասային--երկր(արտասանվում է եշկրո-, ձիկրկոմ), տր-ուսնա- (կամ տրանա-) -դորտ--տբանս- (ճանարանս)ե այլն: Վանկային գաղտնավանկը ձայնավորը չի գրվում, ինչպես՝ խմբկոլ,ճրկոկոմ, ժողկոթրաժին,ջոչմիլ-

Հապավույքնծրի

Քաժին 1 այլն

Վճրը բերված կանոնները ցույց ծն տալիս, որ ճայերենի վանկային հապավույթների կազմությունըճշտորենձամբեկնում է ճայեբենիփակ հակ վանկեւի նշանակումէ, քն ճայնըենիվանկային Հապավույթներիկաղ(աշխոհզնրվաջշ-խատանքային--աշչխղաձայնը), ինչպես՝ կբո-թության--կոթ-մության ճամար իբրն ճիմնականսկզբունք է ծառայում Հա-

(ոճտմաս), Տ2ր),տըն-տնսական--«տնտ298

կառուցվածքին, ճա

աէ

Բյ

։

անաատ(անտաուսյին) դյուլատնտնաության), «գյուղական,

ն ոչ քե Համառոտագրությունը, գերենի վանկակավզժությունը քեն, իճարկն, ինչպես ասվել է, անժխտելիէ Հապավումների կապը, ավելին՝ ծագումն ու զարգացումըՃճամառոտաղպրուճիմքի Սակայն, ծաղելով Համառոսաագիությունների Քլունից: Հապավույթվանկային մասնավորաոյես վրա, Հապավումը, ների կազժությանմեչ, իիրն Հենարանէ ունեցել վանկակավժեջչ մությունը Քանն այն է, որ Համառոտագրությունների էն վանվանկ կազմող գրությունները ազատորենշեղվում Պետր. Աբդ. (Աբդիու), կակազմությանկանոններից,ինչպ ես՝ Մել (էնյաղքԱճճաղք), եբի.(ճրրայեցի ), նփր. (Պճտրոս),

Հապավույքները)' կազմվում են Հապահաղադրությունները Հապավական Այսպես. 2014 զանազան Համակցությունենրով: Վույլթների կաղժվել է տառալին ճապաՀացլավականբաղադրությունը նե վույքներից, ՀԿՄ կենոպոմ՝ տառային վանկային ճաղավանկայինճապավույքննրից վույքներից, ժողկրթբաժին՝ տարընր ՀամակԼատ Հապավույլքների ամբողջականբառից: լինում են ցությունների ճապավականխբաղադրությունները տեսակ: չռթո ու

Հ

ն այլե, (նփրքմ)

ածանցավորկամ ճապավույթները Հատվածական

1.

ե

(գյուլատնտքսության գլուղմինիստրություն ձեի Հեւո, ինչպեւ՝ տբնանտառտնանհսություն (անտառային մինիստրություն), կամ պաղեղե(պտուղննրի, տեսություն), սրոուղբանջարաու դործարճչկոմ աոնարի վարչություն), (գ"րբանջարեղենի երշակոմբոծ), Ի արչեստակցական (միության) ր փարանային ր / Երձւստետրի վարչություն), Հաղուստեղենի դուստառ (ծրնանի ն այլն: Այս վարչուցյուն) վանչին (երնանի շինարարական նին

գյուղ» ճարավականբաղադրությունեերի

պտուղ,

լ

պտուղ,

մվ» ե Հատ

բա-

ճիմբերը պաոթ Հատվածական թյանը՝ այն տաթբնրությամբ, Հապլավույքները՝ պանում ծն Հոդակապը»իսկ Հատվածական են, ոչ, Մյուս կողմից, դրանք բառակերպՀապավույքներ բարդություն(ածանցումների, բովծեանբաղզադրությունների լ

բառերին(«մմտ. պատասխան

գյուղ,

անտար

քառերըն

գյող-

մՄ

Պրո

Ն 8

աէ

(ար-

աշխատանքայինռեզերվնքրի կոմիտն տառերով սկսվող բաեն գրային տեսատառային տերիտառային Հապավույքները էնչպես՝կԿեՄ (»րձետից վանկային՝ արտասանությամբ:

տասանվումէ առրկը) ն այլն, ԾԵ նո

նույնանումէ Ճատվածական կաղմությունը պավույթների կազմուծիմբերի) Հիժքերի (ճՀատվածական ղադրությունների

Ճճամա-

ո

ԱՌԿ-. Վթբբճը),

անտառ, որոնի Համբնկնոսմմք Ճակարդի Այդ բանջար,գործ, ճագուստբառնիբն'

են «իմքերը լինելով` եուլնանում Խերի, բառաձննրըի)

ոո

արՊա ։ ՈԲՏՖ որակի ( ամր գրացման, ֆակոպանա

ծն գյուղ,

"-

(ից բարՀոր ճննարանը,

բանչար-չ

Սոնան-

պտղեղենի), բի Հապավույքն երնեն,

պաշսձլեկտրակայան), (ճակաօդային չէկ (չերմային ն պաշտպաաշխատանքի սպանություն),պապ (պատրաս ուսումնական Հաստատություն) Ֆուքյան), բում (բարձրագույն ի այլն,ե. Եեքե տառային Հաղլավույքների սկզբում, ձայնավոմի քանի բաղաձայն ճապավույթներ,ապա են ը տատանում բացի ձայնավորինանմիանք ջապես նախորդողից,ինչպնս՝ լըկըյեմ. վերջապէս, բ ձայնաերբ 4 վոր Հենարան է արտասանվումնան այն դ դեպքում, փ քն մեկից ավելի " ին .

գյուղաբաղադրիչները (կամ պտուվների բանջարշեղենի, անտառային, տնտեսության, բառհԵբնանի ճագուստեղենի, գոբծաբանային,

Ճագուստ-,անտառ-, գործ-,

բում, պապ ն այլն: Միայն բաղաձայննքրիցկաղժված արտասանվում ռային Հապավումների բոլոր բաղադրիչներն ն այլն' ԶՁայՀեմըմբչը ՄըՄբԿըԳը, ինչպես՝ Հենարանով, էնը մեջ բաղաձայնների նավոր ունեցող տառայինՀապավումների ուստի Վայհաւվորճաղզավույթը։ Ճամար Հենարան է դառնում հն ինչպես` ն նրանք արտասանվումառանց ր Հենարանի: տա-

բարդ-

գոյականի սեռականի Պոլովաձեի այնպիսի ճապավված մասեր են, որոնք նույնանում Հիմքի ուղիղ էն իբբն անկախբառ գործածվող բաղադիական ածանցավոր բառերի, ինչպես

ինչաես՝ՍՄԿե,2002, ՄԱԿ, մնեՄ, ձող, Տառային,

է վօբոֆը) տասանվում է լբկրյնմ), ՈՌՖ (արտասանվում

ն

այլն:

ինչոլես՝ ՀամմնեՄ (առաչին ճապաՎանկատառային, նամ-ձայգՏ (Հայաստանի է Համաժիութենական), վույքն 2.

միավորում), գորժաժությունիցդուրս կկած «Գլուղտեխնիկառ աջակցությանբնկերություն-- երկպաջը (պաշտպանության

Ճճապավույքնէ աջ- աջակցություն),չրէկ-- չրային էլիկարակայան(առաջին Հապավույթն է չո- չրալին) ն այլն, 3. Վաճկային, ինչո ն2՝աշխղեկ (աչխատանիի զէկավար), 8հոգորժկոմ (գործադիր կոմիտե), կուսվոմ (կուսակցական ուսու պարտուս 4աշժկոոպ միտե), (պարտադիր ուսուքուժ), (ճաշմանգամներիկ(ոուղձրատիվ)ե այլեւ 4. Վանկարառային, ինչպես՝ պետճչամալսարան,ժողկըրթբաժին, ոլետբանկ, քաղսովետ, չրչմիլքաժին, ժողդատարաթ բորդ

ն

այլն

տարբնր Հապավույլթների

տեսակների զանազան ճամակցոթյուններով պայմանավորվում են նան չՀապավականբաղադրուքյունեերի, որպես բառային միավորների, տարբեր աքսակները: Այսպես, ՔՀ (Գատմարանասիրական Հանդեա), ՀՄԴ օռվենտական ժողգ րողների միություն, (Հայաստանի կորքեաժին, ձայլկակաջՍՍՀ, ՍՍՀ Միություն, ԳԱ (գիտությունների ակադեմիա),բուճ ճավասարապես Ճճապավական բաղադրություններկամ պարզապեսճապավումներ են, բայր ռիպես բաղզադրությունդրանք միմյանցից տարբեր հն. ժողկրքբաժին, դործկոմ, բում Հապավուժեերը բառեր են, Հազկական ՍՍՀ, ՍՍՀ Միություն՝ բառի ն Հապավմանկապակցություն, իսկ ՀՍԴՄ ն ԴԱ՝ տառային Հապավույքների ժիաճիմք ընդունելով՝ ՀապավաԱյդտարբերությունները վորում: կան բաղագդրությունները կարծչլի է բաժանել երեք տճոակիչ

1) Սիմվոլային Հապավումներ-Բոլոր բաղաձայնական տառային չապավույթներով կազմված, ինչսլես ն՝ մ Ճապավուլքններիըու միալն մեն ձայՔանի բաղկացա Հապավական ինչբաղադրությունները, պես ԳՔՀ, ՀԱԳՄ, ՍՄԿԿ, ԼԿԵՄ, ՈԲՖ, ԲՇԳ ն այլն: Այս կարգի Հապավական կարելի է Համեմատել Քեմիական սիմվոլալին բանաձների 4ծտ. օրինակ՝ ԷնՕ բաշո ձեր սխմվու է Ցառայում է յ ջուր բառի,ք էեն երկայացնում

հազածայն աի որից

բաղադրությունները

չրի քիմիական բաղադրությունը:Այդպեսէն նան բաղաձայնական տառային Հապավուլթներիցկազմված ճապավումները, որոնք «ենը սիմվոլներով ներկալացնում են բաղադրյալ սնվանումը, ըստ որում բ միննույն տառային Ճառաւույթը, ույ Տ21՝ այսինքն՝ միննույն տառը, կարող է ճանդես գալ որպես զա նազանբառերի սիմվոլ (Հմմտ. ՍՄԵն, որբիՏրկու Կ-երը »ար"

"

| | | լ

։

| |

Հահբին կանոն, սիժվոլային բեր բառեր են ներկայացնում):

են բաղադրիչների վերականդնուկարդացվում պավումները ն դր-

բառնրով,բացի չառ գործածական մով՝ ամբողջական տառային (բաբանով իսկ ռովորականդարձած փոքրաթիվ

ՀՍՍՀ, ՍՍՀՄ

ՍՄԿԿ, ինչպես Հաղավուժներից, ղաձայհական) բնթերցումնէլ չի Հանձնարարկ այլն, քեն դրանց ազդպիսի վում: Հապա վականրբտաիդո Քյուններ Հ) Բառալին Այն բոլոր ճՀապավումներկամ բառային ն արտասանվում որոնք զրվում պավականբարդությունները: բնուլՀապավույթների հն որպես մեկ բառ, անկախ իրենք Քից։ ինչեւ՝

բուն, ջեկ, պապ,

ՄԱԿ,

գործկոմ,ժողկոթբաժ-

ջիճվարչություն, պտուղբանչառշառ, վար, կոլանտեսություն, մի քանիսը ն այլ Ալս Հապավումներից պետքանկ ՄԱԿ, բում)» մի քանիլին Հապավույլքներունեն (չեկ, պապ, աբ՝ վանկային (գործկոմ, ժողկրթբաժվար),մյուսները`վաեորոնք միաքել եե Հապավումներ, կային կամ Հատվածական չինբառեր (կոլտնտեսություն, ամբողջական(լՀապավված) ն այն), բայց» չնայաժ դրան, խոլորն պեաբանկ վարչություն, բոլորն էլ էլ բնութագրվումճն մեկ ընդճանուր Հատկանֆիչով՝ բառեր են: կարելի է, այնուամենայնիվ,դրանք էլ ստորաբաճապավումներ (բու, ջեն, բառուկեբպ ժանելերկումոհաւսկիժողն (գործկոմ, բարդություններ ՄԱԿ, պապ) ճապավական պետրանկ)): կոլտնտչուկա, կրթբաժվար։ պտուղիանչարառ, տառա-

։

| |

աաա

սՁ

փոքրաքիվ ճապավականբաղադրություններ, րոնց, առալին որպեսխառն Հապավում է։ քն կարող են բնուքաղրվել Հայարջիք, ՔԱ" (վանկային) ճատվածական քամ |նքր` ճատվածական-գ-վանկայինգ-բառ, ինչպես Սեանկամ ամբողչականբառ բանաձեմրով, տառայինվ-վանկային ն այլն: հրականում, պաչայբուճխորճուրգ Պէռչիճ,Եշնանքաղզագսբաժին, վանճՀատվաժական, կայն, դրանց մել բաղադրիչներըետք է ճամարձլ էչ որ այդ բո ե ւոմթողջականբառծր: Քանն ալե կային ճապավույքներ տային Հապավումների մեյ թոմ։ զազա, զեօ քբրն բազադրիչնէր:այլնռ այլ ինքնուրույնքառքր. որպես տառայինՀապավումննր, կան

'

։ ։ .

| | '

|

չզնաք

է դիտել

բոմ, գես, չեկ. ճեպ, զագո

ման

ճաղավումեձրը,կազմված տառային

անունների մէչ դարձել ն բաղադրյալ Հապավուլթներից,արդեն բառնր Հարոոտանի միավորներ (չմժ»փն ոնում արպնաինքնուրույն բառային Սերի բաժին, զագս սովի քաղարային նրնանի Թուծէրի խորճոտդ, էն Սնան (Սանի), բուժ Պէսի չինարարսլուն), »րճնքիք էլ «ոաքվոմ են

Ի

4) Բառա կապակցական կամ բաղա Դրչջալ աղպավուժնե ի.Այն բոլոր բաղզագրյալ անվանումները, որոնց ներկայացնում են, ա) քրկու տարրեր սիմվոլային որպես մեկ քաղադրյալ ճապավումների, անվան, փապակքուինչպես` ՀԱՍՀ ԳԱ, ԵՊՀ ՀԿ (ծրեանի պետական ՀամալսարանիՃաշվողականկենտրոն)կ այլն: Ք) Սիմվոլային | հ բառային ճապավումներիկապակցում, ինչպես` ՍՄԿկ Կձնտքոմ,ՀՍՍՀ պետիտանկ, ՍՍՀՄ Չետապլան, Հեկ ծրքաղկոմ ն յլն: զ) Սիմվոլայինճչապավման ) կա(ճապավումնձրի «րակություն լչՀճապավված Բառնիի ճետ, ինչպես` Հայկական ՍՍՀ, ՀՍՍՀ ԳԱ նախագածություն, ՍՍՀՄ

Միշտ այդածաէլ քոռաքիության կննտրոնականկոժիտե), կապակցականՀապավումների մյուս տեսակները ներկայացնում ձն բաղադրյալ անուններ կազմող Հապավականկապակ» առնվազներկուինքնուրույն բաղադիլաղանվացություններ՝ նումենրի ժիավորուժով (2մՄմ Գերագույն մովետ,բայց՝ տ. ՀՍԱՀ ԳերագույնՍովետ): ՍՍՀՄ ԳերագույնՍովետ, Քառային ն բառակապակցականճապավումննրի մեջ կաքողնվել բաղադրյալ անվան մեկ կամ մի քանի բող ձն բաց ճամեմատաչ Հապավումը «բնոնաքափելուն, բաղադրիչներ՝ կարճացնելու նպատակով: Այսպես առշճեստակցական բար Գերագույն անվան ճայավումն Հ առնկոմ, մովետ, միությանկոմիտեբաղադրյալ ՀԱՄ վարչություն ն այլն: դ) ԲառայինՀապավումնքրի կա(ՀՍՍՀ Մինիստրների որի մեջ զեղչվել է միություն բառը.-պակցություն չճապավվածբառերի Ճել ինչպես՝ նրքաղսու ն գրքի ճրատարակչությունների (պոլիգրաֆիայի խորճրդի) վճաի գործադիր կոմիտն, շրջկոմի բյուրո, պետրանկիկաառետրի զորժնրի) պետականկոմիտի-- Հրատպետկոմ(չառավարչություն, քանակի Ճրամկազմե չսյլն: պավումբ կազմվել է միայն երքջ բառից)--- (2002 ՄինիսՔառակապակցական Հապավումների ընդՀանուր Հատկատեխնիկական(բթության) թնրների խորՀրդի)պրոֆեսիոնալնիշն այն է, որ դրանք բաղկացաժէջ երկու (էրեք, չորա նլ պետականկոմբան-- պրոֆատնխպետկոժմ, (Հ0ՍՀ Մինիստրենայլն)միմյանցիցանջատված, ի առանձին-առանձին գրվող մա կոմիտե-պնտպլան ն բի Խորճրդի) պետականպլանային ոծրից կամ բաղագրիչննրից, Գ. ռրոնք ն, անկախիրենը բնուլՍնակբ անՀապավումնեիր,որոնք ակ. այլն: Այսպիսի քից (էՀապավված բաո, սխմվոլայինՀապավումն այլն), միմկամ զեղչումով Հապավումվանում է կոկնանապավումներ րոնց ճետ կապակցվում են ն անունմւոիվծում հազադրյալ ներ, Հաճախ բաղադրյալ անվանումների այնքան կրճատ Հաի նծր։ Այսպես, օրինակ, 2Հ4ԿԵՄ կկ կազժվածէ երկու թբապավումն նն նճրկայացնում, որ դժվար է լինում ՃապավումԷ զադրիչից (երկուսն էլ ախժվոլային Ճապավումնձը), որոնք 16րը լրիվ բառնրով փոխարինելիս ամբողջական բաղադրյալ գրվում էն իրարիցանչատված,ռրովչետն դրանցից գլուղանվանումնիմանալ (Հժմտ. պետպլան, Հրատապետկոմ, լուրայքանչյուրըմի ինքնուրույնբաղադրյալ անվան ՀապավումնԼ ն այլն) Այս ճապավումները վերացարկվելով իանեխնիկա (Հայաստանի լենինյան կոմունիստականերիտասարգական անվանումից, ժամանակիընբձնց ամբողջականբաղադրյալ միություն ն կեհորոնական կոմիտե)ն ընչպես ձն բացքում կարող վերածվել Հատուկ անունների, ինչպես՝ չշապավված Բաղադրյալ | անունների,այնպես չլ դրանց Ճապավումների լ -Փյուղոծանիկա» միավորում, «ՍԱննդառիչխանութ, «Քիմկապակցությամբ տռեղժվումէ մի նոր բաղադրյալ անվանում արդ» ն այլն: (Հայաստանի լենինյան կոմունիստական երիտասարդական կարնորագույնբնուքաՀազլավական քաղզադրությունների գրերից մեկը երանց դործածականությունն է, Ընդունվածէ (Բումնրի), զազա («վագոի) ն նման Հատվաժական ասել, քե Հապավումներբ գրային ծագում ուննն, այսինին՝ ճապլավույթենբը: պմաք է Խանացելլ ամեն մի Ճապավումհախապեսծրնան է գալիս գրավորխոսԻ

քյուն,

`

.

`

.

Ս

Լ

ԱԱ, «ո

Ֆան

ԱՆԱՆԲազագրոթ ունեքրը խա : Արան, անագր աոա Աարրավարթի (17: րազաղրությունեքրով,

համաբ

ա

.

նապավումներ չեն,

ատ

ո

ութ

յու

Է

Սակայն

որոնք. գէ,

այլ

զազռ բաղադրելները Ճայեշեծի փոխառյալփարժեքբառեր, հնչմս, «րի-

սովետբառը, թեկ ռուսձրենում ՏԸ,

ՅԱԼԸ

ԱԳԱ

Մ Լա, Հարկ, քրե Էնգճածուր վանո, նան է քն ինլպիսի դորկարնոր ճանգամանք ալն, ձաժություն ուննն Հապավումհերը բանավոր՝խոսքում, ինչպես ն գրավոր խոսքի տարբձի ոլորտներում

-

(ռարբեր 1ծզ905

էնչ տառայինՀապավումներ

։

աու

վառճերում): Այդ տեսանկյունով բոլոր ր 4 ապավականբաղզակարելի է բաժանել երկու չերտի՝ ճամազոո-

գրոմբլուանծրը տեոմինային-զբաղմունքային

Աաաա աա

բծածակա.«

ե

Ճա-

ապավումներիչերոտին են

պետկա2 չայպավականբաղաղրությունները, որոնք, Հեցոք շերտի բառնիը, ղորժաֆվում են բոլորի կողինչպես մից՝ սռվորակահ խոսքային

ռում

ւմ

այն

բոլոր

Փո

ն

Ց

մռե ապավ աա

Փոխառվել կարող են ոչ միայն բառերը, այլն ճապավաժամանակակից Հայերենի Համար կան բաղադրությունները: է ծառայում աղբյուր փոխառության Հապավումների որպես ոուսերենը:

ՓոխառլալՃապավումներըկարելի է բաժանել երկու կար» իրաղիության մեջ, առղօրեւսկան դի. ռուսերեն Հապավումներե օթարալեզու Հապավումներ. խոսջում (Թե գրավորն թե՛ հակավոր),ինչպես՝ խաղսովետ, ճայնրեռրոնք, ինչպես միջնորդականփոխառությունները, Հիչկոմ, կենտկամ,ԺԱՄԿԵ, կոլտնտեսություն,աշխղեկ, տնտնին էն անցնում սովորաբար ոուսնրձնի միյոցով' Ռուսերեն Հաշվարկ: բույ առբասժին, ՍՍՀՄ, ՀԼԿԵՄ,սոքապ, պնտապ, էլօԹ28 փոխառություններեն, օրինակ, նէպ (ռուս. ԷՅՈ-քՔաղպարապմունք, զինկոմ, պետավոոտեսչու-. (ՅՅՐԸ--38աՇԵ Ճեյյտ

ՅԵՕԽՒԾԽԱՎԵԸՐԸՅՑԼԱՈ

զագս Ց), յուն, նուսանդաւմ,տեղկում, արՀչկոմ, գործկոմ Ժ ե այն։ Տաթ) շերտին էն այծ Ճատոջմամ ՇՕճրաաթսնհ ԷԼոջե Բաաս: Օքոճոոծօեու քու «աայ լան «լ բաղադրությունները,որոնք դործածլվումեն գի1ՕԽՅՇՇՈ), գէս (636-ՇՇՇՔ), չճկա (Կ9ԵՅ--ԱքթատրելզմիՈ27 տության, տեխնքկայի, արտադրության, ղբաղմունքի տվյալ Լողքօ-376ԵՂքԱԿՇՇԵ ԸՂՁՅՈԼՈՑ),ռովխող (ՀՕՏ6ՂԸՅՕՇ Բնագավառումնկ սովորաբար ար բնագավառիՀետ չվում (ԼՃՇՇ--ՂՇոօէթոֆոօօ Ճոշաօքըօ Ը67ՅՋԱԸՂՔ0), ՏԱՍՍ չունեցող մարդկանցՀամար ոչ միալն անգործածական,այլն ՀԽԹՐօ

ԸՇՕՀՔՅՅ),Դ0ՍԱԱՖ (ՈՕՇՃՃՓ--,106թ080ՊԵՒ06 Օճշատ

Հաճախ անչճասկանալիեն, ինչ նս՝ ԳՀԱ (լիտաճետան այլի 11660180 ԸԾՈՇԱՇՔԱՅ Ճրոող, Ճողումու ի Փո) զոտական սեկտոր), Խչխ (ԵմբագրականՀրատարակչական օտարալեզուճապավումներ խԽորճուրդ), ուսվարչություն(ռաուժնականվարչություն), ԳՔՀ Ռուսերենիմիջոցովփոխառված ՇնՄ (չարաՀյուսական են. լաղծր (անգլ. նքհէ ոոքաոշտեօո տմտսոէշմ օոյտտօո

Բո,

Տծրմբնալին-ղբաղմունքալին ատվանում 82411806 յ" ո

ԲանՍՆՆ

'

ԳԻ20 աա ագո)» ոկ» զում

ձն

«րոլաայ Հաաա տառա

տվյալ ճյուղի գիտական ու

ի

ԱԿԱ

նն,

գործաժ-

գործարարականգրակա-

ն նվան նության,զեկուցումների, Հաշվնովությունների կար-

գի վավերագրերի մեջ:

ֆործաղական տեսակետիցավելի

լավորված) Միջոցով): ճառագայքման

Տերո(անգլ. Սոեօմ Խռէլօոտ Քմսօճեօոճ երբ ռոմ Շսկսոոլ Օրցճուտոէօո-- Միավորված Ազգերի՝ ըուսավորության, գիտության ն մշակույքի կազմակերպու-

ՑՈՒՆԵՍԿՈ

կարնոր է այն, Ձե ինչ Թյուն): Հապավուները զեղարվնստական խոսքի մեջ. Թեն Ճաճու ՖԽԱՏՑ (անգլ. օղի օո Օքճուտճեօո-այս խնդիրն առայժմ ոաուժնասիրվածլէ Հանգամանորեն, ն այնպես դաչինքիկազմակերպություն բայց խի կարելի է ՀեւտնյալընդճանուրիրողություննՀյուսիսատլանտյան ՍԵՆՏ՝ Տուր 11687 Օլքճուտձեցո-- (ծնտրոարձանագրել: (անգլ. Գճղարվեստական գրականության մեջ սովորագործածություն ունեն Բառային հական դաշինքիկազմակեր դություն): Հապավումները (աշխդեր ունեն

՛

ր

Քամին Հապավումները՝ սիմվոլային զործածություն՝

քաճմանափակ

արճկոմ, շրչկոմ, սոցմժրցումե այլն)

մանավանդչափածոյի մեջ,

ն

խիստ

ՖԻՖԱ

(ֆրանս.

ՏՕԿՏԱԾՈ--

բաջիա):

ԲՇմեւՅէօո

1ոօրոոէլօոռ)

մօ 400էԵօ)

միչազգային ֆեդեՖուտբոլի պառցիացիանների |

Ի

ՖԻԴԵ

(ֆրանս. Բճմծաեօո 1դէօքոճիօոտլ մ6օջ ճՇկՀօջ-շախժատի միջագային ֆեղեթացիա): Հապավումներըն նվիրվածուսումնասիրությունննրի մեջ Խոսվում է նան ճապավումննրիպատճննումների մասին. ըստ որում իբրն պատճենումներիօրինակներ են բերվում շոչկոմ (քռոօմ), պետբանկ (Րօշճճու), ՍՍՀՄ-. ՇԸԸՔ զ նման ճապավական բաղագրությունները, ՍակայնՀազիվ թե

կարգի ճապավումները կարելի իներ պատճենումներ Համարծլ. գրանքսովորականճապավումներհն ե ոչնչով չեն պայմանավորվումոռուսնրենիՀամանման Ճողավումներով։ Բերվածօրինակներումպատճենում կարելի է Համարելոչ քն ճապավումեերը, այլ դիանը Համապատասխան չՀապավվաժ բազադիրալ անուննքիը,որոնք սովորաբարկազմվումեն ռուարեն բաղադրյալ անվանթարգմանությամբ: Փատճնենում կատելի է Համարելայնպիսի ճապյավումները, որոնք բաղադրյալ անուններիղեզչումներով էին թնդօրինակումն ոռւսերէնի, ինչպես` պետպլան պատճենումն է ոռւսերնձն ԼՕՇողոէլ Հապավժան, որովճետն Հապավման մեջ զեղչված անդամներըն Հա ւյավման Համար պածպանվածները Համբնկնում էն իրար, ըստ որում ՀայերենըՀետնում է ռուսծրենին, ռուսնիներըանկախ լինելու դնպքում Հայնհըենումկարոզ էր կազժվել, աանեք,պլանպեակոմ կամ պլանկոմքամ պետպլանկոմ. այդպիսի պատճենումներեն՝ ձորատպետկոմ, պետգոքառ, գյուղՓնտինստիտուռ, ռրանքպատճենվածեն ռուսնրեն ԼՕՇԽՕԱՊԱՅայլ

787,

ՈՕՇԱԱԱՐՀՕքԸ,

ճաՇՅՂԵՃՕՅԱՒՇՂԱՒԻ

Ճապավումներիը. կապքս վերջին օրինակն այդ տեսակետիցչատ ցայտուն է, որովճետն ունենք շատ սովորականն ոչ պատքքնվածԳյուղինստիտուտ ճայկականճապավուժը: ՓոխառյալՀապավումները Ճայերենում ճանդնս են զալիս

տիպես պարզ բառեր, այլ կերպ ասած, զագս, լավսան,լաՎե՞ ն այլն Հայերենիճամար այլես Հապավումներ չեն, այլ առվորականփոխառյալ բառեր, ինչպիսիքեն, ասէեք, սովետ, ն այլն: կոմբայն,աշակտոր Այս կարգի փոխառյալշապավական բաղադրությունները,որոնք իսկական փոխառությունՖեր կարելի է ճաժարել,պետք է տարբերէլ բանավորխոսՔում իբրն ռուսարայնություն գործածվողծեկա, Սովմին, դայկոմ, պոլի տիլուրո, նենսեկ, (ապքնսէսն նման Ֆ08

Հապավումնե-

ա -

քեց: Այդ Հապավումներիգործածությունը: այն բանաղորխոսքին, նուլնքան ւ պոիչոսկա, ցան ոեմեն, խալադիլնիկ, աարի մեչ: նայեր բառերի գործածությունըժարգոնատիպ աայ արմատավոր է ժեչ ինչ վնրարերում մեր լեզվի

»» մոմ խոուի

որն Իերռ

ազո, ֆիղե, ֆիֆա չէպ, լավսան,լազեր, Բառտրին, դարձաժ, դրանքիրոք մեր լեզվի սեփականությունը ն

նման

ւ

ա

մերբո-

հն. փոխառություններ Տարատացնող ճապաշարը

:

Ր

տեզի պարբերաբար ռումները՝միջազգայինփասչտարիգիտաժողովներյ արդի դարաչրչա Հեղափոխության

թեղի ունեցած յակներում

ն

իտատնլանիկավան արտադրության

Հր

" ոն Բորոր` բի խքանեց նան զարգացումը Ֆախինթոաց Բ" (ողո վիթիխար տերմինաքանությա աա արի մասնավորապես Այս իրողու ա ումբ, մշակումն կատարելագործումը:

ԳԼՈՒԽ Ց8ՈԹԵՐՈՐԴ

տեխնիկայի: դիտության,

ԳՍՈՄԻԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

լիզուների թյունը ժամանակակից '

|

-

ու

'

Գորգընք աքի ԱԱ բնականաթարո Տէրմինաբանության մշակման ՀարստացմանԽնրիրբ ւե զուների բառապաչարի խնդիրներիլուծման մնչ իր առանհձնածաուկ իա Գո Տն անշրաժեչտութ| ունի, Այս էլ. քր ճերթին, Հատուկ քյունն մատարձլագորժխնդիրներից մէկն չ. առանք Հարուռտ զբաղվելու ինչպես տերմինաբոէ ատեղժել դիտականորքն ա.

զարգացման

ն Տերմինաբաճություն տերմինագիտություն

կողմերիցէ ն,

կարհորագույն դոր ճարօտացման կատարծհլագործման մշակման, այան ու

ու

ճա

րագույն որոինարանության

Աաաա

ու

Արագա չվա ճարումտ զաիգացաժ Լոգո ՔՔ «ովորական,այսպես կոչված աոօրնական ու

այնպես էլ անընդճանուր տեսության,

Ֆֆութ

առանձինլհզու-

, տերմինաբանությանգիտության տեխնիփայիամ» տնրմինաձամակարգերի ազան ճյուղերի Ի ուսու դորդակցումըՀառարակական գիտական կյանքի ադղօրնական տարի մի ճարարեեթե նասիրության: ա ո որոի բությունեճրիմեչ, ժի կաղում էր ածրմինաքանությունը հերկալոցնուէ քյան Հետազոտությունը է Հասարակության ւի Բո" գիտական տեխնիկական մի բաժինըմիայն, ուսումնասիրության առաջադիփու-գիտական դորժածությունբառերը աւվաճովումեն ամքնօրյափոխադարձ Հա-

Ֆե

ն

20--ՏԱ

մռա

ամեն

ապա

քյան

ու

ապա:

ու

ե բովանգակությունը ապաչովուփբարձր

ողջ

զարգաց-

թ| -

մեջմեջայդպիսին այդ

ջերականությունների ժոմ, լեզվի գործնական ության նրի

աաաապաթ բայր արանտություն աքրմինաբանությունը, ին ր մերմինագիտ մե րական աերքինաճամագարգորի,

մեչ տճխնիկայի,արտադրության դրտությանզաԳրա լինելով, բառապաշարի նազանՃյուղերիկազմակերպումն ու առանձնանում է որպես առուՀետագաառաջընթացը: տերմինների Այս է պատճառը, որ մով տերմինաբանության Խնդիրը Ճուվող ն Հարցերիցմեկենէ դարձել ոչ միայն առանձին լեզուների մբօժանդակ գիտություն, շակման Ճարստացման ոլորտում, այլն առճասարակ այժմ արդեն Հաայլն գիտության : Հաշխարճալին որով զբաղվու գիտականմտքի բնազավառում, միանեվ Տնրմինաքաննրկալացուցիչները: նության Ճճարցերնայսօր կենտրոնական ն ոծղ են գրավում մի գիտության,գիտաճյուղի այնպիսիբնագավառներում, գա հնչպրորքնն կրաղեկմանտեսուէ այդ բնագավաներկայացնում Ր Ն Թյունն ու պրակտիկան, ա կիբեռնետիկայի տարբեր ճյուղերը, ամբողՃառկայությունների , ամմանացիտական իժացությանտեսությունը տի մ. այլե, ե այլե: Պատաձճական չէ ճշգըրսաճմանումը, ր" հան, որ շատ գիտությունների չչումբնագավառներում րարբերատնրմինների ընտրությունը բար միջազգային տերմինաբանական Հանդերձ» դիտաժողովներն ղիաղգործն է: Այդ բոլորով է րի չում քն տվյալ բնագավառի աքրմինաբանուցյան ժչակման կայուն քառակաանությունը, որպես բառերի » ճշգրտմանՀարցերով (շբրինակ՝ կազմախոսական ւռնրժինկազմումէ լեզվի բառաչ պակց նծրի,բուսաբանականտնրմինների, (ճնսաբանական մեկը, ն դրա լեզվաբանատերգոր ծառականշերտերից պաշարի մինեվրին այլ գիտաճյուղերի Ն ւ Ադ դեւղն տասնաժտերժինների՝ վերջին խնդիր լեզվաբանության կան Հետազոտությունը ման

ճասած

ու

ու

ու

ե

միալն լեզվաբանները,

արամ Ա իեն ԱԱ

սա

թանի

ն

ճասկացությունների ոո մասնագետների : մի հքաների ամբողջություն,

ապախասխան

Ի

ու

ու

տ

Է

լ

-

Քում

Հ:

արդեն

րն

լեքվարանական տնրըմինաճամակարգերի ոչ թե օժանդակ տերմինագիտությունը գիսոու- մինաբանության մերոդներիմշակում, ուսումնասիրության Լեզվիբադապաշարի ումումնասիրության ու

որ բնագավառը:Այս բնութագրությունն է

ագին ամրմն Տճրմինագիտության «րույն

որոշում, ա» է Ֆերբ: ԲԻ

քն

արար

առարկանե թե

2.

Նբոր

բ.

Տերմիճաբանությունն տերմինաճամակարգեր

նպատակն է ատնղծելլ8ղվաբանա

ն վան ընդչանուր

ճամ

.

Տերմինարանությունը,տվյալ լեզվի տերմինների ճավատեսություն ն անրմինաքանության տերմինամասին,ուսումնասիրել ցականամբողջություննէ: Քանի որ տերմինները արտաճայառանձին լեզունքրի :

դիտության, արվեստի, տեխնիկայի, արտադրության իմաստաբանական գործամ Բառազազմական, ավան այլնի որեէ բնաղավառին ատուկ Հասկացությունները: անրմինաբանության ՓարիսԻ. մաք ատգուքյունեքըը, հչոցեերն տվյալ լեզվի ամբողջական տերմինաբանությունը եղանակների, Խուքով՝ այն ամենը, ինչ-որ կարող բնագավառների,մասնավորվում որպես տբվժանվում Լեզվաբանավան Դետազոտությւծ առարկա, Այս վարո .1 ձչ Այստեղից 17 շական-լնզվաբանական տերմինախանություն: ուսումնա- չալ բնագավառի Իտի ում

ու

են

նե

ա

ու

է

մի

խուքու՝

դառն

բ

բա-

առաչ

ւե.

Լեզուների արա շրի քանակային ԱԱՊ մեչ տնրմիննքրը

ի

ունք

է բոտ

«երության շտությունը թելադրվում է աերմինաբա նությանո այժփյան մակարդակով: Մեր ժամանաչ

չանում Հ բեղնանուտեոմինաբանությունմասնավորտեջ.տարբերակումը: եքն տվյալ լեզվի բոլոր վինաբանություն տերմինների Հավաքական ամբողջությունը այդ լեզվի ընդՀանուր տերմինաբանություննէ, ապա ամեն մի առանձին ն

-

ք

ա

Բ

զ

ապա

գե-

բակչոություն ու

«ե այդ Հ ԱԱիուն իբ

քառադյաշարի չքզոթ շերտի նկատմամբ , աստիճանաբար բնագավառի մասնավոր տերմինների ամբողջություննալդ ավելի ու ավելի մեաա դա ժամանակակից բնագավառի մասնավորտերմինաբանություննէ, Այս մասլեզուներիբառապաշարի ՀոՐՏացոան կատարվում կատ տարբերակումը է տեոմինաբակավորումր ամենաէական բ Բբեր ը կատար կողմերից բումը 9 մեկե մեկեն է Տեր «ՒՍնաթանության Հարատացփան ն բոճացման Հետ սոնխնիկայր արգ բուռն բնքաքբին արվեստի, գիտության, հություն բառի ուղեկփում նե նորան ե

,

ա

է,

-

4 ավորումն ու ,մրմինածամակարգնրի Գոր զարգացումը Հիտության, չ գիտ ու տճխնիկալի արտադրո Բո" դրուքյան նոր առայչացվան Համապա Ճյուղերի զաթամխան, ն միջշամակարդճրր ձնավորումն

րանոր

տվող ածական-որոշիչի(նան սծարնի բնագավառը ցուլը Այսպես, օրինակ «ր Վոն Գացոիթոր Ք" Միլի) կազակցությամբ: ռականճատկաքուցիլի) |

Հասկանում ձրբ ասում ենք հայերենիտեջմինաբանություն, զաիզացուժը տերմինների Հավաքական գիտության, տքխնիկալի ենք Հայնրենում գործածվող բոլոր արտադրության րոփվան տարբեր ճյուղերի միջն ասում չ ավե հնք (ե երբ լեզվաբանական տեշմիածրտ ի սկ կաամբողջությունը, ռերի ստնշծման փոխադարձ ներթափանցումնէ ռազմական թի բժշկականտեոբմինաբանություն, ձաբանություն, միջգիձն Ի տությունների ավորժան Համապատասխան ռ ն այլն, աղա ընդտետեբմինաբանություն Սրսպիսով, տեբմինաբանություն զի է ունենում մի կոզմից տերմ ՛ Ր ն մաճմանազակում ենք Հանուր անվանումբ մասնավորում հնաճամակարգնրի տարապիջատու, փլու ուս կողմից դիանքմիավորում, ր 4ամարարդում: ո

`

ւ

ու

Ի

ու

:

ի

.

Բոլորը

կան

աղաջադրում

են

տատա աշար աաա» տծրմինաճափակարգն ՍԱրորկ Տեշմինաբանություն (ինչպքս

ճորինվածության ուոուֆն բազմակողմանի

լէ

ասիրություն, անչրաժե տերմինաճամակարդերի Ր շտ Հնարավոր միասնու» ու

:

կանացժաի Գիա ե,

ւ

:

ու

միասին,

| ն ոռանընն տեբմինոլոգիա) գորբար ձածվում է ձրեջ նշանակությամբ, 1. սովյալ լեզվի սռերմիններիաղմբողչու3. բառագիփյունը, 8. տվյալ բնագավառիտերմիններիամբողչությունը, ու տերէ տերմինայինՀամակարգերի տության այն բաժինը, ծր զբաղվում եշանակությունները Առաչին երդու պրակտիկայով: տեսությամբ մինների Խույնականհն, ն տարբերությունըմիայն ծավալային էյ որ արտաճայովում երրորդ իմաստի Համար մներ Հ մասեավորողեառակապակցություննքրով:

առանձին տերմինաձծաամավաԲգոր ի մ շագ նման, ճշգրտման ու թրձման կատարելա Գործա Դիական սկզբունքների

գէ

ծե

ա

մշակում, հշկ

պաճանջում ե ածսությայն տծի-

այտ բոլորը

տերմինաքանութ 4 ան է8 զվաբանական

Վոիժաֆում ձնց

ու

բառր: տեոմինագիտություն

տվյալ բնակավառի տերմինների ամբողջությամբ: Այսպիսի օաճմանափակումըկամ մասնավորումըթելադրում է լեզվի

այլնի) տվյալ արտադրության

նույնական են (երկուսն էլ Հոդակասլավոր են, երկուսի աուՀջին բաղադրիչն էլ գոյական է, երկուսում էլ երկրորդ բաղաՀ դրիչե է նույն բառը), բայց առաջինը ածական է, երկրորգը՝ գոյական Մակայնգիտենք, որ առաչինբ բանաստեղծական է, իսկ երկրորդը`բժշկական տերմին, դա մեզ կթնլադրի բառ ն նքմաչկաբռշբբառը Համեմատել լերդաբոբբ,թոքաբորբ ման բազմաթիվ բժշկական տերմիններիՀետ, որից ն կպարզվի, որ բժշկական տերմինաբանությանմեջ մարմնի որե գործարանի կամ մասի անվան ճետ բուք ըառով կազժվում քն բաղադրյալ գոլականներ, որոնց մեջ բորբ-ը նշանակում է բորբոքում:Տերժիններիպատկանելությունն այս կամ այն չի կարող որոշվել սոսկ ալն հանով, որ նրանը բնագավառին նն գործածվում տվյալ բնագավառում Որհէ բնագավառի տերմինների գործածությունը ուրիչ բնագավառննրում ստվոիական ծրհույք է: Այսպես, օրինակ, փիլիսուիանիր Հետազոտության մնջ կարող է գործածել կենսաբանական(ֆիզի կական, մարնմատիկական ն այլն) բազմաթիվ տերմիններ, իսկ կձնսաբանն էլ իր «նրթին՝ փիլիսոփայությանտերմիններ, բայց դրանով ոչ կենսաբանության(ֆիղիկայի, մաքնմատիկային այլն) տերմինները կդառնան փիլիսուայական ոչ էլ փիլիսոփայության տերմիններ, տնրմինները՝ կենսաբան նական (ֆիզիկական, մաթեմատիկական այլն): Այս նկաէն տառումները պաճանչում ճշգրտել տերմինի սաճմանումը գործառականՀճատկանիչովայնպես, որ սոսկ այս կամ այն մասնագիտական խոսքում գործածվելը ինքնին Հիմք չդառհա բառը որպես այս կամ այն մասնակիտության տերչիե դիտելու ճամար: Այս տեսակետից տերմինի Համար էական բեութագիիըդառնում է գիտության(արվեստի,տեխնիկայի

արվեստի արտադրության Գիտության, կարգըմբռնումը: իր տերմինների ամբողչուունի Ճյուղ այլնի լուրաքանլյուր տեբմինաբանական քլունը, որ կազմումէ տվյալ բնագավառի լեզվարանությունն ճամակարգրկամ տեոբմինաճամակարգը. իր։ Ժափիլիսովայությունը տերմինաճամակարգը: ունի իր ավեն մի մասնաիր ն այլն: Այլ կերպ առած, քեմատիկան՝ է՛ մի տերմինաճամակարգ վոր տերմինաբանություն 4Ճծտ սերտորեն ճամակարգ ըմբոնման Տերմբնաբանական ե տեռմիեն միջճամակաոգե» կապված տերմինաբանական ընդնանու-համակառգըմբոնումնքրը:Փիտունաբանական ն թյան, արվնատի,արտադրության այլնի ճյուղերը միժլաննն փոխացից մեկուսացածչեն. նրանք ոչ միայն գտնվում Հետազոտումնն մինդարձկապի մեչ, այլն չատ դեպքերում գործընթացըն նույն առարկան (ճրեույքը,իրողությունը, այլն) տարբեր մոտեցումներով տարբերՀայնցակետերով: միննույն ագեպթերում Հասկանալիէ, որ բոլոր այսպիսի մասի է այլնի ուսրկայի կամ նրա այս կամ այն Հատկանիչի, են ՔրՀասկացությունըն բառային անվանումը նույնական

ճատուկ Պաս բնադավառին եքն տվյալ բառը այս բնագավաՀչ արտապճայտելը. կացություն Ճճենցավդ ողջ բտ դասակարգում տերմինաբանության բնադգավառնե-ռի տերմին է, ապա նա պետք է արտաճագտի գործընրի, որով որոշվում է ոչ միայն տերմինի պատկանելություգործուննության, առարկայի(երնույթի, չնագավառի ն Հասկացություն: հըչ այլն, որ ավելի կարնոր է, նրա փոխադարձկապն ալդ առարկայի այլնի) բացի, Հ8տազոտության բնագավառի տերմինների Հետ ն չգայմանավորվածությունը ունեցողայս բնութագրովտերճշանակություն Առաչնա կարգ տվյալ տերմինաբանականճամակաիգով:Այսպես, ենթադըտվլալ բնադավառինՃատուկ է որպես դալիս ժինը Հանդես Ըննք, Քն մեղ տրվաժ են էրկու բառ սիբաբոբբն մաշկաներկայացնող ճամաամբողջությունը ճասկացությունների չամաբորբ. բառակազմականբոլոր էլ դրանք «Հատկանիչշնձերով Այստեղից էլ ծագում է տերմինային կարգի տարր

3:4

ն

ե

ու

ասաժ,

Համար էլ, այլ կնրպ կու կամ ավելի գիտությունների է քե՛ մեկն թո՛ պատկանում տվլալ տերմինըՃավասարաղես

Այսպես, օրինակ, մոա գիտության տերմինաճամակարգին անաոոե՛ (մարդու կ՛ բժչկությունը, մարդակազմությունը գործաՀավառարապես ե՛ մարդու բնախոսությունը

միան), փում

էն

լարն թոքեւ, գլխուղեղ,կոսծք, կոծքավանդակ,

զիտու-

սիրտն բաղմաթիվ այլ տերմիններ, ըստ որում չ մարմնի նույն գզորզբաղվում թյուններիցյուրաքանչյուրն Թեն տարբեր մոծարանի կամ մասի ուսումնաթիրությամբ, այդ

տեցումներովու

հ դրավեզվաբահությունը նպատակներով:

վերլուծություն, (էքչպերիմենա), փֆորձառք մեթոդ, տերմիններնէլ, ն նամա

Հավասարապես գործածում էն շեշտ,վանկ, կանագիտությունը

ն նման բազմաթիվ ճարակոկնություն տերմիններ, տնւոքսա-

գիտությունը

ւ

ն

համակարգայլն: Այս կարգի դրություն, բեդպատմությում,ը՝ ֆեոդալիզմ, նախապեսծագած լինելով մի առանձին բնագավառում, տբտադոահղա-

սեփականուՀանրացելէն ն դարձել բոլոր բնագավառների ու էլ։ ճանգամանքներն թյունը: Այս տարբերիրողություններն փոխադարձ ածա, առաջ հն բերում տերմինաճամակարգնրի որոնց ու ընդճանրացումներ,Հեւտնանքծ

ն այլն, կ նակ, աբտադոբաճարաբերություններ այլն։ Այս թոլոր գծսրջերում ունենք միննույն տերմինը, որպես տարբնր Կոերմինաբանական Համակարգնրիմիավոր, որր պալմանա-

վորված է առարկայի (ճրեույթի,Հատկանիչի ն այլնի)նուլներթափանցումներ ն ընդճանրական նությամբ: Քանի սր տարբեր գիտություններ զբաղվում ձեվ է լինում տերմինային միջշամակարգերի իրըն ընդճանութկանոն, միննույն առարկայի (հրնույթի, գործընթացի, առաջացումը: գործունեության տծրմինաճամակարգի են չուարբեր ե այղնի) գիտություններ» մեջ ապա պարզ է, որ այղ առարկաՀետազոտությաժը, որքան մերձավոր կապի ն այլնի Ճյուղծը, չի Հասկացությունն ոնտիսության էլ կարող է նույն բառով արտաճարովել, արվեստի, տեխնիկայի, են նրանց տերմինային միջշամակարուստի ն տարքերտերմինաբանական Հարուստ Համակարգերիմեջ հույն քան ավելի

այն-

Հարուստ տերմինը կարող է դործառել իբրն դրանը Համար ընդՀանութ գերը, ալլ կերպ ասած Ճարակիը բնագավառները | ն ճակառակը,Ընդճանանրմինաբանականմիավորի:Մյուս կողմից՝ գիտությունների ձն սծրմինային միջչամակարգերով է միայն զարդացման ընթացքում մեկի ձեռք բերած նվաճումներըօգՀամակարգը, դիանց Ճակառակ, ընդգրկում բական ն Հասկանալիոթեն ձն նան տերմինները պազործվում Հարակիցմի շարք գիտություններիրոլոր ճլուղերին վերաբերող է, բան յուրացվում նան նրանց կողմից,Այս դեպքում էլ որնէառանձին չոհրմինաձճամաջատ ավելի աղքատ է նկատիունենալ, որ գիպիտք նախապեստվլալ բնագավառինՀատուկ անրմինը անցեում է կարգ: Այստեղ էլ: ակայն, ե ճյուղերը իրծեց լուս գիտությունննրին՝ դառնալովմի քանի գիտությունների տության, արվեստի:արտադրությանայլնի են ու կաղմում դիտությունտերմինաբանական Համակախգիբեղճանուր չուարբ: խմբավորվում մյս պրոմերձավորությամբ անտեսուարձճեստների, կեսը, սակայն, կարող է տծղի ունննալ նան ակ նղանակով. արվնատների, ննրի («նեխնիկայի: Հասարակուկան տվյալ գիտությանՀատուկ տերմինը կարող է լուրացվել այլ թյան) ամբողջ խմբեր ու դասեր, ինչոլձմ՝ արդլունարերություն, կողժից՝ որոշ անսակետիդ նույնական կամ գիտությունների գիտություններ,բնականգիտություններ, ճամանման արվեստներե այլն: եքծ նրնույլթի (Հատկանիշբե այլնի) աթտաճայոման գյուղատն սություն: կիրառական

կողժից,

Համար,ոիով թեն տերմիննիբրե բառ ընդՀանուր է

'

դառնում,

շակայն իմաստով տարբերակվում է՝ արտաճարտնլովբոլո-

բովին արբեր մասնագիտական Հասկացություններ (2 մտո.

օրինակ, սեռ որպես կենսաբանական,տրամաբանական, լեզ-

վարահական, գրականագիտական թեճանութտերժին): Այս-

պիսի դեպքերում ստեղծվում է տաքրժինային քազմիմաստուքյուն, ռրի մասին կխուվիստորեւ

Վերջաղյես, դիտության

տեխնիկայի(արվեստների,արայլնի) զարգացման ընթացքում մշակվել Ե մեճետացոտությունների, գործունեության, մեքողների տադրության

ու

ն

անրմինները ճամար ինդշանրական բոլոր գիտությունների ամնմատաբար Քեչ էն, ապա այժ կարգի խժբավորումն Այս բանը Հիմք բեղունելով շատ Լ ճամարբավականաչափ այ. Համար ընդշանուր տերժինների բոլորբնադավառների տերմինակարելիէ անվանել ճամընդճանուԹ բողչությունը տնրբնեդճանուր խմբավորումների իսկ առանձին ճամակառգ, տերընդհանբական դիտելհիւպես ինների ամբողջությունը ն ւոյլնի տվյալ տեխնիկայի գիտության, միճաճամակա»գ՝ համխժբի

բոլոր

ճյուղերի Համար. այսպիսովկունենանք`

ճասաբակական գիտությունտեբմինճաճամակառգ, ընդճանութ գիտուբնական Քոռինայի տեբմինաճամակա"գ, ԸհդՀշանութ եղանակներ, գիտական Հասկացություն- նեշի ընդնանբական ն այլն: ն ու

ներ

այն, որոնց Համապատասխան տերմիններըթոլոր տություններինեն պատկանում, ինչապես՝

-

գի-

տեբմինաճամակաորգ թյուններիընդճանբական

տվյալ լեզվի անհրմինարանությու ելնելով՝ մեթոդաբանություն,Շարադովածիք 317՝

ն բոլոր մինաճամակարդերը

գերը:

գ.

(6րդատարկություն

աւաջացած տեղի ունեցող քայքայումից ե այլի: խոռոլ)ո ատամիխոռոչ, լծռնապարի մի բանիշը: ինչպես Այս բառերի նշանակություններից սոայնքան ընդշանուր Հեշտությամբ կարելի է նկատել, դիտելիբին այս կամ այն գիէն, ռր չի կարելի մասնավոր աներվինաճամակար-

ամնր կարող ենթ սաՀմանել իբրե տերմինաչամակարգերի քողչություն, որի ստորաբաժանումներն են Համընդչանուր տերմինաճամակարգը,ճյուղային ընդճանրական տնրմինաճամակաիգերը,տերմինային ժիջշամակարգերըկամ միջոեր-

Բառ ն

՛

ու

վորական լուրադատեխնիկայիորեէ բնագավառի այլնի տության, թե բառի3-իդ օրինակ, տուկՀասկացություն. նջանակութ ռովորակա նք (մարդու ձեռք, կուռ), Ձեն ն

տերմին

բ առապաչջարի գործառական

դասակարգությանմեյ ւտծրբնութագրվում է որպես տվյալ լեզվի բամինաբանությունը ռապաչաթիգործառականմի մասնաչերտ:Ալս դեպքում հլակետը բառերի գործառականբնուքագիրն է. բառը զորժածվում է գիտության, ոնթնիկայի, արվեստի, արտադրության,

զյուղատնտեսության, վարչաչդիվանագիտական Հաթաբերույունների, գորժուննության ու գործառնությունների որեէ բնադավառում՝ արտաճարոելովդիանցճաստուկ ճասկացություն, Հետնաբարե տերին է ու պատկանուվ է բառապաշարի տեր մինաբանականմասնաչերտին։Այս նլակնտր բավարար Ճիմունք է բառապաշարի գործառական դասակարգության Համար, քայց ըստ էության չատ բիչ բան է առում տերմինի ժասին նե չի կարող 4իմբ Հանգիսանալ ռերմինի բնորբօչման Համար:Որպեսզի կարողանանք գոնել տերմինըէական Հատկանիչներբկամ բնուքագրերըե դրանը օգնությամբ սաճմանել այն, դիմենք մբ քանի բառերի բննության: Թե բառը չհզոք շերտի բառ է ն նշանակում 4՝ 1. քոչունների, միջատների,ինչպես ն որոշ կաթնասունների(օր. չԻՂիկի) Թոչելու գործարանը, 2. ինքնաքիոխջաչող Վակերեսներիցդեկ, 8. մարդու ձեռք, կուռո ն այլե:

Գլուխ.--

«1.

մարդու մարմնի վերին, իակ կենդանին ուղեղը, 2. գլխի

ա 5ի ր

Խոռոչ.--

է. երորնավում

տամենա

՛

«1.

միջանցում բացվածք, դատարկություն, «փոսորակորնէ բանի մեչ, 2. ղատաիկ կամ լցված տարաֆություն կենդանի օրգանիզմում, որբը սաճմանազաթվում է մարՏ. մարմեր որեէ մաժբնի պատերիներքին մակերեսներով, սի փոս ընկած տեղ, որի մեչ գնվում է մի օրգան (օր. աչՔի խոռոչ), 4. որեէ մարմնի մճջ զանազան պատճառներով

ոչ

ու

շատ

:

|

դոր

է Քշանակություն

ծական, բայց ավելի շուտ փոխաբնրական (անաասենք,կաղզմախոսության ե ոչ թե որեէ գիտության, են նան գլուխ այդպես դիտականՀասկացություն. տոմիայի) Դրանց բառի1-ին հշանակությունները: առի 2.րդ ն խոռոչ հ 3-րդ 2-իդ, ն Տ-րդ, խորոչբառի ական, թե թառի 1-ին այս կամ դիոության ու տեխնիկայի էն: Վերջապես, ատուկ Հասկացություններ ո քազավառին է՛ սովորական չ բոլոր Խո1-ին նշանակությունը բառի մասնագիտուհերի Համար անկախնրանց կբթովծլունից,

Է

նշանակությունները

ոխ

Պ

ճասկացուզրաղմունքիք, կազմախոսական ի Քուն երեջ բառերնէլ իրենց 11: ենք, թյուն, հելպես նչատերմիններ լամժի քանինշանակություններով որոչ՝ իոկ չոերժին» սովորական է՛

ո.

տանում

այս

են, որոշ

ե՛ ակություններով սովորականբառ: հ՛

բայ

ինք-

Սրանից էլ նշանակություններով բառի նչատերմինիՀամարկարնորագույնը եին բխումէ,

դիտուեքն տվյալ բառի նշանակությունը բազությոնն որեէ տետեսության այլնի արճեստների, ոի

է.

ն

տեխնիկայի, քյան,

է, եթն

ոչ"

տերմին է, աղտ Հասկացություն նագավառի աբտադբամիչոցնետ ամեն ի չէ, Օրինակ՝ճելույթ, խոջանադ» չրբառեր տերմիններեե, ռրովճեւոն ա խր բազմաթիվ նա

ր

գիտությանորնէ յուղի (Լեզվաբանության, տաճալտում տնտեսագիտության) մաթեմատիկայի, լուրաճատուկ դարձյալ Հակաչափանիշնընդունելով նն

անդրա"

Այս ցություններ:

ՓՆ բառը 2-րդ նշանադառնանքբե, զլուխ,խոռոչ բառերին: անըմակերես)տեխնիկական քաշող կությամբ (ինքնաթիռի ե՛

տերմին, կազմախոսական

նշանակությամբ մին է, առաջին (մարդո' իսկ երրորդ նշանակությամբ ե՛ սովորականբառ, նչաբաո- գլուխառաչին ոչ տերմինային ձեռք)՝ սովորական, բառ, երկրորդԱո է՛ տերմինէ, ե՛ սովորական

քակությամբ՝

տարբերամիջն գոյություն չունի: երկու կարգերըժիժլանցից ճակությամբ՝ ոչ տերմինային բառ, խոռոչ առաջին նշանակար(2-րգ բառերը է, տերմինային որ կող բնութագիրնայն կությամբ՝ սովորական, ոչ տերմինային բառ է, 2-թգ, 3-րդ ն դգործաունեն գործածություն գի բառերը) Համբնդճանուր կազմախոսականտնիմին, 4-րդ եչանշանակություններով՝ էն Հենց իրենը տերմինային անցել չերտին չեզոք նակությամբ մի քանի գիտությունների (երկրաբանության, ռապես բառերը չեզոք չերկարգի էրբորգ մինչդեո շանակությամբ, բժշկության ն այլնի) ն արտադրությանճյուղերի (ոյուրեղլաեն միայն տերմինային ն սաշմանավակվում տին չեն անցել գործության, ակնագործության ն այլնի) ընդշանուր տերմին: դործառությանորոշակի ոլորտով: Ինչ վեդորժաժությամբ՝ Քննարկված բառերի մասին ասվածներըիիրն էլակեւո բնրաբերումէ այդ էրկու կարդի բառներինշանակությանը, դունելով ն դրանով առաչնորդվելով՝լեզվի ամբողչ բառաէ այն, ռր նրանք արտաՀամար էլ ընդանուր սլա երկուսի պաշարը տերմինագիտականտեսակետից կարող ենք բաժան են գիտության,տեխնիկայի,արվեստի այլնի որոՀայտում նել երեց կարգիկկոչինք չակի Հասկացություն, որ ընդճանուր անվանումով 1) Ոչ տերժինալին բառեր, որոնք տերմինային նշանաա-

դորժաժումյուն չունեն, ինչանս՝ գեղեցիկ, լավ, աբագ, գնալ, ուտել, բերել ն այլն: 2) Ֆերմինային բառեր, որոնք սովորական կամ ընդՀչաՏուր գործածությամբու նշանակությամբ բառ նն, բայց տնր-

վությունն

զմասո: տերմինային

ելեելով՝ այժմ փորձենքբնութագրել տերՇարադրվածից իմասժինալին իմաստը ն տարբերել այն ոչ տերմբնալին գիտից: Ինչպես արդեն ասացինք,տեշմինինչանակությունը

արշտադբության,

տեխնիկայի, աբվեսանեշի, տության, մինաբանորենմասնավորվածդորժաժությամըու նշանակուկյանքին այլնի ոճասաբակական-քաղաքական հեստների, խյաժբ՝ տերմին, ինչպեւս՝ գումաբում,թեոթ, բառ, պատուէ, ուստի ն Հենը այդ էլ Բասկացություն Ւեէ բնագավառի ճան, պատ, ծառ ն այլն, որոնցից փուրաքանչյութնունի տերմինայինիմաստի առաջին Հիմնականբնուկշավարնենք վորական գործածություն ու բոլոր մարդկանցՀամար ընդե այլե) ճամսկացու» թագիրը:հրրե գիտական(ոեխնիկական ճանութ ոլ տերմինայիննշանակություն, բայց ժիննույն ժաամեն մի տերմինի թյուն, տեբմինիիմաստըսաճմանելիէ. մանակ Հենց այլ նշանակությամբնա գործածվում է իրրե սաճմաիմաստկաբող է նեբկայացվելորոշակիգիտական որեէ բնագավառիտերմին. այսպես, գումարում մաթնմատինումով, ն այս էլ տնրմինալինիմաստի երկրորդ բնութագիրն կայի մեջ, թեռը՝ Հրատարակչականգորժբ, դրադարանագիէ է, Վերչապես,տերմինայինիմաստի երրորդ բնութագիրն տության, ժուռնալիստիկային կրազծկագիտության (ինֆորքաղաքական ճշգրտությունը.իբրն գիտական(տեխնիկական, մատիկայի)մէչ, բառ՝ լեզվաբանության,պատ, պատուճտե՝ ոչ միայն լոկ բմաստը ն տերմինի այլե) Հասկացություն, ու Ճարտարապետության շինարարության,ծառ` բուսաբանուճշգրտությունը սաչմանելի։ սաշմաննլի է, այն նչգոտոբեն Քյոն մճչ. սերմինայլին իմաստի անչթաժեշտ պաճանն է. ոլ ճշգրիչ" 3) Տերմիններ, որոնք միայն տերմինաբանական սաչմանուեշանաՀասկացությունըն, ճետնաբար, դրա ոչ ճշգրիտ կություն ունեն, անկախայն բանից, թե նրանք գործառական ն՛ անրմինը, ն՛ տերմինային մը գիտականարժեքից կզրկեր մասսայականն առօրեականզորժաժություն ուՀասկանալի է, որ խուելովճշգրտությանմասին, Քն, փմաստը: Թե ռչ, ինչպես՝ ճնյոյթ, աբտաղբամիջոցներ, Ե՞եսակ, ժենք չպետք է մոռանանք, որ դա կարող 4 Հարաբերական նգբատանցք, հաղոբղակ,կոպառ, լոգաբիթմ, բնափայտն Քշգրտությունլինել. այն, ինչ որ մեր ճանաչողության զարայլն, դացման արդի մակարդակիճամար քչգրիտ է այսօր, կարոզ Առաջինկարգի բառերը տերմինաբանությանՀեւ կապ Հաջորգ աստիէ ճշգրիտ չլինել ճանաչողությանվարդացման չումն, քանի որ տերմիններ չեն: երկրորդն երրորդ կարգի սա ճանում, որհէ չափով չի խախտում տերմինային քայց բառերը տերմինաբանությանմիավորներ են, ըստ որում թնրսկղզթունքընարնոր է ալն, որ ճշգրտությունն ճշգիտության տեսակետից էական տարբերություննրանց Մմինագիտության աո-

սո-

ածսակետից

21--1321

արտացոլում է գիտության (տեխնիկայիե այլնի)

ե ընդճանրապես մարդկային ճանաչողության զարգացման այսօրվա տերմինի սաճմանումբ, ճծտնաբաթ մակարդակըո Այնուշետն. հան հրա արտաճարոած ճասկացությունը,կարող է պայմանական լինել. այլապես,օրինակ, գոյականանվան սովորական, դասագրքային սաճվանուվը ետնյալն է. «առարկա քույց տվող բառերը կոչվում են գոյական անուն կամ գոյականչ: Այս սաճմանումը պայմանական է, որօվճետնառարկա խառը գործածվել է պայմանականիմաստով, որ անխուսափելիործն թելադրում էե լրացուցիչ բացատրությունշառարկա պանլովՃասկանում ենք ոչ միայն նյուքական իրերի, այլն անձեր, կենդանիներ, բնության երնույթներ, զգացժունքներ, ճարաբերություններ, եղելություններ, գաղափարներ»: Այս բացատրությամբ ոչ տերմինային, սովորական առարկա բառը գործածվում է որպես տերմինայինբառ` պայմանական իմաստով, որ վերագրվում է նիան որպես տերմինային իմաստ, ն դա Ճնարավորություն է տալիս գոյականի սաճմահումի մծջ ներառել այդ բառը: Գիտականու տեխնիկական անսաճմանումնեիի մեջ այդպիսի պայմանականություններն ծն խոաախելի մատչելիության, Համառոտության,պարզուքյան, ուսուցողական ն այլ կարգի պաճանչներ բավարարելու Համար: Բենրվաժօրինակի՝ գոյականի սաչմանման մեջ պայմանականությունը պայմանավորված է ռաուցողական նպատակով. գիտական սաճմանման մեջ ճնարավոր է խուսափել ալդ պալմանականությունիըե տալ, օրինակ, Հետնչաչ սաճմանումը,. օառարկայնության խոսքամասային իմաստ արտաճայառզբառերը կոչվում են գոլական անուն կամ գոռ-

մականը: Բոլոր այսպիսի դեպքերում պայմանականությունը վերաբերում է ճասկացության սաճժանումին, բայց ոչ իրեն իսկ` Հասկաքությանը: Գոլականկամ գոյականանուն տերմինի արտաճայտածՀասկացությունընրկու սաշմանումեննրի մեջ էլ հույնն է ն դզիտականորեն Ճիշտ

ու

ճշզրիտ,

բայը

սաճ-

մանումներիցքառաջինը պայմանական է, հրկրորգը՝ դիոականորեն ստույգ: Սակայն սաշմանումները կարօզ են պրայմանական լինել նան այլ պատճառներով,օրինակ, դեռետ չճանաչված, գիտական բացատրություն չստացած երնույթներ, գործընթացներ ն այլն կարող են պայմանական սաճ29

է ճշգրի ցությունն էլ պայմանականորեն Վերջապես, Ճասկացության սաճմանումի ճյգիտությունը ու

ունի նան սուբյեկտիվ ն օբյեկտիվ մոմենտներ, որոնք պայմանտվորվաժ նն քաղաքական ճամողմունքներով,. աշխարՀ

որոնը, սակայն, վերաբերում են ոչ քն տեիմինի սաշմանման ճշգրտությանբնութագրին, այլ ճշգրտությանչափանիշին, այ-

ռինքն՝ տվյալ սաճմանումը ճյգրիտ է օբլեկտիվորե՞ն,քե

քե խդեալիստորեն ն ռուրյեկտբվործն, մատնրիալիստորե՞ն,

այլն:

եվ այսպես, միավորելով տերմինայինիմառտի երեք բնուՔագրէրԻ՝ կարող ննք Հետեյալ սածմանումը տալ. տեմիէ: նայինիմաստրճշգրտորենսաճմանելիճասկացություն ունենալով, անցեննք տերմինի մյուս Այս սաշմանումն բնութադրին: ՔԲառէրըէրեր կարգի բաժանելով՝ արդեն ունեբեդ որում տեիՓանք տեբմին--ոչ տերմին Հակադրությունը, ժինալին բառերն էլ, ինլպես ասացինք, բատ էության տերմիններ են: Քանի որ այլն բառծրը, որոնք տերմիններիկարդին Հաստկացրինք,գործածվում էն գիտության(տեխնիկայի ն այլնի) որնէ բիագավառուԻ արտաձճայտելով այդ բնագավառին Հատով ճշգրտորեն սաճմանելի Հասկացություն, ասլա տերժինը որնէ տերմինաճամակարգիբառ կամ բառակապակցություն է, Սրանիցելեելով էլ կարող ենք տերմինի Հէտեյալ թեղճանուր օաշմանումը տալ. Տեբմինը որեէ աեւմինաձատուկ՝նըշճամակառզիպատկանողն այդ համակարգին աբտաճայտող բառ կամ գրըոտորեն սաճմանելիԲասկացություն է: բտոակապակցություն Այս սաշտմանումիցելնելով դարձյալ անդրադառնանքվերր բերված թն, գլուխ, խոռոչբառնրին. ինչպես տեսանք: ալդ բառերը մեկ կւսմ մի բանի նշանակություններով տերմին

կամ չերմինային

բառ,

լուս

են

նշանակությամբ (կաժ նշա-

)՝ ոչ անրբվինայինբառ» նակություններուվ

մա

չէ՞ Հակասում,

արդյոք, տրված սածմանումին: Ոլ. չի «Հակասում։ Խռռոչ Քառն, օրինակ, իր չորս նշանակություններից տերմին չէ. իսկ երեքով՝ մտնում է այս կամ այն տերմինաճամակար«է ժեջ որպես տերին Սա Հլ, իր 42էրթին,նշանակում է,

մեկով

Ս

"`)ը""/՞7/ՐԸՁ

ե՞ ոչ տերմին: թն միննույն բառը կարող է ե՛ տերմին լինել: Սակայնեթե ավելի խորանանջիրողության մել ն փորձենք քշգրաորննբնութագրել փաստը, ապա կճանգենք ճետելա-

արտաճայբնիված նչշանակություններով, տում է չորս տարբերՀասկացություններն, ճետնաբար, կամեկ ունենք չորս բառ՝ րող ենք ասել, որ այս դեպքում մախ ռային ձնով, այսինքն՝ կարող ենք դրանք նշանակել՝խոռոչ, -ք խոռոչշ, խոոոչն, խոռոչ. այս դեպքում կասեինք՝ տերմինտերմին չէ, խոոռչշ-բ ն խոռոչ-ը կազմախոսական բյուրեղագիներ են, խոռոչշ-ը՝ բժչկական, ծրկրաբանական, ակնագործական անրմին։ տական, բյուրեղագործական Դրանով իսկ մենք այդ չորս խոռոչները կդիտենք իրին Դամանուն բառեր, որոնցից մեկը տերմին չէ, մյուսները տերեն, մին Այսպիսովմենք Հանդում էնք տծրմինային Համանունության գաղափարին,որի մասին կխոսենքստորե' Բառերի ն տերմինների մասին ամբողջականգաղափար կազմելու ճամար անձճրաժելչտէ կանգ առնել կս մի Ճարցի վրաս Բառերը,տերմիններ քե ոչ տերմիններ, բաշխվում են ղանաղան խոսքի մասերի միջն. Հարց է ծադում. իսկ ի՞նչ Հարաբերությանմեչ են տերմինները խոսքի մասերի ճեւո. բոլոր խոսքի մասերին պատկանողբառերը կարո՞ղեն տերմին լինելր Պատասխանըմիանգամայն պարզ է. ցանի որ ահրմինը ճշգրտորեն սաճվանելի ճասկացություն է արտաճայթում, ապաչ բնականաբար,տերմին չեն կարող լինել այն բոլոր խոսքի Ժասեիին պատկանողբառերը, ռիհնք ճասկացություն չեն արտաձալտում: Այդպիսիխոսքի մասծր են կա-

լին. Խոռոչբառը,

։

խոռոչ

ու

նմանաձայնությունները: Թվականները, «վերի, չազկապնեերը, «ատկանիչշի չշասկացություն նն արտաքոնակային որոնք Հայտում, նույնպես ինքնին տերմին լինել չեն կարող. նրանց տերմիններիբաղակարող հն Հանդես գալ իբրն բաղադրյալ դրիչ:։ Դերանուններըարտաճալտուվ են միայն խոսքամասավին իմաստ, ուստի ն դարձյալ չեն կախողտերմին Մտնել:Վերֆապնս, տնրմին չեն կարող լինել նան եղանակավորողբաւծրն ու մակբայները: Մնում նն, ուրհժնյ գոյականները, ծականննիը, բայերը: Սրանցիցէլ առաջնակարգտեղը պատկանում է գոյականներին, ե դա միանգամայն ճասկանալի է: իրականության բոլոր առարկաները, երնուլքները, 0Օիեյեկտիվ ա-

դործընքացները, ճառարակականկլանջի իրադարձությունկնրը, Պարաբերությունները,մարգկանց գործունեությունը, դաղափարները,--մի խոսքով ամեն բան կարող է դառնալ որն: բնագավառի ճետազոտությանառարկա: Սրանիցթնջնին բխում է այն, ոբ այդ բոլտի առարկաների,ֆրնուլքների կ այլեի կարող են դառնալ որեէ տերվինաանվանումները չամակարգիմիավոր վերածվել տէրմինիչ Ալնպեսոր, մի փոքր չափազանցությունթույլ տալով կարելի է ասէլ, թե ամթն մի գոյական անուն տերմին է կամ տերմինային բառ նույնիսկ այնպիսի սովորականբառեր, ինչպիսիջ են թոտղթ, ու

գոիչ, թանաք, ապակի,փայտ,քար | այլն, տերմինայինբաոձր են արտագրությանվանազանճյուղերում, արճէստների, բնագավառներում Հրատարակչական գործի ն մլ բնագավ բում: Աժականննրը, որպես կանոն, դառնում են բաղադրյալ տերմիննեերքորոչիչ անդաժ (օր. գոյական անուն, հեռակա առտաուսուցում, սպիտակթզուկներ, միչճակաոգդելրոց, այլ

"

ե դրական Հարազնրություններ այլն), որոնք

կարող են

փո-

խանունությամբգործածվել գոյականաբարն վերաժվել գոյականի (ճմմտ. ճեռակա ուաուցում--ճնեռակա, ժիջնակարգ դարոց--միջնակարգ ն այլն). ընդչանուր առմամբ բնքնուբույն տերմիններ են դառնում այն ածականները,որոնք ըուլը հն տալիս գործող անձ, զբաղմունք, մի բան կատարելու ա-

նծլու կաժ լինելու դառնալու ճատկություն, արտաճայտում են

որեէ բանի ենթարկված, որեէ բան դարձած,--

մի խթոս-

ջով՝ հնքակալական Հարակատարդերբայների, կամ որեն բանի ենթարկվելու, վերածվելու ն նման իմաստներ(44մտ. ու

շարժաբեր, ճոսանափոխիչ, էլեկտրաճաղորդ, կռելի, Հաղորդիչ, գազամուղ, կիսաճաղորդիչ ն այլն): Այդ բոլոր կարգի աժականներնձլ կամ գորժածվում են որպես գոլական, ուստի ն դադարում են ածական լինելուց, կամ էլ Հանդես նն գալիս բաղադրյալ տերմինի կազմում թբրն ոիոչիչ (ճմմտ. կռելի մետաղ, չերմաճաղոիդ մարմին, Հոսանատարգիֆ ն այլն), ե կամ էլ քաղադրլալ տերմինի գոյական անդամբ իմաստը նեհառելով փոխանունությամբ՝դարձյալ վերածվում գոլականի

(2 մմ. ածականանուն--ածական,խով բաղաձալններ-խուԱր, գործիական Հոլով--գործիական ն այն) Այնպես որ,

կարող ենք Հետենյալ ընդճանուր դիույքն ընդունել ածականորկամ Հանդես են նճրի վերաբերյալ .

ա

հ աոորը բաղադրիչ

"

՛ ,ւ ր տնրմինի պիս բաղագրյալ երմին ե իբին ալդլիսին դառնում ինջնուրույն տեր ինս յականի Բայերը ազատորենկարող են տերմիններ լինել, ինչոլնս՝

'

:

՝

արտածել,սառել ն եբեսակել, վիբաճատել, բազմապատկել,

'

լ

է, այլն:Նկատելի

տորեն կարող

են

սակայն,

ոի

բայական տերմինները

ազա-

գոյականի Համապատասխան փոխարինվել

անել, սարքել, դառնալ նման բայնդարձնել,կատարել, կատաինչպես՝ եբեսակել--երբեսակում բի կապակցությամբ, ն

'

ու

կատարել, փոխառկել--փոխաոկում սարքել, Բել,Երեսակներ ն այլն Այս կարգի բակատարել վիբաճատել-վիրաճատում ։

: |

ռերի մեջ նախնականկամ ճիմքային Հասկացությունը գոյա-

ճասկացություն է, ն ճետնականական(ւռարկայնության) կարգի բայերը երկրորդային բաի պետք է ընդունել, որ այս Են, իսկ առաջնայիններնեն, ասննք, եբեսակ, փոխառբկումչ

դ.

ՖՏերմինաբանճություն ն անվաճակարգություն

Ամեն

ժի գիտություն, արվեստ, արտադրությանճյուղ ն այն ունի բազմաթիվ անվանումներ, որոնցով կոչվում են տվյալ գիտության Հետազոտության առարկաները, արտադրանջները ն այլն ե այլն 0րինակ՝լեզվաբանությանմել լեզունրի անվանումները(Հայերեն, ոռածրեն, լատիներեն,վրրբացերեն,սվաիլի, մայա: սանսկրիտ ն այլն), բուսարանության մքջ՝ բույսերի անունները, երաժշտության մեջ հրաժբշտական ձայնանիջերի անունները (դո, բե, մի ն այլն), աշխարճադրության ժել աշթարձամասերի, երկրների, չրջանների,քաղաքների գյուղերի, գետերի, լճերի» ծովերի, լեռերի անուննենրըն այլն, արտադրության մեյ՝ տարբերճլուզերի արտադրանքների անվանումները: առնտիի բնագավադոսԻ տարընր ապրանքների ու դրանը զանազան տնսակնհրի անանվանումներըն այլն: Այս բոլոր կարգի էն ե՛ խզելիորեն կապված տվյալ բնագավառի գիտական45տաղուռությունների Հետ, րստ որում այդ Հետաղզոտությունե՞ արտակերի ուղղակի առարկաներն են ներկայացնում, ճնտ ն դրության, առետրաֆինանսականդգործառնությունների այլն: Հասկանալիէ, որ այդ անվանումները տերմինարահության մեջ իրենը երոչակի տեղն ունեն, երա մի մասն են կազմում, ն առանց դրանց չի կարելի պատկերացնելորեէ բնագավառիանրմինաձաժակարգ: Գիտության,անխնիկայի, արվեստների, արտադրության ն այլնի աժեն մի բնագավառում գործածվող առարկաների, գորինթացների, արտադրանՔթ անվանումնեիի ամբողջությունը տվյալ ընադավառի ան ու

անվանումները

այլն: Ալե, Հանգամանջը, վիբաճատություն--վիջաճատում են, ն

դրանցից մի քանիսում գոյականներըբայանուններ ռրնէ չափով չի ճակասում ասվածին, քանի որ դրանքբոլորն

ռր

էլ

բարդ

բառեր

են,

«րոնց բայականբաղադրիչիբալանուն-

ները առանձին գոյություն

լ

: `

ունեն

(Հմմտ.Հատում,

ածու

ն

այլն), ե տերմինայինգոյականականճասկացությունը կազեն մբվում է Հէնց այդ բայանունների բաղադրությամբ:Քիչ բայնրը, որոնք առայնային տերմինայինիմաստ այն սորզ հե արտաճայտում,կ այդպիսիները, իՃարկե, պետք է ճամաորով ե կաթող ենք ընդունելի րնլ առաջնային տերմիններ, հն դառՃամարել այն դրույթը, քե բայնրը նույնպես կարոզ նալ ինքնուրույն տերմիններ, ինչպլես՝ ստբել, լուծել, բառդել, կալսել,քամել,մամլել,ձանել,ճնչելն այլն Այս բոլորը մեզ բերում հն այն ծզրակացության,որ ահրմինաբանությանմեջ բացարձակապեսգերակշռում են գոյականները, ըստ որում նույնիսկ գորժողությունները,Հատկանիշենրն ու Հատկություններն էլ առնվուփնն իբրե դոլական-

ջն հրպես առարկայական Հասկացուդիտվում աջոինքն՝ թյուններ,

ներ,

վանհակարգությունն ) է, որ կազմում է (հումճնկլատութուն

այդ

սոնրմինաբանության անծրաժեչտմասը: Առանց բնագավառի է անվանակարգության անկարելի պատկերւսցնել տվյալ բնագավառի ոչ միայն գործունեությունը, այլն, նույնիսկ. գիտության, տեխնիկայի, արվեստի ն այլնի տվյալ ճյուղի գոյությունը, Ալխարձագրություն չի կարող լինել առանց աշխարճազրական անվանակարդության, կազմախոսություն չի կարող(ինել առանց կազմախոսականանվանակարգությանն այլե: ԱյնուՀեւով.. բնագավառիանվանակարցուրաքանչյուր գություն կ՛ գործառական, ե՛ բառակազմական-կառուցված327

լէ անվանում եդունված առանձին ֆաոլինբնութագրերովեժ մասաժը նույնանում է տվյալ բնաէ, այց ավանդա է իշ 1148 / ավանդաբար ընդունված ընդճանուր բնութագրեՀամակարգի անուն ե մեժատերմինալին գավառի Ճամապատասխանորեն, Հատուկ լճամարել, բին, Մյուս կողմից էլ, «ակայն, տվյալ անվանակարգության սռով լդրել. այդպես են եսն ժողովուրդների անունեենիը են այդ մեջ մտնող անունները որոշակիորեն տարբերվում ժողովրդագրության ն ազգագրության մեջ. մյս կարգի անբնագավառի տերմիններից, Այդ տարբերությունըճիմնակավանումներընույնպես մենք տերմինչենք Համարոսն Վերջաբալը

այն է, որ տերմինները, ինչպես ասել ենք, արտաճայնն ճշգրտործն սամանելի Հասկացությունենր, մինչդեռ անունենրբ միայն անվանումեն առարկանեիը, նրանը ւոհՀատկանիչնքսակները, ննքատեսակները, գործընթացները, ե ե չեն արտաչայՀասկացություններ սաճմանելի իր այլն, իմաստ չռում, իսկ Հատուկ անունները նույնիսկ ապռճասարակ ծով, օվչէն արտաճայտում: Այսպես, օրինակ, գետ, լին, նում

տում

«ես, կան նան անվանումներ,որոնք զանազանկարգի դառակարգություններիմեչ դասի, ցեղի, ընտանիքի, ենքադասի, ածսակի ն այլնի անվանումներ լինելով միաժամանակ արտաճայտում նն ճշգիտործն սաշմանելի ճասկացություններ. Հրինակ՝խոսջի մասերի անվանումները(գոյական,ածական,

այլն) ներկալացխոսքի մասնրի տեսակները. որպես անվանումներ լեռ, հարթավայր, բարձրավանդակ,դրանք կազմում են խոսքի մասերի անվանակարգությունը, աշխարշճամաս, կիանոս, տերմիններ են, ե յուրաքանաշխարճագրական հշվանդան բայց դրանցից յուրաքանչյուրնունի իր՝ լեզվաբանորենսաճմշգրոորեն սաշչլուրն արտաճայտումէ աշխարձչագրության փանեձլիգիտականՀասկացությունը. այդպես էն նան ոսկրամանելի Հասկացություն, մինչդեո ԱբշաքսչԾփբատ,Աբագած, բանության մնջ մարմնի ոսկորների անվանումները(թիակ, ՍԵ ծով, Ասիա,ԱֆոիկաԶ այլն աշխարճագրական անուննքր ծլիկ կամ ծչիկուկը, բաղկոսկը, ուսոսկր ն այլն), բուսաբաեն, բայց ոչ մի Հասկացություն էլ չեն արտաճայտում. նույն. նության մեյջ՝ բույսերի ընտանիքների ցեզեձիի անվանումն այլն պես ն՝ լեզու, բաբբառ, խոսէի մաս, ճռլով, ճնչույթ նձրը, կենդանաբանությանմեյ՝ կենդանիներիցեղերի, ընեն լեղզվալեզվաբանականտերմիններեն ն արտաձճալտում տանիքներիանվանումները ն այլն: Այս կարգի անվանումնեբանության ճշգրտորեն սաշմանելի Ճասկացություններ,մինչմա նշանակում է, թն անվարը կարելի է տերմին Համարել: դեո հայերեն,ոուսեբեն, տվաճիլի,մայա ն նման բազմաթիվ տերմինաբանությանմասին խոսծլիս նակարգությունների անուննեի միայն լեզուների անվանումներեն: Տերմինենրից է նկատի ունենալ անվանակարդությանբնույթը. մենք պետք ինքնին առաչաունեցած այս չատ էական տարբերությունը մեչ կարգի անվանակարգությունների որ բոլոր կարծում ենք, դրում է մի կարեռր Հարց. տվյալ բնագավառիանվանակարՀաեն, թե ոչ' Լեզվաբանության մտնող անունները կարելի է բաժանել էրեք կարգի. ա) դության անունները տերմիննե՞ր չկա: Ոժանքանուններըտերտուկ անուններ, բ) Հատկանվանատիպանուններ (օր. լեզուՃարցում միասնություն մեջ այս էն է, թն սակայն, ններիանվանումները, ժողովուրդների անվանումներըն այլն) Համարում, ոմանք` ոչ, Մեզ թվում մին են, Մենք գրտե գ) տեոմինային Այս ծրնք կարգերից անվանումներ: երկու Հակադիր կարծիքներնէլ ժիակոլմանի 2: նում ենք, ռրչ իրոք, Ասիա,Ամերիկա, չի պատկանում Աբաքս, ԾՐԵլինը Ճայտնապես Աբազած, տերմինաբանության. 2աճն նման տերմինաճամակարգերի Հոռռուկ անունները տերմինեեր չի կարելի տուկ անունները, թեն անչրաժեչտ վան մարել: Քայց դրանով խնդիրը չի սպառվում. կան շատ անՀամար, բայը իրենք տերմիններ չեն, նրբորդ կաիդի անվաձանումները Հայլտնապեստերմիններ են, ինչպես` գոյական, վանումներ, որոնք դարձյալ ըստ էության պարզապես ն եթե այդպիսիք չեն Համարվում, աղա ածական,թվական,բայ ն այլն, ուսոսկո, ծղիկ (ծղիկոսկ») տուկ անուններ հն, ն այլն: Մնում էն Հատկանվանատիպ ինչպես միայն ավանդության ուժով ու որոշակի պայմանականուանվանումները, ըստ ն նման անվանումները լեզուների թյամբ: Այսպես, օրինակ, անվանումներնեն. էուժողովուրդների,լեզուների դրանց մեկ են, որովչշիտնլուրաքանչյուրի թյան Հատուկ անուններ ժեղ թվում է, թե այս կարգի ավանումներընույնպես չի կաքվական, դերանուն, բայ, հում

մակբայ, կաղ

ն

են

ու

ու

առա-

Հ

լու

բնլի տերմիններ ճամարել, որովճետն դրանք տվյալ տերմինաճամակարգին Հատուկ ճասկացություններլեհ, քեն իմաստավռրվածբառեր են: ե.

»-

.

է :

: ։

:

։ |

Տերմինաբանականստորակարգություն

երանք խմբավորվում, դասակարգվում ծեն զանազան մոհեցումներով, հրոնցիը մեկնե է ծագումնաբանականդասաԴրա Համաձայն աշխուսբճիլեզուներ: բաժանկարգությունի: վում են լնզվարնտանիքների,սրանք էլ՝ լեզվաճյուղերի,լԵ4վաճյուղերը՝ հնթաճյուղերի, կամ լեզվախմբերի, սրանք էլ առանձին լեզուների, առանձին լեզուները բարբառների ն այլե: Այս ղասակարդությանմեջ ամենից ավելի ընդճանուր հ, մինեուլն ժամանակ, վերացականճասկացությունն է արտաճայտում լեզու բառը «մարդկային լեզու» կամ լեզու ընդճանրապեսը նշանակությամբ, որին Հաջորդաբարստեորակարգվում են մյուսները. այդ ստորակարգությունը կարելի է նեբկալացնել «ետնյալ ճաջորդականությամը. լեզուլեզվա-

թյունը,

ծն.

այդ

ամբողջ ստորակարգությունը սնեռի«դասի-ենքադասի-տենչ

է, ռր կազմում է տերմինայլնի ստորադապություն դրանը արտածայտաժՀասկացություններիմի ամբողջական Համակարգ: Այս էլչ իր «նրթին, նշանակում է, Թե

սակի

ների

ե

ու

տվյաչ տերմինների ստորակարդությունը վերաբերում է ճենց տվրսլ Ճամակարգին։ Այս բնուքադրությունն ավելի պարզե-

Համար անձչրաժեշտէ կրկին անդրադառնալտերմինաճա-

վերբ մենք ասացինք, որ ւռերմիմակարգ Հասկացությանը: մասնագիտության, նաշամակարգըյուրաքանչլուրգիտության, արվեստի ե այլնի տերմինների ամբողջություննէ, Սակայն, Հայոնի է, որ ամեն մի գիտություն ունի իր ճյուղերը, ուղղությունները, բաժինները, մասերը ն այլն: Օրինակ, լեզվան բանությունն ունի մի կողմից ընդճանութ լեզվաբանություն (կոնկրետլեզվաբանհությունմասնավոր լեզվաբանություններ ն տարաժամաՀամաժամանակյա լեզվաբանություն ներ), հակա լեզվաբանություն, մյուս կողմից՝ կառուցվածքային չեզվարանություն, Ճանրալեզվաբանություն(սոցիոլեզվաբան այլն: Արանցից լուրահություն ), Հողելեղվաբանություն Քանչլուրն էլ ոնի իր ավելի փոջը ստորաբաժանումները: ԷԼ Ք օրինակ, ամեն ժի Լզվի ուսումնասիթություն Այլապես, նավոր լեզվաբանություն է. ասննը, Հայերենի ուսումնասիրու-

Տերմինարանության էական ճատկանիչներից մենը նրա ստորակարգային բնույքն է, օր եխում է անբմինաչամակարգերի ենրջին էությունից: Ամեն ժի գիություն, գիտածլում, արվետոյ տերեիկայի ճյուղ, վրբաղմունքն այլն ունի իի առւսվեչ ընդղճանուրճասկայզություններնու դրանց ստորադասվող Համեմատաբաի նեղ ճասկացզաթյունները, Այսպես, օրինակ, լեզվաբանությունը գիտություն է մարդկային լեզվի կամ ընդՀանրապետլեզվի մասբն. ընդշանրապես լեզու կամ մարգկային լեզու իբբն մեկ առանձին, իրականլեզու, գոյություն չունի. մարդկային լեզուն դրսնորվում է առանձին, իրական եզուների միջոցով: Աշխարչի իրական լեղուները բազմաթիվ

լեզուներ-առանընտանիք-լեզվաճնյուղ-Ենթանյուղ-առանձին ն.այլն։ էստ որում, ձին լեզվի բաշբառանյուղեո-բաշբառներ

-

(

ռի

սովորաբար կոչում

են

անՀայնիննագիտություն

է, որըչ սակայն, վանումով, ճայերենի լեզվաբանություն է այնպես, որ է' Ստացվում մեկն ցագիտությանճյուղերից է տարբեր երկու պատկանում ճուն Հայնիննագիտությունը մի դեպջուԻ լեզվաբանությանամբոզգիտաճամակարդերի, ճաջական Համակարգին, մյուս դնպքում՝ Հայագիտության նա ինքնուրույն Ճլուղ է իբրն մակարգին։ Այս վերջինի մեջ որ ներառում է ընդճանրապես, ուսոմնասիբություն ճայերենի ժամանակակիցըճայեհեչպես գրաբարի»միջին Հայերենի, ինչալես ուսոսյնասիրությունը, բենի, այնպես էլ բարբառների դրանցից լուրաքանչյուրի ն, առճասարակ,ճայհրենի պատրա մական ուսումնասիրությունը, այնպես էլ Համաժամանակ ն այլն, Այս տարբեր տնսանկյունեիուսումնասիրությունը միջին ճայնրենի, ոմա բով ունենք, մի կողմիք» դրաբարի։ նակակից Հայերենի բնագավառները,իբրե ՀալերենագիտուԹյան բաղկացուցիչ մասնը, մյուս կողմից՝ Հայերենի պատմական ջերականությունե Հայնրենի Համեմատական քերաէլ ունի հնչյունաբանուկանություն, սրանցիցգուրաքանչյուրն բաժինները,որոնքեբականություն թյուն, բառագիտություն, ցեց յուրաքանչյուրն էլ, իր Հերթին, ոի իր ենթաբաժինները իբառակազմություն, բառապաշար, (օբ. բառագիտությունը՝. տերմինադիչ ղարգացում, բառապաչարի մաստարանություն, Ճա-

-

ժեջ՝հայերեն (ճայոց լեզու)-ճայերեն տնրմինաբանության կամ խոսձլուղեր-բաբբառնեո-ենթաբաբբառներ բառբառձեոի

չություն ն այլի, Քերականությունը՝ ձեաբանությունե չարաե ծյուսություն այլն) Այսպիսով մենք լեզվաբանության բեգՀանուր ճՃամակարգիցգալիս ենք դեպի մասնավոր լեզվաբանությունը, տվյալ դեպքում ճայնրենադիտությունը,որ ունի իր ինքնութույն Համակարգի, Այս Համակարգն էլ իր Հերթին ստորաբաժանվումէ ավելի փոքր Համակարգերի, որոնըից

անդամ: վածքներստորակարգության Ամփոփելովշարադրվածը,ճանզում ենք ճետնլալ հզրա-

Հատուկ է տերմինաճատնրմինաբանությանը կացության. տերմինների մանրատերփինածամակարգերի մակարգերի»

ու

ունի լոթաքանյուրն

իր տերժինաբանությունը: 212 լեզվաքակական տենրմինաբանությունը,ամբողջությամբ վերկրաժ, լեզվաբանության տերմինաճամակարգն է, ապա՝ Հայնրենադզիտությանսոնրմիններիամբողջությունըդրա մի մասն է, ոբ կարող ենջ կոչելմանրածամակոաթգ: իր Հերքին,2:22Հալեդիտենք րբբն ինքեուբենագիտության մանրաճամակարգը բույն Համակարդ, ընդճանուր լեզվաբանությունիը անկախ, ապա այդ դեւլքում կարող ենք Ճամարել տերմինաճչամակարգ որին կստորա(չայնինկացիտությանտերմինաճամակարգ),

ԷԱմենմի ատորակարգությունը:

ՏՈ

|

|

Քէրականություն

'

|Արու

|

Ջեաբանություն

դգավեե,ասենք,ճեչյունաբանությունը, բառազիտությունը,

Աոա-"-"

ավելի մեժ ընդգրկումովմանրաչամակարգերին, մակարգերը՝ ուստի կ այստեղ էլ օտեսրակարգությունկա տերմինաբանական Համակարգերիմիջն: 2) Տերմինաբանական տվլալ ստո է բւսնարգությունը Հատուկ միայն տվլալ տերմինաչամակարչ գին կամ մանիաճաժակարզին, Այսպես, ծրինակ, բաշբառ անհրժինը Համեմատականքերականությանմեջ մի ժամանակ դորժածվումէր (այժմ էլ Հաճախգործածվում |) տվյալ լեզվարնտանիքիճյուղերից կամ ենթաճյուղերից յուրաքանլյուրի

| Հոլովում

ֆ

ԱԱ

ՇՊ

լ

|

Խոնարճում

ՐԴՈՒ

Հոլոլական Համակարգ

| |

|

զուներից մեկի). իբրն այդպիսին բարբառ տերմինը մտնում է Համեմատական քերականությանմանիաճամակարգիմեչ որպես լեզվարնտանի ք-լեզվանյուղ-լեզվախումբ-բաշբառ բակարգությանանդամ, իսկ, օրինակ,ճայ բարբառագիտական

|

`

մեջ մտնող լեզուների ճամար (օր. ճայերենը ճամարբվումէր Հնեդեվրուվական լեզվարետանիքիճնդիրանականճյուղի իրանական բարբառներիցմեկը, այսինքն իրանական խմբի լե-

ստո-

|

Թեքում

Քերականությունըիրենց այլն: Տերմինաճամակարգինե մանրաձամակարգերի տարբերակումը անճրաժեշտ է երկու պատճառով. 1) մանրատերժինաչճամա-չ կ մանրաՀչամակարգերով

կարգերը բոլորի միասին ստորակարգվում են տվլալ բնագավարի տերմինաճամակարբգին, իսկ մանրատերմինաճավակարգերի մեջ էլ առավել նեզ ընդգրկում ունեքող մանրաձճա-

տվրոլմանրաճամա-

տերմին

ճամակա

|

"4

|

|

նրբին Հալոլում

լ

|

|

ճամակարգ Հոլովնքրի Բ ժոլովեեր)

անո)

ր

օլովման

|

մրտաջին ճոլովում

|

| Վալովաններ

|

|

ԱԱ

ԱՆԿժԱՏԿ Ա

աք |ՋՖՋՖՁՋՓջ|ՑՏՏ2ՄյԵԻԵՐՏՕ

Աոա

ՅՈ

Ցե.

ՀոատՑՒ. ՁԱ ՏՍ

կարգի սռորասկարգայինսանդղակի մի աստիճանի միավոր էւ

զ.

մասին Դու մանբաճամակարդեիի Հերմինաչամակարգերի ձե հբրե տհրտալիս, որ ոչ ժիայե ինքնին քուլց ասվածներե

ճանում, բաքի ովլալ ռերմինաձավակարգի ամենաբնդճանուր, գերադաս աստիճանից, տերմինը արող է ճյուլավոր-

վել Համադասանիմինեերի, որոնք, բոլորը միասին, ստորադասվում են մի այլ տերմինի, բայց տուսնձին-առանձին միմանց եկատմամբ Հավասարազոր են, Հճամաղաս. այսապնաս ձրինակ, հոլովում-ճոլովական ծրմինճամակառոգ-ճոլովաձն ների սատռրակարդության մեջ գերադասանդամն է բոլովում, որին ճաջորդարբարստորակարգվում են ժլուսները. հոլովա-

մին գործածվող բառերը, այլն

,

ն 8ռկան ճամակաոգ-րներառում է հոլովմանճամակաբգ լովնեբի Բամակաոգտերմինները, որոնք երկուսն էլ ստորա-

դասվում

|

|

|

են

նրան, իսկ միմչանց եկատմամը չամադաս

այս

էլ

տերժինին, ձեաբանություն

որի

են.

2նտ

ու

ենք, տերմինաճամակարգիսխեմայում,

որի մեչ միայն ձեսիանության ճամակարգն ենք բերել ՝

էբ

ոչ

լրի,

նինջ ունքնք

: Է :

ուղղաճայաց ն

շարքը

ճորիզոնա -

է

շարքը:

տերմինաճամակարգերի սանդղակի ատորակարգության

ու

մադասությոն շտրքի ըմբռնումը կարնոր նշսնակություն

ճա-

ւ

տեսության ու գործնական լուծման ճամար

ու-

ւ

|

|

բացաճշայտման, այնպես էլ տերմինաբանության

հ «մլ ոնրմինների կազժության վարգավորման, խնդիրների

: "

ճի ինչպնս տվլալ տերմինաճամակարգումկամ մանրատէրմինաճավակարգում տերմինների ե դրանց արտաճայտած ' 2Հասկացություննե ոտ ւ. «ՔոոոՈԳրիՄիմյանց ւռ ունքջաժ:փոխճարարգրու

:

:

այն

Տնրմինաբանության, տերմինաճամակարգերի ն մանրա-

աորի Քյո

-

ն

'

ստռրակարգունքրկայացնում քյան սանդղակը, ճորիզոնականը՝ ճամադառության

կան. ուղղաճայաց

է ՛

եը՝

ն երկու շարքեր՝

Հասկացությունները բարդ արտաճայլտած (բաղադրյալ) Հառկազմվածեն լինում բոլորի ճիմքում ընկած ընդճաֆուր ճասկակացության հ դա մասնավորող կամ տարբերակող ցության միավորումից, դրանց ամբողջությունից: Այսպես, օրինակ, վերը բերված կամ լեզուներիընտանիքտհրմեջ ունենք լեզվարնտանիք դեղակից ընտանիքիմեչ ժատնող մինը, ռր նշանակում է տվլրալ սանդղակի լեղուների ամբողջությունը: Ստորակարգության լեզվախումբ, լեզվաճյուղ, մեչ ունեն դրան ատորադասվող ն առանձինլեզու (Հայերեն, ոռւամրին այլն) տերմինները. ճլոսլ, խումբ) դրանց բոլորի մեկականբաղադրիչը(ընտանիք, տերմիններ են բազմաթիվ գիտությունների դառակարգության տեխնիկա ն կենդանաբանություն, մեչ (բոատարանություն, է այն), ե լեզուբաղադրիչնէ, որ բոլորը դարձնում լեղզվամուծում առած` է լեզվարանաբանական տերմին, այսպես ն' ձեռւյթարանումեյ, նովեպես կան տերմինաճամակարգի թյուն, ձեույթ, ձեակ, ձեռողտերմիններիմնջ ընդճանուրտնրէ ձե բաղադրիչով, արտածճայտվում մինային Հասկացությունն մոանրատերմիորով ն քոլորը ժանում էն ձնույքաբանական մաբզադանլին, քաճամակարգիմեջ. մոբզաձե,մաշզաղպոռց,

դասակարդութ ծագումնաբանական

Համադամության Ճեւտնյալ

«խճմայով (էջ 334),

Ինչպես տեսնում

բնույթ Համակարգային արտաճալթած Հասկացությունները տներմինահրնաց ունեն, կերպով Այդ նույնը ավելի ցայտուն մասին խոսելիս. բավական է բանավան ատորակարգության տեսնելու Համար, թե ինչպինայն վերը բերված սիեժային՝ ունեն սանղստորակարգության բնույթ Համակարգային աի 4աՏերժինաբանության չարբերը: Ճամադասության դակն մակաիգայինբնույքն իր Հերթին պայմանավորումէ սռերոր իմասոռւյին Համակարգալնությունը, մինների ձնական ՀամաԱյդ ճամակաոգայնություն: կոչում նք տեռմինային որ տերմինէ այն բանով, ա րտաչայտվում կարգալնությունն երթ

ջշարահյու-

ստորադասվում է

կայսընել ստորակարգության

ավելի կաբնոր է, դիանց

ու

ԷՒեբականություն տերմինինե այլն։ Ալս մանրաՀաժակարգերը կարելի է ներ-

սություն ոճիմինի

որ

ու

ի

նր «քրթին եոլովում-ը՝ Համաղաս լինելով խոնաշճում-ին, հրա ճետ միասին ստռրադասվում է թեքում բնդճանուր տերմինին,

Տերմինայլինճամակարգալնություն

|

|

ն այլ տերժինբազմաթիվ մաշզանբտպարբակ մարզադաչտ, բո-

է պատկանում ների մեջ մառզ- Հիմնականբաղադրիչին

տ

մ

| '

տույք, ներույթ,գերչնչույթ,հնթաշնչույք այլն), եխնի-

լորին ընդճանուր որբ մասնավորվում է ձե, Հասկացությունը, դպոոց, ղաճլին, ղաչտ, ճրապաբակ ոչ մարզական տճրմինաճամակարգի բառերով ն մուծվում մարզական տերմինաԴամակարգիմեջ, Այս կարգի բաղադիչալ տերմիններիմեչ, որոնք ազատորեն կարող են փոխարինվելբառակապակքու-

՝

ն

ձն է աերշատ գործածական կական աերմինաճամակարդում նեբ- նախեն մինների ամբողջ մանրաճամակարդեր կազմում ածանցը (նեբտաչել, ներաղոցել, ներփխորել,ներչատելչ ներ(դրակ, ոնղմակ, սոնակ, սեշարել ն այլն), -ակ վերչաժանցը

թյուններով (օր. լնզուների (կաժ չնեզվական) ճյուղ: լնզուսիրի (կամ լեզվական) խումբ, ժարզական 48, մարզական նե գպրոց այլն), տեիմինայինբնդճանութ շամակարգը կամ ատեղծվում է ոչ տվյալ բնագավառի բառերի (ոչ տծրմին, տերմինային բառ կամ ընդճանուի տր. Հատկացնողորո«ալ ճամակարգին չիչի զամ ճատվաջուցլիկապակցությամբ կամ բարդությամբ (Հմմ. լեզվականն լեզվ-, մաբզականն մաոզ-)։ Տերմի-

'

վնռակ, սողնակ, դարձակ,բարձակ ն այլն), -իչ վնթջածանամբարցը (շարժիչ, փոխանցիլ տվիլ, ջնրմափոխանակիչ, ե այլն): Հիմձիչ, օդափոխիչ, ճովճարիչ, ջեռուցիչ: ճաշվիչ բաղադրիչների արտաճարտող նական Հառկացություններն (արմատկամ բառ) ն ածանցականիմաստներիարտածալտ-

մանրաճամակարգն 1ին)ճասնավորող,

|

|

ման

նայինճամակարգայնությունը Հենը այղ միասնականացնող, կամ մանրաճամակարգի տվյալտերմինաճամակարդի ատնդղակին Համադասական րբրակարգային չարջի մեջ մուծռղ բաղադրիչների Ուզվ-, մարզ-)կամ որոշիլների Պորւդու

| ի ռ

ոաճոժիասնություննՀՃաժակարգաւյնությունն դրանցմանրաճամակարդերմինաճամակարգերի ԾՆ

վում են իսկ սա էր իր Հերքին՝ տերգերի Համակարդայնությունը, ՃասկացություններիՀամակարդգայմիննեերովարտաճայավող ու

աող-

|

այա

կացուցիլեերի (լեզվական, լեզուների, մարզական)միասնազանությունն միատիպություննէ: նույնպիսի մբասնակա-

կությունը: է.

ն տերմիճագործածություն Տերմինակառուցվածբ

ու ասելով Ճասկանում ննջ տքրմիննեՏերմինակառուցվաժք նություն ու միատիպություն հն ունենում նան կառուցվածջնիր բոլոր կողմերով: Այալրացրալի գիրի բառակազմական բում ճւսնդես նկող բաղադրիչներըկամ տեղ բնականաբար,առաչինՀերթին մենք գործ ունենք տերքառակապակցությունները, ինչալես՝թոքաբորր, բկաբորբբ, մինների, որպես բառծրի, ըստ կազմության դասակարգման մաշկաբոոբ, թաղանթան այլն, ռրոնը մեջ բորբ, լյարդաբորբ (լեոդաբոոբ) Հետյ որի Ճամաձայն կունենանք, ինչոլնսառճասարակբաընդդւնուր բաղագրիչը՝բոբբ «բորբոքում» բոլորի ճամար ընդՀճառերի բոտ կազմության դասակարգմանմեչ, պարզ («ր- շեշտ» նուր, բայը վուրաքանչյուրի ոսկր, ուս, մեԹոք, լյարդ» մեջ մասնավորվողբաղադրիչն է՝ կապ, ռիր, բառ, վանկ, տառ, լիացյալի դերով: Վերջապես,տերմիննքրիմի զգալի մասբ քննա, դուր ե այլն) ն բաղադրյալ բառեր, իրենց զանազան :

:

։ -

:

:

, :

Ձ '

)

"

կազմվում է աժանջումներիմիջոցով, ն այս դեպքոմ էլ լուու բաջանչյուր տնրմինաճամակարգ դիա մանրաճամակարեն գերն ունենում ածանցականիմաստներն արտածայտող բաղադրիչների (ածանցների, բառակազմական-քերականական ածանցենիիե այլնի)Համակարգը, ըստ ռրում, ալդ ճա մակարգումէլ սկզբունքըգարձյալնույնն է. միննույն աժանցական իմաստն արտաճայտելմճկ (առանձին դեւքնրում՝ մի քանի ճամանիչ)ածանցով: Այսպես, օբինակ,լեզվի կառուցվածքային մակարդակների միավորներիՀամար Հայ լեզվաբանական տերմինաճամակարգում կենսունակածանց է «ույթ (7նչույք, 4ձեույք,Քառույք, շարույթ, չարաձյուսույք, իմառ-

| ։

|

հրնեսապատում, թվակազփվություն, ջերմափոխանակություն, ճնչուվթ, դրակ, մակալեզու շարժիչ» կենդանածնություն.-մեջ, ընդճաշ բառապաշարի աեղզմակ,մխոց ե այլն): ին չալես պարզ բամեջ տերմինաբանության էլ այնպես Տուր առմամբ,

ցիչ են, բայց Հիւուսկանճասկացությունտերմինածամակարգերի դրանց` տվյալ լեզվի տերլինելով, քերն արտաճայտողտերմիններ բառ ընձեռաժ միջոցներովխաղադրալ մինակազմության օառծղն կազմելու մանրատերմինաճամակարգ Կռոնրմիններ ոնրը իրննց ջանակով Համեմատաբար

Մ

'

մեքննամաս, ճոսկը, տեսակներով (Հմմտ. բառապալար, ձնաբանություն, կիսաքուվփ.-թոքարբորը, պալարապտուլ,

Ը

չատ

22--1521

անդամտերժինենրից:Գոլականանուն, ածականաճուն, թըրՀամադացականշարքի ժե ունննք տնուն,դերանուն վական

Գոլու

անաաքմանափակ արավորություններէն տալիս (24 մ::. օրինակ,հայ-բայասձե, բայիմասթ, բայակազմ քալակերտ, բայասեռ, բայաժամանակ ն այլն): Ըստ

կաղմու-մեկ

խյան

այս բաժանումը, տակոայն, որքան էլ կարկոր բաղամրոզմության տնծսակնտից ընդշանրապես, տերմինների,որդհ բառքրի բառակապակցությունների, կազմությանՀա. ու

| |

միանդամ տնիմին (դերանուն)ն ծրեք երկանդամ ոնբժին:Այս հբեք տերմիններն էլ Քրկուսկան բառերի կապակցություններ նն, երեքն էլ որոշչիչ-ոթիշվալ բառակապակցուհն նույնպիսի երկուականբառերի կապակցություններ թյո

անդամնե,բովնախադասության եզուներիցեղակցություն, ունենք ճատկացումինակազժության ուրույնօրինաչափությունները: Տերմիննք- սերի ընտանիքաճրմինները, որոնց մեջ Ինչվիսի րի մազմությանու կառուցվածքի բառղակապակցությունը: երկանդամ Ցիչ-Հատկացյալ տեսակետից առավել կարնոր բնութացիիբ,մեր որ նա կամ որոշիչահրժին էլ վերցնելու լինենք, կտնհոնենջ, կարծիքում միանդամ ն բազմանդամ է, Տերմինների բառակապակցուՀանագրուցյունն կամ Հատկացուցիլ-Հատկացյալ որոշյալ ամբողջ բազմությունը կաԲելի է բաժանձլ երվու կարգի՝ կարող ենջ կամ ընդճանրացումով է, միավորումով ն որի թյուն բառ-տեբմիններբառակա ամեն բառալբացյալ-լբագում պակցություն տ եոմին են տերմիններ, ասնլ մի Եբկանդամ բառչտերմիններ այն բոլոր տփբԷ մար առանձիննորություն չի տալիս

ն

չի հացաճարտում աէր.

առ

ժինները,որոնք,

անկախ հիննք կազժությունից, ժեն քն ներկայացնում(օի. բայ, 4նչուլք, բառապաշար, ձնակազմություն ն այլն). էն բառակապակցություն-տնրմիններ կու կամ ավելի բառերի կապակցությամբ կազմված

|

Տրբաղա-

տնրվինները(օր. Խոսքիմաս, գոյական անուն, գորժի կան Հոլով, բարդ բառ, աշխատանքի Հասարակական բաժանում ն յ: Մեր Հեւոց վերլուծությունները այչն դլուրացնելու նպատակովբառ-տերմինները կանվանենքմբանդափ գր բալ

բանը մենք կարոզ հնք ասել հան ման ձռանդամ(քառանդամ,ճնգանդամ այլն) տերմինների

է: նույն կապակցություն

ագոյականանուն, ճատուկ գոյական սին. իրոք. ճասաբակ

թվականաթվականանուն, դասական քանակական ւսն են, որոնք ավելացած նուն է այչն հրանհդաժ տերմիններ անուն են անուն, թվական գսյական դամները լրացումներ

նուն,

-

ի

երկանդամտերմինների Համար: ելնելով այն բանից, որ երկն այլն) տերմինները միանանդամ, նռանգամ (քառանդամ

նամ իսկ անրմինննր, ընդարձակումը Հաջորդակաւն քառակապակցություն-տերմինները՝ բազման- դամտերմինների

դամ տքրմիններ, Միանդամ տերմինների

բառակազմական ամեն ժի էն միջոցներնընդճանուր ե՛ աեր բառակազմության ինների, Ա՛ ոչ տերմիններիճամար, տատիԱ միանդամտեր. մինների բառակազմական կաղապարներն ընդգրկվումեն առճասարակբառակաղմությանընդճանուր ճամակարգի ժել: Աածնքմիայն, որ իբրն բնդծանուրկանոն, միանդամ տերԴինննրը չիմբ նն Ճանդիսանում բազվանդամ տնրմինների կազմությանՀամարե մեֆ ժասամբ դառնում են գրանց ճիմեւ

կառուցվածքային չենք զբաղվի. վերլուծությամբ:

լեզվի

| ի

"

Բազմանդամ տերմիններըկարողեն հազկացածլինել

կոս ծրեջ (չորս, ճինգ ն այլն) բառերիցե

8ր-

ձավա-

մենք կարող հնք լրացականբառի կապակցությամբ, լումն կոչելծավալում տերմինայինամեն մի քառակապակցություն անուն, ածականանուն, ընդճանուր անվանումով.գոյական անուն երվաեղամտերմիններըաեուն միանդամաքրթվական գոյականանուն, ճատուկ մինի ժավալումներնէն, ճառաբշակ անուն ծրկանուն ծռանդամ աերմինները՝ գոյական գոյական ե անդամ տերմինի ծավալումը այլն: նե նղանդամ անուն ռծրմինի հրկանդամ Համեմատելով մոնսնում ենք, որ բոլոր դեպծավալումներըմիմյանց ճել անկախ քերում էլ ունենք լբացում-լրացյալ Հարաբծրություն, է, ձրկթե՞ միանդա՞ժ տերմինը այն բանից, Թե ծավալվող ձն

օրինակ՝ գոյական ն էը լրացյալի գոյական երկանդամտերժինը անուն ծոէ, գոյական բացման կապակցությունն հասաբակ անուն լրացյալի ե Քասաբակ լ/րչսնդամ՝տերմինը՝գոյական

ն այլն). ճՃամապատասխա-անդամ (նրանդամ,քառանդամ անուն

նաիաի, ըստ անչիաժեշտության, կարող են կոչվել երկանգամ տերմին, հոանդամածրմին ն այլն: Որպնաղի մեր վերլուծություններնավելի պարզ անսք սատանան,սկսնեք Ֆրկ"

|

անուն

»

բացման կապակցությունը, շնչավոր» ճասաբակ զոյականանուն քառանդամ տնրմինը՝ հասարակ գոյականանուն լրացմալի ն շնչավոր(րազմաւն

կապակցությունը, շրնանձնանիշ չավոր հասարակ անուն մ գոյական անձ2Հնգանդւմ տերմինը՝ նանիջլրացման ն շնչավոր գոյականաճուն լբացնասաշակ մալի ն այլն, մա նշանակումէ, թե ամէն մբ Հայորդական

տալիս առարկաների(երնույքներին այլնի) տեսակավորում,խժբավորում ե այլն մինդասակարգուժ, մում

ի

|

ծավալմանմեջ մենք կարող նեք գտնել տերմին կազմողծրկու բազագրի)՝ ծավալվողտերմին, որ (րաքյալե է, ն ծավալող տերմին, որ չրացումն է, եքե վերցնենք գոյական անուն, ածականանուն, թվականանուն նրկանդամ տծերմինննըը, պա կտեսնենք, որ նրանց մեջ ունենք ծավալվողտեուն ոոնրմինը ն գոյական, ածական, թվականծավալող բաղաղրիչները: Բանի որ այ հրեք երկանդափ ռնրփինների մեջ անուշ եր Հիմնականտերմինն է, որից կազժվումձն դրան ստորադասվող, բայց ժիժյանցնկատմամբ Համադաս Տրկանգաժ ապա դա տեիմինննրը, կկոչենք միջուկայինտեոմին կատ միջուկ,հսկ գոյական, ածական, թվական լբացումա1րըչորոնք մասնավորումձն անուն ավելի ընդճանուրճասգացությունը, դկոչծեք ծավալիչներ: նրկանդամ,եղԲերված անգամ, քառանդամ, Հ5գանդամ Հալորդականծավալումների մնջ առաչինում (գոյական անուն) անուն.ը միջուկայինտերմինն է, գոյական-ը՝ծավալիչլ, Հաջորդում Դմիջուկայիննէ գոյականանուն, ժավալիչի՝ Հասարակ,հ ադպքնսմինչն վերջ: եթէ աա ժոտնցումով դիտննք բնրվաժ Հինգ տերժինները՝ Լ

ա-

տերմինի

անուն,զոյական անուն,ճասառակ

գոյական անուն,ջեչավոր

ճասաբակ գոյականանուե, անձնանիչ շնչավոր ճասաբակ գո-

յական անուն, առլա

կտանսնենց, ոբ դրանքկազմում էն ոտրօրինակ, գոյականանուն, ածականանուն, թվականանուն տերմիննքրը՝ Համադասական շարք, որ, սակայել ստորադասվում է անուն-ին, ձեւի. մատելովայս երկու կարգի ժավալումները (ըառրակարգային սանդղակն Համադասական ջարք), տաքանումէնք, որ ստորա-

բակարգդային սանդղակ, մինչդեո,

կարգային

սանդղակիմեչ ժի աստիծանըմի Ֆոր ծավալում է, մինչդեռ Համադասական շարքի մեչ՝ նոն Փավալումբ, բայց տարբեր ժավալիչհերով (զոլական, ածական, րստ որում դրանք Համասեղ թվական), են, ոծավալիչներ

ԱԴոԼ

ամեն

միմյանց նկատմամբ Համադաստերմիններենկազ-

Լ

|

ե ցույց

էն

կույն մակարդակի կամ աստիճանիվրա: Այդ բանը նկատի Հ:յ.կարող ծեք աժմել:տերմինի յուրաքանչյուր ունծնաչով՝ սանդղակի ջորգականծավալում կազմում է տտորակարգային Համասեղ ծավալման կարգի միննույն մի աստիճանը,իսկ ըսծավալիչներիփոխարինումովկազմվող բազմանդամները անուն, Էա էն գոյաայա չարք: Համաղասական տեղժում

անուն, շնչավոր ճասաբակ կան անուն, ճասաբակգոյական ճասաբակգոյականաանուն, անձնաճիչ շնչավոր գոյական ձուն տերմինների, առաջինի չորս Ճայսրդականծավալումսանդղակի մեկ «աենրից լուրաքանչլութը ստորակարգային անուն ջորդականստորակարգաստիճանն է, մինչդեռ նույն

գոյական,ածական,թվականՀամասծո ծավալիչննրով կազմված զոյականանուն, ածականանուն, թվական ժիննույն սանդգգակի տնոփտ ստորակարգային ծավալումները՝ տերմինից

աստիճանի Համադասականշարքը: Պարտադիրչէ, իճարկե, սանդղակի առաչին աստիճանըանպայոր ստորակարգային ման միանդամ լինի. նա կարող է նան բազմանդամ(ձրվբաանդամ, հռանդամ ե այլն) լինել. օրինավ՝աշխատանքի նա ժանում առաջին (գնբադաս) տնիմինը բազմանդամ է. աստիճանն է

բնականբաժանումն աջշխատանաչխատանքի

Համաղասականչարքի բաժանում Դ հասարակական սանդղակի մար, որ կազմում է ատորադասական երկրորգ ՞շա-

Ծավալիչները կարող են լինիլ աստիճանը:

Բե՛ տերմինի,թե

անուն, թն՛ ոչ տերմին. օրինակ՝գոյական ածականծավաածականանուն բազմանդամներիգոյական, անուն, զոյակաճ լիչեերը տերժիններեե, մինչդեռ հասաշակ ծավալիչածականանուն բազմանդամների Քաբաբեբական տերմինինր չեն: ինչպի հերը (Հասարակ, Հարաբերական) միջուկային տերմինները, այնպես էլ ծավալիչները կարող Քն լինել Ձե՛ միանդամ ն քծ՛ բազմանդամ. օրինակ՝ նեշկա

տերմինայինբառ

ժամանակն

ն

մել եղանակբազմանդամների սաճմանական

ի"4 ն

ժավալիչները (ներկա, սաճմանական)միանդամ են, եղանակիներկա ժամանակձավալմանմեջ սաճմանական

տերմինի, միջուկային

ե՛

նղանակ) ծավալիչը (սաճմանական

տերմիննէրեն,

Քազմանդամ

Գ1Լ

Ամփոփելով շարադրվածը՝Հանգում նենքճետնչալ եզրակացության. ամեր մի բազմանդաժ (նրկանդա, ծուսնդամէ այլն) տերմին կառուցվածքային անսակետիցբաղկապած է քրգու բաղադրիչից՝ միջուկային տճրմինից( 4իջուկից)ն ժավալիչից:Սավալիչնքրը: երկու տնուսկ են լինում` Համասեռ ն Համասեռ ատորակաիխգային։ ծձավալիչները փոխարինում են Վիմլանց՝ կապակցվելով միննուն միջուկի էնա է

սեռ կամ սեռ-ը՝ կշբավոբական յական, բայի կբավոշական ե այլն: Բազմանդամների կրճակոավոբական պարղաղես՝

Հայնրենում ունեն տարբեր տեսակներ, որոնցից էն աճնասովորականներնու կենսունակներն ճետեյալները: տումները

կոճատում,ձրբ բազմանդամի 1) Փոխանունական արտաճայտումէ նակ միկան ծավալիչը փոխանունարար ածա-

Կականչարք,

կան անուն

մ

ինչպես՝ գոյականանուն, ածական անուն, թվա-

մոյլեւ Մոորակարգային ձավալիչներըչեն

խԽարինում բրա,

բո-

Հաջորդական ժավալումներեն կազժուԻ ստեղծելովստորակարգային սանդղակինորանոր այլ

աստիճան-

ենր, ժինչե

աժենաստորինը, ինչեւ" գոյական անուն, Բասաբակգոյականանուն, շնչավոր ճասաբակ գոյականանուն անձնանիջ շնչավոր Քասաբակ գոյականանուն ն այլն: Բաղ-

մանգաղտերմինների ինչպես փիջուկը, այնպես էլ ծւսվուչիչներբ կարող են լինել ն՛ միանդամ, ե՛ բաղմանդափ, կայե միչ» էլ բազմանդամտերմինը եկառուցվածքային սակետիցբաղկացած է նրկու բաղադրիչներից՝ ն սա-

ծավալիչից

միջուկից: Սրանից հլնելուբկարոզէնք ընդունել, որ ամեն ժավալում, անկախնրա կազմած բազմանդամի

մի պարունակած

ու

լեզուների

բառ,ինչպես՝ ժբվում է բարդ (բարդածանցավոր) բայի(կամ բաըճտանիք--լեզվարնտանիք, (կամ լեզվական)

բառձիի բանակից,երկբաղադրիչ է. օրինակ` սանմանական. ունի չորս Բոռ, Բայը, չնայածգրան, դարձյալ նրկբաղադրիչ ժավալումէ, քանի որ նրա ժիչուկն է ներկա

եդանակի ներկաժամանակ բազմանդամն

բակծավալիչը՝ սարժամանակ, մանական եղանակի. հույնոլնս ն՝ աշխատանքի ձասաբջակականբաժանում բազմանգաժն ունի հրեք բառ,

բայց

դարձյալ

է, որուվծէոկ ծավալման ձրկրաղադրիչ միջուկն է աշխատան. քի բաժանումբազմանդամտերմինը: Միեչե այժմ բազմահդամ

մնեջ բերում ենջ. թերմինները լրիվ կազմով, այլապես առած՝ տիպային ձնով, ինչպես որ դրանք պծոջ է լինեն տնրմինարաններում է ղանազանկարգի բառարաններում: Մակայն հիականում, ական զոր առդօրք ժաժությանմեջ թո՛ բանավորխոսքում ն թե՛ գրավորում դրբանք գործածվում էն զանազան ու կրճատումներով ամփո

փումներով. այսանւ գոյականաճուն-ը դառնում Է պարզաճառաբակ Գոյական անուն.ը՝ Ճասաբակ գո-ան

Գոյական,

օրինակ՝ բաղդատական իմաստը, ջուկային տերմինի է (27 ո. բաղղատականը բաղդատական ճան-ր դառնում հ այլը: սեռ-ը՝ կբավոբական կազմվում է...), կբավոբական ընքացԴրա Հնտկանքով փոխանուն ծավալիչը ժամանակի ն, քում կարող է վերածվել դոլսականի ճամապատասխա բազմանդամտերմինըդառնալմիանդամ. օրինակ` գոբար, անուն բազմանդամական անուն, ածականանուն, թվական արդճեվեթվական, ածական, ների ժավալիչները՝ գոյական, են բազե րածվել էն գոյականների դորժածվում նախնական անուն, անուն, ածական մանդամների փոխարեն. գոյական էն գորանուն բազմանդամներն շատ սակավ ալժմ թվական ուժով: ժածվումն այն էլ ավանդության երբ երկանդամ(ճաճախ ամփոփում, 42) ԲՔաղադբական միջուկիցկազծավալիչից նան հռանդամ) բազմանդամի աստի

կազմելով

ատորակարգույին սանդղակի միննույնաստիճանիՀամաղա-չ

ա--

բոբբոքում--թոքաբոոբ, թոքեւի յական)սեռ--բայասեռ, ճաբաբեռություններ--առտադբա տաղճական ն -

ներ,

այլն: աոշտաղբության միչոցնեո--աշտադոամիջոցն

դամ

որեէ տերմինը, այնպես էլ բազմանդամների (Քոանդամ)

ամփոփմանկարողէ ենթարկվելինչես երկանչ Քաղադրական ունինք բաղադրիչը(ֆավալիչլրկամ ժիչուկը). շրինակ`

անձ

պատճառակա գոյական, ցույց տվողգոյական--անձնանիչ |

սեռի բայ--պատճառականաձ (ահոի) ձեռվ նեբգաբծական Լ եոգաւծական սեռի բայ, որբ իր Տերքին կարող չ դառնալ, այլն, Բերարդեն միչուկբ (գոլական) առաջինում ված «օրինակներից անձ է, թոկ տճրմին ստացված միանդամ վիոխանունությամբ ասենք»

Վ

է

որ փոխարին բառակապակցություն, տվող ծավալիչը՝ ն՝ պատայդպես կուլնիմաստբարդությամբանձետեիչ

Նո, ույց

է

բայ ն նեշգործասեռ պատճառականաձն

բառը՝ բազմանդամ Խո չարադրա որովչետն տէրմիններ-ի փոխարեն, մանդամ

ձե ճառականի ունեցողկամ պատճառականի ձեով-թ՝ պատն

մաթիվ անդամներգործածել էնք

ձառականաձե այլե:

Քաղագրական ամփոփման տարածված ն Խիստ կենսունակ տեսակներիցմեկն է Հատվածական բաղադրությոմը, հնչպնս՝ թանջաբաբոծտկան ք պաղաբոծՓական սովխոզ--

ն բանջաբապտղաբուծական սովխոզ, նյութական տեխճիկական բազա-- նյութատեխնիկական ճ բազա, գիտական տեխ-

այստեղ խոսքային է

ովանդակությամբ

մ

է

ա-

ու

ու

ու

Քային իրողությունլինելով, ամկառուցվածքի մակարդակում

Ֆե.

որ

խոսքերու

դա

Բազմանդամ անրմիններիբաղադրականամփոփումը Համնրծեի տերմինակազժության տերմինադործածության ռավել կննսունակ խնայողական միջոցներիըմեկն է, ըստ ռրում ժամանակակից Հայնբենիբառակազմականժիջոցների էզանակների արտակարգ ճարստությունն ճկունությունը են Հնարավորություն տալիս դրեթե ամեն ժի երկանդամ (նան հռանդամ)տեիմին վնրածելՀամապատասխան բարդության: ի տարբերություն փոխանունական կրճատման, որի խու

բանալու Համար զգալի պատմական գործառությունն Համեմատաբարեիկաի ժամանակէ պաճանջում, բաղադրական ամփոփումը,մթե բացառիկ հրողդություն (անճատական) չէ, ամիրագնը անցնում է կառուցվածքի մակարդակի փոխա բինելով բազմանդամիմիջուկին կամ ժծավալիչին,որով ն Բազմանդամ տերմինիկառուցվածքն է փոխվում, Այս տնսանա գուց թաղադրական ամփոփումբկենսունակն արդլու. դազետմիջոցներիցմեկն է տծրմինաշինության մել, 3) եոսքային սղում, ձրբ բազմանդաժտերմինիմեկ կամ Լի քանի բառնը աղվում, բաց էն թողնվտա տվյալ տծրմինաճամակարգին Ճատուկ խոսքի մեջ պաճված անդամի ինքնին ճասկանալիության շնորՀիվ. Ամեն մի բնազավաո,ինչպես առել ծեք, ունի իր տերմինաճամակարգը է, Հասկանալի է, որ զալ ճամակարգիտնրմիններիգործածվում են առաջին ՀՈՐՔՒԼ 48նց այդ բնազավառին վերարքրողբանավոր կամ գրավոր խոսքում: Մ փեքնինստեղծումէ խոսքային այնպի«ի հրադրություն կամ Հավակցություն, որի մեչ տվյալ բաղմանդամիանդամներից ժեկի կամ մի քանիսը քարողձե բաբ քոզեվել.«րինավ՝ 44նց մեր նախորդչարագրանջի մնջ բազ-

ո,

-

նիկական նեղափռխություն-գիտատեխնիկական ճեղափոխությունն այյն։ ու

ոշ

ուի փոխանումո նշանակում բազմանդամ-ր կիսաաաար այսինքն շփոթության, աի րնա զճանգեջներ սովորական, կարող էր չճասկացվել,քե արարի կոլ ընտանիք գործածությո՞ւն (օր. բավմանդամ

արդեն Հայտնիէ,

լ"

լեզվաբանական Բ Այդպես ընտանիք

տերմի՞նը,թե մաթեմատիկական

ե

դումտեշմինիսղված ձն, տերմին է. լեզվաբանական ընդչանուր

բառը

Պամ-

տերժինաամ

Աի մ բարդությունը:Դրան վարնտանիք 1" Համապատաս անվա դասակարգման հերի ժազումնաբանական «ԱՐՑ լեզունեոի թյան մեջ ունենք ճեղեվբոպական կամ լեզու ընտանիք լեզվական ամփոփու ռրոնց բաղադրական նիք ժավալումներով,

վեջ

նա

է

մտնում

զ

-

լ

7 նով Նորա սեմակա ընտանիք, ճեղեվոոպական լեզուների իք սեմականընտանիք զո կամ լեզուների -

ն այլն:

տանիք

Նյդ բազ

-

տերմինը

չեզվաչ Համբեդճանուր ընտանիք բալեզու անդամդարձնողը քանականտճրմինաճամակարգի

մանդամների մել

կամ.

լեզ-

ընտանիք, լեզվական ընտանից (լների Խոօքի մեջ, ասղավել լեզվաբանական բայց վարնտանիք). : մէչ, խոսքը ինքնին արդք Համեմատական քերականության լեզուների կիրաբերումէ լեզուներին կամ մասնավորապես` ն ընտանիք ուստի դասակարգությանը, ծագումնաբանական տերմինագորէ լեզվաբանական առը արդեն ներմուծվում մեջ խոսքային իրադրությամբկամ խոսքային

վ

սր

Ն

լ

հաժաւթյան

հնք

որի Հետեւանքով էլ ենթ կարող Համակյություններով, այն բաղադրիչը(լեզու), որ թողնել, սղել բազմանդամի մաօ-

Ի

։ ւմ կատարում,այսինքն՝ընդճանուրտերմինը բույն մեչ. տերժինաճամակարգի ա քայ մ ճեղեվք ամ ա մեջ Ճեգեվոռււկանլեզուներիընտանիք րո՛ կարոզ ձեք դարձբազմանդամները լեզվա նտանի մեջ, շարադրանքի նտանիք, նելիդեվ"ոական ծավալիչը բազմանու

մուժում

գը-

է տվյալ

ան

:

պ

նի

որ

ն

բայց

ճնդեվոոպական ճնդեվոոպակ գիտենքարդեն, որ

բա-

որ

դամ է կազմում

ընտանի կամ լեզվարնտանիր ճիչուկիՀետ կարողենը սզել նան այդ ժիչուկներըե փոխանունաբար օրինակ, հնդեվբոպականը թաժանվումէ 12

առել,

ը.

լեզվաճյուդի բակ

ճամաճունություն Ֆերմինայինբազմիմաստություն, ն ճամանիշություն

բառային իմաստներիվարգացման Բազմիմաստությունը ճնգեվշոառավել իմաստափոխության Հետեանքն անխուսափելի

է բաց քողնելով դարձյալ լեզու-1՝ լեզվանյուղ-ից պականը բաժանվումէ 12 ճյուղի: Բազմանդամ տաքրմինեն թ խոսքային սղումը լինում է էրեք տեսակ.ա) է

ն

փոխանունաբաթ

գոյականներըլինուէ ԱԱ բկու տեսավ՝ Հասարակն Հատուկ, որի մեչ հասաբակ-ը նշանակում է հասաբակգոյական (անուն), ճատուկ-ը՝ճատուկ գոյական(անուն) ն այլն), բ) բացարձակսղում, ե օղվում է տերժինի մասնավորող,տվյալ Համակարգի ,ուժող բաղադրիչը, քանի որ խոսքը ինքնին արդեն այղ դերը կատարում է (օր. հնդեվբոպական ընտանիք,

մշ

երբ մնկ անգամ

արդեն գործաժված բազմանդամտնրմինի ժավալիչլր խոսքի

շարունակությանմեջ փոխարինվում է Հարաբերյալիդեր կատարող որնէ բառով, ինչպես՝ մեկն է լեզվարնտանիքներից

հնդեվոոպականը:... Այդ ընտանիքը է բաժանվում

լեզվաճյուղի...: Այտտճղ Է հնդեվբոպական.-բ փոխարինվել այղ դէՌանունով, կարծլի էր փոխարինելնան հիշյալ, այս, ճիշատակված,նշված ն նման բառերով, բնչպես ն՝ պարզապես կարելի էր գրել. այն (կամ նա) բաժանվում է 12 ճյուղի, որբ ր 1նջ ամբողչ տերմինը փոխարինված րՐ կլիներ ցուցական ՛

.

կնք, այս բոլոր սղումննրն էլ պայմախոսրով. խոսքն է, որ ստհղժում է Համապա-չ

անայ իրոք չափազանց բնչպես ն՝

տա

են

14 ագուր

յոր

. կաիե ինոր ճրմինագործաՍատնագիտական խոսքի մեյ' ջն աճնջ տտիպվածկլինեինք չարունակ տերմինննըը, որով մասնագիտական խոս-

ժության ճամար՝ առանձնապես

ՈՏ

Բ

զմանդաժ

ԱՆՐ

ԲՄՎ»

անչտարկիկրկնություննեթրաաւա Իմ

ն

վերլուծության: բառերի իմաստների 1, զգաունի Հեւոնյալհշանակությունները: Առարշկա.-է դիտվում ամեն մի նյութականբան, որ ցաբար ինկալվող 8. այս կամ այն կաիր: որպես ինքնին դոյություն ունեցող առար(օր: կենցաղային րիքին ծառայող իր՝ արտադրանք զբամիտքն ուսումնասիբության՝ կաներ): 3. քննարկման՝ 4. առարկա), դեցնող խնդիր՝ նյութ (շր: 2եուսցոտության պատճառը խոսակցության արարքի՝ որեէ դործողության՝ մի սույն5. ուսուցման ("ա.) նյութը (օր: վեճի առարկա), գիտակարգ ամբողջությունը, 4ին ճյուղ կազմող գիտելիքների 6. (լեզվբ.)իբրն ինքնաառարկաներ), (Թբ: դասավանդման ե իր, Հատկանիչ գոլությունընդունվողդիտվող երնհույթ, դատի նյութ է իրավունքի՝ այլն, 2: (խրավբ.)ինչ որ կարող լինել-- Այս յոք նշանակություններից էն ուսումնական, լեզվաբա ակա մինայինեն ե պատկանում նախորդ լորու տերմինաճամակարդերին, իրավաբանական

ու

աբ՝ սռվորականբառայիննշանակություններ

մասն

աանմ " փրկեն, ա

էլ բառեր հնչ Սակայն, ի Բյրոն մեջ, քանի ռր տերժիններն սովորական: ոչ տերմինայինբազժիմաստուտարբերություն դբբյուրաճատուկ թյան, անրմիններիբազմիմաստությունը տե ունի, որե թելադրումէ տնրմինագիտական օոնորումներ տարբեր տեսակներիբաժաՀ սակետից բազմիմաստությունը հ այդ տարբեր տեսակներնէլ տարբեր դնաճատության

աեր» Հոու1ՐՈՔԲ

նրոմազա աթ» անչձրաժեշտ

տասխան պայմաններ՝

Առանց

տեսնում

նավորված են

ղդ

որ

բազժիփաստության տերժինային Ռրբպեողի արժանացել: բազմիմաոթուբաղային բնույթի ընդճանուր սառվորական, Հետնյլալ երկու դիմենք պարզ դառնա, թյան տարբերությունը

ճնղեվոոպական լեզուներիբնտանիքկամ ճնդեվբոպական գ) ճարաբերականսղում, լեզվաբնտանիք,

որինաչավիությունը

է,

նան

նել

փոխանակ՝

թուր հնչնես

է

Հասկանալի օրինաչափությունը: փոխանունական ընդՀանրական տերմինարբանուչգործել ժավալիչը չի կարոզ

միջուկը աղում, ր սղվումժիչուկի իմաստը (օր. ք նան

է

:

են:

լուսավուր.-- ունի Հետելալհշանակությունները3. 2. լուսավորված, լույոռ վ ողողված, արձակող,լուս տվող, լեռան լուսավոր վրան կամ մեջը լույսի ցոլք(եր) ինկած (6րկիրք, Հարուստ կող), 4. զարգացած,գիտելիքներով ու

1.

լույս

ծ.

առաջադեմ, առաչադիմականՀայացքներիտեր, 6 գիական, լավ, գովելի, 2. ուրախալի, երջանիկ,

ցաղ,

փափագելի Ր

(թր. լուսավոր ապագա),8. դուրեկան, գնցեցիկ, Հմայիչ լուսավոր պիս), 8. շատ սպիտակ, լույսի նման (ո ՄՐ վոր զգնստ) ն այլեւ ուշադրություն դարձնենքայս նիկու բառերի ոլ տերյ նշոանակություններին ապա կտնսնենք, ռր դրանք զանազան փոխաբերություններով առաջացած Մշա ակություններեն. Դրւսնը ճակառակ, տերմինային բնր նշանակությունները ն (թր. առարկաբառի Տ, 6 բոտ նակությունննրը) չունյան Նույն ախտաճայտում՝ վյալ Բնագավառի ժասնավորումով: Հիչեն դարձյալ խոռոչբառը, որի առաջին ն ընդՀչանուր չ «ռլ միջանցուկ բացվածք՝ փոսորակ որնէ բանի ջո. այգ իմաստը մասնավորվելուգառնում է. կազՀ. մարմնի որնք մասի փուսինկած տեզ եջ դտնվում է մբ այլ գործարաֆ (»բ- աշբի խոռոչ) տարկ կամ լցվաժ տարածությունկենդանի ոի սաճմանազատվում է մարմնի պատերի ներքին կրժքի խոռոչ),4. բժշկական ե

»-

Հր իրային բմարամՔ

աը

Տերմինային բազամբողջություն: նշանակությունների էլ, իր Հերթին,կբաժանենքերկուկարգի՝ միմաստությունն ն Սբտաճամաեերչամակարգային: արոռածամակարգային

ինր

այնպիսիբազմիմասկարգայինէ միննույնբառ-տերմինի նրա տարբերտեոմինային նչշանաղեպքում տությունը,որի մի այլ տեոմինանամակառգի լուրաքանչյութբ կություններից է

մեկի) հշանակությունները սխսկերեսներից են պատկանում,առաչին անրմինաճամակարգերի տարբեր

նաքիոի

նույն

րի 3. ո մե, օրգանիզմի

ն

դա

նան

են

է։

սեռ

ն

Հեւ

տաին մեծագույն մասի արական իգականառանձնյակների ս մմբողջությունը», բերման 4իմք ճանդիսացողՀատկանիշների Հասկացություն,ռր առավել բընդճանուր տրամաբանակաք՝ դասայինճառչ է մի շարք ավելի փոքիբ՝ իբ մեջ բովանդակում

«քերականական լեզվաբանական՝ մակերե. կացություններ», «ժանրո, այլն), խոռոչ(կազմախոսականչ կանագիտական

որեէ

եոռու),

(օր. թոքերի խոռոչներ, ատամիխոռոչ, լեոնապարի Ֆշանակություններն էլ ըստ էությաննուլն բնդՀաեն արտաճայտում ասկացությունն (փոսորակ ոխնէ բահ Ժեջ),բայց մուրաքանչյուրը մասնավորվելէ ն տտացե որեէ տերժինայինՀատկանիչովբնութազրվոլ(«քայքա առաջացաժե, «ներքին պատերի մակերեսով վող» ն այլն) տարբնրակված աա Հասկացություն:

ոյ"չոր"

ԳԻ

միջ կակա, բան էլ այա նչանակությունները գիտու. թե ամանն

նշանակությունեերը ժե

ալն դեպքում, նրբ 3-րդ

այլ

են

ցույց

4-րդ ազլնի) տարբեր տերմինածամակարգերի ն 3-րդ րդ ւ ստկաեշանակությունները թան ույն տերմինաճամակարգին (երկուսն էլ կւողբ ախոսականնշանակություններ ծն): Սավածներից ծլնելոլբ կարող հնք ընդչանրապեսբառային բազմիվաստություից առանձնացնելտերմինային ն բնոչ բազմիմաստությունը բոչել ալեթ որպեսհա փին միննույնքառ-տերժինիտնրմինային տար-չ-

Ամ

Մ"

ջաշող

ե

ձիկրաբանական՝ «(ՊՐ մարմնիմեջ քայքայումից առաջացած դատարկություն

ոք

բառի առաչին ն երկրորդ (ինջ-

իսկ երկրորդըտ̀նեխկննդանաբանության, նշանակությունը՝ 7. -արբտաճամակարդաֆրկային մելանիկային, ուստի Վե Հասկացության (չնդճաԱյդպիսիք յին բաղզմիմասոությում «բազմացման «տեսակ), կենսաբանական՝ նուրգիտական՝ ճշանավու, օրգանիզմների ուղղակի կամ անուղղակի կապ ունեցող տա

մախոռագան

առի

օրինակ՝թե պատկանում.

իո

ե

անու

դիա-

ն

ֆիզիկական՝շանչարժ դրական բժշկական-նրկրաբանական, ատոմ» բոն, էլեկտրոն կորցրած

ն

աղլն), կուս (ընդճանուր

քաղաքական՝ ուղղություն» շարժման «ինթացքի՝ գիտական՝ «1. իրտր

ուսումնական ե յուրաքանչյուրըբուճնրում ժիչՀաջորդող դասարաններից ուսումնական Համտատությունենենակարգ մասնագիտական ա) ՍՍՀՄ-ում" տնտեսագիտական 2. «դասընթաց», բում), արժեթղքերի արժեքը, որ սաշժանվում է Հատուկ պետական

ուղղություն», «քաղաքականության

երկրներուր կապիտալիստական ժուրճակենիի ն այլ փոխառությունների: բաժնետոմսերի, ե նորմատիվ ակտերով, բ)

վաճառբիգինը» առք կարգի արժեթղքերիբորսայական այլն), ռուսերեն (նան Հայերենումգործածվոլ)պերֆորացիա «ճորա(բժչկական՝«ծակվածք, ծակում», նրկրաբանական ու

ճսորատանցք, իրազեկագիտական՝ տանցք,Հորատանցում», հ այլն): սորատում»

է տերմինիայնպիսիբազմիմաստուՆեբճամակարգային նրա եռկու կամ ավելիտարբեր նչանաթյունը, ոբի դեպքում

հույնանում միենույն տեոմինաճամակարՀնությունանվանումները

են, ուռի

գուրյուննթոը, օրինակ՝ որպես լեզվաբանական տերմինի Չեր» րկու նշանակությունները՝ գոլականների (ռուս. քօհ) ե քայի իբրե (ռուս.ՅՅԴՌՕՐ), միենույն«եինաճամոկ գի նշահակություններ, ն պատկանումեն սեռ

բառի,

արտաճամակարդաչ բանս կարող ենք անվանելտերմինային Հուպայմանական կամ տերմինային յին բաղզժիմաստություն այդպիսիբաղզմիմասՀաժաղատասխանորքն՝ մանունություն, արտաճատերմինային տերմինները՝ տությամբ բնութագրվող պայմանա-չ կամ տերմինային բաղմիմաստներ

սեռ

սե

ներկայացնում ներձամակա

ր

մակարգային կան Հաժանուններ: ելնելով,կարող Շարադրվածից

բամիժաստություն. Սյդւպես ծն նակ՝ կուս «7. կան ճաստատության Հաջորդական դասարաններիցյու 2. դասընթացծ նշսնակությունենըը որվես բնագավառի տծրմինաճամակարգինշանակություն«ք. բ, բայի երեք ժամանակները(ներկա, ան ամանակ վալ, ամ ապառնի) խոսքի տվրլալ պաչճի Հարաբերութ մազի Բո չուրաքանչյուր եղանակայինձն» ե այլես

.-

տերմինան օրինաչափ քազմիմաստությունը յին արտաճամակաիդային տերմինաերեույը է ն, ընդշանութ առմամբ, անխուսափելի պետջ դեպս, Համենայն բանությանմեչ չփռոթչի առաջացնում: են մոտ ավելի իրար է նկատի ունենալ ճետեյալը: ռրքան (ցեղակիցկամ Հարակիցդիտությունտերժինաձչամակարգերը այխքանավելի անճանձնարա-

Մարա

Քառուրը, ժի

բազմիմաստությունը գիտության, աոՑ տեխնիկա այլնի զաբզացման իԱիլարտաղրությանանխուԱի

շրջան ավելի զարգանում ու ճյուղագիաություննեիր,այնքան էլ մասնավորվում, չուս «ՐՎ" Էն միննույն բձրակվում Հասկացությանստորարաժանումնի ն ավելի ու ավելի նեղ մասնագիտական առաջ բնդ որում, այի Հանգամանքը, որ դի«անդե ց վորաքանլյուրբ ահրմինաձաՍԱ Բ րանց իմա Աո աքա Ա աթ էի դառնում Քացիդրանից, ինչպես առել չ են նեք, տարրեր նշանակությունն. աշ ոդ դրանն, քեն աճամակարգրի պատկանողածրմինԼոմ ճարը կ Լ րալքա, լուրաճատուվ.«վայի Համանու որ աար ո չեք այդ դրույքն ավելի էչգրանը. աա բառեր իրենց տարԲեր տերմինային ծաակմաից,իճարկե, Հա արտ ո

«14

թյունն

"7 ամրան արական

մ

հարկի,

..

նե

"

հեր-

Հաճախ

յանի

ԽՀ

ե

է

էլ,

աճաչ

քելա-

ա) տեր-

միջոցներ, որոնցից Հիմնականներն ուղիներ դեպջում ճրկու, հրեք...) եմեկ (անՀչրաժնչշտության մինի գոյություն ունեցող մաստի Համար գորժածելլեզվում արդեն օրինակ՝կուշս մի այլ բառ կամ ստեղժել նոր բառ-տերմին.

բառը

ու

աաա ա

դքպքում տերմինային արտաճամակարգալին ությոմ, ու պայմանականտերմինային Համանու-

որ

այ

աբթա Անա ակո եի հեչ առորմեա սաթ բրա աաա միան Ե-ն ճանգամանքն արե նլ րանություն վերացման բազմիմաստության ներճամակարգային դրում

յուրա-

անրմինածամակարգի տերմին, պարմանականանրմինալին

մ

Այս

աստ:

Վ

ոի

ր

արք

,

մեն

այլ

ր

ստեղծում է միտքը մթագնող ավելորդ կրկնաբանություններ մաշմանումների եշգրուտերմինային մտքի աղավաղում, կվե քյան մաման

երու Աա որա Բեոր մանունենը ա» աք բեր նչշանակություննե բառնրիը Մի Ա ԱՆՆ Աաաա աան Աա աաաին ,իննուր, : ւկ առնում Ղա կանագոթյան

հատեելաը

տիր-

բազմիմաստությունը տերմինային Համակարդային

բ

մեկ իմաստտվյալ ք մեկ տեբմինին բնդգունում ասած չովլոլԷ տերե

ո

վրան մարկ ար

ոբ

մ սկզբուն կնրպ մինանամակաո Մ : ինեն ժենիՈ" րիննն Ն.ւ « տել ինաճամակա աե փաստիվրայ մ սկզբունքը իմեվում է

ԱԱ

ո

յ

բազմիմաստության ներձամակարգաւյին վերաբերմունք եչանակությունը ելակետտերժինազգիտուկամ կանոն մամբ: հբբն ընդչանուր

Գալի»:

աի

ասել

րելի անվտանգէ ե քույլատռրքան ավելի Հեռավոր են, այլեքան թելադրումէ նան որոշակի բելի Այս դրույքն արդենինջնին նկատ-

է.

րեի ռ

հիք

ներիտերմինաճշամակարգեր), կ, բնդշակառակը, բաղմիմաստությունըչ է տերմբնային

ե

Կ

4ավասա-

ն

|

են.

բառի բերված ուսումնական նշանակություններից երկրորդի Համար ունենք դասընթաց ն, Ճճասկանալի բառը կուրս բառի գործածությունը ակությամբ (բերված նախադասությունը պետք է չինի՝

պատճառով

ոգասինքաց»

իՊանձնարարվում

ւշ

եՐկբոբդկուրսիիբ ղասրնթացը, ժիանավարտել Հասկանալի որեէ չփոթի տեղիք չի տալիս): բ) ա ամր շանակությունները տարբնրակողբազմանդամ տերմինեճրով վնրացնքըբազմիմաստությունը.օրինակ՝ Հուն վեզվաբանական Է

ա

է

ռր

ն

սեռ

Հա

ո ոուսմրենի «մ է: Քանի բոլորովին ինո, մբ է Հառկացություն աածմանելի բառը

տերժինաճամակաթղում ունի տերմիններիհշանակությունները. քանի որ սեռ ինը ամրացել է, ն նպատակածարվար չէ ուրիչ տե փոխարինել,ապա տերմինաճամակարգում ունենք սեռ ք բայի ((ամ (զամ անվանական) բայական)սեռ

13797

-

վան

մանգամները:

ննրՀաւնսկարգային բազժիմաստությանվերացման

Է

տերմինիիմաստըճշգրտորեն է գիտական(տեխնիկական մքչ տերմիններիզանազանկարայլն) տերմինաբանության որ

այլ

ն

(ոճական նպագործառության երբություննետակներով), իմաստայինհրանգավոբումները, են տերմինագործածության սպաճանչնիփբնայլն ճակասում այդ մոէ պետք գեւսճատվի էլ րին, առա Համանիշությունն լիտարբհրակում ւոնքումով: հմասոային նրբություններով բտ գի տարբերակումները

ր այս

բնու Հիմնականե ջահ ուրիշ ծրկրորգական ժիջոգների ինջեին արդեն նշանակում է, որ ոերմինարա կայությունն ,

էլ կենսու-

լեզվի մեջ այնքան ցարձակնույնիմաստությունը հրում լեզուն բացարձակՀամփանակ իրողօֆյուն չէ, բոտ կամ նրբություններով է իմաստային նիշների տարբերակում չամենայն դեպս, լնորմավորվածխոսքում: գործառությամբ: ճամախոսքի նջ բացարձակ մանավանդստեղծագործական այլն նույնիսկ կննաանիչությումըոչ միայն անխուսափելի, տաղաչափական կանորեն անձրամեչոէ (ճանդավորման, ն խուսափելու այլ նըկրկնաբանություններից կառուցվածքի, ն ինչ վերաբերումէ աերմինաբանությանը ռլատակներով): այստեղ մուոնցուապա առանձին տերմինաչամակարգերին,

հաղմիմաս, պետք ճել չլի կարող, որովշետե տերմինը

Ֆությունը չի թքույլատրուփներճամակարդույխն տություն ն, ճետնարաար, որքան բիչ նն ներճարմակա ի ային քազմիմաստները, այնքան ավելի կատարյալ ե Գագան» զիտ բեն մշակված է աերմինաճամակարգը:

չ

չնտ Տերժինային բազմիմաստության

սերտորեն կա

ված

օրինակ՝ հոտ Մ

ե Բոտ

«լեռնա ի

«եսխիր», լեռնապաշ լեռնապար «լեռւսն պար՝ շղթա, լեռնաշղթա»

որր» անուններ են

«բույր» է՛

Հա-

ընգճանուրբառագիտական, ե՛ տե մինա դիտական տեսակետից, իշարկն,այստեղ նես կա ւ. Հ մանհունները հ բաժանել արտաճամակարգային պային տեսակներին դա միանգամայն ճիշա մեջ բուն Ճամանունները տերմինաբանության կազմում, իսկ ներձամակարգալինները այնքան քիչ են, " այգ ստորաբաժանումներըդորժնականորենայնքան էմա ՛ դյունավետչեն կարող լինել

Հ

-

ք Համակ կլին ակայն եժթեվԻ ,

ՈՒրագիրական

Ի

տեսակետիցավելի կարնոր երնույլթ է տերժինայինՀաժանիշությունը:Քառայինընդչանուր բնույթի ընդճ Ճամանիչության յ բնդճանուր տեսությունից գիտենք, որ բա-

.-

Հասկացությունարտածճայտի Հասկացություն չոաթբերակված տարիմաստային ների ամբողջ Համակարգիմեջ. եթե տվյալ է բերությունը մի ւումրբերՀասկացություն

արտածարտում

մննջ գործ ունենք

ավյոլ տերմինաճամակարգում, բանիմաստու թե տերմինայիննույնքե իմասոային նրբերանդի

ոթիչ ի չուսրբերություն Համանունությունը, 4 ինդճածուր թյան, ան խառային ձՃամանունութ նույնանում

չ

որոշակիորեն

է

տպա

չետ,

ոչ

ոչ

ունենք տարբեր տերժինպարզասվես Ճոմանիչխոսքում ներ: Մլապես, օրինակ, ոչ նորմավորված սան, մազծամ, գեղմ, ճեր, բով, գես, վարս, ներ են մազ, հ դործառաքառնիը, որոնք իմաստային ա ղվամազ մրզուկ, մեչ, կան տարբեր բնութագրերունեն, տերմինաբանությանն զես սակայն, դրանք արդեն Հոմանիշներ չեն, որովճետե խառապաշարին բանաստեղծական հեր բառերի դործառապես տարբերտերեն պատկանում, իսկ դյուսները որոշակիորեն տերմին ընդձանուր կենդանաբանական միններ էն. մազ բփբին («կենՀասկացությունը 4 ամենաընդճահուր արտածայտում եղջերայինթելաՀգանիներիու մարդու մաշկի վրա բոանող ձար,

ճետ, փմաստության

նման

այլ

իմն գոյացություն»),

ստե, բուոդչգեղմ,

մազմը-

տեսակներնէն բառերը`մազ-ի զանազան Վուկ,աղվամազ '

28.-1321

(բուրգ «ոչխարի մազ», գեղմ «նրբաբուրդ ոչխարներիենքւ-

Բրգն իրար կպած մազիկենրի շերտը», նտե ձխովի մազ», ձար «ձիու մազ, մազմզուկ«նուրբ մազիկներ», աղվամազ «ճուրբ ու փափուկ մազ, մասնավորապես՝ քոչեի ), հբրե

Բժբուլ» կծնդանաբանական անրմիններ այգ բառերը միժյանը 4ծտ ատրխակարգային կամ Հավադասական մեչ Ճճարաբերության են զտնվում որպես մանրաճամակարգի անդամներն, Հնտեվաբարչտերմինագիտական տեսակետից Համանիշներչեն, Ինչ վերաբերում է գործառականտարբերակման, ապա տերմինաբանությունի ինջեին բառապաչարի գործառականմասնաշերտ է ն Քր մեջ գոթծառական տարբերակումըկամ իաբաժանումը տերժինաճամակարգերի տարբերակում է: Այսստու

«կես, շրինակ, մազմզուկ Բերե կենդանաբանական ոնրմին նշանակում է «մաղիկներ»(ճավաքական իսկ իմասոով), որապեսբուսաբանական տերմին՝ «թույսերի արմատներիմադանմանկ Բայց, Բճլիկննիր», ինչպես ՃՀեշտությաժը կարելի է տեսնել, դա րդնն գործառական տարբերակում չէ միոյն,

«տերմինայինարտաճամակարգային բաղմիմաստություն: Տերմինագիտորեն այլ կարգի գործառական րբերակուի տերմիններըչէն կարուլ ունենալ, որովշետի տերմիններթ դործառապեսպատկանումէն գիտական, տեխնիկական (վարչա-դիվանհագիտական, արտադրականն այլն) խստիվ նորմավորված վարգաբնրված ն փերտերմինաճամակարգերի, մինաբանական ճշգրտությունըալդ կարգի տարբերակում ենցող խոսքերում Հավասար է գիտական(ոնխնիկականլ այլն) մոբի ճշգրտության: այլ

ու

ու-

Շարադրվածեքը ինքնին բխում է այն միտքը, ոի բնդճանուր բառագիտականճամանիշությունից ետք է տարբերել աներմինաբանական Ճամանիշությունը: Բառերիայն խումբը,

բառային ճամանիչներիչարք է ներձայացնում, այլնայլ տերմինագիտակաՖ բնութագրություններ կարող է ստանալ, ոի

այսպնա. օրինակ, վերը բերված ճամանիչայինշարքի (մազ, Քուրդ, գեղմ ն այլն) տերմինաբանության մտնում է ոլ մեջ չրիվ (դուրս են գալիս ներ, վարս, գես, ծամ բառծրը), իշկ. նրանք, որ ժնում են, զառնում էն օտորակարգային սանդղակի կամ Համադասական շարքի անդամներ, որով ն տտանում

ձե

տերմինայինինջնուրույնություն: Այս Հանգամանքե

լուրաճատուկժոէլ, աճա, թելադրում է տերմինադիտական տեցում տերմինների Համանիշությանը: Քանի որ ճոմանի-

շային բառախմբիանդամներըտերժինաճամակարգիմեջ ճանդնա գալով օտորակարգայինկամ Համադասականճարարեբություններու՝ դառնում են ինքնուրույն տերմիններ ն դադաւրում են Համանիշներ լինելուց, ապա տերմինային ճոմաեն բացարձակապեսնույնիմաստ նրշության ոլորտում մնում տերմինները, այսինքն՝ տերմիններ, որոնք նույն Դասկացուէյտվրոլ տերմինաճամակարդոււՐ թյունն են արտաճայտոում ձե ն փոխարիազատորքեն ռանց որեէ տարբերության կարող նել իրար մասնագիտականխոսքում, ինչպես՝ քնաբերգուն այլն: Քընթյուն-լիբիկա,փոչեծծիչ-փոչեծուծ-փոշեճավաք տերմինադիտաՀամանիչները նության առնելով այդ կարդի կան մռտեծցումով՝կարհչի է ճանգել ճետելալ հղրակացուիբրե միենույն ճասկաքուտերտինենրը, թյան. նույնիւիսաւռ են. ձենը, բազմանուններ ջանաստարբեր բառային թյան

լուցիչ-ճ-ատեղծ-պոետ, փոշեծծիչ-փոչեծուծ-փոշեճավաք, ն այյն բազմանուններծն, որովչիճան-վառիչ-ինքնավառիչ

Համանիշնքրը միննույն ճասկացության տարբեր անվանումներն են. եթե չնորմավորված խոսում նույնիմաստ թույլատրելի, գործածությունը, բառերի կաժ բաղմանուննենրի մեյ իսկ երբեմն էլ անձրաժեշտէ, ապա տերմինաբանության ու տերմինային Համակարդայնուդիտական ճչգրտության բացասում են տերմինաչպաճանջները առաջնակարգ թյան Համակարգիժանբաբիռնումն ու խճողումը բազմանունեքրով, որոնք ոչ միայն ավելորդ զուգաշեռություններեն ութելծում մեչ, այլե տերմինագործածության աերմինաճամակարգերի տն

այդ

ու

Հաճախչփոլցություններիու սխալների տեղիք են տալի: Այսսռնրմինի փոխարհներբեմն մո, օրինակ, լեզվաբանություն

որի ոչ միայննտանձԼ12լեզվագիտություն բառր, գործածում բառի Հիմնական է, սխալ, նարարելի այլն լեզվագիտություն

եչանակություննէ «լեզուներ իմանալը, լնզվագետ լինելը: ն անաճիմինի փոխարեն լեզվաբանություն դրա դործաժությունը Թույլատրելի է.-- ռուսերեն ըքոծօթ բառի տաիբեիեշանակությունների «Համար Հայերենում ունննք՝ 1. սպասք«որեէ առարկաննրիՀամալիր» (օբ: թեյր նպատակովօգտագործելի 2. սարք ոշատուկ գործիք՝ճարմարանց որհէ նպաապասք),

տակի ճամար» (օ«բ-չափիչ սարք), 8. պարբագա (շր. ռուսն 4. պարագաներ), զգնստասարը«ճամազգեստի տարբերանըշան», Մամուլում,ինչպես ն գիտական գրականության եյ, հույնիսկ մասնագիտականմբննույն գրքում, Հաճախ գործածում հե սաոք կ սպասք թառծրը՝2-րդ նշանակությամբ, նան ճՃամապատասխանորեն՝ ն սպասքասաբքաշինություն ռու. չինությոն նույլնանիչները ոքոճՕրըԸՒքօօքած չոնրմինի դիմաց, որ Քյուրիմացությունների թեղիֆ է տալիս. ճիշտն է միայն սարք ն Համապատասխանորէն՝ սաբքաջինություն: ՎՀերչին տարիներում էքսպերիմենտալ անրժինի փորձառական Հայերեն Համապատասխանի փոխարեն սկսեցին դորժաժել

ԳԼՈՒԽ

Քյուն

ն

ստեղծելով անճարկի բազմանունուանրմինային բացաճարո անճչտություն, բոտ որուփ

փորձարարական բառր Համապատասխանում է ՏրՇՈՇքիուծլ-

1ՅՂՕքԸԿոր-ին,Այսպիսիօրինակներըչատ են, ն դրանց բրննությունըցույց է տալիս, որ տերմինայինբազմանունությունբ կամ քյուրիմացությունների տեղիք է տալիս, կամ տեիմինաբանականանորոշություն ատնղդծում,որ նշանակումէ, քե դեռնս կայունացած տերմին չկա (Ինչանս, օրինակ, փոչե-

ժծիչ- փոչնծուծ-խոչեճավածք, ե այ("Փիլ-ինքնավառիչ-վառիչ ին), կամ էլ ավելորդ զուգաճծղությունէ առաջ բերում: հսկ ւրանից ճետեում է, ռր տերմինայինբաղմանունությունընորթժավորվածխոսքի ն դիտական ճշգրտություն պաՀանջովխոսՓԻ ոլորտներում Ճանձնարարելի չէ: Տվյալտեոմինաճամա-

կագի մեկ ճասկացուբյանը մեկ բառայինձե սկզբունքը«մրմինագիտության ճամար անխախտելիէ, ե քազմիմամտուՔյան, Համանունության ճամանիշության Հարցերը պետք է ու

լթ Ր

46լայդ

սկզբունքի Համաձայն:

փառի, իբրե էքսպեւիմենաալ-ք 3Փորձառական Հաժապատասխանի,

քյուրթմբոնման Հետնանթովւ՝ ճթաժարվեցին կարծելով,քե

թառը

կազմվել

փորձառու րառիը, մինչդեռ փորձառու-ի կկազմեր փորձառողական (24. կատաբածու-կատաբածուական, փոխատու-փոխատվական, է

վաչխա-

ճ այն). փորձառակուն ոաւ-վաշխառուսկան, թեկնածու-թեկնածուսկան բա ոբ

կազմվել է փորձառել «փորձել, Փորձի՝ էթսծրիմենաի Հնթարկել, վորձ՝

էջոպերիմենա կառաարել»բայից ճիչտ բառակազմականկամիանգամայն տապարով (ճՃմմտ.զործատել-գործառտկան, Շերոափոխառել-փճխտտական,

ն այն) ռել-նեբառական, ն գրաբարյան՝ պաբառել-կարառական

նրանիք Հրաժարվիլը միայե բառի Սոզմությունը չճասկանալու Հէտնանթ ն ՏԵ8

ԵՎ ԲԱԹԱՐԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

փռրձարաբական քառը,

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

իառարաննեի կազմելի Քառարաֆոագրությունը

ե

րբառա-

րանների տարբեր տիպերի կազմությանսկզբունքների,եղանակներիմշակումն ու դրանց գործնականկիրառությունն Լ: Ամեն մի բառարանագիր, իր կազմելիք բառարանի բնույքին

բովանդակությանշամապաւտասխան,մշակում է բառերի ընտրության, նրանց բացատրության, դասավորության, զանազան կարգի բնութագրություններիգործնական սկզբունջու

ները: Բառարանադրականամեն

մի ճուշարձան, այսպիսով»

ներկայացնում է որոշակիկառուցվածք,բառներիընտրության, դասավորության, բացատրությունների,օրինակների ն ալլնի իր Համակարգը, որ

ն

դառնում է բառարանագիտության ու-

սումնասիրության առարկան:

ուսուվնասիրում քՔառարանագիտությունն

րի տարբնր տեսակները, նրւսնը ղիտական

նպատակադրումն

ու

է բառապիանեեու

դործեսկան

նրանց կազդիան Համապատասխան

մության ըբնդճանուրսկզբունքները, ինչպես ն` թառարանաչ գրության պատմությունը:Հիմնվելովարդեն գոյություն ունքցող

բառարաններիուսումնասիրության վրա, բառարանագի-

տությունը ընդշանրացնում է կուտակված փորձր, ժչակում ընդճանուր տեսություն բառարանների տարբեր տեսակների, գորժնականխնդիրներիմասին գիտական ցուրաբքանչյուրի հ դրանով իսկ իբբն տնեսասկան Հիմք ճանդիսանում ավելի ամբողջական, առավել կատարյալ բառարաններիկազմուու

քլան Համառ:

տ

Բառարաճների տեսակները ն

կան բառարան,Թիֆլիս, 1912, 4. 1 (2-րդ Ճատորբ լուլս տեսել Հեղինակի մաճշվանպատճառով):

:

Բառարանները լինում են նրկու տիպի՝ ճանջագիտական բանասիբական կամ լեզվաբանական: Քառարանների այո

հիկու տիպերի գլիավոր տարբերությունն այն է,

որ

Հանրա-

դիտականբառարաններումնկարագրվումեն իրույքննրը (ալօինքն՝ առարկաները, ձրնույքները), պատմական իրադարձությունները ն այն, մինչդեռ բանասիրականբաուսրաննեւ բում բացատիվում են կամ բհութագթվում բառերը: Քացի ղրանից,ճանրագիտականբառարաններըընդգրկում 12 ոչ թն տվյալ լեզվի բոլոր բառերը՝ առծասարակ, այլ, իբրն կահոն, տերմինաքանություննու պատմարխատերը, խեչպնս ե՝ պատմական դեպքեր, դեմքեր, աշխարձագրական անուններ ն այլն, հ այլն: Ըստ իրքնը բովանդակությանՃանրագիտական բառարանները լինում Են ընդչանուր ն մասնավոր կամ Ճյուղային: ԸնդՃանուր են այն ճսնբագիտակոաւն բառարանները,որոնք քովանդակում են բոլոր գիտությունների,արձեսոենրի, արվեսո-

| |

չ

ի

:ոյլն, ե այլե: ԱյդպիսիՀանրազիտական բառարան է՝ «Հայկականսովետական Հահրագիտարանա-ր, որ պետք է

Հատորիը: այն Հանրագիտականբառարանների,օռրոնք վերաբերում հն գիտության, տնտեսության,արվնոտիե այլնի հինէ Ճյուղի. օրինակ՝ արվեստներիՀանրագիտարան, բժշկական Հանրապիտարան, ն այլն գրական Հանրագիտարան Այդպիսի Հանրագիտարան է Հր. Աճառյանի անձնանուն«Հալոց

Ճյուղային ձե

նեթի բառարանուր:

ՀայերենՀանրագիտական բառարաններեն. ՄանվելՔաչունի, Բառգիրքարունստից ն գիտուքնանցե դեղեցիկ դպրութնանց,Վենետիկ,1891: եռաճատորբառաչ րան է՝ 1--2 Ճատորները ֆրանսհրենից-Ճալերեն (բազատրուԹյունները՝գրաբար),Ֆ-րիդը՝ճալերձե-ֆրանսհրեն:

Համբարձում ՀանրագիտաԱռաքելյան, Հանրամատչելի

ՄկոտիչՊոտու՞յան,Հայ Հանրագիտակ, 4: 1 (1--8 պբ1938--40. ճակ),ԳՓուբրեչ, ՀՐաշյաԱճառյան,Հայոց անձնանուննեիիխառարան,Ճճ. 1--Տ,

երնան, 1942-1964:

քառարաններըբազկամ լեզվաբանական հանասիշական Հմատեսակեն, քոտ որում լուրաքանլյուր տնսակն ինքնին արդեն կանխորոչումէ ինչպես բառարանիբովանդակությունը, այնպես էլ բառծձրիընտրության, քբնուքագրությունների ու բացատրություններիառկայության կամ բացակայության սկզբունքները ն այլն: Քանասիրականբառարաններիառավել Ժեծ տարածում գտած տեսակներն նն՝ բացատրական, թարգ-

տեղեկա-

բառաՔացատրական բառաժաններ.-Ա) Բացատբական

հ

բաղկացած չինի

1805.

տու-գործնականբառարանները:

քրի, Հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներիիրողուԹյոմները, իրույթները, Հիմնական գիտականՃասկացությունեծրը

Սուքիասէփոիկյան,Չասկերազարդբնաշխարճիկբառաբան, Հ. 1, Վեենտիկ,1900 (Բ Հրատ. 1905), 4. 2, կ. Պոլիս,

մանական կամ վուղադրական,բառագիտականն

:

չի

|

բաններ են այն բոլոր բառարանները, որոնց մեչ, անկախ իրենց պարունակածբառերի քանակությունիցն բնարության են Հենց լեսվիբառերը սովլլալ քացատրվում սկզբունքներից, ու բազմաբնույք բ ազմաթիվ նացատրական տվյալ լեզվով: բառարաններըկարելի է բաժանել երկու կարգի՝ընդճանուր բան փասնագիտական։ Ընդճանուրեն այն բացատրական են տվյալ լզվի կամ նրա ռարանները, որոնք բովանդակում առանց որեէ շանրապես՝ փուլի բառերնընդ զարգացմանորնէ սաճմանափակման: մասնագիտական կարգի ճյուղային կամ Ստ. Այդպիսիբառարաններ են, օրինակ, «նոր Հայկազյան», Մալխասյանցի,Հր- Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի բաքատրական,է. Աղայանիբառարանները: բաղզմածատոր ԸնդՀանուրբառարաններնէլ կարող են լինել ընդարձակկամ Համառոտ: ծամառոտ բառարանների սովորաբար ժավալը փոքրացնելու ե զրանով իսկ դգլուրակիրու Հանրամատչելի են Ճճամադարձնելու նպատակովկամ բացատրություններն տոտում, Հաճախբաքարության փոխարենավելի գործաժաման ու բոլորին Հասկանալի Հոմանիչը տալով(օրինակ`պա359

ւՎ հաա ԱԱ--. ռեպ ահդ

ՂԻ"

րբանոց-- վիզ), կամ էլ, դրա ճետ միաժամանակնան ռրոշակի ընտրությամբ բառացանկը կրճատելով: Առաջինսկրղբունքով է կազմվել «Սոձեռն բառարանո-ը, ոիի բառացանկը ավելի ճարուստ է, քան հրկչատոիյա Հայկազյանինը, երկՀ. Գանդգրունու ն Փ. սկղբունքու՝Տճր-Խաչատրյանի,

իհրդ

ՏՖՏՖ-.-Շ..։ Տ

Կա

Տոնիկյանի բառարանը:

:

|

.

վանդակությամրկարող են մոտենալնան մասնավորճանրագիտական բառարաններին,երբ երանք, բացի տվյալ ճլուղի ու

Քնչպես ն

այդ

բնագավառիգործիչների, գիտնականների,

պատմական երնույքների

'

բնութագրությունները,4

ն այլն քացատրությունները,կենսագրականտեղեկություններ (այդպիսինէ, օրինակ,«Փիլիշոփայական բառարան»-ը): Մառագիտական բառարաններըկարող են նակ երմինաբառարանի բնույթ ստանալ,վերածվել մասնադիբանական տական բացատրական-տերմինարանական բառարանի, թն նրանց մեջ տերմինների բացատրություններից բացի տրվում ծն նան դրանը ճամապատասխանները որեէ այլ լեզվով կամ մի քանի լեզուներով (այդպիսինէ, շրինակ, «Լեզվաքանական խառարան»-ր):

Հայնրենիամենաճին բացատրականբառարաննէ նրեմիա Մքղրեցու«ՔառգիրբՀայոը»-ը (Ա տպ., Ալիկոռնա,1728, Ք,

10 Հաղար բառչ է փու ով... Փռչիս,1779):Պարունակում որի ժի մասը Հայ ճին մատենագրությանժեջ էի գործածվել: ախալաշատէ, աղավաղումներով լիչ Նույնը՝ Տպագրությունը միջնադարյանտաիինրձեռագիր բառարաններիճամեմատությամբ, բանասիրական լեզվաբանականքննությամբ ու Հ. Մ. Ամալյանը՝1925 ք.. ճշգրտումներով ճրատարակեց ու

:

ւ

.

՝ ,

1856--37. Վենետիկ,

«

ԱԱ

իի

աաաաաաաակի

Գաբրիել Ավճոիքյանը, Խաչատուր Սյուրմելյանը ն Մկրտիչ Ավգերչանը: Պարունակում է Ճայ ճին մատծնագրությանմեջ գորժածված բառերը. բացատրություններըգրաբար են. բառնիի մասի ժո տրվում են նան Հունարեն, լատիներեն, մնծադույն է նահ որով նա ստանում թուրքերեն Համապատախանները, Բառերի գորժածության բազվալեզվյան բառարանի բնույ: են բերվում Հայ ճին մատննագրուճամար վկայություններ քյունիը: Գրաբարիամենաընտիր բառարաննէ: Տրվում են նան քանակով բառերի առուգաբանություննեի,որոնք որոչ մասն է միայն ճիշտո մի փոքր «Առձեռն լեզուի». նախորդի Ճաբառարանճայկազնեան ու բաց թքողեվածբառերի ճավելումով կազմառուտությամբ 0ւնի պարունակումէ ծ6410 մել է Մերտիչ Ավգերյահը. 1846, երկրորդր ւսնաջբեր երկու ճրատարակություն՝ Քվոկանին, Վքնետիկում: նոր բառդիրք ճայերնն լեպվի։ կ, Սիմոն Գաբամանյան, որի Հեղինակենրն են

Փոլիս, 2953.

Ճրատ.: Քե լբուք, պարունակում է վոտ 2ԺՀրատարակությունը Առաչին Ա

«րատ. 1892,

Ճազար բառչ

Ք Հրատ. 1810,

Ֆ.

շուրջ երկրորդը ն երբորդի (24ձտմածու)՝

Հա-

դրաք գրաբարին:աշխարճաբարյան ղար: Քովանդակում

տրվում են բարբառային բառեր: Բացատրությունները աշխարճարարլեզվով:

կան

ն

բւսռւտՀայերենբացատրական Ստեփան Մալխասյանց»

թթ.: Քովանդակումէ նոր Հատոր, նրնեան։1944--45 Հայկաղյան, Առձեռն, Հր. Աճառյանի «Փավառականբառա-

:

բան,

ի

«Հայոց բառ ու բանի» ն զանազանբաըասնի»,Ամատունու ցատրական,Հանբագիխոսկանու թարգմանականբառարանմուռ 120 Հազաի բառ. իր ժամանակի ճամար ների բառերի՝ բաբավականաչափլավ է ժշակված իփաստարբանությունը, են օրիեն ու բերվում մատչելի. քատրություններըպարզ ճամար. օրի նշանակությունների հակներբառերի զանազան մասի կազմողի Հեղինակությունն են». նակների ինՓագույն Քիչ դեպքերում գրական աղբյուրներիցքաղված նախադանասություններ, Այս բառարանի առավելություննէ այն, որ ամփոփում է տարբեր բառարաններումՃավաքված բառերը աշխարձաքար գրական, (րաբարչան,միջչինչճայերենյան,

Լ ՛

Հայերենբացատրական ընդանուր քառարաններից լա.

վագույններնէն՝ «նոր բառգիրք ճայլկազեանլեզուիչ,

Բո

բուռ,

տճրմինաբանությունիը անվանակարգությունից, ներկալացծեն նան

ր

նրկշատորյա բառարան է,

Մասնագիտական բացատրական բառարանները բովանդակում են դիտության, արվեստների,արճնստտեխնիկայի, ների ն, առճասարավ,զբաղմունքիորեէ բնագավառիբառքբը (անրմինեերըե անվանակարգությունը)՝ իրենց բացատթություններով (այդպիսին է, օրինակ, ոՓֆրականհագիտական.բառարան»-ը) Մասնագիտական բառարանները Քրնեց բո-

կում

ՐՐ ԻՒ

)

ՅԼ:

ականի...

«Հաագա

Հրա

Բարբաոային): ԽՆԻ արո Հ աե աշխարչարար ապեր մերան Պետոոս

են իրենց բովանդակած բառերի բնուքադրվում քյամժբ, գրական լեզվի

ԺաՀարուստ է դարձվածաբանությունը: թերի է աշխարաքար գրական լեզվի բառաչ բառարանների ամփոփում ու ճանրա-

որու

ջատ

անփատարար

զմենյան,

Հայերեն

: լեզվի լիակատարբառարան, ժալեպ,Ա Հատոր, 1954, Բ Հապարունակում է 60627 բառ: Բացատրություննիեն, մատչելի, բովանդակում է «Հիմնականում բի

7» տոր» իս թա նան

Աա արանի աշա. Խաշատոյան, Հ-անդ Գանգբունի, հոր մ

ա

բառարան,Բելբութ,

Համառոտ բառարան է, որ պարունակում է շուրջ 40 Հաղար բաո գլխավորապես արեմալան ան գր րականլեզվի բաոո թը,

բարյան

|

գիականությանժեչ պործաժվաժպրաբարբառայինօրոշ քանակովբառեր:

հնարա ինչպես ու

լէ

։

հրի

էդուարդ Աղայան, ԱրդիՀայերենի բացատրական բառաչ րան, նինան, 1926 (ծրկու գրքով): ԲՔովանդակում է արնելահ արեմտաճայ գիական աշխարձարարի սկզբից բառերք՝ ինչն ժեր օրերը (135 Հազար բառ ն 11 Հազար դարձվաժաբանական միավորի Աշխարճաբար գրական լեզվի առավել Ճճարումտբառաիանե է՝ բնդաիձակ բացատրություններովե, ըստ անձճրաժեչտության,ճակիրճ օրինակներով, որոնք ջաղված են դրականությունիը:

Քուն

Քանկոր «րոմ

Դորա ո» ամակ Ամ,ուն ատո

«այոր

ր,

Բոռ

վ ար

այ ա

րք

բն է Հայերեն բարբառների Բովանդակում բոռ դրանց փարատյանբարբառի դարձվածաքանությունը՝

7912,

օրինակներով ցատրություններով,

ու

գրական

ու

է

տ ա-

բա-

աղբյուրների

ֆշումով:

Հալերքն գավառական բառարան, Հրաչյա Աճառյան,

բաբարբառների Պարունակում է մոտ ռերը՝մատներիառավելլիակատար բացատրությամբ

Մոսկվա,

Հա

«ժամանակակից Հայերենի բացատրական բառարանը. կազմել է Հր. Աճառյանիանվան լեղվի ինստիտուտի Հեղինակային կոլեկտիվի. «Հ. 1--4, 1969-.1981, Պարունակումէ մուռ 100 Հազար բաս իր բնույթով ու բովանդակությամբ գրՓեքն նույնանում է նախորդի Հետ. Հիմնական տարբերուէն Հեղինակայինօրիայն է, որ նախորդում ակներ միայն պռանձինդեպքերում` անձճրաժեշտության թեու իսկ լադրանքով, այստեղ յուրաքանչյուր բառք նրա յուրւսնշանակության Համար բերվում են Հնղինակալին հր, ն սա բառարանիկազմության Հիմնական սկբզբունքներիք մեկն է (այս սկզբունքը, սակայն, Հնարավոր չի եղել լիովին կիրառել): Այս երկու բառարաններն էլ. նախորդների Համեմատու-

պետք չարքը բառարանների

Հայերենի փացատրավան է.

բառագանմձը:

ականության

Տեր Արտաշես կ. մազ չայլոքլեզվի Տոնիկյան, 1968:

|

շակի ինտրությամբ-սրանք աշխարձարբար սկզբունք, այն թառարաններեն ն պարունակումեն, իբրե են մեր նոր գեղարվեատաբառերը, որոնք գործածվել բոլոր ն մեչ, մամուլում, ինչպես ու գիտականգրականության կան ԱռանձնապեսՃատարբերակում: գրական լեղվի բանավոր ն բառերով: երկրորդբառաբուստ են նորակերտ նորամուտ թեն դրանց բանը չատ Ճճարուստէ դարձվածարանությամբ: օրինակներով: ժի զգալի մասը չի վկայված Հեղինակային

յ

)

1913:

ու

բնութագրուքթյամ բառծրիլեզվաբանական-բքառագիտական Գալստյան, Հայոցլեզվի Սեոզել Աշոտ Սուքիասյան, 1975. Քովանդակում ե րնան, բառարան, դարձվածաբանական խոդարձվածները, գրականլեզվի Հայոց չէ ժամանակակից

Լ բարբառային սակցականմեզվում դոիծածվող դարձվածներ են գրականության մեր Դարձորոնք գործածվել դարձվածներ, նն ն յուրաքանչյուր նշանակության վածնքրը բացատրվում թաղվածօրինակներ» ճամար բերվում նն գրականությունից

Հն՝

բառարաններից մասնագիտական փւացատրական Հայնրեն էդվարդՋոբաշյան,ՀենրիկՄախչանյան,Գրականագի-

բերվում

տական բառարան,երնան, 1875.

|

ՀՇանտ

Պետրոսյան,Սերգեյ Գալսայան,ԹԵբեզաՂառա-

բառարան, երկան, Գյովյան, (նզվարանական

1975:

քարդմ.ռուսերեն բառարանտ, «Փիլիսոփայական

3-րդ

Վոլոդյա ՔաղգասարչանիքարգմանուՀրատարակությունից, 1975: երնան, թյամբ, քառաբաններ.-կամ զուգադրական Ք) Թաշգմանական

աւա

ւա

կավի ոմա

«Արա

"լ.

Հորը

Վինննա, 1848: Հունարննչիտալերեն-Ճալերեն-տաճկերեն,

բառարանները,որոնց մեջ մի լեզվի բառերըբարգեն մի այլ լեզվի բառերով- այսպիսի բառարաննեչ ժանվուժ մթ այ| ամճն բառնիի չեն բացատրվում, բում սովորաբար բաէ նույնանիչ ուրիչ լեզվի մի որեէ տրվում Բառի դիմազ որ, քնն առանձին դեպքերում չի բացառվում կան որսչ բաայն դնպջերում, երբ տտրվոնրի բացատրությունըՃատկապնես չունի թարգմանելիչնզվում: իր Համաոպլատասխանը յալ բառը լինում նն Թարգմանական(զուգադրական)բքառաիաննեիր ձրկլեզվյան ն բազմալեզվյան (նրեջլեզվյան, չորեքլեզվյան, Հինգլեզվլան ն այլնի Հայերենիթարգմանականբառարանբոլոր

Փածլավերեն-պարսկերեն-ճայնրե Ռուբեն Աբոշաձճամյան,

բառարան, կրնան, 1965: տուսերեն-անգլերեն Թարգմանական (զուղադրական) են նան այն մասնագիտական բառարանները,որոնք բովանդակում էն գիտության, տեխնիկայի ն այլնի որնէ ճյուղի տերմինների ցանկը՝ մեկ ձեզվից մի այլ լեզվի (լեզուների) թարգմանությամբ: Դրանք կոչվում էն նան տերմինաբանականբառարաններկամ տերԺինարաններ։ Այդ կարգի բաղմաքիվբառարաններիցէն՝ Ռոռւս-ՀայնրենիրավաբանաՀովնաննեսՀովճաննիսյան, 1924: եր., կան բառարան, ՄանուկԱբեղյան,Ռուս-ճայնրեն ռազմական բառարան, Փծր.,1935. ԴավիթՀաՀՐաչյլաԱճառյան,Հայրապետ Ջարգառյան, ՌուսՀովճաննես Քաջազնունի, կոբջանյան,ԱբչակՏոնյան, կառուցվածքների, ծր., Տայնրեն բառարան

ներից նշանավորներե են Ճետելալները:

ՀարությունԴաղբաշյան,(հակատարբբառարան ռուսնրհ-

ԱԱ

Թիֆլիս, 1903, Դիազաթար բառարան

Արի

լիս, ,

ք

:

Հայնրքնից Պայրուց

ոո

ոռածրեն, րոր

Թլֆ-

շինարարական

նբվանդֆերՓողոսՍռտնիկյան, ԹադեոսԱվդալբեգյան, Մինասյան,ՎաբդանՓոթեյան,Ռուս-ճայերեն նոր բառարան, մ

1938 Բ ճատոր Հատոր, 1934, չ

ՀՍՍՀ

1928: ներսես Ստեփան Մալխասյանց, նիկողայոսՄամիկոնյան,

'

Ռուա-Հայնրեն բառարան ծրկաթույլալին Տեո-Միքայելյան,

ԳԱ

լեզվի ինստիտուտի Հեղինակների կոլեկտիվ» բառարան, 4 ճատոր, երնան, 1954--58: Ռոռա-ճայերձն

ԱրարատՂաբիբյան, Ռուս-Հայերեն բառարան, երնան,

1868,

Նոբայ: Քյուզանղացի, Բառագիրք ի գաղդինըննէ ի Հայնբէն, Կ. Պոլիս, 1884. ֆրանսերենից Հայերեն բառարան է. Քարգմանական մասը` գրաբար

1.

|

Վ. կոլլավյան, Ավետիք Քառազիրջ գերմւներէն-Հչայնրէն,

Վենետիկ,1884: Հ. Հ.

Չագմագնյան, Ընդարձակ բառարան անգլինրեն-Հա-

յերեն, Բոստոն, 1922:

Գճրմաննրնն-Հայերենբառարան, Դրիգոր մշնդրնայան,

, րեան, 19476:

ՄեսոոպԳույումճյան, բառարան Ընդարձակ անգլինրեն,Գաճիրե,1950: նույնի՝ Ընդարձակբառարան անգլինրենի-Հայհրեն, Գա-

Հիրն,

Պայձրեն-

1861.

Քազմալեզվյան թարգմանականբառարաններ են՝ ե Ստեփանոս Ազարյաններ, նոր քառգիրԻ

Արիստակես

տերմինների,ծր., 1998. նույն Հեղինակների՝Հայ-ռուսերեն բառարան երկաթուղային տերէինեերը, եր:»1927: Ռուս-Հալերծնտնտեսագիտական ԹադեոսԱվդալբեգյան, տերմիններիբառարան, եր., 1964, Հեղինակների կոլեկտիվ,Ռուս-Հայերենպոլիտեխնիկական բառարան, եր., 1957: Քազմալեզվյանտերմինաբանականբառարաններհն՝ բուսարաոուԱլիշան,Հայբուսակկամ Ճճայկական Ղեռնդ Քյուն, Վենետիկ,1895, Բուտանունների է՝ Ճայերենբառարան ե լատիներնն-ֆրանսերեն-տաճնկերեն արաբերեն,

ՄանուկԱբեղյան,Լեոն Հովճաննիսյան, ԱշոտՏեր-Պողոսձան,ԱբշակՂազարյան, (ատին-ռուս-ճայերենբժշկական բաորան,

ծր.,

տարան,

185ն

1951:

վՎաճան Արծրունի, Ռուս-լատինչ4ճայ բժշկագիտական բԲո(որոջ տերմիններ

զատրություններ):

ունեն

նան

ճամառուտ

բա-

ԱրշակՏոնյան,Վաճան Տոնյան,Մաքնմատիկական ածր808

մինների

բառաիան(անպլերեն-ոուսերեֆտերմինաբանական 1965: թ.

ծր-, Հայերեն-գերմաներքն-ֆրանսերէն), : Քառադիտակա բաբառաբաններ.-Գ) Քառագիտական

պատմավան,ատոզարաթարաննքրըտվյալ լԱԾկի բարձրի բացատրությունները նական, բառակազմական քն Համար այդ կարգի մեժարժեջ Հայերձնի բառարաններն

Ր

խոսսկան-տերմինաբանական բառարան, ծր., 1928 (եճրկագեցնում է ամննաճարումտ բառացանկը՝ավելի քան ճայնրծնի Հաղար բառ ուղղագրական, ուղղախոսական, ձեաքաավան է գորժաժելիության մասին անձրաժեչտ տեղեկու-

ներկայացնող Քյոներոլ): 2. |

բաարմատական «Հայերեն Աճառյանի բառարանէ Հրաչյյա տպա-

է ապակետիպ ճեղինակը Հրատարակել 1922--35 ընթացքում,Բառաթթ. ւ: դրուցյաժբ՝ Հատորով, Համալսարանի պետական երբնանի : վերաՀչրատարակվեց բանը 4. 1871կողմից՝չորս ճատորով (1 :

դարանջ-ը,

որ

Հրատարակչության

իրավամբճՃամար1980), Հր. Աճառյանիայս բառարանը բ. ՀՐ բաշ ճանրագիտարանը, բառագիտության է Հայկական վում է ճին բաղկացած տ ռարանի լուրաքանչլուր բառաձճոդվաժ գ) ստուգաբանություն, ր) Ր բաժնից. ա) բառագիտություն, պատմություն,դ) գլխաբառի բարստուգաբանությունների փոխառություններ: կատարված | բառային ձներ, է) Հալերհնիք Հ.

ք.

անձրաժքչտ ձների գրության ն

ու

ոՀամարաբբառներ կամ նեղինակային բառաբշաններ, րոնք պարունակում են որնէ գրքի կամ որնք Հեղինակի առեղծագործությունննիիբոլոր բառծերը՝ այն թոլոր նախադասություններով կամ կապակցություններով, որոնց մեջ գործաժվել Է տվյալ բառը՝ գրքի մեջ դրա գործածությանէջերի նչումով, Այս կարգի բառարանները, ներկայացնելով բառերը

ռարաններեն.

Նոր ուղղագրական Եր. բառարան, նշան Ալլաճվեոդյան, Համարվածբառերնունեն Հակիրճբա(գժվարըմբոնելի ցքատրություններ): ԴպրոցականուղԱրշաբատ ԳուրգենՇեկյան, Ղարիբյան,

բառարան,Եր., 1965, դադրական

Ք

Հրատ.

18968:

կամ կապակցություններով, նախադասություններով Հնարա-

|

վորություն հն տալիս պարզելու բարձրի զանազանխփաստները խոսքի մքջ, նրանց Փճրականական ձները, կապակցա-

Է

Է ր

նե այլն, ե կան-չարածլուսական առանձնաճատկությունները

այլն։ Այդպիսի բառարաններէն՝

-

|

'

| բ

.

Լ

Է ՝

: .

Հայերեն ուղղագրական-ուղղա4ովճաննեսԲարսեղյան,

19627.

ֆ.

լ

տալիս բառերի բառաարտասանությանմասին: Այդպիշի բա-

տեղեկություններեն

զրա-

եստ

ԱշոտՍուքիառյան, Հայոց լեզգի Հոմանիչներիբառարան,

.

որոնջ բառարաններ, Ուղղագբական-ռուղղախոսական

թեն,

վերնագրի, քորգմանական բառարան է, բայց քատ էության Հռմանչայինէ, քանի որ աշխարձարարյանգլխաբառիդիմաց տրվում է դրա գրարար-

ծր.,

ու

տեսակների. է բաժանելՀետնյալ

1868. Վենետիկ,

Հոմանիշներու,Գաճիրն,1938.

մյդպիշիք բառաշաններ.-: Դ) ՏԵղեկատու-գործնական տթվԷ մեչ ներկայացվում որոնց այն բոլոր բառարանները, ձն հւսհւյալ լեզվիբառեիր որնէ կարգի աեղեկություններով ե ցողական, զանազանկարգի գործնական-ճետազոտականի, Օրինակ ուղղագրականբառարանները նպատակներով: այլ Ց. տալ բառծրի Բ նպատակունեն անձրաժեչտտեղեկություններ հ դրանովիսկ օգեն: օգմասին ուղղագրության կարելի բառարանները ոեղնկատու-գործնական Հայերէնի

բարչ

Հովճաննես Գայայան,Բառարանչգանձարան ճայ լեզվի

ձն

բառերի ճիշտ գրությունը սովորելու: տազորժողներին՝

էդուաողՀյուտմուզյած, Քառգիրջլաշխարճարարէի

վոն ամբողջճոմանշայինշալը:

,

բառռաձների

բառարաններ,որոնը մէչ յուրաքանչյու Հոմանչային Բառաձճողվածը է մեկ Հոմանչայինշարք: Այդննրբկալացքնում «լիսի բառարաններէն.

ԹաղեոսԱստվածատույան, Համաբարբառճին ն նոր կտակարանաց,նրուսաղեմ,1895: իդա Պետրոսյան,ՀՀ. Թումանյանիգեղարվեստական երկերիբառարան, եբ., 7926:

Հայ ճին մատենագրությանլավագույն երկերի ճամաիաիչՔառների մի ամբողջ շարք է ճրատարակելՀՍՍՀ ԳԱ նախագածության կից Համարբարթառների (այժմ" ՀՍՍՀ Խռրձճուրդբ ձն Հր. Աճառյանիանվան լեզվի ինստիտուտի ճամաբարբառենրի ե քարտարանի բաժին Այդ Ճամաբարբառենրը

են Ճթատարակվել դարձատիպային (ոոտապրինաագին ) տպա-

գրությամբ, սաճշվանափակ Հատպացանակով, «Հայկական

,աբարբառս ընդճանուիվերնագրով:Առայժմլույս

են

տեսել

եղնիկի,Փավատոսի, Ագաքանգեղոսի, ծղիշնի,Խորքնաքու, ՂազարՓարպեցու, նարեկացու ձրկերի Հչամաբրարքառները: 4. Հանգաբառաբաններ կամ ճանգառշաններ, որոնց մել

Քճրվում է տվյալ լեզվի բառացանկը՝ըստ բառերի վերջնաճանգերի. բառերը այբբենական կարգով դասավորվում էն

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՔառավերջիՀնչյուններիճայորգականությամբւ Հանգաբառափաններն ունեն լեզվաբանականգործեական նպատակներ, որոնցից կարնորագույնն է բառերի

Ընդնանու՝զիտելիք

վերջավորությունների,

Քառագիտության առարկան

ա.

Հէրջաժանցննրի, բարդ բառձրի վերջին բաղադրիչներիուգ. առւմնասիրությունը, Վերջին տասնամյակներում Հանգաբառարանների կազմումըԺեժ քափ ստացավ մեքենականքարգմանության ուզզությամբ ժավալվածաշխատանքների քելադրանջով: Գործնական նպատակներից մեկն է նան միննույն Հանգն ունեցող բառերի ցանկերով օգնել բանաստնղդժներին թարգմանիչներին՝ չափաժո Ճան.

ստնդծադորժությունների

գավորման գործում:

Այդպիոի բառարաններեն՝ Խորեն Գալֆայան, Ցանգարանկափ Բառգիրք լանգաց Հայկազեան լեգուի,Թեռդոսիա», 1862. Պ. Խ. ն նույնաչանց Թերզյան, Հանգարան Տուլնաձայն Քառերու, Պոլիս, 1905,

Խաչատուբ Աթանասյան, Հանգարանն թանգարանՀայ

վեկվի, Բեյրութ, 1961. ՀՍՍՀ ԴԱ ն պետական ՀամալսարանիՀաշվողականկննատոն, Հայոքլեզվի Հանգաբառարաշն, եր., 1826. փ

՛

.

.

Բառիմաստիթինորժչումը

ա.

Բառի անվանողական դեր Բնրմաստկ բառի ներին

դ.

-

ն ձն

.

Բառի

է.

Բառերի ուղղակի

.

.

.

.

.

.

.

'

Յմ «Հ

«Հ

.

.

.

.

.

.

.

Փոթարերությունե փֆոխարբծրական իմաստ Ք. փոխանունություն ժ. չամըմբոկում մա.

.

փոխարձրականիմասնիր

.

Չ5

.

բ:

'

.

.

'

,

ն

-

-

բազմփմասաություն

կ.

.

առարկայական վերարբերություն

Քառղիաուլ "լեկաիվ իմաս: Բառի բձրականհական խժասո

գ.

է.

.

ի

.

ճը

-

ճամանուհներ

6Հ

ժբ. Հոմանիչենը ժականիչննր

ժզ.

`

Թվարկվածաեսակներովչեն սպառվում Հայերենի (ինչպես ն այլ լեզուների) բառարանները. կան քազմաթիվ մասհսկի բնուլթի բառարաններ: չայերենիբոլոր կարգի բառաԲանների,ինլպես ն նրանցկազմողների Հրատարակության մասին կարելի է անՀրաժեշտտնդնկություններ բաղել Գ. կ. Ցառաարյանի «չայ հառարանագրության պատմություն»1222 1868) դիրքից: ու

տ

։

իմաստաբանություն

-

բ.

|

.

ՊԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

է

ու

.

հարի սածմանումը Քառի ձե ն բառաձեիր

Բ.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԲՔՐԴ

Իմաստափռխություն ոո.

բ.

զ-

ժամանակակիըՀայերենի իմաստափոխություններթ

,

Գրական տշխարչաբտրի իմաստափոխությունների տեսակներն բոր խմաստափոխական ձիմունքների ածսակներնիստ իմաս յին զարպաց ման հմյատտափոխության

արդյունթի

`

.

:

.

.

.

Ա)

՛

`

.

՛

Հտ ԱթանԸ-Լաշ-շվանեաւտա Ւր

ԳլՈՒԽ

ՁՈՐՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

՛

ժամանակակից հայեբհնիբառապաշաոը ա.

Ի.

Գ.

Յեջմինադիտություն

Համառոտ պատմական ակնարկ Քառաղաչարի ծժաղումնարանա կան գզասակարդությունը ՔառապալարիՀամաժամանակյաներքին զասակարգջւթյուն '

:

`

:

՝

`

«

.

3ջ

.

ա,

բ. ,

գ. Դ-

|

ԳԱՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ծ.

:

:

ղ.

է.

Փամանակակիկ ճայերհնի բառապաշաշի զարգացումը Լ2 Բ.

քնգծանութ գիտելիք Ճայերեեի ժամահակավիը

.

.

.

.

.

.

.

-

-

։

'

.

.

.

4-. էի ժամանակակիք Հայերեձեի Հնաբանությունները 4. ժամանակակիըՀայերենի գիաբարաբունությունները «

ի

'

.

.

ԳԼՈՒԽ

ՆՄ

ՎԵՑԵՐՈԲԴ

Քառակազմություն ա. '

քգ.

Քառակազմուցյանառարկան Զնույքներ Բառերի ձնովքաբանական, .

վերլուծություն

ո.

է. զ.

. .

.

.

Հողակապ -

.

.

.

.

.

,

.

:

.

.

.

-

-

աաա

ե

-

-

.

. .

.

.

ի

.

.

.

..

.

.

.

.

-

ւ

:

.

.

.

.

.

.

.

,

.

.

.

`

՛

.

"

:

.

՛

.

.

'

.

-

.

'

.

.

աժանքներ՛.

Հապավական բաղադրություններ ,

.

'

աներ Ռարդություննիր ե աժանքխվոթբառեր Աժանցում,

ըրառակազմական

կազմության -

ձամադրական բաղադրություններ է. Քաղադրական 4իմջնր 3. 4.

.

Բառերի տնսակներն բաժ Վերլուծական բաղադրություններ ԽՃ.

2.

է.

:

.

-

-

.

.

-

Ֆերմիեարանություն ե

Տերմինաբանական ստորակարգություն Տերմիեային չամակարգայնություն

.

.

.

.

-

.

.

.

.

ՅՑ

.

.

.

.

ս.

ն

մսն

Գոիոագաոու (ած աքրմինագործածություն, բաղզմիմասթություն, Համանունություն `

.

ձ

ն

.

.

.

'

.

.

.

.

.

.

.

-

.

Հաժանի-

ն

րժինային

Քառարաններիտնսակները

Հնացած քառծրը Հնաբանությունեերը Հայերենի .

.

.

անվանակարգություն .

.

ն բառաբանազիտություն Քառաբանադգոությու,

-

զագուը

`

"

.

ՏԵ

.

ԳԱՈՒԿ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

'

..

է ժամանակակից 1. ՔատերիՀեացումը ն դրա պատճառը 2. ժամանակակիը Հայերենի պատմաբառծրը

.

"

-

|

է.

`

ժրիրածամւ մարը

.

-

-

ծերմինաբանություն ե տերմինագիտություն Տերմինարանություն հ Բառ ն տերմին

"Ք"

.

168. ծոր բանր ն Երրարանություններ 2. ժամանակակիցՀայերենի նորակազմ բառձրի 3. ժամանակակիը շայեծրենի ներքին փոխառությունները 4. ժամանակակիցՀայերենի արտաբին լ. փոխառությունները եա ժամանակակիցՀաացերծնիբառապալարի կատարծլադոր ծումը 1.

զ-

ր-

առապաչարի Հարատացումբ .

ՑԶՈԹՆԵՐՈՐԴ

.

24256

է121

է 22

մ

7. ք

.

.

.

-

.

,

.

.

.

.

.

.

ԱՂԱՅԱՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ

ԲԱԳՐԱՏԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵՎ ՀԱՏԿԱԿԱՆ ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

է նեռկայացոել Հոատաճուկության ընդնանուը Բամալսաոբանի լեզվաբանության ամբիոնը

|

տյ Հրոտարակչության խմբագիր` Զ. Հ. Թամբազյան եկաբիչ՝ Հ. կ. Մնացականյան Փեղարվեատական խմբագիր ե. Ա. Թովմասյան Տեխնիկական խժրազիր՝ Հ. Ս. Ալվոցյան ՀՔրատուգող սբբագրիչ Գ. Պ. հաչատոյան

Վ

է,

ու

ԵԶ

է`-

"

ի

Ս

լ

ՆԿԱՏՎԱԾ ՎՐԻՊԱԿՆԵՐ

էչ

132): Տպաաբանակ 2000, Հանձնվածէ շարվածքի 3Լ Պատվեր 28. 02, ք.. ՄոորագրվաժԼ տողագրության ք. Թոռւղքն 1, չափար 845108: Տառատձսակը՝«Սռվորականչւ Ցորագր ությանէղահակը՝ նյ. ամուր Տորադրական11,6 մամու :-19,6 «Բարձր:Քրատարակլական չվուրմ.մամուլի Գիեր՝ Ձ ու 09310,

10.

նրնանի ճամարարանի Հրատարակչություն,երնան, Մռավյան վ. Բ ԱՈԱՂԹՅԵՇՄՈԾԽքՇԲՅԱՇԵՕԼՈՎՈՍԹՇԹՇԼՒՇՂՅ. Էքթոկ, չո. ՔՎթտոռսը

ծինանի փ. 2824: Համալսարանի տպարան, ծրնան,Աբովյան 1ոոօոքնֆոցԷթօռմաաաօոօ ՃՇ»: 7119Թ6քՀԱ6ՈՅ, Ըքերամ1.

Է

Ժե 52.

Ր

Տպագրված

:

Գետք է լինք

:

8ջ

Ր

վե

|Տող ։

:

|

|

"լ

"լ

: 101.|

անխինայել"

անխայել

մոխիատոիկ մոխրատիտիկ Է

ԻՔ 59