ELIB – Էլեկտրոնային Գրադարան | Գրքեր, նյութեր, հոդվածներ

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՄԵRԵVՃN ՏTՃTԵ ՍN1VԵRՏ1TՄ

1NՏT1TՍTԵ ՒՕR ՃRMԵN1ՃN ՏTՍԾ1ԵՏ

ՃՏՕT HՕVHՃNN1ՏՄՃN

ZՃKՃR1Ճ ՕՒ ՃGՍL1Տ

ՃNԾ H1Տ T1MԵ

Tիօ օdոաոօո իճտ Եօօո pոօpճոօd fօո pոոոաոոջ Եջ Vճոօujօճո Pօջիօտջճո

ՄԵRԵVՃN

ՄՏՍ PRԵՏՏ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԱՇՈՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԶԱՔԱՐԻԱ ԱԳՈՒԼԵՑԻՆ ԵՎ

ԻՐ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Հրատարակության պատրաստեց Վարուժան Պողոսյանը

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 94(479.25) ԳՄԴ 63.3(5Հ) Հ 854

Գիրքը տպագրության է երաշխավորել ԵՊՀ գրահրատարակչական խորհուրդը

Հ 854

Հովհաննիսյան Աշոտ Զաքարիա Ագուլեցին և իր ժամանակը / Ա. Հովհաննիսյան. –Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2017, 190 էջ Ժ 1 էջ ներդիր: Խորհրդահայ ականավոր պատմաբան Աշոտ Հովհաննիսյանի (1887-1972) սույն անտիպ մենագրությունը, որի մեքենագիր միակ տարբերակը պահպանվել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արխիվում, հրատարակվում է առաջին անգամ: Այն նվիրված է հայտնի հայ վաճառական և ժամանակագիր Զաքարիա Ագուլեցու (1630-1691) կյանքին ու գործունեությանը, ինչպես նաև հայ ժողովրդի և Իրանի ՃՄԼԼ դարի պատմությանն առնչվող տարատեսակ հիմնահարցերին: Աշխատությունը գրված է հայկական, ռուսական, մասնավորապես եվրոպական տարատեսակ սկզբնաղբյուրների, այդ թվում՝ Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրության» քննական անաչառ վերուծության հիման վրա և մեծ ներդրում է հայ ժողովրդի նոր դարի պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում: ՀՏԴ 94(479.25) ԳՄԴ 63.3(5Հ)

ԼՏBN 978-5-8084-2236-0

 ԵՊՀ հրատ., 2017  Հովհաննիսյան Ա., 2017

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Խորհրդահայ ականավոր պատմաբան Աշոտ Հովհաննիսյանի (1887-1972) գիտական հետաքրքրությունները խիստ ընդարձակ էին և բազմաբնույթ, իսկ մասնավորապես հայ ժողովրդի նոր դարի պատմության ուսումնասիրության բնագավառում նրա ներդրած անգնահատելի ավանդն առ այսօր պահպանում է իր այժմեականությունը: Հարկ ենք համարում նախ ընդգծել նրա մեծ ներդրումը նալբանդյանագիտության ասպարեզում: Դեռևս 1930-ական թվականներին նա հրատարակել է Միքայել Նալբանդյանի անտիպ երկերը՝ խիստ ծավալուն ծանոթագրություններով1, իսկ այնուհետև նրան է նվիրել մեծարժեք երկհատոր մենագրություն2: Ա. Հովհաննիսյանը մեծապես նպաստել է նաև հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումների պատմության ուսումնասիրությանը3: Չնայած տարեց հասակին՝ կյանքի վերջին տարիներին նա թղթին է հանձնել մի նոր ծավալուն մենագրություն՝ «Ուրվագծեր ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսի արևելահայ հասարակական հոսանքների և ազգային քաղաքական կուսակցությունների պատմության» խորագրով, որը ցավոք, մնացել է անտիպ4: Ազգային-ազատագրական պայքարի ոգով տոգորված հայ գործիչների ծավալած ազգանվեր գործունեությանը Ա. Հովհան-

., .

, , 1935,

307-702:

., , 1955, ,

, ,

., , 1957,

, ,

, 1959: (

2442,

, 1956:

1 -1 ):

77 ,

նիսյանը մեծ ուշադրություն է դարձրել իր գիտական գործունեության սկզբնական շրջանում: 1913 թ. Գերմանիայում նրան շնորհվել է փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան Իսրայել Օրիին նվիրված թեզի հիման վրա, որն իբրև մենագրություն նա անմիջապես լույս է ընծայել Մյունխենում5: Այլ գործիչներին (Հակոբ Դ Ջուղայեցի, Պետրոս դի Սարգիս Գիլանենց) և հայ-ռուսական հարաբերություններին նվիրված, 1910-1920-ական թվականներին գլխավորապես «Արարատ» ամսագրում տպագրված նրա հոդվածները, ինչպես նաև որոշ գրքույկներ, Պետրոս Հովհաննիսյանը ամփոփել է մեկ ժողովածուում և վերահրատարակել6: Գործունեության սկզբնական շրջանում Ա. Հովհաննիսյանը գիտահետազոտական աշխատանքները համատեղել է կուսակցական և մանկավարժական գործունեության հետ. 1920-1921 թթ. եղել է ՀԽՍՀ լուսավորության ժողովրդական կոմիսար, 1922-1927 թթ.՝ ՀԿԿ ԿԿ-ի գլխավոր քարտուղար, 1921-1926 թթ. դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում: 1927 թ. նա տեղափոխվել է Լենինգրադ, իսկ 1928 թ.՝ Մոսկվա, որտեղ ևս շուրջ տասը տարի գիտական տարբեր հաստատություններում զբաղեցրել է ղեկավար պաշտոններ, մասնավորապես 1931-1934 թթ.՝ ԽՍՀՄ ազգությունների ինստիտուտի փոխտնօրենի, 1934-1935 թթ.՝ Լենինգրադի նյութական մշակույթի պատմության պետական ակադեմիայի Մոսկվայի բաժանմունքի տնօրենի, իսկ 1936-1937 թթ.՝ ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի փոխտնօրենի: Այդուհանդերձ, Մոսկվայում աշխատելու տարիներին ևս Ա. Հովհաննիսյանը ծավալել է գիտահետազոտական բեղմնավոր գործունեություն և իրականացրել մանրակրկիտ աշխատանքներ՝ նվիրված

Jօaոոissյaո 4., 1տոaօ1 Օո7 սոմ մiօ Ճոոօոiտօհօ 8օfոօiսոջտiմօօ, Խüոօհօո, 1913. , ., : , Jօaոոissյaո 4., 1տոaօ1 Օո7 սոմ մiօ Ճոոօոiտօհօ 8օfոօiսոջտiմօօ, , 2016: ., , . , . , 2007:

հայ ժողովրդի պատմության զանազան հիմնախնդիրներին7: Այդ տարիներին նրա գրչին պատկանող տարբեր ուսումնասիրությունների թվում է նաև գիտական հանրությանն առաջին անգամ ներկայացվող՝ «Զաքարիա Ագուլեցին և իր ժամանակը»՝ առ այսօր անտիպ մենագրությունը, որտեղ նա գիտական քննության է ենթարկել ոչ միայն հայտնի հայ վաճառական և ժամանակագիր Զաքարիա Ագուլեցու (1630-1691) կյանքն ու գործունեությունը, այլև հայ ժողովրդի և Իրանի ՃՄԼԼ դարի պատմությանն առնչվող տարատեսակ հիմնահարցեր: Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրությունը» խիստ կարևոր պատմական սկզբնաղբյուր է, ինչն իրավամբ փաստել են տարբեր հեղինակներ: Լեոն կասկած իսկ չի տածել, որ նա «իր թողած վերին աստիճանի հետաքրքրական օրագրով պատկերացրել է իր ժամանակի հայ վաճառականին և վաճառականությունը մի աննման պարզությամբ»8: Անդրադառնալով «Օրագրության» պատմական նշանակությանը՝ Հ. Միրզոյանը նշել է. «Իբրև իր նկարագրած պատմական դեպքերի, փաստերի ու իրադարձությունների անմիջական ականատես ու մասնակից՝ հայ վաճառականը կարողացել է ստեղծել ՃՄԼԼ դ. երկրորդ կեսի հայոց պատմության, ի մասնավորի տնտեսական, քաղաքական, մշակութային ու եկեղեցական կյանքի, հայ վաճառականության վարք ու բարքի, օտար տիրակալների վարած հարկային ու կրոնական դաժան քաղաքականության ու համանման այլ իրողությունների մասին բացառիկ մի երկ»9: Պ. Հովհաննիսյանը ևս Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրությանը»՝ իբրև արժանահավատ և բազմակողմանի սկզբնաղբյուրի, տվել է

, ,

, 1931,

, 1929, ,

1933:

, 1934, ., // , 2014,

68: -

561:

խիստ դրական գնահատական: Հեղինակին իրավամբ բնութագրելով իբրև «օրագրության ժանրի ներկայացուցիչ», «առևտրական և ճանապարհորդ»՝ նա ընդգծել է ոչ միայն նրա անդրադարձը «տվյալ ժամանակաշրջանի հայ ժողովրդի, մասնավորապես եկեղեցու կյանքում տեղի ունեցող կարևորագույն իրադարձություններին», այլև այն, որ «օրագրության մեջ առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում իր՝ Զաքարիա Ագուլեցու ընտանիքի ժամանակագրությանը նվիրված հատվածները, որոնք անգնահատելի նյութ են պարունակում ՃՄԼԼ դ. երկրորդ կեսի հայ ընտանիքի կենցաղի, բարքերի ու սովորույթների վերաբերյալ և ունեն ազգագրական մեծ կարևորություն (ամուսնություն, ծնունդ, մահ, ընտանիք, ուխտագնացություններ, շինարարություն, տնտեսություն, ունեցվածքի բաժանում և այլն)»10: «Օրագրության» հեղինակի հաղորդած տեղեկությունների արժանահավատությունը փաստել է նաև ադրբեջանցի հայտնի գրող Աքրամ Այլիսլին իր «Քարե երազներ» վեպում: «Այն ամենը, ինչն այստեղ գրված է՝ հարյուր տոկոսանոց ճշմարտություն է»11,– նշել է նա և, անտարակույս, այդ իսկ պատճառով բազմիցս մեջբերումներ կատարել իր վեպում այդ կարևոր սկզբնաղբյուրից: Այս պայմաններում, միանգամայն օրինաչափ է, որ Ա. Հովհաննիսյանը մեծ նշանակություն է տվել Զաքարիա Ագուլեցու գործունեությանը և նրան ու նրա պատմական ժամանակաշրջանին նվիրել մի կարևոր պատմագիտական ուսումնասիրություն: Ի դեպ, չնայած այն հանգամանքին, որ 1937 թ. հուլիսին տեղի ունեցած նրա ձերբակալության պատճառով սույն մենագրությունը մնացել է անտիպ, այնուամենայնիվ հարկ է ընդգծել, որ դրանից մի քանի ամիս առաջ խորհրդային ամենահեղինակավոր՝ ԽՍՀՄ ԳԱ պատմության ինս-

2Մ11 // , . 111: – 1918 .), (2Մ11 ), , 2010, 110: Айлисли А., Каменные сны. Роман-реквием // ոДружба народов», 2012, № 12, с. 63. 2Մ111 (2Մ11

տիտուտի տնօրեն Նիկոլայ Լուկինի խմբագրությամբ լույս ընծայվող «Историк-марксист» ամսագրում նա, բարեբախտաբար, տպագրել է Զաքարիա Ագուլեցուն նվիրված մի հոդված12: Նրա գիտական ժառանգությանն անդրադարձած որոշ հեղինակներ այն հղել են13, այլք շրջանցել14: Խիստ տարօրինակ է, որ այն չի ընդգրկվել նույնիսկ նրա մատենագիտություններում15: Այդուհանդերձ, հարկ է նշել, որ Ա. Հովհաննիսյանի այս հոդվածը տասնամյակներ շարունակ եղել է Զաքարիա Ագուլեցուն նվիրված միակ տպագիր աշխատանքը: Նրա մասին հայրենական և արտասահմանյան տարբեր մտավորականներ կրկին գրել են, սակայն, միայն վերջին տարիներին, ինչին մենք արդեն անդրադարձանք: Հիանալի տիրապետելով տարբեր լեզուների (լատիներենին, գերմաներենին, ֆրանսերենին, անգլերենին)՝ Ա. Հովհաննիսյանն այս գիրքը շարադրելիս օգտագործել է եվրոպական մեծաքանակ սկզբնաղբյուրներ: Այդուհանդերձ, նրա ուշադրությունը խարսխվել է

Иоаннисян А., Дела и дни Захария Акулисского. (Новые материалы по истории Азербайджана и Армении в эпоху Сефевидов) // ոИсторик-марксист», 1937, № 1, с. 139-152. . ., // ( ), , 1971, 27, . ., ( 90) // « », 1977, 3, 49, . ., // ., , 20, ., « , ». ., // , Jօaոոissյaո 4., 1տոaօ1 Օո7 սոմ մiօ Ճոոօոiտօհօ 8օfոօiսոջտiմօօ, 696: . ., ( 100) // « », 1987, 3, ., ., . ., , , 2015: // , . . , . . , , 1973, 36-55, . ., . ., 380-384: //

նախ և առաջ Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրության» վրա: Այս սկզբնաղբյուրի մասին 1862 թ. նախ գրել է 1861 թ. Ագուլիսում այն հայտնաբերած Իսրայել Մամիկոնյանը, այնուհետև 1904 թ.՝ Սմբատ Մեսրոպ Սմբատյանը: ՃՃ դարի սկզբին այն ցանկացել է հրատարակել «Մշակ» թերթի խմբագիր Ալեքսանդր Քալանթարը, սակայն նրան չի հաջողվել դա իրականացնել16: Այդ մասին հիշատակել է Լեոն. «Այս թանկագին հիշատակարանը հրատարակել էր գյուղատնտես Ալեքսանդր Քալանթարը, բայց բոլոր տպագրած թերթերը կորել են տպարանում և միայն մի հատ օրինակ մնացել էր ինձ իբրև ընծա Քալանթարից և այդ օրինակն այժմ ընկ. Աշոտ Հովհաննիսյանի մոտ է»17: Դեռևս 1915 թ. տպագրված իր հոդվածներից մեկում մեջբերում կատարելով Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրությունից»՝ Ա. Հովհաննիսյանը այս առնչությամբ տողատակում նշել է. «ԺԷ դարի ցարդ չը հրատարակուած ժամանակագրողի այս գործը սիրալիր կերպով մեր տրամադրութեան տակ դրեց պ. Լէօն»18: Ընթերցողի ուշադրությանը ներկայացվող այս գրքում, սակայն, Ա. Հովհաննիսյանի՝ Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրության» վրա բոլոր հղումները համապատասխանում են 1938 թ. առաջին անգամ լույս տեսած այդ սկզբնաղբյուրի էջերին19, թեև մինչ դրա տպագրությունը նա արդեն ձերբակալվել է: Իրականում, ըստ նրա վկայության, «Օրագրության» «ձեռագրի տեքստը տպագրության է պատրաստել Թ. Ավդալբեգյանը»20, ի դեպ, դեռևս 1935 թ.21: Այդուհան-

|8օաոոօաtiaո Օ. 4.|, 1ոէոօմսօէiօո // ՛հօ )օսոոa1 օf Zak‘aոia օf Ճջս1iտ. (Zak‘aոia Ճջս1օէտ‘ս Օոaջոսէ‘iwոê). Ճոոօէaէօմ ՛ոaոտ1aէiօո aոմ Շօոոօոaոէ7 Ե7 Օօօոջօտ Ճ. 8օսոոօսէiaո, Շօտէa Խօտa, 2003, ք. 3-4: , . ., 68-69: ., // « », 1915, - ., 778: ., , 56: , , 1938: Иоаннисян А., . ., 139: . ., ( 100) // « », 1985, 4, 88: , « »

դերձ, արդեն տպագրության պատրաստ այս գիրքը նրան մատչելի է եղել թե՛ մինչ իր ձերբակալությունը և թե՛ դրա լույսընծայումը: Թադևոս Ավդալբեգյանի դուստր Մայիս Ավդալբեգյանը տեղեկացրել է, որ Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրությունը» հրատարակության պատրաստած և ծանոթագրած, ստալինյան բռնությունների զոհը դարձած իր հոր անձնական արխիվում պահպանվել են «բոլոր տպագրված մամուլներն ընտիր թղթի վրա»22: Սակայն, այն պարզ պատճառով, որ Թ. Ավդալբեգյանը բռնադատվել է և գնդակահարվել 1937 թ. հունվարին, «Օրագրության» տպագիր տարբերակի վրա նշվել է միայն Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանի՝ իբրև պատասխանատու խմբագրի ազգանունը: Այս պայմաններում, կարելի է միայն ենթադրել, որ մինչ դրա լույսընծայումը, Թ. Ավդալբեգյանը Ա. Հովհաննիսյանին ընձեռել է «ընտիր թղթի» վրա արդեն տպագրված՝ դրա մամուլներից օգտվելու հնարավորություն: Դժվար չէ կռահել, որ մինչ այդ նա իր գրքում նախ օգտագործել է «Օրագրության»՝ Լեոյի իրեն տրամադրած տարբերակը, այնուհետև բոլոր հղումները ճշգրտել ըստ արդեն տպագրության պատրաստ խնդրո առարկա սկզբնաղբյուրի համապատասխան էջերի՝ կասկած իսկ չտածելով, որ այն լույս կընծայվի ավելի վաղ, քան իր մենագրությունը: Ի դեպ, «Օրագրության» բնագրի տպագրությունից մեկ տարի անց հրատարակվել է նաև դրա ռուսերեն թարգմանությունը23, որի, ինչպես նաև հայերեն բնագրի, առաջիկայում տպագրվելու հնարավորության մասին Զաքարիա Ագուլեցուն նվիրված հոդվածում տեղեկացրել է Ա. Հովհաննիսյանը24: Նշենք նաև, որ ըստ նրա վկայության՝

. ՛հօ )օսոոa1 օf Zak‘aոia օf Ճջս1iտ. (Zak‘aոia Ճջս1օէտ‘ս Օոaջոսէ‘iwոê). . ., . « » . » // « », 1974, 1, 224: Дневник Закария Акулисского, Ереван, 1939. , » 2003 .: Иоаннисян А., . ., 139: :

«Օրագրության» «ընդարձակ առաջաբանը» ինքն է գրել25, թեև դրա թե՛ հայերեն և թե՛ ռուսերեն հրատարակությունները հայտնի պատճառով լույս են ընծայվել դրանցում զետեղված անստորագիր և ոչ «ընդարձակ» առաջաբաններով: Ա. Հովհաննիսյանի մենագրությունը թեև ամբողջությամբ համապատասխանում է 1930-ական թվականների խորհրդային գաղափարախոսությանը խիստ բնորոշ, այսօր արդեն անընդունելի որոշ հայեցակարգերին, այդուհանդերձ գիտական արժեքավոր ուսումնասիրություն է, որը, անտարակույս, մեծապես կօժանդակի հայ ժողովրդի և պատմական Հայաստանի հարակից տարածքների, մասնավորապես Իրանի, ինչպես նաև հայ-իրանական առնչությունների ՃՄԼԼ դարի պատմության գիտական խորն ուսումնասիրությանը: Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ որքան տարօրինակ է, 1943 թ. ազատություն ստանալուց և Խորհրդային Հայաստանում մշտական բնակություն հաստատելուց հետո Ա. Հովհաննիսյանը որևէ մեկի հետ երբևիցե չի զրուցել իր այս մենագրության մասին, այլապես նրա գործընկերները կամ աշակերտներն այդ մասին կհիշատակեին նրան նվիրված իրենց հոդվածներում: Դժվար չէ կռահել, թե ինչու 1960ական թվականներին նա քայլեր չի ձեռնարկել այն որոնելու և հայտնաբերելու ուղղությամբ: Հավանաբար, նա կասկած իսկ չի տածել, որ իր ձերբակալությունից հետո այս մենագրության միակ մեքենագիր տարբերակը իր փաստաթղթերի հետ մեկտեղ ԽՍՀՄ ԳԱ պատմության ինստիտուտում բռնագրավվել է և ոչնչացվել: Իրականում այն, բարեբախտաբար, պահպանվել է Ռուսական գիտությունների ակադեմիայի արխիվում26, որը տողերիս հեղինակը հայտնաբերել է 2016 թ. դեկտեմբերին: Մենագրության մեքենագիր տարբերակը բաղկացած է 151 էջից, կրում է Ա. Հովհաննիսյանի մեծաթիվ ուղղումները, ինչպես նաև տարբեր էջերին սոսնձված բազմաքանակ ձեռագիր հավելումներ, որոնք հաշվի ենք առել գրքի վերջնական տեքստը տպագրության

: Архив Российской Академии наук, фонд 1577, опись 6, дело 109.

պատրաստելու ընթացքում: Բնագրերի հետ համեմատել ենք և ստուգել հեղինակի գրեթե բոլոր մեջբերումները թե՛ հայկական, թե՛ ռուսական և թե՛ եվրոպական սկզբնաղբյուրներից ու պատմագիտական գրականությունից: Իսկ բուն տեքստում ուղղագիծ փակագծերում ներկայացված հղումները, ըստ Ա. Հովհաննիսյանի ցանկության, տեղափոխել ենք տողատակ27: Ի դեպ, հարկ եմ համարում շնորհակալություն հայտնել ԵՊՀ Հայաստանի հարակից երկրների պատմության ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Հայրապետ Մարգարյանին՝ արդեն տպագրության պատրաստ այս մենագրության տեքստն ընթերցելու և տարբեր հատուկ անունների և բառերի ուղղագրությունը շտկելու համար: Առավել ևս, եթե նկատի ունենանք, որ Ա. Հովհաննիսյանը սույն տեքստը շարադրել է աշխարհաբար լեզվի հին ուղղագրությամբ: Տողերիս հեղինակին բախտ է վիճակվել երկար տարիներ Աշոտ Հովհաննիսյանի հետ պարբերաբար շփվելու լայն հնարավորություններ ունենալ: Նա առաջինն է ինձ՝ դեռևս դպրոցական աշակերտին, իր աշխատասենյակում բացատրել պատմական գիտության որոշ առանձնահատկություններ, մասնավորապես մեկնաբանել պատմականության էությունը՝ հենվելով Րաֆֆու վեպերում տեղ գտած, ինձ համար դեռևս անըմբռնելի որոշ արտահայտությունների վրա, որի համար ես նրան անչափ շնորհակալ եմ և երախտապարտ: Ա. Հովհաննիսյանի հետ շփումներն ու զրույցներն ինձ ոչ միայն շատ մեծ հաճույք են պատճառել, այլև մեծապես նպաստել են իմ՝ իբրև արհեստավարժ պատմաբանի կայացմանը: Ըստ այդմ՝ հրատարակության ներկայացնելով նրա այս անտիպ մենագրությունը՝ ես իմ երախտագիտության և խորին հարգանքի տուրքն են մատուցում նրա անմոռաց հիշատակին: Վարուժան Պողոսյան

Տե ս Ա. Հովհաննիսյանի՝ «Գրաշարների համար» խորագիրը կրող գրությունը // Նույն տեղում, թ. 3:

ՆԱԽԱԲԱՆ ՃՄԼԼ դարի անգիտացված այս հեղինակի «Օրագրության» կամ, ինչպես կոչում է ինքը հեղինակը, «Դավտարի» հրապարակումով Իրանի և Կովկասի պատմության համար բացվում է նոր ու լիարժեք մի աղբյուր: Ներկայիս, երբ ընկ. ընկ. Ստալինի, Կիրովի և Ժդանովի ցուցմունքների համաձայն՝ հերթական խնդիր է դարձել Խորհրդային Միության ժողովուրդների պատմության աղբյուրների հայտնաբերումն ու հետախուզումը, անդրկովկասյան ժողովուրդների անցյալն արձանագրող այս հիշատակարանի ուսումնասիրությունն ու հրատարակությունը առանձնապես կարևոր է և այժմեական: Ագուլեցու «Դավտարը» դառնում է օրագրող հեղինակին՝ ՃՄԼԼ դարի կեսերին ապրած իրանահայ մի խոջայի շահագրգռող հարցերի շուրջը: Պատմական մի հիշատակարան է սա, որտեղ աշխարհատես ու բանիմաց հեղինակը ջանացել է համախմբել ստույգ տեղեկություններ առաջավոր ասիական լևանտինյան առևտրական ճանապարհների, մանզիլների, կայանների ու մաքսատների մասին: Նա կազմել է իր ուղևորությունների մարշրուտն ու օրացույցը՝ կցելով այդ ամենին իր շրջապատի ու գործունեության հետ կապված փաստերի ու դեպքերի նկարագրությունները: Համադրվելով նույն դարաշրջանին վերաբերող այլ աղբյուրների հետ՝ «Դավտարի» տվյալները միջոց են տալիս մեզ գծագրել Սեֆյան Իրանում տիրապետող ֆեոդալական կոնկրետ հարաբերությունները՝ վեր հանելով այդ ֆոնի վրա ծայր առնող հասարակական ներքին բախումներն ու միջազգային հակամարտերը: Առաջնակարգ նշանակություն ունի «Դավտարը» հատկապես Կովկասյան Ադրբեջանի և Հայաստանի պատմության համար, որչափ հեղինակի նկարագրած անցքերի գլխավոր թատերաբեմը զետեղված էր Սեֆյան Իրանի մեջ մտնող երկրամասերում՝ Նախիջևանի և Երևանի խանությունների սահմաններում: Ագուլիսը՝ հեղի14

նակի ծննդավայրն ու բնակավայրը, կազմում է «Դավտար» գրող Զաքարեի հարցասիրության կենտրոնը: Նշանավոր տեղ է գրավում «Դավտարում» Երևանը, որի հետ կապված էր հեղինակն առևտրական և ընտանեկան գործերի բերումով: «Դավտարը» նոր նյութեր է մատակարարում այս վայրերի տնտեսական ու քաղաքական կացության մասին: Հատկապես նա միջոց է տալիս դիտել այս վայրերում արծարծվող դասակարգային կռիվները, որոնք ազդանշում են արդեն երկրում հասունացող ընդհանուր տագնապը: Առատ լույս է սփռում «Դավտարը», մանավանդ կարևոր այն դիրքի վրա, որ գրավում էր ՃՄԼԼ դարի Իրանում առևտրավաշխառվական կապիտալն ու սրան սպասարկող հասարակական խավը՝ իրանահայ առևտրավաշխառվական բուրժուազիան: Արաքսի հովիտը, որտեղ աշխարհ տեսավ «Դավտարի» հեղինակը, իրանահայ բուրժուազիայի պատմական օրորանն էր: Ինքը՝ Զաքարիան, ժամանակի գործունյա խոջաներից էր և դասում էր իրեն Ագուլիսի «դովլաթավորների» շարքը: Ագուլեցի Շմավոնը՝ հեղինակի եղբայրն ու մենտորը, ժամանակի հայ կրեսոսներից էր. առևտրական խոշոր ձեռնարկություններին միացնում էր Երևանի կամրջի ռահտարությունը, պետական զառաֆխանայի վարչությունն ու խոշոր վարկատվի գործառնությունը. նրա համբավը Զաքարիայի ասելով, հասնում էր «Հնդստան ու Ֆռանկստան»: Եղբոր գործերի նկարագրությունը թանկարժեք նյութ է մատկարարում սեֆյան դարաշրջանի իրանահայ առևտրավաշխառվական բուրժուազիայի բնորոշման համար ընդհանրապես: Համոզված ենք, որ կիսավարժ, բայց իրապես գրչով արձանագրված այս նյութերը մեծապես նպաստելու են նախացարական Անդրկովկասի ուսումնասիրությանը: Իբրև ժամանակագրական հորդահոս մի առու՝ Ագուլեցու խունացած էջերը կոչված են ոռոգելու գիտության խոպան մի դաշտ, որ սնվել է մինչ հիմա գրեթե միայն գաղութային չինովնիկների չոր նկարագրություններով: Հին օրերին ու գործերին երթակից ու մասնակից գրչի անխարդախ մի վկայություն է այս, որին, պետք է հուսալ, հետևելու է ժամանակի դիվանական ակտերի և պատմական ու ուղեգրական նոր նյութերի շարքը:

Դրվելով մարքսիստական-լենինյան հետախուզումների լույսի տակ՝ պետական մատենադարաններում ու դիվանատներում կուտակված այդ կարգի աղբյուրներ են, որ բռնելու են բուրժուական-կալվածատիրական հետնորդների կամ սրանց նացիոնալ-դեմոկրատական հաջորդների տենդենցիոզ ու շլամիտ մեկնաբանությունների տեղը: Այս ճանապարպով է միայն, որ պիտի դյուրանա Խորհրդային Միության և Մերձավոր Արևելքի պատմության մութ խորշերի լուսաբանությունը:

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ԽՈՋԱՆ ԵՎ ԵՐԵՎԱՆԻ ԶԱՌԱԲԻՆ

Քրդոնց Աղամիրի տոհմը: Դասակարգային դիրքավորում: Զաքարիայի ուսումը: Անդրանիկ պանդխտություն: Խրիդ և վաշխ: Շմավոն Ագուլեցի: Երևանի զառաֆխանան և ռահտարությունը: Վաշխառվական կապիտալ: Շմավոնի վախճանը: Խալխլված բարեկեցություն: Զաքարիայի մահը: «Օրագրության» հեղինակ Զաքարիան կամ, ինչպես ինքն իրեն կոչում էր վերջինս՝ «Դավտար գրող Զաքարէն», ծնվել է Ագուլիսում և պատկանում էր գյուղաքաղաքի հին ու ունևոր բնակիչների շարքին: Նրա հայրական «ձմեռնատունը» շինված էր 1462 թվին, սրահը՝ 1568 թվին: Ձեռնարկելով «շատուց շինված» հայրական տան վերաշինության՝ հեղինակն արձանագրում է՝ «Մէկ մեծ ձմեռնատուն էր, որ գիր կէր գրած, 208 տարի էր շինած. մին մեծ սրահ կէր, որ մին 200 տարի այ, շինած էր. մին քանի վերնատուն, ներքնատուն կէր յին (հին – Ա- Հ-) շինած… Դարցեալ, այս տներս, որ վերստին շինեցի, թէպէտ փոքր, ապայ գիտեմք թէ գրոց, թէ բրոց, թէ մեծ մամիս, որ էր Բանաշայ, հարցանելով իմացայ, որ այս տներս 250 տարի եղև, որ պապէ ի պապ, որդոց որդիք որ մեր ավագն ժառանգէ»28: Քրդոնց տոհմի դասակարգային դիրքի մասին կան նաև կողմնակի տվյալներ: Ագուլեցին պատմում է, որ երբ 1663 թվին քանդում էին Սուրբ Օվանես եկեղեցու հին գերեզմանատունը, «նշանավոր» մեռելների գերեզմանաքարերին ձեռք չէին տալիս, մինչդեռ վերցնում էին անտեր ու աննշան մեռելների քարերը, մի մասը դնում եկեղեցու պատի մեջ, մյուս մասը՝ գցում եկեղեցու առաջ: «Նշանավորների» թվին պատկանում էին նաև Զաքարիայի նախնիքները: Զաքարիան

| – . .):

, |

, 1938,)

. |

չինարի ծառ տնկեց եկեղեցու բակում՝ «վասն յիշատակի, քանզի մեր նախնի պապերն աստ էն թաղեալ»29: Իր նախնիքներից Զաքարիա Ագուլեցին հիշատակում է Քուրդ մականունով հայտնի ագուլեցի Աղամրի անունը, որ ապրել է ՃՄԼ դարի սկզբներին: Սրա աղջիկն էր Զաքարիայի տատը՝ խոր ծերության հասած Բանավշահը (1553-1643), որի ամուսին Յերանջանը, «որբ» թողնելով կնոջը, մեռել էր նույն դարի վերջերին՝ «օսմանլուի ժամանակ» բռնկված սովի տարում: Սրանցից սերվել են մղդսի Աղամիրը (1582-1657) և Ամիրը (1590-1637), որ քաջ գրաճանաչության համար «Սարկավագ» մականունն էր ստացել: Մղդսի Աղամրի որդիներն էին «Դավտարի» հեղինակ Զաքարիան (1630-1691) և նրա ավագ եղբայր Սիմեոնը կամ Շմավոնը, որ մեռավ 1670 թվին: «Սարկավագից» ծնվել են Նիկողոսը, տեր Մելքումը և Ալեքսանը: Կասկած չկար, որ երկու ու կես դարի անցյալ վերհիշող Քրդոնց այս տոհմը պատկանում էր գյուղաքաղաքի ունևորների շարքին: Քրդոնց տունը գտնվում էր գյուղաքաղաքի վերին թաղում, որտեղ ապրում էին դովլաթավորները: Պապերից ժառանգած և հետնորդների կուտակած կայքն ու գույքն այնքան նշանակալից էր, որ անընդհատ առիթ էր ստեղծում եղբայրների բաժանման: Ժամանակին Քրդոնց Աղամիրը բաժանվել էր Շամիր եղբորից, մղդսի Աղամիրը՝ «Սարկավագից»: Բնորոշ է, մյուս կողմից, որ ամուսնու մահից հետո Բանավշահը 50 տարի «որբ» մնաց, «պատճառ հայրենի տներն ու տղերքն, թէ այլոց ձեռք չի ընկնի»30: Հարկավ, տոհմային բարեկեցության աճումը ընդհատվում էր երբեմն՝ տեղի տալով ֆեոդալական հասարակության համար բնորոշ արտատնտեսական ճնշումներին: Այսպես, շահ Աբասի արշավանքից առաջ՝ «օսմանլվի ժամանակ», այսինքն՝ 1590-1603 թվականների միջև, ոմն Ամիրխան զավթում էր Շահամրի տունը և ձեռք մեկնում նաև Աղամրի կայքին, որ ժառանգություն էր մնացել Բանավշահին: Ապավինելով փաշաների դատաստանին՝ վերջինս տիրանում է հայրական սեփականությանը,

, ,

130: 92:

թեկուզ և կորցնում ամուսնու թողած տները: Սրա բացատրությունը պետք է որոնել գուցե Բանավշահի հոր «Քուրդ» մականվան մեջ, որ «Դավտարում» գործ է ածվում «թուրք», «իսլամ» կամ «թրքացած», «իսլամացած» իմաստով: Զաքարիայի գրչի տակ նույն օրինաչափությամբ հանդիպում ենք նաև «Քրդստան» տերմինը՝ կիրառված Թուրքաց Հայաստանի վերաբերմամբ: Հայտնի չէ, որ նվաճող կամ տիրապետող էթնիկական շերտերի անունով հաճախ կոչվում են նաև ընդհանուր որևէ հատկանշով այդ շերտի հետ կապված, նրան հպատակ կամ նրա նվաճած ժողովուրդները: Փաստ է քրդերի տիրապետող դիրքը Թուրքիայի արևելյան նահանգներում՝ Արևելյան Անատոլիայում, որ վերջին դարերի ընթացքում ստացել էր Քրդստան անունը: Հայտնի է նաև Ղարաջալար կոչված քրդերի և Դիարբեքիրի կողմից ելած Քենգեռլի քուրդ ցեղի տիրապետող դիրքը Նախիջևանի շրջանում31: Բնակչության մեծ մասն այստեղ Ադրբեջանի թուրքերն էին: Սակայն մուսուլմանական տիրապետող շերտի անունով մեծամասնություն կազմող թուրք այս մասսան ևս Ագուլեցու գրչի տակ ստանում էր քուրդ անունը: Իմամ Ջաֆարի օրենքով՝ իսլամացած քրիստոնյան տիրանում էր հոր ժառանգության: Անհավանական չէ, որ Աղամիրը ուրացել էր պապերի կրոնը, «քրդացել» («թուրքացել») և դրանով իրավունք նվաճել գրավելու հայրական գույքը: Զաքարիան լռում է այդ մասին, թեկուզ և խուլ ակնարկում էր թե Աղամիրն ստացել էր այդ մականունը, «վասն պատճառի»: Ըստ երևույթին բարեպաշտ օրագրողն անհնար է համարել արձանագրել որոշակի պապերի հիշատակը մռայլող դեպքը: Հետաքրքրական է, որ մայրական գծով իսկ Բանավշահը «անվանի, մեծ ազգի» զավակ էր. նրա մայր Խանումը, «որբ» մնալով, ՃՄ դարի 70-ական թվականներին շինել էր Զաքարիայի տոհմային մեծ սրահը: Իր հերթին որդիներից մեկին՝ «Սարկավագին», Բանավշահն ամուսնացրեց Ագուլիսի մելիք Աղավելի

Обозрение российских владений за Кавказом |, в статистическом, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях|, СПб., 1836, |часть| 1Մ, |с.| 316.

աղջկա հետ: Հետագայում Ագուլիսում մելիք ընտրվեց «Սարկավագի» որդիներից մեկը՝ Ալեքսանը. սրան և իր եղբորը՝ Նիկողայոսին, առևտրական գործերով քանիցս հանդիպում ենք հեռավոր «Ֆռանկստանում» – Լիվոռնոյում: Գրել-կարդալու արվեստը ձեռք է բերել Զաքարիան հորեղբոր որդուց՝ «Սարկավագի» միջակ որդուց՝ տեր Մելքումից: «Լաւ քահանայ էր. մեռաւ… – գրում է Զաքարիան: – Ես Զաքարէս այս ՏէրՄելքումիս մօտ կարդացի»32: Տերտերից ստացած մի կտոր ուսումը, ինչպես պերճախոս վկայում է Զաքարիայի «Դավտարը», մեծ բան չէր: Սաղմոսի և Ժամագրքի ընթերցումը չընտանեցրեց նրան ո՛չ գրոց լեզվին, ո՛չ գրոց իմաստությանը: Սակայն չէր էլ պահանջվում այդ. գրագիտությունը հարկավոր էր պատանի Զաքարիային միայն առևտրի գործնական պահանջները գոհացնելու «ալիշ-վերիշ գրելու» չափ: Տեր Մելքումի թողած պակասը լրացնելու էր կյանքի դպրոցը, առևտրի գործնական կուրսը: Հազիվ 16-17 տարեկան էր Զաքարիան, երբ ուղևորվեց օտարություն: «Դարցեալ,– գրում է նա,– կամիվն Աստուծոյ եկեալ հասաք մինչի ՌՂՋ (1647) յամն. կամեցաք կամիվն Աստուծոյ ուսանել վաճառականութիւն»33: Վաճառականական այս ուսման համար՝ ծնողներն ու եղբայր Շմավոնը մի բեռ «խամ ապրիշում» են հանձնում պատանի Զաքարիային և դնելով նրան «պարոն Նիկողոսի»՝ «Սարկավագի» որդու հետ՝ ճամբում Իզմիր: Իզմիրից Նիկողոսը մեկնում է Լիվոռնո: Զաքարիան մնում է Իզմիրում, որտեղ ինչպես գրում է նա, «Ագուլաց շատ բազրկան կեր». համերկրացի բազրկանների միջոցով Զաքարիան ծախում է մի բեռ ապրիշումը՝ ստանալով դիմացը 870 մառչիլ34, որից, թողնելով իր մոտ 70 մառչիլ, մնացածը ուղարկում է տուն: Այս 70 մառչիլը հայրական դրամագլխից Զաքարիայի բաժին շահույթի մի մասն էր:

93: 5:

, , 1699,

: ,

«Դարցեալ,– գրում է նա,– ես Զաքարեայ 70 մառչիլ փող վեր կալայ, գնացի Բուրսա, 3 ամիս կացայ, գնացի Ըստամբօլ, ինձ համար ալիշվերիշ արարի»: Վերցնելով իր հետ Զաքարիայի ուղարկած 800 մառչիլը՝ եղբայր Շմավոնը մեկնում է Սպահան՝ «ապրանք առու, ծախե»: Շմավոնի այս խրիդը կատարվել էր մասամբ եղբորը հասնելիք շահույթի հաշվին: Տակավին Ստամբուլում էր Զաքարիան, երբ ստացավ իրեն հասնելիք փոխարժեքը՝ «6 ֆիթելի, մի քանի դանակ, դ|ա|վթ|ար|, ղալամ, նախշուն մին քանի զատ»: Այս մանրուքի վաճառքը բերեց Զաքարիային ևս 80 մառչիլ. «Ծախեցի,– գրում է նա,– 80 մառչիլ հանեց, որ էլաւ իմ հօր փողէն ինձ հասաւ մին 150 մառչիլ: Այս էլաւ ինձ Զաքարի հայրենի փողէն մայայ»35: Մոտ երկու տարի տևեց Զաքարիայի առաջին պանդխտությունը: 1649 թվի հունիսին նա վերադարձավ Ագուլիս: «Թէ նաղտ, թէ վէջ, 32 թուման փող բերի,– գրում է նա,– 4 թուման իմ հայր Աղամիրն վեր առեց, խարջի արաւ, զերայ Շմաւոն տան չէր: Մնաց ինձ Զաքարիս մայայ 28 թուման»: Հաջորդ տարում 12 թուման մայա ստանալով ագուլեցի Յերանենց Աստվածապովից՝ Զաքարիան ուղեկցեց նրա ընկերոջը՝ ագուլեցի Մարգարի որդի Արզանուն, Սպահան. վերջինս, ունենալով իր ձեռքում 300 թուման դրամագլուխ՝ անգրագետ էր. Զաքարիան միանում է նրան՝ նրա «ալիշ-վերիշը գրելու» համար: «Ես Զաքարէս Արզանուն յետ գնացի Ըսպահան, խրիդ արարիք Ըստամբօլ, ծախեցինք, եկինք Երևան, յետ դառանք գնացինք Թլվիս փողն զառաւխանումն կտրեցինք, եկի Աքուլիս»՝ բերելով այս անգամ 53 թումանի հասնող «շախ ու մայայ»36: Հաջորդ տարիների նշումները չեն արձանագրում երիտասարդ խոջայի ստացած «շախ ու մայայի» աճման ընթացքը: Զաքարիան գրի է առնում միայն իր ուղևորությունների օրացույցն ու մարշրուտը: Տեղեկանում ենք, որ 1647 թվից մինչև 1664 թվականը «բեռնով» ու «խրիդով» քանիցս ճամբորդել է նա Ագուլիս-Թավրիզ-Սպահան կամ Ագուլիս-Երևան-Էրզրում-Թոխաթ գծով: 1647 թվի ուղևորությունից

, ,

160:

հետո երեք անգամ՝ 1654, 1658 և 1661-|166|3 թվերին, հանդիպում ենք նրան Իզմիրում: 1658 թվին Իզմիրից անցնում է Վենետիկ, Լիվոռնո և Ամստերդամ և վերադառնում Լա Մանշ և Ջիբրալթար նեղուցներով: 1664-1670 թվականների ընթացքում Զաքարիան կատարել է միայն աննշան մի քանի ճանապարհորդություններ՝ մեծ մասամբ կապված ուխտագնացությունների հետ: Այդ ժամանակամիջոցում քանի անգամ եղել է եղբոր մոտ, Երևանում, և միայն մի անգամ՝ 1669 թվին, ուղևորվել Թավրիզ նույն եղբոր հանձնարարությամբ: Կյանքի այս շրջանին են վերաբերում նաև «Դավտարի» մանրապատում էջերը: Նստակյաց վիճակն ավելի էր տրամադրում հեղինակին արձանագրելու տեսածն ու լսածը, քան քարվանային աստանդական կենցաղը: Ինչո՞վ բացատրել առևտրական ուղևորությունների դադարը: Ագուլեցու առնական տարիներին «Դավտարում» չենք գտնում այս հարցի ուղղակի պատասխանը: Երևում են միայն, որ տասնչորս տարվա թափառումներից հետո Զաքարիան ավելի հարմար կամ ձեռնտու էր համարում շահեցնել իր դրամագլուխն ուրիշների ձեռքով: 1663 թվին նա նշում է. «Հոքտեմբերի 25ումն… Մասէյինց Կիրակոսին մայեն յետ տվի, իմ գիրն առի: Նոյմբերի 30ումն Ագուլիս ես Զաքարիայ իմ մայեն տվի մեր փեսա Քեչիբէի տղայ Աստուածապովն մայայ, գնաց Թարվեզ»37: 1667 թվին կարդում ենք. «Դարցեալ, այս տարուս Իզմիր բինադար ոմն ջուղեցի, անունն Գրիգոր, ավել անունն Դաւաջի, որ մեռաւ, դժոխոց բաժին էլաւ, մնաց այս սատակածիս վերայ բազրկանի ապրանք 300 հազար մառչիլ: Ոմն փող ին շախով տվել, ոմն ապրիշում կամ այլ ապրանք: Ամէն երկրի մարդի կէր: Ագուլաց ջումիաթին կէր 52000 մառչիլ: Ես

62:

Զաքարիայ ու իմ եխպայր Սիմոնին կէր 15 հազար մառչիլ, զերայ ընգէրք կէր Իզմիրումն, որ այս փողս տվին»38: Հրաժարվելով առևտրական ուղևորություններից՝ Զաքարիան անցել էր դրամագլխի վաշխառվական շահեցման՝ հաճախ այդ գործում ևս ընկերակցելով Շմավոն եղբորը: «Դավտարից» ակներև է, որ եղբայրների ընկերական դրամագլուխը գնալով աճել էր. 1647 թվին նրանք ընդհանուր գործ էին սկսել մի հակ խամ ապրիշումով, որի դիմաց ստացել էին ընդամենը 870 մառչիլ «շախ ու մայայ»: Մինչդեռ քսան տարի անց՝ 1667 թվին, միայն հենց Իզմիրում սնանկացած Դավաջի Գրիգորի շնորհիվ, կորցնում էին 15 հազար մառչիլ, և չի կարելի ասել թե խոշոր այդ կորուստը կործանեց անմիջապես ագուլեցի եղբայրներին: Նրանց եկամուտը չէր սահմանափակվում Դավաջի Գրիգորի ձեռնարկություններից ստացած շահույթով: Այդ պարզ է մանավանդ ֆինանսական բարդ այն օպերացիաներից, որ Զաքարիա Ագուլեցու մշտական երաշխավորությամբ կատարում էր նրա եղբայրն ու մենտորը, ՃՄԼԼ դարի Երևանի խոշորագույն հայ «զառաբին» (սառաֆ, դրամահատ) Շմավոն Ագուլեցին: Մենք հանդիպեցինք Շմավոնին Սպահանում և Թավրիզում 40ական թվականների վերջերին եղբոր ուղարկած 800 մառչիլի գործարկման կապակցությամբ: Սակայն վաճառականական տուրևառի միջոցով չէ միայն, որ դրամագլուխ էր կուտակում Զաքարիա Ագուլեցու եղբայրը: Շմավոն Ագուլեցին խոշոր առևտրական չէր միայն, այլև խոշոր սեղանավոր39: Զաքարիան հիշատակում է նրա կլիենտներից երկուսին: Դրանցից մեկը Երևանի Մահմադ ղուլի խանի եղբայր յուզբաշի Ալլահվերդի բեկն էր, որին շահ Աբաս ԼԼ-ը ռաղամ էր տվել, թե «գնայ Երևան, Քէ-Խօստրով խանի ղալուղն ժողովէ, բէր, շահի ապրանք է»: Մյուսը Դալու Ալիղուլի անունով մեկը, մի այլ պաշտոնյա է, որ ծախսերի տակ ընկնելով Սպահանում, պիտի գար խան նստեր Թավրիզում40: Շմավոնի դրամական կա-

, , ,

72: 49: 160:

պերն այս մարդկանց հետ ցույց են տալիս, որ խոշոր գումարներ էր խաղացնում վարկատվության բնագավառում: Վտանգավոր մի ճանապարհ էր այս, որ, հաջողության դեպքում, պատվի ու հարստության միջոց էր դառնում դրամատիրոջ համար: Բայց և տխուր վախճան |էր| ունենում, եթե վերջինս գործ էր ունեցել քմահաճ իշխանավորների հետ, որոնք, ապավինելով բռնի ուժին, հրաժարվում էին իրենց պարտքերից: Այսպես վարվեց հենց Շմավոնի հզոր կլիենտը՝ Թավրիզի խանը: «Այս պատճառէս,– գանգատվում է Զաքարիան,– առաջի յիշած Աստուածապովն ել ինձ Զաքարիս մայայ չէ տալ, թէ՝ տանի, ախպօրն նման կու տայ խանի, բէկի, կու կորէ»41: Տասը տարվա ընթացքում, մինչև 1657 թ. իր պարտքի վճարումը ձգձգեց նաև Ալլահվերդի բեկը42: Բայց և նույն այս մարդու շնորհիվ է, որ 50ական թվականների սկզբներին Շմավոնը փոխադրվեց Երևան, որտեղ արդյունավոր ինչ-որ «ղալուղ» ստանձնեց նրա մոտ: Այստեղից էլ հենց սկսվեց ագուլեցի սառաֆի արագ վերելքը: 1658 թվին Երևանի Նաջաֆղուլի խանը նշանակում է Շմավոնին զառաֆխանի (փողերանոցի) պետ՝ զառաֆբաշի: 1663 թվին խանը փոխադրվում է Շամախի: Շմավոնը հետևում է նրան՝ զառաֆխանի և այլ տեսակի հաշիվներ փակելու համար43: Մի տարի ժամանակով զառաֆխանան անցնում է անապատցի խոջա Սարգսի ու ձորագեղցի խոջա Սարգսի ձեռքը: Հաջորդ տարում նշանակվում է նորից ագուլեցի Շմավոնը, որ մնում է գործի գլուխ մինչև 1667 թիվը, երբ շահի հրամանով Աղավել անունով մեկը ստանձնում է զառաֆխանայի ղեկավարությունը: Կես տարի անց զառաֆխանան անցնում է դարձյալ Շմավոնին, որ վարում է այդ գործը ցմահ մինչև 1670 թվականը: Զառաֆխանայից զատ Շմավորի ձեռքումն էր գտնվում նաև Երևանի ռահտարի (կամրջապետի) պաշտոնը: Ժամանակի լավատեղյակ հեղինակներից մեկը՝ կաթոլիկ քարոզիչ Ռ. դյու Մանը, բնո-

, , ,

161: 49: 63:

րոշել է ռահտարների դերը. «Ռահտարները,– գրում է նա,– բռնում են սովորաբար անխուսափելի անցքեր, լեռնակիրճեր, որոնց միջով անհրաժեշտաբար անցնում են ուղևորները: Նրանք նշանակվում են ճանապարհների վրա հսկելու համար: Իբրև վարձատրություն նրանք վերցնում են փոքր մի գումար՝ յուրաքանչյուր բեռան և յուրաքանչյուր գրաստի դիմաց: Սակայն մեծ չէ այդ գումարը և գանձվում է առանց բռնության»44: Լրացուցիչ տեղեկություն է տալիս մաքսապետի դեր կատարող այս պաշտոնյաների մասին նաև Շմավոնին ժամանակակից հայ պատմագիրը՝ Առաքել Դավրիժեցին. «Եւ այժմու ժամանակիս,– գրում է նա,– եթէ պատահի ումեք քրիստոնէի գործ ինչ կարևոր ճանապարհորդութեան կամ այլ ինչ իրաց’ պարտի գնալ առ քաղաքապետն և խնդրել թուղթ հրամանի և նշանի առ ռահդարն, զի մի արգելցեն, և մի դարձուսցեն զնա, զի թէ ոչ լինի թուղթ, ոչ թողուն գնալ, և քաղաքապետն նախ առնու ի գնացողէն փոխանակ անձին նորա զայլ ոք յերաշխի, և ապա տայ նմա թուղթ, և ապա ճանապարհորդն գնայ զճանապարհս իւր»45: Առևտրի և հաղորդակցության հետ կապված այս գործը եկամտի նշանավոր աղբյուր էր խաների համար: Զառաֆբաշության և ռահտարության գործի միավորումը միևնույն մարդու ձեռքում, ինչպես երևում է, ձեռնտու էր ոչ միայն Շմավոնին այլև նրա պետերին: Զաքարիան այդ նկատումով գրում էր եղբոր մասին. «Դարցեալ, քանզի այս խաներիս ղուլուղումն այս էր գործն. համ զառաֆխանէն, համ ըռահտարխանեն սորայ ձեռացն էր. շատ շատ շահավէտ էր վաճառականի որ առուտրի: Այս պատճառէս խաներն սայ ձեռաց տալ չին»46: Մեծարելով եղբորը՝ 1670 թվին Զաքարիան գրում էր. «Զերայ այս 18 տարի այ, որ Երևանի խաների ղալուղումն է. համ զառաբի այ, համ խանի գարաք ժարաղ (պիտանի սեղանավոր – ԱՀ-) է… առաջ՝ Նաջաֆղուլի խանին, որ սորայանէ շատ շախ արար,

Maոs R. մա, Eտէaէ մօ 1a Քօոտօ օո 1660, Քaոiտ, 1890, ք. 246. | ) , , 1896, 456 .: , 81:

յետով՝ Աբասղուլի խանին, յետով Սէֆիղուլի խանին: Շատ փող, ըռզակ կիտեց, որ համբաւն Հնդստան ու Ֆռանգստան հասաւ»47: 1681 թվին Զաքարիան գրում էր դարձեալ. «Այս Շմաւոնս շատ պարտքի ներքև մտաւ, որ Երևան Նաջաֆղուլի խանին, Աբասղուլի խանին, Սէֆիղուլի խանին գարաք ժարաղ կնի, համ ըռահտարութիւն կանի, համ զառաբի կնի, շատ հսաբի ներքև կու լինի, որ համբաւն ամենայն երկիր կու սփռի»48: Ագուլեցու օրագիրը հնարավորություն չի տալիս վերականգնել Շմավոնի ձեռքում գտնված դրամագլխի կուտակման, նրա ակտիվ ու պասիվ բալանսի զարգացման պատկերը: Չկան տվյալներ ֆինանսական այն օպերացիաների մասին, որոնք սփռում էին ամենուրեք նրա համբավը: «Դավտարը» նշում է ավելի նրա կրած ձախորդությունները: Հիշեցինք արդեն խոշոր այն վնասը, որ ունեցան Շմավոն և Զաքարիա եղբայրները Իզմիրում 1667 թվին Դավաջի Գրիգորի սնանկացման շնորհիվ: Նույն տարում և նույն Իզմիրում սնանկացան թիֆլիսեցի Շահվերդի և Գասպար բինադարները՝ սրանց 700 հազար մառչիլի հասնող պարտքերի դիմաց՝ ագուլեցիների պարտքը հասնում էր 50 հազարի, որից մի հազարը Շմավոնինն էր «զերայ ընգէր ունէր Իզմիր»49: Դարձյալ նույն տարում և նույն Իզմիրում սնանկացավ դաշտեցի դալալ Կոստանդը, որի 30 հազար մառչիլ պարտքից 500 մարչիլը Շմավոնի ընկերոջն էր50: Հաջորդ տարում Արաքսն անցնելիս վնասվեց Թավրիզ գնացող մի քարավան: Վնասը հասնում էր 500 թումանի, որից 300 թումանը ագուլեցիներինն էր: «173 թուման ես Զաքարիայ, իմ եխպայր Սիմոնին գնաց»51: Վերջապես 2-3 հարյուր թումանի պահանջ ուներ Շմավոնը Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսից, որ չէր կատարում իր վճարումները52:

, , ,

95: 161: 72:

, ,

75: 110:

«Դավտարը» թվարկում է նաև Շմավոնի վրա ծանրացած պարտքերը: Այսպես՝ Երևանի ռահտարության հետ կապված «կարմունջի բաղուն» (այսինքն՝ կամուրջի պարտքի – Ա- Հ--) դիմաց պահանջում էին նրանից 100 թուման53: Ավելի խոշոր էր այն պահանջը, որ անում էին Աբասղուլի խանի ժառանգները: Պահանջը հասնում էր 4180 թումանի: Սրա մի մասը Շմավոնը վճարել էր, սակայն մնացել էր դեռ 1275 թուման պարտք և բացի սրանից՝ 205 թուման զառաֆխանի հաշվին54: Հետաքրքրական է, որ Աբասղուլու ժառանգների արած պահանջի մեծ մասը կապ չուներ զառաֆխանի կամ ռահտարխանի հետ: Շմավոնը կապված էր խանի հետ առտրական կամ վարկային օպերացիաներով: Զաքարիա Ագուլեցին պատմում է նաև եղբոր վախճանը: 1670 թվին հունիսին շահ Սուլեյմանի հրամանով Շմավոնը մեկնում է Սպահան՝ զառաֆխանի հետ կապված ինչ-ինչ խնդիրներ պարզելու համար: Տարեվերջին նա մեռնում է Սպահանում: «5 ամիս կենդանի մնաց,– գրում է Զաքարիան,– ապայ դէքտեմբերի 7ումն առ Աստուած փոխեցաւ, եդաւ Ըսպահան Ջուղայու հանգիստներումն պատվով, նշանաւոր տէղի: Վերայ մեծ մատուռ շինեցին: Մահն աջալով, բիաջալն Աստուծոյ է գիտելի: Ամայ շատ դրամ գնաց, զերայ ոմն հախ, ոմն նուհախ, ոմն սիթամի, ոմն զալումի, որ մինչի մին տարին 2000 թուման սորայ գնաց»55: Երեք տարի անց՝ 1674 թվին, անդրադառնալով եղբոր վախճանին, Զաքարիան հաղորդում է առանց վերապահության, թե «այս Շմաւոնս Ըսպհան աջալով մեռաւ»56: Մահից առաջ Շմավոնը կտակում է առևտրական իր գործերը Զաքարիային: Վերջինիս ասելով՝ մահից առաջ «սադրի գրով, հայի գրով» նա կարգադրել էր, թե՝ «իմ վէքիլ իմ ախպէր Զաքարէն իմ առուտուրն անէ, իմ ինչ որ բհամ գայ, իմ վէքիլ Զաքարէն 3 յիսայ

, , , ,

57: 99: 95: 124:

անէ. մին յիսէն ինքն վեր ունի, մին յիսէն այլվի ինքն վեր ունի, տայ իմ հոգոյս, մին յիսէն տայ իմ 3 տղէն, մին աղչիկ ու իմ կնիկն, մինչի իմ որդիքն բալուղ ընի, հսաբ տայ իմ տղերքն»57: Շմավոնի կտակը մեծապես անդրադարձավ Զաքարիա Ագուլեցու կացությանը: Զաքարիան ժառանգեց միայն եղբոր խճճված հաշվեմատյանն ու առևտրական խարխլված գործերը, առանց զառաֆբաշության և ռահտարության հետ կապված նրա այն եկամուտների, որոնք բարեկեցության ապահով աղբյուր էին նրա համար. «Զերայ փողն քանց ինքն առաջ մեռաւ,– գրում է Զաքարիան: – Տալիքն դիվանի էր տալու, առնելիքն՝ հայի, թուրքի, ամէն՝ սնղուն տէղ»58: Հասցնելով Զաքարիային Շմավոնի մահվան բոթը՝ համերկրացիները հաղորդում էին միաժամանակ, թե հանգուցյալը թողել է «շատ պարտք ու շատ հսաբ»: Զուր չէ, որ մեկնելով Սպահան սրտամորմոք Զաքարիան թաքցնում էր ագուլեցիներից իր ստացած «սև գիրը»59: Պարտատերերը քաշքշում էին Զաքարիային, բանտ նստեցնում, պատճառում նրան բազմաթիվ նեղություններ: «Ես Զաքարէս,– գրում է նա,– շատ չարչարանք քաշեցի թէ Ըսպահան, թէ Երևան, քան քանի անգամ զիս բռնեցին, զնդան գձեցին, բուխավեցին վասն այս վաթանի մոլորած ախպօր Շմաւոնիս համար: Էթէ ամէն բան, ամէն ջաֆայ գրել ի, 10 դավտար լինէր»60: Մի ուրիշ տեղ նա գրում է. «Ես Զաքարէս շատ փորցանք, շատ դարդ, շատ չարչարանք քաշեցի, Աստուծով պրծայ, օգոստոսի 9ումն եկի Աքուլիս, գնացի Երևան: Հալայ մինչի 3 տարի այս ախպօր Շմաւունիս համար շատ շատ չարչարանք քաշեցի. միայն իմ բօղազիս, շորիս տէր ի: Այս եղև վասն մեղաց իմոց: Բալքի Աստուած տայ, որդիքն դօվլաթաւոր լինին, մեզ մին բերան ողորմի տան, որ ես հսքայավանի ձեռք չի տվի»61:

, , , , ,

162: 163: 98: 102: 162:

Այսքան անախորժություններից հետո 1673 թվին Զաքարիան ստիպված է լքել «Վաթանի մոլոաժ ախպօր» գործերը և բաժանվել նրա ժառանգներից: Բաժանման օբյեկտը Ագուլիսի հայրական տունն էր իր կահ-կարասիքով, որ մանրամասն նկարագրված է և գնահատված «Դավտարում»62: Վերջում մի անգամ ևս Զաքարիան տալիս է իր քաշած տանջանքների ամփոփումը. «Դարցեալ, ես Զաքարէս որ գնացի Ըսպհան, Սիամոն 3 ամիս էր, որ մեռած էր: Ամէն զատն Ջուղու դարուղէն, քալանթարն գրած ին, մհրած: Ամայ նաղտ փող չկէր, 3, 4 հարիւր թուման պարտք ունէր, Աբասղուլի խանին, թէ դիվանի տալու էր: Ամայ առնելացու շատ ունէր թէ Ըսպհան, թէ Երևան, թէ Աքուլիս…»|63|: Չնայած ստանալիք գումարներին՝ մեռածի պարտքերը – որ, գուցե, գրչի վրիպումով, չափազանց նվազեցված է «Դավտարում» – նեղն են լծում Շմավոնի վեքիլին: «Բալքի 200 թուման ավել փողի շախ տվի,– գրում է Զաքարիան: – Այսպէս կիսամահ մնացի, ոչ հսաբս կտրում էն, ոչ կարում եմ պարտականի ձեռաց ազատիլ, մինչևի թվին ՌՃԻԲ (1673 – Ա- Հ-) մեր ախպօր Շմաւոնի որդոցն յետ բաժանեցաք, թէ բալքի ազատվինք, այլվի չազատվեցին: Այսպէս չարչարանքում մնացի մինչի թիվն ՌՃԼ (1681 – Ա- Հ-)»64: Ագուլեցու «Դավտարը» վերջ է առնում փաստապես հենց նույն այս տարում: 1681 թվականից հետո Զաքարիան ապրեց ևս մի տասնամյակ: Սակայն ավելացրեց մինչ այդ գրածին հազիվ ընտանեկան բնույթ կրող մի քանի հիշատակություն միայն: Ցամաքել էր, ըստ երևույթին, ագուլեցի խոջայի բարեկեցության աղբյուրը, և դրա հետ մեկտեղ չքացել նաև նրա գրիչը հուզող հասարակական լայն հարցասիրությունը:

[63

, , ,

.: 162-163]: 163:

ԻՐԱՆԱՀԱՅ ԽՈՋԱՆԵՐԻ ՕՋԱԽԸ

Ագուլիսը և նրա մերձավոր վայրերը: Կուլտուրական ռազիսներ Արաքսի հովտում: Շինարարական հուշարձաններ: Տպագրական ձեռնարկություններ: Շմավոն Ագուլեցուն ուղղված մի գրություն: Մենք ծանրացանք հատկապես ագուլեցի եղբայրների վրա: Ոչ միայն այն պատճառով, որ նրանց օրերն ու գործերն են կազմում «Դավտարի» առանցքը, այլև այն, որ նրանց կյանքի ու գործունեության մեջ անդրադառնում է նրանց ժամանակի կարգն ու սարգը՝ պատկերելով մեր առաջ Սեֆյան Իրանի առօրյան և, առաջին հերթին, նրա բնորոշ երևույթներից մեկի՝ առևտրավաշխառվական դերը: «Դավտարը» փոխադրում է մեզ հեղինակի ծննդավայրը, Սեֆյան Իրանի այն անկյունը, որ աչքի առաջ ուներ Զաքարիան, երբ ողբում էր «վաթանի մոլորած ախպօր» մահը: Ագուլիսը կարևոր տեղ էր գրավում Արաքսի հովտի այն գյուղերի և ավանների շարքում, որոնք նշանակալի դեր կատարեցին ՃՄԼԼ դարի ընթացքում ոչ միայն առևտրավաշխառվական կապիտալի ծավալման, այլև Իրանի հասարակական և կուլտուրական ասպարեզներում հայ առևտրավաշխառվական բուրժուազիայի ի հայտ բերած նախաձեռնությունների մեջ: Ագուլեցու «վաթանը» հեռու չէր հայ քաղաքական շարժումների խմորման հայաբնակ այն վայրերից՝ Ղափանի և Ղարաբաղի լեռնաշղթայից, որոնք նշանակալի դեր խաղացին ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում՝ Իրանի վերապրած քաղաքական ցնցումների ժամանակ, երբ ինքն Ագուլիսը ասպարեզ եկավ իրանա-թուրքական յուրահատուկ դիրքավորումով: Ագուլիսի մերձավոր հարևանությամբ էին գտնվում բուրժուազիայի մյուս հանգրվանները՝ Դաշտը, Ցղնան, Վանանդը, Մեղրին, Օրդուբադը, Նախիջևանը, Ջահուկը, Շոռոթը, Գաղը, Աստապատը և Ղազանչին: Նախիջևանի խանության ապառաժոտ և ավազոտ այս երկրում խլրտում էր հայ-թուրքական մի գյուղաշխարհ, որին բնությունը

զլացել էր կենսաբեր իր բարիքներից մինը՝ ջուրը: Նեղ ձորակներով անցնում էին գետակներ, որոնք հորդանում էին գարնանը և ցամաքում ամռանը: Բնության հետ մենամարտող աշխատանքն է միայն, որ չանգռոտելով լեռների կուրծքը, քանքանների օգնությամբ հանած ջրերով սնունդ էր մատակարարում խաղողի և թթենու այգիներին: Ավազով և կրակավով ծածկված այս երկրում արհեստական ոռոգումը ստեղծում էր մրգաբուծության, գինեգործության և շերամապահության պետքերին համակերպված այգեգործության մանր ռազիսներ: Զաքարիայի «Դավտարից» տեղեկանում ենք, որ Շոռոթից և Ագուլիսից Թավրիզ էին տանում մալաչի, տանձի, խնձորի, սումաղի, ծիրանի տունկեր: Մեղրուց տանում էին հունի և այլ ուրիշ տունկեր65: ՃԼՃ դարի սկզբներին իսկ նշանակալի տեղ էին բռնում այստեղ բամբակի և չալթուկի, վուշի և քունջութի ցանքսերը66: Արհեստական այս ռազիսները կարող էին, հարկավ, աճել ու ծաղկել միայն ապրանքային տնտեսության պայմաններում: Իրենց գինիներն ու մրգերը Օրդուբադի շրջանի գյուղերը վաճառում էին կամ փոխանակում Ղարաբաղում արտադրվող հացահատիկների հետ67: Թանկության և առատության տարիների համար «Դավտարը» նշում է ալյուրի, բրնձի, մսի, գարու գները Ագուլիսում և Երևանում: «Դավտարի» տվյալներից կարելի է եզրակացնել նաև, որ Ագուլիսը հաց էր ստանում ոչ միայն Նախիջևանի խանության մահալներից, այլև Չորսու և Թավրիզի խանությունների կողմից68: Սակայն Արաքսի հովիտը սնվում էր ոչ միայն ապրանքայնացված գյուղատնտեսությամբ, այլև արհեստագործական-արդյունաբերական ձեռնարկներով ու Իրանի համար մեծ նշանակություն ստացած տրանզիտային առևտրով: Այսպես, օրինակ, Շոռոթը, որի բնակչությունը ՃՄԼԼ դարում կազմում էր շուրջ 1500 տուն, հաշվում էր մի քանի տասնյակ մեծա-

, 90: Обозрение российских владений за Кавказом, |с.| 337. : , 114 ., 154 .:

տուն վաճառականներ: Նրա մեծությունն ու ճոխությունը վկայում են նույն ժամանակներից մնացած վայելչաշեն բնակարանները, ամայացած վաճառանոցը, քարաշեն կամուրջները, աղբյուրներն ու ջրամբարները, այլև նրա եկեղեցիների և տապանաքարերի վրա քանդակված արձանագրությունները69: Բարեկեցիկ վիճակ ուներ Շոռոթին հարևան Գաղը, որին վերաբերող պատմական հիշատակարանները ևս վկայում են բնակիչների առևտրական ընդարձակ գործունեության մասին70: ՃԼՃ դարի սկզբին Գաղում մնացել էին մի քանի հարյուր երկհարկանի տան ավերակներ: Սակայն ներկա դեպքում չէին սխալվում ռուս չինովնիկները, երբ ենթադրում էին, որ վարելահողերից զուրկ այս գյուղի բնակիչները պետք է որ զբաղված լինեին արհեստներով ու առևտրով: Այս ենթադրությունը հաստատվում է նրանով, որ Գաղի մոտով էին անցնում |ինչ| որ մի ժամանակ այն քարավանները, որ դիմում էին Թավրիզից Ղարաբաղ և Արևելյան Անդրկովկասի մյուս շրջանները71: Զուր չէ, որ տնտեսական նման կենցաղով ապրող ավելի խոշոր վայրերը նշվում էին քաղաք կամ գյուղաքաղաք անունով: Ըստ էության, այդ վայրերը քաղաքներ կամ քաղաքատիպ վայրեր էին, իսկապես: ՃՄԼԼԼ դարի կեսերին Հովսեփ Էմինը, այցելելով Ղափանի սահմանագծի վրա գտնված Մեղրին, նկարագրում է այն իբրև 300 տուն հաշվող առևտրական մի քաղաք, որ արտադրում է «ահագին քանակությամբ մետաքս, բամբակ և ընտիր թունդ գինի»: Առևտրական այդ վայրում ճանապարհորդը չգտավ, իհարկե, հյուրասեր այն ընդունելությունը, որին ընտելացել էր լեռնային Ղափանում: Տղամարդիկ, ասում է նա, քաջ են, բայց ոչ արյունածարավ: Կանայք շրջում են երեսբաց, ունին ազատ կեցվածք, չեն խուսափում օտարականի տեսքից, բանեցնում են մետաքս ու բամբակ և գիտեն կոնծել

| .: , 359: Обозрение российских владений за Кавказом, |с.| 335.

1893),

գինի: Նադիրի մահից հետո արծարծված տնտեսական և քաղաքական տագնապի մի շրջան էր այդ: Մեղրին գտնվում էր այդ պահին հայերի ձեռքում: Էմինի ասելով՝ մի տեսակ հանրապետություն էր դա, որ պաշտպանում էր արիաբար իր ազատությունը և շատ անգամ զինված դիմադրություն ցույց տալիս հարձակում գործող զորախմբին, թեև, ի վերջո, ստիպված եղավ հպատակություն հայտնել Շուշվա բերդում նստող Իբրահիմ խանին72: Առևտրական կարևոր նշանակություն ստացավ մանավանդ Նախիջևանը, որի բնակչության խոշոր մասը կազմում էին հայերը: Շահ Աբասի արշավանքից առաջ Նախիջևան այցելած անգլիացի ուղեգիր Նիուբերին բնորոշում է այդ վայրը որպես «մի լավ քաղաք…, որ մեծ քանակությամբ կենսամթերք ունի, և մասնավորապես խաղող |(ճոջՕսւ)| և նույնպես ունի մետաքս»73: Արշավանքից հետո Նախիջևանը դարձել էր ավերակների կույտ: ՃՄԼԼ դարի կեսին ավերակների միջից խոյանում է վերակենդանացող քաղաքը, և Նախիջևանի խանը հոգ էր տանում վերականգնել նրա վաղեմի դիրքը74: «Քաղաքի կենտրոնը,– դիտում էր նույն դարի յոթանասունական թվերին Շարդենը,– ներկայիս վերաշինված է և բնակեցված: Նա ունի խոշոր վաճառանոցներ – երկարաձիգ ստորանցքեր կամ կամարածածք փողոցներ, մի և մյուս կողմից խանութների խիտ շարքերով, որտեղ ծախվում են ամեն տեսակի ապրանքներ ու կենսամթերքներ: Քաղաքում կա հինգ քարվանսարա, բաղնիսներ, շուկաներ, մեծ ղայֆեխանաներ ու ղայլանխանաներ և մոտ 2000 տուն»75:

Նախիջևանի խանության որոշ կետերում զարկ էր ստանում բնական հարստությունների շահագործումը կամ այդ հարստությունների մշակման հետ կապված արհեստագործությունը: Բնական իր հարստությունների շահագործումով հայտնի էր Աստապատը, որին ՃՄԼԼ դարի կեսերին հիշատակում է Տավերնիեն իբրև փոքր ու գեղեցիկ մի քաղաք, որ ունի չորս քարվանսարա, և որտեղ յուրաքանչյուր տուն իր աղբյուրն ունի. այգիների արհեստական ոռոգման միջոցով բնակիչները պատրաստում են լավորակ գինի: Տավերնիեի ասելով՝ Աստապատը աշխարհի միակ այն վայրն է, որ արտահանում է Թօոaտ կոչված արմտիքը, որ մեծապես կիրառվում է Պարսկաստանում և, մանավանդ, Հնդկաստանում՝ կտավները կարմիր ներկելու համար: «Զարմանալու բան է տեսնել,– գրում է նա,– թե ինչպես RՕոճտ-ով ծանրաբեռնված քարավանները ուղևորվում են Հորմուզ՝ Հնդկաստան վերադարձող նավերը բարձելու համար»76: Թվում է, թե այստեղ հիշատակված Թօոaտ-ը աղճատված Kօոոօտ’-ն է, ղըմըզ կամ кошинель կոչված որդանկարմիրը, որով հետաքրքվում էին նաև ցարական ագենտներն Արարատյան դաշտը նվաճելուց հետո: Հայտնի էր նաև Ղափանի հանքերի հետ կապված Ղազանչու (Շահկերտի) պղնձագործությունը: Գյուղը հաշվում էր 1500 տուն բնակչություն. նրա վաղեմի մեծության մասին վկայում են նրա ավերված բնակարանները, աղորիքն ու ջրանցքները77: Արհեստագործությունը զարգանում էր հետզհետե նաև Նախիջևանում: 1700 թվին այս վայրերն այցելած գերմանացի մի ուղեգիր հաղորդում է, թե «հայերը, որոնք կազմում են Նախիջևանի բնակչության խոշոր մասը, զբաղված են մեծապես շերամապահությամբ և մետաքսագործության արհեստով: Այստեղ գործված մետաքսներն ամենուրեք վաճառվում են մեծ քանակությամբ»78: Նույն կարգի վկայություն գտնում ենք նաև Օրդուբադի վերաբերմամբ Իսրայել Օրիի զեկուցագրերից մեկում: «Այս քաղաքում,– գրում է նա,– ապ-

Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., | 52 .: ,| . .,| 362: Տcիi11iոջ6ո Էո. Շasք., Քօոտiaոiտօհօ սոմ Օտէ-1ոմiaոiտօհօ Թօiտ, ՎüոոԵօոջ, 1707, Տ. 140.

րում են միայն պարսիկները և բոլորն էլ առևտրականներ են և արդյունաբերողներ, բոլորն էլ խիստ հարուստ, այնպես որ ողջ աշխարհում չկան ավելի հարուստներ: Ծառայողներ չկան նրանց մեջ: Իսկ արհեստավորները շինում են զենքեր, թրեր և ատրճանակներ և այլն, այլև գործում ամեն տեսակի պարչաներ, այնպես որ կարելի է հագցնել 100 հազարի հասնող մի բանակ»79: Հարկավ, զեկուցագրողի սանձարձակ չափազանցությունները չէ, որ հետաքրքրում են, այլ քաղաքի տնտեսական կյանքի ընդհանուր բնույթը, որ թվում է, թե ճիշտ է նկարագրած: Առևտրական քարավանները տնտեսական-կուլտուրական շփում ստեղծեցին շահ Աբասի գործած ավերածություններից հետո վերակենդանացած այս վայրերի և Իրանի ու Թուրքիայի առևտրական կենտրոնների հետ: Նոր Ջուղայի մեծափարթամ վաճառականների հետ միասին Ստամբուլի հետ կապված էին նաև «գողթանցի» առևտրականները80: Ղափանի և Գողթանի վաճառականները տարածում էին իրենց շոշափուկները հաճախ ավելի հեռու: ՃՄԼԼ դարի կեսերից Վենետիկում և Տոսկանայում մնացել են Ագուլիսի և Դաշտի, Շոռոթի և Գաղի, Դաստակի և Ջահուկի, Մեղրու և Մանլևի առևտրականներին վերաբերող արխիվային նյութեր և վիմական արձանագրություններ81: Վարը կծանոթանանք այն տվյալներին, որոնք ցույց են տալիս իրանահայ ճարպիկ այս խոջաների կապը Լիվոռնոյի և Ամստերդամի պես քաղաքների հետ: Առևտրով զբաղվող այս գյուղերի և քաղաքների մեջ նշանավոր տեղ էր բռնում մանավանդ Ագուլիսը: Հարկավ աչքի ընկնող առևտրական վայր չէր Ագուլիսը, չուներ խոշոր արդյունագործություն, չուներ սպառող կամ արտածող կենտրոնի հռչակ: Ագուլիսում կար, իհարկե, տեղական պետքերին ծառայող շուկա: 1680 թվին Զաքարիա Ագուլեցին արձանագրում է, թե «աքուլեցի Մուսաբէկի թոռ Մուսաբէկն մեր Աքուլաց բազարումն յարաւայի կողմն մին

Эзов Г.А., Сношения Петра Великого с армянским народом, СПб., 1898, с. 88. | ) , 287: ,| . .,| 333 . 352 .:

քարվանսարայ յիմն ձգեց, դուգան, բազար շինէ»82: Սակայն Ագուլիսը հայտնի դարձավ ոչ թե իր դուքան-բազարով, այլ եռուն այն գործունեությամբ, որ հանդես էին բերում նրա բնակիչները տրանզիտային առևտրի բնագավառում իբրև առևտրական միջնորդներ: Զաքարիայի «Դավտարից» ակներև է ագուլեցի խոջաների կապը իրանական առևտրի այնպիսի կենտրոնների հետ, ինչպես Թավրիզն ու Ռեշտը, Երևանն ու Սպահանը: Իրանի առևտրական քարավանները հաղորդակցություն էին ստեղծում Ագուլիսի լևանտինյան առևտրի հեռավոր հանգրվանների միջև: Ագուլիսով գոցվում էր Անդրկովկասի միջով անցնող համաշխարհային առևտրական մագիստրալի հետ կապված և անկումի ուղին բռնած քաղաքավայրերի այն շղթան, որի օղակներն էին կազմում հնում Արտաշատը, Դվինը, Պարտավը, Անին և Ջուղան: Չնայած, որ երկրագործական իր տնտեսությամբ Ագուլիսը ևս շատ քիչ էր տարբերվում շրջակա գյուղավայրերից, ժամանակակից աղբյուրները հիշատակում են Ագուլիսը մերթ իբրև գյուղ, մերթ իբրև քաղաք: ՃՄԼԼ դարի սկզբին կաթոլիկ պատեր Գովեան, որ շահ Աբասի արշավանքների ժամանակ եղել էր Արաքսի հովտում, գրում էր, թե այս երկրամասի գլխավոր քաղաքներն են Երևանը, Նախիջևանը, Շարուրը (տic) և Օ1iտ-ը83: Գովեայի հիշատակած Օ1iտ-ը անշուշտ, Ագուլիսն էր, որ Ըգյուլիս էր հնչում տեղական արտասանությամբ: Հավանորեն նույն Ագուլիսն ուներ աչքի առաջ նաև Տավերնիեն, երբ գրում էր, թե Նախիջևանից ոչ հեռու գտնվում է Ecc16տiճ մեծ գյուղը, «որտեղ բնակվում են բազմաթիվ հարուստ հայեր, որոնք մետաքսի մեծ առևտուր են վարում և կառուցել են այնտեղ գեղեցիկ մի եկեղեցի»84: Տավերնիեի ժամանակ Ագուլիսը ոչ թե մի, այլ չորս եկեղեցի ուներ: Սակայն տեսքով ու մեծությամբ աչքի էր ընկնում Թովմա Առաքելո վանքը, որ Տավերնիեից մի քանի տասնյակ տարի

, 149: Օօw6a 4ոt. մ6, Թօ1aէiօո մօտ ջոaոմօտ ջսօոոօտ օէ viօէօiոօտ օԵէօոսօտ քaո 1օ ոօi մօ Քօոտօ Շհa-ՃԵԵaտ, Թօսօո, 1646, ք. 347 : Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., | 47:

անցնելուց հետո իսկ Աբրահամ Կրետացին նկարագրում է որպես «հիանալի ու զարմանալի տեսողաց» մի վանք: Ագուլիսի բնակչության մեծ մասը կազմում էին հայերը. հայերից զատ բնակվում էին այդտեղ թուրքերը: Սրանց ունի նկատի Առաքել Դավրիժեցին, երբ խոսում է Ագուլիսի «մահմեդականների» մասին85: Նրանց ուներ նկատի նաև Զաքարիան, երբ խոսում է իր ծննդավայրի «քրդերի» մասին: Նկատենք, ի դեպ, որ Զաքարիան դասում էր Ագուլիսը «խաս գեղերի» շարքին. «գեղի» բնակչության քանակի մասին ուղղակի տվյալներ չկան «Դավտարում»: Բնակչության քանակի մասին տվյալները հակասական են: ՃՄԼԼ դարի վերջերին Իսրայել Օրիի թելադրությամբ կազմված մի զեկուցագրում ասված է, թե ապստամբության դեպքում Ագուլիսը կարող է տալ 6000 կռվող, Մեղրին՝ 3000 կռվող86: Կես դար անց խոսելով Ագուլիսի մասին՝ «Դավիթպեկ»-ի պատմության հեղինակը գրում է, թե՝ «ի քաղաքն անդ էյին իբրու տասն հազար տունք հայոց»87: Նույն ժամանակի մի այլ հեղինակ՝ Հակոբ Նալյանը, գրում էր, թե Ագուլիսի գյուղաքաղաքն ուներ մի ժամանակ 8 հազար տուն հայ, այժմ հազիվ թե կա 1000 տուն88: Թվական այս տվյալները չափազանցում են, անշուշտ: Բայց չպետք է մոռանալ նաև, որ ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ և երրորդ քսանհինգամյակների ընթացքում, ինչպես Նալյանն իսկ վկայում է, Ագուլիսի և շրջակայքի բնակչությունը մեծապես նվազել էր տնտեսական վայրէջքի և քաղաքական տագնապի շնորհիվ: Մինչ այդ Ագուլիսը անհամեմատ ավելի խոշոր բնակչություն ուներ. այս ենթադրության օգտին վկայում են մեր ձեռքի տակ եղած բոլոր աղբյուրները: ՃՄԼԼԼ դարի առաջին քսանհինգամյակի ընթացքում Իրանում ապրած մի հեղինակ՝ լեհ եզուիտ Կրուզինսկին, բնորոշում է Ագուլիսն իբրև «նշանավոր և մեծահարուստ մի վայր»89: Նույն դարի 60-ական

| Эзов |Г.А.|,

)

361:

36:

, 70, : , . ., 325: Kոաsiոski Մի., ՛ոaջiօa vօոէօոէiտ Եօ11i քօոտiօi հiտէօոia, Լօòքօ1i, 1740, ք. 59.

թվականներին Արաքսի հովտում ճանապարհորդած Հովսեփ Էմինը նկարագրում է Ագուլիսը իբրև առաջներում շատ ծաղկած հայ վաճառականական մի քաղաք, որ մեծապես ավերվել էր Ազատ խանի ձեռքով90: Ֆրանսիացի մի հեղինակի ասելով՝ Ագուլիսն այդ ժամանակ ենթարկվեց կոտորածի և հրկիզման. ջարդի ենթարկվեց երկու հազարի չափ քրիստոնյա, գերեվարվեց հազար հինգ հարյուր հոգի91: Ջարդի ու ավերածության շառավիղը այդ պահին տարածվում էր Ջահուկի կողմերը: Քարուքանդ եղան, մասնավորապես, այս կողմերում գտնված հայ-կաթոլիկ գյուղերը92: Ժամանակակից մի այլ վկայությամբ՝ Ազատ խանի օրոք՝ 1751 թվին, Ագուլիսից և շրջակայքից գերեվարության ենթարկվեցին 1200 հոգի, իսկ բնակչության մի մասը գաղթեց Թուրքիա և Հնդկաստան93: Հայտնի է նաև, որ ագուլեցիների, ղազանչեցիների և մեղրեցիների մի մասը նույն ժամանակներում պաշտպանություն գտավ Շուշվա բերդում՝ զգալի տոկոս կազմելով հետագա Շուշի քաղաքի բնակչության մեջ: Սակայն ՃՄԼԼԼ դարի կեսերից առաջ իսկ Ագուլիսը և մերձակա վայրերը տեսել են մեծամեծ արհավիրքներ: Ըստ Պետրոս դի Սարգիս Գիլանենցի տեղեկագրի՝ տակավին ՃՄԼԼԼ դարի քսանական թվականներին ղզլբաշը թալանում էր Գողթան գավառը՝ այլ և այլ պատուհասներ թափելով բնակչության գլխին94: Մեր տրամադրության տակ եղած ձեռագիր մի նամակից՝ գրված 1725 թվին Ռամիս գյուղում, պարզվում է, որ արդեն այդ ժամանակ փախեփախ էր սկսվել այս վայրերի բնակչության մեջ: 1730 թվի մի ականատեսի վկայությամբ՝ պարսիկները միայն հենց Դաշտ գյուղում սպանեցին 400 մարդ և գերեվարեցին 800 մարդ95: 1732 թվի Վանանդի իրանական մի արձանագրության մեջ նկարագրված է ժամանակի տագնապալից կացությունը. «Կյանքը դժոխք էր դարձել շնորհիվ սովի և թանկության, մանավանդ այն

Jօs6քի Խոiո, . ., 482: P*** M. մ6, Eտտai տսո 1օտ էոօսԵ1օտ aօէսօ1տ մօ Քօոտօ օէ մօ Օօօոջiօ, Քaոiտ, 1754, ք. 130. , 129: , . ., 331 .: « | », . ), 1863, | , ,) 208: « », | ) 21, |1904), 258:

պատճառով, որ Վանանդ գյուղը և նրա շրջակայքը մի տարվա ընթացքում թալանվեց և ավերվեց երեք անգամ և բազմաթիվ մուսուլմաններ, տղամարդ թե կին, սրածվեցին ու գերեվարվեցին: Տիրոջ ծառաները (մոլլաները – Ա- Հ-) ստիպված եղան գաղթել. նրանք անցան Արաքսը՝ բնակություն հաստատելով գետափի հանդիպակաց գյուղերում: Խառնակության այս պահին գոցված էին առևտրի դռները»96: Ազատ խանի ավերածություններից անմիջապես առաջ գրված մի հիշատակարանից տեղեկանում ենք Ագուլիսի բնակչության ֆիզիկական և տնտեսական նվազման մասին. «Բազում արք և կանայք ի ներքոյ փայտի մեռան, և բազումք ևս ցիր ու ցան եղեն. իսկ մեք մնացոդքս եղանք չքաւորք»: Պակասը լրացնում է դարձյալ սղությունը, սովը, սովամահությունը97: ՃՄԼԼ դարի կեսերին կուտակվող առևտրական կապիտալի հետևանքներից մեկն էր, անշուշտ, խոշոր այն մասնակցությունը, որ հայտ բերեցին Արաքսի հովտի խոջաներն ու նրանց գործակալները արվեստի և գրականության ասպարեզում: Հայտնի են շոռոթեցի Հովնաթանյանները, որոնք ՃՄԼԼ և ՃՄԼԼԼ դարերի ընթացքում աչքի ընկան իբրև նկարիչներ և աշուղներ: Զաքարիա Ագուլեցու կրտսեր ժամանակակից էր Նաղաշ Հովնաթանյան տաղանդավոր աշուղը (1661-1721), որի ստեղծագործությունները հիմք են տալիս ենթադրելու, թե շոռոթցի և ագուլեցի վաճառականների հետ մեկտեղ տաղանդավոր այս աշուղը ևս այցելած պիտի լինի եվրոպական երկրներ: Մեր ձեռքն է հասել Հովնաթան «դպրի» մի հիշատակարանը՝ գրված 1682 թ. Ագուլիսում «ընդ հովանեաւ Սրբոյն Քրիստափորի»98: Անհավանական չէ, որ նույն Ագուլիսում գտնված լինի նաև «նաղաշ» Հովնաթանի այն «քեարխանեն» (արհեստանոցը), որի մասին հիշատակում է «աշուղ» Հովնաթանը: Միաժամանակ նկատում ենք վանական գրականության և գրչության աշխուժացում: Աչքի է ընկնում,

Kիaոikօff N. մ6, Խծոօiոօտ տսո 1օտ iոտօոiքէiօոտ ոստս1ոaոօտ մս Շaսօaտօ // ո)օսոոa1 aտiaէiզսօ », |օiոզսièոօ տծոiօ, է. ՃՃ,| aօûէ 1862, ք. 154. , . ., 332: , 330:

մասնավորապես, Շոռոթի և Թովմա Առաքելո վանքերում, Նախիջևանում, Աստապատում, Դաշտում և Ագուլիսում ՃՄԼԼ դարի ընթացքում գրված ձեռագրերի բազմությունը: Գրչության արվեստի հետ մրցության են դուրս գալիս հայեր|են| գրքերի տպագրիչներն ու նրանց մեկենասները: Շոռոթում էր լույս աշխարհ եկել Ղարիբջանի որդի Մարգար առևտրականը, որ 1677 թվին սատարեց Ամստերդամում նշանավոր վարդապետ Ոսկան Երևանցուն Սաղմոսի տպագրության գործում: Ագուլիսի մոտ գտնված Վանանդից էր Մատթեոս Հովհաննիսյան տպագրիչը, որ Հռոմում, Լիվոռնոյում և Մարսելում գործակցելով «արենակից» Ոսկանին՝ 1685 թվին նոր տպարան հիմնեց Ամստերդամում, որտեղ լույս տեսան Ժամագիրք և Շարակնոց: Զաքարիա Ագուլեցին լռում է Մարգարի և Մատթեոսի մասին, բայց հիշատակում է պատկառանքով Ոսկանի անունը և նրա տպագրությունների գլուխգործոցը՝ 1666 թվին լույս տեսած Աստվածաշունչը: Վանանդեցի էին նաև Թովմաս Նուրիջանյան տպագրիչը և նրա եղբոր որդի Ղուկաս Վանանդեցի մատենագիրը, որին հիացած հորեղբայրը բնորոշում էր իբրև «ֆիլիսոֆա, որ է վարժ զանազան լեզուաց»: Հետաքրքրական է, որ մետաֆիզիկական մարզանքներով զբաղվող հայ մատենագիրը Լայպցիգում ծանոթություն հաստատեց հռչակավոր Լայբնիցի հետ: Հաստատվելով Ամստերդամում ՃՄԼԼ դարի վերջին վանանդեցիները նոր թափ և նոր բովանդակություն մտցրին հայկական տպագրության մեջ՝ դարձնելով այն վաճառականության պահանջներին սպասարկող զենք: Ուշագրավ է սրանց ջանքերով լույս տեսած |Մովսես| Խորենացու անդրանիկ տպագրությունը (1695) և մանավանդ նրանց կազմած ու հրապարակած «Համատարած աշխարհացոյցը» (1696): 1699 թվին Ղուկաս Վանանդեցին լույս ընծայեց իր «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» ձեռնարկը, որ հրատարակվում էր «ի յօգուտ մերազնեայ վաճառասէր եղբարց»: Նույն կարգի հրատարակություններ էին «Համաձայնութիւն հնգետեսակ ամսոց հռոմայեցւոց» աշխատությունը (1698), Ղուկաս և Մատթեոս Վանանդեցիների «Դուռն իմաստութեան» դասագիրքը (1699), Ղուկասի «Բնաբանութիւնը», որ լույս տեսավ 1702 թվին և այլն: Առանձնապես հիշատակենք Շրյոդերի

«Արամեան լեզուին գանձ» հայ վաճառականական լեզվի նմուշներով ճոխացրած քերականական գործը, որ տպագրեց Ղուկաս Վանանդեցին՝ հեղինակի հայագիտության մենտորը, 1711 թվին: Չպետք է անգիտանալ, այնուամենայնիվ, որ աշխարհիկ այս տպագրություններին զուգընթաց Նուրիջանյանները գրում էին և տպում նաև եկեղեցական-աստվածաբանական բովանդակություն ունեցող գրքեր՝ առատ տուրք վճարելով տիրապետող կղերին և մանավանդ նրա տիրապետող մտայնությանը: Բնիկ ագուլեցի էր հայ գրատպության հետ կապված մի այլ անձնավորություն՝ Գյուլնազարի որդի Նահապետը (1629-1694), մեծահարուստ մի խոջա, որ դրամ ու հարստություն էր կուտակել Ստամբուլում, Իզմիրում և այնուհետև՝ Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում և Իտալիայում: Տպարան հիմնելով Վենետիկում՝ 1687 թվին խոջա Նահապետը լույս ընծայեց Հ. Հոլով պոլսեցի վարդապետի ձեռքով աշխարհաբար թարգմանված «Պարզաբանութիւն սաղմոսացն |Դաւթի|» գիրքը: Գրքի սկզբում գտնում ենք հրատարակիչ խոջայի հոյակապ դիմանկարը՝ չալմայով ու խալաթով: Գրքի հիշատակարանը տեղեկացնում է, որ խոջա Նահապետը ձեռնարկել է այս գործին «վատնելով զգոյս և զինչս բազումս ’ի ձուլումն գեղեցիկ տառիս, ’ի շինումն նորակերտ տպարանիս, ’ի գտումն պատուական թղթոյս, և ’ի յօրինումն ամենայն իրաց պիտանաւորաց յայսմիկ նուազեցելում ամի, յորում համայնք առևտրութիւնք գոն խանգարեալք»99: Հիշատակենք, որ խոջա Նահապետին օժանդակում էր ագուլեցի մղդսի Աստվածատուրը՝ իբրև տպարանի կազմակերպիչ ու սրբագրիչ: Փոքր-ինչ հետո՝ 1695 թվին, նույն Նահապետի ծախսով լույս տեսավ «Դաշանց թուղթը», որ հավանորեն գործնական արժեք ուներ կաթոլիկ աշխարհում հաստատված ագուլեցի խոջայի համար: Թե որքան մեծ հարստություն էր դիզել խոջա Նահապետը, երևում է նրանից, որ մահվանից առաջ պատվիրել էր երկու հազար պատարագ մատուցել մեղապարտ իր հոգու փրկության համար, հատկացնելով

», 1874, |հ.

17:

այդ նպատակին 500 դուկատ, իսկ Վենետիկի Ս. Խաչ եկեղեցու դռանը թաղվելու համար նվիրում էր եկեղեցուն և նրա ժամասացին 450 դուկատի հասնող մի գումար100: Նկատենք, սակայն, որ խոջայի ոչ միայն բարեպաշտությունը, այլև հարստությունն իսկ ծիլեր էր արձակել տակավին հայրենի Ագուլիսում, քանի որ, հավանորեն, նրա հայր Գյուլնազարին ուներ աչքի առաջ Զաքարիան, երբ 1670 թվին նշում էր «Դավտարում», թե նախընթաց տարում փլած Ս. Քրիստափորի եկեղեցու «առաջի շինօղն Քրիստոսի առաքեալքն էին», իսկ «սոցա յետնայ՝ Վերի թաղի խոջայ Գիւլնազարն» ու իր գործակիցները101: ՃՄԼԼ դարի հայ գրքի ճակատագիրը հայտնի չափով կապված է նաև Զաքարիա Ագուլեցու եղբայր Շմավոնի անվան հետ: Մեր ձեռքի տակ կա Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցի կաթողիկոսի մի կոնդակի պատճենը՝ հասցեագրված Էջմիածնի աթոռակալ Միքայել վարդապետին և «պարոն խոջա Շմավոնին»: Վերջինս մեր հայտնի Երևանի «զառաբին» է, անշուշտ: Միքայել վարդապետի անունը քանիցս հանդիպում ենք Զաքարիայի «Դավտարում»: Էջմիածնի աթոռակալ դառնալուց առաջ նա երկար ժամանակ վարում էր «Գողթնյաց վիճակավորի» պաշտոն: Կաթողիկոսի կոնդակը գրվել է 1669 թվի հոկտեմբերի 3-ին Ստամբուլում: Երևում է, որ կաթողիկոսը ղրկած է եղել Միքայել վարդապետին ու խոջա Շմավոնին 1666 թվին Ամստերդամում տպած Շարականի օրինակները՝ վաճառելու համար: Խնդիրը մնացել է անկատար, որից պարտքերի մեջ խրված կաթողիկոսը տուժել է մեծապես: Մնացածը հասկանալի է գրության բովանդակությունից, որ հաղորդում ենք քաղվածաբար՝ «Դարձեալ, սիրելի որդիք, մեր այսքան պարտուց միջի գոլով, յամենայն կողմանէ տարակուսեալ կամք. Հնդըստան ընկեր չունիմք և Ֆռանգըստան ապրուշում: Ճարն այդ է, որ կողմանէ որ լինի, հնարիք լինի թէ բարերարն Ա|ստուա|ծ գթայ, որ այս ցաւոյս ազատուինք:

. ,

., 334 96:

Անցեալ տարին Շարականոց ուղարկեցինք ի տալոյն ձեր տեղոցս գնովն. այլ չէ ծախուել: Չլինի այս տարիս այլ այն տարոյ նման առնէք: Այլ ի գալն գրոցն՝ շուտով հոգս լինիք ընդ իւրաքանչիւր պատշաճին բաժանէք. իսկ որք սիրով չկամին, հարկիւ վերայն դիք ըստ իւրեանց կարողութեան: Եւ որք ունին կարողութիւն և ընդիմանան ձեզ, մեծ դառնութիւն յինէն կրելոց են… Դարձեալ ծանիր սիրելի որդիք մեր Միքայել վարդապետ ի թուման բաշխա Սահակ վարդապետին վերա ուղարկեցի Մարտիրոս եպիսկոպոսի… տացես զթուղթն Սահակ վարդապետին և առաքես առ նա ուրանօր որ լիցի և առցէ ի նմանէ զքասն թումանն և բերիցէ առ քեզ. և դու տացես Յովհաննէսիդ. և մեր թեմեսուկն որ ի ձեռին ունի Յովհաննէսն, զայն առցես ի քեզ և մեզ ծանուցանես և դու ըստ աշխատանացդ վարձս ի Քրիստոսէ ընկալցիս: Ողջ լեր ի հոգին սուրբ: Դարձեալ ծանիք սիրելի որդիք յառաջ թղթումն Յովհաննիսի թամասըկում դճի (420 – Ա- Հ-) թուման էինք գրել. ժ (10 – Ա- Հ-) թուման ևս յետոյ առանք, որ եղև ճլ (430 – Ա- Հ-) թուման. նաև Ճուահիրն ևս որ ինչ թամասըկումն գրած է այն է: Զերայ յառաջմէ դեռ Ճուահիրն ըռէհինե (?) հանած չէր թահմինով գրեցաք»: Այս գրության լիակատար պարզաբանության համար անհրաժեշտ է բերել նաև Շարականոցի վաճառքի մասին նույն Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու մի այլ թուղթը՝ գրված նախընթացի հետ գրեթե միաժամանակ՝ 1669 թ. հոկտ|եմբերի| 4-ին և հասցեագրված Էջմիածնի Միքայել, Ստեփաննոս, Առաքյալ, Երեմիա, Մինաս և Դավիթ վարդապետներին, այլև նույն Էջմիածնի միաբան |տic!| քահանաներին, սարկավագներին, գործակալներին և այլն: Այստեղ կարևոր են թղթի հետևյալ տողերը. «Սիրելիք, առաջին ուղարկեալ Շարակնոցէրն վանորէիցն է բաժանեալ: Իսկ դուք ս|ուր|բ Էջմիածնայ վարդապետք և քահանայք այդ բճծ (250 – Ա- Հ-) Շարակնոցդ ձեզ վերա ուղարկեցի մինչ ի մէկ ամիսն հոգայք առ (1000 – Ա- Հ-) ղուռուշ պարտքն վճարէք, որ դրամի տէրն ընկերէ չմնայ. անցեալ տարոյն նման չնայիք իբր նալբանդն ուղտին որ կարի կու նեղանամ: Ա|ստուա|ծ ողորմած է մեծաւ յուսով

ակն ունիմ, որ շուտով… մայրս լուսոյ համբուրեմ: Դարձեալ, սիրելի որդիք մեր, զայս ևս ծանիք որ այս երկու ճծ (150 – Ա- Հ-) Շարակնոցս որ ուղարկեցաք առ ձեզ ձեռամբ Յովհանիսիս. սորա գինն վաթսուն և ութ թուման է իլման դուք այլ անպես պատշաճաւոր և հոգաբարձութեամբ վաճառէք, որ վաթսուն և ը (8 – Ա- Հ-) թուման իւր գինն հանէ հանդերձ իւր խարջիւն. զերա մեք մէկ ըստակ այս Շարակնոցերիս կողմանէ Յովհաննիսիդ խարջի չեմք տըխեալ, և վասն ճանապարհի խարջին այլ զինչ խարջ որ եղեալ է Յովհաննէսն իւր քիսայէն է արարէալ: Վասն որոյ պատվիրեմ ի սիրելիացդ որ անտես չառնեք այլ ա (1 – Ա- Հ-) արդիւնաւոր գնո վաճառէք. լինի թէ դոյզն ինչ յանդորրութիւն լիցի մերս տառապանաց, որ և դուք ըստ աշխատնացն ձերոց զվարծս ի տեառնէ ամենակալէ ընկալջիք միոյն փոխարէնն հազարապատիկ և բիւրապատիկ: Տէրն տէրանց հովան առնցի ի վերայ ձեր, ողջ լերուք: Գրեցաւ սիրոյ և ողջունի քարտէզս հազար հարիւր տասն և ութ թվին: Եւ յամսեանն հոկտեմբերի չորրորդումն աւուր. ի մայրաքաղաքիս Կոստանդնուպօլսի ի դուռն ս|ուր|բ Ա|ստուա|ծածին եկեղեցւոյն: Դարձեալ ծանիք (սիրե)լի որդիք թէպէտ ըզՇարականն գրեցաք… ոչ ետ ձ… առաքել խնդրեմ ի սիրելեաց… զի ամենէ … ան ջանա… զա|ստուա|ծաշունչն փութօվ նաղտէք և զՕհանեսն շուտով ճանապարհէք և շնորհք ընդ ձեզ»102: 1680 թվին գրած մի նամակում Կոլբերը շեշտում էր այն հանգամանքը, որ Արևելքում մեծ պահանջ կա հայ գրքի, և եթե Մարսելում հիմնվի հայկական տպարան, մեծ օգուտ կլինի քաղաքին ոչ միայն գրավաճառության գործում, այլև այն տեսակետից, որ դեպի ինքը գրավելով հայ առևտրականների ուշադրությունը՝ կնպաստի

, | :

)

նաև առևտրի մյուս ճյուղերին103: Այս կապակցությամբ ուշագրավ է այն տեղեկանքը, որ Արևելքում վաճառքի հանվող հայ գիրքը տալիս է տարեկան 20 հազար դուկատ (6cստ) արդյունք104: Բայց գործը պահանջում էր դրամական խոշոր ներդրում: Այս հանգամանքն է հենց, որ անհրաժեշտ էր դարձնում տպագրիչների և խոջաների գործակցությունը: 1670 թվին Կոլբերին ուղղված մի նամակում Ոսկան Երևանցին գանգատվում էր, թե իր հետ բերած դրամը սպառվել է արդեն և հույս ունի միայն Մարսելում առևտուր անող հայազգի Մելքոն Նազարի վրա, որի մոտ շահեցվող 500 դահեկանը խնդրում է ստանալ և ուղարկել իրեն105: Սակայն տպագրության գործը պահանջում էր ոչ միայն դրամական միջոցներ, այլև գրքի տարածման հատուկ հնարք: Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու վերը բերած գրությունները բնորոշում են այն դժվարությունները, որոնք կապված էին տպագրված գրքի և, առաջին հերթին, եկեղեցական հրատարակությունների «նաղդման» հետ: Դժվարությունն առաջ էր գալիս, ըստ երևույթին, ոչ միայն այն պատճառով, որ դժվար էր շուկա գտնել մեծագին այդ հրատարակությունների համար, այլև այն, որ անդրանիկ հայ տպագրիչներն ու հրատարակիչները հանդիպում էին «գրիչների» դիմադրության: Դիմադրությանը զոհ էր գնացել տակավին Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու ուսուցիչ Խաչատուր |Դ.| Ջուղայեցին, որ տեղի տալով տպագրության գործի շուրջը բորբոքված պայքարին՝ ստիպված էր եղել երեսի վրա ձգել իր ջանքերով Նոր Ջուղայում կազմակերպված անդրանիկ հայ տպարանը: Հետաքրքրական մանրամասնություններ է պատմում այդ մասին Տավերնիեն: «Եվրոպայում եղած վերին աստիճանի հնարագետ մի հայ 1641 թվին տպարան էր բացել Սպահանում: Արդեն իսկ տպվել էին հայերեն Պողոսի թղթերը, ապաշխարության յոթը սաղմոսները, աղոթագրքեր, և սկսել էին արդեն տպել Աստվածաշունչն ամբողջությամբ: Սակայն, բացի այն, որ տպագրությունը

Mac16ո Է., Խօտaոզսօ օոiօոէa1օ. |1. Eքiջոaքհiօ. – 11. Էiտէօոiօa|, Քaոiտ, 1907, ք. 62. , 64: :

խիստ դժգույն էր դուրս գալիս, քանի որ չէին կարողանում լավ մուր պատրաստել, ստիպված էին դադարեցնել գործը՝ նոր գյուտի հոռի հետևանքներից խուսափած լինելու համար: Քանի որ մի կողմից երեխաները հրաժարվում էին գիր սովորելուց՝ առարկելով, թե նվիրվում են գրաճանաչության արվեստին՝ իրենց հիշատակին սեփական ձեռքով Աստվածաշունչ կամ Ավետարան գրելու համար, իսկ մյուս կողմից տպարանը հացազուրկ էր անում նրանցից շատերին, ովքեր որ գրչության միջոցով էին հոգում իրենց ապրուստը»106: Հնարավոր է, որ «ավերիչ» այս նորամուծությանը դիմադրողներ կային նաև Էջմիածնի «փոքրավորների» մեջ, այդ մասին չէ՞ վկայում կաթողիկոսի այն գանգատը թե՝ վանքի միաբանները նայում են Ամստերդամի հրատարակությունների վրա, ինչպես որ նալբանդն ուղտի վրա: Միքայել վարդապետն ու խոջա Շմավոնը պատկանում էին, ըստ երևույթին, այն մարդկանց թվին, որոնք կոչված էին փշրելու «ուղտամարտերի դիմադրությունը»:

Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,|

«ԽԱՍ» ՎԱՅՐԵՐԻ ԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՖԵՈԴԱԼԱԿԱՆ

ՏԱԳՆԱՊԻ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ԻՐԱՆՈՒՄ

Արաքս հովտի «խաս» վայրերը: «Խաս» վայրերի հարկումը: Դարղաներն Ագուլիսում: Տուրքերի դրամահարկային բնույթը: Ֆեոդալական կոռի հետքեր: Հիշատակումներ վարձու աշխատանքի մասին: Տուգանումների պրակտիկան: Ժողովրդական բողոքի ձայներ: Նոքարների ապստամբությունը Երևանում: Ֆեոդալների պառակտումը: Հակամարտ կենտրոնի և տեղերի միջև: Բնակչության կեղեքումը խանական վարչության ճգնաժամի պահին: Սեֆյան ռեժիմը ֆեոդալական տագնապի շրջանում: Ագուլեցու «Դավտարում» կան ժամանակի հասարակականքաղաքական հարաբերությունները բնորոշող տվյալներ: Մեր առաջ ուրվագծվում է Զաքարիա և Շմավոն եղբայրների կյանքի ու գործունեության հետ կապված վայրերի` Ագուլիսի և Երևանի կացությունը և դասակարգային այն բախումները, որոնք շրջափակում էին ագուլեցի եղբայրների առօրյան, անդրադառնում այդ առօրյային: Ռուսական տիրապետության նախօրեին Ագուլիսը, Դաշտը, Պելևին և Ցղնան Ազատջիրան կոչված վարչական միավորի մեջ մտնող մահալների կենտրոններ էին: Մահալները գլխավորում էին միրբեյուկները: Նրանք ենթարկվում էին Օրդուբադի շրջանային վարչությանը, որ իր հերթին, մտնում էր Նախիջևանի խանության մեջ: Մինչև 1790 թիվը Նախիջևանի խանության մեջ մտնում էին Նախիջևանի, Օրդուբադի, Մեղրու և Ղափանի շրջանները: Հետագայում վերջին երկու շրջաններն անցան Ղարաբաղի խանության107:

Обозрение российских владений за Кавказом, |с.| 321: Передняя Азия в документах |(серия памяти Ю.Н. Марра), кн. 1, Нахичеванские рукописные документы ՃՄ11-Ճ1Ճ вв.|, Тифлис, 1936, |օ.| 9.

Վարչական այս սխեման գոյություն ուներ հավանորեն նաև Ագուլեցու ժամանակ: «Դավտար» գրող Ագուլեցին լռում է գրեթե մահալների մասին, քանի որ Ագուլիսը ուներ վարչական իմունիտետ, որ, ըստ երևույթին, բացառիկ կացություն էր ստեղծում նրա համար: Ագուլիսը (ներառյալ Դաշտը), ինչպես նաև Մեղրին, Շոռոթը, Աստապատը և Լեհրամը (Նեհրամը – Ա- Հ-) «խաս» վայրեր էին, այսինքն՝ հարկատու անմիջապես շահի արքունիքին և որպես այդպիսին՝ ենթակա կենտրոնի լիազորներին ու սրանց գործակալներին: Նկարագրելով Իրանի հողատիրական կարգերը` Շարդենը գրում է. «Պարսկաստանի երկիրը բաժանված է պետական հողերի (քaiտ մ’օէaէ) և արքունական հողերի (քaiտ մօ մօոaiոօ), կամ ինչպես ասում են տեղում՝ մոկուֆատ (ոօkօսfaէ) և խաս (kaտտօհ), այսինքն՝ ընդհանուր և մասնավոր… Տարբերությունն այն է, որ պետական հողերը դրվում են խաների վարչության տակ, որ մի տեսակ մանր թագավոր էր խանության մեջ և վայելում էր նրա եկամտի մեծ մասը. խանը, նրա սպաները և մասնավորապես նրա զորամասերը իրենց եկամտի աննշան մի բաժինն է միայն, որ տալիս են թագավորին իրենց պարտավորությունների դիմաց… Արքունական հողերը, ընդհակառակը, գտնվում են վեզիրների կամ ինտենդանտների տրամադրության տակ, որոնք հավաքում են նրանց եկամուտները թագավորի համար»108: Շարդենի պատմելով` այս կարգը անծանոթ էր Իրանում շահ Սեֆի Լ-ից, մանավանդ շահ Աբաս ԼԼ-ից առաջ: Պետք է ենթադրել, հիրավի, որ այս շահերը ընդարձակեցին խաս հողերի սահմանները: Երկրում հաստատված «խաղաղությունը» միջոց էր տալիս նրանց կրճատել զորքերի և նահանգապետների թիվը և վեզիրների իրավասության տակ դնել ամենից եկամտաբեր երկրամասերը: Այնուամենայնիվ, Շարդենի նկարագրած հողային իրավունքը՝ մոկուֆատ (նաև՝ մեմալեք կամ դիվանի կոչված) և խաս (նաև՝ խասինջու կամ ինջու կոչված) հողերի տարբերումը, հանդիպում ենք դեռ մոնղոլների

Շիaոմiո, |

., .| Մ, |Քaոiտ, 1811|,

ժամանակ109: Ինջու կամ խասինջու տերմինը, ըստ Բարտոլդի, նշում էր հողի արքունական (удельный) պատկանելությունը, այլև առանձին մարդկանց կախումը թագավորական տան անդամներից: Հետագայում, ինչպես տրամադիր է կարծել նույն հեղինակը, տերմինը կորցնում է վերջին իմաստը: Ցայտուն կերպով երևում է «խաս» վայրերի կացությունը նրանց հարկման պրակտիկայից: Հարկումը տեղի ուներ պետական կապալատրման միջոցով: «Խաս» վայրերը դրվում էին սովորաբար «իջարայով» (կապալով) հարուստ որևէ ֆեոդալի «զաֆտի» (իրավասության) տակ: Շահի իրավունքն էր «կտրել» (խլել) խասերը մեկի «զաֆտից» և տալ ուրիշ որևէ մեկին: «Դավտարից» տեղեկանում ենք, որ Ագուլիսը և մյուս «խաս» վայրերը գտնվում էին մերթ Երևանի խանի, մերթ Թավրիզի, մերթ քսան տարուց ի վեր Սպահան տեղափոխված ագուլեցի աղայի՝ Մուսաբեկի տղա Իսախան բեկի «զաֆտում»: Հաճախ կապալառուն զիջում է իր իրավունքը մեկ ուրիշին: Այսպես, Իսախան բեկը լիազորում է իր տղային՝ Մուսաբեկին, գնալ և «հաքիմություն» կամ «աղայություն» անել Ագուլիսում: 1679 թվին Զաքարիան հիշում է «մեր Աքուլաց աղա Մուսաբեկենց տունը»: Հաջորդ տարում Մուսաբեկի հայրը՝ Իսախան բեկը, մեռնում է. դրանով կտրվում է սրա որդու՝ Մուսաբեկի «աղայության» աղբյուրը. «խաս» վայրերը հանձնվում են խանդում-բաշի Խոսրով աղին: Վերջինս հանձնում է իր լիազորությունները համանուն մեկին, որը «կու գայ, Աքուլիս կու նստի, մարդիկն ղրկի Մեղրի, Շօռութ, Լեհրամ, Ազտապատ, իւր համար աղայութիւն կանի»110: Նկատենք, ի դեպ, որ 1675 թվին Ագուլեցին հիշում է Ցղնու պարոն վրացի Փարսադան բեկի անունը. «Ահա այս 7 յամ է, այս Փարսադանս տնով, ախպէրով որ Ցղնայ ուտում այ, շահի յօքմով, սիթամով»111: Արդյո՞ք Ցղնան ևս «խաս» գյուղ էր, թե՞ իր տրիտուր ծառայության որպես «դոնլուղ»

Бартольд В., Персидская надпись на стене анийской мечети Мануче, СПб., 1911, с. 27 и др. , 153: , 126:

տրվել էր Փարսադան բեկին՝ թիուլական իրավունքով «աղայություն» անելու համար, պարզ չէ: Ագուլեցին լռում է իր հիշատակած աղաների ու բեկերի թիուլական կամ մյուլքադարական իրավունքների մասին: Տեղեկանում ենք միայն, որ ագուլեցի Մուսաբեկի ժառանգները կռվում էին «հայրենիք մուլքին» տիրանալու համար112: «Հայրենիք» մուլքից զատ Մուսաբեկի ժառանգները ունեին նաև «գանձագին» հողեր. Ագուլիսում քարվանսարա, դուգան, բազար շինելու համար գնած տեղը, ինչպես կարծում է Զաքարիան, գնեց 3-4 մարդուց՝ վճարելով դիմացը 33 թուման113: Մյուս աղաներն ու բեկերը դրսեցի ֆեոդալներ էին և «խաս» գյուղերում, ըստ երևույթին, չունեին հողային սեփականություն: «Խաս» վայրերի գլխավոր մյուլքատերն ինքը շահնշահն էր, որ ֆեոդալական կապալի միջոցով յուրացնում էր ու գռփում գյուղացիության հավելյալ արդյունքը՝ «մալիջահաթը»: «Մալիջահաթի» գանձումը խոշոր «զաֆտողներից» երբեմն կապալով վերցնում էին մանր զաֆտողները՝ տեղական մելիքները: Այսպես, 1666 թվին մելիք Մանվելը ստանձնում է Ագուլիսի հարկերի գանձումը, ինչպես գրում է Զաքարիան, մարդագլուխ 2500 դիան (դինար, 1000 դինարը=մեկ թումանի) վճարելու պայմանով: Նույն պայմանով հաջորդ տարում կապալով վերցնում է Ագուլիսի հարկերը մելիք Շահնազարը: 1673 թվին Ագուլեցին հայտնում է թե՝ «այսմ ամի ԴՌԵՃ (4500 – Ա- Հ-) դիան մալ տվինք»114: 2500 և 4500 դիանի միջև եղած տարբերությունը ցույց է տալիս, ըստ երևույթին, այն գումարը, որ յուրացնում էր ենթավարձորդը՝ Ագուլիսի մելիքը: Հետաքրքրական է այն թվանշանը, որ հաղորդում է Զաքարիան Ագուլիսում հավաքելիք հարկի ընդհանուր գումարի մասին. 1669 թվին նա արձանագրում է. «Այսմ ամի Ագուլիս 1000 թուման Ադրբեջանա վեզիր Միրզայ Իբրահիմի զաֆտումն էր»: Եթե ընդունենք, որ 1669 թվին ագուլեցիները մարդագլուխ մոտավորապես 4500 դիան (10000

, , ,

86: 149: 119:

–

. .:

դիանը հավասար էր մի թումանի), ապա դուրս կգա, որ գլխահարկ վճարողների թիվն Ագուլիսում 2000 հոգուց ավել էր: Դժվար է ասել, արդյոք այս թվանշանները վերաբերում են միայն Ագուլիսին ու Դաշտին միասին: Գործադրելով ֆեոդալական շահագործման արտատնտեական ուժը՝ կապալառուն «կիտում» (գանձում) էր արքունական հարկերն ու տուրքերը՝ «մալիջահաթն, թէ ահտազ, թէ սիթամի», «դարղայի» (ոստիկանապետի) և նրան ուղեկցող մարդկանց միջոցով: Որոշ մանրամասնություններ է հաղորդում «Դավտարը» նաև հարկահան այս «դարղաների» մասին: Այսպես՝ 1667 թվին Երևանի խանը 10 ձիավորով Ագուլիս է ուղարկում ղաջար Հուսեյին խան բեկին. «միայն Ագուլաց դարուղայ էր սայ», գրում է նրա մասին Զաքարիան: 1670 թվին Ագուլեցին նշում է, թե Թավրիզից ուղարկված դարղան եկավ 10 ձիավորով և մնաց 20 օր. ագուլեցիներին նա նստում է օրական 5000 դիան ծախս. բացի դրանից՝ նա առնում էր ագուլեցիներից 50 թուման «ղուլուղ» (թոշակ, ռոճիկ): Մի այլ դարղա գալիս է 20 ձիավորով, մնում 9 օր, ունենում օրական մեկ թուման ծախս և առնում 17 թուման ղուլուղ: Երկու տարի անց դարղան գալիս է 13 ձիավորով, մնում 40 օր, նստում օրական 8000 դիան ծախս և հավաքում 60 թուման: 1674 թվին դարղան գալիս է 10 ձիավորով, մնում է Ագուլիսում և Դաշտում երկու ամիս, ունենում օրական 3000 դիան ծախս (այդ տարում մեծ էժանություն էր) և տանում 80 թուման՝ «թե նաղդ, թե ջինս, թե ղուլուղ, թե ահտազ»: Ֆեոդալական վարչության ստորին աստիճանը գրավում էին խաներին ու բեկերին սպասարկող նոքարները: Սրանցից էին կազմվում այն «ձիավորները», որոնք ուղեկցում էին դարղաներին մահալներում կատարած շրջագայությունների ժամանակ և իրենց այդ «ծառայության» համար ստանում էին համայնքներից սնունդ ու ռոճիկ: Խանի պահանջով նոքարները պարտավոր էին ներկայանալ

իրենց «ձիով և մարդ ու զենքով»: Նրանցից էին կազմվում խանական պահակախմբերն ու սպասավորական կադրերը115: Ֆեոդալական ռենտայի գերազանցորեն դրամահարկային բնույթը մատնանշում է մի ավելորդ անգամ Ագուլիսի ու մյուս «խաս» վայրերի սերտ կապը շուկայի հետ: Արտադրվող մթերքները ստացել էին ապրանքային բնույթ, և գյուղացիությունն ի վիճակի էր բնատուրքի փոխարեն դրամով կատարել վճարումների մեծ մասը: Հանգամանք է այս, որ բացատրում է թերևս մասամբ նաև այդ գյուղերի «խաս» դառնալու գաղտնիքը. դրամի կարիք զգացող արքունիքը շահագրգռված էր անմիջապես իրեն ենթարկելու վճարունակ այս վայրերը: Ֆեոդալական ռենտայի հետ նույնացող մշտական հարկերից զատ՝ հպատակները տալիս էին այլևայլ դիպվածական տուրքեր: 1668 թվին Ագուլեցին հիշատակում է Ստեփան Ռազինի հարձակման հետ կապված զորաժողովի ու տուրքահավաքի մասին116: «Այս ջանիբէս Շահ-Սլէման Մանսուր-խանն սարդար դրեց, հրաման տվաւ, որ ասկար կիտվէն, գնան Ասրաբադ կռիվ: Այս ջանիբէս ՇահՍլէման իւր օլքին վերայ մադաթի փող գձեց, ջամէջամ առաւ: Ագուլաց 57 թուման 3000 դիան առաւ: Ամէն երկիր տվին դինարայ դինար դիվանի: Դաշտեցոց ըռասադովն տվինք այս 57 թուման 3000 դիանս»117: 1672 թվին նշում է Երևանի բերդապարիսպներից մեկի կառուցումը, որի համար եղավ բանուժի հավաք. «Ամէն երկիր մշակ գձեցին ջամի գօրայ», «ամէն վարցն թագաւորական տվին»: Գանձարանը նշանակեց յուրաքանչյուր մշակին 60 դիան վարձ, «ամայ առանց հաց»: – «Երկիր կէր, որ 100 դիան, 150 դիան բռնեցին: Ավել զարարն ամէն երկիր քաշեցին»118: Նույն տարում օրագրողը մատնանշում է, թե Ագուլիսից 13 մարդ եկավ Երևան, 20 օր պարսպի վրա

. Губайдуллин |А.|, Феодальные классы и крестьянство в Азербайджане в Ճ1Ճ веке // Изв|естия| вост|очного| фак|ультета| а|зербайджанского| г|осударственного| у|ниверситета имени В.И. Ленина, 1928, т.| 111, |с.| 34. , 76 .: , 77: , 113:

բանելու համար119: Հաջորդ տարում Ագուլիսը և Դաշտը միասին տվին 37 մարդ, որոնք դարձյալ պիտի բանեին 20 օր՝ մարդագլուխ նստելով 4000 դիան120: Դարձյալ տեղեկանում ենք, որ 1679 թվի մեծ երկրաշարժից հետո Երևանի բերդը վերաշինելու համար Ագուլիսից և Դաշտից պահանջվեց 23 մարդ: Ագուլիսն ու Դաշտը 33 թուման ծախսի տակ ընկան121: 1683 թ. Բաքվի շախտյորների կացությունը նկարագրող մի ուղեգիր՝ Էնգելբերտ Կեմպֆերը, գրում է. «Յուրաքանչյուր օր բանում է 32 բանվոր, ամենքն էլ շրջակա գյուղաբնակիչներից, որոնցից յուրաքանչյուրը ստանում է 7-8 աբասի, այսինքն մոտ 2 իմպերիալ ամսավարձ»122: Եթե հաշվենք, որ աբասին բռնում էր 200 դինար («տիան»), ամսական 7-8 աբասին կբռնի, 1400-1600 դինար բաժանելով այս թիվը 25 բանվորական օրի վրա՝ կստանանք շախտյորների օրավարձը 56-64 դինար: Պարզ է, որ Երևան ժամանած ագուլեցիներն ավելի բարձր վարձ պետք է ստանային, քան Ապշերոնի մոտակա գյուղերից եկած Բաքվի շախտյորները: Պետք է ենթադրել հարկավ, որ շինարարական աշխատանքների համար պետությունն ավելի հաճախ շահագործում էր հպատակներին՝ ֆեոդալական կոռի կամ աշխատապարհակի կարգով: Հայտնի է, որ Սեֆյան Իրանում արհեստավորների մի մասը ոչ միայն դրամական տուրքերով էր ծանրաբեռնված, այլև պարտադիր աշխատանքով: Որմնադիրները, հյուսները և ուրիշ մի քանիսը, ինչպես վկայում է Շարդենը, ավելի էին ծանրաբեռնված, քան նրանք, ովքեր փողով էին մուծում իրենց տուրքերը: Հարկ եղած դեպքում արհեստավորների ավագն ուղարկում էր նրանց բանելու «թագավորի» համար կոռի կամ աշխատապարհակի կարգով123: Սակայն Ագուլեցու տվյալները հետաքրքրական են ոչ միայն նրա համար, որ նշում

, 109: , 119: , 143: Ka6ոքf6ոաs Խոջ61Ե|6ոtաs], Ճոօօոiէaէսո օxօէiօսո, Լօոջօոiaօ, 1712, ք. 278 Շիaոմiո, . ., | .| Մ, 398 . 405:

են ֆեոդալական հարկման նոր եղանակներ, այլև նրա համար, որ երևան են հանում ֆեոդալական հարաբերությունների կազմալուծման և վարձու աշխատանքի սաղմնավորման տենդենցների առկայությունը: Չմոռանանք, նախ, որ Իրանի պայմաններում դրամահարկը «հողային ռենտայի վերջին ձևն է և ընդսմին նրա կազմալուծման ձևը»124: Բերդի շինության ժամանակ ագուլեցիների և դաշտեցիների վրա դրված պարտավորությունները ինքյան գյուղական համայնքների վրա ծանրացած ֆեոդալական վաղեմի կոռի մնացորդներ են: Բայց այն հանգամանքը, որ Ագուլիսի և Դաշտի կոռվորները, ըստ էության, արդեն դրվում են օրավարձ բանվորների վիճակում, նշանակում է, թե «բնական ռենտան դրամական ռենտայի վերածվելուն ոչ միայն անհրաժեշտաբար ուղեկցում, այլև կանխում է սեփականազուրկ, դրամավարձ բանվորների գոյացումը»125: Այս ակներև է միանգամայն մասնավոր նախաձեռնությամբ սկսված շինարարության դեպքում: Այսպես, Խոր Վիրապի վերաշինության համար ռոճիկով «սարքեար» (վերակացու) է նշանակվում երևանցի ՕհանԲաբեն: «Այս Ոհան-բաբէս եկեղեցիս շինեց, ամէն խարջ, թէ ուստի, թէ համալի, թէ իւրն դօնլուղ, դավտարով փողն վէքիլ Ղուգազէն առաւ»126: Նույն երևույթի մասին է վկայում նաև Զաքարիայի հաղորդած այն փաստը, որ Ագուլիսի որակյալ որմնադիրները «Քրդստանից» (այսինքն՝ Թուրքաց Հայաստանից) եկած վարպետներ էին: Այսպես՝ Ագուլիսի Ս. Քրիստափորի եկեղեցին շինելու համար 1671-1675 թվերի ընթացքում ամեն տարի վարձվում էին Քրդստանից հրավիրված վարպետներ: «Մեծ ուստէն էր ի գէղէն Մոկսու»,– գրում է սրանց մասին Զաքարիան127: Հետագայում ևս շինարարական նշանավոր գործերը կատարվում էին թուրքահայ վարպետների ձեռքով: Այսպես, 1720 թվի Շնհերի մի արձանագրության մեջ կարդում ենք. «Ես անարժան մահտեսի Բենիամին, որ եմ

Maու K., |Daտ| Kaքiէa1, |Մօ1kտaստջaԵօ, 8մ.| 111, |Խօտkaս, 1934, Տ.| 849. , 850: , 82: , 96 .:

յերկրէն Գողթնեաց դաշտէն, եւ իմ որդի մահտեսի Ազարին, որ ետ շինել տաճարս, եւս նորոգել |…| թվին հայոց ՌՃԿԹ ին. յիշեցէք ուստայ Մուրատ յերկրէն Քրդստանու»128: «Դավտարի» հեղինակը հիշատակում է ի դեպ նաև ժամանակի նշանավոր վարպետ ջուղայեցի խառատ Հակոբջանի անունը: «Սայ շահի դուրգար էր: Շատ թոլու ջրի հորեր կու շինէր: Տարին 30 թուման շահիցն դօնլուղ կուտէր»129: Սա այն վարպետ Հակոբջանն է, որի անունը Առաքել Դավրիժեցին կցում է նշանավոր Նաղաշ Մինասի անվանը՝ հարելով «թէպէտ և են աշխարհականք (տiօ! – Ա- Հ-), այլ զի են հաւատով քրիստոնեայք և յազգէս Հայոց, որք են պարծանք ու օգուտ մերում ազգի»130: Որակյալ վարպետներից զատ՝ հիշվում են նաև վարձու մշակներ: «Դավտարից» տեղեկանում ենք, որ Ագուլիսում գտնված հայրենի այգու համար ինքը Զաքարիան բանեցրեց հինգ տարվա ընթացքում «2000 մշակ»: Խոսքն այստեղ սեզոնային աշխատանքի մասին է, հարկավ: Զաքարիայի տերմինաբանությամբ 2000 մշակ ասելով՝ պետք է հասկանալ ոչ թե 2000 բանվոր, այլ 2000 մարդաօր131: Զարկ տալով փողային ռենտայի և վարձու աշխատանքի կիրառմանը՝ ապրանքաշրջանառության ընդարձակումը վերացնում էր նաև հարկատվության մի տեսակը, որ ստրկատիրական հարաբերությունների մնացորդն էր: 1676 թվին Ագուլեցին հանդիպում է վրաց Շահնավազ խանին, որ «60 ուղտ… ղուլ ու ղարավաշ էր տանում շահին»132: «Բնատուրքի» այս տեսակը Հայաստանում և Ադրբեջանում վերացել էր կամ վերանալու վրա էր գրեթե: Ճիշտ է, 1653 թվին Ագուլեցին տեղեկացնում է, թե շահի արքունիք տանելու համար 16 հայ տղա ու աղջիկ գրեցին Ագուլիսում: Բայց նրա գրածից իսկ երևում է, թե, փաստորեն, չտարան և ոչ մեկին. «Աստուծով պրծաւ»,

., ,

. ,

|: , 1913),

103: , 129:

| ) 116 119:

409:

գրում է Ագուլեցին133: Պետք է ենթադրել, թե Աստծուց առավել հրաշագործ էր մամոնան՝ կաշառքն ու «նաղդ» փրկագինը: Նույն 1653 թվին Ագուլեցին զեկուցում է գինեվաճառքի վրա դրված արգելքի մասին: Հազիվ կես տարի անց վերացվել էր նաև այս արգելքը134: Հավանական է դարձյալ, որ արգելքը փող կորզելու միջոց էր միայն: Մի այլ տեղ Ագուլեցին հաղորդում է, թե Օրդուբադում նստող շեյխուլ-իսլամը 50 թուման տուրք առավ Ագուլիսի վանքից ու եկեղեցիներից՝ «մահանայ թէ՝ նոր էք շինել, յօքմ ունիմ»135: «Դավտարից» ակներև է, որ եկեղեցիների կառուցման կամ վերանորոգման դեպքում հատուկ տուրք էր տրվում խանին136: Դրամական եկամտի մեծ աղբյուր էին Իրանի ֆեոդալների համար, մանավանդ դասական տուգանքները: Խանի և նրա դարղաների իրավասությանը ենթարկվում էին անմիջապես քրեական գործերը: Նկարագրելով Իրանի կացությունը շահ Հուսեյինի ժամանակ (1694-1722)՝ եզուիտ Կրուզինսկին գրում էր, թե մասնավոր տիրապետողների օգտին հաճախակի առնվող տուրքերը պակաս ծանր չէին: «Ճիշտ է,– գրում է նա,– առանձին մահալները վճարում են սահմանված քանակի գլխահարկ կամ երկրագործական բերքից վերցվող տուրք. այդ տուրքը, ըստ հրապարակված օրենքների, մեծ չէ: Բայց արտակարգ կամ պատահական այն եկամուտները, որ ստացվում են տուգանքներից (քանի որ, պետք է նկատել, արյունահեղությունից զատ պարսիկների մոտ բոլոր մյուս հանցագործությունները, պատժվում են դրամական տուգանքի միջոցով), շատ ավելի բարձր են, քան գլխահարկերը: Այսպես, Գյանջայի հայ գաղութը, որ մոտավորապես 200 ընտանիքից էր բաղկացած, վճարում էր 50 թուման, այսինքն՝ 1000 առյուծադրամ տարեկան տուրք թագավորամոր օգտին. իմ այնտեղ եղած ժամանակ գաղութի գլխավորներից ոմանք մի շաբաթվա ընթացքում վճարեցին 300 թուման տուգանք և ձեռաց տուրք (ոս1օէaօ  քa1ոaոiտ

, : , ,

41: 144: 81:

vօxaօ)»137: Նույն Կրուզինսկին անդրադառնում է նաև տուգանումների այն պրակտիկային, որին ականատես էր եղել Ագուլիսում: «Երևելի և մեծահարուստ Ագուլիս հայ գյուղում իմ այնտեղ եղած ժամանակ դարղան նկատել էր խաղողի այգում արածող մի էշ: Այդ բանի համար ամենաբարեխիղճ դարղան 50 ոսկի (ըստ Կրուզինսկու՝ 7 ոսկին հավասար էր մի՝ 1 թումանի – Ա- Հ-) տուգանք դրեց իշատիրոջ վրա, չնայած որ այգետերը միջամտեց հարևանի օգտին՝ հայտնելով, թե, ի սեր բարի դրացիության, առանձնապես չի տրտնջում, երբ ծառայի անուշադրության պատճառով հարևանի էշը մտնում է իր այգին, ինչպես և հարևանը ևս չի տրտնջում, երբ իր այգին է էշ մտնում: Սակայն մեր դատավորը, նկատի առնելով, որ անզգույշ այս խոստովանությամբ այգետերն ակամայից մատնել էր իրեն նույն հանցագործության մեջ, նրա վրա ևս նույնքան տուգանք դրեց: Դրանով նա ուսանելի դաս տվեց մեկին և մյուսին՝ թե ինչպես պիտի խնամեն իրենց պարտեզներն ու խաղողի այգիները, թե իրենց վճարունակությունը պահպանելու և թե իրենց ընտանիքի անկարոտ գոյությունն ապահովելու համար»138: Ագուլեցու «Դավտարը» չի պատկերացնում հայ գյուղացիներին մալ ու թուջի վճարող անմռունչ գրաստների դերում: Ճիշտ է, որ «Դավտարի» գոյության ժամանակաշրջանն Իրանում տիրող արտաքին և ներքին «խաղաղության» ժամանակամիջոցն էր հենց: «Դավտարի» գոյությունից առաջ՝ ՃՄԼ դարի ընթացքում և ՃՄԼԼ |դար|ի առաջին քառորդում, ինչպես առիթ ունեցանք արդեն նշելու, Սեֆյանները սրով ու հրով ճնշեցին Գիլանի, Շիրվանի և Վրաստանի ապստամբությունները: «Դավտարի» գրությունից հետո ծայր են առնում ապստամբական շարժումներ Աֆղանստանում, Դաղստանում, Վրաստանում, Ղարաբաղում, Ղափանում և նույնիսկ Ագուլիսում ու նրա մերձակա վայրերում: Այնուամենայնիվ, մասսայական ողոքի ու բողոքի ձայները լսվում են անգամ Ագուլեցու նոթագրած «խաղաղության» այս դարաշրջանում: Ավելին: «Դավտարը» նկա-

Kոաsiոski Մի.,

. ,

58: .:

րագրում է անցքեր ու դեպքեր, որոնք ցույց են տալիս, թե Սեֆյանների վերջալույսն ուղեկցող մասսայական հետագա շարժումները սաղմնավորվում էին հենց Ագուլեցու նկարագրած «խաղաղության» տասնամյակներում: Բնութագրելով շահ Սեֆիի և շահ Աբաս ԼԼ-ի քաղաքականությունը, որոնք ընդարձակելով «խաս» վայրերի շրջանը վատթարացրին մասսաների վիճակը, Շարդենը գրում է. «Պարսիկները չարաբաստիկ են համարում այս քաղաքականությունը. նրանք անկշտում արյունարբուներ են համարում ինտենդանտներին, որոնք ուժասպառ են անում հպատակներին թագավորի գանձարանը լցնելու համար, և որոնք արհամարհում են ընդսմին ժողովրդի գանգատները իրենց նկատմամբ գործ դրված ճնշումների առիթով, առարկելու, թե դժբախտաբար թագավորի շահը թույլ չի տալիս իրենց հաշվի առնել այդ ամենը, ինչպես իրենք այդ կկամենան, մինչդեռ, փաստորեն, նրանք հենց իրենց գրպանի օգտին է, որ թալանում են ժողովուրդը: Մինչդեռ խաները (խոսքը հին, ժառանգական խաների մասին է – Ա- Հ-) դիտում են իրենց խանությունը որպես իրենց պատկանող մի թագավորություն, սպառելով վերցրածը տեղում և պահելով որոշ քանակի սպաներ ու բազմամարդ մի արքունիք: Պարսիկներն ասում են նաև, որ այս վարքագիծը ուժասպառ է անում և անգամ թուլացնում տերությունը, քանի որ արգելք է լինում բարձրորակ զորք պահելու… մի բան, որ սպառնում է պետությանը զոհ գնալ թշնամիների առաջին իսկ հարձակմանը, մինչդեռ խաները պաշտպան էին և հենարան տերության: Վերջապես, նրանք ասում են, որ այս նոր վարքագիծը աղքատացնում է տերությունը, քանի որ այն թագավորի պահեստատեղիներն է մտցնում այն փողը, որը պետք է շրջանառվեր ամբողջ երկրում…»139: «Դավտարից» ակներև է, որ «խաս» գյուղերի բնակիչները երբեմն դիմադրում էին դարղաներին և անգամ նրանց լիազորող մեծավորների կամայականություններին: Այսպես, 1653 թվին ագուլեցի-

Շիaոմiո,

., | .) Մ, | | 252

ները գանգատվում են շահի կապալառու դարձած Երևանի Մահմադ ղուլի խանին նրա դարղայի դեմ: Բավարարություն չստանալով՝ նրանք դիմում են ավելի բարձր՝ Թավրիզի վեզիրին և այս անգամ գանգատվում խանից: Կողմնակի աղբյուրներից հայտնի է, որ այս «խաս» վայրերը զավթող խանը ծանր հարկեր ու տուրքեր էր դնում ժողովրդի վրա նաև իրեն ենթակա վայրերում, և որ, մասնավորապես, նրանցից տուժում էր վաճառականությունը: Զաքարիա Սարկավագը գրում է նրա մասին, թե «ծանրացոյց զհարկն. և հաստատեաց զմաքսն ճանապարհաց, և զոր ինչ վաճառուիր ծանրագնի թէ՛ ցորեան և թէ այլ ինչ: Այլ և յամենայն ամի առաքէր քննիչս արտորէից գրել, և զհնգորդն ամ յամէ յաւելուին: Նոյնպես զթուօղս խաշանց, զչափօղս այգեաց, և զգլխագիրս, և այսպէս ’ի ներքոյ հարկի եդ զամենայն»140: Նույն պատմիչը տեղեկացնում է նաև, որ թալանելով հպատակներին՝ խանը գանձարան չէր մուծում արքունական հարկերը, և այս հողի վրա ընդհարում էր տեղի ունենում նրա և Թավրիզի վեզիրի միջև, որի «զաֆտումն» էր գտնվում այդ ժամանակ Երևանի խանությունը: Ագուլեցիների գանգատը զուգադիպում էր Երևանի խանությունը «զաֆտող» Թավրիզի շահերին: Ի վերջո խանը ձերբակալվում է և չարաչար պատժվում: 1675 թ. Ագուլեցին հաղորդում է, թե Ցղնա գյուղից 7-8 մարդ գանգատ գնաց իրենց պարոն Փարսադան բեկից: Շահը ոչ միայն մերժեց գանգատավորների խնդիրը, այլև հրամայեց դատի տալ նրանց՝ «ցղնեցիքն գուդէն վիզն դնեն, տանեն Ցղնայ, դիվանն էնտէղ անեն»: Վեց ամիս ձերբակալված մնալուց հետո ցղնեցիներից առնում են հազար թուման տուգանք և ազատ արձակում141: Ագուլեցու գրածներից չի կարելի, համենայն դեպս, եզրակացնել, թե ինքը՝ օրագրողը, դեմ էր սկզբունքով հարկային այն սիստեմին, որին ենթակա էր նրա ծննդավայրը: Ագուլեցին «դրուստ հայոց թագավոր» էր համարում «խաս» հողատիրության գլխավոր հեղինակին՝ շահ Աբաս

) 44

)

), | .) 11, |

.: ,

126:

, 1870,

ԼԼ-ին: Ագուլեցու ցանկությունն էր միայն բարեշտկված տեսնել գոյություն ունեցող դրությունը: Նկատելի է նրա բացասական վերաբերմունքը դեպի տեղական այն ֆեոդալները, որոնք արհամարհում էին առևտրականների շահերը: Ակներև է, օրինակ, նրա բացասական դիրքը դեպի Երևանի Մահմադ ղուլի և Սեֆի ղուլի խաները: Ագուլեցին նկարագրում է վերջինիս օրոք, 1677 թվին, Երևանում բռնկված զինվորական ապստամբությունը, որի նախաձեռնությունը պատկանում էր խանի նոքարներին: Զորքը պառակտվել էր երկու մասի: Ապստամբների գլուխ անցած Ֆաթալի բեկը հավաքել էր իր շուրջը մինչև 4-5 հարյուր ձիավոր: Շարժումը խեղդելու համար պետք եղավ կենտրոնի և Նախիջևանի խանի հասցրած 100 ձիավորի օգնությունը: Զինված ուժերը բախվեցին Վեդիչայի վրա: Ապստամբները պարտվում են, նրանց ղեկավար Ֆաթալի բեկը ձերբակալվում: Սակայն ապստամբներին հաջողվում է նոր ուժ հավաքել Շարուրում և իրենց հերթին ձերբակալել մարդկանց: Երևանի խանը հարկադրված եղավ ազատել Ֆաթալի բեկին և հաշտության խոսք բանալ նրա հետ: Սակայն խանի այս ընթացքը զայրույթ առաջացրեց նրան կուսակից աղալարների մեջ, որոնք, ինչպես հաղորդում է Ագուլեցին, «ամէն կիտվեցան Երևան, խանն կոխեցին բէրթն, ոչ թողին դուս գայ, ոչ դիվան անէ: Խորակն տվին, մնաց իւր սարումն»142: Ներքին այս բախումը մեղմացավ 1679 թվի սկզբներին, երբ Երևան եկավ Զալի խանը, ձերբակալեց և գլխատեց ապստամբությունը նախաձեռնող նոքարներին և Սեֆի ղուլի խանին ապրանքով ճանապարհ գցեց Սպահան: Ագուլեցին մանրամասն չի պարզում այս անցքերի պատճառները: Արձանագրում է միայն, որ իր նշանակման օրից – երկու տարուց ի վեր – խանը ռոճիկ չէր տվել զինվորներին: Ժամանակակից մի վկայությամբ իրենց զինվորական ծառայության համար նոքարները ստանում էին տարեկան երեք թումանից ոչ պակաս ռոճիկ143: Եթե

, 135 .: P6tոաs 86մik, Շօհi1 Տսէսո, |տօս օxք1iօaէiօ սէոiստզսօ օօ1օԵօոոiոi, aօ քոօէiօտiտտiոi էհօaէոi զսaմոaջiոէa օօ1սոոaոսո iո Քօոտiմօ Օոiօոէiտ,| Մiօոոaօ, 1678, ք. 267:

աչքի առաջ ունենանք, որ թումանը հավասար էր 50 աբասու, ապա կունենանք համեմատության որոշ կշռաչափ խանական նոքարների և Ապշերոնի այն գյուղացիների միջև, որոնք ամսական 6-7 աբասով աշխատանք էին թափում Բաքվի նավթահորերում: Ապստամբները պահանջում էին իրենց ռոճիկները և միաժամանակ առաջարկում վերացնել խանի «բեդիաթ բաները» (նորամուծությունները): «Դավտարը» լռում է վերջիններիս մասին: Բացը լրացնում է ժամանակակից Զաքարիա Սարկավագը: 1677 թվի մի հիշատակարանում, նշելով երկրորդ Սեֆի խանի անունը, Սարկավագը գրում է. «Սա տմարդութիւն ցուցեալ, և ո՛չ ոք երկնչէր ի սմանէ, այլ ամենեքեան ըստ իւրեանց կամացն կային, և բազմացան գողք և աւազակք և ո՛չ ոք կարէր գնալ ճանապարհ զի կողոպտէին. եթէ ոք գանգատէր նմա. և նա ո՛չ առնէր դատաստան, և այսպէս կայաք ամենեքեան երկիւղի և ի սասանման, բազմացոյց և հարկպահանջութիւն ի վերայ ամենայն ումեք»144: Անշուշտ, նույն այս Սեֆի ղուլի խանի գործած շահատակություններն է, որ առիթ էին տալիս Սարկավագին չարաբախտ հանգամանք համարել այն խաղաղությունը, որ տիրում էր Արարատյան դաշտում 38 տարուց ի վեր: Սարկավագի կարծիքով, խաղաղության շնորհիվ «բազմացեալ և յոռացեալ են ազգն Պարսից ուտելոյ և ըմպելոյ պարապեալ, վասն որոյ միշտ կեղեքեն և կեղևեն ողորմելի կեանս քրիստոնէից»145: Ավելի մանրապատում է Սարկավագը իր «Պատմագրության» էջերում: «Պատմագրության» հեղինակի ասելով՝ Սեֆի ղուլի խանի օրոք Երևանում կազմակերպվում են հասարակաց տներ, արհամարհվում «օրինավոր կանայք»: Խանը հալածում էր քրիստոնյաներին. երևույթ, որի դեմ բողոքում են մուսուլմանները, տրտնջալով, թե «ահա դրացի եմք քրիստոնէից, և խառն ի խուռն կամք ընդ նոսա. առևտուր ի միասին լինի, և շահս բազումս ունիմք ի նոցանէ, և սա կամի զրկել զմեզ ի շահից մերոց»: Խանը պահանջում էր առանց իր հրամանի չթաղել մեծատուններին ու օտարականներին, որով, ըստ երևույթին, կամենում էր հարկի տակ

», 1888, | :

483:

գցել նաև ունևոր մեռելներին: Անպատիժ էր թողնում գողերին և ավազակներին. «այլ առնու տուգանս՝ և թողու. և նոքա դարձեալ առնեն գողութիւն». «վասն այս պատճառի ո՛չ ոք կարէր գնալ ի ճանապարհ, զի կողոպտէին: Եւ ի բազում եկեղեցիս մտին գողք, և աւար առին»,– գրում է խրոնիստը146: Այս վկայությունից պարզ է, ի դեպ, որ «նոքարների» գլխավորած շարժումը խանի դեմ չէր միայն, այլև նրան սպասավորող ֆեոդալական ապարատի՝ դարղաների դեմ, որոնց գլխավոր պարտականություններից մեկն էր հենց հալածել գողերին ու ավազակներին147: Դարղաներն են դարձյալ, որ պարտավոր էին արգելքի տակ դնել հասարակաց տները148: Սակայն Սարկավագը շփոթում է ապստամբության հետ կապված դեպքերի նկարագրությունը: «Վասն որոյ,– գրում է նա,– ժողովեցան ամենայն տաճիկք, և արարին խորհուրդ, և եղին գլխաւոր ինքեանց զոմն Ֆաթալի անուն, և անուանեցին զինքեանց Ղարափաչայ… և ինքեանք յարեան ի վերայ խանին, և մուծին ի տուն, և ո՛չ թողին ելանել արտաքս: Այլ և կնքեցին զամենայն դրունս ամբարացն, և չափով տային զկերակուր նորա: Եւ այսպէս տառապանօք պահեցին զնա, մինչև եկն այլ խան, և զնա հալածեցին»149: Այստեղ պատմողն ի մի է խառնում Ֆաթալի բեկի և նրա դեմ եղած աղալարների ընթացքը: Ավելի արժանավոր աղբյուր է, անշուշտ, Ագուլեցին, որի նկարագրությունը զանազանում է միմյանցից ապստամբական շարժման տարբեր էտապները և նրան մասնակցող հասարակական տարբեր հատվածները – խանական նոքարները, զինվորները, սպայակույտը, աղալարները: Ապստամբության մասնակցած այս ուժերից զատ՝ Զաքարիա Սարկավագը հնարավորություն է տալիս հաշվի առնել նաև խանի դեմ տրտնջացող Երևանի առևտրականության դերը: «Դավտարից» ակներև է, որ եթե շարժման առաջին շրջանում պայքարը

| ) Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . Լօvaոէ, Քaոiտ, 1674, ք.| 195 Մի6օ6ոօt |J. մ6|, . | )

. .,) | ) 89 .: .| 1, | | 49 Մի6օ6ոօt |J. մ6, Տսiէօ մս vօ7aջօ մօ .: ., | ) 195: ,| . .,) | ) 89: .,

տեղի ուներ ժողովրդական տրտունջներին անդրադարձնող նոքարների և ժողովուրդը ճնշող ու հարստահարող աղալարների միջև, վերջին շրջանում բախվում էին մասսայական շարժման առաջ նահանջող խաները և սրա դեմ գլուխ բարձրացրած աղալարները: Աղալարները, որ բախվում էին նոքարների հետ: Շարժման ընդարձակման վտանգը միացնում էր նոքարների դեմ կենտրոնի և տեղերի աղալարներին՝ վերջ դնելով Սեֆի ղուլի խանի ապիկար վարչությանը: Աղալարների հաղթանակը հավաստում էր այն իրողությունը, որ խանական իշխանությունը կարող էր գոյություն ունենալ միայն իբրև աղալարների իշխանություն, որ հավերժացնելով նոքարների հարստահարությունը՝ պարտավոր էր, համենայն դեպս, խնամել առևտրական կապիտալի շահերը: Երևանի ապստամբությունն ազդանշում էր երկրում հասունացող հասարակական-քաղաքական ճգնաժամն ընդհանրապես: Պայքարի բռնվելով կենտրոնախույս ֆեոդալների հետ՝ Սեֆյան միահեծանությունը ՃՄԼԼ դարի ընթացքում զգալիորեն սահմանափակել էր նրանց իրավունքները: Տեղի տալով կենտրոնի ճնշմանը՝ խանական վարչությունը կորցնում էր կարծես, ժառանգական բնույթը՝ վերածվելով, փաստորեն, ժամանակավոր պաշտոնակալության150: Այսպես, դարի երկրորդ հիսնամյակում Երևանի խանությունը փոխեց իր պետին տասն և երեք անգամ և ամեն անգամ հին խանի տեղ նշանակվում էր նրան օտար մարդ: Երբեմն աննշան ծագում ունեցող նոր երկրապետերն իսկ, իշխանություն ստանալով, շահագործում էին հպատակներին ըստ հնույն որպես ֆեոդալներ: Ընթանալով միահեծանության գծով՝ շահնշահերի իշխանությունը չէր փոխում հարկավ ֆեոդալական իր բնույթը: Սաստկանում էր միայն հպատակների ֆեոդալական շահագործման եղանակը, ըստ որում՝ ֆեոդալական ռենտան միշտ ավելի ու ավելի էր նույնանում հպատակների հարկման հետ: Քանի դեռ չէր խորտակվել Սեֆյանների ուժը և քանի դեռ միաժամանակ երկրում չէին սկսվել քաղաքացիական դաժան այն

. |Jօaոոissյaո 4.,| 1տոaօ1 Օո7 |սոմ մiօ Ճոոօոiտօհօ 8օfոօiսոջտiմօօ|, Խüոօհօո, 1913, Տ. 38 .:

պատերազմները, որոնց շուրջը դառնալու էր Իրանի պատմությունը հաջորդ դարի ընթացքում, գերիշխող երևույթ էր երկրում այն դրությունը, որ բնութագրել է «Կապիտալի» հեղինակը. «Եթե,– գրել է Մարքսը,– իբրև հողի սեփականատեր և ընդսմին իբրև սուվերեն՝ նրանց (մանր գյուղացիների) հանդեպ անմիջապես կանգնողը ոչ թե մասնավոր հողատերերն են, այլ պետությունը, ինչպես այդ դիտվում է Ասիայում, այդ դեպքում, ռենտան և հարկը նույնանում են (zստճոո6ոռճ116ո), կամ, ավելի ճիշտ, չկա հողային ռենտայի այս ձևից տարբեր հարկ: Այս պայմաններում անհրաժեշտ չէ, որ առկա վիճակը քաղաքականապես և տնտեսապես ավելի դաժան ձև ունենա, քան այն ձևը, որ բնորոշում է այդ պետության հանդեպ ամեն մի հպատակի կացությունը: Պետությունն այստեղ հողի գերագույն սեփականատերն է: Գերիշխողն այստեղ ազգային շրջաններում համակենտրոնացված հողատիրությունն է: Բայց այդ դեպքում գոյություն չունի հողի մասնավոր սեփականություն, չնայած գոյություն ունի հողի ինչպես մասնավոր, նույնպես և համայնական տիրապետություն»151: Երևանի ապստամբության հետ կապված հանգամանքները մերկացնում են խանական շահագործումների նոր այն երևույթները, որ լայն չափեր էին ընդունում Իրանում վերջին Սեֆյանների օրոք: Նոր նշանակվող և դյուրությամբ պաշտոնազրկվող խանը, հաճախ թանկ գնով տիրանալով իր դիրքին, պետք է որ օգտագործեր ըստ ամենայնի իր իշխանությունը. արդյոք շահական գանձարանի թե հպատակների հաշվին, այդ միևնույն է: Բնորոշ են այն տողերը, որ գրի է առել այդ մասին ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին շահ Հուսեյինի ժամանակ Աղուանից Եսայի կաթողիկոսը. «Եւ դարձեալ՝ որպէս սովորութիւն ’է պարսից իշխանութեան՝ յամենայն քաղաքս տէրութեան իւրեանց և ի վերայ ամենայն երկրի, պետս և գլխաւորս զօրաց կացուցանել, որպէս խան, սուլտան, ղուլբէկի, վէզիր, դարուղայ և թուիլտար: Յառաջնումն որոց մի անգամ այսպիսիթեանցս իշխանու-

Maու K.,

841:

թիւն ինչ տային ո՛չ դիւրեաւ փոփոխէին և առնուին ’ի նմանէ. բայց թէ մեծ յանցնաք ինչ և կամ վնաս առնն յայտնիւր և կամ վասն զրկողութեան և ագահութեան գանգատողք և դատախազք երթային ’ի դուռն արքայի և զյանցանս առնն յայտնի կացուցանէին, և ապա հազիւ ուրեմն առնուին յառնէն յայնմանէ իշխանութիւն զայն: Իսկ այժմս և այսու թագաւորաւս ո՛չ այսպէս, այլ թագաւորն և նախարարք իւր կաշառակուր լեալ փոյթ ընդ փոյթ փոփոխեալ հանէին և ’ի միում ամի, 2 և 3 տեարս և իշխանս, ’ի միում քաղաքի և գաւառի զկնի միմեանց առաքէին. և նոքա եկեալ որպէս և ինքեանք կաշառօք ստացեալ էին զիշխանութիւն իւրեանց, նոյնպէս և նոքա այնպէս ամենայն զդատ և զիրաւունս ժողովրդեան ’ի բաց եդեալ կեղեքէին, կողոպտէին զհնազանդեալս իւրեանց. սոյնպես առնէին և օրինապահք դպիրք նոցա, այսինքն դատաւորք, շխալսլամք, շեխք, և որոց ղազիս ասեն»: Այս կապակցությամբ պատմագիրը տեղեկացնում է նաև այն հարկումների մասին, որոնց ենթարկվում էր, մասնավորապես, Իրանի զինվորությունը. «Դարձեալ յաւելին միւս ևս չարիս զի որք միանգամ տեարք էին գեւղից, և ագարակաց. նա և վարձաորք (այսինքն դօնլուղ հատեալ զօրապետք, և զօրք) որքան դրամոյ չափ որ ոք և ունէր, զնորին տասանորդն ևս հատին, և թագաւորական արարին. իսկ նոքա ո՛չ յիւրոց դրամոցն տային, այլ զայն ևս յաւելին և եդին ’ի վերայ իւրաքանչիւր հնազանդելոցն՝ և այնպէս առնէին»: Նույն հեղինակը նկարագրել է նաև ժամանակի հարկային կեղեքումները: «Ապա ել,– գրում է նա,– մեծ վէզիրն Ատրպատականի որ նստէր ’ի Դաւրէժ քաղաքի՝ որոյ անունն էր Միրզաթահիր, 1100 արամբք. և եկն յերկիրս Ղարաբաղու և ’ի Գանջայ քաղաք. և սկսաւ առնուլ յոյժ աւելորդօք, քան զգրելն: Եւ ցրուեցան զորքն ընդ երկիրս և ընդ գիւղորայս ’ի թիւ արկեալ գրովն. և քանզի յոյժ ծանր էր լուծն և ո՛չ կարէին տանել, վասն որոյ չարչարէին, կեղեքէին և ջարդելով առնուին ըստ չափու իւրեանց ’ի յոլովիցն յոլով՝ և ’ի փոքունցն փոքր. զի գեղն 150, 100 կամ 50 թուման. և յոյժ փոքրն 30 և կամ ի 20 թումանէ չէր պակաս: Նոյնպես ’ի վաճառականաց, և յամենայն արուեստաւորացն առին. և այսպէս ամի ամի զգլուխսն համարէին, և հարկահանքն եկեալ ճշդիւ առնուին: Յետ այսորիկ միւս ևս կերպիւ

հարկս եդին և անուանեցին զայն ապիքուրան. դարձեալ միւս ևս եդին, և զայն ասացին Շահղատի ախրաջաթ. միւս ևս յաւելին, անունեցին շեշտինար և զայս երեքպատկեցին. և դարձեալ կրկին ևս եղև հրաման, ելանել և գրել զամենայն սահմանս երկրի. գիւղօրեից, և ագարակաց. զհող, զջուր, զայգի, զանդաստան, զծառ, զտունկ, և զամենայն ինչ, որ պիտոյ է մարդկան, առհասարակ զամենայն գրեցին, թէ հայոց, և թէ այլազգեաց. այլ և վրանաբնակաց և խաշնարածաց, ազգ մի որ թարաքամայ ասեն. զնոցին ևս, զանդեայս, և զհօտս, զջոկս, և զջոլիրս, և զերամս ամենայն անասնոց չորքոտանեաց, ’ի թիւ արկին. և յառաջնոյն վերայ կրկին յաւելին զհարկս: Զայս ամենայն զոր գրեցաք նորահնար չարիք էր, զոր եդին ’ի վերայ առաջնոյ սահմանեալ հարկացն. որ և յառաջին ևս ծանրագոյն էր բեռն ’ի վերայ ժողովրդեանն. այժմս փոխանակ թեթևացուցանելոյ, զայսքան ևս յաւելին ’ի վերայ… Նմանապէս և այլ բազմայոյլ չարիս յորդեցին. ուստերս և դստերս ուժգին քարշելով, զարս և զկանայս բռնի ուրացուցանելով և զյետամնացելոց զինչսն և զստացուածսն՝ և գանձս յափշտակելով՝ և ուրացողացն տալով. որպէս և որքան դովլաթաւորք և մեծատունս աչօք մերովք տեսաք ’ի Ջուղայ և Երևան որ ’ի վերջին աղքատութիւնն և թշուառութիւնն հասել էին. և հարցեալ զպատճառն տեղեկացաք. որ վասն ուրացողացն և յափշտակութեան ընչից իւրեանց էին եղեալք այնպէս»152: Եսայի կաթողիկոսի հիշատակած փաստերից ակներև է, որ հարկերի ծանրությունը ընկնում էր բոլոր ժողովուրդների վրա, բայց պարզ է նաև, որ հարկային կեղեքումներից առանձնապես տուժում էին Իրանի քրիստոնյա հպատակները, հատկապես գյուղացիները: «Քրիստոնյա» գյուղացիները «հնգակ» էին վճարում խանական իշխանությանը, այնտեղ, որտեղ նրանք չէին հպատակվում անմիջապես իրենց մելիքների իշխանությանը: Նրանք «տասանորդ» էին

, ,

, | .) 1, |

: , 1880,

, 1839,

. .

) 205:

վճարում Իրանի ֆեոդալներին այնտեղ, որտեղ սրանք շահագործում էին գյուղացիներին իբրև հողի և ջրի տերեր: Վերջապես պարտավոր էին վճարել խարաջ կոչված գլխահարկը՝ տուրք, որից ազատ էին մուսուլմանները: ՃՄԼԼ դարի 60-70-ական թվականներին գլխահարկի նորմը, ֆրանսիացի մի միսիոների հաշվով, հասնում էր 7 լիվրի, մինչդեռ նույն դարի 80-ական թվերին այդչափ վճարում էր միայն անչափահաս հարկատուն. չափահասները վճարելու էին կրկնակի չափով՝ 15 լիվր153: Հարկերի նոր նորմեր սահմանելու համար է հենց, որ կազմակերպվել էին, ըստ երևույթին, Եսայի կաթողիկոսի նկարագրած կադաստրի արձանագրումը և դրան հաջորդող հարկահանությունը, որ ավելի շուտ մասսաներին սաստող մի էկզեկուցիա էր, քան պետական խաղաղ մի գործ. ակներև է, որ Հայաստանում և Վրաստանում է հենց, որ Իրանի տերերը հանդիպում էին հարկատուների խոշորագույն դիմադրությանը: Եսայի կաթողիկոսի տվյալները վերաբերում են շահ Հուսեյինի ժամանակներին, երբ արտակարգ լարման էր հասել արդեն երկրի տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամը՝ ծայր տալով Սեֆյանների և նրանց հետ միասին նաև պետության ամբողջականության կործանմանը: Սակայն շահ Հուսեյինի ժամանակներին վերաբերող փաստերի ուսումնասիրությունը կարևոր է հենց նրանով, որ ակնբախ է դարձնում կացության հակասությունները, որոնք, թեկուզ և նվազ չափով, այնուամենայնիվ, առկա էին նաև նախընթաց շրջանում, ուստի և միջոց են տալիս ուսումնասիրողին լուսարձակի տակ գցել այդ շրջանի պատմության մութ խորշերը: Քաղաքական կացության մասին եղած տրտունջներն Իրանում լսելի են դառնում տակավին նախընթաց թագավորության՝ Սուլեյման շահի (1666-1694) օրոք: Այն հանգամանքը, որ 1672 թվին Զաքարիան «դրուստ հայոց թագաւոր» էր հռչակում սրա հորը՝ Աբաս ԼԼ-ին, լուռ մի հակադրություն է, որ անում էր նա հոր և որդու միջև: Սրա ժամանակ է հենց, որ պայթեց Երևանի զինվորական ապստամբու-

Տaոsօո |Մօ7aջօ օս Թօ1aէiօո մօ 1’օէaէ քոօտօոէ մս ոօ7aսոօ մօ Քօոտօ, Քaոiտ, 1695,| ք. 97 .:

թյունը. ապստամբությունը ազդանշում էր, անշուշտ, մասսայական այն դժգոհությունները, որոնք ողողելու էին Իրանը նրա հաջորդի օրոք: Ֆեոդալների ձեռքում կենտրոնացած առևտրի այն ճգնաժամը, որ նկատելի էր դառնում Իրանում ՃՄԼԼ դարի երկրորդ կեսում, առաջ էր բերում ֆինանսական տագնապ, որից ճիգ էր անում դուրս գալ կառավարությունը հարկատուների հաշվին: Ժամանակակիցները տրտնջում են հարկերի ծանրության դեմ: Այսպես, 1686 թվին Էջմիածնում և Նորագավթում գրված մի հիշատակարանում Գրիգոր Երևանցի գրիչը նշում է. «Ի թագաւորութեան պարսից շահ Սուլէմանայ, յորոյ աւուրս նեղի ազգս քրիստոսականաց՝ խիստ խիստ ծառայութեամբ եւ հարկաց ծանրութեամբ որպէս երբեմն ի հնումն Իսրայէլ, որոց բազուկն հզօր փրկօղ լիցի»154: Մասսաների կացությունը վատթարանում էր ոչ այն պատճառով, որ աճում էր տուրքերի քանակը, որքան այն, որ տուրքերի մեծագույն մասը մուծվելու էր կանխիկ դրամով: Ինչքան էլ ծանր լիներ վաճառականության վիճակը, արծարծված կրիզիսի շրջանում, նա չէ, իհարկե, որ պետք է տրտնջար առաջին հերթին հարկերի ծանրության կամ հարկման դրամական ձևի դեմ: Այլ էր դրությունն ապրանքաշրջանառությունից հեռու գյուղավայրերում, մասնավորապես Հայաստանի և Ադրբեջանի լեռնամասերում: Տուրքերի ծանրությունից անկախ, այստեղ հարկման դրամական ձևն իսկ առիթ էր ամեն կարգի վաշխառության և բռնարարության: «Եթե… հողային ռենտայի բնական ձևը,– գրում է Մարքսը,– որ պետական հարկերի գլխավոր տարրն է Ասիայում, հիմնվում է այնտեղ արտադրողական հարաբերությունների վրա, որոնք բնական երևույթների պես վերարտադրվում են անփոփոխ. վճարումների այդ ձևը հակադարձաբար պահպանում է արտադրության նախկին ձևը: Դրանում է թուրք կայսրության ինքնապահպանության գաղտնիքներից մեկը: Եթե Եվրոպայի կողմից Ճապոնիայի շլինքին փաթաթված արտաքին առևտուրը փոխանցում առաջացնի բնական ռենտայից դեպի դրամականը,

»,

, 1902,

131:

վերջ կլինի նրա օրինակելի գյուղատնտեսության. կքայքայվեն նրա գոյության անձուկ տնտեսական պայմանները»155: Առևտրի և դրամաշրջանառության ընդհանուր կրիզիսի պայմաններում Սեֆյանների առևտրաֆինանսական քաղաքականությունը, ծանրանալով հարկատու գյուղացիների մեջքին, խաղում էր Իրանի գյուղատնտեսության մեջ կործանարար նույն դերը, ինչ նախատեսում էր ճապոնականի համար «Կապիտալի» հեղինակը:

Maու K., |Daտ| Kaքiէa1, Մօ1kտaստջaԵօ, |Bd.| 1, |Խօտkaս, 1934, Տ. 146|

ՀԱԿԱՄԱՐՏ ՄԵԼԻՔԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ

Ագուլիսի մելիքական վարչությունը: Մելիքների ընտրությունը: Մելիքների պարտավորությունները: Դատական ատյաններ: Քալանթարի պաշտոնը: Մելիքության և քալանթարության իրավունքների միավորումը: Պառակտում դովլաթավորների ներսում: Աղքատների գրոհը: Խոջաների ֆրոնտ մասսայական շարժման դեմ: «Դավտարը» հնարավորություն է տալիս դիտելու Ագուլիսի ներքին կյանքը, հատկապես խոջաների այդ կացարանում իշխող հայ վերնախավերի փոխհարաբերությունները՝ շոշափելով մասնավորապես ժողովրդական մասսաների մեջ սրանց դեմ արծածվող տրամադրություններն ու պայքարը: Տարածված կարծիք է, թե ռուսական տիրապետության նախօրեին, Ագուլիսի և շրջակա մահալների հայ գյուղերը կառավարվում էին ընտրովի տանուտերների միջոցով, որոնց կոչում էին նաև մելիքներ156: «Դավտարը» որոշ տարբերություն է դնում մելիքների և տանուտերների միջև: 1669 թվին Ագուլեցին արձանագրում է, օրինակ. «Այս տարուս Ագուլիս մէլիք չունէր քանզի Մէլիք-Շահնազարն գնացել էր Ըսպհան… երեք տանուտէր դրին, որ մալ ու թավջին անէ»157: Արդյո՞ք բոլոր գյուղերում կային մելիքներ: «Դավտարից» պարզ է, համենայն դեպս, որ մելիքներ կային «խաս» գյուղերում158: Բայց պարզ է նաև այն, որ «խաս» գյուղերի մելիքները էապես տարբերվում էին համանուն այն իշխողներից, որոնք ֆեոդալական իշխանության հիմնական հատկանիշներ էին պահպանել լեռնային Ադրբեջանի և Հայաստանի որոշ վայրերում (Ղարաբաղում, Գեղարքունիքում և այլն), որտեղ նրանք ժառանգական տիրապետ-

», | , ,

) 21, | ) 259

80: 126:

ներ էին: Ժառանգական իշխանության որոշ իրավունքներ գործադրում էին հայ մելիքները նույնիսկ Ղափանում, թեկուզ և ՃՄԼԼ դարի վերջերին ապրելով խոր ճգնաժամ՝ բռնելու էին սոսկական պաշտոնյաների վերածվելու ուղին: Ագուլիսի և շրջակայքի մելիքները զուրկ էին ֆեոդալ իշխանավորների գլխավոր ատրիբուտներից: Ունևորների միջից ընտրված պաշտոնյաներ էին սրանք, որոնք ունեին լեռնային Հայաստանի համանուն ֆեոդալների իրավասությանց բովանդակաթափ մի անուն միայն: «Խաս» վայրերի վարչական առանձնահատուկ ռեժիմը չէր համատեղվում այլևս տեղական մելիքների ժառանգական իշխանության հետ: Յուրաքանչյուր տարի Ագուլիսն ընտրում էր իր մելիքը: Երբեմն միևնույն անձնավորությունը մելիք էր ընտրվում մի քանի անգամ: Այսպես, 1666 և 1668 թվերին Ագուլեցին հիշատակում է մելիք Մանվելի անունը159: 1671 թ. Ագուլիսում գրված մի հիշատակարանում հանդիպում ենք նորից նույն այդ մարդուն. «գեղիս առաջնորդն Մանդվելն»160: 1665, 1669 և 1670 թվերին Ագուլիսում մելիքություն էր անում Բադալիջ Շահնազարը: 1670 թվին, նշելով սրա մահը, Ագուլեցին գրում է. «Սայ էր 63 ամաց: 40 տարի Ագուլաց ու Դաշտին մելիքութիւն արաւ»161: Ագուլեցու այս տողերը պետք է հասկանալ այն իմաստով, թե մելիք Շահնազարը 40 տարի անընդհատ մելիքություն էր անում, այլ որ այդ ժամանակաշրջանում նա քանիցս մելիք էր ընտրվել: Մելիք Շահնազարը հիշվում է նաև որպես Ագուլիսի և Դաշտի մելիք: Ագուլիսի և Դաշտի միավորումը միևնույն մելիքի իշխանության ներքո տեղի ուներ, ըստ երևույթին, 1673, 1675, 1677 և 1680 թվականներին: Այդ տարիներին Ագուլիսում և Դաշտում պաշտոնավարում էր մելիք Օվին: Մելիքներն ընտրվում էին ազդեցիկ գյուղականներից: «Դավտարից» տեղեկանում ենք, օրինակ, որ մելիք Մանվելը ագուլեցի Ղարինց «օյմաղի» (տոհմի – Ա- Հ-) «մե-

, 68 78: », 1911, | , 89:

314:

ծաւորն» էր և որ նրան հպատակվող տոհմը ընդգրկում էր 10, 12 տուն162: Ի՞նչ ֆունկցիաներ ուներ Ագուլիսի կամ Դաշտի մելիքը: Ագուլեցու տվյալներից պարզ է, որ պետության առաջ մելիքը գյուղական կառավարիչ էր, որի առաջին պարտականություններից մեկն էր ժողովել և դարղայի ձեռքը տալ արքունական հարկերն ու տուրքերը: Արդեն առիթ ունեցանք մատնանշելու, որ «մալիջահաթի» գանձումը կապալով վերցնում էին երբեմն հենց իրենք՝ մելիքները: «Դավտարը» հիմք չէր տալիս ասելու՝ արդյո՞ք ֆինանսական այս գործառնությունից զատ Ագուլիսի մելիքներն ունեցել են նաև դատավորի ֆունկցիաները: Քրեական գործերը, ինչպես տեսանք, ենթարկվում էին անմիջորեն խանին ու նրա դարղաներին163: Քաղաքացիական գործերը վճռում էին հավանորեն եկեղեցականները կամ Քալանթարի նախագահությամբ գործող «վաճառականաց» ժողովը164: Այս կարգի գործերի համար հայերը դիմում էին հաճախ նաև շարիաթ մեկնաբանող և ավելի բարձր հեղինակություն վայելող իսլամ դատավորներին, ղազուն կամ շեյխ-ուլ-իսլամին: Բնորոշ է, որ տակավին Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքն» էր ջանք գործ դնում՝ հետ կանգնեցնելու հայերին իսլամական դատարաններից165: Նկարագրելով եղբոր ժառանգների հետ կատարած բաժանությունը՝ Ագուլեցին գրում է. «Ղազի բերի, ամէն յիսէն ջոկեցի, գիր գրեցի, վարդապետ դօվլաթաւորք մէջ բերի, բաժանեցաք»166: Ղազու միջամտությունը տարօրինակ չի թվա, եթե վերհիշենք այն փաստը, որ խոսելով խանական վարչության «օրինական դպիրների» մասին՝ Եսայի կաթողիկոսը նշում էր շեյխ-ուլ-իսլամներին, շեյխերին ու ղազիներին:

, ,

: .)

146: 142:

| ,

, հ.) 1, | ) 183:

)

, |

) 12: ,

117:

, 1880),

Ագուլիսի և Դաշտի մելիքները համատեղում էին հաճախ քալանթարի պաշտոնը: 1669 թվին Ագուլեցին նշում է, թե մելիք Շահնազարը գնաց Սպահան՝ քալանթարի իրավունքը վերանորոգելու համար167: 1678 թվին ագուլեցիները, վաղեմի սովորությամբ հանրագիր կազմելով, ուղարկում են մելիք Օվուն Սպահան՝ Ագուլիսի և Դաշտի քալանթարության հրաման առնելու համար: «Քանզի առաջմէ ուրիշ քալանթար Աքուլաց ու Դաշտին դախլ չէն անիլ: Այսմ յամի ուզում էն, որ մուղարար անէն, որ ով որ Աքուլաց ու Դաշտին մէլիք լինի, քալանթարն ել նայ լինի»168: Հիշատակելով Ագուլիսի մելիք Մուսու անունը՝ Դավիթ բեկի պատմության հեղինակը նշում է, թե «նա ինք էր քաղաքապետն (իմա՝ քալանթարը – Ա- Հ-)»169: Բայց, ըստ երևույթին, մելիքի և քալանթարի պարտավորությանց միավորումը մշտական երևույթ չէր: Այսպես 1694 թ. Ագուլիսի մի արձանագրության մեջ քալանթար Օվանեսի անվան կողքին հանդիպում ենք մելիք Ասկարխանի անունը170: Սեֆյան Իրանում քալանթարն ընտրվում էր քաղաքավայրերում կամ ավելի ճիշտ՝ առևտրական բուրժուազիայի բնակավայրերում: Մի տեսակ վաճառականական ավագներ էին դրանք, որոնց պաշտոնն էր հարթել առևտրականների մեջ ծագած տարաձայնությունները և ներկայացնել պետական օրգանների առաջ առևտրով զբաղվող բնակչությանը: Հարկավ, ֆեոդալները սրանց ևս դարձնում էին հաճախ հպատակներին գռփելու միջոց: Խոսելով Երևանի քալանթարներից մեկի մասին՝ Զաքարիա Սարկավագը գրում է. «Եւ էր գործ նորա այս զի զոր ինչ հարկ տան իշխանին, սա գրէ գաւառապետացն, և գաւառապետքն գրեն գեղօրէիցն. և ժողովեալ ձեռամբ ոստիկանաց՝ և տանինն իշխանին»171: Աբրահամ Կրետացու ասելով՝ Երևանի 9 գավառից (մահալից) յուրաքանչյուրն ուներ իր մելիքը,

, ,

| «

80: 139: )

)

», | ,|

) 21, .

, 47: 308: .), | 39-) 40:

որոնք «հնազանդ են քալանթարին, և դողան առաջևն իբրև զնոքար»172: Ստանալով քալանթարի պաշտոն՝ «նոքարի» դիրք ունեցող մելիքները ստանձնում էին քաղաքի դովլաթավորներին հովանավորող պաշտոնյաների դեր: Սոսկական տանուտերությունից նրանց պաշտոնը տարբերվում էր նրանով, որ ընդգրկում էր վարչական ավելի ընդարձակ միավոր (մի քանի գյուղ կամ գյուղաքաղաք, մահալ և այլն): Մելիքի և քալանթարի իրավասացության միավորումը համակերպում էր նրանց գործունեությունը քաղաքային վարչության, ավելի ճիշտ՝ առևտրով զբաղվող բնակչության պահանջներին՝ էապես բարձրացնելով նրանց հեղինակությունը: Հարկավ սա դեռ չի նշանակում, թե առևտրական բուրժուազիային սպասարկող մելիքները պոկվում էին շահագործության ֆեոդալական ինստիտուտներից: Ձեռք մեկնելով ֆեոդալական տուրքերի կապալին կամ հարկատու վայրերը զավթող դարղաներին՝ մելիքները դառնում էին կատարյալ ուտիչներ ժողովրդի մարմնի վրա: Ագուլեցիները մտաբերում են ավանդաբար մելիք Գուլամբարի, մելիք Ստեփանի և մելիք Հովհաննեսի անունները, որոնք ոչ միայն ժամանակի խանական կեղեքումների գործիք են եղել, այլև իրենք են հենց ընկույզ ջարդել ժողովրդի գլխին173: Անհավանական չէ, որ այստեղ հիշվող մելիք Հովհաննեսը լինի հենց մեզ ծանոթ մելիք Օվին: Ագուլեցին բնորոշում է նրան իբրև մի մարդու, որ գործիք դառնալով տեղական կալվածատիրոջ՝ Իսախան բեկի որդի Մուսաբեկի ձեռքին՝ նպաստել էր վերջինիս կեղեքումներին: «Դավտարը» նշում է այն բողոքները, որ բարձրացրին սրանց դեմ ագուլեցիները: Մուսաբեկի լիազորությունները սպառվելուց հետո՝ 1680 թվին՝ նրան հաջորդող Խոսրով աղայի օգնությամբ, ագուլեցիները ձերբակալեցին և չարաչար պատժեցին այս մելիքին, որի շուրջ, ինչպես պատմում է Զաքարիան, խոշոր պառակտում էր առաջացել տակավին 1673 թվին, երբ մեկի փոխարեն երկու մելիք

| -

, », |

) 21,

| , 1870), 286:

61:

ընտրվեցին Ագուլիսում՝ մելիք Օվին և Քրդոնց Ալեքսանը: Զաքարիան, որ ոչ միայն վերջինիս ազգականն էր, այլև նրա համախոհը, նկարագրում է, թե ինչպես ագուլեցիները, բռնելով նրա հակառակորդին «վիզն գունդա կուտան, նստացնէն էշ, նաղրով, զռնով Աքուլիս, Դաշտն ման ածէն»: Նույն պատժին ենթարկվում է նաև Դաշտի մելիք Սլեյմանը: «Մին 130 թուման առին, թողզ դիվանում խարջածն: Օվուն բալքի 200 թուման դուս էլաւ, ինքն էլ մելիքթենի դուրս ընկաւ: Ամայ Սլէմանն կորցրին. Աստուած գիտէ, թէ ինչ էլաւ»174: Նկարագրած դեպքը նշան չէր տակավին խոջաների ժողովրդասիրության: Դեպքը ցույց է տալիս միայն, որ դովլաթավորների ներսում բռնկում էին երբեմն ներքին պառակտումներ, որոնց ընթացքում, պայքարողները ձգտում էին իրենց կողմը գրավել մասսաների համակրանքը և այդ նպատակով դիմում ժողովրդական ցուցարարության: Բռնկած պառակտումները արգելք չէին դովլաթավորներին՝ միանալու դովլաթազուրկների դեմ, երբ հարկ էր լինում պաշտպանել սրանց դեմ իրենց հավաքական շահերը: Նույն 1673 թվին, երբ ծայրահեղ լարված էր դովլաթավորների ներքին հակամարտը, Զաքարիան նկարագրում է դասակարգային այն կռիվը, որ տեղի ուներ Ագուլիսում ունևորների և չքավորների միջև: Նախընթաց տարվա երաշտի պատճառով մեծ թանկություն էր սկսվել իրանական Ադրբեջանում և Անդրկովկասում: Տառապող վայրերից մեկն էլ հացազուրկ Ագուլիսն էր: «Երևանայ խանն,– գրում է Ագուլեցին,– իւր երկիրն ղադաղայ արաւ, Նախչիվանայ խանն, Չորսու խանն, Թարվեզու խանն, ամէնն իւրենց երկիրն ղադաղայ արին, որ այս Գողթան տունս ուտելիք չեկաւ»: Սովից ու թանկությունից տառապող ազգաբնակչության աղքատ շերտն էր գլխավորապես: «Շատ մարդ բանջարով ապրէր, շատ մշակ առանց վարցի բան կանէր»,– գրում է Զաքարիան: Իշխանավորներն ու դովլաթավորները միջոցներ ձեռք առան շրջակա վայրերից Ագուլիս խուժող սովահար մասսաների դեմ: «Աքուլիս հենց աղքատ լցաւ, որ մարդ դրին, դուս արարին»:

153:

Սովահար ամբոխը խոյացավ կշտափոր խոջաների դեմ: «Աքուլաց կշտին Վանանդու ջաղացն, Տրունաց ջաղացն, Ագուլաց վանքի ջաղացն գիշերն 2, 3 անգամ կոխեցին, մարդիքն կապեցին, ալիւր տարան: Կարիլ չէին մինակ ջաղաց գնալ կամ գիշերն մնալ ջաղացն»,– գրում է Զաքարիան175:

114:

ՊԱՅՔԱՐ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՇՈՒՐՋ

Գողթնյաց առաջնորդությունը: Ագուլիսի ջրօրհներքը: Ուխտագնացություններ: Վանք ու շուկա: Ժառանգական վանահայրություն և առաջնորդություն: Բախում ժողովրդի հետ: Նվիրակների ժողովարարությունները: «Հոռոմցի» ամիրաները և «արևելցի» խոջաները: Երևանի խանի վարքագիծը: Շարժում ժողովարարությունների դեմ: Ագուլիսի հուզմունքը: Խոջաների ընթացքը: Կաթողիկոսի փախուստը Թուրքիա: Ագուլեցու «Դավտարը» և 1678 թ- Էջմիածնի «գաղտնի ժողովի» վերսիան: Հայ ֆեոդալների վերադիրքավորումը: Իրանական պատժախմբեր Վրաստանում և Հայաստանում: Ագուլիսը թուրք-իրանական քաղաքականության հունի մեջ: Նշանավոր տեղ են գրավում «Դավտարում» ժամանակի եկեղեցական անցքերը: Ագուլեցու ուշադրության կենտրոնում առարկա էր ամենից առաջ իր ծննդավայրի կրոնական կենտրոնը,– Թովմա Առաքելո վանքը,– որտեղ գտնվում էր նաև «Գողթնյաց» առաջնորդարանը: Ագուլեցու ժամանակ Գողթնյաց առաջնորդներն ազդեցիկ եպիսկոպոսներ կամ արքեպիսկոպոսներ էին: Դարավերջին «Գողթնյաց» առաջնորդարանը կրում էր անգամ մետրոպոլիտի տիտղոս176: 1663 թվին վերաբերող մի վկայության համաձայն՝ առաջնորդներից զատ վանքում կային երկու վարդապետ, հինգ քահանա, հինգ սարկավագ, երեք ճգնավոր, մի տնտես և մի սպասավոր177: 1661 թվին Ագուլիսում ջրօրհնեք է անում ինքը՝ կաթողիկոսը: Զաքարիայի ասելով՝ այդ օրը «շապիք էր հաքել» 185 մարդ178: Դեպ-

| », |

, ) 211, |1904), 172: ., . ., 307: , 57:

), , 1904,

քի հանդիսավորությունը պատկերացնելու համար պետք է աչքի առաջ բերել, որ 1674 թվին Երևան քաղաքում Երևանի, Նախիջևանի և Բարդայի խաների ներկայությամբ և Էջմիածնի աթոռակալի նախագահությամբ կատարված ջրօրհնեքին շապիկ հագնողների թիվը նույն Զաքարիայի վկայությամբ հասնում էր 200 հոգու179: Սովորական տարիներին ջրօրհնեքի ժամանակ շապիկ հագնողների թիվը Ագուլիսում 40-60 մարդուց չէր անցնում180: Շապիկավորների բարձր քանակն ու տոնակատարությունների հանդիսավորությունը ևս ցույց է տալիս, ի դեպ, որ «Դավտարի» գրության ժամանակ Ագուլիսը, հիրավի, բազմամարդ ու հարուստ մի վայր էր, ավելի շուտ՝ քաղաքատիպ մի կենտրոն, քան հետամնաց մի գյուղավայր: Ջրօրհնեքը կատարվում էր հաճախ գետափին՝ «դօվուլ զռնով»181 կամ ինչպես ասված է մի այլ տեղ՝ «խաչալամով, սազով, նաղրով»182: Ծեսի հանդիսավորությունը շարժում էր նաև մուսուլմանների հետաքրքրությունը: 1680 թվի ջրօրհնեքը կատարվում էր Մուսաբեկ աղայի ներկայությամբ: «Սայ ուղարկեց, Օրդուվարայ շխալիսլամն, 4, 5 մեծ մարդ կանչեց, ինքն, թէ այլ քուրդեր նստան, չուրի ջուրն աւրհնեց, խաղաղութեամբ, սիրով ամէն վեր կացին, իւրեանց տեղն գնացին: Թէ Օրդուվարայ քուրդերին, թէ Աքուլաց քուրդերին խարջ չառին հայերէն: Միայն մին աման էմիշ, 3 քալայ շաքար տարան. այս էր խարջն»183: Այս վկայությունից, հարկավ, կարելի է հանել նաև այն եզրակացությունը, որ լինում էր տեղ ու ժամանակ, երբ ջրօրհնյաց հանդեսը ընկնում էր շոշափելի խարջի տակ: Նկարագրելով 1677 թվի Թավրիզում կատարված ջրօրհնեքը՝ Ագուլեցին տեղեկացնում է, որ հանդեսը կատարվեց խոր գիշերը՝ մի ժամ լուսաբացից առաջ. «Այս պատճառէս կանուխ արարին,– գրում է նա,– որ թուրք չի գայ, եկեղեցին լցվին: Ամայ ախր կու գան, ճար

, . , , ,

120: , 74: 80: 147:

69, 80, 147:

չկայ»184: Հաջորդ տարին Մարաղա|այի| խանը կարգադրում է հայերին, թե «իմ մօտիկ գեղորից կարդացողն ամէն ժողովեցէք, ջուրաւրհնէք արարէք»: Հայերը հայտնում են, թե «մեր մէջն վարդապետ չկայ, լաւ կարդացող չկայ, լաւ փուսադ (տեսք – Ա- Հ.) չունիք, մինչևի այժմոյս ելած չէ, թէ գիտենք: Խանն կասի՝ չէ՛, ինչ որ կայ, բարի այ: Մին 10 երեց եկաւ հայի մահլումն ջուր աւրհնեցին»: Փառահեղ հանդեսներ տեսած Ագուլեցին չի հավանում մարաղացիների խղճուկ տոնակատարությունը: «Դիր աղաք ժողովուրդ այ: Ոչ խաչ, ոչ լաւ խաչ-ալամ»185: Կենցաղագրական մանր այս փաստերը բնորոշում են բարիդրացիական այն շփումները, որ տեղի էին ունենում հայ և թուրք մասսաների միջև: Կուչ գալով դավանական նեղ խխունջի մեջ՝ տիրող դասակարգերը հաճախ հաշտ աչքով չէին նայում այդ շփումներին, երբեմն միջոց դարձնում «հավատացիալների» շահագործման: Գուցե նվազ հանդիսավոր, բայց ընդհանրապես առավել եկամտաբեր էին ժողովրդական բազմաթիվ այն ուխտագնացությունները, որոնք հիշատակվում են այնքան հաճախ Ագուլեցու «Դավտարի» էջերում: Յոթանասնամյա Քրդոնց Աղամիրը գնում է Երուսաղեմ: Ինքը Զաքարիան «շատ ջումիաթով» ու «խիզանով» տարեցտարի ուխտ էր գնում Գողթանի գավառի, Ղափանի, Արարատյան դաշտի և անգամ Էրզրումի վանքերն ու անապատները: Եկեղեցական կալվածքների շահագործումից ու վանական տասանորդների գանձումից անկախ՝ մասսայական ուխտագնացությունների պարբերական աջհամբույրների ու գանձանակների հաշվին է մասամբ, որ ՃՄԼԼ դարում կանգուն էին դեռ բազմաթիվ այն վանքերն ու անապատները, որոնց ցուցակը հաղորդում էր եվրոպացիներին Ոսկան Երևանցին186: Ժամանակակից արձանագրությունից երևում է, որ առատ տուրք էին տալիս

, 133: , 138: Էiտէօiոօ օոiէiզսօ մօ 1a օոօaոօօ օէ մօտ օօսէսոօտ մօտ ոaէiօոտ մս Լօvaոէ. ՔսԵ1iծօ քaո 1օ Տո. մօ Խօոi, Բոaոօfօոէ, 1683, ք. 217 .:

եկեղեցիներին, վանքերին ու անապատներին, մասնավորապես Շոռոթի և Գաղի, Աստապատի և Նախիջևանի, Ագուլիսի և Դաշտի խոջաները: Դաշտի խոջաների մեկի ծախսով է, օրինակ, որ 1655 թ. կառուցվեց|ին| Շնհերի կուսանոցի եկեղեցին ու նրան շրջապատող տները187: Մի արձանագրության մեջ Շնհերի կույսերը նշում են 1676 թվին թե՝ «Եղեւ շինութիւն եկեղեցւոյս եւ արդեամբք աղախնեաց, որք ժողովեալ կայաք աստ յանապատս թուով անձինս ութսուն. զկնի ամաց շինութեան տանս շարժեալ գնացաք ոմանքս յԱգուլեաց երկիրն. եւ եկեալ աստէն և բազում աշխատութեամբ և հալալ վաստակոց իւրոց շինեաց զեկեղեցիս»188: Նշելով ժամանակի շինարարական աչքի ընկնող գործերը՝ Դավրիժեցին հիշատակում է «չքնաղ և մեծաշուք և վայելուչ եկեղեցին Աստապատու, և քաղաքին Նախչուանու, և Ճահկայ գեղջն, և Շահկերտու գեղջ և Գաղ գեղջ, որք շինեցան յաւուրս տեառն Յակով կաթուղիկոսի. և Շօռօթու եկեղեցին, և Ագուլեաց վանքն և գեղջ չորս եկեղեցիք, և Թավրիզու քաղաքի եկեղեցին, և Դարաշամբայ եկեղեցին, և Ցղնոյ եկեղեցին, սոքա և այլք յոլովք՝ զորս որ յիշեմ, ոմանք յաւուրս Մովսէս կաթուղիկոսին շինեցան, և ոմանք յաւուրս Փիլիպպոսի կաթողիկոսի»189: Հետաքրքրական են այն մանրամասնությունները, որ պատմում է Զաքարիան Ագուլիսի Ս. Քրիստափոր եկեղեցու շինության մասին. եկեղեցին, ինչպես պատմում է, կառուցվեց Ագուլիսի Վերին թաղի խոջա Գյուլնազարի, Քիչիբեկի և Մալխանի վերակացությամբ՝ «ժողովրդեան փողով»190: Հետաքրքրական է, մանավանդ Խոր Վիրապի վերաշինությունը, որ կատարվեց Զաքարիա Ագուլեցու եղբայր Շմավոնի ծախսով «վասն իւր և իւր ծնօղաց յիշատակ, հոգոյն փրկութեան»191: Շմավոնի այս շինարարության մասին վկայում են, ի դեպ, նաև Խոր Վիրապի հիշատակագրությունները.

., .

, , ,

., .: | .: .:

185: )

353:

«’Ի թուին ՌՃԺ և… յաւուրս Յակոբ հայրապետին, ’ի յառաջնորդութէան Տէր Դաւիթ վարդապետին նորոգեցին զսուրբ եկեղեցիքս խօճայ Շամօնն (sic0 Ագուլեցի, և խօճայ Աւթանդիլն թիֆլիզեցի, յիշեցէ՛ք ’ի Քրիստոս Աստուած»: Եվ մի այլ տեղ. «Յիշեալ լիցին առաջի Քրիստոսի խօճայ Սիմոն և իւր բ ամուսին Գուլում Խաթունին իւր ննջեցեալքն՝ որք նորոգեցին սուրբ վիրապս- թւին ՌՃԺ (16610»192: Զաքարիա Ագուլեցին շարժվում էր եղբոր ճանապարհով: Պատմելով Ս. Քրիստափորի վերաշինության մասին՝ «Դավտարի» հեղինակն ավելացնում է. «Դարցեալ, այս եկեղեցուս 3 որմին 25 խաչ, ոմն պատկեր վասն յիշատակի գրեցին: Այս դավտար գրող Զաքարէս մին Աստուածածնոյն պատկերն ես գրել տվի: Ամէն խաչի, թէ պատկերի մէկ մէկ թուման տվին եկեղեցուն»193: Շնհերի արձանագրության մեջ անապատական կույսերի թիվը հասնում է ութսուն հոգու: Խոշոր այս թիվը համապատասխանում է վանքերի ու կուսանոցների բազմամարդության: Ժամանակակից մի վկայությամբ Փիլիպպոս կաթողիկոսը (1632-1655) ավելի քան չորս հարյուր եպիսկոպոս ու վարդապետ ձեռնադրեց194: Շահ Աբբաս ԼԼին ուղղած իր աղերսագրում նույն այս Փիլիպպոսը միայն հենց Էջմիածնի միաբանությունը հաշվում էր 300 հոգի: «Յերեք հարյուր աղոթողներ Ուչ-Քիլիսայում (Էջմիածնում) գիշեր-ցերեկ աղոթում են ազնվագույն, վեհագույն, բարձրագույն անձի (շահի) համար,– գրում է կաթողիկոսը,– թող որ մեզ պես հարյուր հազար աղոթողների հոգին մատաղ լինի նրա ռազմական ձիու սմբակներին»: Նադիր շահի

., ,

, 1842, | .) , | ) 280: ,

96: ,|

)2| ,

, 1912),

51:

ժամանակ Աբրահամ Կրետացի կաթողիկոսը Էջմիածնի «հաց ուտողների» թիվը 500 հոգուց ավել էր հաշվում195: Թե որքան «բազմաժողով» էին շահնշահի արևշատության համար զօր ու գիշեր աղոթողներն ու անձնապարար «հաց ուտողները, հայ վանքերում ու անապատներում, այդ մասին մոտավոր գաղափար է տալիս հենց Ագուլեցու «Դավտարը»: 1668 թվին Ագուլեցին հաշվում էր Հալիձորի կուսանաց անապատում 70 ապաշխարող, Շնհերի անապատում 60 ապաշխարող, Տաթևի վանքում 70 կրոնավոր, որոնց թվում՝ 10 աբեղա: Այս թվերը համապատասխանում են ժամանակակից անապատների մասին մեզ հասած տեղեկություններին: Այսպես, Չարեքի անապատի «եղբարց» թիվը 1685 թվի մի արձանագրության մեջ հաշվում է 70 հոգի196: 1687 թվին Սանահնի վանքի «բովանդակ միաբանք էին Խ (40) աբեղայք, մոնթք, տնտեսք, ծառայք և այլն ամենայն»197: Վանական այս և նման հիմնարկները ֆեոդալական մանր ու խոշոր կազմակերպություններ էին, որ պահում էին իրենց գոյությունը և հաճախ նաև ուռճանում նյութապես հպատակ վիճակների, մլքատու գյուղերի, վարելահողերի, այգիների, ջրաղացների, դինկերի, տների և խանութների շահագործման շնորհիվ: ՃՄԼԼ դարում վանական այդ տնտեսությունները գտնվում էին արծարծվող ապրանքափոխանակության հունի մեջ. հանգամանք, որ նյութական և «հոգևոր» մերձավոր շփում էր ստեղծում ժամանակի վանականության և խոջայության միջև: Էջմիածինը և նրա քարվանսարաները կազմում էին Թավրիզից Իզմիր ուղևորվող քարավանների անխուսափելի հանգրվանը: Ուխտագնացություն և վաճառք, վանք և շուկա փարված էին միմյանց որպես անբաժան ամոլներ: Եկեղեցին սուզված էր շուկան հուզող նյութական հոգսերի մեջ, շուկան կարիք ուներ եկեղեցու սերմանած կրոնական շամանդաղին, որչափ դեռ հայ խոջաները չէին նվաճել գոյության ուրույն, ֆեոդալական

| ,

., «

, 1873) , 35 ( ., 196: »(

– . .): 53:

հասարակությունից անկախ հիմքեր, և որչափ նրանք չէին մշակել այդ հասարակության մեջ տիրապետող կղերական մտայնության ներհակող դասակարգային ուրույն գիտակցությունը: «Ճորտատիրական հասարակության մեջ, որչափ զարգանում էր առևտուրը և ծագում համաշխարհային շուկան, որչափ զարգանում էր դրամաշրջանառությունը, ծագում էր նոր դասակարգ – կապիտալիստների դասակարգը: Ապրանքից, ապրանքների փոխանակությունից, փողի իշխանության ծագումից – ծագում էր կապիտալի իշխանությունը»198: Բուրժուազիան հասունանում էր արդեն իբրև դասակարգ ինքյան. սակայն նա դեռ դասակարգ չէր ինքն իր համար: Նա չէր հասել դասակարգային ինքնագիտակցության, չէր ազատագրվել կղերաֆեոդալական գաղափարախոսության տիրակալությունից: Կապիտալի նյութական իշխանությունը համերաշխ էր ֆեոդալների դասակարգային գերիշխանության հետ: Ֆեոդալների տիրող դասակարգը գոյության նոր հենակետ էր փնտրում կապիտալի նյութական իշխանության մեջ: Զաքարիա Ագուլեցու շրջապատում բուրժուազիան շատանում էր տակավին շահագործման ֆեոդալական սիստեմի մանր ռեֆորմներով: Ռեֆորմներից մինը ձեռնարկեց հենց ինքը խրոնիստը, մտցնելով եկեղեցական գանձանակի «եվրոպական սիստեմ»: 1680 թվին Ագուլեցին գրում է այդ մասին. «1129 յունվարի 25ումն Աքուլիս Վերին թաղի Սուրբ Քրիստափոր եկեղեցումն այսօր գանձանակ սահմանեցինք, որ ամէն շաբաթ իրիգուն գանձանակ բռնէն, եկեղեցուն շորագին լինի: Առաջմէ կայր ոչ, նոր ըսկսբն արարաք: Ղութի շինեցի, ֆռանկի փակով, մհրեցինք, որ թաբաղ բռնեն, ինչ որ գայ, ածէն ղութինն: Ես Զաքարէս 4, 5 տարի այ, ասելով՝ այսօր ըսկիսբն ընկաւ Աստուծով»199: Զաքարիայի մտցրած ռեֆորմը ցույց է տալիս ի դեպ նրա ազդու դիրքն Ագուլիսում, դիրք, որ գրավում էին միայն համայնքի «գլխավորները»: Մի այլ տեղ պատմելով եկեղեցու հետ կապված մի այլ ռե-

Ленин, Сочинения, |т.| ՃՃ1Մ, |М., 1932, с.| 367. , 147:

ֆորմի մասին՝ Զաքարիան վկայում է, որ ռեֆորմը գլուխ եկավ միայն վարդապետի ու Ագուլիսի «գլխաւոր» մարդկանց շնորհիվ200: Եկեղեցու պետերը ոչ միայն ձգտում էին կենտրոնացնել իրենց ձեռքում «հոգևոր» իշխանությունը, այլև ֆեոդալական ժառանգության բնույթ տալ այդ իշխանությանը: Տասնյակ տարիների ընթացքում Թովմա Առաքելո վանքում պաշտոնավարելուց հետո Խաչատուր եպիսկոպոսն իր մահից տասը տարի առաջ եպիսկոպոս է ձեռնադրում և նույն վանքի վանահայր Գողթան գավառի առաջնորդ դնում Պետրոս վարդապետին՝ իր եղբորորդուն: Շնորհապարտ ժառանգը մատուռ է շինում հորեղբոր գերեզմանի վրա201: Նույնն է անում նաև Նախավկայի առաջնորդ Միքայել վարդապետը՝ Էջմիածնի երբեմնի աթոռակալը, որ մահից չորս տարի առաջ հաջորդ է կարգում իրեն իր եղբորորդուն202: 1697 թվի մի ձեռագրում կարդում ենք նույն Միքայել վարդապետի ժառանգներից մեկի հիշատակարանը. «Դարձեալ յիշեցէք զանարժան Գալուստս, որ միայն անուամբ կոչիմ վարդապետ, և զհաւն իմ զհանգուցեալ քաջ հռետորն արհի, որ է տեղապահ և աթոռակալ ս(ուր)բ Էջմիածնայ Յակոբ հոգևոր տիրոջ, և միւս հոգևոր ծնօղն իմ և դաստիարակն, որ էր եղբօր որդի Միքայէլ վարդապետին, զՊետրոս Արհի եպիսկոպոսն, որ էր առաջնորդ ս(ուր)բ ուղտիս Նախավկային, և ես Գալուստ վարդապետս քեռ որդի գոլով նորին ստացայ զս|ուր|բ գիրքս թվին ՌՃԽԶ ամին (1697)»203: Ժառանգական վանահայրության և առաջնորդության երրորդ մի օրինակը, որ հանդիպում ենք «Դավտարում» Մողնու վանքն է, որի վանահայր Հովհաննես վարդապետը ձեռնադրում է իր եղբորորդի Դավիթ վարդապետին և կտակում նրան վանքն ու առաջնորդությունը204: «Անվանի, մեծ» կոչված այս Հովհաննես վարդապետը, իր հերթին, ժառանգել էր Մողնու վանքը իր հորեղբայր

, , ,

134: 63|-64): 148: ., . ., , 83 .:

265:

Մարտիրոս եպիսկոպոսից205: Պատմագրական այս տվյալները հավաստվում են նաև վիմական արձանագրությամբ206: Զաքարիա Սարկավագը հիշատակում է նաև Հաննա վանքի Հովհաննես եպիսկոպոսի մասին, որը «իւրով կամաւ ետ Առաջնորդութիւն վանիցն եղբօրորդւոյն իւրոյ Գաբրիէլ վարդապետի, որ դեռ եկեալ էր ’ի նուիրականութենէ սուրբ Էջմիածնի»207: Եկեղեցական իշխանության ժառանգականությունը նոր երևույթ չէր հայ լուսավորչական հիերարխիայի պատմության մեջ: Հայտնի է հայ Պարթևների և Պահլավունիների ժառանգական կաթողիկոսությունը: Եկեղեցական իրավունքի և մատենագրության քննությունը ցույց է տալիս ժառանգական առաջնորդության և վանահայրությանը թեր և դեմ տենդենցների առկայությունը նաև միջնադարյան Հայաստանում: Ժառանգական կաթողիկոսություն էին անում Գանձասարում Հասան Ջալալյան տոհմի ֆեոդալները, ժառանգական էր Սանահնում նստող Արղության վանահայրերի իշխանությունը և այլն: Սակայն ժառանգականության սկզբունքի աշխուժացումը ՃՄԼԼ դարում հետևանք էր քայքայիչ այն ազդեցության, որ արավ զարգացող ապրանքային տնտեսությունը բնական տնտեսության և ցոելիբատի (կուսակրոնության) վրա հանգչող վանական կառավարության մեջ: Մասնավոր շահագրգռություն արծարծելով վանականների մեջ՝ ապրանքային տնտեսությունն առաջացնում է «կուսակրոն» եկեղեցականների մեջ ձգտում՝ հարազատների սեփականություն դարձնել «եկեղեցու մանկանց» հավաքական ստացվածքն ու իշխանությունը: Ստեղծվում էր մի կացություն, որ տաղանդավոր գրչով նկարագրել է Առաքել պատմագիրը. «Վասն զի ամենայն վանօրայք ազգիս Հայոց,– գրում է նա,– իւրաքանչիւր սևագլուխ ունէր իւր զինչս առանձին, այգի և բուրաստան, փէթակ և տուն, և մարան, և համբարանոցս, և զմուտս ստացուածոց. նաև զմուտս հասարակաց վանիցն

, |

.) 111, |

.: .,

.: ., .) 11, | ) 50:

, 1870,

) 41

մասունս արարեալ՝ յինքեանս բաժանէին: Եւ զայն ամենայն ինքեանց, և ազգայնոց՝ և իւրեանց հաճելեաց արանց ծախէին ի պէտս կարեաց: Եւ զնուիրեալ տեղիսն Աստուծոյ՝ որք բնակարան են նշխարաց սրբոց և սքանչելագործ, և շնորհակիր նշանաց Աստուծոյ, լցեալ էյին զայնոսիկ կանամբք և տանտիկնօք, և իւրեանց ազգայնօք»208: Վանական պաշտոնների և հարստության այս յուրացումները, քայքայելով վանքերի «հասարակաց մուտքը», սպառնում էին նրանց գոյությանը: Վանական կյանքը ոչ միայն ուռճանում, այլև կազմալուծվում է առևտրական ու վաշխառվական կապիտալի ավերիչ ներգործության շնորհիվ: Թե ինչ սուր կերպարանք էր ստանում այս պայմաններում եկեղեցու ներսում և եկեղեցու շուրջ արծարծվող պայքարը երևում է «Դավտարում» նշված պերճախոս մի փաստից: 1678 թ. Զաքարիան գրում է «Դավտարում». «Այսմ թվիս մեր վանքի ավել անուն Պուլա պարոնտէրն ըսպանեցին վասն նախանձու առաջնորդութեան»209: «Դավտարում» նշված են փաստեր, որոնք դրսևորվում են կղերական ֆեոդալների վերապրած ճգնաժամը iո ճctս |գործով| պատմական գործողության մեջ: Բնորոշ է այդ տեսակետից Ագուլիսի առաջնորդ Պետրոս վարդապետի հետ կապված կռիվների պատմությունը: Դաշտի ժողովուրդը պայքարում էր գյուղի մեծատուն մղդսի Մելքումի դեմ, որը երեսուն տարուց ի վեր կատարում էր «աղսախկալի» դեր, և որին, ի վերջո, ժողովուրդը տապալում է դրամական յուրացումների համար: «Վասն հսաբի,– պատմում է Ագուլեցին,– այս Մելքումիս յետ շատ դավի դիվան գնացին դաշտեցիք»: Մղդսուն պաշտպանում էր Գողթնյաց առաջնորդը: Բնականաբար մղդսու դեմ եղած տրտունջը ուղղվում է նաև վերջինիս դեմ: Պայքարը ստանում էր սուր ընթացք, մանավանդ, այն պատճառով, որ ընդհարվելով դաշտեցոց տանուտեր Ազարեի հետ՝ առաջնորդն արգելում է նրա ամուսնությունը՝ պատրվակ բռնելով չհասությունը: Ազարեն արհամարհում է արգելքը և գտնում

| ,

)

141:

288:

երկու տերտեր, որոնք, հակառակ առաջնորդի կարգադրության, կատարում են պսակը: Գործը հասնում է Էջմիածնի աթոռակալ Միքայել վարդապետին, որը փիլոնազուրկ է անում կանոնազանց տերտերին: «Ժողովուրդն Ազարի կողմն էին,– գրում է Զաքարիան:– Այս 2 պատճառէս շատ դիվան գնացին, շատ փող գնաց. ամէն հակառակ ին: Մինչի 14 ամիս այս կռիւս կայր, յետով բարիշեցին»210: Հետաքրքական մանրամասնություններ ենք իմանում «Դավտարից» նաև Ագուլիսի և Էջմիածնի հարաբերությունների մասին: Քանիցս հանդիպում ենք Ագուլիսում Էջմիածնի վանականներին՝ ժողովարարություն անելիս: Այսպես, 1661 թվին ժողովարարության համար Ագուլիս է գալիս ինքը Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցի կաթողիկոսը: 1669 թվին նույն գործով գալիս է նրա աթոռակալ Միքայել վարդապետը: «Մին շունչն 20 դիան հարկ է,– պատմում է Զաքարիան «հոգևոր» այդ առաքելության մասին,– որ ամէն հայ 20 դիան կուտան Էջմիածինն. այս 3 տարի էր, որ առէլ չէր: Սայ եկաւ, շունչն 50 դիան առաւ 3 տարէն»211: Սիմեոն |Ա.| Երևանցու փաստալից «Ջամբռի» հրատարակությունից հետո ապացույցի կարոտ չէ այն դրույթը, որ ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերի Էջմիածնի վանքը լայն իմմունիտետ («մաղաֆություն») վայելող ֆեոդալական հողատիրություն էր, ուներ խոշոր կալվածային տնտեսություն, «զաֆթել» և «ուտում» էր իբրև «մուլք» Արարատյան դաշտի գյուղերից մի քանիսը՝ ամբողջությամբ կամ մասամբ: Սակայն կալվածային տնտեսությունից և հողային տիրապետությունից զատ Էջմիածինը բանեցնում էր ընդարձակ իրավունքներ իբրև ֆեոդալական հիմքերով կազմակերպված հիերարխիա: «Ջամբռի» հեղինակը թվում է մի առ մի Թուրքիայում և Իրանում փռված այն «վիճակները», որոնք եկեղեցական իշխանության գծով ենթակա էին անմիջապես Էջմիածնի իրավասությանը և իրենց հպատակությունն արտահայտում էին վանքի «նվիրակներին» վճարվող եկեղեցական

, ,

86:

ռենտայի («նվիրակության») միջոցով212: «Գողթնեայց տունն ու Նախիջևանի յերկիրը» մեկն էր Էջմիածնի վիճակներից: Երեք տարի մի անգամ հավաքվող նվիրակական տուրքերից զատ Էջմիածնի վանքը գանձում էր այստեղ նաև «գանձանակական, հոգեբաժնական, կտակական» և այլ տեսակի մշտական տուրքեր: Դրամով վճարվող ընդհանուր այս տուրքերից անկախ Նախիջևանն ու Գողթնյաց երկիրը մատակարարում էին Էջմիածնին «զչոր ծիրանս, զնուշս, զբակլայս, զբանջարս, զընկուզս և զայլս այսպիսիս»213: Այս ամենից զատ, ինչպես տեսանք, Էջմիածնի վանքը կատարում էր նպատակավոր ժողովարարություններ: Բացի Էջմիածնից՝ երբեմն ժողովարարություններ էին անում Ագուլիսում նաև մյուս վանքերը: Այսպես, 1668 թվին ժողովքի նպատակով պտտեցնում են «Գեղարդը»՝ «վասն փրկության աշխարհի»: Հաջորդ տարում բերում են Մողնու սուրբ Գևորգի մասունքը՝ Մողնու վանքի վերաշինության առիթով դրամ ժողովելու համար: Այս կապակցությամբ Ագուլիսը մուծեց մոտ 30 թուման: Սակայն Ագուլիսը աջհամբույր ու խաչհամբույր ժողովելու վայր չէր միայն, այլև վայր, «լուսավորչական մի համայնք», որ գործուն մասնակցություն ուներ եկեղեցու ընդհանուր կյանքին: Ագուլիսում հանդիպում ենք քանիցս ժամանակի կաթողիկոսին՝ Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցուն (1655-1680): Ագուլիսը մերձավոր մասնակցություն է ունեցել նրա հաջորդի՝ Եղիազար |Ա.| Այնթափցու (1681-1691) ընտրության ժամանակ: Դարավերջին՝ Նահապետ կաթողիկոսի (1691-1705) օրոք, եկեղեցական ժողով գումարվեց Ագուլիսում, որտեղ որոշումներ էին ընդունվում Էջմիածնի և Հռոմի հարաբերությունները ճշտելու շուրջ214:

.: , 50: . Թօ1aէiօո մ’սոօ ոiտտiօո faiէօ ոօսvօ11օոօոէ քaո ոօոտiջոօսո 1’aոօհօvօտզսօ մ’Ճոօ7ոօ |4 1տքaհaո օո Քօոտօ քօսո 1a ոծսոiօո մօտ Ճոոծոiօոտ 4 1’ծջ1iտօ օaէ օ1iզսօ, Քaոiտ, ԽDՇՇ11 |1702||, ք. 163:

Մերձավոր մասնակցություն ունեցավ Ագուլիսը, մանավանդ տևական այն պայքարի ժամանակ, որ բորբոքվել էր դարի 60-70ական թվականներին Էջմիածնի կաթողիկոս Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու և Երուսաղեմի պատրիարք Եղիազար |Ա.| Այնթափցու միջև Էջմիածնի գերիշխանության խնդրի շուրջ: Նկարագրելով այն պառակտումը, որ առաջ էր եկել այդ խնդրի առիթով միայն հենց պոլսահայ գաղութի մեջ, Մ. Չամչյանը, որ օգտագործել է, ըստ երևույթին, Երեմիա Քյոմուրճյանի անտիպ ժամանակագրությունը, գրում է. «Կէսք ’ի կողմն Էջմիածնի էին, մանաւանդ նոքա՝ որք եկեալ էին ’ի քաղաք անդր յաշխարհէ մեծին հայոց և պարսից, որք և կոչէին արևելցիք. և կէսք՝ մանաւանդ թէ յոլովք՝ ’ի կողմն Եղիազարու, և սոքա էյին բնակք քաղաքին՝ ժողովեալ անդր ’ի սահմանաց փոքուն Հայոց և Հոռոմստանու, և կոչեին հոռմցիք: Սկսան ապա այս երկու դասք մաքառիլ ընդ միմեանս, և գոսնել զիրեարս. սոքա զնոսա արևելցի և յակոբեան կոչելով. և նոքա զսոսա՝ հոռմցի և եղիազարեան ձայնելով»215: Ակներև է, որ թուրքահայ բարձր կղերի հետ միաժամանակ Էջմիածնի գերիշխանության դեմ ոտքի էին ելել Իզմիրի և Ստամբուլի վաշխառվական կապիտալի մագնատները: Դժբախտաբար, տպագրված չեն Գ. Դարանաղցու «Ժամանակագրության» շապիկի վրա ազդարարված դոկումենտները՝ Հակոբ և Եղիազար կաթողիկոսների, Ապրո և Երեմիա Քյոմուրճյան Չելեպիների և այլոց այն գրագրությունները, որոնք կարող էին առատ լույս սփռել այս անցքերի վրա: Եղիազարին կուսակից Ապրոյի մասին կան միայն հատ ու կենտ տեղեկություններ: Զաքարիա Սարկավագը հիշատակում է Եղիազարի «Աբրօ անուն ոմն բարեկամի» մասին216: Հավանորեն սա մեկն էր թուրքահայ Ապրո կամ Ապրոյան այն չելեպիներից, որոնք աչքի ընկնող մասնակցություն ունեին թուրքահայ հանրային գործերում: Հայտնի դեր էին կատարում մանավանդ Ապրոներից երկուսը՝ Պետրոս և Անտոն ելեպիները: 1647 թվին Ագուլեցին հանդիպել էր Պետրոս չելեպուն Էրզրումի գում-

| .)

)

, | .) . |, ., .) 11, | ) 73:

, 1786)

րուկչու վիճակում217: Նրա անունը հիշատակում է նաև Դարանաղցին218: Անտոն չելեպի Ապրոն հայտնի է որպես Էջմիածնի զանգակատան մեկենաս219: Նրա անբավ հարստության մասին խոսում է մասնավորապես Իսրայել Օրին220: Սրանց ժառանգներից էր անշուշտ, իզմիրցի Պետրոս Ապրո նշանավոր այն վաճառականը, որին Պետրոս Լ ցարը արտոնություններ տվեց Ռուսաստանում առևտուր անելու համար221: Չելեպի («աստվածային») տիտղոսով մեծարվող Ապրոները մերձավոր կապեր ունեին մեծ վեզիրների հետ. իզմիրցի չելեպիները կամ ինչպես որ նրանք կոչվում էին, Տյուզյանները, հռչակ ստացան հետագայում իբրև արքունի փողերանոցի վերատեսուչներ: Էջմիածնի գերիշխանության կուսակից էին իրանահայ խոջաները և հատկապես Արաքսի հովտի այն առևտրականները, որոնք մտահոգված էին Իրանի և Թուրքիայի անվրդով բարեկամությամբ և կողմնակից հայ առևտրական համատարած գաղութների ազգայինեկեղեցական միության: Նման մտայնությունից հեռու էին Ստամբուլի և Իզմիրի հայ սառաֆներն ու առևտրականները, որոնք կապված չէին Իրանի հետ և տնտեսական թույլ շփում ունեին անգամ Արևելյան Անատոլիայի հետ: Բնական է, որ կաթողիկոսին վարկավորողներն առաջին հերթին Իզմիրում և Ստամբուլում նստած իրանահայ խոջաներն էին հենց, որոնք, գլուխ կանգնելով «արևելցիների» խմբակցության, աշխատում էին ըստ ամենայնի վերականգնել Էջմիածնի իրավասությունները թուրքահայ թեմերի վերաբերմամբ և ամենից առաջ վերանորոգել Թուրքիայում Էջմիածնի մեռոնը վաճառահանելու

29:

| ,|

, 1915,) |:

486:

, , , . , 1890,) .: Эзов |Г.А.|, . ., 36 .: Собрание актов, относящихся к обозрению истории армянского народа, М., 1838, |часть| 11, |с.| 291.

մենաշնորհը222, մինչդեռ, ընդհակառակը, «հոռոմցիներին» վարկավորողները, անշուշտ, թուրքահայ գաղութների ամիրաներն ու սառաֆներն էին, որոնք սատարում էին Երուսաղեմի անկախությանը կամ Էջմիածնից անկախ թուրքահայ կաթողիկոսություն հիմնելու այն ջանքերին, որ գործ էր դնում Եղիազար |Ա.| Այնթափցին: Զաքարիա Սարկավագը հիշատակում է Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու օգտին միջամտող իրանահայ վաճառականներից երկուսի՝ Նախիջևանի խանության Ջահուկ գյուղից ելած Միրզա և Խոսրով «երեւելի և մեծանուն» խոջաների անունը: Ջահկեցի խոջա Միրզայի մասին է, ըստ երևույթին, որ 1669 թվին գրում էր Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցին ագուլեցի խոջա Շմավոնին և աթոռակալ Միքայել վարդապետին Ստամբուլից ուղղած նամակում. «Խօջա Միրզէն ի գալն Գրետոյ վաղջանեալ է, դուք ողջ կենայք: Մեր գրագիր տէր Յովահն ընդ նմայ էր և թաղեալ է ի Կարմիր Բուսինն»: Այստեղ հատկանշական է կաթողիկոսի մերձավոր գրագրի և ջահկեցի աստանդական խոջայի անմիջական կապը: Խոջա Խոսրովի մասին Զաքարիա Սարկավագը պատմում է, թե նրան բարեկամ էր սուլթանին սեղանակից Ղայմազ խանը. «և միշտ գնայր առ նա Խոսրովն, և բերէր նմա կումալ հանդերձս, վաճառէր նմա՝ և առնոյր զգինն լիով. և այսպէս հաւատարիմ լինելով՝ սիրէր զնա Ղայմազ խանն՝ և ունկն դնէր նմա, և լսէր զբանս նորա»223: Սիմեոն |Ա.| Երևանցու «Յիշատակարանից» տեղեկանում ենք, ջահկեցի խոջա Խոսրովին անվանակից ուրիշ մի առևտրականի, ագուլեցի խոջա Խոսրովի մասին, որից մեծագումար պարտք էր վերցրել Էջմիածնի անունով Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցուն զինակից Մարտիրոս Կաֆացին՝ Պոլսի արքունական շրջանները կաշառելու համար: Գրեթե մի դար անց, ագուլեցի այս խոջայի թոռը հարկադրված եղավ գրավ դնել Թիֆլիսում պապից ժառանգած մուրհակը, ստանալով դրա դիմաց 21 թուման փող և 10 խալվար

|Jօaոոissյaո 4.,| 1տոaօ1 Օո7, Տ. 41 .: | ) ,| . ., .) 11, | ) 72

չալթուկ, որ պիտի ծախսեր իբրև փրկագին, ազգակիցներից ոմանց Ազատ խանի ձեռքից կորզելու համար224: Զաքարիա Ագուլեցու «Դավտարից» տեղեկանում ենք կաթողիկոսի մի երկու այլ պարտատերերի մասին: «Դավտարում» նշված է երևանցի զառաբի Զաքարիայի անունը, որ Էջմիածնի համար պարտք էր վերցրել աստապատցի բազրկաններից225: Տեղեկանում ենք այնուհետև, որ բազմաթիվ այլ ագուլեցիների շարքին, կաթողիկոսին պարտք էր տվել նաև զառաբի Շմավոնը, օրագրողի եղբայրը: Շմավոնի մահից հետո նրա կինն ու եղբայր Զաքարիան 2|00|-300 թումանի պահանջ էին անում կաթողիկոսից226: Իր տեղում կանգ առանք խոջա Շմավոնին ու Միքայել վարդապետին հասցեագրված 1669 թվի կոնդակի վրա: Խոջա Շմավոնը, որին նույնացնում ենք Երևանի համանուն զառաբիի հետ, մեկն էր, ըստ երևույթին, կաթողիկոսին կուսակից ու պահանջատեր «արևելցիներից»: Միքայել վարդապետին ու խոջա Շմավոնին ուղղված նամակում կաթողիկոսը գրում էր. «Եւ ընդ օրհնութեանս ծանիք սիրելի որդիք որպէս որ հասարակ թղթոջն գրեալ եմ. միթէ միայն իմ փառացս էր այս ցաւս, որ դուք այդպէս նայիք: Մեր այսքան վիշտս ձեզ ոչինչ է թուում: Իրաւունքն արդար է, թէ չէ ինքնարժան արդարադատն չէր թոյլ տալ. կամք տեառն օրհնեալ եղիցի... Յեղիազարին բարեկամքն Մահմուդ աղայի փեսայ Յուսէն փեսայ աղային ասացեալ են, եթէ կամիս ձեր դրամն շուտ եղնի, կորստեան որդին (իմա՝ Եղիազարին – Ա- Հ-) ի Բուրսայոյ բերենք հաշտեցոյ. Յուսէն աղայն ևս մեզ ձայնեց. թէ դու ևս յօժարիր. ես ասացի՝ զինչ աղայն գրեալ է այնպէս արայ. նա ասաց. այս Ա. անգամս ևս ինձ լսէ. թէ կորըստեան որդին գա զինչ կամքտ է այնպես

, ,

,| 139: 110:

, ) Մ111 | , 1908,) | ) 398

(1767-1776)| // .:

չառնէ՝ զինչ կամիս անպէս առնեմք. մեք ևս ասացաք՝ կամք քոյ է: Քանի մի աւուրս կուգայ. զինչ տեառն հաճոյ է օրհնեալ եղից»: Թե որ չափով կարիք ուներ կաթողիկոսը «արևելցիների» օժանդակությանը Ստամբուլում, երևում է ի դեպ նրանից, որ 1670 թ. նրա թելադրանքով Պոլսի պատրիարք ընտրվեց «արևելցի» իր աշակերտերից մեկը՝ Ստեփանոս |Բ.| Մեղրեցին227: Թուրքահայ դրամատերերի բոյկոտը հարկադրում էր կաթողիկոսին դիմել թուրք դրամատերերին: Պարտքերը վճարելու համար Ագուլիսում ժողովարարություն անելիս կաթողիկոսին ուղեկցում էին ոմն Մահմուդ աղայի գործակալները: Այդ աղայից կաթողիկոսը վերցրել էր 24 հազար մառչիլ պարտք228: Փոփոխակի հաջողությամբ պայքարող կողմերը կաշառում էին պետական բարձր պաշտոնյաներին՝ սուլթանական մի հրամանի սահմանածը մյուսի զորությամբ ջնջելու համար: Դը լա Կրուայի վկայությամբ՝ կաթողիկոսը 80 հազար ղուրուշ պարտք էր վերցրել Ստամբուլի մաքսատնից՝ «ի հաշիվ Նոր Ջուղայի»229: Շարդենի ասելով՝ կաթողիկոսի հակառակորդները պնդում էին, թե նա 300 հազար լիրա պարտք է վերցրել սուլթանի հպատակներից, մինչդեռ ինքը կաթողիկոսը հայտնում էր, թե իր պարտքը 70 հազար լիրայից չի անցնում, և որ գլխավոր իր պարտատերերը Իրանի հպատակներ են230: Արդեն 1665 թվին Զաքարիա Ագուլեցին հաղորդում է, թե Էջմիածինն ու Երուսաղեմը մինչև 2-3 հարյուր հազար մառչիլ ծախսեցին կաշառքի համար, իսկ 1672 թվին, գրում էր, թե թուրք կառավարությունը քշեց պետության սահմաններից Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցուն, որ ծանրաբեռնված էր 8 հազար թուման պարտքով231: Երուսաղեմի և Էջմիածնի բախումը իրար էր զառնում ոչ միայն «հոռոմցի» ամիրաների և «արևելցի» խոջաների շահերը, այլև բորբոքում այս վերջին-

», 1912, | 7,) 415 .: , 110: 06 1a Շոօiւ, Eէaէ քոօտօոէ մօտ ոaէiօոտ օէ օջ1iտօտ ջոօօզսօ, aոոօոiօոոօ օէ ոaոօոiէօ օո ՛սոզսiօ, Քaոiտ, 1715, ք. 167 .: Շիaոմiո, | . .,) |հ.) 1Ճ, |Քaոiտ, 1811, | 104. , 66:

ների և ժողովրդական այն տարրերի հակամարտը, որոնք հրաժարվում էին վճարել կաթողիկոսի ստորագրած մուրհակները: Միջոցներ հայթայթելու նպատակով կաթողիկոսը անընդհատ կոնդակներ էր հղում յուրայիններին, կազմակերպում հանգանակություններ, նվիրակների միջոցով «նաղդում» Էջմիածնի հասույթներն ու «տասանորդները»: Ինչպես ինքն էր գրում, չպետք է խտրություն դրվի մեծատան և աղքատի, որբի և այրու միջև, քանի որ ամենքն էլ «հոգով և մարմնով» պարտական են Էջմիածնին232: Գլխավոր ակնկալությունը կապված էր մասսաների առատաձեռնության հետ: Բայց հենց այս կողմից է, որ կաթողիկոսի նվիրակներն ու կոնդակները հանդիպում էին դիմադրության: Շահ Աբաս ԼԼ-ի ռաղամներից մի երկուսը հիմք են տալիս կարծելու, թե տեղական իշխանություններն առաջներում ևս խոչընդոտներ էին ստեղծում նվիրակների առաջ: Փիլիպպոս կաթողիկոսի և նրա աթոռակալի գանգատների հիման վրա շահը հրամայում էր թե «Էջմիածնի նուիրակունքն ուր և գնան, զապիթք, խանք և ռահտարք մի մերձեսցեն և մի զինչս պահանջեսցեն: Բայց եթէ մաքսի արժան ինչ ունիցեն, տայցեն ըստ կարգին զմաքսն»233: Մի այլ տեղ շահը պատվիրում է չխառնվել նվիրակների գործերին ու կարգադրություններին234: Չնայած նման հրամաններին՝ տեղական ֆեոդալներն ու գործակալները օգտագործում են նվիրակների դեմ բարձրացրած տրտունջը՝ նրանց ժողովարարություններն արգելելու համար: Վրաստանի վալին և Շիրվանի խանը իսպառ խափանեցին ժողովարարությունը: Զաքարիա Սարկավագի ասելով՝ Երևանի խանը՝ լեզգի Սեֆի ղուլին, առաջարկում էր կաթողիկոսին հանգանակության փոխարեն նոր պարտք վերցնել Երևանի վաճառականներից: Կաթողիկոսը գերադասում էր հանգանակությունը և այդ նպատակով մեկնում Նոր Ջուղա: Նույն խրոնիստի պատմելով՝ խանը բռնում և հետ է դարձնում նրան Աստապատից՝ արգելափակելով

« ,

», 1915, | 214: , 215:

- .,)

204:

Երևանի անապատում: Ապա ժողովում է քաղաքի «փարթամ և մեծատուն» մարդկանց, վերցնում 1300 թուման փող՝ պատճառաբանելով, թե «աթոռին պարտն տամք, և յետոյ ձեզ հատուսցեն Էջմիածնի նստօղքն»: Մտահոգիչը փաստապես Էջմիածնի պարտքը չէր, այլ սեփական որկորը: «Եւ պատրեաց զամենեսեան, և ինքն լափեաց, և ոչ էր նմա փող մի»,– նկատում է խրոնիստը235: Նույն հեղինակի վկայությամբ, կաթողիկոսի դեմ խանը հենվում էր նրա հակառակորդ Օնոփրիոս վարդապետի վրա, որին ենթադրում էր կաթողիկոս նստեցնել Էջմիածնում: Փոքր-ինչ տարբեր կերպով է նկարագրում դեպքերը նույն այդ ժամանակ Երևանում դեգերած Շարդենը: Նրա ասելով՝ խանը իր ձեռքն էր առել հանգանակության գործը և ժողովել պահանջված գումարի կրկնակին՝ գումարի կեսը յուրացնելու համար: Այս փաստն ավելի է գրգռում կաթողիկոսի դեմ ժողովրդի տրամադրությունը: Խանն օգտվում է այս հանգամանքից և Էջմիածնի վարդապետների ձեռքով առաջ քաշում Եղիազար պատրիարքին կուսակից Օնոփրիոսին236: Որ Օնոփրիոսը համախոհներ ուներ Էջմիածնի վանականների մեջ, այդ երևում է ի դեպ նաև Զաքարիա Սարկավագի պատմածներից237: Նոր տեղեկություններ է տալիս այս դեպքերի մասին Զաքարիա Ագուլեցին, որի պատմածը հիմնականում հավաստում է Շարդենի վկայությունը: Հանգանակության համար կաթողիկոսը եկել էր Նախավկայի վանքը, որտեղ մեկնել էր նաև Ագուլեցին կաթողիկոսին տված պարտքը ստանալու հույսով: Սակայն վանքում հավաքված գողթնեցիները մերժում են կաթողիկոսի պահանջը: Քանի որ քեզ քշել են Թուրքիայից, պետք է որ քո պարտքերի մասին ևս հոգան թուրքահայերը – առարկում էին գողթնեցիները: «Այս պատճառէս,– հարում է Ագուլեցին,– կաթուղիկոսն առան, տարան Երևան»238: Այս տողերից ակնհայտ է, որ կաթուղիկոսին ձերբակալողները խանի ֆառաշները

| Շիaոմiո, | |

) . ) ,

,| . ., .) 11, 78 ., .| 11, | ) 248, 295 . 550 ,| . ., .) 11, 70: 110:

.: ., | .) 12, | ) 99

չէին, այլ նրա դեմ ըմբոստացած Գողթան գավառի «ջումիաթը»: Տեղեկանում ենք այնուհետև, որ 1673 թվի ապրիլին խանի կողմից 30 ձիավորով Ագուլիս էին եկել ոմն Քայքայուզ բեկ, կաթողիկոսի տեղակալ Սահակ վարդապետը և Նախիջևանի քալանթարը: Վերջինս պահանջում էր հավաքել կաթողիկոսի պարտքի դիմաց մի հազար թուման: «Կաշառք տալ,– գրում է Ագուլեցին,– գեղ վեր կենալ, մին գիշերի 35 մարդ կախեց, շատ անհամութիւն, վերջն՝ Աքուլիս, Դաշտն, Վանքն ամենեցուն 350 թուման դուս էլաւ: Ոչ թէ միայն Աքուլիս, ամէն երկրէ առին, որ մինչի 2000 թուման կիտեց: Ապայ խանն փողն տվեց ոչ կաթուղիկոսն: Այս պատճառէս խանն, կաթուղիկոսն մէկ մէկի յետ հակառակ ընկան, շատ աղմուկ էլաւ, կաթուղիկոսն ծածուկ փախաւ, գնաց Ըսպհան»239: Այս տվյալները հիմք են տալիս պնդելու, որ Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու դեմ բարձրացել էր ժողովրդական մի շարժում, որպիսին զսպելու համար հարկավոր էին լինում բռնի միջոցներ: Բռնարար ֆառաշների կողքին կանգնած էին եկեղեցու «հեզ» ներկայացուցիչները, անգամ ինքը, կաթողիկոսին հավատարիմ աշակերտն ու աթոռակալը, որին կղերական պատմիչները մեծարում են «արդար Իսահակ» և «լուսավորիչ հայոցս» ածականներով240: Ժողովրդից կորզածը բաշխելու պահին առյուծի բաժինն ընկնում էր, հարկավ, «մարմնավոր իշխանությանը»՝ առիթ տալով խանի և կաթողիկոսի միջև ծագած «շատ աղմուկին»: Մասսաների տրամադրությունը սրված էր, ըստ երևույթին և՛ խանի, և՛ կաթողիկոսի դեմ: Հարկավ, մասսաների հետ չէին կաթողիկոսի պարտատերերը: Իրենց շահերի բերումով, կապիտալի մագնատներն ավելի մոտ էին ժողովարարություններ կազմակերպող խանին ու կաթողիկոսին, քան հանգանակությունների դեմ բողոք բարձրացնող ժողովրդին: Զաքարիա Ագուլեցին ներքին բավականությամբ է արձանագրում, որ թեկուզ և կռվով ու դավով, գեթ մասամբ գոհացում էին ստանում վարկատու խոջաների պահանջները: «Վար-

110-111): ,|

) 2 | ), | ) 118:

դապետն, մելիք, մարդ գնաց, այսպէս տվին,– գրում է նա,– որ միայն Աքուլաց 148 թուման առէլ ին, 98 թուման կէս դուս եկաւ: Թէ գրով, թէ այնգիր, այս դուս եկաւ: Ամէն մարդ իւր տվածին գորայ ըռասաթ վեր առին, խարջն դուս ընգաւ, մին թումանին 6300 դիան ձեռն եկաւ»241: Խոջայական վերնախավերի դիրքը բնորոշելու տեսակետից կարևոր է աչքի առաջ ունենալ նաև նրանց հետ կապված կղերի վարքագիծը: Էջմիածնի և Երուսաղեմի անջատումին հետամուտ Օնոփրիոսի արտահայտված հակառակորդների թվում ժամանակակիցները հիշում են Գողթան տան առաջնորդ Խաչատուր վարդապետի անունը242: Զաքարիա Ագուլեցուց տեղեկանում ենք, որ պակաս հակառակորդ չէր Օնոփրիոսին նաև Գողթան գավառի առաջնորդ Պետրոս վարդապետը243: Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու մահից հետո, երբ Երուսաղեմի և Էջմիածնի վերամիացման նպատակով կաթողիկոս ընտրեցին Եղիազար |Ա.| Այնթափցուն, նույն այդ Պետրոս վարդապետն էր հենց, որ մեկնեց Երուսաղեմ՝ Եղիազարին Էջմիածին հրավիրելու համար244: Կասկած չկա, որ Գողթան առաջնորդների դիրքավորման վրա որոշակի ազդում էին տեղական խոջաների թելադրանքները: Երևանի խանի մեքենայություններն ու Օնոփրիոս վարդապետի դիմադրությունը ստիպում են կաթողիկոսին ու նրան ուղեկցող թուրքահայ պարտատերերին մեկնել Սպահան, խնդրել նոր ջուղայացիների և արքունիքի օգնությունը: Կաթողիկոսի բողոքն ու մերկացումները զուր չանցան Սպահանում: Շահը պաշտոնազուրկ արեց լեզգի Սեֆի ղուլի խանին՝ նշանակելով նրա տեղը համանուն մեկին՝ վրաց Ռուստամ խանի որդի Սեֆի ղուլի խանին: Չնայած այս փոփոխությանը՝ կաթողիկոսի դեմ եղած դիմադրությունը չվերացավ: Ագուլեցին պատմում էր, օրինակ, այն վերաբերմունքի մասին, որին հան-

| |

111:

118:

) )

., | .) 11, | ) 69:

., | .) 11, | ) 106

152:

դիպեց կաթողիկոսը 1676 թվին Ցղնան «ուտող» վրացի Փարսադան բեկի կողմից: Ի վերջո, Սեֆի ղուլի խանը հաշտեցրեց Փարսադան բեկին և կաթողիկոսին՝ միջոց տալով վերջինիս «նվիրակ ժողովել» Ցղնայում: Սակայն ո՛չ այս հաշտությունը, ո՛չ դրան հաջորդող ժողովարարությունը չազատեց|ին| կաթողիկոսի օձիքը նրա պարտատերերի ձեռքից: Սարկավագի պատմելով՝ պարտատերերից ձանձրացած կաթողիկոսը «առանց գիտելոյ խանին՝ ելեալ գնաց ի Տփխիս քաղաք վրաց, թերևս կարասցէ ժողովել զդրամս, զի օգնութիւն լիցի պարտուցն»245: «Եւ կացեալ արդէն աւուրս ինչ, և սակաւ ինչ վճարեաց ի պարտուցն: Եւ ապայ ելեալ գնաց ի ծովեզերն. և նստեալ ի նաւ, և գնաց ի Բիւզանդիայ. և անդ ևս վճարեաց ի պարտուցն փոքր ինչ: Եւ տկարացաւ, և վախճանեալ հանգեաւ ի Տէր յայնմ ամի ի թուին ՌՃԻԹ յօգոստոսի Բ.»246: Նոր մանրամասնություններ ենք իմանում կաթողիկոսի այս ուղևորության մասին ժամանակակից մի այլ հեղինակի՝ Երեմիա Չելեպու վերջերս հրապարակված ոտանավորներից: Իր «Գանձ եւ ողբ ի վերայ Յակոբ կաթողիկոսի» գրվածքում լավատեղյակ այս ժամանակակիցը գրում է կաթողիկոսի մասին. «ՅԸսպահան հասեալ, գանկատ արարեալ, ի Շահն ինչ սփոփեալ. Անտի և դարձեալ, ընդ Հոռմաստան շրջեալ, իբր զդեղ ինչ հնարեալ. Բռնի աստ բերեալ, միշտ դաւաճանեալ, դատ՝ եւ ի դուռ մատնեալ. Զհամարս պահանջեալ, զտոկոսս յարբարդեալ, զպարտս բազումս խուզեալ. Ցեցքն եւս զօրացեալ, զոսկերսն միշտ ծըծեալ, մինչ յուղիղն հասեալ»247:

., .) 11, | ) 91:

: [

) », 1933,

» // « 9-10,

594:

Այս տողերից պարզվում է, որ կաթողիկոսը Վրաստանից ուղղակի Ստամբուլ չմեկնեց: Ինչ-որ գործով իբրև «զդեղ ինչ հնարեալ» նա շրջում էր նախապես «Հռոմաստանում» (այսինքն՝ Թուրքիայի փոքրասիական կամ թերևս ռումելական գավառներում): Ստամբուլ ժամանեց նա՝ տեղի տալով բռնի մի ուժի, որ դատ ու դատաստան սարքեց նրա գլխին: Ոտանավորի «բռնի աստ բերեալ» բառերի դիմաց Երեմիա Չելեպին որպես ծանոթություն դնում է «ի Խոսրովենց» բառերը: Ակներև է, որ խոսքը ջահկեցի խոջա Խոսրովի և յուրայինների մասին է: Կաթողիկոսին հենակ հանդիսացող «արևելցի» խոջաները, վտանգված համարելով իրենց ոսկիները, թիկունք են դարձնում նրան և պահանջում իրենց վարկադրամն ու տոկոսները: Կաթողիկոսի շուրջ վխտացող կապիտալի ուտիչներին ուներ դարձյալ նկատի Երեմիան, երբ գրում էր, թե՝ «Ցեցքն եւս զօրացեալ, զոսկերսն միշտ ծըծեալ, մինչ յուղեղն հասեալ»: Ագուլեցու «Դավտարը» ճշտում է Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու կատարած ուղևորությունների ընթացքը: Ագուլեցու նշումով՝ 1676 թվի մայիսին կաթողիկոսը «նվիրակ» էր հավաքում Ագուլիսում: Արձանագրվում է այնուհետև, որ 1677 |թվի| հունիսի մեկին, խույս տալով Երևանի խանից, նա անցավ Վրաստան ու մեկնեց «Խորոմացտուն», որտեղ մեռավ 1680 թվի օգոստոսի 2-ին248: Այս տվյալները հարցականի տակ են դնում Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցու անվան հետ կապվող պատմական հանրահայտ վերսիայի, 1678 թվին նրա նախագահությամբ Էջմիածնում կայացած գաղտնի խորհրդակցության ճշմարտությունը: Էջմիածնի այդ խորհրդակցության մասին մեր ունեցած տեղեկությունները ծագում են հայ մելիքների անունից Իսրայել Օրիի ձեռքով Հռոմի պապին և Պֆալցի կուրֆյուրստին 1699 թվին ներկայացրած գրություններից: Այս գրությունների համաձայն՝ վերոհիշյալ խորհրդակցության ժամանակ կազմվել էր հատուկ պատգամավորություն, որը

128, 145

151:

կաթողիկոսի գլխավորությամբ մեկնելու էր Եվրոպա՝ հպատակություն հայտնելու Հռոմի պապին և բանակցելու եվրոպական արքունիքների հետ՝ հայերին ազատություն շնորհելու մասին249: Նկատենք, որ գաղտնի խորհրդակցության վերսիան մելիքների անունից վարվող բանակցությունների ընթացքում հանդիպում է մեզ նաև տարբեր խմբագրություններով: Նույն՝ 1699 թվին Պետրոս Լ ցարին ներկայացված մի թղթում, հիշատակելով 1678 թվի ժողովի մասին, Իսրայել Օրին լռում է կաթողիկոսի մասնակցության և ժողովի գումարման վայրի մասին250: Ավելի ուշ՝ 1701 թվին, ռուս դեսպանատան վարչությանը (приказ-ին) տված բացատրությունների մեջ, Օրին հիշատակում է կաթողիկոսի անունը, բայց ժողովի վայր նշում Երևանը251: Կաթողիկոսի ուղևորությունների մասին Ագուլեցու հաղորդած տվյալները հիմք ընդունելով՝ խոսք չի կարող լինել առհասարակ 1678 թ. կաթողիկոսի նախագահությամբ Էջմիածնում կամ Երևանում գումարված խորհրդակցության մասին: Բավարար հիմք չկա ինքյան ժխտելու կաթողիկոսի ուղևորության քաղաքական այն շարժառիթները, որոնց մասին պատմվում են Օրիի ներկայացրած գրության մեջ: Անհնարին չէ, որ այդ շարժառիթներն ուներ աչքի առաջ Երեմիա Չելեպին, երբ ակնարկում էր կաթողիկոսի «հնարյալ դեղի» մասին: Էջմիածնի խորհրդակցությանը վերագրվող քաղաքական ծրագրի հիմնական մտքերին հանդիպում ենք դեռ հայ-կաթոլիկ միսիոներ Պետրոս Բեդիկի գրքում, որ լույս տեսավ Վիեննայում 1678 թվին «C6ոi1 Տսtսո» վերնագրով: Գրքի հեղինակը 1668 թվից ի վեր ապրել էր Իրանում, որտեղից, որոշ հանձնարարություններ ստանձնելով Էջմիածնի կաթողիկոսից, Ռուսաստանի վրայով մեկնել էր Եվրոպա և հասել Վիեննա 1676 թվին: Հայերը, պատմում է իր գրքում Բեդիկը,

Эзов |Г.А.|,

. , ,

3, 12:

17: 72:

պատրաստվում են զենք բարձրացնել իսլամի դեմ և այդ կապակցությամբ հույսեր են դնում եվրոպական խաչակիրների օժանդակության վրա: Հաղորդում է այնուհետև, որ նույն ակնկալությամբ կաթողիկոսը դիմում է ուղղել գերմանական կայսեր անունով և հպատակության թուղթ գրել Հռոմի պապին: Հեղինակը և ուրիշ մի միսիոներ՝ պատեր Պիսկոպ, հասցրել են կաթողիկոսի 1676 թ. ապրիլ ամսում ստորագրած այդ գրությունները Վիեննա ու Հռոմ և միջնորդել կաթողիկոսի բաղձանքներն իրագործելու օգտին252: Բեդիկի պատմածը մի այլ գրքում կրկնում է Պ. Պիսկոպը՝ վկայելով, թե կաթողիկոսը հույս ունի «մեռնել գոհ սրտով՝ տեսնելով թուրքերի խրոխտանքը ջախջախված, իսկ իրանահայերին՝ թիկնած հռոմեացոց ամենազոր բազկին»253: Բեդիկի և Պիսկոպի առաքելությունն անարձագանք չմնաց: 1678 թվին Հռոմում ապրող մի հեղինակ՝ Շևալիե Ռիկոն, հավաստում է կաթողիկոսի գլխավորությամբ Եվրոպա մեկնող հայ պատվիրակների մասին ողջ եկեղեցական պետության մեջ տարածված լուրը254: Պետք է ենթադրել, որ այս լուրը տարածվել էր հենց Բեդիկի և Պիսկոպի առաքելության կապակցությամբ: Հավանական է նաև, որ պատվիրակություն ուղարկելու միտքն իսկ առաջացած լինի դարձյալ Պիսկոպի և Բեդիկի հետ կաթողիկոսի ունեցած հանդիպումների ժամանակ: Անհնարին չէ, որ Արևմուտք մեկնելուց առաջ՝ Էջմիածնում կամ Երևանում գտնված ժամանակ, կաթողիկոսը կազմակերպել էր հատուկ խորհրդակցություն, որտեղ կազմել էր հայկական այս պատվիրակությունը և գործունեության ծրագիր մշակել իր համար: Սակայն Ագուլեցու «Դավտարը» հարկադրում է ընդունել, որ Էջմիածնում կամ Երևանում նման մի խորհրդակցություն կարող էր տեղի ունեցած լինել միայն 1678 թվից առաջ:

P6tոաs 86մik, . ., 341 ., 352 .: Թaջսaջ1iօ մօ1 viaջջiօ |faէէօ մa’քaմոi մօ11 օոմiոօ մi քոօմiօaէօոi, Վaքօ1i, 1695|, ք. 340. M-ո 16 Շի6օa1i6ո Ricaաt, Էiտէօոiօ մօ 1’օէaէ քոօտօոէ մօ 1’օջ1iտօ ջոօօզսօ օէ 1’օջ1iտօ aոոօոiօոոօ (էոaմ. մօ 1’aոջ1.), Խiմմօ1Եօսոջ, 1692, ք. 422.

«Խորոմացտուն» մեկնելուց առաջ կաթողիկոսը դեգերեց Վրաստանում: Նկատենք, որ վրաց տիրապետներից մեկի, Իրանի դեմ ապստամբության դրոշ բարձրացրած Քարթվելիայի Գուրգին խանի (1676-1688) համագործակցության հետ էին կապվում հետագայում հայ մելիքների քաղաքական հեռանկարները255: Պիսկոպի գրքից տեղեկանում ենք, որ վրաց կաթողիկոսը ևս փափագ էր հայտնել դիմադարձ լինել դեպ|ի| Հռոմ: Բարեկամական կապեր էր հաստատել կաթոլիկ միսիոների հետ նաև Գուրգին խանը: Պատմում են, թե զենք բարձրացնելով Իրանի դեմ նա ևս դրական հույսեր էր դնում Եվրոպայի օժանդակության վրա256: Հետագա անցքերը հաստատում են, կարծես, այս տեղեկությունները: ՃՄԼԼ դարի կեսերից ծայր առած և հետզհետե սաստկացող տնտեսական դեգրադացիան ու դրա հետ կապված սոցիալ-քաղաքական ճնշումներն ու կեղեքումները ծայր տվեցին վրաց և հայ ֆեոդալների՝ կղերի և ազնվականության վերադիրքավորման: 70ական թվականներին հայ ֆեոդալների միջավայրում ուժ էր ստանում մասնավորապես այն հոսանքը, որ երես շուռ տալով իրանական միահեծանությունից՝ ազատագրական հույսեր էր կապում եվրոպական ինտերվենցիայի և ռուսական էքսպանսիայի հետ257: Հայ և վրաց մագնատներն առաջնորդվում էին իրենց խարխլված իշխանապետությունը վերականգնելու ու պաշտպանելու հոգսով. միաժամանակ նրանք հույս ունեին զսպել այն դժգոհությունները, որ առաջ էին գալիս ժողովրդական մասսաների մեջ «հարազատ» իշխանավորների դեմ: ՃՄԼԼ դարի վերջին իրանական պատժախմբերը ոտքի տակ էին տալիս Գուրգին խանի առաջնորդությամբ ապստամբած Վրաստանն ու նրան զինակցած հայկական լեռնաստանը: 1699 թ. Պֆալցի կուրֆյուրստին ներկայացված գրության մեջ կարդում ենք այդ մա-

Эзов |Г.А.|, . ., 1: Մaոaոati M., Լ’ծջ1iտօ ջծօոջiօոոօ մօտ օոiջiոօտ )ստզս’4 ոօտ )օսոտ, Թօոօ, 1910, ք. 596 .: |Jօaոոissյaո 4.,| 1տոaօ1 Օո7, Տ. 35 .:

սին. «Հակոբ կաթողիկոսի մահից հետո վրացիները պատերազմ հայտարարեցին անհավատներին, որի պատճառով այդ ժամանակից ի վեր անհավատների զորքերը շարունակ դեգերում էին մեր երկրում և մենք զրկված էինք հանգստից: Ահա երկու տարի է՝ ինչ խաղաղություն է, և մենք ի վիճակի ենք հետամուտ լինել մեր նպատակին՝ ստրկությունից ազատվելու համար»258: Գրության վավերականությունը կասկածելի է ինքյան: Այնուամենայնիվ նրա մեջ արձանագրված փաստը համապատասխանում է իրականության|ը|: 1692 թվին գրված մի հիշատակարանում կարդում ենք. «Եւ եղև զի ի սոյն ժամանակի չարագոյն զօրագլուխ ոմն ելեալ ի թագավորէն… մինչև եօթն անգամ շրջեցաւ յերկիրս Աղուանից, Գանճայու, Գեղարքունու, Սիւնեաց և Բարգուշատու և մասն ինչ ի Գողթնեաց»: Իրանական զորախմբերից ոչ պակաս պատուհասվում էին այս գավառները հայ «սուտ կարգաւորաց և օրինազանց աշխարհականաց» «և մանավանդ որդիք անիծելոյն Վասակայ Սիւնեցեաց» ձեռքով, որոնք կրոնափոխ լինելով՝ անցել էին պարսից կողմը: «Եւ գնացեալ յարեցան ընդ զօրս նոցա – ասված է նույն հիշատակարանում – և առեալ սփռեցան ընդ ամենայն երկիրս, զգաւառս, զգեղս, զվանք, զանապատ, որք ի լերինս և որք ի դաշտս, ազգ և ազգ ստութեամբ պատճառս յօդելով, և ոչ մնաց տեղի որ ոչ կոխեցին ոտք նոցա. և այնպէս աւեր դարձուցին զերկիրս ամենայն և կողոպտեցին ի ստացուածոց առ հասարակ զամենեսեան, ահաբեկ և սրտակտոր արարին»259: Նկարագրված դեպքերը հիմք են տալիս ասել, թե հայկական լեռնաստանը ևս համերաշխ էր ապստամբ Վրաստանին: Վրաստանում կռիվները վերջ առան 1695 թվականին, երբ ապստամբածները հարկադրված եղան վայր դնել իրենց զենքերը և նորից հպատակություն հայտնել Իրանին260:

Эзов |Г.А.|, . ., 12: , , 18: Какабадзе |С., Конспект истории Грузии с древнейших времен (

Պֆալցի կյուրֆյուրստին ուղղված գրության համաձայն՝ հայաբնակ գավառներում վրացական ապստամբության հետ կապված զորաշարժերը դադարեցին ավելի ուշ՝ 1697 թվականին: Տարիների տևողություն ունեցող ռազմական այս գործողությունները կանխել են, ըստ երևույթին, հարկային կեղեքումների հետ կապված այն էկզեկուցիան, որի նկարագրության վրա կանգ առանք նախընթաց գլխում: Սեֆյան միահեծանությունը հակամարտի էր բռնվել հայ և վարց ֆեոդալների հետ: Պայքարի տևողությունն ու դաժան ընթացքը վկայում են այն մասին, որ ֆեոդալների ետևից ալեկոծվում էր գյուղացիության կեղեքվող մասսան: Զորաշարժերը դրսևորում էին միաժամանակ քաղաքական այն պայքարը, որ արծարծվել էր Հայաստանում և Ադրբեջանում Սեֆյան Իրանի թեր ու դեմ դասակարգերի միջև: Մասնավորապես պառակտվել էր Զաքարիա Ագուլեցու ծննդավայրը, Արաքսի հովիտը. բնորոշ չէ՞, որ Գողթան գավառի մի մասն է միայն, որ ենթարկվում էր պատժիչ զորախմբերի հարվածներին: Հիմք կա կարծելու, որ այս գավառում ևս պակաս չէր այն մարդկանց թիվը, որոնք բռնել էին կենտրոնական իշխանության կողմն անցած սյունեցիների ճանապարհը: Նկատենք, որ հետագայում ևս Դավիթ բեկի անվան հետ կապված կռիվների ժամանակ, Գողթան գավառի մի մասը և ամենից առաջ՝ Ագուլիսը, չմիացավ Իրանի և Թուրքիայի դեմ լեռնային Հայաստանում բռնկված ապստամբությանը: Երևույթը վերագրվելու է միայն առևտրական բուրժուազիայի ազդեցությանը, ասել է, վերջին հաշվով, տնտեսական ամուր այն կապերին, որ շարունակում էին զոդված պահել Գողթան գավառի խոջաներին թուրք-իրանական առևտրական մագիստրալների անվրդով շահագործման հետ: Հենվելով այդ տարրերի վրա՝ Ագուլիսի մելիք Մուսին կռվում էր ռուսական օրիենտացիա ունեցող Դավիթ բեկի ու մելիք Փարսադանի դեմ: Իրենց շահերի բերումով կտրվելով հայկական լեռնաշխարհի ղեկավարներից՝ Արաքսի հովտի խոջաներն ապավինում էին տակավին տրադիցիոն իշխանավորների ուժին՝ հանձնարարելով իրենց կյանքի ու գույքի պաշտպանությունը Իրանի և Թուրքիայի թևարկության:

ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ՄԱԳԻՍՏՐԱԼԸ

Ագուլեցու «մանձիլները»: Ցամաքային հաղորդակցության մարշրուտներ: Հալեպի ճանապարհը: Իզմիրի ուղին: Խաղաղության դարաշրջան: Առևտրական հանգույցներ- Թավրիզ, Երևան, Էրզրում, Թոխաթ և Իզմիր: Ապրանքների տուր և առը: Թանկարժեք մետաղների համաշխարհային խողովակը: Երևանի զառաֆխանայի դերը: Հայ զառաբիների սերունդը: Ագուլեցու «Դավտարը» ընդգրկում է պատմական մի ժամանակաշրջան, որ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում Իրանի և Թուրքիայի առևտրական մագիստրալների հետ կապված ռայոնների տնտեսական զարգացման համար: Առաջավոր Ասիայի առևտրական քարավաններն անցնում էին այդ պահին հիմնական երկու գծով՝ հարավային և հյուսիսային: Հարավային գիծն ուներ Սպահան-Բասրա-Բաղդադ-Հալեպ կամ Թավրիզ-Խոյ-Բիթլիս-Մերդին-Հալեպ ուղղությունը: Հյուսիսային գիծն անցնում էր Արդաբիլ-Թավրիզ-ՋուղաՆախիջևան-Երևան-Կաղզվան (կամ՝ Կարս)-Էրզրում-Թոխաթ-Իզմիր (կամ՝ Ստամբուլ) հանգույցներով: Իրանի սահմաններում հարավային և հյուսիսային այս գծերը կապվում էին իրար հետ՝ Նախիջևան-Թավրիզ-Ղազվին-Սպահան ճանապարհով: Թուրքիայի սահմաններում համապատասխան կապ ստեղծվում էր ՆախիջևանՎան-Բիթլիս-Դիարբեքիր-Հալեպ գծով: Օժանդակ դեր էր կատարում նաև Շամախի-Արեշ-Գյանջա-Երևան (կամ՝ Թբիլիսի)-Կարս-Էրզրում գիծը, որ միացնում էր Թուրքիայի առևտրական մագիստրալների հետ Անդրկովկասի մետաքսագործական շրջանները: Կար նաև նվազ բանուկ մի ճանապարհ, որ Արաքսի վրայով միացնում էր Թավրիզը Ղափանի, Սիսիանի, Ղարաբաղի և Գանձակի հետ: Ժամանակակից աղբյուրների վկայությամբ Ստամբուլից և Իզմիրից քարավան էր մեկնում Թավրիզ, Գիլան, Վրաստան և Ուզբեկստան երեք ամիսը մի անգամ, իսկ Հալեպից Բաղդադ՝ երկու ամիսը մի անգամ: Թավրիզից Ղազվին, Ուզբեկստան կամ Սպահան քարավան էր

գնում ամիսը մի անգամ: Հորմուզից Սպահան դեկտեմբեր-մարտ ամիսների ընթացքում քարավանները ուղևորվում էին երկու օրը մի անգամ261: «Դավտարում» նշված «մանձիլներն» ու ուղեգրական փաստերն արժեքավոր նյութեր են մատակարարում քարավանային հաղորդակցության հյուսիսային հանգույցներն ու կայանները որոշելու համար: Ագուլեցու գծած Թավրիզ-Էրզրում-Թոխաթ-Իզմիր մարշրուտը քարավանային հաղորդակցության ամենից բանուկ գիծն էր ՃՄԼԼ դարում: Դա առևտրի գլխավոր ճանապարհն էր Իրանի համար առհասարակ: Պատահական չէ, բնավ, որ «Դավտարը» անտեսում էր հարավային մագիստրալը: Այդ տեղի չուներ, հարկավ, այն պատճառով, որ հայ առևտրականներին անծանոթ էր այդ ճանապարհը: Կան տվյալներ, որ հակառակն են վկայում: 1630-ական թվականներին, նկարագրելով Հալեպը, եվրոպական միսիոներներից մեկը գրում էր. «Այս քաղաքը կարող է, իրավամբ լևանտինյան առևտրի նշանավոր շուկա կոչվել, քանի որ այստեղ է, որ հանդիպում ենք Եվրոպայի, այսինքն՝ Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Վենետիկի, Հոլանդիայի, ինչպես նաև Արևելքի վաճառականներին, մասնավորապես թուրքերին, հույներին և հայերին, որոնք յուրաքանչյուր տարի գալիս են Պարսկաստանից, բերելով իրենց հետ մեծ քանակությամբ մետաքս և ուրիշ ապրանքներ»262: Նոր Ջուղայի խոջաները մրցում էին Հալեպում Վանի և Բիթլիսի մեծափարթամ առևտրականների հետ263: Տավերնիեն վկայում է, որ Իրանի դրամն ավելի էր սիրված Վանում, քան թուրքականը, չնայած որ, քաղաքը հպատակվում էր թուրքերին264: Չպետք է, սակայն, անգիտանալ, որ հարավային մարշրուտները հիմնականում միացնում էին Իզմիրն ու Հալեպը Սպահանի հետ՝ մի

La 8օա11a)6 16 Օօաշ, Լօտ vօ7aջօտ օէ օԵտօոvaէiօոտ, Քaոiտ, 1657, ք. 63 Pիi11iք6 P., Մօ7aջօ մ’Օոiօոէ, Լ7օո, 1669, ք. 92. . 25: | , 325 .: Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., հ.| 1, | | 306:

կողմ թողնելով Իրանի այն մասերը, որոնք համաշխարհային շուկա էին հանում երկրի գլխավոր ապրանքը՝ խամ մետաքսը: Որպես Հնդկաստանի առևտրական տրանզիտի ճանապարհ՝ հարավային այդ գիծը կորցրել էր արդեն վաղեմի իր նշանակությունը՝ տեղի տալով անգլիացիների ու հոլանդացիների ձեռքն անցած հաղորդակցության ծովային ուղիներին: ՃՄԼ և ՃՄԼԼ դարերում՝ շահ Թահմասպ Լ|-ի| և շահ Սեֆիի օրոք, Իրանը կորցրեց երկիցս Վանի և Բաղդադի շրջանի իր տիրապետությունները: Տեղական մանր ֆեոդալների ձեռքն անցած առևտրական ճանապարհներն ապահովության երաշխիքներ չէին ընձեռում այլևս քարավանային երթևեկության համար: Առաքել Դավրիժեցին գրում է, օրինակ. «Տէրն Խօշաբայ բերդին որում Սուլէյման բէկ ասէին, եղև երբեմն զի զճանապարհորդ կարաւանսն որ ի Վանայ գնային ի Թարվէզ և ի Թարվիզու ի Վան, սա զկարաւանաց բեռինսն բռնութեամբ բանայր և որ ինչ իրաց և հաւանէր, սուղ ինչ գին ձգէր ի վերայ տիրոջն և կորեալ ի տիրոջէն յինքն առնոյր զինչսն, և պատճառէր թէ գնով գնեցի»265: Պիսկոպ կրոնավորի ասելով՝ Հալեպից Նախիջևան տանող ճանապարհն ամենակարճն էր, ընդամենը 24 օրվա ճանապարհ, բայց և միաժամանակ արաբ ավազակների շնորհիվ այդ գիծն ամենից վտանգավորն էր266: Նույնն է վկայում նաև Տավերնիեն, որի ասելով՝ թեկուզ և Հալեպից Թավրիզ կարելի է հասնել 32 օրում, և չնայած որ այս ճանապարհը ձեռնտու էր նաև մաքսավճարի նվազության տեսակետից, քարավանները խուսափում էին այս գծից, որովհետև հարկադրված էին մեծ վճարումներ անել Եփրատի ափերին իրենց նախիրներն արածացնող արաբ ֆեոդալներին և վստահ չէին, թե Քրդստանի բեյերի մոտ կարող են պաշտպանություն գտնել հարձակում գործող ավազակների դեմ267: «Էրզրումից Հալեպ,– գրում է ՃՄԼԼԼ դարի սկզբին Տուրնըֆորը,– քարավաններն անցնում են 35 օրում, բայց ճանապար-

| ) Թaջսaջ1iօ մօ1 viaջջiօ, ք. 256. Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., հ.) 1, | ) 157

313:

494:

հը խիստ վտանգավոր է, քանի որ ավազակները թալանում են առևտրականներին քաղաքների դռների առջև անգամ»268: Հանգամանքներ են սրանք, որոնք բացատրում են, թե ինչու առևտրական իր ճանապարհորդությունների ժամանակ Զաքարիա Ագուլեցին և ոչ մի անգամ չանցավ հարավային մարշրուտով, և թե ինչու նա լռում է առհասարակ այդ մարշրուտի մասին: Թալանից ու հարստահարումներից զերծ չէր, հարկավ, նաև հյուսիսային գիծը: Առանձնապես, դժվարացնում էին առևտրական երթևեկը ջալալիների անունով հայտնի գյուղացիական շարժումները և այդ շարժումների հետ կապված ռազմական գործողությունները: Գ. Դարանաղցին նկարագրում է, օրինակ, սուլթանի դեմ ապստամբած Ապազայի գործողությունները, որը, թալանելով իսպառ Ստամբուլից վերադարձող 700 «տզրուկ անյագ» ջուղայեցիներին, խլում է նրանց բարձած «զուտ արծաթ եւ ղուրուշը»՝ ասելով, թե՝ «ինձ շատ պիտոյ է քան ձեզ, գնացէ՛ք նոր վաստակեցէ՛ք»269: Առաքել Դավրիժեցին պատմում է պաշտոնազրկված Չոմար փաշայի մասին, որը Բուրսայի և Անգորայի կողմերում ավազակախմբերի գլուխն անցած, հարձակվում էր քարավանների վրա. «Դարանամուտ լինէր ի վերայ ճանապարհաց՝ երթևեկ կարաւանաց և ի վերայ բախեալ զորս կոտորէր, և զորս փախստական առնէր, և զոսկի և զարծաթ և այլ զոր ինչ և կամէր առեալ գնայր: Եւ ոչ թէ ի սակաւ աւուրս և ի ծածուկ զայս առնէր, այլ յայտնի և համարձակ և ի բազում աւուրս, այնքան մինչ զի երթևեկութիւն ճանապարհաց խափանեցաւ»270: Ավազակների և ջալալիների հարձակումների մասին խոսում է նաև Զաքարիա Ագուլեցին՝ 1650, 1655, 1666 և 1667 թվերին վերաբերող իր նմուշների մեջ: Սակայն այդ հարձակումները բնորոշ են գլխավորապես միայն ՃՄԼԼ դարի առաջին կեսի համար: ՃՄԼԼ դարի երկրորդ կեսում իջել էր

|Թօ1aէiօո մ’սո vօ7aջօ մս Լօvaոէ. Քaո Խ. Քiէէօո մօ| Մօաոո6fօոt, |է.| 11, |Ճոտէօոմaո, 1718, ք.| 114. | , 223: | ) , 496:

ջալալիների թափը: Թուրք կառավարությունը ճնշեց հրոսակային գործողությունների բնույթ ստացած մասսայական շարժումների վերջին բռնկումները՝ զսպելով միաժամանակ տեղական ֆեոդալների կենտրոնախույս ձգտումները: Համանման երևույթ նկատում ենք նաև Իրանում: Շահ Իսմայիլի և շահ Աբաս Լ-ի օրոք Սեֆյանները խեղդեցին Գիլանում և Շիրվանում բռնկված ժողովրդական ապստամբությունները՝ ուժ տալով պետական իշխանության կենտրոնացմանը: 1639 թ. Երևանի առումը վերջ դրեց թուրք-իրանական պատերազմներին, որ մեկ ու կես դարի ընթացքում տեղի ունեին պարբերաբար՝ պատճառ դառնալով բազմաթիվ կոտորածների ու ավերածության: Առաջավոր Ասիայում սկսվեց տևական խաղաղության մի շրջան, որ դադար առավ միայն ՃՄԼԼԼ դարի քսանական թվականներին Իրանում վերաբորբոքված քաղաքացիական կռիվների և արտաքին պատերազմների շնորհիվ: 1639 թվին հաջորդող տասնամյակները ժամանակի հայ խրոնիստը՝ Զաքարիա Սարկավագը, բնորոշում է իբրև «հաշտության և խաղաղության» մի դարաշրջան, «զի ’ի Կոստանդնուպօլսէ մինչ ’ի Ասպահան երթևեկութիւն է առանց երկիւղի ու ահու»271: Սուլթան Մուրադի և շահ Սեֆիի միջև կնքված երեսնամյա հաշտության մասին Առաքել Դավրիժեցին գրում էր, թե «ամենայն աշխարհք արևելեայք և արևմտեայք օրհնեն և ողորմի տան երկուց թագաւորացն, զի կեան ի խաղաղութեան. զի նախ քան զբարիշութիւնն ի փախստեան և ի թագստեան կային, ի յափշտակութեան և յաւարառութեան, ի գերութեան և ի սպանութեան, ի սով և ի սուր, և մանաւանդ ողորմելի ազգս Հայոց»272: Խոսելով Էրզրումի և շրջակայքի մասին՝ ժամանակակից մի այլ հեղինակ՝ Հակոբ Կարնեցին, գրում էր. «Եւ է այժմ շրջակայ գիւղքս և գաւառքս ամենայն Հայաստան և ողորմութեամբն Աստուծոյ քան զամենայն երկիր հանդարտ և խաղաղութիւն, առևտուր բազում յոյժ, լիութիւն հացի, մսի, եղի, տունք և ապարանք շինուածք ամենայն որպէս Տաճկի հանդերձ և կանացի զարդեր, ոսկեղէնք և ապրշմեղէնք, որչափ և կարես, ի

)

. |

., .) 11, | ) 26: ) ,

576:

գլուխս տղայոցն և արտնցն ամենայն գօտի զարով և փաթանի հագեստն ամենայն արանց աթլաս և ծիրանի չուխայ ազգ և ազգ»273: Այս տողերը վկայում են ուղղակի թուրքահայ քաղքենի վերնախավերի բարեկեցիկ ու փարթամ այնպիսի մի վիճակի մասին, որ անհնարին կլիներ առանց թուրք-իրանական ապրանքափոխանակության, որի հանգույցներից մեկը Հակոբ Կարնեցու ծննդավայրն էր հենց: ՃՄԼԼ դարի ընթացքում «Ֆռանկստանից» Իրան անցնող կամ Իրանից «Ֆռանկստան» ուղևորվող առևտրականների, միսիոներների և դիվանագետների մեծ մասն անցնում էր հենց Էրզրումի և Թոխաթի վրայով: Պատահական չէ, որ Թավրիզ-Երևան-Էրզրում-Թոխաթ-Իզմիր առևտրական մագիստրալի վրա գտնված հանգուցային կետերում է հենց, որ հանդիպում ենք շարունակ Զաքարիա Ագուլեցուն: Պատահական չէ, նաև, որ հանգուցային այդ կետերի «մանձիլների» վրա է, որ ծանրանում է նա «Դավտարում» ուղեչափությունների բաժնում: Նկարագրելով Թավրիզը՝ ՃՄԼԼ դարի 30-ական թվականների սկզբներում Իրանն այցելած կարմելիտ կրոնավոր Ֆիլիպպը գրում էր. «Այս քաղաքը գրավում է կենտրոնական տեղ… Նրա մի կողմում գտնվում է Սպահանը, որտեղից ստացվում են մի շարք ապրանքներ ու համեմներ: Կասպից ծովի կողմում գտնվում է Գիլանը, որտեղից ստացվում է ահագին քանակությամբ մետաքս, այլև փիրուզե կոչված թանկագին քարեր… Այդ քաղաքն են դիմում Հայաստանի, Վրաստանի, Լեհաստանի, Մոսկվայի, Կոստանդնուպոլսի, Իզմիրի, Հալեպի, Տրապիզոնի և բազմաթիվ այլ վայրերի առևտրականները, որոնք կազմում են քարավաններ և տանում իրենց երկիրն այդտեղ գնված ապրանքները»274: «Այս քաղաքը,– գրում է քառորդ դար անց Լա Բուլայ լե Գուզը,– Ասիայի ամենավաճառաշահ քաղաքն է, շնորհիվ ամեն տեսակի ապրանքներով բեռնավորված այն քարավանների, որոնք ելումուտ ունեն այստեղ. այստեղ մուտք են գործում Արևմուտ-

, 1903, Pիi11iք6 | P.|, .

|: .,

քի, Արաբիայի, Սիրիայի, Հունաստանի, Լեհաստանի և Վենետիկի ապրանքները – ոսկի և արծաթ, լավագույն տեսակի մահուդներ, կերպաս (Եոօօaէէօ1), մարջան, յամպար (aոԵօո ջոiտ), քահրիբար: Արևելքից՝ Թուրքեստանից, Ուզբեկստանից, Տիբեթից, Չինաստանից, Պեգուից, Արևելյան Հնդկաստանից և Գիլանից բերում են մետաքս, չինական գործվածքներ, կարմիր հակինթ, գոհար, մորթիներ, չթեր, դարչին, խավարծիլ (ւսԵճւԵ6), պղպեղ և ամեն տեսակի համեմներ»275: ՃՄԼԼ դարի 70-ական թվականներին, Շարդենի հաշվով, Թավրիզը 500 հազար բնակիչ ուներ: Կար 15 հազար տուն, նույնքան խանութ և մոտ 300 քարվանսարա: Քաղաքը լիքն էր կտավագործներով և ոսկերիչներով: Յուրաքանչյուր տարի այդտեղ 6000 հակ մետաքս էր գործվում: Քաղաքի առևտուրը տարածում էր իր շոշափուկները Թուրքիայի, Մոսկվայի, Ուզբեկստանի և Հնդկաստանի վրա276: Այստեղ էր կենտրոնանում և այստեղից էր արտահանվում Գիլանի և Մազանդարանի մետաքսը: Բնորոշելով նույն այդ ժամանակ Թավրիզի դերը՝ Կոլբերի կապուցին գործակալներից մինը զեկուցում էր. «Այստեղ գալիս են Պոլսից, Իզմիրից, Բուրսայից, Թոխաթից, Էրզրումից, Երևանից, Նախիջևանից, Հալեպից, Դիարբեքիրից, Մարդինից, Ուռհայից, Բիթլիսից, Վանից, Խոյից, Ագուլիսից, Էջմիածնից, Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսից, ամբողջ Վրաստանից ու Քրդստանից, Գյանջայից, Շամախուց, Գիլանից, Արդաբիլից, մի խոսքով, բոլոր հեռավոր և մերձավոր քաղաքներից՝ մեծ այս անցքով Սպահան անցնելու համար: Առևտրականներն անցնում են այս վայրով նաև Գիլան, Շամախի կամ Գյանջա դիմելու համար. այդ վայրերն է, որտեղ վաճառքի է հանվում Իրանի մետաքսը: Ջուղայի հայերն ունեին այստեղ իրենց գործակալություններն ու վաճառատները՝ Իզմիրից և Հալեպից ժամանող քարավանների համար, որոնք բերում են Լոնդոնի մահուդ, Ֆրանսիայից և Վենետիկից՝ մարջան, քահրիբար, թուղթ, վենետիկյան հայելի, սպիտակ թիթեղ և

La 8օա11a)6 16 Օօաշ, . ., 90 Շիaոմiո, | . ., . | 11, | | 344:

զանազան այլ տեսակի մանվածք և մանրուք Իրանի պահանջը գոհացնելու համար»277: Թավրիզի համեմատությամբ երկրորդական նշանակություն ուներ Երևանը: Ադրբեջանի մայրաքաղաքի 300 քարվանսարայի դիմաց ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում Երևանի չարսուբազարում հազիվ միայն յոթ քարվանսարա կար՝ ընդամենը 268 խանութով: Քարվանսարաներից մեկում, որ 38 խանութ ուներ, նստում էին քաղաքի «զառաբիները», որոնց թիվը ռուսական տիրապետությունից առաջ հասնում էր քսան հոգու278: Քաղաքում զարգացած էր այգեգործությունը: Հին ուղեգիրները միաբերան գովում են, մանավանդ, Երևանի գինիները: Քաղաքի շուրջը փռվում էին բամբակի, չալթուկի և հացահատիկների դաշտեր: Տուրնըֆորի վկայությամբ՝ Երևանի չալթուկն արտահանվում էր գլխավորապես Էրզրում279: Մեծ դեր էր կատարում բամբակի առևտուրը280: Տավերնիեի վկայությամբ՝ «քաղաքի հյուսիս-արևելյան կողմում, որ մի տեսակ արվարձան է, քսան անգամ ավելի բնակիչ կար, քան բուն քաղաքում: Այստեղ ապրում էին բոլոր վաճառականները և արհեստավորները, ամենքն էլ՝ քրիստոնյա հայեր, որոնք ունին չորս եկեղեցի և մի մեծ վանք: Փոքր-ինչ առաջ (այդտեղ) կառուցել են շատ գեղեցիկ մի քարվանսարա… Երևանը, հեռու չլինելով այն երկրամասից, որտեղից ստացվում է մետաքսը, այն վայրն է, ուր որ կենտրոնանում է մետաքսը. ընդսմին՝ ո՛չ Երևանում և ո՛չ էլ պարսկական որևէ այլ առևտրական կայանում այդ ապրանքը չի ծանրաբեռնվում խոշոր այն մաքսերով, որոնք գոյություն ունին Թուրքիայում: Հարկավոր էր միայն վճարել որոշ տուրք ճանապարհների տերերին, այլև այն տուրքերը, որ կոչվում էին «ռահտարական», ինչպես որ «ռահտար» էին կոչվում իրենք տուրք հավաքողները»281:

Maոs R. մա, . ., 332 (Ճքքօոմiօօ): Շահազիզ Ե., Հին Երևանը, Երևան, 1931, էջ 42 և հետ., 91 և հետ.: Մօաոո6fօոt |P. մ6, . ., .| 11, | | 143: Է16աոi6aա Մի. Շի., Eտէaէ քոօտօոէ մօ 1’Ճոոօոiօ, Քaոiտ, 1694, ք. 215 Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., .| 1, | | 39:

Տավերնիեի տեղեկանքը «ռահտարի» և «ռահտարական» տուրքի մասին մեզ համար ունի մասնավոր նշանակություն: Եթե նկատենք, որ վերջին երկու անգամ Տավերնիեն եղել էր Երևանում 1657 և 1663 թվականների իր ուղևորությունների ժամանակ, այսինքն՝ այն տարիներին, երբ այդ քաղաքում, ըստ երևույթին, ռահտարություն էր անում Զաքարիա Ագուլեցու եղբայր խոջա Շմավոնը, կունենանք սրատես այս ճանապարհորդի մի գնահատականը, որ որոշ պատկերացում է տալիս այդ վերջինի գործունեության մասին: Իբրև բերդաքաղաք, իբրև առևտրի և հաղորդակցության հանգույց՝ անհամեմատ ավելի նշանակություն ուներ Էրզրումը: Ժամանակի հայ խրոնիստը՝ Հակոբ Կարնեցին, այսպես է նկարագրում հայրենի քաղաքը. «Եւ պարսպէն դուրս չորս կողմն շինութիւնք բազում, և կան բնակեալ մինչի քառասուն հազար տուն մարդիկք իսպահիք և ենկիչարիք յոյժ ընչասէրք, բայց յազգէս Հայոց յերկու հազար տուն հազիւ թէ գտանի. և վաճառականք ի չորսից կողմանց Հայոց ազգէս անթիւ կան նստեալ տարին բոլոր բովանդակ ի գնել և ի ծախել փառչայ և ապրշումեղէն, ցեղ ու ցեղ ղումաշ և ղանաւուզ, չուխայ, կտաւեղէն և քաթան, անթիւ ու բազում ջավահիր քար՝ ալմաստ և յեաղութ, զմրութ, լալ. սամուր և վարխաշ և ամենայն մազեղէն տարին բոլոր յայտնի գնեն և վաճառեն. զի այժմ քաղաքս յոյժ բանտար է նման Ստամպօլայ, որ տարին ԺՌ. բեռ մտանէ և ելանէ որ ՃՌ. ղուռուշ մտանէ քսակն փաշային, թո՛ղ զիւր թեմի և սարերու Քրդերուն գելուրն, այս ամենայն գալօղ և գնացող վաճառականացն»282: ՃՄԼԼ դարի 70-ական թվականներին Էրզրումում դեգերած լավատեղյակ միսիոներ Մոնյեի վկայությամբ՝ քաղաքն ուներ 18 հազար թուրք և 78 հազար հայ բնակիչ: Բնակիչների թիվն ավելի շատ է երևում, քանի որ քաղաքի միջով շարունակ քարավաններ են անցնում. Էրզրումն է Թուրքիան և Իրանը միացնող ամենից ապահով ճանապարհը, ուստի

37:

և այստեղ բազմաթիվ օտարականներ կարելի է հանդիպել միշտ283: Դարավերջին իտալական մի ուղեգիր վկայում է, թե «քաղաքի արվարձաններում կա մոտ 23 քարվանսարա որոնք սպասարկում են Պարսկաստանի քարավաններին»284: Հետաքրքրական տեղեկություններ է հաղորդում Էրզրումի մաքսատան մասին Տավերնիեն: «Այս վայրում,– գրում է նա,– խստությամբ են գանձվում արտահանվող ոսկու ու արծաթի, ինչպես և ամեն տեսակի ապրանքների վրա բարդվող մաքսերը: Պարսկաստանից արտահանվող մետաքսի յուրաքանչյուր ուղտաբեռի վրա դրվում է 80 արծ|աթե| դահեկան մաքս, իսկ ամեն մի բեռը կշռում է 800 լիտր… Ինչ վերաբերում է մյուս ապրանքներին՝ դրանց դիմաց վճարվում է արժեքի 6 տոկոսը… Շամախու, Գյանջայի և Թբիլիսիի մետաքսի յուրաքանչյուր բաթմանի համար վճարում են երկու արծ|աթե| դահեկան… Գիլանի շատ ավելի նուրբ ու թանկարժեք մետաքսի բաթմանին վճարում են մեկ ու կես արծ|աթե| դահեկան: Պատճառն այն է, որ Գիլանի ամբողջ մետաքսն անցնում է Թավրիզի վրայով, և Հալեպ կամ Իզմիր տանելու համար Էրզրումից զատ կան ուրիշ ճանապարհներ… Եթե Էրզրումի մաքսավորը սովորականից ավել է վերցնում, սովորական ճանապարհի փոխարեն դիմում են Թոխաթի վրայով Դիարբեքիր, Դիարբեքիրի վրայով Վան, Վանի վրայով Թավրիզ, և այդպիսով պատժում մաքսավորների անարդարությունը: Այս վերջինների համար հեշտ բան չէ վաճառականներին նորից Էրզրում գրավել: Մաքսավորը մեծ գումար է տրամադրում Երևանի խանին, և սա երաշխիք է տալիս առևտրականներին, թե՝ ապագայում նրանց հետ այլևս այնքան խիստ չեն վարվելու»285: Ոսկու և արծաթի մաքսման մասին Տավերնիեն գրում է. «Թուրքիայից դուրս տարվող դրամի դիմաց փաշան և մաքսավորը վերցնում են երկու տոկոս… Բայց քանի որ նա չի կամե-

Լօէէոօտ ծմifiaոէօտ |օէ օսոiօստօտ օօոօօոոaոէ 1’Ճտiօ, 1’Ճfոiզսօ օէ 1’Ճոծոiզսօ avօօ զսօ1զսօտ ոօ1aէiօոտ ոօսvօ11օտ մօտ ոiտտiօոտ, օէ մօտ ոօէօտ ջծօջոaքհiզսօտ օէ հiտէօոiզսօտ. ՔսԵ1iծօտ տօստ 1a մiոօօէiօո մօ Խ. Լ. Ճiոծ-Խaոէiո, Քaոiտ, 1838, է. 1,| ք. 298 .: Օ6ո611i Շaո6ոi, Մօ7aջօ մս էօսո մս ոօոմօ, Քaոiտ, 1719, ք. 433. Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . ., .| 1, | | 20 .:

նում վանել վաճառականներին, որոնք, ինչպես ասացի, կարող են ճանապարհ վերցնել այլ ուղղությամբ, շատ բանի վրա հաճախ աչք է գոցում, և վերցրածն ամենաշատը մի տոկոսից չի անցնում»286: Տավերնիեն պատմում է նաև առևտրականների գործ դրած խորամանկության մասին: Սովորական ուղտաբեռը 1000 լիտրից ավել ապրանք չի վերցնում: Սակայն մաքսման կայաններին մոտենալուց նրանք վերաբարձում են ուղտերը. յուրաքանչյուրի վրա դնում 1500 լիտր ապրանք: Եթե մաքսավորը հետաքրքրվում է անբեռ քայլող ուղտերով, պատասխանում են, թե դրանց վրա կենսամթերքներ են բարձված եղել: Սակայն մաքսավորը սովորաբար աչք է գոցում վաճառականի հնարագիտության վրա՝ երկյուղ կրելով, թե նա կարող է փոխել ճանապարհը, որից դարձյալ ինքն է, որ կարող է վնասվել287: Մաքսից զատ՝ իրանահպատակ հայերը, Թուրքիա մտնելով, պարտավոր էին խարջ (cճււճջ6) տալ սուլթանին288: Տուրնըֆորի վկայությամբ այդ խարջը նույնն էր, ինչ որ և սովորական գլխահարկը, որի չափը հինգ դահեկան էր: Նույն Տուրնըֆորը, որ ճանապարհորդում էր Թուրքիայում 1701 թվին, ընդհանուր հայտարարի բերելով Էրզրումում վերցվող հարկերն ու տուրքերը, գալիս է եզրակացության, թե «ընդհանուր առմամբ վճարվում էր ապրանքի արժողության 9 %-ը, որից 6 %|-ը| հասնում էր սուլթանին, 3 %|-ը՝| փաշային»289: Ակներև է, որ Տուրնըֆորի ժամանակներն ավելի աննպաստ էին ապրանքների փոխադրության համար, քան թե մի քանի տասնամյակ առաջ՝ Տավերնիեի ժամանակ: Մասնավորապես Տուրնըֆորը շեշտում է, թե ոսկի և արծաթի դրամի դիմաց 5 % էր վերցնում290: Հաջորդ քաղաքը, ուր ուղևորվում էր երբեմն Զաքարիա Ագուլեցին, Թոխաթն է, որ կենտրոնական տեղ էր բռնում փոքրասիական առևտրի մեջ: Այստեղ հանդիպում էին միմյանց Իրանի, Դիարբեքի-

, 22 , 32: , 98: Մօաոո6fօոt |P. մ6, . :

., .| 11, | | 114:

րի, Բաղդադի, Ստամբուլի, Իզմիրի, Սինոպի և այլ վայրերի քարավանները: Տավերնիեի ասելով՝ Թոխաթն ասիական միակ այն վայրն է, որտեղ մեծ քանակությամբ շաֆրան էր բսնում, ապրանք, որի պահանջը շատ մեծ էր Արևելքում291: Տուրնըֆորի ասելով՝ Թոխաթն ավելի մեծ էր և գեղեցիկ, քան Էրզրումը: Ուներ քսան հազար թուրք ու չորս հազար հայ բնակիչ: Սպառում էր մեծ քանակությամբ մետաքս: Իր հերթին արտադրում էր մետաղանոթներ, կաշեղեն և այլն292: Սակայն կասկած չկա, որ լևանտինյան առևտրի գլխավոր կայանը Իզմիրն էր: «Թե՛ ծովային և թե՛ ցամաքային վաճառականության համար,– գրում է Տավերնիեն,– Իզմիրն ամենանշանավոր քաղաքն է ամբողջ Լևանտում, և ամենախոշոր նավահանգիստը Եվրոպայից Ասիա և Ասիայից Եվրոպա բարձվող ապրանքների համար»293: Զբաղեցնող ժամանակաշրջանում քաղաքն ուներ 80 հազար բնակիչ, որոնցից 60 հազար թուրք, 15 հազար հույն, 8 հազար հայ, 6-7 հազար հրեա: Այստեղ հնչում էին առևտրով զբաղվող այլեվայլ «ֆրանկ» ազգությունների լեզուներ՝ ֆրանսերեն, անգլերեն, հոլանդերեն և իտալերեն: Մեծ ծավալ ուներ Իզմիրի առևտուրը, բայց գլխավոր ապրանքը, որ գնում են «ֆրանկները» առաջին հերթին խամ կամ «անթափ» այն մետաքսն է, որ բերում էին Իրանի հայերը294: «Պարսկաստանի գլխավոր ապրանքը մետաքսն է,– գրում է Շարդենը: – Արտադրվում է այդ ապրանքը Վրաստանում, Խորասանում, Կարամանիայում, բայց գլխավորպես՝ Գիլանում և Մազանդարանում: Հաշվում են, որ Պարսկաստանը տարեկան 22 հազար բեռ մետաքս է արտադրում, յուրաքանչյուր բեռը՝ 266 լիտր: Սրանից Գիլանի վրա ընկնում է 10 հազար, Մազանդարանի վրա՝ 2 հազար, Մարաստանի (Շարդենը նկատի ունի Շիրվանը – Ա- Հ-) և Բակտրիայի վրա՝ 3-ական հազար, Կարմանիայի վրա, որ Ղարաբաղ ևս կոչվում

Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . Մօաոո6fօոt |P. մ6, . Մaօ6ոոi6ո |J.-8., . , 88:

., .| 1, | | 10 ., .| 11, | | 173 ., .| 1, | | 82:

.: .:

է», և Վրաստանի վրա՝ 2-ական հազար295: Տուրնըֆորի վկայությամբ՝ այն մետաքսը, որ Գյանջայում բաթմանը 20 դահեկան էր վաճառվում, Իզմիրում արժեր 30 դահեկան, որից բոլոր ծախքերը դուրս գալով՝ վաճառողին 3 դահեկան շահ էր մնում: Եթե նկատենք, որ նույն հեղինակի հաշվով՝ մի բաթմանը բռնում էր 18 լիտր 12 նուկի, որով ձիաբեռը կշռում էր 600 լիտր (այսինքն՝ մոտ 33 բաթման – Ա- Հ-), իսկ ուղտաբեռը 1000 լիտր (այսինքն՝ մոտ 55 բաթման – Ա- Հ-) մի ձիաբեռը տալիս էր 100 դահեկան օգուտ, իսկ ուղտաբեռը՝ 150 դահեկան: Այստեղ չի հաշվված շահը, որ ստանում էր վաճառականն այն ապրանքից, որ բեռնում էր վերադարձին296: Իրանից Իզմիր գնացող յուրաքանչյուր քարավան հարյուրավոր բեռ էր փոխադրում: Վերադարձին տանում էր իր հետ հաճախ ոչ պակաս քան 200 հազար դահեկան (շուրջ 13 հազար թուման) կանխիկ դրամ՝ չհաշվելով անգլիական կամ հոլանդական այն մահուդեղենը, նուրբ կերպասները, վենետիկյան հայելիները, մարգարիտները, ժամացույցները և այլն, որ վաճառելու համար գնում էին առևտրականները Իզմիրում կամ Ստամբուլում, Իրանում կամ Հնդկաստանում297: Տավերնիեի ասելով՝ հայ առևտրականները, Իզմիր հասնելով, գերադասում էին վաճառել իրենց ապրանքները ֆրանսիացիներին, քանի որ սրանք կանխիկ դրամ էին առաջարկում իրանական ապրանքների դիմաց, մինչդեռ անգլիացիներն ու հոլանդացիները կիսով չափ մահուդեղենով էին անում իրենց առևտուրը298: Մաքսավորների սուր աչքերից խուսափող վաճառականի համար ավելի դյուրին էր ու ապահով երկիր փոխադրել ոսկի կամ արծաթ, քան որևէ այլ ապրանք299: Ռաֆայել դյու Մանը նմանեցնում էր

Շիaոմiո, | . Մօաոո6fօոt |P. մ6, Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,

.,) |հ.) 1Մ, |Քaոiտ, 1811, | 163 .: . ., .| 11, | | 174: . ., .| 1, | | 467: 88: La 8օա11a)6 16 Օօաշ, . ., ., Քaո 1օ Տiօսո Pօա116t, Վօսvօ11օտ ոօ1aէiօոտ մս Լօvaոէ, Քaոiտ, 1668, |է.| 1, |ք.| 75 ., |է.| 11, |ք.| 125 .:

Իրանը խողովակի, որի մի ծայրով ներս էր թափվում Ամերիկայի ոսկեդրամը՝ մյուսով Հնդկաստան հոսելու համար: «Պարսկաստանի հարստությունը,– եզրակացնում է նա,– նման է այն թացության, որ թողնում է խողովակի մեջ դեպի ավազան հորդող ջուրը»300: Նույնն է վկայում նաև Ֆրանսուա Բերնյե երևելի ուղեգիրը: «Հայտնի է,– գրում է նա,– որ թանկարժեք այն մետաղներից, որ ստացվում է Ամերիկայից և ցաք ու ցրիվ լինում եվրոպական զանազան պետությունների մեջ, մի մասը տարբեր ուղիներով մտնում է Թուրքիա, այդտեղից ստացվող ապրանքների հետ փոխանակվելու համար, մյուսը Իզմիրի վրայով մտնում Պարսկաստան՝ փոխանակվելով մետաքսի հետ: Ողջ Թուրքիան կարիք ունի սուրճի, որ բերվում է Եմենից կամ երջանիկ Արաբիայից և սովորական խմիչք է Թուրքիայում: Նույն Թուրքիան, ինչպես նաև Եմենը և Պարսկաստանն անհրաժեշտ կարիք ունեն հնդկական ապրանքների: Այսպիսով՝ բոլոր այս երկրներն ստիպված են իրենց ձեռքն ընկած ոսկու և արծաթի մի մասը փոխադրել Կարմիր ծովի եզերքը, Բաբ-ել-Մանդեբի մոտ գտնված Մոկա, Պարսից ծոցի ծայրում գտնված Բասրա և Հորմուզի մոտ գտնված Բենդեր Աբասի կամ Գոմերոն: Այստեղից ոսկին և արծաթը Հնդկաստան են բերվում այն նավերի վրա, որոնք մուսոնի կամ հողմերի ժամանակ հատկապես մուտք են գործում այդ երեք նշանավոր նավահանգիստները»301: Եվրոպական ոսկին ու արծաթը բարձր կուրս ունեին Իրանում: ՃՄ դարում վենետիկյան անանուն մի ճանապարհորդ վկայում էր, թե Թուրքիայից արծաթ ներմուծող առևտրականները շահում են 20 %, ոսկի մուծողները՝ 14-15 %, պղինձ մուծողները՝ 18-20 %, թեկուզ և տոկոսների աճումը կապված էր մեծ ծախսերի հետ, քանի որ մետաղների արտածումը արգելքի տակ էր302: ՃՄԼԼ դարի կեսերից մեզ հասած տեղեկություններից հայտնի է, որ վենետիկյան դահեկանը

Maոs R. մա, . ., 192 .: Бернье Ф., История последних политических переворотов в государстве Великого Могола, М., Л., 1936, с. 183. ., . ., 349:

(տօջսiո-ը), որ Թուրքիայում 6,25 աբասի արժեր, գնահատվում էր Իրանում 6,5 աբասի, Ուզբեկստանում՝ 6,9 աբասի, Հնդկաստանում՝ 8,5 աբասի303: Այս նշանակում է թե 200 դահեկանը տալիս էր Իրանում մի թուման հավելում: Տավերնիեի ասելով՝ դահեկանի կուրսը Իրանում երբեմն ավելի էր բարձրանում՝ հասնելով 6,75, 7 աբասու և դեռ ավելի304: «Մուտք գործելով պետության սահմանները,– գրում է Տավերնիեն,– լինի դա Երևանում, թե Թավրիզում, որտեղ դրամ են կտրում, ամեն մեկը պարտավոր է ներկայացնել իր մոտ եղած փողը՝ ձուլելու և նոր դրամ կտրելու համար: Զանցառուները, հայտնվելու դեպքում, դրամական մեծ տուգանքի են ենթարկվում: Եթե վաճառականի գործերը թույլ չեն տալիս նրան դեգերելու Երևանում կամ Թավրիզում, և նա ավելի հարմար է գտնում հանձնել իր մոտ գտնված փողը Սպահանի փողերանոցին, պարտավոր է Երևանի և Թավրիզի զառաբբաշուց վկայաթուղթ վերցնել իր մոտ գտնված գումարների մասին առ այն, թե հարկ եղած ազդեցությունն արել է… Բայց հազիվ է պատահում, որ վաճառականները իրենց դրամը տանեն Սպահան, քանի որ սահմանամերձ զառաբբաշիները փողի կամ համապատասխան այլ միջոցով հարկադրում են նրանց ձուլել տալ իրենց դրամները Երևանում կամ Թավրիզում»305: Եվրոպական վալյուտա ներկայացնողին յուրաքանչյուր դահեկանի դիմաց տրվում է երկու կամ երեք ստակ (տՕ1տ) շահ306: Ձուլվող դրամից շահի և զառաֆխանայի օգտին 7½ տոկոս տուրք էր վերցվում կշռահաշվով307: Ձուլվող դրամի 2 %-ը զառաֆխանան տալիս էր շահին308: Տավերնիեն հաղորդում է նաև, որ Գիլանի մետաքս գնողները հաճախ ուղևորվում են Թբիլիսի, որտեղ լումայափոխները հարյուրին երկու տոկոս էին առաջարկում դրամ ներկայացնողներին: Պատճառն այն է, որ թեև Թբիլիսիում կտրած

La 8օա11a)6 16 Օօաշ, նշվ. աշխ., էջ 528 և հետ.: Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . . |, . 1, | 136: , 134: Pacifiqա6 P., Թօ1aէiօո մս vօ7aջօ օո Քօոտօ, Լi11օ, 1632, ք. 483. Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . . |, . 1, | 134: Շիaոմiո, . . |, 398|:

դրամը ավելի քիչ արծաթ էր պարունակում, այնուամենայնիվ, անխտիր շրջանառություն էր անում Գիլանում: Պատահական չէ, երբ Ագուլեցու «Դավտարում» կարդում ենք. «Ես Զաքարէս Արզանուն յետ գնացի Ըսպահան, խրիդ արարիք Ըստամբօլ, ծախեցինք, եկինք Երևան, յետ դառանք գնացինք Թլվիս, փողն զառավխանումն կտրեցինք, եկի Աքուլիս»309: Հետաքրքրական վկայություն կա պղնձադրամների մասին: Կրուզինսկու ժամանակ՝ ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին, խանական պղնձադրամը կրկնակի կուրս ուներ, քանի դեռ իշխանության գլուխ էր կանգնած դրամ կտրող խանը: Սրա մահից կամ հեռանալուց հետո նրա կտրած պղնձադրամը գնահատվում է կես գնով, այսինքն՝ ռեալ արժեքի համեմատ: Սրանից, վկայում է Կրուզինսկին, մեծապես տուժում էր հասարակ ժողովուրդը մինչդեռ առևտրականները կորուստից խուսափելու համար կրկնակի բարձրացնում էին ապրանքագները310: Զաքարիա Ագուլեցու «Դավտարը» ավելացնում է այս տեղեկանքներին կարևոր այն փաստը, որ զառաֆխանայի եկամուտը Իրանում ենթակա էր Սպահանին, և որ զառաֆխանան «շահի հօքմով» տրվում էր կապալավարձով311: Տեղեկանում ենք, որ 1653 թվին Երևանի զառաֆխանան տրվել էր 1500 թուման կապալավարձով312: Ստանձնելով զառաֆխանայի վարչությունը՝ Երևանի զառաբի ագուլեցի Շմավոնը խոջայի և վաշխառվի ֆունկցիաներին միացնում էր կապալառվի ֆունկցիաներ: Ագուլեցի Շմավոնն առաջին հայն էր, որ Երևանի զառաֆխանայի պետ նշանակվեց: «Մինչի սայ Երևան հայ զառաֆբաշի չէր նստած»,– գրում է Զաքարիան313: Այս վկայությունից ակներև է, որ Շմավոնից առաջ ևս Երևանում զառաֆխանա կար, բայց զառաֆբա-

, 160: Kոաsiոski |Մի.|, Վaօհոiօհէօո vօո մօո 1օէzէօո Մոոսհօո iո Քօոտiօո, ՃսջտԵսոջ, 1732, Տ.

37.

, , ,

71: 124: 123:

շիները հայերից չէին: Սեֆյան դրամների մի ցուցակում հիշատակված է հիրավի Երևանում կտրված երկու դրամ՝ հիջրիի 1038 և 1057 տարենշումով, այսինքն՝ մ. թ. 1628 և 1647 թվականներով314: Շմավոնից հետո Երևանի զառաֆխանան տրվում էր սովորաբար հայ կապալառուներին: Այսպես, դեռ Շմավոնի կենդանության ժամանակ փողերանոցը հանձնվեց երկու մարդու՝ անապատցի խոջա Սարգսին և ձորագեղցի խոջա Սարգսին: Հետագայում նա անցավ ջահկեցի խոջա Աղաբաբին, որին հաջորդեց դարձյալ ձորագեղցի խոջա Սարգիսը, իսկ ավելի ուշ՝ ագուլեցի խոջա Մուսեհը315: Այս անձնավորությունները, զառաֆխանայի պետ լինելուց անկախ, պատկանում էին, հարկավ, ժամանակի խոշոր դրամատերերի թվին: «Դավտարից» տեղեկանում ենք, որ 1672 թվին ձորագեղցի խոջա Սարգսին էր հանձնվել Երևանի բերդապարսպի կառուցումը316: Ավելի ուշ Աբրահամ Կրետացի կաթողիկոսը միջնորդում էր Նադիր շահի առաջ զառաֆխանա բանեցնելու իրավունք տալ Երևանի մելիք Հակոբջանին317: Սա այն մելիք Հակոբջանն է, որի համար Կրետացու նախորդը՝ Կարապետ Զեյթունցին, բարեխոս լինելով օսմանցիների առաջ «ի կախաղանէն իջուցիալ ապրեցոյց ի մահուանէն»318: Նույն այս մելիքի մասին է հավանորեն խոսքը, երբ «Ջամբռը» հիշատակում է, թե երևանցի խոջա Հակոբջանի միջոցով Աստվածատուր կաթողիկոսը գնեց Մաստարա գյուղի մի դանկ մուլքը319: Անհավանական չէ, որ հայ կապալառուների ձեռքում էին գտնվում նաև Իրանի մյուս զառաֆխանաները: Այսպես՝ շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ Իրանի մայրաքաղաքում Լազարևների տոհմապետ Լազարն էր հենց պետական փողերանոցի առաջին կառավարիչն ու

Pօօ16 R.Տ., ՛հօ Շօiոտ օf էհօ Տհaհտ օf Քօոտia, Լօոմօո, 1887, ք. 291. , 123 .: , 113: | | | , 26: , 28: , 115:

գանձապետը320: 1651 թվին, այցելելով Թբիլիսիի զառաֆխանան, Զաքարիա Ագուլեցին արձանագրում էր. «Յուլիս ԺԸումն ես Զաքարիայ որ եկի Թվլիս, զառաւխանէն Թվլիս Ըոստամխան էր: Զառաբին էր խօջայ Բէհբուդ»321: Խոջա Բեհբուդի անունը հանդիպում ենք նաև նույն 1651 թ. Հաղպատի մի արձանագրության մեջ. «Ի թուին Հայոց ՌՃ. (1651 թ. – |Ա- Հ-|) ես քաղաքացի խօջայ Բեհբուդս ս|ուր|բ Նշանիս հարաւային կամարն վէր էր ընկել, շինել տվի… յառաջնորդութեան Աւետիս արքեպիսկոպոսին ձեռամբ Առնջեցի Նաւասարդին»322: «Ջամբռը» հիշատակում է վրացերեն մի վախուպնամա, որով Բեհբուդի որդի պարոն Ասլանը 1664 թվին Հակոբ |Դ.| Ջուղայեցի կաթողիկոսին երեք խանութ հանձնեց Թբիլիսիում323: Կարելի է ենթադրել, թե «քաղքեցի» այս խոջա Բեհբուդից էր սերվում հենց ՃՄԼԼԼ դարում ազնվականություն ձեռք բերած Թբիլիսիի հայ մելիքների՝ Բեհբուդովների տոհմը: Այս կապակցությամբ տեղին է վերհիշել նաև հանրածանոթ այն տեղեկությունը, թե շահ Թահմազ ԼԼը Ղափանի պետ նշանակելով օսմանյան զորամասերը հաղթահարած Դավիթ բեկին, տվեց նրան «իշխանութիւն կրօղ լինելոյ դրամ հատանել»324: Ազգայնական պատմագրության փառաբանված «հերոսին» Իրանի շահը հարկադրել էր մի իրավունք, որ ավելի ընդարձակ չափով տրվում էր այդ ժամանակ փառազուրկ, բայց մեծափարթամ հայ խոջաներին:

: .) ,

, | .) 1, | ) 96: 37: ., ,

183:

270: ,

39:

V11

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՌԵՎՏՈՒՐԸ ԻՐԱՆՈՒՄ

Գյուղացիության ֆեոդալական շահագործումը Իրանում: Ապրանքային տնտեսության ռայոններ: Բնական տնտեսության շրջաններ: Արտաքին առևտուրը: Պետությունը և առևտուրը Իրանում: Ֆեոդալների առևտրական և ֆինանսական օպերացիաները: Բուրժուական տեսություններ «Խոջայական կապիտալի» և «համքարական» առևտրի մասին: Քննադատական դիտողություններ: ՃՄԼԼ դարի Իրանը ապրում էր ֆեոդալիզմի պայմաններում: Զարկ տալով քաղաքների ու քաղաքատիպ վայրերի զարգացմանը՝ առևտրական կապիտալը անխախտ էր թողնում ֆեոդալական հարաբերությունների տիրակալությունը: Առևտրական կապիտալը զարգանում էր գյուղացիական մանր տնտեսության և քաղքենի մանր արհեստագործության հիմքերի վրա: Հում մետաքս արտադրող գյուղացիությունն ու գյուղացու արտադրած մետաքսն արդյունագործող արհեստավորությունը հավասարապես հևում էին ճորտատիրական հարաբերությունների ծանրության տակ: 1579-|15|81 թթ. Իրանն այցելած անգլիացի ուղեգիր Քրիստափոր Բուրրոն, նկարագրելով Շիրվանի կացությունը թուրքերի տիրապետության ժամանակ, նշում է, թե բացի հում մետաքսից, այդ վայրերում ուրիշ արժեքավոր ապրանք չկա. Շիրվանի մետաքսն էլ կարելի է գնել միայն փաշայից: Թուրքերի ներխուժումից հետո գյուղացիները մետաքսով էին մուծում իրենց տուրքը325: Փաշաների սահմանած կարգը նվիրագործում էր այն իրավունքը, որ գոյություն ուներ տակավին տեղական ֆեոդալների, շիրվանշահերի, օրոք: Փաշաներին և շիրվանշահերին հաջորդող Սեֆյանները գնացին շահագործության տրորված այդ ճանապարհով: Շարդենի վկայությամբ՝ գյուղացու արտադրած մետաքսի և բամբակի մի երրորդ մասը որպես տուրք մտնում էր շահի գանձա-

., |

., .) 1, | ) 443:

րանը326: Փաստորեն՝ գյուղացիությունը վճարում էր ավելին, մանավանդ վերջին Սեֆյանների ժամանակ: ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին պատեր Կրուզինսկին, անդրադառնալով գյուղացիների հաշվին գանձվող այս կարգի պետական եկամուտներին, գրում էր. «Ճշմարիտ է, որ պետության մեջ ընդունված սովորության, ինչպես և շահ Աբաս Մեծի տված օրենքի համաձայն՝ ցանքադաշտերից վերցվող բերքի մի երրորդ մասը պետք է հագեցնի մահալները կառավարողների ծարավը: Բայց իսկականում կեղեքումների և տարբեր բծախնդրությունների, քաշքշումների ու զանազան պարտադրումների շնորհիվ գյուղացիներին հազիվ է մնում բերքի մի տասներորդ մասը: Այն վայրերում, որտեղ գյուղացիները զբաղվում են շերամապահությամբ, եթե ստացված 50 թուման եկամտից գյուղացիներին մնում է 5 թուման, նրանք փառք են տալիս «մարդասեր» գռփողներին համեստ բռնավորներ համարելով նրանց, քանի որ չէին վերցրել բոլորը միանգամից: Չէ՞ որ լինում էին դեպքեր, երբ չէին խնայում նույնիսկ չունևորներին, որոնց ենթարկում էին ամեն տեսակի տանջանքների՝ չունեցածը չվճարելու համար»327: ՃՄԼԼԼ դարի 70-ական թվականներին, Գմելինի պատմելով, Գիլանի նայիբներից մեկը ստանում էր իբրև ռոճիկ տարեկան 1500 բատման մետաքս և 25 հազար ռուբլի փող: Իր հերթին նայիբը վճարում էր Գիլանի խանին տարեկան 2500 բատման մետաքս և 200 հազար ռուբլի փող: Գիլանի խանության եկամուտը հաշվում էր տարեկան 2 միլիոն մինդենար: Այս գումարը գոյանում էր գյուղացիների մուծած մետաքսի վաճառումից, տուգանքների և մաքսերի գանձումից և այլն328: Երկրի տնտեսությունը հիմնականում դեռ պարփակված էր ռայոնական շրջանակներում: Համքարային արհեստագործությունն ու ֆեոդալական հողագործությունը կապված էին նոմադական

Շիaոմiո, | . ., .| Մ, | | 398: Kոաsiոski P. Մի.,|Քոօմոօոստ aմ| ՛ոaջiօaո vօոէօոէiտ Եօ11i Քօոտiօi Էiտէօոiaո, ք. 65 .: Օaո61iո Տaո. Օօtt1i6Ե, Թօiտօ մսոօհ Թստտ1aոմ zսո Մոէօոտսօհսոջօ մօո մոօi) Վaէսոոօiօհօ, Տէ. ՔօէօոտԵսոջ, 1774, 111 ՛օi1, |Տ.| 175 .:

անասնապահության հետ: Ներքին առևտուրը զոդում էր գյուղավայրերն ու քաղաքավայրերը, երկրագործությունն ու անասնապահությունը, տեխնիկական բույսեր և հացահատիկ արտադրող շրջանները: Սակայն երկրի ընդարձակ տարածությունների վրա իշխում էր բնական տնտեսությունը: Գյուղատնտեսությամբ, մասնավորապես այգեգործությամբ, զբաղվում էին մասամբ դեռ քաղաքներում: Գյուղավայրերում զարգացած էր ինքնաբավ տնայնագործությունը: Բնական տնտեսությունը գերակշռում էր նաև հայկական ռայոններում. ապրանքայնացած էր գյուղատնտեսությունը միայն որոշ դաշտավայրերում, քոչվորների կամ քաղաքային շուկայի հետ շփվող վայրերում: Առևտրական կապիտալի ծանրության կենտրոնը ներքին առևտրի մեջ չէր բնավ: Առևտրական կապիտալն աճում էր արտաքին ապրանքափոխանակման ուղիներում միջազգային առևտրի շնորհիվ: Հենց միայն այն փաստը, որ իրանական առևտրի զարգացման համար ՃՄԼԼ դարի սկզբներին պետք եղավ ջուղայեցի խոջաների «մեծ սուրգունը»՝ նրանց բռնի գաղթը Արաքսի հովտից դեպի Զենդարհրուտի ափերը, վկայում է, թե տնտեսական զարգացման ինչ խախուտ հիմքերի վրա էր կառուցված Սեֆյան փարթամության ջերմոցը: Ուշիմ դիտողները կասկածի տակ էին առնում Սեֆյան Իրանի առերևույթ բարեկեցությունն առհասարակ: Շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ կապուցին մի կրոնավոր՝ Գաբրիել Շինոնը, պնդում էր, օրինակ, թե միայն հենց Փարիզն ավելի հարուստ է, քան ողջ Իրանը միասին վերցրած. շահի հարստությունն այլ բան չէ, ասում է այդ հեղինակը, քան հպատակների թալանով կուտակված մի գանձ329: Համեմատելով պետության և առևտրի հարաբերությունն Արևմուտքում և Արևելքում՝ Վ. Բարտոլդը հայտարարում է մի տեղ. «Չենք կարող պատկերել մեզ ֆրանսիական և անգլիական առևտուրն առանց Անգլիայի և Ֆրանսիայի քաղաքական տիրապետության. մեկը սերտորեն կապված է մյուսի հետ: Ինչ վերաբերում է մուսուլմանական աշխարհին – առևտրականներն ընդհանուր ոչինչ

Շ(իiոօո) P.Օ., Թօ1aէiօո ոօսvօ11օ մս Լօvaոէ, Լ7օո, 1671, ք. 71

չունեն պետական իշխանության հետ: Այսպիսով, կատարյալ կապ պետության և առևտրի միջև – առաջին դեպքում և կատարյալ բացակայություն այդ կապի՝ երկրորդ դեպքում»330: Սեֆյան Իրանի օրինակը հերքում է միանգամայն նշանավոր արևելագետի այս դրույթը: Մոլեռանդ «մուսուլման» Սեֆյանների ժամանակ գոյություն ուներ սերտ կապ պետության և առևտրի մեջ. բավական է թեկուզ հիշել առևտրական ճանապարհների և քարվանսարաների կառուցումն ու նրանց պահպանության համար արվող կարգադրությունները Սեֆյանների օրոք: Ամենախոշոր վաճառականն Իրանում ինքը շահնշահն էր: Փաստորեն նրա գործակալների վիճակում էին հայ խոջաներից շատերը: «Ուղիղն ասած,– գրում է շահ Աբաս Լ-ի ժամանակակից իտալական ուղեգիր դելա Վալլեն,– Իրանի շահը միակ առևտրականն էր իր երկրում: Եթե կա որևէ բան, որից նա օգուտ կարող էր ստանալ, այդ բանը վերապահում է նա միայն իրեն և թույլ չի տալիս, որ ուրիշ մեկը ձեռնամերձ լինի դրան: Կարելի է ասել, թե չկա որևէ բան, որով չզբաղվեր նա: Աչքովս եմ տեսել, թե ինչպես շուկայում ծախվում է հազար ու մի բան, որի համար նրան է, որ հաշիվ է տրվելու: Նրա անունով ծախվում է սոխ անգամ»331: Խոսելով նոր ջուղայեցիների մասին՝ անգլիացի մի ուղեգիր վկայում է. «Նրանց մեծ մասը վաճառական է կամ, ավելի ճիշտ, թագավորի գործակատար: Մահվան դեպքում թագավորը քննել է տալիս նրանց գործերը և երբեմն տիրանում նրանց ունեցվածքին»332: Օտար երկրներ ուղևորվող առևտրականները կամ նրանց գործակալները, անհաջողության հանդիպելով, հաճախ չեն վերադառնում Սպահան, որտեղ ստույգ հաշիվ պիտի տային՝ ենթարկվելով նույն-

Бартольд В.В., Место прикаспийских областей в истории мусульманского мира, Баку, 1925, с. 25. P6tոi մ611a Va116, Թօiտտ-8օտօհոօiԵսոջ iո սոէօոտօհiօմ1iօհօ ՛օi1օ մօո Մօ1է, 1674, |Bd.| 111, |Տ.| 21. H6ոԵ6ոt Մի., Թօ1aէiօո մս vօ7aջօ մօ Քօոտօ օէ մօտ 1ոմօտ օոiօոէa1օտ, Քaոiտ, 1663, ք. 263 .:

չափ ստույգ ու կարճ մի դատաստանի333: Երբեմն առևտրականները դեգերում էին օտարության մեջ ոչ թե ձախորդության պատճառով, այլ զոհ դառնալով նյութական գայթակղության: Այս կարգի մարդկանց ուներ աչքի առաջ Գ. Դարանաղցի պատմիչը, երբ խարազանում էր Նոր Ջուղայի «չար մեծատուններին» և մանավանդ նրանց, «որ գնան զհետ ժանգահար կորստական գանձուցն մթերելոյ, ոմանք տասն ամ յամելով, ոմանք՝ քսան, ոմանք՝ երեսուն եւ ոմանք զամենայն ժամանակս կենաց իւրեանց ի պանդխտութեան եւ ի նժդեհութեան անցանելով եւ մեռանելով եւ ժողովեալն թշնամեաց կերակուր լինի եւ շանց մասն եւ բաժին, ու զհայր եւ զմայր, եւ զկին եւ զորդիսն զրկելով, զեղբայրսն եւ զամենայն ընտանիսն տան իւրոյ եւ զիւր հոգին եւ զմարմինն այլ եւս»334: Պետության և առևտրական բուրժուազիայի միջև հաստատված հարաբերությունները հետևանք էին այն իրողության, որ իրանական մետաքսի արտածությունը կենտրոնացած էր հիմնականում շահնշահի ձեռքում: Ֆեոդալական տուրքերը վճարելուց հետո շերամապահությամբ զբաղվող գյուղացիները շուկա էին հանում, հարկավ, իրենց արտադրածի մնացորդները: Այսպես, դեռ ՃՄԼ դարում, անգլիական առևտրի գործակալները տեղեկացնում էին Անդրկովկասից, թե ամռան ամիսներին հնարավոր է մեծ քանակությամբ խամ մետաքս գնել գյուղացիներից, որոնք այստեղ և ուրիշ տեղեր բերում են վաճառելու այդ ապրանքը335: Սակայն գյուղացու առևտուրը ներքին առևտրի շրջանակից չէր ելնում. նրա կոնտրագենտը մետաքսագործ արհեստավորն էր կամ միջնորդ այն առևտրականը, որ հումույթ էր մատակարարում վերջինիս: Այլ ծավալ ու բնույթ ուներ պետության ձեռքում կենտրոնացած գյուղացու հավելյալ արդյունքի վաճառահանությունը: Խամ մետաքսն այստեղ պետական արտահանության

Մaօ6ոոi6ո |J.-8.|, . ., | .| 1, | | 465 . ., |հ.| 11, | | 160. | , 458: ., . ., 401 .:

Մօաոո6fօոt |P. մ6|, |

գլխավոր օբյեկտն էր: Եվ գրեթե առանց բացառության հայ առևտրական ընկերությունները կամ նրանց գործակալներն է, որ սակագնով վերցնում էին արքունիքից Իրանի այդ վալյուտան: Առևտրական օպերացիաներն ավարտելուց հետո վաճառականները մուծում էին վարկի փոխարժեքը կանխիկ դրամով: Գոյացած շահույթը մնում էր վաճառողին կամ այն ընկերությանը, որի միջոցով արքունիքը վարկավորել էր նրան: Սեֆյան դինաստիայի հիմնադիրները քաղաքականապես զորացան՝ ընկճելով շերամապահության հայրենիքը՝ մերձկասպյան ռայոնները: Շահ Իսմայիլ Լ-ը (1499-1525) և նրա անմիջական հաջորդները հենվում էին Հյուսիսային Իրանի վրա, ազդեցության կենտրոն ունենալով Գիլանի և Մազանդարանի մետաքսարտադրության հետ կապված վաճառաշահ քաղաքները՝ Արդաբիլն ու Ղազվինը: Ղազվինը Սեֆյանների մայրաքաղաքն էր Սպահանից առաջ, Արդաբիլը՝ նրանց տոհմային դամբարանավայրը: ՃՄ-ՃՄԼԼ դարերի ընթացքում Սեֆյանների վարած պատերազմները Թուրքիայի դեմ մղվում էին հենց մետաքսարտադրության վայրերը գրավելու նպատակով: Շամախին, Շեքին (Նուխին), Արեշը, Գյանջան և Վրաստանը պայքարի հիմնական օբյեկտներն էին, անշուշտ: Գրավել Անդրկովկասի առևտրական ճանապարհները, հաստատել առևտրի պետական մոնոպոլիա նավթ, բրինձ, աղ, ձուկ և ամենից առաջ մետաքս արտադրող այս վայրերում. ահա պայքարող կողմերի մտահոգության գլխավոր առարկան: Ժամանակակիցների գիտակցության մեջ պայքարն անդրադառնում էր, հարկավ, որպես կրոնական հակամարտ շիա Սեֆյանների և սյուննի օսմանցիների միջև: Առևտրի և, առաջին հերթին, մետաքսավաճառքի պետական մոնոպոլիան ուներ նաև իր տնտեսական հիմքերը: Մետաքս արտադրող և մետաքս սպառող վայրերը տրոհված էին հսկայական տարածությամբ: Հաղորդակցության միջոցների հետամնացության ու կապիտալի դանդաղ շրջանառության պայմաններում առևտուրը կարող էին կազմակերպել միայն խոշոր դրամատերերը – պետական մասշտաբով կենտրոնացած կապիտալը: Պետությունն է, որ կարող էր կազմակերպել քարավանային հաղորդակցություններն ու

առևտուրը և պաշտպանել խոջաներին արտաքին հարձակումներից և տեղական ճնշումներից ու կեղեքումներից: Պետությունն է, որ կարող էր իր ձեռքն առնել առևտրական ճանապարհների կառուցումն ու կարգավորումը, ինչպես և հոգ տանել մաքսային միասնական ռեժիմ սահմանելու մասին: Եթե մի շահ Աբաս Լ (1585-1629)՝ Սեֆյան միահեծանության կազմակերպողը հենվում էր իրանահայ խոջաների տնտեսական ուժի վրա, ապա և ընդհակառակը՝ նրա ստեղծած միահեծանությունը հենակետ էր ծառայում իրանահայ խոջաներին ու հովանավորում նրանց դասակարգային շահերը: ՃՄԼ դարի վերջին Հայաստանի լեռնային շրջանների մելիքներից ոմանք օգնություն էին խնդրում շահից՝ Թուրքիայի կեղեքումների դեմ336: Շահ Աբասը ընդառաջեց իրեն դիմողներին, և 1603 թվի նրա արշավանքը ցնծությամբ ողջունեցին հայերը337: Անտիպ մի ձեռագրում հետաքրքրական տեղեկություններ կան, մասնավորապես շահ Աբասի և Լոռու հայ ֆեոդալների հարաբերությունների մասին: Լոռու բերդում ամրացած ղազախները338 հարձակվում էին Սանահնի վրա: «Քաջագունդ» Արղությանները փախցնում են «զզօրսն ղազախի» (մի այլ տեղ՝ «ազգն ղազախացն»): Վերջիններիս դեմ Արղությանները եռանդուն պաշտպանություն գտան շահ Աբասի կողմից: Նույն ձեռագրում կարդում ենք այդ մասին. «Շահաբազն տիրելով աշխարհիս զիսմայէլիցսն (իմա՝ թուրքերին – Ա- Հ-) դուրս էհան աշխարհէս. խաղաղութիւն ձգեաց և ղազախքն շահսեւան դարձան». «շահեսւան» (շահ սիրող – Ա- Հ-) դառնալով, այսինքն, քաղաքականապես Իրանի կողմը թեքվելով, ղազախները նորից զենք դարձրին հայ ֆեոդալների, Արղությանների դեմ, բայց այս դեպքում ևս նրանց ընկճեց շահ Աբասի սուրը. «Եւ յորժամ Շահաբազն զղազախն քշեց

տարաւ տարագիր և Արղութէցունց Ժ (10) գեօղ ետ՝ այսուհետև կան Արղութէցիք շահիսևան»339: Ինչպես երևում է, ղազախները, այնուամենայնիվ, չմաքրեցին իսպառ Լոռին: «Լոռու ղազախների» մասին հիշատակում է 1726 թվին թուրք աշխարհագիր Իբրահիմը340: Արձանագրենք, որ քաղաքական նմանօրիակ վերադիրքավորում տեղի ուներ այդ ժամանակ նաև հարևան Վրաստանի որոշ վայրերում: Շաղկապելով իրենց վարքագիծը Թբիլիսիի առևտրական մագնատների հետ՝ վրաց ազնվականների ունևոր վերնախավը քաղաքականապես դիմադարձ էր լինում դեպի Իրանը: Այս դիմադարձության արտահայտիչ հանդիսացավ նաև Թիֆլիսի մովրով Գեորգի Սահակաձեն, որ, տեղի տալով վրաց իշխանների ինտրիգներին, ստիպված եղավ վերջ ի վերջո փախուստի դիմել շահ Աբասի մոտ341: Պետք է կարծել, որ լեռնային Հայաստանի «շահսևան» դարձած հայ ֆեոդալները ևս նույն կարգի հայ ազնավուրներ էին: Անհավանական չէ նաև, որ նրանք գործում էին թուրքական օկուպացիայի ժամանակ չարաչար կեղեքված գյուղացիության կամ մեծապես տուժած առևտրականների ճնշման տակ: Առաքել Դավրիժեցու վկայությամբ՝ Դիզակի գյուղերից չորսը «միահողոյն չուեցին և գնացին» Իրանի երկիրը և շահը բնակեցրեց նրանց Սպահանում: Ագուլիսի մոտ գտնված Դաշտ գյուղից «երեք մասն ժողովրդոց» գնացին նույն ճանապարհով, և դարձյալ շահը տեղավորեց նրանց իր մայրաքաղաքում: «Եւ է պատճառ Դիզակեցւոց և դաշտացւոց գնալոյն՝ ծանր հարկապահանջութիւնն, կեղեքելն և կողոպտելն և կուռէճութիւն (աշխատապարհակ – Ա- Հ-) առնելն, և անխնայ սպանանելն զքրիստոնեայսն,– գրում է Դավրիժեցին: – Եւ եղեալ եմ ամենեքեան յոյժ չքաւորք, և պարտատէրք, և մնացեալ են անճար»342: Շահ Աբաս Լ-ի արշավանքների հետևանքները հիասթափություն պիտի առաջացնեին նրան ապավինած գյուղացիների մեջ: Տրտնջա-

« », , 40 43: Haոո6ո, Օօտօհiօհէօ մօտ Օտոaոոiտօհօո Թօiօհօտ, Քօտէ, 1832, |Bd.| 1Մ, Տ. 598 Какабадзе С., . .: | ) , 16 .:

լու առիթներ ունեին նաև հայ խոջաները: Սակայն, վերջին հաշվով, սրանց ստացածն ավելի զգալի էր, քան կորցրածը: Չնայած Դավրիժեցու ողբերին՝ ժամանակի կղերական պատմիչներն անգամ մեծարում են շահի «հայասիրությունը»: Շահը ավերեց Հին Նախիջևանն ու Ջուղան, բայց «հայոց ազգացն ոչինչ վնասեաց,– գրում էր Գ. Դարանաղցին,– այլ միայն սուրկուն արար տամք եւ ամենայն ընչիւքն եւ տարեալ բնակեցոյց ի Սօս քաղաք, որ ի Սպահէն եւ յայլ պարսկաց տունս մինչեւ ցայսօր, որ թվ. ՌՁԵ (1636)ին է, եւ խնամարկելով զնոսա առաւել քան զազգայինս իւր, որ են ջուղեցիք եւ այլ բազում գաւառաց մարդիկ, որ կան ի հանգստի և հովանի թեւոց նորա վերին ակնարկութեամբն, որպէս զհայր գթալով նոցա եւ որպէս զուստերաց եւ դստերաց մինչեւ ցայսօր ժամանակի»343: 1636 թվին, երբ գրի էին առնվում այս տողերը, Իրանում թագավորողն արդեն շահ Աբաս Լ-ը չէր, այլ նրան հաջորդած շահ Սեֆին (1629-1642), որ հայ խոջաների նկատմամբ շարունակեց նախորդի ուղեգիծը: Շահ Աբաս ԼԼ-ին (1642-1666) ուղղած պարսկերեն մի աղերսագրում Փիլիպպոս կաթողիկոսը, անդրադառնալով անդրկովկասյան նահանգներում 1635 թ. տեղի ունեցած խռովություններին, գրում էր 1650 թվին. «Խոնդկարի շնորհիվ հարուցված խռովության ժամանակ մի շարք իշխաններ, որոնք իրենց նմանների ու հավասարների միջից, առաջ էին քաշվել (շահնշահի) անսահման ողորմության և շնորհումների հետևանքով՝ դիմեցին ապստամբության և հակառակության (ընդդեմ շահնշահի – Ա- Հ-): Դիմելով Հոռոմստան (Թուրքիա – Ա- Հ-)՝ նրանք հայտնեցին Մուրթուզա փաշային, թե Նախիջևանի և Օրդուբադի (մահալների – Ա- Հ.) բնակիչները երկրպագության չեկան քեզ, քանի որ պատկանում են շիա աղանդին, կողմնակից են սոֆիին (շահնշահին – Ա- Հ-) և նրա տանը պատկանող թագավորներին: Սրա հիման վրա Մուրթուզա փաշան մի քանի հազար մարդ ուղարկեց՝ պատվիրելով, որ թալանեն ու ավերեն Նախիջևանն ու Օրդուբադը: Ժամանակի բերմունքով քո

| ,

38:

103:

խոնարհ ստրուկը, երկու հարյուր թուման մատուցելով Մուրթուզա փաշային ու վանելով նրա բարկությունը, թույլ չտվեց որ հայերից որևէ տուն ցրվի, գաղթի ուրիշ վայր»344: Կարևոր այս գրությունը վկայում է քաղաքական օրիենտացիաների բախման մասին. բոլոր պարագաներում բնորոշ է, որ Նախիջևանի և Օրդուբադի շրջանի թուրք և հայ բնակիչները հակված էին Իրանի կողմը՝ իրենց պաշտպան համարելով Սեֆյան դինաստիան: Նույն այս հավատարմությունը հանդես են բերում շահ Աբաս ԼԼ|-ի| ժամանակ նաև հայ առևտրականները: Ժամանակակից եվրոպացիները վեր էին հանում կենցաղային և կրոնական այն ազատությունները, որ վայելում էին հայերը նրա օրոք: «Նա սիրում էր օտարերկրացիներին և հովանավորում տեղացի հայերին»,– գրում է ուղեգիր դե Լանդը: «Նրանց (հայերի – Ա- Հ-) ազատությունը մեծ է ողջ Պարսկաստանում: Նրանք կարող են հագնվել, ինչպես որ կամենում են. մի բան, որ չեն կարող անել Թուրքիայում, որտեղ նրանց արգելվում են թանկարժեք գործվածքներն ու կանաչ գույնը»345: Շարդենի վկայությամբ, հայերը Աբաս ԼԼ-ին ավելի շուտ քրիստոնյա էին համարում, քան մուսուլման: Շահի մահից հետո տարածվում էր անգամ զրույց այն մասին, որ իբր նա մահից առաջ մկրտվել է Ռափայել դյու Մանի ձեռքով346: Նման զրույցներ պտտում էին, հարկավ, նախ և առաջ շահից բարերարված հայ խոջաների շրջանում: Այդ մասին են վկայում նաև այն տողերը, որ 1672 թվին արձանագրում է «Դավտարում» Զաքարիա Ագուլեցին. «Մին գրգում տէսայ,– գրում է նա,– թէ թվին ՌՂԱումն (1642 – Ա- Հ-) փոքր Շահ-աբաս Ըսպահան թախտ նստաւ թագաւոր: Սայ դրուստ հայոց թագաւոր էր»347: Կղերամիտ Առաքել Դավրիժեցին շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակը բնութագրում էր փոքր-ինչ

. . : 0(aա16ո) մ(6s) L(aոմ6s) 4., Լօտ Եօaսէօz մօ 1a Քօոտօ օս 1a մօտօոiքէiօո մօ օօ զս’i1 7 a ք1ստ օսոiօստօ մaոտ օօ ոօ7aսոօ, Քaոiտ, 1673, ք. 30, 50. Շիaոմiո, |Լօ| օօսոօոոօոօոէ մս Տօ1օոոaո |էոօiտièոօ Թօ7 մօ Քօոտօ, օէ օօ զսi տ’օտէ քaտտծ… մaոտ 1օտ մօսx քոօոièոօտ aոոծօտ մօ տօո Թօջոօ, Pariտ, 1672,| ք. 169. , 109:

տարբեր գույներով348: Զաքարիա Սարկավագը, իր հերթին, դրական մտքով բնութագրելով շահին, աչքի առաջ ուներ փաստապես այն բարիքը, որ արել էր նա մեծափարթամ հայ խոջաներին: «Էր սիրօղ քրիստոնէից,– գրում էր նրա մասին Սարկավագը,– և յորժամ առնէր ընթրիս մեծամեծաց և նախարարաց իւրոց, կոչէր և զաւագանին Ջուղայու զխօջայ Սաֆռազն և զխօճայ Պտումն: Այլ և գնայր ’ի տունս քրիստոնէից՝ և ’ի հարսանիս և ի պատիւս և ոչ խտրէր: Այլև էր ուղղադատ և իրաւարար»349: Ներկա դեպքում խրոնիստը գործ է դնում նույն չափանիշը, որով առաջնորդվում էր նաև Զաքարիա Ագուլեցին: Բավական էր, որ շահը ուղղադատ էր և իրավարար հայ խոջաների հանդեպ, սրանք պատրաստ էին «դրուստ հայոց թագաւոր» հռչակել նրան: Համապատասխան վերաբերմունք ունեին դեպի Սեֆյան Իրանը, ի դեպ, նաև ՃՄԼԼ դարի Քարթվելիայի վրաց այն խաները (թագավորները), որոնք հենվում էին մեծապես Թբիլիսիի և Գորիի հայ առևտրական և արհեստագործական բնակչության վրա: Այս տեսակետից բնորոշ է Ռոստոմ (1633-1659) և Վախթանգ-Շահնավազ (1659-1676) խաների (թագավորների) իրանական օրիենտացիան: Մի հայտնի չափով սրանց «հայասիրությունը» համապատասխանում էր նրանց սենյորների՝ Սեֆյանների «հայասիրությանը» հայ խոջաների վերաբերմամբ350: Իրանի շահնշահը երկրի առաջին վաճառականն էր, բայց ոչ միակը, ինչպես չափազանցությամբ գրում էր դելա Վալլեն: Թագավորներից զատ առևտրական օպերացիաներ էին կատարում խոշոր ֆեոդալներից շատերը, տեղերում իշխող վալիներն ու բեյլերբեյերը, վեզիրներն ու խաները, սուլթաններն ու աղալարները: Անգամ հայ մելիքները, որ բռնում էին ֆեոդալական սանդուղքի վարի աստիճաններից մեկը, վարում էին առևտրական որոշ գործեր351: Առանձնապես

| | ) ,| . Какабадзе С., . .: , | ), , 1934, | ) 158

) , ., .) 11, | ) 34: .:

69:

աչքի էր ընկնում, իհարկե, խաների և բեյլերբեյերի առևտրաֆինանսական գործունեությունը: Խոշոր գործեր էին տեսնում, մանավանդ, Թավրիզի վեզիրը և բեյլերբեյը, ինչպես և Շամախու և Երևանի խաները: Շարդենի վկայությամբ՝ երկրի ամենախոշոր ֆեոդալներն ունեն իրենց առևտրական գործերն ու գործակալները, ինչպես և մյուս խոջաները: Նրանց մեծ մասն ունի ապրանքատար նավեր ու քարավաններ: Հայ խոջաներն ասպարեզ էին գալիս, հարկավ, նաև որպես խոշոր ֆեոդալների գործակալներ: Տավերնիեն շեշտում է ուղղակի, որ մետաքսի արտածությունը գտնվում է ամբողջովին հայ առևտրականների ձեռքին, որոնք ծառայում էին շահին և մեծամեծերին որպես առևտրական գործակալներ («cՕոո6 16տ ռճct6սւտ մս ւՕi 6t 16տ ջւճոմ6սւտ »)352: Անշուշտ, խանի հետ ունեցած առևտրական գործերի համար է հենց, որ 1677 թվին Զաքարիա Ագուլեցին ուղևորվեց Մարաղա. «Խանին յետ բան ունէի, տէսայ»,– գրում է նա353: Երևանի Նաջաֆ ղուլի խանի մասին Ագուլեցին գրում էր, թե՝ «Շահի ղալամում սորայ նման զինաթով, խազինով խան չկէր»354: Գրեթե բառացիորեն նույնն է գրում Սեֆի ղուլի խանի մասին նաև Շարդենը. «Այս իշխանը,– գրում է նրա մասին ուղեգիրը,– անկասկած ամենից հարուստն է ողջ Պարսկաստանում և ամենից երջանիկը»355: Պաշտոնազուրկ անելով լեզգի Սեֆի ղուլի խանին՝ Ադրբեջանի վեզիրը խլեց նրանից 400 ուղտաբեռ ապրանք. «Դարցեալ, այս վէզիրս,– գրում է Ագուլեցին,– խանի ապրանքն գնեց, 400 ուղտ բարցեաւ, աղարկեց շահն, թէ ոսկի, թէ արծաթ, թէ պղինձ, թէ խալի, թէ չադր, թէ ձի, թէ ուղտ, թէ լաւ, թէ վատ, թէ նաղտ, թէ վեջ, 30000 թումանի ապրանք դավտար արաւ, բարցաւ, մին 100 ձիաւոր դրաւ յետն, բռնված խանի նազիր Իսախան բէկն դնի յետն, փետրվարի 10ումն Երևան դուս ողարկեց»356: Սեֆի ղուլուն անվանակից հաջորդը երկու տարի հետո,

Մaօ6ոոi6ո |J.-8.|, . ., .| 1, | | 670: , 134: , 70: Շիaոմiո, . ., | .| 11, | | 297: , 122:

պաշտոնից զրկվելով, կրկնակի քանակի ապրանք տարավ հետը՝ «իւր խազինով, իւր ապրանքով, որ մինչի 7|00|-800 ուղտ բարցաւ, մարտի մէկումն Երևանայ դուս ելաւ»,– գրում է Ագուլեցին357: 1670ական թվականների սկզբներին Երևանի խանի եկամուտը հաշվում էին տարեկան շուրջ 32 հազար թուման կամ 500 հազար ֆրանսիական էկյու, մի կողմ թողնելով այն գումարը, որ գանձվում էր բացարձակ կեղեքումների, զինվորական ռոճիկներ յուրացնելու, նվիրառումների և այլ ճանապարհներով: «Ագահությունը, նվերները և հարստանալու անուղղակի միջոցները բերում են ևս 200 հազար էկյու»,– ավելացնում է Շարդենը358: Ֆեոդալների հարստության աղբյուր էին նաև առևտրական և ֆինանսական օպերացիաները: Հայ խոջաները հրապարակ էին գալիս ֆեոդալների հանդեպ ոչ միայն իբրև վարկատուներ, այլ հաճախ նաև իբրև վարկառուներ և կապալառուներ: Վարկային և կապալային պարտավորությունների հետեվանք էր, անշուշտ, երբ Զաքարիա Ագուլեցին երաշխավորության թուղթ էր ստորագրում եղբոր փոխարեն. հանգամանք, որ մեծամեծ նեղություններ պատճառեց նրան, մանավանդ վերջինիս մահից հետո: Կապալառուն կամ ընտանիքի անդամները մի տեսակ պատանդ էին վարկատու ֆեոդալի ձեռքում: «Դավտարից» երևում է, օրինակ, որ Երևանի խանը թույլ չի տալիս Ագուլեցու եղբորը հեռանալ քաղաքից, «քանզի զառաֆխանեն Սիմոնի (Շմավոնի – Ա- Հ-) ձեռացն էր»359: Նույն պատճառով խանը արգելում էր Շմավոնի ընտանիքի անդամներին («խիզանին») Ագուլիս մեկնել360: Թույլտվության դեպքում ինքը Շմավոնը չէ, որ ուղեկցում էր «խիզանին» Երևանից Ագուլիս կամ Ագուլիսից Երևան, այլ նրա հավատարիմները և հաճախ հենց Զաքարիա Ագուլեցին361: Իբրև ֆեոդալական կարգերում զարգացած վարկային հարաբերությունների նմուշ կարող ենք բերել նաև այն դեպքը, որ հիշատակում է Ագուլեցին 1670

, 137: . Լօէէոօտ ծմifiaոէօտ…, ք. 299 , 76, 87 99: , 64 76: , 67:

., Շիaոմiո,

., | .| 11, | | 197:

թվականին. «Թվին ՌՃԺԹ (1660 – Ա- Հ-) յոնվարի 20ումն Ագուլիս որ այսօր Ադրբէջանայ վէզիր Միրզայ Իբրահիմէն 13 ձիաւոր եկաւ, 60 լիդր թիլանի, որ է 6 հողայ, քնար ապիրշում բէրաւ, թահր տվեց Ագուլաց ու Դաշտին, թէ վէզիրն Շամախու է բերած, շահլուղայ է. Աստուած գիտէ. լիդրն 12500 դիան փողն տվէք: Աժմունքն 8000 դիան էր: Մին 20 թուման ել խարջեցին, գնացին վէզիրն, էլաւ ոչ, թէ՛ բերողի ղուլուղ, թէ՛ խորակ էլաւ: Այս 60 լիդր ապրիշումս ու 20 թուման խարջն ագուլեցիք ու դաշտեցիք ղաբուլ արին, վեր կալան: Դաշտեցոց ըռասադ ապրիշումն ու խարջ ղաբուլ արին, տարան Ագուլեցոցն: Ագուլեցիք վեր կալան ապրիշումն ծախեցին 8000 դիան»: Այս տողերը փոքր-ինչ գրելուց հետո հեղինակն ավելացնում էր. «Թէ՛ խարջ, թէ՛ ղուլուղ, թէ՛ ապրիշումի պակաս ծախելն, ամէն 20 թուման զարար քաշեցին թէ՛ ագուլեցիք, թէ՛ դաշտեցիք: Ապրիշումի փողն յետ 8 ամսոյ վեզիրէն եկին, առան, տարան»362: Այս դեպքն անձեռնտու գործարքի նմուշ է ինքյան: Բայց կարևորն է ուշադրության առնել խնդրի մյուս կողմը, շահի և խոջաների մեջ եղած հարաբերության կոնկրետ օրինակը: Այս օրինակից պարզ է, որ սխալ է իրանական առևտուրը դիտել իբրև «հայկական» առևտուր, իբրև «հայ» առևտրական կապիտալի շրջանառություն363: Իրանական առևտուրը և Իրանում շրջանառություն գործող կապիտալը նախ և առաջ արքունական («դիվանի» կամ «շահլուղ») կամ խանական («խանլուղ») առևտուրն ու կապիտալն էր, որից կախում ուներ, և որին սպասարկում էր հայ խոջաների մասնավոր կամ ընկերային կապիտալը: Մասնավոր առևտրականները կամ մասնավորներից կազմված առևտրական ընկերությունները հրապարակ էին գալիս հաճախ նաև շահնշահի կամ ֆեոդալների առևտրական ձեռնարկություններից անկախ: Սակայն բոլոր տվյալներից դատելով՝ մասնավոր բնույթ կրող այդ ձեռնարկությունները երկրորդական դեր էին խաղում արտաքին առևտրի հետ կապված խոշոր ապրանքաշրջանառության մեջ: Այդ տեսակետից չենք կարող ուղիղ համարել

, .,

89: 66, 89, 96, 116

Լեոյի կիրառած «խոջայական կապիտալ» տերմինը, որչափ դրանով երևան է գալիս ձգտում՝ անխտիր հայ խոջաների սեփականություն դարձել երկրի խոշոր կապիտալը՝ անգիտանալով վերջինիս գերազանցորեն ֆիսկալ («դիվանական») բնույթը և այն մասնակցությունը, որ ունեին առևտրի մեջ ֆեոդալները: Յուրացնելով հապճեպորեն Մ. Ն. Պոկրովսկու շիլ տեսությունն առևտրական կապիտալի պատմական դերի մասին՝ հայ բուրժուազիայի պատմաբանը թերագնահատել է առհասարակ ֆեոդալական հարաբերությունների տիրական նշանակությունը «խոջայական կապիտալի» ծավալման դարում: Առևտրական կապիտալի և ֆեոդալական տիրող դասակարգի սերտ կապը մատնանշում է ինքյան արդեն այն փաստը, որ «խոջա» տերմինը նշանակում էր երբեմն նաև «հողատեր», «մյուլքատեր»364: Հողագնումները կամ անվճարունակ հողատերերի վարկավորումը՝ մյուլքատեր դառնալու պատմական ուղիներից մեկն է եղել նաև հայ խոջաների միջավայրում: Ն. Մառը բերում է Անիի «կապիտալիստ» Տիգրան Հոնենցի օրինակը. «Տիգրանը զբաղվում էր վարկային օպերացիաներով, որոնց դիմաց վերցնում էր գրավական. իբրև գրավ՝ նրա մոտ գտնվում էին բազմաթիվ հողեր ու հանդակներ: Mսtճtiտ ոսtճոմiտ Տիգրանն իր ժամանակի բանկիրն էր նաև, որը խոշոր վարկեր էր տալիս անշարժ գույքերի դիմաց, որոնք հետո գործնականապես իրեն էին մնում, սովորաբար, կամ նրանց, որոնց վրա, որ նա կկամենար հաստատել: Կանխիկ դրամով արվող գնումները և գրավականի միջոցով ձեռք բերվող անշարժ գույքը փոխանցվում էին ժառանգական տերերից, որոնց տիրապետություններն այն ժամանակ ոչ միայն կոչվում էին «հայրենիք» (вотчина), այլև «հայրենիք» էին իսկապես: Ակներև է, որ տեղի ուներ իշխանական և ազնվականական կալվածքների փոխանցում խոշոր կապիտալիստների ձեռքը, որոնց հետ եթե մրցում էր որևէ դասակարգ, դա բացառապես հոգևո-

Материалы по истории Каракалпаков. |Сборник|. Труды И|нститута| в|остоковедения| А|кадемии| Н|аук| |СССР|, М., Л., 1935, |т.| Մ11, |с.| 36.

րականների դասակարգն էր, մանավանդ այն ժամանակ իսկ վանքերի ազդեցիկ բնակչությունը»365: Ագուլեցու «Դավտարից» երևում է, որ հայ առևտրականները հետագայում ևս մյուլքատեր էին դառնում, մասնավորապես, հողագնումների միջոցով: Զաքարիան պատմում է, օրինակ, ագուլեցի խոջա Ավագի մասին, որ հորից և մորից որբ և ընչազուրկ մեծ հարստություն դիզեց հետագայում. «Այնչափ տվեց Աստուած,– գրում է օրագրողը,– որ թէ տուն, թէ մուլք, թէ աջհաս, թէ փող, 3000 թումանի տէր դառաւ»366: Նույնը կարելի է ասել նաև Զաքարիայի եղբայր Շմավոնի մասին: Ծանրանալով Շմավոնի մահից հետո նրա պարտատերերի հասցրած նեղությունների վրա՝ Զաքարիան գրում է. «Մինն գալիս այ, 20 թուման ուզում, մինն զառավխանի դավի այ անում, մինն քաթիբու դավի անում, մինն՝ գեղի»367: «Թէ տուն, թէ մուլք, թէ աջհաս, թէ սանդուղ, թէ խորակ, թէ շոր, թէ պղինձ, ամէնն թողաւ Երևան»,– գրում է նրա մասին Զաքարիան368: Կարող է թվալ, թե նման դեպքերում խոսքն այգու կամ աննշան հողաբաժնի մասին է: Բայց աչքի առաջ ունենալով «Ջամբռի» ամբարած հարուստ նյութը՝ դժվար չէ համոզվել, որ ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերում ևս հայ խոջաները հաճախ խոշոր մուլքատեր էին միաժամանակ: Այսպես, օրինակ, Շմավոն Ագուլեցու ժամանակ երևանցի խոջա Սեթը տիրում էր Նորագեղի վեց դանկ մուլքին, որ նշանակում է, թե նրա սեփականությունն էին գյուղի բոլոր հողերը: Նույն Սեթինն էր նաև Նորքի, Յայճու, Գյոլքանդի վեցական և Եղվարդի ու Ամիրի չորս ու կեսական դանկերը, այլև՝ «զայլս այսպիսի շատ, այգիս, ջրաղացս, տինկս, տունս, և զայլս մուլքս», որի մեծ մասը հետագայում խոջա Սեթի ժառանգները վաճառեցին կամ վախմ արին Էջմիածնի վանքին369: Մասնավոր հողատիրության առկայությունը, ինչպես և առևտրական

Марр Н.Я., Ани. |Книжная история города и раскопки на месте городища,| Л., М., 1934, |т.| Մ11, |с.| 35. , 85: , |101-)102: , 107: , 121 .:

կապիտալի և կալվածատիրության սերտ կապի նման փաստերը հերքում են միանգամայն մենշևիկյան և տրոցկիստական տեսությունը «արտադրության ասիական եղանակի մասին»: Շեշտելով խոջաների և ֆեոդալների սերտ կապը՝ չպետք է, հարկավ, նույնացնել խոջաներին ֆեոդալների հետ կամ ֆեոդալներին խոջաների հետ: «Խոջայական» կապիտալի ծագումը կամ խոջայական մուլքատիրության փաստը շեշտում են իրանական առևտրի ֆեոդալական կապերի ամրությունը, սակայն, մուլքատիրությունը տիրապետող չէր խոջաների միջավայրում. նրանք հարստություն էին կուտակում գերազանցորեն շուկայական հարաբերությունների միջոցով: Շուկայի ղեկավարներն ու տիրապետողները իրենք խոջաներն էին հենց: Նրանք է, որ ստեղծում էին Իրանի շուրջը և Իրանի ներսում նոր, բուրժուական կապեր370: Նացիոնալ-լիբերալ մի մտայնություն է, երբ ջանք է գործ դրվում բնորոշել «խոջայական կապիտալը» անվերապահորեն որպես հասարակական առաջնակարգ շարժիչ ուժ ավատական իշխանությունից ազատված հայ ժողովրդի մեջ371: Մոռացվում է, որ «հարազատ» ավատապետերից անկախ՝ հայ ժողովուրդը հեծում էր դեռ ավատական օտար իշխանությունների լծի տակ: Նույն ժողովրդի մեջքին շառաչում էր նաև ազգային կղերի և մելիքության ավատապետական մտրակը: Հայ իրականության վրա առևտրական կապիտալն իսկ ազդում էր մասամբ հենց ֆեոդալական այդ շերտերի՝ կղերի և մելիքության միջոցով: Զաքարիա Ագուլեցու «Դավտարը» բազմաթիվ փաստեր է տալիս ազգայնական պատմագրության անգիտացած այդ իրողությունը լույս աշխարհ հանելու համար: Չենք կամենում թերագնահատել առևտրական կապիտալի կատարած դերը, բայց և չի կարելի այնպես պատկերել դրությունը, որ իբր այդ գործոնն էր հենց դրական այն առանցքը, որի շուրջ պտտում է հայոց ամբողջ պատմությունը ՃՄԼ, ՃՄԼԼ, ՃՄԼԼԼ և ՃԼՃ

. ,

» .

2Մ11 « : Ленин, Сочинения, |т.| 1, |М., 1926, с.| 74:

56:

դարերի ընթացքում372: Սրանով անտեսվում է արտադրող դասակարգի՝ գյուղացիության և արհեստավորության նշանակությունը, քողարկվում է ժամանակի հիմնական հակադրությունը՝ գյուղացիության և ֆեոդալների հակամարտը, երբ առևտրական կապիտալը հանդես է գալիս հաճախ հենց ֆեոդալներին զինակցողի դերում: Հայ բուրժուազիայի պատմագրությունն իսկ, խոսելով թուրքահայ սառաֆների մասին, ներկայացնում է նրանց «հարյուր գլխանի վիշապ – դասակարգի կերպարանքով», որի տիրապետության ժամանակ «իշխողը, կառավարողը թուրք մեծավորը չէր, ոչ բազմահռչակ փաշան |, զորքերի ու լայնատարած նահանգների գոռոզ, ինքնակամ փաշան| կամ անգամ սուլթանն ինքը, այլ իր սնդուկի առջև ծալապատիկ նստած և իր ոսկիները դարսող հայ վաշխառուն»373: Այս նկարագրությունը զերծ չէ ազգասիրական չափազանցություններից: Նացիոնալ-լիբերալ պատմագրությունը խտացնում է ներկերը՝ գերագնահատելով հարազատ դասակարգի կատարած դերը: Վաշխառուական կապիտալը չէր վերացնում սուլթանի և փաշաների դիկտատուրան, այլ միայն սրում էր այդ դիկտատուրայի բացասական ներգործությունը մասսաների կացության վրա: «Նախակապիտալիստական ամեն տեսակի արտադրողական ձևերի ժամանակ,– ասում է Մարքսը,– վաշխառուն հեղափոխական դեր է կատարում միայն այնչափ, որչափ քանդում է և ոչնչացնում սեփականության այն ձևերը, որոնց ամուր բազիսի և միակերպ վերարտադրության վրա հանգչում է երկրի քաղաքական կառուցվածքը: Ասիական ձևերի ժամանակ վաշխառությունը կարող է երկար տևողություն ունենալ՝ առաջ բերելով միայն տնտեսական անկում և քաղաքական այլասերում»374: Պարտքերով ծանրաբեռնված ֆեոդալը սաստկացնում էր մասսաների կեղեքումն ու ճնշումը՝ վաշխառուական կապիտալի շնորհիվ ստանալով «հարյուր գլխանի վիշապ – դասակարգի» կերպարանք:

: ,

Maու K.,

252: ., | .| 111, | | 644

Հարկավ, սխալ է նաև զոմբարտյան այն թեորիան, որի համաձայն՝ միջնադարյան վաճառականը տարբերվում էր ժամանակակից վաճառականից իբրև թե նրանով, որ վերջինս տիրանում է շուկային «հոգևոր միջոցներով», մինչդեռ առաջինը «ձեռք է բերում իր հացն ավելի շուտ մարմնական աշխատանքով»: Այս թեորիայի հայ հետևորդները ճիգ են վատնում հավաստիացնել, թե փողատեր վաճառականն անմիջորեն չէր էլ մասնակցում գրեթե ապրանքների վաճառահանման պրոցեսին, և որ վերջինս հիմնականում գլուխ էր բերվում «արհեստով վաճառողների» (8օոսfտհäոմ1օո) ֆիզիկական աշխատանքով, ըստ որում՝ իբր թե միջնադարյան առևտրական ընկերություններն (Kօոքօոaէiօոօո) իսկ նման աշխատավորների «համքարական» միություններ էին լոկ375: Հայ առևտրական կապիտալի ծագման «համքարական» կամ «աշխատավորական» այս թեորիան հիմնավորելու համար մատնանշվում է այն փաստը, որ Իրանի խոջաները ևս ունեցել են իրենց «ընկերությունները»: Արհամարհվում է միայն այն փաստը, որ խոջայական ընկերություններն արտադրողական կամ աշխատավորական համքարությունները չէին, այլ փողատեր կամ ապրանքատեր վաճառականներից կազմվող միություններ: Բավական է մատնանշել, որ վաճառականական նման ընկերություններն առևտրական պարտավորություններ էին ստանձնում ոչ միայն Իրանի շահի, այլև ռուս ցարի դիմաց: Խոշոր վաճառականները շահեցնում էին իրենց կապիտալը հաճախ մանր վաճառականների՝ «գործակալների» կամ «փերեզակների» միջոցով. երբեմն ամբողջ «ընկերություններ» է, որ շահեցնում էին խոշոր վաճառականից վերցրած դրամագլուխը կամ ծախու հանում նրանից ստացած ապրանքը: Սակայն այս փաստերը վկայում են ոչ թե կապիտալի «աշխատավորական» կամ «համքարական» տեսության օգտին, այլ մատնանշում պարզապես կապիտալի կենտրոնացման երևույթը, «հարյուր գլխանի վիշապ – դասակարգի» ճյուղավորումը: Նույն այս «վիշապ – դասակարգին» սպասարկող կազմակերպություններ էին

Տօոiaո 4., Diօ տօzia1օ Օ1iօմօոսոջ մօտ aոոօոiտօհօո Մօ1kօտ iո Խiէէօ1a1էօո, Լօiքziջ, 1927, Տ. 91 .:

նաև քալանթարների նախագահությամբ Նոր Ջուղայում և այլուր գործող «վաճառականաց ժողովները»376: Ագուլեցու «Դավտարը» ևս ցույց է տալիս իրանահայ խոջաներին ոչ միայն ուրիշի դրամագլուխ շահեցնող միջնորդ-առևտրականների պաշտոնում, այլև իրենց սեփական միջոցներով առևտրական և վարկային ընկերությունների ձեռնարկություններին մասնակցողների դերում: Առևտրական կապիտալի ծագման այս և նման տեսությունները մթագնում են այն իրողությունը, որ «խոջայական կապիտալի» կուտակումը հիմնականում կատարվում էր գյուղացիության հավելյալ արդյունքի ֆեոդալական յուրացման շնորհիվ միայն. «Ստրկական, ճորտական, հարկատվական հարաբերության ժամանակ (որչափ խոսքը պրիմիտիվ համակեցության մասին է),– գրում է Մարքսը,– արդյունքի սեփականողը, հետևաբար և վաճառողը ստրկատերն է, ֆեոդալը, հարկահան պետությունը»377: Եվ ապա՝ «որչափ առևտրական կապիտալը արդյունքների փոխանակություն է առաջացնում անզարգացած համայնքների միջև, առևտրական շահույթը ոչ միայն հաշվեխաբություն է և նենգարարություն, այլև հենց սրանցից է բխում մեծ մասամբ… Առևտրական կապիտալը յուրացնում է հավելյալ արդյունքի գերակշռող մի բաժինը, մասամբ իբրև էապես դեռ սպառողական արժեք արտադրող մի բաժինը, մասամբ իբրև էապես դեռ սպառողական արժեք արտադրող համայնքների միջնորդ… մասամբ, քանի որ արտադրական վաղեմի այն եղանակների համաձայն՝ հավելյալ արդյունքի գլխավոր տերերը, որոնց հետ առևտուր է անում վաճառականը՝ ստրկատերը, ֆեոդալ կալվածատերը, պետությունը (օրինակ՝ արևելյան դեսպոտը) ներկայացնում են վայելող այն հարստությունը, որի համար թակարդ է լարում վաճառականը…»378:

. . | ) « | ) 161, 165, 173, 183 .: Maու K., . ., |հ.) 111, | ) 357: , 362 .:

. »,

, 1880, | .) 1,

V111

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ԱՆԿՈՒՄԸ

Վերելք և վայրէջք: Համաշխարհային առևտրի նոր ուղենիշներ: Հնդկաստանի ծովային մագիստրալը: Հոլանդական և անգլիական առևտրի դերը: Ֆրանսիական առևտրի նահանջը: Հայ խոջաների տագնապը: Բանյանների ֆինանսական օպերացիաները: Խոջաների դիմադարձը դեպի Հնդկաստան և Ռուսաստան: Ռուս-իրանական առևտուրը: Թուրքիան անգլո-ռուս վտանգի դիմաց: Ռուս-իրանական առևտրի նվազումը XVIII դարում: Քաղաքական վարանումներ հայ խոջաների միջավայրում: Իրանական արշավանքի արդյունքը: Բնութագրելով իրանական առևտրի վերելքը, որ կուլմինացիոն կետին հասավ շահ Աբաս Լ-ի ժամանակ, չպետք է անգիտանալ առևտրի անկման այն փաստը, որ ակնբախ երևույթ դարձավ վերջին Սեֆյանների օրոք: Առևտրի անկումը զգալի չափով արագացրեց ֆեոդալական այն անարխիան և արտաքին այն միջամտումները, որոնց արանքում գալարվում էր Իրանը ՃՄԼԼԼ դարում: «Շահ Աբաս Լ-ի թագավորությունից մինչև շահ Աբաս ԼԼ-ի թագավորությունը,– գրում է Տավերնիեն,– Պարսկաստանում ավելի շատ դրամ կար, քան հիմա: Հայ վաճառականները Եվրոպայից մուծում էին դրամ, որ ձուլվում էր տեղում: Բայց ահա մի քանի տարի է, ինչ նրանք չեն բերում դուկատ կամ վենետիկյան ոսկի… Նրանք գտել են անգամ իրենց զգեստների մեջ դրամ թաքցնելու հնարը՝ Թուրքիայով անցնելու պահին քարավանների մեջ երևացող գաղտնի գողերից ըստ կարելայն պաշտպանվելու և գոմրուկչիներին ու բաժիչներին տալիք տուրքերից ազատվելու համար»379: Շահ Աբաս Լ-ի ժամանակ Պեդրո դելա Վալլեն իրանական թումանի կուրսը հաշվում էր 10 վենետիկյան ոսկի: Շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ թումանի կուրսը, Տավերնիեի տվյալներով, ընկած էր գրեթե կիսով չափ: Դանդաղո-

Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,|

., |հ.) 1, | | 417

րեն, բայց անշեղ, ընկնում էր արծաթադրամի կշիռը: ՃՄԼԼ դարի սկզբներին սեֆյան աբասին կշռում էր 9-8,5 գրամ, դարավերջին՝ 7,47,3 գրամ: ՃՄԼԼԼ դարի կեսերին աբասու կշիռը իջնում է 5,3 գրամի, ՃԼՃ |դարի| սկզբներին՝ 4,5-2,25 գրամի և էլ ավելի վար380: Արդեն իսկ Շարդենն էր ցրում այն պատրանքը, թե ոսկու և արծաթի մի ծով էր Իրանը: «Առաջին անգամ ժամանեցի Պարսկաստան,– գրում է Շարդենը,– 1665 |թվ|ին, Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ. վերջին անգամ մեկնեցի Պարսկաստանից 1677 |թվ|ին՝ նրա Սուլեյման որդու ժամանակ: Եվ թվում էր, թե երկրի հարստությունը կիսով չափ պակասել է այդ ժամանակամիջոցում: Միայն հենց այս տասներկու տարվա ընթացքում փոխվել էր անգամ դրամի որակը. լավ արծաթադրամ չէիք գտնի այլևս: Նյութապես նվազած իշխանավորները գլուխ պահելու համար ամենուրեք թալանում էին ժողովուրդը: Իշխանավորների ճնշումից ապահովագրելու համար ժողովուրդը դիմում է ծայրահեղ նենգարարությունների, որից և չարաշահություններ էին առաջ գալիս առևտրի մեջ»381: Կասկած չկա, որ տնտեսական վայրէջքն անդրադառնում էր նաև պետական և խանական եկամուտներին: Վերը առիթ ունեցանք նշելու, որ 1670-ական թվականներին Երևանի խանի «օրինավոր» եկամուտը բռնում էր տարեկան շուրջ 32 հազար թուման: Երեսուն տարի անց՝ 1700-ական թվականներին, Տուրնըֆորը հաշվում էր խանի եկամուտը միայն 20 հազար թուման382: Քննելով տնտեսական ընդհանուր այս անկման պատճառները՝ չարիքի հիմքը Շարդենը գտնում է բացառապես երկրի վատթար վարչության մեջ: Թուրք վարչության տակ, նկատում է ուղեգիրը, Իրանն ավելի չար բախտի կհանդիպեր, մինչդեռ, ընդհակառակը, հայերի ձեռքն ընկնելով, կվերստանար վաղեմի փայլը: Նման դատումներով Շարդենն անտեսում էր, հարկավ, երևույթի բարդ վիճակը: Նա չի քննում քայքայիչ այն ազդեցությունը, որ ունեցան իրանա-

Пахомов Е.А., Монетные клады Азербайджана |и Закавказья. (Труды О|бщест|ва обследования и изучения Азербайджана), вып. 3|, Баку, 1926, с. 35. Շիaոմiո, . ., | .| 111, | | 291 .: Մօաոո6fօոt |P. մ6|, . ., | .| 11, | | 297:

կան ֆեոդալների գիշատիչ հարստահարությունները երկրի գյուղատնտեսության և մասնավորապես մետաքսարտադրության բնագավառում: Սեֆյանների գերիշխանությունը հաստատվել էր՝ հաղթահարելով հատկապես հենց մետաքսարտադրության շրջանների՝ Գիլանի, Շիրվանի և Վրաստանի գյուղացիության դիմադրությունը: Պարտված գյուղացիության սանձարձակ շահագործումը կործանման շեմքը հասցրեց վերջին Սեֆյանների օրոք իրանական մետաքսարտադրությունը՝ խախտելով արտաքին առևտրի հիմքերը և դրա կապակցությամբ նաև շահ Իսմայիլի և շահ Աբասի սահմանած քաղաքական ռեժիմը: Բնորոշ չէ՞, որ ՃՄԼԼԼ դարի քաղաքացիական կռիվների ժամանակ նշված այդ վայրերի գյուղացիությունը հարում էր տեղական ցեղապետներին ու ֆեոդալներին՝ թիկունք դարձնելով կենտրոնական իշխանության: Իր վերելքի պահին Նադիրը հենվում էր հենց գյուղացիության վրա: Բայց և փաստ է, որ ինչպես Սեֆյանների, նույնպես և ի վերջո նաև Նադիրի անկումը մեծ չափով պայմանավորված էր հենց գյուղացիության թիկնադարձով: Քննելով Իրանի ներքին այս իրադարձությունները՝ չպետք է անտեսել համաշխարհային առևտրի և հաղորդակցության բնագավառում տեղի ունեցած հեղաշրջումները: ՃՄԼԼ դարի կեսերից Իրանում և Թուրքիայում հավասարապես զգալի էր դառնում համաշխարհային առևտրական մագիստրալների փոփոխման այն փաստը, որ սկիզբ էր առել Ամերիկայի հայտնագործումով և ուժ ստացել հետագայում օվկիանոսային նավագնացության զարգացման շնորհիվ: Հին աշխարհի տնտեսական կենտրոնը՝ Միջերկրական ծովը, կորցնում էր վաղեմի նշանակությունը: Հալեպը և Կահիրեն, Իզմիրը և Ստամբուլը աստիճանաբար լքում էին առևտրական միջնորդի դերը Հնդկաստանի և Եգիպտոսի, Ասիայի և Եվրոպայի միջև: Հանգամանք է այս, որ գցում էր Իրանի և Թուրքիայի ցամաքային տրանզիտի նշանակությունը, թուլացնում տնտեսական այն զսպանակները, որոնց վրա հանգչում էր մասամբ Իրանի և Թուրքիայի քաղաքական միահեծանությունը: Ոչ միայն իրանական տրանզիտի, այլև Իրանում արտադրված ապրանքների արտահանության համար ձեռնտու էր դառնում անգլո-հոլանդական կապիտալի տրամադրության տակ գտնվող Բենդեր

Աբասի նավահանգիստը, ավելի, քան թուրք-սիրիական քաղաքների միջնորդությունը: Սխալ է, հարկավ, երբ գծագրելով Նոր Ջուղայի առևտրական ճանապարհները՝ ոմանք այնպես են ներկայացնում դրությունը, որ իբր դեռ ՃՄԼԼ դարի սկզբներից «խոջայական կապիտալի ամենագլխավոր ձգողական ուղղությունները երկու էին՝ դեպի հարավ, դեպի Հնդկաստան և դեպի հյուսիս, դեպի Ռուսաստան»383: Նման ազդարարություններն անտեսում են թուրք-իրանական ցամաքային ուղիների դերը: Չափազանցրած մի վկայությամբ՝ ՃՄԼԼ դարի վերջերին Թուրքիայում վաճառականություն անող իրանահայ հպատակների թիվը հասնում էր 80 հազար հոգու384: Կրուզինսկու տվյալների համաձայն՝ պաշտոնական արձանագրությամբ տարեցտարի 40 հազար իրանահպատակ հայ առևտրական է ելումուտ ունենում Պարսկաստանում385: Եթե անգամ ենթադրենք, որ Կրուզինսկու ժամանակ՝ ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին, առևտրական ամենախոշոր երթևեկն Իրանում տեղի ուներ Հնդկաստանի ուղղությամբ, չի կարելի այնուամենայնիվ, անտեսել թուրքական ճանապարհի նշանակությունը: Այսպես, դեռ Նադիր շահի ժամանակ (1736-1747), անգլիական վաճառական և ուղեգիր Հանվեյի ասելով, Ստամբուլում, Իզմիրում և Հալեպում գոյություն ունեին 10000 հոգու հասնող հայ վաճառականական գաղութներ, որոնց միջոցով անգլիացիները, ֆրանսիացիները և հոլանդացիներն առևտրական հարաբերություններ են պահպանում Արևելքի հետ: «Պատերազմները, տրադիցիոն թշնամանքը թուրքերի և պարսիկների միջև,– գրում է Հանվեյը,– հաճախ քայքայել են Թուրքիայի և Պարսկաստանի առևտրական հարաբերությունները՝ մղելով հայերի առևտուրը Կասպից ծովի վրայով դեպի Ռուսաստան: Սակայն Պարսկաստանը նորից ոտքի ելնելու և մետաքսի արտադրանքը վերականգնելու դեպքում ավելի քան հավա-

, . ., 82 .: Эзов |Г.А.|, . ., 36: Kոաsiոski Մի., ՛ոaջiօa vօոէօոէiտ Եօ11i քօոտiօi հiտէօոia, ք. 207

նական է, որ Թավրիզում, Էրզրումում և մերձավոր վայրերում ապրող թուրքահայերը, մեծ չափով նետվելու են առևտրի բնագավառը»386: Բոլոր պարագաներում անվիճելի է խոշոր այն դերը, որ ստանձնում էր գեթ ՃՄԼԼ դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում մասնավորապես, Հնդկաստան տանող շուրջաֆրիկյան ճանապարհը: Ֆրանսիայի առևտրական ագենտներն արդեն ՃՄԼԼ դարի կեսերից էին զգում խոշոր այն վտանգը, որ սպառնում էր նրանց առևտրական այս ճանապարհի տարեցտարի աճող նշանակությունը387: Շուրջաֆրիկյան ճանապարհի հայտնագործումից զատ վճռական նշանակություն ունեցավ Իրանի տնտեսական և քաղաքական ճակատագրի համար եվրոպական կապիտալիզմի զարգացումը: Ամերիկայի գյուտն ու թալանը, Հնդկաստանի և Աֆրիկայի նվաճումն ու հարստահարումը ազդանշում էին եվրոպական կապիտալիզմի վաղորդյան: Գաղութների կողոպուտը զարկ էր տալիս մանուֆակտուրայի բուռն զարգացմանը, մանավանդ Անգլիայում, Հոլանդիայում և Ֆրանսիայում: Այս փաստն անդրադառնում էր, անշուշտ, ոչ միայն Իրանի առևտրի վրա, այլև նրա արտադրության այն ճյուղերին, որոնք կապված էին առևտրի հետ: Նկատեցինք արդեն Իրանի ապրանքները եվրոպական մահուդեղենի հետ փոխանակելու բնագավառում հոլանդացիների և անգլիացիների ունեցած շահագրգռությունը: Ժամանակակիցները տարեկան հազար բեռից ավել չէին հաշվում հոլանդացիների գնած հում մետաքսը: «Եթե որ,– գրում է Տավերնիեն,– նրանք ավելի խոշոր արտահանություն ունենային – ահագին քանակությամբ բանվորություն պիտի մեռներ սովից. ներկայիս հոլանդացիների գնած մետաքսը 200 բեռից ավել է»388: Տավերնիեն նկատի ունի այստեղ այն

Haոwa) J., Ճո Էiտէօոiօa1 Ճօօօսոէ օf էհօ 8ոiէiտհ ՛ոaմօ օf էհօ Շaտքiaո Տօa wiէհ |a )օսոոa1 օf ՛ոavօ1տ fոօո Լօոմօո էհոօսջհ Թստտia iոէօ| Քօոտia |: aոմ Եaօk aջaiո էհոօսջհ Թստտia, Օօոոaո7 aոմ Էօ11aոմ|, Լօոմօո, 1753, |է.| 1, |ք.| 44. . Maոs R. մա, . ., | | 361 (Ճքքօոմiօօ) ., Massօո P., Էiտէօiոօ մս օօոոօոօօ fոaոçaiտ մaոտ 1օ Լօvaոէ aս ՃՄ11օ տièօ1օ, Քaոiտ, 1896, ք. 111 ., 125 ., 372 . 419: Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . ., |հ.) 1, | | 676:

մետաքսը, որ գնում էին հոլանդացիները հայերից: Բենդեր Աբասիի վրայով նրանց արտահանած մետաքսը դրանից շատ ավելի նշանակալից չափերի էր հասնում: Շարդենը 5-6 հարյուր հազար լիվր (այսինքն՝ մոտ 2000-2400 բեռ) էր հաշվում ծովային ճանապարհով հոլանդացիների արտահանած մետաքսը389: Մետաքսից ավելի Իրանը հետաքրքրում էր անգլո-հոլանդական առևտրի ագենտներին այլ տեսակի իր հումույթներով՝ կաշեղենով և մարոկինով, Աստապատի կարմրադեղով, չոր մրգերով և գաղութային այլ կարգի ապրանքներով390: Սակայն, անգլո-հոլանդական այս գնումներն իսկ երկրորդական նշանակություն ունեին Իրանի համար: Եվ չնայած հնդկական առևտրի հարաբերական աճման՝ Իրանի դրությունը չէր բարեփոխվում: Հնդկական առևտրի աճումը տեղի ուներ Իրանում ապրանքաշրջանառության ընդհանուր վայրէջքի սահմաններում: Այդ է ցույց տալիս հենց Բենդեր Աբասի և Բենդեր Կոնգ նավահանգիստների մաքսային եկամուտների անկումը: Եթե առաջ մաքսային մուտքը հասնում էր մեկ միլիոն հարյուր հազար դահեկանի (1ivւ6տ), շահ Սուլեյմանի ժամանակ դրանց մուտքը հազիվ էր հասնում 4-5 հարյուր դահեկանի391: Եվ դեռ նկատեցեք, որ Բենդեր Աբասիի մուտքի միայն կեսն էր մտնում շահի գանձարանը. մնացածը հասնում էր անգլիացիներին, պորտուգալացիների դեմ շահ Աբաս Լ-ի մատուցած ծառայության փոխարեն392: ՃՄԼԼԼ դարի առաջին տասնամյակների ընթացքում Բենդեր Աբասիի մուտքն ավելի ևս նվազեց393: Անգլիական կապիտալի քաղաքական գերուժի շնորհիվ տուժեցին Իրանի շահերը, անգամ Թուրքիայի նավահանգիստներում: Առևտրականները վճարում էին Իզմիրում 3, 4, 5 կամ 8 տոկոս մաքս՝

Շիaոմiո, . ., | .| 1Մ, | | 165 : Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . ., |հ.) 1, | | 676: Շիaոմiո, . ., | .| Մ, | | 398 : , | .| 111, | | 208, 225 .: « | », . ), 1863, |

նայած վաճառողի ազգության: Անգլիացիներն ամենից արտոնվածներն էին, հայերը՝ ամենից շատ մաքսվողները394: Իրանական մետաքսի և մետաքսագործվածքների գլխավոր գնորդները ֆրանսիացիներն էին. հանգամանք, որ, չնայած եղած խոչընդոտներին, շեշտում էր Թուրքիայի միջով անցնող քարավանային ճանապարհների կարևորությունը: Ֆրանսիական մանուֆակտուրայի զարգացումն այստեղ ևս առաջ է բերում Իրանի շահերին աննպաստ կացություն. Լիոնի մանուֆակտուրայի ծավալումն ավելորդ էր դարձնում Իրանի զառբաբը, մախմարն ու թաֆթան: 1669 թվին Ռուանի մաքսատունը 20 % տուրք էր բարդում արևելյան կերպասների վրա: 1686 թվին Ֆրանսիայում, իսկ 1700 թվին նաև Անգլիայում արգելվում էր արևելյան դաջած չթերի ներմուծումը395: Թե ինչ չափով էր կարևորություն ստացել եվրոպական կապիտալիզմի համար մահուդի վաճառքը Թուրքիայում և Իրանում, ցույց է տալիս Զաքարիա Ագուլեցու հիշատակած մի փաստը. 1676 թվին վենետիկցիները, դոժի հրամանով, գրավում են և այրում 600 թոփ մահուդ, որից 230 թոփը պատկանում էր ագուլեցի խոջա Փանոսին: Մահուդները գնվել էին Ամստերդամում և պիտի վաճառվեին Թուրքիայում և Իրանում: Ապրանքները Վենետիկ հասնելուն պես քաղաքի ջուլհակներն ու մահուդ վաճառողները գանգատվում են դոժին, թե Ռումելիայում ծախու հանվելու դեպքում մահուդը երեսի վրա ընկած պիտի մնա. պահանջում են, որ մահուդի տերը դրամական երաշխիք տա և պարտավորություն ստորագրի, թե ապրանքը չի բացելու և չի ծախելու Ռումելիայում, հակառակ դեպքում նրան պիտի զրկել իր տված դրամական երաշխիքից: Մինչդեռ ապրանքատերը վարանման մեջ էր, դոժի ա-

Տքօո J. 6t Wի616ո Օ., Մօ7aջօ մ’1էa1iօ, մօ Da1ոaէiօ, մօ Օոօօօ օէ մս Լօvaոէ, faiէ aսx aոոծօտ 1675 օէ 1676, Լ7օո, 1678, |է.| 1, |ք.| 304: Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . ., | .| 1, | | 676, Maոs R. մա, . ., | | 362 (Ճքքօոմiօօ), Massօո |P.,| . ., | | 421, Кулишер |И.М.|, Лекции по истории экономического быта Зап|адной| Европы, |часть| 11, |издание шестое, переработанное, Петроград, 1923, с.| 109.

գենտները գրավում են և այրում մահուդը՝ հոգեկան ցնցում պատճառելով խոջա Փանոսին396: Տնտեսական խոշոր այս տեղաշարժերը ՃՄԼԼ դարի վերջերին արագացնում են իրանական առևտրի և արդյունաբերության այն քայքայումը, որ ծայր էր առել գյուղացիական մասսաների չարաչար շահագործումից: Առևտրական և արդյունագործական ձեռնարկների հետ Հնդկաստան և Ռուսաստան են չվում հետզհետե իրանահայ առևտրականների ամենից ձեռներեց ու շահագետ տարրերը, երևույթ, որ առանձնապես նկատելի դարձավ ՃՄԼԼԼ դարի ընթացքում Ավղանական արշավանքի և դրան հաջորդող ներքին կռիվների և արտաքին բախումների ժամանակ: Այս հանգամանքներում է, որ ծավալվեցին և առաջ ընկան Բասրայի և Սուրաթի, Մադրասի և Կալկաթայի, Հյուսիսային Կովկասի և Հարավային Ռուսաստանի հայ առևտրական գաղութները: 1723 թվին Պետրոս Լ-ը և հաջորդները մեծամեծ արտոնություններ շնորհեցին Նոր Ջուղայից Ռուսաստան գաղթած հայ վաճառականներին ու որակյալ արհեստավորներին: Մեծահարուստ Իգնատեոս Շեհրիմանյանն արտոնություն ստացավ գործարան հիմնելու Մոսկվայում: Մի ուրիշը՝ Ավետ Կորոսյանը, իրավունք ձեռք բերեց մահուդի գործարան հիմնելու Աստրախանում: Խոջա Սաֆար Վասիլև անունով մի հայ մետաքսագործական ձեռնարկություն հաստատեց Ղզլարում: Դաշտից Նոր Ջուղա, Նոր Ջուղայից Աստրախան և ապա՝ Մոսկվա ու Պետերբուրգ է գաղթում խոջա Աղազարը՝ Լազարյանների տոհմապետը, որ կերպասների գործարան կազմակերպեց Ռուսաստանում: Պետերբուրգում հաստատվեց հայ գործարանատեր ու ֆաբրիկանտ Ղուկաս Շիրվանովը, որը 1720-ական թթ. հայտնի դեր էր կատարում նաև իբրև ցարիզմի քաղաքական ագենտ հայերի հետ բանակցություններ վարելու համար: Առևտրականների հետքերով հեռանում էին երկրից նաև որակյալ արհեստավորները: Այսպես, օրինակ, դարասկզբին Իսրայել Օրին հայտնում էր ռուս արքունիքին, թե Իրանից տնով-տեղով Ռուսաս-

տան են ուղևորվում 60 արհեստավոր, որոնք մտադիր են կազմակերպել «մետաքսի ու լավագույն տեսակի, թանկարժեք, զարբաբի գործարաններ»397: Շահ Աբաս Լ-ի ժամանակ իրանական առևտրի մեջ առաջնակարգ դերակատարները հայ խոջաներն էին: Մի դար անց նրանց տեղը բռնում են հնդիկ սարաֆները-բանյանները: «Դավտարից» տեղեկանում ենք, որ 1671 թ. հեղինակը Թավրիզում 500 թուման պարտք վերցրեց «մլթանուց թէ բազրկանից»398: «Դավտարի» հիշատակած մոլթանիները հնդիկ այդ սարաֆներից էին հենց: Աբաս Լ-ի ժամանակ հնդիկները իրավունք չունեին առևտրով զբաղվելու Իրանում: Դրությունը փոխվեց շահ Սեֆիի և շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ: Դարամիջին միայն հենց Սպահանում 15 հազար էին հաշվում նրանց թիվը399: Հայերը, որոնց ձեռքում էր գտնվում մինչ այդ երկրի դրամաշրջանառությունը, սնանկանում են և վարկազուրկ լինում հետզհետե: 1669 թվին Նոր Ջուղա այցելած պապական դեսպան Պ. Պալման ամրապնդում է հայ խրոնիստի վկայությունը: Պալմայի պատմելով՝ Նոր Ջուղայի հայերը (կարդա՝ քաղաքի խոջաները) համեմատում էին շահ Աբաս Լ-ի և շահ Աբաս ԼԼ-ի ժամանակ վայելած իրենց ազատությունները ներկա վիճակի հետ և գտնում, որ ներկան հուսահատական է ըստ ամենայնի: Հիասթափ խոջաները նմանեցնում էին «քրիստոնեության» արդի վիճակը հոգեվարքի հասած մի ճրագի. բավական է փչել մի փոքր և նա կմարի400: «Շահ Աբասը իրավացի էր,– գրում է Տավերնիեն,– երբ թույլ չէր տալիս բանյաններին առևտուր անել իր պետության մեջ, քանի որ վաշխառության մեջ նրանք հրեաներից էլ վատ են և քիչ է մնում, որ իրենց ձեռքն առնեն երկրի ամբողջ դրամաշրջանառությունը»401: ՃՄԼԼ դարի ութսունական թվականներին Իրանում դեգերած մի միսիոներ՝

Эзов |Г.А.|,

. ., 293: , 100: ՛հօvօոօէ |J. մ6|, . ., 217: Թօ1aէiօո մ’սոօ ոiտտiօո faiէօ ոօսvօ11օոօոէ քaո ոօոտiջոօսո 1’aոօհօvօտզսօ մ’Ճոօ7ոօ, ք. 71. Մaօ6ոոi6ո |J.-8.,| . ., | .| 1, | | 586 .:

Սանսոնը, դիտում էր դրամաորակի անկումը: Ոչ ոք չի կամենում ապրանք մուծել այդ երկիրը, քանի որ փոխարենը ստանալու է պղինձ: Տասը տարուց ավելի է, ինչ խորհում են դրամահատության ռեֆորմների մասին: Շահը հրամայում է լավորակ դրամ կտրել Սպահանում, Երևանում, Թավրիզում և մի քանի այլ վայրերում, որտեղ փողերանոց գոյություն ունի: Բայց հազիվ էին սկսում կտրել նոր դրամը, հնդիկներն արդեն արտածում էին երկրից այդ դրամը՝ արհամարհելով ամեն արգելք: Եվրոպական դրամների մուծումը նվազել էր, եղածն էլ աշխատում էին փոխադրել Հնդկաստան: Հետևանքն առևտրի ճգնաժամն էր և մաքսային եկամուտների սպառումը402: Դարավերջին հնդիկների գերիշխումը դուրս էր կասկածից: Անգամ Իրանի կենտրոնից հեռու այնպիսի մի վայրում, ինչպես Շամախին, հնդիկների քանակը հասնում էր երկու հարյուրի. «Նրանք,– գրում է եզուիտ մի կրոնավոր,– վարում են ամենից խոշոր առևտուրը և ամենից հարուստ վաճառականներն են»403: ՃՄԼԼԼ դարի սկզբին հնդիկներն Իրանի ամենախոշոր առևտրականներն էին առհասարակ, նրանք էին, իսկապես, Սպահանի ֆինանսական հրամանատարները: Հոլանդացի մի ուղեգիր նշում է նրանց մերձավոր կապը հոլանդական և անգլիական ընկերությունների հետ: Ուղեգրի ասելով՝ վերջիններս «միանգամայն վստահանում են բանյաններին և սրանք, գրեթե միշտ, գտնվում են այս երկու ընկերությանց գանձարանների տրամադրության տակ: Հայերը չեն վայելում նվազագույն վստահություն անգամ, չնայած որ ամենուրեք նրանք ևս ունեն իրենց յուրատեսակ բանկային ձեռնարկությունները, քանի որ բանյանների գանձարկղներն ավելի ապահով են, և նրանցից կարելի է ստանալ փող՝ ըստ պահանջված քանակի և որակի: Մուրհակների շնորհիվ Գամրոնի (Բենդեր Աբասիի) ամբողջ առևտուրն իսկ նրանցից էր կախված»: Երբ ուղեգիրն անցնում էր Շամախու վրայով, այնտեղ բնակվող բանյանները թույլ չտվեցին նրան դիմել հայերի օժան-

Տaոsօո, Մօ7aջօ օս Թօ1aէiօո մօ 1’օէaէ քոօտօոէ մս ոօ7aսոօ մօ Քօոտօ, Քaոiտ, 1695, ք. 160 .: Լօէէոօտ ծմifiaոէօտ…, ք. 352.

դակությանը: Նրանք հայտնեցին, որ իրենք իսկ պատրաստ են հայթայթել պետք եղած դրամը404: Ռուս ռեզիդենտ Վոլինսկու ասելով՝ Իրանում ստանում ես այն տպավորությունը, թե պետության դրամական ամբողջ հարստությունը հնդիկների ձեռքումն է: Պետական գանձարանն իսկ նրանցից է վարկ վերցնում: Նրանց են դիմում տեղացիները, երբ հարկ վճարելու ժամանակ կարիք են ունենում դրամի: Նույնն են անում նաև բարձր պաշտոնի ձգտողները, որոնք իրենց նպատակին հասնելու միակ ազդու միջոցը՝ կաշառքադրամը, կարող են ստանալ միայն հնդիկներից՝ մեծ տոկոսներ վճարելով վերջիններիս405: Անշուշտ, անգլո-հոլանդական կապիտալի համար բանյանները Իրանի գաղութային շահագործման ագենտներ էին միայն: Հոլանդացիների և անգլիացիների ներկայությունը զգացվում էր անգամ նրանց ազդեցության շրջանից այնքան հեռու ընկած մի վայրում, ինչպիսին Շամախին էր: 1717 թվին, Շամախի այցելած անգլիական ուղեգիր Բելի վկայությամբ, Սպահանում հաստատված անգլիական և հոլանդական առևտրական գործակալները մեծ քանակությամբ մետաքս են գնում Շամախում և ուղարկում Հալեպ406: Տնտեսական ընդհանուր վայրէջքի պայմաններում անգլիացիների և հոլանդացիների հետ կապվում էին, ի վերջո, նաև իրանահայ առևտրականները: ՃՄԼԼ դարի կեսերին Բենդեր Աբասի նավահանգիստը սպասարկող վեց նավից չորսը պատկանում էր հոլանդացիներին, մեկը՝ հայերին, մեկը՝ խափշիկներին: Հայկական նավը պատկանում էր խոջա Մինաս անունով մեկին. նավը գնված էր 16 հազար ռուփիով հոլանդացիներից, ուներ 260 տոննա տարողություն, կրում էր իր վրա 18 թնդանոթ և ուներ «հայկական դրոշակ»407: Հետաքրքրական տեղեկություն է հասել մեզ նաև հայազգի մի այլ «նավա-

Շօոո6116 L6 8ոաո, Մօ7aջօ քaո 1a Խօտօօviօ, օո Քօոտօ օէ aսx 1ոմօտ Օոiօոէa1օտ, Ճոտէօոմaո, 1718, |ք.| 251. Зевакин Е., Азербайджан в начале ՃՄ111 века, Баку, 1929, с. 8. D’4ոt6ոոօո) J. 8., Մօ7aջօ մօքսiտ Տէ. ՔօէօոտԵօսոջ օո Թստտiօ մaոտ մivօոտօտ օօոէոօօտ մօ 1’Ճտiօ, Քaոiտ, 1766 |է.| 111, |ք.| 88. ՛հօvօոօէ |J. մ6|, . ., 269 . 328:

վարի»՝ նոր ջուղայեցի խոջա Հովսեփի մասին, որի գերեզմանաքարի վրա 1704 թ. արձանագրված է. Նաւավար էր ուրոյն նաւի Համագործ էր նաւապետի, թագաւորաց էր ցանկալի, մեծամեծաց յոյժ պատուելի408… 1688 թվին Արևելյան Հնդկաստանի առևտրական ընկերությունը պայմանագիր կնքեց Սպահանի քալանթար խոջա Փանոսի հետ, որով վերջինս պարտավորություն էր ստանձնում անգլիական կապիտալի գիրկը մղել հայերի ձեռքով կատարած Իրանի և Հնդկաստանի առևտուրը: Պայմանագիրը եկամտի նոր աղբյուր էր ստեղծում Բրիտանիայի մաքսային վարչության համար և մեծ նպաստ խոստանում անգլիական նավարկությանը409: 1691 թվին Արևելյան Հնդկաստանի առևտրական ընկերության վարիչները հրահանգում են իրենց գործակալներին «գրավել հայ փորձված առևտրականներին, որոնք այնքան մեծ չափով նպաստել են Հնդկաստանի, Պարսկաստանի և ամբողջ Ասիայի առևտրի զարգացմանը, տրամադրել նրանց հատուկ արվարձան Մադրասում, որտեղ նրանք կարող են ապրել իրենց ուզածին պես և իրենց համար եկեղեցի կառուցել: Այդ արվարձանին կարելի է տալ Ջուղա անունը, հետևելով շահ Աբասի օրինակին, որ ծննդավայրից Սպահան էր տեղափոխել նրանց»: «Հայերը,– ասված է նույն հրահանգում,– հարուստ մարդիկ են և երկրագնդի ամենափորձված առևտրականները: Վստահություն ներշնչելու համար հարկ եղած դեպքում կարելի է մասնակից անել նրանց վարչական գործերին: Առաջիկայում քաղաքային վարչության մեջ ընտրվելու իրավունք տալ ոչ միայն անգլիացիներին, այլև հայերին և ուրիշ օտարականներին»410:

: .) , հ.) 1, | ) 196: Տ6tի M., Էiտէօո7 օf էհօ Ճոոօոiaոտ iո 1ոմia, Լօոմօո, 1897, ք. 49. N6աոaոո, Օօտօհiօհէօ մօտ օոջ1iտօհօո Թօiօհօտ iո 1ոմiօո, |8մ.| 1, |Տ.| 50.

Հոլանդացիների և անգլիացիների հետ միաժամանակ Իրանի վրա հայացք էր հառել ցարական Մոսկովիան: Ռուս-իրանական առևտուրը դարավոր հնություն ուներ արդեն: Պոլսի առումը 1453 թվին և մանավանդ ՃՄ-ՃՄԼ դարերի թուրք-իրանական պատերազմները խոչընդոտներ էին ստեղծում լևանտյան առևտրի ծավալման առաջ: ՃՄ դարի վերջին կատարված հայտնագործությունները ծովային ուղղակի հաղորդակցություն էին ստեղծում Եվրոպայի և Ասիայի միջև՝ պատճառ դառնալով հատկապես պորտուգալական առևտրի ծաղկման: Խոշոր նշանակություն ստացավ նաև Արևմուտքի և Արևելքի միջև հաստատվող կապը Ռուսաստանի վրայով: Հատկապես ամրացավ այդ կապը ՃՄԼ դարի կեսերին Կազանի և Աստրախանի նվաճումով, որով անմիջական հաղորդակցության հնարավորություն էր ստեղծվում Ռուսաստանի և Միջին Ասիայի ու Իրանի միջև: ՃՄԼ-ՃՄԼԼ դարերի ընթացքում նույն այս ճանապարհով կապվում են Իրանի հետ Անգլիան, Հոլանդիան, Հոլշտեյնը, Դանիան և Շվեդիան, որոնք ձգտում էին իրենց ձեռքն առնել վոլգա-կասպիական առևտրի մենաշնորհը: Առանձնապես մտահոգված էր այդ ուղղությամբ Անգլիան: ՃՄԼ դարի 60-70-ական թվականներին անգլիացի դիվանագետ և ուղեգիր Ջենկինսընը գանգատվում էր, թե Օսմանյան կայսրությունը բարձր մաքսերով խցել է Իրանի ամենադյուրահաղորդ ուղին՝ Տրապիզոնի ճանապարհը: Ջենկինսընի ասելով՝ Հալեպում հաստատված վենետիկցիներն օգտագործում են թուրքերի տված մենաշնորհներն ի վնաս Անգլիայի, որ ի վիճակի է շուկա հանել Իրանում իր ապրանքները՝ առանց վենետիկցիների միջնորդության: Փորձելով գլուխ հանել անմիջական այդ կապը Իրանի հետ վոլգա-կասպյան մագիստրալի վրայով՝ անգլիացիները ջանք էին գործ դնում Մոսկվայի և Իրանի զինակցությամբ խորտակել Թուրքիայի դիմադրությունը: Փաստորեն՝ պայքարն ուղղված էր ոչ այնքան թուրքերի, որքան Հալեպի և Հորմուզի վրայով իրենց շոշափուկներն իրանական շուկայի վրա տարածող վենետիկցիների և պորտուգալացիների դեմ: Անգլո-մոսկովյան և անգլո-իրանական զինակցության երկյուղն էր հենց, որ ՃՄԼ դարի 60-70-ական թվականներին բևեռեց Կասպից ծովեզրի վրա սուլթան Սելիմի և սուլ155

թան Մուրադի ուշադրությունը՝ պատճառ դառնալով թուրք-իրանական պատերազմների վերաբորբոքման և Անդրկովկասի քաղաքական վերաբաժանման: Սակայն չպետք է գերագնահատել վոլգա-կասպիական մագիստրալի դերը, որ երկրորդական էր Իրանի համար, քանի որ արտահանության գլխավոր օբյեկտը՝ խամ մետաքսը, բավարար շուկա չէր գտնում ո՛չ Ռուսաստանում և ո՛չ էլ Ռուսաստանի վրայով՝ Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում: Ժամանակակից Ռոդեսի հաշվով, երեք տարին մի անգամ, անգլիացիներն արտահանում էին Արխանգելսկի վրայով մոտ 900 փութ մետաքս միայն411: Ցամաքային ճանապարհը, ընդհակառակը, կապ էր հաստատում Հարավային Եվրոպայի այն երկրների հետ, որոնք մետաքսի գլխավոր գնորդներն էին: Մինչև ՃՄԼ դարի վերջերը իրանական մետաքսի գնորդները գերազանցորեն Վենետիկի վաճառականներն էին: ՃՄ-ՃՄԼ դարերի ուղեգիրները շեշտում են շարունակ Հալեպի վրայով անցնող սիրիական առևտրի կարևորությունը: Սրան կից հիշատակվում են ԹավրիզԽոյ-Խարբերդ-Երզնկա-Բաբերդ-Տրապիզոն կամ Թավրիզ-Նախիջևան-Լոռի-Թիֆլիս-Քութայիս-Ֆասսոս (Փոթի) ճանապարհները, որոնց միջոցով ժամանակին առևտրական խոշոր գործեր էին տեսնում Սև ծովի հյուսիսային և արևմտյան ափերին հաստատված ջենովացիները: ՃՄԼ-ՃՄԼԼ դարերում հաստատվող թուրք-ֆրանսիական զինակցությունը նպաստավոր եղավ տիրական այն դիրքին, որ նվաճեց Ֆրանսիան իրանական մետաքսի սպառման բնագավառում: Այստեղից հասկանալի է այն վարանումը, որ |ի| հայտ բերեց Իրանը տակավին Ջենկինսընի հանդեպ՝ մերժելով վերջինիս խնդիրը անգլիական առևտրականներին մենաշնորհ տալու մասին: Մյուս կողմից՝ պետք է հաշվի առնել նաև այն վերապահությունները, որ անում էր նույն անգլիացիների վերաբերմամբ Ռուսաստանը: Անգլիական առևտրականները խոշոր վնաս էին հասցնում Իրանի հետ կապված ռուս առևտրականների շահերին: 1560-ական թվականնե-

Курц Б. |Г.|, Состояние России в 1650-1655 гг. по донесениям Родеса, М., 1915, с. .:

րին ռուսներն ազատ առևտրի իրավունք շնորհեցին անգլիացիներին միայն Մոսկվայի համար. Կազանում և Աստրախանում անգլիացիները պարտավորվում էին վարել միայն մեծավաճառ առևտուր և վճարելով դրա համար հատուկ մաքս: 1620-|16|40-ական թվականներին առևտրականները տրտնջում էին անգամ անգլիացիների տված սահմանափակ այս արտոնությունների դեմ: Դարամիջին ցարական ուկազով վերացվում էր ազատ առևտրի իրավունքը. անգլիական առևտրականները դուրս են մղվում ռուսական շուկայից412: Մինչ այդ բարձրանում էր ծովային հաղորդակցության նշանակությունը, թուլացնելով Անգլիայի և Հոլանդիայի շահագրգռությունը վոլգակասպիական մագիստրալի վերաբերմամբ: Ի վերջո, Ռոմանովների միահեծանությունը փակում է եվրոպացիների առաջ իրանական առևտրի վոլգա-կասպյան ճանապարհը: Հարկավ այդ չի նշանակում թե դրանով խոշոր ծավալ էր ստանում Ռուսաստանի նավագնացությունը Կասպից ծովի վրա: Ռուսական նավերը չէին դիմանում ծովային շտորմին: Չկային հարմար նավահանգիստներ, չկային վարժ նավաստիներ: Շիրվանի ապրանքը նավ բարձելու համար պետք էր ցամաքային ճանապարհով հասնել Նիզովայա413: Թե ինչ դժվարությունների հետ էր կապված Կասպից ծովով կատարվող այս ապրանքափոխանակությունն անգամ ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին, ցույց է տալիս, օրինակ, այն կատաստրոֆը, որին ենթարկվեց Իսրայել Օրին 1711 թվին Իրանից Ռուսաստան վերադառնալիս414: Լայն չափերով երևաց կասպիական նավագնացության խախուտ վիճակը Պետրոս Լ-ի պարսկական արշավանքի ժամանակ 1722 թվին: ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ դարերի ընթացքում ռուս իրանական առևտուրը չծավալվեց ակնկալված չափերով: Հայտնի է, որ տակավին 1667 թվին Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարը պայմանագիր կնքեց Սպահանի

հայ առևտրական մի ընկերության հետ, որին արտոնություններ տալով՝ պարտավորեցնում էր Ռուսաստանի վրայով կատարել իրանական մետաքսի տրանզիտը: Պայմանագիրն անհետևանք մնաց, քանի որ ընկերությանը տրված արտոնությունների դեմ ևս բողոք բարձրացրին մոսկովյան առևտրականները: Խոչընդոտ հանդիսացան այդ պահին նաև Ստեփան Ռազինի արշավանքները: Ռազինի արշավանքներից մեկն ուներ նկատի Ագուլեցին, երբ արձանագրում էր, թե «թվին ՌՃԺԵ (1668 – Ա- Հ-) յունիսի 26ումն Ագուլիս այսօր խաբար եկաւ, թէ Գիլանայ ծովէն 20000 ղազախ է դուս էկէլ Ըռէշտ քաղաքն չափմիշ արել, տարել. շատ մարդ են ըսպանել, շատ ապրանք տարել: Յետով գիր եկաւ, մարդ եկաւ, ըստուք որ այս բանս էլաւ, շատ զարար էլաւ Ըռեշտու»415: Ռազինի տրամադրության տակ եղած ուժերի ընդհանուր քանակը, փաստորեն, 5-6 հազար մարդ հազիվ էր հասնում Ռեշտի վրա հարձակում գործելու պահին416: Զաքարիայի հաղորդած թիվը վկայում է Ռազինի ներշնչած սարսափի մասին: Հայ խոջաների հետ համաձայության գալու փորձեր արվեցին նաև հաջորդ ցարերի օրոք: Պետրոս ցարը հրահրում էր Վոլինսկուն՝ գրավել շահ Հուսեյինի տրամադրությունը, «որպեսզի նա հրամայի հայերին դեպի ռուսական տրանզիտի ճանապարհն ուղղել ամբողջ հում մետաքսի առևտուրը» կամ ձախորդ դեպքում՝ «արգելքներ ստեղծել, Իզմիրի և Հալեպի առևտրի առաջ ուրիշ որևէ կերպ և ուրիշ որևէ տեղ»417: Սակայն, չնայած ցարական բոլոր հնարքներին, Նոր Ջուղայի վաճառականները չէին կատարում իրենց ստորագրած խոստումները: Իրանական մետաքսը չէր լքում Թուրքիայի ճանապարհները: Ռուսաստանից առավել հայ խոջաների ուշքը թեքված էր դեպի Հնդկաստան: Մեծաքանակ վաճառքի փոխարեն ռուսական քաղաքներում նրանք բաց էին անում մանրավաճառ առևտրի խանութները:

, 76. . , 77: Феноменов М.Я., Разиновщина и пугачевщина, М., 1923, с. 66. Соловьев С., История России с древнейших времен, |М., 1868, т.| ՃՄ111, |с.| 28.

Հիասթափված ցարը կասեցրեց կնքված պայմանագիրը418: Սակայն, անկախ սրանից, վերահաս իրադարձությունները՝ ավղանների արշավանքը, մերձկասպյան շրջանների ցարական բռնագրավումը, թուրքերի զինված միջամտությունն ու Իրանի ներսում բռնկված ապստամբությունները վերջ դրին Նոր Ջուղայի բարեկեցությանը՝ քայքայելով հին իրանական առևտուրն առհասարակ: Նոր Ջուղայի անկումը քաղաքական բեկում առաջացրեց իրանական խոջաների մեջ հօգուտ Ռուսաստանի: Հետաքրքրական են այդ տեսակետից այն տեղեկությունները, որ հաղորդում է եզուիտ Կրուզինսկին՝ Պետրոս Լ|-ի| մահից հետո Նոր Ջուղայի վաճառականության մասին խոսելիս: «Փաստ է,– գրում է Կրուզինսկին,– որ Ջուղայի պրոկուրատորները, այսպես կոչված, մելիքները, ազգի պետերը, որոնք տնօրինում են առևտրական գործերը, անընդհատ դրդում էին մոսկովյան ցարին պատերազմ սկսել պարսիկների դեմ՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել Մոսկվա փախած Շահնազարլի – խան իշխանին (խոսքը, ըստ երևույթին, Վրաստանից Մոսկվա փախած Շահնավազ խանի մասին է – Ա- Հ-): Ցարի արած առարկությունների դիմաց նրանք երաշխավորում էին հայերի դրամական օգնությունը և վրացական ընտիր զորախմբերի օժանդակությունը: Որպես պատերազմի հատուցում՝ խոստանում էին մերձկասպյան հարուստ նահանգները, մեծահարուստ Շիրվանն ու Գիլանը, որոնք նկարագրվում էին որպես ավարի ենթակա դյուրամատչելի նահանգներ: Նրանք պահանջում էին, որ ամրացնելով իր իշխանությունը մերձկասպյան այս երկրներում, ցարը ազատի պարսիկների լծից Մեծ Հայաստանը»419: Չպետք է կարծել, սակայն, որ հայ խոջաների այս վերադիրքավորումը համատարած երևույթ էր արդեն: Նույն Կրուզինսկին մատնանշում է նաև առևտրական վեքիլների դեմ եղած զորեղ տրամադրությունը Ջուղայի հայ խոջաների միջավայրում իսկ: «Ազգի գլխա-

Чулков М., Историческое описание российской коммерции, СПб., 1785, |т.| 11, книга 11, с. 80. Kոաsiոski |Մի.|, ՛ոaջiօa |vօոէօոէiտ Եօ11i քօոտiօi հiտէօոia|, |ք.| 101.

վորները,– շարունակում է Կրուզինսկին,– սարսափելով պատերազմի հետ կապված տպավորություններից, գոհ չէին իրենց պրոկուրատորների լայն, բայց անհիմն ծրագրերից: Եվ այդ տեղի ուներ հետևյալ պատճառներով. նշված կողմից և նշված մոտիվներով մոսկովցիների սկսելիք արշավանքի դեպքերում նախքան պատերազմական գործողությունները կտարածվեն Մեծ Հայաստանի վրա, հայերը, որ ապրում են Պարսկաստանում մեծ մասամբ ցաք ու ցրիվ և ամենից առաջ նրանց մետրոպոլիան՝ Ջուղան, անպաշտպան դրության մեջ կընկնեին պարսից բռնությունների դիմաց և զոհ կգնային թալանի և անդիմադրելի կործանման: Բայց եթե ենթադրենք անգամ, որ Վրաստանը գրավելուց հետո պարսիկների անհոգության հետևանքով մոսկովցիների էքսպանսիան տարածվելու է Մեծ Հայաստանի վրա՝ նվաճելով այդ երկիրը, այդ դեպքում, գոչում էին նրանք, այլևս խոսք չի կարող լինել որևէ լուծ թոթափելու մասին, այլ միայն տիրող լուծը մի այլ, ավելի վատթար, լծով փոխարինելու և երկրի նոր տերերի ոտի տակ տրորվելու մասին: Մատնանշում էին նաև, որ հանրահայտ այն հեղինակությունը, ինչ վայելում էր Մոսկվայի ցարը, երջանկահիշատակ Պետրոսը, թե՛ դեպի օտարերկրացիները և թե՛ դեպի սեփական իր ժողովուրդն ունեցած իր մարդասիրության համար, ենթարկվում է նախատինքների իր իսկ հպատակների կողմից: Եվ ապա, միթե բոլոր հաջորդներն ունենալու են անպատճառ նրա հանճարը: Հիշում էին նաև պարսից նախկին շահերի մարդասիրությունը, սկսած մեծ շահ Աբասից, նրանց աչալրջությունը հանրային արդարության նկատմամբ. հանգամանք, որ հույս էր ներշնչում վերջին Սեֆյանների (գահաժառանգ Թահմազի կամ նրա որդու՝ Աբասի – Ա- Հ-) նկատմամբ: Առևտրական զբաղմունքը, ատելություն առաջացնելով դեպի ռազմական պարտավորությունները և չափելով երկրի սահմանները բացառապես շահույթի նշանաձողերով, միաժամանակ նաև ներշնչում էր սեր դեպի խաղաղություն: Այդքանն իսկ բավական էր, որպեսզի պրոկուրատորների ռազմական ծրագրերը համակրանք չգտնեին գլխավորների կողմից, որոնք երկյուղ էին կրում, թե մոսկովցիները՝ ցարի բուն հպատակները, ամեն ինչ ծառայեցնելով իրենց օգտին, կտրեն հայերի հարստության գլխավոր աղբյուրը, նրանց կապերը

Եվրոպայի հավասարապես նաև Պարսկաստանի, իսկ հետո ապահովաբար նաև հնդկական առևտրի հետ: Եվ վերջապես, միթե Բ. Դուռը կարող է թույլ տալ, որ այդքան երկրամասեր զավթելով՝ իր համար այնքան կասկածելի և վտանգավոր մոսկովցիների իշխանությունն ամրանա Կասպից ծովի այս կողմերում: Հենց միայն այդ պատճառով, գոչում էին նրանք, մենք կընկնենք վատթարագույն դրության մեջ՝ մուրճի և սալի արանքը: Եվ այսպես էլ նրանք ոչ մի կերպ համամիտ չէին նմանօրինակ բռնարար ծրագրերի: Այս բոլորին ավելանում էր նաև հայերի հետ շփումներ ունեցած ամեն մեկին հայտնի հանգամանքը, հունական և հայկական ծիսակատարությունների կողմնակիցների մեջ եղած և ծայրահեղ չափերի հասնող փոխադարձ այն հակակրանքը, որ օսմանյան և պարսկական դավանանքների մեջ եղած փոխադարձ հակակրանքն է հիշեցնում: Զսպող հանգամանք էր նաև այն, որ պարսիկների իշխանության տակ նրանք կարող էին ամենաազատ կերպով կատարել իրենց դավանանքի հետ կապված ծեսերը, և, ընդհակառակը, չափից դուրս անդուրեկան տպավորություն էր գործել այն փաստը, որ Մոսկովիա մեկնած հայերից շատերը, անգամ դավանափոխ եղած և մոսկովյան դավանանք ընդունածներից շատերը, ենթարկվել են վերամկրտության: Ուստի և նրանք բավական էին համարում, որ Մոսկվայի ցարը բարեկամական որևէ առիթով դեսպանություն ուղարկի Պարսկաստան՝ պահանջելով, որ թույլ տրվի հայերի հաշվին ռուսական ռեզիդենտ նշանակել պարսից արքունիքին կից, պայմանով, որ ռեզիդենտը բնակություն հաստատի Սպահանում կամ Ջուղայում և հենվելով հարևան պետության վայելած հեղինակության, այլև հայերի դրամական օժանդակության վրա՝ թյուրիմացություններ ծագելու դեպքում միջնորդի դեր կատարի արքունիքի առաջ հայերի օգտին՝ պաշտպանելով Ջուղան գիշերային թալանչիներից»420: Կրուզինսկու այս վկայությունը ազդանշում է հայ խոջայական միջավայրում ծայր առնող ազգային-քաղաքական բեկումն ու վարա-

նումը: Վերջին հաշվով մերկանում է, այնուամենայնիվ, այն իրողությունը, որ ՃՄԼԼԼ դարի սկզբներին անգամ իրանահայ խոջաները իրենց դիրքավորումով հիմնականում դեռ շարունակում էին կառչած մնալ առևտրի ցամաքային մագիստրալին՝ ենթակա մնալով թուրք և իրանական ֆեոդալների քաղաքական ազդեցությանը: Պետրոս ցարի իրանական արշավանքը հիմք էր դնում Ռուսաստանի գաղութային էքսպանսիային Անդրկովկասի ուղղությամբ: Ցարին շահագրգռողը, փաստորեն, Անդրկովկասը չէր, այլ Իրանի շերամաբուծական գլխավոր ռայոնը՝ Կասպից ծովի հարավային եզերքը, որի վրա հենվելով՝ Ռուսաստանը ենթադրում էր դեպի հյուսիս թեքել իրանական ողջ տրանզիտը: Ռուսաստանը լքեց արշավանքի հետևանքով գրաված Դերբենտն ու Բաքուն, սակայն 1723 թ. Իրանի հետ կնքած պայմանագրով տիրացավ Գիլանի, Մազանդարանի և Աստրաբադի նահանգներին: Նվաճած վայրերը իր ձեռքում պահելու համար հաջորդ տարում՝ 1724 թվին, Ռուսաստանը դաշինք կնքեց Թուրքիայի հետ՝ զիջելով սրան իրանական հողերը ԿուրԱրաքսի միացման կետից սկսած մինչև Արդաբիլ, Համադան և Քերմանշահ: Իրանի դիմադրության դեպքում դաշնադրություն կնքող կողմերը պարտավորվում էին միահամուռ պատերազմ հայտարարել նրան: Ռուսաստանը ձեռք էր բերել մերձկասպյան նահանգները մարդկային խոշոր զոհաբերություններով: Ռուս|ական| զորքերը չէին դիմանում նորանվաճ երկրի կլիմային: Ուժերի արտակարգ լարում էր պահանջվում զենքի նվաճածը քաղաքականապես ամրացնելու և տնտեսապես յուրացնելու համար: Իրանում ծայր էին առնում մասսայական այն շարժումներն ու մարտական այն ուժերը, որոնց վրա հենվելով՝ Նադիր շահը գլուխ պիտի բերեր Իրանի վերամիացումը՝ ռազմական պատնեշ կազմելով ցարական Ռուսաստանի և սուլթանական Թուրքիայի դեմ: Իր հերթին, Ռուսաստանը պիտի դիմադրություն ցույց տար Կովկասում նաև Թուրքիային: Հասունանում էր այն գիտակցությունը, թե Թուրքիային դիմադրելու, ինչպես և Կովկասը քաղաքականապես հպատակեցնելու գլխավոր բանալին Կասպից ծովը չէր, այլ Սև ծովը, որի նշանակությունն աճում էր ՃՄԼԼԼ դարի

ընթացքում նաև միջազգային առևտրի ու առաջին հերթին՝ ռուսական հացահատիկների արտածման համար: Ռուսաստանի քաղաքականության վրա ազդում էր, մյուս կողմից, Բալթյան ծովեզրի նվաճումը: Ռուսական համույթների առաջ բացվել էր արդեն Եվրոպայի լայն դուռը: Նույն դռնով ներս էին թափվում եվրոպական ֆաբրիկաներն ու արևելյան գաղութների ապրանքները: Ռուսաստանի համար սրանով կորցնում էին իրենց կենսական նշանակությունը Իրանում արված «վաղաժամ» նվաճումները421: 1732 և 1735 թվերին Ռուսաստանը «կամավոր կերպով» վերադարձրեց Պետրոս Լ-ի խլած մերձկասպյան ռայոնները: Քաղաքական մի ժեստ էր այս, որ նպատակ ուներ Ռուսաստանի կողմը թեքել նադիրյան Իրանի համակրանքը ռուս-թուրքական առաջիկա պատերազմի ժամանակ: Սրանով ազդանշվում էր միաժամանակ ցարական էքսպանսիայի առժամյա շրջադարձը դեպի Սև ծովի ափերը և նախապատրաստվում հարձակողական այն քաղաքականությունը, որ վարեց այդ ուղղությամբ Ռուսաստանը Կատերինե ԼԼ-ի ժամանակ:

. »

«18) Մ:

ԱԳՈՒԼԵՑԻ ՕՐԱԳՐՈՂԸ

Ագուլեցին և իր ժամանակը: Նոր տեսանկյուն հին հայ պատմագրության մեջ: Հիշատակարանային ժանրը: Նկարագրության ռեալիստական ուղղությունը: Դասակարգային մորալն ու մտայնությունը: «Դավտարի» պատմական տեսադաշտը: Պատմագրական զուգահեռներ: Ագուլեցու օբյեկտիվիզմը: «Դավտարի» ուսուցողական նպատակը: «Դավտարի» անգիտացման պատճառը: Նրա գիտական արժեքը: Հին հայ պատմագրության մեջ հազիվ թե կարելի է մատնանշել երկրորդ մի գործ, որ այնքան անմիջորեն անդրադարձներ հեղինակի նկարագիրը ու ժամանակաշրջանը, ինչպես Զաքարիա Ագուլեցու «Դավտարը»: Եթե ոճը ինքը մարդն է, ապա «Դավտարի» ոճն Ագուլեցին ինքն է՝ դասակարգային կացությամբ պայմանավորված նրա կենցաղը, օրերն ու գործերը, մտքերն ու խոհերը: Ագուլեցին առաջին հայ աշխարհականը չէր, որ վերցրել էր իր ձեռքը փետուրե գրիչ ժամանակի պատմությունը շարադրելու համար: Առաջինը չէր նա, որ պատմագրում էր աշխարհիկ նյութերի մասին կամ նկարագրում ընթացիկ անց ու դարձերը աշխարհիկ տեսանկյունից: Ագուլեցուց առաջ աշխարհիկ տեսանկյունից դիտել են իրենց ժամանակն ու շրջապատը հայ աշխարհիկ ֆեոդալներից ոմանք: Հիշենք, օրինակ, Շապուհ Բագրատունուն կամ Գրիգոր Մագիստրոսին: Աշխարհիկ նյութերին անդրադառնում էին աշխարհիկ տեսանկյունից երբեմն անգամ կղերական միջավայրին պատկանող հեղինակները: Հիշենք, թեկուզ, միջնադարյան հայ քնարերգուներից շատերին: Ագուլեցու համար բնորոշ է, սակայն, այն, որ աշխարհիկ նրա տեսանկյունը, ինչպես և աշխարհիկ նրա տեսադաշտը հայտնաբերում են հասարակական նոր մի դասակարգի՝ առևտրական բուրժուազիայի հարցասիրությունն ու վերաբերմունքը: Առևտրական բուրժուազիայի պատմագրական տեսադաշտն ու տեսանկյունն է

հենց, որ բնորոշ իր կողմերով երևան է բերում ՃՄԼԼ դարի հայ պատմագրության մեծարժեք այս հուշարձանը: Բնորոշ է Ագուլեցին, հարկավ, նաև իբրև աշխարհաբար լեզվով գրող պատմագիր: Գոյություն ունի միջնադարյան մի ամբողջ գրականություն՝ գրված աշխարհաբար: Աշխարհաբարը հայտնի չափով թափանցել է նաև միջնադարյան հայ պատմագրության էջերը: Որպես օրինակ՝ կարելի է նշել Սմբատ պատմիչի և Մաղաքիա աբեղայի անունները: Այնուամենայնիվ, «Դավտարը» պատմագրական առաջին երկն է, որտեղ աշխարհաբարը կազմում է գրվածքի բուն շաղախը, որտեղ նա տիրում է որպես գրական լեզվի հիմնական տարր: Հեղինակի լեզուն իրանահայ խոջաների կենդանի, խոսակցական լեզուն է՝ զոկական բարբառի և «գրոց» լեզվի թափանցիկ շղարշով պարուրված: Գրական ժանրի տեսակետից Ագուլեցու «Դավտարը» պատմական հիշատակարան կամ օրագիր է: Գրվածքի առարկան ու մեթոդը բնորոշում է ինքը հեղինակը. «Դարցեալ ես Զաքարիայ կամէցայ, ուր որ գնամ կամիվ Աստուծոյ, թէ գիւղ, թէ քաղաք, թէ ավեր ճանապարհ, ուր և հանդիբիցէ, զատիկ կամ վարդավառ կամ սուրբ խաչ կամ ջրաւրհնիք արարիցեմ կամ թէ ինչ գիւղ կամ քաղաք մտանիցեմ կամ թէ էլանիցեմ, գրեսցեմ: Դարցեալ կամ ինչ կամ մանձիլն հարցնելով անունն՝ ոչ թէ մին մարդ, 3 կամ 4 մարդ կուհարցնեմ անունն՝ կամ քանի աղաջ կայ կամ չկայ կամ մին աղաջ յետ կամ թէ առաջ, ոչ թէ չափելով իմացայ, այլ իմաստուն մարդիկ հարցանելով: Ոչ թէ մին անգամ գնալով այս գրեցի. ՌՂԶ (1647 – Ա- Հ-) յամի Ագուլաց դուրս գնացի մինչի ՌՃԺԳ (1664 – Ա- Հ.) յամն շուռջ գալով, գնալով, հարցանէլով գրեցի ըստուքն: 3, 4 թղթի վերայ գրած էի, ոմն ըստուք, ոմն սխալ: Ապա ՌՃԺԳ (1664 – Ա- Հ-) յամին կամիվն Աստուծոյ բէրի, նորոյգէցի այսմ դավտարս: Դարցեալ ես անարժան Զաքարիայ, ուր և իցէ, էթէ գիւղ, էթէ քաղաք, էթէ ծով, էթէ ցամաք, մինչի ես գնացի ոչ,

ականատէս չէլայ, գրէցի ոչ. զերայ իմ գնացած, տէսած տէղն գրեցի, անտէսն ոչ գրեցի»422: Ամստերդամի ծովային մարշրուտը նկարագրելիս Ագուլեցին նշում է ստույգ այն աղբյուրը, որից քաղել է իր տեղեկությունները. «Ոչ թէ ես իմ կամով գրեցի. ամէն օր քափուդանն (կապիտանն – Ա- Հ-) կու հարցնէիմ, կու գրեմ. զերայ 8 ամիս ծովու վերայ կացայ»423: Ագուլեցին գրում էր այս դավտարը գրեթե նույն գործնական մտայնությամբ, որով մի այլ դավտարում գրի էր առել հայրական տունը վերականգնելու վրա մսխած 65 թումանի հաշիվները. «չուրի մին դինարն գրած եմ ուրիշ դավտարումն», ասում է Ագուլեցին մեր ձեռքը չհասած իր այդ մատյանի մասին424: Առօրյա վաստակից հետո դավտարը ծունկն առած ագուլեցի խոջան արձանագրում էր օրվա նշանակալից փաստերն ու դեպքերը: Հեղինակը հաղորդում է ոչ այնքան լսածը կամ տեսածը, որքան դիտածը: Մի երկու տեղ տեղեկություններ է տալիս՝ աղբյուր ունենալով ձեռքն ընկած ինչ-որ գրքեր կամ տետրերից ու վարդապետից լսած հայտնություններ: Այսպես, երբ արձանագրում էր, թե «ես Զաքարիա յին գրոց մէջն տեսայ, որ գրած էր, թէ Գրիգոր Տաթևացուն գալն որ վարդապետ էլաւ, թվին ՌՃԻԶումն (1377 – Ա- Հ-) եղև» |425|: Կամ թե՝ «Թվին ՌՃԺԶումն (1677 – Ա- Հ-) Թավրիզ մին վարդապետ քարոզում ասաց թէ՝ մեծն Հռումայ գրքում տեսայ, ֆռանգաց ել լսեցի, թէ Քրիստոսի գալուն մինչի այժմոյս 19 միլոն մարդ մարտիրոսացել այ վասն Քրիստոսի»426: Կամ երբ այցելելով Ս. Նշան վանքը գրում է, թե «այս այն սուրբ Նշանն է, որ Քրիստոս աշակերտաց ոտնն լվաց, այս խաչս այն թաշտի պղինձն է»427: Հիշատակելով «Մունթը Քրիս» (Մոնտե-Քրիստո) սարի անունը՝ հեղինակը գրում է. «Մին բարձր սար է, տեսիլք է տեսվել, վասն այն» կամ նկարագրելով Մեսինայի մոտ

|425

, , , , , ,

15: 91: 42|: 134: 95:

գտնված Ժանա-դաղի (Այրվող լեռան) հրաբուխը, գրում է «գերմակ սարեր այ ծովի միջում. մեծ սարն Աստուծոյ հրամանաւ սարն այրում է. ծուխն երևի»428: Մի այլ տեղ Տաթևի վանքում դիտած խուցերի փլումը հեղինակը վերագրում է «հնարից սատանի»429: Սակայն ստանդարտ այս մեկնությունների մեջ չէ, որ պիտի որոնենք Ագուլեցու ուրույն հայացքը: Նման դեպքերում նա միայն տուրք է տալիս տիրող նախապաշարմունքներին: Մինչդեռ նրա անձնական դիտողությունները ռեալիստական են ընդհանրապես և գերբնական ուժերը տեղ չունեն նրա նկարագրած պատմական անցքերի մեջ: Գրում էր Ագուլեցին հաճախ աննշան, սովորական բաների մասին, քանի որ արձանագրում էր այն, ինչ մատակարարում էր նրանց ցնցումներից խուսափող կենցաղը կամ հրաշքներից զերծ առօրյան: Երբեմն լռում է նա հենց այնտեղ, որտեղ սպասում ես մանրապատում շարադրանք: Այսպես՝ նա չի նկարագրում գրեթե ճամփորդության ժամանակ այցելած քաղաքները, չի գծագրում քարավանային ուղևորության կազմակերպությունն ու ընթացքը: Ագուլեցին չի նշում անգամ առևտրականներից վերցվող մաքսերն ու տուրքերը, չնայած որ հիշատակում է այն վայրերը, որտեղ նստում էին ռահտար, բաջչի կամ գումրուկչի: Կտրված լինելով անմիջական արտադրողների շրջանից՝ մեր խոջան լռում է գրեթե գյուղի և քաղաքի աշխատավոր բազմության առօրյա հոգսերի մասին: Չափազանց սակավախոս է նաև ժամանակի ագրարային կամ համքարային հարաբերությունների մասին: Այնուամենայնիվ, հին հայ պատմագրության մեջ հազիվ կարելի է նշել մի այլ աղբյուր, որ չնայած լակոնական իր ոճին, այնքան առատ նյութ մատակարարեր առօրյա իրականությունը շոշափելու համար, որքան հենց ագուլեցի խոջայի այս տետրակը: Արժեքավոր նյութ է մատակարարում նա ժամանակի տնտեսական կյանքը և հասարակական-քաղաքական առօրյան բնորոշելու համար:

, ,

17: 75:

Ագուլեցու գործն ազատ է միտումնավոր աղճատումներից: Հազվագյուտ են բարոյախոսական արժեքավորումները. հեղինակը գրում է իր կամ յուրայինների համար, ուստի և կարիք չի զգում թափելու պատմական գործիչների գլխին գովք կամ նախատինք: Այս նշան չէ, հարկավ, թե հեղինակն ազատ էր դասակարգային կողմնակալությունից: Հոգեկան անդորրը լքում է հեղինակին, երբ արձանագրում էր Դավաջի Գրիգորի սնանկացման մասին: Տեսեք՝ եռանդուն ինչ խոսքեր են ցայտում նրա մասին Ագուլեցու գրչածայրից. «Այս սատակելուս որ սատակեցաւ,– գրում է նա,– փող շատ ունէր, Հնդստան թէ 168, ամէն ուրիշ մարդ կերաւ: Սորայ դավին մինչի 3 տարի արարին, ախրն փուչ ելաւ, փող չի բհաւ եկաւ: Շատ շատ մարդ ավարայ ելաւ: Մեռաւ այս Գրիգորս, մնաց Քրիստոսի դատաստանին սև երես»430: Խոջայական մտայնության կնիքը դրված է «Դավտարի» վրա առհասարակ: Ագուլեցու ռեալիզմն իսկ բնորոշում է ըստ ամենայնի նրա դասակարգային կացությունն ու տրամադրությունը, մշակում ապրանքի ու փողի, հաշվի ու կշռի հետ կապված զբաղմունքների ու շահերի կապակցությամբ: Իրերի բազմամարդ դրության ստույգ հաշվառումը հաջողության բանալին է միջազգային ապրանքաշրջանառության հանգամանքներում գործող առևտրական քաղքենու համար: Արևմտյան Եվրոպայում պատմական իր վերելքի պահին առևտրական բուրժուազիան հետախուզության առարկա էր դարձնում բնությունն ու մարդը, զննում մտառությամբ իր շրջապատը, հաշվի առնում իր գեշեֆտներն ու հոգսերը: Ինքնակենսագրությունը, ընտանեկան խրոնիկան ու հիշատակարանագրությունը՝ որպես գրական ժանր և պեյզաժ, նատյուրմորտը ու պատկերագրությունը՝ որպես նկարչական ժանր, ծայր են առնում քաղքենու ինտերեսներին ներդաշնակող այս մտայնությունից: Նման մի երևույթ է, որ, հանձին Ագուլեցու, նկատելի է դառնում նաև հայ պատմագրության մեջ՝ անդրադառնալով օրագրողի աշխարհայացողությանը, նրա մեթոդին, նրա նյութին, նրա լեզվին ու պատմագրական ժանրին: Մարմնեղ ու

72:

գունեղ անմիջականությամբ պատկերում է նա մեր առաջ իր միջավայրն ու դարը: Կան էջեր, որտեղ ռեալիստական նկարագրությունը հասնում է նատուրալիստական առարկայնության ու շոշափելիության: Կարդացեք, դիցուկ, հայրենի տան վերակառուցման կամ բաժանողության մանրապատում նրա արձանագրությունները431: Իրանի և Անդրկովկասի նյութական կուլտուրան հետախուզող պատմաբանի առաջ այդ էջերը թափում են իմացության իսկական գոհարներ: Իր այդ էջերում Ագուլեցին չի նմանում այն խրոնիստներին, որոնց համար չկա խտրություն փաստի ու երևակայության, պատմական իրողության և հեքիաթախառն շարաբանության, փորձի վրա կառուցվող արձանագրության և կրոնաբարոյական զառանցանքների ու լամենտացիաների միջև: Առասպելաբանություններ դևերի ու քաջքերի մասին, նաիվ մանրամասնություններ վիշապների ու մարդագելերի մասին, ժամանակի ու վայրի ստույգ նշումներից խուսափող նկարագրություններ. ահա այն ատաղձը, որով կառուցվում է հաճախ Ագուլեցուն ժամանակակից քանաքեռցի Զաքարիա Սարկավագի «Պատմագրությունը»: Սարկավագից ավելի վստահելի էր ժամանակակից մի այլ խրոնիստ՝ Կարնեցի Հակոբ քահանան: Սակայն տերտերական մտայնությունը դրոշմել է իր կնիքը նաև Կարնեցու գրվածքի վրա: Կամենալով արտահայտել Ուրմիո լճի մեծությունը՝ Ագուլեցին գրում է. «Այս ծովիս մեծութիւն այնպէս այ, որ մին ձիաւոր 10 օր անջախ պտուտ գայ»432: Մինչդեռ խոսելով Էրզրումի բերդի մեծության մասին՝ Կարնեցին արձանագրում էր. «Մեծութիւն սորա երկու կանոն – սաղմոսիվ հազիվ կու շրջապատի»: Կամ թե, տեսեք, ինչպես է նկարագրում ձմեռը կամ ձմռան ցուրտը Ագուլեցին և ինչպես՝ Կարնեցին: «Այս գիշեր յենց ձուն եկաւ,– գրում է Ագուլեցին,– որ Ա (1 – Ա- Հ-) գազ ձուն նստաւ. այսպէս: Ձունն ջրաւրհիք գիշերն եկաւ»433: Մի այլ տեղ գրում է. «Ջրաւրհնեաց Ը (8 – Ա- Հ-) օր անցաւ, ապայ սկսաւ

, , ,

24: 80:

ձուն գալ ու պինդ ցուրտ անել: Ամէն թանգացաւ, սղութիւն անգաւ, որ ալուրն Ծ (50 – Ա- Հ-) իստիլն, որ է մին լիդր, ԲՃԺ (250 – Ա- Հ-) դիան դարձաւ, բրինձն՝ ԲՃԺ (250 – Ա- Հ-), միսն՝ ԲՃ (200 – Ա- Հ-) դիան, գարին՝ ԲՃ (200 – Ա- Հ-) դիան: Նորու վերայ դարցաւ ալուրն ԴՃ (400 – Ա- Հ-) դիան»434: Համապատասխան նկարագրություն անելիս կարնեցի խրոնիստը գրում է. «Մէկ փառք սաղմոսի չափ և կամ աւել ուրեք գնայ մարդ, հեր գլխոցն ու մազ մորուսացն սպիտակք և պեխերն որպես ոչխարի յետք լուլա կապեալ լինի»: Ընթերցողի առաջ իսկույն ևեթ ցցվում է մի դեպքում իրանահայ խոջայի գազն ու կշիռը, մյուս դեպքում՝ հայաստանցի տերտերի միրուքն ու Ժամագիրքը: «Դավտարի» մանզիլները նշված են ուղտաճանապարհի կամ ձիաճանապարհի նորմերով, ժամաչափերով, իրանական աղաջի կամ եվրոպական միլի հաշվով. «զերայ սհաթ կէր մօտս. ինչ տեղ որ սհաթ չկէր. աղաճ եմ գրած այս ղարարովս», հայտնում է Ագուլեցին435: Բայց վերցրեք հենց ՃՄԼԼ դարի խոշորագույն հայ պատմագրի՝ Առաքել վարդապետ Դավրիժեցու գործը և կամ նույնիսկ սրանից ավելի ստուգապատում և արժանահավատ մի աղբյուր՝ Դարանաղցի Գրիգոր վարդապետի ժամանակագրությունը: Դավրիժեցու նպատակն էր պատմել Հայաստանի ավերածությունները, հայերի «նվազումը» և մուսուլմանների «չարությունը»: Լիրիկական տրամադրություններով հագեցած նրա տենդենցիոզ պատմագրության մեջ իրական անցքերը միախառնվում են ֆոլկլորային տրադիցիայի և հրաշապատում վկայաբանությունների հետ: Ըստ երևույթին, ավելի վստահելի աղբյուր է Դարանաղցին: Փաստագրական պատմության կատարյալ մարգարիտներ կան, հիրավի, Դարանաղցու գրքում. ինչ արժեն, օրինակ, ջալալիների սոցիալական բնույթը մերկացնող նրա էջերը կամ ժամանակի բարքերը բնորոշող նրա խիտ ու բազմերանգ պատկերները: Եվ, սակայն, իբրև ամբողջություն, Դարանաղցու «Ժամանակագրությունը» ոչ այլ ինչ

, ,

114: 6:

է, քան սև ու սպիտակ ներկերով գրված աբեղայական վարքապատումների մի հավաքածու, վանական խռովությունների եսակենտրոն և աղտաբորբոք մի խրոնիկա՝ արձանագրված փոթորկահույզ ու աստանդական կյանք ապրած մի «ղարաբալի» գրչով: Աշխարհի հայ կյանքը դուրս է մնում Դարանաղցու հարցասիրության շրջանից. ժամանակագրողը, իր ոճով ասած, «խուլ է մարմնով և կույր՝ հոգով» քաղաքացիական ընթացակից պատմության վերաբերմամբ. հանգամանք, որ նվազ պիտանի է դարձնում հաճախ իրատես ու ստուգապատում այս հեղինակի գործը, քան անգամ Դավրիժեցու հեքիաթաբանություններն ու լիրիկական զեղումները: Ագուլեցի խոջան չունի, հարկավ, սքեմավոր այս պատմագրողների ուսումն ու գիտությունը, նրանց սահուն ու վարժ գրիչը, պատմագրական նրանց լայն տեսադաշտը, ազգային-եկեղեցական նրանց նպատակասլացությունն ու տենդենցը: Պատմական անցքերի դիտարան դարձնելով Էջմիածնի գմբեթը կամ պոլսահայ պատրիարքարանի վերնահարկը՝ Դավրիժեցին և Դարանաղցին անդրադարձնում էին համազգային ծավալով տիրապետող մի դասակարգի՝ հայ կղերի համապարփակ աշխարհայացքը: Ագուլեցին, ընդհակառակը, արտահայտում էր տիրող դասակարգին մոտ կանգնած, բայց և նրան սպասարկող, նրա ուժին ու ազդեցությանն ակնածու գործնական հոգսերով ծանրաբեռնված խոջայական տարրերի մասնավոր, տեղայնական հարցասիրությունը: Ստորադիր ու անձուկ իր տեսանկյունից Ագուլեցին ընդգրկում էր ավելի նեղ հորիզոններ, բայց և նկարագրում շրջապատի ավելի ստույգ կոնտուրներ: Կղերական մատենագիրներից նրան տարբերում են «Դավտարի» նյութն ու ոճը, նկարագրության ստույգ մեթոդը, պատմական օբյեկտիվիզմը: Ոչ միայն Ագուլեցու ռեալիզմը, այլև նրա օբյեկտիվիզմն իսկ պայմանավորված է ըստ ամենայնի հեղինակի դասակարգային դիրքով: Չպատկանելով ֆեոդալների արտոնված դասին՝ օրագրողը չունի ջատագովական, ներբողական վերաբերմունք դեպի տիրող դասակարգն ու նրա ներկայացուցիչները: Սակայն, առևտրական բուրժուազիան, որի գաղափարական արտահայտիչն էր Ագուլեցին, կուտակում էր իր բարեկեցությունը տիրող ֆեոդալների հովանու

տակ, որ նշանակում է, թե չիդեալականացնելով ֆեոդալներին՝ օրագրողը չէր կարող ունենալ դեպի նրանց նաև սկզբունքորեն անհաշտ, մերժողական, բացասական վերաբերմունք: Հեղինակի կուսակցական, դասակարգային դիրքը մերժում էր ստորաքարշ, ստրկամիտ վերաբերմունքը դեպի աշխարհի հզորները: Եվ միաժամանակ դասակարգային այդ դիրքը չէր հակադրվում հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների տիրող սիստեմին: Ստացվում է այն տպավորությունը, թե հեղինակի դիրքը սքողված է, մթագնած: Փաստապես այդ տպավորությունն առաջ է գալիս մեր բնորոշած դասակարգային երկդիմի կացությունից: Դասակարգային երկդիմի նույն կացությունն էր հենց, որ սնում էր նաև պատմական այն օբյեկտիվիզմը, որ իշխում է «Դավտարի» էջերում: Նույն այս աղբյուրից է հենց, որ ծայր է առնում օրագրողի անվրդով ոճը, նրա էպիկական հանգստությունը: Գրագետ միայն առևտրական իր գրությունները վարելու սահմաններում Ագուլեցին ազատ է պատմագիր լինելու հավակնությունից: Ընթերցողների լայն շրջանի համար չէ, որ գրիչ էր առնում նա իր ձեռքը, քանի որ դիտավորություն չուներ տալ ավելին, քան կցկտուր տեղեկություններից ու նշումներից կազմած մի հուշատետր: Ինքն Ագուլեցին է դարձյալ, որ բնորոշել է այդ տեսակետից «Դավտարի» բովանդակությունը. «Յամի ՌՂԶ (1647 – Ա- Հ-) մարտի ամսոյն 5ումն Ագուլիս որ ես Քրդունց Աղամիրի որդի Զաքարիայ այսօր Ագուլաց դուս գնացի, որ հոգին սուրբ Աստուած առաջնորդէ, որ ուր որ գնամք, թէ գիւղ և էթէ քաղաք թէ մտանիցեմ, կամ թէ զատիկ արարիցեմ, կամ թէ նշանաւոր բան կամ թէ օր հանդիբիցէ, գրիցեմ. պատճառն այս է. որ ով որ հարցնէ, սուրբ հոգին տացէ պատասխանին»436: Փաստապես, հարկավ, սուրբ հոգին չէ, որ լեզու է առնում Ագուլեցու գրչի տակ, այլ հեղինակի կենսափորձը, որի համառոտ ամփոփումն է հենց նրա «Դավտարը»: Հեղինակն ուներ այն գիտակցությունը, թե անձնական փորձը շահազուրկ դաս չէ հարցասեր հարազատների ու

29:

մերձավորների համար: Ձեռնարկելով 1664 թվին արձանագրական նյութերի խմբագրությունը՝ հայտնում էր ներածականում. «Դարցեալ, ով սիրելի եխպայրք, թէպետ գրածս անշահ այ, ապայ շատ շահավոր է իմացողի: Դարցեալ երես անկեալ պաղատանօք աղաչեմ զձեզ, ով որ հանդիբիք սմայ կարդալով կամ լսէլով՝ տաք ողորմի, ծիծաղելով, յիմար, տգէտ է և յիշելով, վարցն ուղիղ Աստուծոյ դուք առնիցէք, ավուր դատաստանին յիշեալ իցէք»437: Փակված մնալով «յարկեղս գրոց»՝ Ագուլեցու «Դավտարը» լույս չընծայվեց տպագրությամբ, չշարժեց ընդօրինակող գրիչների հետաքրքրությունը: Անուշադրության մատնվեց անգամ «Դավտարի» ամենագործնական մասը՝ ուղեչափությունը: Պատճառն ակներև է ինքյան: ՃՄԼԼ դարի վերջերից ծայր առնող տնտեսական-քաղաքական ճգնաժամը խոշոր տեղաշարժ առաջացրեց Ագուլիսի կյանքում: ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ և երրորդ տասնամյակների ընթացքում Արաքսի հովտի տնտեսական ռազիսները, չդիմանալով ժամանակի քաղաքական և տնտեսական խորշակներին, չորացան գրեթե: Դարավերջին խամրեց իսպառ լևանտինյան առևտուրն առհասարակ: «Դավտարի» նկարագրած իրականությունը դարձավ պատմական աղոտ հուշ: Ժամանակը շահազուրկ արեց Ագուլեցու գրական գործը: Ոգտապաշտ «եղբայրները» մոռացության տվին «Դավտարը» ու նրա «շահավորությունը»: Նոր արժեք ու իմաստ է ստանում Ագուլեցու «Դավտարը» միայն այսօր մարքսիստական-լենինյան գիտության համապարփակ հարցասիրության համար: Այդ գիտությունն է միայն, որ նվաճելով ներկան՝ ի վիճակի է ըմբռնել և վերականգնել լիակատար չափով «Դավտարի» շահավորությունը անցյալի իմացության համար: Որպես պատմագրական հստակ աղբյուր՝ «Դավտարը» հնարավորություն է ընձեռում այսօր դիտել Ագուլեցուն ժամանակակից հայ խոջաների ու զառաբիների, վաշխառուների ու ռահտարների միջավայրն ու առօրյան, խելամուտ լինել նրանց կյանքի ու գործու-

նեության հանգամանքներին, շոշափել նրանց վերելքի ու անկման պարագաները: Ագուլեցու թողած գրական այս հայելու մեջ «իմացողի» առաջ, ավելի պարզ, քան երբևէ, անդրադառնում է ֆեոդալական Անդրկովկասի պատմական անցյալն ու նրա շուրջը խտացած սոցիալ-քաղաքական մթնոլորտը:

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

Ապրոներ – 89-90 Ապրոյան – 89 Առաքել Դավրիժեցի – 25, 35, 37, 55, 80, 86, 107-109, 129130, 132-133 Առաքյալ, վարդապետ – 43 Առնջեցի Նաւասարդ – 122 Ասլան – 122 Ասկարխան, մելիք – 73 Աստուածապովն – 22, 24 Աստվածատուր, կաթողիկոս – Աստվածատուր – 41 Ավդալբեգյան Թ. – 10-11 Ավդալբեգյան Մ. – 11 Աւետիս, արքեպիսկոպոս – Աւթանդիլ, խոջա – 81 Արզան – 21, 120 Արղության, վանահայրեր տե՛ս Արղությաններ Արղութէցիք տե՛ս Արղությաններ Արղությաններ – 85, 129-130

Ա Աբաս Լ, շահ – 18, 33, 35-36, 109, 124, 126, 129-131, 143, 145, 148, 151, 154, 160 Աբաս ԼԼ, շահ – 23, 48, 58, 60, 68, 94, 121, 125, 131-132, 143-144, 151 Աբաս ղուլի, խան – 26-27, 29 Աբովյան Խ. – 7 Աբրահան Երևանցի – 11 Աբրահամ Կրետացի, կաթողիկոս – 37, 73-74, 82, Աբրօ տե՛ս Ապրո Ազատ, խան – 92 Ազատյան Վ. – 9 Ազար – 55, 86-87 Ազարե – 86 Ալեքսան – 18, 20 Ալեքսեյ Միխայլովիչ – 157 Ալիշան – 32, 34-35, 37-39, 42, 90, 103 Ալլահվերդի, բեկ – 23-24 Աղազար, խոջա – 150 Աղավել, մելիք – 19, 24 Ամիր – 18 Ամիրխան – 18 Այլիսլի Ա. – 8 Անտոն – 89-90 Ապազա – 108 Ապրո տե՛ս Ապրոյան

Բ Բաբաջանյան Ռ. – 9 Բադալիջ Շահնազար տե՛ս Շահնազար Բանավշահ – 17-19 Բանաշայ տե՛ս Բանավշահ

Դավիթ, վարդապետ – 43, 84 Դավիթ բեկ – 37, 73, 104, 122 Դարբինյան Հ. – 10 Դիլոյան Վ. – 9 Դը լա Կրուա – 93

Բարխուդարյան Վ. – 9 Բարտոլդ Վ. – 49, 125 Բել – 153 Բեհբուդ, խոջա – 122 Բեհբուդովներ – 122 Բենիամին – 54 Բերնյե Ֆ. – 118 Բէհբուդ – 122 Բուրնության Ջ. – 11 Բուրրոն Ք. – 123

Ե Եղիազար, պատրիարք – 95 Եղիազար Ա Այնթափցի, կաթողիկոս – 88-89, 91-92, Երեմիա, վարդապետ – 43 Երեմիա Չելեպի տե՛ս Քյոմուրճյան Ե.

Գ Գալուստ, վարդապետ – 84 Գասպար – 26 Գմելին Ս. Գ. – 124 Գյուլնազար – 41-42, 80 Գրիգոր տե՛ս Դավաջի Գրիգոր Գրիգոր Դարանաղցի – 89-90, 106, 108, 127, 131, 170-171 Գրիգոր Երևանցի – 68 Գրիգոր Մագիստրոս – 164 Գրիգոր Տաթևացի – 166 Գովեա – 36 Գուլամբար, մելիք – 74 Գուլում Խաթուն – 81 Գուրգին, խան – 102

Զ Զալի, խան – 60 Զաքարիա Սարկավագ – 59, 61-62, 73, 85, 89, 91, 94-95, 97, 109, 133, 169 Ջաֆար, իմամ – 19 Զորյան Հ. – 142 Է Էնգելս Ֆ. – 7 Թ Թահմազ ԼԼ, շահ – 122, 160 Թահմասպ Լ, շահ – 107

Դ Դադյան Ա. – 44 Դադյան Խ. – 44 Դալու Ալիղուլի – 23 Դավաջի Գրիգոր – 23, 26, 168

Ժ Ժդանով Ա. Ա. – 14

Ի Իբրահիմ, խան – 33 Իբրահիմ, աշխարհագիր – Իսախան, բեկ – 49, 74, 134 Իսահակ տե՛ս Սահակ Իսմայիլ Լ, շահ – 109, 128, 145 Իսրայել Օրի – 6, 9, 34, 37, 90, 99-100, 150, 157

Կիրակոս – 22 Կիրով Ս. Մ. – 14 Կոլբեր Ժ. Բ. – 44-45, 111 Կոստանեանց Կ. – 55, 80, 82, 85, 122 Կոստանդ – 26 Կորոսյան Ա. – 150 Կրուզինսկի – 37, 56-57, 120, 124, 146, 160-161

Լ Լա Բուլայ լե Գուզ – 110 Լազար, տոհմապետ – 121 Լազարևներ – 121 Լայբնից – 40 Լանդ դե – 132 Լենին Վ. Ի. – 139 Լեո – 7, 10-11, 133, 136-137, 139, 146 Լուկին Ն. – 9

Հ Հակոբ Կարնեցի – 109-110, 113, 169 Հակոբ Դ Ջուղայեցի, կաթողիկոս – 6, 10, 26-27, 42-43, 45, 80-81, 84, 87-89, 91, 93, 96-99, 122 Հակոբջան, մելիք – 121 Հակոբջան, խոջա տե՛ս Հակոբջան, մելիք Հակոբջան, խառատ – 55 Հակոբյան Հ. – 33, 118, 123, Հանվեյ Ջ. – 146 Հասան Ջալալեանց Ե., կաթողիկոս – 66 Հասան Ջալալյան, տոհմ – 85 Հիսուս Քրիստոս – 42-43, 81, 166, 168 Հոլով Հ. – 41 Հովհաննես, եպիսկոպոս – 85 Հովհաննես, մելիք – 74 Հովհաննես, վարդապետ – 84

Խ Խաչատուր Ջուղայեցի – 45 Խաչատուր, եպիսկոպոս – 84 Խաչատուր վարդապետ – 97 Խոսրով, խոջա – 91, 99 Խոսրով, աղա – 49, 74 Խուդավերդյան Կ. – 9 Կ Կատերինե ԼԼ – 163 Կարապետ Զեյթունցի – 121 Կեմպֆեր Է. – 53

Մատթեոս Վանանդեցի – 40 Մարգար – 21 Մարգար, առևտրական – 40 Մարգարյան Հ. – 13 Մարտիրոս, եպիսկոպոս – 43, Մարտիրոս Կաֆացի – 91 Մարքս Կ. – 64, 68, 140, 142 Մելքոն Նազար – 45 Մելքում – 86 Մինաս, վարդապետ – 43 Մինաս, խոջա – 153 Միրզա, խոջա – 91 Միրզաթահիր – 65 Միրզայ Իբրահիմ, վեզիր – 50, Միրզոյան Հ. – 7, 9 Միքայել, վարդապետ – 42-43, 46, 84, 87, 91-92 Մխիթար Գոշ – 72 Մոնյե, միսիոներ – 113 Մովսես Խորենացի – 40 Մովսէս, կաթողիկոս – 80 Մուսաբեկ, աղա – 49-50, 78 Մուսաբեկ (աղայի թոռը) – 49, Մուսեհ – 121 Մուսի, մելիք – 104 Մուրադ, սուլթան – 109, 156 Մուրատ – 55 Մուրթուզա, փաշա – 131-132

Հովհաննիսյան Աշ. – 5-6, 8-13 Հովհաննիսյան Մ. – 40 Հովհաննիսյան Պ. – 6-9 Հովնաթան, աշուղ – 39 Հովնաթան, դպիր – 39 Հովնաթանյան Ն. – 39 Հովնաթանյաններ – 39 Հովսեփ Էմին – 32-33, 38 Հովսեփ, խոջա – 154 Հուսեյին, խան – 51 Հուսեյին, շահ – 56, 64, 67, 158 Ղ Ղայմազ, խան – 91 Ղարափաչայ – 62 Ղարիբջան – 40 Ղուկաս Վանանդեցի – 20, 4041 Ճ Ճուահիր – 43 Մ Մալխան – 80 Մամիկոնյան Ի. – 10 Մահմադ ղուլի, խան – 23, 5960 Մահմուդ, աղա – 92-93 Մաղաքիա, աբեղա – 165 Ման Ռ. դյու – 24, 117, 132 Մանվել, մելիք – 50, 71 Մառ Ն. – 137 Մասէյինց – 22

Շահամիր – 18 Շահնազար, մելիք – 50, 70-71, Շահնազարլի տե՛ս Շահնավազ Շահնավազ, խան – 55, 133, Շահվերդի – 26 Շամիր – 18 Շարդեն – 33, 48, 53, 58, 93, 95, 111, 116, 123, 132, 134135, 144, 148 Շահխաթունեան Յ. – 81 Շապուհ Բագրատունի – 164 Շեհրիմանյան Ի. – 150 Շինոն Գ. – 125 Շիրվանով Ղ. – 150 Շմավոն Ագուլեցի, խոջա – 15, 17-18, 20-21, 23-30, 42, 46, 47, 80-81, 91-92, 113, 120121, 135, 138 Շրյոդեր – 40 Շևալիե Ռիկո – 101

Յ Յակոբ տե՛ս Հակոբ Դ Ջուղայեցի Յակով, կաթողիկոս տե՛ս Հակոբ Դ Ջուղայեցի Յեղիազար տե՛ս Եղիազար Յերանենց Աստվածապով – Յերանջան – 18 Յովհաննէս – 43-44 Յուսէն – 92 Ն Նադիր, շահ – 33, 74, 81, 121, 145-146, 162 Նալբանդյան Մ. – 5 Նալյան Հ. – 37 Նահապետ, կաթողիկոս – 88 Նահապետ, խոջա – 41 Նաղաշ Մինաս – 55 Նաջաֆ ղուլի, խան – 24 Նատր, շահ տե՛ս Նադիր, շահ Նիկողայոս – 20 Նիկողոս – 18, 20 Նիուբերի – 33 Նուրիջանյան Թ. – 40 Նուրիջանյաններ – 41

Ո Ոսկան Երևանցի – 40, 45, 79 Չ Չամչյան Մ. – 89 Չոմար, փաշա – 108

Շ Շահազիզ Ե. – 112 Շահ-Սլէման Մանսուր, խան – Շահաբազ – 129

Պ Պալման Պ. – 151

Պահլավունիներ – 85 Պարթևներ – 85 Պետրոս Լ – 90, 100, 150, 157159, 162-163 Պետրոս, վարդապետ – 84, 86, Պետրոս, չելեպի – 89 Պետրոս Ապրո – 90 Պետրոս Արհի, եպիսկոպոս – Պետրոս Բեդիկ – 100-101 Պետրոս դի Սարգիս Գիլանենց – 6, 38 Պետրուշևսկի Ի. Պ.– 132 Պիսկոպ Պ. – 101-102, 107 Պոկրովսկի Մ. Ն. – 137 Պողոս – 45 Պողոսյան Վ. – 13 Պտում, խոջա – 133 Պուլա – 86

Սահակաձե Գ. – 130 Սանսոն – 152 Սարգիս, անապատցի խոջա – 24, 121 Սարգիս, ձորագեղցի խոջա – 24, 121 Սարուխանյան Ն. – 9 Սաֆռազ, խոջա – 133 Սաֆար Վասիլև – 150 Սեթ, խոջա – 138 Սելիմ, սուլթան – 155 Սեֆի Լ, շահ – 48, 58, 107, 109, 131, 151 Սեֆի ղուլի, խան – 26, 60-61, 63, 94, 97 Սեֆի ղուլի, խան (Ռուստամ խանի որդի) – 97-98, 134 Սէֆիղուլի, խան տե՛ս Սեֆի ղուլի, խան Սեֆյաններ – 57-58, 64, 67, 69, 109, 123-124, 126, 128, 133, 143, 145, 160 Սիմեոն տե՛ս Շմավոն Ագուլեցի Սիմոն տե՛ս Շմավոն Ագուլեցի Սիմեոն Ա Երևանցի, կաթողիկոս – 82, 87, 91-92 Սլեյման, մելիք – 75 Սլէման, շահ – 52 Սմբատ, պատմիչ – 165 Սմբատեանց Մ., արքեպիսկոպոս – 77, 84 Սմբատյան Ս. Մ. – 10

Ջ Ջենկինսըն – 155-156 Ռ Ռազին Ս. – 52, 158 Ռոդես – 156 Ռոմանովներ – 157 Ռոստոմ, խան – 133 Ռուստամ, խան – 97 Ս Սահակ, վարդապետ – 43, 96

Ստալին Ի. Վ. – 14 Ստեփան, մելիք – 74 Ստեփաննոս, վարդապետ – Ստեփանոս Բ. Մեղրեցի – 93 Սուլեյման, շահ – 27, 67, 144, Սուլէյման, բէկ – 107

Փ Փանոս, խոջա – 149-150, 154 Փարսադան, բեկ – 49-50, 59, 97-98 Փարսադան, մելիք – 104 Փիլիպպոս, կաթողիկոս – 8081, 94, 131 Ք Քալանթար Ա. – 10 Քայքայուզ, բեկ – 96 Քեչիբէ – 22 Քէ-Խօստրով, խան – 23 Քիչիբեկ – 80 Քյոմուրճյան Ա. – 89 Քյոմուրճյան Ե. – 89, 98-99100 Քրդոնց, տոհմ – 17-18 Քրդոնց Ալեքսան – 75 Քրդոնց Աղամիր – 17-19, 21, 79, 172

Վ Վալլե Պ. դելա – 126, 133, 143 Վասիլև Ս., խոջա – 150 Վախթանգ-Շահնավազ տե՛ս Շահնավազ Վոլինսկի – 153, 158 Տ Տավերնիե Ժ. Բ. – 34, 36, 45, 106-107, 112-117, 119, 134, 143, 147, 151 Տեր-Ավետիսյան Ս. Վ. – 11 Տեր-Հովհանյան Հ. – 142 Տեր Մելքում – 18, 20 Տէր Յովահ – 91 Տէր Յովնանեանց Պ. Յ. Թ. – 66, 72, 122, 154 Տիգրան Հոնենց – 137 Տյուզյաններ – 90 Տուրնըֆոր Պ. դը – 107, 112, 115-117, 144

Օ Օհան-Բաբեն – 54 Օհանես – 44 Օնոփրիոս, վարդապետ – 95, Օվանես – 73 Օվի, մելիք – 71, 74-75 Օրի Ի. – 6, 9, 34, 37, 90, 99100, 150, 157 Ֆ Ֆաթալի, բեկ – 60, 62 Ֆիլիպպ, կրոնավոր – 110

Ր Րաֆֆի – 13

Աստապատ – 30, 34, 40, 48, 80, 94, 148 Աստրախան – 150, 155, 157 Ասրաբադ – 52 Ատրպատական – 65 Արաբիա – 111, 118 Արարատյան դաշտ – 34, 61, 79, 87 Արաքս – 15, 26, 30-31, 36, 3839, 47, 90, 104-105, 125, 162, 173 Արդաբիլ – 105, 111, 128, 162 Արեշ – 128 Արխանգելսկ – 156 Արտաշատ – 36 Արևելյան Անատոլիա – 19, 90 Արևելյան Անդրկովկաս – 32 Արևելյան Հնդկաստան – 111, Արևելք – 44-45, 106, 111, 116, 125, 146, 155 Արևմտյան Եվրոպա – 168 Արևմուտք – 101, 110, 125, 155 Աքուլիս տե՛ս Ագուլիս Աֆղանստան – 57 Աֆրիկա – 147

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

Ա Ագուլիս – 10, 14-15, 17, 19-22, 28-31, 35-40, 42, 47-57, 7073, 75, 77-78, 80, 83-84, 8689, 93, 96, 99, 104, 111, 120, 130, 135-136, 158, 172-173 Ադրբեջան – 156 Ազատջիրա – 47 Ազտապատ – 49 Աղստաֆա – 129 Աղուանք – 64, 103 Ամերիկա – 118, 145, 147 Ամիր – 138 ԱՄՆ – 11 Ամստերդամ – 20, 22, 35, 40, 42, 46, 149, 166 Այրվող լեռ տե՛ս Ժանա-դաղ Անգլիա – 106, 125, 147, 149, 154-155, 157 Անգորա – 108 Անդրկովկաս – 15, 32, 36, 75, 105, 127-128, 156, 162, 169, Անի – 36, 137 Ապշերոն – 53, 61 Առաջավոր Ասիա – 105, 109 Ասիա – 64, 68, 110, 116, 145, 154-155 Ասպահան տե՛ս Սպահան Աստրաբադ – 162

Բ Բաբ-ել-Մանդեբ – 118 Բաբերդ – 156 Բալթյան ծովեզր – 163 Բակտրիա – 116 Բաղդադ – 105, 107, 116

Բասրա – 105, 118, 150 Բարգուշատ – 103 Բարդա – 78 Բաքու – 162 Բենդեր Աբասի – 118, 145-146, 148, 152-153 Բենդեր Կոնգ – 148 Բիթլիս – 105-106, 111 Բիւզանդիայ – 98 Բրիտանիա տե՛ս Անգլիա Բուրսա – 21, 92, 108, 111

Դ Դաղստան – 57 Դանիա – 155 Դաշտ – 30, 35, 38, 40, 47-48, 51, 53-54, 71-73, 75, 80, 86, 96, 130, 136, 150 Դաստակ – 35 Դաւրէժ – 65 Դարաշամբա – 80 Դերբենտ – 162 Դիարբեքիր – 19, 105, 111, 114-115 Դիզակ – 130 Դվին – 36

Գ Գաղ – 80 Գամրոն տե՛ս Բենդեր Աբասի Գանճայ տե՛ս Գանձակ Գանձակ – 56, 103, 105, 111, 114, 117, 128 Գանձասար – 78 Գեղարքուն տե՛ս Գեղարքունիք Գեղարքունիք – 70, 103 Գերմանիա – 6 Գիլան – 57, 105, 109-111, 114, 116, 119-120, 124, 128, 145, 158-159, 162 Գյանջա տե՛ս Գանձակ Գյոլքանդ – 138 Գողթան, գավառ – 35, 38, 75, 79, 84, 96-97, 104 Գոմերոն – 116 Գորի – 133 Գրետոյ – 91

Ե Եգիպտոս – 145 Եղվարդ – 138 Եմեն – 118 Եվրոպա – 45, 68, 100-102, 106, 116, 143, 145, 155-156, 161, 163 Երզնկա – 156 Երնջակ – 77 Երուսաղեմ – 79, 89, 91, 93, 97 Երևան – 5-10, 15, 17, 21-29, 31, 33, 36, 42, 44, 47, 49, 51-53, 59-64, 66-67, 73, 75, 77-78, 92, 94-95, 97, 99-101, 105, 109-104, 112, 119-121, 133-135, 138, 144, 152 Երևանի խանություն – 14, 59,

Թուրքիա – 19, 35, 38, 77, 87, 90, 95, 89, 99, 104-105, 111115, 118-119, 128-129, 131132, 143, 145-146, 148-149, 155, 158, 162

Եփրատ – 107 Զ Զենդարհրուտ – 125 Է Էջմիածին – 6, 81-82, 87, 93, Էրզրում – 21, 79, 89, 105-107, 109-116, 147, 169

Ժ Ժանա-դաղ – 167 Ի Իզմիր – 20, 22-23, 26, 41, 82, 89-90, 105-106, 110-111, 114, 116-118, 145-146, 148, Իտալիա – 41 Իրան – 7, 12, 34, 48, 14-15, 3031, 35-37, 47-48, 54, 56-57, 64-69, 87, 90, 93, 100, 102107, 109-114, 116-123, 125126, 128-132, 134, 136, 139, 141, 143-157, 159, 160-163,

Ը Ըռէշտ տե՛ս Ռեշտ Ըսպահան տե՛ս Սպահան Ըսպհան տե՛ս Սպահան Ըստամբօլ տե՛ս Ստամբուլ Թ Թարվեզ տե՛ս Թավրիզ Թավրիզ – 21-24, 26, 31-32, 36, 49, 51, 59, 75, 78, 80, 82, 105-107, 110-112, 114, 119, 134, 147, 151-152, 156, 166 Թբիլիսի – 21, 91, 105, 111, 114, 119-120, 122, 130, 133, Թիֆլիս տե՛ս Թբիլիսի Թլվիս տե՛ս Թբիլիսի Թվլիս տե՛ս Թբիլիսի Թոխաթ – 21, 105-106, 110111, 114-116 Թուրքաց Հայաստան – 19, 54 Թուրքեստան – 111

Լ Լա Մանշ – 22 Լայպցիգ – 40 Լեհաստան – 110-111 Լեհրամ տե՛ս Նեհրամ Լենինգրադ – 6 Լիոն – 149 Լիվոռնո – 20, 22, 35, 40 Լոնդոն – 111 Լոռի – 130, 156

Լևանտ – 116

Հ Հալեպ – 105-107, 110-111, 114, 145-146, 153, 155-156, Հալիձոր – 82 Հաղպատ – 122 Համադան – 162 Հայաստան – 12-14, 55, 67-68, 70-71, 77, 85, 104, 109-110, 129-130, 159-160, 170 Հարավային Եվրոպա – 156 Հարավային Ռուսաստան – Հին Նախիջևան – 131 Հյուսիսային Եվրոպա – 156 Հյուսիսային Իրան – 128 Հյուսիսային Կովկաս – 150 Հնդկաստան – 15, 26, 34, 38, 107, 111, 117-119, 143, 145147, 150, 152, 154, 158, 168 Հնդստան տե՛ս Հնդկաստան Հոլանդիա – 41, 106, 147, 155, Հոլշտեյն – 155 Հորմուզ – 34, 106, 118, 155 Հռոմ – 40, 88, 99-102 Հռոմաստան տե՛ս Թուրքիա Հոռմաստան տե՛ս Թուրքիա Հոռոմստան տե՛ս Թուրքիա Հունաստան – 111

Խ Խարբերդ – 156 Խոյ – 105, 111, 156 Խոր Վիրապ – 54, 80 Խորասան – 116 Խորհրդային Հայաստան – 12 Խորհրդային Միություն – 8, 14, 16 ԽՍՀՄ տե՛ս Խորհրդային Միություն Խորոմացտուն – 99, 102 Խօշաբայ – 107 Կ Կազան – 155, 157 Կալկաթա – 150 Կահիրե – 145 Կաղզվան – 105 Կասպից ծով – 110, 146, 157, 161-162 Կասպից ծովեզր – 155 Կարամանիա – 116 Կարմիր ծով – 118 Կարս – 105 Կարմիր Բուսին – 91 Կոստանդնուպոլիս – 44, 91, 93, 109-111, 155 Կովկաս – 14, 162 Կովկասյան Ադրբեջան – 14 Կուր – 162

Ղ Ղազանչի – 30, 34, 80

Ղազախ – 129 Ղազվին – 105, 128 Ղարաբաղ – 30-32, 57, 65, 70, 105, 116 Ղարաբաղի խանություն – 47 Ղափան – 30, 32, 34-35, 47, 57, 71, 79, 105, 122 Ղզլար – 150

Մոնտե-Քրիստո – 166 Մոսկովիա տե՛ս Մոսկվա Մոսկվա – 5-7, 110-111, 150, 155, 157, 159-161 Յ Յամստերդամ տե՛ս Ամստերդամ Յայճ – 138

Ճ Ճահկա – 80 Ճապոնիա – 68

Ն Նախավկա – 84, 95 Նախիջևան – 19, 30, 33-34, 36, 40, 47, 60, 78, 80, 88, 96, 105, 107, 111, 131-132, 156 Նախիջևանի խանություն – 14, 30-31, 34, 47, 91 Նախչուան տե՛ս Նախիջևան Նեհրամ – 48-49 Նիզովայա – 157 Նոր Ջուղա – 35, 45, 93-94, 106, 127, 142, 146, 150-151, 158-159 Նորագավիթ – 68 Նորագեղ – 138 Նորք – 138 Նուխի տե՛ս Շեքի

Մ Մադրաս – 150, 154 Մազանդարան – 111, 116, 128, 162 Մանլև – 35 Մաստարա – 121 Մարաղա – 79, 134 Մարաստան տե՛ս Շիրվան Մարդին – 111 Մարսել – 40, 44-45 Մեծ Հայաստան – 159-160 Մեղրի – 35 Մեսինա – 167 Մերդին – 105 Մերձավոր Արևելք – 16 Միջերկրական ծով – 145 Միջին Ասիա – 155 Մյունխեն – 6 Մոկա – 118 Մողնի – 84, 88

Շ Շահկերտ տե՛ս Ղազանչի Շամախի – 24, 105, 111, 114, 128, 136, 152-153 Շարուր – 36, 60

Շեքի – 128 Շիրվան – 57, 94, 109, 116, 123, 145, 150, 157, 159 Շնհեր – 54, 80-82 Շոռոթ – 30-32, 35, 40, 48-49, Շվեդիա – 155 Շուշի – 38, 66 Շօռութ տե՛ս Շոռոթ

Ռ Ռամիս – 38 Ռեշտ – 36, 158 Ռուան – 149 Ռումելիա – 149 Ռուսաստան – 90, 100, 143, 146, 150, 155-159, 162-163 Ս Սանահին – 82, 85, 129 Ս|անկտ|-Պետերբուրգ – 55, Սեֆյան Իրան – 14, 30, 53, 73, 104, 125-126, 133 Սինոպ – 116 Սիսական – 32, 103 Սիսիան – 105 Սիրիա – 111 Սպահան – 21, 23, 27-29 36, 45, 49, 60, 66, 70, 72, 96-98, 105-106, 109-111, 119-120, 122, 126, 128, 130, 132, 142, 151-154, 157, 161 Ստամբուլ – 21, 35, 41-42, 8991, 93, 99, 105, 108, 113, 116-117, 120, 145-146, 154 Ստամպօլայ տե՛ս Ստամբուլ Սօս – 131 Սուրաթ – 150 Ս|ուրբ| Էջմիածին – տե՛ս Էջմիածին Սև ծով – 156, 162-163

Չ Չարեք – 82 Չինաստան – 111 Չորս – 31, 75 Պ Պարսից ծոց – 118 Պարսկաստան տե՛ս Իրան Պարտավ – 36 Պեգու – 111 Պելևի – 47 Պետերբուրգ տե՛ս Ս|անկտ|Պետերբուրգ Պոլիս տե՛ս Կոստանդնուպոլիս Պֆալց – 99, 102, 104 Ջ Ջահուկ – 30, 35, 38, 91 Ջիբրալթար – 22 Ջուղա – 27, 36, 66, 105, 111, 131, 133, 154, 159-161

Ուռհա – 111 Ուրմիո լիճ – 169

Վ Վաղարշապատ – 25, 44, 59, 72, 74, 82, 85, 110, 132 Վան – 106-107, 111, 114 Վանանդ – 38 Վանք – 96 Վեդիչայ – 60 Վենետիկ – 22, 35, 41-42, 106, 111, 149, 156 Վիեննա – 100-101 Վրաստան – 57, 67, 77, 94, 99, 102-103, 105, 110-111, 116-117, 128, 130, 145, 159160

Փ Փարիզ – 125 Փոթի – 156 Ք Քարթվելիա – 102, 133 Քերմանշահ – 162 Քրդստան – 19, 54-55, 107, Քութայիս – 156 Օ Օսմանյան կայսրություն – Օրդուբադ – 30-31, 34, 47, 56, 78, 131-132 Օրդուվարայ տե՛ս Օրդուբադ

Տ Տաթև – 82, 167 Տիբեթ – 111 Տոսկանա – 35 Տրապիզոն – 156 Տփխիս տե՛ս Թբիլիսի

Ֆ Ֆասսոս տե՛ս Փոթի Ֆռանկստան – 15, 20, 26, 110 Ֆռանգստան տե՛ս Ֆռանկստան Ֆրանսիա – 41, 106, 111, 125,125, 147, 149, 156

Ց Ցղնա – 30, 47, 49, 59, 80, 98 Ցղնո տե՛ս Ցղնա ՈՒ Ուզբեկստան – 105, 111, 119 Ուչ-Քիլիսա տե՛ս Էջմիածին

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Վարուժան Պողոսյան Երկու խոսք ............................................................................................... 5 Նախաբան ............................................................................................. 14 Լ Ագուլիսի խոջան և Երևանի զառաբին .............................................. 17 ԼԼ Իրանահայ խոջաների օջախը ......................................................... 30 ԼԼԼ «Խաս» վայրերի կացությունը և ֆեոդալական տագնապի սկզբնավորումը Իրանում ...................................................................... 47 ԼՄ Հակամարտ մելիքական վարչության շուրջ................................... 70 Մ Պայքար եկեղեցու շուրջ .................................................................... 77 ՄԼ Ցամաքային առևտրի մագիստրալը ............................................. 105 ՄԼԼ Պետությունը և առևտուրը Իրանում ............................................ 123 ՄԼԼԼ Իրանական առևտրի անկումը .................................................... 143 ԼՃ Ագուլեցի օրագրողը ........................................................................ 164 Անձնանուններ ..................................................................................... 175 Տեղանուններ ........................................................................................ 182

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԱՇՈՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԶԱՔԱՐԻԱ ԱԳՈՒԼԵՑԻՆ ԵՎ

ԻՐ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

АШОТ ИОАННИСЯН

ЗАХАРИЙ АКУЛИССКИЙ И ЕГО ВРЕМЯ

(на армянском азыкеՇ

ՃՏԷԼՕ ԷԼVԷՃNNԼՏYՃN

ZՃKՃRԼՃ ԼF ՃGUՍԼՏ ՃND ԷԼՏ ՕԼME

(iո Ճrmոոiaո ՍaոջuaջոՇ

Համակարգչային ձևավորումը՝ Կ. Չալաբյանի Կազմի ձևավորումը՝ Ա. Պատվականյանի Հրատ. խմբագրումը՝ Մ. Հովհաննիսյանի

Տպագրված է «Գևորգ-Հրայր» ՍՊԸ-ում: ք. Երևան, Գրիգոր Լուսավորչի 6

Ստորագրված է տպագրության՝ 03.11.2017: Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլը՝ 12 Ժ 1 էջ ներդիր: Տպաքանակը՝ 200: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.pսԵ1iտոiոջ.ճո

ԶԱՔԱՐԻԱ ԱԳՈՒԼԵՑԻՆ ԵՎ ԻՐ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Աշոտ Հովհաննիսյան

Զաքարիա Ագուլեցին և իր ժամանակը