Ընտանի կենդանիների անատոմիա. Մաս.2 - Ընդերաբանություն

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ռ.Ս. ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ, Ն.Խ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Ս.Խ. ԿՈԲԵԼՅԱՆ

ԸՆՏԱՆԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԱՆԱՏՈՄ ԻԱ

ԸՆԴԵՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍ 11

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 591.4(075.8) ԳՄԴ 28.66 ժ73 Մ 793 Երաշխավորված է տպագրության Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Հեղինակներ`

Ռ.Ս. Մխիթարյան Ն.Խ. Գրիգորյան Ս.Խ. Կոբելյան

Գրախոսներ`

ՀՀԱԱ Լ. Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի, հյուսվածաքիմիայի ն ձնակազմաբանության լաբորատորիայի վարիչ, կ. գ. դ., պրոֆ. Ի.Բ. Մելիքսեթյան Երնանի Մ. Հերացու անվան Պետական բժշկական համալսարանի նորմալ անատոմիայի վարիչ, բ. գ. թ., դոց. Կ.Մ. Բարոյան ՀԱԱՀ-ի վիրաբուժության ն ծննդագիտության ամբիոնի վարիչ, ա. գ. դ., պրոֆ. Գ.Բ. Սերոբյան

Խմբագիր`

մ. գ. թ., պրոֆ.

Համակարգչային շարվածքը ն ձնավորումը` Մ 793

Լ.Ա. Միրզոյան Ա.Ժ. Ադամյանի

Մխիթարյան Ռ.Ս. Ընտանի կենդանիների անատոմիա: Ընդերաբանություն/ Ռ.Ս.Մխիթարյան, Ն.Խ.Գրիգորյան, Ս.Խ.Կոբելյան.-Եր.: ՀԱԱՀ, 2014. Մաս 11.- 256 էջ:

Դասագիրքը գրված է «Ընտանի կենդանիների անատոմիա» առարկայի տվյալ բաժինների ծրագրին համապատասխան, հաշվի առնելով վերջին տասնամյակում ձնակազմաբանության բնագավառում ձեռք բերված նորագույն նվաճումները: Դասագրքում ուրույն պլանով շարադրված են ընտանի կենդանիների ներքին` մարսողական, շնչառական, միզային ն բազմացման համակարգերի օրգանների համեմատական ձնակազմաբանությունը, վերջին տարիների հետազոտություններից ստացված նորագույն տվյալների ընդգրկմամբ: Տրված են հասկացություններ ընդերքի, խողովակակազմ ն պարենքիմատոզ օրգանների, ընդերային համակարգերի օրգանների ֆիլոգենեզում ն օնտոգենեզում կրած կառուցվածքային փոփոխությունների մասին: ՈՒշադրություն է դարձված ընդերային համակարգերի բոլոր օրգանների կառուցվածքի համեմատական ձնակազմաբանական նկարագրությանը ն գործառույթներին` նյութի շարադրումը զուգակցված որակյալ նկարներով ու գծապատկերներով: Օրգանների ն դրանց անատոմիական ձնաբանական բաղադրատարրերի ռուսական ն լատինական տերմինները նշված են միջազգային անատոմիական անվանակարգությանը համապատասխան: Դասագիրքը նախատեսված է ՀԱԱՀ-ի «Անասնաբուժական բժշկագիտություն», «Անասնաբուժական սանիտարական փորձաքննություն», «Անասնաբուծություն», «Մսի ն մսամթերքների տեխնոլոգիա» մասնագիտությունների ցերեկային ն հեռակա համակարգում սովորող ուսանողների ն ասպիրանտների համար:

1ՏBN 978-9939-54-638-4 Օ Մխիթարյան Ռ.Ս., 2014 ՕԳրիգորյան Ն.Խ., 2014 Օ Կոբելյան Ս.Խ., 2014 Օ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2014

ՆԱԽԱԲԱՆ «Ընտանի կենդանիների անատոմիա» դասագիրքը մայրենի լեզվով գրված միակ աշխատանքն է, որն համապատասխանում է անասնաբուժական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար կենդանիների համեմատական անատոմիայի դասընթացի ծրագրին ն լիովին բավարարում է ուսումնական դասագրքին ներկայացվող պահանջները: Կենդանիների անատոմիական կառուցվածքների նկարագրության հետ մեկտեղ դասագրքի տեսական մասում ուշադրություն է դարձված` ա) ինչպես առանձին օրգանների, այնպես էլ դրանց ապարատների կառուցվածքի ն գործառույթի միջն փոխադարձ կապին, բ) մարմնի առանձին մասերի ն ամբողջականության միջն, որով մտցվում է հասկացություն օրգանիզմի մասին` որպես միասնական ընդհանրության, գ) օրգանիզմի մասերի միջն եղած փոխադարձ կապերի լուսաբանմանը, որը կատարվում է ձնակազմաբանական կառուցվածքն ըստ օրգանների համակարգերի նկարագրելու միջոցով, դ) օրգանիզմի ն արտաքին միջավայրի փոխադարձ կապին: Դասագրքում ցույց է տրված, թե օրգաններն իրենց գործառույթներով ն կառուցվածքով օրգանիզմի գոյության պայմանների կապակցությամբ ինչպես են կատարելագործվում: Պատշաճ ուշադրություն է դարձված նան անհատական զարգացման հարցերին (օնտոգենեզին), որն ուսումնասիրում է ժամանակի ընթացքում օրգանիզմի կառուցվածքում առաջացած փոփոխությունները: Բացի դրանից դասագրքի մեջ մտցված են հասակային անատոմիայի տարրեր, որոնք ունեն բացառիկ նշանակություն: Դասագրքում ընդգրկված են նան այնպիսի հարցադրումներ ու մեկնաբանություններ, որոնք ունեն կարնոր գործնական նշանակություն ինչպես տեսական առարկաների, այնպես էլ կլինիկական ու կենդանաբուծական աշխատանքների համար: Թեպետ, ըստ մեզ, դասագիրքն ամբողջությամբ գրված է ըստ նախապես մշակված ծրագրի, այնուամենայնիվ, այն չի կարող զերծ լինել որոշակի թերություններից ու վրիպումներից: Միանգամայն բնական է, որ սույն դասագիրքը նախապատրաստելիս, ես` որպես համահեղինակ, խնամքով վերանայել ու խմբագրել եմ դասագրքի շարադրանքի ամբողջ տեքստն ըստ պլանի ն ժամանակակից պահանջների լույսի ներքո մտցրել անհրաժեշտ փոփոխություններ ու լրացումներ`դասագրքի որակը բարելավելու նպատակով: Վերջում խորին շնորհակալությունս եմ հայտնում բոլոր նրանց, ովքեր դասագրքում հայտնաբերած վրիպումների ու բացթողումների մասին կիրազեկեն հեղինակներին` հետագայում այն շտկելու նպատակով:

Ռ.Ս. Մխիթարյան կենս.գիտ. դոկտոր. պրոֆեսոր

ՄԱՐՍՈՂՈՒԹՅԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՄԱՐՄՆԻ ՆԵՐՔԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ներքին օրգաններ կամ ուղղակի ընդերք-viՏԸera անվամբ ընդունված է պայմանականորեն հասկանալ իրանի ստորին մասում` ողնաշարից ներքն դասավորված բարդ համակարգերի համալիրը, որոնք բոլորովին բացակայում են պոչի հատվածում: Ներքին օրգանների կազմի մեջ են մտնում` մարսողական կամ սննդառության, շնչառական կամ գազափոխանակության, միզային ն բազմացման օրգանների համակարգերը: Ներքին օրգանների գլխավոր զանգվածն ընկած է մարմնի` կրծքի, որովայնի ն կոնքի խոռոչներում, ինչպես նան գլխի դիմային բաժնում ն միայն պարանոցի հատվածը համեմատաբար աղքատ է դրանցով: Որպես կանոն (հազվադեպ բացառությամբ)` ներքին օրգանների համակարգերն իրենց անցքերի միջոցով հաղորդակցվում են արտաքին միջավայրի հետ, քանիզի դրանցով իրականացվում է նյութերի փոխանակությունն արտաքին աշխարհի հետ ն բազմացման գործընթացը:

Նկ. 1. Ողնաշարավոր կենդանու կառուցվածքի գծապատկերը լայնակի կտրվածքում: 1-Մաշկ, 2-ողնաշարի թիկնային մկաններ, 3-կմախք, 4-ողնաշարի ստորին մկաններ, 5կրծքավանդակի պատի մկաններ, 6-նյարդային խողովակ, 7-երիկամներ, 8-սեռական օրգան, 9ենթաստամոքսային գեղձ, 10-մարսողական խողովակ, 11-լյարդ, 12-որովայնամիզի առպատային (պարետալ) թերթիկ, 13-որովայնամիզի ընդերքային (վիսցերալ) թերթիկը, 14-աորտա:

Ողնաշարավորների մարմնի առանցքային մասի գծապատկերված լայնակի (սեգմենտային) կտրվածքը (նկ. 1) ցույց է տալիս ընդհանուր ներքին օրգանների փոխադարձ տեղադրությունը (7, 8, 10) ն դրանց փոխհարաբերությունն օրգանիզմի մյուս համակարգերի` 1) մաշկային ծածկույթի օրգանների (1), 2) շարժողության օրգանների (2, 3, 4, 5), ն 3) նյարդային համակարգի կենտրոնական խողովակի (6) նկատմամբ: Եթե երկայնակի կտրվածքում գծապատկերային ձնով պատկերացնենք ստորակարգ ողնաշարավորների ներքին օրգանները, ինչպես այդ տրված է նկար 2-ում, ապա պարզորոշ նկատվում է, որ այստեղ առավել ուժեղ է զարգացած մարսողական

օրգանների համալիրը (3, 4, 5, 6, 7, 8, 24, 27): Վերջինս մարմնի առջնի ծայրից ձգվում է մինչն պոչը ն ոչ միայն հանդիսանում է ամենից երկար, այլն իր տրամագծով ամենից լայն խողովակը: Մյուս ներքին այն է` շնչառական (25), միզային (15) ն բազմացման (16) օրգաններն իրենցից ներկայացնում են հիմնական խողովակի աննշան հավելումներ: Ընդ որում` շնչառական օրգաններն ընկած են մարմնի գլխային ծայրի մոտ ն ներկայացված են խռիկներով, այսինքն` գազափոխանակության ջրային ձնով, իսկ միզային ու սեռական օրգանների համակարգերն իրենց դրսատար ուղիներով կապված են մարսողական խողովակի հետին հատվածին` բացվելով դրա այն մասի մեջ, որը հայտնի է կոյանցք ( ) անվան տակ: Այդպիսի պարզունակ ձնը բարդ կազմակերպված ողնաշարավորների համակարգերի փոխհարաբերությունների տեսակետից (նկ. 2Բ) ձնափոխված է նրանով, որ շնչառական օրգանները (11, 12, 13, 14) ավելի առանձնացվում են մարսողական խողովակի սկզբի մասից ն դրանցում` որպես անմիջական արտաքին շնչառական օրգան ծառայում են թոքերը, այսինքն` ողնաշարավորների գազափոխանակության ցամաքային ձնը: Միզային ապարատի ն բազմացման օրգանների համակարգն իրենց արտածորաններով մարսողական խողովակից բոլորովին անջատվում են (15, 16, 17, 18): Նմանատիպ կառուցվածք տեղի ունի բոլոր բարձրակարգ կաթնասունների օրգանիզմում, բացառությամբ միանցքանիները, որտեղ դեռ պահպանվում են նախնական կառուցվածքի ձները:

Նկ. 2. Ա-ջրային, Բ-ցամաքային ողնաշարավորների ներքին օրգանների տեղադրության գծապատկերը: 1-Բերանի խոռոչ, 2-ըմպան, 3-կերակրափող, 4-ստամոքս, 5-լյարդ, 6-ենթաստամոքսային գեղձ, 7միջին (բարակ) աղիքային բաժին, 8, 9, 10-հետին (հաստ) աղիքային բաժին (8-կույր, 9շրջանակաձն, 10-ուղիղ աղիքներ), 11-քթի խոռոչ, 12-կոկորդ, 13-շնչափող, 14-թոք, 15-երիկամ, 16ձվարան, 17-միզապարկ, 18-հեշտոց, 19-վահանագեղձ, 20-ուրցագեղձ (եղանաձն գեղձ), 21մակերիկամ, 22-սիրտ, 23-փայծաղ, 24-ջրային ողնաշարավորների բերանի խոռոչ, 25-խռիկներ, 26-լողափամփուշտ, 27-կոյանցք, 28-ձվափող (կաթնասունների մոտ` արգանդ), 29-առանցքային կմախք, 30-միզածորան, 31-հետանցք, 32-ամոթույք:

Ներքին օրգանները մեծ մասամբ հանդիսանում են որպես լայն կամ նեղ խողովակաձն օրգաններ, որոնք ներսից պատված են լորձաթաղանթով` իր տարաբնույթ

էպիթելով հանդերձ: Այդ խողովակների պատերի էպիթելային դաշտի հաստության մեջ գոյանում են մի շարք արտափքումներ, որոնք ձնավորում են այսպես կոչված գեղձերը: Էպիթելը հանդիսանում է ներքին օրգանների գլխավոր մասերից մեկը, որի պատճառով դրա կառուցվածքի վրա պետք է լուրջ ուշադրություն դարձնել: Էպիթելը` նայած իր կատարած գործառույթին, կարող է լինել չափազանց բազմաբնույթ: Օրգանիզմի ներքին ապարատների որոշ տեղամասերում գտնվում է բազմաշերտ տափակ էպիթել, որպես պաշտպանական հարմարանք (բերանի խոռոչում, կերակրափողում ն այլն), մյուս մասերում` թարթիչավոր էպիթել, որպես տեղափոխող հարմարանք (շնչափողում, ձվափողում ն այլն), երրորդ` գլանաձն երիզավոր էպիթել, որպես ներծծող հարմարանք (աղիքներում). օրգանիզմի շատ հատվածներում, մանավանդ, գեղձերում, գտնվում է գլանաձն` հյութ արտադրող կամ գեղձային էպիթել: Միայն մեկ օրգանում հայտնաբերվում են բոլորովին յուրահատուկ տարրեր, որոնց պետք է անջատել սոմատիկ հյուսվածքներից, այդ թվում նան էպիթելայինից` դրան դասելով առանձին խմբի մեջ: Դա սեռական բջիջներն են, որոնք պատմական զարգացման ընթացքում յուրահատուկ ձնով հարմարված են տեսակի կյանքը սերունդներում շարունակելու համար: Խողովակավոր օրգանների ձնավորման մեջ լրիվ արտահայտված բաղադրիչ մասերով մասնակցում են` 1) լորձաթաղանթը, 2) ենթալորձային շերտը, 3) մկանային թաղանթը ն 4. շճաթաղանթը: 1) Լորձաթաղանթը-tսոiԸa mսԸoՏa ներկայացնում է պատի մի շերտ, որն ընկած է խողովակի լուսանցքի կողմը (նկ. 3-1, 2, 3, նկ. 4Ա, Բ):

Նկ. 3. Աղիքի կտրված պատի կիսագծապատկերը ներքին կողմից: Պատի վրա դրա շերտերին համապատասխանող մասերը կտրված են շերտավորումները տեսնելու համար: 1-Թավիկներ, որոնց միջն ցրված են ավշային ֆոլիկուլները, 2-լորձաթաղանթ, 3-ենթալորձային շերտ, 4-մկանային թաղանթ (ա-շրջանաձն շերտ, բ-երկայնակի շերտ), 5-շճաթաղանթ: Այն իր հերթին կազմված է երկու շերտերից` ա) ներքին, որն արտահայտված է էպիթելային շերտով-Տtratսm eքitհeliale, որի բջիջները, որպես կանոն տեղադրված են բարակ, հատուկ, այսպես կոչված հիմային թաղանթի-membraոa baՏaliՏ վրա ն բ) արտաքին, որն աշխատող էպիթելային շերտի տակ կատարում է շարակցահյուսվածքային միջնաշերտի դեր: Այդ շերտը ծառայում է որպես հարթ նեցուկ էպիթելային բջիջների համար, ինչպես նան վայր է հանդիսանում արյան ն ավշային անոթների ու նյարդային հյուսակների ճյուղավորումների համար: Այն կոչվում է լորձաթաղանթի հիմային մաս (կամ իսկական լորձաթաղանթ)-, -tսոiԸa քroքria mսԸoՏae (նկ. 4-4):

Լորձաթաղանթը միշտ խոնավ է, որը ստեղծում է բարենպաստ պայմաններ էպիթելի նուրբ բջիջների գործունեության համար: Շնորհիվ նրան, որ այն հարուստ է մազանոթներով, որոնց մեջ շարժվող արյունը թափանցում է էպիթելի միջով, ուստի լորձաթաղանթը նորմալ վիճակում օժտված է բաց վարդագույն երանգավորմամբ: 2) Այն տեղերում, որտեղ լորձաթաղանթը հեշտությամբ առաջացնում է ծալքեր, ուժեղ ձգվում է, ինչպես` կերակրափողում, աղիքներում ն այլն, դրա հիմնային մասից դուրս զարգացած է լինում նոսր շարակցական հյուսվածք, որը կոչվում է ենթալորձային շերտ-tսոiԸa ՏսbmսԸoՏa: Լորձաթաղանթում ծալքերը կարող են առաջանալ լորձաթաղանթի հիմքի ն ենթալորձնային շերտի միջն եղած հատուկ մկանային խրձերի բարակ ձնավորված միջնաշերտի առկայության շնորհիվ: Այդ լրացուցիչ մկանային միջնաշերտը կոչվում է լորձաթաղանթի հիմնային մասի մկանային շերտ-tսոiԸa mսՏԸսlariՏ mսԸoՏae (նկ. 43): Դրա ներկայությունը պատում սերտորեն կապված է ենթալորձային շերտի զարգացման հետ, ն եթե վերջինը բացակայում է, ապա չի ձնավորվում նան տվյալ մկանային միջնաշերտը:

Նկ. 4. Աղիքի պատի կտրվածքի կիսագծապատկերը (երկայնական կտրվածք): Ա-լորձաթաղանթ, Բ-ենթալորձային շերտ, Գ-մկանային թաղանթ (7`-շրջանաձն, 8`-երկայնակի շերտ), Դ-շճաթաղանթ, 1-թավիկներ, 2-լորձաթաղանթի հիմային մասի գեղձեր, 3- լորձաթաղանթի հիմային մասի մկանային շերտ, 4-լորձաթաղանթի հիմային մաս, 5-ընդհանուր աղիքային (լիբերկյունյան) գեղձեր, 6-ավշային ֆոլիկուլ (այդ գծապատկերը նպատակահարմար է համեմատել նախորդի հետ):

Եթե ըստ տեղադրության ն գործունեության անհրաժեշտ է լինում ամուր ն անշարժ լորձաթաղանթ, ինչպես, օրինակ, լնդերի վրա, ապա լորձնաթաղանթի հիմային մասն

անմիջականորեն ն ամուր ձնով կապվում է դրա ներքո ընկած հյուսվածքների` վերնոսկրի, վերնաճառի ն այլնի հետ: 3) Ենթալորձային շերտից անմիջապես դեպի դուրս խողովակի պատում տեղադրված է համեմատաբար ուժեղ զարգացած մկանային շերտը (գ), որը կոչվում է մկանային թաղանթ-tսոiԸa mսՏԸսiarlՏ, իր ներքին շրջանաձն-Տtratսm ԸirԸսlare ն արտաքին երկանակիՏtratսm loոջitսdiոale շերտով (նկ. 3-ա, բ, նկ. 4-7, 8): Դրա գործառութային նշանակությունը կայանում է խողովակի լուսանցքի նեղացման (շրջանաձն շերտ) ն լայնացման (երկայնակի) մեջ: Այդ աշխատանքի հետնանքով կատարվում է խողովակում գտնվող պարունակության տեղափոխությունը, ինչպես, օրինակ, աղիքների պերիստալտիկայի (գալարակծկության) ժամանակ: Մկանային թաղանթի մկանային խրձերը միմյանց հետ կապված են շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերով: Դեպի ներս դրանք թափանցում են ենթալորձային շերտի թելերի մեջ, իսկ դեպի դուրս կենտրոնանում են խողովակի արտաքին շարակցահյուսվածքային թաղանթի (ադվենտիցիա) մեջ (կերակրափողի վրա ն այլն): 4) Շճաթաղանթը-tսոiԸa ՏeroՏa դրսնորում է որոշ ինքնուրույնություն (նկ. 3-5, նկ. 4Դ): Այն, որպես խոռոչային օրգանի պատի արտաքին թաղանթ, զարգանում է միայն այն մասերում, որտեղ խողովակը կամ դրա ածանցյալ օրգանը պահպանում են շարժման որոշ ազատություն, որը ն նկատվում է մարմնի խոռոչներում (կրծքի, որովայնի ն մասամբ կոնքի) գտնվող օրգաններում: Շճաթաղանթում (նկ. 4Դ) տարբերում են ադվենտիցիային հարող շարակցահյուսվածքային բարակ շերտ, որը ն կատարում է շճաթաղանթի հիմքի-Տtratսm քroքriսm ՏeroՏae դեր: Այն արտաքուստ պատած է էպիթելային շերտով` մեզոթելով, որն ամենուր կառուցված է միաշերտ տափակ բջիջներից: Վերջինները, որպես այդ թաղանթի գլխավոր աշխատող տարրեր, արտադրում են ոչ մեծ քանակության շճային հեղուկ:

Շճաթաղանթը մշտապես լինելով խոնավացված (թրջված) շճային հեղուկով, հեշտացնում է խողովակի սահումը հարնան օրգանների նկատմամբ, կամ այն խոռոչի պատի միջն, որի մեջ գտնվում են այդ օրգանները: Այդ խոռոչի պատն իր հերթին պատված է նույնպիսի շճային թաղանթով: Բացի վերոհիշյալից, շճաթաղանթը մասնակցում է նան նյութափոխանակության գործընթացին ն կատարում է պաշտպանական գործառույթ: Խողովակաձն օրգանի պատը, ըստ հյուսվածքային կազմի, ներկայացնում է հետնյալ պատկերը. ա) շարակցական հյուսվածքը ձնավորում է դրա նեցուկը` լորձաթաղանթի հիմքի` ենթալորձային շերտով հանդերձ, ադվենտիցիայի ն միջմկանային շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերի, ինչպես նան շճաթաղանթի հիմնական մասի ձնով: Այդ միասնական, փափուկ, բայց բաղադրիչ տարբերակվող փոխհարաբերությամբ մասերի հիմքը, մի շարք տեղերում կարող է լրացվել ինչպես ամուր` աճառային, այնպես էլ նույնիսկ ոսկրային հիմնակմախքի ձնով (կարկասով), բ) յուրաքանչյուր օրգանում միշտ գտնվում է արյուն ն ավիշ, որոնք հոսում են արյունատար անոթներով: Նույն նեցուկում տեղադրված են հանգուցային` գանգլիոզ բջիջներ, որոնք թափացելով դեպի էպիթելը դրանցից ճյուղավորվում են նյարդերը, այսինքն` կա նան նյարդային հյուսվածք, գ) մկանային հյուսվածքը, որը զարգանում է նշված նեցուկում, շատ քիչ բացառություններով ներկայացված է հարթ մկաններով ն գործում է կենդանու կամքից անկախ, դ) էպիթելային հյուսվածքը համատարած էպիթելային շերտով ն իր ածանցյալներով` գեղձերով սփռված է խողովակի պատի ներսում: Դա խողովակի ամենաէական հյուսվածքն է, որը բնորոշում է իր իրականացրած բազմաբնույթ գործառույթներով:

Գեղձերը կարող են լինել միաբջիջ ն բազմաբջիջ: Առաջինները գավաթաձն բջիջների ձնով տեղավորվում են էպիթելային բջիջների միջն: Բազմաբջիջ գեղձերը խողովակիկների կամ բշտիկների հասարակ կամ ճյուղավորված ձնով առաջանում են գեղձային էպիթելի արտափքումների հաշվին: Այդպիսի գեղձային արտափքումները կարող են տեղակայվել կամ միայն խողովակի պատերի սահմաններում` ձնավորելով ներպատային գեղձեր (նկ. 4-2), կամ պատերի սահմաններից դուրս, գոյացնելով մեծ չափերի հասնող արտապատային գեղձեր, որոնք խողովակի հետ կապված են իրենց դրսաբեր ծորաններով կամ արտածորաններով (խոշոր թքագեղձերը, լյարդը, ենթաստամոքսային գեղձը ն այլն): Ներպատային գեղձերն իրենց հերթին կարող են տեղադրված լինեն կամ բացառապես լորձաթաղանթի հիմային շերտում չթափանցելով հիմային մասի մկանային շերտի միջով (ստամոքսի գեղձեր, ընդհանուր աղիքային գեղձեր ն այլն) (նկ. 4-2), կամ թե կարող են անցնել այդ շերտից ավելի խորը ն իրենց ծայրային մասերով տարածվել ենթալորձայինի մեջ (տասներկումատնյա աղիքի սեփական գեղձեր ն այլն): Որոշ արտապատային գեղձեր իրենց զարգացման ընթացքում զրկվում են արտածորաններից, այսինքն` բոլորովին մեկուսանում են իրենց գոյացնող խողովակից, ն սերտ կապի մեջ են մտնում արյունատար անոթների հետ, որոնց մեջ ն արտադրում են իրենց արտազատուկը, օրինակ, վահանագեղձը, հարվահանագեղձերը, մակերիկամները ն այլն: Հյութանջատման այդպիսի յուրահատուկ եղանակի շնորհիվ որոշ չափով ինքնավար այդ գոյացությունները դասվում են ներզատիչ հատուկ օրգանների համակարգի շարքը:

ԽՈՂՈՎԱԿԱՁԵՎ ՕՐԳԱՆԻ ԼՐԻՎ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԱԾ ԹԱՂԱՆԹՆԵՐԻ

ԵՎ ՇԵՐՏԵՐԻ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐԸ ՆԵՐՍԻՑ ԴԵՊԻ ԴՈՒՐՍ

Լորձաթաղանթ-tսոiԸa mսԸoՏa

Մկանային թաղանթ-tսոiԸa mսՏԸսlariՏ

1. Էպիթելային շերտՏtratսm eքitհeliale 2. Լորձաթաղանթի հիմնային մաս-t. քroքria mսԸoՏae

Շճաթաղանթ-tսոiԸa ՏeroՏa

5. Շրջանաձն շերտ-Տtratսm ԸirԸսlare

7. Շճաթաղանթի հիմնային շերտ-Տtratսm քroքriսm

6. Երկայնակի շերտ-

8. ՄեզոթելmeՏotհeliսm

Տtratսm loոջoitսdiոale

-

3. Լորձաթաղանթի հիմնային մասի մկանային շերտ-t. mսՏԸսlariՏ mսԸoՏae 4. Ենթալորձնային շերտ -t. ՏսbmսԸoՏa Խողովակի պատի զանգվածում տեղ-տեղ հանդիպում են ցանցավոր (ռետիկուլյար) հյուսվածքի կուտակումներ, որոնց ցանցերը խիտ լցված են լինում ավշային (լիմֆոիդ) տարրերով: Այդպիսի ավշային գոյացությունների բներն ընկած են կամ մեկական սոլիտար ավշային ֆոլիկուլների (նկ. 4-6) ձնով, կամ այդպիսի ֆոլիկուլների

կուտակումների ձնով, որոնք կոչվում են ավշային կամ պեյերյան բծեր կամ շեղճված ավշային հանգույցներ: Այսպիսով` խողովակաձն օրգաններին հատուկ են կառուցվածքի նույն ընդհանուր գծերը, ինչ-որ հոծ պարենխիմատոզ օրգաններինը:

ՄԱՐՄՆԻ ՇՃԱՅԻՆ ԽՈՌՈՉՆԵՐԸ

Պարզունակ օրգանիզմների ն կաթնասունների սաղմերի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սկզբնական շրջանում ձնավորվել է մարմնի շճային զույգ խոռոչը-Ըoeloma: Այն առաջացել է միջին սաղմնային թերթիկի (մեզոբլաստի) յուրաքանչյուր (աջ ն ձախ) կողմնային թիրթեների երկու թերթիկների տրոհվելու հետնանքով: Դրանցից արտաքին թերթիկը ձուլվել է մարմնի կողմնային պատի հետ, որի հետնանքով էլ կոչվում է առպատային կամ պատակողմյան շճային թերթիկ-lamiոa քarietaliՏ (նկ. 6-բ), իսկ ներքինն ընթացել է դեպի աղիքային խողովակը ն այդ պատճառով էլ կոչվում է ընդերային շճային թերթիկ-lamiոa viՏԸeraliՏ (ա):: Աջ ն ձախ կողմնային թիթեղների ընդերային թերթիկներն աղիքային խողովակի վերին ն ստորին մասերում ձուլվելով միմյանց գոյացրել են վերին ու ստորին միջընդերքները-meՏeոteriսm dorՏale et veոtrale (գ, դ): Պատակողմի թերթիկի միջն մի կողմից ն ընդերքային թերթիկի ու միջընդերքների միջն, մյուս կողմից, գոյացող խոռոչն իրենից ներկայացնում է մարմնի շճային խոռոչը: Սրտի զարգացման շնորհիվ, մարմնի շճային խոռոչը բաժանվել է գլխային ն իրանի շճային խոռոչների (նկ. 5-1, 3): Գլխային շճային խոռոչը հետագայում բոլորովին մեկուսացել է իրանի խոռոչից ն փոխարկվել է սիրտը շրջապատող շճային պարկի` սրտապարկի կամ պերիկարդի--քeriԸardiսm:

Նկ. 5. Մարմնի շճային խոռոչների զարգացման գծապատկերը: Ա-ձկների, Բ-երկկենցաղների ն սողունների, Գ-կաթնասունների մոտ: 1-Գլխային շճային խոռոչ` հարսրտային խոռոչ, 2-լայնական միջնապատ, 3-իրանի շճային խոռոչ, 4-սիրտ, 5-լյարդ, 6-թոք, 7-ստոծանի, 8-պլնրային խոռոչ, 9-որովայնամիզային խոռոչ:

Կաթնասունների թոքերի զարգացման ն ստոծանու առաջացման (7) կապակցությամբ սիրտը դեպի հետ «հրվելու» հետնանքով իրանի շճային խոռոչը բաժանվում է առջնի մասի, որով ձնավորվում է կրծքի խոռոչը (8), որտեղ տեղավորված են սիրտը ն թոքերը ն հետին մասի (9), որտեղ ձնավորվում է որովայնի խոռոչը: Կրծքի խոռոչում պահպանվել են ավելի պարզունակ հարաբերությունները այսինքն` այստեղ կա երկու շճային` աջ ն ձախ պլնրային խոռոչներ10

-Ըavսm քleսrae dextrսm et ՏiոiՏtrսm: Շճային թերթիկներն այստեղ -քleսra: կոչվում են պլնրաՈրովայնի խոռոչում (նկ. 6), շնորհիվ ստորին միջընդերքի զգալի մասի անհետացմանը, շճային խոռոչը դարձել է կենտ ն կոչվում է որովայնամիզային խոռոչ, -Ըavսm քeritoոei: Դրան պատող շճային թերթիկները կոչվում են որովանամիզ-քeritoոeսm:

Նկ. 6. Որովայնամիզային խոռոչի զարգացման գծապատկերը (լայնական կտրվածքում): Ա-զարգացման վաղ փուլ, Բ-զարգացման հետագա փուլ, Գ-զարգացման վերջնական փուլ: ա-Շճաթաղանթի ընդերքային թերթիկ, բ-շճաթաղանթի առպատային թերթիկ, գ-վերին (թիկնային) միջընդերք, դ-ստորին միջընդերք, ե-աորտա, զ, զ'–որովայնի խոռոչ, 1-նյարդային խողովակ, 2միոտոմ, 3-սկլերոտոմ, 4-թիկնալար, 5-միզասեռական օրգաններ, 6-աղիք, 7-ողի աճառային աղեղի սկզբնավորումը:

Կրծքի խոռոչը-Ըavսm tհoraԸiՏ (նկ. 7) գոյացել է կրծքավանդակի ոսկրային նեցուկի, դրա վրա տեղավորված կմախքային մկանների, փակեղների ն արտաքինից մաշկի միջոցով: Որովայնի խոռոչից այն բաժանվում է ստոծանիով: Կրծքի խոռոչը ներսից պատված է ներկրծքային փակեղով-faՏԸia eոdotհoraԸiԸa, որը կպած է կրծքի խոտորնակի մկանին, կողերին, միջկողային ներքին մկաններին, կրծքի ողներին, պարանոցի երկար մկանի կրծքային մասին ն ստոծանուն: Այդ փակեղին սերտ կերպով կպած է շճաթաղանթի առպատային թերթիկը, որն ընդերային թերթիկի հետ միասին ստանում է ընդհանուր պլնրա (լանջաթաղանթ)-քleսra անունը: Այն առաջացնում է երկու պլնրային պարկեր, որոնք պարունակում են աննշան քանակությամբ շճային հեղուկով լցված ճեղքաձն պլնրային խոռոչներ-Ըavսm քleսrae (նկ. 7-17): Յուրաքանչյուր (աջ կամ ձախ) պլնրային պարկ ունի երկու թերթիկ` 1) առպատային կամ պատակողմյան-lamiոa քaritaliՏ , որը պատում է կրծքի խոռոչի ներքին պատը, ինչպես կողային պատի կողմից` կողային պլնրա-քleսra ԸoՏtaliՏ (7), այնպես ն ստոծանու կողմից որպես ստոծանային պլնրա-քleսra diaքհraջmatiԸa (16):: 2) Ընդերային թերթիկը-lamiոa viՏԸeraliՏ, պատում է կրծքի խոռոչի ներքին օրգանները, ն մասնավորապես, յուրաքանչյուր թոքը (8): Պլնրային պարկերի առպատային թերթիկներն ողնաշարի միջին սագիտալ հարթության ուղղությամբ իջնում են ներքին օրգանների վրա ն -mediaՏtiոսm այստեղ կապակցվելով իրար հետ առաջացնում են միջնորմ(9),, որի յուրաքանչյուր թերթիկն էլ կլինի միջնորմային պլնրաքleսra mediaՏtiոaliՏ: Միջնորմի թերթիկների միջն ընկած են աորտան, կերակրափողը, շնչափողը, ինչպես նան նյարդերն ու ավշային հանգույցները:

Ստորին միջնորմյան թերթիկներն իրենցով ընդգրկում են սրտապարկը` կոչվելով սրտապարկի կամ պերիկարդիալ պլնրա-քleսra քeriԸardiaԸa (10):

Նկ. 7. Ձիու կրծքի խոռոչի կտրվածքի գծապատկեր: Ա-սրտից առաջ, Բ-սրտի հատվածում, Գ-սրտից հետ: 1, 1'-Թոքի ձախ ն աջ գագաթային (կատարային) բլթերը, 2, 2'- ձախ ն աջ սրտային բլթերը, 3, 3'ձախ ն աջ ստոծանային բլթերը, 4-աջ թոքի լրացուցիչ բիլթը, 5-սիրտ, 6-ստոծանի, 7-կողային պլնրա, 8-թոքային պլնրա, 9-միջնորմ, 10-սրտապարկ, 11-կերակրափող, 12-շնչափող, 13-աորտա, 14-առջնի խոռոչային երակ, 15-հետին խոռոչային երակ, 16-ստոծանային պլնրա, 17-պլնրային խոռոչ:

Դեպի միջնորմը` թերթիկների միջն, դրանց աջ ն ձախ կողմերում, իր հետ տանելով միջնորմյան թերթիկը, զարգանում են աջ ն ձախ թոքերը: Այսպիսով, յուրաքանչյուր թոք պատած է լինում թոքային պլնրայով-քleսra քսlmoոaliՏ (8): Որովայնի խոռոչը-Ըavսm abdomiոale գոյացել է` վերնից, գոտկային ողերով, իրենց ընդարձակ կողախոտորնակի ելուններով ն գոտկի ծալիչ մկաններով, կողքերից ն ներքնից` որովայնի պատի մկաններով, առջնից` ստոծանիով, որի գմբեթաձն ուռուցիկ մակերեսն ուղղված է դեպի կրծքավանդակը, իսկ դեպի հետ` այն առանց ակնհայտ սահմանի անցնում է կոնքի խոռոչին-Ըavսm քelviՏ: Որովայնի խոռոչը ներսից պատված է որովայնի խոտորնակի փակեղով-faՏԸia traոՏverՏa abdomiոiՏ, որը պատած է շճաթաղանթով ն կրում է որովայնամիզ-քeritoոeսm անունը: Որովայնի պատերին հարող դրա մի մասը ներկայացնում է առպատային (պարիետալ) որովայնամիզ-քeritoոeսm քarietale (նկ. 6-բ), իսկ մյուս մասը, որն անմիջապես պատում է ներքին օրգաններին, կոչվում է ընդերային որովայնամիզ-քeritoոeսm viՏԸerale (ա): Միջընդերքները-meՏeոteria, եթե դրանք շատ թե քիչ չափով երկար են, պահպանում են իրենց անունը, իսկ կարճերն ուղղակի կոչվում են շճային կապաններ-liջameոta, կամ ծալքեր-քliԸae: Շճաթաղանթը մի շարք տեղերում առաջացնում է բավականին ազատ ընկած ծալքեր` ճարպոններ-omeոta: Որովայնի խոռոչի շճաթաղանթի կապն օրգանների հետ պարզունակ վիճակում ն սաղմնային վաղ շրջաններում հասարակ է, այն է` պատակողմի թերթիկն անցնում է

աղիքային խողովակի վրա երկու` վերին ն ստորին մասերում ստեղծելով վերին ն ստորին միջընդերքներ (նկ. 6-գ, դ): Հետագայում ստորին միջընդերքը որովայնի խոռոչում համարյա առանց հետքի անհետանում է, որի հետնանքով էլ ստացվում է մի կենտ շճային պարկ, որը պարունակում է ճեղքաձն որովայնամիզային խոռոչ-Ըavսm քeritoոei, որը լցված է ոչ մեծ քանակի շճային հեղուկով:

Նկ. 8. Որովայնամիզի հարաբերությունը կոնքի խոռոչի օրգաններին: Ա-էգերի կոնքի խոռոչի լայնական կտրվածք, Բ-նույնը` արուների մոտ: 1-ՈՒղիղ աղիքի միջընդերք, 2-ուղիղ աղիք, 3-ուղիղ աղիքաարգանդային շճային ծալք (էքսկավացիո), 4-արգանդ, 5-միզասեռական ծալք, 6-արգանդամիզափամփուշտային շճային ծալք, 7-միզափամփուշտապորտային կողմնային ծալք, 8-միզափամփուշտ (միզապարկ), 9միզափամփուշտապորտային միջին ծալք, 10-միզափամփուշտաուղիղ աղիքային շճային ծալք, 11-միզածորան, 12-փամփուշտաձն գեղձ, 13-սերմնածորան:

Որովայնամիզը կոնքի խոռոչում անցնելով ներքին օրգանների վրա առաջացնում է մի շարք ծալքեր կամ կողմնային կապաններ, որոնք ունեն հատուկ անուններ, այն է` միզասեռական ծալք-քliԸa սroջeոitaliՏ (նկ. 8-5), որն անցնում է սեռական օրգանների վրա, միզափամփուշտապորտային կողմնային ծալք-քliԸa veՏiԸo սmbiliԸaliՏ lateraliՏ (7), որը շարունակվում է միզապարկի վրա: Այդ ծալքերի առկայության շնորհիվ ուղիղ աղիքի ն միզասեռական ծալքի միջն առաջանում է ուղիղ աղիքաարգանդային գոգավորություն-exԸavatio reԸtoսteriոa (3), իսկ միզասեռական ծալքի ու միզապարկի կողմնային ծալքի միջն առաջանում է միզափամփուշտաարգանդային գոգավորություն-exԸavatio veՏiԸoսteriոa (6): Արուների միզասեռական ծալքի թույլ զարգացվածության շնորհիվ գոյանում է որովայնամիզի միայն մի գոգավորություն` ուղիղաղիքամիզապարկային գոգավորություն-exԸavatio-reԸtoveՏiԸaliՏ (10):

ՈՐՈՎԱՅՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ ԲԱԺԻՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ

Որովայնի խոռոչը գտնվում է ստոծանու կամ կրծքաորովայնային միջնապատի ն կոնքի խոռոչի միջն ընկած հատվածում: Որովայնի խոռոչի հարաբերական տարողությունը տարբեր տեսակի կենդանիների մոտ զգալի չափով տարբերվում է: Թույլ է զարգացած մսակերների որովայնի խոռոչը: Մի փոքր ավելի ծավալուն է ամենակերների ն

ամենից ծավալուն է խոտակերների ու հատկապես որոճողների մոտ, որն ուղղակի պայմանավորված է մարսողական օրգանների տարողությամբ ն բացարձակ զանգվածով: Որովայնի խոռոչում զետեղված օրգանների տեղադրությունները ճիշտ կողմնորոշելու նպատակով, հիշյալ խոռոչը պայմանականորեն ստորաբաժանում են երեք բաժնի, երկու ենթաբաժնի ն տասը հատվածի: Այսպես, երկու սեգմենտային կամ հատվածային հարթություններով որովայնի խոռոչը բաժանվում է երեք` առջնի, միջին ն հետին բաժինների: Որովայնի առջնի բաժինը-reջio eքiջaՏtriԸa (նկ. 9-1, 2, 3) սահմանազատվում է կրծքի խոռոչից գմբեթաձն ստոծանիով (14), իսկ միջին բաժնից բաժանվում է պայմանականորեն վերջին կողի (13) ամենաուռուցիկ եզրագծով տարվող սեգմենտային հարթությամբ: Այդ բավականին ընդարձակ (հատկապես ձիերի մոտ) բաժինն իր հերթին ստորաբաժանվում է երեք հատվածների: Աջ ն ձախ կողային աղեղների երկարությամբ անցնող ճակատային թեք հարթությամբ որովայնի խոռոչի առջնի բաժնից անջատվում է դրա ստորին եռանկյունաձն մասը, որն ընկած է այդ հարթությամբ ու որովայնի ստորին պատի միջն ն հարնանում է թրանման աճառին, որի շնորհիվ էլ այն կոչվում է թրանման աճառի հատված կամ թրանման հատված-reջio xiքհoidea (3): Որովայնի առջնի բաժնի վերին ենթաբաժինը միջին սագիտալ հարթությամբ բաժանվում է երկու` հավասար աջ ն ձախ ենթակողային հատվածների-reջio հyքoԸհoոdriaԸa dextra et ՏiոiՏtra (2, 1): Որովայնի միջին բաժինը-reջio meՏoջaՏtriԸa (4, 5, 6, 7) առջնինից բաժանվում է արդեն նշված սեգմենտային հարթությամբ (13), իսկ հետին բաժնից` նոր սեգմենտային հարթությամբ, որը պայմանականորեն տարվում է զստոսկրի արտաքին բլուրների առջնի բարձունքին շոշափող (14): Այդ բաժինը կամ մեծ է (որոճողների, ամենակերների, մսակերների մոտ), կամ ընդհակառակը, շատ փոքր` (ձիերի մոտ): Այդ բաժինն իր հերթին երեք հարթությունով բաժանվում է չորս հատվածի: Նախ ն առաջ երկու կողմնային սագիտալ հարթություններով, որոնք աջ ն ձախ կողմերով որպես շոշափող հարթություններ անցնում են գոտկի ողերի կողախոտորնակային ելունների ծայրերից, անջատվում են աջ ն ձախ զստային հատվածներ-reջio iliaԸa dextra et ՏiոiՏtra (4, 5): Դրանց համար կողմնային սահման է հանդիսանում որովայնի կողմնային ուռուցիկ պատը: Մնացած վերջին ենթաբաժինը ճակատային հարթությամբ, որը պայմանորեն տարվում է այնպես, որպեսզի առաջին կողը կիսվի երկու մասի, իր հերթին ստորաբաժանվում է երկու մասի: Վերին , մասը կոչվում է գոտկային կամ երիկամային հատված-reջio lսmbaliՏ Տ. reոaliՏ (6), իսկ ստորին մասը` պորտային հատված-reջio սmbiliaԸliՏ (7): Որովայնի հետին բաժինը-reջio հyքoջaՏtriԸa գրավում է միջին բաժնի հետին մասը ն հասնում է մինչն կոնքի խոռոչի մուտքը (15): Այդ բաժինը դեպի հետ տարվող նույն կողմնային սագիտալ հարթություններով բաժանվում է կողմնային աջ ն ձախ աճուկային հատվածների-reջio iոջսiոaliՏ dextra et ՏiոiՏtra (9, 8), որոնք հանդիսանում են աջ ն ձախ զստային հատվածների շարունակությունը դեպի հետ, իսկ միջին մասը, որը հանդիսանում է պորտային հատվածի շարունակությունը, կոչվում է ցայլային կամ ամոթույքային հատված-reջio քսbiՏ (10): Հանգամանորեն լուսաբանելով որովայնի խոռոչի բաժանումը երեք բաժնի, երկու ենթաբաժնի ն տասը հատվածի, կարելի է հստակ տալ որովայնի խոռոչում զետեղված ներքին օրգանների տեղադրությունը, որը խիստ կարնոր է առանձնապես վիրաբույժների, ախտորոշող բժիշկների, ձնակազմաբաների ն կլինիցիստների համար:

Նկ. 9. Որովայնի խոռոչն առանձին հատվածների բաժանման գծապատկեր: Ա-կողքից, Բ-ստորին կողմից, Գ-որովայնի խոռոչի առջնի բաժին, Դ-որովայնի խոռոչի միջին բաժին: Որովայնի խոռոչի 1, 2, 3-առջնի, 4, 5, 6, 7-միջին ն 8, 9, 10-հետին բաժիններ, 1-ձախ ենթակողային ն 2-աջ ենթակողային հատվածներ, 3-թրաելունային հատված, 4-ձախ զստային ն 5-աջ զստային հատվածներ, 6-գոտկային հատված, 7-պորտային հատված, 8-ձախ աճուկային ն 9-աջ աճուկային հատվածներ, 10-ցայլային հատված, 11-ստոծանի, 12-կողային աղեղ, 13-որովայնի խոռոչի առջնի ն միջին բաժինների միջն տարված սեգմենտային հարթություն, 14-որովայնի խոռոչի միջին ն հետին բաժինների միջն տարված սեգմենտային հարթություն, 15-կոնքի սահմանը, 16-կրծքի խոռոչ:

Ստորն, ըստ կենդանատեսակների, բերվում են համեմատական աղյուսակներ որովայնի խոռոչի տարբեր բաժիններում ն հատվածներում զետեղված ներքին օրգանների տեղադրության վերաբերյալ:

Աղյուսակ

աձջնի բաժին-r69i0 6քi9ճտւriօճ (1,2,3) Որովայնի Որովայնի միջին բաժին-r69iք ո6տ09ճտւriօճ (4, 5, 6, 7) Որովայնի հետին բաժին-r69iք hyք09ճտւriօճ (8, 9, 10)

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Ձիու որովայնի խոռոչի օրգանների տեղադրությունը Թրանման աճառի հատված-r69i0 2iքh0iմ6ճ (3) Ձախ ենթակողային հատված-1691օ հժքօօհօօմ11aօa Տ1օ1Տt1a

Կույր աղիքի ծայրը, մեծ շրջանակաձն աղիքի ստորին ն վերին ծնկի ստոծանային դիրքը: Ստամոքսի մեծ մասը, փայծաղը, լյարդի ձախ բիլթը, ենթաստամոքսային գեղձը, աղիճ աղիքի օղակները, փոքր շրջանակաձն աղիքը, մեծ շրջանակաձն աղիքի ձախ դիրքը, ձախ երիկամի առջնի ծայրը: (1) Աջ ենթակողային հատվածՍտամոքսի պիլորուսային մասը, լյարդի 1691օօ մեծ մասը, ենթաստամոքսային գեղձի աջ կեսը, 12-մատնյա աղիքի մի մասը, հժքօօհօօմ11aօa մ6շt1a մեծ շրջանակաձն աղիքի աջ դիրքը, կույր աղիքի գլխիկի մի մասը, աջ երիկամի առջնի ծայրը: (2) Գոտկային կամ երիկամային Կույր ն մեծ շրջանակաձն աղիքների մի հատվածմասը, միջընդերքի երկու արմատների -r69i0 իսոԵճիiտ տ6ս r6ոճիiտ ամրացման տեղը, 12-մատնյա, աղիճ, զստ, փոքր շրջանակաձն ն ուղիղ (6) աղիքների մի մասը: Պորտային հատվածԿույր ն մեծ շրջանակաձն աղիքների մի -r69i0 սոԵiիiօճիiտ մասը: (7) Ձախ զստային հատվածԱղիճ ն զստ աղիքների օղակները, մեծ -r69i0 iիiճօճ շրջանակաձն աղիքի ձախ դիրքը, փոքր տiոiտւrճ շրջանակաձն աղիքի օղակները: (4) Աջ

զստային

հատվածԿույր աղիքի գլխիկը ն մարմնի մի մասը, -r69i0 iիiճօճ մեծ շրջանակաձն աղիքի մի մասը:

մ62ւrճ (5) Ցայլային կամ ամոթույքային Փոքր շրջանակաձն ն ուղիղ աղիքները: հատված-r69i0 քսԵiտ տ6ս քսմ6ուճ (10) Ձախ

աճուկային հատվածՄեծ շրջանակաձն աղիքի ձախ դիրքը -r69i0 iո9սiոճիiտ (ծունկը), բարակ աղիքների օղակները, տiոiտւrճ. փոքր շրջանակաձն աղիքը: (8)

Աջ

աճուկային

հատվածԿույր աղիքի գլխիկի ն մարմնի մի մասը: -r69i0 iո9սiոճիiտ

մ62ւrճ (9)

Աղյուսակ 2

Որովայնի աձջնի բաժին-r69i0 6քi9ճտւriօճ (1,2,3) Որովայնի միջին բաժին-r69iք ո6տ09ճտւriօճ (4, 5, 6, 7)

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որոճողների որովայնի խոռոչի օրգանների տեղադրությունը Թրանման աճառի հատված-r69i0 2iքh6մ6ճ (3) Ձախ ենթակողային հատված-

Որովայնի հետին բաժին-r69iք hyք09ճտւriօճ (8, 9, 10)

Փայծաղը, կտրիչի մի մասը: -1691օ

հժքօօհօօմ11aօa Տ1օ1Տt1a (1) Աջ ենթակողային հատվածհժքօօհօօմ11aօa մ6շt1a

Գիրքը, ցանցի, շրդանի, 12-մատնյա ն 1691օ աղիճ աղիքների մի մասը, լյարդը, ենթաստամոքսային գեղձի մի մասը, շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոսի մի (2) մասը, ն աջ երիկամի առջնի ծայրը:

Գոտկային կամ երիկամային Կտրիչի, 12-մատնյա, կույր, հատվածշրջանակաձն ն ուղիղ աղիքների -r69i0 իսոԵճիiտ տ6ս r6ոճիiտ մասերը, ենթաստամոքսային գեղձը: (6) Պորտային հատված-r69i0 սոԵiիiօճիiտ Ձախ

զստային

Կտիրչի մի մասը, շրջանակաձն աղիքի, աղիճ աղիքի օղակները, մեծ ճարպոնը:

(7) հատվածԿտրիչի մի մասը: -r69i0 iիiճօճ

տiոiտւrճ Աջ

զստային

մ62ւrճ

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Ցանցը, կտրիչի ն շրդանի մի մասը, լեղապարկի հատակը:

(4) հատված12-մատնյա աղիքի մի մասը, աղիճ, զստ -r69i0 iիiճօճ ն կույր աղիքները, շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոսը: (5) ամոթույքային Կտրիչը:

Ցայլային կամ հատված-r69i0 քսԵiտ տ6ս քսմ6ուճ

(10) Ձախ

աճուկային հատվածԿտրիչի կոնքային ծայրը: -r69i0 iո9սiոճիiտ

տiոiտւrճ (8) Աջ

աճուկային

հատվածԲարակ -r69i0 iո9սiոճիiտ աղիքը:

աղիքային

բաժինը,

կույր

մ62ւ6rճ (9)

Որովայնի աձջնի բաժին-r69i0 6քi9ճտւriօճ (1,2,3) Որովայնի միջին բաժին-r69i0 ո6տ09ճտւriօ0 (4, 5, 6, 7) Որովայնի հետին բաժին-r69i0 hyք09ճտւriօճ (8, 9, 10)

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Աղյուսակ Խոզի որովայնի խոռոչի օրգանների տեղադրությունը Թրանման աճառի հատված-r69i0 2iքh0iմ6ճ (3)

Ստամոքսի հատակը, շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոսի գսգաթի ծայրը, մեծ ճարպոնի մի մասը, լյարդը:

Ձախ ենթակողային հատված-1691օ հժքօօհօօմ11aօa Տ1օ1Տt1a (1)

Ստամոքսի ձախ կեսը, լյարդի ձախ բիլթը, ենթաստամոքսային գեղձը, փայծաղը, աղիճ ն զստ աղիքների օղակները, շրջանակաձն աղիքի մի մասը: Աջ ենթակողային հատվածԼյարդի աջ կեսը ն ենթաստամոքսային 1691օ գեղձի մի մասը, 12-մատնյա, աղիճ ն հժքօօհօօմ11aօa մ6շt1a զստ աղիքների օղակները: (2) Գոտկային կամ երիկամային Ենթաստամոքսային գեղձի մի մասը, հատվածշրջանակաձն աղիքի կոնի հիմքը, զստ -r69i0 իսոԵճիiտ տ6ս r6ոճիiտ աղիքի ծայրը, աղիճ աղիքի օղակները, 12-մատնյա աղիքի մի մասը, կույր (6) աղիքը, ուղիղ աղիքի սկիզբը: Պորտային հատվածԲարակ աղիքների օղակները, -r69i0 սոԵiիiօճիiտ շրջանակաձն աղիքի կոնի գագաթը: (7) Ձախ

զստային

հատվածԲարակ աղիքների օղակները: -r69i0 iիiճօճ

տiոiտւrճ Աջ

զստային

(4) հատվածԲարակ աղիքների օղակները: -r69i0 iիiճօճ

մ62ւrճ (5) Ցայլային կամ ամոթույքային Միզապարկը, ուղիղ աղիքը: հատված-r69i0 քսԵiտ տ6ս քսմ6ուճ (10) Ձախ

աճուկային հատվածԲարակ աղիքների օղակները: -r69i0 iո9սiոճիiտ

տiոiտւrճ (8) Աջ

աճուկային

հատվածԲարակ աղիքային բաժինը: -r69i0 iո9սiոճիiտ

մ62ւrճ (9)

աձջնի բաժին-r69i0 6քi9ճտւriօճ (1,2,3) Որովայնի Որովայնի միջին բաժին-r69i0 ո6տ09ճտւriօճ (4, 5, 6, 7) Որովայնի հետին բաժին-r69i0 hyք09ճտւriօճ (8, 9, 10)

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Որովայնի խոռոչի բաժինները ն հատվածները

Աղյուսակ

Շան որովայնի խոռոչի օրգանների տեղադրությունը Թրանման աճառի հատված-r69i0 2iքh0iմ6ճ (3)

Ստամոքսի հատակը, բարակ աղիքների օղակները, մեծ ճարպոնի մի մասը, լյարդի ստորին եզրը:

Ձախ ենթակողային հատված-1691օօ հժքօօհօօմ11aօa Տ1օ1Տt1a (1)

Ստամոքսի ձախ կեսը, աղիճ աղիքի օղակները, շրջանակաձն աղիքի ն ենթաստամոքսային գեղձի մի մասը, փայծաղի կեսը, լյարդի ձախ կեսը, ձախ երիկամի առջնի ծայրը: Աջ ենթակողային հատվածՍտամոքսի պիլորուսյան մասը, 121691օօ մատնյա աղիքի մի մասը, լյարդի աջ կես մասը, ենթաստամոքսային գեղձը, աղիճ հժքօօհօօմ11aօa մ6շt1a (2) աղիքի օղակները, աջ երիկամի առջնի ծայրը: Գոտկային կամ երիկամային 12-մատնյա, աղիճ, զստ, շրջանակաձն հատվածաղիքների օղակները ն կույր աղիքը: -r69i0 իսոԵճիiտ տ6ս r6ոճիiտ (6) Պորտային հատված-r69i0 սոԵiիiօճիiտ

Բարակ աղիքների օղակները ն մեծ ճարպոնը: (7)

Ձախ

զստային

հատվածԲարակ աղիքների -r69i0 iիiճօճ փոյծաղի մի մասը:

օղակները

ն

տiոiտւrճ (4) Աջ

զստային

մ62ւrճ

հատված12-մատնյա աղիքի մի մասը, բարակ -r69i0 iիiճօճ աղիքների օղակները, ենթաստամոքսային գեղձը: (5) ամոթույքային Միզապարկը:

Ցայլային կամ հատված-r69i0 քսԵiտ տ6ս քսմ6ուճ

(10) Ձախ

աճուկային հատվածԲարակ աղիքային բաժինը: -r69i0 iո9սiոճիiտ

տiոiտւrճ (8) Աջ

աճուկային

հատվածԲարակ աղիքների օղակները: -r69i0 iո9սiոճիiտ

մ62ւrճ (9)

ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Հայտնի է, որ որքան հասարակ է կառուցված բազմաբջիջ օրգանիզմը, այսինքն` որքան նա թույլ է տարբերակված (դիֆերենցված) առանձին օրգանների ն օրգանների համակարգերի, այնքան դժվար է անջատել մարսողության համար ծառայող կառուցվածքները գազափոխանակության համար ծառայող կառուցվածքներից: Ոչ միայն պարզունակ ողնաշարավորների, այլն ջրային ողնաշարավորների շնչառական օրգաններն անատոմիորեն շատ սերտ կերպով կապված են մարսողական օրգանների հետ (նկ. 10Ա, 25): Նույնիսկ ցամաքային ողնաշարավորների թոքերն ըստ ֆիլոգենեզի ն օնտոգենեզի զարգանում են մարսողական ուղիների պատից (Բ-11, 12): Դրանք առաջանում են ըմպանի հատվածից, այստեղ էլ պահպանվում է դրանց անատոմիական կապը մարսողական ուղիների հետ նան հասունացած վիճակում: Հետագայում, մարսողական ն շնչառական օրգանները կաթնասունների օրգանիզմում անջատվում են մեկը մյուսից, բայց սկզբում պարանոցի հատվածում, կերակրափողը ն շնչափողն ընկած են իրար կողքի, այնուհետն շնչառական ուղին իր ծայրային ճյուղավորություններով տեղավորվում է կրծքի խոռոչում, այստեղ ձնավորելով գազափոխանակության իր օրգանները` թոքերը, իսկ մարսողական ուղին ձգվում է մարմնի ամբողջ երկարությամբ ավելի հեռու ն տարբերակվում է մի շարք բարդ օրգանների, որոնք զետեղված են գլխավորապես որովայնի ն մասամբ էլ` կոնքի խոռոչներում: Այսպիսով, մարսողության ն գազափոխանակության օրգանների ապարատներն ամբողջությամբ վերցրած գրավում են կենդանու մարմնի խոռոչներում ամենաընդարձակ տարածությունը, դրանցում սկսվում է բարդ օրգանիզմի նյութափոխանակության բազմաբնույթ գործընթացները: Մարսողական օրգանների համալիրն իր ծագումով հնագույնն է ն ծավալով մեծը: Մարսողական օրգանների համալիրի միջոցով իրականացվում է` 1) արտաքին միջավայրից կոշտ սննդանյութերի ն ջրի ընդունումը, 2) կերի նախնական մեխանիկական վերամշակումը բերանի խոռոչում` դրանից կերագնդի ձնակերպումով, 3) կերագնդի տեղափոխությունն ըմպանի ն կերակրափողի միջով դեպի ստամոքս, որտեղ այն սկսվում է ենթարկվել քիմիական մշակման ն վեր է ածվում կերային շփոթի, 4) կերային շփոթի տեղափոխությունը դեպի բարակ ն հաստ աղիքները, որտեղ այն ենթարկվում է հետագա քիմիական փոփոխությունների մինչն ջրի մեջ լուծվելու վիճակին հասնելը, որից հետո ընդունակ է լինում ներծծվելու ն անցնելու արյան ն ավիշի մեջ: Չմարսված մնացորդները հրվում են դեպի հետ` հաստ աղիքային բաժին ն որպես կղկղանք հետանցքով պարբերաբար արտաքսվում են արտաքին միջավայր:

ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ

Պարզ բազմաբջիջ անողնաշարավորների շարքում` աղեխորշավորների, ինչպես, օրինակ, հիդրայի (նկ. 10) մարսողության գործընթացներն իրականացվում են երկշերտանի պարզ պարկանման մարմնի (4) ներքին խոռոչը պատող էնտոդերմայի բջիջների կողմից: Նախնական սկզբնաղիքային խոռոչի մուտքը (բերանը) (1) տեղադրված է մարմնի մի ծայրում ն շրջապատված է շոշոփուկներով (2): Այդ նույն մուտքը կամ նախնական բերանը ծառայում է ինչպես չմարսված նյութերի, այնպես էլ նյութափոխանակության ժամանակ բջիջների կենսագործունեության վերջնական արգասիքների արտազատման համար: Սննդառության համար ծառայող ամբողջ կառուցվածքային մասն այստեղ կարելի է համարել հասարակ մի օրգան, որը միննույն ժամանակ կատարում է նան գազափոխանակության դեր: Սննդանյութերի մարման ակտը շատ հասարակ է, այսինքն` այն կատարվում է գլխավորապես բջիջների ցիտոպլազմայում, որոնք նախապես չմշակված կերը վերցնում են պարկի խոռոչից (ներբջջային մարսողություն): Որդերի տիպում պարզունակ խմբերը (թարթիչավորները) իրենց մարսողական օրգանի կառուցվածքում դեռ որոշ նմանություն ունեն աղեխորշավորների հետ, քանի որ սրանց մարսողական օրգանն ունի միանցքանի հասարակ կամ ճյուղավորված խողովակի տեսք: Այդ խողովակը կամ այսպես կոչված աղիքը կարելի է ավելի պարզորոշ բաժանել երկու մասի` ա) մեխանիկական նշանակություն ունեցող մասի` բերանի ն ըմպանի, որոնք ստացել են առջնի աղիք

անունը, ն բ) մարսողական մասի, որը կոչվում է միջին աղիք: Անհրաժեշտ է նշել, որ պարզունակ որդերի հետին աղիքը բացակայում է: Վերնամաշկային` էկտոդերմալ ծագում ունեցող առջնի աղիքն օժտված է մկանային ըմպանով, որն ընդունակ է կերը բռնելու համար արտաշրջվել դեպի դուրս: Ավելի բարձր կառուցվածք ունեցող օղակավոր որդերի օրգանիզմում, մարմնի երկրորդական խոռոչի զարգացման շնորհիվ, մարսողական ուղին արդեն առանձնանում է: Այն իրենից ներկայացնում է ուղիղ կամ ծռված խողովակ, որը ձգվում է մարմնի առջնի ծայրից մինչն նրա հետին ծայրը, ընդ որում այստեղ արդեն առկա է արտաքին միջավայրի հետ հաղորդակցվող երկու անցք` մուտքային կամ առջնի` բերանի ն հետին կամ ելքային: Այդ երկարությամբ աղիքն ակնհայտ կերպով բաժանվում է երեք մասի` առջնի, միջին ն հետին: Առջնի ն հետին աղիքները զարգանում են էկտոդերմից ն միայն միջինը` էնտոդերմից: Մարմնի երկրորդական խոռոչը կարնոր ձեռքբերում է, որը թույլ է տալիս աղիքին ինքնուրույն շարժվելու: Հետաքրքրություն են ներկայացնում մի շարք որդանման աղեշնչողների (նկ. 10Բ) մարսողական օրգանների համալիրը, որը ստորաբաժանվում է առջնի, միջին ն հետին աղիքների: Աղեփողը շրջապատված է մարմնի երկրորդական խոռոչով ն միջին սագիտալ հարթության ուղղությամբ պահվում է թիկնային ն որովայնային միջընդերքների միջոցով: Բնորոշ է, որ բերանից ն ըմպանից կազմված առջնի աղիքից հետո, խողովակի կողմնային մասերում դասավորված են խռիկները (9): Միջին աղիքն իր սկզբնական մասում կազմված է լյարդային բաժնից (10), որն իրենից ներկայացնում է գեղձային էպիթել ունեցող բազմաթիվ մանր կողմնային գրպանիկներ: Այսպիսով` աղեշնչողների մարսողական խողովակն արդեն բավականին տարբերակված (դիֆերենցված) է: Մարսողության ակտը զուտ ներբջջային մարսողությունից փոխվում է արտաբջջայինի, քանի որ օրգանիզմ մուտք գործող սննդանյութը նախնական քիմիական մշակման է ենթարկվում միջին աղիքի լուսանցքում, որտեղ վերամշակումն ընթանում է շնորհիվ գեղձային բջիջների կողմից արտադրվող ն աղիքի լուսանցքի մեջ արտաբերվող ֆերմենտների ազդեցության ն հնարավորություն է ընձեռում թեթն ն արագ կերպով ներծծելու վերամշակված նյութերը: Այսպիսի պայմաններում կյանքի արտահայտումներն էլ կարող են ընթանալ բուռն կերպով:

Թիկնալարավորների, ինչպես, օրինակ, նշտարիկի (նկ. 10Գ) բերանի խոռոչը ներկայացնում է մարսողական խողովակի սկզբի լայնացած բաժինը (13), որն օժտված է մուտքային մեծ անցքով: Դրա եզրերը կրում են մի քանի զույգ շոշափուկներ, որոնք օժտված են զգայունակ բջիջներով: Բերանի խոռոչի համար հետին սահման է հանդիսանում թեք դրված ոչ մեծ ծալքը (վարագույր), որը բերանի խոռոչն անջատում է ըմպանի հատվածից, վերջինս ունի բազմաթիվ խռիկային ճեղքեր (9): Միջին աղիքն ունի լյարդային հավելում` աղիքային պատի արտափքման ձնով (14): Հետին աղիքն ունի ելքային անցք (12), բայց ոչ մարմնի հետին ծայրի վրա, այլ պոչի հատվածի առջնում, որն ինչպես ողնաշարավորների օրգանիզմում ազատ է ներքին օրգաններից: Ստորակարգ կենդանիների մարսողական խողովակի զարգացման այդ համառոտ ակնարկը փաստում է, որ օրգանիզմի կառուցվածքի բարդացման ու կենսագործունեության բարձրացման հետ կատարելագործվել է նան մարսողական խողովակը: Ներբջջային մարսողություն ն մեկ անցք ունեցող պարզ օրգանից զարգացել է տարբեր կառուցվածք ունեցող օրգանների մի համալիր, ընդ որում դրանք մարսողության ընդհանուր միասնական գործընթացում ձեռք են բերում որոշ գործառութային ինքնուրույնություն: Բարդացումը կատարվում է հետնյալ ուղղություններով. 1) էնդոդերմալ պատին, որպես մարսողական գործընթացում հիմնական մասի, միանում են էկտոդերմային մասերը, սկզբում առջնից (առջնի աղիք), իսկ հետո միջին աղիքի հետնում (հետին աղիք), առանձին ելքային անցքով: 2) Առջնի աղիքը հետագայում տարբերակվում է կեր վերցնելու ն դրա նախնական վերամշակման համար հարմարվելու տեսակետից: Այստեղ էլ հենց հիմնադրվում է գազափոխանակության հատուկ օրգանը: 3) Միջին աղիքում էպիթելային շերտի բջիջները բաժանվում են հյութազատիչ, կամ գեղձային ն ներծծող մասերի: Այսպիսով, ներբջջային մարսողության փոխարեն ձեռք է բերվում արտաբջջային մարսողության ավելի բարձր աստիճան: 4) Մարմնի երկրորդական խոռոչի զարգացմանը շնորհիվ աղիքն առանձնանում է մարմնի արտաքին պատից ն սեփական մկանային շերտի շնորհիվ ձեռք է բերում ինքնուրույն գալարակծկումային շարժումներ կատարելու

ընդունակություն: Մկանային շերտը զարգանում է խողովակի պատում ն առաջանում է միջին սաղմնային թերթիկից:

Նկ. 10. Ստորակարգ կենդանիների կառուցվածքի կիսագծապատկերներ: Ա-հիդրա, Բ-բալիանոգլոսուս, Գ-նշտարիկ: 1-Նախնական բերան, 2-շոշափուկներ, 3-սեռական օրգաններ, 4-էնդոդերմ, 5-էկտոդերմ, 6բողբոջում, 7-կնճիթ, 8-օձիք, 9-խռիկներ, 10-լյարդային մաս, 11-աղիք, 12-դրա ելքային անցքը, 13բերան, 14-լյարդային հավելվածք, 15-թիկնալար:

Ջրային ողնաշարավորների` ձկների մարսողության օրգաններում, վերնում նշված ուղղություններում հայտնաբերվում են հետագա բարդացման նշաններ: Այդ օրգանների համալիրն ամենից առաջ բաժանում են գլխաղիքի ն իրանի աղիքի: Իրանի բարդ աղիքում իրենց հերթին տարբերում են` առջնի, միջին ն հետին աղիքներ: Առանձնապես ուժեղ փոփոխման է ենթարկվել գլխաղիքը, կամ բերանաըմպանը, ընդ որում, ողնաշարավորների այդ դասում նս, ինչպես կիսաթիկնալարավորների ն թիկնալարավորների մոտ, ըմպանի հատվածը հանդիսանում է շնչառության ջրային օրգան` խռիկների առկայությամբ (նկ. 2Ա-25) ծալքավոր պատերի մեջ տեղավորված մի շարք կողմնային միջանցիկ ճեղքերի ձնով, որոնց ծալքավոր պատերի մեջ գտնվում է գազափոխանակության համար շատ հարուստ մազանոթային ցանցավորություն: Ըմպանի հատվածից դուրս է գալիս պարկանման արտափքում, որը գոյացնում է ստատիկ մի օրգան` լողափամփուշտ (26): Այն ավելի պարզունակ ձնով (երկշնչավոր ն ոսկրային ձկներ) հեռանում է ըմպանի հատվածի ստորին կողմից, ընդ որում երկշնչավոր ձկների օրգանիզմում կյանքի մի շարք պահերին այն ծառայում է նան որպես օդային շնչառության օրգան: Բացի դրանից, ջրային ողնաշարավորների բերանաըմպանի հատվածում ձնավորվում է գլխի կմախքի (գանգի) ընդերքային կարծր բաժինը: Միննույն ժամանակ հարկավոր է նշել, որ ձկների հոտառական օրգանը, բացառությամբ երկշնչողների, չի հաղորդակցվում բերանի խոռոչի հետ:

Առջնի աղիքային բաժինը բաղկացած է երկու` մեկը մյուսին հաջորդող խողովակաձն օրգաններից, կարճ կերակրափողից ն ստամոքսից, ընդ որում, հիշյալ անջատումը տեղի ունի ոչ բոլոր ձկների օրգանիզմում: Միջին կամ բարակ աղիքային բաժինը, բնորոշվում է երկու խոշոր օրգանների` լյարդի ն ենթաստամոքսային գեղձի առկայությամբ ն իրենից ներկայացնում է կարնորագույն բաժին, ինչպես մարսողության այնպես էլ մարսված սննդանյութերն արյան մեջ ներծծելու ժամանակ: Հետին կամ հաստ աղիքային բաժինը, ծառայում է սննդի չմարսված մնացորդները ժամանակավորապես կուտակելու ն կարիքի դեպքում արտաքին միջավայր արտաքսելու համար: Մարսողական ուղու ելքային անցքի հատվածում ձնավորվում է հատուկ բաժին, այն է` կոյանցքը, որի մեջ (բացառությամբ բարձր կառուցվածք ունեցող ոսկրավոր ձկների) բացվում են միզային ապարատի ն բազմացման համակարգի օրգանների արտատար ծորանները: Մի շարք ձկների, օրինակ, երկշնչողների կոյանցքի թիկնային կողմի վրա գտնվում է դրա մեջ մտնող կույր ելուն: Երկկենցաղների մարսողական խողովակի բաժինները նույն են: Սակայն ն՛ ջրի մեջ, ն՛ ցամաքի վրա ապրելու ընդունակ լինելու կապակցությամբ, սրանց բերանաըմպանային հատվածը ենթարկվել է զգալի փոփոխության, որի բուն էությունը կայանում է օդային միջավայրից թթվածին հայթայթելու ն հոտը հետազոտելու հարմարանքների առաջացման մեջ: Թե՛ մեկը ն թե՛ մյուսն առավելապես վերաբերում են շնչառական օրգաններին, սակայն բերանի խոռոչը չի բաժանվաժ ըմպանից ն ծառայում է նան որպես հոտառության օրգանից պարզունակ կարծր քիմքի առջնի հատվածում գտնվող խոանների միջով դեպի շնչափողը տանող օդի ուղի: Այն որոշ չափով հիշեցնում է այն հարաբերությունը, որը տեղի ունի երկշնչավոր ձկների բերանաըմպանում: Այսպիսով, հոտառական օրգանը մտնում է շնչական օրգանների կազմի մեջ ն առաջացնում դրա սկզբի մասը: Խռիկային ապարատը հետաճման է ենթարկվում, որի հետնանքով էլ բերանաըմպանը համեմատաբար ավելի պարզ է կառուցված: Գլխաղիքի ծայրային մասը բնորոշ է նրանով, որ նախկին ստատիկ օրգան լողափամփուշտը փոխարկվել է ցամաքային պայմաններին հարմարված շնչառության օրգանի` թոքերի: Ձկների նման, երկկենցաղների առջնի աղիքային բաժնի կազմի մեջ նույնպես մտնում են կերակրափողը ն ստամոքսը: Կարճ, թեթնակի լայնացած հետին աղիքն իր թիկնային ոչ մեծ արտափքումով` կույր աղիքով, ներկայացնում է տիպիկ կոյանցք: Ցամաքային ողնաշարավորներից սողունների մարսողական ապարատում տարբերվում են նույն բաժինները, ինչ ն երկկենցաղների օրգանիզմում, սակայն դրանց խռիկները սաղմնային զարգացման շրջանում ենթարկվում են հետաճման: Ավելի պարզունակ սողունների բերանաըմպանի հատվածում, կարծր քիմքի գոյացման շնորհիվ, ցայտուն կերպով նկատվում է բերանի ն քթի խոռոչների միջն եղած սահմանը: Նկատենք, որ բերանի խոռոչը ըմպանից, ինչպես ն երկկենցաղներինը (բացի կոկորդիլոսներից), չի բաժանված քիմքային վարագույրով: Որոշ սողունների առջնի աղիքային բաժինը ստամոքսի հատվածում ձնավորում է հատուկ կառուցվածքներ, այն է` ստամոքսի գեղձային ն մկանային բաժիններ, որոնք առանձնապես ուժեղ են զարգացած թռչունների մարսողական ապարատում: Հետին աղիքային բաժինն ընդհանուր առմամբ պահպանում է նույն հասարակ հարաբերություններն, ինչ ն երկկենցաղների մոտ, ընդ որում, մողեսների ն որոշ սողունների մոտ ակնհայտ ձնով արտահայտված է նան կույր պարկը, որով որոշ չափով հետին աղիքային բաժինը տարբերակվում է կույր աղիքի ն կոյանցքի: Կաթնասունների մարսողական օրգանները հասնում են կատարելագործման բարձր աստիճանի, քանի որ դրանց օրգանիզմում ընթացող կյանքի արտահայտումներն նս ընթանում են բուռն կերպով: Բերանաըմպանային բաժինը բացի խռիկային ապարատի հետաճմանը, բնորոշվում է օդի անցման համար անցքի, այսինքն` քթի խոռոչի ն հոտառական օրգանի ավելի լրիվ մեկուսացումով պինդ ն հեղուկ սննդանյութեր ընդունող ուղիներից, այսինքն`

բերանի խոռոչից: Այդ մեկուսացումը տեղի ունի ոչ միայն վերնից, փակ կարծր քիմիքի ձնավորման, այլ նան հետնից, կակուղ քիմքի կամ քիմքային վարագույրի առաջացմանը շնորհիվ: Միայն ըմպանի հատվածը շնչառական ն մարսողական ուղիների համար մնում է ընդհանուր: Այդպիսի փոփոխության շնորհիվ կաթնասունների մոտ գլխաղիք են համարում միմիայն մարսողական ուղու սկզբի մասերը, բերանի խոռոչը ն ըմպանը: Կաթնասունների, ինչպես նան երկկենցաղների ն սողունների մարսողական ապարատում, որպես բուն առջնի աղիքային բաժին են համարում միայն կերակրափողը ն ստամոքսը: Այդ հիման վրա էլ ամբողջ շնչառական օրգանների համալիրը ենթակա է առանձին նկարագրության, այնուամենայնիվ, նկատի է առվում այն, որ բացառաությամբ քթի խոռոչից, այդ համալիրը հանդիսանում է ըմպանի հետին հատվածի ձնափոխման արդյունքը: Կաթնասունների միջին կամ բարակ աղիքային բաժինը բաժանվում է երեք մասի` տասներկումատնյա, աղիճ կամ լղար ն զստաղիքների: Հետին կամ հաստ աղիքային բաժինն նս ենթարկվել է զգալի փոփոխության: Այն կորցնում է կոյանցքի նշանակությունը (բացառությամբ միանցքանիների, այն է` քարբի ( ), բադակտուց) ն սաղմնային շրջանում բոլորովին անջատվում է միզային ն սեռական դրսատար ուղիներից: Հետին աղիքային բաժինն երկարում ն իր հերթին բաժանվում է կույր, շրջանակաձն ն ուղիղ աղիքների:

ԳԼԽԱՂԻՔԻ ԿԱՄ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ձնավորված (դիֆինիտիվ) բերանաըմպանը տեղադրված է կենդանու գլխի հատվածում ն բնորոշ է իր բաղադրիչ մասերի մեծ բազմազանությամբ, որը կապված է այդ բաժնի բազմակողմանի նշանակության հետ: Գլխաղիքի սկզբի մասում գտնվում են բերանի խոռոչի օրգանները. բերանի խոռոչը լորձաթաղանթի հատուկ ծալքով բաժանվում է դրա հետնում ընկած մասից` ըմպանից: Բերանի խոռոչն արտաքինից սահմանափակված լինելով շրթունքներով ն թշերով, իսկ ներսից` լնդերով ն վերին ու ստորին ատամային կամարներով, կոչվում է բերանի նախադուռ: Բերանի խոռոչի ներքին, այսինքն` ատամների ներսի մասը, որտեղ տեղավորվում է լեզուն, ներկայացնում է բուն բերանի խոռոչը: Բերանի նախադուռը բուն բերանի խոռոչի հետ հաղորդակցվում է վերջին սեղանատամի հետնում:

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Բուն բերանի խոռոչի վերին պատն է կազմում կարծր քիմքը, որի նեցուկային մասն են հանդիսանում վերին ծնոտի ն կտրիչ ոսկրների քիմքային ելունները, ն մասամբ էլ քիմքոսկրների հորիզոնական թիթեղները: Կարծր քիմքը դեպի հետ շարունակվում է կակուղ քիմքի կամ քիմքային վարագույրի, որն իջնում է դեպի լեզվի արմատը ն հանդիսանում է բուն բերանի խոռոչի հետին սահմանը: Բերանի խոռոչի հատակն ընկած է ստորին ծնոտի մարմնի աջ ն ձախ սեղանատամային մասերի միջն: Կողմնային ն առջնի պատեր կարելի է համարել դեպի խոռոչն ուղղված շրթունքներն ու թշերը: Ողնաշարավոր կենդանիների ապրելակերպին ն տարբերատեսակ կերերի ընդունման բնույթին համապատասխան բերանի խոռոչի մուտքի կառուցվածքը տարբեր է: Որոշ ողնաշարավորների (ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ) բերանի մուտքը շրջապատված է շատ կարծր, քիչ ճկուն ծալքեր առաջացնող ընդհանուր մաշկով` պարզունակ շրթունքներով, որոնք ստեղծում են մեծ մասամբ հատկապես սողունների մոտ, բավականին մեծածավալ բերանի ճեղք: Այդպիսի պարզունակ շրթունքները սեփական մկաններ չունեն ն իրենք անշարժ են: Դրանք ամբողջությամբ ենթակա են ծնոտների շարժմանը, որոնք իրենց հեռացմամբ ն մոտեցմամբ բացում ն փակում են բերանի խոռոչի մուտքը:

Կաթնասուն կենդանիների բերանի խոռոչը (բացառությամբ կոյանցքավորների) շրջապատված է մաշկային ծածկի շատ թե քիչ առանձնացած ն երկար ծալքերով: Այդ ծալքերը պարզունակ շրթունքների հետ համեմատած պահպանվել են միայն բերանի առջնի մասում (նկ. 20-1, 2)` առաջացնելով դրա կողմնային մասերում համարյա համատարած պատեր, որոնք կոչվում են թշեր (5): Բերանի մուտքային անցքը հետնապես փոքրացել է ն գրավել միայն դնչի առջնի մասը: Այդ ճեղքաձն անցքն ընդգրկող վերին ն ստորին ծալքերը ներկայացնում են իսկական (դեֆինիտիվ) շրթունքներ: Վերջիններս ունեն իրենց սեփական մկանները ն ծնոտներից անկախ ընդունակ են ինքնուրույն շարժվելու, բայց դրանց շարժունությունը տարբեր է տարբեր կենդանիների մոտ: Մի շարք կենդանիների մոտ դրանք շատ շարժուն են (ձիեր, մանր եղջերավորներ), մյուսների մոտ ավելի թույլ (խոշոր եղջերավորներ, խոզեր):

ԱՏԱՄՆԵՐ Ատամները-deոteՏ չնայած հանդիսանում են օրգանիզմի ամենակարծր գոյացությունները, սակայն էվոլյուցիայի տվյալները վկայում են, որ դրանց նս հատուկ է չափազանց լայն փոփոխականություն, որը վերաբերում է թե՛ դրանց ձնին, թե՛ քանակին, թե՛ դրանց բաղադրիչ մասերի հարաբերակցությանը: Այդ տարբերություններն ուղղակիորեն կախված են կենդանիների էվոլյուցիայում սերնդից սերունդ տեղի ունեցող կենսակերպի փոփոխությունից ն ընդունած կերատեսակների բնույթից: Դրանք անդրադառնում են ամբողջ ծնոտային զինվածության (ատամների) ու ազդում օրգանիզմի շատ համակարգերի վրա, ն դա է պատճառը, որ հնէաբանները մեծ ուշադրություն են հատկացնում ատամների ուսումնասիրությանը: Կաթնասուն կենդանիների էվոլյուցիայի ընթացքում ատամների տարբերակումը, անտարակույս, մեծ դեր է խաղացել: Հայտնի է, որ ըստ նշանակության այն կարելի է դասել կաթնասունների ուղեղի կեղնի ուժեղ զարգացման, մազային ծածկույթի ձեռք բերման ն կենդանածնության ընդունակության հետ: Ատամները պարզունակ ձնով ներկայացնում են բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի կոնաձն ելուններ ն պատմական մորֆոգենեզում հանդիսանում են մաշկային ծածկույթի ձնափոխված պլակոիդ թեփուկներ: Այդ փեփուկները երբեմն մինչն անգամ կոչվում են «Մաշկային ատամներ»: Դրանք զարգանում են այնպես, որ միացնող հյուսվածքը (մեզենխիման) պտկիկի ձնով արտամղելով դրա հիմնական թաղանթին բարձրանում է դեպի բազմաշերտ տափակ էպիթելը, (նկ. 11-2): Վերնամաշկի արտադրող շերտի բջիջները, որոնք պատյանի (շապիկի) ձնով շրջապատում են պտկիկը, դասավորվում են բարձր գլանիկների ձնով ն կոչվում են էմալ առաջացնողներ` էմալոբլաստներ (4): Ճիշտ այդպես էլ շարակցական հյուսվածքի այն բջիջները, որոնք պատում են պտկիկի ներքին պատը, սերտ կերպով խմբավորվում են մեկը մյուսի մոտ ն էպիթելի պես դասավորվում են մի շարքով ու կոչվում են դենտին առաջացնողներ` դենտինոբլաստներ (11): Դենտինոբլաստները` սկսած պտկիկի ծայրից մինչն դրա հիմքն առաջացնում են դենտին, իսկ էմալոբլաստներն իրենց հիմքային ծայրերով վերափոխվում են բավականաչափ ամրություն ունեցող նյութի` էմալի կամ մի նյութի, որը շատ մոտ է էմալին (վիտրոդենտին): Էմալը ոչ մեծ պարկուճով հագնում է դենտինի կոնի ծայրը: Այդ կոնաձն ելունը էպիթելը ծակելով, դուրս է գալիս դրա մակերեսի վրա ն ըստ երկարության մեծանալով, դառնում է մաշկի բանող ատամ, այսինքն` թեփուկ (8): Այդ թեփուկի հիմքի մոտ սովորական ոսկրի տիպով շարակցական հյուսվածքից զարգանում է ոսկրային հիմքը` ցեմենտը (13): Համարյա նույն ձնով, իրենց կազմի մեջ ունենալով երեք բաղադրիչ մասեր` դենտին, էմալ ն ցեմենտ, ապագա բերանի խոռոչի մեջ խորացած մաշկային ծածկույթի վրա զարգանում են հասարակ կոնաձն ատամները, իսկ մաշկային ծածկույթը ձնափոխվում է բերանի լորձաթաղանթի: Ատամները հիմնադրվում են բերանի պատի զանգվածի լորձաթաղանթի մեջ արտափքումների ձնով ն սկզբնական շրջանում մնալով պատի խորքում, հետագայում դուրս են գալիս լորձաթաղանթի մակերեսի վրա: Մաշվելու հետ

մեկտեղ դրանք ատամների գոյություն ունեցող նախադրումներից փոխարինվում են նոր սերունդով:

Նկ. 11. Պլակոիդ թեփուկի (մաշկային ատամի) զարգացման գծապատկեր: Ա-վերնամաշկ, Բ-մաշկահիմք: 1-Լորձային բջիջ, 2-մաշկային ատամի առաջին սկզբնավորում, 3-բազմաշերտ էպիթելի բջիջներ, 4,5,6,10,11-մաշկային ատամի հետագա ձնափոխություն (4-էմալի նախածիններ, 5-դենտին, 6էմալ, 10-շարակցահյուսվածքային պտկիկ, 11-դենտինի նախածին), 8-մաշկային ատամ, որը դուրս է եկել մակերեսի վրա, 9-շարակցական հյուսվածք, 12-անոթներ, 13-ցեմենտ:

Ջրային ողնաշարավորների մեծ մասի հասարակ կոնաձն ատամները ծառայում են միայն բռնած կերը պահելու համար ն կարող են տեղադրվել բերանաըմպանի տարբեր տեղերում, սակայն դրանք սովորաբար տեղավորվում են բերանի լայն մուտքային անցքի եզրի ուղղությամբ: Դրանք միատիպ` հոմոդոնտ են ն համեմատաբար արագ մաշվում են ու կենդանու ողջ կյանքի ընթացքում, բազմիցս հեշտությամբ, փոխարինվում են նույնպիսի նոր ատամներով: Ատամների այսպիսի անընդհատ հերթափոխումը ն բազմաթիվ անգամ դրանց վերականգնումը կոչվում է ատամների բազմահերթափոխություն` պոլիֆիոդոնտիզմ: Սննդատու նյութերի առատությունը ջրային գիշատիչների համար, որպիսիք, ըստ երնույթին, եղել են ցամաքային ողնաշարավորների նախնիները, կերի յուրաքանչյուր մասնիկը լավ յուրացնելու համար չեն պահանջել դրա խնամքով մանրացումը: Կենդանիներն աստիճանաբար ցամաքի վրա տեղափոխվելու հետ մեկտեղ, սննդանյութերի ավելի սակավության պայմաններում, ֆիլոգենեզում ձնավորվել է ավելի կատարյալ ատամային համակարգ: Ատամների այդպիսի պատմական ձնափոխությունների ուղիներն ընդհանուր առմամբ հանգում են հետնյալին. 1) առաջացել են ատամների ամրության ուժեղացմանը, հետնաբար` քիչ մաշվածությանը ն հերթափոխ սերունդների պակասեցմանը նպաստող նոր հատկություններ, քանի որ ատամների թույլ լինելը ն դրանց հաճախակի հերթափոխումը խանգարում էր սննդառության պլանաչափությանը, որը, ի դեպ, ցամաքում ոչ միշտ էր հյութալի ն առատ: Այդ տեսակետից կենդանի էին մնում ավելի շատ հարմարված օրգանիզմները, 2) ատամները կենտրոնանում են բերանի խոռոչի սահմանափակ ն շատ խիստ որոշակի մասերում` գոյացնելով ատամնակամարներ (արկադաներ), որի շնորհիվ հասկանալի է դառնում ն ատամների զարգացման բուն ընթացքի որոշ փոփոխությունը, 3) հիշյալ փոփոխություններին զուգահեռ միննույն կենդանու ատամնակամարներում սկսվել է արտահայտվել ատամների տարբերակումն ըստ դրանց

գործունեության: Ատամների մի խումբը` ժանիքները հարմարված են մնացել բռնած կենդանի սնունդն ամուր պահելու համար, ինչպես նան որպես հարձակման ն ինքնապաշտպանության միջոց: Ատամների մյուս խումբը` կտրիչները վերափոխվել են կենդանի կամ բուսական սննդի բռնելուն, կծելուն կամ կտորների բաժանելուն, իսկ ատամների հաջորդ խումբը` սեղանատամները` սնունդը մանրացնելու, իսկ որոշ կաթնասունների մոտ` նան կերը լավ տրորելու համար: Այդպիսով, միննույն կենդանու ատամները դարձել են այլատիպային` հետերոդոնտ ատամներ: Այդ բոլորը միայն բարեշրջման (էվոլյուցիայի) ընդհանուր նշաններ են: Արտաքին միջավայրի պայմանների տարբերությունը տարբեր կենդանիների ատամնակամարներում առաջացրել է դրանց ձների փոփոխություններ, որոնք կախված են սննդի հայթայթման ն ընդունման եղանակից. օրինակ` գիշատիչների, ամենակերների ն խոտակերների ատամները: Ատամնային զինման տարբերակման (դիֆերենցման) ընդհանուր գործընթացը երնում է ֆիլոգենեզի հետնյալ տվյալներից:

Նկ. 12. Ատամների ֆիլոգենեզի գծապատկեր: 1-Հասարակ կոնաձն տիպ, 2, 3-եռատամնավոր տիպ` անհավասար կոներով, 4-եռատամնավոր տիպ` համաչափ կոներով, 5-եռբլրակավոր տիպ, 6, 7-քառաբլրակավոր տիպ, 8-ծալքավոր տիպ, 9լուսնաձն տիպ:

Կարճապսակ ատամների ֆիլոգենեզը: Հասարակ կոնաձն ատամը (նկ. 12-1) պատմականորեն զարգացման ընթացքում բարդացել է ամենից առաջ իսկական արմատի զարգացման ուղղությամբ, այնուհետն ատամի արմատի ն բերանի խոռոչում ազատ դուրս ցցվող կոնի միջն եղած սահմանում առաջացել է ոչ մեծ հաստացում, կամ գոտի-Ըiոջսlսm, որը ծառայում է որպես ազատ կոնի կամ ատամի պսակի հիմք: Ազատ կոնն ստացել է ատամի պսակ անունը: Այդպիսի հասարակ կոնաձն

ատամը կարելի է համարել ելակետային ձնի բարդացման առաջին կամ հապլոդոնտ փուլ: Նման տիպի կոնաձն ատամները հիմնականում ծառայում են բռնած կենդանի որսն ամուր պահելու համար: Խորը տարբերակման են ենթարկվել սեղանատամները, որոնց մասին կխոսվի հետագա փուլերը նկարագրելու ժամանակ: Բարդացման երկրորդ` եռբլրակավորփուլը բնորոշ է նրանով, որ ատամի գոտու վրա, բացի գլխավոր առաջնային կոնից, նան երկու լրացուցիչ փոքրիկ կոների առկայությամբ, որոնցից մեկն ընկած է գլխավոր կոնից առաջ, իսկ մյուսը` հետին մասում, ընդ որում, բոլոր երեք կոները գտնվում են մեկ հարթության վրա, ինչպես չչափրաստած սղոցի ատամները (2): Այս ձնի ատամներն են մեկ հասարակ չճյուղավորված արմատ, բայց արդեն երկայնակի թեթնակի ակոսով նշվում է դրա հետագա բաժանման հնարավորությունը երկու արմատի: Ատամների տարբերկման երրորդ` եռատամայինփուլում (3, 4) ատամի պսակային մասը մի քիչ ավելի ուժեղ է վեր բարձրանում ատամի գոտուց, ընդ որում առջնի ն հետին կոները (պարա ն մետակոները) հասնում են սկզբնական (միջին, այսինքն` պրոտոկոնի) մեծությանը, ն ստացվում է երեք` ակնհայտ զարգացած կոներով օժտված ատամ: Նշված փուլում ատամի արմատն արդեն դառնում է կրկնակի, որի հետնանքով այն ավելի ամուր կերպով է պահվում ծնոտի ատամնախորշում: Ստորին ատամնակամարի ատամները վերին ծնոտի ատամների հետ շփվելիս դրանցից յուրաքանչյուրի առանձին կոները մտնում են իրար դիմաց գտնվող մյուս ատամի միջկոնային տարածությունները: Երկրորդ ն երրորդ փուլերում սեղանատամներն արդեն ընդունակ են կերանյութը հեշտությամբ կտորների բաժանելու, իսկ որպես բռնիչներ ն պատռողներ գլխավորապես ծառայում են ժանիքները, որոնք չնայած իրենց զանգվածով մեծանալուն, այնուամենայնիվ, պահպանում են կոնաձն ատամների տիպը: Ատամների տարբերակման չորրորդ` եռաբլրակավոր փուլը զգալիորեն տարբերվում է նրանով, որ սկզբնական (միջին) կոնը լրացուցիչների նկատմամբ այնպես է տեղաշարժված լինում, որ վերին ծնոտի ատամների վրա այն ( ) տեղաշարժվում է դեպի ներս, այսինքն` դեպի լեզվային մակերեսը, իսկ առջնի ( ) ն հետին ( ) կոները դասավորվում են արտաքին կողմին մոտիկ, այսինքն` թշի կողմը: Ստորին ծնոտի վրա կատարվում է ուղղակի հակառակ տեղափոխությունը, այսինքն` առաջնային ( ) կոնը տեղափոխվում է թշի, իսկ առջնի ն հետին ( ն ) կոները` լեզվի կողմը: Այսպիսով, յուրաքանչյուր ատամի վրա գտնվող կոները տեղակայվում են եռանկյան անկյուններում (5): Նկարագրվող փուլում ատամի կոները մի քիչ ավելի ցածր են ն նախորդ փուլերի ատամների համեմատությամբ բութ, այդ պատճառով էլ կոչվում են ոչ թե կոներ, այլ բլրակներ, իսկ իրենք ատամները` բլրակավոր: Ինքնին հասկանալի է, որ միաժամանակ մեծանում է վերին ծնոտի ատամների, ստորին ծնոտի ատամների հետ շփվելու մակերեսը, այսինքն` ձնավորվում է ավելի ընդարձակ ծամիչ մակերես, ն պինդ սննդատու նյութերն այդպիսի ատամների միջոցով ջարդվում, մանրացվում ու տրորվում է, այլ ոչ թե միայն կտրատվում է մասերի, ինչպես նախորդ տիպի ատամների ժամանակ: Հետագայում շատանում է բլրակների քանակը ն աճում է ծամող մակերեսի լայնությունը, այսինքն` եռբլրակային ատամներից ձնավորվում են քառա, հինգ ն վեց բլրակային ն վերջին հաշվով, բազմաբլրակային ատամներ (6, 7):: Շատ հաճախ դրանք (հետին սեղանատամները) պահպանվում են նախորդ ատամնային ձնի հետ միաժամանակ: Ընտանի կենդանիներից նմանատիպ ատամներ ունեն ամենակերները, իսկ մասամբ էլ մսակերները, ընդ որում, վերջինների մոտ գլխավորապես տարածված է ատամնաձն տիպը, իսկ ամենակերների մոտ` բլրակավոր տիպը: Բնորոշ է, որ սեղանատամների շարքերի մեջ մեծ բարդացում է նկատվում ատամնակամարի հետին ատամներում (հիմնական սեղանատամներում), մինչդեռ առջնի սեղանատամները (նախասեղանատամները) սովորաբար ունեն ավելի պարզ կառուցվածք: Սեղանատամների պատմական բարդացման նկարագրված բոլոր փուլերը, այսինքն` եռատամնավոր ն բլրակավոր տիպերը, որոնք պատկանում են կարճապսակ (բրախիոդոնտ) ատամների շարքին (նկ. 13Ա, Բ, Գ), դրանց համար ընդհանուր նշաններ

են հանդիսանում ա)բաղադրիչ մասերի միատեսակ փոխհարաբերությունները, այսինքն` դենտինը (2) ստեղծում է ամբողջ ատամի ընդհանուր ձնը, էմալը գլխադրի ձնով պատում է միայն ատամի պսակը (1), իսկ ցեմենտը` միայն ատամի արմատը (3), բ) ատամի պսակը, որը դուրս գալով ծնոտային եզրի ազատ մակերեսի վրա, մնում է այստեղ մինչն կենդանու կյանքի վերջը ն միայն ենթարկվում է մաշման:

Նկ. 13. Ատամների տարբեր տիպերի կտրվածքի կիսագծապատկեր: Ա-շների եռատամնավոր ատամ, Բ-շների բազմաբլրակավոր ատամ, Գ- ամենակերների բազմաբլրակավոր ատամ, Դ-ձիու ծալքավոր ատամ: 1-Էմալ, 2-դենտին, 3-ցեմենտ, 4-ատամի խողովակ` միջուկով, 5-ձագարներ:

Երկարապսակ ատամներ: Սեղանատամների այդ տիպը կարելի է կոչել ծալքավոր(նկ. 13Դ): Ծալքավոր ատամներն, ըստ երնույթին, առաջացել են քառաբլրակավոր ատամների նախորդ չորրորդ փուլի բարդացման հետնանքով (նկ. 12-7): Բլրակներն ուժեղ չափով վեր են բարձրանում, միաձուլվում իրար, որպես մեկ ամբողջություն, ն ապա նույն ատամի պսակի վրա առաջացնում են ծալքեր: Ատամի մաշվող մակերեսի վրա հատկապես նկատվում է, որ բարձունքներն ունեն ուռուցիկ գոգավոր ձն, որոնք իրենց ձնով հիշեցնում են լուսինը դրա սկզբի մեկ քառորդ շրջանում: (9) ն բնորոշ են որոճող Այդպիսի ատամները կոչվում են լուսնաձնկենդանիների համար: Այս տիպի ատամների մաշվող մակերեսի վրա գտնվում են ցեմենտով լցված մեկական կամ երկուական փոսեր, որոնք կոչվում են ձագարներ: Ծալքավոր ատամների սաղմնային զարգացումը շատ բարդ է: Ծալքերի բարդացման շնորհիվ ձիերի մոտ ձնավորվում են բարձր գլանաձն ծալքավորատամներ (այդ գործընթացը կարելի է նկատել ձիեր բրածո նախնիների գտածո ատամներում) (նկ. 14): Դրանց մաշվող մակերեսի վրա վերին ատամային կամարում նույնպես նկատվում են ոչ ճիշտ ձնի ցեմենտով լցված խոր ձագարներ: Ի տարբերություն կարճապսակ ատամների` երկարապսակ գլանաձն ատամների ծալքավոր տիպի համար բնորոշ նշանները, բացի դրանց մեծությունից ն ձնից, հանդիսանում են` ա) ատամի բաղադրիչ տարրերի փոխհարաբերության փոփոխությունը, որ ցեմենտը տարածվում է ատամի պսակի վրա էմալի վրայից (նկ. 13Դ) ն մտնում են պսակի մեջ`

ծամիչ մակերեսի կողմից, բ) ծամող մակերեսի մաշվելու հետ զուգընթաց, ատամը երկար ժամանակ լնդից դեպի վեր է բարձրանում, որին նպաստում է այն, որ պսակը շատ երկար է լինում: Էմալը տարածված է դրա վրա ն լնդի մեջ խորացած մասում (Դ-1'), գ) ատամի արմատի ուշ ն աստիճանական ձնավորումը:

Նկ.14. Ձիու ծալքավոր ատամի էվոլյուցիան: Ա-անխիտերիումի (բրածո), Բ-հիպպոտերիումի (բրածո), Գ-ձիու սեղանատամներ:

Ատամնակամարները ն դրանց ընդհանուր բնութագիրը: Կաթնասունների` մասնավորապես ընտանի կենդանիների, ատամները խիստ կարգով տեղավորված են երկու ատամնակամարներով: Դրանցից մեկը տեղավորված է ստորին ծնոտի մարմնի վրա գտնվող ատամնախորշերում-arԸսՏ deոtaliՏ maոdibսlariՏ, մյուսը` առաջինին հակառակ դիրքով` դասավորված է վերին ծնոտների ն կտրիչ ոսկրների ատամնախորշերում-arԸսՏ deոtaliՏ maxillariՏ: Յուրաքանչյուր ատամնակամարի վրա տարբերում են կտրիչ ատամներ, ժանիքներ ն սեղանատամներ: Կտրիչ ատամները-deոteՏ iոԸiՏivi (նկ. 15-1), ծառայում են կերի բաժինը բռնելու ն կտրելու համար, ընկած են մյուս ատամների առջնի մասում ն անջատում են շրթունքային նախադուռը բերանի բուն խոռոչից: Դրանք տեղավորված են կտրիչ ոսկրների մարմնի ն ստորին ծնոտի մարմնի կտրիչային մասի ատամնախորշերում: Տարբեր կաթնասունների կտրիչ ատամներն իրենց կառուցվածքով նույնպես խոշոր քանակական ն որակական զանազանակերպությամբ տարբերվում են իրարից: Գիշատիչների կտրիչ ատամներն ունեն ավելի պարզ կառուցվածք: Կրծողների կտրիչ ատամները համապատասխանում են հատուկ դերի ն երկար ժամանակ աճում են արմատի կողմից դեպի վեր, որը բարձրանում է ատամի մաշվելու կապակցությամբ: Բացի դրանից, կրծողների ատամների բաղադրիչ մասերի փոխհարաբերությունը փոքր-ինչ այլ

է: Որոճող կենդանիների կտրիչ ատամները քանակով շատ են (4 զույգ) ն գտնվում են միայն ստորին ծնոտի ատամնակամարի վրա, իսկ վերինում` բոլորովին անհետացել են: Դրանք ձիերի մոտ խիստ տարբերվում են:

Նկ. 15. Շան կարծր քիմքի ն վերին ատամնակամարի ատամների գծապատկեր: 1-(11, 12, 13)-Կտրիչ ատամներ, 2-(Շ)-ժանիք, 3-(թ1, թ2, թ3)-նախասեղանատամներ, 4-(Խ1, Խ2, Խ3)հիմնական սեղանատամներ, 5-քիմքային կար, 6-քիմքային թմբիկներ, 7-կտրիչային պտկիկ:

Ժանիքներ-deոteՏ Ըaոiոi (2) նույնպես ուժեղ չափով, հատկապես մեծությամբ ն ձնով տարբերվում են միմյանցից, իսկ երբեմն դրանք բոլորովին բացակայում են: Ժանիքները տեղավորվում են յուրաքանչյուր ատամնակամարի վրա կտրիչ ն սեղանատամների միջն ընկած տարածությունում` սովորաբար թվով մեկական զույգ: Յուրաքանչյուր ժանիք կամ թեթնակի ծռված է (գիշատիչներ ն ձիեր), կամ ծռվածությունը շատ ուժեղ է արտահայտված (խոզեր): Այն ծառայում է որպես հարձակման ն ինքնապաշտպանության միջոց: Մի շարք կենդանատեսակների, օրինակ` խոզերի ժանիքները միննույն ժամանակ հանդիսանում են որպես կեռիկներ հողից արմատներ հանելու համար: Սեղանատամները-deոteՏ molareՏ (3, 4) մյուս ատամների համեմատությամբ ատամնակամարում գրավում են հետին դիրք, թշի ներսին մասում ն իրենց հարող լնդերով բաժանում են այս մասի բերանի նախադուռը բուն բերանի խոռոչից:

Դրանց դերը կայանում է սննդատու նյութերի մանրացման մեջ: Առջնի երեք (երբեմն չորս) սեղանատամներն ընդունված է անվանել նախասեղանատամներքraemolareՏ, կամ կեղծ սեղանատամներ (3),, քանի որ դրանք ունեն երկու սերունդ` կաթնային ն մնայուն, մի բան, որ հատուկ է նան կտրիչ ն ժանիք ատամներին: Հետին երեք (հազվադեպ չորս) սեղանատամները կոչվում են աղացող-molareՏ, կամ իսկական սեղանատամներ, որոնք չունեն կաթնային նախորդներ (4), այսինքն` չեն փոխվում: Ատամների սերունդները: Կաթնասունների ատամները, ըստ իրենց դուրս գալու ժամանակի ն աշխատանքի երկարատնության, բաժանվում են կաթնային ն մնայուն ատամների: Կաթնատամները-deոteՏ deԸidսi քանակապես քիչ են ն գործում են միայն կենդանու երիտասարդ տարիքում: Դրանք ավելի կարճ են, թույլ զարգացած ն համեմատաբար շուտ մաշվում են, ընդ որում, դրանց սնող անոթը սեղմվում է, արմատն աստիճանաբար ներծծվում ն դրա մնացորդները դուրս են մղվում հաջորդ սերնդի կողմից: Մնայուն ատամները-deոteՏ քermaոeոteՏ ներկայացնում են ատամների երկրորդ սերունդը, դրանք դուրս են մղում կաթնատամների մնացորդներին ն գործում են արդեն կենդանու ողջ մնացած կյանքի ընթացքում:

ԸՆՏԱՆԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԱՏԱՄՆԵՐԻ ԲԱՆԱՁԵՎԸ

Կաթնատամներ ՁԻ

Iմ , Cմ , Pմ

Մնայուն ատամներ

142 2

3 1 3 I ,C ,P ,M 3 1 3

162 2 32

202 2

ՈՐՈՃՈՂՆԵՐ Iմ , Cմ , Pմ

102 2

0 0 3 I ,C ,P ,M 4 0 3

ԽՈԶ

Iմ , Cմ , Pմ

142 2

3 1 4 I ,C ,P ,M 3 1 4

222 2

ՇՈՒՆ

Iմ , Cմ , Pմ

162 2

3 1 4 I ,C ,P ,M 3 1 4

212 2

ԿԱՏՈՒ

Iմ , Cմ , Pմ

132 2

3 1 3 I ,C ,P ,M 3 1 2

152 2

Կաթնասունների մեծ մասին հատուկ է միայն մեկ անգամ ատամների փոխումը, այսինքն դիֆիոդոնտիզմ, բայց շատ սակավ դեպքերում հայտնաբերվում են «նախակաթնային» սկզբնավորումները ն նույնիսկ «հետմնայուն ատամների» սերունդները: Այդպիսի բացառությունները համարվում են հետասերում ն ցույց են տալիս միայն այն, որ կաթնասուններին, շատ հեռու անցյալում, հատուկ է եղել ատամների բազմահերթափոխությունը` պոլիֆիոդոնտիզմը: Վերին ատամնակամարի ատամների խմբերն (կտրիչ, ժանիք ն սեղանատամեր) իրենց կառուցվածքի բաղադրատարրերի ն քանակի մանրամասնությունների տեսակետից կարող են տարբերվել ստորին ատամնակամարում զետեղված ատամների համապատասխան խմբերից, բայց յուրաքանչյուր ատամնակամարի վրա ատամների աջ

մասն ինչպես հայելու անդրադարձումը, լրիվ չափով համապատասխանում է ատամների ձախ մասին, այսինքն` ատամները հանդիսանում են խիստ զույգ գոյացություններ, որի հետնանքով էլ ատամնային զինվածության բանաձնն ունի պարզ կառուցվածք: Ատամների զույգ լինելը հնարավորություն է տալիս կազմել ատամների թվային բանաձնը, միայն վերին ն ստորին ատամնակամարի մի կեսի ատամների քանակների հաշվով: Վերցնելով յուրաքանչյուր կամարի ատամների կեսը` կազմում են բանաձն, որտեղ համարիչի թվերը ցույց են տալիս վերին ատամնակամարի ատամների կեսի քանակը, իսկ հայտարարը` ստորին ատամնակամարի կազմի մեջ մտնող ատամների կեսի քանակը: Կաթնասունների մեծ մասի վերին ն ստորին ատամների ատամնակամարները, հետնապես ն ծնոտները, խիստ կերպով ստույգ համընկնում են միմյանց ն ընկած են իրար դիմաց: Այդպիսի ատամներով ծնոտները կոչվում են իզոգնատ կամ համընկնող ցնոտներ: Այդպիսի ծնոտներով օժտված են գիշատիչները, ամենակերները: Մյուս կաթնասունների վերին ատամնակամարն ունի ավելի լայն սեղանատամներ ն վերին ծնոտներն ավելի լայնադիրք են, այնպես որ ստորին յուրաքանչյուր սեղանատամի միայն մի մասն է համընկնում իր դիմացի վերին ատամի մի մասի հետ: Այդպիսի ծնոտները կոչվում են անիզոգնատ կամ չհամընկնող (ձիեր, որոճողներ):

ԼԵԶՈՒ Լեզուն-liոջսa նախնական վիճակում իրենից ներկայացնում է բերանի խոռոչի հատակի լորձաթաղանթի հասարակ ծալք, որը սկզբնական շրջանում ծառայել է իբրն մխոց` հեղուկ ներծծելու ն կերը բերանի խոռոչից դեպի մարսողական խողովակի մերձակա բաժինը հրելու համար կամ թե ուղղակի որպես սննդանյութերի շոշափելիքի օրգան: Նկատենք, որ այդ լորձաթաղանթային ծալքը նույնիսկ չունի իր սեփական շարժիչ մկանները այլ ենթարկվում է լեզվի արմատի հետ սերտ կապված ենթալեզվային ոսկրային լծակների վրա ազդող մկանների աշխատանքին: Լեզվի այդպիսի պարզունակ կառուցվածք, մի շարք շեղումներով, գոյություն ունի ձկների դասում: Ցամաքային երկկենցաղների, սողունների ն կաթնասունների լեզուն ունի բարդ կառուցվածք: Այն արդեն օժտված է սեփական մկաններով ն տարբեր տեսակի կենդանիների մոտ կատարում է չափազանց բազմազան աշխատանքներ: Կաթնասունների լեզուն (նկ. 16) զարգացած է բավական ուժեղ ն ծնոտների փակված ժամանակ գրավում է ամբողջ բերանի բուն խոռոչը: Կողքերից այն հարում է լնդերին, կտրիչ ն սեղանատամների ատամնակամարներին, թիկնային մակերեսով շփվում է կարծր ն փափուկ քիմքին, իսկ դեպի հետ այն իր արմատով համարյա հասնում է մինչն կոկորդը: Լեզուն հարուստ է դեպի տարբեր կողմ ընթացող մկաններով, որի շնորհիվ էլ այն արտակարգ շարժուն է: Դրա գլխավոր զանգվածը կապված է բերանի խոռոչի հատակի հետ, ազատ է մնում միայն դրա առջնի հատվածը, այն է` լեզվի ծայրը: Լեզվի մկանների մեջ տարբերվում են երկու խմբեր` դրանցից մեկը որպես լեզվի սեփական մկաններ, տեղավորված են բացառապես բուն լեզվի զանգվածում, իսկ մյուս խումբը` սկսվելով բերանի խոռոչի հարնան ենթալեզվային ոսկրից, ն ստորին ծնոտից վերջանում են լեզվում (տես լեզվի մկանների նկարագրությունը ձիու մոտ): Լեզուն արտաքինից ծածկված է լորձաթաղանթով, որի էպիթելը բազմաշերտ տափակ է: Լորձաթաղանթը լեզվից անցնում է իր հարակից օրգանների վրա: Լեզվի թիկնային մակերեսի վրա լորձաթաղանթն առաջացնում է տարբեր կառուցվածքի պտկիկներ. դրանցից մի քանիսն ունեն զուտ մեխանիկական նշանակություն` ինչպես թելաձն ն կոնաձն պտկիկները (ոչ բոլոր կենդանիների մոտ), մյուսները` սնկաձն, խրամապատ ն տերնաձն պտկիկները (ա, բ, գ) օժտված են սննդանյութի համը որոշելու համար հատուկ հարմարանքներով. այդ հարմարանքները ճաշակելիքի կոճղեզներն են (նկ. 17-3):

Նկ. 16. Շան լեզուն: 1-Լեզվի ծայր, 2-լեզվի մարմին, 3-լեզվի արմատ, 4-սնկաձն պտկիկներ, 5-խրամապատ պտկիկներ, 6-տերնաձն պտկիկներ, 7-լեզվի մեջքի ակոս, 8-նշիկ, 9-լեզվամակկոկորդային ծալք, 10-կոնաձն (թելաձն) պտկիկներ:

Նկ. 17. Լեզվի պտկիկների կառուցվածքի գծապատկեր: Ա-թելսաձն, Բ-սնկաձն, Գ-խրամապատ, Դ-տերնաձն պտկիկներ: 1, 2-Գեղձեր, 3-ճաշակելիքի կոճղեզներ, 4-շարակցական հյուսվածք:

ԹՔԱԳԵՂՁԵՐ

Բարդ թքագեղձերը-ջlaոdսlae ՏalvialeՏ ջրային ողնաշարավորների մոտ բացակայում են, դրանք տարբեր աստիճանի են զարգացած միայն ցամաքային ձների մոտ: Դա արդեն ցույց է տալիս, որ թքագեղձերի առաջացումը կապված է ինչպես բերանի խոռոչի լորձաթաղանթը, այնպես էլ ընդունվող կոշտ կերանյութը խոնավացնելու ն լորձապատելու անհրաժեշտության հետ:

Նկ. 18. Շան թքագեղձերի դասավորությունը: 1-հարականջային գեղձ, 2-դրա արտածորանը, 3-մեծ ծամիչ մկան, 4-ենթածնոտային գեղձ, 5-դրա արտածորանը, 6-ենթալեզվային երկարածորան գեղձ, 7-դրա արատածորանը, 8-ենթալեզվային կարճածորան գեղձ:

Բերանի գեղձերն բարձր զարգացման են հասնում կաթնասունների դասում: Բացի նախորդ բաժիններում նկարագրված շրթունքային, թշային, լեզվային ն քիմքային ներպատային գեղձակույտերից (փաթեթներից), հայտնի են նան երեք զույգ խոշոր արտապատային թքագեղձեր, այն է` հարականջային (նկ. 18), ենթածնոտային ն ենթալեզվային` իր երկու տիպի կառուցվածքով` բազմաթիվ կարճ ծորաններով ն երկար ծորանով (վերջինը բացակայում է միայն ձիերի մոտ):

ԸՄՊԱՆ Ըմպանը-քհaryոx (նկ. 34) իրենից ներկայացնում է բերանաըմպանի կամ գլխաղիքի հետին բաժինը ն բերանի խոռոչից բաժանված է փափուկ քիմքով կամ քիմքային վարագույրով: Վերջինիս ն լեզվի արմատի միջն առաջանում է դեպի ըմպանի մուտքն ընթացող մի դեպքում մեծ, մյուսում` փոքր անցք, որի միջով կերազանգվածը բերանից անցնում է ըմպանի խոռոչ, իսկ ըմպանից էլ` ըմպանակերակրափողային մուտքով դեպի կերակրափող: Ըմպանի միջով անցնում է նան շնչառական ուղին, որը սկսվում է քթի խոռոչից խոանների միջով ու հասնում է մինչն կոկորդը: Այսպիսով, ըմպանում խաչաձնվում են մարսողական ն շնչառական ուղիները: Շնորհիվ դրան ըմպանի ներսը պատած լորձաթաղանթի` շնչառական կամ քթային (վերին) մասը-( ) -քarՏ ոaՏaliՏ ծածկված է թարթիչավոր, իսկ մարսողական կամ կոկորդային (ստորին) մասը`( ) -քarՏ laryոջea բազմաշերտ տափակ էպիթելով: Նշված այդ երկու մասերը, բացի էպիթելային դաշտի սահմանազատ տարբերությունից, բաժանվում են միմյանցից նան քիմքաըմպանային աղեղով-arԸսՏ քalatoքհaryոջeսՏ, որը, որպես լորձաթաղանթի ծալք, սկսվում է փափուկ քիմքի ն ձգվում դեպի ըմպանի կողմնային պատերը: Ծալքերն իրար հետ միանում են կերակրափողի

մուտքի վերին մասում: Այդ ծալքերն առաջացել են քիմքաըմպանային զույգ մկաններով, որոնք ունեն նույն ուղղությունը, դրա համար էլ կերազանգվածը կուլ տալու ժամանակ ըմպանի քթային մասը, շնորհիվ փափուկ քիմքի բարձրացմանը ն հիշյալ մկանների կծկմանը, անջատվում է կոկորդային մասից, իսկ կոկորդի մուտքը փակվում է կոկորդի հատուկ փականների դեր կատարող աճառներով, այն է` մակկոկորդով ն շերեփաձն աճառներով:

Նկ. 19. Ըմպանի ն ենթալեզվային ոսկրի մկանների դասավորման գծապատկեր: 1-Քիմքային մկան, 2-քիմքաըմպանային մկան, 3-թնաըմպանային մկան, 4-քիմքային վարագույրը բարձրացնող մկան, 5-ենթալեզվաըմպանային մկան, 6-եղջրաըմպանային մկան, 7վահանաըմպանային մկան, 8-մատանիաըմպանային մկան, 10-եղջերաենթալեզվային մկան, 11ենթալեզվավահանային մկան, 12-կրծքաենթալեզվային ն ուսաենթալեզվային մկան, 13կրծքավահանային մկան, 14-ենթալեզվային ոսկրի միջին հատոն, 15-ենթալեզվային ոսկրի փոքր ն 17-մեծ եղջյուրներ, 16-լեզվային ելուն (կտրված է), 18-կոկորդի վահանաձն աճառ, 19-մատանիաձն աճառ, 20-շնչափողի առաջին օղակ, 21-կերակրափող, 22-վերին ծնոտի բլուր:

Ըմպանի կուլ տալու գործունեությանը համապատասխան, դրա պատերում գեր զարգացած են մկանները, որոնք առավելապես ձնավորում են ըմպանի երեք զույգ սեղմակները (նկ. 19): Ըմպանի շնչառական գործունեությունն ապահովվում է միայն մեկ զույգ ենթալեզվաըմպանային մկանով, որը հանդիսանում է որպես ըմպանը լայնացնող մկան, միաժամանակ թուլացնելով բոլոր սեղմիչները ն իջեցնելով քիմքային վարագույրն իր հենակետային վիճակին: Ըմպանի պատերում, բացի թված հինգ անցքերից (բերանաըմպանային, ըմպանակերակրափողային, զույգ քթաըմպանային ն ըմպանակոկորդային), գտնվում են նս մեկ զույգ անցքեր, որոնք ուղղվում են դեպի լսողական կամ եվստախյան խողովակները ն այնուհետն դեպի միջին ականջի թմբկախոռոչը: Դրանք հնագույն անցյալում գոյություն ունեցող խռիկային ճեղքի մնացորդներն են:

ՁԻՈՒ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Բերանը-օՏ հանդիսանում է մարսողական ուղու առջնի մասը ն սննդանյութերի ընդունիչը: Բերանի ոսկրային նեցուկն են կազմում վերին ն ստորին ծնոտները, կտրիչ ոսկրները, մասամբ` քիմքոսկրները: Բերանի խոռոչը, որը մաշկի նման պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, սաղմնային զարգացման շրջանում առաջացել է շնորհիվ սաղմնային արտաքին թերթիկի ներփքման, որը ճեղքի միջոցով միանում է ներքին (աղիքային) խողովակի հետ: Բերանի խոռոչի օրգանների կառուցվածքը ցույց է տալիս, որ դրանք հարմարվել են կատարելու յուրահատուկ մի շարք գործառույթներ` 1) շրթունքներով շոշափելու ն սննդանյութը բռնելու, 2) դրա պինդ բաղադրիչ մասերը մանրացնելու հատուկ օրգանների` ատամների միջոցով, որոնց ծամիչ մակերեսի ներքո սննդանյութն ուղղորդվում է մի կողմից լեզվի, իսկ մյուս կողմից բերանի խոռոչի կողմնային պատերի` թշերի միջոցով, 3) լեզվի վրա ցրված ճաշակելիքի կոճղեզների միջոցով հետազոտելու ընդունած կերի համը, 4) թքագեղձերի արտադրած հյութով թրջելու կերը, ն վերջապես 5) բերանի խոռոչում ձնավորած կերազանգվածը լեզվի միջոցով տեղափոխելու դեպի ըմպան:

ՇՐԹՈՒՆՔՆԵՐ

Ձիերն օժտված են համեմատաբար երկար ն շարժուն շրթունքներով-labia (նկ. 21-3, 4), որը դրանց հնարավորություն է ընձեռնում կողմնորոշելու սննդանութի բնույթը ն ընտրելու անհրաժեշտները: Վերին ն ստորին շրթունքների ազատ եզրերի միջն առաջացած բերանի ճեղքը-rima oriՏ բավական մեծ է ն կողքերից համարյա հասնում է մինչն առջնի սեղանատամի տարածքը:

Նկ. 20. Ձիու դեմքային հատված (դունչ): 1-Վերին շրթունք, 2-ստորին շրթունք, 3-կզակ, 4-բերանի անկյուն, 5-թուշ, 6-անոթային կտրույչի տեղը, 7-երակներ (մաշկի տակ), 8-քթի ներսի ն 9-կողմնային թներ:

Վերին շրթունքը– -labiսm Տսքerior Տ. dorՏale (նկ. 20-1) հարում է քթի անցքերին ն կապված է կտրիչ ոսկրների մարմնի վերշրթունքային մակերեսի հետ:

Նկարագրվող շրթունքի ազատ եզրն աջ ն ձախ կողմերից անցնում է ստորին շրթունքի -ԸommiՏՏսra labiorսm, որտեղ վրա` առաջացնելով շրթունքների ձուլանըձնավորվում է բերանի անկյունը-aոջսlսՏ oriՏ (4): Վերին շրթունքի արտաքին մակերեսի վրա, միջին սագիտալ հարթությունում գտնվում է գոգավոր ակոսիկ, որը կոչվում է ֆիլտր-քհiltrսm: Ստորին շրթունքը-labiսm iոferior Տ. veոtrale (2) հարում է կզակին ն ամրացած է ստորին ծնոտի մարմնի կտրիչային մասի ստորշրթունքային կամ կզակային մակերեսին: Վերին ն ստորին շրթունքներն արտաքինից պատած են մաշկով, որտեղ ցրված են երկար ն կոպիտ շոշափելիքի մազեր: Շրթունքների ներքին մակերեսը, որը հարում է կտրիչ ատամներին ն լնդերին, պատած է լորձաթաղանթով, որի էպիթելը բազմաշերտ տափակ է: Շրթունքների մաշկի ն լորձաթաղանթի միջն գտնվող շարակցահյուսվածքային նեցուկում տեղադրվում են մկանները ն շրթունքային գեղձերը: Շրթունքների իրար մոտեցման ժամանակ լորձաթաղանթը հպվում է կտրիչ ատամներին ու լնդերին. այն ունի դեղնավարդագույն երանգ ն հաճախ ունենում է սն պիգմենտավորված տեղամասեր: Մաշկի անցումը լորձաթաղանթին ակնհայտ արտահայտված է շրթունքային եզրի երկարությամբ: Շրթունքների զանգվածում գտնվող մկանները հարմարված են ոչ միայն բերանի ճեղքի բացմանը կամ փակմանը, այլն հնարավորություն են տալիս կատարելու տարբեր տեսակի շարժումներ: Շրթունքային գեղձերը-ջlaոdսlae labialeՏ տեղադրված են. շրթունքների լորձաթաղանթի ենթալորձային շերտում, ն բազմաթիվ անցքերով բացվում են բերանի նախադռան շրթունքային մասում: Գեղձերը գլխավորապես կենտրոնացված են շրթունքների ձուլանի կամ բերանի անկյան հատվածում (նկ. 32-1), մինչդեռ դրանց առջնի մասում, հատկապես ստորին շրթունքում, դրանք շատ նոսր են տարածված:

Նկ. 21. Ձիու գլխի դեմքային հատվածի սագիտալ կտրվածք: 1-Թնանման աճառ, 2-կտրիչ ոսկր, 3-վերին շրթունք, 4-ստորին շրթունք, 5-շրթունքային նախադուռ, 6-կզակ, 7-ստորին ծնոտի սագիտալ կտրվածք, 8-կզակալեզվային մկան, 9-բերանի խոռոչի ենթալեզվային հատակ, 10-լեզվի ծայր, 11, 12-կարծր քիմք, 13-քթի աճառային միջնապատ, 14քթոսկր:

Ստորին շրթունքը` շարունակվելով դեպի հետ առաջացնում է բավական ակնհայտ -meոtսm (նկ. 20-3, 21-6): արտահայտված բարձունք, որը կոչվում է կզակԴրա շարակցահյուսվածքային նեցուկում, ճարպային հյուսվածքի միջնաշերտով հանդերձ, գտնվում է կզակային մկանը-m. meոtaliՏ: Կզակի մաշկը բարակ է, դրա ծածկող մազերի միջն գտնվում են երկար` շոշափելիքի մազեր:

ԹՇԵՐ Թուշը-bսԸԸa (նկ. 20-5), բերանի անկյուններից սկսած, շարունակվում է դեպի հետ, մինչն մեծ ծամիչ մկանի առջնի եզրագիծը, իսկ ներսի կողմից անցնում է այդ մկանի տակով մինչն լորձաթաղանթից ձնավորված թնածնոտային ծալք-քliԸa քteryջomaոdibսlariՏ, որը տեղադրված է վերին ն ստորին ծնոտների միջն, սեղանատամների հետին մասում: Բառի նեղ իմաստով թուշ է կոչվում միայն դրա առջնի մասը, իսկ հետնի մասը ծածկված լինելով մեծ ծամիչ մկանով, մտնում է մեծ ծամիչ մկանի -reջio maՏՏeteriԸa-մեջ: Թշերն արտաքինից հատվածիծածկված են մաշկով, իսկ ներսից պատած են դեղնավարդագույն, սն պիգմենտավորված լորձաթաղանթով: Լորձաթաղանթը թշերից անցնում է ծնոտների լնդերին ն, այդպիսով, ձնավորում է բերանի նախադռան անդրթշային հատվածը: Վերին ծնոտի 3-րդ սեղանատամի մակարդակին` բերանի նախադռան անդրթշային հատվածի լորձաթաղանթի վրա գտնվում է ցածր դիրքով ընկած թքային պտկիկքaքilla ՏalvialiՏ, որի վրա բացվում է հարականջային թքագեղձի ծորանի անցքը: Թշերի զանգվածի մեջ շարակցական հյուսվածքում տեղավորված են լայնակի զոլավոր մկաններ ն թշային գեղձեր-ջlaոdսlae bսԸԸaleՏ: Թշի հատվածում գլխավորապես ընկած են թշի մկանները, այն է` թշամկանը-m. bսԸԸiոator ն ստորին շրթունքն իջեցնող մկանը-m. deքreՏՏor labii iոferioriՏ, այստեղով են անցնում նան այտամկանը-m. ziջomatiԸսՏ ն շրթունքների ենթամաշկային մկանըm. ՏսbԸսtaոeսՏ labiorսm: Թշերի առկայությունը ստեղծում է ավելի նպաստավոր պայմաններ ընդունած կերը սեղանատամների կողմից մանրացնելու համար, այսպես` արտաքինից ձնավորելով բերանի խոռոչի կողմնային պատերը, դրանք արգելակում են մանրացված կերի մասնիկները բերանից դուրս թափվելուն, իսկ թշի մկանները կերը վերստին վերադարձնում են ատամների մանրացնող (ծամիչ) մակերեսի վրա: Թշային վերին գեղձերը-ջl. bսԸԸaleՏ dorՏaleՏ (նկ. 323) տեղադրված լինելով թշի լորձաթաղանթում, ձգվում են վերին ծնոտի ատամնախորշային եզրի երկարությամբ ընդ որում, դրանց հետին մասն ուժեղ է զարգացած ն ծածկված է այստեղ գտնվող ծամիչ մկանով (բ), որն ընկած է դեմքային կատարի տակ ուղղված լինելով դեպի վերին ծնոտի բլրի-tսber maxillae հետին մասը: Առջնի հատվածն առանձին գեղձակույտերի ձնով տեղադրված է մեծ ծամիչ մկանի առջնի մասում ն ընդհատումներով ձգվում է մինչն շրթունքների ձուլանը կամ բերանի անկյունը, որտեղ միանում է շրթունքային գեղձերին: Թշային ստորին գեղձերը-ջl. bսԸԸaleՏ veոtraleՏ (4), նախորդ գեղձերի համեմատ տեղադրված են ավելի առաջ սկսվում են մեծ ծամիչ մկանի առջնի մասից ն հասնում մինչն բերանի անկյունը: Դրանք ծածկված են թշային ն ստորին շրթունքը խոնարհող մկաններով ն լավ երնում են գեղձերի սահմանում այդ մկանների երկայնակի կտրվածքի ժամանակ: Թշային վերին ն ստորին գեղձերը բազմաթիվ ծորաններով բացվում են բերանի նախադռան անդրթշային հատվածում:

Նկ. 22. Տարբեր տարիքի ձիերի բռնիչ ատամի սագիտալ կտրվածքներ: Ա-3 տարեկան, Բ-5 տարեկան, Գ-9 տարեկան, Դ-շատ ծեր ձիու: 1-Բերանում ատամի տեսանելի մաս (պսակ), 2-ատամի թաքնված մաս (արմատ), 3-ատամի բաժակ, 4-ցեմենտ, 5-էմալ, 6-դենտին, 7-միջուկ, 8-ատամի հետագա աճող մաս, 9-ատամի մաշված, անհետացած մասեր: Նկարը ցույց է տալիս ծնոտից ատամի աստիճանական դեպի վերբարձրացման գործընթացը (ա), որն ուղեկցվում է արմատի աճումով ն պսակի մաշումով, ինչպես նան խոռոչի լցումով ն ծեր հասակում արմատի վրա մեծ քանակի ցեմենտի գոյացումով (4'):

ԼՆԴԵՐ Լնդերը-ջiոջiva բերանի խոռոչի վարդագույն լորձաթաղանթի այն մասերն են, որոնք պատում են ծնոտների ատամների պսակի հիմքամերձ տեսանելի մասերը: Ատամների պսակների հիմքային մասերի եզրերի երկարությամբ լինդն անցնում է ծնոտների ատամնախորշերի վերնոսկրի վրա: Լինդը ոսկրներին միացած է սերտ, որովհետն չունի ենթալորձային շերտ: Վերջին սեղանատամների հետին մասից լինդը շարունակվում է դեպի վերնում նշած թնածնոտային ծալքը-քliԸa քteryջomaոdibսlariՏ: Այդ ծալքի հիմքն է կազմում թնածնոտային կապանը-liջ. քteryջomaոdibսlare:

ԱՏԱՄՆԵՐ Ձիերի վերին ն ստորին ատամների-deոteՏ կեսն ունի հետնյալ բանաձնը` 1 , Շ , թ , Խ : Յուրաքանչյուր ատամնակամարի վրա գտնվող երեք զույգ կտրիչ ատամներից երկուսը (կենտրոնականը) կոչվում են բռնիչներ, դրանցից դեպի կողմ գտնվում են աջ ն ձախ միջին կտրիչները, իսկ ամենից կողմնայինները կոչվում են (աջ ն ձախ) եզրային կտրիչներ:

Մնայուն կտրիչները-deոteՏ iոԸiՏivi քermaոeոteՏ ձիերի մոտ բնորոշ են իրենց ծռված սեպի տեսքով ն պատկանում են երկարապսակ ծալքավոր ատամների տիպին: Բերանում ատամի տեսանելի մասն առանց սահմանների անցնում է լնդի մեջ խորասուզված մասին` վզիկը չի արտահայտված: Թեպետ բերանի խոռոչում ատամի տեսանելի մասն ընդունված է կոչել ատամի պսակ-Ըoroոa deոtiՏ (նկ. 22-1), բայց ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ այդ տիպի ատամների պսակային մասը համարվում է այն, որը խորը կերպով մտնում է լնդի ն այնուհետն կտրիչ ոսկրի մարմնի ատամնախորշի մեջ, մինչն այնտեղ, որտեղ անհետանում է էմալը, իսկ մնացած, ծայրային մասը համապատասխանում է ատամի արմատին: Այդպիսի ատամները կենդանու կյանքի ընթացքում ծնոտից վեր են բարձրանում բավական տնական ժամանակ: Կտրիչ ատամի դեպի շրթունքն ուղղված մակերեսը, ատամի երկարությամբ ուռուցիկ է ն կոչվում է շրթունքային մակերես: Պսակի մոտ այն լայն է ն դրա վրայով անցնում է մեկ, սակավ դեպքերում երկու երկարավուն թեք ակոսներ, դեպի «արմատը» շրթունքային մակերեսն աստիճանաբար նեղանում է ն դառնում եզր: Ատամի պսակի հակադիր` լեզվային մակերեսը, ըստ երկարության, գոգավոր է ն սկսած պսակից մինչն «արմատը» նույնպես նեղանում է: Այն ունի գլանի տեսք ն ընկած է ներքին եզրին ավելի մոտիկ: Պսակի ներսի ն կողմնային մասերին, ընդհակառակը, հատուկ է եզրային տեսքը, որն ավելի նեղ է կողմնային մասում: Եզրերը թեթնակի լայնանում են դեպի արմատը, որի ծայրում դրանք նորից նեղանում են: , Չմաշված ատամի պսակի կտրող կամ ծամող մակերեսը-faԸieՏ maՏtiԸatoria յուրահատուկ է նրանով, որ իր վրա կրում է էմալի երկու արտահայտված ծալքեր: Դրանցից մեկն ավելի զանգվածային է ու բարձր ն ընկած է շրթունքային եզրին զուգահեռ, որի շնորհիվ էլ կոչվում է շրթունքային ծալք, իսկ մյուսը տեղավորված է լեզվի եզրի ուղղությամբ ն կոչվում է լեզվային ծալք: Կողքերից դրանք ցածրանում են ն անցնում միմյանց վրա, իսկ դրանց միջն մնում է ձվաձն փոս, որը կոչվում է ատամի բաժակ-Ըalix deոtiՏ (3): Նշված երկու ծալքերն էլ կյանքի ընթացքում արագ մաշվում են (Բ-9) ն անհետանում, այնպես որ շփվող եզրերը լինում են արդեն մեկ մակարդակի վրա ն հետագա մաշման ժամանակ շրջապատում են ատամի բաժակը մինչն դրա անհետացման պահը (Դ-9): Ատամի բաժակն սկզբում ունենում է լայնակի` ձվաձն տեսք, իսկ դեպի հատակը դառնում է կլորավուն: Դրա խորությունը ստորին կտրիչներում 7 մմ է, իսկ վերիններում` մոտ 14 մմ: Բերված թվական տվյալներից դժվար չէ եզրահանգել, որ վերին կտրիչների բաժակների խորությունը գրեթե կրկնակի գերազանցում է ստորիններին: Արմատի նեղացված ծայրում երնում է դեպի արմատի խոռոչըԸavսm deոtiՏ տանող մուտքը, որը լցված է ատամի միջուկով-քսlքa deոtiՏ (7): Կտրիչ ատամի սագիտալ ուղղությամբ կատարված սղոցվածքը ցույց է տալիս, որ ատամի խոռոչին հատուկ է երկար խողովակաձն տեսքը, որի գագաթը հարում է շրթունքային մակերեսին: Խողովակը գագաթի մասում աստիճանաբար միաձուլվում է մուգ շագանակագույն դենտինի հետ. մաշվող մակերեսի կողմից այն նկատվում է որպես մուգ բիծ, որը կոչվում է ատամի աստղ (կամ Ժիրարի աստղ): Էմալը-ՏսbՏtaոtia adamaոtiոa (Բ-5) գրեթե պատում է ամբողջ դենտինը-ՏսbՏtaոtia ebսrոea ն միայն արմատի հատվածում վերանում է, իսկ կտրող ծայրում թեքվում է դեպի բաժակի ներսը, առաջացնելով շրթունքային ն լեզվային ծալքեր: Ցեմենտը-ՏսbՏtaոtia oՏՏea գտնվելով էմալից դուրս` նույնպես տարածվում է ամբողջ ատամի մակերեսով (4) ն իր ազատ ծայրով մտնում է բաժակի ներսը` ստեղծելով դրա ներքին պատը ն հատակը: Բաժակի հատակը բավական հաստ է, բայց նեղ, ն երբ ատամը մաշվում է մինչն բաժակի հատակը, այն ժամանակ մնացորդը կոչվում է բաժակի հետք: Կտրիչների յուրահատուկ արտաքին ձնի շնորհիվ, դրանց կտրող մակերեսը (նկ. 23) կենդանու տարիքի ընթացքում մաշվելով փոխում է իր գծագրությունը. պսակի մոտ լայնակի կտրվածքն ունի ձվաձն տեսք, որի երկար առանցքն ընթանում է աջից դեպի

ձախ, այսինքն` ատամնակամարի երկարությամբ, ավելի խորը մասի կտրվածքը մոտենում է կլոր ձնին, իսկ էլ ավելի խորը` եռանկյունու ձնին ն, վերջապես, ատամի արմատի հատվածում այն նորից ձեռք է բերում ձվաձն տեսք, բայց արդեն հակառակ ձվաձն, այսինքն` երկար առանցքով այն դրված է լինում շրթունքային մակերեսից դեպի լեզվային մակերեսը (առջնից դեպի հետ):

Նկ. 23. Ձիու ստորին ծնոտի կտրիչ ատամները տարբեր հասակներում: 1-2 Տարեկան, 2-2.5 տարեկան, 3-3.5 տարեկան, 4-4,5 տարեկան, 5-7 տարեկան, 6-12 տարեկան, 7-շատ ծեր ձի:

Այսպիսով, կտրվածքի ձնով կարելի է որոշել կենդանու տարիքը` 1) երիտասարդ կենդանիների մոտ այն լինում է լայնակի ձվաձն տեսքի (նկ. 23-1, 2, 3, 4, 5), 2) միջին տարիք ունեցող ձիերինը (6) լինում է կլորավուն, 3) ծեր ձիերինը` եռանկյունաձն, 4) շատ ծեր ձիերինը (7)` հակառակ օվալաձն, այսինքն` երկար առանցքով ուղղված է շրթունքային մակերեսից դեպի լեզվային մակերեսը: Կողքից դիտելիս երնում է, որ երիտասարդ կենդաների վերին ն ստորին իրար հպված (փակված) կտրիչների շրթունքային մակերեսներն ունենում են կանոնավոր աղեղի ձն (նկ. 24Ա): Հասակի ընթացքում աղեղի տեսքն աստիճանաբար անցնում է սուր անկյան, որի գագաթը գտնվում է փակման կետում (Բ), ծնոտներում նստած ատամների արմատները մոտենում են մեկը մյուսին: Վերին կտրիչները ստորիններից ավելի լայն են ն զանգվածային: Կաթնային կտրիչները-deոteՏ iոԸiՏivi deԸidսi մնայուն կտրիչներից զգալիորեն կարճ են, դրանց գույնն ավելի սպիտակ է, ն բոլորի մոտ խիստ արտահայտված է պսակը, որը բաժանված է արմատից վզիկով. դրանք իրենց արմատներով համեմատաբար ավելի ծանծաղ են նստած ատամնախորշերում: Կաթնատամների առաջացման ժամանակը ն դրանց փոխումը նույնպես կախված է կենդանու տարիքից: Այսպիսով, 5 տարեկանում կաթնային կտրիչների փոխարինումը մնայուն կտրիչներով արդեն ավարտվում է: Մաշվող մակերեսների գծագրությունը ցույց է տալիս լայնակի ձվաձն տեսք ն ծնոտների փակվելու դեպքում բռնիչներն առաջացնում են կանոնավոր աղեղ:

Նկ. 24. Հասակի ընթացքում կտրիչ ատամների աղեղի փոփոխման գծապատկեր: Ա-երիտասարդ հասակ` կանոնավոր աղեղով, Բ-ծեր հասակ` սեպաձն աղեղով: 1-Վերին բռնիչ, 2-ստորին բռնիչ:

Այսպես` ստորին ծնոտի վրա` 1) կաթնային բռնիչները (1մ1), դուրս են գալիս մինչն ծնվելը կամ ծնվելուց հետո առաջին շաբաթում, հազվադեպ երկրորդ շաբաթից ավելի ուշ, 2) կաթնային միջին կտրիչները (1մ2) դուրս են գալիս առաջին 2-4 շաբաթների ընթացքում, հազվադեպ ավելի ուշ (8 շաբաթում), 3) կաթնային եզրային կտրիչները (1մ3) դուրս են գալիս մոտավորապես կես տարվա (5-9 ամիսների) ընթացքում: Այսպիսով, առաջին տարվա ընթացքում բոլոր կաթնատամներն արդեն առկա են լինում, ընդ որում, եզրային կտրիչները դեռ միայն նոր են սկսվում մաշվել, 4) 1,5 տարում բռնիչների բաժակն անհետանում է, 5) 2 տարեկան հասակում անհետանում են միջին կտրիչների բաժակները ն միննույն ժամանակ ընկնում են բռնիչները, այնպես որ 2,5 տարեկան հասակում արդեն սկսվում է կաթնային բռնիչների փոխարինումը մնայուն բռնիչներով: Փոխումը` 1) 2,5 տարեկան հասակում դուրս են գալիս մշտական բռնիչներն իրենց շրթունքային ծալքերով (11) (նկ. 23-2), 2) 3 տարեկանում սկսվում է մաշվել բռնիչների շրթունքային ծալքը, 3) 3,5 տարեկանում դուրս են գալիս միջին կտրիչները (12), 4) 4 տարեկանում սկսվում է մաշվել միջին կտրիչների շրթունքային ծալքը, 5) 4,5 տարեկանում դուրս են գալիս եզրային կտրիչները (13) (4), 6) 5 տարեկանից սկսվում են մաշվել եզրային կտրիչների շրթունքային ծալքերը: Կտրիչների մասին վերը նշվածներից պարզ երնում է, որ հիմնական կենսաբանական ցուցանիշները ձիերի տարիքի որոշման ժամանակ կարող են ծառայել. 1) ատամների պարբերական փոխումը, 2) ատամների արտաքին ձնը, ատամի երկարությամբ փոփոխվող լայնակի կտրվածքի պատկերը, 3) կտրիչների աղեղի առջնի ուրվագծի փոփոխությունը, 4) մաշվող մակերեսի փոփոխությունը` ատամի բաժակ, բաժակի հետք, ատամի աստղի տեղափոխությունը: Ժանիքներ-deոteՏ Ըaոiոi (նկ. 25Ա-9): Կաթնային ժանիքները-deոteՏ Ըaոiոi deԸidսi զարգանում են, սկսած վեց ամսական հասակից, բայց սովորաբար դրանք այնքան փոքր են լինում, որ հազվագյուտ դեպքում են լնդերի միջով դուրս գալիս վերջինիս մակերեսի վրա: Մնայուն ժանիքները-deոteՏ Ըaոiոi քermaոeոteՏ դուրս են գալիս 3,5-5 տարեկան հասակում: Հովատակների մոտ դրանք գտնվում են ինչպես վերին, այնպես էլ ստորին ծնոտների վրա: Ժանիքները սեղանատամներից անջատված են անատամ եզրի զգալի տարածությամբ ն գտնվում են եզրային կտրիչներից ոչ մեծ հեռավորության վրա` ընդ որում, վերին ծնոտի վրա այդ տարածությունն ավելի մեծ է, քան

ստորինինը: Մնայուն ժանիքներն ունեն կորացած սեպի տեսք ուռուցիկությամբ ուղղված դեպի առաջ, առանց վզիկի են ն թեթնակի սեղմված են արտաքին ու ներսի կողմերից: Զամբիկների ժանիքները պատահում են շատ հազվադեպ ն սովորաբար լինում են թույլ զարգացած: Դրանք հաճախ լինում են միայն ստորին ծնոտի վրա, ավելի սակավ` վերին ծնոտի ն շատ հազվադեպ` երկու ծնոտների վրա: Սեղանատամները (նկ. 25) ինչպես արդեն հայտնի է ֆիլոգենեզի տվյալներից, ձիերի մոտ աչքի են ընկնում իրենց զգալի յուրահատկությամբ ն պատկանում են երկարապսակ ծալքավոր ատամների տիպին (նկ. 13Դ): Կաթնային սեղանատամներ-deոteՏ քraemolareՏ deԸidսi են համարվում սկզբի երեքը, այսինքն` ամեն մի ծնոտի կեսի վրա գտնվող նախասեղան-ատամները (նկ. 25Ա), այն դեպքում, երբ հետին երեքը, որոնք կոչվում են մնայուն սեղանատամներ` կաթնային նախորդներ չունեն: Կաթնային սեղանատամները դուրս են գալիս կամ մինչն կենդանու ծնվելը կամ ծնվելուց հետո առաջին մեկ շաբաթվա ընթացքում:

Նկ. 25. Ձիու սեղանատամների հասակային փոփոխություններ: Ա-կաթնային սեղանատամներ` 1, 2, 3-նախասեղանատամներ, 4, 5-մնայուն սեղանատամների սկզբնավորումներ, Բ-10,11-դուրս են եկել մնայուն սեղանատամներ, 1, 2, 3-կաթնային սեղանատամներ, Գ-զարգանում են մնայուն նախասեղանատամները, 14, 15, 16, որոնք դուրս են վանում կաթնատամները-1, 2, 3, 12-րդ սեղանատամի սկզբնավորում, 13-գայլատամ, 6, 7, 8-կտրիչ ատամներ, Դ-երիտասարդ սեղանատամների արմատների առաջացման սկիզբ, Ե-ատամների տեղաշարժ ն հետագա արմատների առաջացում, Զ-սեղանատամները ծերության հասակում, 6, 7, 8-կտրիչ ատամներ, 9-ժանիքներ, 10, 11, 12-սեղանատամներ, 14, 15, 16-նախասեղանատամներ: Մնայուն սեղանատամները-deոteՏ քermaոeոteՏ քraemolareՏ et molareՏ դուրս են գալիս այնպես, որ 1-ին ն 2-րդ նախասեղանատամները դուրս են գալիս մոտավորապես 2,5 տարում, իսկ 3,5 տարեկան հասակում դուրս է գալիս ըստ հաշվի 3-րդը:

Սեղանատամները դուրս են գալիս այսպես` 1-ին սեղանատամը հաճախ 6-9 ամսական հասակում, իսկ երբեմն դրա դուրս գալը ձգձգվում է մինչն 14 ամսական հասակը, 2-րդ սեղանատամը` 2-2,5 տարեկանում, 3-րդ սեղանատամը` 3,5-4,5 տարեկան հասակում:

Գայլատամը(նկ. 25Բ-13) սեղանատամների շարքում ամենաառաջինն է, ներկայացնում է որպես մնացորդ ն հազվագյուտ դեպքում գտնվում է ստորին ծնոտի վրա: Այն դուրս է գալիս առաջին տարվա առաջին կեսին ն չի փոխվում: Վերին սեղանատամները փոքր-ինչ կարճ են ստորիններից, բայց դրանցից ավելի զանգվածային են : Ձնով դրանք հիշեցնում են որպես քառանկյունաձն, իսկ մի քանիսն էլ եռանկյունաձն սյուներ: Դրանց մոտ ձնավորվում է երեք արմատ: Մաշվելու հետ մեկտեղ երկար, դեպի վեր բարձրացող ն համարյա քառակուսի ձնի լայնակի կտրվածք ունեցող պսակի մաշվող մակերեսում գտնվում են երկու` ցեմենտով լցված խոր ձագարներ (նկ. 26Ա-4): Միայն առաջին ն վերջին ատամներն իրենց լայնակի կտրվածքում եռանկյունաձն են, քանի որ դրանց ազատ մակերեսները (առաջինի մոտ առջնի իսկ հետինի մոտ հետնի) դառնում են բութ եզրեր: Էմալի երկայնակի ծալքերն ուժեղ են արտահայտված հատկապես թշային մակերեսի վրա: Աճի վերջում վերին սեղանատամները հասնում են 8ից 10,5 սմ բարձրության ընդ որում, դրանց ազատ, դուրս եկած մասը հասնում է 1,5-ից մինչն 2 սմ բարձրության: Հետագայում առաջացող արմատները (նկ. 25Դ) որոշ չափով դեպի կողմ են տարածվում ն դրանց ամրություն հաղորդելու համար երկարում են: Ներսի կողմում ընկած արմատն ավելի ուժեղ է զարգացած ն երբեմն բաժանվում է երկու ճյուղի: Իրենք ատամները տեղավորվում են ծնոտում ն նույնպես փոքր-ինչ դեպի արմատների կողմը հեռանում են իրարից: Ստորին սեղանատամներն իրենց լեզվային ն թշային կողմերից զգալիորեն սեղմված են: Դրանց ծամող մակերեսը վերին սեղանատամների համեմատությամբ փոքր է (նկ. 26Բ), բայց դրանք վերիններից փոքր-ինչ երկար են: Փակված ծնոտների դեպքում երնում է, որ վերին սեղանատամների ատամային կամարը ամբողջովին չի համընկնում ստորինի հետ, քանի որ ստորին ծնոտի աջ ն ձախ համանուն ատամները իրար ավելի մոտիկ են, քան վերինները, որը բնորոշ է խոտակերների համար (որը ցույց է տալիս ծնոտների ոչ լրիվ համընկնումը) (նկ. 27): Ստորին ատամների վրա, որպես կանոն, զարգանում են երկուական արմատներ` առջնի ն հետնի ատամների մոտ դրանց քանակը երբեմն լինում է երեքական հատ:

Նկ. 26. Ձիու սեղանատամների լայնակի կտրվածք: Ա-վերին սեղանատամ, Բ-ստորին սեղանատամ: 1-Դենտին (նշված է գծերով), 2-էմալ (նշված է սն գույնի), 3-ցեմենտ (նշված է կետերով), 4-ատամի ձագար, 5-հետնի եզր, 6-առջնի եզր, 7-լեզվային կողմ, 8-թշային կողմ:

Նկ. 27. Ձիու գլխի դիմային հատվածի լայնակի կտրվածք: 1-Քթային (վերին) խեցի, 2-ծնոտային (ստորին) խեցի, 3-քթի վերին (հոտառական) մուտք, 4-քթի միջին (ծոցային) մուտք, 5-քթի ստորին (շնչառական) մուտք, 6-քթի ընդհանուր մուտք, 7վերծնոտային ծոց, 8-քթարցունքային խողովակ, 9-ենթակնակապճային խողովակ, 10-քթի միջնապատ, 12-բերանի նախադռան անդրթշային մաս, 13-14-սեղանատամներ, 15-ստորին ծնոտ, 16-միջծնոտային մկան, 17-կզակալեզվային մկան, 18-կզակաենթալեզվային մկան, 20-թշային մկաններ, 21-լեզվի կտրվածք, 22-բերանի խոռոչ, 23-բերանի խոռոչի հատակ:

ԿԱՐԾՐ ՔԻՄՔ

Կարծր քիմքը-քalatսm dսrսm (նկ. 29Ա) իրենից ներկայացնում է լորձաթաղանթի պինդ գոյացություն, որն ընկած է բուն բերանի խոռոչի վերին պատի (առաստաղի) վրա: Դրա ոսկրային նեցուկն է հանդիսանում վերին ծնոտների ն կտրիչ ոսկրների քինքային ելունները ն քիմք ոսկրների հորիզոնական թիթեղները: Կարծր քիմքը միջին սագիտալ գծի վրա ունի քիմքային կարան-raքհe քalati (12): Քիմքային կարանի աջ ն ձախ կողմնային մասերում ընկած են 16-ից մինչն 18 հատ հարթ եզրերով քիմքային թմբիկներ-rսջae քalatiոae (10): Վերջիներս դեպի կտրիչ ատամներն ավելի պարզորոշ են արտահայտված ն դասավորված են իրարից ավելի հեռու: Մյուս կենդանիների մոտ գոյություն ունեցող կտրիչային պտկիկը հասունացած ձիերի մոտ հաճախ բացակայում է, այն կարելի է նկատել միայն սաղմերի ն մտրուկների մոտ, այստեղ նույնպես բացակայում է քթաքիմքային խողովակի բերանային անցքը: Ենթալորձային շերտը շատ հարուստ է երակային ցանցավորությամբ, որոնք դասավորված են 4-5 շարքերով ն օժտված են փապարյան մարմիններին նմանվող լայնացած մասերով:

ՓԱՓՈՒԿ ՔԻՄՔ

Փափուկ քիմքը-քalatսm molle, կամ քիմքային վարագույրը-velսm քalatiոսm (նկ. 34-8) իրենից ներկայացնում է թաղանթակազմ մկանային ծալք, որն անհամեմատ երկար է ձիերի մոտ ն հանդիսանում է կարծր քիմքի

շարունակությունը: Քիմքային վարագույրն իր միացման տեղից` քիմքոսկրի խոանային եզրերի ուղղությամբ, թեք ձնով իջնում է հետ ն ցած, հասնելով մինչն լեզվի արմատին` կազմելով բերանի խոռոչի հետին պատը: Դրա ազատ եզրը գոգավոր է ն կրում է քիմքային աղեղ-arԸսՏ քalatiոսՏ անունը, որը բերանի խոռոչի կողմից ընդգրկում է մակկոկորդի հիմային մասը` ձնավորելով ըմպանի մեջ բացվող բերանաըմպանային ճեղքաձն մուտք, -iՏtհmսՏ faսԸiսm: Ձիերի նշված մուտքը շատ ամուր կերպով փակված է. այդ պատճառով էլ նրանց շնչառությունը բերանի խոռոչի միջով խիստ դժվարացած է: Քիմքային վարագույրի կողմնային եզրերն ընկած է վերջին սեղանատամից փոքր-ինչ հետ. ամրանում են քիմք ն թնանման ոսկրներին ն թեքվելով դեպի լեզվի արմատը, աջից ն ձախից առաջացնում է այսպես կոչված քիմքալեզվային աղեղներ-arԸսՏ քalatiոoջloՏՏսՏ, որն իրենից ներկայացնում է լորձաթաղանթի լայն ծալք (նկ. 29Բ-5): Քիմքային աղեղի աջ ն ձախ եզրերից դեպի հետ` ըմպանի կողմնային պատերի վրայով դեպի կերակրափողի մուտքը, ձգվում են լորձաթաղանթային ծալքեր: Նշված աջ ն ձախ ծալքերը կերակրափողի առջնի ծայրի վերին մասում միանում են միմյանց, -arԸսՏ առաջացնելով համատարած քիմքաըմպանային աղեղքalatoքհariոջeսՏ: Փափուկ քիմքի առջնի կամ բերանային մակերեսը ծածկված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, իսկ հետին կամ ըմպանային մակերեսը` բազմաշարք թարթիչավոր էպիթելով: Դրա բերանային մակերեսի վրա բացվում են լորձային գեղձերի բազմաթիվ մանր անցքեր, իսկ ըմպանային մակերեսի վրա` շճային գեղձեր, որոնք տեղադրված են քիմքային վարագույրի զանգվածի մեջ, ն ամբողջությամբ վերցված կազմում են քիմքային գեղձերը-ջlaոdսlae քalatiոae:

Նկ. 28. Ձիու բերանի խոռոչի հատակը` լեզվածայրի տակ: 1-Ակկերկնեխտի օրգան, 2-ենթալեզվային կոծիծ` ենթածնոտային գեղձի ծորանով ն կոծիծային անցքերով, 3-կոծիծային հետին անցքեր, 4-կոծիծի առջնի անցքեր:

Ձիերի փափուկ քիմքի ըմպանային ն բերանային մակերեսների վրա լորձաթաղանթի մեջ գտնվում են ավշային ֆոլիկուլներ, որոնք առանձնապես բազմաթիվ են դրա սկզբնական մասում, միջին սագիտալ գծի շրջանում. այստեղ դրանցից ձնավորվում է քիմքային կենտ նշիկը-toոՏilla քalatiոa imքar:

Քիմքային վարագույրի քիմքալեզվային աղեղի ն լեզվի արմատի սահմանում աջից ու ձախից, երկարավուն ձվաձն բլրակավոր դաշտի ձնով, տեղավորված են քիմքային նշիկները-toոՏilla քalatiոae (նկ. 29-4, նկ. 30Ա)` փոսիկներով հանդերձ-foՏՏae toոՏillareՏ: Նշիկների զանգվածի մեջ տեղադրված են ավշային ֆոլիկուլներ: Քիմքային վարագույրի մկանները: Քիմքային մկան-m. քalatiոսՏ (նկ. 35Բ-1): Կարճ կամ երկար թիթեղանման ջլով իր սկիզբն է առնում խոանների եզրերը շրջապատող քիմքոսկրներից ն ուղղվում է դեպի քիմքային վարագույրը` մինչն դրա ազատ եզրը: Քիմքային մկանն իր կողմնային մասերով շփվում է աջ ն ձախ քիմքաըմպանային մկանների հետ: Քիմքային վարագույրը բարձրացնող մկան-m. levator veli քalatiոi (Ա-2): Այն սկիզբ է առնում ապառաժոսկրի թմբուկային մասի մկանային ելունից, ընթանում է լսողական խողովակի ուղղությամբ ն գանգի հիմքի տակով հասնում ըմպանի կողմնային մակերեսին ն վերջանում է քիմքային վարագույրի զանգվածում` դրա միջին սագիտալ գծի վրա, որտեղ ն միանում է մյուս կողմի համապատասխան մկանի հետ:

Նկ. 29. Ա-Ձիու կարծր քիմք, Բ-լեզու: 1-Լեզվի արմատ, 2-լեզվի մարմին, 3-լեզվի ծայր, 4-նշիկ, 5-քիմքալեզվային աղեղ, 6-տերնաձն պտկիկ, 7-խրամապատ պտկիկ, 8-սնկաձն պտկիկներ, 9-կարծր քիմք, 10-քիմքային թմբիկներ, 11լեզվամակկոկորդային ծալք, 12-քիմքային կարան:

Քիմքային վարագույրը լարող մկան-m. teոՏor veli քalatiոi (Ա-3): Նախորդ մկանի հետ միասին սկսվում է նույն ապառաժոսկրի թմբկային մասի մկանային ելունից ն կպած է լսողական խողովակին: Նախորդի համեմատությամբ գրավում է ավելի կողմնային դիրք ն ուղղվում է դեպի թնանման ոսկրը, այստեղ անցնում է

այդ ոսկորների կեռիկի վրայով, իր դիրքում պահվում է կապանով ն իր տակն ունի բուրզա: Այսպիսով, այդ տեղում, ձնավորվում է ճախարակ, որի սահմաններից դուրս մկանը հովհարաձն տարածվում է դեպի փափուկ քիմքի սկզբնական մասը: Այդ մկանների գործունեությունը սերտորեն կապված է կուլ տալու ակտի հետ, այն է` քիմքային վարագույրը բարձրացնող մկանը, ինչպես անունն է ցույց տալիս փափուկ քիմքը քաշում է դեպի վեր, այսինքն` դեպի ըմպանի առաստաղը ն փակելով խոանները, բացում է բերանի խոռոչի մուտքը դեպի ըմպանը, իսկ քիմքային վարագույրը լարող մկանը լարում է քիմքի խոանային մասը ն դրանով իսկ հնարավորություն է տալիս լեզվի հաստացող արմատին կերազանգվածը հեշտ կերպով հրելու դեպի ըմպանը: Քիմքային վարագույրի մկանների գործողությունները սերտորեն կապված են ըմպանի մկանների գործունեության հետ: Քիմքային մկանը կերը կուլ տալուց հետո կարճացնում է քիմքային վարագույրը, որը մկանի թուլացումից հետո արագ վերադառնում է իր նախկին, շնչառության գործնթացի համար սովորական դրությանը:

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՀԱՏԱԿԸ

Լեզվի մարմնի կողմնային մակերեսների ն լնդերի միջն` սեղանատամների հատվածում, ընկած բերանի խոռոչի հատակը (նկ. 27-23), իրենից ներկայացնում է մի ճեղք, որի խորքում բացվում են ենթալեզվային գեղձերի ծորանները: Լեզվի ծայրի տակ, այսինքն` ստորին ծնոտի մարմնի կտրիչային մասում, հատակը գրավում է բավական մեծ տարածություն (նկ. 28): Այստեղ միջին սագիտալ հարթությունից դեպի աջ ն ձախ ակնհայտ նկատվում է մեկական ոչ մեծ երկարավուն ծալքեր, որոնց ազատ եզրերին տեղավորված են մեկական բարձունքներ, որոնք կրում են ենթալեզվային կամ սոված կոծիծ, -ԸarսոԸսla ՏսbliոջսaliՏ (2) անունը: Ենթալեզվային կոծիծի վրա բացվում են ենթալեզվային թքագեղձի ծորանի անցքը: Հիշյալ ծալքի մոտ նկատվում են այստեղ բացվող փոքրիկ գեղձերի կոծիծային անցքեր-զlaոdսlaԸ ԸarսոԸսlareՏ Տ. toոՏilla ՏսbliոզսaliՏ, իսկ բռնիչներից ոչ հեռու` շատ փոքրիկ ճեղքաձն զույգ անցքեր, որոնք վերջանում են կարճ, կույր խողովակի` Ակկերկնեխտի օրգանի մեջ (1):

ԼԵԶՈՒ Ձիերի լեզուն-liոջսa (նկ. 29Բ) երկար է ն շարժուն: Կազմաբանորեն դրա վրա տարբերում են արմատ, մարմին ն ծայր (1, 2, 3): Լեզվի արմատը-radix liոջսae (1) գրավելով խորը, հետին դիրք, տարածվում է կոկորդի սկզբի մասից ն հասնում է մոտավորապես մինչն վերջին (Խ3) սեղանատամին ն սերտ կերպով կապված է ենթալեզվային ոսկրի հետ ու ունի միայն ակնհայտ արտահայտված թիկնային մակերես: Լեզվի մարմինը-ԸorքսՏ liոջսae (2) գրեթե երկու անգամ երկար է արմատից ն տեղավորվում է սեղանատամների միջն: Լայնակի կտրվածքում այն ունի մոտավորապես եռակող ձն (նկ. 27-21), ընդ որում, դրա ստորին կողը ազատ չէ, այլ լորձաթաղանթով ն մկաններով կապված է բերանի խոռոչի հատակի հետ: Մյուս երկու համանման (սիմետրիկ) կլորավուն կողերը, դրա կողմնային մակերեսներն անջատում են դեպի կարծր քիմքն ուղղված լեզվի թիկնային մակերեսից կամ լեզվի մեջքից: Լեզվի ծայրի սահմանում, լորձաթաղանթն ստորին մակերեսի վրա, միջին սագիտալ գծի ուղղությամբ, առաջացնում է ծալք, որը լավ նկատվում է լեզվի ծայրը դեպի վերն բարձրացնելու դեպքում ն կոչվում է լեզվի սանձ-freոսlսm liոջսae: Լեզվի ծայրը-aքex liոջսae (նկ. 29-1) մարմնից փոքր-ինչ կարճ է ն ազատ կլորավուն ծայրով, շփվում է կտրիչ ատամներին ն դրանց հարող լնդերին: Այն ունի երկու եզր ն երկու մակերես` թիկնային կամ վերին, ն ստորին: Լեզվի ծայրի թիկնային

մակերեսը շփվում է կարծր քիմքին, իսկ ստորինը` բերանի խոռոչի հատակի լորձաթաղանթին, որը ծածկում է ստորին ծնոտի կտրիչային մասը: Լեզվի մեջքը-dorՏսm liոջսae բնորոշ է փափուկ թելաձն պտկիկների-քaքillae filiformeՏ առկայությամբ, որոնք իրենց ծայրերով մեծ մասամբ ուղղված են դեպի հետ: Այդ պտկիկներն առաջացնելով լեզվի մեջքի վրա անհարթ թավշային մակերես ն կատարելով զուտ մեխանիկական դեր, նպաստում են լեզվի վրա սննդանյութերի պահվելուն, քանի որ սննդանյութերը ծամելու ընթացքում լեզվի կողմից մշտապես տրվում են սեղանատամների ծամիչ մակերեսի տակ: Բացի դրանից, լեզվի թիկնային մակերեսի (մեջքի) վրա գտնվում են ճաշակելիքի պտկիկներ, այն է` սնկաձն, խրամապատ ն տերնաձն: Այդ պտկիկների էպիթելի հաստության մեջ գտնում են ճաշակելիքի (համի) կոճղեզներ-ԸaliԸսli ջսՏtatorii, որոնք հարմարված են սննդանյութի համը հետազոտելու համար (նկ.17-3): Սնկաձն պտկիկները-քaքillae fսոջiformeՏ (նկ. 29Բ-8) ներկայացնում են լորձաթաղանթի բարձունքներ, որոնց ծայրերը սնկի գլխիկների նման լայն են: Դրանք զգալի թվով ցրված են լեզվի մեջքի ն դրա եզրերի վրա: Ունեն ոչ մեծ գնդասեղի գլխիկի մեծություն ն, հետնաբար, հասարակ աչքով տեսանելի են:

Նկ. 30. Քիմքի նշիկները` Ա-ձիու մոտ տեսքը արտաքին մակերեսից, Բ-շան ն Գ-եղջերավորի մոտ կտրվածքի մակերեսը: 1-Նշիկների փոսը, 2-նշիկի ճյուղավորված մուտքերը, 3-ավշային ֆոլիկուլներ, 4-նշիկ (շան մոտ):

Խրամապատ պտկիկները-քaքillae vallatae (դ) իրենց ձնով նման են սնկաձն պտկիկներին, բայց դրանցից ավելի խոշոր են: Նկարագրվող պտկիկները դուրս չեն գալիս լորձաթաղանթի էպիթելի մակերեսի վրա, այլ հարնան հատվածի լորձաթաղանթից սահմանազատված են օղակաձն ակոսով, որի արտաքին լանջը (կողը) կոչվում է թմբիկ: Ճաշակելիքի կոճղեզները տեղադրված են ակոսիկի պատերում, իսկ դրա հատակի մեջ իրենց արտածորաններով բացվում են ոչ մեծ շճային գեղձերը (նկ. 17-1, նկ. 29-7): Խրամապատ պտկիկները քանակով երկու` սակավ դեպքերում շատ, գտնվում են լեզվի արմատին ավելի մոտ, լեզվի մարմնի թիկնային մակերեսի վրա: Տերնաձն պտկիկները-քaքillae foliatae (նկ. 16-6, 29Բ,6) կազմված են լորձաթաղանթի իրար կողքի դարսված մի շարք ծալքերից, որոնք իրենց ձնով հիշեցնում են տերնիկների: Տերնաձն պտկիկները գտնվում են լեզվի արմատի աջ ն ձախ

կողմնային եզրերում, ընդ որում, յուրաքանչյուր կողմում այդ մեկական պտկիկն ունի երկար ձվաձն տեսք: Տերնիկների կողմնային պատերի վրա գտնվող բազմաշերտ էպիթելի մեջ ընկած են ճաշակելիքի կոճղեզներ: Ծալքերի հատակի միջն եղած տարածության մեջ բացվում են շճային գեղձերը, որոնք խոնավացում են թերթիկների պատերը: Այսպիսով, ընդունած կերը` շփվելով ն սահելով սնկաձն պտկիկների դուրս ցցված մասերի վրայով, այն արագ կերպով կարող է հետազոտվել համի նկատմամբ, իսկ կերի մզվածքային (էքստրակտային) նյութերն, ընկնելով խրամապատ պտկիկների ակոսի կամ տերնաձն պտկիկների ծալքերի մեջ, կարող են այստեղ պահվել որոշ ժամանակ ն համի տեսակետից որոշվել վերջնականապես ն ավելի մանրամասնորեն: Լեզվի արմատի վրա գտնվում են լեզվային լորձագեղձերի արտածորանների բազմաթիվ փոքր անցքեր, որոնք գտնվում են լորձաթաղանթի զանգվածի մեջ: Այդպիսի գեղձեր կան նան լեզվի կողմնային մասերի վրա, խրամապատ ն տերնաձն պտկիկներով զբաղեցրած հատվածների սահմաններից դուրս: Լեզվի արմատի մեջքի հետին մասի լորձաթաղանթի մեջ գտնվում են բազմաթիվ լեզվային ավշային ֆոլիկուլներ-folliԸսli toոՏillareՏ liոջսaleՏ: Լեզվի արմատը դեպի մակկոկորդի հիմքն անցնելու սահմանում միջին սագիտալ հարթության վրա ձգվում է լեզվամակկոկորդային ծալքըքliԸa ջloՏՏo-eքiջlottiԸa (նկ. 29Բ-11), որի զանգվածի մեջ գտնվում է ենթալեզվամակկոկորդային փոքր մկանը: Այդ ծալքի աջ ն ձախ կողմնային մասերում` փափուկ քիմքի լորձաթաղանթի մոտ, ընկած է մեկական տափակ երկարավուն քիմքային նշիկ-toոՏilla քalatiոe (4), որի նկարագրությունը տրված է փափուկ քիմքի բնութագրի մեջ: Լեզվի մկանները: Լեզվի մկանները բաժանվում են երեք խմբի` Ա-լեզվի սեփական մկաններ, Բ-լեզվի մկաններ, որոնք կապված են բերանի խոռոչի հարնան ոսկրների` ստորին ծնոտի ն ենթալեզվային ոսկրի հետ ն Գ-ենթալեզվային ոսկրի մկաններ: Ա) Լեզվի սեփական մկանները: Կազմված են լեզվի հաստության մեջ երեք փոխուղղահայաց ուղղություններով տեղադրված մկանային խրձերից, այն է` ա) երկայնակի խրձեր-fibrae loոջitսdiոaleՏ գրավում են մակերեսային դիրք, ձգվում են լեզվի արմատից դեպի դրա ծայրը մասամբ ուղղագիծ, իրենց ճանապարհին կորչելով լեզվի մեջքի երկարությամբ, մասամբ թեթնակի թեքվելով դեպի լեզվի կողմնային մասերը, ցրվելով հարնան մկանների մեջ. բ) խոտորնակի (լայնակի) խրձեր-fibrae traոՏverՏae, սկսվում են լեզվի միջին շարակցահյուսվածքային միջնապատից ն վերջանում են լեզվի կողմնային մասերի լորձաթաղանթում. գ) ուղղահայաց խրձեր-fibrae քerքeոdiԸսlareՏ սկսում են լեզվի մեջքից ն ուղղահայաց ձնով ձգվում են դեպի դրա ստորին մակերեսը (նկ. 27-21): Նկարագրված մկանային խրձերի գործողությամբ լեզուն կարող է կարճանալ սագիտալ հարթությամբ ն հաստանալ ու տափակել ճակատային ուղղությամբ: Բ) Լեզվի մկանները, որոնք կապված են խոռոչի հարնան ոսկրների, այն է` ստորին ծնոտի ն ենթալեզվային ոսկրի հետ կատարում են ավելի ընդարձակ շարժումներ: Թված ոսկրները ծառայում են որպես անշարժ կետեր-քսոԸtսm fixսm այդ մկանների աշխատանքի ժամանակ: Այդ մկանախմբի մեջ են մտնում: 1) Լեզվի կողմնային (հերյունալեզվային) մկանը-m. ՏtyloջloՏտսՏ (նկ. 31-4) սկիզբ է առնում ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղի (Տtyloհyoid) կողմնային մակերեսից ն լեզվի կողմնային մակերեսով ձգվում է դեպի առաջ ու անհետանում է դրա ծայրային հատվածում: 2) Լեզվի հիմնական մկանը-m. baՏeoջloՏՏսՏ (5) սկսվում է ենթալեզվային ոսկրի մարմնից ն դրա կոկորդային ճյուղից ու որոշ մասով ծածկված լինելով նախորդ մկանով, լայն ժապավենաձն մկանային զանգվածով ուղղվում է դեպի առաջ ն հասնելով մինչն լեզվի ծայրը` անհետանում դրա մեջ: Ներսի կողմից դրան հարում է կզակալեզվային մկանը:

3) Կզակալեզվային մկանը-m. ջeոioջloՏՏսՏ (1) ընկած է լեզվի միջին սագիտալ հարթության երկարությամբ, շփման մեջ է գտնվում մյուս կողմի նույնանուն մկանի հետ: Մկանն իր սկիզբն է առնում ստորին ծնոտի կզակային անկյունից ն հովհարաձն տարածվելով դեպի հետ, վերջանում է լեզվի մարմնում ն դրա ծայրային մասում: Գ) Ենթալեզվային ոսկորի մկանները: -m. iոtermaոdibսlariՏ (2) ընկած 1) Միջծնոտային մկանըէ լեզվի տակ միջծնոտային տարածության մեջ ն ձիերի մոտ բաժանվում է երկու` առջնի մասի-քarՏ oraliՏ (m. myloջloՏՏսՏ), ն հետին`-քarՏ aboraliՏ (m. myloհyoideսՏ), դրանք երկուսն էլ սկսում են ստորին ծնոտի ներքին մակերեսում գտնվող մկանային գծից, գնում են լայնական դրությամբ ն միանալով իրար հետ վերջանում են միջին սագիտալ գծում ընկած ջլային շերտի մեջ: Մկանի հետին մասի հետին խրձերի որոշ մասը կպչում է նան ենթալեզվային ոսկրի մարմնին ն դրա լեզվային ելունին: Մկանի առջնի մասն իր հետին հատվածով ծածկում է դրա հետին մասի ստորին մակերեսը: 2) Կզակաենթալեզվային մկանը-m. ջeոioհyoideսՏ (3) ունի իլիկաձն տեսք, ընկած է միջին սագիտալ հարթության մոտ, միջծնոտային մկանի տակ, մյուս կողմի նույնանուն մկանի կողքին: Այն սկսվում է ստորին ծնոտի կզակային անկյան հատվածից ն ուղղվելով դեպի հետ վերջանում է ենթալեզվային ոսկրի մարմնի ն դրա լեզվային ելունի վրա: 3) Լծաենթալեզվային մկանը-m. iսջսloհyoideսՏ (10) կարճ մկանային թիթեղ է. այն սկսվում է ծոծրակոսկրի լծային ելունից ն վերջանում ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղի վերին մասում:

Նկ. 31. Լեզվի ն ենթալեզվային ոսկրի մկանները: 1-Կզակալեզվային մկան, 2-միջծնոտային մկանի առջնի բաժին, 3-կզակաենթալեզվային մկան, 4լեզվի կողմնային (հերյունալեզվային) մկան, 5-լեզվի հիմնական մկան, 6-երկփոր մկանի մի մասը, 8-ուսաենթալեզվային ն կրծքաենթալեզվային մկաններ, 9-ենթալեզվային (հերոնաենթալեզվային մկան), 10-լծաենթալեզվային մկան, 11-քիմքային վարագույրը լարող ն բարձրացնող մկաններ, 12թնաըմպանային մկան:

4) Ենթալեզվային կամ հերյունաենթալեզվային մկանը-m. ՏtyloհyoideսՏ (9) սկսվում է ենթալեզվային ոսկրի հերյունապտկային ելունից (միջին հատոնից) ն վերջանում է դրա կոկորդային ճյուղերի (մեծ եղջյուրների) վրա: Դրա ծայրի հատվածի ճեղքի միջով անցնում է երկփոր մկանը:

5) Ենթալեզվային խոտորնակի մկանը-m. հyoideսՏ traոՏverՏսՏ տեղադրված է ենթալեզվային ոսկրի վրա, եղջրաենթալեզվային ճյուղերի (փոքր եղջյուրների) միջն, լայնական դրությամբ: 6) Եղջրաենթալեզվային (կամ միջեղջյուրային) մկանը( ) -m. ՃeratoհyoideսՏ (նկ. 35-10) ընկած է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ն դրա եղջրաենթալեզվային ճյուղերի միջն առաջացած եռանկյունաձն տարածության մեջ, բայց միանում է նան նախաենթալեզվային ճյուղին (կամ պրոքսիմալ հատոնին) ն հերյունաենթալեզվային ճյուղի (միջին հատոնի) ստորին ծայրին: 7) Վահանաենթալեզվային մկանը-m. tհyreoհyoideսՏ (11) որպես մկանային թիթեղ սկսվում է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղից ն կպչում է կոկորդի վահանաձն աճառի կողմնային մակերեսին: Բացի նկարագրված մկաններից, կրծոսկրի ն թիակի հատվածից դեպի ենթալեզվային ոսկորը, իսկ մասամբ էլ դեպի կոկորդի վահանաձն աճառն են ուղղվում ու կպչում դրանց պարանոցի ուղղությամբ գնացող ժապավենաձն երեք երկար մկաններ, այն է` 8) ուսաենթալեզվային մկանը-m. omoհyoideսՏ, -m. 9) կրծքաենթալեզվային մկանըՏterոoհyoideսՏ, -m. 10) կրծքավահանային մկանըՏterոotհyreoideսՏ: Լեզվի կողմնային մկանն իր միակողմանի կծկման ժամանակ այն պտտում է դեպի համապատասխան կողմը, իսկ երկկողմանի կծկմամբ` կարճացնում լեզուն: Լեզվի հիմնական մկանն ունի ժապավենաձն տեսք ն երկկողմանի կծկմամբ լեզուն քաշում է դեպի հետ: Կզակալեզվային մկանն իր կծկմամբ լեզուն ձգում է դեպի առաջ, հեռացնում կարծր քիմքից` միջին սագիտալ գծում ձնավորելով նկատելի ակոս: Միջծնոտային մկանը բարձրացնում է լեզվի մարմինը ն արմատը կպցնելով դրանց կարծր ն փափուկ քիմքերին: Կզակաենթալեզվային մկանը լեզվին ձգում է դեպի առաջ: Ենթալեզվային խոտորնակի մկանը լեզվի արմատը բարձրացնում է դեպի փափուկ քիմքը: Ենթալեզվային մկանը բարձրացնում է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղերին դեպի վեր, իսկ եղջրաենթալեզվային մկանը դրան քաշում է դեպի առաջ: Լծաենթալեզվային մկանը քաշում է ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղի ստորին ծայրը դեպի հետ: Վահանաենթալեզվային մկանը վահանաձն աճառը քաշում է դեպի ենթալեզվային ոսկրը: Կուլ տալու ակտից հետո ուսաենթալեզվային, կրծքաենթալեզվային ն կրծքավահանային մկանները դեպի հետ են քաշում ըմպանը (ենթալեզվային ոսկրը) ն կոկորդը (վահանաձն աճառը)` ստեղծելով շնչառական ակտի համար սովորական դրություն:

ԹՔԱԳԵՂՁԵՐ

Բացի նախորդ բաժիններում նկարագրած շրթունքային, թշային, քիմքային ն լեզվային ներպատային գեղձերից, կան նան երեք զույգ խոշոր առտապատային թքագեղձեր: Յուրաքանչյուր թքագեղձ ունի բլթաձն կառուցվածք ն արտաքինից պատված է շարակցահյուսվածքային թաղանթով` գեղձի պատիճով: Պատիճից դեպի գեղձի ներսն են անցնում բազմաթիվ միջնաշերտեր (խտրոցներ), որոնք իրենց հերթին բաժանվում են ավելի մանր միջնաշերտերի ն այլն: Այսպիսով, ստեղծելով գեղձի նեցուկը (հենքը), որի միջով անցնում են արյունատար անոթները ն նյարդերը: Գեղձի աշխատող (գործող) բաժինները, որոնք կոչվում են նան պարենքիմա` բաղկացած են ծայրային հյութազատիչ ալվեոլներից ն խողովակներից, ինչպես նան արտածորաններից: 1) Հարականջային թքագեղձ-ջlaոdսla քarotiՏ (նկ. 32-5) տեղավորված է ստորին ծնոտի հետին եզրի ն պարանոցի առաջին ողի (ատլասի) միջն`

ականջի խեցուց ցած, ընդ որում` առջնից, կողքից ն հետնից այն ընդգրկում է արտաքին լսողական մուտը: Թեթնակի ձգված քառանկյունաձն հարականջային թքագեղձն իջնելով ցած, ծածկում է օդապարկը, ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղը, լծաենթալեզվային, լծածնոտային մկանները, ինչպես նան կրծքածնոտային մկանի ջիլը ն այստեղ ընկած անոթներն ու նյարդերը: Գեղձի արտաքին մակերեսը ծածկված է ենթամաշկային ն ականջի ստորին մկաններով ն թեք ձնով գնացող ծնոտային ներքին երակով: Ստորին լայն եզրը դեպի գլխի ն պարանոցի կողմն անկյունաձն ձգված է, ընդ որում, դրա պարանոցային անկյունը խրվում է ներքին ն արտաքին ծնոտային երակների բաժանման տեղի միջն, իսկ գլխային մասի անկյունը ստորին ծնոտի եզրի ուղղությամբ հասնում է կոկորդին: Գեղձի առջնի եզրը կպած է ստորին ծնոտի հետին եզրին ն անցնում է ծամիչ մեծ մկանի արտաքին մակերեսի վրա, հատկապես դրա վերին մասում, որտեղ այն հասնում է մինչն ծնոտային հոդը:

Իրար ձուլված 3-4 խոշոր արտածորանները ձնավորվում են հարականջային թքագեղձի գլխավոր ծորանը-dսԸtսՏ քarotideսՏ, որն անցնում է ստորին ծնոտի թնի ներսի մակերեսով, անոթային կտրույճով (6) դուրս գալիս դիմային մակերեսի վրա, ապա բարձրանալով վեր դեպի թուշը ն թեթնակի լայնացած ծայրով այն ծակում է թշի պատը վերին 3-րդ սեղանատամի ուղղությամբ ն ցածր թքային պտկիկով-քaքilla ՏalvialiՏ բացվում է բերանի նախադռան անդրթշային հատվածում` վերին 3-րդ սեղանատամի մակարդակի ուղղությամբ:

Նկ. 32. Ձիու թքագեղձերը: 1-Շրթունքային գեղձեր, 2-կզակ, 3-թշային վերին գեղձեր, 4-թշային ստորին գեղձեր, 5հարականջային թքագեղձ, 6-հարականջային թքագեղձի ծորան` անոթային կտրույճում, 7-մեծ ծամիչ մկան (միջին մասը կտրված է), 8-ծնոտային ներքին երակ, 9-ծնոտային արտաքին երակ:

2) Ենթածնոտային թքագեղձ-ջlaոdսla ՏսbmaxillariՏ (նկ. 33-1) իր մի մասով ընկած է հարականջային գեղձի տակ, իսկ մյուս մասով` լծաստործնոտային, երկփոր ն թնային մկանների տակ: Այն հարականջային գեղձից փոքր

է ն ունի երկարավուն ձն, ընդ որում, դրա հետին վերին ծայրն ընկած է ատլասի թնային փոսի մեջ, իսկ առջնի ստորին ծայրը հասնում է մինչն ենթալեզվային ոսկրի մարմինը ն վերջինիս եղջրաենթալեզվային ճյուղի հետ միանալու տեղը: Իր դիրքով այն թեթնակի ծռված է, այնպես որ դրա ուռուցիկ եզրն ուղղված է դեպի հետ ն ցած: Ենթածնոտային թքագեղձի ծորանը-dսԸtսՏ ՏսdmaxillariՏ սկզբում տեղավորված է գեղձի առջնի վերին եզրում ու հասնելով մինչն դրա առջնի ծայրը ն ընկած լինելով միջծնոտային մկանի առջնի ու հետին մասերի միջն` ուղղվում է դեպի առաջ, այնուհետն անցնում է ենթալեզվային թքագեղձի ներսի մակերեսով ն լեզվի սանձի երկարությամբ, լորձաթաղանթի տակով հասնում է ենթալեզվային կոծիծին կամ քաղցածության գորտնուկին, որի կողմնային մակերեսի վրա բացվում է բուն բերանի խոռոչում: 3) Ենթալեզվային թքագեղձ-ջlaոdսla ՏսbliոջսaliՏ (նկ. 33-2) -քarviԸaոalariՏ: ձիերի մոտ կա միայն մեկ, այն էլ կարճածորան գեղձԱյն ընկած է բերանի խոռոչի հատակի լորձաթաղանթի տակ, լեզվի միջնամասի կողմնային հատվածում, սկսած 3-րդ սեղանատամներից մինչն ստորին ծնոտի կզակային անկյունը: Այստեղ այն թեթն գոգավոր թմբի ձնով բարձրացնում է լորձաթաղանթը: Ենթալեզվային թքագեղձի ավելի քան 30 կարճ արտածորանները, որոնք կոչվում են ենթալեզվային փոքր ծորաններ-dսԸtսՏ ՏսbliոջսaleՏ miոoreՏ ինքնուրույն բացվում են բերանի խոռոչի հատակի վրա գտնվող թմբիկի վրա:

Նկ. 33. Ձիու խորանիստ թքագեղձերը: 1-Ենթածնոտային թքագեղձ, 2-ենթալեզվային թքագեղձ, 3-լեզվի կողմնային մկան, 4թնաըմպանային մկան, 5-լծաենթալեզվային մկան, 6-ենթալեզվային մկան, 7կզակաենթալեզվային մկան, 8-քիմքի վարագույրը լարող մկան, 9-կրծքաենթալեզվային մկան, 10վահանագեղձ, 11-վահանաըմպանային մկան, 12-ենթալեզվային ծորան:

ԸՄՊԱՆ Ըմպանը-քհaryոx բավական բարդ կազմություն ունեցող մկանակազմ խոռոչավոր օրգան է` իր ձնով հիշեցնում է մի կոն, որի գագաթն ուղղված է դեպի կոկորդի ն

կերակրափողի մուտքը, իսկ լայնացած մասը` դեպի գանգի հիմքը ն խոանների հատվածը: Ըմպանն իր կողմնային մասերով սահմանակից է օդապարկերին:

Նկ. 34. Ձիու ըմպանի կիսագծապատկերը` Ա-շնչառական ակտի ժամանակ, Բ-կուլ տալու ակտի ժամանակ: 1-Բերանի խոռոչ, 2-կոկորդ, 3-ըմպանի քթային (շնչառական) մաս, 4-ըմպանի կոկորդային (մարսողական) մաս, 5-մուտք դեպի լսողական խողովակ, 6-օդապարկ, 7-լեզու, 8-փափուկ քիմք (քիմքային վարագույր), 9-գանգի ուղեղային բաժնի հիմք, 10-ծոց, 11-մակկոկորդ, 12կերակրափող, 13-շնչափող, 14-կզակաենթալեզվային մկան, 15-ենթալեզվային ոսկրի մարմին:

Ըմպանի պատի զանգվածը ներսից պատված է լորձաթաղանթով, այնուհետն կազմված է բարդ դասավորված մկաններից, որոնք պատված են ըմպանային արտաքին ն ներքին փակեղներով ն, վերջապես, արտաքին մակերեսից նոսր շարակցական

հյուսվածքով, կամ ադվենտիցիայով, որի միջոցով էլ ըմպանը միանում է հարնան մասերի հետ: Ինչպես նշվեց վերնում, ըմպանում խաչաձնվում են շնչառական ն մարսողական ուղիները, այն է` քթի խոռոչի խոանների միջոցով օդը ներշնչման ժամանակ անցնում է ըմպանը ն այնտեղից էլ դեպի կոկորդը (նկ. 34Ա), այսինքն` այն ունի առջնից ն վերնից դեպի ցած ու հետ ընթացի, իսկ սննդանյութը կուլ տալու ժամանակ բերանի խոռոչից ըմպանի ճեղքաձն մուտքի միջոցով անցնում է դեպի ըմպանը, իսկ այնտեղից էլ` կերակրափողը (Բ), այսինքն` այն ունի առջնից ն ցածից դեպի հետ ն վեր ընթացք: Բացի դրանից, ըմպանի վերին` քթային կամ շնչառական մասից աջ ն ձախ խոանների մոտ -oՏtiսm ընկած են լսողական (եվստախյան) խողովակների մուտքերըtսbae aսditivae (5), որոնք բացվում են համապատասխան կողմի օդապարկի ն միջին ականջի թմբկախոռոչի մեջ: Հիշյալ խողովակներն ունեն թեք դրված, մոտ 4-5 սմ երկարություն ունեցող ճեղքերի տեսք, ընդ որում դրանց ներսի պատերում տեղավորված են աճառային թիթեղներ: Այդ մուտքերն ընկած են խոանների մոտ` աչքի կողմնային անկյունների ուղղությամբ: Այսպիսով, ըմպանն իր պատերում ունի յոթ անցք: Ըմպանի լորձաթաղանթի զանգվածի մեջ տեղադրված են ոչ մեծ լորձային գեղձեր ն ավշային ֆոլիկուլներ, որոնք ձնավորում են կենտ ըմպանային նշիկը-toոՏilla քհaryոջea, որը գտնվում է լսողական խողովակների մուտքերի միջն:

Նկ. 35. Ձիու ըմպանի (Ա-խորանիստ, Բ-մակերեսային) մկանների կիսագծապատկեր: 1, 1'-Քիմքային մկան, 2-քիմքային վարագույրը բարձրացնող մկան, 3-քիմքային վարագույրը լարող մկան, 4-քիմքաըմպանային մկան, 5-թնաըմպանային մկան, 6-եղջրաըմպանային մկան, 7վահանաըմպանային մկան, 8-մատանիաըմպանային մկան, 9-եղջրաենթալեզվային մկան, 10ենթալեզվավահանային մկան, 11-մատանիավահանաձն մկան, 12-ըմպանի պատ, 13-լեզվային ելուն, 14-ենթալեզվային ոսկրի` մեծ ն 15-փոքր եղջյուրներ, 16-ենթալեզվային ոսկրի ճյուղերի դիստալ ն 17-միջին հատոններ, 18-կերակրափող, 19-շնչափողի առաջին աճառ, 20-կապան, 21կոկորդի մատանիաձն աճառ, 22-կոկորդի վահանաձն աճառ, 23-սեղանատամ, 24-թնանման ելուն, 25-ըմպանի կարան:

Ըմպանի մկանները ներկայացված են երեք զույգ, այն է` որպես ըմպանի առջնի, միջին ն հետին սեղմիչ, ն մեկ զույգ ըմպանը լայնացնող մկաններով: 1) Ըմպանի առջնի կամ գլխաըմպանային սեղմիչը, -m. ԸoոՏtriԸtor քհaryոջeՏ ԸraոialiՏ Տ. m. ԸoոՏtriԸtor ԸaքitoքհaryոզeսՏ բաղկացած է երկու մկաններից, որոնք ունեն երկայնակի (առջնից դեպի հետ) ուղղություն. դրանցից`

ա) քիմքաըմպանային մկանը-m. քalatoքհaryոջeսՏ (նկ. 35-4) սկսվում է քիմքոսկրի ներսի եզրից ն թնանման ոսկրից: Այն հարում է քիմքային մկանին (վերջինից մինչն անգամ ստանում է մի քանի խրձեր), ընթանում է ըմպանի կողմնային պատով ն վերջանում է ինչպես ըմպանի կարանի-raքհe քհaryոջeՏ հետին մասի, այնպես էլ վահանաձն աճառի առջնի եզրի վրա, բ) թնաըմպանային մկանը-m. քteryջoքհaryոջeսՏ (5) տափակ է, ինչպես ն նախորդը, սկսվում է թնանման ոսկրից, անցնում է ըմպանի կողմնային պատով ն վերջանում է ըմպանի կարանի վրա: 2) Ըմպանի միջին կամ ենթալեզվաըմպանային սեղմիչը, , -m. ԸoոՏtriԸtor քհaryոջiՏ mediսՏ Տ. m. ԸoոՏtriԸtor հyoքհaryոջeսՏ ներկայացված է երկու օղակաձն մկաններով` ա) Եղջրաըմպանային մկանը-m. ՃeratoքհaryոջeսՏ (Բ-6) հիշյալ խմբերի մկաններից առաջինն է. այն սկսվում է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային եղջյուրից ն նեղանալով վերջանում է ըմպանի կարանի վրա: բ) Աճառաըմպանային մկանը-m. ԸհoոdroքհariոջeսՏ սկիզբ է առնում ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղից ն վերջանում է ըմպանի կարանի վրա, բայց ձիերի մոտ այն կամ պահպանվում է որպես մնացորդ ն կամ բոլորովին անհետացել է: 3) Ըմպանի հետին կամ ըմպանակոկորդային սեղմիչը, , -m. ԸoոՏtriԸtor քհaryոջiՏ ԸaսdaliՏ Տ. m. ԸoոՏtriԸtor laryոջoքհaryոջeսՏ նույնպես ներկայացված է երկու մկաններով, այն է` ա) վահանաըմպանային մկանը-m. tհyreoքհaryոջeսՏ (7) սկիզբ է առնում կոկորդի վահանաձն աճառի կողմնային մակերեսից ն վերջանում է ըմպանի կարանի վրա, բ) մատանիաըմպանային մկանը-m. ԸriԸoքհaryոջeսՏ (8) սկսվում է կոկորդի մատանիաձն աճառից ն նույնպես ուղղվում է դեպի ըմպանն ու վերջանում վերջինիս կարանի վրա: 4) Վերջապես, ըմպանը լայնացնող մկան է հանդիսանում ենթալեզվաըմպանային մկանը-m. ՏtyloքհaryոջeսՏ (նկ. 19-5), որն սկսվում է ենթալեզվային ոսկրի հերյունաենթալեզվային ճյուղի ներսի մակերեսից ն գնում է դեպի ըմպանի կողմնային պատն ու կպչում դրան: Քիմքաըմպանային ն թնաըմպանային մկանները կուլ տալու ակտի ժամանակ, ըմպանի կերակրափողային մասը, իսկ դրա հետ նան կերակրափողը քաշում են առաջ, դեպի բերանի խոռոչը, ընդ որում քիմքաըմպանային մկանն օգնելով ըմպանի քթային մասի մեկուսացմանը նույնպես լարում է քիմքաըմպանային ծալքը: Եղջրաըմպանային, աճառաըմպանային, վահանաըմպանային ն մատանիաըմպանային մկանները նեղացնում են ըմպանը ն կերազանգվածը հրում կերակրափողի մեջ: Ենթալեզվաըմպանային մկանը կուլ տալու ակտից հետո լայնացնում է ըմպանը:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Շրթունքները համեմատաբար կարճ են, հաստ, պինդ ու սակավաշարժ (նկ. 36): Վերին շրթունքի մաշկը յուրահատուկ է նրանով, որ դրա միջին մասը գրեթե մերկ է միայն ուշադիր նայելիս, այստեղ նկատելի են կարճ, ցրված, աղքատիկ մազեր, իսկ վերնամաշկը շատ հաստ է: Նկարագրվող հատվածն ուղղվում է դեպի վեր ն քթանցքերի միջն առաջացնում քթաշրթունքային հայելին-քlaոսm ոaՏolabiale (1): Նշված քթաշրթունքային հայելու մակերեսը փոքրիկ անկանոն ակոսներով բաժանված է բազմաթիվ փոքրիկ դաշտերի, որտեղ բացվում են ուժեղ կենտրոնացած քթաշրթունքային գեղձերը-ջlaոdսlae ոaՏolabialeՏ իրենց հազիվ նկատելի արտածորանների անցքերով: Դրանք արտադրում են ջրային արտազատուկ, որը թացացնում է հայելին ն իր մշտական գոլորշիացմամբ խիստ իջեցնում դրա

ջերմաստիճանը: Ծեր կենդանիների քթաշրթունքային հայելու տակ երբեմն կարելի է հանդիպել պրիզմայաձն տեսք ունեցող ոսկրիկի-oՏ roՏtri, որը կպած է քթի միջնապատին: Ստորին շրթունքի արտաքին մակերեսը շրթունքային ազատ եզրի երկարությամբ նույնպես ունի մոտ 1,5 սմ լայնությամբ մազերից զուրկ մաշկային շերտ: Շրթունքների հպման ժամանակ վերին շրթունքը թեթնակի անցնում է այդ անմազ մակերեսի վրա: Կզակը երկբաժան է: Շրթունքային գեղձերը կենտրոնացված են շրթունքների ձուլանի կամ բերանի անկյունների մոտ (նկ. 40-6): Վերին շրթունքի լորձաթաղանթը դեպի թշի կողմն ունի ակնհայտ արտահայտված պտկիկներ: Մանր որոճողների շրթունքներն ընդհակառակը շատ շարժուն են, դրանց մաշկային ծածկույթը համատարած ծածկված է մազերով: Ակնհայտ է միայն քթային հայելին-քlaոսm ոaՏale, որն ունի ակոսի ձնի ակնհայտ արտահայտված ֆիլտր: Թշերը ստեղծում են բերանի նախադռան ընդարձակ անդրթշային տարածությունը: Թշային գեղձերը (նկ. 40) երեք շարքով տեղավորված են թշերի զանգվածի մեջ` 1) թշային վերին կամ վերծնոտային գեղձեր (5), սկսած վերին ծնոտի բլրից ձգվում են ատամնախորշային եզրի երկարությամբ, մինչն բերանի անկյունները, ընդ որում ճանապարհին գեղձային կույտերն ընդհատվում են, 2) թշային միջին գեղձեր (4) ընկած են նախորդներից փոքր-ինչ ցած ն ուժեղ կերպով կուտակված են շրթունքների մոտ, որոնք շփվում են թշային ստորին գեղձային կույտերի վերին եզրին, 3) թշային ստորին (ստործնոտային) գեղձերը, սկսվում են մեծ ծամիչ մկանի առջնի եզրից ն հասնում մինչն շրթունքների ձուլանը (3), ընթացքում շփվելով թշային միջին գեղձերի ստորին եզրին:

Նկ. 36. Կովի գլխի դիմային հատված (դունչ): 1-Վերին շրթունքը քթաշրթունքային հայելիով, 2-ստորին շրթունք, 3-քթի կողմնային ն 4-ներսին թները:

Թշերի լորձաթաղանթը բնորոշ է ուժեղ զարգացած թշային պտկիկների առկայությամբ (նկ. 40-10), որոնց եղջերացած ծայրերն ուղղված են դեպի հետ: Դրանք հասնում են 1 սմ բարձրության: Ավելի բարձրերն ու խիտ տեղավորվածները գտնվում են սկսած բերանի անկյունից մինչն սեղանատամների սկիզբը:

անատոմիական կառուցվածքի կարնոր Որաճողների լնդերի առանձնահատկությունն այն է, որ կտրիչ ոսկրների մարմնի ատամնակամարը զուրկ է կտրիչ ատամներից: Այստեղ լորձաթաղանթը շատ հաստ է ն համեմատաբար ամուր, իսկ դրա վերնամաշկը կազմված է ուժեղ զարգացած եղջերային շերտից: Այդ բոլորն առաջացնում է հատուկ հարմարանք ստորին ծնոտի կտրիչ ատամների հետ ամուր հպվելու համար ն կոչվում է ատամային թիթեղ: Կտրիչ ատամներ: Խոշոր ն մանր եղջերավորներն ունեն 8 կտրիչ ատամներ, որոնք բոլորն էլ տեղավորված են ստորին ծնոտի կտրիչային մասի վրա` յուրաքանչյուր կողմում 4-ական (նկ. 39): Հարկ է նշել, որ չորրորդ զույգը, որոնք դարձել են եզրային կտրիչներ, ըստ երնույթին ներկայացնում են ձնափոխված ժանիք ատամներ, որոնք մոտեցել են կտրիչ ատամներին: Վերին ատամնակամարը զրկված է կտրիչներից: Մնայուն կտրիչ ատամներն ունեն թիակի պես սրածայր եզրերով թեթնակի կորացած ձն (2, 3), ատամի պսակն ակնհայտ կերպով կլորավուն արմատից բաժանված է վզիկի միջոցով: Արմատները ծնոտների ատամնախորշերում խորը չեն տեղադրված, բայց պատած են լնդերով ն հասակի ընթացքում նույնիսկ դառնում են շարժուն: Ատամի արմատը դրսից ծածկված է ցեմենտով (նկ. 38-3) ն զուրկ է էմալից, իսկ պսակը, ընդհակառակը, պատված է էմալով (1) ն զուրկ է ցեմենտից: Պսակի շրթունքային մակերեսը թեթնակի ուռուցիկ է, ն դրա ազատ եզրն իրենից ներկայացնում է միայն շրթունքային ծալքը: Լեզվային ծալքը թերի կերպով է զարգանում ն գոգավոր լեզվային մակերեսն օժտված է մեկ կամ երկու թույլ արտահայտված շերտերով: Մանր որոճողների կտրիչ ատամների պսակը նեղ է, վզիկը` համեմատաբար թույլ արտահայտված, արմատը կողքերից թեթնակի սեղմված է ն ավելի խորն ու ամուր է նստած ատամնախորշերում: Կաթնային կտրիչները տարբերվում են մնայուն ատամներից միայն իրենց փոքրությամբ (նկ. 37Ա, նկ. 39-1), մաշման հետնանքով ազատ եզրը դառնում է բութ: Կաթնային բռնիչները (1մ1) ն կաթնային միջին ներսին կտրիչները (1մ2) դուրս են գալիս որպես կանոն մինչն կենդանու ծնվելը ն միայն մանր որոճողների մոտ` ծնվելուց հետո, երկրորդ շաբաթում: Կաթնային միջին կողմնային կտրիչները (1մ3) դուրս են գալիս կամ մինչն ծնվելը, կամ ծնվելուց հետո առաջին շաբաթում, իսկ մանր որոճողների մոտ երրորդ շաբաթում:

Նկ. 37. Խոշոր եղջերավորի ատամներ: Ա-կարնային կտրիչ ատամ, Բ-սեղանատամ, Գ-վերին ծնոտի սեղանատամի լայնակի կտրվածք, Դ-ստորին ծնոտի սեղանատամի լայնակի կտրվածք` 1-պսակ, 2-արմատ:

Նկ. 38. Որոճողների կտրիչ ատամի երկայանակի կտրվածք: ա-Պսակ, բ-արմատ, 1-էմալ, 2-լինդ, 3-ցեմենտ, 4-դենտին, 5-ատամի խոռոչը միջուկով, 6-ստորին ծնոտ, 7-ատամի կապան (ատամնախորշի վերնոսկրը ն ատամի արմատը):

Կաթնային եզրային կտրիչները (1մ4) երբեմն նույնպես դուրս են գալիս մինչն ծնվելը կամ առաջին շաբաթում, իսկ մանր որոճողների մոտ` չորրորդ շաբաթում: Մնայուն բռնիչները դուրս են գալիս 1,5-2 տարեկան (17-25 ամսական), մնայուն միջին ներսին կտրիչները` 2-2,5 տարեկան (22-32 ամսական), մնայուն միջին կողմնային կտրիչները 3 տարեկան (32-40 ամսականում), մնայուն եզրային կտրիչները` 3,5-4 տարեկան (36-52 ամսականում), հասակում (նկ. 39): Ժանիքները խոշոր եղջերավորների ն մանր որոճողների մոտ բացակայում են եթե չհաշվենք ստորին, կտրիչ ատամներին մոտեցած ն դրանց ձնն ընդունած եզրային կտրիչները: Որոճողների սեղանատամները (նկ. 37Բ, Գ, Դ) յուրահատուկ են ն պատկանում են լուսնաձն ատամների տիպին: Դրանց թիվը 24 հատ է: Թվով երեք նախասեղանատամներն ունեն իրենց կաթնային նախորդները: Դրանք մոտավորապես երկու անգամ բարակ են իսկական սեղանատամներից, հատկապես փոքր է թո3 ատամը: Դրանց մաշվող մակերեսը բաժանված է կիսաշրջանաձն բարձունքով, դեպի դուրս ուղղված գոգավորությամբ, որից դեպի լեզվային ն թշային կողմերը գտնվում է մեկական լուսնաձն փոսիկ: Իսկական սեղանատամները չունեն կաթնային նախորդներ, նախասեղանատամներից ծավալով ավելի մեծ են, ն յուրաքանչյուր ատամ երկու, դեպի դուրս ծռված գոգավոր ելուններով բաժանված է չորս լուսնաձն փոսերի: Այսպիսով, եղջերավորների մշտական ատամների կես մասի, ինչպես նան լրիվ ատամների բանաձնը կլինի` 1 ,թ ,Խ = = 16 • 2 = 32 3 10

Նկ. 39. Խոշոր եղջերավորի կտրիչ ատամները: 1-Կաթնատամներ, 2-մնայուն բռնիչների դուրս գալը (2 տարեկան), 3-ներսի միջին կտրիչների դուրս գալը (2 տարեկան 9 ամսական), 4-կողմնային միջին կտրիչների դուրս գալը (3 տարեկան 4 ամսական), 5-եզրային կտրիչների դուրս գալը (4 տարեկան 9 ամսական), 6-մաշված կտրիչներ (9 տարեկան), 7-բոլորովին մաշված ատամների պսակը (14 տարեկան):

Կարծր քիմքը (նկ. 40Ա) համեմատաբար լայն է ն միջին մասում ունի քիմքային կարան, որն իր հետին մասում աստիճանաբար հարթվում է: Քիմքային կարանի երկու կողմերում գտնվում են շուրջ 20 քիմքային լայնակի թմբիկներ, որոնց ազատ եզրերը սղոցաձն կտրտված են, շնորհիվ այստեղ առաջացող ն գագաթներով դեպի հետ ուղղված պտկիկների առկայության: Քիմքային հետին թմբիկներն ավելի պակաս պարզորոշությամբ են արտահայտված` դրանց եզրերը հարթ են, իսկ կարծր քիմքի հետին հատվածում դրանք բոլորովին անհետանում են: Ատամային թիթեղի ն քիմքի առջնի թմբիկների միջն` միջին սագիտալ գծում, գտնվում է մեկ ոչ մեծ, կլորավուն եռանկյունաձն կտրիչային պտկիկ-քaքilla iոԸiՏive (9), որի աջ ն ձախ կողմնային մասերում գտնվում է մեկական անցք, որն ընթանում է դեպի քթաքիմքային խողովակը-dսԸtսՏ ոaՏoքalatiոսՏ ն բացվում է քթի խոռոչում: Փափուկ քիմքը կամ քիմքային վարագույրն իր ազատ եզրով ամուր կերպով չի նստում մակկոկորդի հիմքին, ինչպես այդ տեղի ունի ձիերի մոտ, ն դրա շնորհիվ որոճողների մոտ հնարավոր է շնչառությունը կատարել նան բերանի խոռոչի միջոցով: Փափուկ քիմքի ազատ եզրն օժտված է թույլ արտահայտված պտկիկով, որը կոչվում է լեզվակ-սvսlae իր բավականին ուժեղ զարգացած լեզվակային մկանով-m. սvսlae: Բերանի սեփական խոռոչի հատակի վրա լեզվի ն լնդերի ճեղքի միջն երնում են մի շարք մեծ պտկիկներ, որոնց միջն բացվում են ենթալեզվային կարճածորան գեղձի անցքերը: Հատակի կտրիչային մասի վրա` լեզվի ծայրի տակ, գտնվում է լայն, համեմատաբար կարծր, կտրտված եզրերով օժտված ենթալեզվային (սոված) կոծիծը-ԸarսոԸսla ՏսbliոջսaliՏ, որի վրա բացվում են ենթածնոտային ն երկարածորան ենթալեզվային թքագեղձերի ծորանները: Լեզուն համեմատաբար հաստ է ն ունի կոպիտ կառուցվածք (նկ. 40Բ), դրա ծայրը (1) ձիերի լեզվի համեմատությամբ ավելի սուր է: Լեզվի սանձիկն-freոսlսm liոջսae երկատված է: Լեզվի մեջքի վրա, հատկապես ծեր կենդանիների մոտ գտնվում է պարզորոշ արտահայտված էլիպսաձն մի հաստացում, որպես լեզվի բարձիկ-torսՏ liոջսaliՏ (2): Լեզվի միջնապատի ստորին մասում թույլ կերպով զարգացած է լեզվային աճառը-lyՏՏa: Լեզվի մեջքի վրա գտնվող թելանման պտկիկները խոշոր են: Լեզվի ծայրի առջնի հատվածում ն դրա մարմնի մասում պտկիկներն ուժեղ եղջերացած են, ն ծայրերն ուղղված են դեպի հետ: Լեզվի բարձի վրա դրանք ավելի հաստ են ն բթածայր: Դրանց մեջ գտնվում են նան փոքր կոնաձն պտկիկներ, որոնք դեպի լեզվի արմատը դառնում են ավելի փափուկ:

Սնկաձն պտկիկները (8) ցրված են լեզվի թիկնային մակերեսի վրա ն հատկապես ակնհայտ են դրա ծայրի հատվածում: Դրանք լեզվի լորձաթաղանթից տարբերվում են իրենց ավելի վարդագույն երանգով, երբեմն որոշ հատվածներով կամ ամբողջությամբ պիգմենտավորված են:

Նկ. 40. Խոշոր եղջերավորի կարծր քիմքը (Ա) ն լեզուն (Բ): 1-Լեզվի ծայր, 2-լեզվի բարձիկ, 3-լեզվի արմատ, 4-քիմքային նշիկ, 5-քիմքալեզվային աղեղիկ, 6ուժեղ զարգացած պտկիկներ, 7-խրամապատ պտկիկներ, 8-սնկաձն պտկիկներ, 9-կտրիչային պտկիկ եզրի մոտ քիմքաքթային խողովակների անցքով, 10-թշային պտկիկներ, 11-քիմքային թմբիկներ, 12-քիմքային կարան:

Խրամապատ պտկիկները (7) քանակով շատ են, յուրաքանչյուր կողմում գտնվում են 8-17 ն լինում են տարբեր մեծության: Դրանք ընկած են լեզվի մեջքի վրա, դրա բարձի կողմնային մասերին ավելի մոտ, ընդ որում, հետինները մեծ են առջնիններից, իսկ դրանք աննկատելի կերպով անցնում են սնկաձն պտկիկների: Որպես տեսակային առանձնահատկություն` եղջերավորների տերնաձն պտկիկները բացակայում են: Լեզվի արմատի ն քիմքալեզվային աղեղի միջն յուրաքանչյուր կողմից ընկած է անտառի ընկույզի մեծության մեկական քիմքային նշիկ-toոՏilla քalatiոe (4): Դրա մակերեսի վրա գտնվում են 1-3 ձագարաձն` նշիկային փոսեր-foՏՏae toոՏillareՏ, դրանցից խորանում են մուտքերfoՏՏսlae, որոնց պատերը պարունակում են ավշային ֆոլիկուլներ: Փոսիկները շրջապատող հյուսվածքի մեջ զարգացած են լեզվի լորձային գեղձերը, որոնց ծորանները բացվում են կամ փոսերի մեջ, կամ ուղղակի լորձաթաղանթի մակերեսի վրա: Եղջերավոր կենդանու լեզվի մկանները հիմնականում նման են ձիու նույն մկաններին, սակայն դրանցից հետնյալներն ունեն մի քանի առանձնահատկություններ. 1) միջծնոտային մկանի-m. traոՏverՏսՏ maոdibսlae առջնի մասը-m. myloջloՏՏսՏ (նկ. 42-6) տեղավորված է սկսած կզակի անկյան մոտից մինչն անոթային կտրույճը ն իրենով ծածկում է նույն մկանի հետին մասի-m. myloհyoideսՏ-ի մակերեսի մեծ մասը: Առջնի մասում խրձերն

ընթանում են ոչ խիստ լայնական ուղղությամբ, ինչպես այդ տեղի ունի հետին մասում, այլ շեղ ձնով ուղղվում են դեպի հետ: Հետին մասն իր սկիզբն է առնում կզակային անկյան հետին մասից 5-8 սմ հեռու:

Նկ. 41. Խոշոր եղջերավորի թքագեղձերը: 1-Հարականջային թքագեղձ, 2-ենթածնոտային թքագեղձ, 3, 4, 5-թշի ստորին, միջին ն վերին գեղձեր, 6-շրթունքային գեղձեր, 7-թշային նյարդ, 8-թշային երակ, 9-մեծ ծամիչ մկան (դրա մի մասը կտրված է), 10-ստորին ծնոտ, 11-այտամկան, 12-թշամկան:

2) Լեզվի հիմնական մկանը-m. baՏeoջloՏՏսՏ Տ. հioջloՏՏսՏ ուժեղ է զարգացած ն սկսվում է ոչ միայն ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղից ն դրա մարմնից, այլն եղջերաենթալեզվային ճյուղից, ինչպես նան ենթալեզվային ոսկրի պրոքսիմալ ն միջին ճյուղերից: 3) Եղջերաենթալեզվային մկանը-m. ՃeratoհyoideսՏ ամրացած է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային, եղջրաենթալեզվային ճյուղերի ն ենթալեզվային ոսկրի նախաենթալեզվային ճյուղին: 4) ՈՒսաենթալեզվային մկանը-m. omoհyoideսՏ սկսվում է պարանոցի 3-րդ ողի հատվածի խորանիստ փակեղից ն գլխի երկար մկանից: Հարականջային թքագեղձը (նկ. 41-1) գտնվում է ստորին ծնոտի հետին մասում: Այն իր ստորին նեղ մասով մասամբ ծածկված է ծամիչ մեծ մկանով, իսկ ինքն իր հերթին մասամբ ծածկում է ենթածնոտային թքագեղձը: Նկարագրվող թքագեղձի ականջամերձ ծայրը փոքր-ինչ ավելի լայն ու հաստ է ն ընկած է ականջի խեցու ստորին առջնի մասում: Այն փոքր է ու ձիերի նույն թքագեղձի համեմատությամբ ավելի խիտ ն ունի դարչնակարմրավուն գույն: Իր վերին մասով գեղձը ծածկում է հարականջային ավշային հանգույցը: Հարականջային թքագեղձի ծորանը-dսԸtսՏ քarotideսՏ ընկած է միջծնոտային հատվածում ն գտնվում է ծնոտին ավելի մոտիկ ու անցնում է, ինչպես ն ձիերի մոտ, անոթային կտրույճից դեպի դիմային մակերեսը ն վերին 3-4-րդ սեղանատամների ուղղությամբ, բացվում է բերանի նախադռան անդրթշային

տարածության մեջ: Մանր եղջերավորների հարականջային թքագեղձի ծորանն անցնում է ծամիչ մեծ մկանի արտաքին մակերեսի վրայով լայնակի ուղղությամբ:

Նկ. 42. Խոշոր եղջերավորի խորանիստ թքագեղձերը: 1-Ենթածնոտային թքագեղձ, 2-ենթածնոտային ծորան, 3-ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձ, 4-ենթալեզվային երկարածորան թքագեղձ, 5-լեզվի կողմնային մկան, 6-միջծնոտային մկան (կտված ն հետ է քաշված), 7-երկփոր մկան (կտված է), 8-ենթալեզվային մկան, 9լծաենթալեզվային մկան, 10-կզակաենթալեզվային մկան, 11-կրծքավահանային մկան, 12վահանագեղձ, 13-կերակրափող, 14-շնչափող:

Ենթածնոտային թքագեղձը (նկ. 42-1) համեմատաբար ուժեղ է զարգացած ն սկսվելով ատլասի մոտից ուղղվում է դեպի միջծնոտային տարածությունը, որտեղ իր հաստացած ծայրով համարյա շփվում է մյուս կողմի նույնանուն գեղձի հետ: Ենթածնոտային թքագեղձի ծորանը 2-3 ճյուղերով սկսվում է գեղձի կողմնային մակերեսից, ներսի կողմից խաչաձնվելով երկփոր մկանի ջլի հետ ուղղվում է դեպի բերանի խոռոչի կտրիչային հատվածը, որտեղ ընկած է ենթալեզվային թքագեղձից ներս ու ցած, ն բացվում է ենթալեզվային կոծիծի կամ քաղցածության գորտնուկի վրա: Որոճողների ենթալեզվային թքագեղձը զույգ է ն բաղկացած է. ա) ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձից-ջl. ՏսbliոջսaliՏ քarviԸaոalariՏ (3), որը կազմված է միմյանց հետ թույլ ձնով միացած մի շարք գեղձային կույտերից, որոնք ընկած են լեզվի ն լնդերի հատվածում, բերանի խոռոչի հատակի լորձաթաղանթի տակ: Այն սկսվում է քիմքալեզվային աղեղից ն հասնում է համարյա մինչն կզակային անկյունը: Դրա բազմաթիվ փոքր արտածորանները-dսԸtսՏ ՏսbliոջսaleՏ miոoreՏ բացվում են բերանի խոռոչի հատակի մեջ, բ) ենթալեզվային երկածորան թքագեղձից-ջl. ՏսbliոջսaliՏ ջraոdiԸaոalariՏ (4), որը վերնից հարում է նախորդ գեղձի առջնի մասին ն դեպի առաջ հասնում է կզակային անկյանը, որտեղ դառնում է փոքր-ինչ խոշոր: Դրա ենթալեզվային երկար արտածորանը-dսԸtսՏ ՏսbliոջսaliՏ loոջսՏ Տ. maior, ընթանում է ենթածնոտային ծորանի հետ միասին (դրա ներսի մասով) ն բացվում է նույնպես ենթալեզվային կոծիծի կամ քաղցածության գորտնուկի

վրա, բայց երբեմն այն միանում է ենթածնոտային ծորանին` առաջացնելով ընդհանուր մեկ ծորան:

Նկ. 43. Ոչխարի թքագեղձերը: 1-Հարականջային թքագեղձ, 2-ենթածնոտային թքագեղձ, 3-ենթալեզվային երկարածորան թքագեղձ, 4-ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձ, 5-քիմքային գեղձեր, 6-ենթածնոտային ծորան, 7-ենթալեզվային երկարածորան թքագեղձ, 8-լեզվային նյարդ, 9-ենթալեզվային նյարդ, 10միջծնոտային մկան (շրջված է), 11-կզակաենթալեզվային մկան, 12-կզակալեզվային մկան, 13երկփոր մկան, 14-լեզվի կողմնային մկան, 15-ծամիչ մեծ մկան:

Նկ. 44. Խոշոր եղջերավորի ըմպանի կտրվածքի կիսագծապատկեր: 1-Ըմպանի խոռոչ, 2-փափուկ քիմք (քիմքային վարագույր), 3-կերակրափող, 4-կոկորդ ն շնչափողի սկիզբ, 5-բերանի խոռոչ, 6-լսողական (Եվստախյան) խողովակի անցք, 7-խոփոսկրի կտրվածք, 8-կզակալեզվային մկան, 9-ենթալեզվային ոսկրի մարմին, 10ենթալեզվամակկոկորդային մկան, 11-կզակաենթալեզվային մկան, 12-մակկոկորդ:

ԸՄՊԱՆ Եղջերավորների ըմպանը (նկ. 44) համեմատաբար կարճ է ն լայն: Խոաններից դեպի ըմպանն ուղղվող մուտքերը կողքերից սեղմված են: Դեպի լսողական խողովակները տանող անցքերն (6) ավելի փոքր են, քան ձիերի մոտ, ն խոաններից դուրս եկող մուտքի վերին պատի մոտ դրանք խորն են դասավորված: Բերանաըմպանային մուտքը համեմատաբար լայն է: Քիմքային մկանը-m. քalatiոսՏ, ավելի մկանային է: Ըմպանային նշիկը-toոՏilla քհaryոջea ընկած է ըմպանի վերին պատի վերին ծայրի հատվածում: Ըմպանի մկանները հիմնականում այնպես են, ինչպես ձիու մոտ:

ԽՈԶԻ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Խոզի բերանի ճեղքը բավականին ընդարձակ է ն տարածվում է դեմքի կողմնային մասով դեպի հետ. թույլ մազապատ կարճ շրթունքները սակավաշարժ են (նկ. 47-7, 8), դրանք հետնում են ծնոտների շարժումներին, հատկապես առջնից սրված է ստորին շրթունքը: Բերանի խոռոչից ժանիքների դուրս ցցված լինելուն շնորհիվ, շրթունքները տվյալ մասում սերտ կերպով չեն մոտենում իրար: Վերին շրթունքը (7) ձուլվում է կնճիթի հետ: Շրթունքների մկանների մեջ տեղադրված շրթունքային գեղձերը շատ թույլ են զարգացած ն կենտրոնացած են գլխավորապես բերանի անկյունների մոտ:

Նկ. 45. Խոզի ատամները: 11, 12, 13,-Կտրիչ ատամներ, ք1, ք2, ք3, ք4-նախասեղանատամներ, սեղանատամներ, Շ-ժանիքներ:

Խ1, Խ2, Խ3-հիմնական

Թշերը չեն առաջացնում անդրթշային ընդարձակ նախադուռ ն պատված են հարթ լորձաթաղանթով: Թշային գեղձերը տեղավորված են երկու շարքով` ա) թշային վերին (1), որոնք ձգվում են վերին սեղանատամների երկարությամբ, մինչն բերանի անկյունները, բ) թշային ստորին, որոնք ընկած են ստորին սեղանատամների երկարությամբ ն միանում են շրթունքային գեղձերին (2): Լնդերն իրենց կառուցվածքով հատուկ առանձնահատկություններ չունեն: Ատամներ: Խոզերն ունեն 28 կաթնատամ, որոնցից 12-ը կտրիչ, 4 ժանիք ն 12 սեղանատամ: Դրանց կես մասի ն լրիվ արմատների բանաձնը կլինի` 3 7 = 14 • 2=28 1մ , Շմ , թմ = 3 7

Կաթնային բռնիչները մնայունների համեմատությամբ զգալիորեն փոքր են ն ընդհանուր առմամբ նույն կառուցվածքն ունեն: Դրանք միջին կտրիչներից անջատված են նկատելի տարածությունով: Կաթնային բռնիչները ն միջին կտրիչները դուրս են գալիս 3-4 շաբաթական հասակում (2-5), իսկ եզրայինները` ծնվելուց առաջ: Կաթնային ժանիքները դուրս են գալիս մինչն ծնվելը ն ներկայացնում են կլորավուն, համարյա ուղիղ սյունիկներ: Դրանք համեմատաբար թույլ են զարգացած ն դուրս չեն գալիս բերանի խոռոչի սահմաններից դեպի դուրս, ինչպես մնայուն ժանիքները: Կաթնային սեղանատամներն ունեն թվով երեք նախասեղանատամներ, որոնք ընդհանուր առմամբ ունեն նույն կառուցվածքը, ինչ ն մնայուն սեղանատամները: Վերին ծնոտի վրա թմ1 ըստ իր ձնի նման է Խ1: թմ2-ի վրա առջնի բլրակը բացակայում է: Մնայուն կտրիչ ատամներից (նկ. 45-11, 12, 13) վերին բռնիչներն մեծությամբ ամենախոշորն են ն իրենց պսակներով թեքված են դեպի միջին սագիտալ գիծը, ընդ որում, դրանց պսակներն ավելի բարձր են ն լայն, քան միջին (12) կտրիչներինը: Կտրող մակերեսի վրա դրանք կրում են ոչ խորը բաժակ: Միջին կտրիչները (12) բռնիչներից բաժանված են ոչ մեծ տարածությամբ. յուրաքանչյուրի պսակն օժտված է շրթունքային զգալի եզրով ն լեզվային մակերեսի մոտ ունի փոքրիկ բլրակներ: Եզրային կտրիչները համեմատաբար ավելի փոքր են, հեռու են 12-ից ն իրենց պսակի վրա ունեն թույլ արտահայտված բլրակավորություն, ընդ որում միջին բլուրն ամենամեծն է: ՈՒշագրավ է, որ մի շարք խոզերի մոտ եզրային կտրիչ ատամները նույնիսկ չեն զարգանում: Վերին կտրիչները համարյա ուղղաձիգ են ն շատ թե քիչ չափով խիտ են դասավորված: Բռնիչները ն միջին կտրիչները համարյա ունեն նույն երկարությունը ն ատամնախորշերում խորն են նստած: Դրանց լեզվային, թեթնակի գոգավոր մակերեսի վրա, պսակի ծայրի մոտ, գտնվում է պարզ արտահայտված երկայնակի զոլ: Եզրային կտրիչները կարճ են ն օժտված են պարզ արտահայտված վզիկով: Մնայուն բռնիչները դուրս են գալիս 1 տարեկան (11-14 ամսական) հասակում, միջին կտրիչները` 1,5 տարեկան (16-20 ամսական), եզրային կտրիչները` 9 ամսական (7-10 ամսական) հասակում:

Հարկ է նշել, որ էգերի մնայուն ժանիքները փոքր են, իսկ արուների ժանիքներն արտակարգ զարգացած են. բնորոշվում են իրենց երկար աճով ու մեծածավալ ատամնախորշերում խորն են նստած: Դրանք ծառայում են որպես պաշտպանության ն հողից արմատներ հանելու միջոց: Վերին ժանիքը ծռված է դեպի դուրս ն վեր ու դուրս է ցցվում բերանի խոռոչից: Լայնակի կտրվածքում ունի մոտավորապես եռանկյունաձն տեսք ն օժտված է երկու սրածայր (առջնի ն հետին) եզրերով: Լեզվային ուռուցիկ մակերեսի վրա տեղավորված է ոչ խորն ակոսներ ունեցող բութ գլանը: Դրա գագաթը սրածայր է: Ստորին ժանիքը համեմետաբար ուժեղ է զարգացած: Այն ծռված է դեպի դուրս ու հետ, ն եռակող է: Ժանիքները դուրս են գալիս 9 ամսական (8,5-ից 10 ամսական) հասակում: Կաթնային սեղանատամները դուրս են գալիս հետնյալ հասակում. թմ2 վերին 8 օրում (4-14), թմ2 ստորին 3-4 շաբաթում, թմ3 վերին 3-4 շաբաթում: օրում (3-14), թմ3 ստորին Մնայուն սեղանատամները դուրս են գալիս հետնյալ հասակում. թ2 14-15 ամսական (13-16) հասակում. թ3 13-14 ամսական (12-15) հասակում, ք4 13-14 ամսական (12-15) հասակում. Խ1 5 ամսական (4-6) հասակում. Խ2 9-10 ամսական (7-13) հասակում. Խ3 18-19 ամսական (17-22) հասակում. գայլատամը 5 ամսական (4-6) հասակում: Մնայուն սեղանատամները (նկ. 45) յուրաքանչյուր կեսի վրա թվով յոթն են: Դրանք ստորաբաժանվում են նախասեղանատամների, որոնք ունեն կաթնային ծագում ունեցող նախորդ ատամներ (միայն մեկը` ք1 այսպես կոչված գայլատամը չունի կաթնային ծագում ունեցող նախորդ ատամ) ն երեք սեղանատամներ առանց կաթնային նախորդների:

Առջնից դեպի հետ ատամներն աստիճանաբար մեծանում են այնպես, որ ամենախոշորը համարվում է վերջին սեղանատամը` Խ3-ը: Սեղանատամները պատկանում են բլրակավոր ատամների տիպին, ընդ որում, առաջինները հիշեցնում են շների ատամները, իսկ մնացածներն ավելի մոտ են կանգնած խոտակեր կենդանիների ատամներին: Առջնի ատամը կամ գայլատամը (ք1) վերն ծնոտի վրա գտնվում է ք2-ի կողքին, իսկ ստորին ծնոտի վրա դրանից անջատված է բավական երկար անատամ եզրով: Գայլատամի կառուցվածքը նման է իր հարնան ք2-ին, բայց այն շատ փոքր է ն մի շարք խոզերի մոտ կարող է բացակայել: Մյուս սեղանատամներն իրենց վրա են կրում մեծ ն փոքր բլրակներ, որոնք դեպի հետ քանակով շատանում են: Չնայած ուժեղ զարգացած պսակներին, ատամների արմատներն հիշեցնում են ոչ մեծ թմբիկներ: Վերին ծնոտի վրա գտնվող սեղանատամներն ունեն չորսական, իսկ հաճախ էլ երեքական արմատ, քանի որ ներսի զույգը ձուլվում է մեկ սյունիկի, իսկ ստորին ծնոտի վրա գտնվող սեղանատամներն ունեն երկուական արմատ: Կարծր քիմքը (նկ. 46Ա) օժտված է քիմքային կարանով (10), որով քիմքը բաժանվում է երկու կեսի: Դրանցից յուրաքանչյուրը կրում է քսան, իսկ երբեմն էլ ավելի քիմքային հարթ թմբիկներ (9), որոնք առջնի մասում ավելի բարձր են: Առաջին ն երկրորդ թմբիկների միջն տեղավորված է ոչ մեծ եռանկյունաձն կտրիչային պտկիկը (11), որի կողմնային մասերում բացվում են քթաքիմքային խողովակների անցքերը:

Նկ. 46. Խոզի կարծր քիմքը (Ա) ն լեզուն (Բ): 1-Լեզվի ծայր, 2-լեզվի մարմին, 3-լեզվի արմատ, 4-լեզվամակկոկորդային ծալք, 5-խրամապատ պտկիկներ, 6-սնկաձն պտկիկներ, 7-տերնաձն պտկիկներ, 8-կոնաձն պտկիկներ, 9-քիմքային թմբիկներ, 10-քիմքային կարան, 11-կտրիչային պտկիկ:

Փափուկ քիմքը կամ քիմքային վարագույրը (նկ. 49Ա-6) կարճ է ու հաստ ն գրեթե դրված է հորիզոնական դիրքով, այնպես որ դրա ազատ եզրն ուղղված է դեպի կերակրափողի մուտքը: Ընդ որում, այդ եզրի վրա առկա է փոքրիկ պտկիկ` լեզվակ69

-m. սvսlae, որն ուժեղ է -սvսla, որպես լեզվակային մկանզարգացած: Քիմքալեզվային աղեղները, որոնք գնում են դեպի լեզվի արմատը, լավ են արտահայտված: Քիմքաըմպանային աղեղները համեմատաբար կարճ են: Քիմքային վարագույրի առջնի (բերանային) մակերեսի վրա` լորձաթաղանթի զանգվածում, տեղավորված են թվով շատ, մոտավորապես եռանկյունաձն տեսք ունեցող ավշային ֆոլիկուլների կուտակումներ, որոնց ընդունված է համարել մյուս կենդանիների նշիկներին համապատասխանող գոյացություններ: Ֆոլիկուլների մակերեսի վրա երնում են նշիկների փոսերի բազմաթիվ անցքեր-foՏՏսlae toոՏillareՏ: Քիմքի լորձային գեղձեր են գտնվում նան նշիկների զանգվածի մեջ` ֆոլիկուլների տակ ն նշիկների շուրջը: Բերանի խոռոչի հատակը նեղ ճեղքի ձնով գտնվում է լեզվի ն լնդերի միջն, ունի ենթալեզվային գեղձերի արտածորաններ նան կտրիչային հատվածում, այսինքն` լեզվի ծայրի տակ ն բնորոշ է ենթալեզվային կոծիծի բացակայությամբ: Ակերկնեխտի օրգանն առկա է: Լեզուն (նկ. 46Բ) համեմատաբար նեղ է ն ունի երկար ծայր: Լեզվի մեջքի վրայի թելանման պտկիկները նուրբ են` համեմատաբար բարակ: Լեզվի արմատի վրա գտնվող համեմատաբար երկար կոնաձն պտկիկներն իրենց ծայրերով ուղղված են դեպի հետ: Սնկաձն պտկիկները (6) փոքր են, բայց երնում են պարզորոշ ն դրանք հատկապես քանակով շատ են լեզվի միջին երրորդական մասի եզրերի ուղղությամբ: Խրամապատ պտկիկները (5) տեղավորված են լեզվի արմատի մոտ յուրաքանչյուր կողմում մեկական հատ: Առկա են նան տերնաձն պտկիկները (7):

Նկ. 47. Խոզի թքագեղձերը: 1-Թշային վերին գեղձեր, 2-թշային ստորին գեղձեր, 3-հարականջային թքագեղձ, 4հարականջային ծորան, 5, 6-ավշային հանգույցներ, 7, 8-վերին ն ստորին շրթունքներ, 9-մաշկի կտրվածք, 10-ծամիչ մեծ մկան:

Լեզվի միջին երկայնակի միջնապատով փոկաձն անցնում է լեզվի աճառը-lyՏՏa: Լեզվի արմատից դեպի մակկոկորդի հիմքն է ձգվում լավ արտահայտված լեզվամակկոկորդային ծալքը, որի կողմնային մասերում իրենց անցքերով

տեղավորված են հարմակկոկորդային նշիկներըtoոՏillae քaraeքiջlottiԸae: Լեզվի ծայրի տակ գտնվող լեզվի սանձը կրկնակի է: Լեզվի ն ենթալեզվային ոսկրի մկաններն ակնհայտ առանձնահատկություններ չունեն: Հարականջային թքագեղձը (նկ. 47-3) ընկած է ստորին ծնոտի հետին մասի ճարպային հյուսվածքի զանգվածում` ուժեղ է զարգացած ն ունի եռանկյունաձն տեսք: Գեր խոզերի մոտ այն դժվար է անջատվում ճարպային հյուսվածքից: Գեղձի ծայրն ուղղված է դեպի ականջի կողմը, սակայն չի հասնում մինչն արտաքին լսողական մուտքին: Գեղձի դեպի ենթածնոտային տարածությունը ընկած ստորին առջնի անկյունը հասնում է մինչն մեծ ծամիչ մկանի առջնի եզրը, իսկ դեպի պարանոցն ուղղված ստորին հետին անկյունը բավականաչափ դեպի հետ է ուղղված: Հարականջային թքագեղձի ծորանը (4) ենթածնոտային տարածությունից անոթային կտրույճով անցնում է դեպի դեմքի կողմնային մակերեսը ն 4-րդ կամ 5-րդ սեղանատամի ուղղությամբ թշի միջով բացվում է բերանի նախադռան անդրթշային տարածության մեջ: Ենթածնոտային թքագեղձը` (նկ. 48-1) համեմատած հարականջային թքագեղձի հետ, ավելի փոքր է ն ունի կլորավուն տեսք: Այն ծածկված է հարականջային թքագեղձով: Ենթածնոտային թքագեղձի ծորանը միջծնոտային տարածությունով ուղղվում է դեպի բերանի խոռոչի հատակի ենթալեզվային հատվածը ն բացվում է լեզվի սանձի մոտ:

Նկ. 48. Խոզի խորանիստ թքագեղձերը: 1-Ենթածնոտային թքագեղձ, 1'-դրա ծորանը, 2-ենթալեզվային երկարածորան թքագեզձ, 3ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձ, 4-լեզու, 5, 5'-ստորին ծնոտ, 6-կզակաենթալեզվային մկան, 7-միջծնոտային մկան, 8-երկփոր մկան (կտրված է), 9-կրծքաենթալեզվային մկան, 10ուսաենթալեզվային մկան, 11-մեծ ծամիչ մկանի մի մասը, 12-լեզվի կողմնային մկան, 13ենթալեզվային մկան:

Ենթալեզվային թքագեղձը ինչպես ն որոճողների մոտ նույնպես կազմված է երկու մասից` ա) ենթալեզվային երկարածորան գեղձից (2), որն ունի ժապաենաձն տեսք ն տեղավորված է կարճածորան գեղձի հետին մասում, ունի 4-6 սմ երկարություն ն 1-1,5 սմ

լայնություն ն հասնում է ենթածնոտային գեղձի առջնի ծայրի հետին մասին. ենթալեզվային մեծ ծորանը-dսԸtսՏ ՏսbliոջսaliՏ maior գնում է ենթածնոտային թքագեղձի ծորանի հետ միասին ն հաճախ ձուլվում է վերջինի հետ կամ թե բացվում է լեզվի սանձի մոտ, բ) ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձն (3) սկսվում է երկարածորան թքագեղձից մինչն կզակային անկյունը ն բազմաթիվ փոքր ծորաններով-dսԸtսՏ ՏսbliոջսaleՏ miոoreՏ բացվում է լեզվի կողքին, բերանի խոռոչի հատակում:

ԸՄՊԱՆ Քիմքային վարագույրի համարյա հորիզոնական դիրքի շնորհիվ ըմպանի շնչառական ն մարսողական մասերը պարզ կերպով են արտահայտված (նկ. 49Ա) ն քիմքային վարագույրի եզրի երկու ազատ մասերի, քիմքաըմպանային աղեղների ըմպանի կողմնային մասերի ն երկու աղեղների միացման տեղերի միջն կերակրափողի վրա գոյացնում են օղակաձն անցք: Կերակրափողի մուտքի վերին մասում գտնվում է խոզերի մոտ ուժեղ զարգացած հետըմպանային գրպան-reԸeՏՏսՏ retroքհariոջeսՏ (2), որն իրենից ներկայացնում է որպես ըմպանի շնչառական մասի լորձաթաղանթի արտափքում, որի հատակն ուղղված է հետ, դեպի պարանոցը:

Նկ. 49. Ըմպանի կիսագծապատկեր` Ա-խոզի, Բ-շան: 1-Ըմպանի խոռոչ, 2-հետըմպանային գրպան, 3-կերակրափող, 4-կոկորդի ն շնչափողի սկիզբ, 5բերանի խոռոչ, 6-փափուկ քիմք (քիմքային վարագույր), 7-լսողական խողովակի անցք, 8խոփոսկր, 9-կզակալեզվային մկան, 10-ենթալեզվային ոսկրի մարմինը, 11-մակկոկորդ, 12-ծոծրակ ն սեպաձն ոսկրների մարմինը:

Քիմքային ն քիմքաըմպանային մկաններըm. քalatiոսՏ et m. քalatoքհaryոջeսՏ միաձուլվում են միմյանց ն ճառագայթվում հետըմպանային գրպանիկի ու ըմպանի շնչառական մասից դեպի մարսողական մասը ձգվող անցքի սահմանի միջն: Ենթալեզվաըմպանային մկանը-m. ՏtyloքհaryոջeսՏ անհայտանում է քիմքաըմպանային մկանի մեջ: Մնացած մկանները հիմնականում չեն տարբերվում ձիու նմանատիպ մկաններից:

ՇԱՆ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Շների բերանի ճեղքը մեծ է ն տարածվում է դեպի հետ մինչն 3-րդ սեղանատամը: Մի շարք ցեղերի շների բերանի անկյունն ուժեղ կախվում է, որի շնորհիվ բերանը կարող է շատ լայն բացվել: Շրթունքների մաշկը (նկ. 52) ծածկված է խիտ մազերով, դրանցից կատուների մոտ առանձնապես ուժեղ զարգացած են երկար, ճկուն շոշափելիքի մազերը: Ֆիլտրըքհiltrսm արտահայտված է խորն ակոսի ձնով: Ստորին շրթունքի ազատ եզրը բերանի անկյան հատվածում օժտված է ատամիկներով: Լորձաթաղանթը հաճախ պիգմենտավորված է, ունի սն գույն: Շրթունքային թքագեղձերը թույլ են արտահայտված: Ընդհանրապես շրթունքները օժտված չեն այնպիսի բազմակողմանի շարժումներով, ինչպես ձիերը: Դրանց աշխատանքը հիմնականում արտահայտվում են կտրիչ ն ժանիք ատամների մերկացումով:

Նկ. 50. Շան ատամներ: 12, 13-Կտրիչ ատամներ, Շ-ժանիքներ, ք1, ք2, ք3, ք4-նախասեղանատամներ, Խ1, Խ2, Խ3-մնայուն սեղանատամներ:

Թշերը համեմատաբար կարճ են, լորձաթաղանթը հարթ է ն մեծ մասամբ պիգմենտավորված: Բնորոշ է վերին թշային գեղձի դասավորությունը, որն ընկած է այտային աղեղից ներս ն հարում է ակնակապճի ոսկրապատակին: Այն ունի կլորավուն տեսք ն ստացել է հատուկ ակնակապճային կամ այտային գեղձ, -ջl. orbitaleՏ Տ. zyջomatiԸa անունը: Այդ գեղձի չորսից հինգ ակնակապճային արտածորանները բացվում են վերին վերջին սեղանատամի հատվածի բերանի նախադռան անդրթշային տարածության մեջ: Ծորաններից մեկը մեծ է, մյուսները` փոքր, երբեմն կարող են բացակայել: Ստորին թշային թքագեղձերը սովորաբար սկսվում են ժանիքներից ն հասնում մինչն ստորին 3-րդ սեղանատամի մակարդակը: Ատամները (նկ. 50) պատկանում են գլխավորապես ատամնաձն տիպին: Ատամի վզիկը արտահայտված է ցայտուն ն նույնպես ակնհայտ երնում է նան դրա պսակի հիմքի գոտին, որի վրա բարձրանում են տարբեր քանակի փոքր ատամիկներ:

Շունն օժտված է 32 կաթնատամով, որոնցից` 12 կտրիչ, 4 ժանիք ն 16 4 8 սեղանատամ, հետնյալ բանաձնով` 1մ , Շմ , թմ = =16 • 2=32: 4 8 Մնայուն ատամները 42 են, դրանցից` 12 կտրիչ, 4` ժանիք, 26` սեղանատամ 2 10 հետնյալ բանաձնով` 1 , Շ , թ , Խ = = 21 • 2 = 42: 3 11

Նկ. 51. Տարբեր հասակի շների կտրիչ ատամներ ( առջնից): 1-4 ամսական (դուրս են եկել վերին ծնոտի մնայուն բռնիչները, ստորին ծնոտի բռնիչները ն միչին կտրիչները), 2-5 ամսական( բոլոր կտրիչները փոխվել են, բայց երնում են կաթնատամների արմատները), 3-1 տարեկան, 4-1,5 տարեկան, 5-2,5 տարեկան, 6-4 տարեկան, 7-5 տարեկան, 8մոտ 10 տարեկան:

Յուրաքանչյուր ատամնակամարում զետեղված են 6-ական կաթնային կտրիչներ: Դրանք մնայունների համեմատությամբ շատ փոքր են ն կտրիչ ոսկրների մարմինների ն ստորին ծնոտի կտրիչային մասի աճման հետ միասին հեռանում են իրարից` գոյացնելով իրենց միջն միջատամային տարածություններ: Մնայուն կտրիչներն ունեն մաքուր սպիտակ գույն (11, 12, 13), աճում են նույն քանակությամբ, յուրաքանչյուրը մեկ արմատով, վզիկով ն պսակով, որը կրում է երեք փոքր ատամիկ, որոնցից միջինն ավելի ուժեղ է զարգացած: Կտրիչների մեծությունը, սկսած բռնիչներից դեպի եզրայինները, ուժեղանում է: Դրանց շրթունքային մակերեսը թեթնակի ուռուցիկ է, իսկ լեզվայինը` գոգավոր: Չորս կաթնային ժանիքներն ավելի փոքր են, ունեն սուր ծայրեր ն մնայունների համեմատ ավելի գոգավոր են: Մնայուն ժանիքները` յուրաքանչյուրը մեկ արմատով ն

պսակի վրա գտնվող մեկ փոքր ատամիկով, որը հատկապես ուժեղ են զարգացած կատուների մոտ: Շների մնայուն սեղանատամներից 12-ը գտնվում են վերին ն 14-ը` ստորին ատամնակամարում: Ստորին ատամնակամարի առաջին նախասեղանատամը (թ1) օժտված է մեկ փոքր ատամիկ ունեցող փոքր պսակով ն կոչվում է գայլատամ: Ատամները սկսած 1-ից մինչն 4-ը` վերին ն մինչն 5-ը` ստորին ատամնակամարում մեծանում են, այնպես, որ վերնից 4-րդը ն ցածից` 5-րդն ամենից բարձր են ն ուժեղ (թ4, Խ1) ու կոչվում են կտրող ատամներ-deոteՏ ՏeԸtorii: Դրանք բոլորն էլ եռատամնավոր են, բացառությամբ ստորին 1-ինի ն սեղմված են կողքերից: Վերջին երկու սեղանատամները հանդիսանում են արդեն բազմաբլրակավոր ատամներ: Ընդ որում, վերին ծայրում դրանք ավելի ուժեղ են զարգացած: Սեղանատամների արմատների քանակը լինում են մեկից (առաջինների մոտ) մինչն երեք հատ: Շատ հաճախ հանդիպում են տատանումներ պսակի, ձնի, քանակի այլ մանրամասնությունների: Սեղանատամներից միայն փոխվում են նախասեղանատամները: Կտրիչ ատամների փոխումը ն մաշումը երնում է 51-րդ նկարից: Կարծր քիմքը (նկ. 15) կտրիչ ատամներից դեպի հետ ուժեղ լայնանում է` տեղ-տեղ այն պիգմենտավորված է ն օժտված 9-10 հարթ աղեղաձն ծռված քիմքային թմբիկներով, միջին սագիտալ գծում ակնհայտ երնում է քիմքային կարանը: Առաջին թմբիկի առջնի մասում բարձրանում է եռանկյունաձն, կլոր անկյուններով օժտված կտրիչային պտկիկը, որի երկու կողմերում բացվում են քթաքիմքային խողովակների անցքերը: Փափուկ քիմքը (նկ. 49Բ-6) իր վերջին մասով հարում է լեզվի արմատին, բայց ազատ եզրով չի հասնում մինչն լեզվամակկոկորդային ծալքը: Լորձաթաղանթը դեպի բերանի խոռոչը տեղ-տեղ պիգմենտավորված է: Բերանի խոռոչի հատակի կտրիչային շրջանն օժտված է աննշան ենթալեզվային (սոված) կոծիծով: ՈՒնի ակկերկնեխտի օրգան: Լեզուն (նկ. 16) լայն է ու տափակ, օժտված սուր եզրերով: Թիկնային մակերեսին, միջին սագիտալ հարթության վրա գտնվում է թույլ արտահայտված լեզվային ակոսիկը-ՏսlԸսՏ mediaոսՏ liոջսae (7): Խիտ դասավորված թելանման պտկիկները շների մոտ նուրբ են ն բարակ: Դրանք գագաթներով ուղղված են դեպի հետ: Լեզվի հիմքի մոտ դրանք երկար են, իսկ կատուների մոտ հատկապես լեզվի առջնի կես մասում օժտված են բավական արտահայտված եղջերացած գագաթներով: Սնկաձն պտկիկները (4) տարածված են լեզվի ողջ թիկնային մասի վրա, բայց դրա եզրերի մոտ տեղավորված են շարքերով ն պարզ են երնում: Խրամապատ պտկիկները (5) յուրաքանչյուր կողմում թվով 2-3 գտնվում են լեզվի արմատի մոտ, առկա են նան թույլ արտահայտված տերնաձն պտկիկները (6): Լեզվի հիմքում` դրա ստորին մակերեսի մոտ, մկանային թելերի հետ միասին տեղավորված է լեզվի աճառ-lyՏՏa, լեզվի ծայրային մասի տակ ակնհայտ արտահայտված է լեզվի սանձը: Քիմքալեզվային ն քիմքաըմպանային աղեղների միջն տեղավորվում է քիմքային նշիկը (նկ. 30Բ): Ինչպես խոզերի, կատուների մոտ նս հայտնաբերվում է ոչ մշտական հարմակկոկորդային նշիկ: Լեզվի ն ենթալեզվային ոսկորի մկաններն աչքի են ընկնում նրանով, որ միջծնոտային մկանի առջնի մասը (m. myloջloՏՏսՏ) բացակայում է, բայց դրա հետին մասը (m. myloհyoideսՏ) ուժեղ է զարգացած: Ենթալեզվային խոտորնակի մկանը (m. հyoideսՏ traոՏverՏսՏ) շատ թույլ է արտահայտված: Ենթալեզվային մկանը կպչում է ենթալեզվային ոսկրի մարմնին: Լեզվի մնացած մկանները հիմնականում այնպես են, ինչպես ձիու մոտ: Հարականջային թքագեղձը (նկ. 52-1) համեմատաբար փոքր է, ունի եռանկյունաձն տեսք ն իր վերին մասով ընդգրկում է ականջի խեցու հիմքը: Հարականջային թքագեղձի ծորանը սկսվում է դրա առջնի եզրից, ընթանում է ծամիչ մեծ մկանի արտաքին մակերեսով լայնակի դրությամբ ն բացվում է բերանի նախադռան անդրթշային տարածությունում. շների մոտ վերին 3-րդ սեղանատամի մակարդակի վրա, իսկ կատուների մոտ` 2-րդ:

Ենթածնոտային թքագեղձն (2) ունի կլորավուն ձն, մեծությամբ չի զիջում հարականջային թքագեղձին: Այն ընկած է վերջինից մի քիչ ավելի ցած ն մասամբ ծածկված է դրանով: Դեպի պարանոցը ենթածնոտային թքագեղձը հասնում է լծային ն ծնոտային երակների բաժանման անկյանը: Ենթածնոտային թքագեղձի արտածորանը սկսվում է գեղձի ներսի մակերեսից, ուղղվում է դեպի ենթալեզվային կոծիծը ն բացվում է այդ հատվածում:

Նկ. 52. Շան թքագեղձերը: 1-Հարականջային թքագեղձ, 2-ենթածնոտային թքագեղձ, 3-ենթալեզվային երկարածորան թքագեղձ, 4-ենթալեզվային կարճածորան թքագեղձ, 5-լեզու, 6-մեծ ծամիչ մկան, 7-լեզվի կողմնային մկան, 8-կզակաենթալեզվային մկան, 9-կզակալեզվային մկան, 10-երկփոր մկան:

Ենթալեզվային թքագեղձը զույգ է ն բաղկացած է. ա) երկարավուն, նեղ, կարճածորան ենթալեզվային թքագեղձից (4), որն ընկած է լեզվի տակ դրա կողմնային մասում, որի համեմատաբար թվով քիչ արտածորանները բացվում են բերանի խոռոչի հատակի մեջ, իսկ մյուսները թափվում են երկարածորան գեղձի մեծ ծորանի մեջ, բ) երկարածորան ենթալեզվային թքագեղձից (3), որը հարում է առաջինի հետին մասին, ավելի ուժեղ է զարգացած ն սերտ կապված է ենթածնոտային թքագեղձի հետ: Դրա ենթալեզվային մեծ ծորանը, որին սովորաբար ուղեկցում է ենթածնոտային թքագեղձի ծորանը, մինչն վերջը կամ թե ճանապարհին ձուլվում է դրա հետ:

ԸՄՊԱՆ Շների ըմպանի առաստաղի, խոաններից դուրս եկող անցքի մոտ ընկած են լսողական խողովակնների թեք դրված մուտքերը, (նկ. 49Բ-7), որոնց միջն ն փոքր ինչ դեպի հետ ընկած է ըմպանի նշիկը: Ըմպանի ն կերակրափողի նախադռան սահմանը լավ է արտահայտված: Քիմքային վարագույրի ազատ եզրերից սկիզբ են առնում քիմքաըմպանային զույգ աղեղները: Ըմպանի ն փափուկ քիմքի մկանները հիմնականում գնում են այնպես, ինչպես ձիու մոտ:

ԱՌՋԵՎԻ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Առջնի աղիքային բաժինը կազմված է երկու, մեկը մյուսին հաջորդող օրգաններից` կերակրափողից ն ստամոքսից: Ընդ որում, հիշյալ անջատումը տեղի ունի ոչ բոլոր կենդանատեսակների մոտ: Երկկենցաղների ն սողունների, ինչպես նան կաթնասունների բուն առջնի աղիքային բաժնում ընդգրկում են միայն կերակրափողը ն ստամոքսը:

ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂ

Կերակրափողը-oeՏoքհaջսՏ ներկայացնում է համեմատաբար երկար խողովակ (նկ. 53-1), որը սկսվում է ըմպանից, անցնում պարանոցի հատվածով, կրծքի խոռոչով ն հասնում` մինչն ստամոքսը: Դրա դերն այն է, որպեսզի բերանի խոռոչում պատրաստված ն կուլ տված կերազանգվածը հետագա վերամշակման համար տեղափոխի ստամոքս: Կերակրափողի երկարությունն ուղիղ համեմատական կախվածության մեջ է գտնվում իրանի պարանոցի ն կրծքի հատվածների երկարությունից: Կերակրափողը ստորաբաժանվում է` պարանոցի, կրծքի ն շատ կարճ որովայնի հատվածների: Կերակրափողը ներսից պատած է լորձաթաղանթով, որը ծածկված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն ենթալորձային շերտի ուժեղ զարգացվածության շնորհիվ առաջացնում է երկայնակի ընթացող ծալքեր: Լորձաթաղանթի մեջ տեղավորված են գեղձեր, որոնց քանակությունը, ըստ երնույթին, պայմանավորված է թքագեղձերի զարգացման աստիճանով: Այսպես, օրինակ, խոտակերների թքագեղձերի ուժեղ զարգացվածության շնորհիվ կերակրափողի գեղձերը տեղավորված են միայն դրա սկզբի (առջնի) մասում, այն դեպքում, երբ գիշատիչ կենդանիների կերակրափողային գեղձերը հայտնաբերվում են դրա ամբողջ երկարությամբ:

Նկ. 53. Կերակրափողի ն շնչափողի փոխհարաբերության գծապատկերը: 1-Կերակրափողի պարանոցային բաժինը, 1'-դրա գոգավոր ծռվածքը, 2-կերակրափողի կրծքային բաժինը, 3-կոկորդ, 4-շնչափող, 5-ստոծանի, 6-շնչափողի երկատումը (բիֆուրկացիան):

Կերակրափողի միջին կամ մկանային թաղանթը որոճողների, շների մոտ կազմված են լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքից, իսկ խոզերի ու ձիերի մոտ մասամբ նան հարթ մկաններից: Կերակրափողի պարանոցային մասն արտաքինից պատված է

մկանափակեղային թաղանթով (ադվենտիցիայով), իսկ կրծքային ն որովայնային բաժինները` շճաթաղանթով:

ՍՏԱՄՈՔՍ Կաթնասունների «ստամոքս»-veոtriԸսlսՏ Տ. ջaՏter անվան տակ հասկացվում է որովայնի խոռոչում, ստոծանուց անմիջապես հետ կերակրափողի հետին ծայրի լայնացումը դրա միջին աղիքային բաժնին` տասներկումատնյա աղիքին անցնելուց առաջ: Հիմք ընդունելով, որ տասներկումատնյա աղիքից առաջ գտնվող լայնացումը կարող է արտահայտված լինել մի հասարակ պարկի (կամերայի) ձնով կամ թե մի շարք իրար հաջորդող պարկերի (կամերաների) ձնով, ուստի դրանց բաժանում են մեկտեղանի (միկամերանի) ն բազմատեղանի (բազմակամերանի) ստամոքսների տիպերի:

ՄԵԿՏԵՂԱՆԻ ՍՏԱՄՈՔՍ

Կաթնասուն կենդանիների մի մասի ստամոքսի լորձաթաղանթի ամբողջ էպիթելային շերտը պատած է պաշտպանիչ, այսինքն` բազմաշերտ տափակ էպիթելով, ն դրա զանգվածի մեջ չի պարունակվում ոչ մի տեսակի գեղձ: Այդպիսի կառուցվածք ունեցող ստամոքսը կոչվում է մեկտեղանի գեղձազուրկ ստամոքս, կամ կերակրափողային տիպի ստամոքս: Այն սակավ է հանդիպում կաթնասունների դասում ն հետնապես հատուկ հետաքրքրություն չի ներկայացնում, քանի որ հանդիսանում է կերակրափողի հետին ծայրի հասարակ լայնացումը որպես ծալքավոր տեղ, սննդանյութերը ժամանակավոր պահելու համար ն, ըստ երնույթին, հանդիսանում է երկրորդական ձնափոխություն: Նմանատիպ ստամոքս հատուկ է միանցքանիներին` բադակտուցին, եխիդնային: Մյուս կաթնասունների մոտ, ընդհակառակը, ամբողջ մեկտեղանի ստամոքսի ներսին մակերեսն ամբողջությամբ պատված է գլանաձն (լորձ արտադրող) էպիթելով ն դրա պատի զանգվածի մեջ խիտ կերպով ցրված են գեղձեր, որոնք իրենց արտածորաններով բացվում են ստամոքսի խոռոչի մեջ: Այդպիսի ստամոքսը կոչվում է մեկտեղանի գեղձային ստամոքս, կամ աղիքային տիպի ստամոքս: Դա ամբողջությամբ հյութ արտադրող օրգան է: Ստամոքսի սեփական գեղձերի արտադրած հյութը քիմիապես ազդում է դրա խոռոչն ընկած սննդատու նյութերի վրա, այսինքն` այդպիսի ստամոքսում տեղի` ունենում սննդանյութերի քիմիական մշակում ն մարսողություն: Բառի նեղ իմաստով այդ իսկական ստամոքսը մեծ չափով տարածված է կաթնասունների դասի մեջ: Ընտանի կենդանիներից այդպիսի ստամոքսով օժտված են շները ն կատուները: Նմանատիպ գեղձային ստամոքսով օժտված են նան մարդիկ: Մի շարք կաթնասունների միննույն մեկտեղանի ստամոքսի տարբեր մասերում կարծես թե համատեղվում են ոչ գեղձային ն գեղձային տիպի ստամոքսները: Այդպիսի ստամոքսի փոքր մասը, որը մոտ է դրա մուտքին կամ կերակրաքողին, պատված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն զուրկ է գեղձերից, իսկ դրա մեծ բաժինը, որը գտնվում է ելքի հատվածում (դեպի տասներկումատնյա աղիքը), պատված է գլանաձն էպիթելով` իր բոլոր երեք` ստամոքսամուտքի կամ կարդիալ, հատակի կամ ֆունդալ ն ստամոքսաելքի կամ պիլորուսյան գեղձային զոնաներով հանդերձ: Այդպիսի կառուցվածք ունեցող ստամոքսը կոչվում է մեկտեղանի խառը կամ կերակրափողաաղիքային տիպի ստամոքս: Ստամոքսի այդպիսի տեսակը նույնպես բավական շատ է տարածված: Ընտանի կենդանիներից նման ստամոքս ունեն միասմբականիները (նկ. 54Բ) ն խոզերը (Գ): Ընդ որում, առաջինների ստամոքսի ոչ գեղձային մասը բավական ընդարձակ է (Բ-7), իսկ երկրորդների մոտ` փոքր (Գ-7):

ԲԱԶՄԱՏԵՂԱՆԻ ՍՏԱՄՈՔՍ

Իրար հաջորդող ն իրարից պրկումներով պարզորոշ սահմանազատվող մի քանի կամերաներ ունեցող ստամոքսները հատուկ են խոտակերների մեծ մասին (նկ. 54Դ), իսկ

ընտանի կենդանիներից` խոշոր եղջերավորներին, ոչխարներին, այծերին, հյուսիսային եղջերուներին, ուղտերին ն այլն: Հիշյալ կենդանիների ստամոքսի մի շարք կամերաներ, որոնք մոտ են գտնվում կերակրափողին, համատարած կերպով պատած են բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն գեղձեր բոլորովին չեն պարունակում, հետնաբար, այդպիսի կամերաները պետք է դասել գեղձազուրկ ստամոքսների շարքը: Ստամոքսի վերջին կամերան, որը մոտ է տասներկումատնյա աղիքին, իրենից ներկայացնում է իսկական գեղձային կամերա իր բոլոր գեղձային զոնաներով ն լորձաթաղանթի վրա գլանաձն էպիթելային շերտով: Այդպիսի ստամոքսները հայտնի են որպես բազմատեղանի կամ բազմակամեր խառը ստամոքսներ, կամ կերակրափողաաղիքային տիպի բազմատեղ ստամոքսներ:

Նկ. 54. Տարբեր տիպի կառուցվածք ունեցող ստամոքսների գեղձային գոտիների բաշխման գծապատկեր: Ա-շան, Բ-ձիու, Գ-խոզի, Դ-որոճողի: 1-Կերակրափող, 2-ստամոքսամուտքի գեղձերի գոտի, 3-հատակի գեղձերի գոտի, 4ստամոքսաելքի գեղձերի գոտի, 5-տասներկումատնյան աղիք, 6-ստամոքսի կամար, 7-ստամոքսի կերակրափողային (ոչ գեղձային) մաս, 8- ձիերի կույր պարկ, 9-դիվերտիկուլ (խոզերի մոտ), 10-մեծ կորություն, 11-փոքր կորություն, 12-կտրիչի վերին, 12'-ստորին կիսապարկեր, 13-ցանց, 14-գիրք, 15-շրդան:

Գեղձազուրկ կամերաները, որոնք ոչ այնքան հաջող կոչվում են նախաստամոքսներ, կարող են լինել երկու կամերայից, ն այն էլ մասամբ գեղձազուրկ, ինչպես կոշտուկաոտանիների մոտ (նկ. 55), կամ երեք պարկից` խոշոր եղջերավորների, ոչխարների, այծերի, հյուսիսային եղջերուների մոտ (նկ. 54Դ): Այդ կամերաներին տվել են

հատուկ` կտրիչ (12, 12'), ցանց (13) ն գիրք (14) անուններ, իսկ գեղձային մասին կոչել են շրդան (15): Այդպիսի կամերաների առկայությունն ունի ֆիզիոլոգիական կարնոր նշանակություն, քանի որ հնարավորություն է տալիս կտրիչում կուտակելու մեծ քանակությամբ թույլ կերպով ծամած կերը, որը կտրիչի հատուկ կառուցվածքի ն գործունեության շնորհիվ, որոճման ժամանակ առանձին բաժիններով նորից հետ է բերվում բերանի խոռոչը: Այստեղ կերը խնամքով, կրկնակի ծամվում ն ուղարկվում է դեպի հաջորդ կամերան, մինչն շրդանը ներառյալ:

Նկ. 55. ՈՒղտի բազմատեղանի ստամոքսը: 1-Կերակրափող, 2-շրդան, 3-ստամոքսաելք (պիլորուս), 4-տասներկումատնյա աղիք, 5-կտրիչ, 6ցանց, 7, 8 կտրիչի խորշեր, 9-փայծաղ:

Կտրիչի պատում կերակրափողի ծայրից շարունակվում է մեկ ակոսաձն հարմարանք, որը կոչվում է կերակրափողային ակոս, որն օժտված է շրթունքներով: Ստամոքսի յուրահատուկ կծկման շնորհիվ կերի առանձին բաժիններն այդ ակոսի միջով ուղղվում են հետ, դեպի կերակրափողը, որի ծայրը նույնպես մասնակցում է այդ ակտին: Կերակրափողային ակոսի օղակի տեսք ունեցող շրթունքների կառուցման մեջ մասնակցում են այստեղ ընկած ներքին շեղ մկանային խրձերը, որոնք ընդհանրապես ընկած են ստամոքսի ն կերակրափողի սահմանում: Գեղձերի տարածման տեսակետից կոշտուկաոտանիների (ուղտ, լամա) ստամոքսը կարծես թե գրավում է միջանկյալ տեղ պեկարիի ցեղի խոզերի ն խոշոր եղջերավոր կենդանիների (նկ. 54Դ) ստամոքսների միջն, քանի որ ուղտերի ն լամաների կտրիչը ն ցանցը մասամբ պարունակում են գեղձային մասեր ն կամերաների քանակն ավելի քիչ է, գրքի բացակայության շնորհիվ (նկ. 55):

ՍՏԱՄՈՔՍԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Սաղմի զարգացման սկզբնական փուլում ստամոքսն (նկ. 56-8) իրենից ներկայացնում է մարմնի երկարությամբ, թիկնալարի տակ տեղավորված, աղիքային խողովակի հասարակ իլիկաձն լայնացում:

Նկ. 56. Սաղմի աղիքային խողովակի դիրքը: 1-Նախնական բերանի խոռոչ, 2-լեզու, 3-ըմպան, 4-կերակրափող, 5-շնչափողի սկզբնավորում, 6թոքերի սկզբնավորում, 7-փայծաղ, 8-ստամոքս, 9-լյարդ, 10-ենթաստամոքսային գեղձի սկզբնավորում, 11-առջնի աղիքային օղակի վայրիջակ ծունկ, 12-աորտայից մի կտոր, 12'-առջնի միջընդերքային զարկերակ, 13-առաջնային աղիքային օղակի վերելակ ծունկի վրա կույր աղիքի սկզբնավորում, 14-կոյանց, 15-պոչային աղիք, 16-միզուկ (ուրախուս), 17-պորտալարում գտնվող դեղնուցային ծորան:

Դրա վրա տարբերում են թեթնակի ուռուցիկ վերին եզր, որից ձնավորվում է դրա մեծ կորությունը, ն գոգավոր ստորին եզր, որից էլ նախադրվում է դրա փոքր կորությունը: Որովայնի խոռոչի վերին պատից դեպի մեծ կորությունն է իջնում սաղմնային վերին միջընդերքը, որը հասունացած օրգանիզմում ձնափոխվում է մեծ ճարպոնի, իսկ փոքր կորությունից դեպի լյարդն է ձգվում սաղմնային ստորին միջընդերքը, որն էլ հետագայում դառնում է փոքր ճարպոն: Երկու միջընդերքներն էլ շարունակվում են դեպի հետ աղիքների վրա: Ընդ որում, ստորին միջընդերքը հասնում է միայն մինչն պորտային հատվածը: Միջընդերքների վերին մասերը, որոնք կպչում են որովայնի վերին պատին, կոչվում են միջընդերքների արմատներ-radix meՏeոterii: Ձիերի մոտ գոյություն ունի միջընդերքի առջնի արմատ` բարակ աղիքների համար ն հետին արմատ` փոքր շրջանակաձն աղիքի համար: Հետագայում ստամոքսը կատարում է երկու պտույտ: Առաջին պտույտը (նկ. 57Բ, Գ, 2) կատարվում է մարմնի երկայնակի առանցքի ուղղությամբ, ընդ որում մեծ կորությունն (2') իր հետ տանելով վերին միջընդերքին (Բ-4') թեքվում է դեպի ձախ ն ցած: Երկրորդ պտույտը կատարվում է ուղղահայաց առանցքի ուղղությամբ (վերից դեպի ցած), որի հետնանքով ստամոքսամուտքը կամ կարդիալ մասը տեղադրվում է դեպի ձախ, իսկ ստամոքսաելքը կամ պիլորուսյան մասը տեղաշարժվում է աջ ն թեթնակի դեպի ցած: Ստամոքսի նախկին ձախ մակերեսը համարյա դառնում է առջնի, իսկ աջը` բութ համարյա հետին. մեծ կորությունն ուղղվում է դեպի ձախ, հետ ն ցած, իսկ փոքր կորությունը` աջ, առաջ ն վեր:

Պտտման ընթացքում ստամոքսի վերին միջընդերքըmeՏeոteriսm dorՏale, ծալքի ձնով ձգվելով անցնում է ստամոքսի մեծ կորությունով ն տարածվում է դեպի հտ, մեծ ճարպոն (4'', 7) անվան տակ: Ստամոքսի հետին մակերեսի ճարպոնի ծալքի միչն ձնավորվում է ճարպոնային պարկ: Վերին միջընդերքի մեջ մեզենքիմայի բջիջներից սկզբնավորվում է փայծաղը (նկ. 56-7, 57-1) մնում են ներփակված մեծ ճարպոնի թերթիկների միջն: Ստորին միջընդերքը, սկսվելով ստամոքսի փոքր կորությունից, դրա պտույտից հետո ընդունում է առջնի վերին դիրք ն շնորհիվ լյարդի աճման մնում է վերջինի ն ստամոքսի միջն` երկայացնելով որպես փոքր ճարպոն (նկ. 57Գ-5''): Դրա վրա կարելի է առանձնացնել ստամոքսալյարդային ն լյարդատասներկումատնյա աղիքային կապաններ:

Նկ. 57. Պտղի ճարպոնների զարգացման ն ստամոքսի պտույտների գծապատկեր: Ա-ելակետային փուլ, Բ-ստամոքսի պտույտի փուլի սկիզբը, Գ-պտույտի վերջանալու փուլ: 1-Փայծաղ, 2-ստամոքս, 2'-դրա մեծ կորությունը, 3-լյարդ, 4-վերին միջընդերք, 4'-վերին միջընդերքից զարգացող մեծ ճարպոնի սկիզբը, 4''-մեծ ճարպոնի հետագա ձնավորումը, 5, 5', 5''փոքր ճարպոնի զարգացումը, 6-ստորին միջընդերք, որը վեր է ածվել լյարդի ն ստոծանու կապանի, Ձիու նկատմամբ որովայնի խոռոչի ճակատային 7-փայծաղը ստամոքսին միացնող կապան, Դ-Ձ կտրվածք, Ե-որովայնի խոռոչի սագիտալ կտրվածք: 1, 2-Ճարպոնային պարկ, 3-շրջանակաձն աղիք, 4-տասներկումատնյա աղիք, 5-ենթաստամոքսային գեղձ, 6-լյարդ, 7-ստամոքս, 8-փայծաղ, 9-աղիքի օղակ, 10,11-շրջանակաձն աղիքի վերին ն ստորին դրություն, 12-անցք դեպի ճարպոնային պարկ (ցույց է տրված սլաքով), 13-լյարդի կապան, 14-փոքր ճարպոն, 15-մեծ ճարպոն, 16-ստոծանի:

Մեծ ճարպոնը-omeոtսm maiսՏ լրիվ ձնավորվելուց հետո հեռանում է ստամոքսի մեծ կորությունից ն ընդգրկելով փայծաղը (նկ. 57Գ-7)` ազատ կերպով ձգվում է դեպի հետ, իսկ այնուհետն վերադառնում է դեպի առաջ ն վեր: Շնորհիվ ճարպոնի` այդպիսի կրկնակի դարձի գոյանում է ճարպոնային պարկը-bսrՏa omeոtaliՏ (Ե-2): Դրա մեջ, առանց ամբողջությունը խախտելու, կարելի է

թափանցել աջից, այն է` տասներկումատնյա աղիքի ն լյարդի պոչավոր բլթի պոչավոր ելունի միջով, վերին պատի մոտից (նկ. 57Դ սլաքը): Այդ մուտքը կոչվում է ճարպոնային անցք-forameո eքiքloiԸսm: Ձիերի ճարպոնի թերթիկներն ընդգրկում են շրջանակաձն աղիքի (Դ-3) ն ենթաստամոքսային գեղձի (5) մի մասը: Մեծ ճարպոնի չափերը միատեսակ չեն, այն է` մի քանի կենդանիների մոտ այն այնքան մեծ է, որ իրենով, գոգնոցի նման, դրա ստորին մասից մինչն կոնքը ներառյալ պատում է ամբողջ աղիքները (շների ն խոզերի մոտ), իսկ մյուսների մոտ այն ոչ մեծ ծալքով ընկած է շրջանակաձն աղիքի վերնում (ձիերի մոտ): Այդ յուրահատուկ առանձնահատկությունները ըստ երնույթին, կախված են ստամոքսի մեծ կորության դիրքից, որը կենդանիների մի մասի մոտ (շների ն խոզերի) շփվում է դրանց որովայնի ստորին պատին ն ճարպոնային ծալքին, թույլ է տալիս ազատ կերպով զարգանալու, իսկ մյուսների մոտ այդ կորությունը բաժանված է որովայնի պատից շրջանակաձն աղիքի օղակներով (ձիերի մոտ): Որոճողների մեծ ճարպոնը կտրիչի ուժեղ զարգացվածության շնորհիվ, բնորոշվում է բոլորովին յուրահատուկ հարաբերություններով (նկ. 68): Փոքր ճարպոնի-omeոtսm miոսՏ առաջացումը կապված է ինչպես ստամոքսի նշված պտույտից, այնպես էլ լյարդի աճման հետ: Այն ներկայացնում է սաղմի ստորին միջընդերքի-meՏeոteriսm veոtrale (նկ. 57Ա-5, 6) ձնափոխված մասը, որի մեջ ձնավորվում է լյարդը (3): Հետնելով ծալքին, որը զարգացող ստամոքսի փոքր կորությունից անցնում է լյարդի վրա (Ա-5)` կարելի է նկատել, որ լյարդի աճի հետ (Բ-5') ծալքը բարձրանում է ն դառնում փոքր ճարպոնի սկզբնավորում (Գ-5''): Այդպիսով, փոքր ճարպոնը որովայնամիզի ծալքն է, որը լյարդի ընդերքային մակերեսից անցնում է ստամոքսի փոքր կորության, ինչպես նան ստամոքսին միացած տասներկումատնյա աղիքի մոտակա մասի վրա: Սաղմի ստորին միջընդերքի մյուս մասը, որը գտնվում է լյարդի ն որովայնի պատի միջն, փոքր ճարպոնի նման տեղափոխվում է ստոծանու վրա ն գոյացնում է լյարդի հատուկ կապանները (Ա-6, Դ-13): Որոճողների բազմակամերանի ստամոքսը սկզբնավորվում է միակամերանի ստամոքսի նման. նույն սաղմնային նյութից տարբերվում են (դիֆերենցվում են) դրա առանձին կամերաները: Տարբերությունն այն է, որ բազմակամերանի ստամոքսը չի կատարում մեկամերանի ստամոքսներին հատուկ երկու պտույտները, իսկ կատարվող փոփոխություններն հիմնականում պայմանավորված են առանձին կամերաների զարգացման առանձնահատկություններով:

ՁԻՈՒ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ

ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂ

Կերակրափողը-oeՏoքհaջսՏ չձնավորելով արտահայտված նախադուռ սկսվում է ըմպանից: Այստեղ այն ընկած է կոկորդի մատանիաձն աճառից վեր, աջ ն ձախ օդապարկերի միջն: Կերակրափողում տարբերում են պարանոցային, կրծքային ն որովայնային բաժիններ: Կերակրափողի պարանոցային բաժինը մոտավորապես իր առջնի երկու երրորդական մասով տեղավորված է շնչափողի վերին պատի վրա, պարանոցի մկանների կողմից գոյացած հունի մեջ. դրա կողմնային մասերում ընկած են աջ ն ձախ գլխի երկար մկանները, իսկ դրա ընդացքին որպես առաստաղ է ծառայում պարանոցի երկար մկանը: Պարանոցի ստորին երրորդական մասում կերակրափողը շնչափողից թեթնակի կախվում է դեպի դրա ձախ կողմը` առաջացնելով գոգավոր ծռվածք (նկ. 53-1'), որից հետո նորից է բարձրանում շնչափողի թիկնային մակերես ն մտնում կրծքի խոռոչը: Այդ ծռվածությունը, որը կենդանիների մոտ հանդիսանում է օրինաչափություն, պարանոցը երկարացնելու ժամանակ պաշտպանում է կերակրափողը գերձգվելուց ն պարանոցի ամեն տեսակի պայմանների ն ծռվածության դեպքում նպաստում է կերազանգվածի ազատ անցումը դեպի ստամոքս:

Կերակրափողի կրծքային բաժինը տեղավորված է կրծքի խոռոչում, շնչափողից վեր, միջնորմյան պլնրայի թերթիկների միջն, որոնցով էլ պահում է իր դիրքը: Բացի դրանից, կերակրափողն իր դիրքում ամրացած է, հարթ մկանային թելեր պարունակող երկու շարակցահյուսվածքային թիթեղներով: Դրանցից մեկը գնում է դեպի ձախ ցնցուղը ն շնչափողը, որպես կերակրափողացնցուղային մկանm. broոԸհooeՏoքհaջeսՏ, իսկ մյուսը` դեպի ողնաշարը, որպես պլնրակերակրափողային մկան-m. քleսrooeՏoքհaջeսՏ: Կերակրափողն ուղղվում է դեպի ստոծանու կերակրափողային անցքը ն 13-րդ կողի մակարդակի վրա դրա միջով անցնում է որովայնի խոռոչը` առաջացնելով իր կարճ որովայնային բաժինը: Վերջինը լյարդի կերակրափողային կտրույճով մոտենում է ստամոքսին ն ձիերի մոտ չառաջացնելով լայնացում բացվում է վերջինիս մեջ: Կերակրափողի պատերը ներսից-դուրս կազմված են երեք թաղանթներից, այն է` լորձաթաղանթից, մկանային թաղանթից ն շարակցահյուսվածքային թաղանթից (ադվենտիցիա) կամ համապատասխան շճաթաղանթից: Կերակրափողի պատի հաստությունն իր ողջ երկարությամբ միատեսակ չէ: Ամենասկզբի մասում այն համեմատաբար բարակ է, իսկ հետո թեթնակի հաստանում է, ապա նորից է բարակում ն մոտավորապես կերակրափողի երկարության կես մասից սկսած մինչն ստամոքսի մուտքը նորից աստիճանաբար հաստանում է, այնպես որ ամենավերջին` ստամոքսամերձ հատվածում կերակրափողի պատը հասնում է ամենամեծ հաստության` մինչն 1,5 սմ: Կերակրափողի լուսանցքը լայն է այն տեղամասերում որտեղ դրա պատերն ավելի բարակ են, ն ընդհակառակը, հետնապես, ստամոքսի մոտ կերակրափողի լուսանցքն ամենանեղն է: 1) Լորձաթաղանթը, որը ծածկված է պաշտպանիչ, այսինքն` բազմաշերտ տափակ էպիթելով, բնորոշ է իր ուժեղ զարգացած ենթալորձային շերտի առկայությամբ, որի շնորհիվ լորձաթաղանթը հեշտությամբ առաջացնում է երկայնակի ծալքեր: Այդ ծալքերը, բացվելով, հնարավոր են դարձնում մեծածավալ կերազանգվածի ազատ տեղափոխումը կերակրափողի միջով: Կերակրափողի միայն ամենասկզբի մասում տեղակայված փոքրիկ գեղձերն իրենց լորձային արտազատուկով խոնավացնում են դրա էպիթելային ծածկոցը: 2) Մկանային թաղանթը կերակրափողի պատում գրավում է միջին դրություն ն ծառայում է կերազանգվածը ն հեղուկները դեպի ստամոքսը հրելու հիմնական գործոնը: Իր սկզբի մասից մինչն շնչափողի երկատման (բիֆուրկացիայի) հատվածը, այն կազմված է մուգ կարմրագույն երանգ ունեցող լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքից, իսկ կրծքի ն որովայնի բաժիններում այն անցնում է հարթ մկանային հյուսվածքի, փոխելով գույնը դառնում է գունատ, ստանալով դեղնավուն երանգավորում: Կենդանու ծերության հետ միասին հարթ մկանային թելերի քանակն ավելանում է: Նորածին մտրուկների մկանային թաղանթի արտաքին շերտը համարյա կազմված է լայնակի զոլավոր մկանային թելերից: Մկանային խրձերի ընթացքը կերակրափողի սկզբնական մասում բավականին բարդ է: Սկզբում գլխավորապես դրանք տեղավորված են օղակաձն, հետո էլիպսաձն, այնուհետն պարուրաձն, իսկ հետո ավելի ու ավելի է ուրվագծվում արտաքին խրձերի կենտրոնացումը երկայնակի դիրքով, իսկ ներքիններինը` օղակաձն շերտով: 3) Շարակցահյուսվածքային թաղանթը կամ ադվենտիցիան կերակրափողի շարակցահյուսվածքային նեցուկի արտաքին թաղանթն է: Կերակրափողի պարանոցային բաժնում այն ավելի զանգվածային է ն կապվում է պարանոցի խորանիստ փակեղի հետ, իսկ կրծքային բաժնում այն ավելի թույլ է զարգացած ն արտաքինից պատված է շճաթաղանթով, քանի որ կերակրափողն այստեղ ընկած է միջնորմյան պլնրայի թերթիկների միջն: Կերակրափողի կարճ որովայնային բաժինը պատած է որովայնամիզով:

ՍՏԱՄՈՔՍ Ստամոքսը-veոtriԸսlսՏ Տ. ջaՏter (նկ. 58) չլցված վիճակում ձիերի մոտ ունի երկարավուն գոգավոր պարկի ձն: Դրա վրա տարբերում են ուռուցիկ` մեծ կորություն84

-Ըսrvatսra maior (1, 1', 1'') ն գոգավոր փոքր կորություն-Ըսrvatսra miոor (2), առջնի կամ ստոծանային ն հետին կամ ընդերքային մակերեսներ, կերակրափողից սկիզբ առնող ստամոքսամուտք` կարդիա-Ըardia, ն տասներկումատնյա աղիքի մեջ բացվող ստամոքսաելք` պիլորուս-քylorսՏ: Ստամոքսն ամբողջությամբ վերցրած սովորաբար բաժանում են` ստամոքսամուտքային կամ կարդիալ (ձախ), հատակի կամ ֆունդալ (միջին) ն ստամոքսաելքային կամ պիլորուսային (աջ) մասերի: Ձիու համեմատաբար փոքր ծավալ ունեցող ստամոքսն այնպես ուժեղ է ծռված, որ դրա մուտքային (կարդիալ) ն ելքային (պիլորուսյան) մասերը փոքր կորության հատվածում զգալիորեն մոտ են դասավորված միմյանց: Ընդ որում, այդ կորության երկարությամբ գտնվող, դրա խոր անկյունային ծալքը-քliԸa aոջսlariՏ խրվում է ստամոքսի ներսը:

Նկ. 58. Ձիու ստամոքս: 1, 1', 1''-Մեծ կորություն, 2-փոքր կորություն, 3-պրկում գազերով չփքված նորմալ ստամոքսների մոտ, 4-կույր պարկ, 5-պիլորուսյան մասն իր սեղմիչներով, 6-տասներկումատնյա աղիք, 7կերակրափող:

Ձիերի ստամոքսը ըստ կառուցվածքի մեկտեղանի է ն միննույն ժամանակ ըստ լորձաթաղանթի` խառն է, այսինքն` համարվում է որպես կերակրափողաաղիքային տիպի ստամոքս: Ստամոքսի գեղձազուրկ (կերակրափողային) մասի (որն առաջացնում է ստամոքսի կարդիալ մասը) ն գեղձային մասի միջն եղած մոտավոր սահմանը թույլ կերպով նշմարվում է մեծ կորության վրա գտնվող պրկումով (3), իսկ այն փոքր կորության վրա նշմարվում է վերը հիշված անկյունային ծալքով: Ստամոքսի գեղձազուրկ բաժինն արտաքինից համընկնում է դրա ծայրում արտաքինից դուրս ցցված ուժեղ կլորավուն կույր պարկի-ՏaԸԸսՏ ԸaeԸսՏ (4) ուրվագծերի հետ: Այդպիսով, կարդիան տեղավորված է ստամոքսի գեղձազուրկ բաժնում, կերակրափողը ստամոքս մտնելու տեղում, ինչպես այդ տեղի ունի մյուս կենդանիների մոտ ոչ միայն ձագարաձն չի լայնանում, այլ նույնիսկ նեղանում է:

Պիլորուսի ն հատակի բաժինների միջն բավական դժվար է սահման անցկացնել, բայց եթե կողմնորոշվել անկյունային ծալքով, ապա օրգանի այն մասը, որն ընկած է անկյունային ծալքից դեպի տասներկումատնյա աղիքի կողմը, շատ թե քիչ չափով համապատասխանում է պիլորուսյան մասին (նկ. 54Բ-4), իսկ հատակը գրավում է միջին դրություն ն ընկած է մեծ կորության մասում: Ստամոքսի գեղձային բաժնի պիլորիկ մասում առկա է երկու օղակաձն պրկումներով ցայտուն արտահայտված մի հատված, որը կոչվում է պիլորուսյան պարկ: Ստամոքսի պատի կազմելուն ներսից դուրս մասնակցում է երեք թաղանթ` 1) լորձաթաղանթը ենթալորձային շերտի հետ միասին գեղձազուրկ ն գեղձային բաժինների սահմանի վրա առաջացնում են ակնհայտ արտահայտված ծալքավոր եզր-marջo քliԸatսՏ: Գեղձազուրկ մասում բազմաշերտ տափակ էպիթելով պատած լորձաթաղանթն ունի սպիտակ գույն ն զգալի ամրություն: Դրա գեղձային բաժինն ունի մուգ գույն, նուրբ է ն պարունակում է մենավոր ավշային ֆոլիկուլներ. որի անհարթ մակերեսի վրա ցրված են ոչ մեծ` ստամոքսային փոսիկներ-foveolae ջaՏtriԸae, որոնց մեջ բացվում են հատակի գեղձերը: Երբեմն գեղձային մասի վրա գտնվում են նան ոչ մեծ ստամոքսային դաշտեր (արեալներ), որոնք պարունակում են փոքր գեղձերի ելքային անցքերի խումբը: Ստամոքսի գեղձային մասի լորձաթաղանթը պատված է գլանաձն էպիթելով, որի զանգվածում գտնվում են երեք տիպի գեղձեր, որոնք գոյացնում են` ա) կարդիալ գեղձերի գոտի, որը ժապավենի ձնով հարում է ծալքավոր եզրին: Փոքր կորության հատվածում այդ ժապավենաձն զոլը փոքր-ինչ լայն է, քան մեծ կորությունում (նկ. 54Բ-2), բ) պիլորուսյան գեղձերի գոտի ն գ) հատակի գեղձերի գոտի, որոնք տեղավորված են ստամոքսի համապատասխան մասերում ն իրենց գրաված մակերեսով գրեթե իրար հավասար են: 2) Մկանային թաղանթը, որը կազմված է հարթ մկանային հյուսվածքից, առաջացնում է տարբեր ուղղությամբ ընթացող երեք շերտ` ա) մակերեսային բարակ երկայնակի շերտը-Տtratսm loոջitսdiոale ընկած է մեծ ն փոքր կորությունների վրա (նկ. 59Գ-1, 2, 3), պիլորուսային պարկի վրա այդ շերտի մկանախրձերը բոլոր կողմերից դասավորվում են մի պրկումից մինչն մյուսը, բ) օղակաձն շերտը-Տtratսm ԸirԸսlare շրջապատում է ստամոքսի գեղձային բաժինը, մասամբ էլ շրջապատում է ստամոքսի հատակը (Գ-8) ն գլխավորապես պիլորիկ մասը, որտեղ ն երկու պրկումների ծալքերում ձնավորվում է ուժեղ զարգացած պիլորուսի սեղմիչ-ՏքհiԸter քylori, գ) շեղ շերտը-fibrae obliզսae առավելապես գտնվում է ստամոքսի գեղձազուրկ մասում ն իր հերթին բաժանվում է արտաքին ու ներքին շեղ մկանախրձերի: Արտաքին շեղ խրձերը մեծ մասամբ ընկած են կույր պարկի վրա ն դեպի հատակը միանում են օղակաձն շերտին: Ներքին շեղ խրձերի (Գ'-6) որոշ մասը կույր պարկի վրա ձուլվում են արտաքին խրձերի հետ (9), իսկ գլխավոր զանգվածով ուժեղ օղակի ձնով մեծ կորության կողմից ընդգրկում են ստամոքսի կարդյալ անցքը: Այդ օղակի առջնի ն հետնի ոտքերը (5) ձգվում է փոքր կորության եզրերով ն ստամոքսի մակերեսի վրա աստիճանաբար հեռանում են իրարից: Ստամոքսի ստոծանային կողմի վրա գտնվող առջնի ոտքից ճյուղավորվում է մեկ մկանային ժապավեն, որը հակառակ կողմից (փոքր կորության կողմից-5) ընդգրկում է ստամոքսի մուտքը ն ձուլվում է ստամոքսի ընդերքային կողմի վրա դասավորված օղակի աջ ոտքի գլխավոր զանգվածի հետ: Այսպիսով, կարդիայի շուրջը ստացվում են երկու զգալի օղակներ, որոնք ն կազմում են կարդիայի սեղմիչըՏքհiոԸter Ըardiae: Այդ ուժեղ օղակներն, ինչպես նան կերակրափողի ստամոքսամերձ ծայրի նեղ, ծալքավոր, հաստ մկանային պատեր ունեցող լուսանցքը, որի մուտքի ծայրը ձագարաձն չի լայնանում, այդ բոլորը միասին առաջացնում են շատ ամուր փակող հարմարանք: Ստամոքսի գերլցման ժամանակ այդ օղակներն ուժեղ ձգվում են, ն ստամոքսի պարունակյալի հակառակ ընթացքը դեպի կերակրափողը նորմալ պայմաններում դառնում է անհնարին:

Նկ. 59. Ստամոքսի մկանային շերտերի կիսագծապատկեր: Ա, Ա'-շան, Բ, Բ'-խոզի, Գ, Գ'-ձիու: Ձախ կողմի նկարների վրա շրջագծված է արտաքին շերտի թելերի ուղղությունը շճաթաղանթը հանելուց հետո, աջ կողմի նկարների վրա` ներսի շերտի թելերը ցույց են տրված ստամոքսները շուռ տալուց ն լորձաթաղանթը հանելուց հետո: Արտաքին երկայնակի շերտը` 1-մեծ կորության ն 2-փոքր կորության վրա, 3-պիլորուսյան մասի երկայնակի շերտ, 4-արտաքին շեղ շերտ, 5-ներքին շեղ շերտից ստամոքսի մուտքի շուրջն առաջացած օղակ, 6-ներքին շեղ շերտ, 7-պիլորուսի սեղմիչ, 8-օղակաձն շերտ, 9-ներքին շեղ մկանային շերտի անցումն արտաքին շեղ շերտի, 10-խոզերի պիլորուսի սեղմիչ, 11-կերակրափող, 12-տասներկումատնյա աղիք, 13-խոզերի ստամոքսի դիվերտիկուլ:

3) Շճաթաղանթ, որը որովայնի խոռոչում կրում է որովայնամիզքeritoոսm անունը, ծալքի ձնով ստոծանուց որպես ստամոքսաստոծանային կապան ն լյարդից որպես լյարդաստամոքսային կապան անցնում է ստամոքսի փոքր կորության վրա. այդ նույն փոքր կորությունը պիլորուսի մոտ միացած է տասներկումատնյա աղիքին` որպես ստամոքսատասներկումատնյա կապան: Շճաթաղանթի հիշյալ ծալքը, որը լյարդից

ուղղվում է դեպի ստամոքսի փոքր կորությունը ն տասներկումատնյա աղիքի սկզբի մասը, -omeոtսm miոսՏ: Շճաթաղանթի ընդերքային կոճվում է փոքր ճարպոնթերթիկները կողքերից ընդգրկելով ստամոքսը` դրա մեծ կորության վրա միանում են իրար, անցնում են փայծաղի վրայով որպես ստամոքսափայծաղային կապան ն շարունակվում են որպես մեծ ճարպոն-omeոtսm maiսՏ: Ձիու կերով քիչ լցված ստամոքսը համարյա ամբողջությամբ տեղադրված է ձախ ենթակողային հատվածում, ն միայն դրա պիլորուսյան մասն է, որ տեղակայված է աջ ենթակողային հատվածում (նկ. 75): Կույր պարկը` որպես ստամոքսի ավելի վեր ձգված մաս, 14-րդ, 15-րդ միջկողային տարածության մակարդակի վրա մոտենում է ստոծանու ձախ ոտքին: Հատակը (մեծ կորության գծով), որը հանդիսանում է ստամոքսի ամենացածր մասը, ընկած է մեծ շրջանակաձն աղիքի վերին ծնկի լայնակի (ստոծանային) դրության վրա ն անգամ ուժեղ լցված լինելու դեպքում, երբեք չի իջնում մինչն որովայնի ստորին պատը: Ստամոքսի մեծ կորությունն ուղղված է դեպի ձախ ն քիչ հետ, հատկապես այն դեպքում երբ ստամոքսը գտնվում է լցված վիճակում:

ԽՈԶԻ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ

Խոզի կերակրափողի պարանոցային բաժինը համեմատաբար կարճ է: Այդ կենդանիների կերակրափողի սկզբի` ըմպանային ծայրի վերին մասում գտնվում է զգալի մեծության հետըմպանային գրպան-reԸeՏՏսՏ retroքհaryոջeսՏ (նկ. 49Ա-2): Կերակրափողի առջնի կես մասում լորձային գեղձերը տեղավորված են բավականին խիտ, իսկ դեպի հետ չնայած դրանք պակասում են թե՛ իրենց քանակով ն թե՛ մեծությամբ, այնուամենայնիվ, հասնում են մինչն ստամոքսի կարդիալ մասը: Կերակրափողի մկանային թաղանթը բարդ պարուրաձն օղակներ առաջացնելուց հետո, մոտավորապես կերակրափողի միջին մասում, պարզորոշ կերպով ձնավորվում է դրա արտաքին երկայնակի ն ներքին օղակաձն շերտերը: Ստամոքսից քիչ հեռու լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքն աստիճանաբար անցնում է հարթի: Խոզերի կերակրափողի ըմպանային ծայրն ունի լայն լուսանցք ն համեմատաբար բարակ պատեր: Մոտավորապես միջին մասում դրա պատերը հաստանում են, իսկ լուսանցքը` նեղանում, այնուհետն դրա պատերը նորից դառնում են փոքր-ինչ բարակ, իսկ ստամոքսամուտքի տարածքում նորից ակնհայտ հաստանում են ն ձագարաձն լայնանալով բացվում ստամոքսի մեջ: Խոզի ստամոքսը (նկ. 60Ա) ծավալով բավականին զգալի է ն իր կառուցվածքով պատկանում է միկամերանի խառը տիպին, քանի որ օժտված է փոքր տարածություն գրավող գեղձազուրկ հատվածով: Բացի դրանից, խոզի ստամոքսը բնորոշ է նրանով, որ կերակրափողի մոտքի մոտ մեծ կորության վրա, գտնվում է հատուկ արտափքված մաս որը կոչվում է ստամոքսի դիվերտիկուլ (արտափքում)-divertiԸսlսm veոtriԸսli (7), որը սաղմի ստամոքսի մյուս բաժինների համեմատ մեծ է ն ավելի ցայտուն է արտահայտված, քան հասուն կենդանիների ստամոքսում: Անկյունային ծալքը, որը փոքր կորությունից անցնում է դեպի ներս, լավ է արտահայտված. այն իրենով նշում է ստամոքսի պիլորիկ մասի մոտավոր սահմանը: Փոքր կորությունը (6), սկսած կերակրափողից մինչն անկյունային ծալքը, թեթնակի ուռուցիկ է: Ստամոքսի պատի մկանային թաղանթը պարունակում է երկայնակի, օղակաձն ն շեղ շերտեր` ա) երկայնակի շերտը գտնվում է ոչ միայն ստամոքսի երկու կորությունների վրա (նկ. 59Բ-1, 2), այլ նան դրա մուտքի ն դիվերտիկուլի ու պիլորիկ մասերի միջն (3): Ընդ որում պիլորուսի մոտ փոքր խորությունը զրկված է այդ շերտից, բ) օղակաձն շերտը տարածված է ն պիլորուսյան, ն հատակի մասերում. առաջինի վրա այն ուժեղ է զարգացած ն պիլորուսյան ելքի մոտ ձնավորում է խոզերի համար յուրահատուկ (օրիգինալ) սեղմիչ, այն է` մեծ կորության կողմից պիլորուսի լուսանցքի մեջ է ցցվում կիսալուսնաձն թմբիկ, իսկ փոքր կորության կողմից` սնկաձն հաստացում-torսՏ քylori (10), գ) մկանային թաղանթի շեղ շերտն իր արտաքին շեղ խրձերով տեղավորվում է գեղձազուրկ ն կարդիայի մասերի ուղղությամբ, բայց չի

տարածվում դիվերտիկուլի վրա: Ներսի շեղ խրձերը (6) գոյացնում են թույլ օղակ, որը դասավորվելով իրարից հեռացող ծայրերով ստամոքսի կողմնային մասերի ուղղությամբ, կարդյալ կտրույճի կողմից ընդգրկում է ստամոքսի մուտքը. այդ օղակով ն դրա հակառակ կողմում ընկած խրձերով ձնավորվում է մուտքի սեղմիչը (5):

Նկ. 60. Ա-խոզի ստամոքս, Բ-շան ստամոքս: 1-Կերակրափող, 2-տասներկումատնյա աղիք, 3-ենթաստամոքսային գեղձ, 4-դարպասային երակ, 5-մեծ կորություն, 6-փոքր կորություն, դիվերտիկուլ, 8-ստամոքսի հատակ:

Ստամոքսի մուտքին հարող լորձաթաղանթը փոքր տարածության վրա գեղձազուրկ է ն պատված բազմաշերտ տափակ էպիթելով: Դրա սահմանները ձիերի ստամոքսի նման ակնհայտ չեն արտահայտված: Ստամոքսի մնացած ամբողջ մասի լորձաթաղանթի էպիթելը գլանաձն է ն իր զանգվածում ունի բոլոր երեք գեղձային գոտիները: Հատկապես մեծ է կարդյալ մասը կարդյալ գեղձերի գոտիով (նկ. 54Գ-2), որը ներառում է նան ստամոքսի դիվերտիկուլը: Այստեղ լորձաթաղանթը շատ բարակ է: Հատակն իր հատակային գեղձերի գոտիով ավելի մոտ է ընկած պիլորիկ մասին ն տարածվում է մեծ կորության ն դրա հարնան մակերեսների ուղղությամբ, սակայն չի հասնում փոքր կորությանը: Հատակի լորձաթաղանթը հաստ է ն տեղ-տեղ ներկված է դարչնակարմրավուն գույնով: Խոզերի ստամոքսն ընկած է որովայնի խոռոչի առջնի մասում` լայնակի դրությամբ: Կարդյալ մասն ուղղված է դեպի ձախ ենթակողային, իսկ պիլորիկը` աջ ենթակողային հատվածը: Միջին սագիտալ հարթության համեմատ այն ուժեղ չափով թեքված է դեպի ձախ: Ստամոքսի մեծ կորությունը, դրա լիքը վիճակում, շփվում է թրանման ելունի հատվածի որովայնի ստորին պատին: Դեպի ստոծանին այն հարում է լյարդին, որի հետ կապված է փոքր ճարպոնով: Մեծ կորությունից ընթացող մեծ ճարպոնը ուժեղ է զարգացած ն իր ստորին կողմով ծածկում է բոլոր աղիքները:

ՇԱՆ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ

Կերակրափողն ըմպանի մոտ ունի երկայնակի, մանր ծալքերով օժտված ն ցայտուն արտահայտված կերակրափողային նախադուռ, որը սահմանազատված է վերին

պատի ուղղությամբ` ըմպանակերակրափողային վերին շեմքով-limeո քհaryոջooeՏoքհaջeսm dorՏale, իսկ հետնից` կրկնակի օղակաձն ծալքով-քliԸa aոսlariՏ: Շների կերակրափողի լորձաթաղանթի լորձային գեղձերը ցրված են դրա ողջ երկարությամբ (կատուներինը` միայն նախադռան մոտ): Լայնակի զոլավոր մկանները գոյացնում են երկու պարուրաձն շերտեր, որոնք խրձերի ձնով գնում են միմյանց հակառակ ուղղություններով: Մկանային թելերի խաչաձնումը տեղի է ունենում կերակրափողի վերին ն ստորին պատերի վրա: Հարթ մկանային հյուսվածքը կերակրափողում հանդես է գալիս միայն դրա ստամոքսի մեջ բացվելու տեղում: Սկզբում կերակրափողի լուսանցքը փոքր-ինչ նեղ է ն օժտված բարակ պատով, իսկ հետագայում երկու տեղում թեթնակի ամպուլաձն լայնանում է: Երկրորդ լայնացումից հետո կերակրափողը նորից նեղանում է ն միայն ստամոքսի մեջ մտնելուց առաջ նորից ձագարաձն լայնանում է, որտեղ միաժամանակ հաստանում են դրա պատերը: Ստամոքսը համեմատաբար մեծածավալ է ն պատկանում է մեկտեղանի գեղձային ստամոքսների տիպին. դրա լորձաթաղանթն ամբողջությամբ պատված է գլանաձն էպիթելով ն իր զանգվածում ամենուրեք պարունակում է գեղձեր: Կարդյալ մասում շատ նեղ շերտով անցնում է կարդյալ գեղձերի գոտին (նկ. 54Ա-2): Հատակն իր հատակային գեղձերով գրավում է մեծ մակերես (3) ն բաժանվում է բաց ն մուգ գոտիների: Պիլորուսյան մասն իր գեղձերով նույնպես զգալի է (4): Փոքր կորությունով գտնվող անկյունային ծալքը բավականաչափ արտահայտված է, բայց այն չի հանդիսանում հատակի ն պիլորուսյան գեղձերի գոտիների միջն որպես ճիշտ սահման, քանի որ վերջինները (գեղձերը) տարածվում են մասամբ նան ծալքից դեպի ձախ: Ստամոքսի մկանային թաղանթի երկայնակի շերտը, բացի փոքր ն մեծ կորություններից, տարածվում է նան ամբողջ պիլորուսյան մասով (նկ. 59Ա-3): Օղակաձն շերտը (8) համարյա ընդգրկում է ողջ ստամոքսը, ընդ որում դեպի հատակն այն տեղավորված է շեղ շերտի երկու շերտերի միջն, իսկ ստամոքսի ելքի մոտ ձնավորում է պիլորուսի սեղմիչը (7): Փոքր կորությունից դեպի մեծ կորությունը գնացող սեղմիչը հեռանում է երկու օղակով, որոնցից մեկն ընկած է տասներկումատնյա աղիքի սահմանում, իսկ մյուսը, փոքր-ինչ ետ նահանջելով, գնում է դեպի պիլորուսյան մասը: Շեղ շերտը (6) կազմված է երկու թիթեղաձն խրձերից: Արտաքին շեղ խրձերը ծածկում են օղակաձն շերտը, իսկ ներսինները կարդյալ կտրույճի կողմից օղակաձն շրջապատում են ստամոքսի մուտքը: Այդ օղակն իր ոտքերով, փոքր կորության երկարությամբ, շարունակվում է դեպի աջ ն ձախ, ընդ որում ձախ ոտքից սկսվում է մեկ ճյուղ, որը հակառակ կողմից շրջապատում է կարդիային: Ներքին շեղ խրձերի մնացած մկանային թելերը տարածվում են ստամոքսի կողմնային պատերում: Ստամոքսի տեղադրությունն այնպես է, ինչպես խոզերի մոտ:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ

Որոճողների կերակրափողը համեմատաբար լայն է, բայց օժտված է բարակ մկանային շերտով, քան ձիերինը: Խոշոր եղջերավորների կերակրափողի պատերը սկզբում հաստ են, իսկ լուսանցքը նեղ, ոչխարների մոտ դրա պատերն ունեն համաչափ հաստություն, իսկ այծերի կերակրափողը փոքր-ինչ հաստ է միջին մասում: Մկանային թաղանթն ամբողջությամբ կազմված է լայնակի զոլավոր (միջաձիգ գծավոր) մկանային հյուսվածքից, որը ճառագայթվում է ինչպես կտրիչի նախադռան, այնպես էլ քիչ չափով նույնիսկ ցանցի մեջ, ն ունի յուրահատուկ կառուցվածք: Այն կազմված է մկանաթելերի խրձերի տարբեր ուղղություններով ընթացող երկու պարզ արտահայտված շերտերից: Շերտերը փոխադարձաբար այնպես են ներթափանցում մեկմեկու մեջ, որ կերակրափողի պատի մի կողմում արտաքին շերտն ընկած է որպես արտաքին, իսկ հակառակ կողմի պատում նույն շերտը դառնում է ներքին (լորձաթաղանթի տակ), ն ընդհակառակը, ներսինը դառնում է արտաքին, ն միայն ստամոքսին ավելի մերձ խրձերի ուղղությունը հավասարվում է դառնալով արտաքին

երկայնակի ն ներքին օղակաձն խրձեր: Լորձաթաղանթը ն ադվենտիցիան բնորոշ առանձնահատկություններ չունեն: Կերակրափողի տեղադրությունը սովորական է:

Նկ. 61. Հորթի ստամոքս: 1-Կտրիչի վերին ն 2-կտրիչի ստորին կիսապարկեր, 3-ցանց, 4-գիրք, 5-շրդան, 6-կերակրափող, 7տասներկումատնյա աղիք:

Ստամոքս: Վայրի որոճողների ապրելակերպը յուրահատուկ է: Դրանք հարկադրված են արագ հավաքել սննդանյութը ն դրա հետագա վերամշակման համար թաքնվել գիշատիչներից հեռու` անվտանգ տեղում: Այդ հանգամանքն ինչպես ն դրանց համեմատաբար ոչ մեծ պահանջկոտությունը դեպի բուսական կերի ընտությունը (հաճախ մեծ քանակի բջջանյութով) պատմականորեն ուղեկցել է այդ կենդանիների մեծածավալ բազմատեղանի խառը ստամոքսի զարգացմանը ն պահպանմանը: Որոճողների ստամոքսը (նկ. 62) կազմված է չորս կամերայից` կտրիչից, ցանցից, գրքից (հազարաթերթիկ) ն շրդանից: Դրանցից միայն աղիքին մոտ գտնվող շրդանը կառուցված է որպես իսկական, մարսող ստամոքս: Մնացածները` կտրիչը, ցանցը ն գիրքը բազմատեղանի ստամոքսի գեղձազուրկ մասերն են: Կերակրափողին մոտ ընկած կտրիչը, որի մեջ ցանցի սահմանում բացվում է կերակրափողը: Այդ տեղին տրված է հատուկ «կտրիչի նախադուռ» անունը: Կտրիչին հետնում է արտաքինից ոչ ակնհայտ սահմանազատված ցանցը, այնուհետն` գիրքը: Կամերաների ծավալը, հետնաբար, ն դրանց հարաբերական մեծությունը հասունացած կենդանիների մոտ կայուն է: Խոշոր եղջերավոր կենդանիների ստամոքսի ամենամեծ բաժինը հանդիսանում է կտրիչը, ապա վայրընթաց հաջորդականությամբ` գիրքը, շրդանը ն, վերջապես, ցանցը: Սակայն, գրքի ն շրդանի միջն եղած մեծության տարբերությունը շատ աննշան է, իսկ հաճախ նույնիսկ դրանց ծավալը դառնում է միատեսակ: Մանր եղջերավորների (ոչխար, այծ) ստամոքսում ըստ մեծության առաջին տեղը գրավում է կտրիչը (13-23 լ), երկրորդ` շրդանը (1,75-3,3 լ), երրորդ` ցանցը (1-2 լ) ն վերջապես` գիրքը (0,3-0,9 լ): Կենդանու կյանքի առաջին 1,5 տարվա ընթացքում կամերաների մեծությունը նկատելիորեն փոփոխվում է: Նկատի ունենալով, որ կաթնակերների կտրիչը ոչ ակնհայտ կերպով է սահմանազատված ցանցից, այդ իսկ պատճառով էլ համեմատելու ժամանակ

դրանց կարելի է դիտել որպես մեկ մեծություն, իսկ գիրքը դրա փոքր մեծության ն գործունեության բացակայության շնորհիվ կարելի է բոլորովին անտեսել: Համադրելով այդպիսի պայմաններում կտրիչի (ցանցի հետ) ն շրդանի մեծության հասակային փոփոխությունները` գտնում են խոշոր եղջերավորների ստամոքսի կամերաների աճի հետնյալ հարաբերությունները. Հորթերի մոտ 3-շաբաթական հասակ 6-շաբաթական հասակ 8-շաբաթական հասակ 10-12-շաբաթական հասակ 4-ամսական հասակ 1,5-տառեկան հասակ

Կտրիչը ցանցի հետ միասին

Շրդան

Գիրք

0,8

Նկ. 62. Հասակավոր խոշոր եղջերավորի ստամոքսը: 1-Կտրիչի վերին ն 2-կտրիչի ստորին կիսապարկեր, 3-ցանց, 4-գիրք, 5-շրդան, 6-կերակրափող, 7տասներկումատնյա աղիք, 8-կտրիչի վերին հետին կույր պարկ, 9-կտրիչի ստորին հետին կույր պարկ, 10-հետին ակոս, 11-աջ երկայնակի ակոս, 12-կտրիչի նախադուռ:

Ծնվելու պահից սկսած շրջանի ուժեղ զարգացած լինելը բացատրվում է նրանով, որ սկզբնական շրջանում հորթերը բացառապես սնվում են միայն կաթով, որի վերամշակման համար մյուս կամերաները չեն մասնակցում ն դրա հետնանքով էլ դրանք թույլ են աճում (նկ. 61): Բուսական կերերի ընդունման ն մարսելու հատկության զարգանալու հետ զուգընթաց սկսում են արագ կերպով մեծանալ մյուս կամերաները ն առաջին հերթին կտրիչը: Վերջ ի վերջո սկզբի երեք կամերաները միասին վերցրած զգալիորեն (մոտավորապես յոթ անգամ) գերազանցում են դանդաղ աճող շրջանին: Ուշագրավ է նս այն, որ նշված հասակում շրջանի ն գրքի մեծություններն իրար համահավասար են: Ստամոքսի պատը ամբողջությամբ վերցրած կազմված է ներսի շերտից` լորձաթաղանթից, միջին շերտից` մկանային թաղանթից ն արտաքին շերտից` շճաթաղանթից:

Կտրիչ– –rսmeո (նկ. 62-1, 2) հանդիսանում է որոճողների ստամոքսի սկզբի ամենամեծ կամերան: Այն գրավում է որովայնի խոռոչի համարյա ամբողջ ձախ կեսը, իսկ հետնից` նույնիսկ որովայնի խոռոչի աջ կեսի մի մասը (նկ. 68, նկ. 83): Կտրիչը կողքերից թեթնակի սեղմված է ն կենդանու երկարությամբ փոքր–ինչ ձգված: Դրա վրա տարբերում են ձախ ն աջ մակերեսներ, առջնի ն հետնի ծայրեր, վերին ն ստորին եզրեր: Ձախ մակերեսն անմիջականորեն հարում է որովայնի խոռոչի ձախ պատին ն կոչվում է առպատային (պարիետալ), իսկ աջը` ընդերքային (վիսցերալ) մակերես, որը շփվում է ներքին օրգանների մեծամասնության, հատկապես աղիքների հետ: Կտրիչի առջնի ն հետնի ծայրերի վրա (հատկապես հետին) աչքի են ընկնում դրա ակնհայտ արտահայտված սեղմվածքները կամ պրկումները (նկ. 62): Սեղմվածքներից մեկը, որն ընկած է դեպի կոնքի խոռոչը, կոչվում է հետին ակոս–ՏսlԸսՏ ԸaսdaliՏ (10), իսկ մյուսն ընկած է կտրիչի առջնի ծայրի մոտ, դա էլ նրա առջնի ակոսն է–ՏսlԸսՏ ԸraոialiՏ: Հիշյալ ակոսներն ավելի թեք ձնով շարունակվում են կտրիչի ընդերքային ն առպատային մակերեսների վրայով, որպես աջ ն ձախ երկայնակի ակոսներ– –ՏսlԸսՏ loոջitսdiոaliՏ dexter et ՏiոiՏter (11): Վերոհիշյալ առջնի ն հետին պրկումները ինչպես նան աջ ն ձախ երկայնակի ակոսների շնորհիվ կտրիչը բաժանվում է երկու, մեկը մյուսի մեջ բացվող կիսապարկերի, որից վերին դիրք գրավողը կոչվում է վերին կիսապարկ– –ՏaԸԸսՏ rսmiոiՏ dorՏaliՏ (1), իսկ ստորինը` ստորին կիսապարկ– –ՏaԸԸսՏ rսmiոiՏ veոtraliՏ (2): Առջնի ն հետնի խոր սեղմվածքների կամ պրկումների առկայության շնորհիվ երկու կիսապարկերը վերջանում են վերին հետին կույր պարկով– – –ՏaԸԸսՏ ԸaeԸսՏ Ըaսdo–dorՏaliՏ (8) ն ստորին հետին կույր պարկով– – –ՏaԸԸսՏ ԸaeԸսՏ Ըaսdo– veոtraliՏ (9): Կտրիչի արտաքին մակերեսի կողմից այդ կույր պարկերը նույնպես սահմանազատվում են միջանկյալ հատվածից ոչ ակնհայտ արտահայտված աջ ն ձախ վերին հետին ն ստորին հետին պսակաձն ակոսներով: Առջնի կույր պարկերից միայն առջնի վերինը նշվում է կտրիչի դրսի մակերեսի կողմից թույլ (զառիվայր) արտահայտված աջ ն ձախ առջնի վերին պսակաձն ակոսներով, որոնք իրար հետ միանում են վերին եզրի վրա: Այդ, թեկուզ ն թույլ սահմանազատված առջնի վերին կույր պարկը, այնուամենայնիվ, պետք է նկատի ունենալ, քանի որ այդտեղ կտրիչի մեջ բացվում է կերակրափողը, որը շարունակվում է կերակրափողային ակոսի մեջ, իսկ դեպի առաջ կույր պարկն անցնում է ցանցի: Այդ հիման վրա էլ առջնի վերին կույր պարկը ստացել է ինքնուրույն կտրիչի նախադուռ– –aոtrսm rսmiոiՏ (12) անունը: Կտրիչի պատի ներքին մակերեսի կառուցվածքի պատկերը բնորոշվում է վերը նկարագրված նույն պրկումներով` ակոսներով: Այսպես, յուրաքանչյուր արտաքին ակոսին` ներսից համապատասխանում է պատի վրա առաջացած փոկաձն հաստացած եզրերով օժտված ծալքը: Դրանցից երկուսն իրենց զարգացմամբ ուժեղ փոկեր են ն ընկած են կտրիչի առջնի ն հետին ծայրերում, որպես առջնի ն հետին գլխավոր փոկեր-քila ԸraոialiՏ et ԸaսdaliՏ, որոնցից կտրիչի աջ ն ձախ մակերեսներում նս կան փոկեր, որոնք համապատասխանում են արտաքին մակերեսի վրա գտնվող երկայնակի ն պսակաձն ակոսներին: Այլ կերպ ասած, գլխավոր փոկերը շարունակվում են կտրիչի կողմնային պատերի վրայով ն աստիճանաբար անհետանալով դառնում են ավելի թույլ արտահայտված կողմնային փոկեր: Կտրիչի լորձաթաղանթը զուրկ է գեղձերից, պատած է բազմաշերտ տափակ, արտաքինից եղջերացած էպիթելերով, որը ձնավորում է բազմաթիվ տարբեր մեծության` խոշոր եղջերավորների մոտ մինչն 1 սմ երկարության, իսկ մանր որոճողների մոտ մինչն 0,5 սմ մեծությամբ, ինքնուրույն շարժվող պտիկներ: Դրանք էլ ստեղծում են կտրիչի կոշտ, խիստ խորդուբորդ մակերեսը ն միայն փոկերի հատվածի լորձաթաղանթը հարթ է, զուրկ է պտիկներից ն ունի ավելի բաց գույն, որը ցայտուն կերպով աչքի է ընկնում կտրիչի ներքին դաշտի ընդհանուր ֆոնի վրա: Պտկիկներն ունեն զուտ մեխանիկական նշանակություն: (Կերակրափողային ակոսի մասին տե՛ս ցանցի նկարագրությունը):

Ցանցը– –retiԸսlսm (3) արտաքինից իրենից ներկայացնում է ոչ մեծ կլորավուն պարկ, որը հանդիսանում է կտրիչի նախադռան անմիջական շարունակությունը դեպի առաջ ն ցած, որից ցանցը ստորին մասից բաժանվում է կտրիչացանցային փոկով–քila rսmiոoretiԸսlariՏ: Ցանցն իր պատի զանգվածի մեջ ամփոփելով նույն շերտերը, ինչ-որ կտրիչը, տարբերվում է դրանից իր լորձաթաղանթի յուրահատուկ ն օրիգինալ կառուցվածքով: Լորձաթաղանթը ցանցի ներսում առաջացնում է բավականին բարձր (1,0–1,2 սմ) թիթեղաձն շարժուն ծալքեր կամ կատարներ: Դրանք միանալով իրար ու առաջացնելով ցանց` ձնավորում են բազմաթիվ` չորս, հինգ կամ վեց կողմանի փոքրիկ ցանցի խորշերը– –Ըellսlae retiԸսlareՏ, որոնք իրենց կառուցվածքով հիշեցնում են մեղրահացը (նկ. 63): Այդպիսի խորշերի հատակում տեղավորված են ավելի ցածր ծալքեր, որոնք սահմանափակում են ավելի փոքր` երկրորդ կարգի խորշեր: Ինչպես թիթեղաձն կատարների ազատ եզրերը, այնպես էլ դրանց կողմնային մակերեսները, ինչպես նան խորշերի հատակը, օժտված են փոքրիկ եղջրացած պտկիկներով: Դեպի կտրիչի ն կերակրափողային ակոսի կողմը ցանցի խորշերը ցածրանում են, խախտվում է դրանց ամբողջությունը ն, վերջապես, դրանք իրենց տեղը զիջելով կտրիչի հատուկ պտիկներին բոլորովին անհետանում են:

Նկ. 63. Խոշոր եղջերավորի ցանցի ն կտրիչի նախադռան կտրվածքը: 1-Կերկրափողային ակոսի հատակը` սահմանափակված երկու շրթունքներով (2, 2'), 3կերակրափողային ակոսի սկիզբը կերակրափողի մուտքի մոտ, 4-սլաքը ցույց է տալիս մուտքը գրքի մեջ:

Մանր եղջերավորների ցանցի խորշերի ն կտրիչի պտիկների միջն սահմանն ավելի որոշակի է արտահայտված, իսկ խորշերն ունեն ավելի լայն ն շատ ցածր պատեր: Ցանցը կտրիչի հետ հաղորդակցվում է կտրիչացանցային մուտքով–oՏtiսm rսmiոoretiԸսlare, իսկ գրքի հետ` ցա անցագրքային մուտքով–oՏtiսm retiԸսloomaՏiԸսm, բացի դրանից, կերակրափողային ակոսի– –ՏսlԸսՏ oeՏoքհaջeսՏ (նկ. 67) միջոցով այն կապված է կերակրափողի

հետ: Նշված ակոսն սկսվելով կերակրափողաստամոքսային մուտքից (2)` կտրիչի նախադռան ն ցանցի աջ կողմի պատով շարունակվում է ցած, դեպի ցանցի ն գրքի միջն եղած անցքը: Կերակրափողային ակոսին որպես եզրեր են ծառայում լորձաթաղանթի երկու գլանաձն ծալքերը, որոնք կոչվում են ակոսի շրթունքներ (2, 2), որոնց միջն ընկած է ակոսի հատակը (1): Ակոսն ընթանում է ոչ ուղղագիծ, այլ ձգված է պարույրի ձնով, այնպես որ դրա աջ շրթունքը կերակրափողի անցքի մոտ ուղղվում է դեպի ակոսի հետին ծայրի ձախ կողմը, իսկ ձախ շրթունքը` ընդհակառակը: Ձախ` ավելի ուժեղ զարգացած շրթունքն ակոսի վերջում աղեղաձն շրջապատելով աջ շրթունքի ծայրը շարունակվում է մի քիչ ավելի հեռու: Ինչպես շրթունքների, այնպես էլ կերակրափողային ակոսի հատակի հաստության մեջ դրա լորձաթաղանթի տակ տեղադրված են մկաններ: Շրթունքների մեջ տեղադրված են որոշակի հաստություն ունեցող երկայնակի ընթացող հարթ մկանային խրձեր, որի հաստությունը խոշոր եղջերավորների մոտ կազմում է 7 մմ, իսկ մանր եղջերավորների մոտ` 3 մմ: Ակոսի կողմնային մասերի ն ծայրերի վրա դրանք մտնում են ցանցի ն գրքի ներքին շերտերի մեջ: Կերակրափողային ակոսի հատակն օժտված է համեմատաբար ուժեղ, ներքին ակոսի լայնակի դրությամբ դրված հարթ մկանային շերտերի թելերով (հաստությունը խոշոր եղջերավորների մոտ 3 մմ, մանր եղջերավորներինը` 1 մմ) ն ակոսի երկարությամբ գնացող բարակ, արտաքին շերտով, որին խառնված են մեծ քանակի լայնակի զոլավոր մկանախրձեր:

Նկ. 64. Որոճողների գրքի լայնակի կտրվածքը: 1–Մեծ թերթիկներ, 2–միջին թերթիկներ, 3-փոքր թերթիկներ, 4-ամենափոքր թերթիկներ: Մեծ թերթիկների միջն եղած տարածությունները ներկայացնում են միջթերթիկային շերտեր. 5-գրքի խողովակ, 6-գրքի հատակ կամ կամուրջ, 7-գրքի պատի մկանային թաղանթի օղակաձն ն երկայնակի շերտեր:

Գիրքը (հազարանթերթիկ)–omaՏսm (նկ. 62-4) խոշոր եղջերավորների մոտ արտաքինից ունի կլորավուն, երկու կողմերից փոքր-ինչ սեղմված տեսք, իսկ մանր եղջերավորների մոտ` թեթնակի ձգված ձվաձն տեսք: Մի կողմից այն հանդիսանում է ցանցի անմիջական շարունակությունը, իսկ մյուսի կողմից անցնում է շրդանին: Գիրքը, ինչպես ն ցանցը, բնորոշ է իր լորձաթաղանթի յուրահատուկ կառուցվածքով:

Լորձաթաղանթն առաջացնում է տարբեր երկարությամբ ծալքեր, որոնք կոչվում են գրքի թերթիկներ (կամ թիթեղիկներ) (նկ. 64): Եթե գիրքը կտրենք թերթիկների լայնակի ուղղությամբ, ապա երնում է, որ դրանց ճառագայթաձն դասավորված թերթիկները չունեն միատեսակ մեծություն: Դրանցից մի մասը` խոշոր եղջերավորների մոտ` թվով 12-14, իսկ մանր եղջերավորների մոտ` 9-11, անհամեմատ մեծ են (1) մյուսներն ունեն միջին մեծություն (2), երրորդները` փոքր (3), ն, վերջապես, չորրորդներն` ամենափոքր են (4), բացառությամբ այծերի, որոնց գրքի ամենափոքր թերթիկները բացակայում են: Թերթիկների կողմերը ն ազատ եզրերն իրենց վրա ունեն կարճ ն կոպիտ պտկիկներ (նկ. 65):

Նկ. 65. Որոճողների գրքի մեծ թերթիկի կառուցվածքի կիսագծապատկեր թերթիկի միջին մասը կտրված ն դուրս է հանված: 1-Մկանային թաղանթի ներքին օղակաձն շերտ, 2-ենթալորձային շերտ, 3-հիմային մասի մկանային շերտ, 4-բազմաշերտ տափակ էպիթել, 5-հիմնային մասի մկանային շերտը թերթիկի մեջ, 6-թերթիկի միջին մկանային շերտ, 6'-եզրային մկանային թմբիկ, 7-թերթիկի պտկիկներ:

Յուրաքանչյուր երկու մեծ թերթիկների միջն ընկած տարածությունն ընդունված է կոչվել միջթերթիկային խորշ-reԸeՏՏսՏ iոterlamellariՏ: Յուրաքանչյուր այդպիսի միջթերթիկային խորշում օրինաչափորեն իրար են հաջորդում միջին, փոքր ն ամենափոքր թերթիկները, այն կարգով, որ երկու խոշոր թերթիկների մեջտեղում գտնվում է մեկ միջին թերթիկ, դրա կողքերին մեկական փոքր թերթիկ, իսկ խորքում` նշած թերթիկների միջն դասավորված են ամենափոքր թերթիկները, որոնց թիվը, հետնապես, յուրաքանչյուր խորշում կլինի 4-ական: Գրքի այդ բոլոր խորշերի համակարգը սկսած դրա միջին մասից դեպի կողմնային եզրերը, ինչպես այդ ցույց է տրված գծապատկերի վրա, աստիճանաբար ցածրանում են (նկ. 64):

Գրքի հատակը կամ կամուրջը-fսոdսՏ omaՏi ներսի կողմից ունի կարճ ակոսի տեսք, որը գտնվում է գրքից դեպի ցանցն ու շրդանը գնացող անցքերի միջն: Կամուրջի ակոսը կողքերից սահմանափակված է երկու բարձր, սրածայր, ուժեղ եղջրացած պտկիկներով օժտված թմբիկներով: Կամուրջի հատակը կամ հարթ է, կամ հավաքված է թմբիկներին զուգահեռ տեղադրված եղջրացած պտկիկներ ունեցող շատ մանր ծալքերով: Շրդանի մեջ տանող անցքից– –oՏtiսm omaՏoabomaՏiԸսm առաջ, հարթ մկանային հյուսվածքը, կամուրջի զանգվածի մեջ ուժեղանում է` ձնավորելով սեղմիչ: Շրդանի հետ եղած բուն սահմանի վրա, անցքի կողքերով, տեղավորված է մեկական լայնակի ծալք, որը կոչվում է գրքի առագաստ: Կամուրջի ակոսի ն գրքի թերթիկների ազատ եզրերի միջն ձնավորվում է գրքից դեպի շրդանը գնացող խոռոչավոր մուտք, որը կոչվում է գրքի խողովակ, ն հաղորդակցվում է գրքի խորշերի հետ (նկ. 64-5):

Նկ. 66. Որոճողների ստամոքսի մկանային շերտերի ուղղությունների կիսագծապատկեր: Ա-մակերեսային երկայնակի շերտի ուղղություն, Բ-խորանիստ օղակաձն շերտի ուղղություն: 1-Կտրիչի վերին ն 2-կտրիչի ստորին կիսաապարկեր, 3-ցանց, 4-գիրք, 5-շրդան, 6-կերակրափող:

Շրդանը կամ խախածոցը-abomaՏսm (նկ. 62-5) իսկական ստամոքսն է. այն ձգված է երկարությամբ ն ունի ծռված տանձի ձն: Դրա հաստացած հիմքային կամ կարդիալ մասը միացած է գրքի հետ, իսկ նեղ, ծայրային հատվածի ծռված մասը, այն է` պիլորուսը, անցնում է տասներկումատնյա աղիքին: Շրդանն ընկած է որովայնի խոռոչի ստորին աջ կեսում, գրավում է աջ ենթակողային հատվածի մի փոքր բաժինը ն զգալի տեղ է զբաղեցնում թրանման աճառի հատվածում, որի աղիքամերձ մասն ուղղված է հետ ն ծռվում է դեպի վեր: Համապատասխան իր ձնին դրանում, ինչպես մյուս կաթնասուն կենդանիների ստամոքսում, տարբերում են ստորին ուռուցիկ մեծ ն վերին գոգավոր` փոքր կորություններ: Լորձաթաղանթը պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով ն իր զանգվածի երեք գոտիներում պարունակում է տարբեր բնույթի բազմաթիվ գեղձեր: Գրքի մոտ գտնվող սկզբնական ոչ մեծ, բաց գույնի գոտին պարունակում է կարդիայի գեղձեր (նկ. 54Դ-2), դեպի տասներկումատնյա աղիքն ուղղված ծայրային դեղին գոտին ունի պիլորուսյան գեղձեր (4), իսկ միջանկյալ, ամենամեծ պարուրաձն ծալքերով օժտված կարմիր գոտին պարունակում է հատակի (ֆունդալ) գեղձեր (3): Լորձաթաղանթը հարթ է ն փափուկ (0,5-0,7 մմ, իսկ դեպի պիլորուսյան մասը` 1-1,5 մմ հաստությամբ), ծածկված է երկար չհարթվող ծալքերով, որոնք ն մեծացնում են դրա մակերեսը: Ծալքերը (թվով 13-14 հատ, մոտ 5 սմ բարձրությամբ) սկիզբ են առնում գրքա շրդանային անցքի սահմանից, պարուրաձն ձգվում են շրդանի երկարությամբ դեպի դրա պիլորուսյան մասը, որտեղ ն ցածրանալով, անհետանում են: Պարուրաձն ընթացքի համար դրանք կոչվում են շրդանի պարուրաձն ծալքեր97

քliԸae ՏքiraleՏ: Պիլորուսյան ն տասներկումատնյա աղիքի միջն եղած համեմատաբար նեղ սահմանը նշվում է ոչ միայն էպիթելի ն գեղձերի փոփոխությունների, այլն փոքրիկ ծալքի առկայության շնորհիվ: Շրդանի պատի միջին մկանային թաղանթը կազմված է արտաքին երկայնակի (նկ. 66Ա) ն ներքին օղակաձն (Բ) շերտերից, վերջինս դեպի պիլորուսի մասն աստիճանաբար ուժեղանում է: Հատակի ն պիլորուսյան գեղձերի միջն եղած սահմանի վրա այն ակնհայտ կերպով ուժեղացնում է իր մկանային զանգվածը ն այդ ձնով շարունակվում է ամբողջ պիլորուսի երկարությամբ մինչն աղիքի սահմանը: Շրդանի փոքր կորության ծայրից դեպի պիլորուսի լուսանքն է անցնում կիսաօղակաձն լայնակի թմբիկ, այնպես, որ այստեղ հիմք չկա խոսել պիլորուսի մեկուսացված կլորավուն սեղմիչի մասին:

Նկ. 67. Որոճողների ստամոքսի կերակրափողային ակոսը: Լորձաթաղանթը հեռացված է: 1-Կերակրափող, 2-կարդիայի մաս, 3-ցնցից դեպի գիրքը տանող մուտք, 4, 5', 7-կերակրափողային ակոսի շրթունքների մեջ տեղադրված (5, 5') ն կարդիան շրջապատող (4) մկանային օղակ, 6ակոսի հատակը` լայնակի մկանային թելերով, 7-մկանային թելերի անցումը ցանցի պատի վրա:

Ինչպես ցույց է տալիս 68-րդ նկարի լայնակի կտրվածքը, կտրիչը (9, 10) գրավում է ոչ միայն որովայնի խոռոչի ամբողջ ձախ կեսը, այլն դրա ստորին պարկը (10) միջին սագիտալ հարթությունից անցնում է դեպի աջ: Այսպիսով, ստամոքսի մեծածավալության շնորհիվ ազատ է մնում միայն որովայնի խոռոչի վերին աջ մասը, որտեղ ն տեղավորված են ամբողջ աղիքները (1, 2, 3, 4, 5, 6, 8) երկու երիկամները, արգանդը հղի դրությամբ ն լյարդը (18): Ցանցը դեպի առաջ հարում է ստոծանուն, իսկ ստորին մասով այն տեղավորված է թրանման աճառի հատվածում (նկ. 83-3): Գիրքը տեղավորված է աջ ենթակողային հատվածում (նկ. 68-17), շրդանը ընկած է թրանման աճառի հատվածում` գրքի տակ` աջ ենթակողային հատվածում (16): Ստամոքսը շարակցական հյուսվածքով ամուր կապով կպած է ստոծանուն ն գոտկի ծալիչ ձախ մկաններին (նկ. 68-13), այնպես որ այն այստեղ չի պատած շճաթաղանթով: Այստեղ է գտնվում նան փայծաղի (19) վերին ծայրը ն ենթաստամոքսային գեղձի ձախ բիլթը: Լյարդի ընդերքային մակերեսից առանձնանում է որովայնամիզի ծալքը` փոքր ճարպոնը, այն մասամբ անցնում է կերակրափողի ն գրքի, իսկ գլխավորապես շրդանի ն տասներկումատնյա աղիքի վրա: Ընդգրկելով դրանց` շճաթաղանթը հետագայում ձնավորում է մեծ ճարպոնը: Դրա թերթիկները կտրիչի շրջանում անցնում են կտրիչի ձախ երկայնակի ակոսից (14), այնուհետն շարունակվում են կտրիչի հետնի ակոսով ն, վերջապես, հետնից աջ երկայնակի ակոսից (15) բոլորապատում են կտրիչը: Այսպիսով, անցման գիծն ընդգրկում է ամբողջ կտրիչը: Մեծ ճարպոնի թերթիկները կտրիչից (12, 12')

բարձրանում են դեպի վեր տասներկումատնյա աղիքը (1), որտեղ ն շարունակվում են համապատասխան շճային շերտերի մեջ: Կտրիչի ստորին պարկը (10) ընկած է ճարպոնային պարկի-bսrՏa omeոtaliՏ մեջ, դրա կողմնային (12') ն ներսի (12) թերթիկների միջն: Կողմնային թերթիկը (12') հարում է որովայնի պատի պատակողմի թերթիկին, իսկ ներսինը (12) աջից պատում է աղիքները: Այսպիսով, աղիքները, ինչպես ն մյուս կենդանիների մոտ, ոչ թե ընկած են ճարպոնային պարկում, այլ ընկած են ստամոքսի ու ճարպոնի միջն ն հետին կողմից հեշտ կերպով կարելի է ներթափանցել` առանց խախտելու ճարպոնի թաղանթների ամբողջությունը:

Նկ. 68. Խոշոր եղջերավորի որովայնի խոռոչի լայնակի կտրվածք: Ա-կրծքի 11-րդ ողի հատվածում, Բ-գոտկի 4-րդ ողի հատվածում: 1-Տասներկումատնյա աղիք, 2-շրջանակաձն աղիքի սկզբնական օղակ, 3-շրջանակաձն աղիքի վերջնական օղակ, 4-շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոս, 5-զստաղիք, 6-կույր աղիք, 7-ձախ երիկամ, 8-աղիճ աղիքի օղակներ, 9-կտրիչի վերին պարկ, 10-կտրիչի ստորին պարկ, 11ստամոքսի շճաթաղանթ, 12, 12'-մեծ ճարպոն, 13-կտրիչի կպման տեղը, 14-կտրիչի ձախ ն 15-աջ երկայնակի ակոսներ, 16-շրդան, 17-գիրք, 18-լյարդ, 19-փայծաղ, 20-հետին խոռոչային երակ:

ՄԻՋԻՆ ԵՎ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Աղիքային խողովակն իր ողջ երկարությամբ ընդունված է բաժանել երկու` միջին կամ բարակ ն հետին կամ հաստ աղիքային բաժինների: Դրանց սահմանի վրա կաթնասունների մոտ գտնվում է հետին աղիքային բաժնի առաջին աղիքը` կույր աղիքը, կույր ելունի ձնով: Միջին կամ բարակ աղիքային բաժինն իր հերթին բաժանվում է երեք մասի, այն է` տասներկումատնյա աղիք իր առպատային գեղձերով (լյարդով ն ենթաստամոքսային գեղձով), աղիճ կամ լղար ն զստաղիքներ: Հաստ աղիքային բաժնում նույնպես տարբերում են երեք բաղկացուցիչ մասեր, այն է` կույր, շրջանակաձն ն ուղիղ աղիքներ: Ստամոքսում սկսված մարսողության գործընթացը շարունակվում է միջին աղիքներում, որի էությունը այն է, որ չմարսված օրգանական միացությունները, այն է` սպիտակուցները, ճարպերը ն ածխաջրատները փոխարկվում են ջրի մեջ հեշտ լուծվող

ձնի, քանի որ սննդատու նյութերը կարող են միայն այդ վիճակում ներծծվել աղիքների պատերից: Կերի չլուծվող բաղադրիչ մասերի փոխարկումը լուծելի վիճակի տեղի է ունենում քիմիակամ ագենտների` ֆերմենտների ներգործությամբ: Վերջիններս արտադրվում են աղիքների լուսանցքի մեջ հյութազատիչ բջիջների կողմից` որպես աղիքային հյութ: Բացի դրանից, աղիքներն իրենց պարունակյալը տեղափոխում են աղիքային խողովակով դեպի դրա հետին ծայրը, ն, այդպիսով, սննդային զանգվածի չմարսված մասն օրգանիզմից հեռացվում է արտաքին միջավայր: Նկարագրած երեք ակտերը, այն է` հյութարտազատումը, ներծծումը ն սննդատու նյութերի տեղափոխության գործընթացներն ընթանում են միաժամանակ, որպես միասնական գործընթաց ն իրենցով պարզորոշ բնորոշում են աղիքների կառուցվածքը, այն է` ա) հյութի արտազատումը իրականացվում է գեղձերի միջոցով, բ) ներծծումն իրագործվում է աղիքները սփռող հատուկ աղիքային կամ երիզավոր էպիթելի հատուկ կառուցվածքի ն այդ ակտին օգնող թավիկների միջոցով, գ) սննդային զանգվածների տեղափոխությունը կատարվում է աղիքի պատում գոյություն ունեցող հարթ մկանային հյուսվածքի շերտերի գործունեությամբ: Թված կառուցվածքային երեք բաղադրիչ մասերը պահվում են իրենց դիրքով շնորհիվ շարակցական հյուսվածքի, որի շերտերի միջով անցնում են արյունատար անոթները ն նյարդերը: Աղիքներն արտաքինից պատած են շճաթաղանթով, որը մեկուսացնում է աղիքները հարնան մասերից ն պերիստալտիկայի ժամանակ հեշտացնում մի աղիքային օղակի սահումը մյուսի շուրջը, իսկ իր միջընդերքների միջոցով շճաթաղանթն աղիքներին կախված վիճակում է պահում որովայնի խոռոչի գոտկային հատվածից: Աղիքների ներծծող մակերեսի բնութագիրը: Ջրային ստորակարգ ողնաշարավորների (սելյախի, հանոիդներ, երկշնչավոր ձկներ) աղիքն իրենից ներկայացնում է ուղիղ, կարճ, բայց մեծ տրամագծով խողովակ: Դրանց աղեփողի գործող բջիջների մակերեսը խիստ մեծանում է աղիքային խողովակի ամբողջ երկարությամբ պարուրաձն ընթացող (նկ. 69) լորձաթաղանթի լայնածավալ ծալքերի առկայության հետնանքով: Այդ յուրահատուկ (օրիգինալ) հարմարանքի շնորհիվ երկարում է պարուրաձն տեղափոխվող կերային զանգվածի ճանապարհը:

Նկ. 69. Պրոտոպտերուսի աղիք (ստամոքսը ն լյարդը հեռացված են): 1-Պիլորուսյան մաս, 1'-պիլորուսյան պարկ, 2-աղիքի պարուրաձն ծալք, 3-կոյանցք, 3'-դրա կույր պարկը, 4-ձվափող, 5-միզածորան:

Բարձր կարգի ջրային ողնաշարավորների (ո ոսկրային ձկներ), ինչպես նան ստորին երկկենցաղների ն ցամաքային ողնաշարավորների (երկկենցաղներ, սողուններ) աղիքային խողովակի նշված պարուրաձն ծալքը ենթարկվում է հետաճման, բայց աղիքային խողովակն այս դեպքում ընթանում է ոչ ուղիղ գծով, այլ երկարացման շնորհիվ առաջանում են գալարներ, դրանով իսկ մեծանում է լորձաթաղանթի մակերեսը, որը, բացի դրանից, ունի տարբեր ձնի բազմաթիվ փոքրիկ ծալքեր: Դրանց ազատ եզրերն ունենալով դեպի աղիքի լուսանցքն ուղղված մի շարք ելուններ, երբեմն լինում են ատամնաձն կտրտված: Այդ ելունները հետաքրքիր են այն տեսակետից, որ դրանց կարելի է ընդունել որպես աղիքային թավիկների պարզունակ (պրիմիտիվ) սկզբնավորումներ, որոնք

թռչունների ն կաթնասունների աղեփողում զարգանում են հսկայական քանակությամբ: Դրանց աղիքները առաջացնելով բազմաթիվ գալարներ ուժեղ կերպով երկարում են: Ներծծման գործընթացն ավելի բուռն կերպով է կատարվում միջին աղիքային բաժնում, այդ պատճառով էլ կաթնասունների մոտ հենց այստեղ են տեղավորվում թավիկները, իսկ հետին աղիքային բաժինը զրկված է դրանցից: Թավիկներն աղիքների լուսանցքում, որպես ելուններ ոչ միայն մեծացնում են էպիթելային շերտի մակերեսը, այլն իրենց կծկումներով ն տարածումներով կատարում են ճնշող պոմպերի դեր ն դրանով իսկ ակտիվորեն օգնում են սննդանյութերի ներծծմանը: Կաթնասունների աղիքային թավիկները լորձաթաղանթի ներսի մակերեսին տալիս են թավշաձն տեսք ն կարող են երնալ նույնիսկ հասարակ աչքով, եթե կտրած աղիքի կտորը, մաքրելով լորձաթաղանթի մակերեսի պարունակյալը , այն դնել մաքուր ջրի մեջ: Աղիքային թավիկները– -villi iոteՏtiոaleՏ (նկ. 4-1, նկ. 70-2) տարբեր կենդանիների աղիքում լինում են տարբեր մեծության, սակայն բոլորի մոտ էլ դրանք տասներկումատյա աղիքում ավելի երկար են, քան աղիճ ն զստաղիքներում: Մի քանի տեսակների աղիքներում թավիկները դուրս են ցցված անմիջապես լորձաթաղանթի հարթ մակերեսի վրա ն դասավորվում են կողք կողքի (ձի), մյուսների մոտ դրանք մասամբ իրենց հիմքային մասերով ձուլվում են միմյանց, առաջացնելով համատարած ծալքեր կամ շերտեր, որոնք իրենց ազատ եզրերով ցցվում են դեպի աղիքի լուսանցքը, բայց ն այնպես թավիկները հանդիպում են նան լորձաթաղանթի մակարդակին դասավորված շերտերի միջն (խոշոր եղջերավոր, խոզ, շուն): Վերջապես, երրորդ տեսակների մոտ պարզորոշ կերպով նկատվում է դրանց դասավորությունն այն շերտերի վրա, որոնք խաչաձնում են իրար ն գոյացնում թեթն ցանց (հիշեցնում է որոճողների ցանցի ծալքերի դասավորությունը): Թավիկները կենտրոնանում են բացառապես այդ ծալքերի ազատ եզրերում, իսկ ծալքերի միջն եղած տարածություններում թավիկները բացակայում են (ոչխարներ): Մանր ծալքերը ներկայացնում են ըստ երնույթին կաթնասունների պատմական անցյալի հետքերը, քանի որ դրանք նկատվում են երկկենցաղների ն սողունների մոտ:

Նկ. 70. Բարակ աղիքի լորձաթաղանթ: Ա-թավիկներ, ´-պեյերյան բծեր, ¶-միայնակ ֆոլիկուլ: 1-Ընդհանուր աղիքային գեղձերի անցքեր, 2-աղիքային թավիկներ, 3-միայնակ (սոլիտար) ֆոլիկուլ:

Կաթնասունների աղիքների երկարությունը միատեսակ չէ: Այն կախված է ընդունած կերի բնույթից: Գիշատիչները, որոնք գործածում են խտացված կեր, աղիքներն անհամեմատ ավելի կարճ են, քան խոտակերների աղիքները, օրինակ, եթե շների

աղիքների միջին երկարությունը մոտ 5 մ է, ապա նույնպիսի մեծության մանր եղջերավորի (ոչխարի կամ այծի) աղիքների երկարությունը հասնում է 25-30 մետրի: Հյութազատիչ մակերեսի բնութագիրը: Մարսողական գեղձերը կարելի է բաժանել երկու խմբի` ներպատային ն առպատային: Ներպատային գեղձերը, կամ պատի գեղձերը, ընկած են լինում լորձաթաղանթի զանգվածում: Դրանք լինում են երկու տեսակի` ա) ընդհանուր աղիքային գեղձեր-ջlaոdսlae iոteՏtiոaliՏ, որոնք տարածված են ողջ աղիքներում ն դրանց պատի մեջ գտնվելու շնորհիվ անվանվում են նան լորձաթաղանթի հիմնային մասի գեղձեր, բ) տասներկումատնյա աղիքային գեղձեր-ջlaոdսlae dսodeոaleՏ, այդպես են կոչվում, քանի որ դրանք կաթնասունների մեծ մասի (սակայն ոչ բոլորի) մոտ հայտնաբերվում են միջին աղիքային բաժնի միայն այդ աղիքում: Պատի զանգվածի մեջ ավելի խորը տեղադրված լինելու շնորհիվ դրանց կոչում են նան ենթալորձային գեղձեր: Վերջիններս գլխավորապես խոտակերների մոտ գրավում են մեծ տարածություն, օրինակ, ձիերի նշված գեղձերը բացի տասներկումատնյա աղիքից, տարածված են նան աղիճ աղիքի սկզբի 5 մետր երկարության վրա, մինչդեռ, երբ շների նշված գեղձերն աղիճ աղիքում գրավում են ընդամենը 1,5-ից 2 սմ երկարություն: Առպատային գեղձերը, ինչպես ցույց է տալիս անունը, առաջացել են որպես աղիքային խողովակի էպիթելային դաշտի արտափքում, դրա սահմաններից դուրս, որի հետնանքով առաջ է եկել հյութ արտազատող բջիջների քանակի հսկայական ավելացում: Այդպիսի գեղձերից մի քանիսն օժտված են աղիքի ներքին պատի էպիթելային շերտին ոչ ուրույն գործառույթով: Ողնաշարավորների աղիքային խողովակի պատի նման արտափքումները լինում են բավականին բազմաթիվ ն բազմազան: Երբեմն դրանք պահպանում են երկար կույր խողովակների բնույթ, ինչպես, օրինակ , ձկների մեծ մասի պիլորիկ հավելվածները: Արտափքումների մեջ բոլոր ողնաշարավորների, այդ թվում նան բոլոր կաթնասունների մարսողական ապարատի միջին կամ բարակ աղիքային բաժանում բացառիկ օրինաչափությամբ զարգանում են երկու առպատային գեղձեր` լյարդը ն ենթաստամոքսային գեղձը:

ՄԻՋԻՆ (ԲԱՐԱԿ) ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ

Տասներկումատնյա աղիքը-iոteՏtiոսm dսodeոսm (նկ. 75-2) այդպես է կոչվում այն պատճառով, որ մարդկանց նշված աղիքի երկարությունը հավասար է տասներկու իրար մոտ դրված մատների լայնքի գումարի երկարությանը այսինքն` ունի 25-30 սմ երկարություն: Շատ կենդանիների տասներկումատնյա աղիքն ավելի երկար է. այսպես, ձիերի մոտ այն հասնում է 1 մետրի: Տասներկումատնյա աղիքը բնորոշ է նրանով, որ` 1) չի առաջացնում այնպիսի ուժեղ գալարներ, ինչպես աղիճ աղիքը, 2) ունի կայուն տեղադրություն, այն է` բոլոր կենդանիների մոտ շնորհիվ կարճ միջընդերքի գտնվում է աջ ենթակողային հատվածում, 3) դրա պատի զանգվածի մեջ կենտրոնացված են ավելի շատ գեղձեր, քան աղիքների մնացած հատվածներում, քանի որ բացի լորձաթաղանթի հիմնային կամ ընդհանուր աղիքային գեղձերից, այն միշտ օժտված է ենթալորձային կամ տասներկումատնյա աղիքի սեփական գեղձերով: Բացի դրանից, նկարագրվող աղիքի պատից սաղմնային կյանքում զարգանում են առպատային գեղձերը` լյարդը ն ենթաստամոքսային գեղձը, որոնք իրենց արտածորաններով կապված են մնում նշված աղիքի հետ: Աղիճ կամ լղար աղիք-iոteՏtiոսm ieiսոսm: Այդպես է կոչվում այն պատճառով, որ դիակի վրա գրեթե միշտ զրկված է լինում պարունակյալից: Աղիճ աղիքը բնորոշ է նրանով, որ իր երկարության վրա առաջացնում է ուժեղ գալարներ կամ կծիկներ-aոՏae, որոնք կախված են շատ կամ քիչ երկար միջընդերքից: Այն բարակ աղիքային բաժնի ամենաերկար մասն է ն իր կառուցվածքով տասներկումատնյա աղիքից տարբերվում է միայն երկար միջընդերքի առկայությամբ ն ենթալորձային գեղձերի բացակայությամբ (բացառությամբ ձիերի ն խոզերի), ինչպես նան աղիքային թավիկների փոքր չափերով ն դրանց համեմատաբար նոսր դասավորությամբ:

Զստաղիք-iոteՏtiոսm ileսm: ²յդպես է կոչվում, որովհետն մարդու մոտ տեղավորված է զստոսկրի մոտ: Իր կառուցվածքով այն գրեթե չի տարբերվում աղիճ աղիքից ն դրա ընթացքը բնորոշ է միայն գալարների բացակայությամբ: Զստաղիքն իր ուղիղ ընթացող հետին ծայրով կամ շարունակվում է կույր աղիքի մեջ, կամ վերջանում է կույր ն շրջանակաձն աղիքների սահմանում, ընդ որում դրա անցման տեղը սովորաբար գտնվում է աջ զստային հատվածում, բացառությամբ խոզերի, որոնց զստաղիքը գտնվում է ձախ զստային հատվածում: Զստաղիքն իր ողջ երկարությամբ կապանով կապված է կույր աղիքի հետ:

ԼՅԱՐԴ Լյարդը-հeքar (նկ. 72) բազմաքանակ աշխատող բջիջներից կազմված ամենախոշոր գեղձն է օրգանիզմում, որը տասներկումատնյա աղիքի հետ կապված է իր դրսաբեր (արտատար) ծորանով: Լյարդի նշանակությունը բավական բազմազան է, քանի որ այն հանդիսանում է միջանկյալ օրգան (պատնեշ), որն ընկած է աղեստամոքսային տրակտի ն օրգանիզմի մնացած մասերի արյան շրջանառության միջն: Կաթնասունների լյարդը մարմնի միակ օրգանն է (բացի թոքերից), որի մեջ դարպասային երակով մտնելով երակային արյունը մազանոթներով նորից ճյուղավորվում է ն շատ մոտիկ շփման մեջ է մտնում լյարդային բջիջների հետ, փոխում է իր կազմը: Լյարդում տեղի է ունենում երակային արյան նախապես մշակումը, այստեղ դրա կազմից անջատվում են ածխաջրատները, որոնք կուտակվում են լյարդում որպես գլիկոգեն (կենդանական օսլա): Այն դեպքում, երբ արյունը 0,1%-ից պակաս գլյուկոզա է պարունակում, լյարդի մեջ կուտակված գլիկոգենը աստիճանաբար փոխարկվում է շաքարի ն մտնում է արյան մեջ: Լյարդում կատարվում է միզանյութի սինթեզ ն մարսողության ժամանակ աղիքներում առաջացած ն արյան միջոցով լյարդի մեջ թափանցած մեծ քանակությամբ թունավոր նյութերի չեզոքացում: Բացի դրանից, լյարդի դերը արտահայտվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ արտազատուկ` լեղի արտադրելու մեջ: Լեղին ազդելով ճարպերի վրա, դրանց մասնատում է մանրագույն կաթիլների, բարելավելով ճարպերի հետագա մարսման պայմանները, որովհետն մեծացնում է դրանց շփման մակերեսը ենթաստամեքսային գեղձի հյութի հետ: Առաջացած ճարպաթթուները, միանալով լեղու հետ, տալիս են ջրի մեջ լուծվող միացություններ: Վերջապես, լյարդին վերագրվում է նան ներքին սեկրեցիայի գեղձի նշանակություն, որն արտադրում է հորմոններ, որոնք լյարդային երակներով հոսում են արյան շրջանառության հուն: Այդ բոլորից զատ, լյարդը հանդիսանում է նան արյունաստեղծ օրգան, որի դերը լավ է արտահայտված ձկների, պոչավոր երկկենցաղների ն մասամբ` սողունների մոտ: Լյարդի բազմակողմանի նշանակությունը խոսում է դրա կառուցվածքի բարդության, ինչպես նան մնացած գեղձերի սովորական ընդհանուր կառուցվածքի համեմատ, ունեցած էական մանրամասն տարբերությունների մասին: Լյարդի ծայրային գործող բաժիններում գտնվող էպիթելի ն մյուս հյուսվածքների միջն չկա սահմանային հիմնային թաղանթ-membraոa baՏaliՏ, որը հատուկ է մյուս գեղձերին, հետնաբար դրա բջիջները ծայրային մասերում գտնվում են մերկ վիճակում ն սերտ հարում են արյան անոթների ծոցերին` սինուսոիդներին: Գեղձային բջիջները համախմբված են ոչ թե խողովակների մեջ, այլ իրար հետ են միացած բջջային լայնակի պատվարներով օժտված բջջային հեծանների մեջ (նկ. 71-1): Դրա շնորհիվ էլ ստացվում են ցանցաձն բնույթի խմբավորված բջիջներ, որոնք հյուսվում են լյարդային մազանոթներով (ծոցերով) (2): Մազանոթները բացվում են կենտրոնական երակի մեջ (3), իսկ այնուհետն արյունը լյարդային երակներով հեռանում է լյարդից: Բջիջների հեծաններից ն շեղ պատվարներից առաջացած ցանցն անընդհատ չի ներթափանցում ամբողջ լյարդը, այլ կենտրոնանում է շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերով (6) իրարից բաժանված ոչ մեծ բներով, այսպես կոչված լյարդային բլթակներով– -lobսli հeքatiՏ: Այդ միջնաշերտերը կամ շատ նուրբ են ն բարակ (շներ, ձիեր, որոճողներ), կամ, ընդհակառակը, բավականին ուժեղ են զարգացած,

այնպես որ գնդասեղի մեծությամբ բլթակները տեսանելի են: Այդպիսի կենդանիների (խոզեր, արջեր) լյարդը դրսից ուշադիր նայելիս ստանում է չեչոտ (խատուտիկ) տեսք: Ողնաշարավորների լյարդի հարաբերական մեծությունը տարբեր է, այն մեծ է ստորին դասերի կենդանիների մոտ (ձկներ, երկկենցաղներ), իսկ կաթնասուններից շների լյարդի հարաբերական զանգվածը խոտակերների համեմատ ավելի մեծ է: Կենդանիների մեծ մասի (շուն, խոզ, ձի) լյարդն իր ստորին եզրի վրա ունի տարբեր չափի խորը կտրվածքներ, որոնց միջն ստացվում է տարբեր մեծության տեղամասեր, որոնք արդեն կոչվում են ոչ թե բլթակներ, այլ լյարդի բլթեր-lobi հeքatiՏ. հետնապես լյարդն այդ տեսակետից վերցրած, հանդիսանում է բլթակավոր օրգան: Սակայն բլթերը պարզորոշ արտահայտված են ոչ բոլոր կաթնասունների մոտ (որոճողներ): Համեմատական անատոմիայի տեսակետից այդ բլթերի անվանակարգում ճիշտ կողմնորոշվելու համար ընդունված է օգտվել կարգաբանական ավելի մնայուն (ճիշտ է, ոչ միշտ պարզորոշ) հատկանիշներից:

Նկ. 71. Լյարդային բլթակի կառուցվածքի գծապատկեր: 1-Լյարդային հեծաններ, 2-լյարդային մազանոթներ (սինուսոիդներ), 3-կենտրոնական երակ, 4դարպասային երակի ճյուղեր, 5-լյարդային (լեղվային) ծորաններ, 6-միջբլթակային շարակցական հյուսվածք, 7-ռետիկուլային թելեր:

Կարգաբանումը կազմված է հետնյալ սկզբունքներով` մարդու լյարդի ընդերքային մակերեսի վրա տարբերում են երկու սագիտալ ակոսներ կամ փոսեր: Դրանցից աջ ակոսում տեղավորված է լեղապարկը-veՏiԸa fellea (նկ. 72-4), իսկ հետին եզրի վրա`ստորին սին երակը: Ձախ ակոսում ընկած լյարդի կլոր կապանը– -liջameոtսm tereՏ, որը խցակալված պորտային երակի մնացորդն է: Նշված ակոսները, ճիշտ կողմնորոշիչներ հանդիսանալով հնարավորություն են տալիս լյարդը բաժանել աջ բլթի-lobսՏ dexter, որը տեղավորված է լեղապարկից ն

-lobսՏ ՏiոiՏter, որն ընկած է կլոր ստորին սին երակից (4) դեպի աջ,, ձախ բլթիկապանից (7) դեպի ձախ, ն վերջապես լեղապարկի ն կլոր կապանի միջն գտնվող միջին բիլթը-lobսՏ mediԸսՏ (2, 3): Վերջինս իր վրա տեղավորված լյարդի դարպասով (դրունքով) ստորաբաժանվում է առջնի` քառակուսի բլթիlobսՏ զսadratսՏ (3) ն հետին պոչավոր բլթի-lobսՏ ԸaսdatսՏ (2): Պոչավոր բլթից դեպի աջ ցցված է պոչավոր ելունը, որն անցնում է աջ բլթի վրա, իսկ դարպասի մոտ ընկած է պտկանման ելունը: Ընտանի կենդանիների լյարդի նկատմամբ, օգտվելով նույն չափանիշներով, կարելի է տարբեր կենդանիների մոտ ի հայտ բերել այդ օրգանի ինչպես կառուցվածքային նմանություններ, այնպես էլ տարբերություններ:

Նկ. 72. Մարդու ն ընտանի կենդանիների լյարդի բլթերի գծապատկեր: Ա–մարդու, Բ–խոշոր եղջերավորի, Գ–մանր եղջերավորի, Դ–ձիու, Ե–խոզի, Զ–շան: 1-Ձախ կողմնային_բիլթ, 1'-ձախ ներսի բիլթ, 2-պոչավոր բիլթ, 2'-պոչավոր ելուն, 3-քառակուսի բիլթ, 4-աջ կողմնային բիլթ 4'-աջ ներսի բիլթ, 5-լեղապարկ, 6-դարպասային երակ (դռներակ), 7լյարդի կլոր կապան:

Լյարդն արտաքինից ծածկված է շճաթաղանթի ընդերքային թերթիկով, որն այդ օրգանի վրա է անցնում ստոծանուց ն գոյացնում է կապաններ, որոնց շնորհիվ լյարդը

պահվում է իր դիրքում: Շճաթաղանթի մեզոթելի տակ գտնվում է դրա շարակցահյուսվածքային հիմքը, որը ներկայացնում է շատ բարակ լյարդի սեփական պատիճի հետ միաձուլված մեկ ամբողջություն ն միայն լյարդի դարպասի հատվածում այդ պատիճը զարգացած է շատ ուժեղ: Պատիճից հատկապես դարպասի շրջանում շարակցական հյուսվածքը, ուղեկցելով անոթներին, մտնում է լյարդի զանգվածի մեջ ն ձնավորում է դրա շարակցահյուսվածքային նեցուկը: Լյարդի բլթակների չափերը` զգալի տատանումներ ունեն, ընդ որում ամենափոքր բլթակները հատուկ են շներին (լայնակի կտրվածքում 955-968 մկմ), այնուհետն վայրիջակ հերթականությամբ հաջորդում են մանր որոճողները, ձիերը (1326 մկմ), խոշոր եղջերավորները (1380 մկմ) ն վերջապես խոզերը (1570-1700 մկմ): Լյարդի գույնը, նայած արյան լցվածության, ունի տարբեր երանգներ` սկսած գորշից մինչն կարմրաշագանակագույնը: Միայն մատղաշ, ծծկեր կենդանիների լյարդը, ճարպի առկայության դեպքում, ստանում է դեղնաշագանակագույն երանգավորում: Լյարդի յուրաքանչյուր բլթից սկսվող արտածորանները, աստիճանաբար -dսԸtսՏ միաձուլվելով միմյանց, ձնավորում են լյարդային ծորանըհeքatiԸսՏ, լեղապարկի բացակայության դեպքում (ձիերի մոտ) այն միանում է ենթաստամոքսային գեղձի գլխավոր ծորանին ն վերջինիս հետ միասին ուղղակի բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ: Լեղապարկի առկայության դեպքում լեղապարկից նույնպես սկսվում է դրսատար պարկային ծորան-dսԸtսՏ ԸyՏtiԸսՏ: Վերջինս միանում է լյարդային ծորանի հետ ն այդ միացած հատվածը կոչվում է լեղածորան-dսԸtսՏ ԸհoledoԸհսՏ, որը նույնպես բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ: Լյարդը միշտ գրավում է որոշակի դիրք, այն է` ստոծանուց անմիջապես հետ աջ ն ձախ ենթակողային հատվածներում: Կաթնասունների մի մասի մոտ (շներ) այն ընկած է ձախ ն փոքրիշատ աջ ենթակողային հատվածում, մինչդեռ, երբ ստամոքսն, ընդհակառակը, ավելի մեծ մասով ընկած է ձախ ենթակողային հատվածում: Մյուս կենդանիներից ձիերի լյարդն ուժեղ հրված է դեպի աջ ենթակողային հատվածը, իսկ ստամոքսը մեծ տեղ է գրավում ձախ ենթակողային հատվածում: Վերջապես, եղջերավորների լյարդն ամբողջությամբ ընկած է աջ ենթակողային հատվածում, իսկ դրանց հսկայածավալ ստամոքսն իր առջնի մասերով համարյա գրավում է ամբողջ ձախ ենթակողային հատվածը:

ԵՆԹԱՍՏԱՄՈՔՍԱՅԻՆ ԳԵՂՁ

Ենթաստամոքսային գեղձ-քaոԸreaՏ (նկ. 73) է կոչվում այն պատճառով, որ մարդու դիակը պառկած դիրքում հերձելիս այն ընկած է ստամոքսի տակ, որտեղից էլ ծագել է դրա անունը: Ենթաստամոքսային գեղձը սկզբնական շրջանում իրենից ներկայացրել է բարակ աղիքների երկարությամբ մի շարք ոչ մեծ խողովակաձն արտափքումներ, ն հետագայում այդ արտափքումները (ելունները) իրենց թվով քչանալով ն ծավալով մեծանալով կենտրոնանում են աղիքների սկզբի մասի մոտ: Սակայն մինչն այժմ էլ մի քանի կաթնասունների մոտ լինում են բացառիկ դեպքեր, երբ ենթաստամոքսային գեղձի անոմալ հավելումներ գտնվում են տասներկումատնյա, աղիճ ն նույնիսկ զստաղիքների վրա: Կաթնասունների սաղմնային կյանքում, որպես կանոն, առաջանում է այդ օրգանի համար երեք սկզբնավորում` մեկը վերին ն զույգ ստորին ելուններ: Ստամոքսի ն տասներկումատնյա աղիքի պտտման ժամանակ դրանք (գեղձերը) միանում են իրար, առաջացնելով մեկ օրգան, որն օժտված է լինում երկու կամ մեկ արտածորաններով: Ենթաստամոքսային գեղձի նշանակությունը մարսողության համար, որպես աղիքի լուսանցքը զանազան ֆերմենտներ մատակարարողի հսկայական է: Ենթաստամոքսային գեղձի հյութը պարունակում է երեք տեսակի սննդանյութերի վրա ազդող ֆերմենտներ, դրանցից մեկն ազդում է սպիտակուցների վրա, դրանց բարդ մոլեկուլները ճեղքելով ամինոթթուների: Ճարպերի վրա ազդում է լիպազա ֆերմենտը, որի ազդեցության տակ

ճարպերը կազմալուծվում են գլիցերինի ն ճարպաթթունների: Բարդ ածխաջրերի վրա ազդում են մի քանի ֆերմենտներ, որոնք դրանց փոխակերպում են գլուկոզայի: Բացի այդ, այն իր զանգվածի մեջ է պարունակում անզեն աչքով անտեսանելի ենթաստամոքսային գեղձի (Լանգերհանսյան) կղզյակներ, որոնք կատարում են ներքին սեկրեցիայի գեղձերի դեր: Այդ կղզիակների կողմից արտադրվում է ինսուլին հերմոնը, որն արտազատվում է արյան մեջ: Ինսուլինի դերը նյութափոխանակության մեջ որոշվում է նրանով, որ դրա ազդեցության տակ լյարդում տեղի է ունենում գլիկոգենի առաջացումը` գլյուկոզայից: Ինքնին հասկանալի է, որ ենթսաստամոքսային գեղձը հանդիսանում է խառը գեղձ, որն ունի ն՛ արտաքին, ն՛ ներքին սեկրեցիայի գործառույթներ:

Նկ. 73. Շան ենթաստամոքսային գեղձը: 1-Ստամոքսի պիլորուսային մաս, 2-տասներկումատնյա աղիք, 3-ենթաստամոքսային գեղձ:

ՀԵՏԻՆ ԿԱՄ ՀԱՍՏ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ

Հետին աղիքային բաժնի մեջ ընդգրկվող աղիքները (նկ. 74) կոչվում են նան հաստ աղիքներ, քանի որ շատ կենդանիների հատկապես խոտակերների ն ամենակերների մոտ, ունեն ավելի լայն տրամագիծ: Այդ աղիքային բաժինը, ինչպես նշվեց, բաժանվում է երեք մասի` 1) կույր, 2) շրջանակաձն ն 3) ուղիղ աղիքների: Կույր աղիքը-iոteՏtiոսm ԸaeԸսm (1) հաստ աղիքային բաժնի սկզբի մասն է, որն իրենից ներկայացնում է տարբեր մեծություններ ունեցող կույր պարկ: Ընդհանրապես կարելի է նշել, որ խոտակերների կույր աղիքն ավելի ուժեղ է զարգացած ն հատկապես այն կենդանիների մոտ, որոնք ունեն միկամերանի ստամոքս, ինչպես օրինակ, ձիերը (Բ) ն խոզերը (Դ): Շատ կաթնասունների կույր աղիքը բնորոշ է` առաջին, թավիկների բացակայությամբ, ն երկրորդ, մկանային թաղանթի երկայնակի շերտի յուրահատուկ ժապավենների առկայությամբ: Վերջիններս բուն աղիքից փոքր-ինչ կարճ են, որի շնորհիվ էլ հարնան ժապավենների միջն աղիքի պատի ազատ տարածությունները ձեռք են բերում

ծալքավոր կառուցվածք: Աղիքի լուսանցքի ներսը մտնող յուրաքանչյուր նման հատված -քliԸa ՏemilսոariՏ: Աղիքի լուսանցքին կոչվում է կիսալուսնաձն ծալքհարող կիսալուսնաձն ծալքերի միջն գտնվում են խոռոչներ` գրպանիկներհaսՏtra, որոնք արտաքինից երնում են արտափքումների ձնով: Ընտանի կենդանիներից կույր աղիքի այդպիսի գրպանիկավոր կառուցվածք չունեն շները ն որոճողները, (Ա,Գ), որոնց մոտ աղիքի պատը հարթ է: Կույր աղիքում ավշային հանգույցներն ավելի հաճախ են հանդիպում, քան բարակ աղիքային բաժնում, պեյերյան բծերն, ընդհակառակը, լինում են սակավ: Ընդհանուր աղիքային, կամ լորձաթաղանթի հիմնային մասի գեղձերի խողովակներն անհամեմատ երկար են, քան բարակ (միջին) աղիքային բաժնում:

Նկ. 74. Տարբեր կենդանիների հաստ աղիքի կառուցվածքի գծապատկեր: Ա-շան, Բ-ձիու, Գ-որոճողի, Դ-խոզի: 1-Կույր աղիք, 2-շրջանակաձն աղիքի առաջընթաց դրություն (մարդու մոտ` վերելակ դրություն) 3դրա միջաձիգ կամ ստոծանային դրություն, 4-շրջանակաձն աղիքի հետընթաց դրություն (մարդու մոտ` վարիջակ դրություն), 2''-շրջանակաձն աղիքի ստորին ծնկի աջ դրություն, 2'-դրա վերին ծնկի աջ դրություն, 3'-ստորին ծնկի ստոծանային դրություն, 3''-դրա վերին ծնկի ստոծանային դրություն, 4'-ստորին ծնկի ձախ դրություն, 4''-դրա վերին ծնկի ձախ դրություն, 5-ուղիղ աղիք, 6զստաղիք, 7-ձիու փոքր շրջանակաձն աղիք, 8-որոճողի շրջանակաձն աղիքի նախնական (պրոքսիմալ) օղակ, 9-լաբիրինթոսի կենտրոնաձիգ գալարներ, 10-դրա կենտրոնական շրջադարձ, 11-լաբիրինթոսի կենտրոնախույս գալարներ, 12-շրջանակաձն աղիքի վերջնական (դիստալ) օղակ, 13-կենտրոնաձիգ պարույր, 14-լաբիրինթոսի գագաթ, 15-կենտրոնախույս պարույր:

Շրջանակաձն աղիքը (խթաղի)-iոteՏtiոսm Ըoloո մարդու մոտ ունի 1-1,5 մ երկարություն ն շրջանակաձն ընդգրկում է աղիճ աղիքի գալարները: Կենդանիների նկարագրվող աղիքը թե ձնով ն թե մեծությամբ, ինչպես ն կույր աղիքը, բազմազան են: Բոլոր կենդանատեսակների մոտ դրա լուսանցքն ավելի լայն է, քան

բարակ աղիքներինը, իսկ շների մոտ (Ա) այն նույնիսկ ավելի նեղ է ն բարակ, քան տասներկումատնյա աղիքը ն համեմատաբար ավելի կարճ է, քան մյուս ընտանի կենդանիներինը: Շրջանակաձն աղիքում, բացառությամբ շների ն որոճողների (Ա, Գ), կան ժապավեններ ն գրպանիկներ: Շրջանակաձն աղիքը հատկապես մեծ է ձիերի մոտ (Բ-2', 2'', 3', 3'', 4', 4'' ), որը երկար օղակի ձնով գոյացնում է երկու ծունկ: Խոզերի մետ (Դ) այն ունի կոնի տեսք, որի մեջ պտույտներով պարփակված են դրա գալարները: Որոճողների (Գ) շրջանակաձն աղիքը ստեղծում է զգալի, սկավառակաձն լաբիրինթոս: Այն իր պատի կառուցվածքով ոչնչով չի տարբերվում կույր աղիքից: Աղիքի տեղադրությունը տարբեր կենդանիների մոտ նույնպես տարբեր է: ՈՒղիղ աղիքը-iոteՏtiոսm reԸtսm-հաստ աղիքի ծայրային մասն է, որն ողնաշարի տակով գնում է դեպի կոնքի խոռոչը ն այնուհետն ուղիղ ձնով շարունակվում է դեպի հետանցքը, ընդ որում կոնքի խոռոչում շատ կենդանիների մոտ (ձի, խոզ, շուն) այն փոքր-ինչ ամպուլաձն լայնացած է, որը ն կոչվում է ուղիղ աղիքի ամպուլա-aոքuսսa 16օt1:: Իր կառուցվածքով այդ աղիքը միայն քիչ է տարբերվում հաստ աղիքի մնացած մասերից: Այն նույնպես զուրկ է թավիկներից, բայց ունի ընդհանուր աղիքային գողձեր: Երիզավոր էպիթելի մեջ կույր ն շրջանակաձն աղիքների համեմատ այստեղ հանդիպում են հսկայական քանակի գավաթաձն (լորձային) բջիջներ, որոնք իրենց արտազատուկով աղիքի ներքին պատերին տալիս են սահունություն ն դրանով իսկ հեշտացնում խտացող պինդ պարունակյալի արտաքսմանը: ՈՒղիղ աղիքի հետին մասը չի պատած շճաթաղանթով, այլ հարակից օրգանների հետ կապված է նոսր շարակցական հյուսվածքով կամ ադվենտիցիայով, որը մի քանի կենդանիների մոտ (որոճողներ, խոզեր) հարուստ է ճարպով: Հետանցքից առաջ ուղիղ աղիքի մկանային թաղանթի երկայնակի շերտը դրա աջ ն ձախ կողմերից ձնավորում է զույգ ուղիղ աղիքի ն պոչի մկանը-m. reԸtoԸoԸԸyջeսՏ, որն ուղղվում է դեպի հետ ն վեր ու կպչում պոչի առաջին ողերի ստորին մակերեսին: Հետանցք կամ սրբան, -aոսՏ-հանդիսանում է ուղիղ աղիքի վերջնամասը ն ծառայում է դեֆեկացիայի` կղանքի արտաքսմանը: Այն տարբերվում է իր կառուցվածքի որոշ յուրահատուկությումբ: Առաջին` լորձաթաղանթի վրա տեղի ունի անցումն բազմաշերտ տափակ էպիթելի, որը հատուկ է մաշկին, երկրորդ` այստեղ գտնվում է հարմարանք լուսանցքը փակելու համար, այն է` մարսողական խողովակի ելքի սեղմիչը, որի խորքում կազմվում է հարթ մկանային խրձերից գոյացած հետանցքի ներքին սեղմիչը-ՏքհiոԸter aոi iոterոսՏ, իսկ արտաքինից կազմված է լայնակի զոլավոր մկանային օղակից, որն առաջացնում է հետանցքի արտաքին սեղմիչը-ՏքհiոԸter aոi exterոսՏ (նկ. 81-6, 6'): Նստային փշից ն կոնքի լայն կապանից, իր ճանապարհին աստիճանաբար լայնանալով դեպի հետանցքն է գնում հետանցքը բարձրացնող մկանը-m. levator aոi (5): Վերջապես, արտաքին սեղմիչի տակ հետանցքը շրջապատվում է հետանցքի կախող -liջameոtսm ՏսՏքeոՏoriսm aոi (7): կապանով-

ՁԻՈՒ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒՄԱՏՆՅԱ ԱՂԻՔ

Տասներկումատնյա աղիքը-iոteՏtiոսm dսodeոսm (նկ. 75-2, 78-7) իր սկզբնական մասում ստամոքսաելքի կամ պիլորուսի մոտ տանձաձն լայնացած է, այնուհետն դրան հետնում է թեթնակի նեղացումը, որից հետո դրա լուսանցքը նորից լայնանում է: Նկարագրված մասն ընկած է լյարդի ընդերային մակերեսի Տ-աձն (ս սիգմայաձն), գալարի կամ լայնակի մասի ձնով- «Տ»-flexսra Տiջmoidea. հենց դրա մեջ էլ բացվում են լյարդի ն ենթաստամոքսային գեղձի ծորանները: Այնուհետն աջ ենթակողային հատվածում այն բարձրանում է դեպի վեր, դեպի աջ երիկամի ստորին մակերեսը ն շրջվում է հետ` այդ դրա առաջին շրջադարձն է-flexսra քrima: Նշված երիկամի հետին մասում,

գոտկի 3-րդ ողի շրջանում. կույր աղիքի գլխիկից վեր, տասներկումատնյա աղիքը ծռվում է դեպի ձախ` միջընդերքի արմատի շուրջը, դա էլ աղիքի երկրորդ շրջադարձն է-flexսra ՏeԸսոda, ն վերջապես, առանց ակնհայտ սահմանի ձախ զստային հատվածում այն անցնում է աղիիճ աղիքի: Իր ամբողջ երկարությամբ տասներկումատնյա աղիքն ունի մոտ 1 մետր երկարություն: Ձիերի համար բնորոշ է այն, որ տասներկումատնյա աղիքի սեփական (ենթալորձային) գեղձերը հինգ մետր երկարությամբ շարունակվում են դեպի աղիճ աղիքը:

Նկ. 75. Ձիու լյարդի, ստամոքսի ն ենթաստամոքսային գեղձի դիրքը (տեսքը հետնից): 1-Ստամոքս, 2-տասներկումատնյա աղիք, 3-աջ երիկամ, 4-ստոծանի, 5-ենթաստամոքսային գեղձ, 5'-ենթաստամոքսային գեղձի` միջին բիլթը, 5''-ենթաստամոքսային գեղձի աջ բիլթը, 5'''ենթաստամոքսային գեղձի ձախ բիլթը, 6-աորտա, 7-հետին խոռոչային երակ, 8-դարպասային երակ, 9-ստամոքսի կույր պարկը, 10-պիլորուսյան պարկ, 11-լյարդի ձախ ներսի բիլթ, 12-լյարդի ձախ կողմնային բիլթ, 13-լյարդի քառակուսի բիլթ, 14-լյարդի աջ բիլթ, 15-լյարդի կլոր կապան:

Լյարդային ն ենթաստամոքսային գեղձերի ծորանների բացման տեղում, Տ-աձն ծռվածքի գոգավոր մասի կողմում, լորձաթաղանթը ձնավորում է սնամեջ պտկիկ կամ տասներկումատնյա աղիքի դիվերտիկուլ-ԸoԸoՃ, -քaքilla Տ. divertiԸսlսm dսodeոi, որի կլորավուն խոռոչի մեջ բացվում են վերը նշված երկու գեղձերի ծորանները: Նկարագրված պտկիկի խոռոչն իր անցքի միջոցով հաղորդակցվում է աղիքի խոռոչի հետ: Թավիկները չեն նստած հատուկ ծալքերի վրա, ինչպես մյուս կենդանիների մոտ, այլ ուղղակի ցցվում են լորձաթաղանթի մակերեսին: Լորձաթաղանթի զանգվածի մեջ կան ավշային հանգույցներ, իսկ աղիքի վերջին մասում երբեմն հանդիպում են պեյերյան բծերի: Հարակից օրգաններից, դրանց դիրքին համապատասխան ուղղություններով, տասներկումատնյա աղիքի վրա են անցնում շճաթաղանթի ծալքերը, որոնք պահում են այդ աղիքին իրեն դիրքում: Այդ ծալքերը կոչվում են տասներկումատնյա աղիքային կապաններ. դրանց են պատկանում`

ա)

Ստամոքսատասներկումատնյա աղիքային կապանը-liջ. GaՏtrodսodeոale, բ) լյարդատասներկումատնյա աղիքային կապանը-liջ հeքatodսodeոale, գ) երիկամատասներկումատնյա աղիքային կապանը-liջ. Reոodսodeոale, դ) կույր աղիքատասներկումատնյա աղիքային կապանը-liջ ԸaeԸodսodeոale, ե) շրջանակաձն տասներկումատնյա աղիքային կապանը-liջ. dսodeոoԸoliԸսm:

ԱՂԻՃ ԿԱՄ ԼՂԱՐ ԱՂԻՔ

Աղիճ աղիքը-iոteՏtiոսm ieiսոսm իր ընթացքում առաջացնելով մեծ քանակի գալարներ, ամենաերկար աղիքն է: Այն կախված է առջնի միջընդերքային արմատի երկար միջընդերքից ն օժտված է բավականին ազատ պերիստալտիկ շարժումներով: Մոտավորապես դրա առջնի հինգ մետր երկարության վրա տարածված են ենթալորձային գեղձերը: Թավիկներ նս կան: Ավշային հանգույցները ն պեյերյան բծերը զարգացած են մեծ քանակությամբ: Աղիքն ընկած է կույր ն շրջանակաձն աղիքների առաջացրած ափսեաձն փոսի մեջ (տե՛ս հաստ աղիքի բաժինը) ն գրավում է որովայնի խոռոչի ձախ կեսի վերին ն միջին երրորդ մասը, մասամբ խառնված է փոքր շրջանակաձն աղիքի գալարների հետ: Դրա պերիստալտիկ շարժումները կարելի է լսել ձախ զստային հատվածում (նկ. 79-4):

ԶՍՏԱՂԻՔ Զստաղիքը-iոteՏtiոսm ileսm հանդիսանում է աղիճ աղիքի անմիջական շարունակությունը ն իր պատի կառուցվածքով չի տարբերվում վերջինից: Առանց ակնհայտ սահմանի սկսվելով աղիճ աղիքից, այն անցնում է դեպի որովայնի խոռոչի աջ կողմը ն գոտկի 3-4-րդ ողերի ուղղությամբ բարձրանում է համարյա ուղղահայաց կերպով ն մտնում է կույր աղիքի գլխիկի գոգավոր փոքր կորության մեջ: Զստաղիքն իր ամբողջ երկարությամբ շճաթաղանթի միջոցով միանում է կույր աղիքի հետ` զստակույր աղիքային միջընդերքով-meՏeոteriսm ileoԸaeԸale:

ԼՅԱՐԴ -հeքar (նկ. 76) ձիերի մոտ իրենից ներկայացնում է լայն ուռուցիկաԼյարդըգոգավոր, կարմրաշագանակագույն օրգան, որը որպես կանոն 3/5 մասով ընկած է աջ ենթակողային ն 2/5 մասով` ձախ ենթակողային հատվածներում: Ջահել կենդանիների լյարդը համեմատաբար ավելի մեծ է քան ծերերինը: Ստամոքսի ճնշումից լյարդի ձախ մասը կարող է որոշ չափով ենթարկվել հետաճման, իսկ աջը` գերաճել ն, ընդհակառակը, կույր աղիքի գլխիկի ն աղիքի շրջանակաձն ճնշումից հետաճման է ենթարկվում դրա աջ մասը, իսկ ձախը գերաճում է. մի խոսքով ձիերի լյարդի աջ ն ձախ կեսերի զարգացման հարաբերությունը ցույց է տալիս, որ վերնում հիշված կանոններից քիչ չեն լինում բացառություններ: Ձիերի համար բնորոշ են լեղապարկի բացակայությունը ն լյարդի պարզ բլթային կառուցվածքը, թեն միջբլթային կտրույչների խորությունն այստեղ ավելի քիչ է, քան խոզերի ն շների լյարդում: Ստորին սուր եզրի-marջo aԸսtսՏ-կողմից լյարդը խոր կտրույճով -lobսՏ (նկ. 76-1): Կլոր կապանով անջատվում է դրա մեծ, լայն աջ բիլթըլյարդի ամբողջ ձախ մասը սահմանազատվում է ն գոյանում է դրա աջ մասում գտնվող միջին բիլթը-lobսՏ mediսՏ (2) ն կապանի ձախ կողմում գտնվող` ձախ բիլթը-lobսՏ ՏiոiՏter: Վերջինը բավականին խորը կտրույճով բաժանվում է փոքր

-lobսՏ ՏiոiՏter medialiՏ (3') ն երկարավուն մասի` ձախ ներսի բլթիմեծ մասի` ձախ կողմնային բլթի-lobսՏ ՏiոiՏter lateraliՏ (3): Լյարդի դարպասով միջին բիլթը բաժանվում է ստորին մասում գտնվող քառակուսի բիլթը-lobսՏ զսadratսՏ, ոչ մեծ պոչավոր բլթից-lobսՏ ԸaսdatսՏ: Վերջինից դեպի աջ բիլթն է գնում թեթնակի առանձնացած մաս, որը համապատասխանում է պոչավոր ելունին-քroԸeՏՏսՏ ԸaսdatսՏ: Աջ բլթի բութ եզրի հետ միասին պոչավոր ելունն առաջացնում է պարզ արտահայտված երիկամային ներսեղմվածք-imքreՏՏio reոaliՏ (5):

Նկ. 76. Ձիու լյարդը ընդերքային մակերեսից (պատկերացված է այնպիսի վիճակում, ինչպիսի վիճակում այն նորմալ ձնով գտնվում է որովայնի խոռոչում): 1-Լյարդի աջ բիլթ, 2-միջին (քառակուսի) բիլթ, 3-ձախ կողմնային ն 3'-ձախ ներսի բլթեր, 4լյարդային ծորան, 5-լյարդի պոչավոր բլթի վրա երիկամային ներսեղմվածք, 6-ստամոքսային ներսեղմվածք, 7-մեծ շրջանակաձն աղիքի վերին ծնկի ստոծանային ն աջ դրության ներսեղմվածք, 8-տասներկումատնյա աղիքային ներսեղմվածք, 9-դարպասային երակ, 10-կերակրափողային ներսեղմվածք, 11-հետին խոռոչային երակ, 12-աջ ն 13-ձախ եռանկյունաձն կապաններ, 14լյարդի կլոր կապան:

Լյարդի գոգավոր (ընդերային) մակերեսի վրա պարզ կերպով նկատվում է լյարդի դարպասը (դրունքը)-քorta հeքatiՏ: Դրա մեջ մտնում են` դարպասային երակը-v. քorta, լյարդային զարկերակը-a. հeքa, tiԸe նույնանուն նյարդային հյուսակի հետ միասին, ն դուրս է գալիս լյարդային ծորանը (4): Լյարդի ձախ կեսում պարզորոշ նշմարվում է ստամոքսային ներսեղմվածքը-imքreՏՏio ջaՏtriԸa (6):: Նշված ներսեղմվածքից ցած, լյարդի սուր եզրի երկարությամբ, գտնվում է մեծ շրջանակաձն աղիքի վերին ծնկի ստոծանային (լայնակի) դրությունից առաջացած թույլ արտահայտված սեղմվածքը (7), իսկ աջ բլթի հետին մակերեսի վրա կույր աղիքի գլխիկի սեղմվածքը: Նույն մակերեսի մնացած տարածության վրա թեթնակի կերպով նշմարվում է տասներկումատնյա աղիքի տեղադրությունը (8):

Բոլոր այդ թեթնակի ներսեղմվածքները (բացառությամբ երիկամային ներսեղմվածքի) որովայնի խոռոչից հանած ն սեղանի վրա դրած լյարդի հիշյալ մակերեսից անհետանում են: -marջo obtսՏսՏ վրա իր հետքն է թողնում Լյարդի վերին բութ եզրիայստեղով անցնող կերակրափողի որովայնային բաժինը, որից առաջանում է կերակրափողային ներսեղմվածքը-imքreՏՏio oeՏoքհaջea (10), իսկ դրանից աջ, թեթնակիորեն շարունակվելով դեպի ստոծանային մակերեսը, գտնվում է մեկ ակոս, որտեղ տեղավորված է հետին խոռոչային երակը (11): Վերջինիս մեջ, լյարդի հետ դրա շփման տեղում, բացվում են լյարդային երակները-vv. հeքatiԸae: Լյարդային ծորանը-dսԸtսՏ հeքatiԸսՏ (4) տեղադրված լինելով լյարդատասներկումատնյա աղիքային կապանի թերթիկների մեջ, լյարդի դարպասից ուղղակի ընթանում ն ենթաստամոքսային գեղձի ծորանի հետ միասին բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ: Ծորանի բացման տեղում աղիքի լորձաթաղանթի վրա գոյանում է լավ նկատելի տասներկումատնյա աղիքային պտկիկ կամ դիվերտիկուլ (տես տասներկումատնյա աղիքի կառուցվածքը): Որովայնի խոռոչում լյարդն իր դրությունը պահում է որովայնամիզով, որը ստոծանուց անցնում է լյարդի ստոծանային մակերեսի ն դրա բութ եզրի վրա: Այսպիսով, ստոծանու լայնակի կապը լյարդի հետ իրականացվում է պսակաձն կապանի-liջ. Ըoroոariսm միջոցով: Կապանի մի մասը լյարդի աջ բլթի վրայով անցնում է հետին խոռոչային երակի մոտով դեպի դրա բութ եզրը ն վեր է ածվում աջ եռանկյունաձն կապանի-liջ. triaոջսlare dextrսm (12), որով լյարդը կապվում է աջ երիկամի ն կույր աղիքի գլխիկի հետ: Պսակաձն կապանի մյուս մասը միջին բլթից ուղորդվում է դեպի լյարդի ձախ բիլթը ն դրա բութ եզրի վրա ձնավորում է ձախ եռանկյունաձն կապանը-liջ. triaոջսlare ՏiոiՏtrսm (13): Հետին խոռոչային երակից ցած, լյարդի ստոծանային մակերեսի վրա, միջին բլթի երկարությամբ տեղավորված է սագիտալ շճային ծալքը, որը կոչվում է մանգաղաձն կապան-liջ. falԸiforme: Լյարդի սուր ծայրից ցած այն շարունակվում է դեպի որովայնի ստորին պատը որպես կլոր կապան-liջ. tereՏ (14): Շճաթաղանթը փոքր ճարպոնի ձնով ընդերքային մակերեսից շրջապատելով լյարդը, անցնում է ստամոքսի փոքր կորության ն տասներկումատնյա աղիքի սկզբի մասի վրա: Լյարդի բլթակները համեմատաբար մեծ չեն (1326 մկմ) ն մեկը մյուսից բաժանված են թույլ արտահայտված շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերով, որի շնորհիվ էլ դրանք (բլթակները) օրգանի մակերեսից գրեթե աննկատելի են:

ԵՆԹԱՍՏԱՄՈՔՍԱՅԻՆ ԳԵՂՁ

Ենթաստամոքսային գեղձը-քaոԸreaՏ (նկ. 75-5) գորշ վարդագույն կամ դեղնավարդագույն, գրեթե եռանկյունաձն օրգան է: Այն ընկած է լյարդից հետ, աջ ն ձախ ենթակողային հատվածներում ն ձիերի մոտ բաղկացած է` ա) միջին բլթից կամ գեղձի գլխիկից-Ըaքսt քaոԸreatiԸ (5'), որը կպած է լյարդի վրա ընկած տասներկումատնյա աղիքի լայնակի մասին կամ Տաձն կորությանը, բ) թույլ արտահայտված աջ բլթից, որը հաճախ դժվար է լինում դիտել որպես միջին բլթից առանձնացած մաս, ն վերջապես (5''), գ) ձախ բլթից կամ գեղձի պոչից, -Ըaսda քaոԸreatiՏ (5'''): Աջ բիլթը տարածվում է մինչն աջ երիկամը, իսկ ավելի արտահայտված ձախ բիլթը ուղղված է դեպի ստամոքսի կույր պարկը ներառյալ (9), մինչն փայծաղը: Իր զանգվածով այն օղակով շրջանակում է դարպասային երակը (8): Գեղձի արտածորանները երկուսն են` 1) ենթաստամոքսային գեղձի գլխավոր ծորան-dսԸtսՏ քaոԸreatiԸսՏ, որը լյարդային ծորանի հետ միասին բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ, 2) գեղձի լրացուցիչ ծորան-dսԸtսՏ քaոԸreatiԸսՏ aԸԸeՏՏoriսՏ

վերջանում է աղիքի նույն հատվածի վրա, բայց գլխավոր ծորանի հակառակ կողմում ն հաճախ բոլորովին փակվում է:

ՁԻՈՒ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ

ԿՈՒՅՐ ԱՂԻՔ

Ձիերի կույր աղիքը-iոteՏtiոսm ԸaeԸսm (նկ. 77-1, 1', 1''), ունի ստորակետի ձն ն հասնում է հսկայական չափերի: Դրա վրա ընդունված է տարբերել գլխիկ կամ հիմք, մարմին ն ծայր: Կույր աղիքի գլխիկը-ՏaԸԸսՏ ԸaeԸսՏ (1) իր արտաքին գծագրությունով նմանվում է միկամերանի ստամոքսի ն ունի ուռուցիկ մեծ կորություն-Ըսrvatսra maior ն գոգավոր փոքր կորություն-Ըսrvatսra miոor, ընդ որում վերջինիս վրա կույր աղիքի մեջ բացվում է զստաղիքը ն դրանից սկսվում է շրջանակաձն աղիքը: Զստաղիքը մուտքային անցքի տարածքում շրջապատված է շրջանակաձն մկանների ուժեղ խրձերով, որոնք այստեղ ձնավորում են զստաղիքի սեղմիչը-ՏքհiոԸter ilei. այն որպես պտկիկ իր ծայրով փոքր-ինչ ներս է մտնում դեպի կույր աղիքի լուսանցքը ն գոյացնում է զստակույրաղիքային փականvalvսla ileoԸaeԸaliՏ: Շրջանակաձն աղիքի ելքի անցքը նույնպես ունի կույր աղիքային սեղմիչ-ՏքհiոԸter ԸaeԸi, որն ունի միջին հաշվով 0,5 սմ հաստություն: Լորձաթաղանթն անցքի մոտ հավաքվում է ծալքի ձնով, որը փոխարկվում է փականի: Վերջինս հատուկ է նան մյուս կենդանիներին:

Նկ. 77. Ձիու կույր ն շրջանակաձն աղիքները: 1, 1', 1''-Կույր աղիք, 2-մեծ շրջանակաձն աղիքի ստորին ծնկի աջ դրություն, 2'-ստորին ծնկի ստոծանային դրություն, 2''-ստորին ծնկի ձախ դրություն, 3-կոնքային ծռվածք, 4-վերին ծնկի ձախ դիրք, 4'-վերին ծնկի ստոծանային դիրք, 4''-վերին ծնկի աջ դիրք` ստամոքսանման լայնացում, 5փոքր շրջանակաձն աղիք, 6-կույր ն շրջանակաձն աղիքների միջընդերք, 7, 7'-կույր աղիքի ժապավեններ, 8, 8', 8''-շրջանակաձն աղիքի ժապավեններ, 9-շրջանակաձն աղիքի ծնկերի (դիրքերի) միջն ընկած միջընդերք:

Կույր աղիքի գլխիկը հիմնականում տեղադրված է աջ ենթակողային ն աջ զստային հատվածներում նկ. 78-6), ինչպես նան գոտկի հատվածի աջ կեսում: Աջ զստային հատվածն ամենահարմար տեղն է այդ աղիքի շարժումները լսելու համար:

Կույր աղիքի գլխիկի շարունակությունը հանդիսանում է կույր աղիքի մարմինը-ԸorքսՏ ԸaeԸi (նկ. 77-1, նկ. 78-4), որը որովայնի խոռոչի աջ պատով իջնում է դեպի ցած ն առաջ, թեքվելով դեպի միջին սագիտալ գիծն անցնում է պորտային հատվածը: Այն թրանման աճառի շրջանում վերջանում է կլորավուն կույր աղիքի ծայրով կամ գագաթով-aքex ԸaeԸi (նկ. 77-1''): Հարկ է նշել, որ կույր աղիքի ծայրը չի հասնում կրծոսկրի թրանման աճառին մինչն անգամ աղիքի ուժեղ լցված ժամանակ, քանի որ այստեղ զբաղեցնում է շրջանակաձն աղիքի մի մասը, այն է` դրա ստորին ծնկի ստոծանային դրությունը (նկ. 80-2): Կույր աղիքն օժտված է չորս ժապավեններով` վերին, ստորին, կողմնային ն ներսի: Դրանցից կողմնային ն ստորին ժապավենները կույր աղիքի գագաթի վրա բացակայում են: Կողմնային ժապավենից ընթանում է շրջանակաձն աղիքի հետ միանալու համար միջընդերք: Վերին ժապավենից նույնպես առանձնանում է միջընդերք ն դրանում պարփակված է զստաղիքի վերջին հատվածը: Աղիքի մյուս երկու` ներսին ն ստորին ժապավեններն ազատ են միջընդերքից:

Նկ. 78. Ձիու օրգանների դիրքն որովայնի խոռոչում աջ կողմից (ստոծանու աջ կեսը հեռացված է): 1-լյարդ, 2-շրջանակաձն աղիքի վերին ծնկի աջ դրություն (ստամոքսանման լայնացումը), 3ստորին ծնկի աջ դրություն, 4-կույր աղիքի մարմինը, 5-շրջանակաձն աղիքի նախադուռը (սլաքները ցույց են տալիս կույր աղիքի փոքր կորությունից դուրս եկող ելքը ն շրջանակաձն աղիքի մեջ մտնող մուտքը), 6-կույր աղիքի գլխիկ (կետերով ցույց են տրված գլխիկի առջնի սահմանը), 7տասներկումատնյա աղիք, 8-աջ երիկամ, 9-թոք, 10-ստոծանի, 11-որովայնի պատ, 12-18-կողերի լայնակի կտրվածք, 19-ծնկոսկր, 20-կողաճառ, 1, 11, 111, 17, 7-գոտկի 1-5-րդ ողերի կողախոտորնակային ելուններ, X-10-րդ կող:

Աղիքի պատի նշված ժապավենների միջն ընկած են կիսալուսնաձն ծալքեր-քliԸae ՏemilսոareՏ, որոնք կախված են դեպի դրա լուսանցքը ն կույր աղիքը բաժանում են քառաշարք զգալի կույր աղիքի գրպանիկների-հaսՏtrae ԸaeԸi: Արտաքինից կույր աղիքի գրպանիկները պարզ նկատվում են արտափքումների ձնով: Կույր աղիքն իր զանգվածային գլխիկով գրավելով գլխավորապես

որովայնի խոռոչի վերին աջ քառորդ մասը ն մարմնով ու գագաթով շարունակվելով դեպի թրանման աճառի հատվածը` բնականաբար շփվում է մի շարք օրգանների հետ, այն է` գոտկի ծալիչ մկաններին, աջ երիկամի ստորին մակերեսին, լյարդին, ենթաստամոքսային գեղձին, տասներկումատնյա աղիքին, որովայնի պատի աջ ն ստորին մասերին, աղիճ ն փոքր շրջանակաձն աղիքների գալարներին: Կույր աղիքի մարմինը ն գագաթը (նկ. 80-1, 2) ընդգրվում են մեծ շրջանակաձն աղիքի ստորին ն վերին ծունկերով: Որովայնամիզի առպատային թերթիկն առջնի միջընդերքի արմատի կազմում անցնում է կույր աղիքի մարմնի վրա, այնպես, որ դրա գլխիկի այն մասը, որը գտնվում է գոտկի մկանների, աջ երիկամի ն ենթաստամոքսային գեղձի մոտ մնում է շճաթաղանթով չծածկված, այլ միայն շարակցական հյուսվածքի միջոցով կապվում է վերնում նշած օրգանների հետ: Շճաթաղանթի մի մասը հագնելով կույր աղիքին, ինչպես արդեն հիշատակվել է, դրա միջընդերքներով կապվում է շրջանակաձն ն զստաղիքների հետ, ն միայն կույր աղիքի մարմնի ու գագաթի վերջին մասն ընկած է ազատ, այսինքն` ոչ մի տեսակի կապերով չի կապված հարնան օրգանների հետ:

ՇՐՋԱՆԱԿԱՁԵՎ ԱՂԻՔ (ԽԹԱՂԻ)

Ձիերի շրջանակաձն աղիքը-Ըoloո-բավական մեծ է ն բաժանվում է` ա) մեծ (լայն) ն բ) փոքր (նեղ) շրջանակաձն աղիքների: Մեծ շրջանակաձն աղիքը-Ըoloո ԸraՏՏսm (նկ. 77-2, 3, 4) սկսած կույր աղիքի գլխիկի փոքր կորությունից մինչն փոքր շրջանակաձն աղիքին անցնելն առաջացնում է հսկայական օղակ, որը դասավորված է երկու պայտաձն` ստորին ն վերին ծնկի ձնով, որոնք որովայնի խոռոչում գրավում են ընդարձակ տարածք: Յուրաքանչյուր ծնկի տարբեր հատվածներն իրենց ճանապարհին ձնակազմաբանորեն տարբերվում են թե՛ իրենց ձնով ն թե՛ լուսանցքի մեծությամբ: Այդ տարբերությունները նշելուց զատ անհրաժեշտ է տալ աղիքի ընդհանուր տեղագրական դիրքի նկարագրությունը` կապակցելով այն դրա հատվածների անվանացանկի հետ: Մեծ շրջանակաձն աղիքի յուրաքանչյուր ծնկի վրա, ըստ տեղադրության, առանձնացվում է երեք մաս, որոնք կոչվում են շրջանակաձն աղիքի դիրքեր կամ դրություններ: Բացի դրանից, կոնքի խոռոչի մուտքի ձախ մասում տեղադրված է մեկ ծունկը մյուսին անցնելու տեղը` կոնքային ծռվածքը: Ստորին ծունկը (նկ. 77-2, 2', 2'') սկսվում է կույր աղիքի գլխիկի փոքր կորությունից ն իր ընթացքում ձնավորում է երեք դրություն, այն է` ա) ստորին աջ դրություն-Ըoloո veոtrale dextrսm (2), որն ընկած է անմիջականորեն որովայնի խոռոչի աջ պատի վրա ն զստի ու թրանման աճառի հատվածների երկարությամբ ընթանում է առաջ դեպի ստոծանին (վերին եզրով ընդգրկում է նան աջ ենթակողային հատվածը), բ) ստորին ստոծանային դրություն-Ըoloո diaքհraջmale veոtrale Տ. flexսra diaքraջmaliՏ veոtraliՏ (2') հանդիսանում է ստորին աջ դրության դարձը` որովայնի խոռոչի լայնությամբ: Այն թրանման աճառի հատվածի աջ կողմից` ստոծանուց որոշ հեռավորության վրա, անցնում է դրա ձախ կողմը, գ) ստորին ձախ դրություն-Ըoloո veոtrale ՏiոiՏtrսm (2'') թրանման աճառի հատվածի ձախ կողմից որովայնի ձախ պատով, ձախ զստային հատվածի ուղղությամբ ընթանում է դեպի հետ մինչն կոնքի խոռոչի մուտքը: Ինչպես վերը նշվեց, ստորին ծունկի ձախ դրությունը հասնելով կոնքի խոռոչը կատարում է հակառակ դարձ` գոյացնելով կոնքային ծռվածքը կամ կորությունը-flexսra քelviոa (3), որի լուսանցքն ավելի նեղ է, քան վերնում նկարագրած դիրքերում:

Նկ. 79. Ձիու օրգանների դիրքն որովայնի խոռոչում ձախ կողմից (ստոծանու ձախ կեսը հեռացված է): 1-Լյարդ, 2-շրջանակաձն աղիքի վերին ծնկի ձախ դրություն, 3-շրջանակաձն աղիքի ստորին ծնկի ձախ դրություն, 4-աղիճ աղիքի գալարներ, 5-փոքր շրջանակաձն աղիք, 6-փայծաղ, 7-ստամոքս, 8ստոծանի, 9-աորտա, 10-սիրտ, 11-կերակրափող:

Կոնքային ծռվածքից հետո աղիքի ստորին ծունկն անցնում է վերին ծունկի: Այն, տեղավորվելով ստորին ծունկից վեր ընթանում է նույն ճանապարհով, բայց հակառակ ուղղությամբ: Վերին ծունկը նույնպես ունի երեք դրություն` ա) վերին ձախ դիրք-Ըoloո dorՏale ՏiոiՏtrսm (4), որը փոքր-ինչ հեռու է որովայնի պատից, քանի որ հիշյալ պատի ն այդ վերին ձախ դրության մեջ տեղավորված են աղիճ ն փոքր շրջանակաձն աղիքների գալարները, բ) վերին ստոծանային դրություն-Ըoloո diaքհraջimale dorՏale Տ. flexսra diaքհraջmaliՏ dorՏaliՏ (4') կախվում է ստոծանու մոտ, ստոծանային ստորին դիրքից դեպի վեր ն առաջ, գ) վերին աջ դրությունը-Ըoloո dorՏale dextrսm (4'') հատկապես լայն է ն ընկած գլխավորապես աջ ենթակողային հատվածում: Գոտկի հատվածում կույր աղիքի գլխիկից ներս, վերին ծունկը միանգամից նեղանում է ն անցնում փոքր շրջանակաձն աղիքի: Մեծ շրջանակաձն աղիքի անատոմիական կառուցվածքը դրա ողջ երկարության տարբեր տեղամասերում միատեսակ չէ: Այսպես, ոչ մեծ տրամագծով սկսվելով կույր աղիքի գլխիկի փոքր կորությունից` այն փոքր-ինչ լայնանում է ն լորձաթաղանթի օղակաձն ծալքերի զարգացած լինելու շնորհիվ նորից նեղանում: Այդ ոչ մեծ լայնացած հատվածը հանդիսանում է մեծ շրջանակաձն աղիքի նախադուռը-veՏtibսlսm Ըoli: Նախադռան շրջանաձն ծալքից աղիքը միանգամից լայնանում է ն այդպիսի տրամագիծ պահպանում է իր ողջ ստորին ծնկի վրա մինչն կոնքային դարձը: Ստորին ծնկի վրա շրջանակաձն աղիքն ունի չորս ժապավեն ն քառաշարք արտափքումներ (գրպանիկներ) ն միայն կոնքային դարձի վրա ժապավենները ն գրպանիկներն անհետանում են, իսկ դրա լուսանցքը դառնում է բավականաչափ նեղ: Վերին ծնկի ձախ դրության հատվածը` սկսած կոնքային ծռվածքից աստիճանաբար լայնանում է, ն ձեռք բերելով երեք թույլ ժապավեններ ու եռաշարք ոչ

ակնհայտ գրպանիկներ, իր առավելագույն լայնացմանն է հասնում վերին ծնկի աջ -dilatatio դիրքում ու գոյանում ստամոքսաձն լայնացումջaՏtroidea, որից հետո միանգամից ուժեղ նեղանալով անցնում է փոքր շրջանակաձն աղիքի (նկ. 77, նկ. 79, նկ. 80): Շրջանակաձն աղիքի հարաբերությունը դեպի շճաթաղանթն արտահայտվում է հետնյալում, դրա վրա վերին ն ստորին ծնկներն իրար հետ են կապված կարճ միջընդերքով: Բացի դրանից, մեծ շրջանակաձն աղիքի սկիզբը ն վերջը միացած են հարնան մի քանի օրգանների հետ, այն է` սկիզբը` կույր աղիքի հետ, այն ամրացած է նան առջնի միջընդերքի արմատին. դրա վերջին լայնացած մասը միացած է կույր աղիքի գլխիկի, ենթաստամոքսային գեղձի, ստոծանու ն տասներկումատնյա աղիքի հետ: Փոքր շրջանակաձն աղիքը-Ըoloո teոսe հանդիսանում է մեծ շրջանակաձն աղիքի վերին աջ դրության շարունակությունը: Այն մեծ շրջանակաձն աղիքից զգալի չափով նեղ է, իր ամբողջ երկայնքով ունի միանման լուսանցք, երկու ժապավեն ն երկշարք գրպանիկներ:

Նկ. 80. Ձիու աղիքների դիրքը ստորին կողմից (որովայնի պատը հեռացված է): 1-Կույր աղիքի մարմինը, 2-կույր աղիքի գագաթը, 3-շրջանակաձն աղիքի ստորին ծնկի ձախ դրությունը, 4-դրա ստորին ստոծանային դրությունը, 5-շրջանակաձն աղիքի ստորին ծնկի աջ դրությունը, 6-դրա վերին ստոծանային վերին դրությունը, 7-աղիճ աղիքի գալարները, 8-փոքր շրջանակաձն աղիք:

Փոքր շրջանակաձն աղիքը համեմատաբար երկար միջընդերքով կախված է միջընդերքի հետին արմատից ն բարակ աղիքների պես գալարների ձնով տեղավորված է որովայնի խոռոչի վերին ձախ քառորդ մասում: Փոքր շրջանակաձն աղիքին կարելի է հանդիպել աղիճ աղիքի գալարների հետ խառնված վիճակում, ձախ զստային (նկ. 79-5) ն

գոտկային հատվածում: Գոտկային հատվածի հետին մասում` կոնքի մուտքի մոտ, փոքր շրջանակաձն աղիքը մոտենում է ողնաշարին ն առանց սահմանի անցնում է ուղիղ աղիքին: Մեծ ն փոքր շրջանակաձն աղիքների պատերի կառուցվածքը համապատասխանում է ընդհանուր բաժնում նկարագրված տվյալներին:

ՈՒՂԻՂ ԱՂԻՔ ԵՎ ՀԵՏԱՆՑՔ

ՈՒղիղ աղիքը-iոteՏtiոսm reԸtսm համեմատաբար կարճ է ն կոնքի խոռոչում սրբոսկրի մարմնի տակով, ուղիղ միջին սագիտալ գծով շարունակվում է դեպի հետանցքը: Վերջինից առաջ այն առաջացնում է ամպլուլաձն լայնացում-amքսlla reԸti: ՈՒղիղ աղիքի սկզբի մասը շրջապատված է միջընդերքի հետին արմատից գոյացած շճաթաղանթով: Սկսած սրբոսկրի 4-5-րդ ողի մակարդակից, այն արդեն զուրկ է միջընդերքից ն հարնան օրգանների հետ միացած է նոսր շարակացական հյուսվածքով, իսկ պոչի առաջին ողերի հետ` մկանների միջոցով:

Նկ. 81. Ձիու հետանցքի հատվածի մկանները (հատվածի մաշկը հանված է ն հետազդրային մկանները թեթնակի ձգված են դեպի կողմ): 1-Հետանցք, 2-պոչ (կտրված է), 3-միզասեռական խողովակ, 4-պոչամկան, 5-հետանցքը բարձրացնող մկան, 6, 6'-հետանցքի արտաքին սեղմիչ, 7-հետանցքը կախող կապան, 8առնանդամը ետ քաշող մկան, 9-պոչը իջեցնող երկար մկան, 10-նստփապարյան մկան:

Որպես ուղիղ աղիքի հետին ծայրի կառուցվածքի առանձնահատկություն` հարկ է նշել դրա մկանային թաղանթի երկայնակի շերտի դրության փոփոխությունը: Այդ շերտի ժապավեններն այստեղ անհետանում են, բայց ցածից ն կողքերից երկայնակի մկանային թելերը խմբավորվում են` առաջացնելով զգալի խրձեր, որոնք աջից ն ձախից բարձրանում են վեր ն հետ ու կպչում պոչի առաջին ողերին` ձնավորելով ուղիղ աղիքի ն պոչի զույգ մկանը-m. reԸtoԸoԸԸyջeսՏ: Այդ խրձերի թելերի մի մասը, թե՛ մեկ ն թե՛ մյուս կողմից, ճեղքվելով վերնից շրջանակում են ուղիղ աղիքն ու միանում իրար հետ` առաջացնելով ուղիղ աղիքի մկանային ներսի օղակը: Հետանցքը կամ սրբանը, -aոսՏ (նկ. 81-1) հանդիսանում է ուղիղ աղիքի վերջնամասը ն ծառայում է որպես դեֆեկացիայի` կղանքը արտաքսելու հարմարանք ն ունի իր կառուցվածքի առանձնահատկությունները: Ձիերի հետանցքը պոչի արմատի տակից դուրս է ցցված կլորավուն բարձունքի ձնով, որի կենտրոնում գտնվող անցքը դրսից պատած է գրեթե անմազ (կամ չափազանց նուրբ աննկատելի մազերով) ճարպային ն քրտնային գեղձերով հարուստ մաշկով: Ներսից այն պատած է լորձաթաղանթով, իսկ դրա միջին շերտում տեղավորված են նրա բարդ տարբերակված (դիֆերենցված) մկանները: Հետանցքի մաշկի ն լորձաթաղանթի միջն եղած սահմանը հանդիսանում է մաշկահետանցքային գիծը-liոea aոoԸսtaոea: Հետանցքի լորձաթաղանթը դեպի ներսի որոշ տարածության վրա նույնպես պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, որը հասնում է մինչն ուղիղ աղիքահետանցքային գիծը-liոea aոoreԸtaliՏ, իսկ դեպի ներս սկսվում է երիզավոր էպիթելը: Հետանցքի լորձաթաղանթը հավաքված է երկայնակի ծալքերի: Հետանցքի մաշկի ն լորձաթաղանթի միջն տեղավորված են դրա բարդ տարբերակված մկանները: Հարթ մկանային թելերի ամենախորն օղակաձն շերտը գոյացնում է հետանցքի ներքին սեղմիչը-m. ՏքհiոԸter aոi iոterոսՏ, իսկ դրանից դեպի դուրս լայն օղակով ընկած է միջաձիգ գծավոր կամ լայնակի զոլավոր մկաններից գոյացած հետանցքի արտաքին սեղմիչը-m. ՏքհiոԸter aոi exterոսՏ (6, 6''):: Հետանցքից դեպի ցած այն շեքին տալիս է մկանային մի խուրձ, որն արու կենդանիների մոտ անհետանում է, իսկ էգերի մոտ անցնում է սեռական ճեղքի սեղմիչին: Բացի դրանից, հետանցքի աջ ն ձախ կողմնային մասերում գտնվում է զույգ հետանցքը բարձրացնող մկանը-m. levator aոi (5):: Այն սկսվում է նստային փշից, թեթնակի գնում է դեպի հետ ն հովհարաձն լայնանալով, վերջանում է հետանցքի պատում: Վերջապես հետանցքի կախող կապանը-liջ. ՏսՏքeոՏoriսm aոi (7),, որը մկանային է` սկսվում է պոչի երկրորդ ողի ստորին մակերեսից ն արտաքին սեղմիչի տակ օղակաձն ընդգրկում է հետանցքը: Արու անհատների մոտ այն շարունակվում է ու միանում առնանդամը հետ քաշող մկանին (8), իսկ էգերի մոտ վերջանում է սեռական շուրթերի վերին անկյունում: Երկու սեղմիչն էլ կոխող կապանի հետ փակում են հետանցքը: Հետանցքի բարձրացնող մկանը հետանցը ձգում է դեպի առաջ:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Եղջերավորների միջին կամ բարակ աղիքային բաժինն աչքի է ընկնում իր զգալի երկարությամբ, համեմատաբար նեղ լուսանցքով ն յուրահատուկ տեղադրությունով, որը ն պայմանավորված է բազմատեղանի բավականին խոշոր ստամոքսի առկայությամբ: Լորձաթաղանթն առաջացնում է շրջանաձն ծալքեր-քliԸae ԸirԸսlareՏ: Թավիկները մի շարք տեղերում իրենց հիմքերով միաձուլվում են միմյանց ն առաջացնում շերտեր: Մենավոր ավշային հանգույցները-folliԸսli Տolitarii տարածված են միջին աղիքային բաժնի ողջ երկարությամբ: Ավշային պեյերյան բծերը նույնպես զգալի թվով (18-40) ցրված են աղիճ ն զստաղիքներում ու բնորոշ են իրենց զգալի երկարությամբ: Տասներկումատնյա աղիքը-iոteՏtiոսm dսodeոսm (նկ. 84-9) ունի 90-ից մինչն 120 սմ երկարություն: Քանի որ շրդանը պիլորուսյան մասով

շրջված է դեպի հետ, դրա պատճառով էլ տասներկումատնյա աղիքն սկսելով պիլորուսից սկզբում ձգվում է դեպի առաջ ն վեր, մինչն լյարդը ն վերջինիս հետ միանում է փոքր ճարպոնով: Աջ ենթակողային հատվածում լյարդի դարպասի մոտ այն ձնավորում է «Տ»աձն կամ դարպասային գալար (պտույտ)-«Տ» -flexսra քortaliՏ ն բարձրանում է ողնաշարի կողմը` դեպի աջ երիկամը: Նշված երիկամի տակ այն թեքվում է դեպի հետ` առաջացնելով առաջին շրջադարձը ն ուղղվում դեպի կոնքի խոռոչը: Հասնելով մինչն զստոսկրի թնը, այնուհետն թեքվում է դեպի ձախ ն առաջ` առաջացնելով իր երկրորդ ն երրորդ դարձերն ու վերստին հասնում լյարդին, որտեղ առանց ակնհայտ սահմանի ուղղվում է դեպի ցած` աղիճ աղիքի գալարները` առաջացնելով տասներկումատնյա աղիճ աղիքային դարձը: Տասներկումատնյա աղիքի «Տ»-աձն (սիգմայաձն) պտույտից դեպի վեր ն հետ գնացող հատվածը ծառայում է որպես լեղվածորանի ն ենթաստամոքսային գեղձի արտածորանի բացման տեղ:

Նկ. 82. Խոշոր եղջերավորի լյարդն ընդերային մակերեսից (պատկերված է այն վիճակում ինչպիսի վիճակում այն նորմալ ձնով գտնվում է որովայնի խոռոչում): 1-Ձախ բիլթ, 2-քառակուսի բիլթ, 3-լեղապարկ, 4-աջ բիլթ, 5-պոչավոր ելուն, 6-երիկամային ներսեղմվածք, 7-պտկաձն ելուն, 8-լեղապարկային ծորան, 9-լյարդային ծորան, 10-լեղածորան, 11-գրքի ներսեղմվածք, 12-ցանցի ներսեղմվածք, 13-հետին խոռոչային երակ, 14-դարպասային երակ, 15-փոքր ճարպոնի կպման տեղը, 16-լյարդի ավշային հանգույցները լյարդի դարպասի մոտ:

Աղիճ աղիքը-iոteՏtiոսm ieiսոսm ներկայացնում է աջ ենթակողային, աջ զստային ն աջ աճուկային հատվածներում տեղադրված կծիկների համալիր (նկ. 84-5): Այն շրջանցում ն իրենով ծածկում է շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոսն ու որովայնի աջ պատից բաժանվում է մեծ ճարպոնով: Աղիճ աղիքը կախված է միջընդերքի արմատից, որն սկզբում իջնում է հաստ աղիքի վրա, իսկ վերջինից արդեն անցնում աղիճ աղիքի օղակների վրա:

Զստաղիքը-iոteՏtiոսm ileսm սկսվելով աղիճ աղիքի վերջին օղակից` գրեթե ուղիղ գծով ուղղվում է դեպի առաջ ն վեր ու գոտկի 4-րդ ողի մակարդակի վրա բացվում կույր աղիքի ստորին պատում: Կույր ն շրջանակաձն աղիքների սահմանում զստաղիքի բացման տեղում լորձաթաղանթը գոյացնում է զստաղիքի օղակաձն փական-valvսla ileoԸaeԸoԸoliԸa: Պեյերյան բծերը քանակությամբ 18-ից մինչն 40 հատ են: Լյարդը-հeքar (նկ. 82) Համեմատաբար փոքր է ն բնորոշ է շատ թույլ արտահայտված բլթակայնությամբ: Միայն ձախ ն միջին բլթերի սահմանի վրա խոշոր եղջերավոր կենդանիների մոտ գոյություն ունի թեթնակի զառիվայր, մանր որոճողների մոտ ավելի նկատելի կտրույճ: Այստեղով անցնում է լյարդի կլոր կապանը, որը խորանում է ընդերքային մակերեսի վրա գտնվող պորտային երակի փոսի մեջfoՏՏa veոae սmbiliԸaliՏ: Լեղապարկը-veՏiԸa fellea (3) գտնվում է լյարդի ընդերքային մակերեսի վրա: ՈՒժեղ է զարգացած ն որոշում է աջ ն միջին բլթերի միջն եղած սահմանը: Լեղապարկը զգալի չափով կախված է լյարդի ստորին եզրի սահմանից դուրս, որն ընտանի կենդանիներից բնորոշ է որոճողներին: Լյարդի դարպասը գտնվելով միջին բլթի հետին մակերեսի վրա` բաժանում է ստորին` քառակուսի բիլթը վերին` պոչավոր բլթից: Պոչավոր բիլթն օժտված է երկու ելունով, այն է` պտկաձն ելունով-քroԸeՏՏսՏ քaքillariՏ (7), որը ձախ բլթի մոտ թեթնակի կախվում է լյարդի դարպասի վերին մասից, ն պոչավոր ելունով-քroԸeՏՏսՏ ԸaսdatսՏ (5), որը բութ կոնի տեսքով ուղղված է դեպի աջ բիլթը ն անցնում է դրա եզրից ցած: Մանր որոճողների լյարդի պոչավոր ելունը բլթի պոչավոր դրա աջ բլթի եզրից դեպի դուրս այդպիսի կախվածություն չունի: Այդ ելունն աջ բլթի հետ միասին իրենց վրա կրում են երիկամային ներսեղվածքը-imքreՏՏio reոaliՏ (6): Լյարդի բութ եզրի վրա, ձախ ն պոչավոր բլթերի միջն, գտնվում է կերակրափողային ներսեղմվածքը-imքreՏՏio oeՏoքհaջea, իսկ աջ ն պոչավոր բլթերի միջն գտնվում է հետին խոռոչային երակի ակոսը, որը սերտորեն կպած է լյարդին (13): Լեղապարկից դեպի վեր` մինչն լյարդի դարպասը, սեղմված վիճակում ձգվում է լեղապարկածորանը-dսԸtսՏ ԸyՏtiԸսՏ (8), որտեղ այն միանում է լյարդի դարպասից դուրս եկող լյարդածորանի-dսԸtսՏ հeքatiԸսՏ հետ (9): Դրանք միասին գոյացնում են լեղածորանը-dսԸtսՏ ԸհoledoԸհսՏ (10): Վերջինիս խոշոր եղջերավորի շրդանի պիլորուսյան մասից 50-70 սմ, իսկ մանր որոճողներինը` 25-35 սմ հեռավորության վրա բացվում է տասներկումատնյա աղիքի պտկիկի մեջ: Մանր եղջերավորների լեղածորանը մինչն տասներկումատնյա աղիքի մեջ բացվելը միանում է ենթաստամոքսային գեղձի ծորանի հետ: Աղիքի ներսի մակերեսի վրա խոշոր եղջերավորի մոտ ծորանի բացման տեղում գտնվում է տասներկումատնյա աղիքի պտկիկը-քaքilla dսodeոi: Որոճողների լյարդը (նկ. 68-18), իր տեղը զիջելով ձախ ենթակողային հատվածում գտնվող հսկայածավալ ստամոքսին, ամբողջությամբ ընկած է աջ ենթակողային հատվածում, լյարդը տարածված է սկսած 6-7-րդ կողից մինչն գոտկի 2-3-րդ ողերի միջն ընկած տարածությունը (նկ. 84-1): Ձախ բիլթն իր կլորավուն եզրով ընկած է դեպի ձախ ն ցած (կրծոսկրին ավելի մոտ), իսկ աջ բիլթն ուղղված է դեպի վեր, աջ ն հետ, ու ամրացած է ստոծանու աջ ոտքին: Այդպիսով, լյարդի վերին բութ եզրը տեղավորված է շեղ ձնով, այսինքն` դեպի վեր ն ներս: Լյարդը ստոծանու հետ միանում է պսակաձն կապանի-liջ. Ըoroոariսm, ինչպես նան աջ ն ձախ եռանկյունաձն կապանների-liջ. triaոջսlare dextrսm et ՏiոiՏtrսm միջոցով: Մանգաղաձն ն կլոր կապանները հասակի ընթացքում հետաճում ն անհետանում են, հատկապես առաջինը: Ենթաստամոքսային գեղձը-քaոԸreaՏ ունի դեղնաշագանակագույն, վարդագույն երանգով գույն, բտված կենդանիների մոտ այն ավելի բաց գույնի է: Գեղձի վրա տարբերում են լյարդի մոտ ընկած թույլ արտահայտված գլխիկ ն երկու` աջ ն ձախ բլթեր: Ինչպես գեղձի գլխիկն, այնպես էլ բլթերն սկսած 12-րդ

կողից մինչն գոտկի 2-4-րդ ողները, ընկած են միջին սագիտալ հարթությունից դեպի աջ, ընդ որում աջ բիլթը զգալի չափով ավելի երկար է ու հաստ: Այն ուղղված է դեպի հետ ն ընկած է աջ երիկամի տակ, շփվում է տասներկումատնյա ն շրջանակաձն աղիքի դիստալ կամ վերջնական օղակի հետ: Կարճ ձախ բիլթը տեղավորված է մարմնի համեմատությամբ լայնակի դրությամբ, կտրիչի վերին պարկի ն ստոծանու ոտքերի միջն ն սահմանակից է փայծաղի հետ: Այն կտրիչի ն փայծաղի հետ կապված է շարակցական հյուսվածքով, գեղձի գլխիկն իրենով շրջապատում է այստեղով անցնող դարպասային երակը: Խոշոր եղջերավորների ենթաստամոքսային գեղձը որպես կանոն ունի մեկ ենթաստամոքսային գեղձի ծորան, որն սկսվում է դրա աջ բլթի ծայրից: Այն լեղածորանից 30-40 սմ հեռու, ինքնուրույն ձնով բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ, շրդանի պիլորուսային մասից մոտավորապես 80-110 սմ հետ, գոտկի 4-րդ ողի մակարդակին: Հազվադեպ է պատահում գեղձի երկրորդ կարճ, բայց լայն արտածորան, որը լեղածորանի բացման տեղում միանում է դրա հետ: Ոչխարների մոտ գոյություն ունի միայն այն ծորանը, որը միանում է լեղածորանի հետ ն բացվում է տասներկումատնյա աղիքում` պիլորուսից 25-35 սմ հետ:

Նկ. 83. Կովի որովայնի խոռոչի օրգանների դիրքը (ձախ կողմից): 1-Կտրիչի վերին կիսապարկ, 2-կտրիչի ստորին կիսապարկ, 3-ցանց, 4-փայծաղ, 5-արգանդ, 6միզապարկ, 7-ստոծանի, 8-կերակրափող, 9-կտրիչի` վերին հետին ն 10-ստորին հետին կույր պարկեր, 11-սիրտ:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Եղջերավորների հաստ աղիքները զուրկ են ժապավեններից ն գրպանիկներից: Դրա երկարությունը կենդանու մեծությունից կախված տատանվում է 6,4-ից մինչ 10 ն ավելի մետրի սահմաններում: Կույր աղիքը-iոteՏtiոսm ԸaeԸսm (նկ. 84-8) ունի 30-ից մինչն 70 սմ երկարություն, պատը հարթ է, ունի մեծ լուսանցք ն տեղադրված է որովայնի խոռոչի աջ կեսի վերին երրորդ հատվածում: Կույր աղիքն սկսվում է ողնաշարի գոտկային հատվածի միջին մասի մակարդակի վրա, իր ընթացքում թեթնակի ծռված է ն իր կույր ծայրով ուղղվում է դեպի հետ ն հաճախ տեղադրված է լինում կոնքի խոռոչի մուտքում:

Շրջանակաձն աղիքը-Ըoloո (նկ. 74Գ-8, 9, 10, 11, 12) ունի 6-ից մինչն 9 մետր երկարություն, բաժանվում է երեք հատվածի` ա) սկզբնական կամ պրոքսիմալ օղակ, բ) պարուրաձն լաբիրինթոս ն գ) վերջնական կամ դիստալ օղակ: ա) Սկզբնական (պրոքսիմալ) օղակն-aոՏa քroximaliՏ (8) ունի կույր աղիքի լուսանցքի մեծությանը հավասար լուսանցք, զստաղիքի մուտքի մասից այն աջ երիկամի տակով ուղղվում է դեպի առաջ, մինչն տասներկումատնյա ն աղիճ աղիքների միջն եղած սահմանը: Այստեղ այն կտրուկ կերպով թեքվում է դեպի ցած ն հետ ու իր սկզբի մասի վրայով, պարուրաձն լաբիրինթոսի ներսի կողմով ուղղվում է դեպի կոնքի խոռոչը, այստեղ մեկ անգամ նս թեքվում է ն կրկին ընթանում դեպի առաջ մինչն գոտկի 3րդ ողի մակարդակը, որտեղ ն առանց նկատելի սահմանի անցնում է պարուրաձն լաբիրինթոսի: բ) Պարուրաձն լաբիրինթոսը-aոՏa ՏքiraliՏ (9, 10, 11) ընկած է կտրիչի աջ պատի վրա ն մեկ հարթությունում գոյացնում է երկու կարգի գալարներ` կենտրոնաձիգ-ջyrl ԸeոtriքetaleՏ (9) դեպի լաբիրինթոսի կենտրոնը ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ (եթե նայել կենդանու աջ կողմից) տալիս են մեկուկես պտույտ. հենց այստեղ կենտրոնական դարձից-flexսra ԸeոtraliՏ հետո (10), դրանից սկսվում են կենտրոնախույս գալարները-ջyri ԸeոtrifսջaleՏ (11), որոնք նույն ճանապարհով, բայց ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ, վերադառնում են դեպի հետ` տեղադրվելով խոշոր եղջերավորի մոտ կենտրոնաձիգ գալարների կողքին: Գոտկի առաջին ողի մակարդակի վրա դրանք անցնում են վերջնական կամ դիստալ օղակի:

Նկ. 84. Կովի որովայնի խոռոչի օրգանների դիրքը (աջ կողմից ճարպոնը հեռացված է): 1-Լյարդ, 2-ստոծանի, 3-շրդան, 3'-ցանց, 4-կտրիչի ստորին կիսապարկ, 5-աղիճ աղիքի գալարներ, 6-շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոս, 7-շրջանակաձն աղիքի պրոքսիմալ օղակ, 8-կույր աղիք, 9տասներկումատնյա աղիք, 10-շրջանակաձն աղիքի օղակ, 11-աջ ն ձախ երիկամներ:

գ) Դիստալ կամ ծայրային օղակը-aոՏa diՏtaliՏ (12) սկզբի մասի համեմատ բավականին նեղ է, ուղղվում է դեպի կոնքը, այնուհետն ողերի ստորին մակերեսով թեքվում դեպի առաջ ու նորից դեպի հետ ն առանց ակնհայտ սահմանի ծայր է տալիս ուղիղ աղիքին:

Բարակ ն հաստ աղիքները, գտնվում են որովայնի խոռոչի աջ կեսում (նկ. 84-6, 7, 10): Մանր որոճողների շրջանակաձն աղիքի լաբիրինթոսի օղակներից յուրաքանչյուրը տալիս է երեքական շրջան, ընդ որում վերջին կենտրոնախույս գալարը մյուսներից հեռացած է ն հարում է աղիճ աղիքի գալարներին: ՈՒղիղ աղիքը-iոteՏtiոսm reԸtսm կոնքի խոռոչն է անցնում ողնաշարի ստորին մակերեսով ն իր վերջին մասում պատած չէ շճաթաղանթով: Այն ունի օղակաձն մի շարք կապեր ն սովորաբար շրջապատված է ճարպով: Դրա մկաններն ավելի ուժեղ են զարգացած, քան մյուս աղիքներում: ՈՒղիղ աղիքի լորձաթաղանթը հետանցքի լորձաթաղանթի սահմանում գոյացնում է երկայնակի (չհարթվող) ծալքեր: Դրա ամպուլաձն լայնացումը թույլ է զարգացած:

ԽՈԶԵՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Խոզերի միջին կամ բարակ աղիքային բաժինը կազմված է բազմաթիվ փոքր գալարներից, որի հետնանքով դրա երկարությունը հասնում է մոտ 20 մետրի: Այդ տեսակետից խոզերը որպես ամենակերներ կարճ աղիքներ ունեցող գիշատիչների ն երկար աղիքներ ունեցող խոտակերների միջն գրավում են միջանկյալ դրություն: Տասներկումատնյա աղիքն ունի 40-90 սմ երկարություն, աջ ենթակողային հատվածում սկսվելով ստամոքսի պիլորուսյան մասից, ուղղվում է դեպի լյարդը, այնուհետն որովայնի պատի վերին աջ հատվածով, ընթանում է դեպի կոնքը ն հասնում մինչն աջ երիկամի հետին ծայրը: Այդ հատվածն իր սկզբնական մասում գոյացնում է գալար, որը թեքվում է դեպի աջ ն ցած, իսկ հետո արդեն դեպի վեր ն հետ: Այդ երկարության վրա տասներկումատնյա աղիքն օժտված է աստիճանաբար կարճացող սեփական միջընդերքով: Աջ երիկամից անմիջապես հետ տասներկումատնյա աղիքը թեքվում է դեպի ձախ ն նորից դեպի առաջ, գտնվելով այս դեպքում ուղիղ աղիքի աջ կողմում ն շարակցական հյուսվածքով կապված է աջ երիկամի ն ենթաստամոքսային գեղձի միջին բլթի կամ գլխիկի հետ: Այստեղ աջ ենթակողային հատվածում այն անցնում է աղիճ աղիքի գալարների: Ենթալորձային գեղձերը տարածված են աղիճ աղիքի սկզբի 3-6 մետր տարածության վրա, այսինքն` դրանք տասներկումատնյա աղիքի սահմաններից տարածվում են բավականին հեռու: Աղիճ աղիքն (նկ. 86-3) իր բազմաթիվ գալարներով կախված լինելով երկար միջընդերքով, ընկած է լյարդի ն շրջանակաձն աղիքի կոնի միջն: Միայն կենդանու մահից հետո, աղիքի մեջ գազի գոյացման շնորհիվ դրա գալարները տեղափոխվում են դեպի հետ ն շրջանակաձն աղիքի կոնը հրում դեպի առաջ: Զստաղիքն ուղղվում է դեպի հետ ն աջ, դեպի կույր աղիքը, որի մեջ էլ բացվում է: Զստաղիքի մուտքի մասը, կույր աղիքի ներսում թեթնակի դուրս է ցցվում լորձաթաղանթի վրա: Ավշային ֆոլիկուլները ն պեյերյան բծերը խոզերի մոտ ակնհայտորեն աչքի են ընկնում: Պեյերյան բծերի քանակը տատանվում է 16-ից մինչն 38 հատի սահմաններում ն դեպի հետ նկատելի ձնով երկարում են, հասնելով 50 սմ երկարության, իսկ դրանցից մեկը, որն ընկած է զստաղիքի միջին մասում ունի 1,2-ից մինչն 3,2 մետր երկարություն ն նույնիսկ շարունակվում է հաստ աղիքի վրա: Խոզերի լյարդը (նկ. 85) համեմատաբար ավելի մեծ է, քան խոտակերներինը, սակայն ավելի փոքր, քան գիշատիչներինը: Խոզերի լյարդն օժտված է երեք խոր կտրույճներով ն պարզ կերպով բաժանվում է 6 բլթի, որից չորսը պարզորոշ են արտահայտված: Այդ պարզորոշ բլթերն են հանդիսանում` ձախ կողմնային (1), ձախ ներսի (2), աջ կողմնային (4) աջ ներսի (3) բլթերը: Աջ ներսի բիլթը լեղապարկով (6) ընդերքային մակերեսի վրա լյարդի դարպասի տակ սահմանազատվում է ոչ մեծ սեպաձն քառակուսի բլթից (7), որն իր ստորին սուր ծայրով չի հասնում հարնան բլթերի եզրերին: Նույն մակերեսի վրա դարպասային երակի վերին մասում գտնվում է նան պոչավոր բիլթը: Այն չի ուրվագծված ճիշտ սահմաններով, բայց ունի դեպի աջ բիլթն ուղղված ն ուժեղ

արտահայտված պոչավոր ելուն (5): Դրա վերին եզրով դեպի լյարդի ուռուցիկ մակերեսն է անցնում հետին խոռոչային երակը (12), բայց դրա վրայով չի շարունակվում հեռու: Լեղապարկն (6) ընկած է լեղապարկի փոսի մեջ աջ ներսի բլթի ընդերքային մակերեսի վրա ն մատղաշ խոզերի մոտ չի իջնում մինչն լյարդի ստորին եզրը, ինչպես այդ նկատվում է խոշոր ն մանր եղջերավորների մոտ: Լեղապարկային ծորանը (9) միանում է լյարդածորանին (8) ն առաջացնում բավականին երկար լեղածորան (10), որը բացվում է ստամոքսի պիլորուսյան մասից 2,5 սմ հեռավորության վրա, տասներկումատնյա աղիքի մեջ` վերջինիս փոքր պտկիկի վրա, որտեղ երբեմն գոյացնում է ոչ մեծ ամպուլա: Լյարդի մակերեսի վրա նկատելի են փոքր, տարբեր ձնի բլթակներ, որոնք լյարդին տալիս են բնորոշ չեչոտ տեսք, որը բնորոշ է միայն խոզերի լյարդի համար: Բլթակներն ակնհայտ երնում են իրենց խոշորության շնորհիվ ն դրանց միջն համեմատաբար ուժեղ զարգացած շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերի առկայության: Աջ երիկամը չի շփվում լյարդի աջ կողմնային բլթի հետ, հետնապես նշված բիլթն իր վրա չունի երիկամային ներսեղմվածք, որը նույնպես հատուկ է միայն խոզերին: ՈՒշագրավ է, որ լյարդի ձախ երկու ն աջ ներսի բլթերն իրենց սրածայր եզրերով շփվում են որովայնի ստորին պատին:

Նկ. 85. Խոզի լյարդը ընդերային մակերեսից (պատկերված է այն վիճակում, ինչպիսի վիճակում այն բնականոն ձնով գտնվում է որովայնի խոռոչում): 1-Ձախ կողմնային բիլթ, 2-ձախ ներսի բիլթ, 3-աջ ներսի բիլթ, 4-աջ կողմնային բիլթ, 5-պոչավոր ելուն, 6-լեղապարկ, 7-քառակուսի բիլթ, 8-լյարդային ծորան, 9-լեղապարկային ծորան, 10լեղածորան, 11-դարպասային երակ, 12-հետին խոռոչային երակ:

Պսակաձն կապանն աջ եռանկյունաձն կապանի հետ, սկսած խոռոչային երակից, տեղավորված է լյարդի վերին բութ եզր աջ մասում: Ձախ եռանկյունաձն կապանը շատ փոքր է ն հանդիսանում է լյարդի վերին բութ եզրի վրա գտնվող պսակաձն կապանի շարունակությունը դեպի ձախ: Մանգաղաձն կապանը սկսվելով հետին խոռոչային երակի մոտ լյարդի պսակաձն կապանից, ստոծանային մակերեսով շատ աննշան

տարածությամբ (3-4 սմ) շարունակվում է դեպի ցած: Կլոր կապանը գտնվում է քառակուսի բլթից դեպի ձախ: Ենթաստամոքսային գեղձը (նկ. 60Ա-3) ունի դեղնավուն գույն ն սովորաբար ներթափանցված է ճարպային հյուսվածքով: Այն եռանկյունաձն է ն նույնպես կազմված է գլխիկից, ձախ ն աջ (գեղձի պոչ) բլթերից: Գլխիկն ընկած է տասներկումատնյա աղիքի վերին մասի վրա ն դարպասային երակից ցած: Աջ բիլթը տասներկումատնյա աղիքի երկարությամբ շարունակվում է դեպի ետ մինչն աջ երիկամի ներսի եզրի միջնամասը, իսկ ձախ բիլթը շփվում է փայծաղի ն ձախ երիկամի հետ: Գեղձն ամբողջովին տեղավորված է մոտավորապես կրծքի վերջին երկու ն գոտկի առջնի երկու ողների սահմանում: Դրա միակ արտածորանը բացվում է ինքնուրույն ստամոքսի պիլորուսից 15-25 սմ հեռավորության վրա:

ԽՈԶԵՐԻ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Կույր աղիքը (նկ. 74Ե, 1) համեմատաբար կարճ է, բայց լայն: Այն օժտված է երեք ժապավենով ն դրանց միջն գտնվող եռաշարք գրպանիկներով ու շարունակվում է, սկսած գոտկի միջին մասից մինչն դրա վերջը: Աղիքի սկիզբն ընկած է ձախ երիկամի հետին ծայրի մոտ, իսկ դրա կույր ծայրը իջնում է դեպի ցած, ետ ն միջին սագիտալ հարթությունից աջ (նկ. 86-6):

Նկ. 86. Խոզի որովայնի խոռոչի օրգանների դիրքն աջ կողմից: 1-Լյարդ, 2-շրջանակաձն աղիք, 3-աղիճ աղիքի գալար, 4-ճարպոն, 5-արգանդի եղջյուր, 6-կույր աղիք, 7-երիկամ, 8-ստամոքս, 0-կույր ն շրջանակաձն աղիքի միջն եղած սահման, 1-շրջանակաձն աղիքի 1-ին ն 2-րդ գալարների միջն եղած սահման, 11-սահմանը 2-րդ ն 3-րդ գալարների միջն, 111սահմանը 3-րդ ն վերջին գալարի միջն:

Շրջանակաձն աղիքը (նկ. 74Դ-13, 14, 15) առաջացնում է յուրահատուկ (օրիգինալ) կոնաձն լաբիրինթոս, որն իր լայն հիմքով ընկած է գոտկի հատվածի վերին մասում ն դրան մոտ գտնվող ձախ զստային հատվածում, իսկ գագաթով ուղղված է դեպի ցայլի հատվածը: Այսպիսով, կոնաձն լաբիրինթոսը գրավում է որովայնի խոռոչի հետնի կես մասը, ն հենվում է որովայնի պատերին (նկ. 86-2): Այդ կոնաձն լաբիրինթոսում շրջանակաձն աղիքի օղակը

փաթաթված է երկու զուգահեռ պարույրներով, որոնք կոնի գագաթային մասում անցնում են մեկը մյուսին (նկ. 74Դ-14): Կոնի լայն հիմքից, որն ընկած է վերին դիրքում, դեպի դրա գագաթի կենտրոնն ուղղվում է կենտրոնաձիգ պարույր (13): Այն գոյացնում է կոնի ծայրամասը, լայն է ն ունի երկու ժապավեն ու երկու շարք գրպանիկներ: Կոնի գագաթում այն կոնի գագաթի կենտրոնից անցնում է կենտրոնախույս պարույրի (15), որը շարունակվում է հետ, դեպի կոնի հիմքը ն տեղավորվում է կենտրոնաձիգ պարույրի ներսում: Կենտրոնախույս պարույրի լուսանցքն ավելի նեղ է ն զրկված է ժապավեններից ու գրպանիկներից: Շրջանակաձն աղիքի այդ մասը դուրս գալով լաբիրինթոսից կոնի հիմքի մոտ գոյացնում է ակնհայտ արտահայտված ծայրային օղակ, որը հարելով տասներկումատնյա աղիքին, հասնում է ստամոքսի առջնի մասի ն ենթաստամոքսային գեղձի ձախ բլթի մոտ: Այստեղ այն ծռվում է դեպի աջ ն աորտայի ու հետին խոռոչային երակի ստորին մասով ուղիղ ձգվում է դեպի կոնքի խոռոչն ու շարունակվում որպես ուղիղ աղիք: ՈՒղիղ աղիքն ընկած է ողնաշարի տակ` սեռական օրգանների վրա, ն մտնելով կոնքի խոռոչը վերջանում է հետանցքով: Այն սովորաբար շրջապատված է մեծ քանակությամբ ճարպային հյուսվածքով: ՈՒղիղ աղիքը ժապավեններ չունի ն դրա մկանային թաղանթի երկայնակի շերտը բաշխվում է դրա պատով դեպի հետանցքը հավասարաչափ ն ձնափոխվում է այնպես, ինչպես նկարագրված է ընդհանուր մասում: Խոզերի մոտ ուղիղ աղիքում բավականին ուժեղ են զարգացած պեյերյան բծերը, որոնց երկարությունը հասնում է մոտ 7 սմ-ի: Միայնակ ավշային հանգույցները բազմաթիվ են: Ուղիղ աղիքի հետին մասում լորձաթաղանթի միաշերտ էպիթելն անցնում է բազմաշերտ տափակ էպիթելի, որտեղ ակնհայտ ձնով արտահայտված է ուղիղ աղիքահետանցքային գիծը: Դրա հետին մասից շարունակվում է սյունային զոնան, որի հետնից լորձաթաղանթն անցնում է դեպի հետանցքի մաշկը:

ՇԱՆ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Տասներկումատնյա աղիքը (նկ. 87-4) համեմատաբար կարճ է, կախված է երկար միջընդերքից ն լուսանցքի լայնության տեսակետից չի զիջում նույնիսկ հաստ աղիքներին: Այն աջ ենթակողային հատվածում սկսվում է ստամոքսի պիլորուսային մասից ն լյարդի երկարությամբ ուղղվում է դեպի աջ, ապա որովայնի աջ պատի ուղղությամբ վեր ն հետ մինչն աջ երիկամի հետին ծայրը ն գոտկի 5-6-րդ ողերի հատվածում թեքվում է դեպի ձախ ու առաջ: Այստեղից այն ընթանում է դեպի ներս, սկսած ձախ երիկամից անցնում է կույր ն շրջանակաձն աղիքների միջն, նորից համարյա հասնում է մինչն ստամոքսի պիլորուսյան մասը, իսկ հետո թեքվելով դեպի ցած անցնում է աղիճ աղիքի: Լորձաթաղանթն օժտված է համեմատաբար երկար թավիկներով: Ենթալորձային գեղձերը դեպի աղիճ աղիք ունեն տարածման արտակարգ կարճ` 1,5-2 սմ շրջան: Տասներկումատնյա աղիքում գտնվում են նան պեյերյան բծերը: Աղիճ աղիքը (նկ. 87-9) տեղավորված է որովայնի խոռոչի ստորին պատի վրա, ստորին կողմից ծածկված է ճարպոնի ուժեղ զարգացած թերթիկներով այն կախված է երկար միջընդերքից ն իր ճանապարհին դեպի հետ առաջացնում է 6-8 գալար, իսկ հետո շարունակվում որպես զստաղիք: Զստաղիքը (10) գոտկի սկզբի երկու ողերի տարածքում, բարձրանում է դեպի վեր ն կույր ու շրջանակաձն աղիքների սահմանում անցնում է հաստ աղիքի: Բացման տեղի վրա այն ներփքվում է ոչ մեծ (2մմ) բարձունքով: Միջին (բարակ) աղիքային բաժնում ավշային ֆոլիկուլները շատ փոքր են: Պեյերյան բծերի քանակը տատանվում է 11-21-ի սահմաններում, ընդ որում երիտասարդ շների մոտ դրանք ավելի շատ են` մոտ 14-25 հատ: Դրանք համարյա բոլորն էլ կարճ են` 7ից մինչն 8,5 մմ ն միայն դրանցից մեկը զստաղիքի վերջին մասում երիտասարդ շների մոտ ձգվում է մինչն 10-40 սմ երկարությամբ: Լյարդը (նկ. 72Զ, նկ. 87-1) համեմատաբար մեծ է, ն օժտված է ակնհայտ արտահայտված բլթերով, որոնք իրարից անջատված են խորը միջբլթային կտրույճներով:

Հատկապես ուժեղ են արտահայտված լյարդի 4 բլթերը` ձախ կողմնային, ձախ ներսի, ինչպես նան աջ կողմնային ն աջ ներսի բլթերը: Դրանցից ավելի մեծ ձախ կողմնային բիլթն է: Ստորին սուր եզրով դրանք հաճախ լրացուցիչ մանր կտրույճներով բաժանված են լինում իրարից: Բացի դրանից, լյարդի ընդերային մակերեսից դրա դարպասի տակ գտնվում է լեղվապարկով ն կլոր կապանով սահմանափակված քառակուսի բիլթը: Շների մոտ այն մեծ չէ: Դրան կարելի է գտնել աջ ն ձախ ներսին բլթերի միջն: Դարպասային երակից անմիջապես վեր գտնվում է պոչավոր բիլթը. վերջինիս վերին եզրի ուղղությամբ գտնվում է կտրույճ` կերակրափողի համար ն այստեղից էլ անցնում է հետին խոռոչային երակը: Դեպի լյարդի դարպասը նկատելի է ոչ մեծ պտկանման ելունը-քroԸeՏՏսՏ քaքillariՏ, իսկ դեպի աջ ն հետ ուժեղ զարգացած է (երբեմն երկճյուղավոր) պոչավոր ելունը-քroԸeՏՏսՏ ԸaսdatսՏ: Այն հարում է աջ կողմնային բլթին ն իր վրա կրում է երիկամային ներսեղմվածք:

Նկ. 87. Շան որովայնի խոռոչի օրգանների դիրքն ստորին կողմից (մեծ ճարպոնը ն աղիքների գալարների մի մասը հեռացված է): 1-Լյարդ, 2-ստամոքս, 3-փայծաղ, 4-տասներկումատնյա աղիք, 5-շրջանակաձն աղիք, 6-կույր աղիք, 7-ուղիղ աղիք, 8-միզապարկ, 9-բարակ աղիքի գալար (պահպանված է միայն որովայնի խոռոչի ձախ կեսում), 10-զստաղիք (ծայրը), 11-կրծոսկրի թրանման ելուն, 12, 13, 13'-որովայնի պատերը շրջված վիճակում:

Լեղապարկը, որը երբեք չի հասնում լյարդի սուր եզրին, տեղ է գրավում աջ ներսի ն քառակուսի բլթերի միջն: Այն երնում է լյարդի ինչպես ընդերքային, այնպես էլ ստոծանային մակերեսից: Լեղին լյարդային մուտքերով հոսում է լյարդային ընդհանուր ծորանի մեջ. վերջինը, միանալով լեղապարկային ծորանի հետ, ձնավորվում է լեղածորանը, որը թույլ նկատելի պտկիկով բացվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ, ստամոքսի պիլորուսյան մասից 2,5-6 սմ հեռավորության վրա, մասամբ պարփակված լինելով լորձաթաղանթի հաստության մեջ: Լյարդը` ընկած լինելով աջ ն ձախ ենթակողային հատվածներում, գրավում է ստոծանու համարյա ամբողջ գոգավոր մակերեսը, իսկ աջ կողմնային բլթի ն պոչավոր ելունի վերին եզրն ուղղված է դեպի գոտկի հատվածը ն միանում է աջ երիկամի հետ: Սուր եզրը ձախից նույնպես շարունակվում է դեպի առաջ ն ենթակողային հատվածից անցնում է դեպի թրանման աճառի հատվածը: Լյարդը` պատած լինելով շճաթաղանթով, վերջինի անցումներով ամրացած է ստոծանու հետ: Այդ անցումներն էլ գոյացնում են լյարդի` պսակաձն, աջ եռանկյունաձն, թույլ արտահայտված ձախ եռանկյունաձն ն կլոր կապաններ: Ենթաստամոքսային գեղձը (նկ. 73-3) շների մոտ ներկայացնում է համեմատաբար նեղ, երկարավուն ժապավենաձն օրգան: Գեղձի աջ բիլթը տեղավորված է տասներկումատնյա աղիքի երկարությամբ, իսկ դեպի ստամոքսը մեծ ճարպոնի ուղղությամբ դրանից անջատվում է ձախ բիլթը: Արտածորանների թիվը մեկ է կամ երկու, իսկ երբեմն էլ նույնիսկ երեք: Երկու արտածորան լինելու դեպքում դրանցից մեկը, այն է` ենթաստամոքսային գեղձի գլխավոր ծորանը ձուլվում է լեղածորանին ն դրա հետ միասին բացվում է տասներկումատնյա աղիքի պտկիկի վրա, իսկ մյուս` լրացուցիչ ծորանը բացվում է դեպի հետ, գլխավորից 3-5 սմ հեռավորության վրա: Կատուների մոտ երբեմն նկատվում է գոյացություն` ենթաստամոքսային պարկի ձնով (հիշեցնում է լեղապարկի հարաբերությունը լյարդին):

ՇԱՆ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ

Հաստ աղիքներն ամբողջությամբ վերցրած բնորոշ են ժապավենների ն գրպանիկների բացակայությամբ, ոչ մեծ երկարությամբ ն աննշան տրամագծով: Կույր աղիքը (նկ. 74Ա-1, նկ. 87-6) կարճ միջընդերքով կախված է գոտկի 2-րդ ն 4րդ ողների միջն: Ձնով այն ներկայացնում է կույր խողովակ, որն իր երկարությամբ առաջացնում է 2-3 ծռվածք: Շրջանակաձն աղիքը (նկ. 74Ա-2, 4) իր սկզբի մասով տեղավորված է գոտկի (զստայինի մոտ) հատվածում ն կազմված է երեք մասից` 1) աջ, կամ վերելակ մասից-քarՏ aՏԸeոdeոՏ (2), որը տասներկումատնյա աղիքի ներսին մասով ընթանում է առաջ դեպի ստամոքսը, 2) կարճ, դեպի ձախ թեքված լայնակի մասից-քarՏ traոՏverՏa (3), ն 3) ձախ կամ վարիջակ մասից-քarՏ deՏԸeոdeոՏ (4), որը ձախ երիկամի ստորին մակերեսով ուղղվում է դեպի հետ ն գոտկի հատվածում ուղիղ աղիքի անցման շրջանում առաջացնում է զառիվայր կորություն, որը համապատասխանում է մարդու սիգմայաձն աղիքին: ՈՒղիղ աղիքը (նկ. 87-7) ողնաշարի տակով ուղիղ գծով ձգվում է դեպի կոնքի խոռոչը` մինչն հետանցքը, որտեղ առաջացնում է ամպուլաձն լայնացում: Շների առանձնահատկությունն է հանդիսանում հետանցքի կողմնային մասերում, դրա բարձրացնող մկանի ն արտաքին սեղմիչի միջն գտնվող հարհետանցքային ծոցերի– -ՏiոսՏ քaraոaleՏ առկայությունը, որոնք ներկայացնում են ոչ մեծ գեղձային պարկիկներ: Բարակ ն հաստ աղիքային բաժինները նկարագրելուց հետո, աղյուսակի ձնով ներկայացվում է ընտանի տարբեր կենդանատեսակների աղեփողի բաժինների երկարությունը` մետրերով:

Ընտանի կենդանիների աղեփողի տարբեր բաժինների գծաչափական տվյալները (մետր) Աղյուսակ 5

Աղիքային բաժինները երկարությունը (մետր) Կենդանու տեսակը Ձի Խոշոր եղջերավոր Գոմեշ Ոչխար Այծ Խոզ Շուն Կատու Ճագար

Միջին կամ բարակ

Հետին կամ հաստ

Հաստ ն բարակ աղիքային բաժինների հարաբերակցությունը

19-30 35-40 25-30 21-32 17-25 17-21 5,5-7,1 1,4-1,8 2,9-3,2

6-9 7-10 8,5-9,7 4-7 4-7 3,7-4,1 0,7-1,0 0,3-0,45 2,1-2,3

1:3,4 1:5,0 1:3,4 1:5,7 1:4,3 1:4,6 1:5,8 1:5,4 1:1,5

Աղիքների ընդհանուր երկարության հարաբերակցությունը մարմնի երկարությանը 1:10 1:22 1:20 1:32 1:25 1:16 1:5 1:4,5 1:10

ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ԿԱՄ ԳԱԶԱՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐ

ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Շնչառությունը կամ գազափոխանակությունն արտահայտվում է նրանում, որ օրգանիզմն իրեն շրջապատող միջավայրից (ջրից կամ մթնոլորտից) կլանում է թթվածին ն նույն միջավայրի մեջ է արտազատում հյուսվածքներում ընթացող օքսիդացման գործընթացների ընթացքում առաջացած վերջնական նյութը` ածխաթթուն, որի արդյունքում ազատվում է կենսագործունեության համար անհրաժեշտ էներգիա: Թթվածինն օրգանիզմի կողմից յուրացվում է տարբեր եղանակներով: Վերջինները հիմնականում կարելի է բնորոշել որպես 1) դիֆուզ շնչառություն ն 2) տեղական շնչառություն, այսինքն` հատուկ օրգաններով կատարվող շնչառություն: 1) Դիֆուզ շնչառություն իրականանում է մարմնի արտաքին ծածկոցի ամբողջ մակերեսով (մ մաշկային շնչառություն) ն մարսողական խողովակի պատերի էպիթելային թաղանթով (աղիքային շնչառություն) թթվածնի կլանման ն ածխաթթու գազի արտազատման մեջ, այսինքն` գազափոխանակման համար առանց հատուկ ձնավորված ու հարմարված օրգանների: Նման եղանակով կատարվող գազափոխանակությունը հատուկ է մի քանի բազմաբջիջ հասարակ կառուցվածք ունեցող կենդանիների տիպերին, ինչպես, օրինակ, սպունգներին, աղեխորշավորներին, տափակ որդերին, ն պայմանավորված է նրանց մոտ արյան շրջանառության համակարգի բացակայությամբ: Հասկանալի է, որ դիֆուզ շնչառությունը հատուկ է միայն այն օրգանիզմներին, որոնց մարմնի ծավալը փոքր է, իսկ նրա մակերեսը համեմատաբար ընդարձակ, քանի որ ինչպես հայտնի է, մարմնի ծավալն մեծանում է շառավղի խորանարդին համաչափ, իսկ մակերեսը` միայն շառավղի քառակուսուն համապատասխան: Հետնապես մարմնի մեծ ծավալի դեպքում շնչառության այդպիսի միջոցը դառնում է անբավարար ն չի կարող բավարարել օրգանիզմի թթվածնային պահանջները: Սակայն ծավալի ն մակերեսի քիչ թե շատ համապատասխան հարաբերությունների դեպքում էլ դիֆուզ շնչառությունը, այնուամենայնիվ, ոչ միշտ կարող է բավարարել օրգանիզմին անհրաժեշտ թթվածնով, քանի որ ինչքան օրգանիզմում ակտիվ է արտահայտվում կենսագործունեությունը, այնքան էլ ավելի ակտիվ պետք է ընթանան նան օքսիդացման գործընթացները մարմնում: Կյանքի ակտիվ արտահայտումների դեպքում, չնայած մարմնի փոքր ծավալին, անհրաժեշտ է նրա շփման մակերեսի մեծացումը թթվածին պարունակող միջավայրի հետ ն հատուկ հարմարանքների առկայությունը շնչառական ուղիների օդափոխությունն արագացնելու համար: Գազափոխանակության մակերեսի մեծացումը ձեռք է բերվում շնչառական հատուկ օրգանների զարգացումով: 2) Շնչառական հատուկ օրգաններն օրգանիզմում իրենց կառուցվածքի ն տեղադրման տեսակետից զգալի չափով տարբեր են: Առաջնաջրային կենդանիների համար այդպիսի շնչառական օրգաններ են հանդիսանում խռիկները, ցամաքային անողնաշարավորների համար` շնչափողերը, իսկ ողնաշարավորների համար` թոքերը: Խռիկային շնչառություն: Խռիկները լինում են արտաքին ն ներքին: Արտաքին հասարակ խռիկներն իրենցից ներկայացնում են մաշկի թավիկավոր ելունների հասարակ արտափքումներ, որոնք առատորեն մատակարարված են մազանոթներով: Այդպիսի խռիկները մի շարք դեպքերում իրենց գործունեությամբ շատ քիչ են տարբերվում դիֆուզ մաշկային շնչառությունից ն հանդիսանում են միայն վերջինիս ավելի բարձր աստիճանը (նկ. 88Ա-2): Սովորաբար դրանք կենտրոնացած են լինում մարմնի առջնի հատվածներում: Ներքին խռիկները ձնավորվում են մարսողական խողովակի սկզբի մասի խռիկային ճեղքերի միջն գտնվող լորձաթաղանթի ծալքերի հաշվին (նկ. 88Բ-7): Դրանց հարող մաշկն առաջացնում է պսակաթերթերի ձնով առատ ճյուղավորություններ, որոնցում առկա են մեծ քանակի արյունատար մազանոթներ: Ներքին խռիկները հաճախ պատված են լինում մաշկի հատուկ ծալքով (խռիկային ծածկով), որի տատանողական

շարժումները բարելավում են փոխանակության պայմանները, ուժեղացնելով ջրի առհոսքը ն հեռացնելով ջրի օգտագործված (թթվածնազրկված) մասերը: Ներքին խռիկները հատուկ են ջրային ողնաշարավորներին, ընդ որում նրանց մոտ գազափոխանակության ակտը բարդանում է բերանի խոռոչի միջով դեպի խռիկային ճեղքերը ջրի առհոսքով ն խռիկային ծածկի շարժումներով: Բացի դրանից նրանց մոտ խռիկներն ընդգրկված են արյան շրջանառության շրջանի մեջ: Յուրաքանչյուր խռիկային աղեղին մոտենում են իր անոթները, ն այդպիսով, միաժամանակ իրականացվում է արյան շրջանառության համակարգի ավելի բարձր տարբերակումը: Հասկանալի է, որ խռիկային տիպի գազափոխանակության ժամանակ կարող է պահպանվել նան դիֆուզ մաշկային շնչառությունը, բայց այն այնքան թույլ է, որ մղվում է հետին պլան: Մարսողական խողովակի, բերանըմպանի նկարագրման ժամանակ արդեն նշվեց, որ խռիկային ապարատը հատուկ է նան մի քանի անողնաշարավորների, ինչպես, օրինակ, կիսաթիկնալարավոր ն թիկնալարավոր կենդանիներին: Թոքային շնչառությունը գազափոխանակության ամենակատարյալ եղանակն է, որը հեշտությամբ սպասարկում է մեծ մարմին ունեցող կենդանիների օրգանիզմը: Դա հատուկ է ցամաքային ողնաշարավորներին` երկկենցաղներին (ոչ թրթուրային վիճակում) սողուններին, թռչուններին ն կաթնասուններին: Գազափոխանակության ակտին, որը կենտրոնացված է թոքերում, միանում են նան այլ գործառույթներով օժտված մի շարք ուրիշ օրգաններ, որի հետնանքով էլ թոքային շնչառության եղանակը պահանջում է շատ բարդ օրգանների համալիրի զարգացում:

Նկ. 88. Շնչառության տարբեր հարմարանքների կիսագծապատկեր: Ա-օղակավոր որդ` 1–առջնի հատված, 2–արտաքին խռիկներ, 3–հետին հատված: Բ-խռիկային ապարատ (սելյախինի) 4–հոտառական օրգան, 5–քիմքաքառակուսային աճառ, 6–ցայտուցիչ, 7– խռիկային ճեղքեր, 8–ըմպան, 9–կերակրափող:

Համեմատելով ողնաշարավորների ջրային ն ցամաքային շնչառության տիպերը` անհրաժեշտ է նկատի ունենալ դրանց մեկ կարնոր անատոմիական տարբերությունը: Խռիկային շնչառության ժամանակ ջրի բաժինները մեկը մյուսի հետնից մտնում են

հասարակ բերանը ն բաց են թողնվում խռիկային ճեղքերի միջով, որտեղ խռիկային ծալքերի արյան մազանոթները դրանից վերցնում են թթվածինը: Այսպիսով, ողնաշարավորների խռիկային շնչառության ապարատին հատուկ է մեկ մուտքի ն մի քանի ելքի անցքեր: Թոքային շնչառության ժամանակ օդի ներշնչման ն արտաշնչման համար օգտագործվում են միննույն անցքերը: Այդ առանձնահատկությունը, բնականաբար, կապված է օդի բաժինների ընդունման ն դրա դեպի ներս հրման անհրաժեշտության հետ, գազափոխանակության մակերեսի քիչ թե շատ արագ օդափոխելու համար, այսինքն` թոքերի լայնացման ն նեղացման անհրաժեշտության հետ: Զարգացման ընթացքում շնչառական շարժումների կառուցակարգն իրականացվում է մկանների ուժով, որոնք կենտրոնացված են կա՛մ բերանի խոռոչում ն շնչափողի առջնի մասում (երկկենցաղների), կա՛մ կրծքի ն որովայնի խոռոչների պատերում (սողուններ, կաթնասուններ), իրանի մկանների հատուկ տարբերակված մասի (շնչառական մկանները) ն վերջապես, ստոծանու ձնով: Թոքերը պասսիվորեն լայնանալով ն նեղանալով ենթարկվում են այդ մկանների շարժումներին ն պահպանում են դրա համար անհրաժեշտ առաձգականություն: Մաշկային շնչառությունը դառնում է այնքան աննշան, որ դրա դերը համարյա թե հավասարվում է զրոյի: Ցամաքային ն ջրային ողնաշարավորների թոքերում կատարվող գազափոխանակությունը սերտ կերպով կապված է շնչառական կամ արյան փոքր շրջանառության շրջանի միջոցով արյան շրջանառության ապարատի հետ: Թոքային շնչառության ժամանակ հիմնական կառուցվածքային փոփոխություններն օրգանիզմում հանգում են` թոքերի օդի հետ շփվող մակերեսի մեծացման ն այդ մակերեսի ն արյան շրջանառության բարակ պատեր ունեցող մազանոթների հետ շատ սերտ ն ոչ պակաս ընդարձակ կապի մեջ: Շնչառական ապարատի դերը կայանում է նրանում, որ այն իր բազմաթիվ խողովակների միջով բաց է թողնում օդ գազափոխանակության համար, որով ն բնորոշվում է դրա կառուցվածքի բնույթը` բաց վիճակում գտնվող խողովակների համակարգի ձնով: Դրանց պատերն աղիքների փափուկ պատերի համեմատ կազմված են ավելի ամուր նեցուկային նյութից, այն է` տեղ-տեղ ոսկրային հյուսվածքից (քթի խոռոչ), գլխավորապես աճառային հյուսվածքից, ն վերջապես, հեշտ հարմարվող, բայց արագ իր ելքային վիճակին (նորմային) վերադարձող առաձիգ հյուսվածքից: Շնչառական ուղիների լորձաթաղանթը պատած է հատուկ թարթիչավոր էպիթելով: Միայն որոշ շատ քիչ հատվածներում համապատասխան տվյալ մասի գործառույթի տարբերության, լորձաթաղանթը ձնափոխվում է այլ ձնի, ինչպես, օրինակ, հոտառական հատվածում ն գազափոխանակության իրագործման մասերում: Շնչառական ապարատի ամբողջ երկարությամբ իրենց վրա ուշադրություն են գրավում երեք յուրահատուկ բաժինները. առաջինը` քթի խոռոչը ծառայում է օդի ընդունման համար, որտեղ ն հետազոտվում է դրա հոտը, երկրորդ` կոկորդն է, որը հանդիսանում է որպես հարմարանք կերը ըմպանից դեպի կերակրափողն անցնելու ժամանակ շնչառական ուղին մարսողական ուղուց անջատելու համար, բացի դրանից, այն հանդիսանում է որպես ձայն արձակող օրգան ն, վերջապես, հազային ցնցումներ առաջացնելու համար, որի հետնանքով շնչառական ուղուց հեռացվում է լորձը: Երրորդը` թոքերն են, որոնք հանդիսանում են գազափոխանակության անմիջական օրգանը: Քթի խոռոչի ն կոկորդի միջն գտնվում է մարսողական ապարատի հետ ընդհանուր` ըմպանի խոռոչը, իսկ կոկորդի ն թոքերի միջն ձգված է շնչափողը: Այսպիսով, անցնող օդն նկարագրված լայնացող հատվածների կողմից օգտագործվում է երեք տարբեր ուղղությամբ` հոտերի ընկալման համար, որպես հարմարանք ձայն արձակելու համար, ն վերջապես, գազափոխանակության համար, որոնցից վերջինը ամենահիմնականն է:

ՔԹԻ ԽՈՌՈՉԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Քթի խոռոչը պատմականորեն զարգացել է հոտառական օրգանի հետ զուգակցված: Ջրային պարզունակ ողնաշարավորների, այն է` ցամաքային

ողնաշարավորների նախնիների մոտ, հոտառական օրգանն ըստ երնույթին իրենից ներկայացրել է որպես զույգ հոտառական փոսեր, այսինքն` մաշկային էպիթելի խորացումներ, որոնք տեղադրված են եղել հասարակ բերանի մուտքից վեր (առջնում): Այդ փոսաձն հարմարանքներն իրենց հոտառական բջիջների հետ միասին բարեշրջման (էվոլյուցիայի) հետագա փուլերում փոփոխվել են ն դարձել երկարավուն խորություններ ընդ որում այդ երկարացումը կատարվել է կամ դեպի գլխի դեմքային հատվածի թիկնային մասը, կամ դեպի բերանի անցքը, այն է` դեպի վերին շրթունքի եզրը (նկ. 89, նկ. 90): Ակոսաձն տեսք ունեցող հոտառական հարմարանքի առավելությունն այն է, որ կենդանու դեպի առաջ շարժման ժամանակ ջուրն ակոսի միջով ազատ ն մշտական փոփոխվում է ու հոտառական դաշտը միշտ ողողվում է թարմ ջրով: Երբ ակոսն ուղղվում է դեմքի թիկնային մակերեսը, ապա դրա կողքերը միջին մասում ձուլվում են իրար, որի հետնանքով էլ առաջանում է հոտառական խողովակ երկու արտաքին` մուտքի ն ելքի անցքերով: Խողովակի պատերի արտափքումներից ձնավորվել են հոտառական դաշտի ծալքերը: Հոտառական օրգանն այսպիսի կառուցվածք ունի ձկների մեծ մասի մոտ (նկ. 90Ա-1, 1', 2 ): Աջ ն ձախ ակոսներն ուղղվելով դեմքի ստորին մասով դեպի բերանի խոռոչը, դրանց կողքերը նույնպես միջին մասում ձուլվում են միմյանց, որի հետնանքով ձնավորվում է մուտք` երկու անցքերով: Առջնի զույգ անցքերը դառնում են ընդունողներ, այսինքն` ռունգներ, իսկ հետինները, բացվելով բերանի խոռոչի մեջ առաջացնում են խոաններ: Մուտքի պատը հոտառական էպիթելի հետ ձնավորում է ծալքեր: Զարգացման նմանատիպ ուղի նկատվում է երկշնչավոր ձկների մոտ:

Նկ. 89. Ա-շնաձկան ն Բ-կաթնասունի սաղմի գլխի ստորին մակերեսը: Ա-1–Քթի անցք ն հոտառական փոսեր, 2–մաշկի ծալքով ծածկված ն հոտառական փոսը բերանի խոռոչի հետ միացնող ակաս, 3–բերանի խոռոչ: Բ-1'–Հոտառական փոս, 2'–քթքյին ակոս, 3-բերանի խոռոչ, 4–ճակատային թմբիկ, 5–քթի կողմնային ելուն, 6–քթի ներսի ելուն, 7–վերծնոտային ելուն, 8–ստործնոտային ելուն, 9– քթարցունքային ակոս, 10–աչք:

Ցամաքի վրա փոխադրվելու կապակցությամբ արդեն օդային միջավայրն ենթարկվում հոտի հետազոտման. այն կատարելագործվում էր այն աստիճանի, որ օդը ոչ միայն շփվում էր հոտառական օրգանի հետ, այլն մտնում դրա մեջ, որը ն սերունդների մեջ իրագործվում էր հոտառական ակոսների կամ քթային ակոսների եզրերի փակման ճանապարհով: Այդ ցույց է տալիս կաթնասունների գլխի դեմքային մասի սաղմնային կերպափոխությունների բնույթը (նկ. 89-1', 2'): Վերջին հաշվով կենդանին բերանի մուտքի փակ լինելու պայմաններում վերոհիշյալ փոփոխության հետնանքով կարող էր ազատ կերպով օդ ընդունել ն օդային շնչառական ապարատի զարգացմանը զուգահեռաբար մղել այն ավելի ու ավելի խորը` հեռու: Այդ ճանապարհով արտաքին զույգ հոտառական

օրգանների անցքերը վերածվել են քթի անցքերի` ռունգների, իսկ բերանի անցքերը` հասարակ խոանների, իսկ հոտառական հատվածը` հասարակ քթի խոռոչի (նկ. 90Բ-1, 2, 3): Խողովակի հոտառական դաշտը դրա պատերի արտափքման շնորհիվ մեծացել է, իսկ այստեղից անցնող օդը կարող է օգտագործվել երկու ուղղությամբ` հոտի հետազոտության ն անցնելով թոքերը` գազափոխանակության համար: Հասարակ խոանները բացվում են բերանի խոռոչի առջնի մասում, որի հետնանքով կերը բերանի խոռոչում եղած կարճ ժամանակամիջոցում շնչառությունը ընդհատվում է:

Նկ. 90. Հասարակ բերանաըմպանի բաժանումը բերանի ն քթի խոռոչների: Ա–ձկների, Բ-երկկենցաղների, Գ–սողունների, Դ-կաթնասունների հոտառական օրգանը: 1–Մուտք դեպի հոտառական օրգան ն քթի խոռոչ, 1'-ելք հոտառական օրգանից, 2–պարզունակ ն 2'-երկրորդային քթի խոռոչ, 3–պարզունակ ն 3'-դիֆինիտիվ խոաններ, 4–հասարակ բերանըմպան, 4'-երկրորդային բերանի խոռոչ, 5-երկրորդային կարծր քիմք, 6–ըմպան, 7–քիմքային վարագույր, 8–կերակրափող, 9–կոկորդ, 10–խոփաքթային օրգան, 11–սլաքը ցույց է տալիս շնչառական ուղին:

Հետագա փոփոխությունները հանգում էին նրան, որ օդի մուտքը շնչառական խողովակի մեջ ուժեղանում էր քթի խոռոչի մեծացման ն դրա ելքային անցքերի (խոանների) դեպի շնչափողի սկիզբը մոտեցման ճանապարհով: Այդ հնարավոր է դարձնել ճակատային հարթության տակ երկրորդային միջնապատի զարգացման հետնանքով, որն առաջացել է հասարակ բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի ծալքերի շնորհիվ, միջին սագիտալ գծում (աջից ն ձախից) իրար հանդիպելուց, որոնց մեջ ներդրված են վերին ծնոտի ն կտրիչ ոսկրների քիմքային ելունները: Այդպիսի երնույթ նկատվում է սողունների մոտ (նկ. 90Գ-5): Նոր միջնապատն ավելի ցայտուն ձնով հասարակ բերանը բաժանել է երկու բաժնի: Դրանցից վերինը ձնավորվել է ավելի ծավալուն վերջնական քթի խոռոչի, որի լորձաթաղանթի ծալքերի վրա տեղավորվում է ընդարձակ հոտառական օրգանը: Այդ նույն խոռոչը միննույն ժամանակ ծառայել է նան որպես շնչառական ուղու սկզբնական մաս: Ստորին բաժինը մնացել է որպես կերի ընդունման օրգան, այսինքն` կերպափոխվել է վերջնական բերանի խոռոչի ն, հետնապես, շարունակել է կատարել մարսողական ուղու սկզբնական հատվածի դեր (նկ. Գ-4'):

Այդ հաջորդական փոփոխությունները, որոնք ամրացել են ընտրությամբ, կենդանիներին մեծ օգուտ են բերել` առաջացնելով օդի համար երկու յուրահատուկ մուտքեր, որոնք ն թեթնացրել են բերանի խոռոչի օրգանների կախման մեջ չգտնվող աշխատանքը: Այդպիսի փոխհարաբերությունը մարսողական ուղու հետ, շնչառությունն ընդհատվում է միայն այն ժամանակ, երբ կերազանգվածը բերանի խոռոչից անցնում է ըմպանով, որտեղ ն բացվում են քթի խոռոչի խոանային անցքերը: Շնչառական ուղիների բաժանումը մարսողական ուղուց` ավելի կատարյալ է կոկորդիլոսների ն կաթնասունների մոտ, որտեղ ըմպանը բերանի խոռոչից բաժանված է զարգացած քիմքային վարագույրով: Քթի խոռոչը– -Ըavսm ոaՏi ամբողջությամբ տեղավորված է գանգի դիմային բաժնում ն արտաքինից ձնավորում է կենդանու դնչի հատվածը, որը կոչվում է քիթ-ոaՏսՏ: Ընտանի կենդանիների մոտ քիթը դուրս չի ցցվում դեմքի վրա այնպես ակնհայտ, ինչպես այդ մարդու մոտ է, այլ առանց ակնհայտ սահմանի անցնում է հարնան մասերի: -Տeքtսm ոaՏi Քթի խոռոչը քթի աճառային միջնապատովբաժանված է աջ ն ձախ համաչափ (սիմետրիկ) կեսերի: Քթի ամբողջ երկարությամբ անհրաժեշտ է առանձնացնել սկզբնական մաս` որպես ավելի շարժուն, ն մնացած բոլորովին` անշարժ մաս: Մուտքային հատվածի շարժունությունը բացատրվում է նրանով, որ այստեղ գտնվող մուտքի անցքերը` ռունգները-ոareՏ ուժեղ շնչառության ժամանակ ընդունակ են լայնանալու ն իրենցով ընդունելու մեծ քանակի օդ: Այդ հատվածի նեցուկը, բնականաբար, հանդիսանում է ոչ թե ոսկրային, այլ շարժուն զույգ խողովակների ձնով աճառային հյուսվածքը, որոնք շարունակվելով մինչն ռունգները բաժանված են իրարից քթի աճառային միջնապատով, որին էլ հենց կպչում են աճառային պատերը, որոնք կոչվում են կողմնային կամ առապատային աճառներ (նկ. 91-2, 3): Բացի դրանից, քթի ծայրային մասում (մուտք դեպի քթի խոռոչը) որպես նեցուկ (հենք) գտնվում է հատուկ շատ շարժուն թնանման աճառը: Միայն մի քանի տեսակների մոտ (խոզեր), որոնց քթի մուտքի հատվածը օգտագործվում է արմատներ գտնելու ժամանակ հողը քանդելու համար, թնանման աճառին միացած է կնճիթոսկրը, որը շարժուն ձնով միացած է հարնան կտրիչ ոսկորների ն քթոսկրների հետ: Քթի նեցուկի ամբողջ այդ բազմատեսակությունը իրենից ներկայացնում է սաղմի հոտառական աճառային պարկուճների փոփոխությունը: Քթի թնանման աճառները-ԸartilaջiոeՏ alareՏ, որոնք տեղադրված են ռունգների կարկասում, այսինքն` քթի խոռոչի մուտքի մոտ, ղեկավարվում են այն մկանների միջոցով, որոնք լայնացնում են նրա մուտքի անցքերը: Քթի ծայրի մաշկը շատ տեսակների մոտ ուժեղ փոփոխված է այդ տեղում գոյություն ունեցող անմազ տարածության շնորհիվ, որը կոչվում է քթային հայելի–քlaոսm ոaՏale (մանր որոճողներ, շներ): Մի քանի կենդանիների մոտ նա դառնում է բավականին մեծածավալ, որը տարածվում է նույնիսկ վերին շրթունքի վրա ն կոչվում է քթաշրթունքային հայելի–քlaոսm ոaՏolabiale (խոշոր եղջրավոր): Վերջինիս միշտ խոնավացած է կամ գեղձերի արտազատուկով, որոնք բացվում են դրա մակերեսի վրա (որոճողներ), կամ քթի նախադռան գեղձերի արտադրությամբ (շներ): Վերջապես, քթի ծայրը կարող է ունենալ հսկայական կնճիթի (փղեր) կամ փոքր կնճիթի ձն (խոզեր): Քթի մաշկը ռունգների մակերեսից շրջվում է ն դեպի քթի խոռոչն անցնում լորձաթաղանթի: Ռունգների ձնը լինում է կլորավուն (խոզեր), կլորավուն ն կողմնային մասի վրա գտվող կտրույճով (շներ), ոչ ճիշտ ձվաձն (որոճողներ) կամ ճեղքաձն, որը հիշեցնում է շուռ տված ստորակետ (ձիեր): Քթի խոռոչի ներքին կառուցվածքի առանձնահատկությունը կայանում է լորձաթաղանթի ծալքերի առկայությունը, որոնք պահվում են մաղոսկրի խեցիներով ն լաբիրինթոսով: Քթի խոռոչի ծալքերով ստեղծվում է հսկայական մակերես, որտեղ ներշնչված օդը շփվում է լորձաթաղանթի հետ ն այդ մակերեսը խոնավացվում է բազմաթիվ մանր գեղձերի արտազատուկով:

Լորձաթաղանթի առջնի մասն որոշ տարածության վրա պատած է բազմաշերտ – տափակ էպիթելով ն կոչվում է քթի նախադռան հատվածveՏtibսlսm ոaՏi, որին հաջորդում է թարթիչավոր էպիթելով պատած վառ վարդագույն շնչառական հատվածը– –reջio reՏքiratoria, ն վերջապես, քթի խորքում տեղավորված է հոտառական էպիթելով պատած հոտառական հատվածը– –reջioո olfaԸtoria (հոտառական լաբիրինթոս): Հոտառական հատվածն իր մեծությամբ ամենաընդարձակն է ն տարբերվում է փոքր-ինչ այլ գույնով (դեղնավուն, շագանակագույն կամ համարյա սն), որին պետք է համարել քթի խոռոչի լորձաթաղանթի ավելի կարնոր գոտի: Չնայած տեսողության ն լսողության շատ մեծ կարնորությանը` շատ կենդանիների ապրելակերպը գլխավորապես ենթարկվում է հոտառական զգայարանին, քանի որ այն որոշում է շրջապատող միջավայրի օդի բաղադրությունը կամ որակը, օգնում է գտնելու համապատասխան կեր ն խմելու ջուր, օժանդակում է ճանաչելու իր թշնամիներին ն բարեկամներին, կամ գտնելու մյուս սեռի անհատներին, որոնք գտնվում են սեռական ցանկության շրջանում ն այլն:

Նկ. 91. Շան քթի աճառային նեցուկը: Ա-քթի լրիվ աճառները կողքից, Բ-քթի ծայրի, ն Գ-քթի ծայրից փոքր–ինչ հետ տարված լայնակի կտրվածքի կիսագծապատկեր, Դ-քթի ծայրից ավելի հետ գտնվող լայնակի կտրվածքի կիսագծապատկեր (նախորդ կտրվածքից ավելի հետ): 1–Քթի միջնապատի առջնի ծայրը, 2–վերին կողմնային աճառ, 3–ստորին կողմնային աճառ, 4– լրացուցիչ աճառ, 5–լորձաթաղանի թնանման ծալք:

Շնչառական հատվածում, մի կողմից` քթի կողմնային պատի, մյուս կողմից, քթի միջնապատի միջն, այստեղ երկու խեցիների առկայության շնորհիվ ձնավորվում են քթի երեք մուտքերը: Քթի վերին մուտքը–meatսՏ ոaՏi dorՏaliՏ (նկ. 99-1), ընկած է քթի խոռոչի առաստաղի ն վերին քթախեցու միջն: Այն գլխավորապես ուղղվում է դեպի հոտառական լաբիրինթոսի պարույրները, որի հետնանքով էլ գործունեության տեսակետից այն կարելի է համարել որպես հոտառական մուտք: Հանգիստ շնչառության ժամանակ օդը գլխավորապես անցնում է քթի խոռոչի ստորին պատի երկարությամբ, իսկ ամենաքիչ քանակությամբ` քթի վերին մուտքի միջով: Այդ պատճառով էլ կենդանին

հատուկ սրությամբ չի զգում հոտավետ նյութերը: Ընդհակառակը, ռունգների կարճ ն արագ լայնացումով ուղեկցվող ներշնչման ժամանակ, այսինքն, հոտոտելիս, վերին մուտքով ողղվում է օդի մեծ բաժին, ն հոտառությունը սրվում է: Հոտառության զգալու սրությունը ն նրբությունը տարբեր կենդանիների մոտ ընդհանրապես տարբեր է: Քթի միջին մուտքը– –meatսՏ ոaՏi mediսՏ (2) ուղղվում է քթախեցիների միջով, մասամբ դեպի լաբիրինթոսը, մասամբ էլ ստորին մուտքով դեպի խոանը: Դրա ճանապարհի վրա օդի համար գոյություն ունի միակ հնարավորությունը մտնելու թվով շատ լրացուցիչ հարաքթային խոռոչները, այսպես կոչված ծոցերը, ինչպես, օրինակ, քթախեցային, ծնոտային, իսկ վերջինիս միջոցով նան քիմքային ն հաճախ ճակատային ծոցերը: Այդ տեսակետից էլ հիշյալ մուտքը կարելի է ըստ գործունեության կոչել ծոցային մուտք: Քթի միջին մուտքում բացվում են քթի կողմնային գեղձերի– –ջlaոdսlae lateraleՏ ոaՏi ծորանները, որոնց հյութարտադրող գեղձերի փաթեթներն ընկած են կամ ծնոտային ծոցերի պատերում (շուն), կամ թե քթի խոռոչի մուտքի շուրջը (adidaՏ ոaՏomaxillariՏ) ծնոտային ծոցի մեջ (խոզերի, ձիերի, մանր որոճողների մոտ). խոշոր եղջրավորների մոտ դրանք բացակայում են: Հարաքթային խոռոչները կամ ծոցերը– , –ՏiոսՏ քaraոaՏaleՏ սաղմի զարգացման շրջանում ներկայացնում են գանգի մի շարք ոսկրների թիթեղների միջն, քթի խոռոչի արտափքումները: Դրանք պատած են շնչառական էպիթելով ն պարունակում են օդ: Դրանց են պատկանում` 1) քթախեցիների խոռոչները ն հոտառական լաբիրինթոսի պարույրները, որոնց նշանակությունը նշվեց վերնում, 2) ծնոտային ծոցը ն դրան հարող քիմքային, սեպաձն ու երբեմն էլ արցունքային ծոցերով, 3) ճակատային, իսկ մի շարք կենդանիների մոտ նան քթի ծոցերը: Օդատար խոռոչները, պատմականերոն զարգացել են ծամիչ ապարատի հզորության մեծացման ն գլխի ուղեղային բաժնի ամրացման հետնանքով (որոճողների ն խոզերի մոտ): Դրա համար էլ ծոցերը թույլ են արտահայտված շների, ուժեղ` ձիերի ն մանր որոճողների ն առանձնապես ուժեղ (ճակատային)` խոշոր եղջրավորների ն խոզերի մոտ: Քթի ստորին մուտքը– –meatսՏ ոaՏi veոtraliՏ (3) մյուս մուտքերի համեմատ ընդարձակն է, տեղադրված է ստորին քթախեցու ն քթի խոռոչի հատակի միջն: Այն ուղիղ ընթանում է դեպի խոանները, դրա համար էլ դրան կարելի է կոչել շնչառական մուտք: Քթի խոռոչի նկարագրված երեք մուտքերը հաղորդակցվում են միմյանց հետ` առաջացնելով ճեղքաձն տարածություն, որն ընկած է քթի միջնապատի ն քթախեցու ներսի պատերի միջն, այդ տարածությունը հայտնի է քթի ընդհանուր մուտք– -meatսՏ ոaՏi ԸommսոiՏ անվան տակ: Քթի յուրաքանչյուր ստորին մուտքի հատակին` աջից ն ձախից, քթի միջնապատի ստորին եզրի երկարությամբ տեղավորված է խոփաքթային օրգանի– –orջaոoո vomeroոaՏՏale (նկ. 90-10) մնացորդը: Այդ նեղ խողովակը շրջապատված է աճառային խողովակով, որի լորձաթաղանթը սփռված է մասամբ հոտառական էպիթելով ն դեպի հետ այն վերջանում է կույր ձնով, իսկ դեպի առաջ` մոտավորապես ժանիքի ուղությամբ, բացվում է քթաքիմքային խողովակի– –ԸaոaliՏ ոaՏoքalatiոսՏ մեջ: Վերջինը որպես աննշան, կարճ մուտք, քթի խոռոչը միացնում է բերանի խոռոչին: Դա առիթ է ենթադրելու, որ խոփաքթային օրգանը ծառայել է բերանի խոռոչի միջով անցնող սննդարար նյութի հոտը զգալու համար, որը հատկապես հետաճման է ենթարկված պրիմատների մոտ: Պետք է նշել, որ մի շարք կաթնասունների մոտ (ձիեր) քթաքիմքային խողովակը բերանի խոռոչի կողմից փակված է: Շնչառական ապարատի հետնյալ հատվածը հանդիսանում է մարսողական ապարատի հետ ընդհանուր` ըմպանը: Ըմպանից շնչառական ուղին շարունակվում է դեպի ինքնուրույն խողովակը` օդատար խողովակը: Դրա սկզբի կարճ մասը ստացել է կոկորդ, իսկ շարունակվող ավելի երկար մասը` շնչափող անունը:

ԿՈԿՈՐԴԻ ԵՎ ՇՆՉԱՓՈՂԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Կոկորդը– –laryոx շնչառական բարդ օրգան է, միացած է ենթալեզվային ոսկրին ն մի կողմից կապված է ըմպանի ու լեզվի հետ, իսկ պարանոցի կողմից նրան է միանում շնչափողը: Դրա կառուցվածքն ապահովում է առաջին` շնչառական ուղու մեկուսացումը, ըմպանի միջով հեղուկ ն պինդ սնունդն անցնելու ժամանակ, երկրորդ` ձայն արձակելու ընդունակությունը: Կոկորդի նեցուկն իրեն շարժուն բաղադրիչ մասերով հանդիսանում է որպես ըմպանի մկանների ն կոկորդի սեփական մկանների կպման վայր: Այդ բոլորը ցույց է տալիս կոկորդի կառուցվածքի հատուկ բարդությունը, որն ունի խռիկային ապարատի մասերի հետաճմամբ իրեն պայմանավորված պատմությունը: Օդատար խողովակը ձնավորվել է որպես լուսանցք` միշտ բաց խողովակ, որը բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում դրա միջով օդի ազատ անցմանը: Դրա սկզբնական մասում նախկինում եղել է մկանային հասարակ օղակաձն սեղմիչ, որը կերերի ըմպանից դեպի կերակրափողն անցնելու ժամանակ կծկվել է: Այդ ձնով արգելակվել է կերի մուտքը դեպի շնչառական ուղի: Խողովակի մշտական բաց լինելը հնարավոր է դարձել դրա պատերում ամուր, բայց ճկուն նեցուկային աճառային հյուսվածքի առաջացման շնորհիվ, որն ըստ երնույթին սկզբում առաջացել է կոկորդում, իսկ հետագայում դրա շարունակությունը կազմող մնացած ամբողջ օդատար ուղու երկարությամբ: Այսպես, պոչավոր երկկենցաղի մոտ, կոկորդի մուտքի կողմնային մասերում զարգացել է մեկական աճառային թիթեղ, որոնք այստեղ ներկայացրել են 5-րդ (կամ 6-րդ) ընդերքային աղեղի փոփոխված մնացորդները: Կողմնայաին զույգ աճառները– –ԸartilaջiոeՏ lateralՏ (նկ. 92-(), դրանք հետագայում (արդեն մի քանի սողունների մոտ) ձուլվել են իրար ն առաջացրել լրիվ օղակ, որը կոչվում է օղակաձն կամ մատանիաձն աճառ– –Ըartilaջo ԸriԸoidea (4): Վերջինը բարձրագույն կաթնասունների մոտ օժտված է վերին թիթեղով, որն ընկած է դեպի առաջ ն ըստ երնույթին առաջացել է 4-րդ ընդերքային աղեղի մնացորդի հաշվին: Կողմնային աճառներից առանձնացվել են` ա) դեպի ըմպանի անցքն ուղղված լրացուցիչ, շերեփաձն աճառները–ԸartilaջiոeՏ arytaeոoideae (3), որոնք պատած լինելով լորձաթաղանթով, կատարել են կոկորդի մուտքի մոտ փականի դեր, բ) դեպի թոքերն այդ աճառային թիթեղները հանդես են եկել որպես շնչափողի ն ցնցուղների ապագա աճառներ (5):

Նկ. 92. Պոչավոր երկկենցաղների` Ա-նեկտուրուսի, Բ-սիրենիայի կոկորդի կառուցվածքը: 1-Կողմնային աճառ, 2-մուտք դեպի կոկորդ, 3-շերեփաձն աճառներ,4-մատանիաձն աճառ, 5շնչափողի աճառներ:

Ընդերային 4-րդ ն 5-րդ աղեղների մնացորդներից, միայն կաթնասունների մոտ –Ըartilaջo tհyreoidea (նկ. առաջացել է կոկորդի վահանաձն աճառը– 93-15), որի առջնի մասից դրան է միացել լորձաթաղանթի մեծ ծալք, որն կոկորդի մուտքի մոտ առաջանում է երրորդ կենտ փականը` մակկոկորդը– -eքiջlottiՏ: Դրա զանգվածի մեջ հետագայում նույնպես առաջացել է աճառային թիթեղ` մակկոկորդային -Ըartilaջo eքiջlotidiՏ: Այդ փականը տեղավորված է զույգ աճառ– շերեփաձն աճառների ծալքերի դիմաց` վերջինների հետ ներկայացնելով կերը կուլ տալու պահին կոկորդը մեկուսացնող մեկ ընդհանուր գործառութային հարմարանք: Այն ժամանակ, երբ մատանիաձն աճառը ծառայում է որպես կոկորդի կառուցվածքի գլխավոր պահողը, վահանաձն աճառն առաջացնում է կոկորդի ստորին ն կողմնային պատերը, ինչպես նան իր եղջյուրների միջոցով մատանիաձն աճառը կապում է ենթալեզվային ոսկրին: Կոկորդի աճառային ամբողջ նեցուկը մկանների կպման համար ստեղծում է անհրաժեշտ հիմք կոկորդի մուտքը բացելու ն փակելու, կամ ավելի ճիշտ, կոկորդի փականների ն ձայնային շրթունքների ղեկավարման համար: Վերջինները լորձաթաղանթի կողմնային զույգ ծալքերի ձնով գտնվում են կոկորդի խորքում ն հարմարված են ձայն արձակելու համար:

Նկ. 93. Ընդերային աղեղների ածանցյալները: 1-Ծնոտային աղեղի մեկելյան աճառ, 2-ենթալեզվային աղեղ, 3-7-ընդերային կամ 1-4 խռիկային աղեղներ, 8-ստորին ծնոտ (ատամոսկրից), 9-մրճիկ, 10-սալ, 11-ասպանդակ, 12-ենթալեզվային ոսկրի փոքր եղջյուրներ ն ճյուղեր, 13-ենթալեզվային ոսկրի մարմին, 14-մեծ եղջյուրներ, 15վահանաձն աճառ:

Շնչափողը– –traԸհea ցամաքաբնակ ողնաշարավորների առաջընթաց բարեշրջման (էվոլյուցիոն) զարգացման ն պարանոցի երկարելու հետ մեկտեղ այն աստիճանաբար երկարել է: Դրա կառուցվածքի առանձնահատկությունները պայմանավորված են երկու գործոններով` ա) որպես օդատար ուղի այն չի փակվում ն, հետնապես, օժտված է ամուր նեցուկով, բ) գտնվելով մարմնի շարժուն (պարանոցի)

հատվածում, այն ազատ կերպով հետնում է պարանոցային լծակի շարժումներին, որին նպաստում է դրանում տեղավորված ոչ թե համատարած աճառային նեցուկը, այլ կազմված է մի շարք իրարից անջատ ն ոչ լրիվ փակված շնչափողի աճառային օղակներից, որոնք միմյանց հետ միացված են շարակցական հյուսվածքով: Յուրաքանչյուր աճառային օղակ իրենից ներկայացնում է ոչ միատեսակ հաստություն ունեցող օղակաձն փաթաթված աճառային ժապավեն, որի ամենահաստ մասը միջնամասն է, իսկ դեպի իրար մոտեցող ծայրերում այն բարակում է ն ձեռքբերում զգալի ճկունություն: Օղակի հաստացած մասն ուղղված է դեպի ներքն, իսկ դրա ճկուն ծայրերը` դեպի վեր, որտեղ շնչափողի զգալի երկարության վրա ընկած է կերակրափողը: Այսպիսով, շնչափողի իրար կողքի դասավորված օղակների վերին մասը ճկուն է ն հեշտ զսպանակող: Շնչափողի լորձաթաղանթը պատած է թարթիչավոր էպիթելով ն իր զանգվածում պարունակում է շճալորձային մանր գեղձեր, որոնց խողովակի լուսանցքի մեջ է թափվում արտազատուկը: Դրա շնորհիվ հեշտ է իրականացվում շնչառական ուղիների մաքրումը, քանի որ գեղձերը թեթն խոնավացնում են այդ պատի ներքին մակերեսը, իսկ թարթիչավոր էպիթելի մազիկների տատանումով պատերից շարժվում է լորձը, որի մեջ կուտակված են լինում ներշնչման ժամանակ անցած փոշու մասնիկներ: Լորձը հասնելով կոկորդ, հազի ցնցումներով արտաբերվում է դեպի դուրս: Շնչափողը, կրծքավանդակի մուտքով` առաջին կողերի միջն, մտնելով կրծքի խոռոչը, սովորաբար բաժանվում է երկու գլխավոր ցնցուղների` բրոնխների, որոնցից յուրաքանչյուրը շարունակվում է դեպի իր կողմի թոքը: Երբեմն (որոճողներ, խոզեր) մինչն գլխավոր բրոնխների բաժանվելը տեղի ունի ոչ մեծ ցնցուղների նախնական ճյուղավորում, աջ թոքի գագաթային մասի համար (նախակատարային բլթի համար):

ԹՈՔԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Թոքերը– –քսlmoոeՏ առաջացել են պարզունակ լողափամփուշտի փոփոխման ն բարդացման ճանապարհով: Այդ օրգանի հետագա պատմական զարգացումը ն բարդացումը հանգեցնում է գլխավորապես թոքերի աշխատող տարրերի օդի հետ շփվող մակերեսի մեծացմանը: Թոքային շնչառությունը հասարակ փուլերում, ինչպես, օրինակ` երկենցաղների մոտ, շնչառական մակերեսներն անհամեմատ փոքր են: Նրանց թոքերից յուրաքանչյուրն իրենից ներկայացնում է որպես մեկ մեծ ալվեոլ` բշտիկ, որն օժտված է ներսի հարթ պատերով (նկ. 94Ա), չնայած նույն երկկենցաղների դասում կան տարբեր այլ տեսակներ, որոնք ունեն թոքեր, մեծ ալվեոլային պարկի ձնով (Բ), այսինքն` պարկ, որն օժտված է բազմաթիվ մանր ալվեոլներով կամ բշտիկներով: Սողունների մոտ բարդանում է թոքերի կառուցվածքը: Նրանց մոտ գոյություն ունի թոքերի այնպիսի տիպ, որտեղ հայտնաբերվում են ներքին գազափոխանակության մակերեսի մեծացման հետագա փուլերը: Դրանցից մի քանիսի մոտ թոքերը (Գ) ներկայացնում են բազմաթիվ, դեպի թոքերն ուղղված ալվեոլյար պարկերով օժտված օրգան, ընդ որում կենտրնական ավելի նեղ մուտքը հիշեցնում է ձնավորվող գլխավոր ցնցուղը` բրոնխը: Նույն սողունների դասում կարելի է հանդիպել ավելի բարդ ներքին գազափոխանակության մակերեսով օժտված թոքեր (Դ), որտեղ հանդես է գալիս գլխավոր ցնցուղը, որը տալիս է բազմաթիվ ճյուղավորություններ, որոնց արդեն հետնում են բազմաթիվ ալվեոլյար պարկերը: Կաթնասունների թոքերի գազափոխանակության մակերեսը շատ ընդարձակ է: Գլխավոր ցնցուղի ճյուղավորություններով ձնավորվում է բարդ «ցնցուղային ծառ», ծայրային ցնցուղները վերածվում են ալվեոլային (շնչառական) բրոնխիոլների` ցնցուղիկների, որոնք շարունակվում են որպես ալվեոլյար մուտքեր ն ալվեոլյար պարկեր: Թոքերի կառուցվածքում որոշակի կերպով աչքի են ընկնում հետնյալ առանձնահատկությունները, որոնք ն ապահովում են ` 1) օդի շփման մեծ մակերես` աշխատող մասերի պատերի հետ, 2) օդի հնարավորին սերտ մոտենալու պայմաններ այն գործող մասերին, որտեղ անցնում է երակային արյունը, որի պատճառով շփման պատերն ավելի արագ ն ազատ գազափոխանակության համար շատ բարակ են:

Հետնապես, գազափոխանակության ակտը սերտորեն կապված է արյան փոքր շրջանառության հետ, քանի որ սրտից թոքային զարկերակի միջոցով դեպի թոքերը հոսում է օգտագործված երակային արյուն, իսկ թոքային երակներով թոքերից դեպի սիրտն է հոսում վերականգնված` թթվածնով հարուստ արյունը: Նշված անոթների միջն անցումները կազմում են այդ շրջանառության շրջանի մազանոթները: Մազանոթային հունի մեջ գտնվող արյունը թոքերի գործող մասերի միջոցով գազափոխանակության մեջ է մտնում օդի հետ: Հետնապես, թոքերում գտնվում են երկու հուն (հոսանք)` օդատար ն արյունատար: Երկու հոսանքներն էլ, այն է` ցնցուղներն իրենց շարունակություններով (ալվեոլներով) ն թոքային զարկերակն իր ծայրային մազանոթներով, ճյուղավորվում են իրար զուգահեռ ուղղություններով ն, անմիջականորեն մոտենալով գազափոխանակության հատվածներին, աստիճանաբար ավելի ու ավելի բարակացնում են իրենց պատերը: Թոքերի կառուցվածքը հասկանալու համար այդ պահը հանդիսանում է ամենաէականը: Կաթնասունների թոքերի ծայրային բրոնխիոլները (նկ. 107-1) ճյուղավորվելով առաջացնում են ալվեոլային մուտքեր (4), իսկ վերջինները` ալվեոլային պարկեր իրենց ալվեոլներով: Այսպիսով, ըստ քանակի բազմաթիվ ալվեոլային պարկերի պատերի բաժակաձն արտափքումները, այսպես կոչված ալվեոլները (6), ծառայում են որպես միաշերտ տափակ էպիթելով սփռված գազափոխանակության տեղեր: Ալվեոլի ուռուցիկ մակերեսում ցանցավորվում են անոթային հունի բարակապատ մազանոթները (10):

Նկ. 94. Թոքերի ֆիլոգենետիկ զարգացման գծապատկեր: (Շնչափողը ն ցնցուղները ցույց են տրված գծերով, իսկ ավելի երիտասարդ մասերը` ալվեոլները` կետերով): Ա–հենակետային փուլ, Բ–համապատասխանում է երկկենցաղների թոքերին, Գհամապատասխանում է սողունների (մողեսի) թոքերին, Դ ն Ե-համապատասխանում է ծովային կրիայի թոքերին: 1–Թոքային ողկույզ, 2-բլթակ, 3–թիկնային բլթակ, 4-ստորին բլթակ, 5-ալվեոլ (բշտիկ):

Յուրաքանչյուր թոք բլթաձն օրգան է: Դրանում ընդունված է տարբերել երեք –lobսՏ aքiԸaliՏ (նկ. 95-1), որն հիմնական բլթեր` 1) գագաթային բիլթուղղված է դեպի պարանոցը, 2) ստոծանային բիլթ– –lobսՏ diaքհraջmatiԸսՏ (4), որն ամենաընդարձակն է ն ուղղված է դեպի ստոծանին, ն 3) սրտային բիլթ– –lobսՏ ԸardiaԸսՏ (3)` տեղավորված է գագաթային ն ստոծանային բլթերի միջն ն հարում է սրտին: Հիմնական բլթերը մեկը մյուսից բաժանվում են կամ շատ (շներ, խոզեր), կամ պակաս (որոճողներ) խորություն ունեցող կտրույճներով, ընդ որում սրտային ն գագաթային բլթերի միջն դրանք ունեն լայն սրտային կտրույճ– –iոԸiՏսra ԸardiaԸa: Աջ թոքի, ստոծանային բլթի ներսի կողմի վրա, բացի դրանից, այստեղով անցնող հետին խոռոչային երակի շնորհիվ անջատվում է նս մեկ ոչ մեծ լրացուցիչ բիլթ– –lobսՏ aԸԸeՏՏoriսՏ (5): Կաթնասունների թոքերի բլթերի քանակը տարբեր է, հանդիպում են նան թոքերի տիպեր, որոնք չունեն բլթեր: Թոքերի բլթակավորության կենսաբանական նշանակությունը դեռ պարզված չէ:

Նկ. 95. Ընտանի կենդանիներիթոքերի բլթակավորության գծապատկեր: Ա-ձիու, Բ-եղջերավորի, Գ–խոզի, Դ-շան: 1-Գագաթային, 2–սրտաստոծանային, 3–սրտային, 4–ստոծանային, 5–լրացուցիչ, նախակատարային բլթեր, 7–շնչափող, 8–նախակատարային բրոնխ:

ԹՈՔԵՐԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Շնչառական ուղին` կոկորդը, շնչափողը ն թոքերը` սկզբում առաջանում է բերանըմպանի ստորին պատի երկարավուն, ակոսաձն արտափքման ձնով, անմիջապես ըմպանի չորրորդ գրպանի հետին մասում: Ակոսի սկզբի մասում առանձնանում է կոկորդի

սկզբնավորումը, ընդ որում դեպի ակոսի կողմն առաջանում են բարձանման հաստացումներ, որպես բրգաձն սկզբնավորումներ, իսկ դրա առջնում` լայնակի թմբիկ, որպես մակկոկորդի սկզբնավորում: Այնուհետն, չորրորդ խռիկային աղեղի հատվածում առաջանում են վահանաձն ն մատանիաձն աճառների հիմնադրումները: Ակոսաձն խորության հետին մասը, որպես կոկորդի վաղեմի գոյացում, դեպի հետ տալիս է աճ` ելուն, որը հանդիսանում է թոքերի հիմնադրումը: Այդ ելունն իր ծայրում արագ կերպով բաժանվում է թոքային երկու ցողունների` աջ ն ձախ թոքերի սկզբնավորումների: Շնչափողը զարգանում է շնչառական ուղու ակոսաձն խորության միջանկյալ մասից ն բաժանվում է կերակրափողից առջնի աղիքի ներքին պատի կողմնային երկարավուն ծալքերով, որոնք աճում են իրար դեմ հանդիման. այդ նույն ծալքերն առջնում առանձնանում են կոկորդի սկզբնավորումը:

Նկ. 96. Թոքերի, սրտի զարգացման ն կրծքի խոռոչի շճաթաղանթի հետ դրանց փոխհարաբերությունների գծապատկեր (զարգացման աստիճանականությունը ցույց է տրված նկարների Ա, Բ, Գ, Դ, Ե համարներով): 1-Նյարդային խողովակ, 2-թիկնալար, 3-առջնի աղիքային խողովակ, 3'-կերակրափող, 4-սիրտ, 5շնչափող (ն թոքերի սկզբնավորումը), 5', 5'', 5'''-թոք, 6-ընդհանուր գլխավոր երակ (Կյուվեի ծորան), 7-աորտա, 8-վերին միջընդերք, 9-ստորին միջընդերք, 10-մեզոկարդիա, 11-միջնորմ, 12-մարմնի պատը, 13-կողային պլնրա, 14-թոքային պլնրա, 15-սրտապարկ (պերիկարդ), 16-էպիկարդ, 17պերիկարդային խոռոչ, 18-ապագա սրտապարկի ծալք (15):

Աջ ն ձախ թոքային ցողուններն աճելով առանցքային ցնցուղների մեջ, ըստ թոքերի բլթերի քանակի, տալիս են ելուններ` ձախ թոքից գնում են երեք սկզբնական ճյուղեր, իսկ չորս ճյուղեր (շնորհիվ հետին խոռոչային երակով աջ ստոծանային բլթից` լրացուցիչ բլթի առանձնացմանը): յուրաքանչյուր սկզբնական ճյուղ բաժանվում է մի շարք երկրորդական ճյուղերի ն այլն, ձնավորելով ցնցուղային ծառը: Ալվեոլները զարգանում են ալվեոլային

ցնցուղիկների լուսանցքի ներսի ծալքերի` ալվեոլային մուտքերի ն ալվելային պարկերի (ձագարների) ձնով: Թոքերի սկզբնավորումը (նկ. 96Բ-5) ներաճում է ցելոմի (9) շճաթաղանթի ստորին միջընդերքի մեջ ն փոխարկվելով աջ ն ձախ թոքերի (Գ-5') լրացնում է աջ ն ձախ պլնրային պարկերը (Դ-5'', Ե-5''') տանելով իր հետնից միջնորմի շճային թերթիկը: Այդ թերթիկը դառնում է թոքային պլնրա: Կերակրափողը (3') մնում է միջնորմի պլնրայի թերթիկների միջն: Սիրտը (4) տեղաշարժվում է դեպի հետ` կրծքի խոռոչը ն իր զարգացման պարբերաշրջանն ավարտում է նույնպես կրծքի խոռոչի ստորին միջընդերքում` թոքերի տակ (Բ-4): Դրանցից վեր, կողմնային մասերից տեղափոխվում են դեպի միջընդերքը աջ ն ձախ հիմնական ընդհանուր ծորանները (Կյուվեի ծորանները) (Բ-6), որոնք իրենց հետ տանում են շճաթաղանթի առպատային թերթիկի (9) ծալքերը: Այդ (աջ ն ձախ) ծալքերը բաժանում են պերիկարդիալ (սրտի շուրջը) խոռոչը վերին պլնրային խոռոչից: Թոքերի ստորին սուր ծայրն աստիճանաբար ծածկում է (Դ) սրտապարկը ն մոտենում է իր բնականոն դիրքին արդեն ձնավորված օրգանիզմում (Ե):

ՁԻՈՒ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ՔԹԻ ԽՈՌՈՉ

Ձիերի քթի խոռոչը– –Ըavսm ոaՏi բավականին ուժեղ երկարացած է ն առջնից դեպի հետ (դեպի հոտառական շրջանը) լայնանում է, դառնում խիստ ծավալուն: Այն ամբողջությամբ ընկած է գանգի դիմային բաժնում ն արտաքինից –ոaՏսՏ, որն առանց ակնհայտ ձնավորում է կենդանու դունչը, վերջինը կոչվում է քիթ– սահմանների անցնում է հարնան մասերին: Դրա վրա ընդունված է տարբերել` քթի մեջք– –dorՏսm ոaՏi, որպես քթի խոռոչի առաստաղ, քթի աջ ն ձախ կողմնային մասեր, որոնք տեղավորված են քթի մեջքի ն թշերի միջն, քթի ծայր– –aքex ոaՏi մուտքի անցքերով` ռունգներով, ն քթի արմատ–radix ոaՏi, որն անցնում է դեպի ճակատի հատվածը: Քթի խոռոչը` քթի միջնապատով բաժանված է աջ ն ձախ համաչափ կեսերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մուտքի (ռունգ) ն ելքի (խոան) անցքեր: Քթի խոռոչում տարբերում են նան առաստաղ, հատակ ն կողմնային պատեր, որը հանդես է գալիս քթախեցիներով ն լաբիրինթոսով ն ներսի պատ, որը հարթ է ու հանդես է գալիս որպես քթի միջնապատ: Քթի միջնապատը– –Տeքtսm ոaՏi (նկ. 98-2) դեպի հետ (դեպի գանգի խոռոչը) իր հիմքում պարունակում է մաղոսկրի ուղղահայաց թիթեղը, իսկ դրա մնացած առջնի մասը կազմված է ապակենման (հիալինային) աճառից, որի շնորհիվ էլ կոչվում է քթի աճառային միջնապատ– –Տeքtսm ոaՏi ԸartilaջiոeՏ Տ. Ըartilaջo Տeքti ոaՏi: Աճառային միջնապատի վերին թեթնակի «1»-աձն հեռացող եզրը հենվում է քիթ ն ճակատ ոսկորներին: Միջնապատի ստորին հաստացած եզրը տեղավորված է խոփոսկրի ակոսի մեջ` ժանիք ն 4–րդ սեղանատամի ուղղության միջն եղած հատվածում, այդ եզրը յուրաքանչյուր կողմից միացած է բարակ պատերով օժտված աճառային փոքր խողովակի հետ, որը հանդիսանում է խոփաքթային օրգանի–orջaոoո vomeroոaՏale նեցուկը: Քթի ծայրի շրջանում, քթի աճառային միջնապատը դուրս է ցցվում ազատ կերպով, ընդ որում դրա վերին եզրից դեպի կողմ «1»- աձն հեռանում են աճառային նեղ թիթեղներ, որպես վերին կողմնային աճառներ–ԸartilaջiոeՏ քarietaleՏ, որոնք առաջացնում են քթի խոռոչի առաստաղը: Միջնապատի ստորին եզրի վրա քիմքային զույգ աճառային ելունը փակում է քիմքային ճեղքերը– –fiՏՏսrae քalatiոae: Միջնապատի ծայրային մասը կամ ունի հոդային մակերես թնանման աճառների հետ հոդավորվելու համար, կամ թե ուղղակի միանում է դրա հետ շարակցական հյուսվածքի միջոցով:

Ռունգները (քթածակերը)–ոareՏ իրենց ձնով շուռ տված ստորակետի նմանվող ճեղքաձն գոյացություններ են, որոնց ստորին մասը` լայն է, իսկ վերինը` նեղ: Յուրաքանչյուր անցք սահմանափակված է քթի ներսի ն կողմնային թներով– –ala ոaՏi medialiՏ et lateraliՏ (նկ. 97-1, 2): Քթի թները գոյացել են մաշկի ծալքերով, որոնց հիմքում ընկած են թնանման աճառները ն քթի մկանները: Քթի թների մաշկի վրա համեմատաբար բարակ ծածկող մազերի մեջ ցրված են հաստ, շոշափելիքի մազեր:

Նկ. 97. Ձիու գլխի դիմային մասը: 1–Քթի ներսի թն, 2–քթի կողմնային թն, 3–կեղծ ռունգ, 4-արցունքաքթային խողովակի անցքի դիրքը, 5–քթի թմբուկ, 5'-փափուկ քթի պատի կտրված ն շուռ տված մասը, 6–վերին շրթունքի վրա գտնվող ակոս (ֆիլտր):

Քթի թնանման աճառները– –ԸartilaջiոeՏ alareՏ (98-3) ունեն ուռուցիկ եզրերով մեկմեկու միացած երկու կիսալուսնի տեսք: Յուրաքանչյուր (աջ ն ձախ) աճառի վրա տարբերում են վերին մաս` թիթեղ– –lamiոa (3) ն ստորին եղջյուրիկ–Ըorոսa (35): Այդ թիթեղը ծառայում է քթի ներսի քնի վերին մասի նեցուկը, իսկ եղջյուրիկը ներսի ն ստորին կողմից շրջապատում է ռունգը ն իր ծայրով մտնում է քթի կողմնային թնի մեջ (նկ. 97-2): Թնանման աճառները քթի միջնապատի ծայրի համեմատ չափազանց շարժուն են: Ուժեղ շնչառության ժամանակ քթի ներսի թնը, թնանման աճառի թիթեղների սահմաններում, վեր է բարձրանում, ն այդ դեպքում դրա մուտքի անցքը դառնում է ընդարձակ: Այդ գործողությունն իրականանում է քթի խոտորնակի մկանի–m. traոՏverՏսՏ ոaՏi կծկման շնորհիվ, որին օգնում են ռունգների հատվածում վերջացող դեմքի մյուս մկանները: Քթի կողմնային պատը, քթոսկրների ն կտրիչոսկրների քթային ելունների միջն եղած եռանկյունաձն տարածությունում գոյացնում է փափուկ քիթ– –ոaՏսՏ ԸսtaոeսՏ: Դրա հիմքը կազմում է շարակցահյուսվածքային թիթեղը, որը քիթը լայնացնող մկանների շնորհիվ ընդունակ է լարվելու: Այդ թիթեղն արտաքինից պատված է մաշկով, իսկ ներսից` քթի լորձաթաղանթով: Փափուկ քթի վերին մասում գտնվում է հատուկ, միայն ձիերի համար բնորոշ, 5-7 սմ երկարություն ունեցող մաշկային կոնաձն արտափքում, որն իր կույր ծայրով ուղղված է դեպի հետ ն կոչվում է քթի դիվերտիկուլ կամ քթի թմբուկ– , –divertiԸսlսm ոaՏi (նկ. 97-5): Քթի թմբուկն իր սկզբի երրորդ մասում լայն ճեղքով միանում է քթի խոռոչին: Այդ ճեղքի առկայությամբ ապահովվում է ռունգների

ուժեղ լայնացումը: Քթի թմբուկին պատող մաշկը ծածկված է բարակ մազիկներով: Դիվերտիկուլի մուտքը տեղավորված է ռունգի վերին մասում:

Նկ. 98. Ձիու քթի աճառները: 1–Քթոսկրի ծայրեր, 2–քթի աճառային միջնապատ, 2'–վերին կողմնային աճառ, 3–թնանման աճառի թիթեղ, 3'–դրա եղջյուրիկը, 4–«Տ»–աձն աճառ, 5–քթի կողմնային մկան («Տ»–աձն աճառը բարձրացնող մկան):

Նկ. 99. Ձիու քթի աջ խոռոչի սղոցվածքը: 1–Քթի վերին մուտք, 2–միջին մուտք, 3–ստորին մուտք, 4, 4', 4''–քթի վերին խեցի, 4–խեցու առջնի, 4'–հետին բաժինները բացված են, 4''–դրանց միջն գտնվող միջնապատը, 5, 5', 6–ուղիղ ծալքեր, 7, 7'–ստորին (ծնոտային) խեցի (դրա առջնի ն հետնի բաժինները բացված են), 7''-դրանց միջն գտնվող միջնապատը, 8–հատակի ծալք, 9 – թնանման ծալք, 10, 10'–ճակատային ծոցերի հետին ն առջնի հատվածները, դրանց միջն գտնվող միջնապատ, 11, 12–գանգի խոռոչ, 13–մաղոսկրի լաբիրինթոս, 14–սեպոսկրի ծոց:

Արտաքին մաշկը քթի թներից անցնում է դրանց ներսին մակերեսը ն պատում է քթի խոռոչի առջնի մասը` գոյացնելով դեպի հետ շարունակվող` վերին մասում 2 սմ, ներսին մասում` 2–4 սմ, կողմնային մասում` 4-6 սմ ն ոտորին մասում` 7 սմ երկարությամբ` քթի նախադուռ– –veՏtibսlսm ոaՏi: Քթի նախադռան մաշկը պիգմենտավորված է ն պարունակում է ճարպային գեղձեր: Նախադռան հատվածում` քթի ստորին անկյան մոտ, մաշկի ն լորձաթաղանթի սահմանում գտնվում է արցունքաքթային

խողովակի ելքային անցքը, որն ունի հարթ երկարավուն փոսի ձն ն օժտված է ուղիղ եզրերով (4): Երբեմն այդ անցքը լինում է կրկնակի: Քթի խոռոչը ներսից պատող լորձաթաղանը գոյացնում է բազմաթիվ ծալքեր, որոնք ձնավորում են քթի խոռոչի կողմնային պատերի վրա վերին ն ստորին քթախեցիներ, իսկ խոռոչի հետին մասում` մաղոսկրի լաբիրինթոսը: Այդ ծալքերի հիմքում ընկած են ոսկրային քթախեցիները ն մաղոսկրի ոսկրային լաբիրինթոսը: Վերին քթախեցիներից– –ԸoոԸհa dorՏaliՏ Տ. ոaՏaliՏ (նկ. 99-4) դեպի քթի նախադուռը լորձաթաղանթն անցնում է երկու ուղիղ ծալքերի– –քliԸae reԸtae (5), որոնք իրարից բաժանված են երկայնակի ընթացող փոքրիկ ակոսով: Դեպի առաջ դրանք երկուսն էլ ձուլվում են իրար` առաջացնելով մեկ ուղիղ ծալք, որն անհետանում է ռունգների մոտ: Քթախեցին դեպի հետ շարունակվում է մինչն մաղոսկրի մաղանման թիթեղը ն ուժեղ նեղանում է լաբիրինոսի վերին մասում: Ստորին քթախեցուց– –ԸoոԸհa veոtraliՏ Տ. maxillariՏ (7, 7') լորձաթաղանթը դեպի առաջ նույնպես առաջացնում է երկու ուղիղ ծալք: Դրանցից վերին` թնային ծալքը– –քliԸa alariՏ, նրանում ներդրված «Տ»-աձն աճառով «Տ»– -Տartilaջo Տiջmoidea պահվում է բացված վիճակում ն հարթվելով վերջանում է քթի թնանման աճառի թիթեղի մոտ: Ստորին` հատակի ծալքը (8) նույնպես շարունակվելով դեպի ռունգներն անհետանում է: Ստորին քթախեցու հետին ծայրը հասնում է այն հարթության վրա, որն անցնում է հետին սեղանատամի մոտով, ու անհետանում խոանի պատի ներսի հատվածում:

Նկ. 100. Ձիու գլխի կտրվածքը միջին սագիտալ հարթությամբ: 1–Վերին շրթունք, 2–ստորին շրթունք, 3–կզակ, 4–քթի աճառային միջնապատ, 5–լեզու, 6–ըմպան, 7–քթըմպանային անցք, 8–ըմպանակերակրափողային անցք, 9–կերակրափող, 10–ըմպանակոկորդային անցք, 11–կոկորդի նախադուռ, 12–շերեփաձն (բրգաձն) աճառ, 13–ձայնային ելուն, 14–բուն կոկորդի խոռոչ, 15–շնչափող, 16–բերանի խոռոչ, 17–փափուկ քիմք, 18բերանաըմպանային անցք, 19–մակկոկորդ, 20-գլխուղեղ, 21–ճակատային ծոցեր:

Քթախեցիները քթի խոռոչի յուրաքանչյուր կեսը բաժանում են քթի վերին, միջին ն ստորին մուտքերի, որոնք քթի ընդհանուր մուտքով միանում են իրար: Քթի վերին մուտքը– –meatսՏ ոaՏi dorՏaliՏ (() նեղ է, տեղավորված է քթախեցուց վեր ն կույր ձնով վերջանում է մաղանման թիթեղի մոտ:

–meatսՏ ոaՏi mediսՏ (2) փոքր–ինչ ավելի Քթի միջին մուտքը– ընդարձակ է ն գլխավորը, այն խորանում է քթախեցիների միջն ն ծառայում է բացի դեպի հոտառական հատվածը ն խոանն անցնելու մուտք, այն նույնպես հաղորդակցվում է հարքթային բոլոր խոռոչների (ծոցերի) հետ: Այսպես, միջին մուտքից ճեղքաձն անցք է ընթանում դեպի երկու քթախեցիների խոռոչները, իսկ ստորին քթախեցու խոանային ծայրի մոտ 5-րդ ն 6-րդ սեղանատամների մակարդակի վրա սկսվում է քթածնոտային մուտքը, որն ընթանում է դեպի ծնոտային ծոցը: Այդ մուտքի միջով կարելի է ներթափանցել ճակատային ծոցը, քանի որ ծնոտային ն ճակատային ծոցերի միջն գոյություն ունի բավականին ակնհայտ (4–4,5 սմ երկարությամբ ն 2,5-3,5 սմ լայնությամբ) անցք, որն ընկած է մոտավորապես աջ ն ձախ աչքերի ներսի անկյունների մակարդակի ուղղությամբ անցնող գծի վրա: Ծնոտային ծոցերի միջով քթի խոռոչից ուղիներ են ընթանում նան դեպի քիմքային ծոցը: Քթի ստորին մուտքը– –meatսՏ ոaՏi veոtraliՏ (3) ավելի ընդարձակ է ն ընթանում է դեպի խոանները: Այն տեղավորված է ստորին քթախեցու ն քթի հատակի միջն: Քթի ընդհանուր մուտքը– –meatսՏ ոaՏi ԸommսոiՏ գտնվում է քթի միջնապատի ն քթախեցիների միջն: Շնչառական հատվածի լորձաթաղանթը պատված է թարթիչավոր էպիթելով, վարդագույն է, իսկ հետին` հոտառական հատվածի լորձաթաղանթը պատած է հոտառական էպիթելով, որն առաջինից տարբերվում է իր թեթնակի դեղնագույն երանգով: Լորձաթաղանթի տակ ընկած է ուժեղ զարգացած երակային ցանցավորություն, որն առանձնապես ակնհայտ է շնչառական հատվածում:

ԿՈԿՈՐԴ Կոկորդը– –laryոx շնչառական խոռոչավոր կենտ օրգան է: Այն ծառայում է ոչ միայն քթի խոռոչից ն ըմպանից դեպի շնչափողն ու թոքերն օդն անցնելու համար, այլն հանդիսանում է որպես ձայնային օրգան: Կոկորդը կազմված է նեցուկից, որն իր մեջ է ընդգրկում հինգ աճառ ն դրանց վրա ազդող մկաններից: Ներսից այն պատված է լորձաթաղանթով: Կոկորդը կապված է ենթալեզվային ոսկորի հետ, ինքը պահում է շնչափողի առջնի ծայրը ն ծառայում է որպես նեցուկ ինչպես իր ընդհանուր ն սեփական մկանների, այնպես էլ ըմպանի հետին սեղմիչ մկանների կպման համար: Կոկորդը տեղավորված է պարանոցի առջնի մասում, լեզվից անմիջապես հետ ն ըմպանից ցած: Կոկորդի նեցուկը: Մատանիաձն (օղակաձն) աճառ– ( ) -Ըartilaջo ԸriԸoiջea (նկ. 101-1, նկ. 102-17 , հանդիսանում է կոկորդի հիմնական մասը: Այն բաղկացած է` աղեղից– –arԸսՏ (2), (( ն դրա վերին մասում ընկած թիթեղից– –lamiոa ((), (0), որը միջին սագիտալ գծում ունի կատարաձն մկանային ելուն– –քroԸeՏՏսՏ mսՏԸսlariՏ նկ. 102-14): Մկանային ելունը թիթեղի արտաքին մակերեսը բաժանում է թեթնակի փոսիկաձն երկու մակերեսների, որոնք ծառայում են վայր մատանիաշերեփաձն վերին մկանի կպման համար: Թիթեղի առջնի եզրի վրա աջ ն ձախ կողմերից տեղավորված են հոդային մակերեսներ– –faԸieՏ artiԸսlariՏ arytaeոoidea (135 ` շերեփաձն աճառների հետ հոդավորվելու համար: Դրա հետին, թեթնակի բարակած ն կտրտված եզրը հենվում է շնչափողի առաջին օղակին: Թիթեղի` մատանիաձն աղեղի անցման շրջանում, յուրաքանչյուր կողմում գտնվում են փոքրիկ հոդային մակերեսներ– –faԸieՏ artiԸսlareՏ tհyroidea (2 ` վահանաձն աճառի հետին եղջրիկների հետ հոդավորվելու համար: Թիթեղը ն աղեղը ձիերի մոտ առաջացնում են ուղիղ անկյուն: Վահանաձն աճառը– –ԸartilaԸo tհyroidea նկ. 101-2, նկ. 102-11 Ե , ձնավորում է կոկորդի ստորին ն կողմնային պատերը: Դրանում տարբերում են երկու ռոմբաձն կողմնային թիթեղներ– –lamiոa tհyroidea, որոնք իրար հետ միացած են նեղ միջանկյալ մասով` մարմնով: Մարմնից դեպի հետ գտնվում է վահանաձն

–iոԸiՏսra tհyroidea աճառի հետին խոր կտրույճը– ԸaսdaliՏ նկ. 102-2 : Մարմինը միջին մասում օժտված է թույլ արտահայտված կոկորդային հաստացումով (ադամախնձոր)– –քromiոeոtia laryոջea: Յուրաքանչյուր կողմնային թիթեղի արտաքին մակերեսը թեթնակի ուռուցիկ է ն սահմանազատված է շեղ գծով-liոea obliջսa, մկանների կպման համար, երկու եռանկյունաձն մակերեսների: Վերին եզրը հետին եզրի անցման հատվածում առաջացնում է հետին եղջյուրիկը– –Ըorոսa aborale 14 , 4 ` մատանիաձն աճառի հետ հոդավորվելու համար: Վերին եզրի վրա` դրա առջնում, գտնվում է առջնի եղջյուրիկը`– –Ըorոս orale 13 , 3 ` ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղի հետ հոդավորվելու համար: Այդ ելունն առջնի եզրից անջատված է վահանային ճեղքով– –fiՏՏսra tհyreoidea: Առջնի եղջյուրիկի առջնի հատվածը միացած է թիթեղի առջնի եզրի հետ կապանով, որի հետնի –forameո ճեղքում ձնավորվում է վահանային անցքը– tհyreoideսm, որով անցնում է կոկորդի առջնի նյարդը: Շերեփաձն (բրգաձն) աճառներ– –ԸartilaջiոeՏ arytaeոoideae նկ. 101-3, նկ. 102-111 , ունեն ոչ ճիշտ եռանկյունաձն բուրգերի տեսք: Դրանց առջնի վերին անկյունը կարթաձն պտտված է դեպի վեր ն ընկած է կոկորդի առջնի եզրում: Դրա կարթը կազմված է առաձիգ էլաստիկ աճառից ն կոչվում է եղջյուրիկային աճառ– –Ըartilaջo ԸorոiԸսlata նկ. 102-6 : Դեպի վահանաձն աճառի մարմնի ստորին մասն ուղղված անկյունը իրենից ներկայացնում է ձայնային ելուն– –քroԸeՏՏսՏ voԸaliՏ 7 , որին կպչում է ձայնային կապանը 8 : Աճառի միջին մասի (կամ մարմնի) արտաքին մակերեսը հիմքին մոտիկ մկանային լայն կատարով– –ԸriՏta mսՏԸսlariՏ 9 սահմանազատված է երկու եռանկյունաձն մակերեսների: Դրանցից մեկն ուղղված է դեպի վեր, իսկ մյուսը` կողմ ն կպչում է վահանաձն աճառի կողմնային թիթեղի ներսի մակերեսին: Աճառներն ընկած են միմյանց մոտ` մատանիաձն աճառի առջնի եզրից առաջ, որի հետ էլ հոդավորվում են իրենց հոդային մակերեսներով:

Նկ. 101. Ձիու կոկորդի կմախքը: 1–Մատանիաձն աճառ, 2–վահանաձն աճառ, 3–շերեփաձն աճառ, 4–մակկոկորդ, 5–ենթալեզվային ոսկրի մեծ (կոկորդային) եղջյուրներ, 6–լեզվային ելուն, 7–փոքր եղջյուրներ, 8–միջին (հերյունաենթալեզվային հատոն կտրված է), 9, 10–շնչափողի առջնի երկու օղակներ, 11– մատանիաձն աճառի թիթեղ, 12–մատանիաձն աճառի աղեղ, 13–վահանաձն աճառի առջնի ն, 14հետին եղջյուրներ, 15–վահանաձն աճառի անցք` կոկորդային նյարդի համար, 16– լորձաթաղանթով պատած եղջյուրիկային աճառ:

Մակկոկորդային աճառը– -Ըartilaջo eքiջlottidiՏ նկ. 101-4, նկ. 102-1 Ա առաջացնում է մակկոկորդի նեցուկը– -eքiջlottiՏ ն ունի տերնի ձն, որի հիմքից երկու կողմերով հեռանում են մեկական սեպաձն աճառ– Ըartilaջo ԸսոeiformiՏ նկ. 102-5 : Մակկոկորդն իր հիմքով շարժուն կերպով միանում է վահանաձն աճառի մարմնի վերին մակերեսին, իսկ իր գոգավոր գագաթով ուղղված է դեպի ըմպանը: Այն տեղավորված է քիմքային վարագույրից հետ ն կառուցված է առաձիգ աճառից: Կոկորդի բոլոր աճառներն իրար հետ են միանում հոդերով ն կապաններով նկ. 103 : Հոդերն իրենց հոդապարկերով գտնվում են` 1) վահանաձն աճառի հետին եղջյուրիկների ն մատանիաձն աճառի միջն, 2) վահանաձն աճառի առջնի եղջյուրիկների ն ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղերի միջն, 3) շերեփաձն ն մատանիաձն աճառների միջն 8, 8' :

Նկ. 102. Կոկորդի առանձին աճառներ: 1-Մակկոկորդային աճառ` Ա–ձիու, Բ–խոշոր եղջերավորի, Գ–խոզի, Դ–շան: 11-Վահանաձն աճառը ստորին մակերեսից` Ե–ձիու, Զ–խոշոր եղջերավորի, Է–խոզի, Ը–շան: 111–ձախ շերեփաձն աճառ, 17-մատանիաձն աճառն աջից: 1–Առջնի կտրույճ, 2–հետին կտրույճ, 3–առջնի եղջրիկ, 4–հետին եղջրիկ, 5–սեպաձն աճառ, 6– եղջրիկային աճառ, 7–ձայնային ելուն, 8–ձայնային կապան, 9–մկանային կատար, 10–թիթեղ, 11– աղեղ, 12–վահանաձն աճառի հետ հոդավորվող մակերես, 13–շերեփաձն աճառի հետ հոդավորվող մակերես, 14–մկանային ելուն:

Կապանները մատանիաձն աճառը կապում են շնչափողի առաջին օղակի հետ 15 , մատանիաձն աճառը` վահանաձն աճառի, վահանաձն աճառի առջնի եզրը` ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղի, վահանաձն աճառի մարմինը` մակկոկորդի հիմքի հետ 12, 12' , շերեփաձն աճառներն իրար հետ` դրանց հետին անկյան մասում: Լորձաթաղանթը լեզվից ն ըմպանից անցնում է մակկոկորդի ն շերեփաձն աճառների եղջյուրիկների վրա` ձնավորելով դրանց միջն շերեփամակկոկորդային ծալքեր– –քliԸae aryeքiջlottiԸae նկ. 104-5 , այնուհետն այն սփռվում է կոկորդի ներսը ն շարունակվում է դեպի շնչափողը: Կոկորդի կողմնային պատերի վրա շերեփաձն աճառների ձայնային ելունների ն վահանաձն աճառի մարմնի միջն ձնավորվում են երկրորդ զույգ ծալքերը, այսպես կոչված` ձայնային շրթունքներ– –labia voԸalia 7 , որոնց հիմքը կազմում են ձայնային կապանները ն ձայնային մկանները: Կոկորդի խոռոչի– –Ըavսm lariոջiՏ ձայնային շրթունքների առջնի մասում ընկած տարածությունը կոչվում է կոկորդի նախադուռ– – veՏtibսlսm lariոջiՏ, որը կապված է կոկորդի հետ կոկորդային մուտքով– – aditսՏ laryոջiՏ, որը գտնվում է մակկոկորդի ն շերեփաձն աճառների միջն:

Նկ. 103. Ձիու կոկորդի կապանները: Ձախ կեսի ներքին մակերեսը` 1–մակկոկորդ, 2,3–վահանաձն աճառ, 4–շերեփաձն աճառ, 5–դրա եղջյուրիկային աճառ, 6–մատանիաձն աճառ, 7–շնչափողի առաջին օղակ, 8, 8'մատանիաշերեփային հոդի հոդապարկ, 9–փորոքային կապաններ, 10–վահանաձն աճառի անցք, 11, 11'–ձայնային կապաններ, 12, 12'–վահանամակկոկորդային կապան, 13–ձայնային մկան, 14– փորոքային մկան, 15–մատանիաշնչափողային կապան:

Կոկորդի նախադռան լորձաթաղանթը ն ձայնային շուրթերը պատած են բազմաշերտ տափակ էպիթելով, որը ձայնային շուրթերի առջնում աջից ն ձախից գոյացնում է արտափքումներ, որոնք կոչվում են կոկորդի կողմնային փորոքներ– –veոtriԸսlսՏ lariոջiՏ lateraliՏ նկ. 104-8 : Փորոքների առջնի եզրը կոչվում է փորոքային ծալք– –քliԸa veոtraliՏ 6 , որի հիմքն է կազմում փորոքային մկանը: Փորոքային շրթունքների ն շերեփաձն աճառների միջն եղած տարածությունը կոչվում է ձայնային ճեղք– –rima ջlottidiՏ: Դրա վերին մասը, որը գտնվում է շերեփաձն աճառների ձայնային ելունների միջն, կոչվում է շնչառական մաս–

–ջlottiՏ reՏքiratoria: Ճեղքի ստորին մասն ընկած է ձայնային շրթունքների միջն, դա էլ ձայնային մասն է– –ջlottiՏ voԸaliՏ: Ձայնային շրթունքների հետին տարածությունը հանդիսանում է կոկորդի հետին –Ըavսm lariոջiՏ Ըaսdale: Դրան պատող խոռոչը– լորձաթաղանթը օժտված է թարթիչավոր էպիթելով: Կոկորդի մկանները: Կոկորդի մկանները նկ. 105 ներկայացված են երկու խմբով. որոնցից մեկը, այն է` կրծքավահանային մկանը– –m. ՏterոotհyreoideսՏ (5 , կերը կուլ տալուց հետո ամբողջապես ազդում է կոկորդի վրա, ú քաշում է կոկորդը դեպի հետ, ենթալեզվավահանային մկանը– –m. հyotհyreoideսՏ (3 , կուլ տալու գործողության ժամանակ կոկորդը քաշում է դեպի առաջ: Նշված մկանները համարվում են որպես կոկորդի ընդհանուր մկաններ:

Նկ. 104. Ձիու կոկորդը: Վերին պատը կտրված է երկարությամբ ն հեռացված է իրարից: 1–Մակկոկորդ, 2, 2'–շերեփափաձն աճառ, 3–մատանիաձն աճառի թիթեղի կտրվածքը, 4– շնչափողի առաջին օղակ, 5–շերեփամակկոկորդային ծալք, 6–փորոքային ծալք, 7–ձայնային շրթունքներ, 8–մուտք դեպի կոկորդի կողմնային փորոքները, 9–կոկորդի միջին փորոքները, 10– ատանիաշերեփային վերին մկան, 11–շերեփային խոտորնակ մկան, 12–կոկորդի հետին խոռոչը:

Մյուս խումբը, կոկորդի սեփական մկանների խումբն է, որն իր հերթին կարելի է բաժանել երկու ենթախմբի` դրանցից մի ենթախումբը ուժեղ շնչառության ժամանակ

լայնացնում է կոկորդի մուտքը, իսկ մյուս ենթախմբի մկանները կուլ տալու ժամանակ փակում են դրա մուտքը: Դրան է միանում նան ձայների արձակումը: Մուտքի լայնացման համար, որը միաժամանակ կապված է ձայնային շրթունքների լարման հետ, կան հետնյալ մկանները: Մատանիաշերեփային վերին մկանը– –m. ԸriԸoarytaeոoideսՏ dorՏaliՏ 19 սկսում է մատանիաձն աճառի թիթեղի վերին մակերեսի վրա գտնվող մկանային կատարից, լայնանում է ն առաջացնում համեմատաբար ուժեղ զարգացած փորիկ ն ջլային մասով վերջանում է շերեփաձն աճառի մկանային կատարի վրա: Բարձրացնելով շերեփաձն աճառները` հանդիսանում է մուտքը բացող ն ձայնային շրթունքները լարող ամենաուժեղ մկաններից մեկը: Մատանիավահանային մկանը– –m. ԸriԸotհyreoideսՏ 14 սկսվում է մատանիաձն աճառի աղեղի արտաքին մակերեսից ն թեք ձնով բարձրանալով վեր ու առաջ, վերջանում է վահանաձն աճառի հետին եզրի երկարությամբ դրա արտաքին մակերեսի վրա: Իր կծկումով այն իջեցնում է վահանաձն աճառը ն դրանով իսկ ձգում` ձայնային կապանները: Ենթալեզվամակկոկորդային մկանը– ú –m. հyoeքiջlottiԸսՏ երկու գլխիկներով սկիզբ է առնում ենթալեզվային ոսկրի մարմնից, որի գունատ փոքրիկ փորիկը գտնվում է լեզվամակկոկորդային միջին ծալքում ն վերջանում է մակկոկորդի հիմքի մոտ: Կուլ տալու գործողությունից հետո այն արագ կերպով վերադարձնում է մակկոկորդն այն դրության, որը հատուկ է դրան շնչառության ժամանակ:

Նկ. 105. Ձիու կոկորդի մկանները: Ձախ կողմի վահանաձն աճառի մի մասը հեռացված է: 1-Ենթալեզվային ոսկրի ներլեզվային ելուն, 2-ենալեզվային ոսկրի փոքր ն 3-մեծ եղջյուրներ, 4– վահանաձն աճառ, 5–մատանիաձն աճառ, 6–մակկոկորդ, 7–շերեփաձն աճառ, 8–շնչափող, 9– շերեփաձն աճառի մկանային կատար, 10–վահանային գեղձ, 11–կոկորդի կողմնային փորոքներ, 12–եղջրաենթալեզվային մկան, 13–ենթալեզվավահանային մկան, 14–մատանիավահանային մկան, 15–կրծքավահանային մկանի ծայր, 16-փորոքային մկան, 17–ձայնային մկան, 18– մատանիաշերեփային կողմնային մկան, 19–մատանիաշերեփային վերին մկան, 20–շերեփային խոտորնակի մկան:

Կոկորդի նեղացման ն ձայնային շրթունքների թուլացման խմբի մեջ են մտնում հետնյալ մկանները: Մատանիաշերեփային կողմնային մկանը– –m. ԸriԸoarytaeոoideսՏ lateraliՏ 18 իր հետին մասով ծածկված է վահանաձն աճառով, սկիզբ է առնում մատանիաձն աճառի աղեղից ն վերջանում է

շերեփաձն աճառի հետին մասի կողմնային կատարին: Մկանն իր կծկմամբ իջեցնում է շերեփաձն աճառը ն ձայնային ելունը պտտում է դեպի ներս: Ձայնային մկանը– –m. voԸaliՏ (7 տեղավորված է ձայնային շրթունքի զանգվածում, սկիզբ է առնում վահանաձն աճառի մարմնի ներսի մակերեսից ն վերջանում է շերեփաձն աճառի ձայնային ելունի վրա: Փորոքային մկանը– –i. veոtriԸսlariՏ (6 գտնվելով ձայնային կապանների առջնում համարյա թե ձգվում է նախորդ մկանին զուգահեռ: Այն սկսվում է ձայնային մկանի մոտից ն վերջանում է շերեփաձն աճառի մկանային ելունի վրա, որի մի մասը աղեղաձն շրջանցելով շերեփաձն աճառը միանում է մյուս կողմի նույնանուն մկանին: Շերեփային խոտորնակ մկանը– –m. arytaeոoideսՏ traոՏverՏսՏ 20 տեղավորված է լայնական դրությամբ շերեփաձն աճառների վերին մասում` կամրջաձն ընկած է դրանց աջ ն ձախ մկանային կատարների միջն: Այդ կատարները ծառայում են որպես մկանների կպման տեղեր, ընդ որում միջին սագիտալ գծում 2 կեսերի մկանային կամրջակները ձուլվում են իրար: Ձայնային մկանի հետ միասին կծկվելով այն թուլացնում է ձայնային կապանները:

Նկ. 106. Ա-Ձիու կոկորդի լայնակի կտրվածքը` ձայնային ճեղքից առաջ: 1-Վահանաձն աճառ, 2-շերեփաձն աճառ, 3-մակկոկորդ, 3'-դրա սեպաձն աճառներ, 4-ձայնային շրթունքներ, 5-ձայնային ճեղքի շնչառական մաս, 5'-դրա ձայնային մաս, 6-մուտք դեպի ձայնային կողմնային փորոքներ, 7-մկանների կտրվածք, Բ-շնչափողի լայնակի կտրվածք` 8-շնչափողի աճառային օղակ, 9-լորձաթաղանթ, 10-շնչափողի խոտորնակ մկան, 11-խոտորնակ թաղանթ կամ օղակի կապան, 12-նոսր շարակցական հյուսվածք:

ՇՆՉԱՓՈՂ Շնչափողը– , –traԸհea նկ. 107-1 , ծառայում է օդի շրջանառության համար, այն է` կոկորդից դեպի թոքերը ն հակառակը: Շնչափողը բաց լուսանցքով օժտված սնամեջ խողովակ է, որի աճառային նեցուկը կազմված է առանձին աճառային օղակներից, որոնք իրար հետ միացած են կապաններով ն ներսից պատած է լորձաթաղանթով: Ձիու մինչն 1 մետր երկարություն ունեցող շնչափողը սկսվում է կոկորդից ն պարանոցի հատվածով մտնում է կրծքի խոռոչը: Դրա վերին մասի վրա ընկած է կերակրափողը, իսկ ստորին մակերեսից այն ծածկված է կրծքավահանային, կրծքաենթալեզվային ն կրծքագլխային մկաններով: Մոտավորապես 5–6-րդ միջկողային տարածության ուղղությամբ` սրտի հիմքից վեր, շնչափողը եղանաձն ճյուղավորվում է երկու ցնցուղի (բրոնխի) ն գոյացնում է շնչափողի երկճյուղությունը կամ բիֆուրկացիան– –bifսrԸatio traԸհeae 2 : Շնչափողի լուսանցքը միջին հաշվով ունի 6–7 սմ լայնություն ն 4-5 սմ բաձրություն, այսինքն` դրա կտրվածքը ներկայացնում է լայնակի օվալ (նկ. 106Բ), որը արտաքինից (ստորին կողմից) ուռուցիկ է, իսկ վերնից` տափակած: Շնչափողն ունի 48-60 աճառային օղակներ, որոնցից առաջինը մյուսներից փոքրինչ լայն է, իսկ մնացածները` միատեսակ են: Դրանց ստորին մասը հաստացած է, իսկ վերին ծայրերը` բարակ: Վերջինները կամ բոլորովին իրար չեն մոտենում, կամ անցնում են մեկը մյուսի վրա, ընդ որում կրծքի հատվածում դրանց իրար չհասնող ծայրերը մի շարք տեղերում լրացվում են աճառային ծածկող բարակ թիթեղներով: Շնչափողի լայնակի դրությամբ` դրա վերին պատում, լորձաթաղանթի տակով անցնում են հարթ մկանային խրձերի թելեր, որոնք ձնավորում են շնչափողի խոտորնակ մկանը (10): Այդ մկանը բավականաչափ հեռանալով դրա ծայրերից կպչում է շնչափողի յուրաքանչյուր օղակին: Դրա հետնանքով էլ մկանի ն օղակի պատի ներսի վերին մասի միջն մնում է տարածություն, որը լցված է փուխր (նոսր) շարակցական հյուսվածքով (12): Օղակի ծայրերն իրար հետ միացած են լայնակի թաղանթով– -membraոa traոՏverՏa (11): Շնչափողի առաջին աճառը կապանով կոկորդի մատանիաձն աճառի հետ ամրացած է մատանիաշնչափողային կապանով– liջameոtսm ԸriԸotraԸհeale, իսկ մնացածների միջն գտնվում են օղաձն կապաններ– –liջameոta aոսlaria: Շնչափողի լորձաթաղանթը պատած է թարթիչավոր էպիթելով, որն օղակի ներքին պատի հետ շփման տեղերում սերտ կերպով ձուլված է վերնաճառի հետ: Օղակների միջն եղած տարածություններում լորձաթաղանթի հաստության մեջ ցրված են շնչափողի լորձաշճային փոքրիկ գեղձեր– –ջlaոdսlae traԸհealeՏ1

ԹՈՔԵՐ Թոքերը– –քսlmoոeՏ (նկ. 108) շնչառական զույգ օրգաններ են, որոնց մեջ ներշնչած օդի ն արյան միջն անմիջականորեն իրականացվում է գազափոխանակությունը: Թոքը կազմված է հաղորդակցող ուղիներից` հիմնական ցնցուղներից ն դրա ճյուղավորություններից (ցնցուղային ծառ) ու գազափոխանակության օրգաններից` ալվեոլային մուտքերից, ալվեոլային պարկերից ն ալվեոլներից: Աջ ն ձախ թոքերը– –քսlmo dexter et ՏiոiՏter ծածկված են շճաթաղանթով` պլնվրայով, ն սրտի ու մի շարք այլ օրգանների հետ միասին տեղավորված են կրծքի խոռոչում: Երկու թոքերն ունեն երկայնակի կիսված կոնի ձն, ընդ որում աջ թոքը մեծ է ձախից: Կոնի հիմքն ուղղված է հետ, դեպի ստոծանու ուռուցիկ մակերեսը, որի շնորհիվ էլ աjն թեք կտրված ն գոգավոր է: Բութ գագաթն ուղղված է դեպի առաջ: Ձիերի թոքերն ամբողջությամբ վերցված ծավալուն են: Յուրաքանչյուր թոքի վրա տարբերում են գոգավոր ստոծանային մակերես– –faԸieՏ diaքհraջmatiԸa, որն ուղղված է դեպի

–faԸieՏ ստոծանին, կողային (կողմնային) մակերես– ԸoՏtaliՏ, որը հարում է դեպի կողային պատը, ն միջնորմի (ներսի) մակերես–faԸieՏ mediaՏtiոaliՏ: Ներսի մակերեսի սրտին հարող մասը, որը պարփակված է սրտապարկում, կոչվում է սրտային մակերես–faԸieՏ ԸardiaԸa: Ներսի մակերեսի վրա գտնվում է փոս, որը կոչվում է թոքի դարպաս– –հilսՏ Տ. քorta քսlmoոսm, այդ տեղում գտնվում են ցնցուղները ն թոքային անոթները, որոնք ամբողջությամբ գոյացնում են թոքի արմատը– –radix քսlmoոսm:

Նկ. 107. Խոշոր եղջերավորի ցնցուղային ծառի գծապատկեր: 1–Շնչափող, 2–շնչափողի բիֆուրկացիա, 3–գլխավոր ցնցուղ, 4–խոշոր վերզարկերակային (նախնական կամ շնչափողային) ցնցուղ:

ցնցուղներ,

Բացի մակերեսներից, թոքն ունի ողերին ն կողերի ողնային ծայրերին հարող վերին բութ եզր– -marջo obtսՏսՏ (3) (նրա վրայով առանց սահմանների միմյանց մեջ են անցնում միջնորմային ն կողային մակերեսները), ստորին ն հետին սուր եզր– -marջo aԸսtսՏ (4), այն ցածից սահմանազատում է կողային մակերեսը միջնորման մակերեսից, իսկ հետնից` ստոծանայինից: Թոքերի սուր եզրը սրտի հատվածում ունի զառիվայր սրտային կտրույչ– –iոԸiՏսra ԸardiaԸa, որը դեպի պարանոցը փոքր գագաթային բիլթը– –loքսՏ aքiԸaliՏ (1) անջատում է խոշոր սրտաստոծանային բլթից– –lobսՏ ԸardiaԸodiaքհraջmatiԸսՏ (2):: Աջ թոքի մոտ` դրա ներսի մակերեսի վրա, գոյություն ունի նան լրացուցիչ բիլթ– –lobսՏ aԸԸeՏՏoriսՏ, որն աջ թոքից բաժանվում է այդտեղից անցնող հետին խոռոչային երակով: Յուրաքանչյուր թոքի դարպասի մեջ է մտնում գլխավոր ցնցուղը– – broոԸհսՏ ջeոeraliՏ Տ. քriոԸiքialiՏ (նկ. 107-3): Այն գնում է բութ եզրի զանգվածի միջով

դեպի հետ ն տալիս է թոքի գագաթային բլթի համար ցնցուղ, իսկ հետո էլ` վերին հետին կամ ստորին հետին ուղղությամբ համապատասխան կողմերից գնացող չորս թույլ` վերին ն –broոԸհսՏ maioriՏ (4): Գլխավոր չորս հզոր` ստորին ցնցուղներ– ցնցուղից սկսվող ճյուղերն իրենց ճանապարհին հաջորդաբար բաժանվում են ավելի ու ավելի փոքր տրամագիծ ունեցող ցնցուղների, այնպես որ վերջին հաշվով շնչափողից ձնավորվում է ցնցուղային ծառ: Մոտ 1 մմ տրամագիծ ունեցող ամենափոքր ցնցուղները կոչվում են ցնցուղիկներ կամ բլթակային բրոնխիոլներ– , –broոԸհiolսՏ lobսlariՏ (նկ. 109-1): Դրանց ծայրային ճյուղավորությունները գոյացնում են թոքի առանձին բլթակներ– –lobսli1 Բլթակային ցնցուղիկը բլթակում ճյուղավորվում է ծայրային կամ շնչառական ցնցուղիկների– broոԸհioli reՏքiratorii (9),, որոնք վերջանում են կույր ալվեոլային մուտքերով– –dսԸtսli alveolareՏ (4) իրենց ալվեոլային պարկերով ն ալվեոլներով (թոքային բշտիկներով)– –alveoli քսlmoոսm:

Նկ. 108. Ձիու թոքերի գծապատկեր: Ա-ձախ, Բ-աջ կողմից ն Գ-թոքերի նկարը մի քանի անգամ փոքրացրած: Ա, Բ–1–Գագաթային բիլթ, 2–սրտաստոծանային բիլթ, 4–բութ եզր, 4–սուր եզր, 5–շնչափող: Գ–1–Շնչափող, 2–բութ եզր, 3– սուր եզր, 4–աջ թոք, 5–ձախ թոք: Մարդու մոտ ալվեոլների քանակը հաշվում են 300–400 միլիոն, որն ամբողջությամբ վերցրած կազմում է մոտ 100 քառակուսի մետր շնչառական մակերես: Բնական է, որ ձիու մոտ ալվեոլների քանակը ն դրանց ընդհանուր մակերեսն անհամեմատ շատ է, այն կազմում է մինչն 5000 միլիոն, իսկ ծավալը` մինչն 500 քառակուսի մետր:

Ցնցուղների ճյուղավորման հետ մեկտեղ փոփոխվում է նան դրանց կառուցվածքը, եթե գլխավոր ցնցուղը կառուցվածքով հիշեցնում է շնչափողը, ապա ցնցուղների տրամագծի փոքրացման հետ մեկտեղ դրա աճառային օղակները վերածվելով աճառային թիթեղների դառնում են կարճ ն, վերջապես, բոլորովին անհետանում են: Դրանց փոխարինում են էլաստիկ ն մկանային հյուսվածքները: Պարզ տեսք է ընդունում նան լորձաթաղանթը, ամենից առաջ դրա ենթալորձային շերտը, այնուհետն հիմնային թաղանթը, ն վերջապես էպիթելը, որը դառնում է միաշերտ խորանարդաձն: Լորձաթաղանթի գեղձերի քանակը քչանալով հասնում է մինչն լրիվ անհետացման: Վերջ ի վերջո ալվեոլնները ընդունում են չափազանց պարզ տեսք, այն է` հիմնային թաղանթի ներսի մակերեսի վրա դասավորված է լինում մասամբ խորանարդաձն, բայց գլխավորապես միաշերտ տափակ էպիթել, իսկ դրսից դասավորված են արյան մազանոթները ն քիչ քանակի շարակցական հյուսվածք:

Նկ. 109. Ցնցուղների ծայրային ճյուղավորումներ: Ա–թոքային առաջնային բլթակների գծապատկեր, Բ–թոքի երկու բլթակի արտանկար (դրոշմը) վեց անգամ խոշորացրած: 1-Բլթակային փոքր բրոնխ, 2-բրոնխիոլ, 3–թոքային զարկերակի ճյուղ, 4-ալվեոլային ծորանիկ (մուտք), 5–միջբլթակային շարակցական հյուսվածք, 6–թոքային ալվեոլներ, 7–պլնրա, 8–թոքային երակ, 9–շնչառական բրոնխիոլ, 10–շնչառական մազանոային ցանց, 11-ենթապլնրալ մազանոթային ցանց:

Ցնցուղների ընթացքի ուղղությամբ տարածված է շարակցական հյուսվածք (5), որը ստեղծելով թոքի նեցուկը, ծառայում է որպես նեցուկ շնչառական բլթերի, առանձին շնչառական ցնցուղիկների, ալվեոլային պարկերի ն շատ քիչ քանակ ալվեոլների համար: Յուրաքանչյուր թոքում ցնցուղներին զուգահեռ ճյուղավորվում է թոքային զարկերակ (3), որը շնչառական բլթակներում ճյուղավորվելով վերջիվերջո վերածվում է ալվեոլները հյուսվածապատող մազանոթային ցանցերի (10): Ալվեոլների շուրջը եղած մազանոթային ցանցերից սկսվում են թոքային երակները: Աստիճանաբար ձուլվելով ավելի խոշոր սյուների (8)` թոքային երակները ցնցուղների հետ միասին ուղղվում են դեպի թոքերի դարպասը: Այսպիսով, թոքերի ալվեոլների պատերում ստեղծվում են պայմաններ, ալվեոլների մեջ գտնվող օդի ն դրանց շուրջը եղած մազանոթային ցանցի մեջ գտնվող արյան միջն, գազափոխանակությունն իրականացնելու համար: –քleսra Թոքերը դրսից պատած են թոքային պլնրայով– քսlmoոaliՏ (7), որը թոքերի արմատներից անցնում միջնորման պլնրայի– –քleսra mediaՏteոaliՏ1 Վերջինը շարունակվում է առպատային պլնրայի, այն է` կողային պլնրայի– –քleսra ԸoՏtaliՏ ն ստոծանային պլնրայի– – քleսra diaքհraջmatiԸa: Այսպիսով, թոքերը գտնվելով կրծքի խոռոչում–Ըavսm tհoraԸiՏ շրջապատված են պլնրայի շճային խոռոչով– –Ըavսm քleսrae1 Այն լցված է շնչառության ժամանակ թոքային ն առպատային պլնրաների շփումը թուլացնող, աննշան քանակի պլնրայի շճային հեղուկով– –liջսor քleսrae: Աջ ն ձախ կողմերի պլնրային խոռոչները ծեր ձիերի մոտ սրտի հետին մասում միջնորման անցքի միջոցով հաղորդակցվում են իրար հետ: Արյունաքամ թոքը կշռում է մինչն 4 կգ: Միջահասակ ձիերի թոքերի հարաբերական զանգվածը մարմնի զանգվածի համեմատ կազմում է 1/130 ն 1/150 մաս: Թոքերը նյարդավորվում են սիմպատիկ ն պարասիմպատիկ` թափառող նյարդերով:

Նկ. 110. Ձիու կրծքի խոռոչի լայնակի կտրվածքի գծապատկեր (տեսքը հետնից)` Ա-սրտից առաջ, Բ-սրտի հատվածում, Գ-սրտից հետ: Թոքի` 1-ձախ ն 1'-աջ գագաթային բլթեր, 2-ձախ ն 2'-աջ սրտային բլթեր, 3-ձախ ն 3'-աջ ստոծանային բլթեր, 4-աջ թոքի լրացուցիչ բիլթ, 5-սիրտ, 6-ստոծանի, 7-կողային պլնրա, 8-թոքային պլնրա, 9-միջնորմ, 10-սրտապարկ, 11-կերակրափող, 12-շնչափող, 13-աորտա, 14-առջնի խոռոչային երակ, 15-հետին խոռոչային երակ,16-ստոծանային պլնրա, 17-պլնրային խոռոչ:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Քթի խոռոչ: Եղջերավորների քթի խոռոչը բավական ընդարձակ է: Քթի միջնապատն իր ստորին եզրով անցնելով խոփոսկրից հետ թողնում է չբաժանված խոռոչի ստորին հետին հատվածը, որտեղ դրա աջ ն ձախ մասերը մնում են միացած: Խոշոր եղջերավոր կենդանու քթի սկզբնական շարժուն հատվածը բնորոշ է ինչպես նեցուկի առանձնահատկություններով, այնպես էլ դրան պատող մաշկով: Քթի ծայրային հատվածի նեցուկը (նկ. 112) կազմված է մինչն այստեղ շարունակվող քթի աճառային միջնապատից– –Տeքtսm ոaՏi, կողմնային աճառներից– –ԸartilaջiոeՏ lateraleՏ ն թնանման աճառներից– –ԸartilaջiոeՏ alareՏ: Քթի միջնապատի առջնի ծայրի ստորին մասը բաժանվում է աջ ն ձախ մասերի, որոնք կպչում են կտրիչ ոսկրներին: Քթի շարժուն մասի առաստաղը ն կողմնային պատերը կազմող կողմնային աճառները (4, 5) կտրույչով անջատված են թնանման աճառներից: Յուրաքանչյուր կողմի թնանման աճառն ունի քթի միջնապատի վերին եզրից սկսվող թիթեղ (6): Իջնելով դեպի կողմ ն ցած` այն դեպի ռունգը տալիս է ռունգի ստորին եզրի հիմքում ընկած խարիսխի պես երկատվող ելուն (7): Դեպի հետ թնանման աճառի թիթեղի ստորին ծայրը մնում է կողմնային աճառի հետ կապված: Կողմնային աճառը ներսի մասում թեքվում է թնային ծալքի մեջ, որը հանդիսանում է ստորին քթախեցու առջնի ծայրը: Ռունգները– –ոareՏ (նկ. 111) իրենցից ներկայացնում են ձվաձն զույգ անցքեր: Վերին կողմնային անկյունն երկարավուն է ն հանդես է գալիս որպես ոչ մեծ թնային ակոսի– –ՏսlԸսՏ alariՏ ձնով: Ռունգները համեմատաբար մեծ չեն ն դասավորված են մեկը մյուսից հեռու: Քթի թները հաստացած ն քիչ շարժուն են (3, 4):

Ռունգների միջն գտնվող մաշկը ձնավորվում է քթաշրթունքային հայելի– –քlaոսm ոaՏolabiale (1)::

-

Նկ. 111. Խոշոր եղջերավորի դիմային հատվածը (դունչը): 1–Վերին շրթունքը քթաշրթունքային հայելիով, 2–ստորին շրթունք, 3–քթի կողմնային ն 4-քթի ներսի թներ:

Նկ. 112. Խոշոր եղջերավորի քթի աճառները: 1–Քթոսկրի ծայր, 2–կտրիչ ոսկր, 3–վերին ծնոտ, 4–քթի վերին ն 5–ստորին կողմնային աճառներ, 6–թնանման աճառի թիթեղ, 7–դրա խարիսխանման ելուն, 8–թնային ծալքի աճառ, 9–քթի միջնապատի վերջը, 10,10'–քթաշրթունքային հայելին` իր գեղձերով, 11–քթի լայնացնող մկան:

Ոչխարների ռունգներն ունեն «Տ»-աձն երկարավուն տեսք, իսկ դրանց միջն, միջին սագիտալ գծում, գտնվում է ակոս ունեցող եռանկյունաձն քթային հայելի– –քlaոսm ոaՏale: Եղջերավոր կենդանու քթի ծայրի մնացած մասի մաշկը պատած է թվով քիչ երկար զգացող մազերով: Մաշկի բազմաշերտ էպիթելը շրջվելով դեպի քթի խոռոչի ներսը ստեղծում է քթի նախադռան հատվածը ն անցնում է շնչառական մասի թարթիչավոր

էպիթելի: Հոտառական հատվածը թեթնակի դեղնավուն է ն միայն այծերի մոտ այն ունի մուգ մոխրագույն (սն) երանգ:

Նկ. 113. Խոշոր եղջերավորի քթի խոռոչը: 1–Քթի վերին մուտք, 2, 2', 2''–քթի միջին մուտք, 3–քթի ստորին մուտք, 4–վերին քթախեցի, 5–ուղիղ ծալք, 6–ստորին քթախեցի, 7–թնային ծալք, 8–հատակի ծալք, 9, 9'–հոտառական լաբիրինթոս, 10– ճակատային ծոց, 11–սեպոսկրի ծոց, 12-գանգի խոռոչ, 13–քիմքային ծոց, 14, 14'–քթի խոռոչի առաստաղը, 15–ճակատոսկր:

Վերին երկար ու նեղ քթախեցու լորձաթաղանթը (նկ. 113-4) առջնում անցնում է ուղիղ ծալքի (5), իսկ ստորին քթախեցուց (6) այն վեր է ածվում համեմատաբար լայն թնային ծալքի (7): Գոյություն ունի նան հատակի ծալք (8): Բացի քթի ընդհանուր մուտքից, քթախեցիների հատվածում գտնվում են նան հետնյալ մուտքերը` 1) քթի վերին մուտք (1), որը վերին քթախեցու վերին մասով գլխավորապես ընթանում է դեպի հոտառական հատվածը, 2) քթի միջին մուտքը (2, 2', 2'') գտնվում է քթախեցիների միջն ն դեպի հետ բաժանվում է երկու ճյուղի. դրանք ընդգրկում են դեպի հետ իրար մեջ խրված, հոտառական լաբիրինթոսի ներքին պարույրը (eոdotսrbiոale), հենց միջին մուտքից էլ կարելի է ներթափանցել ծնոտային, քիմքային ն արցունքային ծոցերը, իսկ դրա վերին մուտքից` նան ճակատային ծոցը, 3) քթի ստորին լայն մուտքը (3), խոանների մոտ միանում է մյուս կողմի նույնանուն մուտքի հետ, որն ուղղվում է դեպի նեղ, բայց երկար խոանները. քթաքիմքային խողովակի միջոցով ստորին մուտքը հաղորդակցվում է բերանի խոռոչի հետ, այդ խողովակի մեջ բացվում է աճառային խողովակիկով շրջապատված խոփաքթային օրգանը: Քթի միջնապատի ն ստորին պատի ենթալորձային շերտերն ունեն մեծ քանակի անոթային ցանցեր (փապարյան մարմին): Քթախեցիների վրա այդպիսի ցանցավորություններ չկան: Խոշոր եղջերավորի քթի կողմնային գեղձերը բացակայում են, բայց մանր որոճողների մոտ դրանք առկա են: Կոկորդ: Որոճողների կոկորդի աճառային նեցուկը (նկ. 114, նկ. 102) ձիերի կոկորդի աճառների համեմատ, ունեն հետնյալ առանձնահատկությունները: 1) Վահանաձն աճառի (նկ. 114-2) աջ ն ձախ քառանկյունաձն թիթեղներն իրենց ստորին մասով միանում են իրար ն առաջացնում երկար մարմինը: Աննշան կոկորդային բարձունքը– –քromiոeոtia lariոջea տեղադրված է դրա ստորին մակերեսի հետին ծայրին մոտ: Աճառի մարմնի առջնի ն հետին եզրերն օժտված են առջնի ն հետին կտրույճներով– -iոԸiՏսra tհyreoidea oraliՏ et aboraliՏ: Վահանաձն աճառի թիթեղի առջն եղջուրը (13), որը միանում է ենթալեզվային ոսկրի կոկորդային ճյուղերի հետ, իր տակն ունի վահանային կտրույճ–iոԸiՏսra tհyreoidea, որի հետին հատվածը կապանով անջատված

է ն առաջացնում է վահանային աճառի անցքը (15): Թիթեղի հետին եղջյուրը (14) բավականին լավ է զարգացած ն ծռված է աղեղաձն: Թե՛ առջնի ն թե՛ հետին եղջյուրները միացած են հարնան գոյացումների հետ ոչ թե հոդերով, այլ կապանային խրձերով:

Նկ. 114. Խոշոր եղջերավոր կենդանու կոկորդի աճառները ն շնչափողի օղակները: 1–2–Վահանաձն աճառ, 3–շերեփաձն աճառ, 4–մակկոկորդ, 5, 6, 7–շնչափողի օղակներ, 8– ենթալեզվային ոսկրի մեծ եղջյուրներ, 9–դրա լեզվային ելուն, 10–ենթալեզվային ոսկրի փոքր եղջյուրներ, 11–մատանիաձն աճառի թիթեղ, 12–դրա աղեղ, 13–վահանաձն աճառի առջնի ն 14հետին եղջյուրներ, 15–վահանաձն անցք, 16–վահանաձն աճառի կապանները միացած կոկորդի մատանիաձն աճառի ն ենթալեզվային ոսկրի հետ, 17–իրենց ձնը փոփոխող օղակներ (11, 111, 17):

2) Մատանիաձն աճառի (11, 12) վերին թիթեղի վրա (11) մկանային միջին ելունից գոյանում են երկու կողմնային թեքություններ, ընդ որում թիթեղի ճակատային գիծը կողքից դիտելիս մատանիաձն աճառի աղեղի (12) նկատմամբ գտնվում է բութ անկյան տակ: 3) Շերեփաձն աճառի վրա (3) դեպի հետ ն վեր թեքված եղջուրիկային աճառը– –Ըartilaջo ԸorոiԸսlata ն ձայնային ելունը– – քroԸeՏՏսՏ voԸaliՏ, ն հատկապես վերջինը, պարզ են արտահայտված: 4) Ձվաձն մակկոկորդային աճառը– -Ըartilaջo eքiջlotidiՏ իր հիմքում չունի սեպաձն աճառներ ն ամրանում է այն շարակցահյուսվածքային թաղանթի հետ, որը կապում է վահանաձն աճառն ենթալեզվային ոսկրի հետ: Կոկորդի լորձաթաղանթը դրա մուտքի մոտ գոյացնում է բավական հզոր շերեփամակկոկորդային ծալքեր: Ձայնային շրթունքները– –labia voԸalia, ձնավորում են ձայնային լայն ճեղք, որի շրթունքներում տեղավորված ձայնային կապանները կոկորդի հատակի նկատմամբ դրված են ուղիղ անկյան տակ: Կոկորդի կողմնային փորոքները բացակայում են: Մակկոկորդի հիմքի մոտ գտնվող կոկորդի միջին փորոքներն արտահայտված են միայն մանր որոճների մոտ: Կապանները ն մկաններն ընդհանուր առմամբ նման են ձիերի կոկորդի նույն մասերին: Եղջերավոր անասունի մոտ ձայնային ն փորոքային մկանները համախմբված

են մեկ ուժեղ խրձի մեջ: Նշվում է նույնպես ենթալեզվամակկոկորդային մկանի ուժեղ զարգացած լինելը:

Նկ. 115. Խոշոր եղջերավորի թոքեր: Ա–ձախ, Բ–աջ կողմից: 1-Գագաթային բիլթ, 2–սրտային բիլթ, 3–ստոծանային բիլթ, 4-բութ եզր, 5–սուր եզր, 6–շնչափող:

Խոշոր եղջերավորի շնչափողը կազմված է 48-50 օղակներից: Բնորոշ է հանդիսանում դրանց կողքերից սեղմված լինելը (նկ. 114), այնպես որ լայնությունը հարաբերում է բարձրությանը, ինչպես 4:5–ի (11, 111, 17): Շնչափողի օղակների վերին ազատ ծայրերը ծռված են դեպի վերն, որի հետնանքով էլ շնչափողի վերին կողմում առաջանում է սուր կատար: Մկանային խոտորնակ խրձերը ընկած են վերին պատի ներքին կողմից ն օղակների ծայրերից որոշ հեռավորության վրա: Կրծքի խոռոչում` մինչն բիֆուրկացիան շնչափողը, աջ թոքի գագաթային մասում տալիս է հատուկ վերզարկերակային ցնցուղ-broոԸհսՏ eքaterialiՏ (նկ. 109-5): Թոքերը: Որոճողների թոքերը զգալի կտրույչներով պարզորոշ բաժանված են բլթերի: Ձախ թոքում հաշվում են երեք բիլթ` գագաթային (1), սրտային (2) ն ստոծանային (3): Աջ թոքում, բացի նշված երեք բլթերից, գոյություն ունի նան ներսի մասում ընկած լրացուցիչ բիլթը: Որոճողների համար շատ բնորոշ է, որ աջ գագաթային բլթի համար շնչափողից բրոնխ է անջատվում մինչն դրա բիֆուրկացիան. ինքը գագաթային բիլթը լայն կտրույչով բաժանվում է երկու բլթի (նկ. 95Բ-1, 6), որի հետնանքով աջ թոքում գտնվում է հինգ բիլթ: Խոշոր եղջերավորի թոքի մակերեսի վրա աչքի է ընկնում բլթակավոր պատկեր, ոչ ճիշտ ձնի բազմանիստ դաշտերի ձնով: Այդ պայմանավորվում է միջբլթակային տարածություններում գտնվող շարակցական հյուսվածքի համեմատաբար ուժեղ զարգացումով:

Աջ թոքը մեծ է ձախից, դրանց քաշը հարաբերում է իրար, ինչպես 1,4:1: Թոքերի բացարձակ քաշը եզան մոտ միջին հաշվով հավասար է 3,93 կիլոգրամի (3–4,8 կգ), իսկ կովերի մոտ` 2,99 (2, 35–3,55 կգ):

ԽՈԶԻ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Քթի խոռոչ: Խոզերի քթի խոռոչը համեմատաբար նեղ ու երկար է ն ստորին պատի մոտ փոքր-ինչ լայնանում է: Քթի շարժուն ծայրային մասը ձնավորվել է վերին շրթունքի հետ սերտ կերպով կապված յուրահատուկ փոքր կնճիթի (նկ. 116): Այն ներկայացնում է կլորավուն, սագիտալ հարթությունում դրված գոյացություն: Կնճիթի առջնի ազատ մակերեսի վրա բացված են կլոր ձվաձն ռունգները: Կնճիթի կարճ, շատ նոսր զգացող մազերով օժտված մաշկը թափանցված է կնճիթային գեղձերի արտածորանների մանր անցքերով: Ինքը կնճիթի հայելին– -քlaոսm roՏtrale ակոսներով բաժանված է պարզ դաշտերի: –oՏ Կնճիթը, որպես նեցուկ, իր մեջ է ամփոփում կնճիթոսկրը– roՏtrale, որը հանդիսանում է քթի համեմատաբար հաստ աճառային միջնապատի ոսկրացած ծայրը: Կնճիթոսկրը շարժուն է ն ընկած է քթոսկրների ն կտրիչ ոսկրների ազատ ծայրերի միջն: Կնճիթոսկրի վերին մասից` թե՛ աջից ն թե՛ ձախից ծռվելով ցած (նկ. 117-2), դրանցից դեպի կողմ են գնում աճառային թիթեղներ: Դրանք ծառայում են մասամբ որպես առաստաղ, իսկ մասամբ էլ` որպես քթի խոռոչի աջ ն ձախ մասերի կողմնային պատ ն կպչում են վերին կողմնային աճառներին (4): Վերջինները, սկսվում են քթի միջնապատի վերին եզրից ն միանալով ստորին կողմնային աճառներին (5), ձնավորում են քթի խոռոչի պատերը: Կնճիթոսկրի ստորին մասից դեպի աջ ն ձախ շարունակվում է մեկական աճառային եղջյուր: Դրանցից յուրաքանչյուրը գոյացնում է քթի կողմնային թնի հիմքը: Կնճիթը ծառայում է որպես հարմարանք արմատներ դուրս կորզելու համար:

Նկ. 116. Խոզի կնճիթը: 1–ռունգներ:

Մաշկը կնճիթից շրջվում է դեպի քթի խոռոչի ներսը ն ոչ մեծ տարածության վրա պատում է քթի նախադուռը ն հետո անցնում քթի սեփական խոռոչի բաժինը, որտեղ արդեն պատած է թարթիչավոր էպիթել ունեցող լորձաթաղանթով: Վերին քթախեցին երկար է ն նեղ, իսկ ստորինը` ավելի լայն: Քթի վերին, աննշան մուտքն ընթանում է դեպի լաբիրինթոսը. քթի միջին մուտքը երկու քթախեցիների միջն գոյացնում է խորը ճեղք ն հոտառական լաբիրինթոսի ներքին մեծ պարույրի շրջանում ճյուղավորվում է: Վերին ճյուղը վերջանում է լաբիրինթոսում, իսկ ստորինը` լայնանալով

ձուլվում է քթի ստորին մուտքի հետ: Վերջինս շատ ծավալուն է ն բացվում է ոչ մեծ, բայց երկար ձվաձն խոանների մեջ: Քթաքիմքային խողովակն ավելի նեղ է, ն միացնում է քթի խոռոչը բերանի խոռոչի հետ: Արցունքային խողովակը հաճախ երկու անցքերով վերջանում է քթի նախադռանը: Քթի կողմնային գեղձերը գոյություն ունեն ն բացվում են մասամբ ծնոտային ծոցի, մասամբ էլ` քթի մուտքից ոչ հեռու, քթի միջին մուտքի մեջ: Կոկորդ: Խոզերի կոկորդը համեմատաբար երկար է ն կազմված է իրար հետ թեթնակի կապված նեցուկային աճառներից (նկ 118):

Նկ. 117. Խոզի քթի աճառները: 1–Կնճիթոսկր, 2–թնանման աճառին համապատասխանող թիթեղ, 3–կողմնային եղջյուրիկ, 4– վերին ն 5–ստորին կողմնային աճառներ:

1) Երկար վահանաձն աճառն իր կողմնային թիթեղներով ցածից դրա ողջ երկարությամբ ձուլված է ն առաջանում է դրա մարմինը, ընդ որում առջնի եզրը թեթնակի հաստացած է: Երկու թիթեղներն էլ դեպի շնչափողը դառնում են ավելի բարձր: Հետին եղջյուրիկները, որոնք ծառայում են մատանիաձն աճառի հետ միանալու համար, կարճ են ն լայն. առջնի եղջյուրիկները, հետնապես ն վահանաձն աճառի կտրույչները, բացակայում են: 2) Մատանիաձն աճառի վրա (1) աղեղիկը թիթեղի (13) համեմատությամբ ուժեղ կերպով թեքված է դեպի ցած ն հետ: 3) Շերեփաձն աճառները (3) ունեն զարգացած մկանային կատար ն պարզ արտահայտված ձայնային ելուն: Հատկապես հզոր են արտահայտված դեպի վեր ն հետ ծռված եղջյուրիկային աճառները: Դրանք իրենց գագաթի մասում երկատված են, ընդ որում դրանց լայն ն երկար ներսի հատվածները միջին սագիտալ հարթությունով ձուլվում են մեկ կենտ գոյացության մեջ: Մատանիաձն աճառի մոտ` շերեփաձն աճառների վերին ներսի անկյունների միջն, ներդրված է փոքրիկ միջանկյալ աճառ: 4) Մակկոկորդային աճառը (4) լայն է հիմքային մասում առանց սեպաձն աճառների ն շատ թույլ կերպով բարակ էլաստիկ վահանամակկոկորդային կապանով ն լորձաթաղանթով կապված է վահանաձն աճառի հետ. ենթալեզվամակկոկորդային միջին կապանով այն կապված է ենթալեզվային ոսկրի մարմնի հետ, իսկ կողմնային կապաններով` դրա կոկորդային ճյուղերի հետ: Մակկոկորդի ազատ ծայրը կլորավուն է: Ձայնային կապանը երկատված է առջնի մեծ ն հետին փոքր մասերի, որի հետնանքով էլ լորձաթաղանթի ձայնային ծալքը բաժանվում է առջնի մեծ ն հետին թույլ ծալքերի, իսկ դրանց միջն մնում է երկար կտրույճ, որից փոքր կլոր անցքն ուղղվում է դեպի կոկորդի ընդարձակ կողմնային փորոքները: Ձայնային շրթունքները ձնավորելով նեղ ձայնային ճեղք, համեմատաբար ընկած են իրար մոտիկ ն մեկը մյուսին զուգահեռ: Մակկորդի հիմքի մոտ գտնվում են կոկորդի միջին փորոքները:

Ձայնային ն փորոքային մկանները Ենթալեզվամակկոկորդային մկանն ուժեղ է զարգացած:

ձուլված

են

միմյանց:

Նկ. 118. Խոզի կոկորդի աճառները: Ա–1–Մատանիաձն աճառ, 2–վահանաձն աճառ, 3–շերեփաձն աճառներ, 4–մակկոկորդ, 5, 6, 7– շնչափողի օղակներ, 8–ենթալեզվային ոսկրի մեծ եղջյուրներ, 9–դրա փոքր եղջյուրներ, 10, 11, 12– ենթալեզվային ոսկրի դիստալ, միջին ն պրոքսիմալ հատոններ, 13–մատանիաձն աճառի թիթեղ, 14–վահանաձն աճառի կապանները միացած մատանիաձն աճառի ն ենթալեզվային ոսկրի հետ, Բ–շշնչափողի օղակ 15–շնչափողի լայնակի կտրվածքի գծապատկեր:

Նկ. 119. Խոզերի թոքերը` Ա–ձախ, Բ–աջ կողմից: 1–Գագաթային բիլթ, 2–սրտային բիլթ, 3–ստոծանային բիլթ, 4–բութ եզր, 5–սուր եզր, 6–շնչափող:

Շնչափող: Խոզերի շնչափողը գլանաձն է ն կազմված է 32-36 օղակներից (նկ. 118Բ): Օղակների ծայրերն իրենց վերին մասում կամ անցնում են մեկմեկու վրա, կամ հազիվ հասնում են իրար: Կրծքի խոռոչում մինչն շնչափողի բիֆուրկացիան, ինչպես որոճողների մոտ, այն տալիս է աջ թոքի գագաթային բլթի համար հատուկ վերզարկերակային ցնցուղ: Թոքեր: Խոզերի թոքերը (նկ. 119) պարզ բլթակավոր են, այն է` աջ թոքի վրա առանձնանում է գագաթային բիլթ (1), սա լայն կտրույչով սահմանազատված է սրտային բլթից (2), որը նեղ ն խորը ճեղքով բաժանված է ուժեղ զարգացած ստոծանային բլթից (3): Լրացուցիչ բիլթ նույնպես կա: Ձախ թոքն ունի նույն թվով ն նույն անուններով բլթեր, բացառությամբ, հասկանալի է, լրացուցիչ բլթից: Թոքերի մակերեսի վրա նկատվում է ցանցակազմ պատկեր, որն արտահայտում է օրգանի բնորոշ կառուցվածքը, այն է` կազմված է մանր բլթակներից, որոնք իրարից բաժանված են շարակցահյուսվածքային միջնաշերտերով, սակայն դրա այդ պատկերն այնքան ակնհայտ չէ, ինչպես եղջերավորի մոտ:

ՇԱՆ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Քթի խոռոչ: Շների քթի առջնի հատվածը դյուրաշարժ է, որի հետին սահմանն անցնում է մոտավորապես ժանիք ատամի ուղղությամբ, իսկ ազատ ծայրն ընկած է կտրիչ ոսկրների մարմնից փոքր-ինչ առաջ: Քթի շարժուն հատվածն ունի դեպի դրա ազատ ծայրը թեթնակի լայնացող աճառային նեցուկ (նկ. 91-4): Քթի աճառային միջնապատը հաստանում է դեպի առջնի եզրը ն ձնավորվում է քթի ոչ մեծ, զույգ (վերին ն ստորին) կողմնային աճառներ (2, 3): Վերին կողմնային աճառը ծռվելով կախվում է քթի միջնապատի վերին եզրից: Այն բարակ ու երկար է ն ուռուցիկ կողմով ուղղված է դեպի դուրս: Դեպի առջնի (ազատ) ծայրն այն դառնում է կարճ ն հանդիսանում է քթի թնի վերին նեցուկը` հիմքը: Ստորին կողմնային աճառն սկսվում է միջնապատի ստորին եզրից: Այն փոքր է, բայց վերինից ավելի հաստ ն նույնպես ուռուցիկ է դրսի կողմից: Այն քթի միջնապատի ամենաառջնի ծայրին չի հասնում, քանի որ այստեղ ընկած է լրացուցիչ աճառ, եռանկյունաձն թիթեղի ձնով (4), որը ծառայում է նեցուկ քթի ներսի թնի համար:

Նկ. 120. Շան քիթը: 1-Քթի վերին (կողմնային) թն, 2–քթր ստորին (ներսի) թն:

Քթի հատվածը (նկ. 120) սովորաբար պատած է մազոտ մաշկով ն դրան հատուկ ճարպային ու քրտնային գեղձերով: Միայն առջնի հատվածի վրա, որտեղ գտնվում է քթի հայելին այն ուժեղ փոփոխվում է, քանի որ զրկված է մազերից ն ամեն տեսակի գեղձերից: Այստեղ վերնամաշկն ունի բավականին հաստություն ն «քթի հայելու» մակերեսը կտրտված է մեծ քանակի ակոսներով փոքր դաշտերի: Քթի հայելին ընդգրկում է քթի ծայրը բոլոր կողմերից, սակայն այն չի իջնում վերին շրթունքի վրա: Հայելու առջնի մակերեսի վրա, միջին սագիտալ գծով անցնում է տարբեր ցեղերի մոտ ոչ միատեսակ խորությամբ ակոս կամ ֆիլտր: Քթի հայելին առողջ կենդանիների մոտ խոնավ է ն այդ հեղուկի մշտական գոլորշիացման շնորհիվ, միշտ փոքր-ինչ սառն է: Յուրաքանչյուր ռունգի մոտ դրա կողմնային եզրը որոշ տարածության վրա ունի կտրույչ, որի շնորհիվ ձնավորվում է երկու բնորոշ ծալք` քթի վերին (1) ն ստորին (2) թներ: Վերին թնում որպես նեցուկ գտնվում է քթի վերին կողմնային աճառի առջնի ծայրը, իսկ ստորինում` քթի լրացուցիչ աճառը: Քթի հայելին քթի աճառային նեցուկի առջնի մասի հետ միասին օժտված է շարժունությամբ, որը պայմանավորված է վերին շրթունքը բարձրացնող հատուկ մկանի կծկումով: Մկանի ջիլը մոտենալով քթի հայելու հատվածին ճյուղավորվում է բազմաթիվ բարակ ծայրային ճյուղերի: Վերջինները գլխավորապես կպչում են ռունգների շուրջը, իսկ խրձերի մի մասով այն միանում է մյուս կողմի համապատասխան ճյուղերի հետ: Աջ ն ձախ մկանների միաժամանակ ներգործությամբ ռունգները թեթնակի լայնանում են, իսկ միակողմանի կծկմամբ դրանք քթի ծայրը թեքում են դեպի համապատասխան կողմը: Շարժման թափն ընդհանուր առմամբ աննշան է: Շատ կաթնասուններին յուրահատուկ քթի լայնացնող մկանները շների մոտ բացակայում են կամ թե գտնվում են շատ հետաճած վիճակում: Լորձաթաղանթը ն դրա նեցուկը (նկ. 121): Շների մոտ ընդարձակ քթի խոռոչներն այնքան են լցված լորձաթաղանթի բարդ ծալքերով, որ դրանց օդային տարածությունները շատ աննշան են: Քթի նախադռան հատվածի թաղանթի ծալքերում գտնվում են աճառային թիթեղներ, իսկ ավելի խոր մասերում բարակ ոսկրային թիթեղներ: Այդ ամուր նեցուկի շնորհիվ, լորձաթաղանթի ծալքերը ձեռք են բերում ճկունություն, որի հետնանքով օդային մուտքերը միշտ մնում են բաց, չեն փակվում ն նպաստում են օդի ազատ անցմանը շատ գալարուն քթի խոռոչի միջով:

Նկ. 121. Շան քթի նախադուռը (քթի միջնապատը հեռացված է): 1–Քթի խոռոչի առաստաղ, 2–քթի խոռոչի հատակ, 3–կողմնային պատ, 4–կտրիչ ոսկր, 5–քթի հայելու մի մասը, 6–վերին շրթունք, 7–ուղիղ ծալք, 8–թնային ծալք, 9–քթի հատակի ծալք, 10–շեղ ծալք, 11, 11'–զուգահեռ ծալքեր, 12–քթարցունքային խողովակի անցք, 13–քթի կողմնային գեղձերի արտածորանների անցքեր:

Վերին քթախեցի: Վերին քթախեցու ոսկրային թիթեղն ամրացած է քթոսկրի ներսի մակերեսի վրա. դեպի հետ այն շարունակվում է մինչն ճակատոսկրի հատվածը: Դրան պատող լորձաթաղանթի ծածկն առջնում չունի երկրորդական ծալքեր: Վերին քթախեցին սկիզբ է առնում քթի նախադռան հատվածից. այստեղ այն համեմատաբար թույլ է զարգացած ն հայտնի է ուղիղ ծալքի (7) անվան տակ: Դեպի քթի միջին հատվածը քթախեցին փոքր-ինչ երկարում ն թեթնակի ոլորվում է, իսկ դեպի ետ սերտ կերպով ձուլվում է մաղոսկրի լաբիրինթոսի պտույտի հետ: Ստորին քթախեցին: Ստորին քթախեցու ոսկրային թիթեղն ամրացած է վերին ծնոտի ներսի (քթային) մակերեսի վրա: Միջին մասում հատկապես այն ուժեղ ծալքավոր է: Ամրացած հիմնական թիթեղից հեռանում են երկու հիմնական պարույրներ` երկրորդական ն երրորդական պարույրաձն թիթեղներով, որի հետնանքով ստացվում է թերթիկների միջն բազմաթիվ անցքեր ունեցող չափազանց բարդ լաբիրինթոս: Նախադռան շրջանում ստորին քթախեցին, որն այստեղ կոչվում է թնային ծալք (8), ունի թեթնակի ծռված տեսք ն հաստացած է: Այստեղ դրա վրա ընկած է մեկ աճառային թիթեղ, որը կոչվում է քթի ներսի աճառ: Թնային ծալքը դեպի առաջ բարձրանում ն ռունգների մոտ, խիստ կերպով ընդհատվում է: Մաղոսկրի լաբիրինթոսի պարույրները գրավում են քթի խոռոչի վերին հետին հատվածը: Ստորին շնչառական ուղուց դրանք շների մոտ բաժանվում են լայնակի թիթեղով: Այն տեղավորված է միջին սագիտալ գծի աջ ն ձախ մասերում ն հեռանում է խոփոսկրի հետին մասի վերին եզրից, ուղղվում է դեպի կողմնային մասերը, որտեղ ն միանում է քիմքոսկրի թիթեղի հետ: Շագանակագույն լորձաթաղանթով պատած վեց հիմնական ն մեծ քանակի մանր պարույրները ստեղծում են հոտառական էպիթելի ընդարձակ մակերես: Դրան են միանում ինչպես վերին նեղ` քթային, այնպես էլ քթի միջին մուտքերը: Դեպի ետ վերջինը բաժանվում է վերին ն ստորին ուղիների, ընդ որում ստորին ուղին բացվում է դեպի քթածնոտային ն քթի ստորին մուտքերը: Քթաքիմքային խողովակը համեմատաբար լայն է. եզրային կտրիչ ատամների բարձրության վրա դրա մեջ է բացվում 2-3 սմ երկարության խոփաքթային օրգանը: Ծնոտային ծոցերի կողմնային մասերի լորձաթաղանթի վրա` տափակ օրգանի ձնով, ընկած են քթի կողմնային գեղձերը: Դրանք բացվում են ուղիղ ծալքի գագաթի մոտ: Այստեղ նախադռան հատվածում գտնվում է նան քթարցունքային խողովակի վերջը (12): Կոկորդը համեմատաբար լայն է ն քառակուսի (նկ. 122): Մատանիաձն աճառն (13, 14) օժտված է ընդարձակ վերին թիթեղով (13) ն սկզբի մասում լայն աղեղով (14): Դրա ստորին կողմն առջնից իր վրա է կրում խորը ն լայն կտրույճ: Վահանաձն աճառը (2) համեմատաբար կարճ է ն կողքերից ուժեղ բարձրացած: Դրա ստորին ամուր պատի վրա (մարմնի) հաճախ նկատվում է կոկորդային հաստացում. կողմնային թիթեղի հետին եզրի վրա նկատվում է խորը կտրույչ, իսկ դրա կողմնային մակերեսի վրա պարզ արտահայտված է շեղ գիծը: Այն շարունակվում է հետին եղջյուրիկի վրա, որի ծայրը կլորավուն հոդային մակերեսով հոդավորվում է մատանիաձն աճառի հետ: Վահանաձն աճառի առջնի եղջյուրիկը (15), որը միանում է ենթալեզվային ոսկրի հետ իր տակ ունի կոկորդի առջնի նյարդի համար կլորավուն վահանային կտրույճ: Շերեփաձն աճառները (3) ծավալով փոքր են ն օժտված են լավ զարգացած ն դեպի վեր թեքված կլոր եղջերիկային աճառներով: Շերեփաձն աճառների միացման տեղում ընկած է ոչ մեծ տափակ միջանկյալ աճառ: Մակկոկորդը (4), որպես քառանկյունաձն թերթիկ, օժտված է առջնի սրածայր գագաթով, որի հաստացած հիմքը ոտիկի ձնով թեթնակի ձգված է ն չի միանում ուժեղ զարգացած սեպաձն աճառի հետ, քանի որ վերջինը շարակցահյուսվածքային խրձերով կապված է շերեփաձն աճառների հետ: Կատուների մոտ չկան սեպաձն աճառները: Կոկորդը պատող լորձաթաղանթը նախադռան հատվածում առաջացնում է կողմնային փորոքներ ճեղքաձն մուտքի ձնով: Դրանք բավական խորն են, որի հետնանքով էլ աջ ն ձախ փորոքներն իրենց ստորին մասում շփվում են իրար: Միջին փորոքը բացակայում է (կատուների մոտ չկան նան կողմնային փորոքներ): Ձայնային

շրթունքներն իրենց հիմքում ունեն ուժեղ զարգացած ձայնային կապան: Այն սկսվում է շերեփաձն աճառների ձայնային ելունից ն կպչում է վահանաձն աճառի ներսի մակերեսին:

Նկ. 122. Շան կոկորդի աճառները (Ա) ն շնչափողի օղակը (Բ): Ա–1–Մատանիաձն աճառ, 2–վահանաձն աճառ, 3–շերեփաձն աճառներ, 4–մակկոկորդ, 5, 6– շնչափողի օղակներ, 7–ենթալեզվային ոսկրի մեծ եղջյուր, 8–ենթալեզվային ոսկրի մարմին, 9– փոքր եղջյուր, 10, 11, 12–ենթալեզվային ոսկրի դիստալ, միջին ն պրոքսիմալ հատոններ, 13– մատանիաձն աճառի թիթեղ, 14–դրա աղեղը, 15–վահանաձն աճառի առջնի եղջյուրիկ, Բ–15 շնչափողի օղակ:

Նկ. 123. Շան թոքերը` Ա–ձախ, Բ–աջ կողմից: 1–Գագաթային բիլթ, 2–սրտային բիլթ, 3–ստոծանային բիլթ, 4–թոքի բութ եզր, 5–սուր եզր, 6– շնչափող:

Շնչափող: Պարունակում է 40-ից ավելի օղակ (42-46) ն իր ձնով հիշեցնում է (նկ. 122Բ) վերին ստորին ուղղությամբ միայն թեթնակի սեղմված գլան: Շնչափողի օղակների վերին բարակ առաձիգ ծայրերը չեն միանում միմյանց, այլ իրար են կպչում շարակցահյուսվածքային թաղանթով: Շնչափողի խոտորնակ մկանն ընկած է դրսից` շնչափողի օղակների վերին մասում: Լորձաթաղանթը ներսի կողմից բավականին սերտ կերպով կպած է վերնաճառին: Թոքերը: Թոքերի բլթակայնությունը պարզ է արտահայտված, քանի որ միջբլթային կտրույչները (բացառությամբ առջնի ձախ բլթից) անմիջականորեն հասնում են հիմնական ցնցուղներին (նկ. 123): Ձախ թոքն ունի երեք սովորական բիլթ` գագաթային (1), սրտային (2) ն ստոծանային (3), ընդ որում սրտային կտրույչը երրորդ ն յոթերորդ միջկողային տարածության միջն, սրտի ստորին մասը (սրտապարկը) թողնում է առանց ծածկվելու: Աջ թոքում, լրացուցիչ բլթի առկայության շնորհիվ, կա չորս բիլթ: Այդ թոքի գագաթային բիլթն երբեմն ճյուղավորված է: Թոքերի քաշը կազմում է մարմնի քաշի 1/60-1/90 մասը: Հասակավոր շների մոտ միջնորմյան հետին մասում գոյություն ունի հաղորդակցություն աջ ն ձախ պլնրայի պարկերի միջն:

ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԱՊԱՐԱՏԸ

Միզային ապարատի ն բազմացման համակարգության օրգաններն ձնակազմաբանական տեսանկյունից սերտ կերպով կապված են միմյանց: Հիշյալ օրգանների ֆիլոգենեզի ն սաղմնաբանության ուսումնասիրության ժամանակ հեշտությամբ կարելի է հայտնաբերել այդ կապի աղբյուրները ն հետամուտ լինել դրանց զարգացմանը: Սակայն, այդ օրգանները, ըստ իրենց գործունեության, ընդհանուր ոչինչ չունեն ն դրա համար էլ դրանք շարադրվում են առանձին: Միզային ապարատի օրգանները մասնակցում են օրգանիզմի նյութափոխանակությանը, որոնք իրականանում են շատ բարդ օրգանների համալիրով: Միզարտադրումը հանդիսանում է այդ գործընթացների վերջնական փուլը: Երիկամների միջոցով արյունից վերցվում են սպիտակուցային փոխանակության ազոտային արգասիքները, ինչպես նան զանազան աղեր ն ջուր: Այդ արգասիքները որպես թափոններ միզային ապարատի արտաթոր խողովակներով դուրս են բերվում օրգանիզմից դեպի արտաքին միջավայր որպես մեզ-սriոa: Բազմաբջիջ տարբեր կենդանիների միզային ապարատը, ըստ իր կառուցվածքի, տարբերվում է մեծ բազմազանությամբ: Դրա զարգացման պատմական ուղին պայմանավորված է եղել օրգանիզմի ն արտաքին միջավայրի փոխհարաբերության բարդացման հետնանքով կենդանու կենսական արտահայտումների աճող ուժգնության (ինտենսիվության) ազդեցության ներքո, նյութափոխանակության ամբողջ գործողության ուժեղացմամբ:

ԱՆՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏՄԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ

Տարածուն (դիֆուզ) արտազատություն: Ավելի հասարակ (պրիմիտիվ) կառուցվածք ունեցող բազմաբջիջ անողնաշարավոր կենդանիների, այն է` աղեխորշավորների, օրինակ, հիդրայի մոտ մեզ արտադրող օրգանները բոլորովին բացակայում են ն հիդրայի յուրաքանչյուր բջջի նյութափոխանակության արգասիքներն անմիջապես արտազատվում են արտաքին միջավայր: Բայց խոռոչազուրկ կենդանիների ն մանավանդ առաջնային ն երկրորդային խոռոչներով օժտված որդերի օրգանիզմի տարբեր համակարգերի տարբերացման (դիֆերենցման) հետ առաջանում են նան միզարտազատման հատուկ օրգաններ: Ավելի հասարակ արտազատիչ հարմարանքներ են համարվում արտաքին սաղմնային թերթիկից զարգացող առաջնային արտազատիչ նախաերիկամները– -քrotoոeքհridiսm: Դրանք բնորոշ են անխոռոչ ն առաջնային խոռոչավոր որդերին, որոնց մարմնի հյուսվածքներում հանդես են գալիս որպես խողովակիկների ճյուղավորված համակարգ (նկ. 124Ա): Այդ խողովակների ծայրային մանր կույր ճյուղավորումներն իրենց վրա ունեն ելուններով օժտված հատուկ բջիջներ (Բ--3), որոնք մեծացնում են շրջապատի հյուսվածքների հետ բջիջների շփման մակերեսը: Բջիջների ելուններից մեկը խոռոչավոր է ն ուղղված է դեպի միզարտազատիչ խողովակիկի լուսանցքը (4), դրա մեջ տեղավորված է ազատ եզրերով դեպի խողովակիկների լուսանցքն ուղված թարթիչավոր թելերի խուրձը (5): Խողովակիկները (փղրակները) միանալով իրար ն աստիճանաբար մեծացնելով իրենց տրամագիծը, բացվում են դեպի արտաքին միջավայր` մաշկային ծածկույթի միջով մաշկի վրա, կամ հաճախ բացվում են հետին աղիքի մեջ: Խողովակիկների համակարգում նկարագրած ծայրային բջիջները իրենց ներծծեղ համեմատաբար մեծ մակերեսների շնորհիվ, անշուշտ, կատարում են արտազատիչ դեր, որի ապացույցը կարող է հանդիսանալ դրանց ցիտոպլազմայում բազմաթիվ վակուոլների առկայությունը: Բջիջների թելերն իրենց տատանումային շարժումներով արտազատված հեղուկը խողովակիկների համակարգով շարժում են դեպի դուրս (Ա-2): Այդ խողովակիկների ճյուղերը ծառայում են միայն որպես հեղուկի տեղափոխողներ, այնպես

որ այդ խողովակիկների ներսը պատող բջիջները արտազատման գործողությանը չեն մասնակցում (խողովակիկկների պատերի միջոցով ըստ երեւույթին, կատարվում է հասարակ զտում` ֆիլտրացիա):

Նկ. 124. Կլոր ն ժապավենաձն որդերի նախաերիկամային խողովակներն իրենց ծայրային բջիջներով ն սելենոցիտներով: Ա–արտազատիչ խողովակիկ` 1–ծայրային բջիջ, 2–խողովակիկ, 6–խողովակիկի բջջի կորիզը: Բ–կլոր որդի նախաերիկամի ծայրային բջիջը մեծացրած` 3–ելուններ, 4–խողովակիկի վերածված բջջի ելուն, 5–տատանվող մազիկներ: Գ–ժապավենաձն որդի նախաերիկամային խողովակներն իրենց ծայրային բջիջներով` 1–ծայրային բջիջ, 2–խողովակիկ:

Անողնաշարավոր կենդանիների արտազատիչ ապարատի հետագա փոփոխությունների աստիճանն ըստ երնույթին հետին (վերջնական) երիկամները կամ երկրորդական արտազատիչ խողովակիկներներն են, -metaոeքհridiսm: Վերջինների էական առանձնահատկությունը հանդիսանում է խողովակիկների լայնացած ծայրի ձագարաձն անցքի միջոցով մարմնի երկրորդական խոռոչի հետ անմիջական հաղորդակցությունը (նկ. 125-5): Այդպիսի մետանեֆրիդալ` հետներիկամային խողովակը գտնվում է մարմնի յուրաքանչյուր հատվածում (սեգմենտում) (1), հետնապես, ամբողջ հետներիկամային համակարգը դառնում է խիստ հատվածավորված (մետամեր): Հետներիկամի յուրաքանչյուր աջ ն ձախ հատված իր հակառակ ծայրով (6): Մաշկի վրա գտնվող հատուկ` միզարտազատիչ անցքի միջոցով բացվում է դեպի արտաքին միջավայր: Խողովակիկների պատերն օժտված են արտազատուկ (էքսկրետ) արտադրելու ունակությամբ: Ապարատի ֆիլտրող (քամող) մասերը, հանդիսանում են մարմնի երկրորդական խոռոչի յուրաքանչյուր խցիկի պատերը: Այդպիսով, մարմնի խոռոչի պատերը, թեկուզ մասամբ, մասնակցում են հետներիկամային (մետանեֆրիդալ) ապարատի գործունեությանը: Կարելի է ենթադրել, որ ողնաշարավորներին յուրահատուկ արտազատիչ ուղիների ձնավորումը սկսվել է այն վիճակից, որը մոտեցրել է դրանց խառն արտազատիչ խողովակիկներին` հետներիկամային ն սեռական գործառույթներով:

Ողնաշարավոր կենդանիների հատվածավորված մարմին ունեցող նախնիները (նկ. 126-Ա): Մարմնի յուրաքանչյուր հատվածում (3) ունեցել են ձագարով օժտված մեկ զույգ խողովակիկ (2), որը բացվել է մարմնի խոռոչի մեջ: Ձագարը ծածկված է եղել թարթիչավոր բջիջներով: Յուրաքանչյուր խողովակիկ իր հակառակ ծայով միացած է եղել մարմնի արտաքին մակերեսի հետ:

Նկ. 125. Օղակավոր որդի մարմնի մի մասի երկայնակի կտրվածք: 1, 2–Մարմնի երկրորդային խոռոչի խցիկներ, 3–դեպի մարմնի խցիկն ուղղված արտազատիչ խողովակիկները, 4–աղիքայիին խողովակի կտրվածքը, 5–մարմնի խոռոչը ուղղված ձագարաձն լայնացումով օժտված արտազատիչ խողովակներ, 6–դրանց դրսաբեր անցքերը, 7–միջնապատ, 8– մաշկամկանային պարկ, 9–արյունատար անոթ:

Նկ. 126. Թիկնալարավորների ենթադրվող նախնիների երկայնակի (ճակատային) կտրվածքի գծապատկեր: Ա–արտազատիչ խողովակների ավելի նախնական (վաղեմի) ձնը արտաքին ինքնուրույն անցքերով, Բ–արտազատիչ խողովակների ավելի ուշ առաջացած ձնը կոյանցքի մեջ բացվող ընդհանուր ծորանով: 1–Աղիքային խողովակը, 1'–կոյանցքը, 2-արտազատիչ խառը խողովակներ, 3–մարմնի երկրորդական խոռոչի խցիկներ, 4–մարմնի պատ, 5–ընդհանուր արտածորան, 6–խառը արտազատիչ ձագարներ:

Փոփոխությունների հետագա փուլերում (Բ) առջնում ընկած յուրաքանչյուր խողովակիկի արտաքին ծայրը (2) թեքվելով դեպի հետ, բացվել է հաջորդ խողովակիկի ծայրային մասի մեջ: Այդ գործընթացը հանգել է նրան, որ յուրաքանչյուր կողմում ստեղծվել է մեկ երկայնակի ծորան (5), որի մեջ ն բացվել են դրա ողջ երկարությամբ դասավորված բոլոր հատվածային խողովակիկները: Մարմնի յուրաքանչյուր կողմի վրա գտնվող այդ ընդհանուր ծորանն իրենից ներկայացրել է հենց հասարակ միզածորանը, կամ ավելի ճիշտ, միզասեռական ծորանը: Դրա հետին ծայրը սկզբնական շրջանում անմիջականորեն բացվելիս է եղել արտաքին միջավայր, որը մինչն այժմ էլ առկա է ձկների մեծ մասի մոտ, բայց բարձրակարգ կենդանիների մեծամասնության մոտ այն տեղափոխվել է աղիքի հետին բաժին` բացվելով կոյանցքի մեջ (Բ-1'):

ՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ

Ողնաշարավորների միզային օրգանների ապարատի զարգացման փոփոխությունների ճանապարհին տեղի է ունենում իրանի առջնի հատվածների միզարտազատման գործառույթի աստիճանական մարում ն միաժամանակ իրանի հետին բաժիններում առաջանում է միզային խողովակների ուժեղ զարգացում խողովակներ` որոնք համակենտրոնանում են ու ձնավորվում հոծ` կոմպակտ օրգաններ: Սաղմնային զարգացման շրջանում այդ գործընթացն այնքան ակնառու է, որ առիթ է տվել տարբերելու երիկամների երեք առանձին գեներացիա, այն է` ա) նախաերիկամներ (կամ պրոնեֆրոս), բ) միջանկյալ երիկամներ (կամ մեզոնեֆրոս) ն վերջնական կամ հետներիկամային (մետանեֆրոս): Դրանց պետք է դիտել որպես առջնից դեպի հետ, հաջորդական բարշրջման ենթարկվող, երիկամային հյուսվածքի հոմոդինամիկ գեներացիաներ:

Նկ. 127. Մեկուսացած միզարտազատիչ խողովակների գծապատկեր: Ա, Բ–նախաերիկամ (պրոնեֆրոս), Գ-միջանկյալ երիկամ (մեզոնեֆրոս): 1–Մարմնի խոռոչում ընկած ձագար, 2-երիկամային արտաքին մարմնիկ, 3-երիկամային ներքին մարմնիկ, 4–միզարտազատիչ խողովակ, 5–նախաերիկամի ծորան, 6-միջանկյալ երիկամի ծորան (վոլֆյան ծորան), 7-երկրորդվող միզարտազատիչ խողովակիկներ (հատված են):

Գործառույթի տեսակետից այդ երեք գեներացիաների համար բնորոշ են հատուկ ֆիլտրող քամող հարմարանքների այսպես կոչված երիկամային մարմնիկների առկայություն (նկ. 127-3): Երիկամային մարմնիկն իրենից ներկայացնում է իր սկզբի մասում փոփոխված խողովակ, որի էպիթելային պատը լայնանում ն ձնավորում է բաժականման ծալք: Վերջինի մեջ է մտնում զարկերակային անոթիկի օղակը, որը վերածվում է իրար հետ հյուսված մազանոթային ցանցի, որը կոչվում է անոթային կծիկ, իսկ խողովակիկի ծալքը դառնում է դրա պատիճը: Պատիճից ու անոթային կծիկից ձնավորված այդ գոյացությունն ստացել է երիկամային կամ մալպիգյան մարմնիկ անունը: Արտազատիչ գործառույթն իրականացվում է երիկամների խողովակների էպիթելով: Միզային ապարատի կերպափոխման հետ միաժամանակ փոփոխություններ են տեղի ունեցել նան սեռական ապարատի խողովակների մեջ: Նախաերիկամի հատվածում իգական սեռական ապարատի համար զարգացել է դրսատար ուղի, իսկ միջանկյալ երիկամը մասամբ վերածվել է արու կենդանու սեռական բջիջների տեղափոխման համար արտազատիչ ուղու: Ողնաշարավորների միզային ապարատի օրգանների սաղմնային զարգացումը հիմնականում համընկնում է ֆիլոգենեզի տվյալների հետ: Ա) Նախաերիկամը, -քroոeքհroՏ (նկ. 127Ա, Բ) հասունացած ողնաշարավորների մոտ շարունակում է իր գործառույթը միայն որպես բացառիկ երնույթ, որը տեղի ունի, օրինակ, բոլոր բերանավորների ն ոսկրային ձկների փոքրամասնության մոտ: Սակայն, այն ողնաշարավորների մոտ, որոնց սաղմնային զարգացումը ընթանում է արագ, մասնավորապես, երկկենցաղների մոտ, նախաերիրիկամը գործում է միայն նրանց թրթուրային վիճակի ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Մնացած բոլոր ողնաշարավորների, այդ թվում նան կաթնասունների նախաերիկամը նույնիսկ սաղմնային կյանքում բացակայում է: Տարբեր ողնաշարավորների նախաերիկամի միզարտադրիչ խողովակների քանակը միատեսակ չէ, դրանց թիվը կարող է լինել մեկից մինչն տասներկու զույգ, բայց հաճախ դրանց քանակը լինում է երեքից մինչն չորս զույգ: Նախաերիկամի խողովակիկները զարգանում են մարմնի խոռոչի պատերից, այն է` մարմնի ն կողմնային թիթեղի ն սոմիտի սահմանում, սեգմենտային ոտքերից: Դրանք բացվում են նախաերիկամի արտազատիչ ընդհանուր ծորանի կամ առաջնային երիկամային ծորանի մեջ (5): Յուրաքանչյուր խողովակիկի ձագարի մոտ գտնվում են ավելի հասարակ կառուցվածք ունեցող` արտաքին (2) կամ ներքին երիկամային մարմնիկներ (3): Բ) Միջանկյալ երիկամը-meՏoոeքհroՏ (նկ. 127Գ) երիկամային (նեֆրոգեն) հյուսվածքի հաջորդ գեներացիան է, որը զարգանում է նախաերիկամի հետին մասում, որպես հետագա փուլ: Միջանկյալ երիկամը միայն իր ձնավորման շրջանում է, որ ունի մետամերիա (սեգմենտավորում), որը հետագայում մարվում է (բացառությամբ որոշ բոլոր բերանավորների): Սկզբնական միջանկյալ երիկամային խողովակիկներից առաջանում են նոր ճյուղեր, երկրորդական ն երրորդական խողովակիկների սաղմնավորումներ, որի շնորհիվ էլ բարդանում ն մեծանում է երիկամի գործող էպիթելի զանգվածը: Այդ խողովակները կապվում են իրար հետ շարակցական հյուսվածքով, ձնավորում հոծ (կոմպակտ) օրգան, որի մեջ առատ կերպով զարգանում են արյան անոթները: Ձկների ն երկկենցաղների միջանկյալ երիկամը գործում է մինչն նրանց կյանքի վերջը: Պոչավոր երկկենցաղների մոտ պահպանվում են մարմնի խոռոչի մեջ բացվող ձագարները: Մնացած ողնաշարավորների, այդ թվում նան կաթնասունների մոտ, այդ օրգանը թեպետ լրիվ ձնավորվում է, բայց գործում է միայն սաղմնային կյանքի որոշակի ժամանակաշրջանում: Միայն որոշ սողունների (որոշ մողեսների), իսկ կաթնասուններից` կոյանցավորների ն պարկավորների մոտ միջանկյալ երիկամը որոշ ժամանակ մնում է նան հետսաղմնային շրջանում: Նախաերիկամի ծորանը կամ առաջնային երիկամային ծորանը, դրա մեջ միջանկյալ երիկամի խողովակների բացվելու պահից սկսած արդեն կոչվում է երկրորդային երիկամային (վոլֆյան) ծորան կամ միջանկյալ երիկամի ծորան (դրան հաճախ կոչում են նախնական միզածորան):

Երիկամային մարմնիկները, այսինքն` պատիճը ն անոթային կծիկը, միջանկյալ երիկամի առկայության ժամանակ միշտ զարգանում են խողովակիկների սկզբի մասի մոտ (Գ-3): Միզային խողովակիկները երկարելով առաջացնում են ուժեղ գալարներ (4), որոնցից մի քանիսը, որոնք հանդես են գալիս ավելի ուշ (7) բացվում են սկզբնական խողովակիկների, կամ թե ուղղակի միջանկյալ երիկամի այն նույն ծորանի մեջ, որը ձկների ն երկկենցաղների մեծ մասի մոտ բացվում է կոյանցքի մեջ: Բոլոր ողնաշարավորների համար ընդհանուր, ոչ մեծ տարբերություններով, պատկերն ունի այսպիսի կառուցվածք: Գ) Հետներիկամը կամ ուղղակի երիկամը, metaոeքհroՏ Տ. reոeՏ որպես երիկամային հյուսվածքի երրորդ սերունդ (նկ. 128Գ) զարգանում է միայն սողունների, թռչունների ն կաթնասունների մոտ: Հետներիկամն ընդհանուր առմամբ ձնավորվում է երկու սաղմնավորումներից, այն է` միզարտադրող ն ինքնուրույն արտազատիչ խողովակիկներից:

Նկ. 128. Ջրաթաղանթավորների (ամնիոտների) միզարտազատիչ խողովակիկների գծապատկերն իր զարգացման ելակետային փուլում: Ա–նախաերիկամ, Բ–միջանկյալ երիկամ, Գ–հետներիկամ: 1–Նախաերիկամի ծորան, 2–միզարտազատիչ խողովակիկներ, (2'–թերզարգացած խողովակիկներ), 3–նախաերիկամի ծորանը դառնում է միջանկյալ երիկամի ծորան, 4– միզարտազատիչ խողովակիկ իր ձագարներով, 5–նույնն առանց ձագարների, 6–սեռական օրգան, 7–հետներիկամի միզարտազատիչ խողովակիկներ, 8–միզածորան:

Միզարտադրող մասը (Գ-7) զարգանում է այնպես, ինչպես հանոիդների ն երկկենցաղների միջանկյալ երիկամը: Միջանկյալ երիկամի հետին մասում սովորական նախադրումից առաջացած նեֆրոգեն ոտքերը ձուլվում են համատարած երիկամային հյուսվածքի մեջ, որն արդեն հետագայում բաժանվում է բջջային հատվածների: Դրանք դառնում են սնամեջ ն բավականին բարդ գալարներով օժտված միզարտադրող խողովակիկներով բացվում են նոր ձնավորվող արտազատիչ ճյուղերի ուղիների մեջ: Այդ խողովակիկները երբեք չեն հաղորդակցվում մարմնի խոռոչի հետ, ն հետնապես չեն առաջացնում ձագարներ, սակայն իրենց ծայրերին կրում են երիկամային մարմնիկներ: Արտազատիչ մասը, որպես ինքնուրույն ճյուղ, առաջանում է միջանկյալ երիկամի ծորանի (3) հետին ծայրից ն միանում է միզարտադրող խողովակիկների հետ, առաջացնելով երիկամների արտազատիչ գոտի: Հետին մասում առանձնացած այդ նոր խողովակը ստացել է վերջնական միզածորան-սreter (8) անունը, իսկ միջանկյալ երիկամի ծորանը բացառապես կերպափոխվում է սեռական բջիջների արտազատման համար ծառայող սերմնածորանի: Միզածորանը` ինչպես այդ երնում է սաղմնային զարգացման ընթացքից, սկզբնական շրջանում բացվում է կոյանցքի մեջ: Միզածորանի ն միզասեռական խողովակի միջն ընկած արտազատիչ ուղիների միջանկյալ հատվածը ձնավորում է լայնացած պահեստաման` միզապարկը: Միայն որոշ մողեսների մոտ միզապարկը բոլորովին բացակայում է: Կոկորդիլոսների մոտ այն շատ թույլ է զարգացած, իսկ թռչունների մոտ սաղմնային կյանքում անհետանում է: Ի միջի այլոց թռչունների մոտ միզապարկը դեռ կարելի է նկատել նրանց երիտասարդ հասակում: Բոլոր կաթնասուններն ունեն միզապարկ, որը տեղավորված է որովայնի խոռոչում: Այն ձնավորվում է կամ ալանտոիսից (մ միանցքանիներ, պարկավորներ) կամ ալանտոիսից ն կոյանցից` դրանց միացման տեղում (բոլոր ընկերքավորներ):

ԿԱԹՆԱՍՈՒՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Վերը նկարագրվածից երնում է, որ կաթնասուն կենդանիներն օժտված են զգալի չափով բարեշրջման ենթարկված միզային օրգաններով` վերջնական երիկամներով: Միզային ապարատում տարբերում են` ա) միզարտաթոր գլխավոր զույգ օրգաններ` երիկամներ, բ) զույգ արտազատիչ ուղիներ` միզածորաններ, գ) մեզը ժամանակավոր պահելու համար պահեստաման` միզապարկ ն վերջապես դ) միզապարկից մեզի արտաբեր ուղի` միզատար խողովակ (կամ միզարտազատիչ խողովակ):

ԵՐԻԿԱՄՆԵՐ

Կաթնասունների երիկամները-reոeՏ մեծ մասամբ ունեն լոբաձն տեսք (նկ. 129Գ, Դ) ն իրենցից ներկայացնում են գեղձային արտազատող խողովակիկներով հարուստ, կարմրաշագանակագույն տեսքի, խոշոր, զույգ օրգաններ: Երիկամների արտաքին ձնը ն դրանց ներքին բաղադրիչ մասերի փոխհարաբերությունները կաթնասունների, այդ թվում նան ընտանի կենդանիների մոտ, իրարից տարբերվում են զգալի չափերով ու դրա համար էլ դրանք կողմնորոշիչ դասակարգում են պահանջում: Սաղմնային կյանքի որոշակի շրջանում կաթնասունների մեծ մասի, ինչպես նաեւ որոշ սողունների երիկամներն ունեն բլթաձն կառուցվածք: Դա դեռ իրավունք չի տալիս պնդելու, թե կաթնասունների հնագույն նախնիների երիկամները հենց այդպես են եղել, սակայն երիկամների անատոմիական դասակարգումը սովորաբար սկսում են բլթաձն երիկամների տիպերից, որոնք հաշվում են չորս տիպի: 1. Բազմաերիկամի տիպ(նկ. 129Ա): Որոշ կաթնասունների երիկամների սաղմնային բլթաձնությունն այնքան ուժեղ է արտահայտված, որ դրանց մոտ նույնիսկ հասուն շրջանում հայտնաբերվում են մեծ քանակությամբ իրարից լրիվ

–reոԸսli (1), որի շնորհիվ էլ ամբողջ անջատված փոքրիկ երիկամիկներ– օրգանը ներկայացնում է միատեսակ մանր գոյացությունների` փոքր երիկամիկների խառնակույտ: Դրա յուրաքանչյուր փոքրիկ երիկամից (1) ընթանում է առանձին սնամեջ ցողունիկ (2): Ցողունիկները միանում են իրար հետ ն դրանց խոշոր ճյուղերը բացվում են ընդհանուր միզածորանի մեջ: Երիկամիկների ընդհանուր գումարից ստացվում է խաղողի ողկույզ հիշեցնող, մասերի բաժանված կամ բազմակի երիկամի տիպ: Միզածորանի ելքի շրջանում մանր երիկամների ողջ համալիրն ունի մեկ երիկամային փոս (4), որի մեջ ազատ կերպով տեղադրված են ցողունների ճյուղերը, ինչպես նան երիկամի արյան անոթները: Այդպիսի երիկամներ ունեն արջերը ն կետանման կաթնասունները:

Նկ. 129. Կանասունների երիկամների տիպերի գծապատկերներ: Ա–բազմաերիկամ, Բ-ակոսավոր բազմապտկանի երիկամ, Գ–հարթ բազմապտկանի երիկամ, Դ–հարթ միապտկանի երիկամ: 1-Երիկամիկ (փոքրիկ երիկամ), 2–միզածորանի ցողունիկներ, 3–միզածորան, 4-երիկամային փոս, 5-երիկամի պտկիկ, 6-երիկամային ակոսներ, 7-երիկամի տաշտակ (ավազան), 8–ընդհանուր պտկիկ, 9-սահմանային գիծ, 10-երիկամային սյունիկ, 11–կտրված աղեղնաձն անոթներ, 12– միզարտադրող գոտի, 13-արտազատիչ կամ արտաթոր գոտի, 14-երիկամային բաժակ:

Այդպիսի բազմաերիկամ օրգանի յուրաքանչյուր երիկամիկն ունի համեմատաբար պարզ կառուցվածք: Եթե դրան կտրենք երկարությամբ ուռուցիկ մակերեսից դեպի միզածորանի ցողունիկի սկիզբը, ապա կարելի է նկատել, որ այն կազմված է երկու` ծայրամասային ն կենտրոնական գոտուց: Ծայրամասային միզարտադրող կամ կեղնային գոտին (12) հանդիսանում է այն տեղը, որտեղ տեղավորված են գլխավորապես գալարուն արտազատող խողովակիկներն իրենց երիկամային մարմնիկներով: Կենտրոնական դրսատար կամ ուղեղային գոտին (13) ուղղված է դեպի միզածորանի ցողունը: Այդ գոտին գլխավորապես պարունակում է մեզի դրսատար (հավաքող) խողովակիկներ: Կենտրոնական դրսատար գոտու հատվածը, որը մոտ է միզածորանի ցողունին, փոքր-ինչ դուրս է ցցվում կոնաձն բարձունքի ձնով ն կոչվում է երիկամային պտկիկ (5), որի վրա ն բացվում են կենտրոնական դրսատար գոտու հավաքող բազմաթիվ խողովակիկների անցքերը: Այդ պտկիկների տակ կարծես թե դրված է միզածորանի ցողունի թեթնակի լայնացած երիկամային բաժակ (14) կոչվող մասը, որի մեջ, հավաքող խողովակներից

պտկիկի վրա գտնվող անցքերի միջով, փոքր կաթիլներով թափվում է մեզը, որից հետո համապատասխան ցողունի միջով հոսում է միզածորանի մեջ: 11. Ակոսավոր բազմապտկանի երիկամների տիպ(նկ. 129Բ): Այդ տիպի երիկամների բլթերի բաժանման ընթացքը կաթնասունների մոտ խոր չի գնում, բայց ն այնպես դրա հետքերը պարզ նկատվում են օրգանի ինչպես արտաքին մակերեսի, այնպես էլ դրա կտրվածքի վրա: Այսպես, նմանատիպ երիկամի արտաքին մակերեսի վրա երնում են խոր ակոսներ (6), որոնք մտնելով միզարտադրող գոտու շերտը ցույց են տալիս բլթերի սահմանները, իսկ կտրվածքի վրա երնում են երիկամների բլթերին համապատասխանող բազմաթիվ պտկիկներ (5): Ձուլված են մնում միայն բլթերի միջն եղած միջին կամ միջանկյալ մասերը: Ակոսավոր բազմապտկանի տիպի երիկամները հատուկ են մասմավորապես խոշոր եղջերավորներին: Դրանց մոտ գոյություն ունի ոչ մեծ առանձնահատկություն` որ երիկամային բաժակներից ընթացող ցողունիկները կարճ են ն սովորաբար բացվում են միզածորանին ձուլվող երկու խոշոր –foՏՏa reոaliՏ (4), որպես ցողունների ն ճյուղերի մեջ: Երիկամային փոսը– արյունատար անոթների ճյուղավորումների վայր ունի համեմատաբար լայն մուտք ն պարզ կերպով նկատելի է: 111. Հարթ բազմապատկանի տիպի երիկամներ ( ) (նկ. 129Գ): Այդ տիպին պատկանում են այնպիսի երիկամներ, որոնց ծայրամասային միզարտադրող գոտին (12) միաձուլված է ն առաջացնում է մեկ հոծ գոյացություն այնպես, որ երիկամի արտաքին մակերեսը լինում է հարթ, բայց դրան կտրելու դեպքում պարզ կերպով երնում են դրա պտկիկները (5), ինչպես, օրինակ, խոզերի մոտ: Պտկիկներն ունեն երիկամային բաժակներ, բայց դրա` դեպի միզածորանն ընթացող ցողուններն արդեն բացակայում են: Մեզը երիկամային բաժակներից հոսում է անմիջապես մեկ լայն ընդհանուր պահեստարան, որը կոչվում է երիկամային տաշտակ, իսկ դրանից էլ շարունակվում է միզածորանը: Երիկամային փոսը բաժանվում է երիկամային ծոցի ն դարպասի, որոնք ակնհայտ ձնով արտահայտված են եզրից ներսեղմված տեսքով, որի հետնանքով էլ հոծ երիկամը ստանում է իսկական լոբաձն տեսք: Նման տիպի երիկամի կտրվածքին նայելիս, դրա միզարտադրող ն արտաթոր գոտիներում կարելի է նկատել բլթիկների առկայությունը, քանի որ արտաթոր գոտին երիկամային բրգերի ձնով (5) բարձրանում է երիկամային պտկիկներից դեպի միզարտադրող գոտին: Դրանց լայնացած հիմքային մասերից, որոնք ընկած են սահմանային գոտում (միզարտազատող ն արտաթորող գոտիների միջն), դեպի միզարտադրող գոտու հաստության մեջ են ընթանում եզրագծերով թույլ արտահայտված, այսպես կոչված ուղեղային ճառագա այթները: Սահմանային գոտու գիծն ունի ալիքաձն ուղղություն (9): Սահմանային գոտին խրվող արտաթոր գոտու հիմքերի (10) միջանկյալ տարածությունները կոչվում են երիկամային սյունիկներ– -Ըolսmոae reոaleՏ: 17. Հարթ միապտկանի տիպը(նկ. 129Դ) բնորոշ է նրանով, որ գտնվում է մեկ հոծ ամբողջության մեջ, ձուլվում է ոչ միայն դրա միզարտադրող, այլ նան արտաթոր գոտին: Վերջինս` մանր որոճողների, շների ն ձիերի մոտ ներկայացնում է համատարած կատարաձն երկարավուն ընդհանուր պտկիկ-քaքilla ԸommսոiՏ (8): Այդ կատարաձն պտկիկն իր ազատ եզրով սկսվում է ընդհանուր պահեստարանի` երիկամային տաշտակի մեջ (7). երիկամային բաժակները բացակայում են: Այդպիսի երիկամի կտրվածքի վրա պարզ երնում են գոտիները, բայց բոլորովին աննշմարելի են երիկամային բլթակները, ն միայն սահմանային գոտու կառուցվածքը սահմանային աղեղաձն գծով (9) ն աղեղային զարկերակների (11) կտրվածքով որոշ չափով ցույց են տալիս զարգացման անցած բլթակավոր փուլը: Նման երիկանի արտաքին լոբաձն տեսքը, երիկամային ծոցը, դարպասը ն այլն, ընդհանուր նշաններ են հանդիսանում այդ տիպի ն հարթ բազմապտկանի տիպի երիկամների համար: Կաթնասունների երիկամները տեղադրված են որովայնի խոռոչի գոտկային հատվածում, որովայնային աորտայի երկու կողմերում (նկ. 132, նկ. 134), ընդ որում աջ երիկամը սովորաբար փոքր-ինչ դրված է դեպի առաջ:

ՄԻԶԱԾՈՐԱՆ

Երիկամային փոսի սահմանում արտազատիչ ուղիների սկիզբն աչքի է ընկնում մեծ բազմազանությամբ, որն ն իր արտահայտությունն է գտել անունների մեջ, այն է` ցողունների ճյուղավորումներ, երիկամային բաժակներ, երիկամային տաշտակ, իսկ միզածորանն– -սreter (նկ. 133-3) ընդունված է կոչել խողովակի միայն այն տեղը, որտեղ այն դուրս է գալիս երիկամային դարպասից ն շարունակվում է որովայնային պատի վերին մասով հետ դեպի կոնքը ն բացվում է միզապարկի պատի վերին հետին հատվածում:

ՄԻԶԱՊԱՐԿ

Միզապարկը–veՏiԸa սriոaria (նկ. 133–10, 11, 12), տեղադրված է կոնքի խոռոչի հատակի մասում, որն արուների մոտ ընկած է ուղիղ աղիքի կամ ավելի ճիշտ, միզասեռական շճային ծալքի տակ, իսկ էգերի մոտ` հեշտոցի տակ: Միզապարկը նման է տանձաձն սնամեջ մկանային պարկի, որն իր նեղ մասով ուղղված է դեպի հետ ն բացվում է միզարտազատիչ խողովակի մեջ: Միզապարկի կլորավուն մարմինն իր բութ գագաթով ցայլային հատվածում տարբեր կենդանիների մոտ տարբեր աստիճանի դիրք է ընդունում: Ամենից շատ ցայլային հատվածից դեպի որովայնի խոռոչն է ուղղված շների մոտ, քիչ` խոզերի մոտ, ավելի քիչ` որոճողների ն ձիերի մոտ (այդ իհարկե, կախված է նան միզապարկի լցվածության աստիճանից, այսինքն` ինչքան այն շատ է լցված լինում, այնքան ուժեղ չափով է տեղաշարժված լինում դեպի որովայնի խոռոչը): Միզելու ժամանակ միզապարկի սեփական մկանային պատի կծկմանը միաժամանակ օգնության են հասնում նան որովայնի պատի (մամուլի) ն ստոծանու կծկումները:

ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏԻՉ ԽՈՂՈՎԱԿ (ՄԻԶՈՒԿ)

Միզարտազատիչ խողովակը-սretհra ծառայում է միզապարկից մեզը դուրս բերլու համար ն իրենից ներկայացնում է լորձային ն մկանային թաղանթներից կազմված մի խողովակ: Արուների մոտ այն միաժամանակ ծառայում է նան սերմը դուրս բերելու համար ն այդ պատճառով էլ կոչվում է միզասեռական: Վերջինս արուների մոտ վերջանում է առնանդամի գլխիկի վրա, իսկ էգերի մոտ` հեշտոցի ն միզասեռական նախադռան սահմանի վրա` ստորին կողմից:

ՁԻՈՒ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ԵՐԻԿԱՄՆԵՐ

Ձիու երիկամը–reո Տ. ոeքհroՏ (նկ. 130) իր ծայրային մուտքերով հանդերձ (8, 8') պատկանում է հարթ միապտկանի երիկամների տիպին: Երբեմն երիկամների մակերեսների վրա պահպանվում են սաղմնային շրջանի երիկամային բլթերի ոչ լրիվ ձուլման հետքեր հանդիսացող ոչ խոր ակոսներ: Ձախ ն աջ երիկամները (նկ. 132) ըստ ձնի իրարից ուժեղ չափով տարբերվում են: Ձախը` (5) երկարավուն լոբաձն է, իսկ աջը` (11) եռանկյունաձն, կլորավուն անկյուններով ն նման է սրտի: Ներսի եզրի– –marջo medialiՏ վրա տեղադրված է բավական խորը, վերին մասից քիչ, ստորին մասից ավելի պարզ նկատվող երիկամային դարպասը– –հilսՏ reոaliՏ, որն ընթանում է դեպի երիկամային ծոցը– –ՏiոսՏ reոaliՏ, որի մեջ տեղավորված է երիկամային ավազան կամ տաշտակը–քelviՏ reոaliՏ (նկ. 130-10): Երիկամները դրսից պատած են սպիտակավուն ֆիբրոզային պատիճով– –ԸaքՏսla fibroՏa, որին միանում է երիկամի շատ նուրբ շարակցահյուսվածքային նեցուկը: Պատիճը երիկամից անջատվում է հեշտությամբ,

բացառությամբ այն տեղերի, որտեղ դրա միջով դեպի երիկամն են անցնում անոթները, որոնք հատկապես դրա ստորին մակերեսի հատվածում շատ են:

Նկ. 130. Ձիու երիկամի երկայնակի կտրվածք: 1–Միզարտադրող գոտի, 2–սահմանային գոտի, 3–միզարտազատիչ գոտի, 4-աղեղնաձն անոթներ, 5-երիկամային սյունիկներ, 6-երիկամային բուրգ, 7-երիկամային բլթակ, 8, 8'-ծայրային մուտքեր, 9-երիկամային (ընդհանուր) պտկիկ, 10–երիկամային տաշտակ, 11-երակներ, 12-միզածորան:

Ճակատային հարթությամբ տարված կտրվածքի (վերին ն ստորին կեսերի) հետնանքով առանձնանում են միզարտադրիչ (1) ն միզարտազատիչ (3) գոտիները, որոնց միջն ընկած է սահմանային գոտին (2): Վերջինը ունի վառ կարմիր գույն: Սահմանային գոտու կտրվածքում պարզ կերպով նկատվում են համեմատաբար խոշոր արյունատար անոթների լայնակի կամ շեղ կտրվածքներ (4): Դրանք այդ շերտում ընթանում են աղեղնաձն (նկ. 131-5'), որի հետնանքով էլ կոչվում են աղեղնաձն զարկերակներ ն երակներ ն հանդիսանում են շատ խոշոր երիկամային զարկերակներից ն երակներից սկիզբ առնող միջբլթային զարկերակների ն երակների ճյուղերը (5): Աղեղնաձն զարկերակներից մեկը մյուսի հետնից դեպի միզարտադրիչ գոտին են ընթանում մեծ քանակությամբ միթբլթակային կամ ճաճանչաձն զարկերակներ (6): Դրանց կողմնային ճյուղերի վրա գոյանում են բազմաթիվ անոթային կծիկներ (7): Այդ կծիկները տեղադրվում են Շումլյանսկու-Բոումենյան երիկամային պատիճների (8) բաժակաձն ներփքումների մեջ, որոնց հետ միասին դրանք ձնավորում են երիկամային մարմնիկներ, որոնք երբեմն կեղնային գոտում երնում են որպես ճաճանչաձն ցրված կետեր: Երիկամային մարմնիկներից սկսվում են գալարուն միզարտադրող խողովակիկները (9), որոնք տեսանելի են միայն մանրադիտակով ն ամբողջությամբ վերցրած ներկայացնում են երիկամների միզարտադրիչ գոտի: Գալարուն խողովակները ծայր են տալիս ուղիղ խողովակների: Կեղնային գոտում դրանցից ձնավորվում են բնորոշ պատկերներ, այն է` ուղեղային ճաճանչներ: Ուղիղ խողովակիկները ուղղվում են դեպի երիկամի ուղեղային գոտին, դրան տալով ճաճանչավոր գծավորություններ, ն այստեղ միանում են պտկիկի ն ծայրային մուտքերի մակերեսների վրա բացվող պտկիկային մուտքերի կամ հավաքող խողովակների հետ (10): Միզարտադրող գոտին լրիվ չափով զարգանում է մոտավորապես ձիու ութ տարեկան հասակում: Այդ ժամանակ երիկամների ձուլված բլթերի բուրգերի քանակը,

դասավորված լինելով չորս շարքով, հասնում է 40-64-ի: Կտրվածքի վրա դրանց մասերի առկայությունը կարելի է հաստատել կտրված աղեղաձն անոթներով. փոքր-ինչ պարզ –քaքilla նկատելի են ոչ մեծ երիկամային ընդհանուր պտկիկի– ԸommսոiՏ (նկ. 130-9) վրա վերջացող միջին բուրգերը: Առջնի ն հետին ծայրերի վատ տարբերվող բուրգերն իրենց հավաքող խողովակների անցքերի միջոցով բացվում են ուժեղ զարգացած, թեթնակի կորացած ծայրային մուտքերի-reԸeՏՏսՏ termiոaleՏ (8, 8') ներքին մակերեսի վրա: Վերջինները ճեղքերի միջոցով միացած են տաշտակի միջին հատվածի հետ ( րանք հետնապես հանդիսանում են միայն տաշտակի ճյուղավորումները):

Նկ. 131. Երիկամային բլթի կառուցվածքի գծապատկեր: 1–Կեղնային, 2–սահմանային, 3–ուղեղային գոտիներ, 4–պտկիկ, 5–միջբլթային ն 5'-աղեղնաձն զարկերակներ ն երակներ, 6–միջբլթակային ճաճանչաձն զարկերակ ն երակ, 7-անոթային կծիկ, 8Շումլյանսկու-Բոումենի երիկամային պատիճ, 9–միզարտադրող գալարուն խողովակներ, 10– պտկիկային խողովակիկներ, 11–շճաթաղան, 12–ֆիբրոզային պատիճ, 13-երիկամային բաժակ, 14-լորձաթաղանթ, 15–մկանային թաղանթ:

Սրտաձն աջ երիկամը (նկ. 132-11) առաջ է հրված դեպի ենթակողային հատվածը, մինչն 16-րդ (15-14-րդ) կողի մակարդակը, որտեղ այն իր առջնի ծայրով շփվում է լյարդի հետ վերջինիս վրա թողնելով երիկամային ներսեղմվածք-imքreՏՏio reոaliՏ: Դեպի հետ իր աջ երիկամն հետին ծայրով ն մասամբ էլ ստորին մակերեսով շփվելով կույր աղիքի գլխիկին, շարունակվում է մինչն գոտկի 2-րդ ողի կողախոտորնակային ելունի մակարդակը: Նկարագրվող երիկամն իր ներսի եզրով սահմանակից է աջ մակերիկամին (11'): Լոբաձն ձախ երիկամը (5) համարյա ամբողջությամբ տեղավորված է գոտկի 1–3-րդ ողերի կողախոտորնակային ելունների

մակարդակի վրա ն հազվադեպ անցնում է վերջին կողի մակարդակից առաջ: Ձախ երիկամն իր առջնի ծայրով շփվում է ենթաստամոքսային գեղձի ձախ բլթի հետ, իսկ հետին ծայրով` աղիճ ն փոքր շրջանակաձն աղիքների գալարների հետ: Կողմնային մասով այն սահմանակից է փայծաղի հիմքային մասի հետ, իսկ ներսից` (առջնի ծայրին ավելի մոտ)` ձախ մակերիկամի հետ:

Նկ. 132. Ձիու երիկամների տեղադրության գծապատկերը վերին մակերեսից (որովայնի պատի գոտկային հատվածը հեռացված է): 1, 2, 3-Գոտկի ողների ուրվագծեր, 4-փայծաղ, 5-ձախ երիկամ, 6-միզածորան, 7-աորտա, 8-գոտկի ավշային ամբար (ցիստերն), 9-հետին խոռոչային երակ, 10-երիկամային զարկերակ ն երակ, 11աջ երիկամ, 11'-համապատասխան մակերիկամ, 12-տասներկումատյան աղիք, 13-կույր աղիք, 14փայծաղային երակ, 15-լյարդ, 16, 17, 18-վերջին կողերը ն դրանց ուրվագծերը:

Երկու երիկամներն էլ իրենց վերին մակերեսներով հարում են գոտկային մկաններին, ստոծանուն ն դրա ոտքերին, իսկ ստորին մասից ծածկված են ճարպային պատիճով ն որովայնամիզով, որն իր հերթին առաջացնում է երիկամի շճաթաղանթը: Երկու երիկամների միջով բացի մակերիկամներից (11') ն գոտկի ավշային ցիստեռնից (8) անցնում են խոշոր արյունատար անոթներ` աորտան ն հետին խոռոչային երակը: Դրանցից աորտան երիկամների համար տալիս է խոշոր երիկամային զարկերակներ– -aa. reոaleՏ, որոնք անցնում են երիկամի դարպասից ներս, իսկ յուրաքանչյուր երիկամի դարպասից դուրս է գալիս հետին խոռոչային երակի մեջ թափվող երիկամային երակը– –v. reոaliՏ: Երիկամային տաշտակը– –քelviՏ reոaliՏ (նկ. 130-10) իր ծայրային մուտքերով (8, 8') տեղադրված է երիկամային ծոցի մեջ ն ներսից պատած է բավականին հաստ լորձաթաղանթով, որի էպիթելը բազմաշերտ անցողիկ է ն հարուստ գեղձերով: Արտաքինից այն պատված է մկանային թաղանթով: Ծայրային մուտքի լորձաթաղանթը շատ նուրբ է: Դարպասի շրջանում տաշտակն ուժեղ նեղանալով ծայր է տալիս միզածորանի:

ՄԻԶԱԾՈՐԱՆՆԵՐ

Միզածորանը-սreter (նկ. 133-3) սկիզբ է առնում երիկամային տաշտակից ն անմիջապես շրջվում է հետ` դեպի կոնքը: Ձախ միզածորանը սկզբում ընկած է որովայնամիզից դուրս, դրա վերին մասում` աորտայի մոտ, իսկ աջը` հետին խոռոչային երակից ոչ հեռու: Այնուհետն դրանք ընթանում են արտաքին ն ներքին զստային զարկերակների ստորին մասով, խաչաձնվում են դրանց հետ ն մտնում կոնքի խոռոչ: Արուների մոտ դրանք այստեղ ընկած են որովայնամիզի միզասեռական ծալքի մեջ. խաչաձնելով սերմնածորանների հետ: Դրանք միզապարկի վերին մակերեսի վրա թեթնակի մոտենում են իրար ն միզապարկի վզիկի մոտ բացվում միզապարկի մեջ: Էգերի միզածորաններն ընթանում են արգանդի լայն կապանով ն արգանդի կողմնային մասով շարունակվում են դեպի միզապարկը: Դրանք 3-5 սմ երկարությամբ թեք ձնով թափանցում են միզապարկի հաստության միջով մինչն լորձաթաղանթի վրա միզածորանների անցքերի բացվելը (15): Այդպիսի դրությունը միզապարկի լիքը լինելու դեպքում արգելակում է մեզի հետհոսքը դեպի միզածորանը: Միզապարկի պատի հաստության միջով անցնելու ժամանակ միզածորանի պատում պահպանվում է միայն դրա երկայնակի մկանային շերտը, որը կծկվում է նույն միզապարկի մկաններից բոլորովին անկախ: Այդ հանգամանքի շնորհիվ միզածորանի միզապարկային մուտքը կարող է բացվել նույնիսկ միզապարկի գերլցման ն առավելագույն ձգման դեպքում: Յուրաքանչյուր միզածորան, ինչպես նան տաշտակ, ներսից ունի լորձաթաղանթ իր լորձնային գեղձերով– անցողիկ էպիթելով ն միզածորանային -ջlaոdսlae mսԸoՏae սreteriՏ հանդերձ, որոնք տարածված են միայն միզածորոնի սկզբի հատվածում (6-10 սմ): Լորձաթաղանթը դրսից շրջապատված է եռաշերտ մկանային թաղանթով ն, վերջապես, նոսր շարակցահյուսվածքային թաղանթով` ադվենտիցիայով:

ՄԻԶԱՊԱՐԿ

Միզապարկը– -veՏiԸa սriոaria (նկ. 133-10, 11, 12) տարբեր անհատների մոտ իր մեծությամբ զգալիորեն տատանվում է: Դրա տարողությունը ն տեղադրությունը կախված լցվածության աստիճանից, նույնպես տարբերվում է: Ձիու դատարկված միզապարկն ունի մոտավորապես բռունցքի մեծություն, շոշափելիս այն կոշտ է ն ամբողջությամբ ընկած է կոնքի խոռոչում` ցայլոսկրների վրա, միզասեռական ծալքի տակ (արուների մոտ), կամ արգանդի ն հեշտոցի տակ (էգերի մոտ): Նույնիսկ լցված ժամանակ միզապարկն համեմատաբար չնչին չափով է իր գագաթով անցնում դեպի որովայնի խոռոչը: Միզապարկի վրա տարբերում են` կլորավուն մարմին– –ԸorքսՏ veՏiԸae, նեղացած ն դեպի ետ ուղղված վզիկ– –Ըollսm veՏiԸae ն դեպի որովայնի խոռոչն ուղղված բութ գագաթ– –aքex Տ. vertex veՏiԸae: Միզապարկի պատերին հատուկ են` 1) զգալի առաձգականություն, որն ազատ կերպով թույլ է տալիս դրա տարողության զգալի մեծացում, 2) մկանային ուժ, որն իր գործունեությամբ հեշտ կերպով դատարկում է լցված միզապարկը, 3) ընդունակ է մինչն միզելու պահը փակել միզապարկի ելքը դեպի միզարտազատիչ խողովակը ն 4) արգելակել մեզի հակառակ հոսքը դեպի միզածորանները, նույնիսկ շատ ուժեղ ներքին ճնշման դեպքում (միզապարկի գերլցման): Միզապարկի լորձաթաղանթը, հատկապես դրա վզիկի հատվածում, բավականին հաստ է ն փափուկ: Այն ծածկված է անցողիկ էպիթելով, որը կարող է առանց վնասվելու հեշտությամբ ձգվել: Դատարկ (կծկված) միզապարկում դրա լորձաթաղանթը ծալքավորվելով առաջացնում է բազմաթիվ ծալքեր, որին նպաստում է նրա լավ զարգացած ենթալորձային հյուսվածքը: Միզապարկի վերին պատի վրա` վզիկի մոտիկ լորձաթաղանթի զանգվածի մեջ, ընկած են աջ ն ձախ միզածորանների իրար մոտեցող հատվածները: Վերջինների ընթացքը լորձաթաղանթի կողմից ակնհայտ երնում է փոքրիկ միզածորանների

թմբիկների–-Ըolսmոae սreteriՏ ձնով (նկ. 133-13, նկ. 136-6): Միզածորանների անցքերից– –orifiԸiսm սreteriՏ դեպի հետ վզիկն է ձգվում իրար մոտեցող զույգ փոքրիկ միզածորանային ծալքեր– –քliԸae սreteriԸae (16), (8), դրանց միջն առաջացած եռանկյունաձն տարածությունը կոչվում է միզապարկային եռանկյուն –triջoոսm veՏiԸae (14), (7): Այդ ամբողջ հատվածը պատկանում է միզածորանների կազմին ն հիմնադրվում է միջին սաղմնային թերթիկից, այսինքն` չի պատկանում միզապարկին, որն առաջանում է սաղմնային ներքին թերթիկից:

Նկ. 133. Ձիու միզային օրգաններ: 1-Աջ երիկամ, 2–ձախ երիկամ, 3–միզածորան, 4, 5–աջ ն ձախ մակերիկամներ, 6-աորտա, 7, 8երիկամի զարկերակներ, 9–պորտային զարկերակ, 10–կտրված միզապարկի ծայրը, 11–մարմինը, 12–վզիկը, 13–միզածորանային թմբեր, 14–միզապարկային եռանկյուն, 15–միզածորանի անցք, 16– միզածորանային ծալք, 17–միզարտազատիչ ծալք կամ կատար:

Միզապարկի մկանային թաղանթը կազմված է հարթ մկաններից: Միզելու ժամանակ այն իր կծկմամբ միզապարկի պարունակյալը քշում է դեպի դրա վզիկի մասը, որը հանդիսանում է միզապարկի ավելի քիչ շարժուն մասը: Այդ հատվածը աշխատող մկանների համար հանդիսանում է ամրացման (ֆիքսման) տեղ: Վզիկն օժտված է միզապարկի պատերի մկաններից անկախ, հարթ, բարակ ն ամուր օղակաձն մկանային խրձերով, որոնք ձեւավորում են միզապարկի սեղմակը–m. ՏքհiոԸter veՏiԸae: Միզապարկի մարմնի պատերում մկանները, թեպետ ոչ ակնհայտ, տարբերակված են արտաքին երկայնակի, միջին օղակաձն ն ներքին երկայնակի

շերտերի: Այստեղ գտնվում են նան այնպիսի խրձեր, որոնք մեկ շերտից անցնում են մյուսը: Շճաթաղանթը, որն օժտված է զգալի քանակի ենթալորձային հյուսվածքով, առջնից բարակ գլխարկով հագնում է միզապարկի գագաթին ն մարմնին, թողնելով ազատ միայն մարմնի հետին մասի անցումը վզիկի, ընդ որում ստորին մակերեսի վրա մնում է առանց ծածկվելու փոքր-ինչ ավելի մեծ տարածություն, քան վերին մակերեսի վրա: Այսպիսով, միզապարկի գլխավոր լցվող մասը, այն է` մարմինը ն գագաթը կոնքի ն որովայնի խոռոչների որովայնամիզային հատվածում պահպանում են մեծ շարժունություն: Միզապարկի մարմնից շճաթաղանթն անցնում է հարնան օրգանների վրա, այն է` էգերի մոտ դեպի վեր` արգանդի, իսկ արուների մոտ` ուղիղ աղիքի, կամ ավելի ճիշտ, միզասեռական ծալքի վրա: Ստորին մասից միջին սագիտալ գծի ուղղությամբ առաջացնում է միջին միզապարկապորտային ծալք– –քliԸa veՏiԸoսmbiliԸaliՏ media, որն ուղղվում է դեպի ցայլոսկրը ն շարունակվում է դեպի առաջ, որովայնի պատով մինջն պորտի հատվածը ն աստիճանաբար անհետանում է: Այդ ծալքում սաղմնային կյանքի շրջանում տեղադրվում են` 1) դեպի միզային պարկն ընկած, սնամեջ թելի (միզուկի-սraԸհսՏ) ձնի միզային ուղին (ալանտոիսը-allaոtoiՏ), որն այդ ժամանակամիջոցում ծառայում է որպես սաղմնային միզապարկ, 2) պորտային զույգ զարկերակները, որոնց միջոցով սաղմից արյուն է հոսում դեպի մոր արգանդը` դրա լորձաթաղանթի մեջ նյութափոխանակությունն իրականացնելու համար: Ձագի ծնվելու հետ այդ մասերը դատարկվում են ն դրանցից պահպանվում են միայն աննշան մնացորդներ, որոնք հասունացած կենդանիների մոտ վերածվում են միզապարկապորտային կապանի– –liջameոtսm veՏiԸoսmbiliԸaliՏ1 Միզապարկի կողմնային պատերը կոնքի կողմնային պատերի հետ միանում են յուրաքանչյուր կողմից կողմնային միզապարկապորտային ծալքերի– –քliԸa veՏiԸoսmbiliԸaliՏ lateraliՏ օգնությամբ: Դրանց մեջ տեղավորված են պորտային դատարկ, խցանված զարկերակները: Դրանք ընթանում են դեպի միզապարկի պատը, իսկ այստեղից էլ արդեն պորտի միջին ծալքով` դեպի պորտը: Միզարտազատիչ խողովակի մասին տե՛ս «Բազմացման օրգանները» բաժնում:

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Խոշոր եղջերավոր կենդանիների երիկամները (նկ. 129Բ) պատկանում են ակոսավոր բազմապտկանի երիկամների տիպին, այսինքն` դրսնորում են ակնհայտ բլթակավորության նշաններ: Բլթերը տարբեր մեծության են, իսկ դրանցից մի քանիսը` ավելի խոշորները բարդ են, այսինքն` երկու կամ երեք հասարակ բլթերը ձուլվում են ն գոյացնում մեկ բիլթ ն այդպիսի բարդ բլթերի պտկիկը նույնպես դառնում է ընդհանուր: Աջ ն ձախ երիկամները փոքր-ինչ տարբերվում են իրարից, բայց հասակի հետ դրանց գծագրությունը, տեսքը ն չափսերը նկատելիորեն փոփոխվում են: Ձախ երիկամն օվալաձն է, հետին ծայրն առջնի ծայրից քիչ լայն ն հաստ: Այն կարծեք թե ոլորված է իր երկար առանցքի շուրջը: Իր յուրահատուկ տեղադրության շնորհիվ դրա եզրերը ն մակերեսները տեղադրված են փոքր-ինչ այլ կերպ, քան մյուս տեսակի կենդանիների երիկամների համապատասխան մակերեսները: Դրա ուռուցիկ եզրն ուղղված է ցած, իսկ մյուս ավելի ուղիղ կամ թեթնակի գոգավոր եզրն ուղղված է դեպի վեր: Դրա մեկ մակերեսն ուղղված է դեպի կողմ, այսինքն` այն մակերեսը, որն ընտանի մյուս կենդանիների մոտ շրջված է դեպի վեր, մյուս մակերեսն ուղղված է դեպի ներս (մյուս կենդանիների մոտ` դեպի ցած): Այդ երիկամն իր վրա կրում է բավականին լայն բաց երիկամային փոս, որպես ներս մտնող ն դուրս եկող անոթների ն միզածորանի ցողունների իրար հետ միացման տեղ: Այդ փոսն ընկած է թեք ձնով ն մեկ ծայրով մոտենում է վերին եզրին: Աջ երիկամն ունի ավելի ցայտուն ուրվագծված երկար-օվալաձն տեսք: Դրա մակերեսներն ուղղված են վերին ն ստորին կողմերը: Երիկամային փոսն ընդարձակ է ն

գտնվում է ստորին մակերեսի վրա, ավելի մոտ գտնվելով ներսի ուղիղ կամ թեթնակի գոգավոր եզրին: Երիկամի կողմնային եզրն ուռուցիկ է: Խոշոր եղջերավոր կենդանու երիկամների երկայնակի կտրվածքի վրա (նկ. 134) պարզ երնում են միզարտադրիչ կամ կեղնային (1) ն արտազատիչ կամ ուղեղային գոտիները (3): Երիկամի բլթավոր բնույթի հետնանքով մեկ բլթի գոտիների կառուցվածքն առանձնացած է մյուսից, բայց ոչ ամեն տեղ: Կան այնպիսի հատվածներ, որտեղ միջբլթային ակոսները մակերեսից պարզ կերպով նկատվում են, այսինքն` միզարտադրիչ գոտիները բաժանված են, իսկ արտազատիչ գոտին ձուլված է մեկ պտկիկի մեջ կամ ձուլված են միայն պտկիկների կոնաձն գագաթները: Բոլոր պտկիկները (4) իրենց գագաթներով ուղղված են դեպի երիկամային փոսը ն կապված են միզածորանի ճյուղավորված ցողունների (7) ծայրերի վրա առանձնացած երիկամային բաժակների մեջ (5): Այդ ցողունները երիկամային փոսի սահմանում միանում են երկու խոշոր մուտքերի (8) մեջ ն վերջիններն էլ միանալով իրար հետ` մտնում են միզածորանի մեջ: Այդ սյունիկները երիկամային փոսի սահմանում, հատկապես ցողունների ճյուղավորման ավելի մոտ հատվածներում, երբեմն գոյացնում են զգալի լայնացումներ: Այն բլթերը, որոնք միացած են մեկ խոշորացած պտկիկի մեջ, ունեն նան –Ըalix maior: ընդհանուր բաժակ, որը նույնիսկ կոչում են մեծ բաժակ– Պտկիկների քանակը տատանվում է: Հայտնի են դեպքեր, երբ երիկամների վրա հաշվվում են 18 բլթեր, որոնցից 15-ը` հասարակ, իսկ 3-ը ձուլված մեկմեկու, բայց լինում են նան 22 բլթերով երիկամներ, որոնք ունեն 14 հասարակ ն 8 ձուլված պտկիկներ: Երիկամները պատած են նույն թաղանթներով, ինչ-որ ձիերինը:

Նկ. 134. Խոշոր եղջերավոր կենդանու երիկամի մի մասի երկայնակի կտրվածք: 1–Միզարտադրիչ գոտի, 2–սահմանային գոտի, 3-միզարտազատիչ գոտի, 4-երիկամային պտկիկ, 5-երիկամի բաժակ, 6-աղեղային զարկերակների կտրվածք, 7–միզածորանի ցողուններ, 8– միզածորանի խոշոր մուտք (գլխավոր ցողուն):

Աջ երիկամը տեղադրված է 12-րդ միջկողային տարածությունից սկսած մինչն գոտկի 2-րդ (3-րդ) ողը ներառյալ (նկ. 135Բ): Վերնից այն հարում է գոտկի մեծ մկանին ն

ստոծանու աջ ոտքին: Դրա առջնի ծայրը գտնվում է լյարդի երիկամային ներսեղմվածքի մեջ: Ստորին մասից այն սահմանակից է ենթաստամոքսային գեղձի, ինչպես նան կույր ն շրջանակաձն աղիքների հետ: Ձախ երիկամը չունի խիստ որոշակի տեղադրություն ն շնորհիվ դրան, որ կախված է շճաթաղանթի երկար սեփական միջընդերքից, այն հնարավորություն ունի ազատ կերպով տեղափոխվելու գոտկի 2-րդ (3-րդ) ողից մինչն գոտկի 5-րդ ողը` դեպի աջ կամ ձախ: Նման տեղափոխությունը կախված է կտրիչի վերին պարկի լցվածության աստիճանից: Կտրիչի թույլ լցված լինելու դեպքում (կամ դրա չզարգացած վիճակում) ձախ երիկամն ընկած է միջին սագիտալ հարթությունից դեպի ձախ կամ գտնվում է այդ հարթության վրա, իսկ կտրիչի ուժեղ լցման ժամանակ այն անցնում է դեպի աջ կողմը: Կտրիչի երկարատն ճնշումը երիկամի կողմնային մակերեսին ավելի մոտ գտնվող դրա առջնի մասի վրա առաջացրել է կտրիչային ներսեղմվածք– –imքreՏՏio rսmiոiՏ:

Նկ. 135. Երիկամների տեղագրությունը կմախքի նկատմամբ (ստորին կողմից): Ա–ձիու, Բ–խոշոր եղջերավորի, Գ-խոզի, Դ–շան: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7-Գոտկի ողերի կողախոտորնակային ելուններ, 8–ձախ երիկամ, 9-աջ երիկամ, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18–կողեր (կտրված են):

Մանր որոճողների (ոչխարների ն այծերի) երիկամներն ուժեղ չափով տարբերվում են խոշոր եղջերավորների երիկամներից: Դրանք պատկանում են հարթ միապտկանի երիկամների տիպին, իրենց ակնհայտ արտահայտված լոբաձն տեսքով: Երիկամի երկայնակի կտրվածքում նկատվում է ընդհանուր պտկիկ: Երիկամային բուրգերի քանակը հիմք է տալիս խոսելու 10-16 բլթերի միատեղ ձուլման մասին: Դրանք ունեն երիկամային տաշտակ, որոշ հեղինակներ նկարագրում են նան ծայրային մուտքերի առկայությունը:

Ներսի եզրում ընկած երիկամային ծոցը ն երիկամային դարպասը պարզ կերպով արտահայտված է: Երիկամները կախված են շճաթաղանթից, այսինքն` շատ թե քիչ չափով շարժուն են, իսկ այծերի երիկամները կարելի է նույնիսկ շոշափել` որովայնի պատի դրսի կողմից: Ոչխարների ն այծերի աջ երիկամը հարում է լյարդի աջ բլթին, որի շնորհիվ վերջինի վրա առաջանում է երիկամային ներսեղմվածք: Ձախ երիկամն ընկած է մոտավորապես գոտի 4-րդ (3-րդ) մինչն 6-րդ ողի մակարդակի վրա:

Նկ. 136. Ցուլի միզապարկի պարանոցային հատվածի ն միզասեռական խողովակի սկզբի մասի կտրվածք: 1-Միզածորանի անցք, 2-միզարտազատիչ խողովակի ծալք, 3-սերմնային թմբիկ, 4սերմնարտազատիչ խողովակի անցք, 5-միզասեռական մկանի կտրվածք, 6-միզածորանների թմբիկներ, 7-միզապարկային եռանկյունի, 8-միզածորանային ծալք, 9-միզարտազատիչ խողովակի ծալքեր:

Խոշոր եղջերավորների միզածորանների ցողուններն իրար միանալուց հետո երիկամային փոսից ուղղվում են հետ` դեպի կոնքը: Աջ միզածորանը ընթանում է սովորական ուղիով, այսինքն` հետին խոռոչային երակի աջ կողմով ն ծռվում է ցած դեպի միզապարկը: Ձախ միզածորանը սկզբում նույնպես գտնվում է միջին սագիտալ հարթության աջ կողմում, աջ միզածորանի տակ, ապա աստիճանաբար տեղափոխվում է դեպի ձախ կողմը ն մոտենում է միզապարկին: Միզապարկի պատի զանգվածի միջով անցնելով որոշ տարածություն միզածորանները բացվում են իրար մոտեցած անցքերով, այնպես որ միզապարկային եռանկյունին հանդես է գալիս շատ նեղ ն փոքր ձնով (նկ. 1367): Եղջերավորների միզապարկը ձիերի միզապարկի համեմատությամբ մեծածավալ է ն ավելի է հրված դեպի որովայնի խոռոչը, որի շնորհիվ այն մեծ տարածության վրա պատած է շճաթաղանթով: Շճային ծալքերը ն կապանները շատ քիչ են տարբերվում ձիերի նույն անատոմիական մասերից: Միզարտազատիչ խողովակի մասին տե՛ս «Արուների բազմացման օրգանները» բաժնում:

ԽՈԶԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Խոզի երիկամներն իրենց տիպով հարթ ն բազմապտկանի են (նկ. 137Ա): Դրանք ունեն լոբաձն տեսք, բայց լինում են բավականին երկար ն ավելի տափակ ձներ, պատած են ֆիբրոզային պատիճով (1) ն հաճախ ամբողջությամբ շրջապատված են ճարպային հյուսվածքով (ճարպային պատիճ): Երիկամի երկայնակի կտրվածքը պարզ ցույց է տալիս ձուլված միզարտադրիչ գոտու (2) ն բոլորովին անջատված արտազատիչ գոտու` առկայությունը, որտեղ վերջին գոտու պտկիկները պարզ կերպով առանձնացած են իրարից (5): Հենց դա էլ հնարավորություն է տալիս, իհարկե ոչ միշտ, համեմատաբար հեշտ տարբերելու երիկամային բլթերը: Երիկամը հաճախ ունենում է 10-12 պտկիկներ, բայց 2-5 բլթեր կարող են ձուլվել իրար ն առաջացնել բարդ պտկիկ, այնպես որ երբեմն հաջողվում է գտնել երեք հասարակ ն երեք բարդ պտկիկներով օժտված երիկամներ, իսկ երբեմն պտկիկները լինում են համարյա բոլորովին ձուլված մեկ բարդ կատարաձն պտկիկի մեջ: Երիկամային ծոցում գտնվում են պտկիկներին շրջապատող ն դրանց քանակին համապատասխանող երիկամային փոքր բաժակներ (8) կամ բարդ բլթերին համապատասխան ընդհանուր կամ մեծ բաժակ (9): Երիկամային բաժակներն իրենց հիմքերով ուղղակի բացվում են երիկամային տաշտակի մեջ (4):

Նկ. 137. Խոզի երիկամի երկայնակի կտրվածք: 1-Երիկամային պատիճ, 2–կեղնային գոտի, 3-երիկամային ծոց, 4-երիկամային տաշտակ, 5երիկամային սյունիկ, 6–սահմանային գոտի, 7-երիկամային պտկիկ, 8-երիկամային փոքր բաժակ, 9-մեծ բաժակ, 10-զարկերակ, 11-երակ, 12–միզածորան:

Խոզի երիկամներն ամբողջությամբ ընկած են գոտկի հատվածում: Երկու երիկամներն էլ համարյա թե գտնվում են նույն հարթության վրա, այն է` գոտկի սկզբի չորս

ողների տակ (նկ. 135Գ): Աջ երիկամը լյարդի վրա ոչ միայն չի թողնում երիկամային ներսեղմվածք, այլն դրա հետ նույնիսկ չի շփվում: Միզածորանները դուրս գալով երիկամների դարպասից` իրենց կառուցվածքով ն տեղադրությամբ չունեն որնէ յուրահատուկ առանձնահատկություն: Անցնելով միզապարկի պատի միջով, լորձաթաղանթի վերին հատվածով (նկ. 137Բ-1)` միզածորանները մոտենում են իրար: Սկսած միզապարկում գտնվող անցքերից, դրանց յուրաքանչյուր կողմից դեպի միզարտազատիչ խողովակն են ընթանում կրկնակի միզածորանային ծալքեր-քliԸa սreteriԸa (Բ-3),, ընդ որում եզրային ծալքերը հասնում են մինչն սերմնածորանների բացման տեղը, իսկ ներքին ծալքերը մոտենալով իրար առաջացնում են մեկ միջին կատար եւ վերջանում են նույն մակարդակի վրա: Այդպիսով, խոզերի միզապարկային եռանկյունին (4), մյուս կենդանիների նույն մասի հետ համեմատած ունի փոքր-ինչ յուրահատուկ կառուցվածք: Միզապարկը համեմատաբար ուժեղ է զարգացած ն կոնքի խոռոչից զգալի կերպով անցնում է դեպի որովայնի խոռոչի ցայլային հատվածը:

Նկ. 138. Խոզի երիկամը ն միզապարկը: Ա-երիկամի մի մասի երկայնակի կտրվածքը` 1-միզարտադրիչ գոտի, 2-սահմանային գոտի, 3միզարտազատիչ գոտի, 4, 5, 6-ամբողջական, 7-կտրված երիկամային պտկիկներ,երիկամային բաժակ, 9, 9'-երիկամային տաշտակ, 10-միզածորան, 11-երիկամային զարկերակ, 12-երիկամային երակ: Բ-միզապարկը ն միզասեռական խողովակի մի մասը (բացված է): 1-միզածորանային գլանիկ, 2միզածորանային անցք, 3-միզածորանային կրկնակի ծալք, 4-միզապարկի եռանկյունի, 5միզատար խողովակի ծալքը, 6-սերմնային բարձունքը, 7-կույր պարկիկ, 8-միզասեռական խողովակի պատ:

ՇԱՆ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Շան երիկամներն իրենց կառուցվածքով պատկանում են հարթ միապտկանի երիկամների տիպին (նկ. 129Դ, նկ. 138): Դրանց ձնն ինչպես ն կաթնասունների մեծ մասի մոտ լոբաձն են, սակայն դրանք համեմատաբար կարճ ն հաստ են: Ֆիբրուզային ն ճարպային պատիճներն ունեն սովորական կառուցվածք:

Շան երիկամների ճիշտ միջին հատվածով տարված երկայնակի կտրվածքի վրա (նկ. 139Բ) ակնհայտ ձնով երնում են արտադրիչ ն արտազատիչ գոտիները (1, 3): Առաջինի վրա նկատվում են երիկամների բրգերի հիմքային մասերից վեր բարձրացող ուղեղային ճաճանչները: Պտկիկներն ամբողջությամբ ձուլված են իրար ն գոյացնում են մեկ ընդհանուր կատարաձն պտկիկ (4): Երիկամի արտաքին մակերեսին ավելի մոտիկ տարված երկայնակի կտրվածքները ցույց են տալիս այդտեղից անցնող միջբլթային անոթներով իրարից անջատված ն շարակցական հյուսվածքով շրջապատված, լավ նկատելի չձուլված պտկիկների հատվածները: Շների մոտ` սահմանային գոտում, ըստ աղեղային անոթների կտրվածքի քանակի (6), հաշվում են 12-ից մինչն 17 բլթեր: Երիկամային ծոցում տեղադրված է բաժակներ չառաջացնող երիկամային տաշտակը (5): Շների համար բնորոշ է (սակայն ոչ այնքան ակնհայտ, ինչպես ձիերի մոտ) ծայրային մուտքերի առկայությունը, որպես տաշտակի շարունակություն դեպի երիկամի առջնի ն հետին ծայրերը:

Նկ. 139. Շան երիկամ, Ա-արտաքին տեսքը, Բ-երկայնակի կտրվածքը: 1–Միզարտազատիչ գոտի, 2–սահմանային գոտի, 3-արտազատիչ գոտի, 4-երիկամային պտկիկ, 5երիկամային դաշտակ, 6-աղեղնաձն անոթների կտրվածք, 7-միզածորան:

Կատվի երիկամները կարճ են, հաստ ն կլորավուն: Դրանց կտրվածքում տեսանելի է մեկ հասարակ կոնաձն պտկիկ, իսկ բլթերի բաժանման նշանները բացակայում են: Երիկամներն ընկած են գոտկի սկզբի երեք ողերի տակ (նկ. 135Դ): Աջ երիկամը տեղադրված է լյարդի երիկամային ներսեղմվածքում: Միզածորանները, ինչպես ձիերի մոտ, երիկամների դարպասից ընթանում են դեպի միզապարկը: Միզապարկը (նկ. 140) դատարկ վիճակում ունի հաստ պատեր, բայց հեշտ ձգվող է ն ունի մեծ տարողություն: Այն հատկապես ուժեղ չափով ուղղված է դեպի որովայնի խոռոչի ցայլային հատվածը, որի շնորհիվ էլ համարյա ամբողջությամբ ծածկված է շճաթաղանթով: Ինչպես ն մյուս կենդանիների մոտ շան միզապարկը պահվում է այն կապանների միջոցով, որոնք ընկած են շճաթաղանթի միզապարկապորտային կողմնային ծալքերում:

Նկ. 140. Շան միզապարկ: 1-Միզապարկ, 2-շագանակագեղձ, 3-միզասեռական խողովակի միզածորաններ, 5-սեմնածորաններ:

կոնքային

բաժին,

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈԻԹՅՈԻՆ

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ

Անողնաշարավորների բազմացման օրգանները: Բազմացման ավելի հասարակ գործընթաց տեղի ունի միաբջիջ օրգանիզմներից շատերի մոտ, որտեղ հասունացած մայր անհատը կիսվում է երկու դուստր անհատների: Վերջիններս, հասունանալով, յուրաքանչյուրն իր հերթին կիսվում է երկու մասի ն այդպես շարունակ: Դա ըստ էության կենդանի նյութի յուրահատուկ աճ է, որն արտահայտվում է նոր անհատների առաջացմամբ: Այդպիսի բազմացումը կոչվում է անսեռ բազմացում: Սակայն միաբջիջ կենդանիների մեծամասնության մոտ այդպիսի հասարակ անսեռ բազմացումը կատարվում է ոչ անվերջ: Մի որոշակի շրջան անցնելուց հետո մի շարք անհատների մոտ նկատվում է իրար հետ երկու օրգանիզմների յուրահատուկ ձուլում (զուգավորություն), կամ ծայրագույն դեպքում երկու անհատների ժամանակավոր միացում (զուգակցում), որն ուղեկցվում է դրանց փոխադարձ ասիմիլյացիայով: Երկու անհատների մոտ այդ ակտերին սովորաբար հաջորդում է բջիջներում տեղի ունեցող կորիզների վերակառուցման փուլ: Երկու անհատների ձուլումից ն դրանց կորիզների փոխանակումն ավարտվելուց հետո այդ անհատներն անջատվում են միմյանցից: Նրանց բջիջներում նորից սկսվում է նոր ձնավորված կորիզի բաժանումը երկու նոր կորիզների, որից հետո մայրական օրգանիզմը նորից կիսվելով բազմանում է: Այնուհետն, նորից շարունակվում է նոր ձնավորված բջիջների ժամանակավոր միացում ն կորիզների վերակառուցում ու ձուլում: Այդպիսի պարբերաբար կրկնվող ակտերն իրենցից ներկայացնում են սեռական զարգացման գործընթացներ: Բազմաբջիջ անողնաշարավոր կենդանիների մոտ նույնպես նկատվում է թե՛ անսեռ ն թե՛ սեռական ճանապարհով բազմացում: Անսեռ, կամ ավելի ճիշտ, վեգետատիվ բազմացումն ունի այն առանձնահատկությունը, որ այն առաջանում է բողբոջման ճանապարհով (նկ. 141-8), կամ թե ամբողջ օրգանիզմը նոր սերունդներ ստանալու համար ինչպես լայնակի, այնպես էլ երկայնակի կիսվում է (հիդրաների մոտ): Թե՛ մեկ ն թե՛ մյուս դեպքում նոր օրգանիզմն իր սկիզբն է առնում ոչ թե մեկ բջջից, այլ ձնավորվում է մայրական օրգանիզմից` նրա ամբողջական բջջային համալիրից: Բազմաբջիջ կենդանիների սեռական բազմացմանը մասնակցում են իրարից ակնհայտ առանձնացած իգական սեռական բջիջներ` ձվաբջիջներ ն արական սեռական բջիջներ` սպերմատոզոիդներ կամ սաղմնաթելիկներ: Ինչպես առաջինները, այնպես էլ երկրորդներն օրգանիզմում կարող են ունենալ իրենց զարգացման տեղը` սեռական օրգանները, այն է` արուներին հատուկ ամորձիները, իսկ էգերին` ձվարանները (4, 7): Բազմաբջիջ անողնաշարավորներից հանդիպում են ինչպես հերմաֆրոիդ (երկսեռ), երբ մի անհատի մոտ զարգանում են թե՛ արական ն թե՛ իգական սեռական բջիջները, այնպես էլ բաժանասեռ անհատներ: Պարզունակ ձների աղեխորշավորների (հիդրա) օրգանիզմից սեռական բջիջների դուրս բերելն իրականացվում է մարմնի պատի ժամանակավոր ամբողջականության խախտման շնորհիվ: Նրանց մոտ չկան հատուկ դրսատար ուղիներ, ինչպես նան մերձեցման օրգաններ: Ավելի բարդ անողնաշարավորների, այն է` երկրորդական խոռոչ ունեցող որդերի մոտ, սեռական բջիջներʍ իրենց զարգացման ընթացքում նույնպես խմբավորվում են հատուկ օրգանների մեջ (հոնադներ): Սակայն այդ որդերի հոնադները տեղադրված են լինում մարմնի երկրորդական խոռոչի պատում: Սեռական բջիջներն ընկնում են այդ խոռոչի մեջ ն այդտեղից էլ դուրս է տարվում հատուկ արտազատիչ կամ դրսատար ծորանների միջոցով: Այդ ծորանները կամ առանձնացված են որպես սեփական սեռական ծորաններ, կամ հաղորդակցվում են միզարտազատիչ ուղիների հետ որպես խառը դրսատար խողովակներ` նեֆրոմիքսներ: Այսպիսով, որդերի մոտ սեռական բաժինը բարդանում է որպես օրգանների մի ամբողջական համակարգ:

Ողնաշարավորների բազմացման օրգանները: Ողնաշարավորների բազմացման օրգանների համակարգը նույնպես ունի վերնում նկարագրված բոլոր մասերը, այն է` 1) սեռական հիմնական օրգաններ` ամորձիներ ն ձվարաններ, որտեղ տեղի է ունենում սեռական բջիջների բազմացումը, որոնք, ինչպես երկրորդական խոռոչ ունեցող որդերի մոտ, տեղադրվում են մարմնի խոռոչի պատում, ն հատկապես կաթնասունների մոտ` որովայնի խոռոչի պատում, 2) դրսատար ուղիներ` սրմնածորաններ ն ձվափողեր, որոնք մասամբ կապված են միզային ապարատի արտազատիչ ուղիների հետ. ն 3) մերձեցման օրգաններ` ցամաքի վրա ապրող արուների մոտ որպես առնանդամ, իսկ էգ կաթնասունների մոտ` հեշտոց: Բոլոր ողնաշարավորների, բացառությամբ կաթնասունների, բազմացման օրգանների բարդացման պատմական զարգացման ɺʏʗʅɿʍʀɸʘʏʙʋ նշվում են հետնյալ տարբերությունները. 1) Որոշ ողնաշարավորներ իրենց սեռական բջիջները (ձվաբջիջները ն սպերմատոզոիդները) նետում են ջրի մեջ, որտեղ ն տեղի է ունենում սեռական բջիջների միացում: Հետնապես, նրɸնց մոտ բեղմնավորուʋը կատարվում է օրգանիզմից դուրս ն կոչվում է արտաքին բեղմնավորություն: Այդպիսի կենդանիներին ընդունված է նկարագրել որպես ձվադիր ողնաշարավորներ-oviքara ընդհանուր անվան տակ: Սրանց են պատկանում, որպես կանոն, ձկները ն երկկենցաղները: (Թե մեկի ն թե մյուսների մոտ լինում են բացառություններ, քանի որ կարող է տեղի ունենալ ներքին բեղմնավորություն ն, նույնիսկ, կենɻանածնություն): Ձվադիրները հանդիսանում են այն ողնաշարավորները, որոնց սաղմերը զարգանում են առանց հատուկ սաղմնային թաղանթի, օրինակ` առանց ջրային թաղանթի ն դրա համար էլ նրանց դասում են ջրաթաղանթ չունեցողների շարքին: Նրանց սեռական բջիջները սովորաբար (ձկների մոտ առանց բացառության) արտազատվում են ջրի մեջ հետին աղիքի ծայրային մասով` կոյանցով, որի մեջ բացվում են արուների սերմնածորանները, իսկ էգերի մոտ` ձվափողերը (նկ. 142– 6', 7''): Այս դասերի համարյա բոլոր ներկայացուցիչները բաժɸնասեռ են:

Նկ. 141. Հիդրա: 1-Բերանի անցք, 2–շոշափուկ, 3–մարսողական խոռոչ, 4-ամորձի, 5-էնդոդերմ, 6-էկտոդերմ, 7– ձվարան, 8-բողբոջ` անսեռ (վեգետատիվ) բազմացման համար:

Երկկենցաղների մոտ նրանց ամբողջ սեռական կյանքի ընթացքում միզանջատման գործող օրգան է ծառայում միջանկյալ երիկամը (meՏoոeքհroՏ): Արուների համար բնորոշն այն է, որ ɻրա առջնի բաժինʍ (նկ. 2Ա-2, 3) իր մեջ ընդունում է ամորձիներից եկող սեռական բջիջների դրսատար ուղիները ն միայն երիկամի հետին բաժինը (Ա-4, 5) հանդիսանում է մաքուր միզանջատող բաʁին: Այսպիսով, նրանց մոտ նկատվում է սեռական ʇɸʋɸʆɸʗɺի սերտ կապ միզայինի հետ: Էգերի մոտ այդ հարաբերությունʍ ավելի պարզունակ է, քանի որ միջանկյալ երիկամի խողովակը ծառայում է միայն միզարտազատմանը, իսկ ձվարանների սեռական դրսատար ուղիները` ձվափողերը, ձնավորվել են նախաերիկամից ն ներկայացնում են ʏʗʑɼʔ մյուլլերյան խողովակներ (նկ. 142Բ-7', 7''): 2) Մյուս ողնաշարավոր կենդանիների հասունացած ձվաբջիջներն արտաքին միջավայր դուրս գալու ակտից առաջ մոր օրգանիզմի ներսում մշտապես բեղմնավորվում են: Սաղմի զարգացման սկզբնական նշանները (տրոհման սկիզբը) տեղի ունի ձուն դրսատար խողովակի` ձվափողի միջոցով, անցման շրջանից սկսած: Ձվափողի պատերը մասնակցում են դուրս եկող ձվի (նրա մեջ գտնվող սաղմով հանդերձ) վերջնական ձնավորմանը, ստեղծելով ɻրա համար կիսահեղուկ սպիտակուցային միջավայր ն պաշտպանիչ թաղանթներ: Այդ տեսակետից այդպիսի կենդանիները կարող են կոչվել ձվակենդանածին-ovoviviքara կենդանիներ: Նրանց են պատկանում գլխավորապես սողունները ն նրանց, անկասկած, ուղղակի սերունդները, այն է` թռչունները:

Նկ. 142. Պոչավոր երկկենցաղի միզային օրգանների գծապատկերներ: Ա-արուի ն Բ-էգի: 1-Ամորձի, 2-սեռական գեղձի դրսատար ծորաններ, 3-երիկամի սեռական հատված (միջանկյալ երիկամ), 4-երիկամի միզարտադրիչ հատված (միջանկյալ երիկամ), 5միզային (5'-սեռական) արտազատիչ խողոʕɸʆներ, 6, 11, 12-վոլֆյան ծորան, 6'-սերմնածորան, 7մյուլլերյան ծորան, 8-ձվարան, 9-էգերի երիկամի սեռական հատվածը, 9'-սեռական գեղձի հետզարգացած դրսատար ծորոնները, 10-երիկամի միզանջատիչ մասը, 13-ձագար, 14-ձվափող:

Նկատի ունենալով, որ սողունների մոտ գործում է հետին (դեֆինիտիվ) երիկամը, ուստի նրանց մոտ ամորձիներից սպերմատոզոիդներʍ արտազատվում են բացառապես ուժեղ կերպափոխված միջանկյալ երիկամի խողովակի միջոցով: Այդ խողովակը դառնում է սերմանածորան, ընդ որում որոշ մողեսների մոտ վերջինիս ծայրը կոյանցʂ ʋɼʒ բացվելուց առաջ ձնավորում է բշտաձն լայնացում: Ամորձիները մնում են որովայնի խոռոչում: Արուների մյուլլերյան խողովակնɼրը (ձվափողերը) պահպանվում են ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն, բայց ɻրանք էգերի համեմատ թույլ են զարգացել: Բազմացման այդպիսի միջոցն անհրաժեշտություն է առաջացնում ներքին բեղմնաʕորության համար ունենալ հարմարություն, այսինքն` մերձեցման օրգաններ, որոնք երբեմն լավ են արտահայտված սողունների մոտ: Էգերի մոտ չկա հատուկ մերձեցման օրգան, քանի որ որպես սերմի ընդունարան նրանց մոտ ծառայում է կոյանցը: Առնանդամը սովորաբար նույնպես ներկայացնում է կոյանցի կամ դրա հատվածի մասնակի ձնափոխությունը ն լինում է զույգ (օձերի ն խլեզների մոտ) ն կենտ (կրիաների ն կոկորդիլոսների մոտ):

Ողնաշարավոր կենդանիներից կաթնասունները պատկանում են կենդանածին-viviքara կենդանիների խմբին: Նրանց մոտ միայն լինում են ներքին բեղմնավորություն, ն էգերի սեռական ուղիներից արտաքին միջավայր են դուրս գալիս լրիվ չափով ձնավորված ձագեր, իսկ որպես բացառություն նման երնույթ տեղի ունի նան մյուս խմբի` ոչ կաթնասուն ողնաշարավորների մոտ: Սակայն կաթնասուններից ցածր դասի կենդանիների մոտ գոյություն ունի նս անցողիկ վիճակ, այսինքն` ձվակենդանածնություն, օրինակ` եխիդնիների ն բադակտուցների մոտ: Այդ կենդանիներն ունեն կոյանց ն կոչվում են կոյանցավորներ կամ միանցքանիներ, -moոotremata: Նրանք արդեն կանգնած են դեպի իսկական կենդանածնությունը տանող անցողիկ աստիճանի վրա: Կաթնասունների սեռական բջիջներն ունեն նույնպիսի ընդհանուր տեսք, ինչպես նախորդ ողնաշարավորներինը: Նրանց սպերմատոզոիդները շատ մանր են ն օժտված են շարժիչով` պոչիկով, իսկ ձվաբջիջը գնդաձն է, անշարժ ն համեմատաբար խոշոր, սակայն չեն հասնում այնպիսի մեծության, ինչպիսին նկատվում է ձվադիրների ն ձվակենդանածինների մոտ, թեպետ սննդանյութի առատ լինելու անցյալի նշաններն ակնհայտ հանդես է գալիս այդ ձվաբջիջների տրոհման ժամանակ: Կենդանածին կենդանիների ձվաբջջի սննդի պաշարի համեմատաբար աննշան լինելը պայմանավորվում է նրանով, որ սաղմի առաջին իսկ հիմնադրումները կապի մեջ են մտնում էգերի սեռական համակարգի հատուկ հատվածի` արգանդի հետ, որը նույնպես հանդիսանում է կենդանածինների մոտ որպես յուրահատուկ հարմարանք, որտեղ զարգանում է բեղմնավորված ձվաբջիջը (զիգոտան), իսկ հետագայում` սաղմը ն պտուղը: Սեռական օրգանները` ամորձիները ն ձվարանները, ձնավորված են բարդ, քանի որ շարակցական հյուսվածքով ն մեզոթելի ածանցյալներով այստեղ ձնավորվում է անոթներով հարուստ ն հարմար հուն զարգացող, հասունացող ն սնվող սեռական բջիջների համար: Հերմաֆրոդիտիզնի երնույթը կաթնասունների մոտ բացառապես սակավ է ն առաջանում է միայն որպես անոմալիա: Այդպիսով, հերմաֆրոդիտիզմը պարզունակ (պրիմիտիվ) բազմաբջիջ կենդանիների մոտ լինելով սովորական կենսաբանական երնույթ, օրգանիզմների կառուցվածքների բարդացման հետ մեկտեղ այդ երնույթն աստիճանաբար անհետանում է: Կաթնասունների ներքին բեղմնավորությունն իրականացվում է լավ զարգացած մերձեցման օրգաններով: Դա իր յուրահատուկ կնիքն է թողնում հետին աղիքի վերջին հատվածի վրա, որն արտահայտվում է նրանով, որ կոյանցը, որը հատուկ է երկկենցաղներին, սողուններին ն թռչուններին, տարբերակվում (դիֆերենցվում) է (բացառությամբ հիշված միանցքանիների) երկու հարկի: Ստորին առանձին հարկն ամբողջությամբ ծառայում է միզային ն բազմացման օրգանների համակարգին ն կոչվում է միզասեռական ծոց, որը մասնավորապես արուների մոտ կոչվում է միզասեռական խողովակ, իսկ էգերի մոտ` միզասեռական նախադուռ: Հասունացած կենդանիների բազմացման օրգանների համակարգի այդ հատվածը սերտ կերպով կապված է միզային

օրգանների հետ: Այդ համակարգերի (բազմացման ն միզային) մյուս բոլոր մասերը միմյանցից բաժանված են:

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ (ԷՄԲՐԻՈԳԵՆԵԶԸ)

Ողնաշարավորների սաղմնային զարգացումը ցույց է տալիս, որ սեռական բջիջները սկզբնական շրջանում զարգանում են մարմնի խոռոչի մեզոթելից, վոլֆյան մարմնի (միջանկյալ երիկամի) ներսի կողմում: Հենց այստեղ առաջանում են աջ ն ձախ երկարավուն բարձունքների ձնով սեռական սկզբնավորումներ, որոնք կոչվում են սեռական ծալքեր, դրանց ծածկող մեզոթելով կամ սաղմնային էպիթելով հանդերձ: Սեռական ծալքն աճելով փոքր-ինչ սահմանազատվում է վոլֆյան մարմնից ն ձնավորվում է որպես առանձին սեռական օրգան (նկ. 143-1): Սեռական օրգանի սկզբնական կերպափոխումը կարելի է հաշվել դրա զարգացման անտարբեր փուլերից սկսած, այն իմաստով, որ այդ դեպքում դրա մեջ չեն առաջանում արական կամ իգական սեռին պատկանող նկատելի մակրոսկոպիկ նշաններ: Այդ փուլում այդպիսի անտարբեր բնույթը առկա է նան բազմացման համակարգի մյուս օրգաններում: Հենակետային անտարբեր փուլի (Ա) տնողության ընթացքում գերաճող ն առաջ շարժվող դեֆինիտիվ երիկամները (6) միզային ապարատում գրավում են առաջնային դիրք: Դրանցից դեպի հետ են ձգվում միզապարկի մեջ թափվող դեֆինիտիվ միզածորանները (7): Բավական ծավալուն, բայց արդեն հետաճման ենթարկվող վոլֆյան մարմինը կամ միջանկյալ երիկամը (Ա-2) տեղադրվում է համարյա վերջնական երիկամի հետին մասում, ընդ որում վոլֆյան մարմնից դեպի միզասեռական ծոցն է ուղղվում վոլֆյան ծորանը (9): Վոլֆյան մարմնի մակերեսի վրա գտնվում է օվալաձն սեռական օրգանը (1): Սեռական ծալքի առաջացման հետ մեկտեղ վոլֆյան ծորանի առջնի հատվածի երկարությամբ շուտով ձնավորվում է համատարած բջջային լար (փոկ), որը հետագայում վերափոխվում է մյուլլերյան ծորանի: Վերջինիս առջնի ծայրը զարգացման սկզբնական շրջանում ունի կույր լայնացում (3), որը հետագայում լայնացած ձագարաձն տեսքով բացվում է որովայնի խոռոչի մեջ: Սեռական օրգանի հետին ծայրից ետ ն ցած, դեպի աճուկային խողովակն է իջնում շարակցահյուսվածքային խուրձը, որին կոչում են Հունտերի ուղղապահ կապան-ջսberոaԸսlսm Էսոteri (15):: Երբ քրոմոսոմային հավաքով տվյալ անհատի զարգացումն ընթանում է դեպի արական սեռի առաջացումը (Գ),, ապա ամորձու սաղմնային զարգացումն սկսվում է ամորձու մեջ բջջային փոկերի ձնով մտնող սաղմնային էպիթելի աճումով, որոնք հետագայում վեր են ածվում ամորձային գալարուն խողովակների-tսbսli Ըoոtorti: Հետագա զարգացման ընթացքում վոլֆյան մարմնի առջնի միզարտադրող խողովակները (21) կորցնում են երիկամային մարմնիկները ն մտնելով ամորձու մեջ կապի մեջ են մտնում ամորձային խողովակիկների հետ: Ամորձու միջնորմում ուղիղ խողովակներից-tսbսli reԸti զարգանում է ամորձային ցանցը-rete teՏtiՏ: Ուղիղ խողովակներն անմիջականորեն հաղորդակցվում են գալարուն խողովակիկների հետ: Պետք է նկատել, որ ամորձային ցանցի հետ միանում են վոլֆյան մարմնի ոչ բոլոր միզարտադրող խողովակիկները, այլ միայն առջնի խողովակիկները, որոնք տեղավորված լինելով մակամորձու գլխիկային մասում, վերածվում են սերմարտազատիչ խողովակների – -dսԸtսli effereոteՏ: Վոլֆյան մարմնի միզարտադրիչ խողովակիկների հետին հատվածները ենթարկվում են հետզարգացման ն միայն դրանց չնչին մասն ուժեղ հետաճված ձնով երբեմն պահպանվում է մակամորձու հատվածում հարամորձի կամ խոտորվող ծորանիկներ-քaradidymiՏ et dսԸtսli aberraոteՏ (22) անվան տակ, ընդ որում խոտորվող ծորանիկները նույնիսկ վոլֆյան ծորանի հետ մնում են կապված վիճակում: Ինքը` վոլֆյան ծորանը, ուժեղ գալարներ առաջացնելով ձնավորում է մակամորձու մարմինը ն դառնում է մակամորձու ծորան-dսԸtսՏ

eքididymiՏ, իսկ մակամորձու պոչի հատվածում այն կերպափոխվում է սերմնածորանի-dսԸtսՏ defereոՏ (23): Արուների մյուլլերյան ծորանները նույնպես համարյա լրիվ չափով ենթարկվում են հետաճման, այն է` դրանցից միայն առջնի ն հետին ծայրերից մնում են շատ քիչ մասեր: Այդ ծորանների առջնի ծայրի թույլ մնացորդը ձուլվելով համապատասխան ամորձու հետ պահպանվում է հիդատիդի ձնով (20), իսկ աջ ն ձախ խողովակների հետին մնացորդները արական արգանդ ն հեշտոց անվան տակ (28) տեղադրվում են միզասեռական խողովակի սկզբի մասի մոտ ն նույնիսկ իրենց անցքով բացվում են միզասեռական խողովակի մեջ:

Նկ. 143. Սեռական համակարգի տարբերակման (դիֆերենցման) գծապատկեր: Ա-հենակետային (անտարբեր) փուլ, Բ-տարբերակում դեպի իգական անհատի առաջացումը, Գ-ʖɸʗɹɼʗɸʆʏʙʋ դեպի արական անհատի առաջացումը: 1–Սեռական օրգան, 2–միջանկյալ երիկամ (վոլֆյան մարմին), 3–մյուլլերյան ծորանի փակ ձագար, 4–մյուլլերյան ծորան, 5–սաղմնային միզապարկ (ալանտոիս), 6–հետին երիկամ (դեֆինիտիվ), 7–միզածորան, 8–կոյանց, 9–միջանկյալ երիկամի ծորան, 10–ձվարան, 11– մյուլլերյան ծորան, 11'-ցողունային հիդատիդ, 12-ապագա ձվափողի ձագար, 13–ձվարանի հավելուկ (մակաձվարան), 14–հարաձվարան, 15-ամʏրձու (ձվարանի) ուղղություն տվող կապան, 16-գարտներյան ծորաններ (միջանկյալ երիկամի ծորանի հետին հատվածի մնացորդ), 17– միզասեռական նախադուռ, 18–հեշտոց, 19-ամորձիներ, 20-ամորձու հիդատիդ, 21–մակամորձու արտաթոր խողովակներ ն ծորան, 22–հարամորձի, 23–սերմնածորան, 24, 28-արական արգանդ ն հեշտոց, 25-փամփուշտաձն գեղձ, 26–շագանակագեղձ, 27–միզասեռական խողովակ:

Անհատի զարգացումը դեպի իգական սեռի առաջացումը (Բ):: Էգերի մոտ անտարբեր (չեզոք) փուլի հետագա զարգացումն ընդունում է այլ ուղություն: Սեռական օրգանի սաղմնային շերտից աճող փոկերը բաժանվում են սեռական ն ֆոլիկուլյար բջիջների առանձին խմբերի, որոնք գոյացնում են առաջնային ձվարանային ֆոլիկուլներ, այսինքն` սկիզբ են դրվում ձվարանների առաջացմանը: Վոլֆյան մարմնից ձվարանի մեջ նույնպես աճում են էպիթելային ձգաններ ն ձնավորում են ձվարանային ցանցը-rete ovarii, սակայն այդ ցանցը չի զարգանում ն ենթարկվում է հետաճման ու մնում է ձվարանի կապանների մեջ որպես հետաճած խցանված խողովակներ, այն է` մակաձվարան-eքooքհoroո անվան տակ (13): Վոլֆյան մարմնի հետին մասը նույնպես ենթարկվելով հետաճման պահպանվում է միայն հարաձվարանքarooքհoroո (14) մնացորդի ձնով: Այդ մնացորդները միասին վերցրած համապատասխանում են արուների մակամորձուն ն դրա հարամորձուն: Վոլֆյան ծորանը անհետանում է ն միայն միզասեռական ծոցի ամենահետին հատվածը, այն էլ ոչ միշտ, յուրաքանչյուր կողմում առաջացնում է մեկական գարտներյան ծորան (16): Էգերի մոտ ուժեղ զարգացող մյուլլերյան ծորաններից (11) առաջանում են սեռական համակարգի տարբեր մասերը: Մյուլլերյան ծորանների առջնի մասերը կերպափոխվելով առաջացնում են ձվափողերը, որոնք լայն ձագարաձն անցքերով բացվում են որովայնի խոռոչը: Այդ անցքերի մոտ մնում են այդ ծորանների փոքրիկ մնացորդները, որոնք կոչվում են ցողունային հիդատիդներ (11'): Կաթնասունների հատկապես բարձրակարգերի մոտ ձվափողերի ձագարի եզրերը կտրտված են, որոնց անվանում են ծոպեր: Մյուլլերյան ծորանների միջին մասերից զարգանում են աջ ն ձախ արգանդները, իսկ հետին մասից` միզասեռական ծոցի հետ անցքով միացած, աջ ն ձախ հեշտոցները (18): Զույգ հեշտոցների հետին հատվածները կաթնասունների մեծ մասի մոտ միանում են իրար հɼտ ն առաջացնում կենտ հեշտոց: Հեշտոցից սկսած տարբեր հեռավորության վրա նույնը (աջ ն ձախ մասերի միացումը) տեղի է ունենում նան արգանդների նկատմամբ (11):

ԱՐՈՒ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Արու կենդանիների բազմացման օրգանների համակարգը կազմված է` 1) հիմնական օրգաններից` ամորձիներից, 2) սեռական դրսատար ուղիներից` մակամորձիներից ն սերմնածորաններից, 3) սերմնալարից, 4) ամորձապարկից կամ փոշտից, 5) միզասեռական խողովակից իր սեռական օժանդակ գեղձերի հետ միասին, 6) մերձեցման օրգաններից` առնանդամից ն թլիփից: Ամորձիները, մակամորձիները, սերմնածորանները, փամփշտաձն ն կուպերյան գեղձերը զույգ են, իսկ մյուս օրգանները` կենտ:

ԱՄՈՐՁԻՆ ԵՎ ɍՐԱ ՀԱՎԵԼՎԱԾՔԸ ԿԱՄ ՄԱԿԱՄՈՐՁԻՆ

Ամորձիները-teՏtiՏ, didymiՏ, orԸհiՏ հանդիսանում են սեռական այն հիմնական օրգանները, որոնց մեջ ընթանում են սպերմատոզոիդների զարգացման ն հասունացման բոլոր փուլերը: Ամորձինները, հիմնադրվելով որովայնի խոռոչի գոտկային հատվածում ընկած միջանկյալ երիկամի ներսի կողմում, աճում են զգալի չափերով: Միջանկյալ երիկամի ձնափոխված մասի` մակամորձու հետ միասին ամորձիները դեռ կենդանու սաղմնային կյանքում «իջնում» են աճուկային հատվածը, իսկ այստեղից էլ աճուկային խոʉովակի միջով «իջնում» հատուկ պարկի, այն է` ամորձապորկի կամ փոշտի մեջ: Սակայն, այստեղ հարկ է նշել, որ ամորձու ամորձապարկի մեջ իջեցման այդ երնույթը (deՏԸeոՏսՏ teՏtiՏ) բոլոր կաթնասունների համար օրինաչափություն չի հանդիսանում:

Այսպես, կաթնասունների մեծ մասի մոտ (պարկավորներ, գիշատիչներ, սմբակավորներ, թիավոտանիներ ն շատ պրիմաʖներ) ամորձիներʍ իրենց թաղանթների հետ միասին միշտ գտնվում են ամորձապարկում, եթե նրանց մոտ բացառիկ դեպքերում չի նկատվում իջեցման ɼʗʞʏʙʌʀ, ապա այդ հաշվում են որպես աննʏրմալ երնույթ (կրիպտորխիզմ): Մի շարք կաթնասունների մոտ (որոշ կրծողներ, միջատɸʆɼʗները, ձեռնաթնանիները,կապիկներից քչերը) ամորձիներʍ իջնում են ամորձապարկը կամ թե պարբերաբար բարձրանում դեպի որովայնի խոռոչը: Այդ երնույթը կապված է սեռական շրջանի հետ, այսինքն` էգերի հոսքի ազդեցության ներքո առաջացած սեռական գրգռման հետ: Այդ ժամանակ ամորձիները փոքր ինչ մեծանում են ն ɻրանց մեջ տեղի է ունենում սերմնաբջիջների առաջացման ɺʏʗʅɿʍʀɸʘʂ ուժեղացում (սպերմատոզոիդների զարգացում ն հասունացում): Վերջապես, մի շարք կաթնասունների ամորձիները բոլորովին չեն իջնում ամորձապարկի մեջ: Ընդ որում, նրանց մի մասի ʋոտ (զրահակիրները, կետանմանները ն ծովացուլերը) այդ երնույթը պետք է գնահատել որպես ակնհայտ երկրորդական երնույթ, այսինքն` նահանջ դեպի նախնական վիճակը:

Ամորձիներն ունեն կլորավուն կամ ձգված էլիպսի (ձվաձն) տեսք: Ամորձիները կազմված են դրսից սպիտակուցային թաղանթով ձնավորող նեցուկից, ն բացի այդ, ներսում ամորձին բլթակների բաժանող փոկերից կամ թիթեղներից: Բլթակներում տեղադրված են ուղիղ խողովակիկների անցնող սերմնային թվով մինչն 4 գալարուն խողովակիկներ: Գալարուն խողովակիկներն իրենցից ներկայացնում են ամորձու պարենխիման, որին պատկանում են նան գալարուն խողովակների միջն, բլթակների ներսում, տեղադրված ինտերստիցյալ բջիջները, որոնց վերագրում են ներքին սեկրեցիայի գեղձի գործառույթ, այսինքն` դրանք արտադրում են արական սեռական հորմոններ: Ուղիղ խողովակիկներն անցնում են արտաթոր խողովակիկների, որոնք զարգանալով ն իրար միանալով վերածվում են ուժեղ գալարներ առաջացնող մակամորձու խողովակի: Արտաթոր խողովակիկներն իրար միանալով ձնավորում են մակամորձու գլխիկը, որտեղ նույնպես տեղի են ունենում չհասունացած սպերմատոզոիդների վերջնական հասունացում: Մակամորձու գլխիկից սկսվում է մակամորձու մարմինը, իսկ մարմինն էլ սկիզբ է տալիս պոչին: Մակամորձու մարմնում ն պոչում ժամանակավորապես կուտակվում են սպերմատոզոիդները: Մակամորձու պոչից սկսվում է սերմնածորանը, որը մտնելով սերմնալարի կազմության մեջ աճուկային խողովակով մտնում է որովայնի խոռոչը, որտեղից էլ կոնքի խոռոչը: Ամորձին ն մակամորձին իրար հետ միացած են իրենց պատող շճաթաղանթով:

ԱՄՈՐՁԱՊԱՐԿ

Կաթնասունների մեծ մասի ամորձիները ն նրանց մակամորձիները, ինչպես արդեն նշվեց, տեղավորվում են որովայնի պատի կողմից գոյացած հատուկ արտափքման, այն է` ամորձապարկի-ՏaԸԸսՏ teՏtiԸսlariՏ մեջ: Դրա կառուցմանը փոքրինչ փոփոխված ձնով մասնակցում են որովայնի պատի բոլոր բաղադրիչ մասերը: Ընդ որում, դրանք պահպանելով իրենց փոխադարձ տեղադրությունը, ձնավորում են ամորձապարկի երեք հիմնական` իրարից փակեղներով առանձնացված թաղանթները, այն է, 1) մաշկը, 2) մկանափակեղային թաղանթը, 3) ամորձու արտաքին ֆիբրոզային ն ներքին շճային թերթիկներից կազմված ընդհանուր բունոցային թաղանթը ն 2-րդ ու 3-րդ թաղանթների միջն ընկած 4) ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը: 1) Ամորձապարկը (փոշտը)-ՏԸrotսm մաշկային ծածկույթի ածանցյալն է: Պարկավորների ամորձապարկն ընկած է առնանդամի առջնի մասում հետանցքին մոտ, մյուս կաթնասունների մոտ այն գտնվում է ազդրերից հետ` հետանցքին մոտ: Օրինակ` շան (նկ. 160–1') ն խոզի մոտ: Ընդ որում առնանդամն իր ծայրով ամորձապարկից ուղղված է դեպի առաջ: Վերջապես, գոյություն ունեն կաթնասուններ (ձի, խոշոր եղջերավոր կենդանի), որոնց ամորձապարկը զգալի չափով հրված է դեպի

առաջ ն տեղադրված է միջազդրային տարածությունում: Այդպիսի դեպքերում շեքը-քeriոeսm, այսինքն` հետանցքի ն ամորձապարկի միջն ընկած հատվածը դառնում է շատ երկար այն ժամանակ, երբ գիշատիչների ն խոզերի մոտ այն շատ աննշան է: Ամորձապարկի մաշկը-ԸսtiՏ ՏԸroti (նկ. 147-1) համեմատաբար բարակ է. այն իրենով պարփակում է ամբողջ ամորձապարկը ն կազմված է մաշկահիմքից ն դրան ծածկող վերնամաշկից: Որոշ կենդանիների (գիշատիչներ, մանր որոճողներ) ամորձապարկի մաշկը շատ կամ քիչ չափով մազոտ է, մյուսների մոտ (ձի, տավար, խոզ) այն ծածկված է աղքատ, շատ նուրբ, երբեմն հազիվ նկատելի մազիկներով: Այն իր մեջ պարունակում է ճարպային ն քրտնային գեղձեր: Դրա մակերեսի վրա, միջին սագիտալ գծի ուղղությամբ նկատվում է ամորձապարկի կարանը-raքհe ՏԸroti: Մկանափակեղային թաղանթը-tսոiԸa dartoՏ (2) իր զարգացման ընթացքում ձնավորվում է ենթամաշկային շերտից ն փակեղից ու իր մեջ պարունակում է զգալի քանակի հարթ մկանային հյուսվածք: Այն ամուր կերպով ձուլված է ամորձապարկի մաշկի հետ ու գոյացնում է ամորձապարկի մակրոսկոպիկ ամբողջական թաղանթը: Դրա շնորհիվ էլ հարթ մկանային հյուսվածքի կծկման ժամանակ ամորձակի պատը կուչ է գալիս: Մկանաառաձիգ թաղանթը ձնավորում է ամորձապարկի միջնապատը-Տeքtսm ՏԸroti (2'), որի հետնանքով էլ ամորձապարկի խոռոչը-Ըavսm ՏԸroti բաժանվում է երկու մասի: 2) Ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանըmսՏԸսlսՏ ԸremaՏter exterոսՏ (4) իր շերտերի ավելի պարզունակ (պրիմիտիվ) դասավորության դեպքում իրենից ներկայացնում է լայնակի զոլավոր մկաններից ձնավորված խոռոչավոր պարկանման շերտ: Այն բոլոր կողմերից պատում է դրանից դեպի ներս ընկած ընդհանուր բունոցային թաղանթը ն դրա հետ կապված է բավականին սերտ կերպով: Արտաքինից ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը պատած է բարակ փակեղով, որը նոսր շարակցական հյուսվածքի միջոցով շատ թույլ կերպով միացած է ամորձապարկի ներքին պատի հետ, բացառությամբ այն տեղերի, որտեղ գտնվում է մակամորձու կապանը: Ամորձու ն բունոցային թաղանթների այդպիսի թույլ կապի շնորհիվ, ամորձին ամորձապարկից կարող է բարձրանալ բունոցային խողովակը կամ որովայնի խոռոչի աճուկային հատվածը, ամորձիները պաշտպանելով ցրտից, իսկ բարձր ջերմաստիճանի ժամանակ իջեցնելով ներքն: Կաթնասունների մեծ մասի, այդ թվում նան ընտանի կաթնասունների (բացի ճագարներից) ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը զարգացած է միայն դրա կողմնային մասում ն բունոցային թաղանթի հետին եզրի ուղղությամբ: 3) Ամորձու բունոցային թաղանթներ-tսոiԸae vaջiոaliՏ: Ամորձապարկի յուրաքանչյուր խոռոչում, ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանից ներս, գտնվում են երկու, այն է` ընդհանուր բունոցային ն սեփական բունոցային թաղանթները: ա) Ընդհանուր բունոցային թաղանթը-tսոiԸa vaջiոaliՏ ԸommսոiՏ (5) կազմված է իրար հետ ամուր միացած երկու, այն է` խիտ թելակազմ արտաքին ն շճային ներքին թիթեղներից (թերթիկներից): Այդ երկու թերթիկներն ամբողջությամբ ստեղծում են իսկական բունոցային պարկ (ելուն)-քroԸeՏՏսՏ vaջiոaliՏ, որի շնորհիվ էլ ձնավորվում է պարկաձն բունոցային -Ըavսm waջiոale (6):: խոռոչըԽիտ թելակազմ թիթեղը-lamiոa fibroՏa հանդիսանում է ամորձապարկի մեջ ներդրված որովայնի խոտորնակ փակեղի-faՏԸia traոՏverՏa abdomiոiՏ շարունակությունը: Շճային թիթեղը-lamiոa ՏeroՏa իրենից ներկայացնում է բունոցային խոռոչի պատի հետ միացած որովայնամիզի առպատային թերթիկի շարունակությունը, որը ծածկում է բունոցային խոռոչը: Այդ խոռոչն անմիջականորեն անցնում է աճուկային նեղ խողովակի ն, այդ անցման տեղը կոչվում է բունոցային

խողովակ-ԸaոaliՏ vaջiոaliՏ: Վերջինը որովայնի խոռոչի հետ հաղորդակցվում է բունոցային անցքի-oՏtiսm vaջiոale միջոցով: բ) Հատուկ (կամ սեփական) բունոցային թաղանթը) -tiոiԸa vaջiոaliՏ քroքria հանդիսանում է որովայնամիզի ընդերքային թերթիկի մի մասը (7): Սա անմիջականորեն ամուր կերպով պատում է ամորձուն ն մակամորձուն ու մակամորձուց ընդհանուր բունոցային թաղանթի շճային թերթիկի անցման տեղում գոյացնում է ամորձու միջընդերքը-meՏorԸհiսm, որի միջոցով ամորձու պոչային ծայրից դեպի մակամորձու պոչն է անցնում բավականին ամուր ամորձու սեփական կապանը-liջameոtսm teՏtiՏ քroքriսm: Մակամորձու պոչից ընդհանուր բունոցային թաղանթին կպչող դրա շարունակությունը կոչվում է աճուկային կապանliջ. lոջսiale: Երկու կապաններն էլ հանդիսանում են սեռական գեղձերին ուղղություն տվող կապանի ածանցյալները-liջ. ջսberոaԸսlսm teՏtiՏ (Էսոteri):

ՍԵՐՄՆԱԼԱՐ

Որովայնի խոռոչից աճուկային-բունոցային խողովակով դեպի ամորձին ն մակամորձին են ուղղվում նյարդերը, ներքին սերմնային զարկերակը, իսկ ամորձուց սկիզբ են առնում սերմնածորանը ն երակները, որոնք առաջացնում են երակային հզոր վազաձն -քlexսՏ քamքiոiformiՏ: Թվարկած (ոստանման) ցանցավորությունօրգանները միասին վերցրած կազմում են սերմնալարը-fսոiԸսliՏ ՏքermatiԸսՏ: Սերմնալարի մեջ են անցնում նան հարթ մկանային թելերի խրձեր, որոնք գոյացնում են ամորձին բարձրացնող ներքի մկանը– -mսՏԸսlսՏ ԸremaՏter iոterոսՏ:

ɦԵՐՄՆԱԾՈՐԱՆ

Սերմնածորանը-dսԸtսՏ defereոՏ վոլֆյան ծորանի ածանցյալն է ն իրենից ներկայացնում է լորձային, մկանային ն շճային թաղանթներից կազմված խողովակ: Սերմնածորանի լորձաթաղանթը պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով: Սերմնածորանը սկիզբ է առնում մակամորձու պոչից ն սերմնալարի կազմի մեջ մտնելով` ուղղվում է դեպի որովայնի խոռոչը, այնուհետն անցնում է կոնքի խոռոչը: Միզասեռական ծալքում` միզապարկից վեր, սերմնածորանը իր լորձաթաղանթի զանգվածում եղած մեծ քանակի զարգացած գեղձերի առկայության շնորհիվ, իլիկաձն լայնանում ն առաջացնում է սերմնածորանի ամպոլան կամ գեղձային մասը: Այն իր ծայրային մասով բացվում է միզասեռական խողովակի վերին պատում` սերմնային թմբիկի վրա: Սերմնածորանի ծայրային մասի վրա, դրա միզասեռական խողովակի մեջ բացվելուց առաջ, որոշ կաթնասունների մոտ զարգանում են բավականին մեծության գեղձային գոյացություններ, որոնք կոչվում են փամփշտաձն գեղձեր-ջlaոdսlae veՏiԸսlareՏ (նկ. 148-5): Դրանք ընկած են սերմնածորանների գեղձային մասի երկու կողմերում ն պարփակված են շճաթաղանթի միզասեռական ծալքի մեջ: Սերմնածորանները մինչն միզասեռական խողովակի առջնի հատվածում գտնվող սերմնաթմբիկի վրա բացվելը անվանում են սերմնացայտ խողովակ, որտեղ հաճախ բացվում են փամփուշտաձն գեղձերի ծորանները: Որոշ կաթնասունների փամփշտաձն ɺեղձերը դատարկ պարկի ձն ունեն: Նախկինում ենթադրում էին, որ ɻրանց մեջ պահվում է պատրաստի սերմի պաշարը, դրա համար էլ մարդու -veՏiԸսli անատոմիայում ɻրանց սխալմամբ շնորհել են «սերմնաբշտեր»ՏemiոaleՏ անունը:

ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ԽՈՂՈՎԱɘ ԵՎ ՍԵՌԱԿԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ ԳԵՂՁԵՐ

Միզասեռական խողովակի կամ արական միզարտազատիչ խողովակի (միզուկի), -ԸaոaliՏ սroջeոitaliՏ Տ. սretհra maՏԸսliոa լորձաթաղանթն իր սկզբի մասում պատած է միզային ուղիների էպիթելը հիշեցնող բազմաշերտ անցողիկ էպիթելով, բայց այն տեղի ունի ոչ բոլոր կաթնասունների մոտ (պրիմատների էպիթելը երկշերտանի ն գլանաձն է): Արական միզասեռական խողովակն ըստ տեղադրվածության պայմանականորեն բաժանում են` կոնքային մասի-քarՏ քelviոa ն առնանդամային մասի, -քarՏ քeոiՏ: Միզասեռական խողովակի կոնքային մասը հատկապես բնորոշ է մեծ քանակի զարգացած գեղձային առկայությամբ: Այդ գեղձերը, ինչպես նան սերմնածորանի գեղձերը, արտադրում են արտազատուկ, որը նոսրացնում է ցայտած սերմը, ն դրանով իսկ մեծացնում է ցայտի բաժինը` սերմնացայտը: Որոշ կաթնասունների, մասնավորապես կրծողների մոտ, փամփուշտաձն գեղձերի արտազատուկը դուրս է մղվում միզասեռական խողովակ սերմի անցումից հետո ն կարծեք թե իր առջնից միզասեռական խողովակով քշում է սերմը: Կրծողների մոտ այդ արտազատուկը հասնելով ʇեշտոցը թանձրանում է (մակարդվելով պնդանում է): Շնորհիվ այդպիսի յուրահատուկ խցանի դժվարանում է հեշտոցից սերմի հակառակ հոսքը:

Միզասեռական խողովակի կոնքային մասում, բացի փամփշտաձն գեղձերից, բացվում են շագանակագեղձի ն կոճղեզային գեղձերի ծորանները: Պատմականորեն ɻրանք զարգանում են միզասեռական խողովակի այդ մասի ներպատային գեղձային գոյացություններից: Շագանակագեղձ-ջlaոdսla քroՏtata (նկ. 148-6) ունեն բոլոր կենդանիները: Այն ընկած է միզասեռական խողովակի սկզբի մասում ն դրա զարգացման աստիճանը տարբեր կենդանիների մոտ տարբեր է: Կենդանիների մի մասի մոտ այն համեմատաբար մեծ է ն մակերեսից պարզ ուրվագծված (շուն, ձի), մյուսների մոտ թույլ է արտահայտված (եղջերավոր կենդանի, խոզ), բայց դրանց միզասեռական խողովակի պատի հաստության մեջ այն ունի մեծ տարածում, որի համար էլ կոչվում է տարածված շագանակագեղձ-քarՏ diՏՏemiոata: Վերջապես, որոշ կաթնասունների մոտ (ոչխար, այծ) կա միայն գեղձի այդ վերջին մասը, իսկ դրա առպատային մասը բացակայում է: Շագանակագեղձը միզասեռական խողովակի մեջ բացվում է բազմաթիվ ծորաններով: Ընդունված է համարել, որ դրա զարգացման ուժը հակադարձ համեմատական է ամորձիների մեծությանը: Բացի դրանից, զգալի են նան դրա հասակային փոփոխությունները, այն է` երիտասարդ հասակում շագանակագեղձը համեմատաբար փոքր է, սեռական հասունացման շրջանում այն առավելագույն չափով մեծանում է, իսկ ծերության հասակում ենթարկվում է հետաճման (ապասերվում է): Կոճղեզային կամ կոճղեզամիզուկային գեղձերը-ջlaոdսiae bսlboսretհraleՏ (8) տեղադրված են միզասեռական խողովակի կոնքային մասի ծայրում ն սովորաբար ծածկված են կոճղեզափապարյան մկանով: Դրանք լինում են տարբեր մեծության, իսկ մի շարք կաթնասունների մոտ բացակայում են (շուն): Միզասեռական խողովակի պատը, բացի գեղձերի առատությունից, բնորոշվում է միզասեռական խողովակի փապարյան մարմին, -ԸorքսՏ ԸaverոoՏսՏ սretհrae ձնավորող արյան անոթների յուրահատուկ զարգացածությամբ: Փապարյան մարմինն իրենից ներկայացնում է երակային անոթային ծոցեր, որոնք ընկած են միզասեռական խողովակի պատի մեջ: Էրեկցիայի ժամանակ տեղի է ունենում առնանդամից դուրս եկող երակային անոթների սեղմում, առաջանում է արյան կանգ,

արյունը լցվում է երակային անոթային ծոցերի մեջ, որի հերնանքով տեղի է ունենում միզասեռական խողովակի լուսանցքի տրամագծի լայնացում` ապահովելով սերմնահեղուկի ազատ հոսքը: Վերջապես, միզասեռական խողովակի կոնքային մասի պատին առանձնահատուկ է բավականին զարգացած հարթ մկանային հյուսվածքի առկայությունը, որն արտաքին մակերեսից պատած է լայնակի զոլավոր մկանների շերտով: Վերջինս իրենից -m. սroջeոitaliՏ, Տ. m. ներկայացնում է միզասեռական մկանըսretհraliՏ: Մկանային այդ շերտը կամ լրիվ (շների), կամ թե ոչ լրիվ օղակով շրջապատում է միզասեռական խողովակը: Վերջին դեպքում միզասեռական խողովակի վերին պատը մկանային հյուսվածքից զուրկ է մնում, ն այդ մասը ծածկվում է ամուր շարակցահյուսվածքային ձգանով (նկ. 154Ա, Բ): Միզասեռական խողովակի առնանդամային մասը-քarՏ քeոiՏ ԸaոaliՏ սroջeոitaliՏ կազմում է կոնքային մասի անմիջական շարունակությունը: Դրանց սահմանի վրա հիշյալ մասը կոնքի խոռոչից դուրս գալու տեղում տեղադրված է փապարյան մարմնի հաստվածքը` միզասեռական խողովակի կոճղեզ-bսlbսՏ սroջeոitaliՏ (bսlbսՏ սretհrae) անվան տակ: Որոշ կենդանիների մոտ (եղջրավոր կենդանի, շուն) կոճղեզը զարգացած է ուժեղ չափով, մյուսների մոտ (ձի, խոզ)` թույլ: Միզասեռական խողովակը կոճղեզից սկսած դուրս է գալիս կոնքի խոռոչից ն միանում է առնանդամի փապարյան մարմինների հետ ու ընկած է դրանց ստորին կողմի հատուկ ակոսի մեջ: Այստեղ, ինչպես ն կոնքային մասում, գտնվում է միզասեռական խողովակի փապարյան մարմինը, որն ավելի ուժեղ է զարգացած: Փապարյան մարմինների ուռչելու շնորհիվ միզասեռական խողովակի լուսանցքը մնում է բաց, որով ն ստեղծվում է հնարավորություն սերմի ազատ անցման համար: Այդպիսի երնույթը բնորոշվում է որպես միզասեռական խողովակի կանգուն վիճակ ( ): Միզասեռական խողովակի ծայրն ընկած է կամ առնանդամի ազատ ծայրի մակարդակի վրա (խոշոր եղջերավոր կենդանի, խոզ, շուն), կամ փոքր–ինչ անցնում է առնանդամի սահմաններից դուրս (խոյեր, նոխազներ) միզասեռական ելուն-քroԸeՏՏսՏ սroջeոitaliՏ անվան տակ: Միզասեռական խողովակի ողջ երկարությամբ ընկած է տարբեր ձնով տարբերակված (դիֆերենցված) լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածք, այն է` կոնքային մասում գտնվում է միզասեռական մկանը (տե՛ս վերն), իսկ հետ` դեպի կոնքը մկանային հյուսվածքով ձնավորվում է կոճղեզափապարյան մկանը-m. bսlboԸaverոoՏսՏ: Մի քանի կենդանիների մոտ (ձի) այն ձգվում է միզասեռական խողովակի ակոսի ստորին մասի երկարությամբ ն հասնում է մինչն առանանդամի գլխիկը:

ԱՌՆԱՆԴԱՄ ԵՎ ԹԼԻՓ

, -քeոiՏ հանդիսանում է մեկ օրգան, որի Առնանդամըօգնությամբ իրականացվում է սերմի մուծումն իգական սեռական համակարգի մեջ ն կազմված է փապարյան մարմնից ն միզասեռական խողովակից: Առնանդամի կառուցվածքն այնպիսին է, որ հեշտոցի մեջ մտցնելուց առաջ հնարավոր է դառնում երկարելու, հաստանալու ն պնդանալու: Այդ բոլոր գործառույթն իրականացվում են առնանդամի փապարյան մարմինների անոթային հունի ձնափոխման շնորհիվ: Զուգավորման ժամանակ փապարյան մարմինն ուժեղ չափով լցվում է արյունով, որի հետնանքով էլ առնանդամը ընդունում է լարված վիճակ: Այդ երնույթը կոչվում է առնանդամի կանգնում կամ էրեկցիա (ուղղորդում): Ընդ որում առնանդամը հանգիստ վիճակում լինում է փափուկ, իջած ն կենդանիների մեծամասնության մոտ դրա ծայրային ազատ մասն ամփոփված է լինում մաշկային հատուկ պարկում, որին կոչում են թլիփ: Միանցքանի կաթնասուն կենդանիների (նկ. 144Ա, Բ) առնանդամը ներկայացնում է կոյանցի ստորին պատի ձնափոխությունը ն ɻրանում զարգանում են առնանդամի փապարյան մարմինը ն միզասեռական խողովակի փապարյան շերտը: Առնանդամի ծայրը պատած է կոյանցի

ծալքով, որը կոչվում է թլիփ: Հանգիստ վիճակում առնանդամʍ ամբողջությամբ թաքնված է կոյանցի մեջ (նկ. 144Ա-11): Միզասեռական խողովակը (7) սկսելով միզապարկի պարանոցից` հետին ծայրում ճյուղավորվում է միզային (10) կարճ ն ավելի երկար սեռական (7) խողովակի: Մʂզելիս մեզը միզասեռական խոʉովակից թափվում է կոյանցի (11) մեջ, իսկ վերջինից էլ` արտաքին միջավայրը: Ընդ որում սեռական խողովակի մուտքն այդ դեպքում փակվում է: Էրեկցիայի ժամանակ (Բ) առնանդամի մի մասը կոյանցից դուրս է գալիս ն սերմը միզասեռական խողովակից անցնում է առնանդամի սեռական խողովակի միջով, իսկ այդ ժամանակ միզարտազատիչ խողովակը փակվում է: Այդ կենդանիների առնանդամʍ իր ծայրով միշտ ուղղված է լինում դեպի հետ: Պարկավոր կաթնասունների մոտ կոյանցը ուղիղ աղիքի հետին հատվածի ն միզասեռական ծոցի բաժանվելու հետնանքով առնանդամը թեպետն հետանցքին ավելի մոտ է ընկած, բայց ն այնպես մեկուսացված է ɻրանից (նկ. 4Ա', ն Բ'–7): Առնանդամը նույնպես ծայրով ուղղված է դեպի հետ, ունի բավական երկարություն ն թուʃացած վիճակում ծռված է Տ -աձն (նկ. 4 Ա'–8): Առնանդամի ելքը միզասեռական խողովակից տեղավորված է հետանցքի տակ:

Նկ. 144. Պարկավոր կենդանիների, Ա ն Բ ն միանցքանի կենդանիների Ա', Բ' առնանդամի դիրքի ɺʅɸʑɸʖʆɼʗɿ` Ա-առնանդամը թուլացած վիճակում, Բ-էրեկցիայի ժամանակ: 1–ՈՒղիղ աղիք, 2–միզասեռական խողովակի գեղձերը, 3–միզածորան, 4–միզապարկ, 5– սերմնածորան, 6–կոնքի կտրվածքը, 7–միզասեռական խողովակ, 8-առնանդամի փապարյան մարմինը, 9-ամորձի, 10–միզարտազատիչ խոզովակ, 11–կոյանց:

Մյուս (ընկերքավոր) կաթնասունների առնանդամն ինչպես ըստ իր դիրքի, այնպես էլ ըստ ձնի ու կառուցվածքի, բնորոշվում է իր մեծ բազմազանությամբ: Հատկապես դրա ազատ ծայրի հատվածը կարող է բացակայել ն կամ, ընդհակառակը, տարբեր ձնով զարգանալով առաջացնել առնանդամի գլխիկը-ջlaոՏ քeոiՏ: Ավելի պարզունակ ձնի առնանդամը նույնպես իր ծայրով ուղղված է լինում հետ կամ դեպի ցած (կրծողները, կատվազգիների ընտանիքի կենդանիները) ն ընկած է ազդրերի հետնում: Սակայն կաթնասունների մեծամասնության մոտ այն ծռվում է կոնքի տակով որովայնի պատի ուղղությամբ, ազդրային հատվածից դեպի առաջ: Այստեղ այն պատած է մաշկով (շան, ձիու, խոշոր եղջերավոր կենդանու, խոյի, նոխազի, խոզի ն մյուսների մոտ) ն կամ թե կախված է ազատ ձնով (պրիմատների մոտ): Առնանդամի ազատ ծայրի, այսինքն` գլխիկի ձնը տարբեր կաթնասունների մոտ տարբեր է, բայց նրանց բոլորի մոտ էլ առնանդամի ծայրն ունի փապարյան մարմին: Առնանդամի գլխիկի ձնով ն զարգացման աստիճանով էլ հենց գլխավորապես պայմանավորված է առնանդամի ծայրի տեսքը: Թլիփը( )-քraeքսtiսm իրենից ներկայացնում է առնանդամի գլխիկի շուրջը գոյացած պարկաձն մաշկային ծալք: Միայն ձիերի մոտ թլիփային պարկը ներկայացնելով կրկնակի պարկուճ, փոքր–ինչ բարդ է կառուցված: Մի քանի կաթնասունների (եղջերավորներ, խոզեր, գիշատիչներ) թլիփը շարժման մեջ է դրվում (ճիշտ է աննշան չափով) հատուկ մկանների միջոցով:

ՀՈՎԱՏԱԿԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ԱՄՈՐՁԻՆԵՐ

Ամորձին-teՏtiՏ (didymiՏ, orԸհiՏ) (նկ. 146-1) արական սեռական զույգ գեղձ է ն հանդիսանում է այն հիմնական օրգանը, որի մեջ տեղի են ունենում արական սեռական բջիջների`` սպերմատոզոիդների (սերմնածնություն) զարգացման բոլոր փուլերը: Այն ունի կողմնային մակերեսներից թեթնակի սեղմված էլիպսաձն տեսք: Ամորձու վրա տարբերում են երկու, այն է` գլխային ն պոչային ծայրեր, երկու մակամորձային ն ազատ եզրեր ն երկու կողմնային ն ներքին մակերեսներ: Ձիու ամորձու գլխային ծայրը-extremitaՏ Ըaքitata ուղղված է դեպի առաջ: Այդպիսի անուն դրան տրվել է նրա համար, որովհետն դրա վրա տեղավորված է մակամորձու գլխիկը (9), ն այդտեղից էլ ամորձու մեջ են մտնում անոթները ն նյարդերը: Ամորձու հակառակ (հետին) պոչային ծայրի-exՏtremitaՏ Ըaսdata վրա ընկած է մակամորձու պոչը (7): Ամորձու մակամորձային եզրը-marջo eքididymiՏ ուղղված է դեպի վեր–կողմ, որն իր վրա է կրում մակամորձու մարմինը (8): Մակամորձային եզրին -marջo liber գտնվում է ստորին–ներսին մասում: հակառակ, ազատ եզրըԱմորձու նեցուկը կազմված է ուժեղ զարգացած շարակցահյուսվածքային պատիճից, այն է` սպիտակուցային թաղանթից-tսոiԸa aibսջiոea teՏtiՏ (նկ. 145-1), որը նրա գլխիկային ծայրից ներաճում է ամորձու խորքը ն ձիու մոտ ձնավորում է դեպի ամորձու պոչային ծայրն ուղղված ոչ ակնհայտ ձգան, այն է ամորձու -mediaՏtiոսm teՏtiՏ (2): Միջնորմից դեպի միջնորմըսպիտակուցային թաղանթն են ընթանում բազմաթիվ բարակ միջնապատեր-Տeքtսla teՏtiՏ (3), որոնք ամբողջ ամորձին բաժանում են բազմաթիվ խուցերի: Ամորձու նեցուկի միջով անցնում են բազմաթիվ անոթներ ն նյարդեր: Ընդ որում սպիտակուցային թաղանթի ուժեղ գալարներ առաջացնող անոթները երնում են անզեն աչքով: Ամորձու խուցերի ներսում նուրբ շարակցական հյուսվածքի ն ինտերստիցիալ բջիջների խմբերի միջն տեղադրված են ամորձու պարենխիման (պարունակյալը) գոյացնող ամորձու գալարուն խողովակիկները-tսbսli Տemiոiferi Ըoոtorti (4): Այդ խողովակիկների պատերը կազմված են մի քանի շերտ բջիջներից. դրանց մի մասը հանդիսանում են որպես սնող բջիջներ, իսկ մյուս բջիջներն իրենցից ներկայացնում են սպերմայի զարգացման տարբեր փուլերը: Հերձման ենթարկած գալարուն խողովակիկի ընդհանուր երկարությունը 0,1–0,2 մմ տրամագծի դեպքում

հասնում է 75 սմ-ի: Գալարուն խողովակիկները, ծածկված լինելով միաշերտ խորանարդաձն կամ տափակ բջիջներով, ծայր են տալիս ուղիղ խողովակիկների-tսbսli reԸti: Վերջինները տեղադրված են ամորձու միջնորմի մեջ, որտեղ դրանք իրար նետ բերանակցվելով ձնավորում են ամորձային ցանցըrete teՏtiՏ (9): Ամորձու միջնորմն ամորձային ցանցի հետ միասին կրում է հայմերյան մարմին-ԸorքսՏ Էiջհmori անունը:

Նկ. 145. Ամորձու ն մակամորձու կառուցվածքի գծապատկեր: 1–Սպիտակուցային թաղանթ, 2-ամորձու միջնորմ, 3–խտրոցներ, 4-սերմնային գալարուն խողովակներ, 5-արտածորաններ, 6–մակամորձու ծորան, 7–սերմնածորան, 8-ամորձու խուցեր (կամերաներ), 9–ուղիղ խողովակների ցանց:

ՄԱԿԱՄՈՐՁԻ

Մակամորձին-eքididymiՏ (նկ. 146–7, 8, 9) տեղավորված է ամորձու մակամորձային եզրի երկարությամբ: Դրա վրա տարբերում են գլխիկ, մարմին ն պոչ: Մակամորձու գլխիկը-Ըaքսt eքididymiՏ (9) գոյացել է արտածոր -dսԸtսli effereոteՏ, որոնք լինելով քանակով 14խողովակիկներիցը, դուրս են գալիս ամորձու գլխիկային ծայրի ամորձային ցանցից ն բացվում են մակամորձու ծորանի մեջ, որի լուսանցքը սկզբի մասում հավասար է 0,5 մմ: Յուրաքանչյուր արտածորան իր թաղանթներով հանդերձ` ունի կոնաձն տեսք ն ներկայացնում է որպես մակամորձու փոքր բլթակ-lobսlսՏ eքididymiՏ: Այդ բլթակներն իրար հետ միացած են շարակցական հյուսվածքով ն ձնավորում են -ԸorքսՏ eքididymiՏ (8) մակամորձու գլխիկը: Մակամորձու մարմինըմակամորձու գլխիկից բավականին հաստ ձգանի ձնով ընթանում է ամորձու վերին կողմնային եզրի երկարությամբ դեպի նրա պոչային ծայրը: Այն գոյացել է 25–30 մետր երկարության հասնող ն 1 մմ տրամագիծ ունեցող (նույնիսկ մինչն 86 մետր երկարության) ուժեղ գալարներ առաջացնող մակամորձու ծորանից-dսԸtսՏ eքididymiՏ (նկ. 145-6): Այդ նույն ծորանը փոքր–ինչ լայնանալով (մինչն 1,5 մմ) ձնավորում է մակամորձու պոչը-Ըaսda eքididymiՏ (նկ. 146-7), իսկ այնուհետն ակնհայտորեն թեքվելով դեպի վեր ու առաջ իր ուժեղ չափով մեծացած լուսանցքով, շարունակվում է որպես սերմնածորան: Մակամորձու պոչն ամորձու հատուկ կամ սեփական կապանի, -liջameոtսm քroքriսm teՏtiՏ միջոցով միացած է ամորձու պոչային ծայրի հետ ն, բացի այդ, ունի աճուկային կապան-liջ. iոջսiոale (4), որն ուղղվում է մակամորձու պոչից դեպի վեր` (որպես ամորձու սեփական կապանի ուղղակի շարունակությունը) ընդհանուր բունոցային թաղանթը ն ամորձապարկը:

Ինչպես ամորձին (սպիտակուցային թաղանթի վերնից), այնպես էլ մակամորձին, արտաքինից պատած են սեփական բունոցային թաղանթ-tսոiԸa vaջiոaliՏ քroքria (նկ. 147-7) անուն ստացած շճաթաղանթով, որը որովայնամիզի ընդերային թերթիկի անցումն է ամորձու ն մակամորձու վրա: Այդ թաղանթի շատ կարճ հատվածը, որն ամորձուց անցնում է դեպի մակամորձին, գտնվում է ամորձու ներսի եզրին ավելի մոտ: Ամորձու ն մակամորձու ամորձային եզրին հարող կողմնային մակերեսի միջն շճաթաղանթը ձնավորում է նեղ ճեղքաձն խորը ծալք, որը կոչվում է մակամորձու ծոց-ՏiոսՏ eքididymiՏ, ն դրա շնորհիվ էլ մակամորձին դրսի կողմից արտահայտված է ակնհայտ ձնով:

ՍԵՐՄՆԱԼԱՐ

Սերմնալարը-fսոiԸսlսՏ ՏքermatiԸսՏ ունի իր հիմքային մասով ամորձուն ն մակամորձուն ամրացած ն գագաթով դեպի աճուկային-բունոցային խողովակʍ ուղղված տափակ, կոնաձն տեսք: Այն իր առջնում պարունակում է ուժեղ գալարներ առաջացնող սերմնային ներքին զարկերակըa. ՏքermatiԸa iոterոa: Վերջինս ճյուղավորվում է մազանոթների, որոնք գլխավորապես տարածվելով ամորձու խուցերի մեջ, փաթաթվում են գալարուն սերմնային խողովակներին: Ամորձուց ն մակամորձուց հեռացող երակները բարձրանում են դեպի վեր ն մտնում են սերմնալարի կազմի մեջ: Այստեղ դրանք մի շարք անգամ իրար հետ բերանակցվում են ն զարկերակների հետ միասին ձնավորում են անոթային կամ վազաձն ցանցավորությունը-քlexսՏ քamքiոiformiՏ (նկ. 146–10): Հարթ մկանային խրձերից կազմված ամորձին բարձրացնող ներքին մկանը-m. ԸremaՏter iոterոսՏ շատ թույլ է զարգացած:

Նկ. 146. Ձիու ամորձիները (ամորձապարկը հերձված է, տեսքը ստորին մակերեսից): 1-Ամորձիներ, 2-ամորձապարկ, 3–ընդհանուր բունոցային թաղանթ, 4–ուղղապահ կապան, 6– սերմնածորան, 7–մակամորձու պոչ, 8–մակամորձու մարմին, 9–մակամորձու գլխիկ, 10– սերմնալարում գտնվող անոթային ցանցավորություն, 11–թլիփային պարկ (ɻրա մուտքը):

Սերմնալարի գագաթը գտնվում է «բունոցային անցքի» հատվածում, այսինքն` որովայնի խոռոչից բունոցային խողովակի մեջ բացվող անցքի հատվածում: Այդ հիշած տեղից որովայնամիզի պատակողմի թույլ երկատված թերթիկով, այն է` անոթային ծալքով-քliԸa vaՏԸսloՏa ծածկված անոթները ն նյարդերը որովայնի խոռոչի կողմնային պատով բարձրանում են դեպի գոտկի հատվածը: Սերմնալարի ներսի մակերեսի վրա, դրա հետին եզրին զուգահեռ, գտնվում է փոքրիկ, բայց ցայտուն արտահայտված շճաթաղանթային ծալքը-քliԸa dսԸtսՏ defereոtiՏ, որի միջով անցնում է սերմնածորանը:

ՍԵՐՄՆԱԾՈՐԱՆ

Սերմնածորանը--dսԸtսՏ defereոՏ իր սկիզբն է առնում մակամորձու ծորանից (մակամորձու պոչի անմիջական շարունակությունն է) (նկ. 145–7, նկ. 147-6): Այստեղ այն աղեղաձն ծռվում է, իսկ այնուհետն սերմնալարի կազմի մեջ մտնելով բարձրանում է դեպի որովայնի խոռոչը, տեղավորված լինելով որովայնի շճաթաղանթի փոքր ծալքի` սերմնածորանի սերմնածորանային ծալքի-քliԸa dսԸtսՏ defereոtiՏ մեջ: Աճուկային հատվածից սերմնածորանը միզապարկի վրայով (նկ. 148-1) ուղղվում է կոնքի խոռոչը, դեպի միզասեռական խողովակը ն այդ ուղու վրա միանում է փամփշտաձն գեղձի արտածորանի հետ ն գոյացնում սերմնացայտ խողովակը-dսԸtսՏ eiaԸսlatoriսՏ: Աջ ն ձախ խողովակները բացվում են միզասեռական խողովակի սկզբի մասի լորձաթաղանթի մի փոքրիկ բարձրության, այսպես կոչված սերմնաթմբիկների-ԸolliԸսlսՏ ՏemiոaliՏ վրա: Սկսած բունոցային խողովակի ելքից ն համարյա մինչն իր վերջը աջ ն ձախ սերմնածորաններʍ ընկած են որովայնի խոռոչի ն կոնքի կողմնային պատերից սկիզբ առնող որովայնամիզի ծալքերի մեջ: Միզապարկի վերին մասում աջ ն ձախ ծալքերը սերմնածորանների արանքով անցնում են մեկը մյուսին, որոնց հետ միանում են նան միզածորանները: Շճաթաղանթի այդ ընդհանուր ծալքը ստանում է միզասեռական ծալք-քliԸa սroջeոitaliՏ անունը (3): Սերմնածորանը կազմված է մեկ կամ երկու շարք գլանաձն էպիթելով պատած երկար ծալքավոր լորձաթաղանթից ն հարթ մկանային հյուսվածքի երկշերտ` երկայնակի ն օղակաձն մկանային թաղանթից: Խողովակն արտաքինից պատած է շճաթաղանթով: Միզապարկի վերին մասում տեղավորված սերմնածորանի լորձաթաղանթում գտնվում են կույտɼրի ձնով դասավորված գեղձեր: Դրանց դիրքը պարզ կերպով նշմարվում է սերմնածորանի պատերի իլիկաձն հաստացումով, որը կոչվում է սերմնածորանի գեղձային մաս-քarՏ ջlaոdսlariՏ կամ սերմնածորանի ամպուլա-amքսlla dսԸtսՏ defereոtiՏ (4):

ԱՄՈՐՁԱՊԱՐԿ

Ամորձապարկը-ՏaԸԸսՏ teՏtiԸսlariՏ կազմված է` ա) մաշկային ծածկույթից, բ) մկանափակեղային կամ մկանաէլաստիկ թաղանթից ն գ) ընդհանուր բունոցային թաղանթից: Վերջին երկու թաղանթները հանդիսանում են որովայնի պատերի ածանցյալները, ն դրանց միջն տեղադրված է ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը: Ամերձապարկը կամ փոշտը-ՏԸrotսm տեղավորվում է անմիջականորեն ցայլոսկրների առջնի եզրերից անմիջապես առաջ: Ընդ որում դրա որովայնի պատին շատ մոտ գտնվող մասը փոքր–ինչ նեղացած է: Ամորձապարկը կազմված է իրար հետ սերտ կերպով ձուլված մաշկից, մկանաէլաստիկ թաղանթից ն ընդհանուր բունոցային թաղանթից: Ամորձապարկի մաշկը-ԸսtiՏ ՏԸroti (նկ. 147-1) ունի շատ կարճ, նուրբ մազիկներ: Որոշ հեռավորության վրա նայելուց ստացվում է այն տպավորությունը, թե իբր ամորձապարկը մազերից զուրկ է (մերկ է): Ամորձապարկի մաշկի մակերեսը պատած լինելով առատ զարգացած ճարպային ն քրտնային գեղձերի արտազատուկով`

սովորաբար ունենում է փայլ (ողորկ): Մաշկի գույնը լինում է հաճախ սն, սակավ` խայտաբղետ կամ վարդագույն (խայտաբղետ է ձիերի մոտ): Մկանաէլաստիկ կամ մկանափակեղային թաղանթը-tսոiԸa d rtoՏ (2), պարունակում է իր մեջ հարթ մկանային շատ թելեր ն գոյացնում է ամորձապարկի միջնապատը-Տeքtսm ՏԸroti (2'), որն ամորձապարկի ընդհանուր խոռոչը բաժանում է երկու զգալի փոսերի կամ խոռոչների-Ըavսm ՏԸroti, իսկ վերնից ընդգրկում է այստեղով առնանդամին անցնող փակեղին ն ամուր կերպով ձուլվում է դրան: Ամորձապարկի յուրաքանչյուր խոռոչի մեջ ամորձին պարփակված է մակամորձու ն սերմնալարի հետ միասին ու պատած է ընդհանուր բունոցային թաղանթով: Վերջինիս կողմնային մակերեսին հարում է ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը:

Նկ. 147. Ամորձապարկի շերտերի գծապատկեր: 1-Ամʏրձապարկի մաշկ, 2–մկանաառաձիգ թաղանթ, 2'-ամորձապարկի միջնապատ, 3-ամորձու արտաքին բարձրացնող մկանի փակեղ, 4-ամորձին բարձրացնող արտաքին մկան, 5–ընդհանուր բունոցային թաղանթ, 6-բունոցային խոռոչ, 7–սեփական բունոցային թաղանթ, 8-ամորձի, 9– մակամորձի, 10–սերմնալար, ա-ֆիբրոզային թերթիկ, բ-շճային թերթիկ:

Ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը-m. ԸremaՏter exterոսՏ (4) առաջանում է որովայնի ներքին շեղ մկանից-m. obliզսսՏ abdomiոiՏ iոterոսՏ ն կազմված է լայնակի զոլավոր մկաններից: Այն տեղադրված է ընդհանուր բունոցային թաղանթի կողմնային մակերեսի վրա ն դրա հետին եզրի երկարությամբ: Արտաքինից ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը ծածկված է իրանի աճուկային արտաքին անցքի հատվածի մակերեսային փակեղի շարունակությունը կազմող ամորձին բարձրացնող մկանի փակեղով-faՏԸia ԸremaՏteriԸa Տ. ՏսbdartoiԸa: Այն թույլ միանում է մկանաառաձիգ թաղանթին, որի շնորհիվ էլ ամորձին ընդհանուր բունոցային թաղանթի ն տվյալ մկանների հետ միասին, ամորձատման ժամանակ ամորձապարկի պատը կտրելու դեպքում, համեմատաբար հեշտ կերպով կարելի է դուրս բերել այս խոռոչից: Ընդհանուր բունոցային թաղանթը-tսոiԸa vaջiոaliՏ ԸommսոiՏ իրենից ներկայացնում է երկթերթանի բունոցային պարկ, որը ներդրված է

ամորձապարկի խոռոչի մեջ ն առաջացնում է բունոցային խոռոչըԸavսm vaջiոale (նկ. 147–6): Ընդհանուր բունոցային թաղանթը կազմված է իրար հետ միաձուլված, որովայնի խոտորնակի փակեղի շարունակությունը դեպի ամորձապարկի խոռոչը հանդիսացող արտաքին ֆիբրոզային թերթիկից ն որովայնամիզի պատակողմի թերթիկի նույնպես այդտեղ անցնող անմիջական շարունակությունը կազմող ներքին շճաթաղանթից: Ֆիբրոզային թերթիկը-lamiոa fibroՏa (ա) ընդհանուր բունոցային թաղանթի ստորին մասում ավելի ուժեղ է զարգացած, իսկ աճուկի ներքին անցքի ուղղությամբ, հատկապես ծեր ձիերի մոտ, այն ուժեղ չափով բարակում է, այնպես որ շատ դժվարությամբ է հաջողվում հետնել դրա որովայնի լայնակի փակեղի անցմանը: Շճային թերթիկը-lamiոa ՏeroՏa (բ) աճուկի ներքին անցքի հատվածում անցնում է որովայնամիզի պատակողմի թերթիկի, որի հետնանքով էլ որովայնի ն բունոցային խոռոչները հաղորդակցվում են իրար հետ աճուկային խողովակով անցնող բունոցային խողովակի-ԸaոaliՏ vaջiոaliՏ միջոցով: Բունոցային խոռոչի հետին եզրի ուղղությամբ` շճաթաղանթն անցնում է սերմնալարի ու մակամորձու ն դրա ողջ երկարությամբ` սկսած աճուկային ներքին անցքից մինչն մակամորձու պոչը` առաջացնելով մի կողմից ամորձու միջընդերքը-meՏorԸհiսm, իսկ մյուս կողմից հիշյալ օրգանների համար հանդես է գալիս որպես շճային ծածկոց: Այդ շճային ծածկոց կոչված սեփական բունոցային թաղանթը-tսոiԸa vaջiոaliՏ քroքria (7) ըստ էության հանդիսանում է որովայնամիզի շճաթաղանթի ընդերային թերթիկն այն դեպքում, երբ շճային թերթիկը (lamiոa ՏeroՏa) հանդիսանում է ɻրա պատակողմի թերթիկը, այսինքն` շճաթաղանթի հարաբերությունը դեպի օրգանները ն պատերը այնպես է, ինչպես որովայնի խոռոչում: Միջընդերքից կախված ամորձին ն մակամորձին սերտորեն կապված են ամորձապարկի հետ: Այդ կապը, ըստ իր ծագման, բավականին բարդ է, որն առաջանում է այն ձգանի փոփոխմամբ, որը սաղմնային կյանքում շարունակվում է սեռական գեղձերի (ամորձու կամ ձվարանի) հետին ծայրից դեպի աճուկային խողովակը ուղղապահ կապան ( )-ջսberոaԸսlսm teՏtiՏ (Էսոteri) (նկ. 142(Հունտերի)– 15) անվան տակ: Այդ ուղու վրա ուղղապահ կապանը բաժանվում է երկու մասի: Դրանցից մեկն սկսում է գեղձից մինչն վոլֆյան ձգանի ն մյուլլերյան խողովակի հետ խաչաձնելը ն հասունացած արուների մոտ հայտնի է ամորձու սեփական կապան-liջameոtսm teՏtiՏ քroքriսm անվամբ: Այն սկսվում է ամորձու հետին ծայրից ն ուղղվում է դեպի մակամորձին, այսինքն` դեպի սերմնածորանի սկիզբը (նախկին վոլֆյան ծորանը): Ուղղապահ կապանի մյուս մասը սաղմի մոտ գտնվում է վերնում հիշված խաչվածքի ն զարգացող աճուկային խողովակի սկզբի մասի միջն, որի մեջ այն բունոցային պարկի (ելունի) հետ միասին խորասուզվում ն կապվում է ամորձապարկի ներքին պատի հետ: Կապանի այդ մասը հասուն արուների մոտ դառնում է աճուկային կապան-liջameոtսm iոջսiոale. այն մակամորձու պոչը կապում է ընդհանուր բունոցային թաղանթի հետ: Երկու կապաններն էլ ընկած են ամորձու միջընդերքի ներսում, այսինքն ծածկված են ընդերային թերթիկով: Այսպիսով, ամորձին ն մակամորձին այդ կապանների շնորհիվ սերտ կերպով միանում են թե՛ իրար ն թե՛ ընդհանուր բունոցային թաղանթի հետ: (Ամորձատման ժամանակ կտրվում է մակամորձու պոչը ընդհանուր բունոցային թաղանթի հետ միացնող աճուկային կապանը-liջameոtսm iոջսiոale ն միայն այդ դեպքում հնարավոր է լինում կտրելով ամորձու միջընդերքը, ամորձին բավական չափով ձգել դեպի դուրս):

ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ԽՈՂՈՎԱԿ

Միզասեռական խողովակի կամ արական միզուկի-ԸaոaliՏ սroջeոitaliՏ Տ. սretհra maՏԸսliոa (նկ. 148–7, 10, 11) միայն սկզբնական

մասը (միզապարկի պարանոցից մինչն սերմնածորանները միզուկի մեջ բացվելու տեղը) ծառայում է մեզի արտազատման համար ն, հետնապես, համապատասխանում է իգականների միզարտազատիչ խողովակին: Մնացած մասի (նրա ամբողջ երկարությամբ) լուսանցքի միջոցով արտազատվում են ն՛ մեզը, ն՛ սեռական արգասիքները (սպերմատոզոիդները), որի շնորհիվ էլ այն ունի մի շարք բնորոշ առանձնահատկություններ: Ամբողջ խողովակը կարելի է պայմանական կերպով բաժանել երկու` կոնքային ն առնանդամային մասերի: Նստային աղեղի-arԸսՏ iՏԸհiadiԸսՏ հատվածում, որտեղ վերջանում է կոնքային ն սկսվում է այդ խողովակի առնանդամային մասը, դրա լուսանցքը փոքր–ինչ նեղանում է ն այդտեղ դրան անվանում են միզասեռական խողովակին նեղուց-iՏtհmսՏ սretհrae:

Նկ. 148. Հովատակի սեռական օրգանները: 2–միզապարկ, 3–միզասեռական ծալք, 4–սերմնածորանի ամպուլա, 5փամփշտաձն գեղձեր, 6–շագանակագեղձի կողմնային բլթեր ն 6'–դրա մարմին, 7–միզասեռական խողովակի միզասեռական մկանով ծածկված կոնքային մաս, 8–կոճղեզամիզուկային գեղձեր, 9– նստափապարյան մկան, 10–միզասեռական խողովակի նեղացած մաս ն կոճղեզ, 11– միզասեռական խողովակի կոճղեզափապարյան մկանով ծածկված առնանդամային մաս, 12առնանդամի մարմին, 13-արտաքին ն 14–ներքին թլիփ, 15-առնանդամի գլխիկի պսակ, 16առնանդամի գլխիկ, 17-աճուկային ներքին անցքը` ɻրանից դուրս եկող անոթներով ն սերմնածորանով հանդերձ, 18-ամորձին բարձրացնող արտաքին մկան, 19–ընդհանուր բունոցային թաղանթ, 19'–նույնը բացված վիճակում, 20–սերմնալարի անոթներ ն նյարդեր, 21-ամորձի, 22– մակամորձու պոչ, 23-կոնքի հոդափոս, 24-նստոսկրի բլուր, 25-որովայնի ուղիղ ն 26-խոտորնակի մկաններ: 1–Սերմնածորան,

Միզասեռական խողովակի կոնքային մասըքarՏ քelviոa սretհrae (7) ընկած է կոնքի խոռոչում ցայլ ն նստոսկրների վերին մակերեսի վրա, ն սկսած միզապարկի պարանոցից մինչն դրա կոնքի խոռոչից դուրս գալը ուղիղ աղիքից ցած (նստային աղեղի շրջանում): Այն ունի մինչն 10 սմ երկարություն, 4 սմ

լայնություն ն բնորոշ է ուժեղ զարգացած սեռական օժանդակ` շագանակաձն ն կուպերյան գեղձերի առկայությամբ: Բացի դրանից, դրա մեջ բացվում են նան սերմնածորաններն ու փամփուշտաձն գեղձերի արտածորանները: , Միզասեռական խողովակի առնանդամային մասը-քarՏ քeոiՏ Տ. exterոa սretհrae (11) ծառայում է դրա կոնքային մասի անմիջական շարունակությունը (վերջինս կոնքի խոռոչից դուրս գալուց հետո): Այն տեղավորված է միզասեռական ակոսի մեջ, առնանդամի փապարյան մարմինների ստորին մակերեսի վրա ն շարունակվում է դեպի առաջ մինչն առնանդամի ծայրը ն դրա գլխիկի փոսում առաջացնում է ակնհայտորեն ցցված գլանաձն միզասեռական խողովակի ելունը-քroԸeՏՏսՏ սroջeոitaliՏ Տ. քroԸeՏՏսՏ սretհraliՏ (նկ. 150-9): Հիշյալ ելունը միանում է առնանդամի փոսի պատի հետ դրա ստորին կողմում գտնվող ոչ մեծ կապանով, որը կոչվում է միզասեռական խողովակի սանձ-freոսlսm սroջeոitale Տ. freոսlսm սretհrae: Միզասեռական խողովակն իր ամբողջ երկարությամբ կազմված է երեք, այն է` ներքին` լորձային, միջին` անոթային (փապարյան) ն արտաքին` մկանային թաղանթներից: Միզասեռական խողովակի լորձաթաղանթն առաջացնում է երկայնակի ծալքեր, պատած է բազմաշերտ անցողիկ էպիթելով ն իր մեջ պարունակում է ոչ մեծ գեղձեր (Լիտիեի գեղձեր) ն գոգվածքներ: Միզասեռական խողովակի կոնքային մասի վերին պատի շրջանում դրա վրա դուրս է ցցված սերմնային բարձունքըԸolliԸսlսՏ ՏemiոaliՏ, որի վրա բացվում են սերմնացայտ ծորանների անցքերը: Սերմնաբարձունքից դեպի կողմ երնում են շագանակագեղձի թվով 20 անցքերը ն վերջապես, դրա հետին հատվածում, այն է կոճղեզի շրջանում, գտնվում են կոճղեզամիզուկային գեղձերի 6–8 ծորանների անցքեր: Միզասեռական խողովակի անոթային թաղանթը կամ փապարյան մարմինը, , - ԸorքսՏ ԸaverոoՏսՏ սretհrae (նկ. 150–12) կոնքային մասում ավելի թույլ է զարգացած, քան առնանդամային մասում: Դրանց այդ սահմանի վրա, այսինքն` կոնքի խոռոչից դուրս գալու տեղում, այն վերնից փոքր–ինչ հաստանում է ն կրում է միզասեռական խողովակի կոճղեզ-bսlbսՏ սroջeոitaliՏ Տ. bսlbսՏ սretհrae անունը: Այդ տեղում միզասեռական խողովակը նեղանում է ն այդ նեղացած մասը կոչվում է միզասեռական խողովակի նեղուց-iՏtհmսՏ սretհrae: Փապարային մարմնի նեցուկը կառուցված է շարակցական հյուսվածքից ն ներթափանցած է բազմաթիվ առաձիգ ն հարթ մկանային թելերով: Այդ նեցուկի մեջ տեղադրված է խիտ ոչ ճիշտ անոթային լաբիրինթոս ձնավորող երակային ցանցավորություն` իր խորշերով (կավերնաներով), որոնք ներսից պատած են էնդոթելով: Դրա մեջ ներս բերող ն դրսատար անոթներն են հանդիսանում երակները: Հիշված անոթներն արյունով ուժեղ լցման ժամանակ (էրեկցիայի դեպքում) ամբողջ փապարային մարմինն ուռչում է խողովակի լուսանցքը սկսում է բացվել, որի շնորհիվ էլ սերմի (ամբողջ սեռական գեղձերի ն ամորձիների արտադրանքի) համար ստեղծվում է ազատ անցման հնարավորություն: Միզասեռական խողովակի մկանային թաղանթը գոյացել է հարթ մկանային երկայնակի թելերից բաղկացած խորանիստ շերտից ն մակերեսային դիրքով ընկած լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքից կազմված միզասեռական մկանից-m. սroջeոitaliՏ Տ. սretհraliՏ (նկ. 149–5): Միզասեռական խողովակի կոնքային մասում այդ մկանի խրձերի թելերն ընթանում են դրա վերին ն ստորին մակերեսներով լայնական ձնով ն աջից ու ձախից իրար հետ են միանում ջլային ձգանի օգնությամբ. առնանդամային մասում, որտեղ մկանը կոչվում է կոճղեզափապարային մկան-m. bսlboԸaverոoՏսՏ, դրա լայնակի խրձերը կպչելով առնանդամի միզասեռական ակոսի փապարային մարմինների եզրերին անցնում են միայն դրա ստորին մակերեսով:

ՍԵՌԱԿԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ ԿԱՄ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԳԵՂՁԵՐ

Փամփշտաձն գեղձերը-ջlaոdսlae veՏiԸսlareՏ (նկ. 148– 5) ներկայացնում են 12–15 սմ երկարությամբ, որոշ չափով հարթ մակերեսով օժտված, երկու պարկանման օրգաններ, որոնք տեղադրված են սերմնածորանների ամպուլաների կողմնային հատվածներում` միզապարկից վեր, միզասեռական ծալքի մեջ (3): Միզասեռական խողովակի մեջ բացման տեղից սկսած դրանք սուր անկյան տակ հեռանում են իրարից դեպի որովայնի խոռոչը ն վերջանում են կլորավուն ծայրերով: Յուրաքանչյուր գեղձ բացվում է սերմնային բարձունքի վրա մեծ մասամբ սերմնածորանի հետ միասին մեկ ընդհանուր անցքով (սերմնացայտ ծորանը– -dսԸtսՏ eiaԸսlatoriսՏ), իսկ երբեմն էլ առանձին անցքով: Գեղձի պարկանման արտափքված խոռոչը ներկայացնում է դրա գլխավոր մուտքը: Փամփշտաձն գեղձի պատը կառուցված է երեք թաղանթներից, ներքին` լերձային, միջին` հարթ մկանային հյուսվածքից կազմված արտաքին երկայնակի ն ներքին շրջանաձն թելերով հանդերձ թաղանթից ն արտաքին` շճային թաղանթից: Լորձաթաղանթը պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով. վերջինը լորձաթաղանթի զանգվածում ձնավորում է ճյուղավորված գալարուն խողովակաձն գեղձեր: Գեղձերի արանքներում մկանային թաղանթի կողմից ներս են ընթանում հարթ մկանային թելեր: Սերմնացայտ խողովակների միջն հաճախ գտնվում է մյուլլերյան ծորանների -սterսՏ ռուդիմենտ (մնացորդ) հանդիսացող արական արգանդըmaՏԸսliոսՏ: Շագանակագեղձը-ջlaոdսla քroՏtata (6) տեղավորված է միզասեռական խողովակի սկզբնահատվածի մոտ` միզապարկի պարանոցի վերնում, ն իրենով ծածկում է սերմնածորանների ն փամփշտաձն գեղձերի ծայրերը: Գեղձը կազմված -lobi lateraleՏ dextra et ՏiոՏtra ն է կողմնային աջ ն ձախ բլթերից-iՏtհmսՏ: միջին հատվածից` նեղուցիցՇագանակագեղձը միզասեռական խողովակի յուրաքանչյուր կողմի վրա բացվում է իր բազմաթիվ արտածորաններով (16–18 ն ավելի): Ըստ կառուցվածքի` այն պատկանում է բլթակավոր բարդ խողովակավոր գեղձերի տիպին: Դրա նեցուկը, բացի շարակցական հյուսվածքից, պարունակում է նան հարթ մկանային թելեր: Կոճղեզային կամ կոճղեզամիզուկային (Մերի–Կուպերյան) գեղձերը( )-ջlaոdսlae bսlboսretraleՏ (8) ընկած են միզասեռական խողովակի կոճղեզների առջնի հատվածում ն ծածկված են կոճղեզափապարյան մկանով: Մկանի այն մասը փոքր–ինչ առանձնանալով, ստանում է նստամիզասեռական մկաններ-mm. iՏԸհioսretհraleՏ անունը ն կազմված է երեք բաժնից, այն է` նստոսկրներից ն առնանդամի ոտքերից կոճղեզամիզուկային գեղձի վրա ընթացող երկու կողմնային ն մեկ թույլ զարգացած ու ստորին մասում ընկած բաժնից (m. iՏԸհioսretհraliՏ imքar): Մկանի կենտ բաժինը սկսվում է նստոսկրից, ուղղվում է դեպի կոնքի խոռոչը ն անհետանում միզասեռական մկանում: Կուպերյան գեղձերը ձվաձն են, ունեն մոտ 4 սմ երկարություն ն դրանցից յուրաքանչյուրը բացվում է միզասեռական խողովակի մեջ 5–8 ծորաններով:

ԱՌՆԱՆԴԱՄ

Ձիու առնանդամը-քeոiՏ (նկ. 148–12) հատկապես, ըստ հաստության, ուժեղ է զարգացած: Այն երկու ոտքերով-Ըrսra քeոiՏ սկսվում է նստոսկրներիի բլուրներից ն այստեղ ծածկված է կարճ, բայց հզոր նստափապարյան մկանով-m. iՏԸհioԸaverոoՏսՏ (9), որն իր գործունեությամբ սեղմում է առնանդամի ոտքերի հատվածը ն էրեկցիայի ժամանակ արգելակում է առնանդամից երակային արյան հետհոսքը: Ոտքերը, մոտենալով իրար, առաջացնում են դրա կենտ հատվածը կազմող առնանդամի արմատը218

-radix քeոiՏ, որը երկու կարճ, բայց ամուր կախող կապանով-liջameոtսm ՏսՏքeոՏoriսm միացած է նստոսկրների կարանին: Առնանդամի մարմինը-ԸorքսՏ քeոiՏ (12) ուժեղ է զարգացած ն իր սկզբի մասում միջին միջնապատով պարզ բաժանված է աջ ն ձախ համահավասար (սիմետրիկ) կեսերի: Հաստ սպիտակուցային թաղանթի-tսոiԸa albսջiոea (նկ. 149– 7) ստորին մակերեսն ըստ երկարության գոգավոր է, որի շնորհիվ էլ ձնավորվում է միզասեռական խողովակի տեղավորման համար երկայնակի ընթացող միզասեռական ակոս-ՏսlԸսՏ սretհraliՏ (4): Այդ թաղանթից, հատկապես դրա գոգավոր կողմից, դեպի փապարյան մարմնի ներսն են ընթանում խոշոր խտրոցներ: Վերջինների հյուսվածքային ցանցերի միջն էլ տեղավորված է առնանդամի ուժեղ զարգացած փապարյան մարմինը (8): Առնանդամի մարմինը դեպի իր ծայրի հատվածը բաժանվում է երեք սրածայր գագաթների-aքex քeոiՏ, որոնց վերին հատվածում էլ արդեն ձնակերպվում է առնանդամի գլխիկը:

Նկ. 149. Ձիու առնանդամի լայնակի կտրվածքներ: Ա-առնանդամի գլխիկին ավելի մոտ գտնվող մասի կտրվածքը, Բ-արմատից ոչ հեռու մասի կտրվածքը: 1-Առնանդամի արտաքին մաշկային շերտ, 2-առնանդամի գլխիկի փապարյան մարմին, 3առնանդամային փապարյան մարմինը ծայրային մասին անցնելուց առաջ, 4–միզասեռական խողովակն իր փապարյան շերտով հանդերձ, 5–կոճղեզափապարային մկանի շարունակությունը, 6-առնանդամը հետ քաշող մկան, 7-առնանդամի սպիտակուցային թաղանթ, 8–փապարյան մարմին, 9-անոթային ակոս:

Առնանդամի գլխիկը-ջlaոՏ քeոiՏ (նկ. 148–16) ուժեղ է զարգացած ն բնորոշ է իր յուրահատուկ ձնով: Այն կազմված է կլորավուն ծայրային հաստվածքից, որը գլխիկին շրջանակում է գլխիկային պսակով-Ըoroոa ջlaոdiՏ, որի վրա գտնվում են փոքրիկ պտկաձն բարձրունքներ. պսակի տրամագիծը էրեկցիայի ժամանակ մեծանում է ն հասնում 12–15 սմ-ի: Առնանդամի գլխիկի

հաստվածքի ծայրային մակերեսի վրա, ստորին կողմին ավելի մոտ, գտնվում է գլխիկի փոսիկը-foՏՏa ջlaոdiՏ (նկ. 150–8), որի մեջ դուրս է ցցվում միզասեռական խողովակի ազատ ծայրը որպես միզասեռական ելուն-քroԸeՏՏսՏ սretհrae (9): Վերջինիս վրա գլխիկի փոսը հատկապես ավելի ուժեղ է արտահայտված: Փապարյան մարմնի զանգվածը չի սահմանափակվում այդ հաստվածքով, այլ մարմնի ծայրի վերնից դեպի հետ կախվում է որպես վերին բութ զգալի գլխիկային ելունի– -քroԸeՏՏսՏ dorՏaliՏ քeոiՏ ձնով: Ստորին կողմի վրա գլխիկի փապարյան մարմինը միանում է միզասեռական խողովակի փապարյան շերտի հետ: Բացի նշված լայնակի զոլավոր մկաններից, առնանդամին է մոտենում նույնպես հարթ մկանային թելերից կազմված առնանդամի հետքաշող կամ պոչառնանդամային մկանը, , -m. retraԸtor քeոiՏ: Այն սկսվում է պոչի 2–րդ ն 3–րդ ողերից ն երկու կողմերից ընդգրկելով հետանցքը, շարունակվուն է ցած դեպի առնանդամը (նկ. 149–6) ն անցնելով կոճղեզափապարյան մկանի վրայով, վերջանում է առնանդամի գլխիկի սահմանում: Առնանդամի էրեկցիայից հետո այդ մկանը դրան քաշում է դեպի հետ` թլիփային պարկը:

Նկ. 150. Ձիու թլիփային պարկի ն առնանդամի փոխհարաբերության կիսագծապատկեր: 1–Որովայնի պատին անցնող թլիփային թերթիկ, 2–ներքին թլիփի մակերեսային ն 3–խորանիստ թերթիկներ, 4-առնանդամը պատող ընդերային թերթիկ, 5-արտաքին թլիփի խորանիստ ն 6– մակերեսային թերթիկներ, 7-առնանդամի գլխիկի փապարյան մարմին, 8-գլխիկի փոս, 9– միզասեռական խողովակի ելուն, 10-անոթներ, 11-առնանդամի փապարյան մարմին, 12– միզասեռական խողովակի փապարյան շերտ, 13–կոճղեզափապարյան մկանի շարունակություն:

ԹԼԻՓ Ձիու թլիփային պարկը կամ ուղղակի թլիփը, քraeքսtiսm (նկ. 148, նկ. 150) ավելի բարդ է կառուցված, քան մյուս կենդանիներինը: Այն տեղավորված է ամորձապարկի առջնում (դեպի պորտային հատվածը) ն ունի պարկի մուտք հանդիսացող արտաքին թլիփային մուտք– -oՏtiսm քraeքսtiale exterոսm: Պարկի բարդությունն այն է, որ այն կրկնակի է, այսինքն` դրանում կարելի է առանձնացնել արտաքին ն ներքին թլիփներ: Դրանցից յուրաքանչյուրն իր

հերթին կազմված է երկու` մակերեսային ն խորանիստ թերթիկներից: Այդ թերթիկները յուրաքանչյուր թլիփում իրար են միացած շատ թույլ` նոսր, շարակցական հյուսվածքով: Արտաքին թլիփն (նկ. 150–5, 6) իր մակերեսային մաշկային թերթիկով (6) ամբողջ պարկի համար ներկայացնում է մաշկային պարկուճը, նրա խորանիստ թերթիկի անցման սահմանում ձնավորվում է վերնում նշված պարկի մուտքը: Ներքին թլիփի (2, 3) մակերեսային թերթիկը (2) հանդիսանում է արտաքին թլիփի խորանիստ թերթիկի շարունակությունը: Այն անցնում է ներքին թլիփի խորանիստ թերթիկի (3), ընդ որում դրա անցման ազատ եզրը ձնավորում է ներքին թլիփային մուտքը: Ամբողջությամբ վերցրած ներքին թլիփը զգալի չափով փոքր է արտաքին թլիփից, որի շնորհիվ էլ դրան ուղղակի կոչում են թլիփային օղակ– -aոոսlսՏ քraeքսtialiՏ: Ներքին թլիփի խորանիստ թերթիկն անմիջականորեն շարունակվում է արդեն առնանդամի առջնի հատվածի վրա ն սերտորեն պատում է դրան (4): Էրեկցիայի ժամանակ առնանդամի առաջհրման հետնանքով ներքին թլիփն ամբողջությամբ հարթվում է ն տեղադրվում է առնանդամի դուրս եկող մասի մակերեսի վրա: Արտաքին թլիփի երկու թերթիկները ն ներքին թլիփի մակերեսային թերթիկը ըստ իրենց կառուցվածքի մոտ են մաշկի կառուցվածքին, այսինքն` ունեն մազեր, ինչպես ճարպային, այնպես էլ քրտնային գեղձեր: Ընդ որում մազերն արտաքին թլիփի մակերեսային թերթիկից դեպի հետ դառնում են ավելի սակավ, նուրբ ն հազիվ նկատելի:

ՈՐՈՃՈՂՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Որոճողների ամորձիները (նկ. 151-5) առանձնապես խոյերի ն նոխազների մոտ համեմատաբար խոշոր են, դրանք ունեն երկարավուն էլիպսաձն տեսք, որի երկայնակի առանցքն ընկած է ուղղահայաց դիրքով: Ամորձու մակամորձային եզրն ուղղված է դեպի հետ ն կողմ: Ցուլի ամորձու պարենխիման դեղնավուն, իսկ խոյի ն նոխազի մոտ սպիտակավուն գույնի է: Ամորձու միջնորումը մակամորձու գլխիկի կողմից դեպի անորձու ներսը խորը թափանցող հաստ ձգանի (2–8 մմ հաստությամբ) ձնով պարզ է արտահայտված: Խտրոցները թույլ են զարգացած, որի հետնանքով էլ ամորձու բլթակավոր բնույթը թույլ է արտահայտված: Մակամորձին սերտ կերպով կպած է ամորձու հետին կողմնային եզրին: Մակամորձու գլխիկը (7) գրավում է վերին, իսկ մակամորձու ուժեղ զարգացած պոչը (8) ստորին դիրք: Մակամորձու մարմինը նեղ է: Սերմնալարը (4) ավելի երկար է: Ամորձին բարձրացնող ներքին մկանը թույլ է զարգացած: Սերմնածորանը (9) ունի անշան տրամագիծ ն բարակ պատեր: Դրա գեղձային մասը հասնում է 12 սմ երկարության ն 1,5 սմ հաստության: Ամորձապարկը (1, 2, 3) ավելի առաջ է ընկած, քան ձիու մոտ, ն դեպի ցած շատ է կախված: Ամորձուց փոքր–ինչ բարձր, չկնճռոտված ամորձապարկի վրա լավ կերպով առանձնանում է դրա պարանոցը: Ամորձապարկի մաշկը վարդագույն է, իսկ որոշ ցեղերի մոտ այն շատ թե քիչ չափով լինում է պիգմենտավորված: Ամորձապարկի մազային ծածկոցը ցուլերի մոտ թույլ է զարգացած ն դրա վրա լինում են միայն նոսր կերպով տարածված կարճ մազեր: Խոյերի ն նոխազների ամորձապարկի վրա գտնվող մազային ծածկոցը լավ է զարգացած: Ամորձապարկի առջնի մակերեսի վրա կարելի է նկատել չորս, իսկ երբեմն էլ միայն երկու թույլ զարգացած հետաճած պտուկներ: Ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը լավ է արտահայտված ն մինչն ամորձապարկի պարանոցը, համարյա լրիվ չափով շրջապատում է ընդհանուր բունոցային թաղանթը: Ցուլի միզասեռական խողովակի կոնքային մասն ունի մինչն 10–12 սմ երկարություն ն համեմատաբար ոչ մեծ ն ամբողջ երկարությամբ համարյա միատեսակ տրամագիծ: Միզասեռական խողովակի առջնի հատվածում գտնվող սերմնաբլրակը լավ է

արտահայված ն ունի մինչն 2–5 սմ երկարություն: Միզասեռական մկանը-m. սretհraliՏ միզասեռական խողովակի ստորին հատվածում ուժեղ է զարգացած, իսկ վերին հատվածում այն փոխարինված է շարակցահյուսվածքային թիթեղով: Միզասեռական խողովակն օժտված է շատ աննշան քանակի փապարյան մարմնով, իսկ դրա տեղը գրավում է շագանակագեղձի տարածված մասը: Խոյերի փապարյան մարմինը տեղավորված է միզասեռական խողովակի ստորին մասում. նոխազի մոտ այն առանձնապես լավ է զարգացած: Կոճղեզամիզուկային գեղձերից դեպի ետ միզասեռական խողովակի լորձաթաղանթը գոյացնում է կույր պարկ-ՏaԸԸսՏ ԸaeԸսՏ:

Նկ. 151. Ցուլի սեռական օրգանները: 1–2–3-Ամորձապարկ, 4–սերմնալար, 5-աջ ամորձի, 7–մակամորձու գլխիկ ն 8–պոչ, 9– սերմնածորան, 13-աճուկային խողովակի պատ, 14–թլիփ, 15-առնանդամի գլխիկ, 16-առնանդամի Տ-աձն ծռվածք, 17–կոճղեզային գեղձեր, 18–շագանակագեղձ, 19-փամփշտաձն գեղձեր, 20– նստափապարյան մկան, 21–միզապարկ, 22–միզածորան, 24–ուղիղ աղիք, 25–կոնքի հատակ, 26առնանդամը հետ քաշող մկան, 27–միզասեռական խողովակ:

Միզասեռական խողովակի առնանդամային մասն ամբողջովին պատված է առնանդամի փապարյան մարմինների սպիտակուցային թաղանթով: Միզասեռական խողովակի փապարյան մարմինը դեռ միզասեռական խողովակի կոնքային մասում սկսվում է ուժեղ զարգացած միզասեռական խողովակի կոճղեզով-bսlbսՏ սroջeոitaliՏ Տ. bսlbսՏ սretհrae, որն աստիճանաբար թուլացնելով իր զարգացման աստիճանը անցնում է միզասեռական խողովակի առնանդամային մասի վրա: Կոճղեզափապարյան մկանը-m. bսlboԸaverոoՏսՏ կազմված է երկու կեսից: Փամփշտաձն գեղձերը (նկ. 151–19, նկ. 152–3) հոծ, բլթակավոր մակերեսով օժտված գեղձային գոյացություններ են: Դրանք տեղադրված են միզապարկի պարանոցի վերին կողմնային մասերում: Փամփշտաձն գեղձերը արտաքինից ծածկված են հարթ մկանային բազմաթիվ թելերով օժտված ֆիբրոզային հաստ պատիճով: Պատիճից դեպի գեղձի զանգվածի մեջ են մտնում դրան բլթերի բաժանող խտրոցները: Գեղձերի ազատ

կողմերի վերին մակերեսի մի մասը, որն ուղղված է դեպի ներս, պատած է որովայնամիզով: Փամփշտաձն գեղձերի ներսում գտնվող գլխավոր արտածորանները լայն են ն գալարներ առաջացնելով ձգվում են գեղձի ամբողջ երկարությամբ ն սերմնածորանների հետ միասին բացվում են միզասեռական խողովակի մեջ: Շագանակագեղձն (նկ. 151-18, նկ. 152-2) ունի մարմին ն տարածված մաս: Մարմինը (նկ. 152–2) տեղադրված է միզասեռական խողովակի սկզբի մասի ն միզապարկի պարանոցի վրա լայնական դիրքով: Այն զարգացած է անշան չափով: Գեղձի տարածված մասը-քarՏ diՏՏemiոata (նկ. 154-4) շրջապատում է միզասեռական խողովակի կոնքային մասի առջնի հատվածի լորձաթաղանթին: Շագանակագեղձի տարածված մասի վերին հատվածն ավելի հաստ է ն ունի 10-12 մմ հաստություն, քան ստորինը` 2 մմ: Շագանակագեղձն արտաքինից ծածկված է միզասեռական մկանով (նկ. 155–4): Շագանակագեղձի տարածված մասը լավ երնում է միզասեռական խողովակի կոնքային մասի լայնակի կտրվածքի վրա: Շագանակագեղձի երկու շարքով դասավորված ծորանները սերմնաբլրակի հետին հատվածին մոտենալով բացվում են միզասեռական խողովակի լորձաթաղանթի ծալքերի միջն, իսկ ծորանների մյուս երկու շարքը բացվում են յուրաքանչյուր ծալքի կողմնային մասում:

Նկ. 152. Ցուլի միզասեռական խողովակի կոնքային մասը` սեռական օժանդակ գեղձերով: 1–Միզածորան, 2–շագանակագեղձի մարմին, 3-փամփշտաձն գեղձեր, 4–միզասեռական խողովակի մկան, 5–կոճղեզային գեղձեր, 6–միզապարկ, 7–սերմնածորաններ, 8–սերմնածորանների գեղձային մասեր:

Նկ. 153. Առնանդամ` Ա-ցուլի, Բ-խոյի, Գ-նոխազի: 1-Առնանդամի գլխիկի վրա գտնվող միզասեռական խողովակի ելուն, 2-առնանդամի գլխիկի պարանոց, 3-առնանդամի գլխիկի գլխադիր, 4–ձախ կողմի վրա գտնվող բլրակ, 5-առնանդամի գլխիկի պսակ, 6–թլիփ, 7–թլիփի կարանը, 7'-առնանդամի գլխիկային կարան:

Խոյերի ն նոխազների մոտ արտահայտված է շագանակագեղձի միայն տարածված մասը, իսկ մարմինը բացակայում է: Խոյի մոտ գեղձի տարածված մասը տեղավորված է միզասեռական խողովակի վերին պատում (նկ. 154Բ), իսկ նոխազների մոտ գեղձի բլթակներն ընկած են միզասեռական խողովակի փապարյան մարմնի զանգվածում: Արական արգանդն որոճող կենդանիների մոտ սովորաբար բացակայում է: Կոճղեզային գեղձերը (նկ. 152–5) որոճող կենդանիների մոտ զարգանալով հասնում են մոտավորապես ընկույզի մեծության ն ունեն մինչն 2,8–3 սմ երկարություն ն 1,8–2 սմ լայնություն: Ցուլի մոտ դրանք արտաքինից պատած են խիտ շարակցահյուսվածքային հաստ շերտով ն կոճղեզափապարյան մկանով: Յուրաքանչյուր գեղձ ունի միզասեռական խողովակի վերին կողմի վրա բացվող մեկական ծորան: Ծորանի անցքը պատած է լորձաթաղանթի մանգաղանման ծալքով: Առնանդամը (նկ. 151) որոճող կենդանիներից ցուլի մոտ ունի գլանաձն տեսք, երկար է, ն հովատակների առնանդամի հետ համեմատած` բավականին բարակ: Ամորձապարկից անմիջապես դեպի հետ այն գոյացնում է Տ-անման ծռվածք-Տ-flexսra Տiջmoidea (16): Այդ ծռվածքն էրեկցիայի ժամանակ ուղղվելով անհետանում է ն առնանդամը բավականին երկարում է: Առնանդամը` սկսած իր արմատից, աստիճանաբար նեղանում է ն վերջանում է դեպի ձախ կողմն ուղղված ոլորուն սրածայր հատվածով, այն է` գլխիկով (15): Առնանդամի գլխիկի վրա տարբերում են միզասեռական խողովակի ելուն-քroԸeՏՏսՏ սretհrae (նկ. 153–1), գլխիկի պարանոց-Ըollսm ջlaոdiՏ (2) ն գլխիկի գլխադիրջalea ջlaոdiՏ (3): Խոյերի միզասեռական ելունը Տ-աձն ծռված է ն հասնում է մինչն 3–4 սմ երկարության: Միզասեռական ելունը հիմքի մոտ ունի 2,5–3 մմ, իսկ գագաթի մոտ 0,5 մմ հաստություն: Նոխազների մոտ նշված միզասեռական ելունն ավելի ուղիղ ն կարճ է: Խոյերի առնանդամի գլխիկի պարանոցի վրա, ձախ կողմից գտնվում է մեկ ոչ մեծ ձախ բլրակ-tսberԸսlսm ՏiոiՏtrսm (նկ. 153–4): Առնանդամի գլխադիրը-ջalea ջlaոdiՏ պարանոցից բաժանվում է թմբիկով, որը հատկապես ցայտուն արտահայտված է խոյի մոտ ն նկարագրվում է որպես գլխիկի պսակ-Ըoroոa ջlaոdiՏ (5): Գլխադիրը վարդագույն է ն ունի հարթ մակերես, իսկ գլխիկի մյուս մասերը պատած են թլիփապարկի թերթիկով ն անհարթ են: Որոճողների առնանդամը նույնիսկ էրեկցիայի բացակայության դեպքում լինում է շատ պինդ (խիտ): Ֆիբրոզային սպիտակուցային թաղանթը շատ հաստ է: Սկսած առնանդամի Տ»-աձն ծռվածքի հատվածն առնանդամում գտնվում է դրա սպիտակուցային արմատից մինչն «Տ թաղանթից սկսվող, առնանդամի կենտրոնում ֆիբրոզային առանցքային ժապավեն ձնավորող առնանդամի հաստ միջնական միջնապատ-Տeքtսm քeոiՏ: Ֆիբրոզային ժապավենից դեպի տարբեր կեղմեր են ընթանում բազմաթիվ խտրոցներ:

Առնանդամի փապարյան մարմինը, բացառությամբ դրա արմատի հատվածի, աննշան չափով է զարգացած, որի հետնանքով էլ այդ օրգանը էրեկցիայի ժամանակ ծավալով քիչ է մեծանում, իսկ հիմնական արդյունքը ստացվում է դրա կառուցվածքի զանգվածի խիտ (պինդ) լինելու շնորհիվ: Նստափապարյան մկանը ցուլի մոտ ուժեղ է զարգացած, խոյի մոտ նստափապարյան մկանից դեպի առնանդամի Տ-աձն ծռվածքն է ընթանում այդ մկանի մկանային խրձերի մի մասը: Առնանդամը հետ քաշող մկանը (նկ. 151-26) կազմված է երկու մասից, որոնք սկսվում են պոչի արմատից, ընթանում են դեպի Տ-աձն ծռվածքը ն այնուհետն շարունակվում են դեպի առնանդամի գլխիկը: Դեռ չհասած վերջինին (12–15 սմ տարածության վրա) դրանք վերջանում են սպիտակուցային թաղանթի վրա: Թլիփը (նկ. 151–14) բավականին երկար է, այն ունի մինչն 35–40 սմ երկարություն, սակայն նեղ է, որի լայնությունը ընդամենը 3 սմ է: Թլիփային անցքն ընկած է պորտից

մոտավորապես 4–5 սմ հետ: Արտաքինից անցքը շրջապատված է երկար մազերով: Թլիփի ներքին թերթիկները պատած են բազմաշերտ տափակ էպիթելով, առպատային թերթիկն իր մեջ ընդգրկում է խողովակավոր պարուրաձն գալարվող գեղձեր: Թլիփային պարկի ընդերային կամ առնանդամային թերթիկն ունի վարդագույն երանգավորում ն զրկված է գեղձերից: Թլիփի ավշային հանգույցները տեղադրված են դրա հետին մասում:

Նկ. 154. Ա-ցուլի, Բ-խոյի, Գ-նոխազի, Դ-վարազի միզասեռական խողովակի կոնքային մասի կտրվածքների կիսագծապատկեր: 1–Միզասեռակաʍ մկան, 2–շարակցահյուսվածքային թերթիկ, 3–շագանակագեղձ, 4–շագանակագեղձի տարածված մաս, 5-փապարյան շերտ, 6–միզասեռական խողովակի լուսանցք, 7–թիթեղներում գտնվող գեղձային ձգանիկներ:

Նկ. 155. Ցուլի թլիփային մկաններ: 1-Պորտ, 2–թլիփի առջնի մաս, 3առնանդամ, 4, 4'-թաղանթներով շրջապատված ամորձիներ, 5, 5'աճուկի մակերեսային ավշային հանգույցներ, 6–թլիփի առջնի ձախ մկան, 7–թլիփի հետին ձախ մկան, 8-առնանդամը հետ քաշող մկան, 9-որովայնի ենթամաշկային մկան:

Թլիփի առջնի մկանները-mm. քraeքսtialeՏ ԸraոialeՏ (նկ. 155-6), իրենցից ներկայացնում են երկու ժապավենի տեսքով ն ունեն մինչն 5–6 սմ լայնություն: Այդ մկանները սկսվում են կրծոսկրի թրանման ելունի հատվածում, որովայնի ենթամաշկային մկանից (9), մոտավորապես թլիփային անցքից 18–20 սմ հեռավորության վրա, ընթանալով դեպի ետ նշված մկանները բաժանվում են իրարից ն ընդգրկելով պորտը, վերջանում են թլիփային պարկի վրա, դրա անցքից փոքր– ինչ ետ: Այդ մկանները թլիփը ձգում են դեպի առաջ: Թլիփի հետին մկանները-mm. քraeքսtialeՏ ԸaսdaleՏ (7) սկիզբ են առնում աճուկի հատվածից, որովայնի ենթամաշկային

մկանից ն փակեղից, այնուհետն ուղղվելով դեպի առաջ, վերջանում են թլիփային պարկի առջնի հատվածում: Այդ մկանները թլիփը ձգում են դեպի հետ:

ԱՐՈՒ ԱՄԵՆԱԿԵՐՆԵՐԻ (ՎԱՐԱԶՆԵՐԻ) ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Ամորձիներն (նկ. 156Բ-1) վարազի մոտ շատ մեծ են ն ունեն էլիպսաձն տեսք: Ամորձու երկայնակի առանցքը թեք ձնով ուղղված է վեր ն հետ, իսկ ազատ եզրը` դեպի հետ ն ցած: Ամորձիների խտաստիճանը (կոնսիստենցիան) համեմատաբար փափուկ է: Սպիտակուցային թաղանթն իր մեջ պարունակում է շատ առաձիգ թելեր ն զրկված է մկանային թելերից: Ամորձու միջնորմն ունի ժապավենաձն տեսք ն կառուցված է ամորձու առանցքային մասում տեղավորված թելաձն առաձիգ հյուսվածքից: Միջբլթակային միջնապատերը (շարակցահյուսվածքային խտրոցները) սկսվում են մասամբ միջնորումից, իսկ մասամբ էլ սպիտակուցային թաղանթի խորանիստ շերտից: Ինտերստիցիալ հյուսվածքը լավ է զարգացած, որի հետնանքով էլ պարզ արտահայտված է օրգանի բլթակավորությունը: Բլթակների խոռոչներում գտնվող ինտերստիցիալ բջիջների արտազատուկները (արական հորմոնները) ունեն յուրահատուկ հոտ, որը բնորոշ է վարազներին: Ամորձիների պարենխիմայի գույնը մոխրագույն է, բայց տարբեր ցեղերի մոտ կարող է փոխվել, այն է` կարող է դառնալ ավելի պարզ (լուսավոր) կամ ավելի մուգ: Մակամորձին (2, 3) սերտորեն միացած է ամորձու հետ: Մակամորձու ուժեղ զարգացած պոչը տեղադրված է ամորձու հետին վերին ծայրում, որտեղ ն ձնավորվում է բութ կոնաձն ելուն: Սերմնալարն ունի 20–25 սմ երկարություն, որն իր մեջ ընդգրկում է սերմնածորանը, նյարդերը, արյան անոթները ն ամորձին բարձրացնող ներքին մկանը: Սերմնածորանը (4) սերմնալարի մեջ գոյացնում է գալարներ: Սերմնածորանի վրա, դրա կոնքային մասում գեղձային մասեր չեն ձնավորվում: Ամորձապարկը տեղադրված է հետանցքից ոչ հեռու ն իր շրջապատող մասերից առանձնապես ցայտուն կերպով չի առանձնանում: Ուժեղ զարգացած ամորձին բարձրացնող արտաքին մկանը ընդհանուր բունոցային թաղանթի վրայով շարունակվում է մոտավորապես մինչն ամորձապարկի միջին մասը: Միզասեռական խողավակի կոնքային մասը վարազների մոտ լավ զարգացած ու երկար է, իսկ խողովակի պատերի զանգվածի մեջ բոլոր կողմերից տեղավորվում է շագանակագեղձի տարածված մասը: Միզասեռական մկանը, ինչպես որոճող կենդանիների, այնպես էլ վարազների մոտ լավ զարգացած է միայն միզասեռական խողովակի կոնքային հատվածի ստորին մասում, իսկ վերին հատվածում այն փոխարինվում է ջլային թիթեղի: Միզասեռական խողովակի առնանդամային մասը, կոնքային մասի համեմատությամբ ունի փոքր տրամագիծ: Դրա մեջ գտնվող փապարյան մարմինը չի հասնում մինչն առնանդամի ազատ ծայրը: Միզասեռական խողովակի կոնքային մասն առնանդամային մասի անցման տեղում փապարյան մարմինը ձնավորում է միզասեռական խողովակի ոչ մեծ կոճղեզը (bսlbսՏ սretհrae), որն այնուհետն, ինչպես որոճող կենդանիների մոտ անցնում է առնանդամային մասի: Կոճղեզափապարյան մկանը (13) բավականին զարգացած է, բայց` շատ կարճ: Փամփշտաձն գեղձերը (6) մյուս կենդանիների հետ համեմատած, վարազների մոտ հասնում են հսկայական չափերի ն ունեն մինչն 15 սմ ն ավելի երկարություն: Դրանք ունեն պարզ բլթակաձն կառուցվածք ն բաց վարդագույն երանգավորում: Փամփշտաձն գեղձերը պատած են բարակ ֆիբրոզային պատիճով: Յուրաքանչյուր գեղձի զանգվածում ներսի ուղղությամբ ընթանում են 6–8 բարակ պատեր ունեցող ծորաններ, որոնք բացվում են ընդհանուր արտածորանի (7) մեջ: Վերջինս սերմնածորաններից ձգվում է դեպի ետ, կողմ ն ճեղքաձն անցքով բացվում է միզասեռական խողովակի մեջ` սերմնաբլրակի վրա: Երկու ծորաններն էլ միզասեռական խողովակի մեջ բացվելուց առաջ երբեմն միանում են իրար:

Շագանակագեղձը (8) վարազների մոտ, ինչպես ցուլերինը կազմված է մարմնից ն տարածված մասից: Մարմինը (8) հասնում է 2–2,5 սմ լայնության ն ընկած է միզապարկի պարանոցից վեր ն միզասեռական խողովակի առջնի մասում: Այն ծածկված է փամփշտաձն գեղձերով ն արտաքինից բոլորովին աննկատելի է: Շագանակագեղձի տարածված մասը (նկ. 154Դ-4) ընկած լինելով միզասեռական խողովակի կոնքային մասի առջնի հատվածում` լորձաթաղանթի շուրջը, վերջինիս արտաքին մակերեսի վրա, ձնավորում է դասավորված շերտ, որն արտաքինից` բացառությամբ վերին կողմի, շրջապատված է միզասեռական խողովակի մկանով:

Նկ. 156. Վարազի սեռական օրգանները: Ա-ամորձատած, Բ-չամորձատած: 1-Ամորձի, 2–մակամորձու գլխիկ, 3–մակամորձու պոչ, 4–սերմնածորան, 5–սերմնալարի արյան անոթներ, 6-փամփշտաձն գեղձեր, 7-փամփշտաձն գեղձերի արտածորաններ, շագանակագեղձի մարմին, 9–միզասեռական խողովակի կոնքային մաս, 10–կոճղեզային գեղձեր, 11–միզապարկ, 12–միզածորան, 13–կոճղեզափապարյան մկան, 14-առնանդամ, 15-առնանդամի Տ-աձն ծռվածք, 16-առնանդամի ազատ ծայրը, որը տեղավորված է հերձված թլիփային պարկում, 17–թլիփային պարկի անցք, 18-առնանդամը հետ քաշող մկան, 19–թլիփի դիվերտիկուլ (գրպանիկ):

Արական արգանդը թույլ է զարգացած: Կոճղեզային գեղձերը (նկ. 156–10) մյուս կենդանիների հետ համեմատած, վարազների մոտ շատ լավ են զարգացած, ծավալով շատ խոշոր են ն խտաստիճանով (կոնսիստենցիայով) շատ պինդ: Խոշոր վարազների մոտ դրանք ունեն 12 սմ երկարություն ն 2,5–3 սմ հաստություն: Իրենց ձնով դրանք հիշեցնում են գլանի ն ընկած են միզասեռական խողովակի կոնքային մասից վեր ն կողմ, կոճղեզափապարյան մկանից առաջ: Կոճղեզային գեղձերը մասամբ ծածկված են կոճղեզափապարյան լայնակի զոլավոր մկանով ն արտաքին մակերեսից բլրակավոր են, որը ցույց է տալիս դրանց կառուցվածքի բլթակավոր բնույթը: Յուրաքանչյուր գեղձ օժտված է մեծ արտածորանով,

որն սկսվում է գեղձի հետին հատվածից, նստային աղեղի մակարդակի վրա ծակում է միզասեռական խողովակի վերին պատը ն բացվում դրա լորձաթաղանթի կողմից գոյացած հատուկ կույր պարկի մեջ: Արտածորանների անցքերը ծածկված են միզասեռական խողովակի լորձաթաղանթով: Վաղ հասակում ամորձատված կենդանիների սեռական բոլոր օժանդակ գեղձերը ենթարկվում են հետաճման, ու պահպանվում շատ աննշան փոքր չափերով` հասնելով մինչն 2–2,5 սմ երկարության (նկ. 156Ա):

Նկ. 157. Վարազի թլիփի միջով տարած սագիտալ կտրվածք: 1–Թլիփի դիվերտիկուլ, 2-առնանդամ, 3–թլիփի հետին նեղ մաս, 4–թլիփի առջնի լայն մաս, 5– թլիփի լայն մասից դեպի թլիփի դիվերտիկուլ տանող անցք, 6–թլիփի արտաքին անցք:

Վարազների առնանդամը (2) ունի մինչն 45–50 սմ երկարություն ն շատ նման է որոճող կենդանիների առնանդամին, սակայն Տ-աձն ծռվածքն (15) ընկած է ամորձապարկից առաջ: Առնանդամի գլխիկը (16) պարուրաձն ոլորված է: Միզասեռական խողովակի արտաքին անցքն ընկած է առնանդամի սուր ծայրին մոտ: Առնանդամը հետ քաշող մկանը (18) սկսվում է սրբոսկրի 3–4–րդ սեգմենտից ն վերջանում է առնանդամի Տ-աձն ծռվածքի ստորին մակերեսի վրա: Թլիփը (նկ. 157) բացվում է թլիփային նեղ անցքով, որի շուրջն աճում են կոշտ մազեր: Դրա շատ երկար շրջանաձն ծալքով օժտված խոռոչը ոչ լրիվ չափով բաժանված է հետին նեղ (3) ն առջնի լայն (4) մասերի: Թլիփի ներքին առպատային ն ընդերային թերթիկների հետին մասը, դրանց զանգվածում զգալի քանակի ավշային հանգույցների տեղավորման շնորհիվ, ծածկված են պտկիկներով, որոնցից խոշորները տեղավորվում են թլիփային պարկի հատակի հատվածում: Թլիփային պարկի առջնի մասի վերին պատում գոյություն ունի զգալի չափերի հասնող կլոր անցք (5): Այն ծածկված է լորձաթաղանթի ծալքով, որն ուղղված է դեպի կույր պարկը, այն է` թլիփի դիվերտիկուլը-divertiԸսlսm քraeքսtii (1): Այդ պարկն իր մեծությամբ զգալի չափով տատանվում է, հասնելով մինչն 12–13 սմ լայնության: Պարկի խոռոչում սովորաբար կուտակվում է փչացած քայքայված մեզը ն փափկած (մացերացված) էպիթելը: Ամորձատած կենդանիների կույր պարկը փոքր է ն սովորաբար լինում է դատարկ: Նկարագրվող պարկում գեղձերը բացակայում են, իսկ ավշային հանգույցները լինում են մեծ քանակությամբ: Պարկի պատի միջով անցնում է թլիփի առջնի մկաններին հոմոլոգ` լայնակի զոլավոր մկանային շերտ:

ԱՐՈՒ ՇԱՆ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Ամորձիները (նկ. 158–1) համեմատաբար փոքր են ն ունեն ձվաձն, կլոր տեսք: Դրանց երկայնակի առանցքն ընկած է վերին հետին դիրքով: Միջնորմը լավ է զարգացած: Մակամորձին (2) մեծ է ն սերտորեն հարում է ամորձու կողմնային մակերեսի վերին առջնի մասին:

Սերմնալարը երկար է ն առնանդամի համեմատ շարունակվում է թեք կերպով: Սերմնածորաններն (4) ունեն գեղձային փոքր մասեր: Ամորձապարկը տեղավորված է հետանցքին մոտիկ, ազդրերի հետնում: Միզասեռական խողովակն ունի համեմատաբար երկար կոնքային մաս: Միզասեռական խողովակի կոճղեզը (նկ. 159–6) լավ զարգացած է ն բաժանված է երկու բլթերի ու ծածկված է հզոր, բայց կարճ` կոճղեզափապարյամ մկանով: Միզասեռական մկանը (5) լավ է զարգացած ն դրա վերին մակերեսի վրա նկատվում է կարան: Փամփշտաձն գեղձերը բացակայում են: Շագանակագեղձը (4) համեմատաբար լավ է զարգացած, դեղնավուն գույնի, խտաստիճանը պինդ է ն ունի բլթակավոր տեսք: Շագանակագեղձն ընկած է ցայլոսկրների առջնի վերին եզրին մերձ, ծածկում է միզապարկի պարանոցը ն միզասեռական խողովակի սկզբնամասը: Ներսի հատվածում գտնվող ակոսով այն բաժանվում է երկու բլթի: Պատիճը ն նեցուկը պարունակում են մեծ քանակի հարթ մկանային թելեր: Շագանակագեղձի արտածորանները շատ են: Գեղձի չափսերը տատանվում են: Շատ հաճախ ծեր արու շների մոտ այն լինում է ուժեղ մեծացած: Գեղձի տարածված մասը թույլ է զարգացած:

Նկ. 158. Արու շան սեռական օրգանները (տեսքը կողքից): 1-Ամորձիներ, 1'–ընդհանուր բունոցային թաղանթ, 1''-ամորձապարկ, 2–մակամորձի, 3–սերմնալարի արյան անոթներ, 4–սերմնածորան, 5–թլիփ, 6-առնանդամի գլխիկի երկար մաս, 7-առնանդամի գլխիկի կոճղեզ, 8–նստափապարյան մկան, 9–կոնքազդրային հոդի հոդափոս, 10-փակված անցք:

Նկ. 159. Արու շան ներքին սեռական օրգանները (տեսքը վերին մակերեսից): 1-Միզապարկ, 2–միզածորան, 3–սերմնածորան, 4–շագանակագեղձ, 5–միզասեռական խողովակի կոնքային մասը միզասեռական մկանով, 6–միզասեռական խողովավակի կոճղեզ, 7–որովայնի պատի մկաններ, 8-զստոսկր (սղոցված է), 9–նստոսկր:

Կոճղեզային գեղձերը բացակայում են: Առնանդամը (160) մյուս տեսակի կենդանիների հետ համեմատած, շների մոտ ունի մի շարք առանձնահատկություններ: Առնանդամի հետին հատվածում գտնվում են իրարից միջնական միջնապատով բաժանված երկու լավ արտահայտված փապարյան մարմիններ: Առնանդամի առջնի հատվածում կամ գլխիկում գտնվում է խոշոր շների մոտ 8–10 սմ երկարության հասնող առնանդամի ոսկրը-oՏ քeոiՏ (2): Ոսկրի ստորին մակերեսի վրայով միզասեռական խողովակի տեղավորման համար

անցնում է արտահայտված ակոս, իսկ ոսկրի վերին մակերեսն ուռուցիկ է: Դեպի առնանդամի ազատ ծայրը, ոսկրը նեղանում է ն լրացվում է լավ արտահայտված ֆիբրոզային հյուսվածքով (2'): Երիտասարդ կենդանիների մոտ այդ ֆիբրոզային հյուսվածքը փոխարինված է լինում աճառով: Առնանդամի գլխիկը (նկ. 158) լավ զարգացած ու երկար է: Դրա վրա տարբերում են երկու մաս` 1) առնանդամի գլխիկի առջնի երկար մաս-քarՏ loոջa ջlaոdiՏ (6), որն ունի գլանաձն տեսք ն վերջանում է սուր ազատ ծայրով ն 2) հետին մաս, այն է` առնանդամի գլխիկի կլոր կոճղեզ-bսlbսՏ ջlaոdiՏ (7): Երկու մասերն էլ ոսկրի դրսի կողմից պարունակում են փապարյան հյուսվածք: Առնանդամի գլխիկի կոճղեզի վերին հատվածից ընթանում են երկու երակներ (նկ. 160–7): Դրանք առնանդամի մեջքի մակերեսով ուղղվում են հետ` դեպի նստի հատվածը: Առնանդամի վերին երակները սեղմող մկանը-m. ԸomքreՏՏor veոae dorՏaliՏ քeոiՏ ավելի փոքր է ու սկսվում է նստի բլրից ն առնանդամի մեջքի հատվածում, գլխիկի կոճղեզին ավելի մերձ, միանում է մյուս կողմի նույնանուն մկանին: Այդ մկանի կծկման ժամանակ առնանդամի մեջքի հատվածի երակները սեղմվում են, որի հետնանքով դժվարանում է առնանդամի գլխիկի փապարյան մարմիններից արյան առհոսքը դեպի հետ ն սեռական ակտի ժամանակ առաջանում է էրեկցիայի դանդաղ մարում:

Նկ. 160. Շան առնանդամ: Ա-տեսքը աջից ն միզասեռական խողովակի կողմից, Բ-սագիտալ կտրվածք (տեսքը ձախից): 1-Առնանդամի փապարյան մարմին, 1'-առնանդամի ոտքեր, 2-առնանդամի ոսկր, 2'–ոսկրի ֆիբրոզային հավելուկ, 3–ոսկրի ակոս` միզասեռական խողովակի համար, 4–միզասեռական խողովակ` կտրված վիճակում, 4–միզասեռական խողովակի կոճղեզ, 5-առնանդամի գլխիկի փապարյան մարմին, 6-առնանդամի գլխիկի կոճղեզի փապարյան հյուսվածք, 7-առնանդամի գլխիկի կոճղեզից ընթացող երակներ, 7'-առնանդամի գլխիկի երկար մասից դեպի գլխիկի կոճղեզն ընթացող երակներ, 8–միզասեռական խողովակ, 9–միզասեռական խողովակի փապարյան մարմին, 10-առնանդամի գլխիկի երկար մասի փապարյան մարմին:

Թլիփը (նկ. 158–5) առնանդամի առջնի մասի շուրջը ձնավորում է լրիվ մաշկային պատյան: Թլիփի արտաքին թերթիկը հանդիսանում է սովորական մաշկային ծածկույթ: Ներքին թերթիկները բարակ են, վարդագույն ն զրկված են գեղձերից: Ընդերային թերթիկը սերտորեն միացած է առնանդամի գլխիկի երկար մասի հետ ն ավելի ազատ է միացած

դրա կոճղեզի հատվածում: Ներքին թերթիկներում գտնվում են մեծ քանակի ավշային հանգույցներ, որոնք հաճախ ցայտուն կերպով առանձնանում են թլիփային պարկի խոռոչի հատակի վրա:

ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Էգերի բազմացման օրգանների համակարգը կազմված է` 1) հիմնական օրգաններից` ձվարաններից, 2) դրսատար ուղիներից ն սաղմի զարգացման վայրից` ձվափողերից ն արգանդից, 3) մերձեցման օրգաններից` հեշտոցից, միզասեռական նախադռից ն արտաքին սեռական օրգանից: Ձվարանները, ձվափողերը ն արգանդը (վերջինս ոչ բոլորի մոտ) հանդիսանում են զույգ օրգաններ ն աջ ու ձախ կողմերից կախված են արգանդի լայն կապանից-liջameոtսm latսm սteri: Ցածրակարգ կաթնասուն կենդանիների հեշտոցը կարող է լինել զույգ, իսկ մեծամասնության մոտ այն կենտ օրգան է: Ինչ վերաբերում է միզասեռական նախադռանը, ապա բոլոր կաթնասունների մոտ այն միշտ լինում է կենտ:

ՁՎԱՐԱՆՆԵՐ

Ձվարանները-ovaria բազմացման համակարգի գլխավոր օրգաններն են, որոնց մեջ տեղի են ունենում ձվաբջիջների զարգացման ն աճման բոլոր փուլերը: Իրենց ձնով կաթնասունների ձվարանները հաճախ լինում են ձվաձն, սակայն տարբեր կենդանիների մոտ դրանք արտաքին տեսքով զգալի կերպով տարբերվում են իրարից, այն է` կա՛մ դրանք ունենում են պարզ արտահայտված բլթակավորություն (ծովափոկ) կա՛մ ավելի համախումբ են, բայց ակնհայտ բլթակավորությամբ (խոզ), կա՛մ, վերջապես, բոլորովին հարթ են (ձի, խոշոր եղջերավոր): Ձվարանների յուրահատկությունն այն է, որ դրանց մոտ բացակայում են հատուկ դրսաբեր ծորաններ, հետնապես սեռական բջիջները հասունանալուց հետո, պարբերաբար արտազատվում են ձվարանից, վերջինիս պատերի ամբողջության խախտման հետնանքով ն ընկնում` ձվափողի ձագարի մեջ: Ձվարանները, հիմնադրվելով որովայնի խոռոչի գոտկի հատվածում, միջանկյալ երիկամի ներսի կողմում չեն աճում ու դառնում այնպիսի մեծ օրգաններ, ինչպիսիք ամորձիներն են: Ունենալով համեմատաբար ոչ մեծ ծավալ` ձվարաններն, այնուամենայնիվ, իրենց մեջ են տեղավորում զգալի քանակի ձվաբջիջներ: Ձվարանները սեռահասուն կենդանիների մոտ իրենց ծավալով չեն մեծանում, քանի որ դրանցում արդեն կան պատրաստի ձվաբջիջներ, որոնք միայն գտնվում են իրենց զարգացման տարբեր մակարդակում` սկսած նոր ձնավորվածներից, մինչն հասուն վիճակը, որոնք ընդունակ են բեղմնավորվելու: Ձվարաններն ուժեղ հետաճած միջանկյալ երիկամների հետ միասին մնում են գոտկի հատվածում ն միայն սկզբնական հիմնադրման տեղից որոշ չափով իջնում ն շարժվում են դեպի հետ (deՏԸeոՏսՏ ovariorսm) ու տեղադրվում վերջնական երիկամներից հետ: Ձվարանն իր կառուցվածքով էապես տարբերվում է ամորձուց: Ձվարանի նեցուկը կառուցված է բջջային տարրերով հարուստ շարակցական հյուսվածքից: Ձվարանն արտաքինից բավականին զգալի տարածության վրա (բայց ոչ ձիու մոտ) պատած է կերպափոխված սաղմնային էպիթելով, որը ձվարանի միջընդերքի հետ միացման տեղի մոտից անցնում է սովորական որովայնամիզային էպիթելի (մեզոթելի): Ձվարանի ճակատային հարթությամբ տարված կտրվածքի վրա երնում են երկու` ֆոլիկուլային (բշտային) ն անոթային գոտիներ: Ֆոլիկուլային գոտին (նկ. 161–2) ընկած է ձվարանի արտաքին թաղանթին, այսինքն` սաղմնային էպիթելին մոտիկ (1), ն իր մեջ պարունակում է մեծ քանակի

ֆոլիկուլներ, որտեղ զարգանում են ձվաբջիջները: Այդ ֆոլիկուլները կամ ձվարանային բշտիկները գտնվում են հասունացման տարբեր փուլերում: Հետնապես դրանք լինում են տարբեր մեծության: Զարգացման աստիճանից կախված, դրանք կոչվում են կա՛մ առաջնային, կա՛մ երկրորդային, կա՛մ, վերջապես, գրաֆյան բշտիկներ: Վերջիններս իրենց հասունացման վերջին փուլում այնքան ուժեղ են մեծանում, որ դառնում են հասարակ աչքով տեսանելի: Ձվարանի բարակացած թաղանթի տակից դրանք դուրս են ցցվում արտաքին մակերեսի վրա թմբիկի ձնով ն պատրաստ են պատռվելու: Գրաֆյան բուշտն իր մեջ պարունակում է հասուն ձվաբջիջը, որն ընդունակ է բեղմնավորվելու ն շրջապատված է բշտի խոռոչը լցված հեղուկով: Ձվազատման ժամանակ նշված հեղուկը ձվաբջիջը տեղափոխում է ձվափողի ձագարի մեջ, իսկ գրաֆյան բշտի խոռոչում մնացած հեղուկը մասնակցում է դեղին մարմնի ձնավորմանը:

Նկ. 161. Ձվարանի կտրվածքի գծապատկեր: 1-Սաղմնային էպիթել, 2–ֆոլիկուլներով օժտված ֆոլիկուլային գոտի, 3-անոթային գոտի, 4– ձվարանի դարպաս, 5-անոթներ, 6–սաղմնային էպիթելի եզրի անցումն որովայնամիզային էպիթելի, 7-գրաֆյան բշտիկ, 8–ձվաբջիջ:

Անոթային գոտին (3) ձվարանի դարպասից (4) ներթափանցում ն ներկայացնում է դեպի դրա կենտրոնը (բացառությամբ ձիերի) բազմաթիվ զարկերակներ, որոնք ձվարանի կենտրոնում ճյուղավորվում են մի շարք մանր գալարուն զարկերակիկների (5): Այս գոտում ոռկա են նան մեծ քանակի երակային անոթներ, նյարդեր ն նուրբ շարակցահյուսվածքային թելիկներ: Զարկերակների ու նյարդերի մտնելու, ն երակների դուրս գալու տեղն անվանում են ձվարանի դարպաս-հilսՏ ovarii (4), որը տեղավորված է ձվարանի միջընդերքի– -meՏovariսm ամրացման հատվածում ն որի վրա կախված է գոտկի հատվածից (4):

ՁՎԱՓՈՂԵՐ

Ձվափողը,

-ovidսԸtսՏ, կամ արգանդային խողովակը (ֆալոպյան փող)-tսba սteriոa (tսba Falloքii) (նկ. 163–2) տեղադրված է

ձվարանի ն արգանդի եղջյուրի միջն ն հանդիսանում է սաղմնային շրջանում մյուլլերյան խողովակի առջնի մասի ձնափոփոխվածությունը: Ձվափողն իրենից ներկայացնում է -oՏtiսm սteriոսm արգանդի սկզբի մասում արգանդային անցքովբացվող համեմատաբար բարակ խողովակ: Որոշ կաթնասունների ձվափողի հետին ծայրը առանց ակնհայտ սահմանի անցնում է արգանդի աստիճանաբար լայնացող եղջյուրին, այնպես, որ դրանց միջն դժվար է գտնել խիստ տարբերակին սահման, ինչպես, օրինակ` խոզերի ն որոճող կենդանիների մոտ, իսկ որոշ կենդանիների` ձիու ն շան մոտ ձվափողի հետին ծայրը մնում է նեղ ն ակնհայտ հերպով տարբերվում է արգանդի եղջյուրի բութ ծայրից: Ձվափողի առջնի ամպուլաձն լայնացած հատվածը, իր սկզբի մասի մոտ ունի դեպի որովայնի խոռոչն որովայնային անցքով-oՏtiսm abdomimale բացվող ձագարաձն տեսք: Որավայնային այդ անցքը համեմատաբար փոքր է ն համարյա գտնվում է ձագարի կենտրոնում: Ձվափողի ձագարի եզրն ունի ոչ ճիշտ, կտրտված ձն ն -fimbria tսbae (2''): Այդ ծոպի որոշ կոչվում է ձվափողի ծոպ– մասն անմիջականորեն կապված է ձվարանի առջնի ծայրի հետ, որը կոչվում է ձվարանային ծոպ– -fimbria ovariԸa: Ձվափողի ծոպի առկայության շնորհիվ ձվարանից դուրս նետվող ձնաբջջի համար ստեղծվում են ավելի բարենպաստ պայմաններ, որպեսզի ձվաբջիջն ընկնի ձվափողի սկզբի մասի մեջ ն ոչ թե որովայնի խոռոչը: Ձվարանի պատի պատռվելու ընթացքում, երբ դուրս է գալիս հասուն ձվաբջիջը ձվափողի ծոպերը ուժեղ կծկվում են դեպի ներս ստեղծելով հոսք ձվաբջիջների համար: Ձվափողի պատը ներսից դեպի դուրս կազմված է թարթիչավոր էպիթելով պատած լորձաթաղանթից, որոնց բջջի թարթիչներն իրենց տատանումներով, մկանային շերտի հետ միասին նպաստում են ձվաբջջի տեղափոխմանը: Ձվափողի միջին շերտը մկանային թաղանթն է, որը կազմված է օղակաձն ն երկայնակի մկանային շերտերից: Ընդ որում օղակաձն շերտը լավ է զարգացած: Օղակաձն մկանային շերտն իր պերիստալտիկ կծկումներով բեղմնավորված ձվաբջջին արագորեն քշում է դեպի արգանդը: Ձվափողի պատի արտաքին շերտը շճաթաղանթն է, որը հանդիսանում է ձվարանի միջընդերքի -meՏoՏalքiոx, շարունակությունը ն կոչվում է ձվափողային ծալք– որն ընկած է արգանդի լայն կապանի մեջ: Համեմատաբար հաստ պատ ունեցող անոթները ձվափողի միջընդերքի միջոցով մոտենում են դեպի ձվափողը ն ենթալորձային հյուսվածքում, առանձնապես ծոպի հատվածում, ձնավորում են առատ մազանոթային ցանց: Ձվարանի ն ձվափողի միջընդերքները զարգանում են արգանդի լայն կապանի-liջameոtսm latսm սteri առջնի հատվածում ն սերտ կերպով իրար են մոտեցած: Չնայած ձվարանը ն արգանդը գտնվում են իրար շատ մոտ տարածության վրա, այնուամենայնիվ, ձվափողն անցնում է բավականին երկար ճանապարհ ն անհամեմատ երկար է, քանի որ ձվափողում է տեղի ունենում ձվաբջջի բեղմնավորումը, զիգոտայի ձնավորումը ն մինչն արգանդ հասնելը` զիգոտայի տրոհման նախնական փուլերը: Որոշ կենդանիների մոտ (շուն) ձվափողի երկարությունը հասնում է մինչն 4–10 սմ, որոշների մոտ` (ձի, որոճող կենդանինի, խոզի) այն հասնում է 10–30 սմ: Ձվափողի այդպիսի զգալի երկար լինելը պայմանավորված է դրա ուժեղ գալարուն ընթացքով, բացի դրանից, ձվափողը որոշ կաթնասունների մոտ սկսվում է ոչ թե անմիջապես ձվարանի մոտից, այլ նախապես դրան շրջանցում է աղեղով: Այդ աղեղը երբեմն ձվարանի շուրջը համարյա լրիվ օղակ է կազմում (շուն, խոշոր եղջերավոր):

ԱՐԳԱՆԴ Արգանդը-սterսՏ Տ. metra սաղմնային շրջանում զարգանում է Մյուլլերյան խողովակի միջին հատվածից: Կաթնասունների արգանդը հանդիսանում է այն խոռոչավոր միջավայրը, որի մեջ զարգանում են մեկ կամ մի քանի սաղմեր: Արգանդի

այդպիսի գործառութային նշանակությամբ էլ հենց որոշվում է դրա կառուցվածքային առանձնահատկությունը: Արգանդի պատը ներսից դեպի դուրս կազմված է հետնյալ թաղանթներից: 1) Արգանդի լորձաթաղանթը-eոdometriսm պատած է միաշերտ կամ երկշերտ գլանաձն էպիթելով, իսկ որոճողների մոտ առկա են չորս շարք գորտնուկանման բարձունքներ, որոնց անվանում են կարունկուլներ: Լորձաթաղանթում լավ զարգացած է ենթալորձային շերտը, բացի այդ լորձաթաղանթում գտնվում են մեծ թվով գեղձեր, որոնց արտազատուկով սկզբնական շրջանում սնվում է սաղմը (էմբրիոտրոֆ) մինչն պտղային թաղանթների առաջացումը ն արգանդի լորձաթաղանթի հետ կապի հաստատումը կամ ընկերքի ձնավորումը: 2) Արգանդի մկանային թաղանթը-myometriսm անմիջապես հաջորդում է լորձաթաղանթին, որը հատկապես հղիության վերջին շրջանում բավականին ուժեղ է զարգացած ն հանդիսանում է հասունացած պտղի ծննդային ուղիով դուրս հրման գլխավոր ուժի աղբյուրը: 3) Արգանդի շճաթաղանթը-քerimetriսm շրջապատում է արգանդն արտաքինից ն շնորհիվ արգանդի միջընդերքիmeՏometriսm արգանդն որովայնի խոռոչում ստանում է շարժման ն դիրքի փոփոխման ազատություն: Արգանդի միջընդերքը կամ արգանդի լայն կապամն տարբերվում է որովայնի խոռոչի մյուս օրգանների միջընդերքներից նրանով, որ դրա թերթիկների միջն հարթ մկանային թելերը տարածված են զգալի չափով: Արգանդի լայն կապանը միջընդերքի հետ միասին կապված է ողնաշարին ն արգանդը պահում է կախված վիճակում, թեպետ հղիության ժամանակ այն ընդունակ է երկարելու, որը է թույլ է տալիս պտուղով արգանդի ազատ տեղաշարժվելուն: 4) Արգանդում մի շարք ցանցավորություններ ձնավորող խոշոր անոթների առատությունը օժանդակում է պտղին մատակարարել բավականաչափ սննդանյութ, քանի որ դեպի արգանդն ընթացող զարկերակների տրամագիծը հղիության ժամանակ մի քանի անգամ լայնանում է: Տարբեր կաթնասունների արգանդի ձնը տարբերվում է մեծ զանազանակերպությամբ: Եթե բացառել միանցքանի կաթնասուններին, որոնց մոտ կերպափոխված մյուլլերյան աջ ն ձախ ծորաններն ունեն ձվափողերի (սողուններին հատուկ), այլ ոչ թե իսկական արգանդի բնույթ, ն բացվում են կոյանցում ն ոչ թե միզասեռական ծոցում, ապա մնացած բոլոր ձնի արգանդները կարելի է դասակարգել ելնելով դրա ավելի պարզունակ վիճակից: Արգանդը, որպես Մյուլլերյան ծորանների միջին հատվածի կերպափոխություն, իսկ հեշտոցը որպես նույն ծորանների հետին հատվածների ածանցյալ, պահպանվում են զույգ ձնով (աջից ն ձախից): Դրանք ինքնուրույն կերպով բացվում են միզասեռական ծոցի մեջ, ինչպես այդ տեղի ունի շատ պարկավոր կենդանիների մոտ, այսինքն այս դեպքում առկա է ոչ միայն կրկնակի արգանդ, այլն կրկնակի հեշտոց (նկ. 162Ա-2): Այսպիսի կառուցվածք ունեցող արգանդն անվանում են հենակետային: Բայց արդեն սկսած պարկավորների կարգից, որոշ ներկայացուցիչների մոտ աջ ն ձախ հեշտոցներն արգանդին մոտիկ հատվածում սկսվում են ձուլվել միմյանց այն դեպքուն, երբ աջ ն ձախ արգանդները պահպանվում են առանձին: Մյուլլերյան ծորանների հետին հատվածները, այսինքն` հեշտոցայինը` առանց բացառության, բոլոր ընկերքավոր կաթնասունների մոտ ձուլվում են ն առաջացնում մեկ կենտ` օրգան: Ձուլման գործընթացը կարող է շարունակվել դեպի առաջ երկու արգանդների հատվածների վրա, նույնիսկ մինչն դրանց սռջնի ծայրը: Զույգ արգանդների ձուլման աստիճանը միատեսակ չէ, ն այստեղից էլ, ելնելով արգանդների ձուլման ձներից կարելի է բոլոր ընկերքավորների արգանդները դասակարգել հետնյալ տիպերի` հենակետայն, կրկնակի, երկբաժան, երկեղջյուր ն հասարակ: 1) Հենակետային արգանդը (նկ. 162Ա-2) բնորոշ է նրանով, որ առկա են երկու` աջ ն ձախ արգանդներ, որոնք առանձին-առանձին բացվում են համապատասխան աջ ն ձախ հեշտոցների մեջ: Այսպիսի արգանդ ունեն ցածրակարգ պարկավոր կենդանիները:

Նկ. 162. Արգանդի տիպերի գծապատկեր: Ա-Հենակետային արգանդ ( առկա է ն՛ կրկնակի արգանդ ն՛ հեշտոց), Բ-կրկնակի արգանդ, Գերկբաժան արգանդ, Դ-երկեղջյուր արգանդ, որը մոտ է երկբաժանին, Ե-տիպիկ երկեղջյուր արգանդ, Զ-հասարակ արգանդ: 1–Միզասեռական ծոց (կամ նախադուռ), 2-արգանդ ն հեշտոց, 3-արգանդի եղջյուր, 4-արգանդի մարմին, 3-4–հասարակ արգանդ (եղջյուրը ն մարմինը ձուլվում են), 5–հեշտոց, 6–միզապարկ, 7– միզարտազատիչ խողովակի անցք, 8–ծլիկ, 9–միջնապատ, 10–ձվափողի ձագար:

2) Կրկնակի արգանդը-սterսՏ dսքlex (Բ-3) բնորոշ է երկու, այն է` աջ ն ձախ արգանդների պահպանմամբ: Ընդ որում դրանցից յուրաքանչյուրն ինքնուրույն կերպով բացվում է հեշտոցի առջնի ծայրում: Այս տիպի արգանդ ունեցողների մոտ արդեն հեշտոցները ձուլվել են ն դարձել մեկ կենտ օրգան: Ընկերքավոր կաթնասունների մոտ

արգանդի այդ տիպը պետք է համարել պարզունակ ն հնագույնը: Այն ավելի մոտ է կանգնած վերնում նշված հենակետային տիպին: Կրկնակի արգանդը պատահում է որոշ կրծողների, ձեռքաթնանիների, փղերի մոտ ն այլն: 3) Երկբաժան արգանդը-սterսՏ biքartitսՏ (Գ-3) կրկնակիից տարբերվում է միայն նրանով, որ դրա հետին ծայրերն ուժեղ մոտեցված են մեկմեկու ն հեշտոցի մեջ բացվում են մեկ ընդհանուր անցքով: Աջ ն ձախ արգանդներն իրենց ամբողջ մնացած մասերով մնում են իրարից բաժանված, այդպիսի արգանդ ունեն որոշ կրծողներ ն ձեռքաթնանիներ: 4) Երկեղջյուր արգանդը-սterսՏ biԸorոiՏ (Դ, Ե-3, 4) շատ տարածված տիպ է ն բնորոշ է նրանով, որ դրա հետին հատվածները ձուլվել են մեկմեկի ն առաջացրել ընդհանուր խոռոչ: Միայն առջնի հատվածները ձուլված չեն ն մնում են առանձին, որոնց էլ անվանում են արգանդի եղջյուրներ-Ըorոսa սteri (3) : Երկեղջյուր արգանդների հետին միաձուլված մասերում (4) ըստ կառուցվածքի ն նշանակության կարելի է առանձնացնել երկու բաժնի: Այդ բաժիններից ավելի կարճ հատվածը, որն ուղղված է դեպի հեշտոցի կողմը կոչվում է արգանդի պարանոց– -Ըervix Տ. Ըollսm սteri: Արգանդի պարանոցն ունի նեղ, հաճախ իր ընթացքում գալարուն լուսանցք ն արգանդի բավականին հզոր սեղմակ ստեղծող հարթ մկանային խուրձերի ուժեղ զարգացած օղակաձն շերտ: Շատ կենդանիների արգանդի պարանոցի որոշ մասը մասնակիորեն ցցված է դեպի հեշտոցը: Արգանդի պարանոցն ունի բոլոր շերտերը` ա) լորձաթաղանթ, որը պատված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, բ) միջին` մկանային թաղանթ, իր շատ ուժեղ զարգացած օղակաձն ն երկայնակի մկանային շերտերով, որոնք ձնավորելով հզոր սեղմակ հղիության ժամանակ փակում է պարանոցի լուսանցքը ն գ) արտաքին` շճաթաղանթ: Արգանդի պարանոցի ն եղջյուրների միջն ընկած կենտ չբաժանված բաժինը -ԸorքսՏ սteri (4), որի առկայությունը կոչվում է արգանդի մարմինհանդիսանում է երկեղջյուր արգանդի ամենից բնորոշ հատկանիշը: Տարբեր կաթնասունների արգանդի մարմնի զարգացման աստիճանը շատ յուրովի է: Երկեղջյուր արգանդները, ելնելով իրենց կառուցվածքից կարելի է իր հերթին ստորաբաժանել` բազմապտղանի (շներ ն խոզեր) ն քչապտուղ (եղջերավոր կենդանիներ ն միասմբակներ) արգանդների: Բազմապտուղ արգանդները տարբերվում են իրենց երկար եղջյուրներով, որտեղ զարգանում են պտուղները, ն իրենց կառուցվածքով մոտենում են երկբաժան արգանդների տիպին, իսկ քչապտուղ արգանդներն ունեն կարճ եղջյուրներ, որոնց շնորհիվ էլ մոտենում են տիպիկ երկեղջյուր արգանդների տիպին: 5) Հասարակ արգանդը-սterսՏ Տimքlex (նկ. 162Զ-3-4) բնորոշ է նրանով, որ այստեղ նախկին աջ ն ձախ արգանդներն ամբողջությամբ ձուլվել են իրար ն առաջացրել մեկ կենտ ամբողջություն, ու միայն ձվափողերն են, որ մնում են զույգ վիճակում (պրիմատներ): Այս տիպի արգանդներում տարբերում են արգանդի գագաթ, մարմին ն պարանոց: Արգանդի պարանոցի լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն ունի ծալքեր, իսկ մարմինի ն գագաթի լորձաթաղանթը պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով:

ՀԵՇՏՈՑ -vaջiոa (նկ. 162–5) հանդիսանում է Մյուլլերյան Հեշտոցըխողովակների ամենահետին հատվածի կերպափոխությունը: Բոլոր բարձրակարգ կաթնասունների աջ ն ձախ Մյուլլերյան խողովակների հետին հատվածները ձուլվելով իրար ձնավորում են կենտ հեշտոցը: Հեշտոցը դեպի հետ անցնում է համեմատաբար կարճ, բոլորովին ուրույն ծագում ունեցող միզասեռական ծոցի կամ միզասեռական նախադռան: Վերջինիս հետ միասին հեշտոցը ծառայում է որպես մերձեցման օրգան: Միննույն ծամանակ հեշտոցը ն միզասեռական նախադուռը հանդիսանում են ծննդաբերության ուղիներ, որոնց միջոցով անցնում է արգանդի կողմից դուրս հրվող հասունացած ձագը:

Հեշտոցը տեղավորված է կոնքի խոռոչում` ուղիղ աղիքի տակ ն վերջինիս հետ կապված է նոսր շարակցական հյուսվածքով: Հեշտոցի պատը կազմված է` 1) մյուս շերտերի համեմատությամբ ավելի հաստ ու գեղձերից զուրկ լորձաթաղանթից, որն առաջացնում է երկայնակի ընթացող ծալքեր ն պատած է բազմաշերտ, թվով տարբեր բջջային շարքերից կազմված էպիթելով, 2) մկանային թաղանթից ն 3) շարակցահյուսվածքային ադվենտիցիայից: Հեշտոցի միայն առջնի հատվածն արտաքինից պատած է շճաթաղանթով:

ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՈՒՌ

-veՏtibսlսm սroջeոitale, Միզասեռական նախադուռըկամ միզասեռական ծոցը-ՏiոսՏ սroջeոitaliՏ (նկ. 162-1) մոֆոլոգիորեն (ծագմամբ ու զարգացմամբ) հանդիսանում է կոյանցի ստորին հատվածի առանձնացված մասը: Այն կատարում է նույն գործառույթը, ինչ ն հեշտոցը` հանդիսանալով որպես մերձեցման օրգան: Բացի դրանից, հանդիսանում է մի հատված, որի միջով էգ կենդանիների միզարտազատիչ խողովակից դուրս է բերվում մեզը: Նախադուռը երբեմն բավականին պարզ կերպով սահմանազատվում է հեշտոցից դեռ սաղմնային կյանքում դրանց միջն զարգացող լայնակի թաղանթի, այն է` կուսաթաղանթի-հymeո միջոցով, որը հանդիսանում է սաղմնային թաղանթի ձնափոխություն ն ընկած է հեշտոցի ն միզասեռական նախադռան միջն: Առաջին սեռական հարաբերություն կամ ծննդաբերություն ունեցող կենդանիների մոտ կուսաթաղանթը հասակի ընթացքում հարթվում ու անհետանում է: Բացի դրանից, միզասեռական նախադռան ստորին պատի սահմանային գոտու վրա պարզ նկատվում է միզարտազատիչ խողովակի անցքը: Միզասեռական նախադռան կառուցվածքը նույնպես ունի մի շարք կարնոր ն բնորոշ տարբերություններ, որոնք հանգում են հետնյալին. 1) Միզասեռական նախադռան լորձաթաղանթը պատած է պտկիկային շերտով ն օժտված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, այսինքն` իր կառուցվածքով այն նման է մաշկային ծածկույթի կառուցվածքին: Լորձաթաղանթն առաջացնում է երկայնակի ծալքեր: 2) Լորձաթաղանթի հիմքում գտնվում են փապարյան շերտը ն նախադռային մեծ կամ վերին ն փոքր կամ ստորին գեղձերը, , -ջllaոdսlae veՏtibսlareՏ maioreՏ et miոoreՏ: Փապարյան մարմնի ն այդ գեղձերի զարգացման աստիճանը տարբեր կենդանիների մոտ տարբեր է: Այդ հատկանիշները տալիս են արուների միզասեռական խողովակի ն էգերի միզասեռական նախադռան միջն եղած հոմոլոգի պարզ պատկերը: Գեղձերի արտազատուկն ունի յուրահատուկ հոտ, որը կենդանու ցանկության ժամանակ արու կենդանիներին հրապուրելու համար է: Որոշ կենդանիների (ձի, շուն) ամոթույքին ավելի մոտիկ, դրա աջ ն ձախ պատերում, առանձնանում է յուրահատուկ նախադռան կոճղեզ-bսlbսՏ veՏtibսli կոչվող փապարյան հյուսվածքի հատվածը: 3) Նախադռան պատերի զանգվածում մեծ չափով զարգացած է առաձիգ հյուսվածքը, լիմֆոիդ գոյացությունները, ինչպես նան լայնակի զոլավոր մկանները, որոնք այստեղ ձնավորում են նախադռան սեղմիչ մկանը-m. ԸoոՏtriԸtor veՏtibսli: Այդ մկանը դեպի հետ անցնում է սեռական ճեղքի սեղմիչ մկանի-m. ԸoոՏtriԸtor vսlvae: Վերոհիշյալ երկու մկաններն էլ համապատասխանում են արուների կոճղեզափապարյան մկանին: Նախադռան հետին մասը ձնավորում է արտաքին սեռական օրգանը` ամոթույքը-vսlvae: Այն երկու գլանիկաձն սեռական շրթերով-labia vսlvae շրջանակում է նախադուռը ն ծառայում է որպես դրա կարճ մուտք: Սեռական շուրթերն արտաքինից պատած են մաշկի բոլոր շերտերով ն հարուստ են քրտնային ու ճարպային գեղձերով: Շուրթերում առկա են նուրբ մազեր ն որոշ դեպքերում լինում են պիգմենտավորված: Ամոթույքային աջ ն ձախ շուրթերը վերնից ն ցածից միանում են

միմյանց ն առաջացնում անկյուններ կամ ձուլաններ` իրենց միջն գոյացնելով նեղ ամոթույքի ճեղք-rima vսlvae: Որպես կանոն` այդ ճեղքի ստորին անկյունը լինում է սուր, իսկ վերինը` թեթնակի կլորավուն: Բացառություն են կազմում միայն ձիերը, որոնց մոտ այդ հարաբերությունն ուղղակի հակառակն է: Ամոթույքի ստորին անկյան հատվածում` դրա ազատ եզրից ոչ հեռու, գտնվում է դեպի դրա լուսանցքի կողմն ուղղված փոքրիկ ելուն, որը հանդիսանում է այսպես կոչված ծլիկի տեսանելի մասը: Ծլիկը կամ , -ԸlitoriՏ ծագմամբ ն կառուցվածքով հանդիսանում է համքըարական առնանդամի փապարյան մարմինների հետաճած (փոքր) հոմոլոգը ն իրենից ներկայացնում է էգի մերձեցման զգայական (գրգռվող) օրգան:

ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՍԵՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

ՑԻԿԼԱՅԻՆ (ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ) ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Էգերի սեռական օրգանները սեռական հասունացման պահից սկսած ենթարկվում են մշտական փոփոխությունների: Այդ փոփոխությունները կապված են օրգանիզմի տարբեր վիճակների հետ, որոնք ամբողջությամբ կազմում են սեռական պարբերաշրջանը: Յուրաքանչյուր սեռական պարբերաշրջանի սկիզբը հանդիսանում է կենդանիների սեռական գրգռմանն ուղեկցող ձվազատումը (օվուլյացիա): Սեռական պարբերաշրջանը տարբեր տեսակի կենդանիների մոտ ընթանում է այլազան ձնով: Որոշ կենդանիների մոտ այն տնում է համարյա ողջ տարին, մյուսների մոտ տարվա ընթացքում կրկնվում է մի քանի անգամ: Սեռական պարբերաշրջանը բաժանվում է` 1) սեռական գրգռման, 2) հղիության, 3) ծննդաբերության` պտղի դուրս բերման, 4) արգանդի ն ծննդյան ուղիների վերականգնման շրջանների: 1) Էգերի սեռական կամ սեռական գրգռման շրջանն արտաքինից բնորոշվում է այսպես կոչված հոսքի (կտղուցի) առաջացման երնույթով: Այն սովորաբար ուղեկցվում է ձվատման գործընթացի, այսինքն` այն պահին, երբ գրաֆյան բշտիկը հասնում է իր լրիվ զարգացման աստիճանին ն ձվարանի մակերեսից պատռվում է` արտազատելով ձվաբջիջ ն ֆոլիկուլային հեղուկ: Ձվաբջիջն ընկնելով ձվափողի ձագարի մեջ, որտեղ լորձաթաղանթը թարթիչավոր էպիթել է, վերջնականապես հասունանում է ու բեղմնավորության համար դառնում պիտանի: Այդ չափազանց կարնոր պահերն ուղեկցվում են դեպի սեռական բոլոր օրգաններն արյան առհոսքի ուժեղացմամբ: Հոսքի երնույթն արտահայտվում է նրանով, որ արգանդը ն մերձեցման օրգաններն արյան առհոսումից ուռչում են: Դրանցում նկատվում է տեղական ջերմաստիճանի զգալի բարձրացում: Արգանդի էպիթելը վերանորոգվում է: Արգանդի սեղմակի թուլացման շնորհիվ, արգանդի պարանոցը բացվում է, պարանոցի ն նախադռան գեղձերը սկսում են արտադրել արտազատուկ, որը որպես տեղի ունեցող երնույթների տեսանելի հատկանիշ հոսում է դուրս: Վերջապես, էգ կենդանին ձեռք է բերում բարձր գրգռականություն ն դառնում անհանգիստ: Այդ յուրահատուկ վիճակն ուղեկցվում է արուի` էգին որոնելու պահանջով: Ընդ որում` շատ կենդանիների մաշկային գեղձերն արձակում են արուներին հրապուրող յուրահատուկ հոտ: Արգանդը թափանցած սպերմատոզոիդներն իրենց պոչերի ակտիվ շարժումներով անցնում են էգի ձվափողը, ն այնտեղ տեղի է ունենում բեղմնավորման գործընթաց, այսինքն` սպերմատոզոիդի ն ձվաբջջի փոխադարձ համաձուլման մեկ սկզբնական բջջի` սերմնաձվաբջջի (զիգոտայի-Տքermoviսm) առաջացմամբ: Բեղմնավորությունով էլ վերջանում է սեռական գրգռման շրջանը: Բեղմնավորված բջիջը պասիվորեն ձվափողի թարթիչավոր էպիթելի ն մկանակազմի շարժումներով տեղափոխվում է դեպի արգանդը, ն սկսվում է հղիության շրջանը: 2) Հղիության շրջանն իրենից ներկայացնում է պտղի զարգացման գործընթաց, որով ն ուղեկցվում է արգանդի աստիճանական, բայց ավելի ու ավելի խորը փոփոխությունների առաջացմամբ: Արգանդի պարանոցը հաստանում է ն լորձաթաղանթի վրա գտնվող ծալքերը հաստանալով ամուր փակում են պարանոցի լուսանցքը: Վերջինս լցվում են պինդ լորձային ն կրային նյութերով` հերմետիկորեն փակելով վզիկի խողովակը:

Շարակցական հյուսվածքը` հատկապես անոթներն ու հարթ մկանային հյուսվածքը, աճում են արագ. մեծացող արգանդի պատերը չեն հաստանում, այլ ընդհակառակը, դառնում են փոքր-ինչ ավելի բարակ, ն միայն լորձաթաղանթն որոշ չափով ուռչում ու դառնում է փուխր ն սերտ կապի մեջ է մտնում (տարբեր տեսակի կենդանիների մոտ տարբեր ձնով) պտղի թաղանթների հետ: Դեպի արգանդը հոսող արյան քանակը շատանում է: Հղիության վերջում արգանդն իր ոչ հղի վիճակի համեմատ 10–15 անգամ ծանրանում է: Արգանդի միջըդերքներն ուժեղ կերպով երկարում են, ն դրանց մեջ գտնվող մկանների ծավալը ընդլայնվում: Հասկանալի է, որ արգանդի տեղադրությունը նս խիստ փոխվում է: 3) Ծննդաբերության պահին ուռչում ն մեծանում են նան հեշտոցը ն միզասեռական նախադուռը: Տեղի է ունենում արգանդի փակված պարանոցի լուսանցքի աստիճանական բացումը, պտղի ազատ դուրս գալու նպատակով: Այն բանից հետո, երբ հասունացած պտուղը արգանդի ն որովայնի պատի մկանների կծկումներով հեռացվում է ծննդային ուղիներից դուրս ն արգանդից անջատվում են պտղային թաղանթները, այսինքն` ծննդաբերություն կոչված ակտը տեղի ունենալուց հետո, վրա է հասնում սեռական պարբերաշրջանի հաջորդ փուլը: 4) Արգանդի ն ծննդաբերական ուղիների վերականգնման շրջանը, որի ժամանակ բոլոր արտաճած մասերը փոքրանում են, սակայն արգանդն այլնս չի վերադառնում այն վիճակին, որ ունեցել է մինչն հղիությունը այն դառնում է փոքր-ինչ ծավալուն ծանր ն զանգվածային:

ԶԱՄԲԻԿՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

ՁՎԱՐԱՆՆԵՐ ԵՎ ՁՎԱՓՈՂԵՐ

Ձվարանը-ovariսm (նկ. 163-1) համեմատաբար մեծ է ն ունի մինչն 5–8 սմ երկարություն, արտաքին տեսքը լոբաձն է, իսկ հատկապես նորածինների մոտ` էլիպսաձն: Երիտասարդ զամբիկների ձվարանը համեմատաբար ավելի խոշոր է, քան ծերերի մոտ: Ձվարանի ստորին–կողմնային մասում գտնվող ազատ եզրըmarջo liber գոգավոր է ն ունի ձվատման (օվուլյացիոն) փոս ներկայացնող գոգվածք, որտեղից, ի տարբերություն մյուս կենդանատեսակների, ձիերի մոտ միշտ այդ նույն հատվածում է պատռվում ձվարանի պատը ն դուրս գալիս հասուն ձվաբջիջը: Ձվարանի ուռուցիկ ն շատ երկար, վերին–ներսի դիրքով ընկած միջընդերքային եզրը– -marջo meՏovariսՏ ձվարանի միջընդերքի-meՏovariսm կպման տեղ է ծառայում, որի միջոցով ձվարանը կախված է գոտկի հատվածից ն տեղավորված է երիկամներից հետ: Ձվարանային այդ միջընդերքը հանդիսանում է արգանդի լայն կապանի-liջameոtսm latսm սteri Տ. meՏomeոtriսm առջնի ծայրի շարունակությունը: Ձվարանը համարյա ամբողջությամբ, բացառությամբ ձվատման (օվուլյացիոն) փոսից, արտաքինից ծածկված է շճաթաղանթով: Ձվարանի սեփական (հատուկ) կապանը-liջameոtսm ovarii քroքriսm (4'') ձվարանի հետին ծայրից ընթանում է դեպի արգանդի եղջյուրի սկզբի հատվածը` հանդիսանում է արգանդի լայն կապանի շարունակությունը: Այդ կապանն իր մեջ պարունակում է հարթ մկանային թելերի բազմաթիվ խրձեր: Ձվափողային ծալքը-meՏoՏalքiոx (4') հանդիսանալով ձվափողի համեմատաբար բարակ միջընդերքը` ձվարանի առջնի ծայրից ուղղվում է դեպի արգանդի եղջյուրի առջնի մասի հատվածը ն արգանդի միջընդերքում անհետանում է: Ձվափողի միջընդերքի միջով է ընթանում բազմաթիվ գալարներ առաջացնող ձվափողը: Ձվափողային միջընդերքի ն ձվարանի սեփական կապանի միջն ստորին մասից գոյանում է բաց պարկ, որը կոչվում է ձվարանային պարկ-bսrՏa ovarii (4): Այդ պարկն իր բացված հատվածով ուղղված է դեպի ձվարանի կողմնային մակերեսը:

Նկ. 163. Ձիու ձվարանը ն դրան շրջապատող օրգանները: 1–Ձվարան, 1'-դեղին մարմին, 2–ձվափողի ամպուլա, 2'-որովայնային անցք, 2''-ձվափողի ծոպ, 2'''ձվափողի արգանդային անցք, 3-արգանդի եղջյուր, 3'-եղջյուրի լորձաթաղանթ, 4–ձվարանային պարկ, 4'-ձվափողի միջընդերք, 4''-ձվարանի սեփական կապան:

Ձվափողը-ovidսԸtսՏ Տ. tսba սteriոe (2) իրենից ներկայացնում է 14–30 սմ երկարություն ունեցող գալարուն խողովակիկ, որն ընկած է ձվարանի ն ձվափողի միջընդերքի մեջ: Ձվափողի սկզբնամասը լայնանալով` առաջացնում է ձվափողի ձագարը-iոfսոdibսlսm tսbae, որի եզրերը կտրտված են անհարթ ծալքերի տեսքով ն կոչվում է ձվափողի ծոպ-fimbria tսbae (2''):: Ձվափողի ծոպն իր մի մասով ամրացած է ձվարանի առջնի ծայրի հետ ն կոչվում է ձվարանային ծոպեր: Ձվափողի ձագարի խորքում գտնվում է ձվափողի որովայնային անցքը-oՏtiսm abdomiոale tսbae (2'): Ձագարը ծայր է տալիս ուժեղ գալարներ առաջացնող, համեմատաբար լայն առջնի մասի, որն անվանում են ձվափողի ամպուլա (2): Ձվափողի լուսանցքը դեպի հետ նեղանում է: Ձվափողն իր արգանդային ծայրի մոտ փոքր–ինչ ուղղվում է ն մտնում արգանդի եղջյուրի բութ ծայրի մեջ, որտեղ պարզ ընդգծվում է ձվափողի ն արգանդի եղջյուրի սահմանը: Արգանդի եղջյուրի ներքին մակերեսին ձվափողի ծայրը երնում է փոքրիկ պտկիկի ձնով իր նեղ արգանդային -oՏtiսm սteriոսm tսbae (2''') հանդերձ: անցքով-

ԱՐԳԱՆԴ Արգանդն-սterսՏ Տ. metra (նկ. 164–10, 11, 12, 13) ըստ կառուցվածքի պատկանում է երկեղջյուր տիպի, կարճ եղջյուր ունեցող արգանդների ենթատիպին: Արգանդն ունի ակնհայտ արտահայտված կենտ մաս, այսինքն` արգանդի մարմին240

-ԸorքսՏ սteri (5), որն արգանդի եղջյուրներից շատ քիչ է կարճ: Մարմինը վերին ն ստորին ազատ մակերեսներից պատած է շճաթաղանթով: Մարմնի կողմնային կլորավուն եզրերից սկսվում են արգանդի աջ ն ձախ միջընդերքները: Դեպի հեշտոցի կողմն արգանդի մարմինն անցնում է հաստ պատ ունեցող, գլանաձն ն իր սեփական սեղմակով օժտված արգանդի պարանոցի-Ըervix Տ. Ըollսm սteri (12): Արգանդի մարմնից դուրս գալու ժամանակ պարանոցը գոյացնում է ծալքերով շրջապատված արգանդի ներքին -orifiԸiսm սteri iոterոսm, որը լորձաթաղանթի անցքերկայնակի ծալքերով օժտված լինելով հանդերձ, բացվում է արգանդի պարանոցի խողովակի– -ԸaոaliՏ ԸerviԸiՏ մեջ:

Նկ. 164. Զամբիկի սեռական օրգաններ: 1–Ձվարան, 4–ձվափող, 5–ձվափողի միջընդերք, 6–ձվափողի արգանդային անցք, 7–ձվարանի սեփական կապան, 8–ձվարանային պարկ (բուրզա), 9-եղջյուրի լորձաթաղանթ, 10-արգանդի եղջյուր, 11-արգանդի մարմին, 12-արգանդի պարանոց ն արգանդի պարանեցի հեշտոցային բաժին, 13-արգանդի արտաքին անցք, 14–միզապարկ, 15–հեշտոցի լորձաթաղանթ, 16– կուսաթաղանթ, 17–միզարտազատիչ խողովակի արտաքին անցք, 18–նախադռան վերին ն 19– ստորին գեղձեր, 20-ամոթույքի շուրթեր, 21–ծլիկ, 22-արգանդի լայն կապան, 23-արգանդի առջնի զարկերակ, 24-արգանդի միջին զարկերակ, 25-արգանդի հետին զարկերակ, 26–միզասեռական ծոց (միզասեռական նախադուռ):

Արգանդի պարանոցի հեշտոցային բաժին-քortio vaջiոaliՏ սteri (12) կոչվող հատվածը ցցվում է դեպի հեշտոցի լուսանցքը ն իր ծայրի վրա կրում է պսակի ձնով դասավորված բազում ծալքեր, որոնց մեջտեղում գտնվում է արգանդի արտաքին անցքը-orifiԸiսm սteri exterոսm (13): Արգանդի մարմնից քիչ ավելի երկարություն ունեցող արգանդի եղջյուրներըԸorոսa սteri (10) ուղղված են դեպի առաջ ն վերջանում են կլորավուն բութ ծայրերով, որոնց մեջ բացվում են ձվափողերը: Յուրաքանչյուր եղջյուր ունի զառիվայր աղեղնաձն տեսք ն դեպի ցած ու առաջ ուղղված ուռուցիկ եզրեր: Եղջյուրի հակառակ` վերին–հետին ծայրը, գոգավոր է ն կախված է արգանդի միջընդերքից:

Արգանդի միջընդերքը կամ արգանդի լայն կապանը, -meՏometriսm Տ. liջameոtսm սteri latսm ընթանալով եղջյուրների ն արգանդի մարմնի նշված տեղերով, ուղղվում է դեպի վեր ու կողմ ն կպչում է գոտկի մկաններին (միջին սագիտալ գծից 5–8 սմ հեռավորության վրա) սկսած գոտկի 3– րդ-4–րդ ողից մոտավորապես մինչն սրբոսկրի 4–րդ ողը: Արգանդի միջընդերքի կողմնային մասում` աճուկային ներքին անցքին համապատասխանող հատվածում, կախված է արգանդի կլոր կապան-liջameոtսm tereՏ սteri կոչվող շճաթաղանթային ծալքը: Այն շատ թույլ ծալքով սկիզբ է առնում արգանդի եղջյուրի բութ ծայրից ոչ հեռու ն պարունակում է իր մեջ, բացի անոթներից ն հարթ մկանային հյուսվածքից, նան արուների ամորձին բարձրացնող մկանին համապատասխանող լայնակի զոլավոր մկանների փոքրիկ խուրձեր: Արգանդի միջին շերտը իրենից ներկայացնում է զարգացած մկանային թաղանթը, որը կազմված է զարգացած երկայնակի ն օղակաձն հարթ մկանային շերտերից: Արգանդի ներքին շերտը հանդիսանում է լորձաթաղանթը, որը արտաքինից պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով: Լորձաթաղանթում են գտնվում մի շարք գեղձեր, որոնց արտազատուկը հանդիսանում է սննդային պաշար զիգոտայի համար, մինչն պտղային թաղանթների ձնավորվելը: Լավ է զարգացած նան ենթալորձային շերտը: Ոչ հղի արգանդը մասամբ ընկած է կոնքի խոռոչում` ուղիղ աղիքի տակ ն միզապարկից վեր, իսկ իր մեծ զանգվածով տեղավորված է որովայնի խոռոչում:

ՀԵՇՏՈՑ ԵՎ ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՈՒՌ

Հեշտոցը-vaջiոa (նկ. 164–15) էգ կենդանու մերձեցման օրգանների երկարության մեծ (3/5) մասը կազմող առջնի հատվածն է, տեղադրված անմիջապես արգանդի հետին հատվածում: Հեշտոցի առջնի մասի կամ հեշտոցի կամարի-forոix vaջiոae մեջ է ցցվում արգանդի պարանոցի հեշտոցային բաժինը (12): Հեշտոցի գեղձազուրկ լորձաթաղանթն օժտված լինելով բազմաշերտ տափակ էպիթելով առաջացնում է լավ զարգացած երկայնակի ն շատ նուրբ լայնակի ընթացող ծալքեր: Հեշտոցի միջին շերտը լավ զարգացած մկանային թաղանթն է, որը կազմված է երկայնակի ն օղակաձն մկանային շերտերից: Հեշտոցի առջնի` որովայնի խոռոչում գտնվող հատվածն արտաքինից պատված է շճաթաղանթով, իսկ հետին` կոնքի խոռոչում գտնվող հատվածը` ադվենտիցիայով: Հեշտոցը ընկած է ուղիղ աղիքի տակ ն դրա հետ կապված է նոսր շարակցահյուսվածքային բջջանքով: Միզասեռական նախադուռը-veՏtibսlսm vaջiոae Տ. ՏiոսՏ սroջeոitaliՏ (26) տեղավորված է ուղիղ աղիքի տակ, նոսր շարակցական հյուսվածքային զանգվածում: Այն ունի երկայնակի ն լայնակի ծալքերով օժտված վարդագույն լորձաթաղանթ, որը պատված է բազմաշերտ տափակ էպիթելով: Միզասեռական նախադռան ստորին պատի առջնի հատվածում տեղավորված է միզարտազատիչ խողովակի անցքը-orifiԸiսm սretհrae exterոսm (17): Միզարտազատիչ խողովակի անցքից առաջ գտնվում է երիտասարդ կենդանիների մոտ ավելի ուժեղ զարգացած լորձաթաղանթի լայնակի ծալքը, այն է` կուսաթաղանթը-հymeո (16): Միզարտազատիչ խողովակի անցքից դեպի հետ, նախադռան լորձաթաղանթի վրա թույլ կերպով նկատվում են նախադռան ստորին (փոքր) գեղձերի( ) -ջlaոdսlae veՏtibսlareՏ veոtraleՏ Տ. miոoreՏ (19) ծորանների շարունակությունը հանդիսացող մի խումբ կետավոր անցքեր: Այդ անցքերը տեղավորված են անկյան ձնով` գագաթով ուղղված դեպի ծլիկի կողմը: Փոքր–ինչ վեր` նախադռան աջ ն ձախ կողմնային պատերի վրա, խմբավորվում են նախադռան վերին (մեծ) գեղձերի( ) ջlaոdսlae veՏtibսlareՏ dorՏaleՏ Տ. maioreՏ (18) ծորանների անցքերը (թվով 8–10 հատ): Յուրաքանչյուր կողմի փապարյան մարմինն ունի ակնհայտ արտահայտված ն ուժեղ զարգացած 6–8 սմ երկարություն ն մոտ 3 սմ լայնություն ունեցող գոյացություն, որը

-bսlbսՏ veՏtibսli: Արտաքինից այն կոչվում է նախադռան կոճղեզծածկված է նախադռան սեղմիչ մկանով-m. ԸoոՏtriԸtor veՏtibսli: Արտաքին սեռական օրգանը կամ ամոթույքը-vսlva (8) տեղավորված է հետանցքի տակ ն վերջինից բաժանված է կարճ շեքով-քeriոeսm: Ամոթույքի սեռական ճեղքի-rima vսlvae վերին անկյունը սուր է, իսկ ստորինը` կլորավուն: Սեռական ճեղքը երկու կողմից ձնավորող է - labia vսlvae արտաքինից գլանիկաձն տեսք ունեցող սեռական շուրթերըպատված են մաշկով ն շատ դեպքերում պիգմենտավորված են լինում սն գույնով: Սեռական շուրթերի մաշկը հարուստ է քրտնային ն ճարպային գեղձերով ն ծածկված է շատ սակավ ու նուրբ մազիկներով: Պատի զանգվածում տեղադրված է ամոթույքի սեղմիչ մկանը-m. ԸoոՏtriԸtor vսlvae: Ամոթույքի ստորին անկյան մոտ` այդ մկանից դեպի ծլիկը, ճառագայթաձն տարածվում են մկանային խրձեր: Այդ մկանային խրձերի կծկման ժամանակ ամոթույքի ճեղքի ստորին անկյունը բացվում ն փակվում է (այդ երնույթը հայտնի է սեռական ճեղքի «թարթում» անվան տակ): Այդ մկանային խրձերին երբեմն տրվում է ինքնուրույն ամոթույքի ճաճանչաձն մկան-(m. radiatսՏ Ըսոոi) անունը: -ԸlitoriՏ (նկ. 164–21) հիմնականում կազմված է զույգ Ծլիկը (կամ համքը)փապարյան մարմիններից: Ծլիկը երկու ոտքերով սկիզբ է առնում նստոսկրի բլուրներից, որի յուրաքանչյուր ոտքը շրջապատված է ծլիկը լարող մկան-m. ereԸtor ԸlitoridiՏ, կոչվող շատ թույլ արտահայտված նստափապարյան մկանով: Ծլիկի ոտքերը ձուլվելով իրար առաջացնում են 6–8 սմ երկարություն ունեցող կենտ մաս կամ ծլիկի մարմին, որը վերջանում է երեք` միջին` երկար ն երկու կողմնային բութ ելուններով: Ծլիկի բութ գագաթի վրա գտնվում է փապարյան մարմնով օժտված ն ամոթույքի ստորին -ջlaոՏ ԸlitoridiՏ: անկյան մոտ ազատ դուրս ցցված ծլիկի գլխիկըԾլիկի թլիփապարկն իր առպատյան թերթիկով դրա գագաթի շուրջը գոյացնում է ծլիկի փոսը-foՏՏa ԸlitoridiՏ, որն ավելի լայնածավալ է հետին–ստորին կողմից: Այդ փոսի հատակից ծլիկի վրա է անցնում թլիփի ընդերային թերթիկը, որը ն ծածկում է ծլիկի գլխիկը. ընդ որում ձիերի ծլիկի գագաթի վրա գտնվում է ոչ մեծ գոգվածք` ծլիկի գլխիկի փոսը-foveae ջlaոՏ ԸlitoridiՏ:

ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏԻՉ ԽՈՂՈՎԱԿ (ՄԻԶՈՒԿ)

Էգերի միջն 6–8 սմ երկարություն ունեցող միզարտազատիչ խողովակը-սretհra femiոiոa սկսվելով միզապարկի պարանոցից հեշտոցի տակով շարունակվում է մինչն նախադուռը, որի մեջ էլ վերջանում է: Այն հոմոլոգ է արուների միզասեռական խողովակի միայն սկզբնական մասին (միզապարկից մինչն սերմնաբլրիկը): Նախադռան ստորին պատը ծառայում է մեզը հոսելու համար, հետնաբար նախադուռն ամբողջությամբ համապատասխանում է արուների միզասեռական խողովակի կոնքային մասին: Միզարտազատիչ խողովակը կառուցված է անցողիկ էպիթելով պատած գեղձազուրկ լորձաթաղանթից: Էպիթելի մեջ ցրված են փոքր ներփքումներ` փոսորակներ: Լորձաթաղանթի զանգվածով անցնում են խոշոր երակներ: Միզարտազատիչ խողովակի միջին շերտը` լորձաթաղանթն արտաքին մակերեսից պատող հարթ ն լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքային թաղանթն է: Լայնակի զոլավոր մկանային հյուսվածքഩ առաջանում է նախադռան սեղմիչ ն ձնավորում է միզարտազատիչ խողովակի մկանը-(m. սretհraliՏ):

ՈՐՈՃՈՂ ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Խոշոր եղջերավոր կենդանու ձվարանը համեմատած ձիերի ձվարանի հետ ավելի փոքր է (նկ. 165–21) ն ունի էլիպսաձն տեսք, բայց որոճող կենդանիների ձվարանի ձվատման (օվուլյացիոն) մակերեսն ընդարձակ է ն ուռուցիկ: Հասունացած կենդանիների

աջ ձվարանը ձախից սովորաբար փոքր–ինչ մեծ է, իսկ նորածինների մոտ` փոքր: Ոչխարների ն այծերի ձվարանն ավելի կլոր ն համեմատաբար խոշոր է: Եղջերավոր կենդանու կարճ ձվարանային միջընդերքի վրա կախված ձվարանը գտնվում է արգանդի եղջյուրի առջնի մասի վերին հատվածի վրա:

Նկ. 165. Կովի սեռական օրգաններ: 1–Հեշտոցը հերձած վիճակում, 2–դրա կամարը, 3–միզասեռական նախադուռ (միզասեռական ծոց), 4–սեռական շրթունք, 5–ստորին ձուլան, 6–ծլիկի գլխիկ, 7-փոս, որտեղ բացվում են նախադռան փոքր գեղձերը, 8–նախադռան մեծ գեղձերը հերձած վիճակում, 9–դրանց արտածորանները, 10–միզարտազատիչ խողովակի անցք, 11–հարտներյան ծորանների անցքեր, 12 ն 13-արգանդի պարանոցի հեշտոցային բաժինը` արգանդի արտաքին անցքով, 14-արգանդի մարմին, 15 ն 16-արգանդի չհերձած ն հերձած եղջյուրներ,17–կարունկուլներ, 18–ձվափող, 19 ն 20–ձվափողի ծոպ ն ձվափողի որովայնային անցք, 21–ձվարան, 22-արգանդի միջընդերք, 23– հետզարգացած կուսական թաղանթ:

Ձվարանի հատուկ կապանը, սկիզբ առնելով ձվարանի արգանդային ծայրից, ճառագայթվում է արգանդի միջընդերքի մեջ: Բարակ պատ ունեցող ձվափողն (18) իր առջնի հատվածով շրջապատում է ձվարանի մի մասը ն իր ճանապարհին համեմատաբար թույլ գալարներ է գոյացնում: Ձվափողի ծոպն աննշան է զարգացած, իսկ խողովակի ամպուլաձն լայնացումը փոքր է, որը գրավում է մոտավորապես ձվափողի առջնի կես մասը, իսկ այդ ամպուլաձն լայնացումից հետո շարունակվում է դրա նեղ հատվածը (iՏtհmսՏ): Ձվափողի միջընդերքը

գոյացնում է բավականին լայն, բայց ոչ խոր ձվարանային պարկ: Ձվափողի արգանդային ծայրն առանց ակնհայտ սահմանի շարունակվում է դեպի արգանդի եղջյուրի գագաթը: Եղջերավոր կենդանու արգանդը (նկ. 165–14, 15) պատկանում է երկեղջյուր արգանդների տիպի, կարճ եղջյուրներ ունեցողների ենթատիպին: Արգանդի մարմինն արտաքինից դիտելիս բավականին երկար է, այն հասնում է 10–15 սմ, սակայն ներսից նրա մեծ մասը միջնապատով բաժանված է երկու մասի` առաջացնելով այսպես կոչված «կեղծ մարմին»: Չբաժանված է մնում միայն դրա քիչ` դեպի արգանդի պարանոցը 5–6 սմ երկարությամբ շարունակվող մասը: Արգանդի մարմինն արտաքինից պատված է երկայնակի ընթացող մկաններով օժտված շճաթաղանթով: Արգանդը ներսից պատված է լորձաթաղանթով: Արգանդի եղջյուրներն (նկ. 165-15) աղեղաձն ծռվում են այնպես, որ դրանք կեղծ մարմնից ուղղվում են դեպի առաջ ն ցած, այնուհետն հետ ու վեր ն նորից փոքր–ինչ առաջ, իր ընթացքում մշտապես թեթնակի ծռվելով դեպի կողմ (որոշ չափով նմանվում են խոյի եղջյուրների): Այդ ուղու վրա արգանդի եղջյուրներն աստիճանաբար դառնում են բարակ ն առանց ակնհայտ սահմանի անցնում են ձվափողերի: Արգանդի կեղծ մարմնից անմիջապես հեռացող ազատ եղջյուրները միմյանց են կապված շճաթաղանթի երկու միջեղջյուրային կապաններ– liջameոtսm iոterԸorոսalia կոչվող կամրջակներով: Արգանդի մինչն 7–11 սմ երկարություն ունեցող հաստ պատերով օժտված պարանոցն (12) առանձնապես լավ է արտահայտված ն ցայտուն կերպով սահմանազատված է ինչպես հեշտոցի կողմից, այնպես էլ արգանդի մարմնի կողմից: Նեղ խողովակաձն պարանոցի լորձաթաղանթը գոյացնում է յուրահատուկ աստիճաններով ընդհատվող երկայնակի ծալքեր: Դրանք բոլորն էլ սկսվում են մեկ մակարդակի վրա ն դեպի հետ աստիճանաբար ակնհայտ ձնով բարձրանում են, ն այնուհետն սկսվում է նույնպիսի ծալքերի նոր վերելք: Այդպիսի ծալքավոր վերելքներ կամ տարբեր մեծության պսակներ գտնվում են մի քանի հատ: Դրանք դեպի հետ մեծանում են: Վերջին պսակը ներս է մտնում հեշտոցի խոռոչը` արգանդի պարանցի հեշտոցային մաս անվան տակ ն իրենով շրջապատում է արգանդի արտաքին անցքը (12, 13): Որոճողմերի արգանդի լորձաթաղանթը շատ բնորոշ է, շնորհիվ յուրաքանչյուր եղջյուրում գայություն ունեցող սովորաբար չորս շարքով դասավորված բարձունքների այն է` արգանդի կարունկուլների կամ կոծիծների (գորտնուկների)( )-ԸarսոԸսlae սteri (17) առկայությանը, որոնց շրջանում արգանդային գեղձերը շատ թույլ են զարգացած: Երիտասարդ կենդանիների արգանդի կարունկուլները հազիվ նկատելի են, բայց դրանք ուժեղ չափով զարգանում են հղիության ժամանակ (նկ. 166): Կարունկուլներն իրենց մակերեսներին կրում են փոսեր (փորակներ), որոնք ծառայում են որպես պտղի թաղանթներն արգանդի հետ միացնելու տեղեր: Ծննդաբերությունից հետո կարունկուլներն ենթարկվում են հետաճման, սակայն ոչ այնքան, որպեսզի վերադառնան մինչն այն նախնական մեծությանը, որը հատուկ է երիտասարդ ն չծնած կենդանիներին: Մանր որոճողների յուրաքանչյուր կարունկուլի գագաթն ունի գոգվածք: Շատ անգամ ծնած կենդանիների արգանդն ընկած է որովայնի խոռոչում ոչ համաչափ կերպով, այլ հսկայական կտրիչի որովայնի ձախ մասում գտնվելու շնորհիվ, արգանդի մեծ մասն ընկած է լինում որովայնի խոռոչի աջ կեսում: Այն կախված է զգալի քանակի հարթ մկանային թելեր պարունակող արգանդի լայն կապանով: Հեշտոցը (նկ. 165–1) համեմատաբար լայն է ն ունի մինչն 22–28 սմ երկարություն: Հեշտոցի լորձաթաղանթն արգանդի պարանոցի հեշտոցային բաժնի շուրջը հավաքված է երկայնակի ծալքերի ձնով: Դրանք անցնում են նան պարանոցի արտաքին դուրս ցցված մակերեսի վրա: Ինքը` պարանոցի հեշտոցային բաժինը, ոչ թե ընկած է հեշտոցի կամարի կենտրոնում, այլ մոտ է նրա ստորին պատին այնպես, որ պարանոցի վերին մասում գոյանում է ոչ մեծ գմբեթ: Հեշտոցի լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով, ունի ցածր երկայնակի ծալքեր ն զուրկ է գեղձերից:

Նկ. 166. Հղի կովի արգանդից վերցրած կարունկուլ: ա-Փոսեր (փորակներ):

Նկ. 167. Կովի միզարտազատիչ խողովակի դիվերտիկուլի տեղադրության գծապատկեր: 1–Հեշտոց, 2–միզասեռական նախադուռ, 3–միզապարկ, 4-դիվերտիկուլ, 5–միզարտազատիչ խողովակ:

Միզասեռական նախադուռն ունի մինչն 10–14 սմ երկարություն ն մոտավորապես երկու անգամ կարճ է հեշտոցից: Կուսաթաղանթը (23) կամ հազիվ նկատվում, կամ բացակայում է, որի հետնանքով էլ միայն միզարտազատիչ խողովակի անցքով կարելի է որոշել հեշտոցի ն նախադռան միջն եղած սահմանը: Միզասեռական նախադռան լորձաթաղանթը նույնպես պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելքվ, առաջացնում է երկայնակի լավ արտահայտված ծալքեր, սակայն առկա են նախադռան գեղձեր: Որոճողների համար բնորոշ է միզարտազատիչ խողովակի ստորին կողմի լորձաթաղանթի ոչ մեծ արտափքման` միզարտազատիչ խողովակի դիվերտիկուլի-divertiԸսlսm Տսbսretհrale (նկ. 167–4) առկայությունը: Միզասեռական նախադռան կողմնային պատերում տեղավորվում են համեմատաբար ուժեղ զարգացած նախադռան մեծ գեղձերը-ջllaոdսlae veՏtibսlareՏ maioreՏ: Նախադռան աջ ն ձախ գեղձերն ինքնուրույն ն զգալի անցքերով բացվում են նախադռան լուսանցքի մեջ, ընդ որում այդ անցքերի տեղերը լորձաթաղանթի վրա նկատվում են փոսիկների ձնով: Նախադռան ստորին պատի վրա` ծլիկի առջնում, բացվում են թույլ զարգացած նախադռան փոքր գեղձերը-ջllaոdսlae veՏtibսlareՏ miոoreՏ: Սեռական շուրթերը հաստ են ն գոյացնում են սեռական ճեղքի վերին կլորավուն ն ստորին սրածայր անկյունները: Ստորին անկյունից կախվում է երկար մազերի մի խուրձ: Սեռական շուրթերի արտաքին մակերեսը, մինչն լորձաթաղանթի սահմանի հատվածը, ծածկված է կարճ մազիկներով, որտեղ առկա են նան քրտնա ն ճարպա գեղձեր: Ծլիկը (նկ. 165–6) երկու կարճ ոտքերով սկսվում է նստափապարյան մկանի ջլի սկզբի մասից: Այդ ոտքերը ձուլվելով` ձնավորում են ծլիկի բավականին երկար (մինչն 12 սմ) մարմինը: Ծածկված լինելով թլիպային պարկի ընդերային թերթիկով` ծլիկի գագաթը հայտնի է որպես ծլիկի գլխիկ անվամբ:

ԷԳ ԽՈԶԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Խոզերի ձվարանը (նկ. 168–1) համեմատաբար մեծ է, ունի կլորավուն ու թեթնակի ձգված տեսք ն հասնում է մինչն 5 սմ երկարության: Ձվարանը բնորոշ է իր բլրակավորությամբ, քանի որ ֆոլիկուլները ձվարանի թաղանթի հետ մեկտեղ դուրս են ցցվում դրա մակերեսի վրա: Ձվարանն ամրացած է ձվարանային միջընդերքի ցողունի վրա: Ձվարանի հատուկ, համեմատաբար կարճ կապանը պարունակում է մկանային խրձեր ն ձգվում է ձվարանի միջընդերքային եզրից դեպի արգանդի եղջյուրը, այլ ոչ թե դեպի դրա սկզբի մասը, որտեղ ն ճառագայթվում են արգանդի միջընդերքի մկանային

խրձերը: Խոզերի ձվարանը համեմատած մյուս կենդանիների հետ թաքնված է ուժեղ զարգացած ձվարանային պարկի մեջ: Ձվափողը (2), աղեղաձն շրջանցելով ձվարանը, ուժեղ գալարներ է առաջացնում ն ուղղվում է դեպի արգանդի եղջյուրի սկիզբը, որտեղ առանց ակնհայտ արտահայտված սահման առաջացնելու անցնում է եղջյուրի մեջ: Ձվափողի ձագարն ավելի ձգված տեսք ունի: Ձվափողը կախված է ակնհայտ արտահայտված ձվարանային պարկ գոյացնող ձվափողային միջընդերքից:

Նկ. 168. Խոզի սեռական օրգաններ: 1–Ձվարան, 2–ձվափող, 3–ձվափողի ձագար, 3'-ձվափողի որովայնային անցք, 4-արգանդի եղջյուր, 5-արգանդի մարմին, 6-արգանդի պարանոց, 7–հեշտոց, 8–միզասեռական նախադուռ, 9– միզարտազատիչ խողովակի անցք, 13–ծլիկի գլխիկը փոսի մեջ, 15–սեռական շուրթերի ստորին անկյուն, 16 ն 17–նախադռան լորձաթաղանթի միջին ն կողմնային ծալքեր, 18–նախադռան փոքր գեղձերի անցքեր:

Արգանդը (4, 5, 6) պատկանում է երկեղջյուր արգանդների տիպի երկար եղջյուրներ ն կարճ մարմին ունեցողների ենթատիպին: Արգանդի եղջյուրները (4) շատ երկար են (մինչն 200 սմ) ն սկզբի մասի մոտ նեղ են, այնպես որ դրանց սահմանը ձվափողերի հետ լավ չի արտահայտված: Արգանդի եղջույներն իրենց երկարության տարբեր մասերում, բարակ աղիքի գալարների նման, առաջացնում են բազմաթիվ գալարներ-aոՏae: Դրանք կախված լինելով արգանդի միջընդերքից` ամբողջությամբ ընկած են որովայնի խոռոչում: Արգանդի մարմինը (5) մեծությամբ աննշան է, ունի մինչն 5 սմ երկարություն, որը լայն հատվածի ձնով ընկած է եղջյուրների հետին ծայրերի ն պարանոցի միջն: Արգանդի մարմինը մոտավորապես երեք անգամ կարճ է արգանդի պարանոցից: Արգանդի պարանոցը (6) ունի մինչն 15–18 սմ երկարություն, որն արտաքին մակերեսից դիտելիս իրենից ներկայացնում է արգանդի նեղացած մասը ն առանձնապես

տարբերվում է ինչպես իր երկարությամբ, այնպես էլ լորձաթաղանթի յուրահատուկ կառուցվածքով: Պարանոցի դեպի հեշտոցն ուղղված հատվածն աննկատելիորեն անցնում է հեշտոցի: Արգանդի պարանոցը բնորոշ է իր բազմաթիվ (14–20), գլխավորապես կողմնային մասերում դասավորված ելունների առկայությամբ, ընդ որում մի կողմի ելունը համընկնում է մյուս կողմի երկու ելունների միջն եղած տարածությանը, որի շնորհիվ էլ պարանոցի լուսանցքը դառնում է ալիքաձն ն ուժեղ փակված: Ելունների մեծությունը սկսած հեշտոցի հատվածից դեպի արգանդն աստիճանաբար մեծանում է: Առաջին ելուններից դեպի արգանդի մարմինն են ընթանում երկայնակի ծալքեր, որոնք իրենց մակերեսին կրում են երկրորդական ն երրորդական ծալքեր: Արգանդի պարանոցի լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով: Հեշտոցը (7), ունի մինչն 10–12 սմ երկարություն, համեմատաբար նեղ է ն օժտված է հաստ մկանային պատով, որն անմիջականորեն անցնում է արգանդի պարանոցի պատին: Հեշտոցի լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն ունի երկայնակի թույլ արտահայտված ծալքեր: Միզասեռական ծոցը կամ նախադուռը (8), ամոթույքի շրթունքների հետ միասին վերցրած, հեշտոցից ավելի կարճ է ն ունի 7–8 սմ երկարություն: Հեշտոցի ն միզասեռական նախադռան միջն ընկած կլորավուն ծալքի ձն ունեցող կուսաթաղանթը խոճկորների մոտ լավ է արտահայտված: Բազմաշերտ տափակ էպիթելը հեշտոցի նույնպիսինի համեմատ զանգվածային է: Նախադռան հետին մասի կողմնային պատերի զանգվածում գտնվում են լորձաթաղանթի աջ ն ձախ խորշեր, որոնց պատերը պարունակում են փապարյան հյուսվածք: Նախադռան ստորին պատի վրա ձնավորվում են երկու զույգ երկայնակի ծալքեր: Դրանք միզարտազատիչ խողովակի անցքի հատվածից ընթանում են դեպի հետ: Դրանցից կողմնային մասերում ընկած ծալքերը հեշտոցի կողմից շրջապատվելով միզարտազատիչ խողովակի անցքը, առջնի մասում միանում են իրար հետ: Ներքին զույգ ծալքերի միջն գտնվում է մինչն ծլիկը շարունակվող փոս: Նախադռան փոքր գեղձերի բազմաթիվ անցքերն ընկած են նախադռան երկայնակի ծալքերի միջն: Սեռական շուրթերը գոյացնում են ստորին սուր անկյուն, որից դեպի ցած է ուղղված փոքրիկ լեզվաձն կախոց: Ծլիկը (13), ինչպես սովորաբար սկսվում է երկու ոտքերով ն շատ երկար է. դեպի նախադուռն այն թեթնակի գալար է առաջացնում ն անհետանում է թլիփային պարկի մեջ: Ծլիկի գլխիկը հաճախ բութ կոնի ձնով մտնում է սեռական ճեղքի մեջ: Սրա երկու կողմերում երնում են դեպի թլիփային պարկն ընթացող փոսեր:

ԷԳ ՇԱՆ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕԳԱՆՆԵՐԸ

Ձվարանը (նկ. 169–3) ունի երկարավուն ն թեթնակի տափակած էլիպսաձն տեսք: Միջին մեծության շան մոտ ձվարանը հասնում է 2 սմ երկարության: Ձվարանի մակերեսի վրա հաճախ կարելի է նկատել մի քանի հասունացած ֆոլիկուլների (գրաֆյան բշտերի) բարձունքներ, որոնք արտաքինից կարծես ձվարանին տալիս են բլթակավոր տեսք: Ձվարանի միջընդերքային եզրն ուղղված է դեպի վեր ն ներս: Ձվարանի միջընդերքը զգալի ծալքերի ձնով սկսվում է երիկամների հատվածի երկու կողմերից: Ձվարանի հատուկ կապանը հասնում է մինչն արգանդի եղջյուրը ն անհետանում է դրա մակերեսի վրա: Ձվափողը իր սկզբի մասով համարյա շրջապատում է ձվարանը ն առաջացնելով թույլ գալարներ ձգվում է դեպի արգանդի եղջյուրը, որի կլորավուն ծայրի մեջ ն բացվում է իր նեղ անցքով, այնպես որ ձվափողի ն եղջյուրի միջն եղած սահմանը պարզ կերպով նկատվում է: Ձվափողի միջընդերքը ձնավորում է ձվարանային պարկ (1, 2) իր ճեղքաձն մուտքով, այնպես, որ ձվարանը բոլորովին թաքնված է ծալքի մեջ: Ձվարանային պարկի շճաթաղանթային թերթիկների միջն գտնվում են ճարպային հյուսվածքի զգալի կույտեր, որոնք դժվարեցնում են պատրաստուկների վրա ձվարանի գտնելը: Արգանդը (4, 5, 6) պատկանում է երկեղջյուր արգանդների տիպի երկար եղջյուր ունեցողների ենթատիպին: Արգանդը համարյա թե ամբողջությամբ տեղավորվում է որովայնի խոռոչում ն տարբերվում է իր երկար, բարակ ն ուղիղ, հռոմիական 7 թվանշանի

ձնով իրարից հեռացող եղջյուրներով (4): Եղջյուրների երկարության 1/4-1/6 մասն կազմել արգանդի մարմինն (5) ունի բարակ պատեր ն առջնի մասում ոչ մեծ (0,5–1,5 սմ) միջնական միջնապատ: Արգանդի հաստ պատ ունեցող կարճ պարանոցն (6) իր ստորին հատվածով ավելի ակնհայտ ձնով է անցնում հեշտոցի: Արգանդի միջընդերքը պարունակում է մեծ քանակությամբ ճարպային հյուսվածք: Եղջյուրների ծայրերի մոտից, միջընդերքի ստորին մակերեսից, ընթանում է դեպի ներքին աճուկային օղակն ուղղվող բարակ արգանդային կլոր կապանը: Էգերի աճուկային խողովակն առկա է, բայց այն թույլ է զարգացած ն վերջանում է մաշկի տակ: Արգանդի մարմինը ն եղջյուրների լորձաթաղանթը պատած է միաշերտ գլանաձն էպիթելով, իսկ պարանոցի լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տապակ էպիթելով: Երկայնակի ընթացող ծալքերը լավ են արտահայտված:

Նկ. 169. Էգ շան սեռական օրգաններ: 1–Ձվարանային պարկ, 2–նույնը հերձած վիճակում, 3–ձվարան, 4-արգանդի եղջյուր, 5-արգանդի մարմին, 6-արգանդի պարանոցի հեշտոցային բաժին, 7–հեշտոց, 8–միզասեռական նախադուռ, 9– կուսաթաղանթ, 10–սեռական շուրթեր, 11–թլիփային փոս, 12–միզապարկ, 13–միզարտազատիչ խողովակ (ցույց է տրված կետերով), 14–դրա անցք:

Հեշտոցը (7) նախադռնից երկու անգամ երկար է: Դրա լորձաթաղանթը պատած է բազմաշերտ տափակ էպիթելով ն առաջացնում է երկայնակի ծալքեր: Միզասեռական նախադուռը (8|) իր պատերում մեծ քանակի փապարյան հյուսվածքի առկայությամբ հանդերձ պարունակում է նան հատուկ նախադռան զույգ կոճղեզ կոչվող փապարյան գոյացություն, այնպես, որ վերջինն արյունով լցված վիճակում նախադուռը կարող է շատ ուժեղ նեղացնել: Նախադռան ստորին պատում գտնվում են դրա փոքր գեղձերը: Կուսաթաղանթն արտահայտված է միայն կողմնային ծալքերի ձնով: Թմբաձն սեռական շուրթերն (10) իրենց դեպի ցած ուղղված գագաթով ձուլվում են մեկմեկու ն առաջացնում ստորին սրածայր անկյուն:

Ծլիկն ուժեղ է զարգացած ն միջին մեծություն ունեցող շան մոտ ունի 3–4 սմ երկարության նեղ ոտքեր ն լայն տափակ 4 սմ երկարության մարմին, որը շարակցահյուսվածքային երկայնակի լավ արտահայտված միջնապատով բաժանվում է երկու կեսի: Մարմինն իր ծայրի վրա կրում է 4–5 մմ երկարություն ունեցող ծլիկի գլխիկը: Այն թաքնված է լայն ն համեմատաբար խոր թլիփային փոսում (11):

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

. .,

.

.- .1 1927,

.II., 244 . 2.

. ., , 1928, .I., 252 . . ., . , 1931, 268 . . ., . ., . ., . ., . ., . ., . 4. - .1 . ., . ., . 2. ., . ., . - .1 1946, 413 . . ., . ., . – .1 1956, 472 . . ., . ., . – .1 1977, 480 . . .,

. 3.

.1 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

. .

.- .1

. II.,

.-

. .1 1949, 276 . . 2. - .1 , 1968, 608 . . 3. - .1 , 1973, 592 . . - .1 , 1975, 590 . . ., . ., , 1984, 543 . , - .- .1 1935, 137 . . - .1 “ ”, 1937, 132 .

- . - . . - .1

, 1959,

121 . 15.

. .,

.

, 1938,

364 . 16.

. .,

. - .1

. ., , 1946, 141 .

. 6-

17.

. ., . . 4. - .- .1 1933, 483 . 18. . ., . .1. - .1 1950, 542 . 19. . ., . - .1 , 1955, 576 . 20. . ., . ., . . II, .;1950, 464 . 21. Հարությունյան Պ.Ի., Ընտանի կենդանիների անատոմիա, մաս 11, Երնան, 1990, 432 էջ: 22. . ., . .I. , 1904-1920, 342 . 23. ., ., 1890, 782 . 24. ., . - .1 1922, 572 . 25. ., ., . - ., 1913, 547 . 26. . ., . ., . ., . ., . ., . .1 , 2003, 302 .

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ---------------------------------------------------------------------------------------------------33 ՄԱՐՍՈՂՈՒԹՅԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ--------------------------------------------------44

ՄԱՐՄՆԻ ՆԵՐՔԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ-------------4

ԽՈՂՈՎԱԿԱՁԵՎ ՕՐԳԱՆԻ ԼՐԻՎ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԱԾ

ԹԱՂԱՆԹՆԵՐԻ ԵՎ ՇԵՐՏԵՐԻ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐԸ ՆԵՐՍԻՑ ԴԵՊԻ ԴՈՒՐՍ------------------------9

ՄԱՐՄՆԻ ՇՃԱՅԻՆ ԽՈՌՈՉՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------------1

ՈՐՈՎԱՅՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ ԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ-----------------------1

ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ------------------------------------2 ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ------------------------------------------------------2

ԳԼԽԱՂԻՔԻ ԿԱՄ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ---------------------------2

ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ-----------------------2

ԱՏԱՄՆԵՐ----------------------------------------------------------------------------------------------------2 ԸՆՏԱՆԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԱՏԱՄՆԵՐԻ ԲԱՆԱՁԵՎԸ-----------------------------------------------3 ԼԵԶՈՒ---------------------------------------------------------------------------------------------------------3 ԹՔԱԳԵՂՁԵՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------3 ԸՄՊԱՆ-------------------------------------------------------------------------------------------------------3

ՁԻՈՒ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ-------------------------------------------------------------------------------3 ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------------3 ՇՐԹՈՒՆՔՆԵՐ----------------------------------------------------------------------------------------------3 ԹՇԵՐ---------------------------------------------------------------------------------------------------------3 ԼՆԴԵՐ--------------------------------------------------------------------------------------------------------4 ԱՏԱՄՆԵՐ----------------------------------------------------------------------------------------------------4 ԿԱՐԾՐ ՔԻՄՔ-----------------------------------------------------------------------------------------------4 ՓԱՓՈՒԿ ՔԻՄՔ---------------------------------------------------------------------------------------------4 ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՀԱՏԱԿԸ-----------------------------------------------------------------------------4 ԼԵԶՈՒ---------------------------------------------------------------------------------------------------------4 ԹՔԱԳԵՂՁԵՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------5 ԸՄՊԱՆ-------------------------------------------------------------------------------------------------------5 ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ-----------------------------------------------------------------558 ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------------5 ԸՄՊԱՆ-------------------------------------------------------------------------------------------------------6 ԽՈԶԻ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ------------------------------------------------------------------------------6 ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------------6 ԸՄՊԱՆ-------------------------------------------------------------------------------------------------------7 ՇԱՆ ԲԵՐԱՆԱԸՄՊԱՆԸ--------------------------------------------------------------------------------773 ԲԵՐԱՆԻ ԽՈՌՈՉԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------------7 ԸՄՊԱՆ-------------------------------------------------------------------------------------------------------7 ԱՌՋԵՎԻ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ----------------------------7 ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂ----------------------------------------------------------------------------------------------7 ՍՏԱՄՈՔՍ----------------------------------------------------------------------------------------------------7 ՄԵԿՏԵՂԱՆԻ ՍՏԱՄՈՔՍ----------------------------------------------------------------------------------7 ԲԱԶՄԱՏԵՂԱՆԻ ՍՏԱՄՈՔՍ------------------------------------------------------------------------------78 ՍՏԱՄՈՔՍԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ-----------------------------------------------------------8 ՁԻՈՒ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ-----------------------------------------------------------8 ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂ----------------------------------------------------------------------------------------------8 ՍՏԱՄՈՔՍ----------------------------------------------------------------------------------------------------8 ԽՈԶԻ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ----------------------------------------------------------888 ՇԱՆ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ------------------------------------------------------------889 ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ԿԵՐԱԿՐԱՓՈՂԸ ԵՎ ՍՏԱՄՈՔՍԸ---------------------------------------------9

ՄԻՋԻՆ ԵՎ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ

ԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ----------------------------------------------------9 ՄԻՋԻՆ (ԲԱՐԱԿ) ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ---------------------------------------------------------------1 ԼՅԱՐԴ------------------------------------------------------------------------------------------------------1 ԵՆԹԱՍՏԱՄՈՔՍԱՅԻՆ ԳԵՂՁ-------------------------------------------------------------------------1 ՀԵՏԻՆ ԿԱՄ ՀԱՍՏ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ-------------------------------------------------------------1 ՁԻՈՒ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ---------------------------------------------------------------1109 ՏԱՍՆԵՐԿՈՒՄԱՏՆՅԱ ԱՂԻՔ---------------------------------------------------------------------------1 ԱՂԻՃ ԿԱՄ ԼՂԱՐ ԱՂԻՔ--------------------------------------------------------------------------------1 ԶՍՏԱՂԻՔ--------------------------------------------------------------------------------------------------1 ԼՅԱՐԴ------------------------------------------------------------------------------------------------------1 ԵՆԹՍԱՏԱՄՈՔՍԱՅԻՆ ԳԵՂՁ-------------------------------------------------------------------------1 ՁԻՈՒ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆ----------------------------------------------------------------1 ԿՈՒՅՐ ԱՂԻՔ----------------------------------------------------------------------------------------------1 ՇՐՋԱՆԱԿԱՁԵՎ ԱՂԻՔ (ԽԹԱՂԻՔ)------------------------------------------------------------------1 ՈՒՂԻՂ ԱՂԻՔ ԿԱՄ ՀԵՏԱՆՑՔ-------------------------------------------------------------------------1 ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ-----------------------------------------------1 ԵՂՋԵՐԱՎՈՐԻ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ------------------------------------------------1123 ԽՈԶԵՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ--------------------------------------------------------1 ԽՈԶԵՐԻ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ--------------------------------------------------------1 ՇԱՆ ՄԻՋԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ--------------------------------------------------------------1 ՇԱՆ ՀԵՏԻՆ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԱԺԻՆԸ---------------------------------------------------------------1130 ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ԿԱՄ ԳԱԶԱՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐ --------------------------1

ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ-----------------------------------------------1 ՔԹԻ ԽՈՌՈՉԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ----------------------------------------------1 ԿՈԿՈՐԴԻ ԵՎ ՇՆՉԱՓՈՂԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ------------------------------1 ԹՈՔԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ-----------------------------------------------------1 ԹՈՔԵՐԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ ԶՍՐԳԱՑՈՒՄԸ-------------------------------------------------------------1

ՁԻՈՒ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ---------------------------------------------------------------1146 ՔԹԻ ԽՈՌՈՉ----------------------------------------------------------------------------------------------1 ԿՈԿՈՐԴ----------------------------------------------------------------------------------------------------1 ՇՆՉԱՓՈՂ--------------------------------------------------------------------------------------------------1 ԹՈՔԵՐ------------------------------------------------------------------------------------------------------1

ԵՂՋԵՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ-------------------------------------------1 ԽՈԶԻ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------------------------------1 ՇԱՆ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԱՊԱՐԱՏԸ-------------------------------------------------------------1174

ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏՄԱՆ ԱՆՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐՆՆԵՐԻ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ----------------------------------------------------------------------1174

ՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐՆՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ-------------------1

ԿԱԹՆԱՍՈՒՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ--------------------------------------------------1180 ԵՐԻԿԱՄՆԵՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱԾՈՐԱՆ----------------------------------------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱՊԱՐԿ------------------------------------------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏԻՉ ԽՈՂՈՎԱԿ (ՄԻԶՈՒԿ)------------------------------------------------------------1 ՁԻՈՒ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------------------------------------1183 ԵՐԻԿԱՄՆԵՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱԾՈՐԱՆՆԵՐ----------------------------------------------------------------------------------------1 ՄԻԶԱՊԱՐԿ------------------------------------------------------------------------------------------------1 ԵՂՋԵՐԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ------------------------------------------------1189

ԽՈԶԻ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ-------------------------------------------------------------------1 ՇԱՆ ՄԻԶԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ---------------------------------------------------------------------1 ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆ---------------------------------------1 ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՖԻԼՈԳԵՆԵԶԸ-------------------------------------------------------1

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՍԱՂՄՆԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ (ԷՄԲՐԻՈԳԵՆԵԶԸ)-----------2

ԱՐՈՒ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------2

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ-----------------------------------------------2 ԱՄՈՐՁԻՆ ԵՎ ԴՐԱ ՀԱՎԵԼՎԱԾՔԸ ԿԱՄ ՄԱԿԱՄՈՐՁԻՆ----------------------------------------2 ԱՄՈՐՁԱՊԱՐԿ--------------------------------------------------------------------------------------------2 ՍԵՐՄՆԱԼԱՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------2 ՍԵՐՄՆԱԾՈՐԱՆ------------------------------------------------------------------------------------------2 ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ԽՈՂՈՎԱԿ ԵՎ ՍԵՌԱԿԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ ԳԵՂՁԵՐ---------------------------2 ԱՌՆԱՆԴԱՄ ԵՎ ԹԼԻՓ----------------------------------------------------------------------------------2 ՀՈՎԱՏԱԿԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ-------------------------------------------------------2210 ԱՄՈՐՁԻՆԵՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------2 ՄԱԿԱՄՈՐՁԻ-----------------------------------------------------------------------------------------------2 ՍԵՐՄՆԱԼԱՐ-----------------------------------------------------------------------------------------------2 ՍԵՐՄՆԱԾՈՐԱՆ------------------------------------------------------------------------------------------2 ԱՄՈՐՁԱՊԱՐԿ--------------------------------------------------------------------------------------------2 ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ԽՈՂՈՎԱԿ--------------------------------------------------------------------------------2 ՍԵՌԱԿԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ ԿԱՄ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԳԵՂՁԵՐ----------------------------------------------2 ԱՌՆԱՆԴԱՄ ----------------------------------------------------------------------------------------------2 ԹԼԻՓ--------------------------------------------------------------------------------------------------------2 ՈՐՈՃՈՂՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------------------2 ԱՐՈՒ ԱՄԵՆԱԿԵՐՆԵՐԻ (ՎԱՐԱԶՆԵՐԻ) ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ-------------------------226 ԱՐՈՒ ՇԱՆ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------------------------2 ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ------------------------------------------2

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ---------------2

ՁՎԱՐԱՆՆԵՐ----------------------------------------------------------------------------------------------2 ՁՎԱՓՈՂԵՐ------------------------------------------------------------------------------------------------2 ԱՐԳԱՆԴ---------------------------------------------------------------------------------------------------2 ՀԵՇՏՈՑ-----------------------------------------------------------------------------------------------------2 ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՈՒՌ-------------------------------------------------------------------------2

ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՍԵՌԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐՈՒՄ ՏԵՂԻ

ՈՒՆԵՑՈՂ ՑԻԿԼԱՅԻՆ (ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ) ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ----------------------------2

ԶԱՄԲԻԿՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ--------------------------------------------------2239 ՁՎԱՐԱՆՆԵՐ ԵՎ ՁՎԱՓՈՂԵՐ ------------------------------------------------------------------------2 ԱՐԳԱՆԴ---------------------------------------------------------------------------------------------------2 ՀԵՇՏՈՑ ԵՎ ՄԻԶԱՍԵՌԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՈՒՌ--------------------------------------------------------2 ՄԻԶԱՐՏԱԶԱՏԻՉ ԽՈՂՈՎԱԿ (ՄԻԶՈՒԿ)------------------------------------------------------------2

ՈՐՈՃՈՂ ԷԳ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ----------------------------2243 ԷԳ ԽՈԶԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ---------------------------------------------------------2 ԷԳ ՇԱՆ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ-----------------------------------------------------------2 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ------------------------------------------------------------------------------------2 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ-------------------------------------------------------------------------------2

ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ ՍԱՐԳՍԻ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՇԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐԻ

ԿՈԲԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԻԿ ԽԱՉԻԿԻ

ԸՆՏԱՆԻ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԱՆԱՏՈՄԻԱ

ԸՆԴԵՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍ 11 Երնան 2014

Åðåâàí 2014

Թղթի չափսը 60շ84 1/8 , 32 տպ. մամուլ, 25,6 հրատ. մամուլ Պատվեր 73: Տպաքանակ 200: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74