Ժամանակակից հայոց լեզու

ԺԱՄԱՆԱԿԱ

ՀԱՅՈՑ |

ալլ

`:

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա. Մ. ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ

(Հնչյունաբանություն, բառագիտություն, բառակազմություն) Չորրորդհրատարակությում

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՄԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՂԱՂԱԱԻԱՆՆԱՆ

Ս Չոշ

Ս. Խմբագիր՝բանասիր.գիտ. դոկտոր, պրոֆ. Է. ԳԱ պրոֆ. ակադեմիկոս, Գրախոս՝ ՀՍՍՀ

ԱՂԱՅԱՆ

Ա.Մ.

Սուքիասյան Ս 982

Ժամանակակից հայոց լեզու: (Հնչյուճաբան.,բառագիտ.,բառակազմ.): Ս. Ա. ԳալսՈւա. ձեռնարկ բանասիր. ֆակ. ուսանողներիհամար /(Խմբ.` 352 էջ: 2004, այան), Ծրնանի պետ. համալս.- Եր.: Երնանի համալս. հրատ.,

է

նոր ծրագրին Ձեռնարկըկազմված «Ժամանակակից հայոց լեզու» դասընթացի ն ընդգրկում է ներածություն, հնչյունաբանություն, համապատասխան բառագիտուն բաժինները: դարձվածաբանություն բառարանագրություն թյուն, բառակազմություն, ն արդի լեզվաբանության նվաճումներիհիման Ավանդականհայերենագիտության համապատասվրա քննվումեն ժամանակակիցհայոց լեզվի արնելահայ տարբերակի

խաճ իրակություններ:

812Հ973

4602020100

ԳՄԴԳ

704(02)

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ա.ԳԱԼՍՏՅԱՆ

Բ.

Հայերենը աշխարհի հնագույն լեզուներից է: Նրանով է խոսում կամ գրում ՀՀ-ում, նախկին Միությանմյուս բնակվող ւ աշխարհի համարյա բոլոր մայրցամաքներում սփռված ավելի քան 8 միլիոն հայություն:

հաճրապետություններում

Որպես հաղորդակցմանկարնոր միջոց ե մշակույթիձե` հայոց լեզուն հայ նե ամենանվիրականժառանգությունն է, օրա կենամենահին ժողովրդի կյաճքի դանի հիշատակարանը:Նրանում արտացոլված է մեր ժողովրդի հազարամյա հնագույն ժամանակներից մինչ) մեր օրերը: պատմությունը` Իր դարավռր գոյության ընթացքում հայերենը թեն շփվել է տարբեր քաղաքակրթությունների, շատ ժողովուրդների, բազմաթիվ լեզուների հետ, բայց պահպանել է իր ինքնուրույնությունը, քերականական կառուցվածքի ն բառաու պաշարի (բառային ֆոնդի) անկախությունն ինքնատիպությունը: Հայերենով ստեղծվել է մեծ գրականություն: Գրաբարով է ավանդված հայ հին պատմագրությունը, գիտափիլիսոփայական, մաթեմատիկական, աստվածաբանական-դավանաբանճական գրականությունը: բժշկագիտական, Միջիճ գրական հայերենով են մեզ հասել միջնադարյան հսւյ քնարերգության գլուխգործոցները, բժշկագիտական, իրավագիտական մեծարժեք աշխաւռությունները: Գրական նոր հայերենով՝ արհելահայ ն արնճտահայ գրական տարճերով` երով ստեղծվել է գեղարվեստական,հրապարակախոսականն գիտա-

բերակ

կան բազմատիպ

ն

բազմաբնույթ հարուստգրականութ յում:

Հայերենը հայ ժողովրդիիբրն պատմականորեճկազմավորված հանրության, ազգային լեզուն է: Հայերենը որպես ազգային լեզու` ամբողջ հայ ազգի ընդհանութ լեզուն է ւ,ամփոփում է հայ ժողովրդիլեզվական միջոցների ամբողջությունը՝ արդի լեզվի բոլոր դրսերումները, ժամանակակիցհայոցլեզվի երկու տարբերակները՝ արնելահայերենն ու արնմտահայերենը, հայերեն տասնյակ

բարբառներնու խոսվածքները:Ժամաճակակիցհայոց լեզուն իր հճչյունական, բառային ն քերականական համակարգով գիտական ուսումնասիրության առարկա է: Հայերենիգիտականհամակողմանիուսունասիրություն0 ունի տեսական

ու

գործնական նշանակություն ն ճպաստում է նրա օրինաչափությունների :

բացահայտմաննռւ անսպառգանձերի յուրացմանը: Հայ ազգային լեզվի բարձրագույն ձեր հայոց գրական լեգուն է: Հայոց գրականլեզուն կազմավորվել լեձվիհիման վրա ն ճերկաէ համաժողովրդական յացնում է ճրա հետագա զարգացումը: Համաժողովրդական լեզվի պատմական. զարգացման տարբեր փուլերում, ժողովրդի լեզվիցազգնչյին դառնալու ընլեզու .

`

1ՏԹԻ-5-8084-0277-8

օ

ՍուքիասյանԱ. Մ.,

թացքում գրական լեզվի հասարակական գործառությանփոփոխման ն ընդլայնման, ինչպես ն լեզվի ներքին զարգացման կապակցությամբփոփոխվել է նան գրական լեզու հասկացությանբովանդակությունը: Հայ ժողովրդիպատմական բախտի բերումով հայ գրական նոր լեզվի՝ աշխարհաբարի հիման վրա ինքնուրույնաբար ձեավորվել ւ զարգացել են գրական հայոց լեզվի երկու տարբերակներ՝ արեելահայերենըւ արձմտահայերենը: Հայ գրական լեզվի այդ երկու տարբերակներըգրաբարի է. հայերեն բարբառճերի մեխաճիկականհամադրությունըչեն, բայց ն իրենց մշակման գործընթացում զգալիորենհեռացել եմ ճայ, հիմք-բարբառներից. մյուս կողմից, իրակա-

գրական լեզուն ունի երկու ձնե` գրավոր ն քանաձեերը բնորոշվում են ինչպես բառային կազմի ն քերականական համակարգի,այնպես էլ հնչյումաքանական(արտասանության ն գրության) առանձնահատկություններով:Գրական լեզվի գրավոր տարբերակը բանավոր տարբերակից տարբերվում է, նախ, շարահյուսական կառուցվածքի բարդությամբ, գրավոր խոսքում համեմատաբար մեծ քաճակությամբվերացան կան բառերի, ինչպես նան տերմիճաբանական բառապաշարիառկայությամբ Ժամանակակից հայոց

վոր: Գրական լեզվի այդ երկու

գործածությամբ:`

նում

առաջաճալովխոսակցականհիմքի վրա, հայոց գրականլեգուն մշակման ընթացքում ներառել է իր մեջ հին գրականլեզվի՝գրաբարիտարրերը: Արդի գրականլեզվի արնելահայ տարբերակըՀայաստանի Հանրապետության, ինչպես գան նախկին ՍՄՀՄ-ում, Ռուսաստանում ե 1ԼԼՊՀ -ում բնակգրական լեզուն է: վող հայախոս հայ բնակչության(ճանիրանահայությանճ) Արդիհայերենգրական լեզվի արն ելահայ տարբերակը,որ պայմանակակոչել ժամաճակակիցհայոց լեզու, իբրե գրականլեզու նորնորեն ընդունված մավռրված է ն սպասարկումէ այդ լեզվով խոսողհանրության՝ ժողովրդիհաղոռրդակցմաճ,մշակութայինն, գիտական պահանջմունքները:Նորմավորումն արէ նրանով,որ գրական լեզվում կանռճակարգվածեն բառարաճատահայտված յին կազմը՝ բառապաշարը, բառերի իմաստներնու գործածությունը,արտասա(ուղղախոսությունը)ն. ուղղագրությունը: Ընդունված կանոններին են նությունը նան բառակազմությունը, բառերի քերականական ձեերը՝ ձնաքաենթարկվում նալ, շարահյուսությունը: նությունը, ինչպես Արդի հայերեն գրական լեզուն իբրն մշակվածն նորմավորվածհամաժողովրդականլեզվիդրսեորում՝հակադրվումէ հայերեն մոտ 50 բարբառներին, ոհնչյունաբանականն րոնք ըստ աշխարհագրական,ձեւաբանական, հատեն առանձին խմբերին ենթախմբերի: ստորաբաժանվում կանիշների թել այն որպես ենթակա է փոփոխությունների, նույնպես լ եզուն Գրական ե օրիճաէ, ընտիր նռրմավորվածլեզուավելի կայուն բոլորի կողմիցընդունելի, ն կելի: Գրական լեզվի օրիճաչափություններըօրինականացվում միօրինակացորով է նրանումկատարվողփոփովում են քերակաճությամբ,բառարաններով, են կատարվում:Մյուս կողմից՝ բարբառներըլեզվի ավելի դանդաղ խությունները Վարգացմանորոշ փովերումազդում են գրականլեզվիվրա: Բարբառախոսները, օգտագործելով գրական լեզուն իբրն ընդհանուրլեզու, ճրա մեջ մտցնում են մայրեմի բարբառի բառեր,դարձվածքներ,բառերինոր իմաստճեր,քերականական սովոձներ, որոնք գրականլեզվիմիջոցով ընդհանրանումեն: Գրական լեզում ն ճան րաբար ազդվում հին գրականլեզվից, ինչպես օտար է

ն

է

|

այլ

`

.

լեզուներից':

։ Ն

՛՛՛Մ Սբեղյան,

Հայոց լեզվի տեսություն,

հ.

Ջ, Երեան, 1974, էջ 50-54:

Հանրաւվետության պեԺամանակակիցհայոց լեզուն նան Հայաստանի տական լեզուն է ւ գրականլեզվի ճրա գործառություններին գումարվումեն նան պետականլեզվի իրավական բոլոր գործառությունները: հայերենն իբրն գրական Ժամանակակից պետականլեզու, իր գրավոր ե բանավորդրսեորումներով,պետական, վարչական,դատականմարժինների, զաճազան.գրագրություններիւ գործավարության,ռադիռհեռուստատեսության, թատրոնի, միջնակարգ ն բարձրագույնդպրոցի,գեղարվեստական գրակաճուն, վերջապես, ընտաճնիթյան, հրապարակախոսության, պարբերականմամուլի քի լեզուն է: հետո մեծացել է նան հայոց լեզվի հասագաղափարներին գաղարակականդերն ու կշիռը:Այն դարձել է ճան ազգային շինարարության,բազմաճյուղ փարախոսությանարտահայտման,պետական բարձրզարգացածգյոսղատնտեսության լեգու, իսկ արդի արդյդւնաբերության, ն- տեխգիտության գիտատեխնիկական դարում՝ ժամանակակից իր ճերքին որոշ թերությունները, լեզու:Հաղթահարելով կարգավորելով նիկայի իի քերականական կառուցվածքը,հարստացնելովիր բառագանձը՝հայոցլեզուն միջոցի իր հիրավի ստանձնելէ հայ ժողովրդի դերը կյանքի բոլոր բնագավառնեքում: հիմնական Լեզվական տարրերիկատարելությամբ, կյանքի բոլոր բնագավառները ն ներկայացնելուկարողությամբ,իր հասարակականն մշաներթափանցելու է աշխարհի դերով ժամաճակակից հայոց լեզուն կութային խոշորլեզուհետ ների համընթաց: Ժամանակակիցհայերենի հիմնական նում.են նրա տարրերիկատարելագործման, ուղղագրության,ուղղախոսության, ձեաբանակաճորոշ իրակությունների(հոլովման, խոնարհման համակարգիորոշ ե կարգավորճան միօրինակացման, միասնականացման փուլում կարգավորվումէ բառաբաճային ուղղությամբ: Լեզվիզարգացմանարդի բառապաշարային կազմը,ավելի են ընդգծվումե հստակվում շերտերը, ձե ավորն է բ առապաշարը, վում կայունանում տերմինաբանական գիտությանն. տեխնիհարստանում է գիկայի աննախընթացզարգացմանպայմաններում անընդհատ են առնվումգիտականնոր համակարգերի տության լեզուն, ստեղծվումկամ փոխ

անկախացումից Հլայաստանի

`

հեղաշրջման

հաղորդակցման կարեորագույ :

քայլում

`

միտումներն արդի փուլում ընթա-

զուգաձ ությունների)

մեծ աշճյուղերի համար նորանոր տերմիններ ու բառեր: Լեզվաշինարարական խատանքներ են տարվումազգային լեզուների ծաղկման,զարգացման ն մերձեցման ուղղությամբ: Ղեկավարվելով լեզվի մաքրության վերաբերյալ գիտական դրույթներով՝ հետնողական պայքար է մղվում նան հայոց լեզվի մաքրության, մայրեճի լեզվի անաղարտության,խոսքի մշակույթի բարձրացմանհամար: ն

Ժամանակակից

հայոց

ակնարկ: Իր

համառոտ

լեզվի

կազմավորման

պատմական

կազմավորման շրջանից, հնագույն Ժամանակներից մինչն մեր օրերը հայերենն անցել է որակական զարգացմանտարբեր փուլեր: Իր պատմության ընթացքում անցնելով զարգացմանհաջորդական այդ փու-

լերը՝ հայերենը երնան է եկել տարբեր դրսնորումներով՝գրաբար, միջին գրական հայերեն, բարբառներ,աշխարհաբար,գրական լեզվի երկու տարբերակներով՝

արնելահայերեն |, արնմտահայերեն:Որակական այդ փոփոխություններըտեղի են ունեցել հայ ժողովրդիպատմությանընթացքում,աստիճանաբար, լեզվան հին որակի տարրերի կան նոր որակի տարրերիաստիճանակա ճ կուտակման աստիճանական մահացմանշնորհիվ: նում

'

Համեմատականլեզվաբանությունը հաստատել է՞» որ հայերենը պատկա-

լեզուների այն մեծ

ընտանիքին, որը գիտությանըհայտնի է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքանունով: Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքինեն պատկանում Հնդկաստանի արնելյան մասից մինչե. Եվրոպայի արն մտյան ծայրը տարածված բազմաթիվ լեզուներ: Այժմ հնդեվրոպական լեզուների տարածման սահմաններն ընդգրկումեն արդենբոլոր մայրցամաքները: Հնդեվրոպական նախալեզվով (կամ հիմք լեզվով) խոսող ցողերը հնագույն ժամանակճերումունեցել են իրենց տարածման շրջանը՝ հայրենիքը, հնորի ստույգ տեղը այժմ վերջնականապես որոշդեվրոպակամ նախահայրենիքը, ված չէ. ընդունված է ՓոքրԱսիայի՝ մոտավորապես Հայկական բարձրավանդա'կի տարածքը (ընդհուպԱնդրկովկասիսահմանները): Գիտական վերջին տվյալներով հաստատվում է նախահայրենիքիփոքրասիական վարէ

հնդեվրոպական լեզվի ազգակցական մերձա-. լեզուներ, կենղանի

կածը:

Տասնյակ մեռած ն վորության աստիճանի,կազմում

ըստ

են հնդեվրոպականլեզուների առանձին ճյուղեր, ինչպես՝ հնդիրանականկամ արիական,բալթ-սլավական,իտալական, գերմանական, հունական, կելտական, խեթական է այլն:

Հայերենը հնդեվրոպական լեզվարնտանիքում հանդես է գալիս առանձնաբար, իբրն ինքնուրույն ճյուղ ն գրավում է միջին դիրք արիական (հնդիրանան հունական լեզուների միջն: Որպեսհնդեվրոպական լեզու` կան), սլավոնական

հայոց լեզվի քերականականկառուցվածքը, բառային հիմնական ֆոնդը, այսինքն՝ լեզվի հիմքը եղել ն մնում է հճդեվրոպական: Այդ նշանակում է, որ հայե-

ՀՑ

Ը

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն,

մաս

Ա. Երեան,

940,

էջ 7-9:

րենի բառային կազմի (առավելապես բառապաշարի հիմճականկարնոր մասի) ե. հատկապես քերականական կառուցվածքի մեջ նախասկզբնականնու հնագույնը այն է, ինչ ժառանգել է նա հնդեվրոպական նախալեզվից(կամ հիմք-լեզ-

վից): Հայերենի հետագա վիճակները(որակական դրսնորումները)արդյունք են հիմնականում նրա ինքնուրույն, ներքին զարգացման Լ, մյուս կողմից, մշակութային-քաղաքական շփման, հայ ժողովրդի կազմավորման ընթացքում հայկական էթնիկական կազմիմեջ մտած մի շարք միավորների՝ժողովուրդների ու ցեղերի (հայասցինեի, խեթեր, խուռիներ, ուրարտացիներն. այլն) լեզուների ձուլ-. ման (որոնց լեզվականիրողություններըհայերենում ենթաշերտեն կազմում), իսկ հետագայում նան ցեղակից ն ոչ ցեղակից լեզուներից կատարված փոխառու-

թյունների ն այլ գործոնների: յ անցել է զարգացմաներեքշրջան՝ հին (5-11-րդ Հայերենի պատմությունն դդ.), միջին (12-16-րդդդ.) հ նոր (17-20-րդ դդ.)':

գաղափա

Հին շրջան (5-11-րդ դդ.): Հայոց լեզվի մասին որոշակի ենք կազմում, ն հայերենը գիտականհատուկ ուսումնասիրությաննյութ է նում

դաո-

այն ժամանակաշրջանից, երբ այն գրի է առնվում:

Հայոց լեզվի հնագույն հուշարձաններըհասնում են հայ գրերի գյուտին անմիջապեսհաջռրդող շրջանին, այսինքն՝ 5-րդ դարի սկզբներին, երբ գրի է առնվում այդ ժամանակաշրջանիհամաժողովրդականլեզուն՝ գրաբարը: Հայոց լեզվի զարգացման ճախագրաբարյան փովերը, ճրա վիճակներըմեզ ծանոթ չեն: որակականայդ դրսեորումների մասին գրավոր որեէ վկայության բացակայության պատճառով,բնականաբար,գաղափար չունենքճախագրաբարյյան հայերենի կամ ճախահայերենիմասին: Բայց նրա նախնական, մոտավոր պատուկերը հնարավոր է մասամբ վերականգնել միայն սումնասիրության շնորհիվ: Մինչն մ. թ. 5-րդդարը գրի առնված գրաբարին նախորդած լեզուն պայմաճականորեն կարելի է կոչել գախագրայինհայերեն,որը հայ ժողովրդի կազմավորման հետ, ցեղաէթնիկական լեզվից վեր է ածվում հայ միասնականժո-

Լեզվի

պատճահամեմատա

ղովրդիհամաժողովրդականլեզվի: Գրաբարի համեմատությամբ նախագրային հայերենը աղքատիկէ, ավելի քիչ փոխառություններկատարած, հիմնականում հնդեվրոպականլեզվիցժառանգածբառապաշարով": Հետագայում նախագրահայերենի բառային կազմըհամալրվում է ի հաշիվ բարյան կամ նախագրային խեթական, խուռիտա-ուրարտական, իրանյան (հին պարսկական)բառերի, որոնց լեզուները կրող ժողովուրդներըկամ ցեղերը մասնակցել են հայ ժողովրդի կազմավորմանը:Այդ կարգի լեզվական տարրերիմուտքը հայերենում կարելի է համարել ինչպես ենթաշերտայիներնույթ՝ հայերենի մեջ ձուլված իբրն խեթաՀ-ա-ԿՆաաաա---

3 Գ.

Երեան, 1972, էջ բարբառագիտության ճերածություն, 1969,

Ջահուկյան,Հայ նի, Հայոց լեզվի զարգացումնու : Հ. Աճառյան,նշվ. աշխատ., 65-75:

Երնան, կառուցվածքը,

էջ 28-49:

192-| 93:

Նույ-

հ իրանյան լեզվատարրեր,այնպես էլ կան, ուրարւտա-խուռիտական այդ լեզուճերից կատարված փոխառություններ: Հայոց լեզվի պատմական զարգացմանհին շրջանի գբական լեզուն գրաբարն է: 5-րդ դարում գրի գրաբարը՝ որպես հայ ժողովրդի համաժողովրաղնճված դական գրական լեզու, ունեցել է, անշուշտ, մի քանի հարյուր տարվա զարգաց-

գրականության, կրոնաեկեղեցական,դւլրոցական-ուսումնական երկերը, կատարվել են պաշտոնական գրագրությունները: Հետն աբար, պետք է ընդունել, ռր 5-րդ դարում առաջին անգամ գրի առնված լեզուն, որ հետագայում գրաբար է կոչվում, ճույն ժամանակի ժողովրդալեզուն էր, ն գրական ու ժողդվրդախոսակցական կան-խոսակցականն գրական որ այժմ գոյություն ունեն, գրաբալեզուների այն որոշակի տարբերություննճերը, րում այն ժամանակուժեղ չէին արտահայտված: դդ.): Հայոց լեզվի պատմական զարգացՄիջին շրջան (12-16-րդ

..

նախորդողշրջան: Հ. Աճառյանը: գրաբարը բաժանում է երկու շրջանի. ա) Ոսկեդարյանկամ Մեսրոպյան շրջան, որն ընդգրկում է 5-րդ դարի սկզբից (գրերիգյուտից) մինչն460 թ.: ման

տո

բ) Ետոսկեդւարյան կամ Ետմեսրոպյանշրջան, որն ընդգրկում է ընկած շրջանը:

Գրաբարի

այդ

երկու շրջաններն իրենց հերթին բաժանվում են

'

թ.հե-

որակական փոփոխման հաջորդ փուլը միջին հայերենի շրջանն է, որ ընդգրկումէ 12 -16-րդ դարերը: 7-րդ դարից հետո, գրաբար գրական ն գրավոր արլեզվինզուգահեռ, խոսակցական՝բանավոր լեզվի զարգացմանհետն անքով, է դեն 11-րդ դարում գրաբարը դադարում ժողովրդականլայն զանգվածներին լինելուց, որին գալիս է փոխարինելու ճրա իսկ ընդերքումծնունդ ահասկաճավլի ռած նոր լեզուն, որ ստացել է միջինհայերեն անուճը: Միջին հայերենը գտճվում է գրաբարի ն աշխարհաբարի միջե` որպես այդ երկուսիմիացնողօղակ: Այն ոչ միայն այդ ժամանակաշրջանիգրականլեզուն է, այլն ժողովրդի խոսակցականլեզուն: Իբըն գրական լեզու միջին հայերենը նորմավորվածչի եղել, չի ունեցել կայունացած որոշակի նորմա ն հանդես է եկել գրականտարբերակներով: Միջին հայերեն ասելով սովորաբար հասկացվում է միջնադարյան հայ ման

առանձին

դասերի(ըստ հեղինակների),որոնց միջն մասնագետները տեսնում են միայն ոճականորոշ տարբերություններ: Գրաբարի խոսակցականլեզու լինելու վերաբերյալ մասնագիտական

գրականության մեջ եղել են տարբեր կարծիքներ: Հիմնականումընդունվումէ, որ 5-րդ դարում գրի առնվածլեզուն՝ գրաբարը, եղել է ժամանակի ժողովրդախոսակցականլեզուն: Ոմանք, սակայն, ավելացնում են, որ թեն 5-րդ դարից ավանդված հայերենը ժամանակիխոսակցական լեզուն էր, բայց այն Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթնի ն ուրիշների կողմից հղկվել ւ գրական մշակման է ենթարկվել: Որոշ մասնագետներ այն սխալ կարծիքն ենճ հայտնել ճան, որ գրաբարը երբեքէլ համաժողովրդական խոսակցական լեզու չի եղել. այն արհեստական լեզու է, որ իբր հորինել են Մեսրուլ Մաշտոցն ւ նրա աշակերտները ն որ այն գորէ ծածվել պալատական մի նեղ շրջանում, որպես պալատական,կաստայական .

լեզու:

գրականության լեզուն,որով գրված են գեղարվեստականգրականության (Կոստանտին Երզնկացի, Հովհաննես Երզնկացի, Հ. Թլկուրանցի, Հ. Իմաստասեր, Ֆրիկ, Ն. Քուչակ ն ուրիշներ), բժշկության (Մխիթար Հերացի, Ամիր-Դովլաթ Ա-

մասիացի), իրավագիտության (ՄխիթարԳոշի, Սմբատ Գունդստաբլի«Դատաստանագրքերը»)կ գիտության ու գրականությանայլնայլ բնագավառներին վերաբերող բազմաթիվգործեր: հայերեն տերմինը ավելի նեղացնելով՝ անվանում են ԿիլիՈմանքմիջին

-

Այդ վերջին վարկածը հեշտությամբ հերքվում է այն հանրահայտ իրողությամբ, որ պատմության ընթացքում,ինչպեսանցյալում,այնպես էլ այժմ ստեղծվող ոչ մի արհեստական լեզու կյանք չի ունեցել: Ինչ վերաբերում է գրաբարին, ապա 5-րդ դարում ստեղծված հայոց գիրն ու գրականությունը միայն մեկ նպա-

իր բովանդակությանը: կյան հայերեն, որ, սակայն,չի համապատասխպմճում են Ուսումնասիրություններըցույց տալիս,որ միջին միատարը հայերենը ն միասնական չի եղել: Այդ դարերում Հայաստանում նւ հայկական գաղթօջախ-

տակ են հետապնդել` հասկաճալի լեզվով ծառայելու ժռղովրդին:Ինչ վերաբերում է 5-րդ դարի տարբեր հեղիճակներիմոտ հանդիպողլեզվական ռրոշ զանա-

զանություններին,ինչպես

ն

բարբառային տարբերություններին, ապա

որոնցից մեկն էլ ներում գործումէին միջին հայերենը մի քանի տարբերակներ, լեզուն: կիլիկյանհայերենն է՝ Կիլիկիայի հայկական պետությանպաշտոնական ըստ երնույթին, (6-րդ Կիլիկյան հայկական թագավորության դ.), վերացումը

դրանք

գրաբարի կաոուցվածքիտեսակետիցէական ոչ մի ճշանակությունչունեն ն չեն փոխում գրաբարիո՛չ բնույթը Լ ո՛չ էլ համակարգը: Այսպիսով,ավանդված լեզվականհարուստ հուշարձաններըվկայում են, որ հայերի հնագույն գրական լեզուն եղել է գրաբարը, որով 5-րդ դարից սկսած գրվել են ժամանակի սեփական ն թարգմանական, գիտական, պատմական

ն

սկիզբ դարձավ միջինհայերենի անկմանաշխարհաբարի՝ հայերենի նոր որաինչպես որ միջին գրական հայերենը կի սկզբնավորման": փոխարինել է ժողովր-

դին արդեն անհասկանալիգրաբարին, այնպես էլ միջին հայերենի ընդերքում ։

ճ -

"Հ:

Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն,

.

մաս Բ,

Երնան, 1951. էջ 76-41.

Հ.

Աճառյան, Նույն տեղում, էջ

226-254:

րհաբար րկ կամ արղի լեզուի,Վիեննա. րդիհայերեն հայերենլեզուի

ԾՏԻ

Այտաբնյան, Քննական քերականութիւն աշ|866. տեղում, ջ 147, 165: Գ. Ջահուկյան. նույնյ ղ էջ Ա.

սկզբնավորված ե զարգացածաշխարհաբարը եկամ փոխարինելու միջին գրական հայերենին: Հայերենի բարբառ ճերը: Ժամանակակիցհայ բարբառները,որոնց թիվը անցնում է 50-ից, իրենց հնչյունական, բառապաշարային ն քերականա-՝ կաճ առանձնահատկություններով տարբերվում ենճ հին ւ միջին գրական հայերենից, թեն նրանց նշված լեզվական իրակությունների մեծ մասը հիմնականում բխում է գրաբարից: Ակնհայտ է նալ, որ բարբառներիլեզվական որոշ երԼույթներ ն իրողություններ ավելի հին են գրաբարից: Ճիշտ է այն դրույթը, ըստ որի, ժամանակակիցհայ բարբառներն առաջաեն ցել գրաբարից հետո՝ իբր գրաբարի տարածքային ճյուղավորումներ: Բայց այդ բնավ էլ չի նշանակում, որ հայոց լեզվի զարգացման գրաբարյան շրջանում, 5-րդ դարում ն, նրանիցառաջ ընդհանրապեսժխտվումէ ռայ բարբառներիգո-

ջավայրերի, այնպես էլ կարող էին ժամանակի ընթացքում հիմք ուճենալ:

.

յում խորանալով՝ հասցրին ժամանակակից բարբառայինտարբերություններին: գ) Մի շարք դեպքերում այդ զուգահեռ ձւերը ներկայացնում են նորմավորված գրաբարյան ն հնացած (ավելի հին) կամ մնացուկային ձն երի հակադ-

րություններ,որոնքունենալով տարածքայինհիմք, ստեղծում են բարբառայինոեն դ) Եվ վերջապես կան դեպքեր էլ, երբ զուգահեռ ձն երըներկայացնում նույն տարածքը, երբեմն նան կարող են հանդես գալ իբրն անհատական տարբերություններ, որ կարող են արդյունք լինել ինչպեստարբեր խոսակցականմի-

Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտությաններածություն, Երնան, 1972. էջ 166-179:

.

այդ . նկատվող մի շարք լեզվական ու տարածիրակությունների հետազա ծավալման ման, մյուս կողմից`լեզվական նոր երնույթների առաջացման ճանապարհով:

նորմավորված

7 Գ,

բա-

այդ տարբերությունները, որոնք նկատվում են հայոց լեզվի Բարբառա)ին զարգացման հին շրջանում, հետագայումխորանում են մի կողմից` շրջանում

Վերջին շրջանում լեզվական փաստերիբազմակողմանիուսումնասիրությունը բերել է այն եզրակացության", որ 5-րդ դարումանառարկելիորեն եղել են բարբառային տարբերություններ, հետն ապես՝ բարբառներ կամ ենթաբարբառներ: Այդ դարում բարբառային հատկանիշների առանձնացումը : փաստորեն հանգում է այդ դարի համար հաստատվող զուգաձնությունների նշմանը: 5-րդ դարի բարբառների հնչյունա-ջերականճական հատկանիշներն արտահայտվում են ավելի քան հարյուր (հարյուր երեսուն) զուգաձնությունների միջոցով, որոնք Գ. Ջահուկյանը մի քանի խմբերի է բաժանում: ա) Մի շարք դեպքերում այդ ձեւերըհակադրվումեն իբրն նռրմավորված գրաբարյան ն բարբառային հակադրություններ: բ) Որոշ դեպքերումայդ ձները հակադրվումեն իբրն գրաբարյան Լ սկզբնավորվող աշխարհաբարյանձներ: 5-րդ դարում կային գրաբարին համեմատաբար մոտ ն համեմատաբար հեռու տարածքային շրջաններ, որոնց տարբերությունճերը բարբառային արժեք էին ներկայացնում: Մյուս կողմից, գրաբարի ընդերքում սաղմնավորվող աշխարհաբարյան ձներում արդեն առկա էին որոշ հակադրություններ,որոնք հետագա-

տարբերություններ:

տարածա

բարաբառային են Պատմական Հայաստանի վարչաֆեոդալական հին բաժանումների սահմաններին, այսինքն՝ "բարբառային այդ պայմաճավորված են ճան Հայաստանի վարչական-քաղատարբերությունները քական պայմաններով:

յության փաստը:

րոշակի

իրողությունը, որ հին շրջանի

Հատկանշական է այն ժանումներիսահմանները համընկնում

որոշ

Բարբառների վրա գործած ազդեցությանտեսակետից ժամանակի թացքում աստիճանաբարփոխվումԼ, մեծանում է նան արտաքին

ըն-

ազդեցության՝

լեզուների դերը": Հին շրջանում բարբառային տարբերություններիառագործընթացում, ըստ երնույթին, մեծ դեր են խաղացել ջացման օտար

նախագրային

հայերենի լեզվական ենթաշերտերը(ուրարտա-խուռիտական, խեթական,իրանա-պահլավական, կովկասյան Լ այլն), գրաբարյան շրջանում` հին պարսկական, ինչպես նան ասորական, հունալատինականն ավելի ուշ՝ արաբական ազ-

դեցությունները:Միջին ե նոր շրջաններում արդեն տիրապետողէ դառնում թուրքական հ նոր սպարսկական,հետագայում՝որոշ չափով եվրոպական ն ռուսական ազդեցությունը: Արտաքին լեզվական ազդեցությունների արդյունք պետքէ համարել, օրինակ՝ ըն ք ձայնորդներիշփոթումը,ֆ ն ղ (զկ) բաղաձայնների, քմային ձայնավորճերի ն բաղաձայնների,ձայնավորների ներդաշնակության երնույթը, շարունակական ճերկայի տարածումը,նախկինցուցականհոդերի ստացականճգործածությունը ն այլն: Մյուսկողմից, մի շարք ճոր իրակություններիրենց հիմքնուճենալովհնում, զարգացմաններքին օրինաչափություններով հետագայումհամըգդհանուր քբզույթ են ստանում կամ են ավելի լայն աղ»օ, եւսչե ինտարածվում չափերով:Օրինակ՝ չյունափոխությունը, գործիականի -ու| վերջավորությունը, Հեր,-քեր հոգնակերտի միօրինակացումնու տարածումըԼ այլն: Կու ւ, պիտի բայական մասնիկներըտարածվելովհայոց լեվի գրեթեբոլոր տարածքայինտարբերակներում՝ ստաճում են քերականականտարբեր արժեքներ.արլմտյաճ բարբառներում է կու-ն ստանում ներկայի ն՝ անկատարի,արնելյան բարբառներում`սահմանական(հաստատական) ապառնիին ւպայմանականի գործառություն:իտի մասնիարտահայտման ստանումէ սովորականապառնիի արտահայտկը արնմտահայ բարբառներում ման, իսկ արկելահայերենում՝միայն հարկադրականի արժեք: '

շրջանում գոյություն Հին՝գրաբարյան

Գ. Ն

ունեցողկամ ձն ավորվուլբարբառա-

նշվ. աշխատ., էջ 180-192: Ջահուկյան,

պտ

յին տարբերությունների հետագա խորացման համալ կարնոր դեր են խաղում այդ շրջանի վերջերում որոշակիորեն արտահայտված երկու երնույթ` հայ ժողովրդի

Աշխարհաբարիմասին առաջին վկայությունները կամ նմուշները սկսվում 1358 թ. 14-րդ դարից: Աշխարհաբարիհնագույն նմուշ է համարվում Բջնիի

են

քաղաքական մասնատվածությունը հ զանգվածային գաղթերը: Հատկապես Բագրատունիների անկումից հետո (11-րդ դար) հայ ժողովրդի զանգվածային գաղթերիհետնանքով մեծապես փոխվում է հայ բարբառճերիաշխարհագրական տեդաբաշխումը:Նախկին բարբառային կենտրոնների կողքին հանդես են գալիս

արձանագրությունը:

նորերը, հատկապես Փոքր Ասիայի՝

հեստ

17-րդ դարը համարվում է աշխարհաբարիկազմավորման շրջան, երբ արղեն այդ լեզվով ստեղծվում են տարբեր բնույթի ն նշաճակության գրավոր այնպիսի հուշարձաններ, ինչպես` Զաքարիա Ագուլեցու «Ուղեգրությունը», «Ար-

«Գանձ համարողութեան»,«Արհեստ թուական է սայ», Ղ. Վանանդեցու ն թվաբանական-վաճառականադրամից բոլոր աշխարհի» չափոյ, կշռոյ, թուոյ խնդրագիրկանձեռնարկները,Կ. Ջուղայեցու թվաբանական-հաշվապահական

Մեծ Հայքին սահմանակից շրջաններում: Այսպիսով, ժամանակակից բարբառներիհնչյուճական Լւ ձյաբանական խմբեր սկսումեն գծագրվել գրաբարյանշրջանի վերջերից ն միջին գրականհայերենի սկզբներից":

քը

կան լեզվի հիմքում ընկած է Արարատյան բարբառը,

որ

պատկանում

է

հայ

մոտ

է

ազդեցությամբ աստիճանաբար

տարբերակների": 18-րդ դարում լույս

բար-

բառների հնչյունաբանությամբ ճյուղին, գրաբարին րով: Արհ մտահայ գրական լեզվի հիմքն է կազմում ԿԸ ճյուղին պատկանողՊոլսի բարբառը: Այն միջին հայերենի անմիջական ժառանգորդն է, ավելի մոտ է. Լ ձնաբանությամբ, հեռու է գրաբարից հնչյունաբագրաբարին բառապաշարով նությամբ (արտասանությամբ): Մինչն 20-րդ դարի` հայ ժողովրդի արեմտյան հատվածի ողբերգությունը, 1915 թ. ցեղասպանությունը,այն Արն մտյան Հայաստանի գրական լեզուն էր, այժմ Սփյուռքի հայության գրական լեզուն, ռրով ստեղծված է գեղարվեստականԼ գիտական ճոխ գրակպնություն: ՈՒՄ

ն բառապաշա-

`

Նոր գրական հայերենի՝ աշխարհաբարիայս երկու տարբերակները իբրե առանձին գրական լեզուներ իրարից որոշ չափով տարբերվում են մասամբ հն-

չյունաբանությամբ (արտասանություն, ուղղախոսություն), ուղղագրությամբ (արն մտահաւյ տարբերակնօգտվում է գրաբարյան,արնելադայերեն տարբերաբակը` ճոր, գրաբարի բարեփոխված ուղղագրությունից), ընդհանուր հայերեն ռապաշարի օգտագործմանչափերով,հիմնականում`ձն աբանությամբ, հոլովման

ն խոնարհման համակարգերով:

9-Նույնտեղում:

երկփեղկմում արնմտահայ առաջին քերականական աշխարհաբարի է

արնելահայ

ն

են տեսնում

ու ուսումնասիրությունները՝ Շրոդերի «Գանձ Արամեան լեաշխատություններն զուի» (Ամստերդամ,1711 թ.), Մխիթար Աբբայի (Սեբաստացու) «Դուռն քերա-

կանութեան աշխարհաբառ լեզուին հայոց» (Վենետիկ, 1727 թ.), աշխարհաբապարունակող այնպիսի բառարաններ, ինչպես` Կ. Սարարյան բառապաշարը (ռուս-հայերեն ն հայ-ռուսերեն բաֆյանի «Գիրք որ կոչի բանալի գիտութեան» հայկազեան լեզուի» 2-րդ հատո«Բառգիրք թ.), Մխ. Աբբայի ռարանները, են աշխարհաբարից գրաբար ն գրաբարից աշրը (1769 թ.), որտեղ զետեղված խարհաբար բառարաններ՝յուրաքանչյուրը 30-35 հազար բառով ն այլն: 19-րդդարի սկզբից սկսվում է աշխարհաբարիտիրապետությանշրջանը: -

-

19-րդ դարի առաջին երեսնամյակին արդեն արնելյան աշխարհաբարով լույս է տեսնում ավելի քան 40 աճուն զանազան գրականություն: Նույն դարի առաջին են Մոսկվայում` օջախներ, երկու խոշոր մշակութային ստեղծվում քառորդում մեծ դեր են խաորոնք դպրոցը, Ներսիսյան Լազարյան ճեմարանը, Թիֆլիսում՝

մշակման ն տարածմանգործում: ղացել արնհելահայաշխարհաբարի ն ուղղությամբ հսկայական Աշխարհաբարիմշակման պրոպագանդման

միասնական եղել

Չնայած որոշ տարբերություններին,այդ լեզուները, իբրն հայ ազգության համաժողովրդական գրական լեզվի տարբերակներ, հավասարապես հասկանալի են հայ ժողովրդի երկու հատվածներին ն հաջողությամբ կատարում են հաղորդակցման կարեոր միջոցի ե մշակութային ձԼի իրենց հիմնական գործառությունները:

ն այլն:

հավաստումեն, որ աշխարհաբարըիր կազՆոր ուսումնասիրությունները է եղել ն՛ արնելահայության, ն՛ միասնական փուլում մավորման առաջին մտահայության համար: Անցնելով մեկդարյա ձեավորման շրջան, 18-րդ արն դարից սկսած, միասնական աշխարհաբարը Ում ն Կը ճյուղերի բարբառների

Նոր շրջան (17-20-րդ դդ.): Գրականնոր հայերենը կամ աշխարհարարըՀայաստանի ն հայկական գաղթօջախներիգրավորն խոսակցական հայկական լեզուն էր, որին զուգահեռաբար այդ շրջանում գռրծում էին հայերեն տասնյակ բարբառները:Աշխարհաբարի երկու գրական լեզուները՝ժամանակակից գրականլեզվի երկու տարբերակները՝արնելահայերենըւ արնմտահայերենը, կազմավորվել են երկու տարբեր բարբառների հիման վրա: Արնելահայ գրա-

է

գրավոր խոսքի դերը: Այղ շրջանում տարբերտարիներինլույս «Բազմավեպ», «Մեղու Հայաստանի», «Մասյաց աղավնի», «Արարատ» պարբերականները,որոնք ամբողջապես կամ մասամբ իրենց էջերը ճվիրում են են տես-

նան

նում

Գ,

Ջահուկյան, նշվ. աշխատ.,էջ 49-68:

պատմություն,Երհպն, Է248, Նույնի, ԺաԳ. քիպկ,իտմագակակիք հայերենի հպմարուղ մանակակից հայոց լեզվի դասընթաց,Երնան, էջ 57-67: Ռ. Իշխամյած, Նոլ։ գրականհայերենը 17-18-րղդդ., Երեան, 1979:

նե վերջապես աշխարհաբարին,

ռանձնահատուկէ

«Հյուսիսափայլը»

(1858-1864),

որի դերը

ա-

միայն արնելահայ աշխարհաբարի մշակման ն տարածման, այլե գրաբարի դեմմղված պայքարի բնագավառում գրական նոր հաղթանակի գործում: ոչ

եզվի

Հաճուն

աշխարհաբարի օրինականացման,գրաբարի դեմ մղված պայքարում ծավալված բանավեճում, որ հայտնի է աշխարգրապայքար անունով, հաբարի պաշտպանության նշանաբանով 19-րդ դարի 40-ական հր գործունեությունը ծավալեց հայ մտավորականությունը:. Արնեմտահայ իրականության մեջ գրապայքարը սկսվեց 19-րդ դարի 40-ական թվականներիննկ ավարտվեց միայն դարավերջին:Արեմտահայ գրական լեզվի վերջնական հաղթանակիգործում կար որ ծառայություններ են մատուցել Մխիթարյանները, Նահապեւո Ռուսինյանը,ՍտեփանՈսկանը, Գր. Օտյանը ե

թվականներին

ուրիշներ:

՝

հսկա-

Արլելահայ գրական լեզվի մշակման ւ տարածման ուղղությամբ մեժ լուսավորիչ Խ. Աբովյանիդերը: Նա իք գրչով ն հասարակա-

յական է հայ

կան-մանկավարժական գործունեությամբդարձավ աշխարհաբարի հաղթանակի համար մղվող պայքարի առաջամարտիկը:Աշխարհաբարի տարածման

|լ

տիրապետության համար նրա որդեգրածգործին իրենց նպաստըբերեցին աշ-

խարհաբարովգրված կամ աշխարհաբարիպաշտպանությանը նվիրված այնպիսի աշխատություններ,ինչպես՝ նշանավոր«Վերք Հայաստանի» վեպի առաջաբանը, «Աշխարհաբարի քերականությունը»հ այլն: "Արնելահայ աշխարհաբարիմշակման, տարածման հ օրինականացման համար մղված պայքարում ճրա վերջնական հաղթանակինիրենց նվիրեցին ակաճավոր գիտնական, հրապարակախոսն հասարակականգործիչ Ստ. ՆազաՄ. Նալբանդյանը Լ ուրիշներ: րյանը, հայ հեղափոխական-դեմոկրատ Ստ. Նազարյանը դեռ «Հյուսիսափայլի» (1858 թ.) հրատարակությունից առաջ, 40-50-ական թվականներինհայ գրականության սյատմությանը նվիրված ոուսերեն աշխատություններում (Կազան, 1844, 1848 թթ.) աշխարհաբարովգրված «Վարդապետարան հոգեղենկերակուր» (1853 թ.), «Հանկրոնի»,«Առաջին դես նոր հայախոսության» (1857 թ.) ն աշխարհաբարթարգմանված «Պաւղոս ն Վիրգիճիա» վեպով իր գործուն մասնակցությունը բերեց աշխարհաբարի մշակմանն ու Աշխարհաբարիհամար մղվող պայքարին «Հյուսիսատարածմանը: փայլի» էջերում Ստ. Նազարյանին է միանում Մ. Նալբանդյանը շարունակում :

՝

նրա հետ

այդ

գործըմինչ. վերջնական հաղթանակ:

ե

Աշխարհաբարի մշակման կ օրինականացմանհարցում Մ. ՆալբանդյաՆազարյանը գտնում էին, որ` 9 Հայ ժողովուրդը հասարակական նոր հարաբերությունների շնորհիվ դարձել է ազգ ն որպես այդպիսին պետք է ունենա իր ազգային գրական լեզուն: 2) Գրաբարն այլես չէր կարող դառնալարդենձն ավորված հայ ազգիհանը

կ Ստ.

`

լեզուն, մաժողովրդական. ազգային

որովհետն այն հասկանալի չէր հայ ազգը կազմող անհատներին:Այդ նոր կյանքին, հասարակական նոր հարաբերություններին, պատմակ:սնորենձն ավորված այդ նոր հանրությանը` հայ ազգին անհրաժեշա էր նոր գրական լեզու: 3) Ստ. Նազարյանը անհրաժեշտ էր համարումհամաժողովրդականմի լեայդ նոր լեզուն միաժազու, որին հիմք պետք է դառնար Արարատյան բարբառը, բոլոր ազճիվ տարրերը: մանակպետք է օգտագործեր նան մյուս բարբառների

4)

Մ

Նալբանդյանը գտնում էր,

որ

ազգային լեզու չէր կարող

դառնալ

որնէ բարբառ կամ «բարբառի լծի տակ» զարգացած լեզու: Նոր գրական լեզուն պետք է զարգանա ինքնուրույնաբար, զարգացմանիր ճերքին, սեփական օրի-

ճաչափություններով,առանց «ստրկանալու» գրաբարին կամ բարբառներին: պետք է օգտագործի ինչպես գրաբարի, այնպես էլ բարԲայց աշխարհաբարը բառներիազնիվտարրերը:«Տեղական բարբառնընդհանուրիհամար գործածական արժեք չուճի,- գրում է ճա,- ն նոր լեզուն այս կամ այն բարբառի լծի տակ դրականապեսմշակելու գաղափարը նույնպես ամուլէ հ անգործադրելի, ինչպես հին լեզվի գաղափարը:Այդ պատճառով նոր լեզուն պիտի ճայվի Լ մշակվի ինքճուրույնաբար,առանց ամեննին հին լեզվից խպնելու ւ առանց այս կամ այն` գավառականբարբառին ստրկանալու»: Մյուս կողմից, նա գտնում է նան, որ ճոր լեզուն պետք է գիտակցաբարմշակվի ն դրվի որոշ համակարգիտակ՝ հավատարիմ մնալով լեզվի ժռղովրդականությանը: Հաղթանակովդուրս գալով «Հյուսիսափայլ»-ից հետո հայ գրականլեզվի արեւելահայ տարբերակըաստիճանաբար լայնացնում է իր գործածությանշրջանակները, հանդես է գալիս գրական լեզվի համարյա բոլոր գործառություններով: 60-ական թվականներիցսկսած` սկսվում է գրական լեզվի հետագա մշակումնու հղկումը:Գրական լեզունաստիճանաբարհաղթահարումէ ինչպես հյուսիսափայլյան լւ հատկապես նազարյաճական լեզվի արհեստականությունները, այնպես էլ ծայրահեղ բարբառայնությունը:Առաջին պլան է մղվում միասնական գրականնորմայի ստեղծման գաղափարը: Գրական լեզվի զարգացումն ու հղկումը այս շրջանում ընթանում է բարբառայնություններիԼ գրաբարայնությունների հաղթահարման,աճհարկի փոխառություններըհայերեն հահատկապեսմասնագիտամարժեքներովփոխարինելու, նռորաբանությունների` կան հայերեն բառերի ստեղծման արմատավորմանճանապարհով":ուղղագրության Լ ուղղախոսության-մի որոշ իրողություննեշարք հարցերի,քերականական ըի՛ կարգավորմանուղղությամբ: Դարասկզբին նախախորհրդային շրջանում հայոց լեզվի արհելահայ տարբերակը իր հնչյունական Լ քերականական համակարգով,բառապաշարով, ուղղագրությամբ ն ուղղախոսությւսմբներկայանում էր «

Գրապայքարից», »չ

արդեն իբրն որոշակիորեն նորմավորված գրական լեզու: Խորհրդային /

շրջանում

Հայոց լեզու, 1-ին մաս, Ա պրակ, 1980, էջ 30-36: : `

արնելահայգրական լեզվի զարգացումը հիմնականում ընթանում

արդեն ճրա տարրերի կատարելագործման, լեզվական իրողությունների միօրինակացման, Գրական լեզվի Ժամա

գործառությունների ընդարձակման ճանապարհով: . նակակից հայոց լեզվի համակարգը:Արդի

լեզվի արնելահայ տարբերակի՝

դ) Բառային կազմի` բառապաշարի հիմնական մասը իր կարնոր

է

ներով, ինչպես

գրական

ժամանակակից հայոց լեզվի հիմքում հիմնակաԱյդ նշանակումէ` հնչյունաբանության,

հետե յալ

առանձ-

Շ``

միջոցով:Ի դեպ, շատ դեպքերում ժամանակակիցհայերենի՝արկ լեզվի ն գրաբարի նյութականկողմի ելախայ նույնությունը ոչ թե անմիջականէ, այլ է բնութագրվումէ Հնչյունային (հնչույթային) համակարգը

երկբարբառների վերա-

բ) Հնչյունափոխության հիմնական օրինաչափությունները նույնպես

կակից հայերենի հնչույթային

մով՝ գրաբարի 13:

համակարգի օրինաչափությունների հաշվառու-

ուղղագրությունը է որոշ ենթարկվել

բարեփոխության:

Հ.

Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս Բ. Երնան,1951 էջ 475-476. 498: Մ ՍԳրական լեզվի ն Արարատյան բարբառիձայմավոիականհամակարգի ձոռարաբերությունները, Բանբեր Երնաճի համալսարանի2(35), 1978 Գ. Ջահողէջ 84-96: Հայոց լեզվի զարգացումն ու կառուցվածքը,Երան. 1969, էջ 28-82: Գ. Սակ, Ժամանաակից հայոց լեզվի դասընթաց, Երեան. 1955, էջ 67.70:

Բոնոր րամ

արի

|

|

.

,

|

`

է

կրում:

Տիպաբանական կառուցվածքի տեսակետից ժամանակակից հայոց լեզվում թեքականության որոշ դրսնորումներով հանդերձ, ի տարբերություն գրաբարի, ավելի շեշտված է կցականությունը, որն արտահայտված է խոնարհման Լ հոձների գերակշռությամբ համադրական լովման համակարգերում վերլուծական ձների նկատմամբ: Ժամանակակից հայ գրական լեզվի արնելահայ տարբերակն աչքի է ընկճում հոլովման համակարգիպարզեցմամբ Լ կրճատմամբ, առանձին հոլովների գործառությունների ընդարձակման շնորհիվ հինգ հոլովների առկայությամբ: Նկատվում է նան հոլովների միօրինակացում՝ Ի հոլովման նախապատվության միտումով, ձեային ե իմաստային հոլովումների տարբերակմամբ: զ) Շարահյուսական համակարգը, ի հակադրություն գրաբարի, բնորոշվում

է

հատկապես որոշիչների

նհհատկացուցիչների

առաջադաս

թյամբ, ռրոշիչ-որոշյալների, հատկացուցիչ-հատկացյալների

գործածու-

անհամաձայնու-

թյամբ, անջատական ն միացական շաղկապների տարբերակված համակարգով. կապերի ն կապական բառերի ճոր նրբերանգների ձեռքբերմամբ, նախդիրների զգալի մասի իբըն ետադիրներիկիրառմամբ,գոյականների խնդրառության որոշակի միտումով ն այլն:

հայոց լեզու» դասընթացի բաժինները. «Ժամանակակից «Ժամանակակից հայոց լեզու» դասընթացըբաղկացած է հետն յալ բաժիններից՝ հնչյունաբանություն, բառագիտություն ւ, բառակազմություն, ձնւաբան Կր իրահյուսություն: նկարագր է ժամանակակից հայոց լեզվի ենչյուՀնչյունաբանությունը նկարագրում |

.

|

եյ Ժամանակակից հայերենի ձն աբանությունը, հոլովման լ խոնարհման

"դա-բարբառային բնույթ

պայթականների եռաստիճանությամբ, շփականներիերկաստիճանությամբ: Ի տարբերություն գրաբարի` նկատելիէ ձայնավորների մենաբարբառության միտումը,գրաբարյան երկբարբառների ն եռաբարբառների պարզեցումը,

նափռխությամբ՝

նախածանցների

մանակ, խարսխված լինելով Արարատյան բարբառի վրա, իր էությամբ ժողովր-

միջնորդավորված բարբառով:

րապրուկային ձնեեր)ե հատկապեսդիրքային` շեշտից կախված հնչյունափոխությամբ՝ինչպես բառերում ն բառաձն գրաբարից երում,այնւվես փոխանցված էլ նորակազմություններում՝ իբրն գործող հնչյունափոխական օրինաչափություններ կամ համաբանությամբ կատարվոդ երնույթներ (իրակություններ): գ) Բառերի | ուղղագրությունըարտասանությունը հիմնականում գրաբարյան է: Լեզվի զարգացման արդի առանձ փուլի ժամանանահատկությունների,

ն

համակարգն իբրե գրաբարյան ձների հետագա զարգացման արդյունք, միաժա-

նակաճում Արարատյանբարբառի

ժառանգորդական են, որն արտահայտվում է պատմական հնչյուգրաբարից փոխանցված ն բառերում բառաձներում (իբրն վե-

են

ջույով:

|

գրաբարյան՝

է:

դարձվածքներիգերակշիռ մասը: Հայերենի զարգացմանարդի փովում նկատելի է կիրառության որոշ աշխուժացում` հատկապես տերմինակազմության մեջ, ինչպես նան ճորակազմությունների առատություն` մասճագիտական-տերմիճաբամնաինչպես ն զգալիթվով փոխառություններ՝ռուսերենի միկանլբառապաշարում,

բայերի

նահատկություններով":. ա) Հնչյունային (հնչյույթային) համակարգնիր հիմնական գծերով, ինչպես նան գրաբարյան է, որ գրական լեզվին է շեշտադրությունը փոխանցվելհիմ-

ծումը երկհնչյունների:

ժառանգություն գրաբարյան

ծանցումը` ածանցների գերակշիռ մասը: Բարբառային-ժողովրդական ծագում ունեն, սակայն, անհոդակաւվպբարդությունները, կիկնավորները, հարադրավոր

բառապաշարի, ձն աբանությանու շարահյուսության հիմնական իրակվություններճ իրենց էական կողմերով բարբառից են փոխանցվել ժամանակակից հայերենին: Մշակման ն հետագազարգացման ընթացքում,սակայն գրական լեզուն որոշ չափով հեռացել իր ծնող բարբառից, ներառելով իր մեջ հին գրական լեզվի՝ գրաբարի

հայերենիհամակարգը բնորոշվումէ

բառային հիմնական ֆռնդը

ժառանգված նան բառակազմության հիմնական միջոցներն ու եղանակները՝ համադրականՍնվերլուծական բարդությունները (հոդակապու| իսկական բարդությունների,հարադրությունների կազմությունը), ինչպեսնան աԳրաբարից

նում ընկած է Արարատյան բարբառը:

է տարրերը: Ժամանակակից

ւ

իմաստ-

2-39

ՄԵրւ Ի

:

ՀԱՎԱՐՈՆ

ՑՈՒ

նական կազմը, լեզվում

հն չյունական կատարվող հիմնական գործընթացները: են`

Հնչյունաբանության մեջ մտնում

ուղղախոսությունը, որ ուսումնասիրում է

լեզվի .արտասանական նորմաները, ժամանակակից ուղղագրությունը, որ ծանոէ թացնում ն հայերեն այբուբենին, հնչյունների երի հարաբերակցությանը: տառ

է բառը, Բառագիտությունը ուսումնասիրում

բառային կազմը,բառապաշարային

շ

լեզվի բառային համակարգը,

երտերը: Բառագիտության մեջ մտնում

ձեի հարաբերությամբ բառերի

տեսակները.

ծանռթացնումբառի ստուգաբանականվերլունտուգաբանությունը,

ծությանը:

որ

է

Բառագիտության մեջ են մտնռ ւմ նալ դարձվածաբանությունը, որ նկա-

քագրում է արդի լեզվի դարձվածքային

համակարգը, բառարամագրությունը, որ է հայերեն տարբեր տ ուսումնասիրում իպի կարԼոր

բառարանները:

ուսումնասիրումէ բառերի ձնույթայ ին կազմը,բառեՔառակազմությունը րի կազմության

:

հիմնական տիպերնու տեսակները: Չնարանությունը բառերի քերականական կարգերի ու քերականական ձներիուսմունքնէ. այն ուսումնասիրումէ բառերի բառա քերականական կարգերը, լեզվումքերականական ի արտահայտման իմաստներ միջոցները: ՝

Շարահյուսդլթյունը բառերի կապակցության ն նախադասության

մունքն է: Այն ուսումնասիրումէ շարահ յուսական

ուս-

ան հիմնակ միավորները՝ բառեբի կապակցությունն ու ճախադասությունը, շարահյուսականկապերիտեսակները, ու

տիպերն նախադասության

վրա էլ ստեղծվումէ

կառուցվածքը: հիման Շարահյուսության որպես կետադրականնշաններիգործակետադրությունը,

ծությանկանոնների ամբողջությու

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

են՝

որ ուսումնասիրում իմաստաբանճությունը, է բառի իմաստները, իմաստիԼ.

Հնչյունաբանության' ուսումնասիրության առարկան հնչյուններն են՝ լեզվի նյութական նվազագույն միավորները: Լեզվիհնչյունները նյութական միավորներ են, որուվլիետլհնարավոր չէ բաժանել ավելի փոքր, ինքնուրույն միավորների:

այն բաժինն է, որն ուսումնասիրում Հնչյունաբանությունը լեզվաբանության լեզվի հնչյունական կազմը, հնչյունական համակարգը: Հնչյունաբանությունը զբաղվումէ նան. խոսքային ավելի մեծ միավորների` հնչաբառի, հնչաշարույթի, հնչանախադասության(հնչադասության), ինչպես ճան հնչյունական շղթայի վերհատույթային միավորների՝շեշտի Լ հնչերանգիուսումնասիրությամբ: Այսպիսով, հնչյունաբանությունը զբաղվում է լեզվի բոլոր հնչյունական միջոցների ուսումնասիրությամբ, նկարագրությամբ ու դասակարգմամբ ինչպես հնչյունների արտաբերման ու հնչման, այնպես էլ լեզվական գործառության ըն-., նրաճց դերի տեսակետից: թացքում կատարած Ժամանակակից հայոց լեզվի հնչյունաբանությունը նկարագրում Լ դասակարգում է հայոց լեզվի արդի փուլի հնչյունականհամակարգը, բացահայտում լեզվում կատարվող հնչյունական գործընթացները (պրոցեսները),հնչյունների զանազան կարգի փոփոխությունները,նրանց առաջացման պատճառներն է

ու

վանկի,

օրինաչափությունները: Լեզվի հնչյունների ուսումնասիրությունն ունի

ն՛

լեզվաբանական-տեսա-

կան, ն՛ կիրառական-գործնականարժեք ու ճշանակություն: Հնչյունների ուսումնասիրության լեզվաբանական-տեսականարժեքն այն է, որ իբրն լեզվի նյութական նվազագույն միավորներ նրանք կազմումեն նրա «բնական նյութը», որն ընկած է ինչպեսհնչյունական, այնպեսէլ բառային միավորների ն` քերականության մի շարք օրինաչափությունների բազմազան հարցեն իի բացատրման պարզաբանման հիմքում: Մյուս կողմից, առանց հնչյունական ուտվյալների հճարավոր չէ պատկերացնելլեզուների պատմահամեմատական սումնասիրությունը, նրանց ցեղակցպկան-ծագումնաբանական կապերի, փոխադարգ ազդեցության բացահայտումը, ինչպես ն, առհասարակ, ստուգաբանության բնագավառում կատարվող որնէ աշխատանք: հ: 17 Աբեղյան,Հայոց լեզվի 1974,էց 61-82: Է. Աղայան, ԼեզվաՋ, Երեան, Գ. Ջահուկրը0, Ժամանակակից հայերենի բանության ներածություն,,Երնան,. 1967.էջ 18: Գ. ՍԼակ, Ժամանակակիցհայոց լեզվի դասըՈտեսության հիմունքները, Երեան, Է974. էջ. 57-1 հ. 1, Հնչյուռաբանություն ն թաց, Երնան, 1955, էջ՝' բառագիտություն. Երնան, 1979: էջ 5-124:

տեսություն, 123-)90:

29-90: Ժամաձակակից հայոց լեզու,

Հնչյունների ուսումնասիրության ն գրելու որ

գործնական-կիրառական արժեքնայն է, նպաստում է լեզվի ուղղագրության ուղղախոսության ուսուցմանը՝ճիշտ ն խոսելու ու կանոններիյուրացմանը, անգամ սկզբունքների

աիտաբե-

րական-աիտասանական խանգարումների Այճմեծապես վերացմանը: կարող է նպաստելօտար լեզու սովորելու, ինչպես նան օգնել մեկ լեզվից մի այլլեզվով կիճոնկարներիհնչյունական խոսքըկրկնօրինակելու գործին ն այլն: Հնչյունը մարդու խոսողականն աողական գործարանների

արդյունքը լինելով՝ ոչ միայն լեզվի նյութականճվազագույն, այլե միավորէ, այլե հանրորեն գիտակցված,արժեքավորվածն

աշխատանքի

ս

անբաժանելի ընդունվածմիավոր:

ն Հնչյուն

հնչույթ տերմինները լեզվաբանության մեջ մռարբերակվում են իբրն միենույներնույթի ընդհանուրԼ մասնավորը (կոնկրետ) Հնչույթըիաստատարբերակիչ դեր կատարող հնչյունն հնչյունը

է:

հասկացություններ: հնչույթիար-

«տասաճականն դիրքային տարբերակնէ, հնչույթի դրսնորումն է խոսքում: Պայմանականորեն հնչյուն ն հնչույթ տերմինները հաճախ նույնացվում են:

Հնչյունների ուսումնասիրությունը կատարվումէ բնախոսական(ֆիզիոլոհասարակական-պատմական կողմով:

գիական)- ֆիզիկական տեսանկյունով ի

Հնչյունների բնախոսական ուսումնասիրության նպատակնէ

պարվզելն

նկարագրել առանձին գործարանների արտաբերական-արտասանական

դերը

ֆիզիկական ուսումնասիրու-

կամ այն հնչյունը արտաբերելիս: Հնչյունների թյամբ երհան են հանվում նրանց ձայնաբանական հատկանիշները (ձայն, մուկ, երանգ, երկարություն ն այլն): Հնչյունների այս

աղ-

վերոհիշյալ բնախոսականն ֆիզիկական հատկանիշների ուսումնասիրությամբ զբաղվող բաժինը կոչվում է

հնարավոր է

նան

հասարակա-

տակն քննել լեզվի հնչյուճական (հնչույթային) նրա համակարգը կան գնահատման ն լեզվական դերի հիման վրա, բացահայտել հնչյուններիփո-

փոխությանպատմական օրինաչափությունները:

`

հակառակկարգի ուսումնասիրությունը,այսինքն՝ նվազագույն

միավորից աստիճանաբար բարձրանալ դեպի ամենամեծ,

միաառավելագույն

վորը: վերլուծությանն անցնելուց առաջ ւանհրաժեշտէ տարբեԱրտասանվածի րակելլեգոււ խոսք հասկացությունները: Լեզուն հեխոսքը փոխհաջորդումեն միմյանց:Խոսքն իրականանում էլեզ-

վական միջոցներով: Լեզու բառը միատարրչէ ն իբրն հաղորդակցման հիմնաէ մի քաճի իմաստ. ա) մարդկական միջոց է մտածողության ձն` արտահայտում յին լեզու` իբր՝. բարձր զարգացած մատերիայի՝ մարդուն հատուկ խոսողական կարողություն. բ) իբրն ժողովրդի (կամ նրա մի հատվածի) հաղորդակցմանմիանհատի հաղորդակցման միջոց: ջոց. գ) իբրն անհատական լեզու՝ տվյալ է, միասնական մի ամբողջուԼեգու ն. խոսք: Լեզուն մի կուռ համակարգ թյուն, որի մեջ բոլոր միավորներըփոխադարձկապի մեջ են գտնվում միմյանց հետ ու փոխադարձաբար են Մյուս կողմից՝ լեզուն պայմանավորված միմյանցով: անընդիատ գործընթաց է, գտնվում է անընդհատ զարգացման մեջ: է, ռր նրաճ հնարաԼեզուն յուրաքանչյուրի մոտ մի ունակություն վորություն է տալիս հաղորդակցվելու մի ուրիշի հետ:Այդ ունակությունըկյանք է ստանում, իրական վիճակի վերածվում այն ժամաճակ միայն, երբ մարդ .գորէ այն, այսինքն՝ մեկի հետ հաղորդակցվում,խոսում է:Լեզվական ծադբրում կաէ Այդ առումով րողությանայդ գործադրությունըկոչվում լեզուն խոսողություն: հանդեսէ գալիսիբրն տվյալ հանրության մի սի ունակություն, գոյությունուոր յուր ընդհանուրկողմերովգրեթե նույնությամբ է այդ հանրության յուրաքանչյուրանդամի մոտ ե նի ժողովրդի` ամփոփվում

ներքին

.

հնչյունախոսություն: Հնչյունների հասարակական-պատմական ուսումնասիրությաննպա-

է

մաստները. ավելի լայն՝ լեզվի արտահայտության պլանը նյութական աշխարհի դրսեորումն է, բովանդակայինը՝ նյութական աշխարհի արտացոլումը: միավորՀնչյունների (հճչույթների) իբրն լեզվի նյութական նվազագույն ճերի ուսումնասիրությունը նպատակահարմարէ կատարել` սկսելով խոսքի առավել մեծ միավորից ն աստիճանաբար հասնել նվազագույն միավորին, թեն

կարողությունը, լեզվական այնպի-

օրինաչափություններով,տվյալ

Հնչյունների (հնչույթների) համաժամանակյա հնչույթայինհամակարգի դասակարգման,հնչյունների

փոփոխման հարցերով,

այսինքն՝ նրանց գործառական հատկանիշների քննությամբզբաղվում

թաբանությունը:

Հնչյունների (հնչույթների)

է

հնչույ-

տարաժամանակյա ուսումնասիրությամբ,

ղորդվում է մեկից

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լեզվի առբտահայտության պլանը նրա նյութական մասն է. լեզվական դըսնորման միջոցներ, բովանդակության պլանը` լեզվական բոլոր տիպի ի-

շ.

լեզվի մյուսին:Խոսքն, այսպիսով,

անդամներ

իսկական

է, գոյավիճակն

լեզվի կյանքը: Խոսքի մեջ կոնկրետանում,միս ու արյուն է առնում մեր լեզվական ունակությունի (պոտենցիան): Խոսքը, մյուսկողմից, գոյությունէ ստանում ինչպես խոցելոլ կ գրելու, այնպես էլ կարդալուն լուռ, ինքնին մտածելուժպվանակ: Խոսքի մեջ չկա ոին է միավոր` նախադասություն,բառ, քերականականձն, որ սերտ հարաբերության մեջ չլինի նույն խոսքի մյուս միավորների հետ: Խոսքը

Ր

:

ԱՐՏԱՍԱՆՎԱԾՔԻ

՛

.

նրանցփոփոխման, ու օրինաչափությունների պատճարների պատմական գործընթացների Քացահայտման ու պարզաբանման հարցերովզխսղվում է պատ.

մական հնչույթաբանությունը:

ն այդ մեջ, մինչդեռ բառարանի լեզվիքերականության խոսողությունը կարողությանդրսեւորումը է, նրա գործադրումը: լեզվական այդ ունակության գործադրմանպրդյունքը Խոսողության խոսքն է, այսինքն՝ ւսյն միտքը (մտածությունը), որ համապլատասխանլեզվան կան ձն ավորումով (նախագասություն,նախադասության այլն)հա-

.

|

կազմողբոլոր միավորները մի անբաժանելիմիասնությունեն կազմում ն. տեսակետից, առանձին նախադասությունները, նրանցվերլուծությունն ու առանձին տարրերի բաժանելը գիտականվերացարկում է, որն անհրաժեշտէ ա Դ խոսքը ճիշտ ն բազմակողմանիորեն վերլուծելուհամար:: Լեզվի ն խոսքի տարբերակումը, սովորաբար,համադրվումէ գիտակ ության ն մտածողության հետ: Լեզվի ու խոսքի ն գիտակցության ու

այս:

ենչանախադասությունը խոսքում կամ հնչաշղբայում միշտ չէ,որ համընկնում են: Շարահյուսական նախադասությունը իբրն բովանդակության պլանի միամիավոր է ն որպես կառուցվածքային վոր. առաջին հերթին շարահյուսական է սխեմա՝ զուրկ հնչերանգից: Հնչաճախադասություննիբրե արտահայտության՝ պլանի միավոր,նախադասությաննյութական դրսնորումը է ն ձն ավորվում է հնն չերանգի շնորհիվ: Շարահյուսական հնչական նախադասություններիակնհայտ տարբերությունները բխում են նրանց գնահատման մեկճակետից: Վերջին նախադասությունըհանդես է գալիս իբրն քերակահաշվով, առաջին, դեպքում, նական (շարահյուսական) միավոր, հնչանախադասությունը՝հնչյունական միավոր: Շարահյուսականնախադասություննու հնչանախադասությունը ձնով նույնը լինելու-կամ համընկնելու դեպքում անգամ, դրանքքննվում են տարբեր տե-

"

մտածողու, մտածողությու:

թյան զուգահեռ

համեմատության մեջ համապատասխանաբար առնչվում են լեզուն գիտակցությունը, խոսքն ու մտածողությունը: Ըստ որում, նը (ինչպեսն խոսքը)գործընթացէ, գիտակցությունը (ինչպես ն լեզուն)՝ որոշաու

ունեցող վիճակ: Ստածողության կի՞՛ գոյություն յուրաքանչյուր

գործողություն հենվելովգիտակցության վրա՝ վեր է ածվում գիտակցության փաստի: Խոսքը դրսնորվում է հնչյունականշղթայի (հնչաշղթայի)միջոցով:Հըն-

Հաշղթան

արտասանության ամենամեծ,առավելագույնմիավորնէ,

զագույն:

'

'

Խռսքի միավորներիտարբերակումը է. կատարվում

տույթավորման միջոցով:

սանկյունով:

վանկը՝ նվա-

կատարել Խոսքիհիշյալ միավորներն ստանալու համար արտասանվածիհատույթավորում.այսպես, օրինակ՝Ծս իմ աճուշ Հայաստանի արնահամբառն եմ սիրում, Մեր հին սազիողբանվագ,լացակումած լարն եմ սիրում, Արգանմանծաղիկներիու վարդերիբույրը վառման, Ու Նաիրյան աղջիկեմ է սիրում հեզաճկունպարն հնչաշղթան կազմված ճերի միքանի (չորս) հնչա-

հաարտասանվածի

Արտասանվածի հատույթավորումը կատարելով իմաս-

հիմքիվրա՝ ստացվում են երկու կարգի անվանումներ՝ նախադասություն ոին նախադասություն չյունական (կամ

ե հնչյունական թյուն),շարույթ շարույթ բառ

-

րը,

(կամ

հնչաբառ):

-

հնչանախադասություն, հնչադասու-

(կամ հնչաշարույթ), բառ

ն

նախադասություններից, որոնք ձնավորվում են հնչերանգի միջոցով. հնչանան են այնուհետն ավելի փոքր միավորները խադասությունները տարբերակվում դադարներով, համապատասխան շեշտերի շնորհիվ: Բերվածհնչաշղթայի աէ՝ Ես իմ անուշ Հայաստանիարհահամ բառն եմ սիրում հնչառանձիկմիավոր

հնչյունական

Հնչականլեզուն՝ խոսքն, ունի միայն իրեն հատուկհնչյունականմիջոցնեորդնք ուղղակիորեն են

առնչվում լեզվի բովանդակության արտահայտմանը: Հնչակաճ լեզվի միջոցներնեն` րույթը (կամ խռսքայինտակտը), հնչաբառը,վանկը ն շեշտը: առանձինօղակները՝ հնչաշարույթը(խոսքային տը), հնչաբառի, վանկը ն հնչույթը առավելագույնից նվազագույնը իջնողաստիճանականությամբ են: Արտասանվածի առանձինմիավորներ հատույթավորման միավորները միմյանցից, նախ, տարբերվումեն իրենց հնչման տնոառանձին

Այն իբրն հնչականառավելագույն նախադասությունը:

հնչանախադասությունը, հնչերանգը հնչաշաՀնչաշղթայի հնչանախադասությունը, տակ-

ատռթյունէ, միտքարտահայտող

'

միավոր

ընդհակառակը,ներկայացհատույթը,համապատասխանաբար օժտված է հնչման

ամե-

տն ողությամբ: նանվազագույն

ՍՈՆՀնչաշղթանբաժանվումէ

բնութագրվում սկզբնայինն վերջնական տնական դադարներով, ավարտային ելեէջումով: Արտասամվածը հատույթավորման մեծ են

անհրաժեշտությունը բխում

է

պահանջից: Աճհրաժեշտէնշել

Է.

նման

Ըս

է հատկապես մեջ դադարի դերը: Նրա հնչաշղթան ըստ իմաստներիհատույթավորման

ճան, որ շարահյուսականնախադասությունը ն 69-71:

միավոր` ավարտուն միավորվածէ հատուկ հնչերանգով ն այդ

'

ռրոշակի հատվածների,որոնք

Աղայան,Լեզվաբանության ներածություն,Երեան, 1967.

որ

միավորներիցառանձնանում է դադարով: Այսպիսով, հնչանախադասությունը արտասանվածի այն միավորնէ, որ ամբողջանում ն ձնավորվումէ հնչերանգիմիջոցով: Մյոա կողմից, քերականորեն իբրն մտքի ավարտուն կազմություն՝այն ունի ինքնուրույն, անկախ գործաՀնչանախադասության համար հնչման տեսակետից հատկանշականը ծություն: երկու համեմատաբար մեծ ղադարների միջն գտնվողենչերանգայինմիասնությունն է: Հնչերանգային այդ միասքությամբ է, որ Ե. Չարենցից բերվածօրինապոանձնանում են` Ես իմ անուշ Հայաստանի արհահամ կում տարբերակվում, |, իմ բառն սիրում Մեր հին սազի ողբանվագ,լացակումածլարն եմ սիրումհնչանախադասությունները սերտորեն կապված լինելով ճախադասության նպատակային Հնչերանգը բովանդակության հետ` բնութագրում է ինչպես ամբողջ հնչանախադասությունը, ն այլն): Հնէլ ճրա առանձին մասերը (հնչաշարույթները, այնպես հնչաբառեքը չերանգը հանդես է գալիս որպես հնչաշղթայի վերհնչույթային կամ վերհատույհնչաշղբայի

ն ղությամբ, ըստ այդմ էլ` հնչանախադասությունն իբրն առավելագույն ունի հնչման ամենամեծ տնողությունը,իսկհնչույթն,

նելով ամենափոքր

,

անհրաժեշտ է

:

Հմմտ.

Երեան, 1978,էջ 130, 146-148, 177: Հճչերանգը նշեշտը ժամանակակից հւյերենում,

հարաբերություն, որ ուժգնության, տնողության 1 քարձրության տարբերությունների պարբերականության դեպքում դրսեորվում | որպես ռիթմ: Հնչերաճգը քերականական ձն ավորման միջոց է, ինքնուրույն հն չական միավոր, ռրը թեն առընչվում է քերականությանը, բայց չի ստորադասվում ճրան: Այն ավելի կապված է հաղորդակցման նպատակադրման, քան թե ճախադասության կառուցվածքի հետ: Հնչերաճգը կատարում է մի շարք կարնոր գորթային հատկանիշների որոշ

ծառություններ.այն

միայն ձնավորում է հնչանախադասությունը,զանազան շարահյուսական կառուցվածքներ (հնչական միավորներ), այլն մասնակցում է մտքի, զգացմունքների,կամքի արտահայտմանը:Հնչական խոսքի, հնչաշղթայի մին նույն հատվածը,նայած ինչպես ն ինչ հնչերանգով է տարբերվում, կարող է ոչ

չունենալ: ընդրատում

Առանձին դեպքերումշարույթները հատույթավոր տեմպի փոփոխմամբ արտասանության վում են հնչանախադասություններից՝ սահմանագ որի տարբերություններըճկատելի.են դառնում երկու շարույթների ծում: Պետք է հաշվի աոնել ճան այն հանգամանքը,որ հնչյունական շղթայում են խոսքայի( շարույթները պատրաստիտրված միավորներչեն, այլ կազմվում

րակաճ

գործածությանընթացքում,ն խոսողի կողմից շարույթների հատույթավորումը գիտակցմաք կատարվում է այդ միավորներիիմաստներիամբողջականության (որ դրշեշտը շարույթային կազմավորմանը մասնակցում են՝ շնորհիվ: Շարույթի ինչվում է հնչաշղթայի այդ հատվածիառավել կարեոր զիտակցվողբառիվրա), պես ճան տոնն

ու

ղաղարը:

է եունենալ տարբեր իմաստներ,օրինակ՝Արմենըեկավ,Արմենըեկա՞վ,Արմե՞նը Հնչաշարույթնիր կադուցվածքովշատ կողմերով կարող համեմատվել հետ: Հնչամիավորի` բառակապակցության կավ Ն այլն: Պատմողականխուքի հնչերանզըբնութագրվումէ հնչանախադաքերականական-շարահյուսական նախ նույնանում հնչաշղթայումհաճախ չեն տոնի բարձրացմամբ ն վերջում՝ իջեցմամբ: Հարցականհնչասությանսկզբում շարույթն ու բառպկապակցությունը է կազմել երբեմն ն առաջ,այն պատճառով,որ առանձինհնչաշարույթ կարող նախադասությանըբնորոշ է տոնի կտրուկ բարձրացում վերջում, րացականչաԾս իմ աճուշ մեջ՝ բերվող օրինակ, կան նախադասությանը՝հավասար բարձր հնչերանգ: ինչսլես մեկ հնչաբառ. հնչանախադասության Հնճչերանգիկարնոր գործառույթներիցմեկն էլ այն է, որ նրա օգնությամբ /Հայաստանի/արնահամբառն եմ /սիրում:Այճուհետն` հաճախ բառակապակԵս իմ աճուշ է կատարվում հնչանախադասության հատույթավորումը (մասնատումը) հնչեցությունը կարող է լինել ինչպես մեկ շարույթի կազմում (օրինակ` բառն եմ/), այնպես էլ բաժանվելտարբեր շարույթների վրա: րանգա-իմաստայինհատվածների՝ շարույթների Լ հնչաշարույթների: հարնահամ Հնչաշարույթի հիմնական առանձնահատկություննայն է, որ ճրանում Հնչաշղթայի հաջորդ միավորը հճչաշարույթն է: Հնչաշարույթը կամ խոսւ մեկից ավելի հնչաբառեր: քային տակտը հնչանախադասությանառանձին միավոր է, հրբ հնճչաճախադաՀնչաշարույթն ընդհանրապեսմիավորվումեն մեկ մեկ հատված,ինչպես նակհնչյունային համակարսության ներսում կատարվող դադարի հետեանքով առաջանում են մեկից ավելի իբրն հնչանախադասության արտահայտման ուղղակիկապ ունի լեզվիբռվանդակության հատվածներ: Օրինակ՝ Ես իմ անուշ /Հայաստանի/Արնահամ բառն եմ /սիրում գի հասկացություն, է ճան ամբողջ հնչաճախադաճախ փոխվում հեւտ: Հնչաշարույթիփոփոխմամբ կազմված է չորս խոսքային տակտից կամ հնչաշարույհնչանախադասությունը /գճա Օրինակ՝ Թող բողոքի, գմա՛ բովանդակությունը: թից, որոնք անջատվում են դադարներով ն բնութագրվում են աճավարտվածու(բողոքի, թող դասության ՍՏՈ թյան հնչերանգով: Հնչաշարույթում կամ խոսքային տակտում դադարներնավեբողգնա/բղղռքի: ստացվող հաջորդ միավորը հպտույթավորմամբ փ կարճ են, քան հնչաշղթայի ավելի մեծ միավռրների՝հնչաճախադասություննեՀնչանախադասության տրոհվումէ հնչական ավեկամ տակտը է: խոսքայիճ Հնչաշարույթը րի դադարները: Կառուցվածքային հնճչաբառմ տեսակետից հնչաշարույթներըկամ հնչաէ, մեկ հատվածն հնչաշարույթի հնչաբառերի:ՀՅչաբառը տակտերը հնչաբառերի այնպիսի կապակցություններեն, որոնք հնչանախադալի փոքր միավորների՝ է մեկ շեշտով: սությունների համեմատությամբարտահայտվումեճ սկզբճայինն վերջնւային աորը միավորված միասճական հատույթավորվումէ` Ես /իմ/ անուշ /Հահնչանախադասությունը վելի փոքր դադարներովԼ ելնէջային որոշակի Ս Հիշյալ '

ՍԵՐ

բնութագրումով:

տ

ի

Փորձառականուսումնասիրության. հնչապշարույթի արտատվյալներով՝

ժամանակ (ինչպես Լ բառերի) արտաբերությունն սկսյլումէ հնչմանուեզշարույթը ժի որոշակի ուժգնությամբ, որն աստիճանաբար նվազում Է մինչն է րափակող միավորները: Հնչման ուժի որոշ ակտիվություն նկատվում հնչաշղֆայի այն հատվածներում, որտեղ առկա են իմաստի ընդգծում ունեցող միավորներ: Այդ նույն տվյալներով, լսողական մակարդակում հնչաշարույթները միսանման

մյանցից որպես կանոն բաժանվում են դադարով, որը կարողէ երբեմնհնչման ի4

Հմմտ. Հճչերանգը ն շեշտը ժամանակակից հայերենում, Երբ

ան.

Է978. էջ 205-206:

:

հնչաբառերի: բառն/նմխիրում լաստաճխարնահամ/ համար հիմք է ծառայում առանձնացման կամ տարբերակման Հնչաբառի Հայերենիբառայինհիմնական շեշտի կայունվերջնանրա շեշտակրությունը: է ընթացբում ազդարարվում արտասամճության պատճառով վանկայինլինելու '

առանձն բառերիսահմաններիմասին, որով հճչաբառերը տարբերակվումկամ մեջ: Հնչաբառին՝ հնչանախադասության են նանում հնչաշղթայումկամ տվյալ համակարգի կամ արտահայտության պլանի միավոիբրն խոսքի հնչյունական պլաճի է լեզվական համակարգի, բովանդակության րի, համապատասխանում

միավոր՝ բառը:

Անհրաժեշտ է նշել նան, որ որոշ դեպքերում մեն դնչաբառըկարող է սլարունակել մեկից ավելի բառեր, որոնք իրենց շեշտազրկության պատճառով միանում

ճահատկությունն այնէ, որ վի ճյուջական

են

շեշտակիր բառերին, օրինակ`գալիս եմ, երգումեմ, մի կողմ /գճալ/ն այլն: Մյուս կողմից, հնչաբառերըկարող են լինել ինչպես բառի ուղիղ, այնպես էլ թեքված ձներ, այսինքն` բառեր է մեջ հնչաբառաձն եր: Հնչաճախադասության

ն

ռրպես լեզ-

են: |

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

ա)Երկու

ձայնավորի մեջն, զամպողբեղ Քաղամայնը անցնում է երգրորդին, ինչպես՝ ա-սել, կա-րել, տե-րու-նի,բե-րան: երկու բաղաձայնները (այդ թվում ն բ) Երկուձայնավորի միջն գտճվող ձայնորդ բաղաձայնները)բաժանվում են երկու վանկի վրա, ինչպես` ամ-րոց,

մապատասխան հնչաբառեր: Հնչանախադասությանհատույթավորման ժամաա յթավոր թ) մյուս միավորըվանկն ճակ ըստ ստորակարգությանհնչաբառինհաջորդող է: :

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

կար-գել, ար-դեն, կան-գուն: ԸԴ են հետն յալ կանոնները. Գաղտճավանկ ը-ի դեպքում գործում ա) Բառասկզբում գրվող երկու բաղաձայններիմիջն երբ արտասանվում է ը, այդ երկու բաղաձայնները բաժանվումեն երկու վանկերի վրա, ինչպես՝ գըծուծ, կը-ղեր,տը-ղա, ժը-րա-ջան: ԵՈ. Թ Առանձին են մնում ս, զ, շ է պայթական կապակցությունները, որոնք եթե ձայնավորի սղումով չեն ստացվել,ը-ն ստանում են առջ ից՝ դարձյալ բաժանվելով երկու վանկի վրա, ինչպես՝ ըս-տա-ճալ, ըս-պառ-ճալ, ըս-կիզբ, ըշ-տա-պել, ըս-կը-սել,ըզ-բաղ-վել: գ) Բառասկզբում գրվող երեքբաղաձայններից առաջին երկուսը մեկ վանկ հիշված ս, զ, շհպայթական կապակցություն ենկազմում, եթե նախորդում չեն, իսկ երրորդն անցնում է հաջորդ վաճկին. զրղ-ջալ, կբր-կին, դրր-դել, զընմըկ-րատ, գըր-բաց: դան, դրպ-րոց, դըժ-վար, չորս բաղաձայններիցառաջին երեքը կազմում են գրվող դ) Բառասկզբում հետո մեկ վանկ՝ առաջինից արտասանվողը ձայնավորով, իսկ չորրորդն անցնում է շրրթ-նատ, կբրկ-ճություն, վանկին, ինչպես՝ երկրորդ լըրջ-միտ, տրրտ-մություն, թըմբ-կա-հար: ե) Բառասկզբում գրվող չորս բաղաձայններըքաժանվում են երեք վանկի վրա, արտասանվող ը ձայնավորով, եթե երկրորդն երրորդ բաղաձայնների կապակցությամբբառերըչեն կարողավարտվել,ըստ որում, ը ձայնավորնարտասանվում է առաջին բաղաձայնից հետո-ն երկրդրդիու երրորդի միջն, եթե առաջին երկուսը ս,զ, պայթականկապակցություններ չեն. ինչպես՝ դը-ղըր-դյուն, շ|

Հայերենում վանկըինքնուրույն իմաստակիր միավոր չէ: Բնախոսական (ֆիզիոլոգիական)տեսանկյունով վանկը հնչաբառի մաս է համարվում: Այն կազմված է մեկ ն ավելի հնչույթներից ն արտաբերվում է օդի հոսանքիմեկարտամղումով: Ձայնաբանական տեսանկյունովվանկը բառ է կամ բառիմի մասն Է կազմվածմեկ ն ավելի հնչյուններիցն բնորոշվում է հնչման ուժգնությամբ(ու-

.

ժով):

Վաճկի մեջ հնչյուններից մեկը ավելի հնչուն է մյուսների համեմատությամբ: Այդ վերջինս էլ կոչվում է վանկարարհնչյուն ն վանկ է կազմում: Մյուսները հնչյուններ են: Իբրն վանկարար հնչյունրերժամանակակից հայերենումհանդես են գալիս ձայնավորները,որոնց շուրջը խմբվումեն հնչյունները` բաղաձայնները. Օրինակ" ար-«տա-հա-նել, բա-ցա-տը-րել, գա-րուն,ա-մառ, լը-սա-րան |, այլն: Հնչաբառում վանկերի քանակը կախված է ձայնավորներիքանակից: Հայերենում առանց ձայնավորի վանկ կազմվում,մինչդեռ բառի մեջ մեկ ձայնավորը, առանց բաղաձայնի կարող է վանկ կազմել. օրինակ՝ ա-մառ, ա-տել ն այլն: Հայերենում վանկ կարող է կազմվելմեկ ձայնավորից,ինչպես ճանմեկ ձայնավորից ն մեկ կամ ավելի բաղաձայններից: Վանկը փակ կոչվում,երբ վերջանումէ բաղաձայնով (օրինակ՝ տուն, պարտք, գերան,սե-ղան, գբրկ-վել,սեն-յակ):Վանկը բաց է կոչվում, երբ վերջանումէ ձայնավորով(օրինակ՝ այ-գի,ա-ռու, ա-պա):

ոչ-վանկարար

ոչ-վան-

կարար

չի

է

Բառերը կարող են կազմվածլինել մեկ վանկից (օրինակ` է /ռտոված, էակ/,արդ, մարդ, գառ, լեռ, հող, քար, շուն, գայլ ն այլն) ն մեկից ավելի վանկերից (անտրամադրվածություն, ն այլն): այգզեպտղաբանջարաբուծություն

են մեկ ն կես վանկից (գաղտկան բառեր, որոնք կազմված Հայերենում նավանկից). այդ դեպքում գրության ժամանակ գաղտնավանկԸ ձայնավորըչի գրվում, բայց արտաբերվում է, օրինակ՝ սկիզբ-ըս-կիզբ,սպանդ-ըս-ւանդ, կայսրկայ-սըր, աստղ- աս-տրղ, դուստր-դուս-տըը ն այլն: Վանկը տարրալուծվում է հնչյունների (հնչույթների): Հնչյունների առանձ26

ՎԱՆԿԱՏՄԱՆ

ԼՈՄ

բառի քանակը փաստորեն որոշվում է բառային հիմնական շեշտերի քանակով: Յուրաքանչյուրհնչաճախադասություն կունենա շեշտերի քաճակությանըհա-

ՎԱՆԿԸ

նրանք մեկուսացած հանդես չեն գալիս

ճվազագույնմիավորներ՝ այլնս անբաժանելի

.

ՍՈ

շը-ռրճ-չաճ,ճը-կըբ-տել,կր-ռրճ-չալ,մը-կրր-տել,զը-ճրռսբ-րըս-կել,բը-որն-կել, սել, գը-րըմ-փալ,դր-ռրճ-բաց: զ) Բառասկզբում գրվող հինգ բաղաձայններից առաջին երկուսը կազմում են առաջինվանկը, երրորդնու չորրռրդը՝երկրորդվանկը, իսկ՝հինգերորդը անցթրր-թըն-ջուկ,կըն-տըճ-տոց, ծում է երրորդվանկին. ինչպես՝ մըշ-տըճ-ջե-ճավոր, տըր-տրն-ջալ,խըր-խըն-ջալ: Մ

Երբեմն առաջին բաղաձայնն

կազմում մեկ վանկ, երկրորդ, երրորդ ն անցնում է երրորդ վանչորրորդ բաղաձայնները՝երկրորդ վանկը, ն հինգերորդն կին, ինչպես՝ ըս-կրզբ-նական,բը-ռընց-քամարտ, բը-ռընկ-վել: է

՝

. "`

Բառամիջումգործում

են հետ

յալ կանոննե:ը. բաղաձայններից բաղկացած կապակցություններից, եթե առաջին երկուսը Կովորաբար այնպիսիներնեն, ո րոնցով բառերը են հանան կարող առաջին երվուսն անցնում են ճախորդող, իսկ ա) երեք

շ»առային ն տրամաբանական կամ իմաստայի ն: տր Շեշտը լինում է բառային ային կոչվում այն դեպքում, երբ այն դրվու մ է վանկի վրա, Շեշտը բառայինէէ կոչվ )

)

լ

վանկը: առանձին Ան րանառըորոշակի

բառի մեջ շեշտվում, առանձնացվումէ

ձայնավորին, ,

երըռրդը՝ հաջորդող ինչպես՝ բարձ-րա-բերձ, կարծ-րա-նյութ, բեղմ-նա-վոր, արբ-շիռ: բ) Չորս

բաղաձայններիցբաղկացած կապակցություններից առաջինն անցնում է նախորդվանկին, երկրորդնու երրորդըկազմում են մեկ վանկ՝ը ձայնավորով,չորրորդն է անցնում

գ)

այն էլ՝

.

հաջորդ վանկին. ինչպես՝

եր-կըն-չել, մար-արնան-կըը-թու-թյուն, ընդ-գրր-կել, ընդ-նըշ-մարել: Հինգ բաղաձայնների բառակապակցություններով բառերը քիչ են լ

չել, ըն-կրր-կել,

նախածանցներով կազմված,ինչպես՝ աճ-կըրկ-նելի,

ան-տրրտ-մա-բար: Վերջավանկի բաժանումըպայմանավորված է հետնյալ կանոններով, բաղաձայններն այնպիսի են կապակցություններ կազմում, են որոնցով ա) եթե երկու

կարոլլ

հանգել բառերը,

դրանք նախորդձայնավորիհետ մեկ վանկի են պատկանում, կարճ, բժիշկ, իսկ եթե այղպիսինչեն, աինչպես՝ բարձ, պա երկուսը միասին մեկ վանկ են կազմում`ը ապա

ձայնավորով, տա-րըր,ան-դո-րըը: բ) Երեք բաղաձայններից վերջահարերկուսը են մեկ վանկ

կազմում՝ ը ձայնավորով, իսկ առաջինն է նախորդվանկին. անցնում ինչպես՝աս-տըղ, կարձըր, դուս-տըր:

են

քար-ձըր, բը-Ժիշ-կըն,բարձ-րըն,տար-

ԽոգորնընՀԱՅԵՐԵՆԻ ՇԵՇՏԸ Հայերենում

ԻՈՑՑԲ,

համեմատաբար

արտասանվումավելի ուժգնությամբ:Ուժգճությանշեշտն արտահայտվումէ օդի հոսանքիառավել ուժեղ արտամլումով, ն բառի հետնաբար վերջավանկիվանկարար ձայնավորի ավելի ուժերարտասանությամբ: Շիշտավոր վանկը ձայնաբանորեն է ւ.տարբերակվում ձայնի բարձրությամբ, բճախոսորեն (ֆիզիոլոգիական տեսակետից) մկանային լարվածության լ արտաշընչման ուժեղությամբ: Շեշտավոր վանկը որակական տեսակետից էլ է տարբերվում շեշտավորից: ոչ Շեշտավորվանկի ար-

տասանությունն հստակ է, մինչդեռանշեշտ վանկերը թուլանում ավելի

չին արտասանվում"

մեծ

նե հստակ

5Է արյան, Գրաբարի

Լան, Չ8

Է

Երհան, 1964, քերականություն,

Աղայան, Լեզվաբանության

թյուն. ներածու

Երան,

Ժամաճակակից հայոց լեզվի ուղղախոսությունը,Երան.

Թ.

է

լ

: ացման

:

է

օ-

նակների: այլն: բառն ավարտվում

քա-

ն

ՄԱ

գաղտնավանկով,շեշտն ընկնում է նախավերջին վանկի վրա. օրինակ՝ ուբե՛մն, երբե՛մն,ըստ ա՛յդմ ն այլն: Նախդիրները, բաղադրյալ շաղկապները, սովորական շարադասության դրական խոնարհման օժանդակ բայերը, հարադրավոր բայերի բայական բաղադրիչը ն այլն շեշտ չեն ընդունում ն հարում են շեշտակիր օրիճակ՝ առ ա՛յժմ, ի գիտություն, ցնո՛ր(հանդիպում), ըստ երնույթի՛ն, ընդ ըստ ա՛յդմ, այճպե՛ս ռր, մինչե՛ իսկ, պա՛ր գալ, գլուխ տալ, կրա՛կ տալ, գրում եմ, է

՛

ւմ,

ա

չե՛մ տեսել):

է

բ ունենում

մեկ հիմնական շեշտ: Որոշ

հատկապես բաղադրյալ` երեք ավելի բաղադրիչներով կազմված բարդությունները, ինչպես նան համա, հակ/ա/,վեր /ա/, գեր ն այլ ներով կազմված որոշ բառեր, ունենում են նան երկրորդ ն

ն

նախածանց շեշտը, ինչպես, Ա իճ, ջերմաէլեկտրակենտրո՛նճ, ուլտրամաճուշակագո՛ւյն, վն

րերկրյա, վե՛րամբա

հակակառավարակա՛ն, գե՝՞րհոգնածություն,մակընթացություն, հեծանվաանշա՛ն ն այլն: ՀՖանվազբոսա՛

կաք, Աաաա: Ան ,

`

ն իրենց ուժգնությամբ.

մեկն ավելի

Ուժեղ շեշտն ընկնում է բառի վերջին վանէ հիմնական կամ գլխավոր շեշտ, թույլն ընկնում է բառի առակի վրա ն ջին քաղադրիչի առաջին կամ վերջին վանկի վրա Լ կոչվում է երկրորդականկամ ուժեղ է. մյուսը՝ համեմատաբար թույլ:

կոչվում

շեշտ: կողմճակի ՝

փոխառյալ բառերումնույնպես, որպեսկանոն,շեշտն Հայերենի "

|

ընկնում է |

առանձնահատկություններից: տեսակետից

մայրենիլեզվի դայուն կրրական է,իրքան ենում

էջ 252-256:

1967, էջ է56-1591974, էջ 218-224:

է

ն,

վերջինվանկիվրա, որը բխում է արտասամության ազգային-բնա(շեշտադրության) խոսական Այդ նույնքան պահպաշեշտը

՝

'

ճ

է

որ

բառեր

:

է

իմաստային

ե-

է

ԿԱ

'

տնորություն: Սովորաբար ը վանկը շեշտավո

՞

նացվում, Նանո նախադասությունը: Տրամաբանական շեշտի դեպքում Խրո ատկանում հնչերանգին, երբ խոսողը ձայնի տարբերելնէջհիմնակա անումով կամ իջեցումով ցանկանում ընդգծել, թե մտքի տեսակեԱո ոռ սության բառի (կամ բառերի) իմաստն կարնոր: տից ոխերենի շեշտը կայուն է որպես օրենք, ընկնում վերջին վանկի վրա: այն կայուն-շարժական ամանակ է. այսինքն՝ բառիաճման, նորանորվանԱրա դեպքում շեշտն անցնում միշտ վերջին վանկին. ինչպես, .ան աւք քաղաքնմերի՛, քաւլ.«քաբնա՛կ,քաղաքաբնակնե՛ր, քաղաքի" ն

՛

ն բառասկզբի բառամիջիվանկերի համեմատությամբ ձին արտամանվող առանբռի վերջինվանկը կա մ բաղադրիչն ունի

երկար

հնչանախադասութ

բառերին. ինչպես, որում,

գ) Վերջահար ս, դ, ն հոդերը բաղաձայնիցհետո՝ նախորդբաղաձայնի ը-ով կազմում են մեկ վանկ. ինչպեն՝ |

հետ

)

ն

Շ

հաաարգի: ՏԱ: են բբացառություն

կանոնի հանուր Հայերենում շեշտաղրման ընդհանուր կ ից լ

Ղաիագյու-

ւ

կազ-

.

վ

գործարանճներ՛ Հնչարտաբերական

մի քանի կցական բարդություններ, որոնցում շեշտն ընկնում է առաջին վանդրանք նախկինում լինելով հարադրական բարդությունր բաղադրիչը ընդուճել ն հարելէ շեշտակիր՝ աաին օրինակ` միթե, նույնիսկ, նույնպես, նույնչափ, ղադրիչին,

որ իր: շեշտ չի դիրԱոՐԴ ինչպես,

րբնիցե

Աահին,

կազմըված

պազագյն միավորները իբրն ճյութական նվազագույն, հեյոԸ. Դրանք րոն յոպջական

այլ

Սր ր

Հակո

ւս

կաղագուն

Դրանք՝

անբաժանելիմիավորներ,հանրորեն գիտակցվումն

արան

հնչյունները լեզվում որոշակի գործառույթ դիտակետով արում: Նրանք ոչ միայն բառի նյութական պատյանն են, այլն տարբերակում են բառերն ու բառաձլերը, հետնաբար ն նրանց ոթ բառատարբերակիչ ն իմաստատարբերակիչնշանակություն:

տ

Հնջուննեւ իմաստները:

րըԱզ ունեն, բարդ

ն. բուրդ, քար ն քոր, բեր ն բոր զույգերճ իբրն առանձին օրինակ՝ ն են ես ն եզ.ՀՅԴ կամ բառաձներ ւոարբերվում ձայնավորճերով, ոբառեր բեռ Լ բեր, դաս ն տաս զույգերը՝ բաղաձայններով: Բնության մեջ հանդիպողբոլոր հնչյուճներից լեզվաբանական դիտակետ լ տարբերում է միայն մարդկային խոսքի հնչյունները,ավելի ճիշտ՝ հնչույթնե րոնք ընդունակ են սոցիալական գործառույթ՝ թացքումտարբերակելով լեզվի իմաստակիր միավորները: Այդ առումով էլ հն -յսպես,

"

`

ավորումը, արտաբերումն Հնչյունների երնույթ է:

-

հատուկ

րար)

ու

խոսողական

Բրի ավատա) ո մարր Ի անջ անա ստեղծ(կազմավորման), ձնավորման դերը Աա: չյուճի առան րաքանչյուրի Անան ամանակ» առեոծ:

ա

քթի խոռոչներըմարդու կենսաԹոքերը, կոկորդը, շնչափողը, բերանի հիմնական իրենցբնախոսական համար կոչվածեն կատարելու գործունեության

ու դերը՝շն չառությունն մարսողությունը: զործողություհամար Նշված օրգանների հոսքի մատաօդի դերը Թոքերիհիմնական չէ. ա յլ երկրորդական: նը հիմնական ընզարգացման որոնք մարդու էվոլյուցիոն է: Միակգործարանները, կարարումն են հատկապես խոսողության-արտասան հարմարվելն ծառայում

թացքում

գտնվումէ շնչափռՎահաԼ մատնաձն կռճիկներից: է վահանաձն բաղկացած ղի վերջնամասում, սնունդ ընորը է (կոկորդախուփը), ճաձն կոճիկիվերնումգտնվում մակկոկորդը են երճանապարհը:Մատնաձե կոճիկինմիացած դունելիսփակումէ շնչափողի Ձայեն ձայնալարերը: շերեփաձնկռճիկներ,որոնց ամրացած կուշարժական են մոտենալ իրար՝ ն մկաններեն, որոնք կարող նալարերըերկու շարժուն ձգված առաջացնելովճեղք, որ կոչկարող են իրարից հեռանալ՝ խռչակն թյան պահանջներին,

ու

են: Խռչակը ձայնալարերն

փակելովօդի անցքը, վում է ձայնածերպ:

:

առանձնացնելու հնչյուններն գործարանները Մարդու խոսողական բերանիտարբեր ուժեղացնելուհամաբ ըմպանի, հաճախականությամբ ըոշակի առաջաՀնչարաններում կազմումեն հնչարաններ: ն քթի խոռոչում մասերում ն

ո-

հնչյու-

ճում են

են

հստակ

:

.

է

կաԸմպաճի հնչարաճում

ից` լեզվի արմատից: առջե ձնավորուվերջնական մշակում:Հնչյունի

ճախնական

ձայճերանգի Հնչյունիձնավորմանհամար ունենում է բերանիԼ քթի հճչարաններում: տեղի մը խոռոչը: է ամենակարնոր դերը կատարում բերանի տարժամանակ բերանիխոռոչը լեզվի ըճդունած արտաբերման

տարվումէ

'

:

Հնչյունի

բեր դիրքերիշնորհիվտարբեր

ձներ է

ն

կազմելովտարբերչափերի ընդունում`

նկատառումնե-

հետազոտությունների Հնչյուճախոսական հճչարաններ: ձեերի

աք

հայոց լեգու, հ. 1, էջ 7 Ժամանակակից ՝

30:

կողմից: կենտրոնի

Լ

ֆիզիկական-բնավերեից՝փափուկքիմքից,

ընկալումը ստեղծվում են օդի տաՀնչյունճերն հնչարտաբերական գործարաններիորոշակի գործու- ության շնորհիվ: Այդ առումով էլ հնչյունը կարելի է դիտել իբրն մարդուարտար ն արդյունք: ընկալման սաճական (արտաբերական) գործունեության էությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ձն

հու

է

ձայնի վբա՝ ճղորդակցման հիմնական լրացուցիչձայներ, որոնք շերտավորվելով ու երանգավորում: ճին տալիս իբրն լեզվի հնչյումականհամակարգիհիմնականմիավոր: կազմված ետին կողմից երախի պատից, հնչարանը Ըմպանային

կատարելու

թը դիտվում է

ղեկավարվումուղեղի աշխատանքը

խոսողական-արտասանական

ՀՆՉՅՈՒՆՆԵՐ

:

կոկորդիխուփը՝ մակալեզուն, շնչափողը,կոկորդը (խոչակը), ձայնալարերը, լեզվակը, վերին ն ներԼ քիմքերը,փոքը բերանիխոռոչը, լեզուն, կոշտ փափուկ քթի քին ատամնաշարերը, շրթունքները, խոռոչը: այս կամ այն իր որոշակիդերն ունի յուրաքանչյուրն Այդ գործարաններից Խոսողական գործարանների ն գործում: հնչյունիձնավոբման արտաբերման

ըը,

ե ն այլն: Այս կարգի բառերում նկատվում է շեշտի վերջին ա իր որի տեղափոխմանորոշակի միտում: Շեշտադրման անկանոնություն է ճնատվում ճան -երորդբաղադրիչո ն դերանուններում. չարք դասականթվականճներում մի տասնյո՛թեգերորդ,վե՛ցերորդ,ո՛րերորդ,քանի՛երորդ. կամ՝ քառասունվե՛ցերորդ, » ն րորդ, քսանհի՛նգերորդ այլն: ,

գործարաններեն թոքե-

ըման արտաբե (խոսքի) հնչյունների Մարդկային

10-13:

իով լեզուն բաժանում են մի քանի մասերի՝ լեզվի ծայը, լեզվի առջնի, միջինն ե տին մասեր, ինչպես նան լեզվի կոթ: Բերանում լեզուն կարող է շարժվել առաջ )

ետ, իջնել

բարձրանալ՝ փոխելով բերանի խոռոչի ծավալն չափերը: Բերանի խոռոչը կազմված է կոշտ ն փափուկ քիմքերից, ստորին ծնոտից ատամներից (վերին |լ, ներքին ատամճնաշարեր), երախի պատից ն լեզվից: Կոշտ քիմքի շարունակությունը կազմում է փափուկ քիմքը ն, ավարտվում է փոքը լեզվակով, որովբերանի խոռոչը կապվում է քթի խոռոչի հետ: Վարագույրի դեր կատարող փոքր լեզվակը իջած դիրքում բացում է քթի խոռոչի անցքը, ն ստեղծված բերանի ու քթի միացյալ շնորհիվ ձնավորվում է առանձին հնչյունհնչարանների ների որակը: Այդ եղանակով, օրինակ, մ, ճ ձայնորդները քբի խոռոչի ակտիվ մասնակցությամբ ստանում են լրացուցիչ ռնգային երանգ: Բերանի խոռոչի խոսողականգործարաններըբաժանվում են երկու խմբի` ակտիվ (գործուն) ն, պասիվ (ոչ գործուն): Ակտիվ են կոչվում արտաբերությանայն գործարանները, որոնք հնչյունների ձն ավորման ու արտաբերության ժամանակ շարժման մեջ են գտնվում, այդպիսիք են՝ լեզուն, շրթունքները,ներքինծնոտը, փոքր լեզվակը: Պասիվ են կոչվում այն գործարանները,որոնք շարժուն չեն ն հնչյուննեու

ըի ձենավորմաննու

ու

են գործարաններիշնորհիվ: մասնակցում արտաբերմանը

-

Հնչյունի

բնութագրումը

ֆիզիկական(ձայնաբանական)

Ֆիզիկական տեսակետից հնչյունը օդի տատանողական շարժման արդյունք է: Մարդկային հնչյունձն ավռրելիս՝ թոքերից դուրս մղված օդի հոսքը մի դեպքում տատանման մեջ է դնում ձայնալարերը, մյուս դեպքում տատանումներ է առաջացնում՝ շփվելով խոսողական գործարանների պատերին: Հնչյուճի ֆիզիկական (ձայնաբանական) հատկանիշներն են՝ հնչյունի ուժը, բարձրությունը, երկարությունը լ երանգը: Մարդու ականջը ընկալում է այն հնչյունները, որոնց տատանումներըվայրկյանում հասնում են մինչն 16-20 հազարի: Ավելի բարձր տատանումներիդեպքում աճհնարին է դառնում հնչյունի ընկալումը, ն ականջներում ցավ է զգացվում: ա) Հնչյունի ուժը կախված է ալիքի տատանումների (թրթռումների) թափից. որքան մեծ է տատանումների թափը, այնքան ուժեղ է հնչյունը: բ) Հնչյունի բարձրությունը կախված է տատանումների քանակից. վայըկյանում որքան շատ են տատանումները, այնքան բարձը է հնչյունը: Ավելի լավ. են վայրկյանում 1500-3000-ի հասնող տատանումները: հստակորեն ընկալվում գ) Հնչյունի երկարությունը կախված է նրանից, թե ռրքան են տնում այդ

տատանումները:

'

հիմնական.ն երանգը կախված Հնչյունի

դ)

է

կավոր է: ձայնալարերի (կամ բ) Հնչյունի ուժը որոշվում է արտաշնչվող օդի շիթի՝ ուժով: արգելքների)վրա գործադրածճնշման այլ խոչընդոտճների՝ գ) Հնչյունի բարձրությունըորոշվում

պրկվածությամբ:

դ) Ձայնավորի տնողությունըավելի են բաղաձայններնէլ իրարից տարբերվում

ոչ

հիմնական ձայների փոխ-

ապացուցված է, Մարդկային (ոնչական) խոսքի տեսակետից ՛

որ.

է

մեծ

ձայճալարերի երկարությամբ ն է, քան

բաղաձայնինը,սակայն

տնողությամբ:

ՈՏ

ն քթի խոռոչներիծավաէ ե) Հնչյունի երանգը (տեմբր) որոշվում բերանի

ինչպես նան կ'ձեով,

լով.

քիմքերիգործունեությամբ:

(ֆիզիկական)հատկանիշներըորոշվում ձճայնաբանական Հնչյունի են ոչբնույթով՝ռիթմիկ տատանումներն առաջացնումձայն, տպտանումների `

են

են

պարուձայն ռիթմիկտատաճումները՝աղմուկ: Հայերենումգերազանցապես Լ. Զգալի ձայն կա նան ձայնորդ ձայնեղ բաղաձայննե-

ճակում ձայնավորները: հայերենիխուլ բաղաձայնները: րում: Միայն աղմուկ են պարունակում թոքերից դեպի կոկորդ (խոչակ) (ձգված) վիճակում, Ձայնալարերը պիրկ են առաջացնելովձայն (երաժշտատանվել, մղված օդի հոսքի շնորհիվ սկսում է, ը, օչ ու), ձայնորդ (ը, ոչն է (ա, ի, տականտոն), որն անհրաժեշտ ձայնավոր համար: արտաբերելու Ժ, ջ, ճ) հնչյուններ (բ, Գ, դ, Ֆ.Գ մ, ն,) ն ձայնեղ ձայնը (եենթարկված Ձայնալարերիշնորհիվ առաջինանգամմշակման տատանման է խիստ րաժշտականտոնը) բարդ կազմությունունի, բաղկացած Ռրոշակի ունեցող բազմաթիվ բաղադրիչներից: տարբեր հաճախականություն մեկն առանձնացձն ստացած բերանիհնչարանըկարողէ այդ բաղադրիչներից գրաված տարբեր դիրնել ն ուժեղացնել, մյուսները՝ ոչ: Բերանիխոռոչումլեզվի բաղադհաճախականության քերի շնորհիվ ուժեղացվում է համապատասխան են ձայնավորները: տարբեր ձե հայերենի ավորվում րիչը, որի շնորհիվ կատարվում է Աղմկավոր, խուլ բաղաձայն հնչյունների ձւավռրումը օդի հոսհետե յալ կերպ: Ձայնալարերըիրարից հեռացվածվիճակում գտնվելիս՝ անցնելով խոչակից,ձայնալարերը չի շարժում, գործողուքը, ազատ, ձայն (երաժշտական տոն) չեն թյան մեջ չի դճում: Այդ դեպքում վերջիններս արտաբերելու է խուլբավաձայնները այդ դիրքնանհրաժեշտ

անարգել

նըանց ստեղծում.

շնորհիվ: ձնավորվումեն ոչ թե ձայնի, այլաղմուկի Խուլ բաղաձայնները համար: է

`

(հրաժշտա-

աղմուկիոիակը նույնպես ձնավորվում բերանիխոռոչում: Ձայճի տատանման հաճաէ կան տոնի) նման աղմուկը նույնպես կազմված տարբեր Դրանցից մի քանիսը հնճչարանըառանձնացխականությանբաղադրիչներից:

տարուժեղացնում են, մյուսները՝ մարում: Բերանի խոռոչում ստեղծված ձներում տարբեր ընդունած ն. ճեղվածքներում, հնճչարանի բեր փակվածքներում ն, արտաբերվումեն խուլ բաղաձայնհնչյունները (պ, տ, կ, ֆ, խ, ե ձնավորվում

նում

հարաբերությունից:

աղմա) Խոսքի հնչյունների մեծ մասը մաքուր ձայն չի պարունակում, այլ

ն

շ,ծ,.Թնայլն:

'

3-39

որոշ հնչյունների Այսպիսով,

ձայն, ն՛

րը՝ ե՛

կությանն

է միայն ձայն, մյուսնեմասը պարունակում Ձայնի ն աղմուկի պարունաաղմոպ, երրորդները՝միայն աղմուկ:

են ձայնաբաժանվում էլ հաշվառումով հարաբերության հնչյունները

վորճերի Լ բաղաձայնների: բաձնավորվումեն Ձայնավորները ղաձայնների համարպարտադիրէ աղմուկի առկայությունը: ն բաղաձայնների պայմաբաժանումըձայնավորների Բոլոր հնչյունների ն հետեյալ առանձնահատկուէ արտաբերական նավորված

բացառապես ձայնի առկայությամբ,

ձայնաբանական

թյուններով.

տոնը)'

հատուկ է ձայնը(երաժշտական Ձայնավորներին

աննշան աղձայնավորների ձնավորոր նրանով, մուկիառկայությամբ: Այդ այնգ ործարանները ման ընթացքում է, խոսողական խոսողականանցքիբաց արտաշնչվող օդի ճանապարհին չեն պիսի դիրք են գրավում, որի ժամանակ Այդ պատճառով էլ ձայնավորներիարտախոչընդոտներ: որոշակի հանդիպում ա)

բացատրվում է

օդիհոսքը համեմատաբար թույլ բերման դեպքումարտաշնչվող հատուկ բ) Բաղաձայններինէ միայն աղմուկը, կամ աղմուկը՝ձայճի որոշ առկայությամբ:Ձայնի (երաժշտականտոնի)խառնումը աղմուկին լինում է մեծ չափով (կախված՝բաղաձայններիբնույթի): Ձայնի ն, աղմուկի տարկամփոքի մոբեր հարաբերություննառաջանումէ հնչարտաբերականգործարանների հանդիպած օդի արտաշնչվող հետնանքով փակման տեցմանկամ նույնիսկ տարբեր խոչընդոտների հաղթահարմանշնորհիվ: Այդպիսի խոչընդոտներհաղթահարելու (անցնելու կամ վերացնելու)համար անհրաժեշտ է լինում ավելի մեծ է:

ուժգնության արտաշնչվողօդ, քան ձայնավորներիարտաբերմանդեպքում: Ցուրաքանչյուրհնչյունի արտասանությունըբաղկացած է երեք հատվա-

վիճա-" դադարի

բակիչ հակադրություններէ ստեղծում, ն թույլհնչյունադիրքում(հնչույթադիրքում) իր գրաված դիրքի պատճառով տչ հնչույթային դիրքում), երբ այն հնչույթաշղթայում վերածվում է հնչույթի տարբերակի(փոփոխակի):Հնչույթը գտնվում է չեգոք դիրքում, երբ տվյալ հնչույթային հակադրությանչեզոքացումէ տեղի ունենում: '

ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐ

,

Ձայնավորները դասակարգվումեն

երկու սկզբունքով: Առաջին սկզբունքի ընդունվում լեզվի գրաված դիրքըբերանում:Ըստ այդմ՝ հայերենի ձայնավորներըբաժանվումեներեք շարքի՝ առաջին,միջին ն ետին (կամ առաջհետնալեզվային): ճալեզվային, միջնալեզվային, Առաջին շարքի ձայնավորներն են՝ ի, է, ետին շարքինը՝ ա, օ, ու, միջին

համարհիմք

է

`

շարքինէ պատկանում ը ձայնավորը:

Ձայնավորների դասակարգման երկրորդ սկզբունքի համար հիմք են ընդունվում բերանում լեզվի բարձրացմանտարբերաստիճանները:Հայերենի ձայճավորներնարտաբերելիս լեզուն ունենում է բարձրացմաներեք աստիճան՝ ստորինբարձրացում,երբ արտաբերվում է ա (բաց) ձայնավորը, միջին բարձրացում, երբ արտաբերերբ արտաբերվումեն օ, է, ը ձայնավորները,վերին բարձրացում, վում են-ու, ի (փակ) ձայնավռրները: ազդեցությունէ գորՁայնավորների արտաբերմաներաճգի վրա որոշակի ծում շրթունքների դիրքը: Ըստ շրթունքների մասնակցության աստիճանի, հայերեն ձայնավորները լինում են շրթնայնացած ն ոչ շրթնայնացած: Շրթնայնացված են ու, օ ձայնավորները,քանի որ դրանց արտաբերության ժամանակմասնակցումեն ճան շրթունքները՝կլորացած ձն ընդունելով": "

գործարանները իրենց ծից (փուլից). 1) ելք, երբ արտասանական են տվյալ հնչյունի արտասանությանը նախորդող կից

անցնում պահ,երբ `

2) վիճնկին,

արգործարանները արտասանական կատարումտվյալհնչյունն են ու կամ գրավում տաբերելու համարանհրաժեշտգործողությունը պահպանում վերադառգ) դարձ,երբ արտասանականօրգանները դրությունը, անհրաժեշտ եմ հաջորդ հնչյունի աիտասանությանը: ում են դադարի վիճակին կամ անցնում են

են

Ձայնավորճերիդասակարգման աղյուսակ

նան

մասերը

|.

է

մեկուսացած

հնչյունը (հնչույթը) արտասանվածքիշղթայում: Տարբերակվում է (չեզոք) ն կապակցված հնչյունի դիրքերը,ն. հնչյունը (հնչույթը) հանդես գալիս. հնչյունական միջավայրում (օր.` տար/տեր,բեր/բեռ)` ունենալով մերձավորագույն հակադրություններ: հնչյունը (հնչույթը) կարող ՀԱչյուճական շղթայում՝ կապակցված էլինել ուժեղ երբ հնչույթը առավելագույն իմաստատարբեհնչյունադիրքում(հնչույթադիրքում).

բարձրացման

Ստորին բարձրացում Միջինբարձրացում Վերին բարձրացում:

կոչվում համապատասխանորեն պահ պայթյուն: փակվածք, դիրքը այնտեղն Հնչյունի դիիք (հնչյունադիրք): Հնչյունի է, որգրավում են

Արտասաճականգործողությանայդ

Ըստ

։

Ըստ

ւ

շարքի :

շարք առաջին

միջինշարք

.

ետին շարք

-՞

|

ի.

`

ը

օ

ու

.

հայերենում կապված է շեշտի հետ տեւողությունը Ձայնավորների |

արժեք: իմաստատարբերակիչ

այսինքն` հնչույթային,

ն

չունի

ձայնեՖիզիկական բնույթով ձայնավորներըճմանվում են երաժշտական րին, բայց ւ տարբերվում են նրանցիցիրենց հաճախականությամբ: Ձայնավորները բնորոշվում են նան ուժգնությամբ, ունի իր լսողու-

որն

Է

Ը

Է

արող

լեզու հայոց Ժամանակակից

Է

1.

1979.էջ 14184625: '

ՅՏ

թյան

համարժեքը: Ուժգնությունն ընկալվում

է ձայճի լայնույթի համեմատական

է

ավելի ուժեղ ձայնի, այնքան

է

Ձայնի հիմճակամտոնըայն

է

ն

ուղիղ

քառակուսուն:

(ամպլիտուդի)

ընկալվում Հաճախականությունը

ապագան Ան

իբըն ձայնի ուժեղություն

չսյն հնչվում:

հություն: :

է

Որքան ուժգին

Շրթունքները

իբրե տոնի բարձրությունկամ ցած-

/100 հոմ Վա,

ներ

որովարտասանհաճախականությունն է,

վում է տվյալ ձայնավոր կամ ձայնեղ հնչյունը: Հաճախականությունը պայմանավորված է Ճայնալարերի նրաչափմանմիտվորը հերցն է: Որքան շատ է ձայնալարերի թիվը մեկ այնքան ավելի բարձր է հիմնական տոնը: Ըստ հիմնական տոնի բացարձակ բաժանարժեքի` վում են 3 խմբի. տղամարդու (200-400հց.), երեխայի ձայն (80-250 հց.), կանացի (350-580հգ.):

ռրկարավուն,լեզվի ծայրը իջած է ներքնե`թեթնակի հպվելով ստորին ատամնան հա"արին: Է-ի արտաբերման ժամանակ լայնանում է բերանային եճչարանը, Այդ հնչարանների վապատասխանաբարմի փոքր կարճանում՝ կոկորգայիցը: ե աստիճանական, ավելի է բացէ բերանն սահմանն սահուն ավելի բաժանման ճույնպես գրաված ի հնչյունի արտաբերման համեմատությամբ: են չեզոք դիրք: վում Ա ձա յճավորն ունի արտասամա3) Ետին լարքիստորին բարձրացման լեզուն իր ամբողջ ժամանակ Ա-ի արտաբերման բնութագիրը: կան հետնյալ Քոր մասում դեպի ոգու է բարձրանալով եռին զանգվածովկծկվում բերանի

տատանումներով. տատանումների վայրկյանում, ՛

ձայները մարդկային

քը ետ

(բայց

ոչ

այն

չափով,որքան Օ-ի

արտաբերելիսլեզուն Ու-իժամանակ): ա Կր Ա

անքովիջեցման հետեանքով:Բերանի բացվածության ստորին օրա Շայրը

քաշելու հետն

նը բացվածէ

ս

հնումուն

ծգոտի

`

Բ

ն

ԻԱ ամենամեծն Ե, այդ բացվածքի լեզվի դիրքիշճորոիմ վիՓաւիուկ քիմքը փոքրանում: մեծանում բարձրացած կոկորդայինը՝ չարանը է, դիրք չեգոք է Լ տաճող հնչարան է ուղին: ճակում ոնգային փակում

աստիճանը

Շրթունքները ունի շարքիմիջին բարձրացման շրթնայնացված ձայնավոր ժամանակ լեզուն Ձայնավորների արտաբերման աաա բնութագիրը: Նրա արտաբերական-արտասանական արտասանական ,

Որ:

են

4)

:

:

ճկահագրությունը

:

ր:

:

ոմ

է

լեզուն

րանի խոռոչի միջին մասում, մի փոքր ձգվումէ դեպի առաջ ն

բե,

է

դեբարձրանալով

Այդբարձրության կազմում գագաթը քիմքը է գմբեթաձն բարձրություն: ը դիմաց: մեղանաերրորդ Երկրորդ քիմքի կոշտ են եզրեքիմքի ն թեթն կպչում կոշտ բարձրամում եզրերը րին: Այդ շարքի մյուս ձայնավորի՝ է-ի մամեմատությամի ի-ի արտասանության պի կոշտ

գտնվում է բերանի մեջտեղում, տամների մոտլեզվի

աստիճանը ամենամեծն դեպքում լեզվի բարձրության

է:

հնբերանային Ամբողջ

լայնանում մի հորնհու վերածվելով ենկրո իԳոթ թը ԱոԱաիրը անարար ուստի այն Փափուս քիմքը շրթնայնագած ձայնավոր վիճաբարձրացած է

անցքի,

որը

դեպի ետ

է Լ

միա-

|

ոչ

է:

օդի ուղինփակելով ժաԱրտաբերության խոռոչը տանող դեւվի ռնգային է նան մանակ բերանի բացվածքի լինելու պատճառովհամարվում շատ փոքը է`

փակ ձայնավոր:

,

Աարոն

բարձրագույն ոեն ավելի փոքր է: Հնչմանը ակտիվորեն մասնակցումշրթունքները, տությամբ

րոնք ձգվելով առաջ՝ կազմումեն կլոր բացվածք (ճեղք), ստեղծելով լրացուցիչ շրթնայինհնչարան, որը շրթնայնացնելով՝նպաստում է Օ ձայնավորի տոնի իհ փակում է օդի ուղին դեպի ջեցմանը: Փաւփուկ քիմքը բարձրացած վիճակում է '

քթի խոռոչը:

ձայնավոր Ու-նիր Ետինշարքի վերինբարձրացմանշրթնայնացված . հետ ւ նրանից ունի Օ-ի հիմնակաշատ ընդհանրություններ աստիճանով: Նրա արտաբկրման է բարձրացման ժամանակ նում տարբերվում լեզուն բերանի ետին մասումխիստ կծկված է ու կլորացած: Օ-ի համիմատու5)

կազմավորմամբ

լեզվի բարձրացմանաստիճանը:Լեզվի ծայրը ետ է քաշվում շրթունքներիբացվածքը ավելի ստորին ատամնաշարից, Օ-ի փոքը է, բայց դրանք ավելի առաջ են ձգված ու կլորացած: Փափուկ քիմքը փա-

թյամբ ավելի մեծ

է

համեմատությամբ

օղի ուղին դեպի քթի խոռոչը՝ Խրա կազճավորճանժամանակ բերանոյ» մեծ է՛ս որոշակիորեն սահմանազատվումէ կոկորդային ոու" ա րանից, որն իր հերթին ետիճ շարքի դյուս ձայնավորների համեմատությամբ

ձայնավորի արտասանական բարձրացման հնչարանը ավելի

է 2) Առաջին շարթի միջին է. հետնյալն նրա արտաբերման ժամանակլեզուն ամբողջ զանգդեպիառաջ: Ի ձա Սնավորիհագվելոս դեզ ծով կծկվում է բերաճի միջին մասում՝ ձգվելռվ Ա ն է թյամբ լեզուն ավելի նվազ չափով բարձրանում դեպի կոշտ քիմքը, լեզ վի եզրերը ավելի թույլ են դիպչում ատամներին, լեզվի քսուկճերըավելի նեղ են ու

բնութագիրը

օ-0

Ետին

ձե է ստանում, նրա ծայրը ոբերանիեւոն.ի մատում կծկված ն կլորացած գմբեթի է ստորին ատամնաշարից: Լեզվի այդպիսի դիրքի շնորհիվ րոշ չափով հեռանում են բերանայինմեծ հ կոկորդային փոքր հնչարաճներ, որոնց սահմաստեղծվում համեմաբացվածքը կետմճէ: Բերանի ա-իարտպբերման նը լեզվի

ծ զոն կ Հազը, հաանան բեՆրա արտարերձան կաճհետնյալ բնութա կվում '

կում

գրավում:

|

կում

է

վելի մեծ է, իսկ դա նպաստումէ ձայնավորիտռնի իջեցմանը: ժամա6) Միջին շարքի միջինբարձրացմանԸ ձայնավորի արտաբերման

.ճակ լեզվի մակերեսըհարթ է, գտնվում

տինմասում զգացվում

է

անճշան բարձրացած վիճակում, Լ

ե-

գալ

փոքրգոգավորում. լեզվիծայրը իջած է լ թեթյնակիհենվում է ներքին ատամնաշարին: Շրթունքներըբացվում են ուղղահայաց է մի փոքր ձգվում բերանի անկյուններում: Բերանի բացվածքը միջին աստիճանի է: Լեզուն միջին դիրք է գրավում: Միջին դիրք է գրավում նան է

ք հպական

շնորհիվ: հճչարաններում հաղթահարման ստեղծվող որնէ նեղվածքի

Թոքերից արտամրղվող օդի հոսքըանցնելով հնչարաններումստեղծված նեղվածքի ն է ճրա պատերին ստեղծում ջով՝ շփվում Նեղվածքներն էլ ան որոշ աղմուկ:

հնչարաններում

վածքներինման կարող են առաջ գալ բերանիխոռոչի լռարբեր լեզվի ն քիմքի մոտեցմամբ: Շփական բաղաձայնները շրթունքի , ատամների, պայթականներիցտարբերվումեն ճրանով, որ կազմավորվումն արտաբերվում են ոչ թե փակվածքով,այլ ճեղվածքով, վայրկենական չեն, այլ տնական ն կաող են հնչել ները կոչվում երկար (ծորել): Այդ պատճառով էլ շփական բաղաձայնները Ժամանակակիցհաշերենի շփական բաղաձայններն Ժա շղ զֆ խհ: Շփականբաղաձայնների մեջ են մըտնում նան

ձայնավոր

-

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐ

ձայնավորների, տարբերություն հայերենիմյուս հնչյունները, որոնքարտաբերվում են հնչարտաբերման գործարաններում ստեծված զգալի նեղվածքի

կամ փակվածքի հաղթահարմամբ, կոչվում են բաղաձայններ: Բաղաձայնների ու կազմավորմանն արտաբերմանըբնորոշ են հետն ա. , ձ

ն յուններ: են տնակ են` :

տեմԱ

յալ

ղիք արը: հաղթահարում հնչարտաբերական հոսքը Օդի

է

ստեղծվողարգելքները(փակվածքկամ

ո: 9,

2, ծ, 6

ՆՆ

գ) Այս դեպքում օդի հոսքը համեմատաբար ավելի ուժեղ է, քան ձայնա-

արտաբերությանեղաաղմուկի պարունակության, արտաբերությանտեղին կազմության:

աքտտբերության

արտամղվող

է

|

բնույթի արգելք (փակվածք,թե՞ նեղվածք) հաղթա-

հարում հնչարտաբերական

գործարաններում:

-

՛

արտաբերությանեղանակիբաղաձայններըստորաբաժանվում են պայթական, շփական ն պայթաշփական հնչյունների: ա) Պայթականբաղաձայնները արտաբերվում են օդի հոսքի կողմից բերանի հնչարաններում ստեղծվող որեէ փակվածքիհաղթահարման '

.

հետեանքով:

Այդ հնչյուններն արտասանվումեն փակվածքիհաղթահարմանընթացքում` է կոչվում են նալ վայրկենապես վայրկենական կամ ակնթարթային: լ

Պայթական հնչյուններնարտաբերելիս փակվածքներ կարողեն

ՅՑ

ըստ

ձայնի

պարունակության

նե աղմուկի

մր

աստիճպնի բաղաձայնները լիպարունակության

ձայճեղԼ. խուլ: ձայնորդ,

առաջ

ռ

են ձայնալարերը,ն նրանցում ձայնի առկայությունն աղմուվորենմասնակցում կի համեմատությամբավելի զգալի է, քան ձայնեղ բաղաձայնների մեջ:

եղաճակի

արտաբերության եղաճակիբաղաձայններիբնույթը՝նշանակում է պարզել, թե բաղաձայնիարտաբերման ժամանակթոքերից օդի հոսքը ինչպե՞սն ի՞նչ Ըստ

:

(լ ր, ռ, ), մ, ն) կազմավորմանը նույնպես ակտիՉայնորդ բաղաձայնների

Որոշել ըստ

'

|

Ըստ ձայնի

նում են

Բաղաձայններիդասակարգում0

քատ

ի

յ

Բաղաձայնների դասակարգումը կատարվումէ ըստ 1.

են՝

Ի

ձայճնե բի դ ասակարգումն 2,,Բ Բաղաձայ կարգ Է աղմուկի

:

վորներիարտաբերության ժամանակ: նակի,ձայնի Լ

:

չ

բ) Ամենամեծ լարվածությունն այն ժամանակէ ստեղծվում,երբ հաղթա-

հարվումէ հնչարանումստեղծվածարգելքը:

Ր

ոա

Ր

:

:

գործարաններում

նեղվածք):

տ ոո

գ) Պայթաշփական (լիսաշվուկան, կիսապայթական) բաղաձայնները ն արտաբերվում են միաժամանակԼ՛ փակվածքի, ն՛ նեղվածքի կազմավորվում հաղթահարման շնորհիվ: Ժամանակակիցհայերենիպայթաշփականներն ձ, ր Փ քաղաճայնները: է բաղաձա

՝

ա)

ատամ-

բ)Շփական բաղաճայնները են 6դիհոսքիկողմիցբերանի արտաբերվում

շրթունքներիբացվածության աստիճանը՝ստորին |, վերին դիրքերիհամեմատությամբ: Առաջինշարքի ձայնավորների համեմատությամբ բավականինմեծ է բերանայինն համեմա, տաբար ավելի փոքր` կոկորդային հնչարանը:Փափուկ քիմքը փակում է դեպի քիթը տանող ուղին: Մյուս ձայնավորների ճման բերաճային է:

Ի

բերանիխոոռչի տարբեր հնչարաններում՝ շրթունքների, շրթունքին

պայթականբաղաների, լեզվիհ քիմքիհպումներից: Ժամաճակակից հայերենի են՝ բ, պ, փ, դ տ, թ, գ, ձայններն կ, ն ձայնորդներմ, 6:

:

Ձայնեղ բաղաձայնների կազմավորմանն ակտիվորեն մասնակցում

են

ձայնի ձայնալարերը,ուստի նրանցում աղմուկի առկայուճ, ջ պայթաշփականները թյունը: Չայնեղ են բ, գ, դ պայթականները, նվ, զ, ժ, ն

հետ

զգալի է ճան

:

ղ

շփականները:

Խուլ բաղաձայնների կազմավորմանը ձայնալարերը ակտիվորեն չեն ն նրանցումառկա է միայն աղմուկը: Խուլ բաղաձայններեն ուստի մասնակցում, ս, շ, խ, հ շփականները, ծ, պ, տ, կ, փ, չ, ց պայթաշք պայթականները,

թ,

ֆ,

փականները: Շփական ն պայթաշփական բաղաձայնները ըստ ն են

ճ,

ա

սոլակաճ շչական:

Բաղաձայններըսուլականհ շչական

հնչյունի երանգի

Տ

փճում

են ստանում երանգ հաղթահարվո

նեղվածքի համեմատականնեղության ն կլռրության պատճառով:

Շփական բաղաձայններից սուլական

կաններիցսուլական |

3.

են՝

լ

ձ, ծ,

ց,

են՝ ս, զ,

շչական՝

շչական՝ ջ, ճ, չ հնչյունները:

շ, ժ »

լաձայնները՝ ձ, ջ, ծ, պայթաշփա-

սաշփակաճ): Այդ փականից. ձ»դ

- հ, թ-տ

հետնյալ կազմությունը՝ փշպ

ունեն

մասերում ստեղծվողհնչաթառաձայն՝ բաղաձայնները

են առորաբաժանվում հետա Բերման Երկշրթնային. իրենց կազմավո

ւ.

:

Առաջնալեզվային. երբ հնչյունը կազմավորվում ն, արտաբերվում է բերանի խոռոչում լեզվի առջնի մասով ստեղծված ոնչարանում: Առաջնալեզվային գ)

բաղաձայններն են. պայթականներ՝ ձայնեղ՝ դ, խուլ՝ տ, շնչեղ խուլ՝ թ, պայթաշփականներ՝ձայնեղ, ձ, ջ, ց, խուլ՝ ծ, ճ, չ, շփականներ. ձայնեղ՝ զ, ժ, խուլ՝ պ

շ.

հպական՝ 0: ղդ)Ծիջնալեզվային.երբ հնչյունը կազմավորվումն արտաբերվում է բերանի խոռոչում լեզվի միջին մասով ստեղծված հնչարանում: Միջնալեզվային բաղաձայն է շփական ձայնորդ յ-ն: ռ,

:

՝

:

Ետնալեզվային. երբ հնչյունը կազմավորվումւ արտաբերվում է բերանի խոռոչում լեզվի ետին մասով ստեղծված հնչարանում: Ետնալեզվային բաղաձայններն են.պայթականներ՝ ձայնեղ՝ գ,՛խուլ`կ, շնչեղ խուլ՝ ք, շփականմճեր՝ ձայե)

նեղ` ղ, խուլ` խ:

::

զ) Հագագայինէ կոչվում բաղաձայնհնչյունը. այն կազմավորվումէ հագագում ն. միայն շունչ է պարունակում: 4.

Բաղաձայնների դասակարգումն ըստ կազմության լ

Ըստ

մ ն կազմությա լինում են պարզ ն բարդ: Պարզ են կոչբաղաձայնները վում այն բաղաձայնները որոնք ձնավորվում ն ե արտաբերվում են հն չարտաբնրական գործարաններում ստեղծվող կա՛մ նեղվածքի,կա'մ փակվածքի հաղթա:

տ

։

արագա ա որական հարումով: Այս

առումով

ք րզ են ժամանած' ակակիցհայե բոլոր հայերենի

պարզ

պայթական

ն

'

Բարդ

են

կոչվում այն բաղաձայնները, որոնք ձեւավորվում ե,արտաբերհնչարտաբերական ստեղծվող փակվածքի ն նեղվածգործարաններում քի միաժամանակյա հաղթահարմամբ: Այդ եղանակով արտաբերվող բարդ բավու մեն

:

-

-

հ, ք-կ

-

հ:

|

՝

ա) երբ հնչյունը կազմավորվումն արտաբերվում է երկու շրթունքների միջն ստեղծված հնչարանում: Երկշրթնային բաղաձայններն են. պայթականներ՝ձայնեղ՝ բ, խուլ` պ, շնչեղ խուլ՝ փ, ձայնդրդ՝ ռպական՝ մ: բ) Շրթնատամնային. երբ հնչյունը կազմավորվումէ արտաբերվումէ շըթունքի ն ատամճաշարերիմիջն ստեղծված հնչարանում: Շրթնատամնային բաղաձայններն են՝ շփական ձայնեղ՝ վ, խուլ՝ ֆ։

ձայնորդներ՝լ, ր, շփական

-

-

-

կազմավորվող ն արտաբերվող՝ փ,Թք , շնչեղ-խուլ բաղաձայնները, որոնք

յումով

Հնչարտաբերական գործարաններիորոշակի

ր աններում

զ,

են նան

Բարդ

տեղի

ենճ

բարդ

-

Բաղաձայնների դասակարգումնըստ արտաքերության

ճ, չ, կոչվում

պայթաշփական (կիսապայթական, կիբաղաձայնները կազմված են մեկ պայթականից ն մեկ ջ»դ ժ, ծ-տ ս, ց»թ -ս, ճշտ շ, չ-թ շ: հայերեն պարզ խուլ պայթականների հագագային շնչեղաց,

.

Բպղաձայնների

արտասանական

բնութագրերը

1 Պայթական բաղաձայններ. ժամանակակից հայերենի պայթական

ղաձայններն են՝ բ,

`.

այԲ,Պ,

Փ։

պ,փ,դ, թ,Գգ, կ,ք:

բա-

տ,

Արտասանականբնութագիր: Բ, պ, փ, հնչյունները երկշրթնային պայթաձայնեղ, պ-ն՝ պարվ, խուլ, փ-ն՝ բարդ, շնչեղ խուլ: Այդ բաղաձայնները կազմավորվում են երկու շրթունքների միջն: Դրանց կիպ մոտենում, հպվում են միմյանց ե արարտաբերման ժամանակ շրթունքները են "տաբերվում շրթունքների հպումից պոաջացած լփակվածքիհաղթահարման պ-ի արտաշնորհիվ: Փորձառական հնչյունաբանության տվյալների համաձայն բերության ժամանակ շրթունքների հպումըավելի ուժեղ է փ-ին բ-իարտաբերուէ կամ նախորղ ձայնավորնեթյան համեմատությամբ: Լեզուն ընդունում հաջորդ կան

են՝ բ-ն` պարզ, բաղաձայններ

՛րի դիրթը

ն որոշ

է այդ

չափոմ ազդում

բաղաձայնների

երաճգիվրա:

Արտաբեր-

ժամանակ շրթունքներիանմիջապես հետնում, բերանիխոռոչումստեղծէ է օդը: Այդ դատարկ տարպվում դատարկ տարածություն, որտեղկուտակվում ճան

ղեպլքումամենամեծն է, այնուհետն ծությունն իր ծավալովփ-ի արտաբերման պի, այդ երկուսի համեմատությամբ փռքը է բ-ի արտաբերման ժամանակ: Տարբեր է ճան ծախսվող օդի քանակը: Համեմատաբարայն մեծ է փ-ի,այնուհետն փոք-

է բ-ի դեպքում: Այդ բացատրվում է նրանով, որ փրանումէ պ-ի ն ամենափոքրն ի, իբրն երկշրթնային շնչեղ պայթականբաղաձայնի՝ արտաբերման համար պաայնուհեւոնօդի մի փոքր պակաս հանջվում է օդի ամենամեծ քանակությունը,

երկշրթնային խուլ պայթական պ քանակություն է անհրաժեշտա̀րտաբերելըւ բաղաձայնը ն, վերջապես, այդ երկուսի համեմատությամբ օղի ամենաքիչ քաարտաբերելու՝ երկշրթնային ձայնեղ Բ բաղաձայնը, նակությունն է պահանջվում ձայնեղ հնչյունի՝ արտաբերման ժամանակ օդի որոշ քանի որ վերջինիս, իբր: ր

է ճայնագարերի Աո»ախսվում

ԱԱ ք

ԴՅ:

մ է ձայնալարե

անման

տատանմա

համար:

ր

Արտասանական բնութագիր:Դ, Տ հնչյունները առաջնալեզվային պայձայններ բարդ, Դ-ն՝ ձայնեղ, շնչեղեն, Թ-ն՝ աին Տ-ն` Ի Թ-ն՝ 24: թական պարզ բաղաձայններ են արտաբերվում լեզվի առաջին մասի ակտիվ մասնակխով: Կազմավռրվում- ն «դե վերին ատամնաշարի Պ հաղթա ի մոտ ստեղծվող Հորի ն ՆԴՔ ՊՈՂ ցությամբ՝մբ` վերի ք փակվածքի թ `

խոզ չ

Դ

հարման շնորհիվ: Այս հնչյուններն արտաբերելիս լեզվի առջնի մասը հպվում է վերին ատամնաշարին, միջին մասը մի փոքը իջնում է, իսկ ետեւի մասը՝ բարձրա-

են շչական: Կազմավորվումն արտաբերվում հիմնականումլեզվի առջնի ճեղվածքի հաղթահարմանշնորհիվ:

Շճ

Ժւ

մասի

ատամնաշարի միջն առաջացող

ն

ճում:

Լեզուն գոգավոր ձեւ ստանալով` այդ բաղաձայններին տալիս է թավ երանգ: Հպման ուժգնության տեսակետիլյ ամենամոտ փակվածքը կազմվում է Տ-

ի, հետո՝

Դ-ի

ն

Գ) Գ, Կ,

ամենաթույլը՝Թ-ի արտաբերության ժամանակ:

բաղաձայններ են,

Ք-ն՝

Գ-ն՝

բարդ,

խուլ:

խուլ, Ք-ն՝ ձայնեղ, Կ-ն`

շնչեղ-

Այս բաղաձայնների առանձնահատկությունն այն է, որ յ ձայնորդից Լ ի, ձայնավորներից առաջ քմայնանում են. կազմավորվումն, արտաբերվում են է ն մասի ետին փափուկ քիմքի լեզվի միջե ստեղծվող փակվածքիհաղթահարման շնորհիվ: Արտաբերման ժամանակ լեզվի ծայրը իջնում ն հենվում է ներքին ատամնաշարին: Լեզվի առջի մասում առաջանում է գոգավորում, լեզվի մեջքը խիստ բարձրանալով՝ փափուկ քիմքի հետ կազմում է փակվածք: Բերանային հնչարանը բաժանվում է երկու առանձին մասերի՝ առջնի հնչարան, որը լայնաճՑալով՝ավարտվում է շրթունքներով,ն ետին հնչպրան, որը միանում է կոկորդային հնչարանին. փափուկքիմքը բարձրացած լիճելով՝ փակումէ.օդի ուղին դեպի քթի խոռոչը: Լեզուն լարված չէ, ճրա կոթը կլորացածԷ: 2) Շփական (նեղվածքային)բաղաձայններ:Ժամանակակից շփական բաղաձայններն են՝ վ, ֆ, ճ ժ, ս,շ, դ Խ,()։

հայերենի

ա) Վ, Ֆ։

Արտասաճականբնութագիր:ՀՎ,Ֆ հնչյուններըշրբնատամճայինշփական պարզ բաղաձայններ են. Վ-ն ձայնեղ է, Ֆ-ն՝ խով: Այս բաղաձայններըկազմավորվում ն արտաբերվումեն շրթունքի ւ ստորինատամնաշարիմիջն ստեղծվող նեղվածքի հաղթահարմանշնորհիվ: Արտաբերման ժամանակ ստորինծնըեն ետ մռտենում է տը մի փոքր քաշվում, վերին կտրիչները շրթունքին՝ ստորին ն են հենվելով նրա ներքին եզրին կազմում հորիզոնականնեղ ճեղք` նեղվածք: Շրթունքներըմի փոքը բացվածվիճակում են: Լեզուն իր ամբողջ զանգվածով ետ է քաշվում, լեզվի ծայրը իջնում 1. հենվում է ներքին կտրիչներիհիմքին: Լեզվի ետին մասը զգալիորենբարձրացած է, որի շնորհիվ ն այդ հնչյունները կատկային երանգ են ձեռք բերում: Փափուկ քիմքը թեթ իջած է, բայց չի բացում դեպի քթի խոռոչը տանող ուղին: ճեղքը (նեղվածքը) վ-ի հաՖ-ի արտաբերմանժամանակ հետն Լ ավելի նեղ է, աբար ավելի լարված է իր արտաբերության մեմատությամբ

հաղթահարվող

ուժով: Վերին շրթունքը բ) Զ,Ժ,Ս,Շ.

հեռացածէ ստորին ավելի ատամճաշարից: հնչյուններըառաջնալեզվայինշփաձայնեղ, Ս ն Շ-ն՝ խուլ, Զ հ Ս-ն՝ սովլական,

Արտասամականբնութագիր:Զ, Ժ, ս, կան

պարզ

բաղաձայններ

են: Զ Լ Ժ-ն՝

շ

հնչյունների արտաբերմանը բնորոշէ Այդ լեզվի առջնի մասի ն վերինատամնաշարիմիջն.առաջացածգեդվածքը:. նեղավածքիհամեմատական ճեղությանն կլորությանպատճառովհնչյունի երանգը

բնութագիր:Զ Արտասաճական

Ք:

բնութազիր:Գ,Կ հնչյունները Արտասանական ետնալեզվային պայթա-

կան պարզ

Զ,Ս ե Ս

հնչյունբաղաձայն պատճառովզ է ս-ն կոչվում են ճան սուլակաճն ճան այնէ, որ արտաառանձնահատկությունը ներ: Լ1յդհնչյունների արտաբերման ատամներիողջ մակերեսը,այլ նրա մի մասըմիայն, սանական գոտինչի ընդգրկում ն արտաբերմանըմասնակցումէ ոչ թե լեզվի ծայրը, այլ ամբողջ առջի մասը, որի չեզոք բացշնորհիվայդ հնչյուններնստանում են թավ (կոշտ)երանգ: Շրթունքները հեռանում ձգվում: չեն են, դուրս դեպի բայց բավականին վածք ունեն, իրարից

վելի սուր

է ն այդ

Ժ,Շ

բնութագիր:Ժ,շ հնչյունները որոշ չափով տարբեր աԱրտասանական ն ս բաղաձայննեռաջնալեզվայիննույն եղանակովարտաբերվող, շփական զ են

ու ձնով: րից: Տարբերվումեն ինչպես նեղվածքի տեղով, այնպես էլ լայնությամբ ետ է լիովին ընկած, Ժ նշ հնչյունների արտասանական գոտին ավելի են ատամներից ընդգրկվումեն քիմքերը: Նեղվածքների եզրերըգտնվում վերին

վրա: Մասնակցումէ ոչ անմիջապես լեզվի ավելի ետ ն ընդհատվումեն քիմքերի այլ առջեի ն միջին մասերի սահմանը առջնեիմասը (ինչպես զ, ս-ի ժամանակ), մաէ (որը գտնվումէ քիմքերիհանդիպակացմասում): Նեղվածք ստեղծվում այդ սի ն նախաքիմքիմիջն: Դրա շնորհիվայդ հնչյունները որոշ չափովքմայնանում շրթունքները:Նրանք լայն բացվում են: 1կտիվ մասնակցությունեն ցուցպբերում լ ձգվումեն առաջ՝ ստեղծելով շրթնայինլրացուցիչ հնչարան: 11յս հնչյունները

նույնպեստնական են, երանգով՝ շչական: գ)ՆԽ

ն՝

շփական պարզ հնչյուններըետնալեզվային

ձայնեղ, խ-ն՝ խուլ: .

են՝ ղբաղաձայններ

արտաբերվում Կազմավորվում

բնութագիր: Արտասանական

են

կ

լեզվի

ետին մասի ն փափուկքիմքի (կատիկի) միջն ստեղծվող նեղվածքի հաղթահարժամանակ լեզվի առաջին մասը իջնելով՝ ման շնորհիվ: Դրանց կազմավորման ձն վեր է բարձրանումն փափուկ քիմքի է ետին մասը ընդունում,լեզվի գոգավոր հեւո նեղվածքկազմում: Փափուկ քիմքը գտնվելով բարձրպցած վիճակում, փակում է քթի խոոոչը տանող ուղին: Որպես բերանայինհնչյուններ, դրանց կազման օժտվորմանը շրթունքներն ու քթիհնչարանը չեն մասնակցում, հետնաբար ված չեն ռնգային կամ շրթնային լրացուցիչ երանգով: դ) Հ-Կոկորդային (հագագային)շփական պարզ բաղաձայն

է:

:

Արտասանական բճութագիր: Հ-0 փաստորեն թոքերից դուրս եկող ձայնն

է, ն արտասանական

ուղին ընդունում է ճախորդ կամ հաջորդ ձայնավորի ար-

տաբերության դիրքը: Լեզուն բերանում գրավում է ավելի բարձր դիրք հ ավելի է քաշվում դեւպիերախի պատը, լեզվի կռթն ավելի է մոտենում երախի պա-

ետ

տին: Արտաբերությանը ձայնալարերը մասնակցում են, բայց չեն տատանվում: Արտաբերմանտեղը գտճվում է արտասանական ուղու խորքում, լեզվի կոթի ն

ըմպանի մոտ

ն

մասամբ՝ձայնալարերում: Պայթաշփական բաղաձայններ':Ժամանակակից հայերենի պայթաշփականներնեն՝ ձ, ջ, ց, ծ, ճ, չ, որոնք առաջնալեզվայինբարդ բաղաձայններ են,ձ, ջ, ց-ն՝ ձայնեդ, ծ, ճ, չ-ն` խուլ: Կազմավորվումն արտաբերվում են լեզվի առջեի մասի ն ատամնաշարիմիջն ստեղծվող փակվածքին նեղվածքիմիաժամանակյահաղթահարմանշնորհիվ, այնպես, ինչպես միաժամանակպայթակպն 3.

ն

շփական

հնչյուն արտաբերելիս: առաջնալեզվային Այդ բաղաձայններըաուսջնալեզվային են համարվում հնչարտաբերական ակտիվ օրգանի՝ լեզվի առջնի մասի կատարող դերի պատճառով. վերջինս

հնչարտաբերականպասիվ օրզանների հետ նեղվածքն փակվածք է ստեղծում վերին ատամնաշարիմիջն: ա) Ձ, Ծ,Ց

Արտասանականբնութագիր:Սուլական պայթաշփական ձ, ծ, ց բադաձայնների արտաբերման ժամանակլեզվի ծայրը իր առջեի եզրով մոտենում է վերին ատամնաշարիհիմքին ն սկզբում ստեղծում է փակվածք,ինչպես առաջնալեզվային պայթականների (դ, տ) կազմավորման դեպքում: Լեզվի այդպիսի

դիրքի շնորհիվտտեդծվումեն բերանային մեծ ն կոկորդային համեմատաբար փոքը հնչարաններ: Այդ բաղաձայնների արտաբերմանհիմնական աղբյուրը դադարի պահին լեզվի ծայրիշնորհիվայդ նույն տեղում պայթման ստեղծած

փակվածքիդանդաղորենվերածումն է նեղվածքի: Պայթյունի դադարի պահին փակվածքում գոյանում է նեղվածք, ռրի միջով պայթական երանգստացած հԱնչյունի բաղադրիչները անցնելով՝ առաջացնում են սուլող ձայն, ն արտաբերված

հնչյունը սւռանում է միաժամանակն՛ պայթական, ն՛ շփական բաղաձայնի որակ: Փորձառականտվյալներովայս բաղաձայնների հպման լարվածությունը տարբեր է. ամենաուժեղնէ ծ-ի, մի փոքր թույլ՝ ձ-ի, ամենաթույլը՝ց-ի արտաբերման ժամաճակ: բ)ճՃ, Ջ,Չ :

Արտասաճական բնութագիր: Ճ,

ջ, չ շչական պայթաշփականներըճահնչարտաբերականակտիվ անդամի՝ լեզվի դիրքի, առաջնալեզվայինեն, կազմավորվում ն արտաբերվում են լեզվի աոջնի մասի ն նախաքիմքի(ավելի ճիշտ՝ վերին ատամնաշարի վերին եզրի) միջն ստեղծ-

խորդների

նման

Կոչվում

նույնպես

են

նան

ըստ

կիսապայթական կամ կիսաշփական բաղաձայններ:

վող փակվածքի ն նեղվածքի միաժամանակյա հաղթահարման շնորհիվ: Կազմավորման ժամանակ լեզուն իր աոջնի մասով կպչում է քիմքի առաջամասին՝

վերին ատամնաշարի հիմքից սկսած: Նախորդների համեմատությամբ սրանց. արտասանական գստին ավելի լայն է հ ետ քաշված: Լեզվի բարձրանալու հետնանքով բերաճի հնչարանըփոքրանում է, որի փոխարեն լայնանում է կոկորդի հճչարանը: Զ-ի արտաբերմանժամանակ հպումը ավելի ամուր է՝ Ջ-ի ն Չ-

`

ի արտաբերմաճ համեմատությամբ:Ձայնեղ ջ-ի փակվածքիթուլացումը մավրա օդի հոսքի մի մասի սամբ պայմանավորված է ձայնալարերի տատանման

ծախսումով: Հպումից հետո լեզուն ստանում է որոշ կորություն ն իջնում է ցած: Լեզվի աոջնի ն միջին մասերի դեպի կոշտ քիմքը միաժամանակյա բարձրացման հետնանքով այդ հնչյունները մասնակի քմայնացման են ենթարկվում: Նախորդ պայթաշփականներից տարբերվում ենճ լեզվի մասնակցությամբ: Լեզվի հպվող մասն ավելի լայն է: Սրանց արտաբերմանըմասնակցում են նան շրթունքները, որոնքառաջ են ձգվում. շրթուճքների մոտ ստեղծվում է լայն հնչարան, որը նպաստում է հնչյունի տոնի իջեցմանը: Պայթաշփականների արտաբերման ժամանակ պայթյունը բացակայում է, որը պարտադիր է պայթականներն արտաբերելիս: 4. Ձայնորդ բաղաձայններ: Ձայնորդների հիմնական առանձնահատկու-թյունն այն է, որ մյուս բաղաձայնճերի համեմատությամբ նրանցում ձայնի ն աղմուկի հաբաբերության տեսակետիցմեծ է ձայնի հարաբերական ծավալը: Ժաձայնորդներնեն՝ մ, 6,ր, ռ, 1, ): Մ, ճ ձայնորդները ռնգամանակակից հայերենի յին են, ը, ք, լ, ) ձայճորդները՝ բերանային: ա) Հպակաճ ձայնորդներ:Ըստ արտաբերման եղանակի ւ տեղի մ ն ճն ձայնորդներըորռշակի նմանություններ ունեն: Մ ձայնորդըերկշրթնային, ռնգային երանգով հպական պարզ բաղաձայն է: Ս-ի արտաբերությունը նման է բ, պ, արտաբերությանը,Ն-ինը՝ դ, տ, թ պայթականների: փ, պայթականների Մ- ձայնորդի կազմավորմանն արտաբերմանժամանակ փափուկ քիմքը խիստիջնում է, բացում է լայն անցք դեպի քթի խոռոչը: Օդի հոսքը մտնում է բեիանի խոռոչը հ հաճդիպելովպատնեշի, անցնում է վեր, դեպի թթի խոռոչը ն դուրս է գալիս այնտեղից: Լեզուն իր ամբողջ.զանգվածով ձգվում է դեպի բերանի եփնիմասը. լեզվի մեջքի ետնի ստեղծվող որոշ գոգավորությանշնորհիվ մասում է ճերքին ատամնամ-ն ստանում է որոշակի կոշտերանգ:Լեզվիծայրը հենվում :

|

ն |նդերքիհատվածում: Շրթունքշարի միջինմասին՝ ատամներիարմատների են: է Պայթյունըկատարվում շրթունքների փակվածքում,ապա ները փակված հնչյունիբաղադրիչներըշրթունքներիցանցնում են դեպի քթի խոռոչը, որտեղ ն հնչյունն ստանում է ռնգային երանգ: Ն ձայճորդը առաջնալեզվային հպական պարզ բաղաձայն է: Նրա կազն մավորումը շատ գծերով նմանվում է դ, տ, թ պայթականներին: Կազմավորման աժամարակ լեզուն իր ծայրով հպվում է վերինատամճաշարին՝ արտաբերման '

-

Սարի անուն

լնդերքի հատվածում: Արտասանականգոտին ավելի դեպի կոշտ քիմքը: Փափուկ քիմքը նույնպես իջած ազատ հոսում է դեպի քթի խոռոչը: Լեզվի միջին մասը աճմիմի փոքր իջնում է, ետի մասը՝ բարձրանում: Այդ ետնում ն

ճակում

է

Հ

կաա պ

ոքրոՔոշման դը

պճան , գոտու

Գիրքի շնորհիվ

Ն-ձայ-

ճ-ն ռրպես

ձայնորդ ճույնպես ստաճում է կոշտ երանգ: ժամանակ շրթունքները բացված են ն չեզոք դիրք են գրաԵլքիպահին հպումը կարող է բացվել հաջորդ հնչյունին անցնելու համ ր

Կարա

վում:

կամ մնալ այդ դիրքում՝ մինչն հնչյունի վերջը:

ա ոորն անավո

ուժեղ ազդեցություն

կրոնր րական

բ) Շփական ձայնոլ

անաբ

:

ր, ռ, )

են

գործում իրենց հաջորդող

հնչյունները ըստ արտաբերության ե-

1) Լձայնորդը առաջնալեզվային շփական պարզ բաղաձայն է: Արտասանականբնութագիր: Ըստ արտաբերության տեղի նմանվում է առաջնալեզվային տ, դ, թ պայթական բաղաձայններին, ճրանցից տարբերվում է արտաբերման եղանակով: Նրա արտասանման գոտին ետնատամճայինեզրն է ե դրանով ճմանվում է Ն ձայնորդի արտասանությանը: Եթե պայթականնե արտաբերման ժամանակ արտասանման գոտին լիակատար է, ապա Լ դի արտաբերման դեպքում այն ընդհատվող է ն ձախից կամ աջից, կամ ե թողնում է բաց տարածություն, որի միջով օդը անցնելիս կողմից

ի

այնոր լու զուստեղծում վե. -

րահատուկ շփման աղմուկ: Արտաբերման ժամանակ լեզվի ծայըը հպվում ւ

րին ատամնաշարին (լնդերքի հատվածում), իսկ լեզվի եզրերը մեկ կամ երկու կոդմից փոքր-ինչ բացվում են՝ առաջացնելով ճեղվածք (ճեղք), որի հոսքն անցնելիս՝ տալիս է այդ հնչյունը բնորոշող աղմուկը: Արտաբերման ր ընմիաժամանակտատանվում են ձայնալարերը: են կոշտ կամ կատկային ն քմայնացված Լ լուս Լ ի: ձայնորդի արտաբերման Ժամանակլեզվիետինմասը զգալի բարձԿոշտ մամում ստեղծվում է հիացածէ, լեզվի որով պայմանա-`

օդի միջով

թացքում

՛

Հայերենում տարբերակվում

վորված է նրա

գոգավորություն,

միջին տաիբերակը:Լ-ձայնորդիքմայնացած տարբեկատկայնացված է լեզվի դեպի կոշտքիմքը, որիպատբարձրանում

րակի ժամաճակ միջինմասն է: ճառով նրա արտասանական գոտինխիստ լայնանում

՝

է ատամներին արտաբերելիսլեզվի հպվում ծնմյրը Լ-ձայնորդն

քին,որովլ ստանումէ ծայրալեզվայինարտաբերում: է: 2) Ր ձայնորդը առաջնալեզվային պարզբաղաձայն շփական

ու

լնղեր-

ԵՐ"

բնութագիր:Որոշ Արտասանական

նմանություններունի Շ ն Ժ

ունի,

ետ

է

րը մոտենում

առաջնա-

Է

ու

առջեւի ատամներից ն ընդգրկում է ալվեոլները: Լեզվի ծայվերին ատամնաշարին՝ լնդերքի հաւտվածում, նրան: Օ-

քաշված

է

բարձրացած նում է ճան

կոշտ երանգ:

բաղաձայնէ:

շփականպարզ, թրթռուն առաջնալեզվային տվյալներիհամաձայն նրա Փորձառական բնութագիր: Արտասանական ալէ մասնակցում լեզվի ծայրը, որըմոտենալով հիմնականում արտաբերմանը ծայրը ուժեղ 3)

Ռ

ձայնորդը

ազդեցությամբլեզվի վեոլճերին`կազմում է նեղվածք, օդի հոսքի ավելի քանակըտարբեր է: Ուժեղ դիրքում թրթռումէ: Ըստ դիրքերի՝թրթռումների ժամանակ լեզվի դիրքը նման ուժեղ է, թույլ դիրքում`նվազ ուժեղ: Արտաբերման նրա միջին դիրքին:Այդ վերաբերումէ լեզվի ձեին, է Ըձայնորդի արտաբերման Տարբերուհնչարանի ծավալին: ն կոկորդային բացվածքին

մասին, շրթունքների է, նրա մի|| եզվի ետին մասը բարձրացած թյունն այն է, որ եթե Ը-ն արտաբերելիս դեպքում սահուն անցում, ապա Ռ-ի արտաբերության ջին մասում նկատվումէ չէ: Շրթունքմասը լարված ն ավելի խորնէ, լեզվի առջնի գոգավորությունն այդ

բերանայինհնչարանը:Արտաբերները մի փոքը դուրս են ցցված՝մեծացնելով մանը մասնակցում են 4) Յ ձայնորդը

ձայնալարերը:

բաղաձայն պարզ շփական միջնալեզվային նման է Ի ձայնավորին: բնութագիր:Կազմավորմամբ Արտասաճական

չդիպչելով

է:

ժամանակ լեզուն իր միջին մասով բարձրաԱյդ հնչյունների արտաբերության է նրան: Ձայնավորիարտաբերնում է դեպի կոշտ քիմքը ն իր կողքերովհպվում լեզուն բերաման հպման հետքերը ավելի փոքր են, քանյ ձայնորդի.

դեպքում

մի փոքը առաջ է ընկած: Տարբեր մղված, ճրա բարձրակետը Յ ձայնորդի արտաբերման դեպքում են բերանիհնչարանիձեերն ու ծավալները: ժամանակ լեզուն գտնվում այնավելի փոքը ու նեղ է: Յ ձայնորդիկազմավորման ճում

ավելի առաջ

է

ամենաբարձրը

Նրա բարձրություն: է բերանի միջին մասում՝ կազմելովբլրաձեն բեսահմանում: դիրքիշնորհիվ Լեզվի ն ք իմքերի է կոշտ փափուկ կետըգտնվում

է հնչարանը: Շիկոկորդային, փոքրանում,ն մեծանում րանային հճնճչարանը ամբողջ իր զանգվածով Լեզուն բացված են ն աննշան թունքները է քիմքը՝ թողն կոշտ բարձրամումդեպի է բերանիմիջինմասում կենտրոնանում ունեն, թեն մի փոքը չեզոք բացվածք նելով փոքր անցք: Շրթունքներըգրեթե քմային ձայնորդէ: Նրա արտաբերմա Այն միջնալեզվային դուրսեն մղվում: նեղ անցք թողնումօդի են ժամանակ լեզվիեզրերըդիպչում քիմքին,մեջտեղում է տարբեր հետքեր: թողնում առաջ )-ն ձայնավիրներից համար:Տարբեր

դուրս ցցված:

հոսքի

լեզվային, շփական պարզ բաղաձայնների արտաբերմանհետ: Ր ձայնորդի արտաբերման ժամանակ հիմնական արտասանական գոտին՝ նեղվածքը ճեղքի

շփ-

առաջացնում ու երկաը անցքով՝ ճեղվածքով, զի հոսքը անցնելով այդ նեղ մասով մի փոքր ետին լեզուն իր ման թուլ աղմուկ: Արտաբերմանժամանակ ա յդ հնչյունը ստասահուն իջած, որով է, միջին ն առջնեիմասերը

Յի, յե վելի

լայն են,

լեզվի հպման հետքերը ավելի ընչյոււմակապակցություններում ճեղքի նեղ: Յա կապակցությունում

առաջ

ա-

ձգված, իսկ օդի անցքը՝ ավելի

մեծանում լայնությունը

ն ետ է

քաշվում:

Բաղաձայնների

դասակարգման

Պարզ

|

Բարդ

ձայնորդ| շփական |պայթական | պայթական| Արտասանության

տեղը

ապայթաշ-

՝

ՋՈՋ

Յ|Յ|ԺՇ

շ'

ՏՅ|3518|3|6

Երկշրթնային

մ

Շրթնատամճային

Առաջնալեզվային

լրոլ

ն

Միջնալեզվային ) Ետնալեզվային

|

Հագագային

յո (յոթ, արդյոք), յու երեկույթ, հաճույք), եյ (թեյ), յա (կյաճք, մատյան, միամյա), ն այլն: գնայի) (գայի, )ի երգ), յե հյուր), (երեկո, հյուսիս, ձյուն, կազմված կաԳրական լեզվում միայն երկու (ն ավելի) ձայնավորներից ժամանակ ձայճաբառերի ն բառաձն երիարտասանման պակցություններում օրինակ՝դաստիաինչպես, յ-ի. է ածվում վեր կ իսաձայն մեկը ձայնորդ վորներից Լ այլն: րակ դատոյարակ,միմիայն միմյայն, Մարիամ Մարյամ

աղյուսակ

Է՛

||

ՅՑ

բ

-

ՀՆՉՅՑՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

8|5

այս կամ Տարքեր պատճառներովբառերին բառաձներիմեջ հնչյունների այն կարգի փոփոխությունըկոչվում է հնչյուճափոխություն: երեք Ժամանակակիցհայերենում կարելի է նշել հնչյունափոխության

վ|Ֆ |զժ| սշ

դ

տ

ձջ | ծճ|

թ

`

ցչ

դիրքային կամ պլիպ՝ պատմական"'":

տ

ղՂ|)|խ/Գյկ

ք

-

աւճ,

աւր,

մատեան:եւ պատեան, նենեակ, վայբկեան,

զաւրք, ծանաւթ, եա

արաւր,

-

աղբեւը, առեւծ, ալեւր, բեւր, մեւս, ոյ բոյս, լոյս, համբոյր,քոյր. լո սիւն. աղբիւր, բիւր, ձիւն, նիւթ, ալիւր, ն ոսկւով, որդւոց այլճ: Գրաբարում կանճան եռաբարբառներ. հաւ (արդեաք,.պատաճեաւք, ոյ (քրիստոնեայ, անդեայք), հայ Մ

(այգւոյն,կենդանւոյն), իայ (միայն):

-

գեաւղ):

-

"

երկբարբառների՝հաչերեն բարբառներումմիահնչյունդառնաԳրաբարի լը եինումէ հետն յալ օրինակներում. գրաբար՝ գեւղ,ձիւն, ալիւր, սիւճ, այլ, լոյս, բարբառներում՝գեղ,ձին,ձուն, ալիր, ալուր, սին, էլ, լուս, լիս ն այլն:

գրաբարի նշված երկբարբառԺամանակակից հայերենը չի պահպանել ները Լ, միաժամանակ, չի էլ որդեգրել հիշյալ երկբարբառներինհամապատասխան բարբառային միահնչյուն համակարգը: Ժամանակակից հայերենում ձայնավորով ն ձայնորդ կիսաձայն )-ով խոյանալ), ույ (գույն, կազմվում են երկհնչյուններ՝ այ (հայը, մայբ),ոյ (գոյանալ, :

դիրհիմնականում '

կատարվողհնչյունափոխություն Դիրքային կամ շեշտի ազդեցությամբ

1.

՝

-

"

ԾՐԿՀՆՉՅՈՒՆՆԵՐ

Երկբարբառներըսովորաբար կազմվում են երկու ն ավելի իրար հաջորդող ձայնավորներով, արտասանվումեն միասնաբար իբրն մեկ վանկ, ւ նրանո. ցից մեկը (կամ երկուսը) կորցնում է իր վանկարար ուժը: Երկբարբառներով առանձճապես հարուստ է գրաբարը: Գրաբարյան երկբարբառները բարբառներում վեր են ածվել մեկ ձայնավորի: Բուն իմաստով ժամանակակիցհայերենը երկբարբառներչունի: Գրաբարյաներկբարբառներըկազմված են մեկ ձայնավորով Լ յ (հի) ոււ

գեւղ.իւ

ն

կամ շեշտից կախված հնչյունափոխությունը: քային

ԵՎ

(վյուն)կիսաձայննեիով: աւ այ -այլ, ձայն,կայծ, գայթել.

շեշտի ազդեցությամբկատարվող, փոխազդեցական

է Ժամանակակից հայերենում գործուն ն կենսունակ

ւ

հ

ԵՐԿԲԹԲԱՐԲԱՌՆԵՐ

-

-

Բ

փ

բ|պ

"Վ

Ց

Ա

է վանկի Հայերենում, ինչպես հայտնի է, բառի մեջ շեշտն ընկնում վերջին Ա6այդ դիրքը: Լ. է ձայնավորի համարվում ուժեղ ձայնավորի վրա, հետնաբար համեմատությամբ թույլն շեշտ մյուս ձայնավորները շեշտակիր այդ ձայնավորի հոգնակիի կազմության, աճման խոնարհման, են: (հոլովման, Բառի անկայուն է իր տեղը, տեղափոխում շեշտը ե րբ դեպքերում, բառաբարդման) ածանցման, են ենթարկվում: հնչյուռափոխման թույլ դիրքերումգտճվող որոշ ձայնավորներ կամ ժառամգորայս տիպը կոչվում է նան ավանդական

Հնչյուճափոխության

դական,իբրն լեզվի զարգացմաննախորդ փուլից, մասնավորապես գրաբարից ավանդվածկամ ժառանգված: են՝ Հիմնականում հնչյունափոխվում է (ե), ի, ու, սակավ՝ Էյ, ո (օ) ձայնավորները: Է (ե) ձայնավորիհնչյունափոխությունը: 1) Է (ե) ձայնավորը"դառնումէ Ի: ա) բառասկզբում.էջ իջնել, էշ իշային, իշաբեռ, էգ իգական. գես գիսակ, բ) բառամիջում՝փակ վանկում. սեր սիրո, սիրել, սիրային, տեր տիվիպասան, գիր գիրանալ,վեպ կես կիսել, կիսակատար, գիսավոր, բճաբ նագետ գիտնական, րոջ, տիրել, տիրակալ, անգետ անգիտակ,գիտուն,

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Մ.

Լ, էջ Երե ան, 1971. էջ 602-716:

կից հայոց լեզու, "

4-39

Ժամամակահ. 6, Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի,

Աբեղյաճ,նշվ. աշխատ., էջ հ.

129-161:

82-103: Գ. Ծնակ. նշվ. աշխատ., էջ 90-95:

Գրաբարյան է:

գիտություն, հայագետ - հայագիտություն,պարտեզ - պարտիզպան,Հովհաննես Հովիաննիսյան,Ներսես Ներսիսյան. -

-

2) Է (ե) ձայնավորը չի հնչյունափոխվում.

ա) բառավերջում. մարգարե

մարգարեական,րոպե րոպեական. բ) թեքման ձեւերում ե հոգնակիի կազմության ժամաճակ. պարտեզ - պարտեզի, պարտեզներ,վեպ վեպի, վեպեր. գ) Մի քանի բարդություններում.Էջ Էջմիածին,էջկապ, էջաշար: է) Ի ձայնավորը դառնում է Ը. Ի-ձայնավորի հնչյունա փոխությունը: ա) բառասկզբում. ինձ ըճձենավռր,ընձուղտ,ինչ ընչաքաղց. է գաղւոնավանկի բ) փակվանկում (դառճում չգրվող ը). գիր գ/դ/րել,ծին ս միրա ազն/ը/վական, //րտու, մր/րտակից, ա զնիվ քիմք ք/ր/մած/քյնել, )ին, միտք Մրժտաբերել, մմըիտագար. -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

գ) արմատի կրկնությամբ

կցական բարդություն կազմելու դեպքում.

/թիռ/, գ/ը/լգ//լալ/գի, կ/ացկ/ցել /կից, թ/ը/ռթ/ը/ռալ /ձիգ/, ձ/ը/գձ/ը/գել կ/ը/ըկիտ, բ/ը/ջիջ/բիջ/ ե այլն: դ) բարդ բառերի թեքման դեպքում,երբ բարդության վերջին

-

բաղադրիչը

-

միավանկ է. բեռնակիր բեռնակ/ը/րի,ծրագիր ծրագ/ր/րի. 2) բառաբարդմանն ածանցման դեպքերում-բազմավանկբառի բաց վանկում ի ձայնավորը միաճալով ա հոդակապին, դառնում է ե («Է»). այգի-ա-գործ այգեգործ,գինի գինեգործ,ուղի ուղեգիր,ոսկի ոսկեգույճ, բարի բարեկամ. 3) բառավերջի Ի ձայնավորը դառնում է Յ՝ ակ վերջածանցով կազմվող բառերում,աղավնի աղավճյակ, հոգի հոգյակ, որդի որդյակ, պատաճի պատանյակ,կղզի կղզյակ. 4) Ի ձայնավորը աղվումէ. ա)մի շարք բառերի փակ վանկում, կապիկ կապկել, գեղեցիկ գեղեցկաճալ,գեղեցկադեմ, ծաղիկ ծաղկել, ծաղկի: բ) բառավերջում՝ադամոռրդի - ադամորդու,ադամորդություն, ազճվահոգություն,ազճվահոգորեն,ազնվահոգաբար,գինի գիճու,մորի մոբու, մորթի մորթու, մորթեղեն. 5) Ի ձայնավորը չի հնչյունափոխվում. ա) որոշ միավանկ բառերում. ձի (ձիավոր,ձիավարել,ձիասպասք),թի (թիակ,թիավարել),մի (միավորել, միակազմ) է, այլն. բ) բարդ բառերը երկրորդ բաղադրիչ հանդիսացող միավանկ այն բառեորտեղ այդ բաղադրիչներն իրենց հիմնական իմաստը չեն պահպանել. րում, հրաձիգ հրաձիգի. դեպքում, երբբարդբառերիերկրորդ բաղադրիչ գ) հոգնակի կազմության հանդիսացող միպվանկ քաղադրիչները պահպանում են իրենց իմաստը կամ անձ են նշանակում. խմբագիր խմբագիրներ,հրաձիգ հրաձիգներ,ակաճակիր ակաճակիրներ, բեռնակիր բեռճակիրներ: -

-

-

-

-

-

-

-

-

Ն`

-

-

կապկամարդ, -

-

-

-

-

-

-

դեպքերում. թեքման, հոգնակիիկազմության

մտուն-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ջ/Արջ/արուկ

մեղվի. բու-բվի,

-

-

ուսուցման,

մաճ:

-

կկու

4) Ու ձայնավորըչի հնչյունափոխվում. ա) հոգնակիիկազմության դեպքում, հիմնականումբառավերջի դիրքում. կկուներ,մեղու մեղուներ, ուրու ուրուներ, ինչպես ճան` ժողովուրդ ժո-

-

-

ղովուրդներ.

ազնվահոգի -

յնավորը բառամիջում

-

:

-

ձա

տժ/ր/նվոր, շուն շ/ը/նային,շ/ը/ճեր, սուր տ/ր/ճային, ա/ը/նական, ժմ/րապաբ/ը/ըդատու,փախուտո փախ/ը/ստական, ժոդոտյան, ար/րեր,արի, բուրդ ժողով/ը/րդական, ժողով/ը/րդի (բայց` ժողովուրդներ), տրտունջ վուրդ տրա/ր/նջալ,շշունջ շշ/ը/ճջալ,մրմունջ մրմ/ը/ճջալ. բ) երբ միավանկբառը, որպես բարդ բառի երկրորդ բաղադրիչ, չի պահիմաստը. անձրնաջուր անձրն պամում իր հիմնական աջ/ը/րի, անճձրն աջ/ը/րեր. հողաթ/ը/մբեր. հրոսակախումք հրոսակախ/ը/մբի, հողաթումբ հռղաթ/ը/մբի, հրոսակախ/ը/մբեր. գ) արմատի կրկնությամբ կցական բարդություն կազմելու դեպքում. /ջուր/, մ/ը/րմուռ, ծ/ըհիծ/ըրիալ /ծուփ/, շ/ը/րջ//րջել /շուրջ/, փր/ըփ//րել, փ/ը/րփուր: 2) Բառավերջի բաց վանկիՈւ ձայնավորը երբեմն դառնում է Վ. առուդասաւովական,լեզուզեզվաբան, լեզվի, լեզվի, առվակ. դասատու-ղասատվի, ուրու-ուրվական,ուրվագիր,ուրվանվական. մեղու-մեղվապան, կար: 3) Ու ձայնավորը սղվում է որոշ բառերում. անութ-անթ (թնատակ), ինչպես նան ում-ով վերջացող բայանուններում ԱՆ հոլովման դեպքում. կառուցում ծանուցում- ծանուցման, մարզում- մարզկառուցման,ուսուցում-

-

|

ձայնավորի հնչյունափոխությունը:1) Ու է գաղտնավանկիչգրվողԸ.

Ու

(փակ վանկում) դառնում ա) բաղադրման,

երկրորդ

'

բաղադրիչ բ) բառի թեքման դեպքերում, երբ իբրն բարդ բառի հանդես եկող միավանկ բառը պահպանում է իր հիմնական իմաստը. հացթուխ -

հացթուխի, ջրմուղ ջրմուղի,գազամուղ- գազամուղի: Ժամանակակիցհայերենում ռրպես գործունօրինաչափությունհնչյունափոխմանչեն ենթարկվումա, օ (թ) ձայնավորները:Այնուամենայնիվ կարելի է -

ճշել

այդ հնչյունների հնչյունափոխման մի քանի դեպքեր:

ճան

1) Մի քանի բառերում

նկատվում

են ա, օ ձայնավորների սղման դեպքեր. պակասորդ - պակսորդ,աճապարար- աճպարար,պահապան պահպանել,շահանշամճ շահնշահ, ամառ ամռան, բաղանիք բաղճիք,համարել համրել, դաքաղքենի, վարուժաճակ վարուժնակ, կամ՝ որկոր դարել դադրել, քաղաք օրրաճ, ծոծորակ ծոծրակ: օրորաճ որկրամոլ, Մ 2) Արմատի կրկնությամբ կազմված կցական ն կրկնավոր մի շարք. բարդություններում. ա) Ա-ն դառնում է գաղտնավանկի Ը. վազվ/ը/զել,թափթ/ըհիել, -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

խաբխճ/ր/բել, ծամծ/ը/մել,խազխ/ը/զել,կապկ/ը/պել,մազմ/ը/զուկ,պահպ/բ/ձել, Լ այլն. բ) Ա-ճ դառնում է ու. խարխուլ,աղջամուղջ, խաղճախուղճ, սպառսպուռ, մանր-մունը, մազ-մուզ, ծակ-ծուկ, խաժամուժ, աղքատ-ուղքուտ, լակոտ-լուկուտ.գ) Ա-ն դառնումէ ո (օ). հայհոյել. դ) ա-ն դառնում է ե (է). քաղցրմեղցր. ե) օ(ո)-ն դառնում է ու. լակոտզուկուտ.զ) օ(ո)-ն դառնում կի ը. կոծդխուր-կծոխուր:

է

գաղտնավան-

-

`

-

-

-

չ

-

պուտակ, կապոււնաչյա: 3) ՈՒՅ երկհնչյունը մի

-

հուսահատ,հուսալքվել,կապույտ կա-

.

ստանում

է գաղտ-

նավանկիը. կապույտ-կապտել, կապտարիծ, կապտախտ, սառույց-սառցասառցալեռ, սառցաշերտ,պտույտ պտտ/վ/ել,պտտահողմ,պտտաձող, վաշտ, -

քույր քրոջ, քրոջորդի ն այլն: 4) Մնացածերկհնչյուններնընդհանրապեսչեն հնչյունափոխվում:Կան որոշ բացառություններ: Յու երկհնչյունը՝ ա) մի քանի բառերում դառնումէ Ե. միութենական,եղջյուր եղջերափող, միություն եղջերավոր,արյուն արենակից. բ) դառնում է գաղտնավանկի Ը. ճյուն ձնագնդի,ձնծաղիկ Լ. այլն. գ) միքանիբառերումսղվում է. ալյուր ալրավաճառ, ալրաղաց. արյուն -արճաբիծ, -

-

..

-

-

-

ար-

-

նագույն այլը. է.

2. Պատմական հնչյունափոխություն Պատմականկոչվում հնչյունափոխությանայն տիպը, երբ լեզվի զարգացման պամության ընթացքում տարբեր պատճառներովորոշ հնչյուններ կամ հնչյուճակապակցություններ փոխում են իրենց որակը կամ սղվում են: Հն-

է

չյունափոխման նշվող երնույթը կատարվել է հիմնականում լեզվի զարգացման նախաաշխարհաբարյան փուլում ե ժամանակակիցհայերենում այլես չի գոր-

ծում:1)

Հնչյունների փոփոխություն կարող է առաջանալ բառում հնչյունի գրա-

ված դիրքի շնորհիվ: Հնչյունն այս դեպքում փոփոխման է ենթարկվում ինչպես բառասկզբում, այնպես էլ բառավերջում, որ. պայմանավորվածէ արտասանության թուլացմամբ կամ դադարով:

ա) Սղվել գրաբարի վերջնահռչյունըորոշ բառերում: Օրինակ՝ հիւսիսի, արծուի, տեղի հյուսիս, արծիվ, տեղ: բ) Սղվել է գրաբարի Յ ձայնորդը բառավերջի ա, ո ձայնավորին հաջորդող դիրքում: տղայ տղա, ծառայ ծառա, քահանայ քահանա, կաթսա) կաթսա, շղթայ շըղթա, երեկոյ երեկո ն այլն: է

Ի

-

-

-

-

-

մի շարք. միավանկ Լ ձայնորդ վերջնահնչյունը գրաբարյան

գառն գառ, դուռն բազմավանկ բառերում, այդ թվում ճան բայանուններում. դուռ, ձուկն - ձուկ, մուկճ մուկ, լուսանճ- լուսան, ուսումն ուսում, լուծումն- լուծում, որոշումն որոշում Լ. այլն: Այդ կարգի բառերի սղված Ն հնչյունը վերականգնվում է հիշյալ բառերի աճման (թեքման, հոգնակիի կազմության ն բաղադրման) ժամանակ. գառ գառներ, գառնարած,դուռ դռնեդուռ,դոնապան, ուսում -

-

-

-

-

``

-

ուսումնական,ուսումճասեր: 2) Գրաբարյան բառասկզբի Յ հնչյունը ժամանակակից հայերենում դարձելէ Հ. յիսուճ հիսուն,յիշել հիշել,յիմար հիմար,յարկ հարկ,յար հար (հար ն ճման), յարուցանել հարուցել: հա3) Գրաբարիպատճառականի-ուցան(-ել)ածանցը ժամանակակից յերենում դարձել է -ց. -(ու)ց, -ցն. խաղաղեցուցանել խաղաղեցնել,մատուցաճել «մատուցել, յարուցանել հարուցել: 4) Կատա- վել է հնչյունների միացում. ա) խուլ պայթականը միանալով հաջորդ Հ-ին՝ կատարվելէ պայթականիշնչեղացում,նան՝ բարդացում. սեպուհբ) պարզ հնչյունների վերածում բարդի. արտպակաց-շսեպհականչսեփպկամ. սուք»արցունք (տս»ց): 5) Կատարվել հնչյունների պարզեցում, երբ բառիմեջ բարդհնչյունները են վեր ածվում պարզի. ծածանելշտատամել,սասանել (ծ»տ, ս), աղաչել աղոթք, ճանաչել ծանոթ, չուառ»թշվառ,(չ»թշ), կոշկոճել (ճ»շ), կասկած, կսկիծ, '

-

-

-

-

-

-

-

-

-

քանի բառերում սղվում է կամ

առ

Ն

-

Երկենչյունների հնչյունափոխությունը: Բառաբարդմանկամ ածանցման ժամանակշեշտակորույսլինելով` հնչյունափոխվում են հետնյալ երկհնչյունները. Ե. է դառնում վայրկյան վայրկենական,վայրկենաբար, ՄՑԱերկհնչյունը մատյան մատենագիր, մատենադարան, ատյան ատենակալ,ատենադպիր: 2)ՈՒՅերկհնչյունըվեր է ածվում ու պարզ հնչյունի. բույր բուրավետ,

լույս լուսավոր, լուսե, հույս բուիմունք,

դ) Մդվելէ

Լ»

քաշք/ը/շել

-

-

է

-

-

կսկուծն այլն: 3.

'

:

)

|

Փոխազդեցակամ հնչյունճափոխություն

:

ր

Փոխազդեցականէ կոչվում հնչյուճափոխությանայն տեսակը, որի դեպքում հնչյումի մեջ հնչյունների միմյանց վրա փոփոխությունըկատարվում է բառի ազդելու

են այս տիպին պատճառով: Հնչյունափոխության պատկանում՝ առնմա-

ճումը, տարճմանումը, հնչյուգիկորուստը, հնչյունիհավելումը, դրափռխությունը, ն համաբարական ամփոփումը հնչյոլնափոխությունը: նշված տեսակներիցժամանակպկից հայերենում Հնչյոււափոխության են ն ու առնմաճումճ գործուն կենսունպկ միայն մի քանիսը(թերի տարնմաճումը), մյուսները ոչ միայն գործունն կենսունակ չեն, այլն հնչյունափռդխության փաստեր ընդգրկելու սատճառով լեզվի զարգացհամակարգումսակավաթիվ `

ման արդի փուլի համարկարեոր արժեք չեն ներկայացնում: է, ա) Առնմանում: Առնմանումըհնչյունափոխականայն եր|ւույթն

երբ բա-

ռի մեջ երկու տարբեր հնչյուններից կամ մեկը ազդելովմյուսի վրա՝ նույնացնում

նմանեցնում է իրեն: Առնմանումը լինումէ՝ լիակատար| թերի, առաջընթացն՛ետըճնթաց:Առնմանումը լիակատար է կոչվում, երբ առնմանմանենթարկվող հրչյունը բացարձակապես նույնանում է առնմանման ենթարկող հնչյունին: Առնմանումը թերի (մասնակի) է կոչվում, երբ առնմանման ենթարկվողհնէ մասամբ առնմանման նմանվում չյունը ենթարկողհնչյունին:

է կոչվում այն առճմաճումը, առնմանման Առաջընթաց երբ

Հյունը ազդում

ենթարկվող հըն-

իրենից առաջ գտնվող հնչյունի վրա՝ փոխելով նրա որակը: Ետընթացէ կոչվում այն առնմանճումը, երբ առնմանման ենթարկողհնչյուճը ազդում է իրենից ետ գտնվող հնչյունի վրա` փոխելովնրա է

որակը:

Բոկիկ»բոբիկ բառում կատարվել է լիակատարառաջընթաց առնմանում

երկշրթնայինձայնեղ պայթական

ետնալեզ-

Բ-ն

ազդելով իրենիցաոաջ գտնվող վային խուլ պայթական կ-ի վրա` ամբողջապես նմանեցրելէ իրեն: Զքողել»սքողել բառում կատարվել առնմանում. ետընթաց առաջնալեզվային ձայնեղշւիական զ-ի վրա ազդելով՝ ետնալեզվային շնչեղ-խուլ կան ք-ն խլացրել է, դարձնելով՝առաջնալեզվային խուլ շփական ս: Թերի է առնմանումը,որովհետե զ-հնչյունի միայն մեկ ձայնեղության հատկանիշն

էթերի,

Թերի ետընթաց

առնմանման

կակից հայերենում կազմվում

րյամբՀարյանՒր, պայթական

է Բ-ն

գործուն

պայթա-

է փոխվել:

օրինաչափությամբժամանա-

Բ հոլովակազմիչով գործիական հոլովը.

ա-

ետընթաց ազդելով առաջնալեզվային ձայՆ-ի վրա, դարձնում է մ, որը նմանվումէ Բ-ին նորդ արտաբերության բ) Տարնմանում: Առնմանման հակառակ երնույթն է տարնմանումը,երբ բառի մեջ նույն կամ նման հնչյուններից մեկը ազդում է մյուսի վրա ն լրիվ կամ մասնակիորեցտարբերում իրենից: Տարնմանումը նույնպես կարող է լինել` ա) լիակատար,երբ տարնմանման ենթարկվողհնչյունը բացարձակապես փոխում

տեղով:

իր որակը. մասճակիկամթերի, երբհնչյունը է տարբերման ենմասնակիորեն թարկվում. բ) առաջընթաց,երբ տարնմանման ենթարկողհնչյունն ազդում է իրենից առաջ գտնվող հնչյունի վքա. ետընթաց, երբ հիշյալ հնչյունն ազդում է իրենից ետ գտնվող հնչյունի վրա: Այսպես, նույն՝ բոկիկ բառում միաժամպճակահկա է տարնմանման երհույթը. բառավերջի ետճալեզվայինխուլ պայթական Կ հնչյունը ազդելով բառամիջի Կ հնչյունի վրա, ամբողջապես փոխել է ճրա որակը՝ դարձնելովԲ (բոբիկ) շրթնային ձայնեղ պայթական: է

:

Թերի (մասնակի)տարնմաճում է կատարվելհետնյալ բառերում արձագանգ արձագանք,դժգույն տժգույն, բարբառներում՝թորթոշ (կնճռոտած, խորշոմած)» թորփոշ, թրփոշ, մղեղշմռեղ(փոշենման, մանր հարդ), ճակ (խաղողի թուփ): Տարնմանմաներնույթ է նկատվում մի շարք բառերի հնչման դեպքում. ինչպես՝ ամպրոպ»անպրոպ, ն այլն: ամփոփ»ագփոփ գ) Հնչյունի հավելում: Հնչյունի հավելում է կոչվում հնչյունափոխության այն երնույթը, երբ բառի մեջ ավելանում է մի նոր հնչյուն: Այսպես, ոգի բառարմատին ավելանալով մեկական հնչյուն՝ առաջացել են նոք բառեր, ոգի շոգի ձոգի. Հ-հնչյունի հավելումով՝ ապա հապա, արբել-հարբել,գրբ. ագանել հագճել, որթ հորթ, աճար հաճար, աճդ (աճդաստաճ) հանդ, բարբառներում՝ արոր հարոր, ամբար համբար: Ն հնչյունի հավելումով՝ մեք մենք, կառաչ կառանչ (լացի կանչ), երնջակ երճջնակ, բարբառներում թոնիր թոնդիր, թունդիր, թԱնդիր, արտասուք արտասունք, կամաց կամանց: -

-

տաշտակ»տաշ-

,

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

'

`

Հնչյունի հավելում է կատարվել նան կրկնավոր մի շարք բարդություննեմաղքատ, ույկոր մոսչաման, ոլոր մոլոր, պվել- մավել, աղքատ կոր, ամբաղ զամբաղ,առակ զառակ, առակ պառակ ն այլն: դ) Հնչյունի կորուստ: Հրչյունի կորուստ է կոչվում հճչյունափոխության այն երնույթը, երբ բառի մեջ ընկնում (սղվում) է որնէ հնչյուն: Օրինակ՝ համբառճալ ամբառմալ, խարշել խաշել, քարշել քաշել, հարգո արգո, պահս պաս, խորհել խոհ, ՀակոբԱկոբ Լ այլն:Հնչյունի կորուստ է կատարվել. 1) կրկնա-

րում. աման

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

առոք փայլուն (փայլուն-փայլուն), փառոք (փառոք փառոք),ակաս պակաս, ավալթավալ. 2)-արմատի կրկնությամբկազմված կցական բարդություններում. հռպոպ հոտոտել,հագագ, հայթայթել, հեղեղ(Հհեղհեղ), հողդողդ, (Հհոպհսպ),հեկեկալ, խաղաղ կնտնտոց(Հկնակնաոց),պոպոկ(Հպոկյպոկ), խոպուպիկ (Հնռոպխոպիկ), : (Հխաղխաղ),փաթաթել(Հիաթյիաթել),փուոխել ն այլն: 3) Արտասս' ժամանակ Հ-ի անկում է նկատվում մի շարք բառեձության հաշվապա/հ/,հերթապա/հ/, ճախագա/հ/ ն րում. աշխար/հ/, ար/հ/պմար/հ/ել,

վոր բարդություններում. այլուն

-

-

-

սյն

-

-

Հնչյունի կորուստ է կատարվել պատմականհնչյունափոխությամբ գրաբարյան ի, յ, 4 հնչյունների անկման դեպքում. տեղի-տեղ, ձառայ-ծառա, ՍԸ`

4)

գառն»գառ |. այլն: ե) Հնչյունների դրափոխություն:Դրափոխությունէ կոչվում խական այն երնույթը,երբ բառի մեջ միմյանց վրա ազդելուհետեանքով հնչյուն-՝ ները փոխում են իրենց չրեղերը. խստոր»սխատոր, տարգալ»յորգալ գդալ,

հնչյունափո-

ձգելթզցել, կապերտչկարպետ, Դրափոխությաներնույթը մաղախ»-մախաղ: հայերենի ոչ գրական՝ հատկապես տարածվածէ ժամանակակից ժողովրդախոն բարբառայինարտասաճության դ եպքերում. վգակցական գոքանչ գոճքաչ, հակճեւվ - կպիճ, դատարկ դարդակ,կամուրջ կարմունջ,բաշխել բախշել, բյուր հարույր, համբույրըհամբյուր, ձյուն ձույն,հյութ հույթ, սյուն սույն ս -

-

-

-

-

-

այլն:

-

-

-

.

ատա

.

ն զ) Հնչյուճների ամփոփում կրճատում:Ամփոփում : կոչվում հնչյունափոխության այն երնույթը, երբ բառիկազմում եղած իրար հաջորդող կամ վանկերիցմեկը կրճատվում է. նույն Ֆնչյունճակապակցություններից `

հասարակարգհասարակարգ,երասաճակակալկհրասանակալ, աշխարտավարահպհալած աշխարհալած, աշխարհահայացքաշխարհայացք, րած տավարած,տեղանուններում` Մարմարաշեն Մարմաշեն, Համամա-

-

-

-

-

-

Համշեն: է նան ոչ միայն առանձին վանկերի,այլն ամբողջականբառի Կատարվում առանձինմասերի կրճատում`հատկապես հատուկ անուններում: Կրճպտման ե-

շեն

-

ղանակով բառի հնչյունափոխմանայս երնույթը կոչվում է արտակարգ հնչյունաԿարո, ՀայրապետՀայրո,Խաչատուր Խափոխություն: Օրինակ՝ Կարապետ -

-

-

չո,

ԼատվածատուրԱսատուր,Ծատուր,Տատուր, Հովհաննես Օհան, Օնճիկ, -

Հանես, Ստեփանոս Ավան,

-

Ստեփան, Սեփան,Սեփո, Տեփաճ, Պեպան Լ. այլն: է) Համաբանական Համաբանական(կամ նմանահնչյունափոխություն: է կոչվում այն երնույթը, երբ իմաստաբանորեն հնչյունափոխական կամ ձռաբանորեն նման կամ նույն իրողություններ արտահայտող բառի (կամ բառաձեի) ազդեցությամբ (կամ բառաձեւը)լրացնում է իր հնչյունական կազմը մի նդր հնչյունով կամ հնչյուններով:Օրինակ՝ցած բառը բարձը բառի ազդեցությամբ՝ցածր. զգույշ բառի համաբանությամբ քնքուշ բառը արտասանվում է քնքույշ. սեպտեմբեր բառը հոկտեմբեր |, դեկտեմբերբառերի ազդեցությամբ ժողովրգավանլեզվում արտասանվում է սեկտեմբեր. գրաբարում՝ գրեմ ապառ-

կային)

տվյալ բառը

գրեսցեն-իհամաբանությամբ՝ նի' առճեմ-արասցես:

-

` :

ՈՒՂՂԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

ըճդգրկումէ գրական լեզվի բանավորխոսքի պատմաՈւղղախոսությունն կանորենձն ավորված արտասանականնորմաները:Այն սահմամիաժամանակ նում է միասճական գրական արտասանություն:Այդ առումով էլ ուղղախոսությունը նորմավորված գրական արտասանության կանոններիամբողջություն է: Նրա հիմքում ընկած է բնիկ հայկական ն փոխառյալբառերում առանձին հնչյունների ն հնչյուճակապակցությունների արտասանությունը,որ պայմանավորվածէ ժամանակակից հայոց լեզվի հնչյունական համակարգումայդ միավորների փո-

առաջացած խազդեցությամբ

օրինաչափություններով:

Այսպիսով,ուղղախոսությունըլեզվի զարգացման տվյալփուլում վոր խոսքում բառերի (ավելի ճիշտ՝ բառերում հնչյունների հ

բանա-

հնչյուճակապակ-

պահանջների

ցությունների) գրական նորմավորված,այսինքն` գրական լեզվի տեսակետիցընդունված,ճիշտ արտասանություննէ: Այդ նշանակումէ, որ այն պետք է զերծ լինի բարբառային, ն լեզվի անհատական: ինչպես համակարգին խորթ՝ օտար արտասանությունից: :

::

ման:

Գրական ճիշտ արտասանությանհիմքում ընկած է ուղղախոսականնոր-

լեզվի զարգացման

Ժամանակակից ուղղախոսական նորման հայերենի տվյալ փուլի համար ըճդունված ճիակ հնարավորկամ նախապատվություն տր-

վողարտասանական տարբերակնէ, ն բանավոր գործող մյուս բարբախոսքում ռայինն օտար արտասանությունները, որոնքչեն արւռահայտում ժամանակակից լեզվի հնչյունակաճ համակարգիհիմնական օրինաչափությունները համարվում են ոչ ճիշտ ե Մյուս կողմից,ուղղախոսական նորմաներիհաանըզդունելի: մակարգըմեկընդմիշտտրված ւ անփոփոխչէ: Լեզվի զարգացման ընթացքում ճրա համապատասխան համակարգիհետ, թեն դանդաղ, բայց ն այնպես ժամաՈւղղախուսություն հայերեն տերմինը կազմված է օտարազգի՝օքփօ»ուտ բառի նմանողությամբ. վերջինս ծագում է հունարեն օՈյօՏ «ճիշտ, ուղիղ» հ օքօտ «խոսք» բառերից:

սակի ընթացքում փոփոխվում, հղկվում են նան արտասանական նորմաները: ւդ տեսակետից ժամանակակից գրական արտասանությունը զերծ չէ ճան որոշ որոնք, սակայն, որակական արժեք չեն ճերկայացնում, տատանումներից,

որեէչափով չեն կարող ազդել

ուղղախոսական գործող կաճոննեճռորմաճերը պետք է յուրացվեն յուրաքանհի վրա: Գրական արտասանության ե ճշտորեն գործադրվեն լեզվի հաղորդակցկողմից յուր կուլտուրական մարդու չետեաբար

ն

ընթացքում: Գրական Խրտասանությաննորմաները շատ դեպքերում խոսողից խոսքի չնթացքում պահանջում են որոշ զգաստություն, ուղլղախոսական-արտասանայան կանոնների գիտակցականկիրառում: Այդ դեպքում խոսողը գիտակցաբար լերանում է իր ըճտաճնեկան-մտերմական արտասանությունից,աշխատում է չաղթահարելմայրենի բարբառիցժառանգած արտասանական որոշ տարրերը":

յան

-

Ժամանակակիցհայոց լեզվի արւելահայ տարբերակի հնչյունական հան, բառերը իրենց հիմնական գծերով պահպանել են գրաբաչյան հնչյունական համակարգի, ինչպես ճան բառերի պատկերը: Գրաբարի մեմատությամբ որնէ փոփոխմանչի ենթարկվել նալ շեշտը: Այդ պատճառով զ արլելահայ գրական լեզվի համար արտասանության տեսակետից հիմնակաում ճիշտ է համարվել գրաբարի գրապատկերը,տվյալ բառի գրաբարյան գրու»յունը ւ դրա համապատասխանարտասանությունը: Ժամանակակից գրական լեզվի արտասանական նորմաների ձնեավորան գործում որոշակի դեր են կատարել ճան ժողովրդական-խոսակցական լեզլի արտասանականորոշ նորմաներ, որոնք գրականլեզվին են անցել ընդհանուր

մակարգը, ինչպես

լործածական բառերի հետ:

Ուղղախոսական նորմաների մշակման, միօրինակացման գործընթացի հայերենի ուղղագորոշ հարցերի հետ կապված դժվարությունները, որոշ յության նորմավորման 'առերի՝ ուղղագրության անմիօրինակության, զուգահեռ ձների առկայության հետ լեպքերը, ուղղագրության վերանայման, վերափոխմանն բարեւփոխման լապված հարցերը: Արդիփուլում ժամանակակիցհայերինի գրականարտասանության հիմկանոններիպարզեցման ական միտումներն ընթանումեն ուղղախոսական ուղընթացքում են լությամբ: Միաժամանակաստիճանաբար նվազում հ վերացման

լրա տարբեր ժամանակներում իրենց հետքն են թողել ճան

Ն

ւ օտար արտասանուչտնվում արտասանականւռարբերակները,բարբառային է նան մոտեցում գրավոր նկատվում բանավոր խոսքին, արտասայունը, խոսքի լության «գրքայնացման» որոշ միտում: Ժամանակակիցհայերենի գրական արտասանության կատալրելագործչան գործընթացնընթանում է հետլ յալ ուղղությամբ.

ԹՂարագյույան, Ժամանակակից հայոց լեգվի տւղղախոսությունը, Երեան,

1974:

Կատարվում է գրական արտասանության միօը).Ղակացում: Այդ ճշ.

ա)

ճակում է,

վերանում կամ վերացման եզրին աստիճանաբար տասանական տարբերակները: բ) Տեղի է ունենում գրական արտասանության որ

են

:

Իի կապակցությունը արտասաճվում է իի.

գտնվում ար-

աստիճանական տարաԱյդ նշանակում է, որ գրական արտասանությունը իր մեջ է առնում հայոց լեզվով խոսող հանրության ավելի լայն զանգվածներնու բոլոր խավերըն ձգտում է դառնալ ժողովրդի բանավորխոսքի միակ ձենը: գ) Գրական արտասանությանաստիճանական տարածման

ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԻ

ա,

ԳՐԱԿԱՆ

ն օտար

ընթացքում

արտասանու-

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ի, ու ձայնավորներըժամանակակիցհայերենում գրվում

վում են ա, ի,

ու:

ն արտասան-

ն

-

սաանապատ: առ

պի. քաոս

|

գրվում ն կապակցությունը

-

արտասանվումէ

առ,

առանց ձայնակա-

կակառ Լ այլն: աու կապակցությունըգրվում ն արտասանվումէ աու. ամենաուրախ, ձիաուժ, հատկապես օտարազգի, փոխառյալ բառերում. աուլ, կաուչուկ, ճոքաոս,

-

'

-

կաուտ Լնայլն:

`

աի կապակցությունը արտասանվումէ ա/յ/ի մի շարք բառերում. 1: արխաիզմ,ճովոկաին,տղայի ն այլն: ան կապակցությունն արտասանվում է յ թույլ ձայնակապով, ին

ճաիվ,

-

չպես

-

նան

րո

-

տատանվում է (աե) երկբարբառակերպի ն (այ) երկհնչյունի միջն. մաետոԼ մայեստրռ, աերոակումբ այլն:

արտասանվումէ ա) յտ. Իա կապակցությունը -

կրիա կրյա,փասիան հեքյաթ. փոխառյալբառերում՝ ակադեմիա,ավիացիա, մատերիա, միլիցիա,էներգիա,բիլիարդ,վարիանտ.բ) իյա. արդիական արդիյական, հիանալ հիյաճալ, լիանալ միավորվել միյավորվել, լիյանալ, ձիավոր ձիյավոր,հղիանալ հղիյանալ, ձիաուժ ձիյաուժ, անձնանուններՄ̀արիա, Էիա Լ այլն. գ) ճի բաղադրիչով կազմված բաղադրություններում արտասակվում է իա. միամյակ,միանման, փոխառյալ բառերում,հատկապես բառասկզբիդիրփասյան, հեքիաթ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ն այլն: քում. դիալեկտիկա

-

.

Ին ()- կապակցությունը արտասանվում է, ա) իյէ. ձիեր ձիյեր, թիեր թիյեր, հիերոգլիֆ,Մարիետա, Վիեննա. բ) յե արտասանվում է փոխառյալբառերում. ֆելիետոն,պրեմիերչս,Վիետնամ, Ջուլիետա|. այլն: -

փոխառյալ բառերում՝ պիես,

-

-

-

-

լիորեն. բ) բաղադրություններում,երկու բաղադրիչներիսահմանագծում արտասանվում է իօ, առանց ձայնակապի. միօրինակ, միօրրա, աճմիօրինակություն: Իու հնչյունակապակցությունըարտասանվումէ, ա) իյու ձայնակապով.

-

.

-

լիություն լիյություն, միություն, արիություն,քաղաքացիությունն այլն: Այդ արտասանությունը հատուկ է հատկապես օտարազգի, փոխառյալ բառերին. ակվարիում,սիմպոզիում,բարիում, կալցիում,ցելսիուսԼ այլն. բ) արտասանվում է իու, առանց ձայնակապի հայերեն բարդություններում`երկու բաղադրիչների սահմանագծում.միուժանի, լիուլի, ինչպես ճան մի շարք փոխաոյալ բառերում. տրիումֆ, տրիումվիրատ|. այլն: Է ձայնավորը հանդես է գալիս երկու տառով՝ է, ե: Բառասկզբում է ձայէտել, էշ, էրոցք:Է հնչունավորըբաղաձայնիցառաջ հնչվում է է. էժան, էգ, էւտ, մը պահպանվում է նան այն բաղադրություններում, որի երկրորդ բաղադրիչն սկսվումէ Է-ով. ամենաէժան, մանրէ, դողէրոցք,որձեէգ: Ծ -տառը միայն բառասկզբում է հնչվումե (յե). երաժիշտ,երեկո, երազ, եԵրվանդ,Երեան: Բառամիջումհնչվում է է, երգէլ, մեղէդի, մեերհալ, երգ, բանի, երէք, գէրգ, երէխա, տասնէրէք, անէզր,վէրէլակ,Մէրգէյ: Որոշ բաղադրյալ բառեւ հատկապես ձայնավորից առաջ Ծ-ով սկսվող բաղադրիչները պահպարում նում են Ծ հնչումը. կիսաեզրափակիչ,ամենաերկար,բայց՝ անէզակի,անէզը: Եա կապակցությունը հնչվում. է. ա) Յա. առօրեական առօրյական, հրեա հրյա (բայց՝ հրեական-հրէական),միջօրեական միջօրյական,քրիստոօտարազգի,փոխաճեական քրիստոնյական,Անդրեաս(յան)-Առդրյաս(յան). հա (էա)-ն արտասանվում էյա. ռյալ բառերում, բ) մնացած հայերեն բառերում է էակ Էյակ,էական էյական,անէանալ- անէյանալ,մարգարեական մարգարէյական, ինչպես նան` թեական, խաբեական.գ) արտասաճվում է էա, երկու ձեույթների միջն սահմանագիծըպարզորոշ կերպով գիտակցելու դեպքում. պփեափ ափէափ,հոգեառ հոգէառ: Էի կապակցությունըարտասանվումէյի. րոպեի րոպէյի,խմէյի,բերէյի: Եե կապակցությունըարտասանվում Էէ. հրէէրեն (գրվում է իրիերեն): է Եօ կապակցությունը արտասանվում է. ա) մի քանի բառերում՝ էյօ. րոպեռվ րոպէյով,բազեով բազէյով, մանրէով մաճրէյով Լ այլն: բ) Հիմնակաճում արտասանվումէ յռ փոխառյալ Ֆեոդալ- ֆյոդալ, ամեռոբա, Բարբառերում. դուղիմեոս, Նապոլեոն: գ) Մի շարք բառերում փոփոխություն չի կրռւմ, արտասանվում է էօ, ճեռկանտական,նեռֆաշիզմ, նեոն, թեոլոգիա,պալեոլիթ, նեոլիթ, Լեռ, Լեռնճարղո,Մոնտեվիդեո|. այլն: -

-

գրվում արտասանվում է աա, առանցյ հոտառակապակցությունը դակապի. ամենաարգահատելի, հակաատոմային, հեռուստաանտեննա, կիատ

-

-

ծում:

իրագործվումէ համապատասխանաբար բարբառային թյան աստիճանական նվազում ն ապա նալ. վերացում:

լիիրավ, լիիմաստ, միիմաստ: է. ա) յօ. օրիորդ օրյօրդ, - ինչյոււակապակժությունը արտասանվում միլիոն միլյօն, ռադիո ռադյօ, իդիոմ իդյօմ, պիոներ պյօգեր, չեմպիոն չեմպյօն ն այլն: Թույլ ձայնակապով (յ) է արտասանվում -որեն մակբայական աանդառնածանցին նախորդող դիրքերում.վստահելիորեն,բազմակողմանիորեն, -

իը

Ն`

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

աջ

է

-

տ

-

-

-

-

-

-

Էու, եու թյուն, րոպեում ՝

Օ օ

-

-

հնչյունակապակցությունը արտառաճվում է - էյոլ Էյու.էություճ րոպէ յում, խաբեություն, ն

ձայնավորհնչյունը

տառը գրվում ն հնչվում է

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ

մարգարեությունա յլն:

արտահա յտվում էօ

ո

օրենք,օդ,

օ.

չյունը պահպանում է իր գրությունը Լ. ով սկսվող բառերը ածանցվում կամբ

տառերով: Բառասկզբում

բաղադրություններում,

յալ օրինաչափությունները՝": Բառամիջում կրկճակ բաղաձայնները որոշ տեւողությամբ հնչվում են մի շարք արմատական բառերում (այդ թվում Հան բնաձայնական բառերում), նրանցում կագճված բաղադրություններում, բառամիջում բառի մեջ կատարված

է

-

դժգոհ, երեկո,մոլորակ, մո-

ճռարտադրություն, կիճոաստղ

առաջին -

Ըճայնավոր հնչյունը բառասկզբում հնչվում է իբրն

գրվում

|.

հնչվում է

Գաղտնավանկ ըհնչյուճը

ը. ընկեր,ընձուղտ,ընընդհանուր,ընտրություն: Բառավերջում սկսվում է բաղաձայնով, կամ, երբ

չի գրվում, բայց լրիվ կամ

Ն

է ուա կաւկակցությունը արտասանվում հիմնականում բաղադրուգնչուական, տիրացուական, փոխաբառերում՝ -

թյուններում. երկուական, երկուաչքանի ,

բուրժուա,

էվակուացիա:

"

Ուի կապակցությունը արտասանվում է ձայնակապով, ույի.ժողովածուի ժողովածույի,օդաչուի օդաչույի բառերում: Ու (ւէ), ուռ (ուօ)- կապակցությունները -

-

-

սովորաբար արտասանվում ռանց ձայնակապի, հիմնականում օտարազգի,

ճուետ,Վենեսուելա,վիրտուոզ է

այլն:

-

-

-

-

-

են

ա-

դուետ, մեփոխառյալ բառերում.

-

դիրքե-

ձայնավոր հնչյունը բառասկզբում, բառամիջում հլ բառավերջումարտասանվումէու. ուսանող, ուրու, անուրախ, աղուն, ուրուր: ռյալ

բալլադ,

բառասկզբում

-

Ուպ

փոխա-

Տալլին, ծծ- կծծի, կկ երկկողմ(անի), երկկայմաճի,մակկոկորդ,բնակկառավարչություն,ղղ ուղղահայաց, ուղղագրություն,ուղղախոսություն,ուղղագիծ,ուղղակի, ուղղություն, քաղան, սեղմման,քամման, գամմա, Էմմա, Ջեմմա, յյ ճռյյան, նն ղեկ, մմ համեմ քննել, զննել, գերաններ, վրաններ, աննշմար, աննպաստ, Երլւաննախագիծ, վաննա, տոննա,Աննա, Սուսաճնա, ջջ բջջի, բջջային, բջջակորիզ, սս հրեսսրբիչ, մասսա,վվ ապահովվել,գրավվել,խորովել, հաշվվել, հոլովվել, նզովել, անդորրագիր,բերրի, բնօրրան, օրրան, մրրիկ, ձյունամրրիկ, տարրական, րը երրորդ, չորրորդ, ցց կեցցե, մեցցոսոպրանը,զ, ժ, շ, ռ կրկնակ բաղաձայններով կազմված բնաձայնական բառերում, բզզալ, դզզալ, վզզալ, Խզզալ, բժժալ, դժժել, վժժալ, թշշալ, խշշալ, վշշալ, բռռալ, գռռալ, մոռալ ն հազվագյուտ դեպքերում բառավերջում. աճդորր, տարը: բ) Բառասկզբիհ որոշ դեպքերում նան բառամիջի ն բառավերջի րում կրկնակ բաղաձայնների միջն հնչվում է գաղտնավանկը. Գգվել, զզվել, կկոցել,կկորցնի,կկանգնի, կկոտրի,կկու. բառամիջում՝ այբբեն, այբբենական,կազմման,դրոշմման.բառավերջում լույսս, հարսս, հույսս, վարսս: 2) Բառասկզբումկ բառավերջումիրար հաջորդողերկու ն ավելի բաղաձայնների արտասանությունը:ա) Բառասկզբի իրար հաջորդող երկու նխավելի բաղաձայններիդեպքումարտասանվում է ը. բրորնցքամարտ,գըճացք, գըրեցի, դընգըստել,թըշնամի, հըրեշ, մըկրատ, մըկրրաել,մըրցել, ճըշգրրտել, չըղջիկ Լ. այլն: Մկ, օպ, ստ, սփ, մք, զբ, զգ, զմ, շպ, շտ հնչյունակապակցություններով սկսվող բառերի սկզբում արտասամճվումէ Ը. ըսկսել,ըսպասել, ըսպիտակ, ըստույգ, ըստանալ,ըսփոփել,ըսքողել, ըզբաղվել,ըզբաղմունք,ըզգույշ, ըզգետնել, փոխառյալ՝ ըշւտտապել, ըշտեմարան, ըզգոն,ըզմայլվել, ըսպորտւ այլն: Երեք ն ավելի բաղաձայնների դեպքում ը-ճ արտասանվում է վանկատման սկզբունքով. մըկըրտել,Մբկըրտչյան, ճըշգըրտել,մըշտընջենական,բըժըշկել ե այլն: Ը-ն պահպանումէ իր արտասանությունընան այդ կարգի բաղադրիչ -

-

շտ,

ղաձայնների արտասանությանբաժնում): Ու

նան.օտարազգի,

ընդդեմ,ընդդիմախոս, ընդդիմադիր,

-

մասամբհնչվումէ՝ սկ, |լ կապակցություններում բառասկզբում, բարի կուտակմանդեպքերում բաղաձայննե (տե՛ս բա-

սփ, մք, զբ, զգ, զմ, շպ, ռամիջում երկու, երեք Լ չորս սպ, ստ,

ինչպես -

-

երբ հաջորդ բառը տրամաբաճականմ շեշտն ընկնում է բառավերջի ը-ի վրա: Բառի մեջ գրվում ն արտաէ սանվում այն դեպքերում, երբ ը-ով սկսվողձԼույթը ածանցվում է է ընդունում) (նախածանց կամ հանդես է գալիս իբըն բարդ բառի բաղադրիչ կամ,երբ ը-ն բառի միակձայնավռրհնչյունն է. խոչընդոտ, ինքնըստինքյաճ,դասընկեր, անընկեր, ԳՈթոուգյուտ,Մոսը: ԵՈ ը,

աբբահայր, դդ փթթել, քթթել, լլ

-

այն:

չաքաղց, ըմբիշ, ըմպել, ընկնել, ըդձալ,

ձերում,

-

օա

բաղադրիչը օբաղադրություններում.կինոարվեստկինօարվեստ, կին

ով վերջացողհետե յալ

աբբա, -

-

կապակցությունը արտասանվում է

-

թթ հակընդդեմ, Բուդդա,

-

օ.

Ն

բառերում. բբ

ռյալ

-

դիրքերում ո-ն արտասանվումէ

հետն

հնչյունափոխությամբառաջացած

-

բոլոր

արտասանական ա)

անորակ անօրակ,անորոշ անօրոշ, տարորոշելտարօրոշել,անորդի անօրդի, աներորդիաներօրդի: Մյուս բոլոր, գորովանքե այլն: ոա (Թա)-

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1) Կրկնակ բաղաձայնների արտասանությունը: Բառի կամ բառաձնի մեջ բաղաձայնի նույն կրկնության դեպքում ժամանակակից հայերենում դրս որվում

օթնան, օր, օրորել: Բառասկզբիօ հնհնչումըճան երբ օ-

արդություններեն կազմում ն փոխում են իրենց դիրքը.անօրինակ,անօրինակ աճ, անօթեան,ապօրինի, մեղմօրոր: Ո - տառը բառասկզբում հնչվում է ՎՕ, որոտ, որմնադիր, ոտ, ոխ, ոսոխ, որպես, որպիսություն,որոշել, որովհետլ,: Ո-ով սկսվողբառերը բաղադրությունների մեջ (ածանցման ն բառաբարդման դեպքերում)փոխելով իրենց դիրքը՝չեն պահպանում վօ հնչումը ն հնչվում են օ.

րոն

ԳՐԱԿԱՆ

`

ըսպիրտ,

1"

Թ.

Ղարագյուլյամ,նշվ. աշխատ., էջ

105-)2061

անհրրաժեշտ,

բառերով կազմված բաղաղրություններում, անմբկրատ,անտրրամաբանական, ազգագըրագետ, ագռավակըտուց,աղաթրթու, աննըման: բ) Բառավերջում երկու ն ավելի բաղաձայններիդեպքում դրանց միջն

ման

սկզբունքի սովորաբար արտասանվում է

մայրըս:Մի շարք րըդ,հայրըս, ինչպես՝ կամք, բույլք:

ներում բ-ն ձայնավորից

ըստ վանկատուրեմըն, երբեմըն,հայրըդ, մայ-

ը.

բառերում գաղտնավանկի ը-0 չի արտասանվում :

3) Քաղաձայնական կապակցությունների

արտասանությունը բառամի-

ավելի բաղաձայնների կուտակմանդեպքում հնչումը կատարվումէ վանկատման սկզբունքով.արբ-շիռ,հանգ-չել,վայր-կյան,հաշտվել, գաղտ-նի: Այսպիսիդեպքերումերկու բաղաձայնները հնչվում են միասնաբար: Կա նան այդ կարգի բառերի գաղտնավանկը-ով արտասանությունը. ընԿողմել,ընկղմրվել, ընկըրկել,ակընկալել, պատըրվակ,շատրրվան, մագրլցել, բոցկըլտալ, կրկնել, քըճըճվել,զրնընվել,ընկրճվել, տեսնըվել,օգտրվել, վել. ը գաղտնավանկ է առաջանում նան պս, փս, տս, տշ, թշ, քս հնչյուճակապակցություններում.պատըսպարել, պատըշգամբ, ջում: Բառամիջում երեք ն

հայտնը-

-

Բառամիջում սկ, սպ,

հափըշտակել, թաքըստոց:

սփ, զբ, զգ, շպ, շտ ահնչյուճակապակցություններից ռաջ ը գաղտնավանկը պահպանվում ե արտասանվումէ, եթե դրանցով սկսվող հիմնական ձնույթին նախորդում է բաղաձայն, անըսպասելի, անըզգույշ,վերըստուգիչ, անըսփուի,անըզբաղ,թաքըստոց, փախըստական այլն: Գաղտնավանկը չի արտասանվում, երբ այդ հնչյունակապակցություններին է նախորդում ձայնավոր.հիասքանչ,բանճատռեղծ: ստ,

11.

պայթաշփականներիարտասանությունը: Նր աոյթամանների ճն, հնչյուններից ձայնեղ գ, դ պայթականները

Ձայնե

Չայնավ ն

ձջ

'

հ

պայ րից

ե

ղ

ր,

հետո

բ, արտասանվում

ԲարինԱԱ Արաուլ՝ Ա 2111: հնչվում րան զեա պարանն դրանցով փ

հ

ակա

5,

՛

'

ց,

են

իբրն

-փ.

բաղադրություններում. հելտո՝ խափել(խաբերա, -

ի

-

-

ամին - Կամ

հարփել,

ձայն ել

րել

ր

ություն:

բ)բ-պ.

-

-

-

հնչվում րակա ոցությունը րայր ատյ, աղբյուր ապյուր, եխպայր, որբ աաա

՞

-ա

հ

է շնչեղ խուլք բառերում հետնյալ հնչվում

դրանցով կազմվածբաղադրություններում.

հոգի-հոքի,ավագ-ավաք,մարագ-մարաք,կարագկարաք, շոգ, ուրագ, ճրագ, ճրագու, թագավոր,սուգ (սգալ, սգավոր), մուգ (մգաճայ), տեգր, օգուտ, օգնել (օգնական, օգնություն,օգտակար, օգտագործել), զագս, զուգել,էգ, էգուց, ծեգ, ծագել (արնածագ, ծագում),հագնել (հագուստ),հոհետո. ձայնավորից

լ.

հոգնել, հոգի (հոգեառ,հոգեբանություն), (հոգատար), հոգնակի,ձագ (ձագուկ), ձիգ ("գել ձգձգել,հրաձիգ), ճիգ, ճգնել, ճգնաժամ, նորոգել, Գրիգոր, Օգ-

գալ սեն

այլն:

ն

2. Ը

'

ձայնորդիցհետո. երգ- երք, կարգ կարք, թարգմանել - թարքմանել, -

-

հետնյալ

-

Մարգար

միրգ միրք, մարգարիտ մարքարիւռ, ինչպես նան. Գեորգ Գեորք, Մարքար,Սարգիս Սարքիս ն այլն: Բաղադրություններում սրանցից շատերը են ձայնեղ հնչումը, ինչպես` երգիծանք, Հրա ողբերհամերգ, գություն, ժամերգություն: 3. Ն ձայնորդից հետո. անգամ անքամ. մյուս բառերում իշխում է գրասրինգ, հինգ, հանգչել, մանգան: յին արտասանությունը. 4. Ղ-ից հետո գ-ն խլանում ն հնչվում է կ. ղգ կապակցությունն արտասանու Է շաղգամ շախկամ։ վում բառերում ն հատկապես գրաբարից ժառանգած ու միջին ն նոր փոխառություններում ձայնավորիցհետո գ-ն պահպանում է գրայինարտա-

-

-

-

-

իթու

-

-

Մռացած

խկ

|

Ն

-

:

:

: ՛

արա րեա)(արեգ ագահ, ագարակ, ազի ահագին արագ, աթ

-

-

Բանն Բոգ թագադ Սազազք

,

,

ագե ղագ րանն-սիգաճեմ), եստեգ, փափագ, ագա արա ստոսին նան զի մի լիգա անձնաԷգաի Գարե գին, Նայն: ուններ Գրիգորիս, Տիրան վագր,

-

մագնիս, վագոն

մա,

6.

պ:

»

եԵ 0), նափայլ),բագի6, դագաղ, եղեգ(ն) թագաժառանգ),հագենալ,անհագուրդ, հեգ(հեգել),հեգնանք, ձագար (ձագարաձն),ճագար, ճառագայթ,մեգ (միգամած),զուգաբանություն, զուգահեռ, մոգ, ական, մոգպետ, ճվագ (անգամ),դագանակ,ոգել (առոգանություն), ոգոր

,

Ձայնեղ պայթական բ-ն խլանում է խուլ պայթական

բառերում. աղբ ոխպ (ողբանվագ, ռողբասաց, ողբերգություն): Մնացած բառերում ՂԹ-ն ունի գրային. արտասանություն. աղբյուս, աղբաղբուկ, բողբոջ(ել),կուղբ, շեղբ, Կողբացի:

ախպ

..

շ

-

հայութ ուրփաթ,ճուրբ մուրփ,հարբել համփերել, համբույր համփույր,նան հետնյալ անձնաՀակոբ,Մերոր,Քերոր: Գրաբարբառն ունի երկակիար-

տարու Գոքրհեն ուններում:

Հոբ, Ռուբեն ե այլն: գ)Գ-ք. Ձայնեղ պայթական գ-ն

ա

հետեյալ բառերում է

.

2.ր-մ.

շրջանիփոխառությունարտասանությունը. աբա,

ճոր

է գրային

.

խաբեություն,խաբուձայնավորիցխաբել սիկ), շաբաթ շափաթ(երկուշաբթի, չո ր այլը), արնիքրն ԿՔՔԻ, Հոնքշաքթի երեքշաբթի, հփրնե,աբխազ ափխազ. 1.

պահպանում

հետո

հերոսաբար, պատահաբար, գուբ, դաբաղ, զոբ, աքբա, աբեթ, աշխարհաբար, կաբարե, հոբելյար, հոբելյան, հոբոյ, յակոբին, ճաբաթ, շաբաթ, չոբան, պրոբլեմ, իճչպես ճան մի շարք անձնաճուններում՝ Աբգաք,Աբել, Զաբել, Զենոբ, Հաբեթ,

`

ճ:

միջին ն հատկապես

Մնացած բառերում,

2.

Մի շարք

շա շարք

»

:

.

տերգ-ն ունիերկակի բառերում արտասանություն,

թեն

բայց

ոզլլոզաիը, զոգնոլի երկրաամել երկրա գական արրասպրոթյանը թյուն, զուգահեռ, Է

ւյ

17"

Առ

.Դ

.

"ւու ԷԱթ 4-24 զուգակցել, զուգընթաց, 2...

"2

1".

ԳոգադիաոՆ վարագույր (վարագուրել)թագուհի, այլն: վագարած),

նվագ (ճվագել,

1/31`

-

հեգ (խեղճ),

ն

'

.

դ) Դ -Թ. Ձայնեղ պայթական 1) ձայնավորից հետո. օդ օթ, -

Գդալ

դար:

հնչվում

դադար

-

է

իբր

շնչեղ խուլ

ձակուրդ, ընդարձակ, համարձակ, մանկարարձ, ամբարձիչ, վերամբարձ,

Թ.

(դադարել),դդում դթում,

դաթար

-

Թադնոս Թաթնոս: Պահպանում է գրային արտասանությունը բառերում. եդեմ, բադ, հոդ, հոդված, Սեդրակ(յան), սադայել, զիճադա-

գթալ,

-

հետն յալ

Դ-ն

-

2) Ը ձայնորդից հետո. զարդ զարթ, բուրդ բուրթ, մարդ մարթ, վարդ վարթ, երդում երթում (երդվել), կարդալ կարթալ, ջարդել ջարթել, բարդ բարթ, լյարդ - լյարթ, որսորդ որսորթ, արդար արթար, հաջորդ հաջորթ, հաջորդհլ հաջորթել, արդյունք արթյունք, ժողովուրդ ժողովուրթ, ինչպես ճանայն բոլոր բաղադրյալ բառերում, որոնք կազմված են -որդ, -ուրդ, Հարդ վերջա-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ծանցներով:

Երկակի արտասանություն ունի բառավերջի -րդ կապակցությունըթակարդ,կախարդ,երիտասարդ, խորաճարղ,խորհուրդ,մնացորդբառերում: Մնա-

միջին

ու նոր ցած բառերում ե հատկապես փոխառություններում պահպանում է գրային արտասանությունը. ադամանդ, ադամորդի (ադամամութ),բադ, դոդոշ,

ծղրիդ, հոդ (հոդորոշ),ադաթ, անոդ (էլեկտրական), կատող, իդեալիտո, լեդի, ռադիռ, սաղաֆ, սոդա, դարդ, կոկորդիլոս, հորդւմ, ղադր, նարդի, նամարդ, քուրդ, նան` Ադամ,Ադամյան,Թոդիկ, Թեոդիկ, Թեոդորոս, Սադոյան Լ. այլ անձնճանուններումն, ազգանուններում: Երկակի արտասանություն ունեն վառոդ բառը ն Մեդրակ անձնանունը. նախապատվությունը տրվում է գրական արտասանությանը: 3. Ն ձայնորդից հետո. անդամ անթամ, խնդիր խնթիր, կենդանի կենթանի: Մյուս բառերում պահպանվում է գրային արտասանությունը. հանդեսծնունդ(ծննդաբերել),սնունդ, խնդալ ն այլն 4. Ընդ նախդիրովկազմված մի քանի բառերում. ընդունել ընթունել,ընդզող, գոդել,

լիդեր, մեթոդ, յոդ,շոկոլադ,

-

`

-

-

-

հանուր ընդունակ ընթունակ: Այդ ճախդի- ընթհանուր,ընդամենը - ընթամենը, -

րով կազմված

բառեր գրային արտասանություն.ընդգրկել,ընդդիմախոսել, ընդդեմ,ընդդիմադիր, ըճդելուզել,ընդգծել: 5. Ղդ կապակցությունը հնչվում է խտ. խեղդել խեղդամահ, բքախեղդ: Գրքային ն փոխառյալ բառերում ն հատուկ անուններում պահպանում է գրային հնչումը. Բաղդատ: 6. Յ ձայնորդից հեւտո դ-ն խլանում ն արտասանվում տ. այդ այտ ն դրանով կազմված բաղադբություններում՝ այդպես,այդպիսի, այդքան, ըստ այդմ, այունեն

շատ

'

խախտել, -

դօրիճակ:

ե) Ձայնեղ պայթաշփական 4-ն հնչվում է ց հետնյալ դիրքերում. 1) ձայնավորից հետո. օձ օց, օձաձն, օձապտույտ, օձաբույս,օձաձուկ: -

2) Ը ձայնորդից

հետո.

արձակ

բարձել բարցել, դարձ դարց, համբարձում, որձ, վարձ, փորձ ն -

-

արցակ, բարձ բարց, բարձր բարցր, ինչպես ն դերձակ դերցակ, հանդերձ, խուրձ, դրանցով կազմված ար-

-

-

-

բաղադրություններում.

բար-

ձիթողի, բարձրաբերձ,բարձունք, վերադարձ, իրադարձություն,դարձյալ, դարձնել, դարձվածք, հարձակողական,ճախահարձակ, հարձակում, որձակոտոր, որազձատել, վարձատրել, բնակվարձ, օրավարձ, փորձել, փորձագետ, փորձանք, փորձ ն այլն: Նույն դիրքերում մի շարք բառերում ձ-ն ուռի երկակի արտասամություն: Տերմիճաբաճական կռմիտեի որոշման համաձայն` նախապատվությունը տրվում է գրային արտասանությանը. արձան (արձանագործ, արձանագրություն), արվարձաւն, վրձին ն նրանցով կազմված բաղադրություններում: Մնացած բառերում ը ձայնորդից հետո ձ-ն ունի գրային արտասանություն. արձա-

գանք, լորձ (լորձաթաղանթ, լռրձունք),հերձ (հերձել,դիահերձարան), հորձանք, մերձակա,մերձենալ, մահամերձ, տնաձորձ, մերձ (մերձայվոր, հորձարցյտ, մերձ), քուրձ (քրձազգեստ,քրձեղեն),ուղերձ, (եղեգնուտ,ճումբ), հանդերձանք:

խարձ

3. Ղձ

հնչյունակապակցությունը արտասանվում է խց

հետք

յալբառերում.

դեղձ դեխց, դեղձենի դեխցենի, դեղձան, դեղձանիկ, դաղձ: Մյուս դեպքերում ղձ հնչյունակապակցությունն ունի գրային արտասանություն. տտաղձ (ատաղձագործ), գեղձ, գուղձ, բաղձ (բաղձալ, բաղձանք, հայրենաբաղձ), իղձ, հեղձ (հեղձամահ, ջրահեղձ), մաղձ (մելամաղձոտ),մղձավանջ,փղձկալ, ըղձալ, ըղձա-

-

կան

ն

այլն: զ) Ջ ձայնեղ պայթաշփականը հնչվում է խուլ պայթաշփական

դիրքերում.

չ հետԼ

յալ

,

1. ձայնավորից հետո. աջ (աջակողմ), առաջ, մեջ, մեջք, ոջիլ, վայրէջք, աոէջք, քաջք, առաջարկ, առաջին, առաջնորդ, առաջիկա: Մի շարք բառերում ջ-ն ունի երկակի արտասանություն, բայց տերմինաբանականկոմիտեի որոշման համաձայն նախապատվությունըտրվում է գրային

արտասանությանը. աջակցել, իջնել (իջման, իջւաճատուն, իջեցում), հաջող (հաջողակ, հաջողություն), զիջել. մեջ արմատիցկազմված՝անմիջական, միջակ, միջակետ,միջանկյալ, միջանցք,միջատ, միջոց, միջքաղաքային,միջադեպ, միջնակարգ,միջուկ, միջավայր,միջԼւ, ընդմիջում,անընդմեջԼ, այլբառեմիջամտել, հոլովվող բառերը՝ քրոջ, կնոջ, ընկերոջ Լ. այլն: իը,- ոջ հոլովիչով Մնացած բառերում ն, հատկապես միջին ն նոր շրջանի փոխառություններում ջ-ն ունի գրային արտասանություն, արտասանվումէ ջ. բջիջ, գեջ,դողդոջ, էջ (էջակապ, էջակալում), խոխոջ (խոխոջյուն), խնջույք, հաջորդ, մարմաջ, շեջ (հրշեջ, անշեջ), քաջ, քրքիջ, քուջուջ, գաջ, դաջ (դաջել,դաջվածք), հաջի Լ այլն: 2. Ը ն ռձայնորդներից հետո.արջ, վերջ, վերջին, թրջել, առջ: Ջ-ն պահպանում է գրային արտասանությունընան ը ն ռ ձայնորդներից հետո, բացի վերոհիշյալ բառերից. երջանիկ, երջանկություն, լուրջ, (կամրջել), մրջյուն, շուրջ

զամուքջ խչ արտասանվում Ղջ հնչյունակապակցությունը բառերում

Լ. այլն: (շրջել, շրջապատել)

3.

է

5-39 .

հետն

յալ

ախչիկ, աղջկատակ նրանցով կազմված բաղադրություններում. աղջիկ (բույս), ամբողջ (ամբողջական, ամբողջաճալ), ողջ (ողջաճալ, ողջույն, ողդջակեզ, ողջություն, առողջ) ն այլն: Մնացած բառերում ղջ հնչյունակապակցու(գաղջանալ, գաղջությունն ունի գրային արտասանություն. աղջամուղջ, գաղջ թյուն), գեղջուկ (գեղջկուհի, գեղջկական),ռղջախոհ, եղջերու, եղջյուր (եղջյուզղջալ (զղջում, զղջահար), շեղջ (շեղջել, շեղջակույտ), իավոր,եղջրաթաղանթ), նկ

ա) «Էրաբանությունը՝գիչ»... գշաննեիի ամբողջությունն է, որով բամաՎոր խոսքը հաղորդվում է գրությամբ, գրավոր ձեով: այբուբենի տառերով, չեշտի,

-

առոգանության

վում է

օրինաչափությունն այն է, մանակակից հայոց լեզվի գրական արտասանության խուլ պայթաշփական ծ, ճ, չ բաղաձայն կ, փ, թ ք բոլոր դիրքերում՝ բառասկզբում, բառամիջում ն հնչյունները են անփոփոխ, արտասանվում են խուլ":

մնում բառավերջում

Հ շփական (հագագային) բաղաձայնիարտասանությունը:

Հ-ն առանձնապես ուժեղ է բառասկզբիդիրքերում լ, պահպանում է իր ար-

ինչպես բառասկզբում, այնպես էլ հ-ով սկսվող բաղադրիչներով տասամնճությունը կազմվածբաղադրություններում. հասնել, հոսել, հատել, հակառակ, ն այլն: անհատ, օրհասական, ճերհոսել, ընդհակառակը համալիր, հետո կամ բաձայնորդից բաղաձայններ Ռրոշ Բաղաձայնների սղում: են արտակամ թույլ արտասանվում ղաձայնների կուտակման դեպքերում չեն է Հ-ն արտասանվում բառավերջում ե սանվում: չի արտասանվում կամ թույլ հատկապես ը ձայճնորդիցհետո.աշխարհ, ճանապարհ,խոնարհ, շնորհ, ընդհանուր, խորհուրդ ե դրանցով կազմված մի շարք բաղադրություններում՝ համաշաշխարհաքաղաքացի,արհամարհանք, արհամարհել, ճաճնճապարխարհային, խոնարեվել, հազուրկ, ճանապարհաշինություն, ապաշնորհ, շնորհակալություն, ժաե այլճ: Արտասանության ընդհանրություն խորհրդավոր,ընդհանրական, նան է մի քանի բառերում՝ մի շարք նկատվում մանակ բաղաձայնների սղում բաղաձայնների կուտակման դեպքում. երաժշտություն հրա(ժյշտություն, որպեսզի ռորպես(զ)ի,Մկրտչյան Մկր(ո)չյան, աշխղեկ աշ(խ)ղեկ ն այլն: Այդ

հակադիր, :

-

-

-

երնույթը

նկատվում է

նան

նորագույն

-

փոխահություններում` մասշտաբ

մա(ս)շտաբ:

-

։

ԳՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

:

Լեզվաբանության մեջ գրաբանությունբառը ունի մի քանի իմաստներ:

Առաարյան,

Արնելահայ գրական լեվվի ձայնեղ պայթական բաղաձայնների Մ. ն արտասանությունը. Բանբեր Երհանի համալսարանի, 1978. Վ 2, 32-48: Տերմինաբանական Թ. Ղարագյուլյան, (շվ. աշխատ.. էջ 127-213: ուղղագրական տեղեկատու, Երհան. 1978. 207-214: Բ արՄ. Ախատրյան, Արնելախասյ գրական լեզվի պայթական թաղաձայնների 45-51 տասաճությունը (ՀՄՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական զիտությունների»), 1976. Վ 6.

Լ

ճան

է, ն այդ

լեզվիիմաստային կողմի հետ:

գ) Ավելի լայն

իմաստով գրաբանությունը համատեքստում տառերի

ն

հըն-

չյուճների (հնչույթների) հարաբերակցության համակարգն է լեզվի գիտությանայն բաժինը,որճ ուսումնասիրում կոչվում Գրաբանությում է:

ն

տ,

ն

հրնառումով էլ այն չի առնչվում հնչույթների իմաստային կողմին: Միճչդեռ, ոսլղագրությունը բառերում ն ձնույթներում որոշելով հնչույթի արտահայտման կանոնները` դրանով կաւվ-

չյուճակապակցությունների արտահայտման միջոց

ե պայթաշփականներիարտասանությունը: ԺաԽուլպայթականների պ, պայթական

կետադրության նշանների միջոցով:

բ) Գրաբանությունը այբուբենի տառերով հնչյունների (հնչույթների)

հն այլն": չղջիկ

հր խուլ

Լ

ն

է տառերի նկպրագրում

ն

հնչույթների (հնչյունների) միջե եղած կապերն

ու

հարա-

բերությունը: Այն ուսումնասիրում է այբուբենի կապը տվյալ լեզվի հնչյունական համակարգի հետ, պլւսրզում,թե որոնք են առանձին տառերիհընչյունական համապա-. տասխանությունները ն կամ ինչպե՞սէ կարդացվում այս կամ այն տառը: Նրա ուսումնասիրությանհիմնականհարցը տառի հարաբերումն է հնչյունին (հնչույթիճ): Գրանշանների մեջ մտնում են տառերը Լ կետադրական (տրոհության Լլ առոգանության) նշանները: Հայերենի գրային նշանները պայմանականբնույթ ունեն: Տպագիր տեքսամեն սյում մի գրանշան գրվում է առանձին, այսպես կոչված, ընդհաւտական շարքում: Ձեռագիր տեքստում գրանշանները գրվում են մասամբ միացած, մասամբ` անջատ: Լեզվական արժեք ունեցող ընդհատումները գրավոր խոսքում նշանակվում են կամ բացատով կամ հատուկ նշաններով, որոնք ցույց են տալիս ըճդհատման տարբեր աստիճանները: Տառը խոսքի հաղորդմանգրային նշան է, որ նշում է որոշակիհնչույթ: Տառը յուրաքանչյուր առանձին հնչույթի (հնչյուճի) կամ հնչյունակապակցության պայմանական նշանն է, հնչյունի գծապատկերը: Տառերի ամբողջությունը, դասավորված ընդունված կարգով, կոչվում էայբուբեն: Այբուբեն բառը կազմված է հայերեն այբուբենի առաջին ն երկրորդա ն բ տառերի անվանումից (այբ, բեն կցված ու շաղկապով)՝ հուճարեն համանշալ

նակ ալֆավիտաբառի նմանոդությամբ: Հայերենն ունի 36 հնչույթ է. 40 սւաո (ներառյալ նան ւ տառը): Մեսրոպյան աբյուբենն ուներ 36 ւտռառ: Տարբեր ժամանակներում բեն են մուտք գործել` օ, ֆ, ու, ւ ւտառերը, ն դուրս է ընկել ւ-ն: Ժամանակակից հայերենի այբուբենը ներկայացնում է որոշակի գրային համակարգ: Հայերենի յուրաքանչյուր հնչյուն (հնչույթ)ունի իր համապատաս-

այբու-

`

Գրաբանություն հայերեն տերմինը կազմված է օտարազգի քոռ նմանողությամբ (հունարեն քոք: - գեղագրություն. քոռքեծ գրում եմ): 5 Գ. Ջաիուկյան,Ժամանակակից հայերենի տեսությանհիմունքները. Երեան, 1974.

բառի

-

-

116:

խան տառը: Որոշ տառեր նշանակում են երկու հնչյուն: Ե տառը բառասկզբում ճշանակում է յե, բառամիջում ն բառավերջում՝ է, ռ տառը բառասկզբում նշանակում է վօ, բառամիջումն բահավերջում՝ օ, ն-ը համապատասխանում էեվ (յէվ)

կապակցությանի:Տառերճ ունեն իրենց անվանումները ն թվայինարժեքը: Մ. Սաշտոցըն հայ գրերի գյուտը: Հայաստանում 4-րդ դարի վերջերին է 5-րդ դարի սկզբներին ստեղծված

պայմանների հասարակական-քաղաքական

թելադրանքով, հայ ժողովրդի հոգնոր

ֆիզիկականանկախություննու ինքնուհույնռւթյունը,պետական Լ ազգային միասնությունը պահպանելու համար անհրաժեշտություն դարձավ սեփականգրի ւ գրականությանստեղծումը: Հայ գրերի ստեղծման նվիրական ձեռնամուխ եղավ Մեսրոպ Մաշտոցը: գործին Մ. Մաշտոցըծնվել մոտ 361 թ. Տարոնի Հացեկաց գյուղում, ազատ շինական Վարդանի ընտանիքում: Բարձրագույն կրթությունն ստացելէ Ասորիքի Անտիոքքաղաքում:Մերձավոր Արնելքի գիտության կ արվեստի այդ հռչակավոր է հունարեն ն ասորերեն,ծանոթանում՝ ասորական ն անօջախումնճա սովորում տիկ գրականությանը: Գիտելիքների հարուստ պաշարով վերադառնալովԱսոն

է

րիքից՝ Մ.Մաշտոցըքարտուղարին թարգմանիպաշտոնով ճում

ծառայության

է

մըտ-

մայրաքաղաքՎաղաիշապատում՝արքունի դիվանում: Հայոց Վղամշապուհ թագավորի, ինչպես նան կաթողիկոս Սահակ

հանձնարարությամբ, խրախուսանքով ու Պարթնեի

գործուն օժանդակությամբ

հայերեն գրեր ստեղծելու ճպատակով իր ուղնորվում է գիտությանն մշակույթի խոշոր կենտրոններ՝ Եդեսիա, Ամիդ լ Մաժամանակի աշակերտներիհեւտ նա

մոսատ,ուսումնասիրում է ճում

գիտական

ն

քաղաքների գրադարանները, մոտիկից ծանոթամշակութային կյանքին: Նրա խորը ն, բազմակողմանիհետաայդ

զոտական աշխատանքներիփայլուն արդյունքն է լինում հայ գրերի գյուտը: 405 թ. Մ. Մաշտոցը վերադառնում է հայրենիք: Արաքս գետի ափին են հայոցթագավորն ու կրանցնծագին դիմավորում նախարարնե-

հաղթամակով

րը, հայ ժողովուրդը

կաթողիկում,

աշակերտների

հետնա շրջագայում է ՀայասՀետագա իր տարիճերին է տանի բացում բազմաթիվ դպրոցնեի,տարածում նորազյում հայ գավառները, է նան Հայասիրմշակութային ծավալում գրերը:Մ. Մաշտոցը գործունեությունը .

դուրս՝ Վրաստանում ն Աղվանքում՝ մասնակցելով վրացասահմաններից տանի ն կան գրերի ստեղծման աշխատանքներին: Մ. Մաշտոցը վախաղվանական

ճանվել է Մ.

440 թ. ւ

թաղվել Օշական գյուղում: Մաշտոցի հորինած հայոց այբուբենը պարունակում է

տառ

ն

անթե-

րի ներկայացնում է գրաբարի հնչյունական համակարգը: Իր այբուբենով Մ. Մաշտոցը փաստորեն դառնում է հայ ադաջինխոշոր լեզվաբանըն հճչյումաբա-

նը:

Հայկական

հել

Տառերի անվանումը

Ապ-այբ.

ու

ՆՐ

լ

ծ.

| |

|

| |

Ե,ե-եչ Է, է-էյ Շը-ըթ

|

|

|

Թ,թ-թո

ինի

100.

"`

նու

Պ,

``

Ը.

:

վ

՝ ի

|

Ռո-ռա

Սս-սեՆվ-վեվ

.

Տ5000

3000-րդ

4009-դ

`

վ -

|.

5000րդ

6000-րդ

է: այբուբենի տառիտեղը,թվա յիցարժեքից զուրկ մեսրոպյան ւ

Քյ.ք-քե

7000-րդ 8000-րդ

9000-րդ

Եվ, ն-եվ ավելացել է հետագայում: օ.ավելացել է միջին դարերում, թվային արժեքից զուրկ է: 40 Ֆ,ֆֆե ավելացել միջին դարերում, թվային արժեքից զուրկ է: 39 Օ,

-

2000-րդ

'

..

Բ

70-րդ 80-րդ 90-րդ 100-րդ 200-րդ 300-րդ 400-րդ 500-րդ 600-րդ 700-րդ

800-րդ 900-րդ. 1000-րդ

։

.

-

/

`

Ու ու բռնում է 35 | ՒԷ,ւ-վյուր 36 | Փ, փ փյուր

'

:

60-րդ

-

Մ.մ-մեն Յ,յ-հի

-

50-րդ

պ-պե | Ջ,ջ-ցջե

30-րդ 40-րդ

Ճ6-ճե

Ց գ-գո

20-րդ

| Տ,տ-ոյուն 32 | Ր,ր-րե 33.|

10-րդ

`

| Ռոչւվֆօ. | Չչ-չա

| | |

Ն`

| Շ,շ-շտա |

7-րդ 8-րդ 9-րդ

Ժ,Ժ-ժե

Ն,ճ-

6-րդ

:

| ,ձ-ձա | ՂՆղ- ղատ

199 /

5-րդ

| | ԾԵ-ծա Կկ-կեն | 16 | Հ հ-հո

`

12 | Լլ-լյուն Խ,խ-խե

2-րդ 3-րդ "4-րդ

զ-զա

Խի-

1-իճ

.

արժեքը

Թվային կարգի արժեքը

Թվային արժեքը

Դ,դ-րա

տառերի անվանումնթվային

Բ, բ -բեն Գ, զ-գիմ

շ

այբուբենի

:

է

• Հայկականայբուբենի տառերըթվային արժեքով

Պերկայացնում. միավորներ` ա

բեր:

-

900: ր -ք,

պատկերՈ

են

՛

9: Ժ- ղ, տասնավորներ1̀0 հազարավորներ՝ 1000 9000:

-թ,

հետե յալ

-

-

90: ճ

ջ,

-

հարյուրավոր-

-

։

Ոչ տառային

նշաններ

գրային

Ց ջանա

Միջակետ Ստորակետ Բութ՝ Շեշտ՛ Ճարցականճշան

4.

5. 9. 7.

8.

: -

Բացականչական նշան (կամ երկար) Չակերտներ Փակագծեր() «»

9. 10.

11. 12.

|

Կախման կետեր

Բազմակետեր

14.

Ենթամճա

--

-

:

-

ոզ`

15. Ապաթարց ՝: Ապաթարցըարնելահայ գրական լեզվում գրեթե չի գործածվում: Միու։

թյան գծիկը

ն

ենթամնաճ նույնացվում են:

ՀԱՑԵՐԵՆԻ

ԳՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Հայկական այբուբենի գրատեսակներնեն՝ երկաթագիր, բոլոր(ա)-գիր,գրլխագիր,գրչագիր,շղագիր, ճոտր(ա)գիր, որոնք ստեղծվել են Մ. Մաշտոցի կողմից հետո կամ նրանից

տարբեր ժամանակներումունեցել են որոշակի կիրառություն: Մ. Սաշտոցըորպեսգլխագիլ: Այն նանվիմագրության գիր է: Գրվել է քարի վրա երկաթիգրոցով, որից ն, ոմանց ցելէ այդ անունը: Ոմանք էլ երկաթագիրանվաճումըկապում են երկաթիժանգից պատրաստված թանաքով գրելու հետ: Բանասիրությանմեջ կոչվում է «բուն մեսրոպյան» կամ «մեսրոպյաճ երկաթագիր»:Գրվում է երկու տողագծերի միջն` բացաԼ.

ն

Երկաթագիր: Ստեղծելէ

կարծիքով, ստա-

արնԻո վիմա արյու Գրության հինական եԳԻՑ ներքո մենչնա րղ է գիր օգտագործվում գոր

կարգիծը ձգվում

է

ժամանակակից

բոլորագիրըդառնում է հիմնական գիր, գրչագիրըերկաթագրի հետ միասին գերազանցապես գործածվում է իբըն գլխագիր: Մեր ժամանակճերումօգտագործվում է հատկապես վերնագրերում, գրքերի ձն ավորման մեջ: 4. Գլխագիր, կոչվում է նան գլխատառ, մեծատառ: Այն գրքի, բնազրի, բանաստեղծական տան կամ գլխի սկզբնատառնէ: Ստեղծել է Մ. Մաշտոցը: գլխագիր օգտագործվող գրատեսակը կոչՄաշտոցյան շրջանում ն հետո վել է նան երկաթագիր:Ձեռագրերում գլխագիրըգրվել է բնագրից երկու Լ, ավելի անգամ մեծ, գրադաշտից դուրս, լուսանցքում: մւռել է գրադաշտի մեջ, ն վերն ու ներքն ձգվող երկար գծերը ավելի են երկարել: 10-րդ դարից սկսած, երբ բոլոր(ա)գիրըաստիճանաբար դառնում է զրչության հիմնական գիր, երկաթագրի հետ գրչագիրը գործածվում է որպես գլխագիր: Նոտր(ա)գրիհամար հետագայում գլխագիր է դառնում նան բոլորագիրը: դարից սկսած մինչն 5-րդ օրսբոլոր գրատեսակներիհամար իբրն գլխագիր օգտագործվումէ երկաթագիրը: 5. Շղագիր(շեղագիր): Առաջացել է բոլոր(ա)գրից. այդ գրով գրված հնագույն ձեռազիրըվերաբերում է 1 1-րդ դարին:Տառերն ունեն շեղ դիրք, անկյուննենուրբ, մազանման գծիկներով:Այնհնարարը կլորացած են ն իրար են կցվում վորություն է տալիս տառերը գրել կապակցված,առանց ընդմիջման Այն բոլոր(ա)գրի ա6. Նոտրգիր (Լռտրագիր): Առաջացել է բոլոր(ա)գրից:

իբրն

-

Անջատման գիծ

13.Միության գծիկ

նան

ւ րկու ուններով աթամիր»

.

3.

Գրչագիր:Միջնադարումհայտնի է

«աղյուսակ գիր» կամ «տախբանասիրությանմեջ՝ «ուղղագիծ կամ ուղղակկյուն տողագծերի միջն, հավասար բարձԳրվում "րությամբ,ուղիղ ն թեք գրությամբ. ճրա ուղղաձիգ գծերը իրար միանում են ուղղանկյան տակ, հորիզոնական ուղիղ նուրբերով:Իր բազմաթիվ տարբերակներով այն հիմնականգիր է եղել 12-րդդարը: 10-րդդարից սկսած ն 13-րդդ., երբ մինչն 3.

տակագիը»,

հայերենի կետադրությաննշանները,

2.

է Մ. Մաշտոցը: Գրվում է տոԲոլոր(ա)գիր (կամ բոլորակ գիր): Ստեղծել ղազծերի վրա իր բոլորակով, իսկ ուղղաձիգ մնացած մասը ձգվում է տողից վեր կամ վար: Օգտագործվել է իբրն առօրյա գիր: 10-րդ դարից դարձելէ գրչության, 13-րդ դարի երկրորդ կեսից` հիմնական գրերից մեկը, 16-րդ դարից` տպագրության գիր: Մրանից առաջացել են շղագիրն ու նոտրգիրը: 2.

5- րդ դարից արից ժմ:Գ լխագրի մինչն այ ժամանակուղղաձիգ եր վեր կամ վար: Հենք է ծառայել զարդագրի համար:

-

մեկուկես. Հետագայում

.

վելի պարզեցվածն արագագրության համար հարմարեցված ձեն է: Ձեռագրեէ 13-րդ դարից: Նոտրգրի վրա են առաջացել ժամանարում հանդիպում հիման

կակից տեսակները: ձեռագրի

'

՝

-

"

|

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

լեզվի հնչյունական համակարգի ն Սովորաբար

այբուբենի լրիվ համապատասխանճություն գոյություն չունի: Տառերի գործածությունը կարգավորվումէ ուղղագրությամբմշակված կանոնների միջոցով: `

:

Պատմական կամ ավանդական սկզբունքը ենթադրում է բառերի այնպի-

Բառերի գրության, ճնըրւսնց իմաստային մասերի կից ն անջատ գրություն,

սի ավանդական գրություն, երբ բառերի տառային կազմը համապատասխանում

ինչպես տողադարձի կամոնների համակարկոչվում է ուղղագրություն: Ուղղագրությունի խոսքի գրային հաղորդման ժամանակ կարգավորում է գրային նշանները, օգտվելով գրաբանության միջոցներից՝ սահմանում է բառերի գրության միօրինականություն: Ուլղագրությունը որոնահ

գլխատառերի գործածության,

թե նրանց ժամանակակից, այլ հին, մեր ժամանակներում ւսրդեն հնացած արտասանությանը: Հնչյունական սկզբունքն ընդունում է բառերի այնպիսի գրություն, երբ բաէ նրանց հնչյունական ռերի տառային կազմը առավելագույն չափով մուռենում կազմին: Այս դեպքում տառերը գրվում են նրանց հնչման համաձայն: ուղղագրության դեպքում հաճախ հնաՀնչյունալլան կամ ավանդական րավոր չէ խուսափել ստուգաբանականսկզբունքից, ն գրության Ժամանակհաշվի է առնվում ճան բառի ծագումն ու նրա նախնականկազմություճը: Հնչյունական գրությունը հիմնականում բխում է գրական արտասանությունը գրքայինին մոտեցնելու միտումից: է ոչ

գը

շում է գրության ճորմաճերը, որոնք ընդունված են յուրաքանչյուր լեզվում` նրա զարգացման որոշակի իուլում: Նրա ճորմաները պարտադիր են տվյալ լեզվով գրող

հանրության համար:

Տառաղարձություն:Տառադարձությունըորեէ լեզվի հնչույթների (հնչյունների)

ն

արտասանական առանձնահատկություններիհաղորդումն

է

միջազգա-

յին հնչյունական այբուբենի կամ մեկ այլ լեզվի պայմանական գրության միջոցով: Տառադարձությունը օգտագործվում է գիտական զանագան նպատակնե-

րով:

.

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

Գրադարձություն: Գրադարձությունըտառադարձությանմի ձն (տեսակ) է, երբ մի լեզվի այբուբենի տառերը, գրային նշանճերը վերածվում, փոխարինվում են մեկ այլ այբուբենի տառերով,գրանշաններով՝օգտագործելովգրույթնե-

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

Ձայճավորներիուղղագրությունը:է.

`

րի համարժեքներ: Գրադարձության հիմճական նպատակն է գրային ճշանի արտահայտուն մը ոչ թե տվյալ տառի նշանակած հնչյունի արտասանության վերարտադրումը, որ բուն տառադարձությանն է վերաբերում:

(հ)

առ

թ-

ձ-)

պ-ք

ու-ս

բ-Ե

Ժ-5

Ղ-3

ջ-1

փ -ք(թե)

-ք

հլ

1.8

ու

բ

Դ:

տ

մո

ուշ

յ

վ-ս

զ-2

6-6

ն-ո

տ

Է-6

կ-է

2-8

ր-7

ն-3

հ-հ

ո

-

չ-«

օՐօ)

- ԵՐԻ)

ւն

Տ

ո...

ֆ-Մ

9-6

ը

Հայերեն ուդղագբություն տերմինը կազմված Լ օտարազգի նմանողությամբ (ծագում է հուճարեն օղհօտ ուղիղ, ճիշտ ն ջճքհծ գրում -

-

օքֆօրքոֆճտ եմ

բառի բաղադըիչներից)

ի,

ու

արագ,

Ա,ի, ուձայնավորները հնչվում

ն գըը-

բարակ, առու, միասին, ուրախություն, Արարատ, Հրազ-.

դան:

ա) Է տառը գրվում է բառասկզբում, եթե լսվում է. Էակ, էշ, էջ, էքսկուրսիա, ինչպես նան` է, էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին: 2.

'

բ) Բառամիջում ն բառավերջումէ գրվում է այն դեպքում, եթե բաղադրության մեջ մտնող բաղադրիչի սկզբնատառն է կամ բաղադրիչ արմատը. անէանալ, ամենաէական, լայնէկրան, մանրէ, հնէաբան, որնէ, երբնէ: է տառը. գ) Մյուս բոլոր դեպքերում բառամիջում, երբ լսվում է է, գրվում հերկել, մանրել, բերել, դեմք, բերք, վերելք, մարգարե,րոպե: 3. ա) Բառասկզբում ե տառը գրվում է, երբ արտասանվում է յե երկհնչյունը. երալ, երեկ, երանի,երգ, երկաթ: բ) Բառամիջում յե երկհնչյունը լսվելիս ե գրվում է այն դեպքում, երբ հանդես գալով բաղադրության կազմում, հաջորդում է ձայնավորով վերջացող այլ բաղադիիչի. համաեվրոպական, ամենաերկար:

վայրէջք, .

ե :

`

ւ-ԾՄ

Ուղղագրության հիմքում կարող են ընկնել մի քանի սկզբունքներ՝ հնչյունական, ձնալսնական, ստուգաբանական, ավանդական: Ժամասակակից հայոց լեզվի ուղղագրությանհիմքում ընկած են հիմնականում պատմական կամ ավանդականն հնչյունական սկզբունքները: '

աի

են ա,

(ըստ Հյուբշմանի)

Հայերենի գիտական տառադարձությունը

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

4.

ա) Բառասկզբում գրվում է

երբ լսվում է Ջ. օդ, զր, օրենք, օրիօվկիանոս: բ) Բառամիջում օ գրվում է այն դեպքում միայն, երբ այճ բաղադրության մեջ մտնոդ բաղադըիչ բաոի (արմատի) սկզբնատառն է. անօրինականմ, ապօրիճի, այսօր, ամենօրյա, ոսկեզօծ, զօր, ոսկեօղ:

ճակ, օգոստոս,

Օօ տառը,

օրորոց,

գ) Մյուս բոլոր դեպքերում. երբ լսվում է օ ձայնավորը, գրվում է ո տառը. սովորել, բողբոջ, նոր, բոլոր, երեկո, կակառ, հետո, քո: 5. ա) Բառասկզբումռ տառը գրվում է այն դեպքում, երբ արտասանվումէ վո :

յունը. որ, ոխ, ոմճ, ողորմելի, ռշոշել, որմճադիր, որակ, ոսկի, հնչյունակաւլակցութ ողջույն: Բացառություն են կազմում՝ով, ովքեր (երբ լսվում է օ, բայց գրվում է ո): բ) Ռուսերենից ն օտար լեզուներից փոխառնված բառերում (հիմճականում հատուկ անուններում) բառասկզբում լսվող վո կապակցությունը գրվում է վո. վոլեյբոլ, վոլտ, վոլֆրամ, Վոլգա, Վոլոդյա, Վորոնեժ: Գ) Հին փոխառյալ անունները այս կանոնին չեն ենթարկվում, գրվում է ո, արտասանվում է վո. Ոդիսն ս, Ոդիսական,Որմիզդուխտ: դ) Բառամիջում վո կապակցությունըլսվելիս ո է գրվում այն դեպքում, երբ բաղադրության մեջ ճրանով սկսվող բառը հաջորդում է ձայնավորով վերջացող բաղադրիչի. ամենաողորկ, կիսաողորկ, ամենաորակյալ, արջաորս, ենթառրո-

`

վայնային: ձայններից

առաջ

մարտ:Այդը-ն ,

գրվում է

չորթան, պարթն,

ը արտասանվողբառերում.

ըղձալի, ըմպել, ընկեր, ըմբշաամենարղձալի, ամենաընտիր,

ներում. անընդմեջ, ինքնըստինքյան,դասընկեր, անըմպել: 7.

ա) Յ ձայնակապը գրվում է միայն

ա

ն

-

-

-

տառով. առողջ, աղքատ,

Գրվում է դ հնչյունը

բառերում.

աղա(ոա),կեղտ(ոտ),խեղդել, սանդուղք, ուղտ (կենդա-

ճի), ընձուղտ,դեղձ,ծաղկանոց,թղթապանակ:

4. ա) Ր ձայնորդից հետո չ հնչյունը գրվում է չ տառով. դարչին, չարչի, փարչ բառերում ն իչ-ով կազմված բաղադրյալ բառերի հնչյունափռխված ձնե րում. նկարիչ նկարչի,ճկարչություն,վարիչ վարչություն:

փ տառով հետնյալ բառերում. արփի, երփմ (գույն). տարփանք, թարփ(ձկնորսական ցանց), փրփուր,Արփիար: բ) Մյուս բոլոր բառերում ը-ից հետո լսվող փ հնչյունը գրվում է բ տառով. երը, նուրբ, սրբել, դարբին: գ) Ձայնավորից կամ մ ձայնորդից հետո լսվողփ հնչյունը հետնյալ բառեհամբուրել, Հակոբ, րում գրվում է բ տառով. խաբել, շաբաթ, հարբել,

-

-

բ) Բոլոր մյուս բառարմատներումը-ից հետո լավող չ հնչյունը գրվում է ջ տառով. արջ, վերջ, թրջել:

գ) Դից հետո մյուս բառերում ղ-ից մուղջ, գղջալ:

համբերել,

դ) Բոլոր մյուս բառերում լսվող փ հնչյունը գրվում է փ տառով. ափ, շամփուր, դափնի, ճամփորդ, փափագ, փամփուշտ, փափկասուն,փողփողել: 2. ա) ԲՐձայնորդիցհետո լսվող թ հնչյունը գրվում է թ տառով հետե յալ բա-

թ՝

ճապակի,նախկին,նախճիր,դրախա,երախտիք,զմբուխտ,թախտ, թխկի(ծառ), թուխպ, թուխս, նախշուն, ջախջախել,պանդուխտ, սխտոր, վախճան, վխտալ, տախտակ, ուխտ (դաշինք), Վախթանգ,Շահանդուխտ,Սանդուխտն այլն: գ) Բոլոր մյուս բառերում բաղաձայնից առաջ լսվող խ հնչյունը գրվում է ղ

է

Համբարձում:

լսվող

քերթել,

քարթու,

3.

-

թյունները. էակ, չէի, էություն, միավորել, միայն, Թբիլիսի, միություն,ձիով: Բաղաձայնների ուղղագրությունը:1. ա) բ ձայնորդից հետո լսվող փ հընչյունը գրվում

փարթամ,փիփերթ,

ա) Բառասկզբում, ձայնավորից առաջ ն բառավերջում լըսբառամիջում վող խ հնչյունը գրվում է խ. խաղող, խիզախ, կախել, բաբախել, ուրախ: խոնարհ, բ) Բաղաձայնից առաջ խ հնչյունը գրվում է խ հետնյալ անհնչյունափոխ բառերում. ախտ (հիվանդություն),ապուխտ,բախտ, բախտակ (ձուկ), գխտոր (բույս), դժոխք,ժխտել, լախտ, խախտել,խրոխտ,ծախք, կխտար, կմախք,հախ-

տառերից հետո, երբ ճրանց

ռ

հաջորդում է որնէ ձայնավոր. տղա տղայի, գնալ գնայի, շղթա շղթայական, պահածո պահածոյի,երեկո երեկոյի, երեկռյանալ: բ) Յ ձայնակապըըչի գրվում -ամենա, -ենթա, -ինքնա, -հակա, -կիսա բաղադրիչներով կազմված բառերում. ամենաընտիր,ամենաերկար, ամենաարագ, ամենաազնիվ, ամենառւշագրավ,ամենաիմաստուն, ենթաորովայնային,ենթաարեադարձային, հակաիմպերիալիստական,հակաառաջարկ, կիսաանապատային, կիսաասիական, ինքնապահովագրում: գ) Է ն ի ձայնավոր հնչյուններինհամապատասխանողտառերը հաջորդ ձայնավոր հնչյուններին համապատասխանողտառերին միանում են առանց յ ձայնակապի ն. կազմում են` էա, էի, էո, էու, իա, իի, իո, իու տառակապակցու-

սրթսրթալ,

գ) Նձայնորդից հետո լսվողթ հնչյունըգրվում է դ հետ լյալ անդամ, խնդիր,կենդանի,ընդամենը,ընդհանուր,ընդունակ,ընդունել: դ) Մյոա բոլոր բառերում 0-ից հետո լսվող թ հնչյունը գրվում է թ տառով. կանթ, շանթ, հակինթ,անթեղ, Գնթունի: ե) Ձայնավորից հետռ լսվող թ հնչյունըգրվում է դ հետե յալ բառերում.դադար, գդակ,դդում, գդալ, վառոդ,օդ, Թաղն ոս: զ) Մյուս բոլոր բառերում թե՛ ձայճավորից ն թե՛ բաղաձայններից առաջ կամ հետո լսվող թ հնչյունը գրվում է թ տառով. գաթա, թաս, թեթ1., թռիչք, թվանշան, պոռթկալ,թերթել:

կարգի բառերով կազմված բաղադրություն-

այդ

սաղարթ,

բ) Մյոա բոլոր բառերում ը ձայնորդից հետո տառով. բուրդ, արդար, զարդ, վարդ,մարդ:

ըստ, ընդ նախդիրներում, ղ, մ, ճ բաղաբառասկզբում

պահպանվում է

ն

քրթմնջալ,Վրթանես:

'

6. Ը տառը

զարթնել,

կազմված բաղադրություններում. Հորթուն, երթ, դրանցով: զվարթ,թարթել, թերթ, թերթերունք,թրթիռ, թրթնջուկ,լուրթ, խորթ, խրթին,կարթ, կիրթ,հերթ, հորթ, մերթ,մորթ, մրթմրթալ,շողոքորթ, շորթել,շուրթ, որթ (խաղողի), ռերում

:

չ

հնչյունը գրվում է

հետո

չ

չ տառով միայն զեղչել բառում: Բոլոր հնչյունը գրվում է ջ տառով. առողջ, աղջիկ,

աղջա-

դ) Ձայնավորիցհետո լսվող չ հնչյունը գրվում է ջ տառով յալ բառեհետն րում |. նրանցով կազմված բաղադրություններում.առաջ, աջ, մեջ, ոջիլ, առայջ.

:

նորդ, առաջապահ, անընդմեջ, միջամտել Լ այլն: ե) Բոլոր մյուս բառերում, որոնք նախորդկանոնի մեջ չեն մտնում,

չ

հնչյու75

նը գրվում է չ տառով.

աչք,

չափել, կանչել, ճաճաչ-լ, չարչարվել:-

Պլսվող հնչյունը գրվում է բ տառով՝ աղբ, աղբյուր, եղբայր, ողբ բառերում, ն դրանցով կազմված բաղադրություններում.աղբարկղ, գոմաղբ,աղբըրակ, աղբյուրաջուր, եղբայրաբար,ողբանվագ,ողբաձայն, ողբերգություն: "5. ա)

-

բ) Բոլոր մյուս դեպքերում պ հնչյունը գրվում պ տառով. ապակի, դեպի, պարապ, պարել:

հնչյունը գրվում է ց տառով հետե յալ բառերում. ա րցունք, ընթերցել,հարց, մրցել, պախուրց (սանձ), տրցակ(կապոց, ապաթարց, փունջ), ցրցամ (տալ), ուրց (բույս),Արցախ: բ) Բոլոր մյուս դեպքերում ըրձայնորդից հետո լսվող ց հնչյունը գրվում է ձ 6. ա)

Րձայնորդից հետո

ց

տառով. արձակ, բարձր, դերձակ, փորձ, վրձին, հորձանք, մերձավոր, արձակուրդ,դարձյալ, արձան: գ) Ղ-ից հետո ց տառով գրվում են միայն աղցան, քաղց, քաղցր, քաղցկեղ, բառերը: Բոլոր մյուս բառերումց հնչյունը ղ-ից հետո գրվում է ձ տառով. դաղձ,դեղձ, գեղձ, բաղձալ, իղձ: Լսվող ց հնչյունը ձ տառով է գրվում նան օձ բա-

քաղցու ռում:

դ) Այն մյուս բոլոր դեպքերում, ռրոնք չեն մտնում նախորդ կանոնի մեջ, ց հնչյունը գրվում է ց տառով. գնացք,կեցցե, ցտեսություն, սառույց, փոցխ, հացթուխ, հացկերույթ, կառուցել, մրցակից: 7. ա) Բձայնորդից հետո լսվողք հնչյունը գրվում է գ տառով հետնյալ բառերում. երգ, թարգման, կարգ, մարգագետին, մարգարե,մարգարիտ,միրգ, պարգն, Սարգար, Սարգիս: է ք տառով. բ) Բոլոր մյուս բառերում ր-ից հետո լսվող ք հնչյունը եզերք, քուրք: զորք, հերքել, վերք, քրքիջ, արքա, դիրք, գ) Ձայնավորից հետո լսվող ք հնչյունը գրվում է գ տառովհետնյալբառերում. ավագ, արագ, արեգ(ակ), գոգ, երկրպագել,զագս, զուգել, գուգս,էգ,էգուց, թագավոր, ծագ, ծագել, ծնգ, կարագ, հագել, հոգ, հոգս, հոգի, հոգնել,հոգնակի, ոգի, ձագ,ձգել, ձիգ, ճգնել, ճիգ, ճրագ,մարագ, մուգ, նվագ, ճորոգ(ել), շոգ,

գրվում

շոգի,

վարագույր, օգնիլ, օգուտ: դ) Նձայնորդից հետո լսվող ք հնչյունը գրվում է գ տառով անգամբառում: ե) Բոլոր մյուս բառերում,որոնք նախորդ կանոնների մեջ չեն մտճում, ք հնչյունը գրվում է ք տառով՝ առաքել, արդյոք, թուք,երեք, ինքը, ինչք,ժանիք, հայ-

պատարագ,

`

րենիք, հանք, մերոնք, մորմոքել, շքեղ, ոք, ցամաք, քար, քրտինք: 8. ա) Բառասկզբում ը գրվումէ միայն րոպե, Րաֆֆի ն րաբունիբառերում: Բոլոր մյուս բառերի սկզբում արտասանվում ն գրվում է ռ. ռամիկ,ռադիո, ռանչպար, ռետին, ռունգ:. ինբ) Ն ձայնորդ բաղաձայնից առաջ ը գրվում է ինտերնացիոնալ առաջ ր կադեպքերում Ն-ից տերճնացիոնալիստ,կոմինտերն) բառերում: Մյուս

(որից

րող

է

գրվել միայն այն ժամանակ, երբ

ը էւ ն

բաղաձայնների միջի եղած ձայնա-

վերին վերնահարկ, արնաներկ, արնագույն, ռ. առնել, գարուն գարնանային: Մյուս բոլոր դեպքերում 6-ից «առաջ գրվում է դառճալ,դռճապան, գառնուկ, ընթեռնելի,սպառնալ: վորը սղվում է. օրինակ` արյուն

-

-

-

գ) Ուրիշ բաղաձայններից առաջ ռ գրվում է՝ 1) Հետն բառերում՝առջն, առվույտ, խռպոտ, կառչել,

յալ

կըռթռչել, կռթնել,

վան, հռչակ, հուռթի (արգավանդ),սառչել, ուռկան, ուռճանալ, ուռչել: 2) Այն դեպքերում, երբ ռ-ի ն բաղաձայնի միջն եղած ձայնավորը սղվում է. սառույց

- սառցահատ,սառցարան,առում

-

առման, եռում

-

եռման, առիթ

-

առ-

թիվ, սառը: երբ ո-ով վերջացող բառով նոր բառեր են կազմվում. 3) Այն կառք: (իո) թոչել, հրթիռ,ուղղաթիռ,առնել, առք, առկայծել,փառք, կռկռալ, բառերում. 4) Նմանաձայնությամբ կազմված գոռգոռալ, դռդռալ, հռիռալ, ճռճռալ, մոմռալ: բառերում առաջին 5) Ռ-ով վերջացող արմատի կրկնությամբ կազմված ռ-ն փոխարինվում ը-ով. բարբառ, թրթիռ,մրմուռ, սարսուռ, կարկառ(լ): անփո6) Ը-ով վերջացող բառերի կրկնությամբ կազմված բառերում

դեպքերում,

է

փոխ է

մճում.

բ-ն

թրթուր, խորխորատ,փորփրել,քարքարոտ:

7) Բոլոր մյուս բառերում,որոնք չեն մտնում նախորդ պանոններիմեջ, եթե արտասանվումէ ռ, գրվում է ռ, ն եթե արտասանվումէ ր, գրվում է ը. առու, արու, ամառ, ձմեռ, գարուն, գարնանամուտ: եռալ, երազ, տառ, տարը, տարերք, 8) ա) Բ պ փ պայթականբաղաձայններիցառաջ

գրվում

է մ.

ամբիռն,

ամրոց,ամբրոց, ամփոփել, համբերել,ամպամած,դամբարան,ըմպել, զամբյուղ, ծծումբ,շամփուր, ամբարիշտ: առաջ 6 գրվում է այն դեպքում բ) Բ, պ, փ պայթական է աճ ստացել, կամ 6-ով վերջացող բամիայն, եթե բառը սկզբից - ճախածանցն ռը բարդվել է բ, պ, փ-ով սկսվող մի ուրիշ բառով. օրինակ` անբան (ան-բան), ձեռնբաց, աճբասիր,անբարեհույս,դռնբաց, անբիծ,ամպատասխան,աճփարա-

բաղաձայններից

տելի,դռնփակ: որոնք նախորդ կանոններիմեջ չեն մտնում, ուր գ) Բոլոր մյուս ճ. մկրատ, նկար, ճպաստ, հանկարծ, որ լսվում է մ, գրվում է մ, ուր՝ Ճ, գրվում է հիմճարկություն, ձեռնարկ: հանդես, մշակել,ըմբռնել, կանչել, կամք, հանգչել, հ հ-ն է տառով. հարկ, հայրը,համար, հիգրվում լսվող 9) ա) Բառասկզբում

բառերում,

մա, հրաման, հոլով:

բառավերջում ը ձայնորդիցհետո չի արտասանվում խոնարհ, կամ թույլ է արտասանվում,բայց գրվում է հ տառը հետն յալբառերում. ճանապարհ,շնորհք, աշխարհ, արհամարհել,արհամարհանք ն դրանց հիմքեբ) Բառամիջում

ե

րով կազմվածբաղադբություններում: Եվ-ի ուղղագրությունըն տառի փոխարեն եվ տառակապակցություն է -

գրվում.

ա) ն տառը

գրվելուդեւզլ:ւս

Եվ. օրինակ՝ Եվրոպա, Եվգինե: բ) Եվ-ով սկսվող հատուկ անուններից կազմված բառերում. հնդեվրոպամեծատառ

կաճ, արնելաեվրոպական: գ) Եթե բաղադրության մեջ է (ե)-ից հետո լսվող վ-ն հաջորդ բաղադրիչ բառի սկզբնատառն է. գերեվարել(գերիավարել),գինեվետ, կարեվեր,ագեվազ, հո-

12) Բառամիջում ն

`

«ԱՅԲ.»

իու,

օրգան,

Օտարազգի«Օ-ն (ռուս. 80) բառասկզբում արտահայտվում է վռ տառակապակցությամբ. Վոլտեր,Վոլգա, Վոլտ, վոլեյբոլ: Լ0) Բառավերջի ա-ն պահպանվում է հիմնականում հունալատինական Հէռ վերջավորությամբ ն այլ կարգիբառերում,ինչպես ե հին փոխառություննեԱ-ն չի գրվում րում. ֆիզիկա, մաթեմատիկա, պրակտիկա,դիալեկտիկա,դիլեմա։ այլես մի շարք նոր փոխառություններում. բրիգադ, պրոբլեմ, պիես: 11) Բառասկզբում 7ՈՀ)-նտառադարձվում է ռ. ռադիո, ռեակցիա,Ռաֆայել. բառամիջում ն բառավերջում՝ ը. բարոն, ինժեներ,Շիլլեր: Արմատականլ, ճ է ռ. կիբեռնետիկա,Առնոլդ, ձայնորդ հնչյուններին նախորդող Գրվում 9)

Բեռլին:

-ով.

տառով. Վասիլ: ճոր շրջանում փոխառվածբառերումարտահայտվում է Վ տառով. «Դեյլի վորկեր»: Մի քաՃ-ն տառադարձվում 14) է Վ

Անգլերեն

է ճի տարածված բառերում պահպաճվում

ու

տառադարձությունը.Ուելս, Ուալդ,

Ուիթմեն: Ալ, կկ, մմ, պպ) հայերեն սովո15) Օտարազգիկրկնակ բաղաձայնները են մեկ բաղաձայնով.կոմունիստ, կլասիկ, դոլար, արաբար արտահայտվում են կազմում մի կոլեկտիվ, ապարատ, պասիվ,Բարբյուս: Բացառություն

կորդ,

է՝ մասսա, որոնցում կրկնակբաղաձայնըհայերենում պահպանվել քանի բառեր,

վիլլա:

տառադարձվում

յուճկեր, պարաշյուտ, ալյումին, բյուրո: 5) Բառամիջում յե-ն տառադարձվումէ յե. օբյեկտ, սուբյեկտ: 6) 1, 16 1, 10 կապակցություններըտառադարձվում են՝ իա, իե, իո. մալարիա,պիես, չեմպիոն, Լուիզա: 7 Օտարազգի 18 (ռուս. Մ, 8) անշեշտ վերջավռրությամբ անձնանուններում տառադարձվում է յա. (Ասյա, Վոլոդյա, Ամալյա, Օֆելյա. տեղանուններում՝ իա. Ասիա, Աճգլիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա: Շեշտակիր Բ-ն անձնանուններում՝ տառադարձվում է իա. Լիա, Մարիա: 8) Բառասկզբում օ-ն տառադարձվումէ օ. օլիմպիադա, Օդեսա, բառամիջում ն բառավերջում՝ հ. Սոկրատ,Հյուգո: Կրկնակ օ-ն բառամիջումգըրվում է ո, եթե արտասանությունը պահում է. կոոպերատիվ,կոռպերացիա, կոորդինացիա,կոորդինատ:

ռ-

Ե ն Ի ձայնավորնեՌուսերենից ուղղակի փոխառվածբառերում տեռոր, է ր-ով. տերիտորիա: արտահայտվում րին նախորդող դիրքերումը-ն է բ-ով. Բարսեղ, բաիբարոս:Միջին Լ 13) Հունարեն 8-ն արտահայտվում

`

Օտարազգիբառերի գրությունը: 1) ֆրաճնս.,գերմ., անգլ. ս բաղաձայնին դիրքում գրվում է՝ յու. Հյուգո,Նյուտոն, Նյու Յորք: ճախորդող 2) Ֆրանս. օա, գերմ. օ նույն դիրքերում գրվում է՝ յո. Գյոթե, Յոժեն: 3) Օտարազգի 1 (ղջ)-ն տառադարձվում է | տառով. պալտո, մեդալ, բոլշնիկ, պորտֆել,ասֆալտ,կուլտուրա: է հնում ընդունված Սիաժամանակ պահպանվում մի շարք բառերի ղ-ով գրությունը. Պողոս,Նիկողոս: 4) ), )6,)ա.)օ կապակցությունները(8, ԼԶ 6, 0) են՝յա, ե,յու յո. Յաֆա, բյազ, բրիլյանտ, տրաճպյացիա,Դուբրովսկայա,յոդ,

ր-ն արտահայտվում է

Մառ:

գեվարք,հոգեվիճակ,դափճեվարդ: դ) Բառի վանկատման ժամանակ, օրինակ՝ բա-րե-վել,կարե-վոր,հա-րե-

վան:

կրկնակ բառավերջում

է 16) Օտարագգի2. ԷՏ (ռուս. ԽՇ) հայերենարտահայտվում քս գրությամբ. են կս. Ակսակով: բառերըտառադարձվում էքսկուրսիա,տաքսի: Բուն ռուսերեն են կ, պ, է (ռուս. 6, ո, Պ) ք, 17) Լատինականլեզուների 1,

տառադարձվում

կոնֆետ, պրոբլեմ,տերմին: է հ տառով. հիդրոլոգ, հերհայերեն արտահայտվում 18) Օտարազգի,հ-ն բարիում,հեգեմոնիա,Հեգել: է Կ օ-ն (կ, ց) հին տառադարձվում 19) Լատինական ց-ով. ցիտԿիկերոն. ճոր փոխառություններում՝ կրկես,

տ.

տտռով.

րուս:

20)

կենտրոն,

փոխառություններում

Օտարազգիօհ-ն տառադարձվումէ ք

ժինն,

տառով. քիմիկոս,քլոր,

Մի քրոմ:

քանի բառերումգրվում է խ. խոլերա, սխեմա,մեխանիզմ: 21) Օտարազգի 4հ-ն տառադարձվումէ թ-ով. թատրոն,անթոլոգիա,էսթե-

Թեոդոր: տիկա, մաթեմատիկա, տառադարձվումէ ֆ տառով. ֆոնոգրաֆ, ֆոնոլոգիա, բհ-ն 22) Օտարազգի փ. հին փոխառությունճերում՝փիլիսոփա,Փիլիպոս: տառադարձվումեն 23) Ռուսերենաճ, 116, Գճ տառակապակցությունները ժո, շչո, շո, չո. Խրուշչով, Լիխաչով, Տելեշով,դիրիժոր: է ին կապակցությամբ. Վիետնամ,պրե24) Ռուսերեն Ե6 տառադարձվում

Պովոլժին.բացառություն միեր,պրեմիերա,ֆելիետոն,Մոլիեր,

բյեկտ,սուբյեկտ:

25) Արնելյաճ լեզուներից հայերենին անցած

տառադարձվումեն ըստ

որոշ

են

կազմում` օ-

տերմիններ

ու

բառեր

Թեհրան, Ղազվին, տեղական արտասանության.

Ահ-

մադ, Ղուրան, էֆենդի:

դիրքերում

ՒՆԸ

ՄԵԾԱՏԱՌԵՐԻ ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅՈ

Մեծատառովեն գրվում

րը".

հետն յալ

կարգի բառերն

ու

կապակցություննե-

ա) Կապակցության բոլոր բառերն սկսվում են մեծատառով. 1) Բոլոր պետությունների, ի նախկին

Խորհրդային Միության ինքնավար հանրապետությռւններիմարզերիբաղադրյալ հատուկ անունները:Օրինակ` ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգներ,Մեծ Բրիտանիայի Սիացյալ Թագավորություն, ԼեռնայինՊճսրաբաղի Հանրապետություն, ու

Հայաստանի Հանրապետու-

թյուն:

2) Այն աշխարհագրական ն պատմականանուններում,որոնցբաղադրիչներից մեկը հանդես է գալիս իբրե հատուկ անուն. Աշոտ Երկաթ, ՏիգրանԵրկ-

րորդ,

ՍահակՊարթե,ԻվանԱհեղ,Նոր Արեշ,Փոքր Մասիս:

2) Գրական, գիտական, արվեստի ն այլ երկերի ու ստեղծագործությունների, լրագրերի, պարբերականների անուններում, որոնք առնվումեն չակերտների մեջ. «Ամբոխները «Հացի խնդիր», «Գրական թերթ»: խելագարված», 3) Հիմնարկ-ձեռնարկությունների, ու

են

ԱՍՆ, ՍԱԿ, ԿԿ, ԳԱ (գիտություններիակադեմիա): Հասարակ անուն դարձած միշարք հապավումներ գրվում ռերով. բուհ, հէկ, զագս:

կուսակցություններիկազմակերպու-

հաստատությունների, շքանշաններիանուններում, ռրոնք առնվում չակերտներիմեջ: 4) Պետության կողմից շնորհվողշքանշանների անուններում:

պավումների միայն առաջին

անուններում.

Միավորված ազգությունների կազմակերպություն,Անվտանգության խոր6) Բոլոր երկրների, հ ինքնավար համրապետությունների

մարզերի կա-

ռավարականմարմիններիանուններում. Ֆրանսիայի Ազգային ժողով, Առգլիայի Համայնքների ւկալատ, նան` Խորհրդարան, Մեջլիս, Դումա, Պառլամենտ, Սենատ, Ստորտինգ,Պենտագոնն այլն:

Պատմահասարակական, համաշխարհային նշանավոր իրադարձությունների, տոների անուններում.Հայրենական մեծ պատերազմ,Փարիզյան կոմեկ, Սայիսի մունա, Մարտի ութ,Նոր տարի: 7)

րյալ

8) Փոքրատառով են գրվումվերոհիշյալ կանոնների մեջ չմտնող բաղադանվանումները, եթե վերջիններսչեն տեղայնացված. արտլոքինգործերի

լ

ն Տերմիճաբազական տեղեկատու, ուղղագրական

տառը.

փոքրատա-

ղայնացնող բաղադրիչի առաջին

հա-

Պետխորհուրդ:

գ) Հասարակ անվան գործածությունունեցող բաղադրյալ

անունների տե-

Հայկինո, Հայպետհրատ, Լենֆիլմ,

տառը.

Արմենֆիլմ։

դ Խառը տիպի հապավումների

նան

առանձին բաղադրիչների առաջին

.

ե) Դիվանագիտական ւ պաշտոնական փաստաթղթերիռւ հաղորդումների

մեջ թույլատրվումէ մեծատաոիազատ գործածություն՝ըստ ընդունված կարգի: `

ԲԱՌԵՐԻ

ԳԾԻԿՈՎ

ԵՎ

ԱՆՋԱՏ

ԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գծիկի գործածությունը:ա) Գծիկով են գրվումհետն

յալ

կարգի բառերը"՛.

7 Վերլուծական եղանակով կազմված կրկնավռր բարդությունները.

ա-

գույն-գույն, զույգ-գույգ, ինչ-ինչ,կամաց-կամաց,մեծ-մեծ, մեկ-մեկ, ա-. աման-չաման,բարակ-մարակ,մանր-մունր,պարապ-սարապ, քաղցբը-մեղցը, ն ռոք-փառոք այլն:

րագ-արագ,

2) Միննույն խոսքի մասին պատկանողբառերի այն միասնությունները, ո-

..

5) Համաշխարհային կազմակերպությունների, հաստատությունների, եզակի քաղաքական, արհեստակցական միությունների

են

Բ) Մեծպտառէ գրվում բաղադրյալ հատուկ անունների ոչ տառային

բաղերը:

ծով, Հյուսիսային դուցյալ ծվկիաճոս,. Հրո Երկիր,Մեծ արջի համաստեղություն, Մերձավոր արնելք, Հայկականպար (լեռնաշղթան),Սնանա լիճ, Կռիվոյ ռոգ:

թյունների Լ

9) Հապավումներում. ա) Մեծատառերովէ գրվում տառային հապավումն ամբողջությամբ. ՀՀ,

ւ,

բ) Միայն առաջին բառն է սկսվում մեծատառովպ̀ ահպանելովբաղադրության մեջ եղած հատուկանվան մեծատառ գրությունը: 1) Աշխարհագրական անուններ,Սե ծով, Կասպից սա-

`

ճախարարություն, բանվորական կուսակցություն,գերագույն գլխավոր հրամաճատար, գլխավոր դատախազ ն այլն:

անկախությունը՝ րոնց բաղադրիչները պահպանում են իրենց հարաբերական լրացնելով իրար հ բնութագրելով կամ ճերկայացնելով առարկան (անձը, իրը, երնեույթը)տարբեր կողմերից` ա) վարչատնտեսական, հասարակական-քաղաբ) գենեքական, գիտաարտադրական,գաղափարական-դաստիարակչական, վագոն-ռեստորան, տուն-թանգարան, դ) հաինժեներ-մեխանիկ, գ) րալ-մայոր,

հյուսիս-արնելք,հյուսիս-արնմուտք, ե) ասելրավ-արնելք, հարավ-արն մուտք, լիտր-վայբկյան, մարդ-օր, մեքեխոսել,գնալ-գալ,ուտել-խմել, զ) կիլովատ-Ժամ, ճա-օր, տոննա-կիլոմետըր, է) Դուրյան-Արմենյան,Գալկիճա-Ֆեդորուկ,ՆիկոԷլզաս-Լոթարինգիա, լանա-Տերեշկովա, Սալտիկով-Շչեդբին,Գվինհա-Քիսաու,

ուսանող-ուսանողուհի,ուսուցիչԿամենց-Պոդոլսկ, ը) աշակերտ-աշակերտուհի, ուսուցչուհին այլն: ՏՈ 3) Բառերի կըրայնպիսիմիացությունների վերջածանցի (առաջին բառի ճատումով), ա) հայորոնքարտահայտումեն տարբեր հարաբերություններ.

201-206:

6-39

Տերմիճաբանականհ ուղղագրականտեղեկատու, 214-218: ՝

աճգլերեն, հայ-ռուսերեն-լատիներեն, ռուս-գերմաներեն, ռուս-ճապոնական,

(պատերազմ), չին-տիբեթական(լեզուներ),թուրք-թաթարական,ֆրանս-գերմանական, բ) սռվետա-լեհական, գերմանա-իտալական, եզիպտա-սիրիական,

Գ)

Լ այլն: իբերո-կովկասյան անգլո-ամերիկյան,

4) Որեէ անունից (կամ ազգանունից) ն. Տեր, Մելիք, Միրզա,Բեկ ու ճման բաղադրիչներիցկազմված անձնանունները(կամ ազգանունները),երբ նշված բաղադրիչներնարտասանվում են առանձին, օրինակ` Տեր-Գաբրիելյան, ՄելիքԾիրզա-Ավագյան, Դավիթ-Բեկ:

Սուսյան, 3) Վայ,

հայտում

են

ուռա

բառերով

ն

գոյականով բաղադրված բառեր, որոնք արտա-

հեգնականիմաստ: Օրինակ՝վայ-առաջադիմականներ, ուռա-հայ-

բեղասիրություն: 6) Ինչ դերանունով բաղադրված բառերը. ինչ-որ, փոքր-ինչ, դույզն-ինչ:

ն

անորոշությանիմաստ արտահայտող

7) Ավանդաբարգծիկով գրվող հատուկ անունները. Նար-Դոս, Սայաթ-

Գամառ-Քաթիպա,ԽնկոՆովա,

Շահ-Աբաս:

Ավեր, Թամարա-խանում,Հաջի-Մուրադ,

8) Կրճատ գրվող բառը, եթե պահպանվում է բառի վերջնահնչյունը: Օրինակ՝ դ-ր (դոկտոր),պ-ն (պարոն) Լ. այլն: 9) Թվականներիայն կապակցությունները, որոնք արտահայտում են մո-

իմաստ. տասը-տասնհինգ (մարդ),չորս-հինգ(ժամ), քսան-քսանտավորության հինգ (գիրք), երեսուն-քառասուն(օր): 10) Տառերով արտահայտված պայմանանշանների,այլն բառերի ն նրանցհետ գործածվող թվանշանայինկապակցություն ճերը: Օրինակ՝ Ա-93 բենզին, ՏՈՒ-134 ինքնաթիռ,«Սոյուզ-6» տիեզերակայան,« Օրբիտա-2» ուղեծրակայան ն այլն: 11) Անկախչգործածվոդբառամասերը(ածանցներ,

տառեր), հիմքեր,

վերջավորություններ,

թվում՝ այն բառերի առաջին բաղադրիչները, որոնց երկրորդ բաղադրիչը բաց է թողնվում՝ գործածվելով միայն վերջին բառում: այդ

ա) -ից, -ական, -գր, բ) մակրո-,մեգա-, միկրո-(աշխարհ):

12) Այն բառաձները, որոնց հիմքերըգրված են թվանշաններով,տառային հապավումներ,փոխանուններ են կամ առնվածեն չակամվանկատառային կերտների մեջ: Օրինակ՝ ա) 2-ից, 8-ի, 200-ը, 24-ի,24-ից, բ). ԱՍՆ-ից, ՆԱՏՕ-ի, գ) «Գարուն»-ի վերջին համարը, դ) երեք-ը թվական է, գարուն-ը երկվանկանի բառ է, մարդ-ը գրվում է դ-ով, բայց կարդացվում է թ-մվ ն այլն, ե) այն բաղադրյալ բառերը, որոնց առաջին բաղադրիչն արտահայտված է թվանշանով. 25-ամյա, 100-ամյակ,2-րդ, 10-ական է այլն: բ) Առանց գծիկի՝ միասին են գրվում հեսւնյալ կարգի բառերը. ) Հռոդակապովբարդ բառերը. լեզվագրական, գիտահետազոտական,

ՄԱԿ-ում,

նյութատեխնիկական, դրամաիրային,ռազմածովային,ժողովրդատնտեսական,

բառաքերակաճական, ուսումնադաստիարակչական,աղեստամոքմսային

ն

այլն:

2) Որեէ անունից (կամ ազգանունից) ն տեր, մելիք, բեկ, միրզա ու նման. բաղադրիչներիցկազմված անձնանունները (կամ ազգանունները), երբ ճնշված բաղադրիչներն արտասանվում են միասին: Օրինակ` Մելիքսեթ(յան), Մելիքջաճյան, Բեկճազարյան, Բալաբեկ, Սիրզաբեկյան,Միրզախանյանն այլն: ՛

3) Արնելյան տեղանունները, որոնց կազմության մեջ կան քենդ, սու, չայ,

բաղադրիչներ.Շուշիքենդ, Մուրադսու,Բոյուքղուզ, Շիշթափա,Ալինջաչայ, Կրխբուլաղ: 4) Փոխ, էքս, վիցե, օրեր բաղադրիչներովկազմված բառերը. փոխգնդա-

դուզ,

թափա ն

ճման

այլ

պետ, փոխնահանգապետ,փոխծովակալ,փոխարքա, էքսչեմպիոն,վիցեպրեզիդենտ, օբերլեյտենանտ: 5) Ինքնուրույն բառի վերածված տառային հապավումների թեքված ձները, բուհի, զագսից, հէկի Լ այլն: 6) Անջատ գրվող բաղադրյալ տեղանուններից կազմված ածականները. ճորզելանդական,հեռավորարնելյան, նճորքարեդարյան,բրոնզեդարյան, փոքրասիական,մերձավորարնելյան Լ այլն: գ) Առանց գծիկի՝ անջատ են գրվում հետնյալ կարգի բառերը. 1) Տարբեր հասկացություններ արտահայտող դոկտոր է. պրոֆեսոր բառեն րը անջատվում են ստորակետով: 2) Այն կապակցությունները, որոնց առաջին բաղադրիչն արտահայտված է որոշչի դեր կատաիոդ ածականով կամ գոյականով. ա) ալ կարմիր,բաց դեղին, բաց մանուշակագույն,մուգ կարմիր. բ) Նոր Զելանդիա,Նոր Նախիջնան, Մեծ

Պարճի, Վերին Թալին, Հեռավորարնելք, Սերձավոր արնելք, գ) թղթակիցանդամ, իսկականանդամ(ԳԱ-ի), տիեզերագնաց օդաչու: 3) Անձի անվան ն ճրա գործունեություննայս կամ այն առումով ետադաս գոյականի կապակցությունը. Թումանյան քննադատը,ՇիրվանզադեդրամաԼ այլն: տուրգը, Րաֆֆի պատմավիպասանը ւ նման 4) Տեր, բեկ, Մելիք բառերըհատուկ անվան հետ գործածելիս. Տեր Սահակ, Մելիք Ավան, Խոսրով բեկ ն այլն: 5) Երկու կամ ավելի առանձին բաղադրիչներիցկազմված հետԼյալ օտարազգի հատուկ անունները. ա) արեմտյան դա, դը, դե, դել, լա, վան, ֆոն, սան,

այլ բաղադրիչներ ունեցող անձնանունները Լեոնարդո դա Վինչի, Լյուդվիգ Վան Բեթհովեն, Անտուան դը սենտ Էքզյուպերի, Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդտ. բ) արնելյան ալ, էլ, էդ, էն ե նման բաղադրիչներ ունեցող անձնանունները. Հարուն ալ Ռաշիդ, Նահրէլ Բարիդ, «Ալ Ահրամ» (թերթ),Էլ Քաբրիտ, Էլ Ջաոաֆ, ՆուրէդԴինԼ այլն: 6) Օտարազգի մի շարք բաղադրյալ տեղանուններ, որոնց բաղադրիչների հարաբերությունը հայերենում չի գիտակցվում.Նյու Յորք, Նյու Ջերսի, Բուննոս

սենտ ն նման

-

Արես, մա

Աթա, Լա Մանշ, Լե Կրելո, Սանտ Յագո, Սան Ֆրանցիսկո: կապակցությունը,որի առաջին բաղադրիչն արտահայտվածԷ բացառական հոլովով.ութից տասը (տարի),երեքիցյոթ 7 Թվականների այն

(տարեկան),

տասից տասնհինգ

(մետր):

ՏՈՂԱԴԱՐՁԻ

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ»:

Գ) Միաժամաճռակ պետք է խուսափել տողադարձի ժամանակ ավելորդ Ը

ներմուծելուց. փոիչանակ գրելու խառնը-վածք, մարմը-ճի, կազմը-վել, կարմը-

րություն,վերցը-նել, հարցը-րին, էքըս-կուրսիա, սուբըս-տրատ,

ինքըն-իշխան, համըր-ընթաց,մատի-տըն (ընկավ), Դա-վի-թըն (ասաց) ն այլն, պետք է գրել՝ խառն-վածք, մարմ-նի, կազմ-վել, կարմ-րություն,վերց-նել, հարց-րին, էքս-կուրմաինք-նիշխան, ինք0-իշխան, համ-րընթաց, համր-ընթաց, սուբս-տրրատ, սիա, տիտն (ընկավ), Դա-վիթճ (ասաց): 5) Բարղ ւ նախածանցավոր բառերը կարելի է տողադարձել ճան առանց հաջորղ տողը փոխադրելովարմատը կամ ամբողջականբառը. ոչ վանկատման՝ միայն կարելի է տողաղարձել՝ արա-գըն-թաց,գերբ-նական,ա-նօգուտ, հա-կազդել, ծո-վեզր,ինք-նիշխան, համ-րընթաց,վայ-րէջք, այլ նան` արագ-ընթաց,անօգուտ, ան-որոշ, հակ-ազդել, ծով-եզր, գետ-ափ, ինքն-իշխան,համր-ընթաց, վայր-էջք: ՛

հայոց լեզվում տողադարձը Ժամանակակից հիմնականում կատարվումէ

վանկատման շնորհիվ, որոշ

դեպքերումհաշվի է առնվում նան բառի կազմությունը: Չեն տողադարձվում տառային հ վանկատառային հապավումները. ինչպես ՍՈՐ

օրինակ՝ՄԱԿ, ՀՀԴ, ՌԱԿ 1.

լ

այլն:

Տողադարձըհիմնականում կատարվումէ

հա յերեն վանկատման կաորի՝ ա) Երկու ձայնավորների միջն եղողմեկ բաղաձայնը անցնում է հաջորդ տող. գա-րուն, բա-ճա-կա-յին, դա-սա-սեն-յակ,կա-տու,հե-քիաթ,պի-ո-ներ: բ) Երկու ձայնավորների միջն եղող երկու ն ավելի հաբաղաձայններից ջորդ տողն է անցնումմիայնվերջին բաղաձայնը. ար-ձան, բուր-Ժու-ա- կան բեր-րի,

նոններով, բառերը վանկերիբաժանելով, ըստ

Աստ-ղիկ,Արծ-վիկ,թարգ-ման,բարձ-րա-նալ, երկ-դի-մի,

Գ)

Յ

ա-ռանցք-ներ:

Աա ւ աար Գո ՑոՑ, մա-տյան, մենակ, բարե րյան, րերում վալշյու-տա, հատու դ)

է

վերջինը

հնչյունին նախորդող բաղաձայնը կամ բաղաձայններից միացած անցնել, կարող է նան չանցնել հաջորղտող. անկ-յուն ե գոչ-յուն, գո-չյուն, գի-տություն,գի-տու-թյուն, կոստկո ատյան յ յոր, սի-նճյոր, վա-լյու-տա,ուխտ-

Բառամիջի ձայնավորից առաջ ընկած հ-ը տողադարձի ժամանակգրվում է հաջորդ տողը. Երե-վան,բարե-վել,սե-վաթույր, տերե-վաթափ:

եվ Լ վն անցնում 2)

Գաղտնավաւնկ (այսինքն՝արտասանվող, բայց

ռերի տողադարձի դեպքում ը-ն գրվում սկզբի վանկերում.շըղ-թա,

չգրվող) Ը ունեցող

բա-

միայն տողավերջի ն հաջորդ տողի կը-տըր-տել, Մբ- կըրտիչ,Մկըր-տիչ,երբե-մբն,գրլէ

խավոր,նույն ձեով նալ Լ փոխառյալ բառերում փոխառյալ ձնեույթներով բաղադրություններում. դեմո-կրատիա, դեմոկը-րատիա, էլեկ-տրրական, միս մաես-տրրո,սուբս-տրրատ, էքս-պբրոպրիա-

ո

հկախական աաա ություն 3) Զբ, զգ, շտ, սպ,

կազմ. 3.

սկսվող հահնչյունակապակցություններով հնչյունակապակցությունները տողադարձի ժամանակ

ստ

տուկանունների հիշյալ

Լ նման

հաջորդ ձայնավորիցչեն անջատվում, որպեսզի հատուկ անունը Ը-չսկսվի պետք է տողադարձել՝ Ստե-փան, Սպար-տակ, ե հչ թե՝ Ստրաս-բուիգ փան, Ըս-պարտակ, Ըստ-րասբուրգ:

Ըա-տե-

Լառա ԱՀաւաաա

ւ

աՆ

Տերմինաքանական

Լ

ն

ուղղագրական

տեղեկատու. 219-22 |:

6) Եթե բ' .րդ կամ նախածանցավոր բառի հաջորդ տողն անցնող մասը Ը գաղտճնավանկով սկսվող արմատ կամ նրանով կազմված բառամաս է, ապա այդ Ը-ն գաղտնավանկի չի գրվում. դարա-գլուխ,երկ-ճա-սլաց,լեռնա-բնակ,գրա-քըննիչ, շարա-դրել, հակա-կղերական, փոխ-գնդապետ,հեղա-շրջում, ապա-շնորի, հաաճ-վնաս,դիմա-դրման,կարգա-դրություն,հաշվե-տվություն,արն -մտյան, կա-կրանք,ճախա-դրյալ, բացա-որական:

ՉԱԿԵՐՏՆԵՐԻ

ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Չակերտներում առնվող անունների հոլովական վերջավորությունհոդերը գրվում են չակերտճերումանվան վերջին բաղադրիչինմիացած. օրինակ` «Մայրենի լեզվի» վերջին հրատարակությունը, «Փարիզը» յ,

ներն

ու

«Սասսյաց աղավնու» հակառակորդնէր, Հովհաննիսյանը ոգեորված էր Շա-

հազիզի «Լեոճի վշտով», «Շունն ու կատվի» բարբառային լեզուն, հատված «Սպանված աղավնուց»,«Անուշի» առաջին տարբերակը, Հր. Քոչարի «Գեներալի քրոջ» հերոսների նախատիպերը,Վ. Անանյանի «Հայրենի մանությունը, Իսահակյանի «Մեծ հաղթանակի օրվա» ռիթմը, «Պեպոյի» գլխավոր ղերակատարը, Դեմիրճյանին հարցրին՝ սա «Վարդադակքիդ» ո՞ր հրատարակությունն է, «Գրպկան թերթի» հասցեն, ընդդեմ «Բավարիայի», Մոսկվայի«Դիգամոն»հաղթեց «Լոկոմուիվին», «Արարատի» պաշտպանը գրավեց «Մպարտակի»դարպասը, աչքի է «Հպռաչանքը» ընկնում իր ռեալիստական կոլորիտով, «Հրազդանը»լեփ-լեցուն էր, «Արմեճիայի» նավապեւոր մոտեցավ մեզ: 2. Չակերտներում առնվող անունների հոլռվական վերջավորություններն ու հողերը գրվում են չակերտներից դուրս՝ գծիկով անջատված, միայն այն դեպքերում, երբ անվան ն վերջավորության կամ հոդի միացած գրությունը առաջ է

թփի» թարգ-

Բեկենբաուերն

ԱԱ

անսովոր ձներ կամ դժվարացնում

է

բնագրի ընկալու-

ա) Եթե անունը արտահայտված է ամբողջական նախադասությամբ. օրի-

նակ «Ղազարը գնում է պատերազմ»-ի գլխավոր դերակատարը, հատվածներ

Բ.

Հովսեփյանի «Սերմնացանները չվերադարձան»-ից, «Արն, արն, եկ, եկ»-ի րաժշտությունը, տեսարան «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել»-ից, լեզվով շատ

ե-

«Մեռան

արվեստը, արտասատաղաչափական

է

ծական շունչը, «Եղբայր եմք մեք»-ը վաղուց է երգվում: բ) Եթե անունը բաղադրյալ լինելու դեպքում վերջին բաղադրիչը կամ բաոի հոլովաձն է, կամ չհոլովվող բառ, կամ անձնական ու ցուցական դերանուն. օ-

րինակ` երգեցին «Ամպի տակից»-ը, Իսահակյանի «Հին ու ճոր երգ ու վերքեդրոշով»-ից, «Վարդապետարից»-իբնագիրը, քաղվածքներ «Կուսակցության

րան կրոնի հասարակաց հայախոսությամբ»-ի հեղինակը, Վ. Վաղարշյանի բեմադրությունը, «Անտառում»-ի տաղաչափականարվեստը Գ. Զոհրապի «Կարծեմ թե»-ի հերոսի հոգեբանությունը, «Լենինգրադ, քեզ մար»-ը հեղինակին ճանաչում բերեց, «Հայաստանը երգերիմեջ»-ը, բանաստեդծաշարի խորագիրն է, «Երգ մեր քարերի մասին»-ի տաղաչափությունը, ՆարԴոսի «Ես ն նա»-ի հերոսը, քառատող Դուրյանի «Նէ»-ից, Պուշկինի «Դու ն ես»-ի թարգմանությունը: գ) Եթե անունը բերված է օտար կամ կրճատ գրությամբ, անվանվերջին բաղադրիչը թվանշան կամ տառային հապավում է. օրինակ՝ «Հ. Հ.»-ի փոստից, «Օլիմպիադա-80»-ի նախապատրաստությունները,հաղորդում «Սռյուզ-31»-ից հաղթողները, «ՍԻԳ»-ի օդաչուն: «Երգ-77»-ի Ծանոթություն 1. Իբրեւ բացառություն կարելի է հոլովական վերջավորուդուրս գրել ճան թյունը կամ հոդը չակերտներից այն դեպքում, երբ վերջավորության կամ հոդի անջատ գրությամբ անհրաժեշտ է առանձնացնելանվան ուղիղ ձեր՝ այն հստակ ու հասկանալի դարձնելու նպատակով. օրինակ` Այս պատմա-

«Արշալույսին»-ի

հա-

:

կինոնկարիդերակատարները,

«Վրաց ժողովրդին»բանաստեղծության հատվածներ «Մատյան ողբերգունեց «Նվեր մայրիկիս» բաճաստեղծությունը, թյան» պոեմից:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

առագաստը

մեչկորան»-ին, օրինակներ՝ «Մպիտակինէ տալիս նավոր»-ի թարգմանությունից, հեղինակը«Այն Լոռու ձորն է»-ն փոխել է «Էն Լոռու ձորն է»-ով, Գ. Սարյանի «Դուք ո՞ւր եք գնում, ծիծեռնակներ»-իբանաստեղնման

հատվածներ «Սատյաճ ողբերգություն»-ից,

արտասանեց«Նվեր մայրիկիս»-ը. է տում» պետք է գրել` «Զինմորը վերադառնում

ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

ն կարգամիօրինակացնելու Ժամանակակից հայերենիուղղագրությունը մեջ գործող տարբեր ուղղագրության

շրջանում վորելու,ճախախորերդային մեկ միասնական փոխարեն սկզբունքների 1922 թ. մարտի

րությունը":

սկզբունք կիրառելու նպատակով է ենթարկվելհայոց լեզվի ուղղագբարեփոխման

4-ի դեկրետով ,

ԱբեղՆախագծի հեղինակն բարեփոխությունը: ուղւլագրական է գրականդրվում հեղինակի, նախագծի ըստ յանը: Բարեփոխմանհիմքում, համարհիմնական, Նոր ուղղագրության դպրոցականարտասանությունը: համապատաս(հնչույթի) հնչյունի մեկ ելակետային սկզբունք է ընդունվում է Մ.

1922 թ.

հայերենի այբուբեխանությունը մեկ տառին: Այդ պատճառաբանությամբ միայն Ե գործածելով ն Օ տառերը, դրանց փոխարեն ճից դուրս են մղվում Է փոխվումէ գրաբարից ն Ո նշանագրերը: Մյուս կողմից ճոր ուղղագրությամբ պատկերը,անտեսհնչյուռատառային ավանդված հայերեն շատ բառերի ու պահանջն պատմակառնությունը: վում՝ ուղղագրությանստուգաբանական Լ նան հին, գրաբարովգրված ու տպագրված նոր է կաւպը Դրանով խզվում երբ Հետագայում, միջն: ուղղագրությամբ ստեղծվող գրականության են չի ըճդունումնոր ուղղագրությունը,ավելի սփյռտքահայությունը

խորա-

տարբեն արն մտահայ ճյուղավորումների գրական լեզվի արնելահայ րությունները: Դեկրետով ընդունվումեն հետն յալ բարեփոխումները.

ճում

փիլիսոփայությունը գալիս է «Վահագն»-ից, «Ազգային երազ»-ից, առաջ քե«Ուորկեր»-ի վերջինհոդվածը մեծ հետաքրքրություն

բառասկզբի,բառամիջին բառափոխարենբոլոր դեպքերում՝ որի,որդ, ռրհնել,որդան, վերջի դիրքերումգրել Ո. ոգնել, ոթնան,ոգուտ, որինակ, բացոթյա, Սարդ,Կարո: Ռդեսսա,ակոս, աղոթք, անորինակ,վոսկեզոծ,տճորեն,

րեց:

Ո տառը

խաիաում»-ԻՑ»

«Աճակնկալ

Ծանոթություն 2. Նախադասությամբ արտահայտված կամ հոլովված բառով վերջացող որոշ անունների հոլովակաճ վերջավորություն կաճ հոդ ավելացճելու դեպքում երբեմն առաջամում են անվան ըճկալումը դժվարացնողու րենին անսովորձներ: Նման անսովոր ձլ երից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվումանվան հետ գործածել համապատասխան լրացյալ, այսինքն` փոխաէ նակ գրելու «Զիճվորը վերադառնում է տուն»-ի կամ «Զինվորը վերադառնում տան» դերակատարճերը. «Վրաց ժողովրդին»-ի տաղաչափական արվեստը,

հայե-

1. Օ տառի

"

անվանել Օ, ոչ թե՝ ՎԺ:

2. Է

տառի

բառասկզբի,բառամիջի ն փոխարեն

բառավերջիդիրքերում

քրեԽյական, եյություն,եշ, եջ, առեջք, գեթ, տգետ, չեզոք, միջորեյական, է է անունն Է, Ե գրեյի, գրեյիր: տառի յական, թե, րոսլե, բազե, մարգարեյական, ոչ թե՝ յե: է Վ. գրել Վ տառը, ավազ, թիվ, սեվ: ւ տառը արտասանվում 3. գրել ե.

՝

Երբ

Ս,

(վյուն)

Գյուլբուդաղյան,նշվ. աշխ..

324-328` ՛

«ն»

նշանագիրըթողնել իբրն սղագրության նշան: Տողադարձի ժամանակ գրել

ա) բառամիջի դիրքերում. ծնկոսկր,աճոխակալ, աներես, ապերջանիկ:

եվ (տե-վել, տերե-վի):

Բաղաձայնական(վ հնչվող)

4.

ու

տառի փոխարեն գրել Վ. աստուած

- զվարթ,նուեր- ճվեր, թշուառ - թշվառ, նուազ- նվազ, լեզուի լեզվի: Ու տառը գրվում է ու պարզ՝ ձայնավոր հնչույթի համար. բուրժուա, վերարկուի,Լաուրա, Լուիզա: Բաղաձայն վ-ն միշտ արտահայտվումէ Վ տառով, ձայնավորու-ն՝ ու տառով, այբուբենիւ(վյուն) տառը մնում է իբրե ու-ի բաղադրիչը: 5. Ո) տառակապակցությանո-ի փոխարեն գրել ու, երբ ոյ-ը վումէ ույ, այս, բույս, կույս, հույս, ճույն: Ոյ տառակապակցությունըմնում է միայն այն բառերում, երբ այն արտասանվում է ոյ. խոյ, գոյանալ, գոյական,Նոյ: Ոյ տառակապակցությունը ու է գրվում, երբ կարդացվում է ու, գրվումէ ույ, աստված, զուարթ

բ) բառասկզբի դիրքում. 1) բարբառային բառերում, ուր հնչվում

-

-

ենճ

համապատասխանաբար՝ է,

օ.

երինջ, երնեկ, ոճորք, ոքմին, ոչով. 2) չչ կ մասնիկներից հետո. կողջունեմ,չեկավ, չեղավ, կորոշվի: շեշտով է 3) Երբ Ծ-ով ու ո-ով սկտվողբառի հետ միասին մեկ ըճդհանուր արտասանվում.գարունըյեկավ, աղջիկըվողբումէ. բայց՝ գարունեկավ,լարերն

տիրացուական, արտասան-

երբ ույ

է

արտասանվում.զգույշ, անուշ, աշխույժ,

սառույց,

ճկույթ, ուժ, բութ,

պուտ, շուտ: 6. է

Բառասկզբի դիրքերումհագագային յ-ի փոխարեն(երբ արտասանվում

հ) գրել հ տառը.

հագենալ, հակինթ, հաղթել, համաճուն, հաճախ,համբույր, հանկարծ,հիշել, հուշել: Յ տառը անվաճվում է յ 7, 8), ոչ թե՝ հի: է երբեմն առանց յ-ի գրել` Ակոբ,Ովաճնես, Ոսեփ, Ոհան։ են ետ մնալ, ետ բերել Պահվում ետն, ետք, ետինք,ետ ձերը, ոդառնալ, է հետ: րոնք պետք արտասանճվենյետ, ոչ թե՝ Մ. Եպ, եռ, իւ երկբարբառներըգրել յա, յո, յու տառակապակցություններով. մատյան, պատյան, սենյակ, պաշտոնյա, քրիստոնյա, Գրիգորյան, արդյոք, յոթ, արյուն, անկյուն, հյուլե, միություն, գյուղ, յուղ, զեփյուռ: Իւ գրվող մի քաճի բառերում պահպանվում է Իլ հնչումը, թեն այն արտահայտվում է Յու տառակապակցությամբ. Թյուզանդիա,Կյուրոս, Պյութագոր:

Թույլատրվում

՛

քա,

8. Չի գրվում բառավերջի դիրքում աճձայն (չարտասանվող) Յ տառը. արծառա, քահաճա, սատանա, վրա, հալածո, ձուլածո, պահածո,ներքո:

Գրվում է ձայնավորներիննախորդողդիրքերում Ե տառից հետո լսվող Էն. ըռպեյական, միջռրեյական,գործունեյություն, եյի, եյիր, եյինք, գրեյի, գրեյիր, գրեյինք, գրելիք, րոպեյի: 10. Գրվում է բառասկզբի դիրքում Ե տառից առաջ լսվող Յ-ն յեզր, յերնալ, երեկ, յեղբայր, յերջանիկ,յերկրորդ,յերազ, յերես, յենթակա: 11. Եմ բայի խոնարհված ձն երընախորդ բառի ձայնավորին Քաջորդող դիրքերում ստանում են սկզբից յ. գաղու յեմ,գալու յե, գնալու յե, գյուղացի յեմ,ձի յե: 12. Բառասկզբի դիրքում ռ տառից առաջ լսվող անկայուն Վ հնչյունը գըրվում է Վ տառով. վոգի, վոգորել, վոլորել, վոզնի, վոխ, վոսկոր, վողկույզ, վողճաշար, վոչ, վոճ, վոմճ, վոսկի: 13. Անկայուն Վ-ն ն Յ-ն չեն գրվում: 9.

,

,

ողբացին: 1940 թ.

ուղղագրությանմասնակիբարեփոխությունը:1940

թ.

օգոստոսի

Տերմինաբանական կոմիտեիճախագիծը 1922 թ. նոր ուղղագրությունըմասնակիորենբարեփոխելու վերաբերյալ: Այդ որոշմամբ ուղղագրությանմեջ կատարվում են հետն յալ փոփոխությունները: 1, Վերակաճգնվում են հայոց այբուբենիէ Լ օ տառերը, մեջ գորգրության ծածվելով բառասկզբում իբրն է ն օ. էակ, էություն, էջ, էպոխա, էվոլյուցիա, օրենք, օրինականություն,օրիորդ,օպերա: 2. Բառամիջի ն բառավերջիդիրքերումգործածվում են միայն Ե ն Ո տառերը, ինչպես արդեն ընդունվածէր նախորդբարեփոխմամբ. տեսնել,րոպե,բազե, այո, խելոք: Ո տառերը բառասկզբումգործածվում են միայն իբրե յե ւ վօ. ես, 3.Ծն երբ, Երնան, երեկո, որքան, ռրչպես,ոսկի, որակ, որսկան: Իբըն բացառություն ո տառով գրվում են ով, ովքեր դերանունները: 15-ին Հայկ. ՍՄՀ Միճիստրներիխորհուրդը հաստատում

է

`

4.

Բարդ ն ածանցավոր բառերում պահվում

է

ստուգաբանական գրությու-

ճը. անօրինական,կեսօր, ոսկեզօծ,անվայրէջք,չէր, ամենաէականԼայլն: `

իբրե, ձայնակապ գործածվում է ա-ից

5. Յ-ն

րան,խճայել,շռյել, գոյաճալ: 6.

Ծ

ն ո

ձայնավորներից

հետո

Լ

ո-ից

հետո.

ճայել, կայա-

Ց-ձայնակապըչի գրվում. մարգարեի,

թեկնածուի: օժանդակ: բայի խոնարհման տարբեր ձների հետեյալ ուղղագրությունը՝եմ, ես, է, ենք, եք, են, էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին, չէիր, չէր ն այլն: Այսպիսով, ուղղագրական մասնակի բարեփոխությունը թեն չի լուծում 7.

Սահմանվում

է եմ

գրաբարյան ն նոր ուղղագրության միջն առաջացածսկզբունքային, էական այն վերացնում է նոր ուղղագրուտարբերությունները,բայց, այնուսմենայնիվ, է վերականգնում հայերենի այբուբենից վտարված թյան որոշ թերությունները, տառերը, որոշ հարցերում մոտենում ավանդական(գրաբարյան) ուղղագրությաճը. արտահայտումէ արնելահայգրական լեզվի հնչույթային կազմի արդի վիճակը:

հարստություննէ:

`

ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ"

բաժինն է, որն ուսումնասիլում իր արդի վիճակում ե պատմական զւսր.

Բառագիտության ուսումնասիրության ւսռարկան, նախ ն

Բ

առաջ

բառն է:

-առագիտությանհամար բառը կարեոր է, մի կողմի ղմճից, իբրն ինքնուրույնմիավոր, նրա բառային ու իմաստային առանձնահատկությունները ուսումնասիրելու, մյուս կողմից,իբրե լեզվի բառային կազմի" բառապաշարի միավոր, բառային համակարգը քննելու տեսակետից: Տարբերակվումեն նկարագրականն պատմական ,

ա)

,

կազմավորման

կարեդըէ նյութի ամբողջական պատկերացման Լ ըմբռնմանհամար: Անհրաժեշտէ նշել նան, որ բառի ու բառիմաստճերի փուիոխուտարբեր

թյուններն ընդհանրապեսհնարավոր չէ

առանց պատմական,տարաբացատրել ժամանակյա մեկնաբանության:

Ժամանակակից հայոց լեզվի արեելահայ գրական տաղբերւսկիբառագի-

տության

ճան բառարամճագրությունը: Բառի ուսմունքը բաժնում քննվում են բառի ուսումնասիրության բնագահիմնական վառները, բառի սահմանումը, նրա առանձնահատկությունները, հատկանիշները, բառի հ հասկացության, բառի ն լեզվի իմաստային սւյլ միա-

վորներիկապերն ու հարաբերությունները: բաժնում քննվում են բառի Լ Իմաստաբամության (ն ստուգաբանության) արիւնը, արո

աաա Կր բառիմաստի համանունները,հոմանիշները, բեր փոփոխությունները, տկությումնորը» հականիշները.

հայերենի

ընդհանուր օրինաչափությունները: բառերի ստուգաբանության Ժամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը բաժնում քննվում

բառագիտությունները. յին կազմի ե

Նկարագրական բառագիտությունը համաժամանակյա դիտակետով, այսինքն՝ լեզվի զարգացման տվյալ փուլի փաստերիհիման վրա. քննում է բառն ու նրա իմաստները,լեզվի բառային կազմի կամ բառապաշարի ծավալը ն կառուցվածքը, ինչպես նան բառերի գործածության ոլորտների, ոճական բնութագրման է այլ հարցեր: բ) Պատմակաճբառագիտությունը տարաժամանակյադիտակետով ուսումնասիրումէ լեզվի բառային կազմը իր զարգացման մեջ, ներկայացնումէ բաոապաշարի կրած փոփոխությունները լեզվի պատմությանընթացքում:Այն քըննում է լեզվի ու բառապաշարի փոփոխման,բառի գործածության ն բառիմաստի վերաբերող հարցերը: տարբեր փոփռոխություններին Լեզվի բառային կազմի ուսումնասիրությունը ավելի համակողմանիկարող է լինել, երբ այն կատարվումէ ն" նկարագրական, ն՛ պատմամիաժամանակ կան բառագիտության միջոցով, այսինքն՝ ւ համաժամանակյա տարաժամանակյա դիտակետերով:Այդ դեպքում ոչ միայն արձանագրվում են բառապաշարի արդի ն անցյալ վիճակների օրինաչափությունները, այլե պատմականփաստերով պարգաբանվում են բառայինկազմի ժամանակակիցիրակությունները,որ

շատ

ուսումնասիրությաննյութը ճրա բառային կազմի՝ բառապաշարի

-ՀՀ--

Հայերեն բառագիտություն բառը կազմված նմանողությամբ:Վերջինս բաղադրված է հունարեն Է »մոչ ուսմունք, Գիտություն բառերից:

ողջ

-

է -

դարձվածաբանությունը,

առնում

Բառագիտությունը լեզվաբանությանայն

լեզվի բառային կազմը՝բառապաշարը գացման մեջ:

նան

լեզվում առկա դարձվածքների ամբողջությունը: Բառագիտությանճբաժիններն են` իմաստաբանությունը,ստուգաբանճուԲառագիտության մեջ են թյունը,բառակազմությունըն դարձվածաբանությունը:

|

է

մեջ է մտնում Բառապաշարի

օտաի

րառի

ՈՇԽՇԽԿԾոՕՐԻՑ

բառային, բասարանային ՝

ն

|օօօտ -

են բառա-

հիմնական բառաֆոնդի փոխհարաբերության. հարցերը. այնուներկայացվում է ըստ ակտիվ ու պասիվ կազմի, ոլւրտճերի, ոճական կիրառության ն հուըստ տարբեր զաարտահայտչականզանազան գունավորման: Բառակազմության բաժնում ուսումնասիրվում են բառերի տեսակները ըստ կազմության, բառերի բառակազմական կաղապարները, կազմության ձներն ու եղանակները: Ժամանակակից հայոց լեզվի դարձվածաբանության բաժնում քննվում են դարձվածքների ընդհանուր առանձնաիաւոկությունները, իմաստի միաձուլության ու կառուցվածքի տեսակետից դարձվածքների տարբեր տիպերը, դարձվածքների իմաստներին, հոմանշությանը, տարբերակներին,ծագմանն ու գործածությանը վերաբերող հարցերը: Բառարանագրության բաժնում ներկայացվում են տարբեր տիպի ն բնույթի հայերեն )ւ հայերենին առնչվող հիմնական բառարանճերը: հետն

հայերենի բառապաշարը ծագման, ըստ

լեզվի

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

ԲԱՌԻ

Մարդկային լեզվի իմաստայինհիմնականմիավորը բառն է, որը ն նաէ: Լեզուն թեն իր հաղորդակցման խադասության հիմնական բւաղադրատարրնմ կարնոր դերը ճախադասության շնորհիվ է կատարում, բայց, այնուհանդերձ, բառը մնում է իբրն լեզվի հիմնական, կենտրոնականմիավոր, անկախ այն բանից, թե լեզվի մեկնակետը նախադասությունն է համարվում, թե ձեույթը (հնչյունի ւ իմաստի միաձուլության տեսակետից նվազագույն միավորը): Բառը քննության առարկա է ծւսռայում ինչպես բառագիւոության, այնպես էլ հնչլունաբանության ու քերականության համար: |

լ

:

ի

լ

Հնչյունաբանության

ոնչյունային կագմը. կազմող հնչյունները, որոշվում՝ նրանց

տեսակետից քճնվում

է

չառի

այսինքն`քննության են ենթարկվում բառը հնչյունափոխական օրինաչափությունները, տիպերը, տեսակները Լ: այլն: Քերականության տեսակետից երնան են հանվում բառի պատկանելուայս կամ այն խոսքի մասին, բառի առանձնահատուկ քերականական իմաստճերն ու քերականական ձեերը, բառերի դերը կամ պաշտոնը նախադասության մեջ, բառերի տարբեր կապակցությունները: Նկարագրական բառագիտության տեսակետից վեր է հանվում այն ամե-

թյունը

ե

ն կազմող 'ինքնուրույն միավոր, լով իբրե լեզվի մեջ իմաստի ձեի միասնություն ճան մեկ հիմնական բառային նրա համար պարտադիր է համարվում է առնել բառի էական Բառը սահմանելիս, առաջին հերթին,պետք հաշվի ոչ էական, երկհատկանիշները, որոնք անհրաժեշտ է ճշտորեն առանցնացնել համար պետք է համակողրորդական հատկանիշներից.դրանք տարբերակելու ն բառի բոլորներքին ամանի ն մանրամասնուսումնասիրվեն բացահայտվեն ն այն բոլոր հատկանիշները, որոնցով այն տարբերռանձնահատկությունները

վում է լեզվականայլ միավորներից:

մեջ գրականության Ժամանակակիցլեզվաբանական

ճը, ինչ կապված է բառի իմաստի հետ, որոշվում են բառիմաստի"տիպերը:բացահայտվում՝ բառի գործածության ոլորտները, նրանց ոճական տարբեր գունավո-

է

րումները:

ազատ

Պատմական բառագիտության համար կարնորը լեզվի զարգացման բառիծագման, նրա իմաստի, գործածության ոլորտների, ոճակաճ պատկանելության փոփոխությունների հարցերն են: Բառերի տիպերի ն տեսակների, ինչպես նան իմաստաբանական Լ կառուցվածքային-քերականական հատկանիշների բազմազանությունը դժվարացնում է բառի համակողմանի գիտական սպառիչ սահմաճումը: Այդ է պատճառը, որ լեզվաբանական գրականության մեջ մինչն այժմ դեռեսչկա բառի՝ բոլորի կողմից անվերապահորեն ընդունելի սահմանում: Չափազանց դժվար է սահմանման մեջ ն րա հակիրճ քոլոր առանձնահատկությունները: Եամփոփել այս բազմաթիվ սահմանումներնէլ կամ այն չափով թերի են ու միակողմատարբեր փուլերում

Ն

|

:

Մ.

Աբեղյաճը' բառ

է

համարում իմաստ ունեցող մեկ հնչյունը կամ հնչյուն-

ների կապակցությունը:

Ղափանցյանը՛ բառի իր բնորոշմաճ մեջ նշում է նախադասության մեջ նըա ինքնուրույն, շարժուն, ձւավորված ն իմաստային տեսակետից անբաժան Գ.

միավոր լինելու Գ.

ն

շեշտ կրելու հատկանիշները:

Սնակը՝ բառի հիմնականհատկանիշներից մեկը նրա արտահայտած

կոնկրետացած, մասնավորված իմաստը համարելով, միաժամանակընդունում է, որ «նա վերջավորված, ինքնամփոփմիավորէ թե՛ ըստ բովանդաավարտված, ւ կության, թե՛ ըստ ձեի, այղ պատճառով ունի ինքնուրույն կապվում, հարաբերվում է իր նման բառերի հետ»: Նշվում է նան բառիմեջ-մեկ բառային շեշտի առկայությունը: Է. Աղայանը բառ է համարում այն հնչույթը կամ հնչույքախումբը, որն ու-

գործածություն,

|

նիի իմաստ,

լ

անկախ, կախ,

ինքնուրույն ինքնուրույն

գոյություն գոյությ

ւ

թյ

գործառություն: գոր

Բառըըս սահմանե-

տեսություն, Երնան. `: 1965. լեզվի Ընդհանուր լեզվաբանություն, Երնհան, 175: Գր.Ղափանցյան, իԳ. Սնակ, Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթաց, Երհան:1939. 1955. 207-208:

Ս.

Աբեղյան,

`

Հայոց

շեշտը՝:

բառը սահմանվում

ինքնուրույնն

հիմնական, (կարճագույն), իբրս լեզվիիմաստայինճվազագույն

է կազմվում: միավոր,որով ճախադասություն ինքնուրույնն ազատ միավոր, հիմնական, իբրն լեզվի իմաստային իրհնչյոււմականկազմով արտահայտումէ հասկացություն`առարկայի, գործընհատկանիշների կամ թացների, օբյեկտիվ իրականությաներնույթների,նրանց Բառն

մասին: ունեցած հարաբերությունների Բառի՝ իբրն լեզվական միավորի հիմնականհատկանիշները

իրար

հետ

ճերն

են

յալհետւ

համարվում՝. (բառի հնչյունական կազմը). ա) հնչյունականձնավորվածությունը

հատկանիշը (բառի բառային իմաստը). բ) բառաիմաստաբանական ն հատկաճիշը (բառի ձւաբանական կառուցվածքը գ) քերականական հնարավոր նվազագույն տարր, որպես բաղադրիչ մաս կամ նախադասության ավոր): Իոն

ր Բառի հնչյունական կազմը կամ հնչյունական ձնեավորվածությունը: ունի իր

Բառի հնչյունային (հնչյունական) կողմը այն է,

հնչյունականկազմը: Ըստ որում, այն

որ

յուրաքանչյուր

բառ

կազմվումէ մեկ կամ ավելի հնչյուններից:

սակավաթիվ հնչյուններից են Հնչյունականտեսակետից պարզ կազմություն կազմվումձայնարկությունները: ունեն նան բառերը, որոշ շաղկապներ(ու, ն) ն Ժամանակակից հայերենում, օրինակ, մեկ

ն

այլն:

բնաձայնական

:

է ե ճշանաԳրաբարում, օրինակ, միայն մեկ է հնչյունը ինքնուրույն բառ արկում է աստված:Ժամանակակից հայերենումթեն է-ն ինքնուրույն բառային է՝ մանրէ, օրինակ՝ էակ. նշանակում ժեք չունի, բայց մի շարք բարդություններում

մանրէաբան,հնէագետ, հնէագիտությունայլն: ն

բար

րի

ու

Քանակական տեսակետից ժամանակակից հայերենում բառերը սովորաեն ն կազմվածեն մեկից ավելի հնչյուններից ներկայացնում բաղաձայննեձայնավորների տարբեր զուգորդումները:

ՀԱՐՈ ԱՈ Ը ներածություն. Երն ան. Է. Աղայան,Լեզվաբանության

.

լեզվ

հոլովումը ն 5Հու

Ն

խոնարհումը. Երնան,

ԽԼ

ԼԱռոաաու,

967:

ՈՇԵՀ:0Ո0ՈՈՑ

Շօռքօեէ11010

1955,

Է. Աղայան, Հայոց 207-208,

քմօճա01օ

83Եւաո.

հմ.. 1972. ԷԼ:

Այսպիսով,

որպես լեզվի իմաստային միավոր, անպայմանորեն պետք է հնչյունային ձեավորում ունենա (իսկ գրավոր լեզվում, խոսքում նախ` գրային ձեավորում)". Ըստ որում, յուրաքանչյուր բառային միավոր «միշտ հանդես է գալիս իբրն հնչյունային-կառուցվածքային միասնություն, որը համապաբառը

տասխանում է տվյալ լեզվի համակարգի հնչյունախոսական կանոններին»: որ հայերենում բառերը իբրե որոշակի հնչյունական ամբող-

Կրոաանն:

ջությու

թարկվում

ստի

են

լեզվի հնչյունաբանական օրինաչափություննե-

րին, որոնք պայմանավորված են հայերենի հնչյունական համակարգիհնարավորություններով: Այդ է պատճառը,որ փոխառության դեպքում օտարազգի բա|

ռերը յուրացնելիս՝ հայերենը վերջիններս ենթարկում է իր հնչյունական գործող

կանոններին:

2) Բառի իմատտայինկողմը:Բառը, կազմված լինելով հնչյունից կամ հընունի որոշակի իմաստ: Իմաստատարբերակիչ դեր կատարող հըն(այսինքն` հնչույթները) միայն ինքնին վերցրած չունեն իմաստներ ն նույնիսկ անմիջականորեն կապված չեն իմաստների հետ, միայն լեզվի իմաստային միավորներիհնչյունային պատյանն են": Հնչույթը ձեռք է բերում այս կամ այն իմաստը, երբ այն հանդես է գալիս իբրե բառի կամ ձեույթի հնչում": Այդ պատճառով էլ հնչույթի (հնչյունի) ն բառի տարբերությունը հստակորեն է գիտակցվում, ռրովհետն հնչյունները լեզվում իմաստային միավորներչեն: Մյուս կողմից, բառիմաստը ինքնին՝ վերացականորեն, հասարակայնորեն որպես բառ գիտակցվող հնչյունից դուրս գոյություն չունի: Բառի մեջ հնչյունային հ իմաստային կողմը, հնչյունն ու իմաստը հանդես են գալիս անքակտ միասնության մեջ: Իրականում բառի հնչյունական կազմը ն նրա արտահայտած իմաստը սերտորեն կապված են իրար ն իրարից անկախ գոյություն ունենալ չեն կարող: է ունենալ բառային ու քերականական իմաստներ: . Բառի քերականականիմաստը հանդես է գալիս որպես բառի բառային իյուններից,

չյունները

Բառը կարող

մաստինտրվող լրացուցիչ ինաստ

արտահայտում զանազան հարաբերություններ (բառի տարբեր պաշտոնները ճախադասության մեջ, բառակապակցուէ

լ

թյան կամ նախադասության մեջ բառերի, գործողություն կատարողի կամ այլ անձի հարաբերություններ, հաղորգվող փաստի հարաբերությունը իրականու-

թյանը կամ ժամանակին, խոսողի հարաբերությունը հաղորդվածին է. այլն): Քերականական իմաստը կոչվում է նան ձնական, որը բառի ձնական պապտկանե՝

.

նշվ. աշխատ.. էջ «Ն.Մ.Շանսկի, 79.

՛

Գ

956.

`

գըհաա:

Ք. Ն.

ԹաՕ0ոբորօտ,Օ Փօքուո»

8.

Մ.

Հ

ԳԵԵՐՈԿՀՁ

ՂՅՑՎԱՇՇՕԲ. Փոշու

138.

ՃՒ

'

ՇՕՑքՇոլՇԷԼ110ՐԾ

ՈՇԹԵՒՕՑԸԵԽՅՏ,

ԼՇօքոտ Շ/օ84, Շանսկի, նշվ. աշխատ., Ւջ 17:

ձ.

՛

Լ5:

«ոօ82,

իԻՂ.,1963,

ՇՇՇՔ,

ՀՇԵօՐԾ ք7օՇԻՇԾ

101.

28416Շթոո7քեւ

օդ.

83ԵԵՅ

տեսա,

/ՈօքուժթԻ016 24416ք41»քՒԷԼԾ1 ՝ .

Բ

"' »

Ի

առանձին

հարաբերականիմաստ է ոչ թե լության իմաստն է. վերաբերական, հիմնական (առարկայական) բառով արտահայտված,այլ ոչ ինքնուրույն, բառի տարրերով՝ մասճիկներով: լրացուցիչ մասի վերաբերմամբ մի քանի քերականականիմաստներ:Օրիեուղղական,հայցական հոլով, հոլովական զրո վերջավորությամբ, կերպ, ներգործականսեռ, սահմանական եղանակ, պարզ

Սովորաբար բառն ունենում

է

կակ՝ տուն զակի թիվ: Գրեցի եզակի թիվ ե այլն: Մյուս կողմից`. անցյալ կատարյալ ժամանակ, առաջինդեմք, մեջ' տարբեր խոսքի նախադած ձեւերով Ն " բառը իր ոո այդ նույն ստ է լ տարբեր պաշտոններկարող սություններում իմաստներնունեն իրենց ձեաբանաԱյսպիսով, լեզվում քերականական -

-

:

խա

փ

տուն

են

հիմնականում

դրսնորումները արտահայտվում կան կամ շարահյուսական են. կազմվում որոնք բառերի փոկամ մասնիկներով հ արմատահնչյունի ա) Վերջավորություններով հ

ձներով,

'

սեղան-սեղանի-սեղանից-սեփոխմամբ. օրինան` տունմ-տան-տնից-տնով-տնում.

հեղափոխություն-հեղափոխության-հ թյունից-հեղափոխությամբ քույր-քրոջ. ղանով-սեղանում.

(հոլովական իմաստներ): պարելբ) Բայական ածանցմամբ. օրինակ՝ ծեծել-ծեծվել,երգել-նրգվել, պատճա(ներգործական,չեզոք, կրավորական, պարեցնել,խաղալ-խաղացնել ռական իմաստներ):

համապատասխանվերջավոգ) Հոգնակիի իմաստի արտահայտմամբ` սյուն-սյուներ: սեղաճ-սեղաններ, տուն-տներ, րություններով.օրինակ՝ դ) Բառերին՝ հայերենի հոդերիկցմամբ: նան առանց նյուՔերականականիմաստներըկարող են արտահայտվել

թականմասնիկների,բառի բառայինիմաստինզուգընթաց: է. Բառի բառային իմաստը բառի բովանդակությունն դա այն հարաբե(հնչյունային կազէ կողմի է, որ հաստատվում բառի հնչյունական րակցությունն

միջե: Բառի իմասւոը առարկայի, երնույթի ու օբյեկտիվ իրականության ներքին կողմ, որի մտնում է բառի կառուցվածքիմեջ որպես բովանդակություն, է նկատմամբբառի հնչյունային կազմը հանդես գալիս իբրն նրա արտաքին ն արտաքին կողմերի միասներքին այդ մեջ Բառի կողմ` նյութական պատյան: ն (հնչյունային կազմի) միջն է հնչման իմաստի նությունըարտահայտված բառի

մի)

ն

կապի հաստատմամբ:

«մտածելու

ն

Այսպես, մարդ բառի մշտականն անքակտ ն կարողությամբօժտված կենդանիէակ» իմաստը հնչյունային կազմը հ ն են նրա ներքին արտաքինկողմերի՝ բովանդակության հընպայմանավորված աննրանց մեջ գոյություն ունեցող մշտական ն չյունային կազմի միասնությամբ,

խոսելու

քակտ կապով: Բառ

-

շակի

ն

հասկացություն:Բառը

ն

հասկացությունըիրար նկատմամբ որո-

միավորէ, Բառը լեզվի իմաստային մեջ են գտնվում: րարաբերության որով իբրե տրաձաբանական

ճախադասությունէ կազմվում, իսկ հասկացությունը

է օբյեկտիվ իրականության առարկան կամ երԼույթը գիմիավոր նշանակում տակցության մեջ արտացոլված:

Հասկացությունը արտահայտում է առարկայի

ն

երնույթների ընդհանուր,

էական հատկությունները: Բայց հասկացությունները արտացոլում

են

ոչ

միայն

ընդհանուրը, այլ: բաժանում են իրերը, խմբավորում, դասակարգում են ըստ նրանց տարբերությունների: «Մարդ» հասկացությունը ոչ միայն արտացոլում է էապես ընդհանուրը, այն ինչ հատոպ է բոլոր մարդկանց, այլե ամեն մի մարդու տարբերությունը մնացած ամեն ինչից": Բառի ն հասկացության կապը անմիջական չէ: Բառն ու հասկացությունը լեզվական մակարդակումչեն նույնանում: Դրանք լեզվական ն տրամաբանական կարգերի համապատասխանություններեն: Հասկացությունն ընդգրկում ու պահպանում է միայն էականը:Ահա թե ինչու համեմատաբարքիչ թվով հասկացություններ ընդգրկում են անթիվ քանակությամբիրեր, հատկություններ ու հա-

րաբերություններ'': Լեզվում

միննույն հասկացության համար հաճախ առկա են

լինում մի

`

դյակ, աղավնի-աղավնյակ,մայր-մայրիկ, հայր-հայրիկ, սիրուն-սիրունիկ, կամ` մեռնել-վախճանվել-հոգինավանգել-հրեշտակներիհետ խոսել Լ սատկել-շանսատակ լինել-դժոխքըգնալ-ալլահի ծոցը գնալն այլն): Բառիմաստը գոյանում է բառի բառային իմաստից, ճրա նյութական բովանդակությունից (որն արտահայտում է բառի հիմքը) . քերականական իմաստից, այն իմաստից, որը ցույց է տալիս տարբեր հարաբերություններ ն սռվորաբար

իր արտահայտությունն է գտնում բառի ձն ական պատկանելությանմեջ: Բառի ն լեզվի իմաստայինմյուս միավորներիկապը: Լեզվի իմաստային

միավորներնեն ման ձնույթները: Ձեույթը բառի այլես չբաժանվող, չտարրալուծվող իմաստային մասն է: Այն արդեն բառի իմաստային նվազագույն միա-

վորնէ:

Ձնույթը սահմանվում է իբրն ձնի քա-

նի բառեր, թեն չի բացառվում նան հակառակ երնույթը, երբ լեզվում տարբեր հասկացություններ արտահայտվում են միննույն բառով: Հետնաբար հասկա-

`

Հասկացությունը իրականության օբյեկտիվ արտացոլումն է, մինչդեռ -բաոիմաստին կարելի է ավելացնել սուբյեկտիվ գնահատական (օրինակ՝ ռրդի-որ-

ցությունն ու բառը ձնականորեն նույնպես չի կարելի նույնացնել: Հասկացությունները իբրն օբյեկտիվ աշխարհիայլնայլ առարկաների,երԼույթների, հատկանիշների կրողներ, իրենց նյութական արտահայտությունն են ստանում հնչյունական որոշակի կաղապարի մեջ, բառերի շնորհիվ: Իբրն տրամաբանական կարգ, հասկացությունները լեզվական արտահայտություն են ստանում բառի մեջ ն բառի շնորհիվ, հնչյունական որոշակի կազմով (կաղապարով)ն բառային որոշակի իմաստով: Ս Այսպիսով, բառիմաստըբառի մեջ պարունակվողայն քովաճդակությունն է, որ կապված է հասկացությանհետ, որսյես գիտակցությանմեջ օբյեկտիվ աշխարհիառարկաների,երնույթների,հատկանիշներին այլնի արտացոլմանար.

դյունք:

Բառի բառային իմաստը ն նրա մեջ պարունակվողհասկացությունըփոխադարձորեն կապված են իրար, բայց ն նույնը չեն: Մյուս կողմից,«Տարբեր դարաշրջաններում հասկացությունները տարբեր են իրենց բովանդակությամբ: Նրանք տարբեր են միննույն մարդու զարգացման տարբեր մակարդակնե-

րում»": Բառի մեջ բառի հասկացությունը մեկն է, իսկ բառի իմաստը կարողէ մեկից ավելի լինել. օրինակ` հայերեն կրակ բառն ունի 10-ից ավելի առանձին իմաստներ՝ խարույկ, օջախ, բոց, հրդեհ, աշխույժ, ճարպիկ, թանկ ն այլն:

ն

իմաստի միասնություն կազմող նվա-

զագույն լեզվական միավոր:

Ձնույթները ստորաբաժանվում են հիմնականների ն երկրորդականճերի: ա) Հիմնական ձնույթներըբառի արմատներնեն կամ արմատականբահիմքերը, որոնք իրենց մեջ պարունակում են բառի բառային հիմնականիմաստը: Գրատախտակբառը կազմված է գր(գիր)-տախտակհիմնական կամ արմատականձմնույթներից: ՀԱազել,երգել, պարել բառերը կազմվածեն՝վազ, երգ, պար հիմնականձնույթներից կամ արմատներից: ռերը, նույն պարզ

բ) Երկրորդական ձեույթները ցույց են տալիս հիմնական ձԼույթի տարբեր մասնավորված բառային ն հարաբերություններարտահայտող քերականաեն. կան իմաստներ: Ըստ այդմ տարբերակվում 1) Բառակազմական կամ իրահարաբերականերկրորդականձնույթներ,

որոնք հանդես են գալիս բառակազմությանմեջ որպես ածանցներ (նախածանց, վերջածանց): Օրինակ՝ աճաուն, անտնություն,տնային, տնականն այլն: 2) Բառահարաբերականկամշարահյուսական երկրորդական ձԼույթներ,

մեջ որպես զանազան վերջավորություններ(հոլոբառի մասնիկներ, հոդեր Լ այլն): Օրինակ՝ ցուցիչներ, հոգնակիի վական, խոնարհման քույր-քրոջ, տարի-տարվա, գրում-գրել, գրած, պուն-տան-տմից-տնով-տնում, գրքներդ,գրքեր ն այլն: գրեցի,կգրեմ,գրի՛ր,գրե՛ք,գիրքը,գիրքդ,գիրքս,գրքներս, որոնք հանդես են գալիս

ն ձեույթը միջն ընդհանուրն այն է, ոի ն՛ բառերը, ն՛ ձն ույթները իեն ինչպեսիրենցբմաստներիբնույթով,այնունեն, բայց տարբերվում մաստներ

Բառի

պես էլ գործաձությամբ: Բառը անկախ գործածություն ունի, այնինչ ածանցները

քերականականմասնիկները ինքնուրույն, անկախ գործածություն չունեն: Ա յսպիսով,չձն նե ես լեզվի լե իմաստային միավորներ իմաստային նույնպես միավորներ ի ձնույթները են: ՀիմնականձԼույթները, ինչպես հայտնի է, բառարմատներն են ն օժտված են նույնպես բառային իմաստով, միայն այն տարբերությամբ, որ քւսռի բառային իմասն

ա10 Տես Կաաւասա ւ անառայն

փիլիսոփայությանղասընթաց, Երեան, 1970: Մարքսիստական Ա.Սպիրկին, .

ւ

Նույն տեղում: Նույն

տեղում:

:

7-39

տը կոնկրետ է, իսկ արմատիճը՝ ոչ: Օիինակ՝ տուն, սեղան, գիր, մարդ, տախտակ, կենդանի, կարմիր, սպիտակ ն այլ բառերը ն վազ(ել), գն(ալ), գն(ացք), մարզ(աճք), մարզ(ել) բառարմատները կամ հիմնական ձնույթները: Լեզվում բառն ու բառարմատը շատ դեպքերում նույնանում են. ինչպես, օդանակ ն այլն: Բառին բառարմարինակ՝ տուն, մարդ, սեղան, գիր, տախտակ, քերականական ձների բացակայուտի նույնության դեպքում բառարմատների թյունը ձն ականէ, որովհետ նրանց ձեւերի քերականական իմաստը արտահայտված է, այսպես կոչված, զրո ձնով: Մյուս կողմից, այդ կարգի բառարմատներից շատերը ծագումնաբանորենկամ ստուգաբանորեն նույնպես տարրալուծելի են. ինչպես, օրինակ՝ դան-ակ, օրիորդ (օրի-որդ) ն այլն, թեն արդի հայերե-

նի գործող նորմաներիըմբռնողությամբդրանք արմատական բառ են համարվում: Վերջին հաշվով արմատը թեն օժտված է բառիմաստով, այն, նախ՝ կոնկ-

ձն ն չի մտնում հարացույցի մեջ, ինքրետ չէ, ն, երկրորդ՝ չունի քերականական նուրույն գործածություն չունի, լեզվի ինաստայինինքնուրույն միավոր չէ:

Լեզվի ինքնուրույն իմաստային միավորներչեն կարող համարվել նան երկրորդական`իրահարաբերականնւ բառահարաբերական ձԼույթները` ա-

ծանցները, հոլովական, խոնարհման, հոգնակիի

ն այլ

վերջավորություններն ու

մասնիկները, որովհետե վերջիններս չունենբառային առանձին, ինքնուրույն գործածություն, առանձին շեշտ ն այն հատկանիշները, որոնցով օժտված է բառը: Ածանցների, վերջավորություններիԼւ քերականական մասնիկների իմաստեն, հանդես են գալիս որպես բառի ները առարկայական չեն, այլ վերաբերական են տալով բառերին, բաղադրատարրը, կցվում դրանցզանազան լրացուցիչ իմաստներ կամ վերաբերական հարաբերություններ: Մի խոսքով, դրանք միայն քերականական արժեք ունեն: Բառահարաբերական ձնույթների (վերջավորություններ, զանազան մասճիկներ Լ այլն) շնորհիվ կազմվում են բառաձներ, որոնք ելակետայինբառի (ուղղական հոլով, անորոշ դերբայ) նկաւռմամբկախյալ վիճակում են: Բառի ելակետային ձնեըկամ-բուն բառը համարվում է առարկայի, երնույթի, հատկանշի անվանողական ձն ն հիմք է ծառայում իր իսկ հարացուցայինձլերի համար: Մյուս կողմից, ամբողջական բառը տարբերվում է բառի մասից իր իմաս-

տային ավարտվածությամբ, որից բւսռի մասը զուրկ է: Վերջինս հանդես է գալիս որպես սոսկ բառի մաս

ն

չունի

այդ

ավարտվածությունը,որը ն ճախապայմանն քերականականկապակցման համար":

տվյալ միավորի՝ ուրիշների հետ Ռրպեսբառի ն ձնույթի հիմնական տարբերություն. ճշվում է առաջինի՝ ճախադասության սահմաններում քիչ թե շատ ազատ տեղաշարժվելու ունակու-

է

թյունը

14, ":

ՇՈՕՑՇ օ (դքօծոճխը "ՕՊԱՇՈԵԽՒՕՇՈԼ ՇոՕ88), 3ճ.2. Շխաթուռումք, ք եօոքօօ ՃՒ ՇՇՇԵ, հԼ.. 1952. 188). ոո. 83Ելա2. 8օՈքօՇեւ 8ՇՐԾքչ Ում ՇՕթէլւ 14 թ. 8. հճ.. 1947, 9. Թաաօղքողօր,ԲՇՇո ան 73եչ.

Լ ձեւույթի էական տարբերությունն ի վերջո այն է, որ նրանք պատլեզվական տարբեր մակարդակներին: Ձնույթն իբրն իմաստային միավոր իրեն իրացնում, դրսնորում է բառի մեջ, մինչդեռ բառը գործածվում է նա-

Բառի

կանում

են

մեջ: Մյուս խադասության

կողմից, բառն օժտված է բառաքերականական վերագոյություն ունեն բառի մեջ որպես իմաստային տեսաբերությամբ:Ձնույթները նրանք չունեն բառաքերականական վերաբեկետից անբաժանելի միավորներ,

րություն, հանդես են գալիս միայն իբրն իմաստային մասեր, որոնք զուրկ են ոչ միայն որնէ ձն աբանական ձնավորվածության հատկանիշից, այլն չեն պատկանումորնէ բառաքերականականկարգի`որնէ խոսքի մասի ն բառականշեշտը: Բառի հիմԲառի ամբողջականձնավորվածությունը են նրա ամբողջականձ)ւավորվածությունը ն բառանականհատկանիշներից կան շեշտը: Բառը բառակապակցություններիցնեդարձվածքներից տարբերվում է իր Բառի ամձնավորման ամբողջականությամբ(ամբողջաձնավորվածությամբ)": է նրա հանդես գալը բողջական ձւավորվածություն տերմինով հասկացվում իբրն լեզվի իմաստային, ամբողջական,անբաժանելի միավոր, որը հնարավոր չէ տարրալդւծել, ինչպես նան նրանում հնարավոր չէ լեզվական այլ միավորների մուծումը առանց նրա իմաստի ամբողջությունըխեղաթյուրելու: Բառը ինչպես ձեույթներից, այնպես էլ բառակապակցություններից ու դարձվածքային միավորներիցտարբերվումէ նան նրանով, որ ունի մեկ հիմնական բառային շեշտ: Ինչպես.հայտնի է, ձնույթները զուրկ են դրանից, իսկ բառակապակցություններն ու դարձվածքները օժտված են մեկից ավելի շեշտով: ԲԱՌԻ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Բառի գործառույթը խոսքիմեջ բառային միւավռրիկենսագործունեության

ճպատակն ու կոչումնէ, նրա իրացումը: Ըստ այդմ էլ՝ բառի հիմնական գործառույթներն են. ա) Հաղորդակցման գործառույթ:Երբ բառը հանդես է գալիս իբրնլեզվի հէ հաղորդակցման հաղորդման միջոց: բ) Առվաճողականգործառույթ:Երբ բառր հանդես է գալիս իբրե առար:

կայի, երւույթի, հատկանիշի ն այլնի անվանում: գ) Գեղագիտականգործառույթ:երբ բառը հանդես է գալիս իբրն գեղարվեստական արտահայտչականության միջոց: Բառ, բառույթ ն բառաձն: Բառը լեզվի իմաստային նվազագույն, ավարտուն Լ ինքճուրույն միավոր է, քերականական որոշակի ձեավորվածությամբ: Բառույթը լեզվի միավոր է, լեզվական համակարգի կառուցվածքային

ԶԱ

Տես

16 Տես

|

Ա Ի. Ն.

Մ.

Սմիոնիցկի, նշվ. աշխատ.. էջ Շանսկի, նչվ. աշխատ.. էջ 20:

194:

Այն բառն է իր բառային հատկանիշներով, երբ բառը հանդես է գալիս որպես բառապաշարի ինքնուրույն միավոր, ի տարբերություն խոսքում, նախադասության մեջ բառի ձեռք բերած քերականական զանազան իմաստների ն ձնա-

ԼԻԻՄԱՍՏ

տարը:

:

փոխությունների:

ԲԱՌԻ Ա

Բառի տարբերակ կարելի

ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ

է համարել այն միավորները (կազմությունները), որոնք ունեն համարյա նույն ձեույթային կազմը, նրանց միջն տարբերությունն այնքան չնչին է, որ ամբողջությամբառած չի խախտում բառային տվյալ

միավորի միասնությունը:

Ժամանակակիցհայերենում բառի տարբերակ պետք է.համարել միայն մին նույն բառի հնչյուճական-ուղղագրական տարատեսակը կամ տարբերակը: Ինչ վերաբերում է, այսպես կռչված, քերականական կամ ձն աբանական տարբերակներին, դրանք պարզապես հոլովված, խոնարհված, հոգնակի վերջավորությոքն,հոդ ստացած բառաձներն են, որոնց ճիշտ չէ բառի բուն տարբերակ համարել: Ուրեմն` բառի ուղղագրական կամ հնչյունային կապված չէ նրա ռարացուցայինկամ ձւաբանական այլնայլ փռփոխությունների հետ: Դրանք նույն բառի հնչյունական տարբերդրսնրումներն են, որոնցից մեկը լեզվի զարգացման տվյալ փուլիհամար համարվում է ճիշտն ու ընդունելին 1. օրինականացվում է: Բացառիկ դեպքերում ընդունվում է միննույն բառի երկակի

տարբերակը

գրությունը:

Այսպիսով, ժամանակակիցհայերենում բառի ուղղագրական կամ հնչյունական տարբերակը զանազան'պատճառներով մին նույն բառի տարբեր գրությամբ արտահայտվածներն են. ինչպես` դարպաս-դարբաս, բրիզադ-բրիգադա, թեզ-թեզիս, պասիվ-պասսիվ, հնացնել-հնեցնել, գեղգեղալ-գեղգեղել,մախաղմաղախ, ող-ողն, մրթմրթալ-մոթմռթալն այլն: Բառի ուղղախոսական տարբերակներ են համարվում ճրա տարբեր հընչումները, որոնք գրավոր չեն արտահայտվում: Հաշվի առնելով բառի արդի արտասանությունը, մեր լեզվում կարելի է նկատել նան տարբերակներ. ինչպես՝ բարձ-բարց,կարգ-կարք Լ այլն:

ուղղախոսական արդի փուլում լեզվական միօրինակահամակարգի

Լեզվի զարգացման նացման ն հատկապեսուղղագրությանդյուրացման նպատակով Հայկական ՄՄՀ Մինիստրներիխորորդին առընթեր տերմիճաբանական կոմիտեիդրոշում-

ներով

ն

են հասցված ուղղագրականբառարանների միջոցովնվազագույնին

ժամանակակից հայերենի բառերի ուղղագրական կամ հնչյուճական տարբերակները:

Ժամանակակից

ԲԱՌԵՐ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒ

ԲԱՌԵՐ

վու

ե ստռրաբաժաժանվում հայերենի բառերը

են՝

լիիմաստկկամ լիիմաստ

ինքնուրույնբառերի ն սպասարկու բառերի: ա) Լիիմաստ բառեր: Դրանք այն բառերն են, որոնք օժտված են ինքնուրույն բառաառարկայական իմաստով, կատարում են անվանողական դեր, անվանում են առարկան, գործողությունը,հատկանիշը, օբյեկտիվ իրականության զաճազան հարաբերությունները ե ինքնուրույնաբար հանդես են գալիս որպես նախադասությանանդամ: Դրանք ներկայացնումեն գոյական, ածական, թվական, բայ, մակբայ, դերանուն խոսքի մասերը, ինչպես՝ տուն, գիրք, մարդ, գալ, գնալ, վազել,կարմիր,դեղին,սպիտակ,լավ, վատ, նոր, մեկ, երկու,երեք, արագ, հաճախ,ես, դու, նա ն այլն: Լիիմաստ բառերումբառի բառայինիմաստըգերիշխում է քերականական իմաստի վրա: բ) Սպասարկու բառեր: Դրանք այն բառերն են, որոնք անվանողպկան դեր չեն կատարում, չեն անվանում առարկաները, գործողությունը, հատկանիշները, այլ ծառայում են օբյեկտիվ իրականության առարկաների ն երնեույթների անվանումների, լիարժեք բառերի տարբեր հարաբերություններնարտահայտիլուն ն գործածվում են գլխավորապեսմիայն վերջիններիսհետ: Սպասարկու բառերը ձւաբանական փոփոխմանչեն ենթարկվում, չեն հոլովվում կամ խոնպրհվում: Չունենալով անվանողականգործառույթ,նրանք նախադասության անդամ չեն, այլ գործածվում են իբրն ձւաբանական (քերականական)միջոցներ: Այդ կարգի բառերն անտարակույն օժտված են նան բառային իմաստով, բայց այդիչեն, այլ՝ ընդհանուր, վերաբերական: մաստներըկոնկրետ, առարկայական Ժամանակակից հայերենում սպասարկու բառեր են՝ կապերը,շաղկապները, ձայնարկությունները ն եղանակավորողբառերը. ինչպես, օրինակ՝ համար, հետ, առաջ, ու, ն, բայց, իսկ, ախ, վախ,վիշ ն այլն: '

ԲՆԱՁԱՑՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԵՐ

Դրանք այն բառերն են, ռրոնքիրենց հնչյունայինձեւավորմամբ մարդներկայացլ նում են բնության երնույթների ու առարկաների, կենդանիների,թոչունների ն են այլնի ձայներ, ճիչեր, աղմուկ այլն: Դրանք իբրե իրակաճության արտացոլման արտահայտչականմիջոց: մոտենում են ձայնարԱրտաքինտեսքով մի շարք բնաձայնական են նրանցից, քանի որ չեն արտահայտում կություններին, բայց տարբերվում զգացմունք, հուզմունք, զեղում ն այլն: Ըստ Հ. մճառյանի, հայերեն բնաձայնական բառերը կազմվում են իրենց առաջին բաղաձայնից,որը ն նրանցարմատն է: Բնաձայնական բւսռերը կազմված են այդ արմատի վրա դրվածըն,չ, նչ, ռ ւ այլ հնչյուններով կամ աճականնեբացականչության արտահայտությունն են, կանցինքնաբերական

օգտագործվում

բառեր

րով կամ էլ այդ

արմատի կրկնությամբ ինչպես, օրինակ շաչել, շչել, շառաչել, շշուկ, շշունջ, շռինչ, շրշյուն ն այլն: Հ. Աճառյանի տվյալներով'՛,հայերենի բնաձայնական բառերի թիվը 150ից անցնում է: Այդ կարգի որոշ բառեր իրենց զուգահեռներն ունեն հնդեվրոպական ցեղակից լեզուներում: Քանի որ բնաձայնական բառերի մեծ մասը ընդեանուր է շատ լեզուների համար, Հ. Աճառյանը դրանք բնիկ հայերեն բառեր չի հա-

մարում

չի որոշում դրանց ցեղակցության հարցը: Ստորն բերում ենք հայերեն բնաձայնական բառերիցմի քանիսը. բառան

չել, բառաչ, բզզալ, բնչել, բոմբյուն, բու, գլգլալ, գոչել, գոռգոռոց, գոգռալ, դոփել, դռնչել, զռալ, թմբյուն, խանչել, խխնջել, խնչել, խոխոջ, խոխոջել,խռալ, խռնչել, խրխինջ, ծիվծիվ, ծվծվալ, կական, կառանչ(ել, կարկաչել, կլկլացնել, կկու, կնտճտոց,կուկլուկու, կրճել, հա, հաչել, հոպոպ, ճիչ, ճնճղուկ,ճողփյուն, ճռնչել, ճռվողել, մայել, մլավել, մռմռալ, մրմնջել, ճվալ, շաչել, շառաչել, շչել, վնկել, ը ե րել. փռնչել ն այլն'' վնկվն վնկալ, վնգստալ, վրնջել, տզզալ, տզտզալ, տզզոց, փնչել, Կ.

ԲԱՌԻ

ՆԵՐՔԻՆ

ՁԵՎ

Բառի ներքին ձենը բառահիմքի ձնահնչյուճաբանական (ձնահնչույթաբանական) կազմն է, ռրը ցույց է տալիս բառի հնչման ն տվյալ իմաստի պատճառաբանված կապը: Օրինակ՝ սպիտակահեր սպիտակ մազեր ռւնեցող, գրատախտակ տախտակ, ռրի վրա գրում են, կարմրագույն կարմիր գույն ունեցող -

-

ն

-

այլն: Բառի ներքին ձեը երեում -

Այն ռրոշ

չափով դրսն որվում է

հատկապես՝ բարդ բառերում: ածանցավոր բառերում. օրինակ՝ անտուն

է բաղադրյալ

նան

ն

-

-

Հա

ԻՄԱՍՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ"

տերմինը երկու իմաստ է արտահայՀայերենում իմաստաբանություն հմաստաբանությունըլեզվաբանությանայն բաժինն է, որ զբաղվումէ բան ռերի դարձվածքայինմիավորներիբառային իմաստներովն ճրանց փոփոխություններով: Այս իմաստով իմաստաբանությունըմտնում է բառագիտությանմեջ ն այն գիտաճյուղնէ, որ զբաղվումէ բառերի Լւ դարձվածքներիբառայինիմաստիմաստային տարբեր հարաբեներով,նրանց տարբեր տիպերով,տեսակներով, տում:

րություններով ու փոփոխություններով: Իմաստաբանճություննշանակում է նան ընդհանրապես լեզվական միավորների` բառի, դարձվածքի, քերականակաք մնի իմաստ (սեմանտիկա):Այս բառը ամբողջապես համընկնում նշանակությամբ հայերեն իմաստաբանություն է բառի բառային ն քերակաճականիմաստներին,հետնաբար ընդհանուր լեզվաբանության կարգ է ն որքանով որ վերաբերում է բառագիտությանը,նույնքանով էլ՝

ձն

աբանությանը ն ընդհանրապեսքերականությանը: '

ԲԱՌԻ

ԲԱՌԱՅԻՆ

ԻՄԱՍՏ.

ՆՐԱ

ՏԻՊԵՐՆ

ՈՒ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Բառի բառային իմաստըբառի բովանդակությունն է, այսինքն՝ նրա հընչյուճական կազմի Լ օբյեկտիվ իրականությանառարկայի, երԼւույթի, հատկանիշի ն այլնի միջն եղած հարաբերակցությունը:Բառի բառային իմաստըարտաայլ ցոլում է առարկաների Լ երնույթներիճանաչված ոչ բոլոր հատկանիշները, դրանցից միայն այնպիսիները, որոնք էական են համարվում կամ օգնում.են մի առարկան տարճծրելու մյուսիդ: Օրինակ,երբ ասում ենք՝ մարդ,ձյուն, ձուկ կամ

ապա՝ մեք ոչխար,

նկատի ունենք միայն դրանց ընդհանուր հատկանիշները,

յուրաքանչյուրի հոմար առանձին-առանձին: Իրենց հասարակական կենսագործունեությանընթացքումմարդիկճանաչում են առարկաները,երնույթները, գործընթացները,զանազան որակճերնու Է հատկանիշները, օբյեկտիվ իրականության այդ առարկաների, երԼույթների, ն բառերի

Ք ՇՇԿՅՇՈՕՈՕՐ/Ց

Հայերեն րնաստաբանություն բառը կազմվածէ ՇՇԽԶԻՐՈԵՅ ծագում է հունարեն Տօոճունօտ «ճչանակող», ՇՇԵՅՇԲՕոՕՐ4-ն նմանուրւթյամբ (Հ6ԵՅՂԲ:Յ-ն "

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն. 1-ին Նույն լ

հայտող բառերի) որոշ չափով, կարծես թե, հնարավոր է տեսճել այղ ներքին կապը՝ նմանությունը տվյալ բառի համար որպես հիմք ծառայած ձայնին:

-

տուն չունեցող, դժբախտ,անբախտ բախտ չունեցող, բախտից զուրկ,ուսանողուհի իգական սեռի ուսանող, երնանցի Երնանի բնակիչ ն այլն: Բառի ներքին ձնը իրականում բառի հնչյունական կազմից բխող, բառի հնչյուններով պայմանավորված բովանդակությունն է: Այդ տեսակետից պարզ "բառերի ներքին ձւը ժամանակակիցհայերենում պատճառաբանվածչէ, ն այդ կապը հնարավոր էլ չէ գտնել կամ պարզաբանել: Բառի՝ իբրն լեզվի նշանային համակարգի միավորի իմաստը ինչպես այլ լեզուներում, այնպես էլ ժամանակակից հայերենում ոչ մի տրամաբանական, հետ: Այդ պատճառաբանվածկապ չունի նրա հնչյունական կազմի` հնչյունների առումով վերհում նշված բաղադրյալ բառերի, այսպես կոչվաճ ներքին ձի մեջ արտահայտված կապը պայմանական, երեւութական է: Բարդությանմեջ բառեհետ նշում է նրա բաղադրիչներիարդեն րի ներքին երնութական կապը իմասոռի հայանի իմաստների առկայությունը: Այդ պատճառով էլ պարզ կամ արմատա-

կան բառերի տյդ ներքին ձնը հնարավոր չէ ցույց տալ: Այս հարցում առանձնակի տեղ կարող են գրավել բնաձայնականբառերը ն ձայնարկությունները: (իբրն հոգեկան, զգացմունքային որոշակի գործոՁայնարկություններում ղություն արտահայտող բառերի) ն բնաձայնական բառերում (որպես բնության երեույթների, առարկաների, կենդանիներին այլնի աղմուկ, ձայն, ճիչ արտա-

տեղում: ղ

մաս,

Երեան, 1940, էջ 113-116:

«հասկացություն, կացութ) թ) »Հ)0քօ5

հուսարեն «Տաո2ՏԹ»: «նշանակություն Հ

ուսմունք»

բ բառերից):

գործընթացների կամ որակճերի որոշակի տարբերակված հատկանիշներն էլ հիմք

են

ծառայում բառերի

այս

կամ այն իմաստների համար:

Բառի բառային իմաստը տվյալ լեզվով խոսող հանրության գիտակցու-

թյան մեջ ամրացված օբյեկտիվ իրականության առարկայի, երլւույթի նկատԲամամբ ունեցած բառի վերաբերությունն է, նրա համապատասխանությունը: ռի բառային իմաստի էական առանձնահատկությունն այն է, որ բառն իբրն լեզ-

վական միավոր իր բառային իմաստի համար հարաբերակցվումէ արտալեզվային նյութի` օբյեկտիվ իրականությանառարկաների ն երնույթների հետ: Այդ վերջիններս հասկացության շնորհիվանմիջականորենդառնումեն բառիմաստի

բաղադրատարր":

Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառապաշարի ճնշոդ գերակշոռություննեն կազմում այն բառերը, որոնք ներկայացնում են օբյեկտիվ իրականության զանազան երնույթների անվանումճերը (առարկաներ, գործողություններ, հատկանիշներ ն այլն): Այդ լիիմաստ բառերը քերականորեն գոյականներ, աեն: Այս կարգի բառերի էածականներ, մակբայներ, թվականներ 1. դերանուններ կան առանձնահատկությունընրանց անվանողականդերն է: Այս առումով հիշյալ կարգի բառային իմաստ ունեն ոչ բոլոր բառերը: Այլ է ձայնարկությունների, կապերի, շաղկապճերի իմաստներիբնույթը: Չի կարելի ժխտել այդ կարգի բառերի մեջ բառային իմաստի առկայությունը: Հիշյալ կարգի սպասարկու բառերի բառային իմաստներիբնույթըայլ է: Սպասարկուբառերնանմիջապեսկապված չեն օբյեկտիվ իրականության առարկաների ն երնույթների հետ, չունեն առարկայական իմաստ, բայց ն սխալ է դրանք զրկել ընդհանրապեսբառային իմաստից: Կասկածից վեր է, ռր այդ կարգի բառերը նույնպես, ինչպես | լիիմաստ բառերը, ունեն բառային իմաստ, որը, սակայն, առարկայական չէ, այլ՝ վերաբերակաճ, կոնկրետ չէ, այլ՝ ընդհանուր: Սպասպրկու բառերի իմաստը հիմնականում տարբերվում է լիիմաստ բառերի ճրանռվ, որ առաջինների իմաստը անվանողականչէ, այլ՝ ընդհանուր ն վերաբերական: Ոչ ոք չի կարող ժխտել, օրինակ,ձայճարկությունների(ա՛խ, վա՛խ, հե՛յ, օ՛հ) կամ կապերի ու շաղկապ-ճերի (հետ, պես, առաջ, համար,բացի, ն, ու, բայց, իսկ, եթե ն այլն) բառային ի-

իրենցից

իմաստից

մաստճերը, որով

պայմաճավռրվածէ վերջիններիս, որպես բառի՝ լեզվի իմասդրանք լեզվում չէին.կարող հանդես գալ որպես ինքնուրույն բառային միավորներ: Բառային իմաստ ունեցող բառերը իրարից տարբերվում են այդ իցաստիարտահայտման Ժամանակակից հայերենում կարելի է առանձնացնել բառիբառային իհետե յալ տիպերը՝ մաստնճերի կամ աճվաճականիմաստ է դարձվածաուղղակի բանորեն կապված իմաստ: ա) Բառի անվանական կամ ուղղակի իմաստ: Բառի կամ |.

տային ազատ միավորի կոչումը: Այլապես

յուրահատկությամբ:

անվանական

ԱԼԸ

ԵՆ

Մ

աաԼՆ

Շանի

1շվ

էջ35:

աշխատ.

իմաստնէ, որն անմիջականորեն կապված է օն հետ: բյեկտիվ իրականության առարկաների երնույթների արտացոլման Ուղղակիկամ անվանական իմաստըբառի կողմից առարկայի, երնույթի, հատկանիշի ն այլնի անվանումը է՝ կապված նրա անվանողականգործառույթի

ուղղակի իմաստը բառային յն

Օրինակ` ծառ, խոտ, սար, այծ, կով, պատ, քար, առաստաղ, պատշգամբ, ըճձուղտ, խոսք, երգ, նվագ, խոսել, երգել, նվագել, կարմիր, դեղին, կանաչ, սպիտակ ն այլն: Աճվանճական կամ ուղղակի իմաստ ունեցող բառերի կապերն ու հարաբերությունները ուրիշ բառերի հետ որոշվում են առարկայական-տրամաբանական հետ:

կապույտ,

օրինաչափություններով

համակարգի օրենքներով: Այդ կարգի բառերի գործածությանսահմաններըավելի լայն են, նրանց կապերը այլ բառերի նհ բառային

նրանք սահմանափակվում են միայն առարկայական-տրամաբանական հարաբերություններով: Այսպես, անվանականկամ ուղղակի իմաստ ունեն՝ ձեռք, ոտք, գլուխ, սեղան, դաճակ, դաշտ, լեռ, ձյուն, անձրն, փոթորիկ, մրրիկ, սեր, խանդ, թշնամանք, ծնունդ, մահ, սպաճություն ն այլն, որպես-առարկայի կամ երնույթի անվանում. մեծ, փոքր, ցածր, բարձր, գեղեցիկ, տգեղ, սե, սպիտակ Ս այլն, որպես հատկանիշի անվանում. գբել, կարդալ,վազել, քնել, ուտել, խմել, ապրել, ծիծաղել,մեռնել ն այլն, որպես գործողության անվանում. արագ, ճիշտ, սխալ, երեկ, հաճախ, միշտ, հազվադհպ ն այլն, որպես գործողության հատկանիշի անվանում. մեկ, երկու, հինգ,հարյուր, հազար,առաջին, երկրորդ, երրորդ, տասճերորդ,մեկական, երկուական ն այլն, որպես թվիանվահետ

բազմազան

են լ

ազատ,

նում ն

այլն: Անվանական կամ ուղղակի իմաստ ունեցող բառերն ունեն լայն ու բազմա"զան բառայինկապեր, հ այդ պատճառով էլ անվանականկամ ուղղակի իմաստը կոչվում է նալ. ազատ իմաստ: Այդ կարգի բառերի կապակցելիությաճհնարավռրությունները այլ բառերի հետ, այնուամենայնիվ,անսահմանափակչեն: Այսպես՝ սեղան բառը կարող է հարաբերվել կամ կապակցվել՝ ցածր,

մեծ,փոքր,

բարձր, կլոր, քառակուսի,տափակ,երկար, սպիտակն այլ բառերի հետ: Բայց ելնելով նրա առարկայական-տրամաբանական նույն հարաբերություններից` սեղան բառը ի վիճակիչէ կապակցվելուցանկացած այլ բառերիհետ, ինչպես, օրինակ՝ արագ, ճիշտ, սխալ, երեկ, այսօր, գրել,երգել,լողալ, մրսել, ծեծել ւ այլ Բնական է, որ անվանական կամ ուղղակի իմաստ ունեցող յուրաքանչյուր բառի կաւպակցելիությանունակությունները չեն ն նույնպես ենթարկվում են որոշակի օրինաչափությունների: բ) Բառի դարձվածաբանորեն իմաստ: Դա այն բառային իկապված մասսոն է, որ բառը ձեռք է բերում միայն դարձվածքայինմիավորի կազմում կամ կայուն բառակապակցության մեջ: Այդ իմաստը պայմանավորվածէ ոչ թե առարկայական-տրամաբանական հարաբերություններով,այլ հայոց լեզվի բառային օրենքներով:Խոսքի քիմեջ մեջ ա այդ մ են ներքինօրենքներով 1 համակարգի կարգի ներքին առե գործածվում ծա բառերը բառերի

հետ:

անսահման

լականներից բացի՝ վերացւսկանիմաստեն արտահայտումնան այլ խոսքի սերին պատկանող բառերը. ինչպես, օրինակ՝ ածականները`բարի, ջերմ, խելոք, հիմար,շվայտ, բարոյական,թախծոտ,վախկոտ(որոնց մի մասըառաջացել գըլխավորապեսվերացական գոյականներից):Նույն կերպ կարելի է տարբերակել մա-

խիստ որոշակի բառերի հեւռ, ն որպես կանոն, ոչ Հեծաքանակ կապակցություններում: Այդ կարգի իմաստ ունեցող բառերը գործածության տեսակետից ազատ

չեն, նրանց կապերն ու.հաիաբերությունները այլ բառերի հետ անհամեմատ սահմանափակեն: Այդ կարգի բառերի կապը օբյեկտիվ առարկաների Լ երեւույթներիհետ ռչ թե ուղղակի, անմիջական այլ միջնորդավորված: Օրինակ` տղվեսասատկ, աղվեսաքուն, լուսնահաչ բառերը առանձին անեն, իրենց իմաստը դրսեորում են տալ կամ անել, գործածական

իրականության է,

:

աղվեսասատկ

է

կարոտել,

բայերը. սիրել, ատել, խանդել, գուրգուրել, փաղաքշել, թախծել, ոհրճվել, ուրախանալ,գովել,պախարակել,գոհանալ, դժգոհել, ձգտել,հուսալ, են են տալիս ավելի արտահայտվածվերացականությամբ, ցույց րոնք օժտված կարգալ, կբտզգացմունք, վերաբերմունք,ներքին վիճակ հ այլն: Մինչդեռ՝ նան

գրել,

գործողություն:

է, որն ի (կամ կոնկրետ)իմաստ: Բառի այն իմաստն Թանձրացական

4)

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԲԱՌԻՄԱՍՏԻ

Թառի բառային իմաստըգոյանում է նրա առարկայական(իրեղեն) իմաստից ածանցային իմաստից: Ս) Բառի առարկայական(իրեղեն)իմաստ: Դա բառի նյութական իմաստն է ւ, համապատասխանում է տվյալ բառի հիմքում ընկած հասկացությանը, որը է իրականության առարկան, երնույթը, հատկանիշը հ այլն: Օրինակ` տուն, տնային, տնակ, անտուն բառերում առարկայականիմաստն արտահայտված է տուն բառարմատով, որը համապատասխանում է «տուն» հասկացությանը: Այստեղ առարկայական(իրեղեն) իմաստի կրողն է բառի արմատը (պարզ հիմքը): 2) Բառի ածանցայինիմաստ: Դա այն իմաստն է, որ առաջանում է բառի բաղադրության դեպքում բառակազմական ածանցների կողմից: Ածանցային իմաստ արտահայտողները բառակազմական ձւԼույթներն են՝ ածանցները: Օրինակ` տճնակ-տն(տուն) նվազական իմաստ ունեցող -ակ ածանցով, որ նշանակում է փոքրիկ տուն: Զինանոց»չզին(զենք)Ւանոց. կազմված է զեն(ք) պռարկայական (արմատակաճ) իմաստից -աճոց ածանցային իմաստից, որ նշանակում ւ է տեղ. ամբողջ բառը նշանակում տեղ, որտեղ զենք են պահում: ւ

ւ

ներկայացնում

,

:

ւ

է

բառային

ն աբառերում Պարզ կամ հիմքերից կազմված չտարրալուծվող ռարկայական (իրեղեն) իմաստները համընկնում են: Ինչպես, օրինակ ան այս կարգի արմատականբառերում կամ պարզ բագ, կարմիր,հինգ, երգ, հիմքերում բառի բառային Լ առարկայական իմաստներընույնն են ւ բխում են

պար

տուն,

միայն նրա արմատական ընդհանուր իմաստից: 3) Վերացականիմաստ:Վերացական իմաստըբառի ընդհանուր իմաստն է,որը հատուկ է վերացական նշանակություն ունեցող՝ որակ, հպտկանիշ,վիճակ, գործողություն ցույց տվող բառերին: Այդ իմաստն արտահայտում են սովորաբար վերացական գոյականները. սեր, ատելություն, խանդ, կարոտ, հանք, ուրախություն, թախիծ, տխրություն, հրճվանք, հերոսություն, խիզախություն, վախկոտություն, գովեստ, գովք, հույս, ձգտում ն այլն: Լայն առումով գո-

հակադրությունվերացական իմաստի՝նշանակում է ֆիզիկականառարկաներ կամ առարկայացված հատկանիշներ, գործողությունն այլն: Որոշ դեպքերում թանձրացականիմաստը ճույնանում է բառի անվանականիմաստի հետ: Օրիտուն, գրիչ,անտառ, լեռ, քար ն այլն: Թանձրացական (կոնկսեղան, ճակ՝ աթոռ, ճան թանձրացական ունեն գոյականներիցկազմվածմյուս խոսքի րետ) իմաստ մասերը՝ածականները, բայերը ն. այլն: 5) Բառարանային իմաստ: Բառարանայինիմաստը ոչ թե կոնկրետ խոսքային իրադրությանմեջ գործող, այլ դրանիցդուրս առնված, խոսքային բազմավերացարկվածնյութական-առարկայականիմաստն է: զան 6) իբրե լեզվական միավորի կառուցվածքային Դա բառի հասկացության իմաստն է, ո հիր ացվում է ի իրտարբեր գործածությամբ: ր մաս ո |

իրադրություններից Հիմնական իմաստ: Բառի՝

ցվ" է: բովանդակությունն

լ

կան իմաստ: Երկրորդականեն հիմնականիմաստից զատ 7) Եր: բառի փոխաբերամնացած բռլոր իմաստները:Երկրորդականեն համարվում ն կան, կողմճակի այլ իմաստները: ա) Կողմճակի իմաստ: Բառի երկրորդական,ոչ հիմնական իմաստն է, որ

իմաստդրվում է նրա հիմնական, անվանականիմաստի վրա իբրե լրացուցիչ |

ե

արտահայտում է նան բառի րմաստային որեէ նրբերանգ: Օրինակ`անկիրթ հիմնական իմաստն է՝ չկրթված. կողմնակի իմաստներ են` 1. կոպիտ, անտաշ, 3. բարբարոս, անքաղաքակիրթ.կամ`անկիրք հիմբիրտ. 2. անքաղաքավարի. է՝ նական իմաստն կիրք չունեցող, կողմնակի,ածանցյալը՝ անտարբեր,անզգա: իմաստայինկամ ոճական նրբերանգնէ, որ բ) Լրացուցիչ իմաստ: Բառի է դրվում նրա հիմնական իմաստի վրա ն ծառայում է հուզատարտահայտչական տարբեր գունավորումներիարտահայտմանհամար, տալով նրան անկաշկան-

-

մտերմության, հանդիսավորության ն դության,

լրացուցիչբովանդակություննէ ւ

արհամար`

բնույթի իմաստներ: Դա բանրա մեջ պարունակվողիմաստային կամ ոնրա հիմնական իմաստի վրա ն արտահայայլ

ռի ճական նրբերանգները,որ դրվում են տում.են հուզաարտահայտչական գնահատման նրբերանգներ: Օրինակ`

աս-

մեծահոգի, վեհաճձն, անձնուրաց, անձճազ"հ (մարդ), ասեղփուշ (ոզնու, ծառի այլն). ատող բախտ, հաջողություն, աղվես (մարդ) խորամանկ, գայլ Մարդ) անկուշտ. ագահ Լ. այլն: 8) Նախնական կամ ելակետային իմաստ: Բառի ճյութական-առարկայական մասի բուն իմաստն է, նրա ստուգաբանակաճ կամ նախիմաստը, որից գո-

պետ

-

-

-

յացել է համապատասխանիմաստը ժամանակակից հայերենում: Օրիճակ՝ կառավարել կառք վարել (որից երկիր Լ այլն ղեկավարել, գլխավորել Լ այլն): 9) Պատճառաբանված իմաստ: Բառի այն ընդհանուրիմաստն է, որը կա-

րելի

է

որոշել, պատճառաբանել ըստ նրա բաղադրիչների իմաստների: Օրինակ` ձուկ որսացող, ձկան որսով զբաղվող մարդ, անձրնաջուր՝անձրնի

ձկնորս

-

այգեպտղաբանջարաբուծություն այգու, պտղի հ բանջարի բուծմամբ համ չունեցող, ոչ համեղ, համից զուրկ Լ այլն: զբաղվելը. անհամ 10) Սովորական (կամ ընդունված)իմաստ: Լեզվում կայունացած, գործաջուր.

-

-

ծությամբ սովորական դարձած ն ընդունված իմաստըկոչվում է բառի սռվորական կամ ընդունված (ուզուալ) իմաստ: Օրինակ՝ ապրել 1. գոյություն ունեճալ, կյանք ունենալ, կենդանի լինել. 2. բնակվել, 3. կերակրվել, սնվել ե այլն: Աչք տե-

-

սողության գործարան, տեսողություն. Աճուշ

այլն:

11) Պատահական (կամ

-

1. քաղցր,

2.

դուրեկան, հաճելի

ն

իմաստ: չընդունված)

հատական գործածության կնիքը: Գրավոր խոսքում բառի այն իմաստն է, երբ հեղինակը շեղվելով ընդհանուր, գործածական, ընդունված իմաստից, բառին ոչ սովորական, հանրության կողմիցդեռես չընդունված, իմաստ: Օրիճակ՝ ալեզարդ ձյունապատ, ձյունով ծածկ-

տալիս է բոլորովին նոր, անգամ արտասովոր

ված: Այնտեղ վեհափառ

հատկանիշե

որ

խոսքում

այն

բառը

նշաճակելու

համար, որը նրա սովորական կամ բնական հասկացական բովանդակություածանցյալ, ոչ հիմնաճը չէ: Բառի փոխաբերական իմաստը երկրորդական, անկան իմաստն է, որ ձեռք է բերում բառը ն գործում է նրա մեջ ուղղակի կամ

է է, անմիջականորեն ցույց վանական իմաստի հետ, որը, ինչպես, հայտնի Ի տարբեիուտալիս օբյեկտիվ իրականությանառարկաներն ու երնույթները: պարզ նկատի ունենանք (եթե որը իմաստի, անվաճական թյուն ոսլղակի կամ իմաստը պատճառաբանբառերը) պատճառաբանվածչէ, փոխաբերական վում է ուղղակի իմաստով: Օրինակ՝ աղուհաց ուղղակի կամ անվանական իիմաստով՝ խնջույք, պատիվ, հարգանք. մաստով՝ աղ ն հաց, փոխաբերական անձրն ուղղակի, անվանական իմաստով՝ մթնոլորտային տեղում, փոխաբե-

-

րաբար՝ մեծ քանակությամբ տելլացող, թափվող որէւէ բան. ոսկե անձրե, հրեուղղակի, անվանական իմաստներով՝ անձնանուն, հաղեն անձրն. անուն տուկ ն աշխարհագրական անուններ, փոխաբերաբար՝ համբավ, հռչակ. արյուն միւոխաբերականիմաստով` 1. կռտորած, արյուճահեղություն. 2. պա-

-

տերազմ. 3. զոհ, զոհաբերություն. 4. մերձավոր ազգական, արյունակցական

այլն: Իմաստի փոխաբերությունըկատարվում է ըստ ձնի, գույնի, չափի Լ այլ առարկաների նմանության, գործողությանբնույթի, առարկայի դերի, կցորդության, ինչպես նան ժամանակի տարածության ն այլ զուգորդումներիհիման վրա: ն

Ս

`

Բառի փոխաբերական իմաստն առաջանում է հիմնականում փոխաբերության (մետաֆորա), փոխանունության(մետոնոմիա) ն այլաբերության(սի-

հիման վրա: ճեկդոխա)

-

Արտոսը յուր

ԲԱՌԻ

ալեզարդ գագաթովիշխում է շրջակա

բարձրություններիվրա (Ր): Ընդունված իմաստն ալեհեր: Աղջամուղջ թոհուհոգիներին բոհ, քաոս: Կյանքի, մահի այս ամեհի աղջամուղջում՝Ողջակիզվող ողջույն, ողջույն (ԵՉ): Ընդունված իմաստներն են` մութուլույս, լուսադեմ. է՝

մթնշաղ:

ձեռք է բերում այնպիսի առարկա, երլույթ,

կապ

Այն իմաստն է, որ հանդիպում է բառի խոսքային գործածության միայն տվյալ համատեքստում ն փաստռրեն շեղվում է սովորական, գործածությունից,իր վրա կրում է անընդունված

ՄԵՆԻՍԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ

ԲԱԶՄԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

-

Այդ կարգի իմաստները խիստ հազվագյուտ դեպքերում են սովորականԼ ընդունված դառնում ն մեծ մասամբ մնում են հեղինակային, անռհատական գործածության սահմաններում: 12» Հավանության չարժանացածիմաստ: Սա որոշ չափով նույնանում է հետ: է, որ անկախ այս կամ այն համատեքստերում բաԱյն իմաստն ճախորդի ռի գործածությունից, հանրության կողմից հավանության չի արժանանում ե մերժվում է ըստ լեզվի համակարգի գործող օրինաչափությունների.օր.` ճավթայրոցբառի՝ նավթի ճրագ, նավթաճրագ կամ ձայճալար բառի երաժշտական գործիքի լար իմաստները ն այլն, իբրն ոչ ճիշտ կամ ոչ ընդունելի իմաստ:

13) Բառի փոխաբերականիմաստ: ԼԼյն իմաստն է,

-

ն

ա) Մեճիմաստությունը բառի մեջ միայն մեկ իմաստի առկայությունն է: են ունենում տերմինները կամ գիտաբառերը: Օրինակ՝ Սովորաբար մեկ իմաստ

ածխածին,ջրածին, թթվածին,ծծումբ, ֆոսֆոր, ուրան, մանրէ, վիրահատություն, տրամագիծ,քանորդ. կամ՝ խճձորենի,հացենի, կամ` անկյունագիծ, թոքաբորբ. Լ այլն:. սոսի, ս ոռնոպրի թխկի, Տերմինաբանական արժեքունեցող բառերից բացի՝ մենիմաստկարող են լինել առարկա ն հատկանիշ ցույց տվող որոշ գոյականներու ածականներ,մակբայճերը, դերաճունները, ինչպես նակ ձայճարկությունները: "

բազմոց, օթեց, Գոյականներից, օրինակ` գիամեղան,գրապահարան, ե ն այլն, այլն: պատառաքաղ գդալ, դանակ, սպասքապահարամնմ, Ածականներից այնպիսիները, որոնք գլխավորապես ցույց են տալիս ինչ ճլութից լինելը կամ վերացականհատկանիշ. ինչպես, օրինակ՝ փայտե, արծա109

փղոսկրյա, անդորը, մեծաշառաչ, մեծադղորդ, լայնախոհ, անհատական, պիոներական, հասարակական,գյուղական,քաղաքային Լ այլն: Մեճնիմաստ.եննան դերաճունները.ինչպես՝ եմ, դու, ճա, այնքան, որքան, ինչքան, ինչ, ինչպես ն այլն. մակբայների մի մասը, ինչպես՝ այստեղ, այնտեղ, երեկ, ուշ, շուտ ն այլն. ձայճարկությունները՝ա՛լխ, վա՞խ, հե՛յ) ն այլն: Չթեքվող խոսքի մասերին պատկանող բառերի մենիմաստությունըբացատրվում է նրանով, որ դրանք բառային ընդհանուր իմաստ են արտահայտում ն առարկաճերի ն երնույթճներիտարբեր զուգորդման, հետն աբար ն փոխաբերության հնարավորությունըդրանցումբացառվումէ: բ) Բազմիմաստությունը միննույն բառի մեջ իրար հետ կապվածմեկից աառկայությունն է, որ առաջանում է սովորաբար այդ բառի վելի իմաստների սկզբնական իմաստի զարգացմանհիման վրա: Այն մին նույն բառի՝ տարբեր, մեկից ավելի իմաստճերովգործածվելուհատկությունն է: Ժամանակակից հայերենում, օրինակ, գիծ բառն ունի մոտ 15 իմաստ: 1.

թյա,

Հետք թողնող առարկայով (կավիճ, մատիտ, գրիչ

ն

այլն) քաշած խազ:

2.

(ռազմ.)

ճակատ, ճակատագիծ: 3. Տողան, երկարությամբձգվող առարկաներիշարք: 4. ուղի: 6. Երկարությամբ Երկաթուղագիծ: 5. Օդային ն ջրային տրանսպորտային ձգված լար (հեռագրական, ռադիոյի, էլեկտրականության հաղորդման համար): 7. Էլեկտրական հոսանքի, ռադիոհաղորդման, հեռագրային հաղորդակցման ն այլն ճյուղավորում: 8. Սահման, սահմանագիծ:9. Հետք, հետագիծ: 10. (փխբ.) Կնճիռ, խորշոմ: էԼ. Բնորոշ կողմ, հատկանիշ: 12. Դիմագիծ: է3. Դիրքավորում (քաղաքական, գաղափարական, տնտեսակաճ գործունեությանմեջ հիմնական ուղղություն) ն այլն: Կրակ բառն ունի տասից ավելի իմաստներ: 1. Հուր: 2. Բոց: 3. Խարույկ, օջախ: 4. Հրդեհ: 5. Կայծ: 6. Լույս, լուսավորություն: 7. (ռազմ.) Հրաձգություն: 8. (փխբ.) Կիրք, հրայրք: 9. (փխբ.)Ավյուն, եռանդ, աշխուժություն:10. (փխբ.) Փորձանք, պատուհաս: Լ է. (իխբ.) Թանկություն (կրակի գին) ն այլն: Գլուխ բառն ունի մոտ քսան իմաստ. 1. Մարդու մարմնի մաս: 2. Առարկա'

առայի վերին մաս: 3. Կատար, գագաթ (Արարատիգլուխ): 4. Առաջամաս, շարքի ջին մասը: 5. Սկիզբը (ամսի գլուխ): 6. Որեէ բանի կամ տարածությանծայրային մաս (կամրջի գլուխ): 7. Վերին կողմը, պատվավոր տեղը (սեղանիգլուխ): 8. Մտեղծագործության, աշխատանքի առանձին բաժին: 9. Ղեկավար, առաջնորղ, գլխավոր: 10. Առարկայի գնդաձն կամ կլոր վերջավորությունկամ ծայր: 11. Գլխի մա13. (իխբ.) զերը (գլուխը սպիտակելէ): 12. Հատ, հաշվի միավոր (20 գլուխ ոչխար): 16. տրված Տոկոսով դրամ Կյանք:(Մի գարի հացր մի գլուխ արժե (ԱԻ): Լն այլն: 1. Դարձնել բայն ունի Անել, վերածել. փոխարկել: 2. Վերաիմաստ:

ւթ ն (հուն. ՈոօոօՏՇքուո,1ՕոօՏ բօի Բազմիմաստություն (հուն. քօիտոտոո, Մեճիմաստո ի

-

-

մեկ

չատ

Հ:

Հ

Տծոճ

5ծոզ

-

-

ճչան):

նշան.

դուս.

ՌՕՈՄՇՇԻՈՎՒ):

դարձնել: 3. Շուռ տալ, գրել (ունեցվածքը):

շրջել:

3.

Պտտել,պտտեցնել:

ԲԱՌԻՄԱՍՏԻ

5.

Ուղղել:

6.

Մեկի անունով

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզվի պատմական զարգացմանընթացքում կատարված իմաստաբանահետնանքով տեղի են ունենում բառիմաստիտարբեր կան բարդ գործընթացների փոփոխությունզեր:Դրանց հիմնական առանձնահատկություննայն է, որ կա-

որակական փոտարվում են համեմատաբար երկար. ժամանակահատվածում, Համարյա աննկատելի փոխությունների աստիճանականկուտակման ձեով: որոշ ժամանակիցհեկատարվողբառերի իմաստներիայդ փոփոխությունները տո վեր են ածվում որոշակի որակականտարբերության: Բառի իմաստի կամ իմաստների փոփոխությանտիպերը սերտորենկապված են նրանց առաջացնող կարող են լինել ն՛ լեզվական, ե՛ տարբեր պատճառներիհետ: Այդ պատճառները են կոչվում բառիմաստի փոփոխման այն պատԼեզվական արտալեզվական: են են զուտ լեզվական գործոններից ն պայմանավորված ճառները, որոնք բխում

ավերջիններով: Արտալեզվականեն համարվումբառիմաստիփոփոխություն են ոչ թե զուտ լեզվաոաջացնող այն պատճառները,որոնք պայմաճավորված բանական, այլ արտալեզվական՝հասարակական գործոններով: Բառերի իմաստափոխության մասնավոր պատճառներըշատ են ւ, բազմազան:Այդ փոփոխու-

թյուններինայս կամ այն ձնով կարող են ազդակ ծառայել կամ նպաստել գիտության ն մշակույթի առաջընթացը երկրի, ժողովրդի կյանքում քաղաքական-տընտեսական շրջադարձային տեղաշարժերը կամ լեզուների տարբեր ազդեցու-

թյունները:

Բառիմաստի փոփոխություններըհիմնականում կատարվումեն բառիիմաստի մեկ ուղղումաստի նեղացման, ընդլայնման, շրջման, համաբանության, ն թյամբ զարգանալու, ըստ գործառույթի նմանության նոր իմաստ ձեռք բերելու ն

այլնի պատճառներով":

ա) Բառիմաստի նեղացում: Պատմական զարգացմանընթացքում խոսքային գործածության համատեքստումհայերենում տեղի է ունեցել բառի իմաստային ծավալի նեղացում՝բառի ավելի լայն իմաստի կամ իմաստներիմասնա-. վորմանշնորհիվ: Օրինակ՝գրաբարումհավ բառը ճշանակում է թռչուն ընդհանրապես, ժամաճակակից հայերենումայն ձեռք է բերել թռչունի մի տեսակի իմաստը: Դարման նախնական իմաստովնշանակումէ պետք, սճունդ, դեղ. այժմ ունի

սկզբնապես նշանակել ն այժմ էլ իր հիմնական իմաստով նշանակում է քրիստոնեական կրոնի խորհրդանշան, հետագայում տանջանքիմաստները: Սուրբ բաոը նախապես ձեռք է բերել նան՝ տառապանք, նան

հարղ իմաստը: Խաչ

բառը

20.Տես Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, հ. Զ. Երնան. էջ Լեզվաբանությանճերածություն, Երեան, 1967. էջ 266-273:

141-153:

Է.

Աղայան,

ճիայն՝ աստվածային, գերբնական էակ, հետազայուճ ձեռք է բերել նաւ` մաքուր, ազճիվ, առաքինի իմաստները: Ակճարկ՝ իր ճախնական իմաստով նշանակում է հայացք, նայվածք, հետագայում ձեռք է բերել նան` գրական տե-

նշանակել է

սակի անվանման իմաստ (օչերկ): Գրող գիր աճող ընդնանուր նշանակության հետ ունի՝ ստեղծագործության հեղինակ,հեղինակողիմաստը: Դատավոր -

որ

բառը,

նչանակումմրցավար, խաղադատավոր,խաղավար իմաստը: Ծայր,է

նան

է դատը վարող ն վճիռ կայացնող անձյհետագայում ստացել:

մրցադատավոր,

վերջավորություն,վերջ է նշանակում, իր գրչածայը իմաստով իմաստի նեղացում է ստացել: Իմաստի նեղացման բազմաթիվ օրիճակներկարելի է բերել տերմինճաբաճության բնագավառից,երբ լեզվի սովորական, ընդհանուր գործածական բառը տերմինացմանենթարկվելով՝ վեր է ածվում որեէ գիտության կամ արտադրության որեէ ճյուղի տերմինի. ինչպես, օրինակ` արբաճյակ, պաստառ (էկրան) կարգ (կատեգորիա),կռունկ, սայր է այլն: բ) Բառիմաստիընդլայնում:Իմաստի ընդլայնում է կոչվում իմաստափոխական այն երնույթը, երբ լեզվի պատմական զարգացման բառը կորցնելով իր էական հատկանիշներիմի մասը, ընդարձակում է իր իմաստային ծավալը: Օրինակ՝ կայսր նշանակում է թագավոր, միապետ (կայսրության, թագավորության գլուխ), առաջացել է Կեսար (Հռոմի միապետի) հատուկ անունից. ստացել է ընդհանրականիմաստ: Սուր նշանակում է հատու, կտրող, ձեռք է բերել նան զենք իմաստը. ըստ որում ստացել է ճան գոյականի քերականական կարգ: Տուն նշանակում է բնակարան, կացարան,ապրելու տեղ, ունի ճաե՝ ցեղ, տոհմ, ժողովուրդիմաստները: Մարշալ իր ստուգաբանականճախնական իմաստուլ նշանակում է ձիապան, այժմ՝ գորքի գլխավորհրամանատարհ զինվորական կոչում` գեներալից բարձր:Կառավարել իր նախնական իմաստով բարձր նշանակելէ կառք վարել, կառավարությունբառը ըստ այդմ՝ կառք վարելը, մինչդեռ այժմ ունի այն՝ պետական բարձրագույնմարմին իմաստը: Նույն ձեով բառի նախնական իմաստի կամ իմաստների համեմատությամբ իմաստիծավալիընդարձակումէ կատարվելնան ժամապահ,տարեգրություն, տոնավաճայըԼ: այլ բառերում: Նույն ձնով դրոշ հատուկ անուններ ու տեեն ինչպես`Վոլգա, վեր ածվելանվանակարգային անվանումների, ղանուններ Երնան (կոնյակ), ԷջԺիգուլի (ավտոմեքենաներ), Նաիրի, Դվին, Ախթամար, որ

ընթացքում

|

լ

միածին, Ոսկեվազ գ)

(գինի) ն այլն:

պատմականզարգացման Իմաստի շրջումըլեզվի Բառիմաստի շրջում:

առամեջ տրամագծորեն հակառակ իմաստիկամ իմաստների բառի ընթացքում ահս է: է Այսպես՝ահագին նշանակում ռելի իմաստները: Պարապնշանակում է՝

ահեղ

ունի՝ մեծ,

սոսկալի, հսկա, ազատ, անգործ, առանցզբաղմունքի, դատարկ, մինչդեռ պարապել նշանակում է մի բաճով զբաղվել, գործ կատարել, ջացումը

գործ անել:

հայերենումորոշ գրաբագրականնոր բառերի նախկին իմաստների (գավառական), րյան,բարբառային նախեն բերում նոր իմաստներ:Շատ դեպքերում փոխարենորոշ բառեր ձեռք երկրորդաեն դառնալով մղվում, րը մթագնումկամ ետին շարքն կին իմասսմնե հիմնականիմաստառաջնային, որպես նորերին՝ տալով կան, լրացուցիչ, տեղի տարածված է այդ գործընթացը լայն չափերով ների: Վերաիմաստավորման ն՛ կատարվում է գիտական բնագավառում հատկապես տերմիճաբանության տերմիններկամ էլ օտարազգի համապատասխան համար հասկացությունների համանչաճակներստեղծելու նպատակով: տերմիններիկամ բառերի հայերեն (դոկտրինա), վարդապետությում Օրինակ` ատյան (ժյուրի), ագարակ(ֆերմա), դ) Բառի

Ժամանակակից վերաիմաստավորում:

հրահան,մական (Հյօմման): ճոր իմաստներ. շաւո բառեր ձեռք բերելով Այս եղանակով գրաբարյան բնագաեն տարբեր բռլորովին ժաճանակավից հայերենումերբեմն գործածվում անջրպետ, էր մշաճակում բառը հաստոց վառներում: Օրինակ` գրաբարում ն այլն: 2) հրետասայլ (րնդանոթի) գործասեղան. 1) դազգահ, պատվար, այժմ`

ճասակ, այժմ՝ զործիք, հսկող. 3) թուղթ, 2) Դիտակ 1) աչքի ընկած բան. պահակ, լուսազարդ, լուսավոր, է աչքին: Լուսանկարռը հեռու առարկաները մոտեցնում (որից` լոսանկահանված պատկեր՝ նկար տպարատով -

այժմ`լուսանկարչական

լուսանկարչատուն)

լոսանկարչություն, բել, լուսանկարիչ,լտաանկարչական, խփեյու թղթի երկար աստառ, շորի կտռր, այժմ՝ սենյակի պատերին Պաստառ ն այլն գրելու թղթի կամ կտոլողունգ 2 հայտարարություն, նկարազարդ շերտ. ն Պաղպաղակ բյուրեղ, այժմ` կաայլն: րի լայն շերտ. 3. կտավ (նկարչական) սառեցրածքաղգր ն պտղահյութերով պատրաստվող -

-

սերուցքով թով,շաքարով,

2. 1. զինվորի մարմինը պահպանողզրահ. ուտելիք, սառնաճույ)շ: Պաիպանակ ն յյնում է գրքի գըրգիր, այժմ՝ այն թերթը, որ կազմարարը բմայիչ, կախարդական սա- օդի մեջ Օդապարիկ համար: պահելու քի կազմի միջն` բնագիրը մաքուր մակդիր), այժմգ̀ազով լված օդում թոչող վառնող (ձիու համար գործածվող -

ա)ժմ՝ չտպված,չտպազըրհարմարանք:Աճտիպ անձն, անկերպարան. 7. համբերելի,որին հեշտ է համբերել. հեշտ հասկանաված:Դյուրատար հեշտ որի ծավալի փոքրուլի. այժմ՝ հեշտությամբտարվող, այն. փ, դյուրահասկանա կարելիէ հեշտությամբտանել'': թյան պատճառով Իմասւափոխությանայս ըստ զուգորդության: ե) Իմաստափոռոխություն նմանության հիման վրա: ն երնույթների տեսակը կատարվումէ առարկաների ակն (աչք) Լլատար), լեռան ն ՝ Օրինակ՝գլուխ (մարդու) գլուխ (գագաթ. նան` ծառա. բեռմատանու քար. մշակ 1) աշխատավոր, աղբյուրի. Չ) աճիվ. 3) մեջ 2) մեծ գիտության՝արվեստի աշ խատանքկատարող). -

սարք,

-

|

ակն

-

նակիր (ֆիզիկական մշակ):Փուլ վաստակունեցող (օր.՝ գիտության ւ:

Յ9

Հիս

Հ.

Աճառյան, Հայոց լեզվի Կ լստմություն, :

-

)լռանի

Բ մաս,

լրումից

Երնան,

հետո

հետզհե-

1951. էջ 481-4ե2

նվազելը. ստացելէ ճոր իմաստճեր՝ 2) մարզական բնագավառում` խաղաշըրջան, 3) հասարակականկյճքի զարգացման շրջան, փուլ: Օղակ հիմնականում ունեցելէ կլռր, շրջաձն իմաստը. հետագայում ձեռք է բերել ա) աշխատանքայիճ խումբ ընդհանուրիմաստը(դաչտավարական, խաղողագործների,ծխախոտագործների հ այլն օղակ). բ) մարմնամարզականգործիք իմաստը: Անկում - ճշանակում է ընկնելը, կռրծաճվելը.ձեռք է բերել նան աճասունների մասսայական հետն կորուստ, կոտորած՝հիվանդությանկամ որնէ իմաստը: Թըրանքով թուր - նշանակում է հիմնականում՝ միջատի տեսակ. ձեռք է բերել` տրակտորի, ն այլն աճիվի շարժական մետաղյամաս իմաստը մեքենայի,տանկի (թրթուրավոր տրակտոր, տանկի թրթուր): Ճյուղ սկզբնապես ունեցել է ծառի ճյուղավորում, ոստ, ընձյուղիմաստը,հետագայում ձեռք էբերել՝ 1) հոտ (ոչխարի), 2) մասնաճյուղ, ստորաբաժանում, բաժին. 3) ստեղն, թն (ջահի) ն այլն իմաստճերը: Իմասզ) Իմաստափոխություն ըստ կցորդությանկամ առըճթերության: է իմաստների նմանության տափոխության այս տեսակը նույնպես կատարվում հիման վրա: Օրինակ` կաբինետ 1) զանազան նպատակներինծառայող սեճյակ, սրահ ն 2) մինիստրների խորհուրդ: Համար - 1) թվի կարգ. 2) հյուրանոցի, տե

-

աղետի

-

-

բաղնիքի տեղ, սենյակ: Երակ (մարմնի) ն երակ (հանքի): է) Գործառական իմաստափոխություն: Իմաստափոխության այս տեսակը կատարվում է միննույն գործառույթը կատարողառարկաների հաջորդականության հիման վրա: Այս դեպքումորնէ առարկայի կամ երնույթի անունը անցնում է այնպիսի մի նոր առարկայի կամ երնույթի, որն իր դերով փոխարինում է նախկին առարկային: Օրինակ՝ ուռք(մարդու) ն ռտք (կահույքի, սարածների,մեքենայի ն այլն ներքռի հենարաններիցյուրաքանչյուրը), 2) հրազենիշնիկ, հրահան, 3) սանդուղքի, աստիճանի մատ Լ այլն: Թն 1) թռչուններիթռչելու գործարանը, 2) մարդու բազուկ, կուռ, ձեռք, 3) զանազան կարգի անիվների(ջրաղաց, հողմաղաց) շառավիղ, տախտակ, 4) ինքնաթիռի մաս, քաշող մակերեսներիցմեկը, 5) գութանի մետաղյա թիակաձն մասը, 6) շինության կռղմնայինմասը, 7) զորքի մարտական դասավորության՝ աջակողմյան ն ձախակողմյան մասերը, 8) քաղաքական կազմակերպության` կուսակցությանխմբավորում, 9) կշեռքի յուրաքանչյուր թաթը՝ լծակի հետ, 10) հովանավորություն,պաշտպանություն,սատար, թիկունք Լ. այլն: -

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՀԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐԸ"

որպես նախադասություն կազմող իմաստային ավարտուն միավոր, կապված է որոշակի հնչյունական կազմի հետ: Այդ տեսակետից իղեալականն,իհարկե, տարբերակված բառային մեկ հնչյունական կազԻճչպես հայտնի է,

։

Հայերեն համանուն

բառը,

բառին. փուսերեն բառերից (ըստ

բառային կազմին, այնպես էլ քերականությանը՝ վերաբերվել ինչպես ձնաբանուեն թյանը ն շարահյուսությանը:Ըստ այդմ էլ տարբերակվում կանականհամանունները:

ն քերաբառային

|

տարբեր իմաստովայնպիսի բառեր են, որոնք Բառային համաճունները"" են համընկնում միայն իրենց արտաքին՝հնչյունական տեսքով կամ կազմով: Օկ 2. մարտ (ամիսը). 1. փող (խողովակ), 2. փող րինակ`1. մարտ (պատերազմ) ն 3. 1. փող (դրամ). հարստություն(ինչք), 2. հարստություն(թագավորա(սրինգ) կան դինաստիա). 1. սեր (կաթի) ն 2. սեր (զգացմունք) ն այլն: Համանունությունն իբրե ձնի ն իմաստի տեսակետից բառերի ն բառաձների որոշակի հարաբերության արտահայտություն, համաժամանակյաիրողություն է: Այդ նշանակում է, որ բառերի, բառաձն երի ն նրանց իմաստների համանունությունը պետք տերի կամ

է

դիտել լեզվի զարգացման միայն տվյալ փուլի փաս-

հիման վրա: Հետն աբար հայոց լեզվի զարօրինաչափությունների

գացման տարաժամանակյա կամ պատմականիրողությունները բավարար հիմք չեն կարող տալ ժամանակակից հայոց լեզվի բառային ն բառաքերականական

համանունությանկապերի որոշման համար: Համանուններ են կոչվում երկու ն ավելի այն բառերը, նույնն են ն գրությամբ(հնչյումականկազմով)կամ արտասանությամբ տարբերվումեմ միայն իմաստաբանորենկամ քերականորեն,կամ էլ ն՛ իմաստաբանորեն, ն՛ քերականորենմիաժամաճակ:Այսպիսով, համանուն բառերը տարբեր են իմաս-

որոնք

տով, բայց նույնն են գրությամբ կամ հնչումով: Դրանք նույն կերպ գրվող կամ հնչվող, բայց տարբերիմաստներունեցող տարբեր բառեր են: Համանուններիշարք: Երկու ն ավելի համանունները կազմում են համանունների շարք: Երկու համանուններիցկազմվող շարքերը կոչվում են երկանդամ, երեք համանուններից՝ եռանդամ, երեքից ավելի հսմանուններից կազմված շարքերը՝բազմանդամշարքեր: Ժամաճակակից հայերենում գերակշոում են համաճնուճների երկանդամշարքերը:

Հայերենի բառային համանունները կարելի է տարբերակելըստհնչման

ն

բառակազգրության, իմաստաբանական,ձւաբանական-ձն ույթաբանական,

մական, ծագումնաբանականն

վրա: այլհատկանիշների հիման ն

Համանուններիդասակարգումըըստ հնչման

գրությաննույնության:

«

է տերմինը համապատասխանում Օո)ոոտ. նույնակեբպ

ծագում է հունարեն հօտօջ Մույն, հայերենի պատճենումը կլիճի ճույնանճուն): -

համապատասխանություննէ: Վերջինիս անհնարինության պատճառով լեզվում սովորական է հնչյունական մինճույն կազմով ոչ միայն տարբեր իմաստների, այլն տարբեր բառերի ու բառաձների առկայությունը: Այդտեղիցէլ առաջանում է համանունության երնույթը լեզուներում: -«Համանմանությունըորպես լեզվական ընդհանուր իրողություն կարող է ճի կամ պատյանի

Է

օոօլոճ

-

անուն

ՉԵԼՕԻՎԻԼ

որը

այդմ`

Երնան.

Ա

1977,

Շալունց, Լջ 5-75:

Համանուն

բառերը ժամանակակից հպյերենում, Լեզվի ն ոճի հւսրցեր, 4.

ըստ հնչման ն Ժամանակակից հայերենում

գրության նույնության րը դասակարգվումեն հետեյալ տիպերի` բուն համանուններ, ճույնագիր բառեր 1, համահունչ կամ նճույնահունչբառեր: Դրանք տարբեր իմաստներ բառերն են. որոնք նույն կերպ են գրվում ն հնչվում:

համագիր

ՍԲուն համանուններ: է.

կ..-

այն տարբեր ունեցող

Օրինակ

(չջնջվող, Անջինջ 1. Անհատ

յ.

անջնջելի), 2. Անջինջ (ոչ ջինջ, ոչ հստակ, պղտոր). (անձնավորություն), 2. Աճհատ (անհատնում, անսպառ). Բուն (ծառի), 2. Բուն (բույն, որջ), 3. Բուն (իսկական). (մարմնի մաս, թե, դաստակ), 2. Բազուկ (ճակնդեղ). Նվագ(նվագելը, երաժշտություն), 2. Նվագ (անգամ, հեղ):

է.

2)

ման

վրա:

նույն

Ր

-

ժամանակակից

ՒԼիանքայն համանուններն են, որոնք հայերենում գրությամբմիւյննեն,ինյց տարբերվում են հնչումով. ինչպես, օրինակ` (անելանելի,դժվարին,ծանր). անելանէՍ շինել), 2.անել (ան-յել) 1. Լ հարդ (իմիթ) (ոչ պարզ, խրթին), 2. բարդ (բարդ) (խոտի դեզ).

(կատարել,

Լ.

(մի-ակնություն) միակնություն

1.

(բազմ-ակճություն) (շատ աչքեր ունենալը). բազմակճություն

(միա(մեկ կին ունենալը). կինություն)

(մեկ

ունենալը),

աչք

միակճություն

2.

(մի քանի կին ունենալը): Այս (բազմա-կընություն) սակճություն նուն

2. բազ-

կարգի

համա-

հնչույթային կազմի տարբերությունը արդի հայերենում նույն հ բառերի միննույնդիրքերում տարբեր հնչումն է: կաճհնչյուճախմբի չյունի 3) Նույնահունչ կամ համահունչ բառեր: (ՕխօՓօՒւ հունարեն հօլու Է քբծոծ ճույն, ճույնակերպ հնչյուն): ձայն, Ի տարբեիություն կամ համահունչ| նույնահունչ բառերի, նույնագիր

բառերն են, որոնքորոշ չավ են հնչյունականկազմով կամ գրությամբ, բայց նույննեն հնչոս տաիբերվում

աղտ) (կեղտ). 1,

ամյակ

(տարի).

(անուշադրի սպիրտ), (ամիակ)

(աչ) (աչք),

է, բացօթյա

2.աչ

(ան-օդ)

2.

թացք). )

բացօթյա

բաց

(բացօդյա) (բաց օդում, անճածկ). Ն զօր (զօր) (ցերեկ), 2. զօր (զոր) (զորություն). 1. յէրթ (երդ) (1. երդիկ, 2. տուն, ընտանիք), յ)էրթ (երթ)

հատկանիշներիհայերենի հաԸստ ձեաբանական-ձնույթաբանական

ը

մանունները ստորաբաժանվումեն.

տարբեր, բայց գրուա) Բացարձակ համանուններ: Դրանք իմաստով է քերականական համընկնում մեջ ն են, որոնց բյամբ հնչումով Շույն այն բառերն են քերականահամանունները պատկանում ձների ամբողջ համակարգը: Այդ կան մինճույն Օ րինակ`

կարգին,համընկնումեն

1.

(շքերթ.

ափ ձեռքի),

հոլովման ն խոնարհման ձներով:

վաբել (կառավարել

է.

նույն

կանականկարգերով է' ձե լ. Բահ (հողը փռրելու գործիք), 2. բահ (զարմանքի բա, հապա, 2) ուրեմն, 3) իհարկե. | շբաս (եղանակավորողբառ), 2. բաս

բացականչութ

1)

գործիք). 1) արական՝ բավ ձայն, 2) (երաժշտական Լ. անել (կատարել, շինել), 2) անել (անելանելի, լ.

մորթ (կաշի),

2.

ճորթ (մորթելը).

սեր (զգացմունք),2. սեր (կաթի): Այս կարգիհամանունները կարող Լ.

են

ծանր). դժվարին,

տարբերվել տարբեր քերականա-

իմաստներով

այս տիՀամանունության համանուններ: Բառականն քերականական է բառի ն բաշարք կազմող անդամների` համանունների պի հիմքում ընկած կազմի բացարձակնմանությունը: Օրինակ` ռաձեի ոճչյունական Լ

2.

նան

2. ափ (ջրի եզը). գործ, մեքենա ն. այլն). վարել (հողըհերկել), 2. լ. կետ (կենդանի): 2. կետ (նշան), 3. կետ (կայան): գրուբ) Մասնակի համանուններ: Դրանք իմաստով տարբեր, բայց են իրենց ոչ բոլոր քերահամընկնում են, որոնք բառերն այն թյամբ Լ.'հնչումով լ.

գ)

անի, երկնքի տակ).2.

(բացօթյա) (առանց օթն

իմաստային դասակարգում

իսկ քերականական կան կարգերի պատկանելությամբ, կարգերի զուգադիպուէ են տարբերվել այլն: թյանդեպքում՝ կարող քերականական

անօջ (օդազուրկ). (աջ) (աջակողմ, ահյակ).

լ. անօթ (անոթ) (աման), 2.

1. աչ

ախտ (գրվու

ամյակ (ամյակ) (տարեթ

2.

'

երով:

հայերենում այն մանունները ժամանակակից

կամ արւղասանությամբ, օրինակ՝ ն հնչվում է՝ ախտ (հիվանդություն),2. հնչվումէ |. գրվում

ը

|

-

կերպ ջոռքհծգրում եմ):

ուխտ (ուղտ) (սա-

ձնաբանակաճ-ձնույթաբանական Համանունների

կամ համագիրբառեր: (Օեւօրքճֆ հունարեն հօոոօՏ Նույնագիր նույն, -'

2.

պատավոր կենդանի): հայերենում հիմԱյս կարգի բառերը ճույնահնչությունըժամանակակից ձայնեղացդ-թ), (ղ-խ, խուլերի նականում առաջանում է՝ ձայնեղների խլացման հիօրինաչափություսների կան (չջ). խուլերի շնչեղացման (տ-թ) հնչյունական

Բազուկ Լ է.

վօըթ (որդ) (ձիճու), 2. վօըթ (որթ) (նաղողի վազ). 2) երղում ն այլն), ուխտ (ուխտ) Լ (ոխտպտեղի,

1.

համանուն

ըն-

րորդ

(անցնել բայի աճցավ

2. անցավ (առանց ցավի, ածական անուն). հորդ (առատ), 2. հորդ (թո հորը):

դեմք), 1.

սահմաճական եղանակի անցյալ

երկատարյալի

Հայերենում այս կարգի համանունների հնչյունական զուգադիպությունների առաջացման հիմքում ընկած են հոլովման, խոնարհման |. հոդառության ժամանակ բառերի կրած փոփոխությունները: Համանուն

ա)

երի ենթաւտեսակճերը հետւ բառաձե

յալն

են.

ն. բառի ուղիղ ձեով կամ բառաձներով Հոդառությամբ հարաբերվող.

(սար-դ), 2. սարդ (կենդանի). սիրելիս (սիրելի-ս), 2. սիրելիս (սիրել բայիղերբայ). 1. բուն (բու-ն), 2. բուն (ծառի բուն, հիմնական 1. այլն): բ) Խոնարհմանհ հոլովմանձեերով կամ բառիուղիղ ձնով հարաբերվող. է. ոսկրացավ(ոսկրանալ բայի սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալի երրորդ դեմք), 2. ոսկրացավ(ոսկրի ցավ, հիվանդություն). 1. որոճան (որոճալբայի ըղձականեղանակի ապառնիերրորդ դեմք), 2. որոճան (որոճացող). 1. վանեցի բայի սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալի ե(վանել զակի առաջին դեմք), 2. վանեցի (Վանի բնակիչ). 1. բայի հրամայական, եզակի թիվ), 2. առ առ(առնել (ակոս). 1. բեր բայի հրամայական, թիվ), 2. բեր (բեր, ոչխարի մակա(բերել 1. սարդ

1.

եզակի

Մաոձյուներ(ձյունել բայի ըղձական եղանակի ապառնի անցյալի երրորդ 1.

դեմք),

2.

1.

ձյուներ (ձյուն-եր, հոգնակի). նկարեն (նկարել բայի ըղձական եղանակ, եզակի, երրորդ դեմք),

2.

ճկարեն (գեղեցիկ). 1. խնձորի (խճձոր-ի, սեռական-տրականհոլով), 2. խնձորի(խնձորենի). 1. մորթածին(մորթով ծնված, Շնվող), 2. մորթածին(մորթած-ին): 2) Ըստ

ձռւաբանական ն իմաստաբանական հատկանիշների, ինչպես նան ըստ ծագման համանուններըկարելի է ստորաբաժանել յալ տիպերի. հետն ա) նույնահիմք (կամ նույնարմատ) համանուններ ն բ) տարահիմք (կամ տարարմատ) համանուններ: ա) Նույնահիմք (կամ նույնարմատ)համանուններ: Այս կարգի բառերի հիմքերըթեն ստուգաբանորեն ընդհանուր են, բայց նրանց տարանջատումը որպես համանունների` պայմանավորված է իմաստային-ձնաբանական ռրոշակի տարբերություններով ն հատկանիշներով, որոնք համակարգային բնույթ ունեն: Այդ իսկ պատճառով լեզվի զարգացման տվյալ փուլում այդ կարզի բառային միավորները գիտակցվում են իբրն տարբեր բառեր: |

1.

զատիկ (ջրիստոնեականտոն), 2. զատիկ(միջատ).

ձգել(1)

քաշել, 2) մեկնել, երկարացնել, 3) պրկել, 2. 4) իր կողմը գրավել, հրապուրել), Ձգել (արնմտահայերեն գցել, նետել). Լ. ճիչ (ճչալու ձայն, ճչոց),2. ճիչ (բույս, աղվեսագի, կածուկ). 1. ջոկ (ածական, մակբայ, 1) զատ, առանձին, 2) տարբեր, ուրիշ), 2. ջոկ Լ.

ձիգ

տալ,

քաշել,

դուրս

(գոյական 1) խումբ, բազմություն, 2) երամակ, 3) ջոկատ). 1. դասակաս (դասին վերաբերող, օր. դասական թվական), 2. դասական Լ (կլս սիկ, անտիկ աշխարհին, մշակույթին, արվեստին վերաբերող այլն): բ) Տարահիմք (կամ տարարմատ) համանունճեր: Այս կարգի բառերի՝ համանունների էական առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց տարբեր իբրն միավորվումեն համանունների շարքերում հնչման կամ ունեցող հիմքերը ծագում գրության ընդրանրությանն իմաստային տարբերությանշնորհիվ: Օրինակ՝ 1. անկար 1) կար չունեցող, չկարած, 2) կարան, միացմանգիծ չունեցող, 2. -

անկար 1) անկարող, անզոր, 2) աղքատ. 1. անկտուր (կտուր, տանիքչունեցող), 2) անկտուր(չկտրված, միակտուր). է, աճհագ (առանց հագնվելու, չհագնված), 2) անհագ (անկուշտ, առանց

հագենալու). 1. անհատ

|. բալ

(անձ, անձնավորություն), 2) անհատ (անհատնում, անսպառ). 2. բալ (մեգ, մառախուղ, մշուշ), 3. բալ (պարա-

(բա'ենու պտուղ),

հանդես).

քաղ առեղծված, նախաստեղծ). (քիմիական լ.

այծ,2) կտղուց.

(քաղելը, հունձ), 2. քաղ Լ) արու ճախարար (պրսկ.-ից փոխառություն),

.

ճախարար (ամենից

տարը), 2. բոր (մաշկի վարակիչ

1. բոր

գ) Մեկ նույն

2.

ն

առաջ

հիվանդություն):

մեկ տարբերհիմքով (բաղադրիչով)բաստուգաբանորեն

ն բարդածանցավոր բառերիհամանունմեր. ղադրվածբարդ 1. ռազմավար (ռազմական ավար), 2. ռազմավար(ռազմագետ, ստրա-

տեգ).

բազմայր (շատ տղամարդունեցող), 2) բազմայր (չատ այրեր՝ քարան-

1.

ձավներ ունեցող). 1.

թո)

ակն-

.

սակավամտություն(սակավամիտ, կարճամիտ լինելը, սակավ-միտ-ունակավամտություն(սակավ մտնելը, սակավ-մուտ-ություն). (բազմտազմակնություն(բազմ-ա-կին-ություն), 2.

բազմակնություն

րյուն) .

հայերենի համանունների աղբյուրները Ժամաճակակից առաջացման պատճառները ն

բառերի առաջացումը ժամանակակից հայերենում պայմանաւպատինչպես իմաստաբանական,այնպես էլ ռչ իմաստաբանական

Համանուն

վորված

է

ճառներով:

հետեանքով տարբերգործոնների իմաստաբանական 3)Լեզվում

ջացած համանուններ:

Բազմիմաստությունըն համանունները:

առա-

հայերենում Ժամանակակից հա-

մանունների առաջացման կարխհորգործոններից մեկը բառի բազմիմաստությունն է: Ինչպես մի չարք լեզուներում, այնպես էլ հայերենում համանունների մի մասը գոյացել է բառի բազմիմաստության շնորհիվ: Բազմիմաստ բառի մեջ կարող է տեղի ունենալ ինչպես իմաստների ներքին փոփոխությունչայնպես էլ ճոր իմաստի կամ իմաստներիզարգացում: Լյդ եդանակով համանուն բառերի առաջացումը կատարվում է ոչ կարճ ժամանակամիջոցում,

երկարատն գործընթացում, երբ լեզվի բնականոն զարգացմամբ բազմիմապո բառի մեկ կամ մեկից ավելի իմաստներներքին կամ արտաքին զաճավան պատճառներովժամաճակի ընթացքում աստիճանաբարայնքան են հեռանում նախնական իմաստից, որ խզում է առաջանում այդ տվյալ անվաճական, ճոր իմաստի կամ իմաստների ե անվանական կամ նսխճնականիմաստների միջն: Այդ նոր իմաստը այնքան է հեռանում իրեն ծնող բառից, որ նույն հնչյուճական կազմով այդ միավորը գիտակցվում է իբրե ինքնուրույն, անկախ բառ: Այսպիսով, նույն բառի հիմնական, նախնական իմաստը կամ-.իմաստներըհւսմանունային հարաբերության մեջ են մտնում այդ բառից անջատված հ արդեն ինքնուրույն բառ դգիտակցվողմիավորի հետ ե կազմում համանունների շարք: համանուն Բազմիմաստության հետն անքով դարձած բառերի մեծ մասը բառային իմաստներով իրարից այնքան են հեռանում, որ երբեմն ստուգաբանական հատուկ հետազոտությամբ է միայն հնարավոր դառնում բացահայտելու ծագման տեսակետից այդ կարգի բառերի ընդհանրությունը:Բառի բառային իմաստների փոփոխման մեջ առանձնահատուկտեղ է գրավում բառի հիմնական կամ անվանական իմաստին զուգընթաց երկրորդական կամ ւիոխաբերական իմաստի կամ իմասւռների առաջացումը: Ժամանակակից հայերենում ռրոշակի թիվ եճ կազմում բազմիմաստ բառի փոխաբերական իմաստիցկամ իմաստներիցգոյացած համանունները: Այսպես, օրինակ` 1. փող (1) խողովակ, 2) զենքի խողովակաձն մաս, 3) խողովակաձեւերաժշտական Այս վերջին երկու գործիք, շեփոր: փոխաբերականիմաստներըհետագայում առանձնանալով՝գիտակցվել են որպես ինքնուրույն, անկախ բառեր ն դարձել իրենց ծնող հիմնական բառի համաայլ

նուններ:

Բառի նախկին իմաստների միջն համանունային հարաբերություններ կարող են առաջանալ բառիմաստի փոփոխման հետե յալ պատճառներով: ա) Բառիմաստիընդլայնմանշնորհիվ.

(հատու) ն 2. սուր (վենք). 1. քերթել (մաշկել) ն 2. քերթել (ուռեղծագործել. օր. քերթություն): բ) Բառիմաստինեղացմանշնորհիվ. է.հավ (թռչուն, հավք), 2. հավ (թոչունի մի տեսակը) է. ծաղիկ (բույս), 2. ծաղիկ (հիվանդություն): Գ) Բառի հին իմաստի մթագնման ն ճորի առաջացմանշնորհիվ. 1. սուր

է. դալար

(խոտ)

ն. 2. դալար

(կանաչ, թարմ):

դ) իմաստճերի համաբանությանշճորհիվ.

բազուկ (ճակնդեղ). փուլ (շրջան, ժամանակաշրջան)Լ 2. փով (լուսնի): փոփոխության շնորհիվ. ե) Իմաստճերի գործառական Իմաստի գործառական փոփոխությունըկատարվում է ըստնմանության, կցորդության ն այլ պատճառներով, երբ մի առարկայի կամ երնույթի անուբազուկ (ձեռքի)

Լ.

Լ. 2.

է.

ըստ

սը փոխանցվում է մյուսին:

կանգուն (կանգնած), 2. կանգուն (չափի միավոր):

է.

հետն զ) Իմաստաշփոթության անքով. |. ժամ (ժամանակ), 2. ժամ (եկեղեցի): Ժամ նախապես ունեցել է ժամաէ ճակի տնողություն, ժամանակ պատարագ իմաստները: Վերջին իմաստը աէ իբրն ինքնուրույն բառ, իբր. պատարագ կատարելու տեղ: -

ռանձնացել

նմանությամբառաջացածհամանուններ: 2) Բառերի պատահական Ժամանակակից հայերենում համանուններ են առաջացել նա), այլ ճա-

ճապարհներով ն առաջին հերթին բառերի պատահական նմաճությամբ: Այս եղանակով համանուններ առաջացել են. հճչյումական կազմի պատահականնմաա) Սեփական (բնիկ)

ԱԻ» ւ

այը

բառերի

(մարդ)

ն 2. այր

(թարայր, քարանձավ).

անձուկ (ձուկ չունեցող), 2. անձուկ (նեղ). ն այլն: Լ բազմանվագ (շատ նվագվող), 2. բազմաճվագ(շատ ւ կազմի պատաբ) Սեփական (բնիկ) փոխառյալ բառերի հակաճնմանությամբ. 1. մարտ (պատերազմ),2. մարտ (ամիսը). 1. փող (խողովակ), 2. փող (դրամ). Լ բաս (եղանակ. բառ, 1) հապւս, բա, 2) իհարկե), 2. բաս (1) արական թավ ձայն, 2) երաժշտականգործիք): գ) Փոխառյալ բառերիհայերենգրությամ պատահականճմաճությամբ. 1. ճոտա (ձայնանիշ), 2. ճռտա (հայտագիր, վերջնագիր). 1. կամար (կառույցի, հուճական փոխառ.), 2. կամար(գոտի, պարսկական Լ

անգամ).

հնչյունական

Ը

փոխառ.):

ղդ)Հայերենի ուղղագրությանփոփոխման հետեւանքովառաջացածհա-

մաճունճեր:

են հահայերենում առաջացել

Այս կարգի ոմանուններըժամանակակից (1922. 1941 թթ.) գրաբարի քարեփոխմամբ

յերենի ուղղագրության

ուղլագրությունների

ն ժամանա-

մեջ առաջացած տարբերությունների կակից հայերենի են ե ն է, ո ն օ,հ հիմնականում Դրանք վերաբերում հետհանքով: յ, ոյ-ույ, ոյու

գրությանը: է. Մեր (սերուցք),

2.

Լ

Մեր (գրբ. սէր, զգացմունք):

1.

1. |. Լ.

Հարկ (տուրք), 2. Հարկ (յարկ, հարկաբա՞իճ): Հույլ (խումբ, բազմություն), 2. Հույլ (յոյլ, մեղկ, թույլ, ծույլ): Կաթ (կաթն, գրբ., ն-հնչյունի կորուստ, կովի կաթ), 2. Կաթ (կաթիլ): Հոտ (բույրը), 2. Հուռ (հօտ, ոչխարի): (կաթիլ), 2. Պուտ (պոյտն, կանաչ):

1. Պուտ

Լ արն ե) Արնհելահայ գրական լեզուներում գործածվող տարբեր մտահայ բառերի հնչյունական ճմանությամբառաջացածհամանուններ. 1. հոդ (ոսկրի խաղ), 2. հոդ (քերականականկարգ), 3. հոդ (արն մտհ., այդ-

(բույսը ն պտուղը), 2. հոն (արյւմտհ. այնտեղ): զ) Գրական հ բարբառային բառերի պատահականնմանությունից առաջացած համանուններ. տեղ).

1. հոն

1.

է. է,

ներ.

կուռ (գրական՝ միասնական ն այլն), 2. կուռ (բարբառ.՝ թն, ձեռք). բոկ (բոկոտն, բոբիկ), 2. բոկ (բարբ.՝ վառեկ). անհեր (անմազ), 2. անհեր (բարբառ.՝ անհայր):

լեզվի շատ բառեր նույնպես պետք ժողովրդախոսակցական ընդհանրապեսզանց առնել: այդ կարգի բառերը, ինչպես հայտնի է, կազմում են ժամանակակից հայերենի բառայիճ կազմի բաղկացուցիչ մասը նւ, ինչպես ընդունված է, բառարանագրականմշակման են ենթարկվում Լ հատուկ նշումներով տեղ

ճերում, ինչպես

են

գրավում ժամանակակից հայոց լեզվի բառարաններում:

կան ն 1.

ական (իոս),

2.

ական (ականանետի արկ)

Լ

այլն:

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

հոմանիշ Հայերենում

ԲԱՌԱՅԻՆ ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐԸ

հասկացության համար տարբեր ժամանակներում

գործածվել են մի քանի տերմիններ` հոմանիշ, համանիշ, ճույնանիշ: Դրանք կազմվել են հունարեն 5:ոօոտոօտբառի հիման վրա, որ բառացի նշանակում է նույն անունն ունեցող: այժմ գործածության մեջ են մնում, փաստորեն, հոմանիշ, համանիշ, նույնանիշ տերմինները, որոնք թեն ըստ բաղադրիչճերի իմաստների ճույն նշանակությունն ունեն, բայց արդի հայերենում ձեռք են բերել միննույն հասկացության որոշակի տարբերակված իմատսներ: Հայերենում մեզ հետաքըրքրող իրողության ընդհանուր հասկացությանհամար այժմ ընդունված է հոմանիշ տերմինը, իսկ համանիշ ն նույնանիշ տերմիններըգործածվում են լեզվաբանաէլան միննույն իրողության երկու տարբերակների. առաջինը՝ մոտ իմաստ ունեցող, երկրորդը`նույն իմաստն ունեցող բառերի համար:

Հոմանիշների սահմանումը:Հայերենում հոմանիշներ

կռչվում միննույն մոտ այն բառերը, որոնք կամ նույն իմաստճների միաժամանակ կարուլ են տարբերվել ոճական կիրառությամբ, հուզաարտահայտչական գունավորմամբ, ինչպես նա). գործածականությամբ ն եետ կապակցվելու տարբեր ունակությամբ` ուրիշբառերի Ժամանակակից հայերենի հոմանիշները ստորաբաժանվում են` համաճիշների, որոնք ունեն մոտ իմաստներ կամ իմաստային նրբերանգներ ն ճույճաարտահայտող հասկացոթյունն

ճիշների, որոնք

ունեն

նույն իճաստները:

ունեն

են

նաւ

է

է) Գրական լեզվի ընդհանուր գործածական բառի ն տերմինի համաճնուն-

ւ.

Հոմանիշության չափանիշները: Այդ նշանակում է, որ հոմանիշներ կարող համարվել հայոց լելվի զարգացման տվյալ փուլի բառապաշարի մեջ մտնող բառերն ու դերձվածքները՝ իիենց իմաստային-նրբերանգայինճույնությամբ կամ մոտությամբ. ոճական-կիրառական ն հուզաարտահայտչական գունավորման որոշ տարբերություններով,այն բառերն ու դարձվածքները,որոնք իրենց իմաստային ւ ոճական արժեքներով արտահայտում են լեզվի զարգացման տվյալ փուլի օրինաչափությունները: Սրանից, սակայն, ամենն ին չի հետւ ում,թե գրաբարյան Լ միջին հայերենի որոշ բառեր, որոնք հնացած ու հազվադեպ գործածություն ունեն ժամանակակից հայերենում կ հատկապես նրա գրքային ու բանաստեղծական ոեն

Հոմանիշության հնչյունաբանական,բառաքերականական,ձռաբանաիմաստաոռճային չափանիշները: ա) Հնչյունաբանական չափանիշ: Ըստ հնչյունաբանական չափանիշի՝

տարբերվեն իրենց հնչյունական կազմով: Ժամանակաբառային կազմի, հետնաբար ն հոմանշությանհամար որԼ արկից հայերենի ժեք չեն ներկայացնում համաժողովրդականընդհանուր լեզվի բառային կազմի մեջ մտնող բառերի բարբառային հնչյուճական տարբերակները:

հոմանիշները պետք

է

է

:

բ) Բառաքերականականչափանիշներ: Հայերենում բառարաճային արժեք չունեն ամենա- ն -գույն ածանցներով կազմված որակական ածականի գե-

րադրական աստիճանը ցույց տվող բառերը, ամճ- ժխտական ածանցով կազմվող բառերը, որոնք պարզապես առարկայի կամ հատկանշի բացակայություն, մի բանից զուրկ լինելն են նշանակում: Բւսյց նույն կարգի բառերը բառարանային արժեք են ստանում, երբ ձեռք են բերում առանձին, իճքնուրույն իմաստներ. ինչ-

պես՝ ամենակարող,ամենաողորմած, գերագույն,անտուն,անօթնան ն այլն: Արդի հայերենում հարակատարն եճթակայական դերբայների գերակշիռ մասը բայի բառաձներ համարվելու պատճառով նույնպես բառարանային արժեք չունի, բացառությամբ այն բառերի, ռրոնք որոշակի, մասնավոր բառային

տարբերակվածիմաստ են ձեռք բերել ն նշանակում են օբյեկտիվ իրականության առարկա, երնույթ, հատկանիշ,վիճակ ն կորցրել են իրենց դերբայական հատկանիշները (գրող, ծնող, սպառող, հորատող,սիրած, նշանած, հատված): գ) Ձեաբանականհատկանիշ: Ըստ հոմանշությանձկ աբանականչափանիշի՝ հոմանշության համար որպես անհրաժեշտճախապայմանառաջ է քաշվում միննույն խոսքի մասին պատկանելու պահանջը: Հետն աբար, գոյականները, բայերը, ածականները, մակբայները ւ մնացած խոսքի մասերըհամապատասխանաբար առանձին-առանձինկազմում են հոմանշայինինքնուրույնշարքեր:

դ) Իմաստաբանականն ոճաբանական: չափանիշներ: Բառային ոռմաճիշների կարեոր չափանիշները նրանց իմաստային ն ոճական գործառու-

թյուններն են: Նրանք են որոշում նույն կամ մոտ իմաստ ունեցող բառերի յուրահատուկ կապերն ու հարաբերությունները,ինչպես նան այդ կարգի բառերի տեղը լեզվի բառային համակարգում:

Հոմանշությանհիմնական չափանիշը վերջին հաշվով բառիմւաստնէ, ռերի իմաստայինմռտությունը կամ նույնությունը:Իմաստովիրար հետ

բա-

կապված,

այսինքն՝ մոտ կամ նույն իմւսսս: ունեցող բառերը կազմում են հոմանիշների փակ չարք, որը լեզվի տվյալ համաժամանակյավիճակիհամար տեսականորենչի կահող ոչ

բայց

ընդարձակվել, ռչ էլ կրճատվել, այսինքն` հարաբերականորեճ այն կայուն է, լեզվի զարգացման հետ ն ճրա հետեանքովայդ շարքը անխուսափելիորեն

գալու

ն փոփոխվում է, ենթակաէ փուիփոխման ինչպեսլեզվում նոր բառեր երան ե. հին բառերի դուրս մնալու, այնպես էլ՝ լեզվի կազմում իմաստաբանական փոփո-

խություններիպատճառով առաջացող հետնանքներիկապակցությամբ: Հոմանիշներիմիջն հոմանշային հարաբերությունների համար վճռորոշ

դեր

կատարում իմաստային-նրբերանգային տարբերությունները:Նրբիմաստի կամ իմաստային ճնրբերաճնգի բնորոշ կողմն այն է, որ խոսքի մեջ այն իրացվում է բառի գործածության կամ կիրառության շնորհիվ: Այնինչ բառի են

րույն իմաստներին բնորոշ

են

շարահյուսական

ն

ինքնու-

կառուցվածքային պայմանավորվածությանձները, նրանց տարբեր դրսնորումները: Որպես հոմանշության չափանիշ առաջ քաշվում նրանց իրարով փոխարինվելու, կամ այսպես ասած` հոմանիշներիփոխադարձ փոխարինելիության հարցը: Վերոհիշյալհարցը կարելի է ըմբոնել երկու իմաստով` փոխադարձ փոխարինելիությունը, դիտել ռրպես հոմանշությանբացարձակ չափանիշ կամ այն համարել օժանդակ, երկրորդական չափանիշ: Հոմանիշների փոխադարձ փոխարինելիությունը, ճախ, գործնական ն բացարձակ չափանիշ չի կարելի համարել. քանի որ նույնիսկ նույճանիշ բառերը ոչ բոլոր համատեքստերում է հնարավոր իրարով փոխարինել: մյուս կողմից, եթե անգամհոմանիշների շարքիմեջ մտնող առանձին բառեր իմաստներով ոչ մի

է

տարբերություններ չունեն, նրանք կարդղ են տարբերակվել ոճական կիրառությամբ կամ գործածականությամբ. ինչպես Նոր տարի, ամանոր, նավասարդ, կաղանդ հոմանիշներըիմաստով նույնն են. բայց միայն նոր է գործածտարին վում ժամանակակից հայերենի արն ելահայ գրական տարբերակի չեզոք բառա-

Հոմանիշների փոխադարձ փոխարինելիությունը համարյա աճհնար է դառնում նրանց մե: նրբիմաստային տարբերությունների առկայության դեպքե-

բում: Օրինակ՝ խնդրել, թախանձել, աղաչել, պաղատել, կամ՝ պոչ (ընդհանուր), ագի (ձարավոր, նան` թավամազ), ձետ (թավամազ) (բրբ. խսկց.), տտուճ, տուտ (թղանցքի) ն գես (աստղի) ն այլն: Հոմանիշների փոխադարձ փոխարինելիությունը, այսպիսով, անհնար է, փաստորեն, իմաստային ճրբերանգներով կամ միաժամանակոճական կիրառությամբ ւ հուզաարտահյատչական տարբերության գունավորմամբ իրարից

տարբերվով հոմանիշ բառերի դեպքում: Հոմանիշներիորոշ, մասնակիփոխարինելիությունկարող է տեղի ունենալ հոմանիշների շարքի ներսում, շարքը կազմող ւսռանձին զույգերի կամ շարքի որեէ անդամի ն հիմնաբառի միջն: Այդ դեպքում հոմանիշների միջն առկա է ի-

մաստների ընդհանըությունը,ավելի ճիշտ` նույնությունը, իսկ կան են:

ն

այդ

բառերի

ոճա-

հուզաար' չահայտչական գունավորման տարբերություններն անտեսվում

Օրինակ` բամբասել-չարախոսել,ծովափ-ծովեզը,շրթունք-պոոշ, այտ-թուշ,

աքլոր-աքաղաղ,

Արուսյակ-Աստղիկ-Վեներան այլն: համեմատել-բաղդատել,

Հոմանիշների փոխադարձփոխարինելիությանհնարավորությունը կախված է գլխավորապես այն բանից, թե արդյո՞ք հոմանիշները սյատկաճում են գրական լեզվիմիննույն բառապաշարի շերտին կամ գործածվում են բացարձա-

կապես համարժեք համատեքստերում,թե ոչ: Որքանով հոմանիշները մոտ են իէ նրանց մաստներով, այնքանովմեծանում փոխարինելիության

փոխադարձ

հնարավորության աստիճանը ն ընդհակառակը՝ հոմանիշները որքանով տարբերվում են իրարից իրենց բառաքերականական, բառային-առարկայական նույնքանով էլ նրբկրանգներով,

դժվարանում կամ անհնարին է դառնում նրանց

իրարով փոխարինելը: Փոխադարձ փոխարինելիությունըորպես հիմնական չափանիշկարելի է նույնանիշներիկամ բացարձակ հոմանիշների համար, այն էլ՝ գլխավոդեպքում, րապես տերմինային ունեցող բառերի

ընդունել

արժեք

ա) Հոմանիշները կարողեն լիովինիրար փոխարինել միայն իմաստների ե ոճական ճման կիրառությունների բացարձակ նույնության (նույնանշությլան):

հերոսադեպքերում. գաղափարախոսություն-գաղափարաբանություն, Օրինակ՝

| այլն: բար-հերոսորեն. մեծամտաբար-մեծամտորեն. հիմարաբար-հիմարորեն

պաշարում որպես լեզվի ընդհանուր գործածական բառ, մինչդեռ՝ ամանոր, կաղանդ, ճավասարդբառերի գործածությունը արդի հայերենում սահմանափակված է՝ իբրն գրքային-բանաստեղծական (ամանոր),գրքային-հնացած

Բառային կրկնակները դեպքում՝ անփող-փողազուրկ, աճհող-հողազուրկն այլն: Տերմինային հոմանիշների դեպքում՝ ֆոսֆոր-լուսածին, պլատին-լուսնոսկի,ԾիրԿաթին- Հարդագողիճանապարհ Լ. այլն: բ) Հոմանիշների մասնակի փոխարինում կարող է տեղի ունեճալ նան հո-

գործածվող (կաղանդ) բառերի: Այս դեպքում հնարավորէ նույնանիշճերի փոխարինում այն պայմանով, եթե տվյալ բառերի ոճական-կիրառական տարբերությունները:

բին պատկանելու, ոճական տարբեր կիրառության, ինչպես նահ նրանցում հուզաարտահայտչական տարբեր գունավորման առկայության դեպքում: Ըստ ո-

սարդ)

ն

միայն արւմտահայարենում

(ճավա-

անտեսվեն

շերտեիմաստային մանիշբառերի բայցբառապաշարի տարբեր նույնության,

րում,

դեպքում անտեսվում են բառապաշարի տարբեր շերտերին պատկանետւ, ոճական-կիրառական ն հուզաարտահայտչական տարբերությունները: Օրինակ` տգեղ-գեշ, շրթունք-պռոշ, սպիտակ-ճերմակ, գեղեցիկ-սիրուն-խորոտ, այս

Գցել-նետելԼ այլն: Այսպիսով, իրականում փոխադարձ փոխարինելիության չափանիշը, կիրառվում

է

որ

հոմանիշների իմաստային

բովանդակության զուգադիպության, նրանց իմաստային նույնության դեպքերի համար, չի կարող համարվել հոմանիշների ընդհանուր ն գործնական չափանիշ: Այն պետք է ընդուճել իբը|ւ.օժանդակ, երկրորդական չափանիշ:

Հոմանիշների

շարքը

ժամանակակից հայերենում

Հոմանիշների շարքը բառերի ն դարձվածքներիայն խումբն է, որի մեջ են հոմանշային հարամտնող բառերը կամ դարձվածքները իրար հետ կապված բերությամբ: Բառերի կամ դարձվածքներիայն խումբը, որ միավորում է երկու կամ ավելի հոմանիշ բառեր կամ դարձվածքներ,կոչվում է հոմանիշների շարք:

բազմանղամ հոմանիշների շարքեր են կազմում նրբիմաստով ն ոճական կիրառություններով սւարբերվող հոմանիշ բառերը: Ժամանակակից հայերենում բազմանդամ հոմանիշների շարքերում հոմանիշ բառերի ն դարձվածքների թիվը երբեմն տասնյակից անցճում է: Օր.՝ մեռճել- մահաճալ, վախճանվել, ճնջել, հանգչել, աշխարհից հրաժարվել, աշխարհից գնալ, հոգին ավանդել, հոգին տալ, հոգին Աստծուն տալ, կնքել մահկանացուն, կյանքի թելը կտրվել, կյանքը կարճել կյանքը (մեկիճ)բաշխել, կյանքը խավարել, աստղը խավարել, արը խավարել, արեր սնաճալ, արհը կծկել, արեը տալ, արեր արեը մճաս բարովասել, կյանքին մճաս բաընկնել, աշխարհին արնը հանգչել,արնից հետ հաշիվներըփակել, աշխարհիհետ հաշիվը փակել, մեկի րով ասել, կյանքի չարը տանել, սրտիթելը կտրվել, Ասածու մոտ գնալ, հրեշտակճերիհետ խոսել, պապերի մոտ գնալ, հորականտուն գնալ, անցավորացբարն տանել, տիրոջ (անարգ., գռհկ.)՝ հույսին մնալ, ոսկորները հանգստացնել, պատարագ ապսպրել, շանսատակ լիրհլ, ոտճերը պարզել, ոտները տնկել, գրողի ծոցը գնալ, ալլահի

Հոմանիշների շարք տերմինիցբացի՝ բառերի այդ խումբն անվանում են նան հոմանիշներիփունջ կամ հռմանիշներիբույճ: Հոմանիշներիշարքը իրենից ներկայացնում է բառերի հ դարձվածաբանական միավորներիպատմականորեն կազմավորվածհամաժամանակյախմբավորում, ռրը համակարգային բնույթ ունի: Հոմանիշների շարքի մեջ մտնող բառերն ու դարձվածքները արտահայտում են մին նույն հասկացությունը,բայց իրարից տարբերվումեն կամ իմաստային նըրբերանգներով,կամ ոճական կիրառությամբ, կամ էլ ե՛ մեկով, ն՛ մյուսով: Լեզվի զարգացման տվյալ փուլում հոմանիշների շարքը հարաբերականորեն կայուն է

սերտորեն կապված է բառապաշարի տեղաշարժերի հետ: Բառղապաշարի կազմում կամ բառիմաստի մեջ կատարվող բոլոր, անգամ ամենաչընն

չին փոփոխությունները իրենց արձագանքն են գտնում հոմանշային կապերի մեջ ն զրանցվում են հոմանշային շարքերի միջոցով:

Քանակական տեսակետից հոմանիշների շարքի նվազագույն սահմանը բնականաբար,երկու հոմանիշներնեն: Հետն աբար, հոմանիշներիշարքերը կարող են լինել՝ երկանդամն բազմանդամ: ա) Երկանդամ հոմանիշների շարքերը հայերենումհամեմատաբար սաեն: կավ Այդ կարգի շարքեր հայերենում կազմվումեն հիմնականում նույնաճիշ|

տերմինաբանական

ներից: Այդ շարքերը կազմող հոմանիշները մեծ մասամբ բնույթ ունեն. Օր.՝ ախտանիշ-ախտանշանմ (բժշկություն): Երկանդամ շարքեր են կազմում ճահ գրական ն բարբառային(գավառական) բառերի հոմանիշներից, ինչպես՝ ալբաբնդիռ-ալրամիջայո: բ) Բազմանդպյմ հոմանիշների շարքերը կազմվումեն երկուսից ավելի հոմանիշներից: Այդ շարքերը հայերենում զերակշիռ մաս են կազմում: Սովորաբար

(ճեկին) բաշխել, ճարել,

գիրկըգնալ ն այլն:

Հոմանիշների շարքեր կազմում են Լ՛ նույնաճիշներով, է՛ համանիշներով: Նույճնանիշների շարքերըհաերենում կազմում են. ա) Միայն գրական լեզվի բառերից. ինչպես, օրինակ՝ ակաճակիր-ակա-

այցաքարտ-այցատոմս: ճանավ, ականահարել-ականակոծել, բ) Գրական լեզվի արհելահայ ւ արե մտահայ տարբերակների բառերից. այստեղ-հռս, սառը-պաղ, պաղպաղակ-սառսպիտակ-ճերմակ, գեղեցիկ-աղվոր,

ճանույշ:

Գրական ն գավառական բառերից. ականջարմատ-ականջքոք. ԱրուՍատղիկ, Այգաստղ,Լուսաբեր, Գիշերավար,Եղջերու ն Քարվանկորումտ, սյակ, Քարվանկոտրուկ,Քարվաճիաստղ: Միայն գավառականբառերից. ակիշ- ակիշթաթ-թաթակիշ-տաշտաքեր, տաշտաքերիչ(խմորի տաշտը քերելու երկաթե փոքր գործիք) ե այլն: Ի տարբերությունճույնաճիշների՝ շարքերը ընդհանրապես հարուստ են համանիշ բառերի իմաստային, բառաքերականական,ռճական հ. հուզաարտաինչպես ճան շարքերի հայտչական, կիրառականառանձճնահատկություններով, քանակային կազմությամբ: Համանիշների շարքերի իմաստաբանականկապերի էական առանձնա-

հատկությունը հոմանիշներիիմաստային որոշ տարբերություններնեն: Համանիշների շարքերի մեջ բառերի նրբիմաստային տարբերությունները կարող են արտահայտվել ն հանդես գալ բազմազան ձ երով: է) Իմաստի ճնրբերանգային տարբերություններ,որոնք ցույց են տալիս գործողության ուժգնությունը կամ տարբեր աստիճանները. ինչպես` խճդրելաղաչել, պաղատել, թախաճձել,աղաչել-պաղատել, լալ-արն հեծկլտալ, ողբալ, կոծել, այլն. ծիծաղել-խնդալ, կականել հեկեկալ,

հայցել, աղերսել,

տասվել,

ժպտալ (թեթնակի), հռհռալ,կարկաչել, կչկչալ, քրքջալ

(բարձրաձայն), ճխալ փռթկալ, փռթկացնել, փխկալ (հանկարծակի), ատամները ցույց տալ ն այլն. կամ՝ հարգել- համակրել,սիրել Է այլն: 2) Որակի տարբեր աստիճաններ ցույց տվող համանճիշներ՝ լավ- հիաճալի, հրաշալի,սքանչելի,զմայլելի, անգուգական,չնաշխարհիկն այլն: 3) Վերացական է, թանճձրացական(կոնկրետ), ընդհանուր հ թանձրացա(ուրախությունից),

կան հարաբերություններ ցույց տվող համանիշներ. ապրել- գոյատնել, գոյություն ունենալ,ճայել- հայել, դիտել, տեսնել,աչքերըչռել ն այլն: 4) Որնէ հատկանիշի աստիճանով. ա) Մեծությամբ. մեծ- խոշոր, հսկա, վիթխարի,ահռելի ն այլն: բ) Գույնով. կարմիր,կարմրագույն,հրագույն,բոցագույն, ալ կարմիր, շառագույն, կարմրավուն, կարմրորակ,կարմրձրանգ,կարմրաժեռ(կարմրին մոտ): 5) Միննույն առարկայի, երեույթի տարբեր տեսակները, ձեերը, արտահայտությունները.ինչպես` քամի-հողմ (ուժեղ), զեփյուռ, սյուք, հովիկ (մեղմ), հյուսիս, պախըրցի (ցուրտ), բուք (ցրտաչունչ, ծյունախառն), մրրիկ, փոթորիկ սամում (ուժեղ, անձրւ ախառն), (ուժեղ, անապատային),վիշապ, թաթառ (ուժեղ), հարավ,խորշակ (տւսք), այծ-քաղ, քոշ, նոխազ(արուն), ձի-հովատակ(աայլն: 6) Համանիշներ, որոնք չեն իրենցարտահայտած հասկացությունների ծավալով. արտիստ-դերասան(թատերական),ճկարիչ-գեղաճկարիչ, րուն)

ե

համընկնում

կենդանագիր,ծովանկարիչ,բնանկարիչ,գյուղանկարիչ,դաշտաճկարիչ ե այլն: 7) Միննույն առարկայի տարբեր հատկանիշներն արտահայտող համա-

նիշներ. Ատոված- արարիչ, ստեղծող, ստեղծիչ,տեր, հայր, ամենակալ, արքա երկնավոր,երկնայինթագավոր, երկնայինդատավոր,տիեզերքիթագավոր,թան այլն: գավոր թագավորաց

կամհենաիահըհոմանիշների բազշարքում: Հոմանիշների Հիմճաբառը |

կապերիհամար շարքի մեջ ելակեմային անդամը հիմնաբառիկամ հեմազան հիմնական, ընդհանուիիմաստը, ճաբառն է: Հիմնաբառր պետք է արտահայտի ավելիակտիվ:Համեոճականապես պետք է չեզոք լինի ն գոիծածականությամբ է հեշտ հիմնաբառի կամ գերիշխող բառի մատաբար ընտիությունը համաճիշնեըի շարքում: Ինչպես,Շրինակ՝պոչ-ագի (ձաիավոր), ձետ (թավամազ), գես(աստոճականԼ կիայս շաիքում իմաստիընդհանրությամբ, ղի)ն այլն:Հոմանիշների՝ բառական առանձնահատկություններովառանձնանում կանում

է

լեզվիչեզոք բառապաշարին, զուրկ

է պոչ բառը,

է լրացուցիչ

այն

պատ-

հուզաարտահայտչա-

անդամներիհամեմատությամքամեկան զունավորումից, այդ շարքի մնացած է ւ, ընդհալեզվում ամենագլխավորը, ճագռրծածականնը տվյալ հասկացության համար հիմնաբառ նուր գաղափարնէ արտահայտում: Հետեաբար, այդ է ընտրվածպոչ բառը:

շարքի

Հայերեն հոմանիչներիդասակարգումը. Հոմանիշների դասակարգումըկատարվում է ըստ իմաստաբանական ն ոճական չափանիշների: Ըստ իմաստաբանական չափանիշների կամ իմաստային հատկանիշնեստորաբաժանվումեն երկու խմբի՝ ճույնաճիշների րի հայոց լեզվի հոմանիշները ե համանիշների: ա) Նույնանիշները նույն իմաստն ունեցող բառերն են ն կոչվում են բացարձակհոմանիշներ: Օրինակ`համեմատել-բաղդատել,աքաղաղ-աքլոր, արե-

արեգակ-արփի,գետափ-գետեզր,գնալ-երթալ, բնականաբար-բնականապ բնականորեն,մեխ-գամ,այտ-թուշ, շրթունք-պոոշԼ այլն: իմաստունեցող բառեր են ե կոչվում են նան հարաբ) Համանիշներըմըլո բերական հմանիշներ: Օրինակ` բարկամալ- նեղանալ, սրդողել, սրտմտել, դիչարանալ,ջղայնաճալ,զայրանալ, կատաղել, սրտնեղել, մոլեգճել,

հերսոտել,

ն այլն:

վոլտել

Ոճական հոմանիշներ:Հոմանիշների ոճական

հիմբում դասակարգման

ընկած է նրանց՝ լեզվի տարբերոճերին, կիրառության տարբեր ոլորտներին,բաճան բառակազմակամառապաշարի տարբեր շերտերինպատկանելը, ինչպես ու տարբեր ունակուայլ բառերի հետ

կապակցվելու ռանձնահատլություններն, թյունները: ա) Հոմանիշներ, որոնք տարբեր հուզաարտահայտչական օժտված :

են

գունավորումներով: Օրինակ` մեռճել (չեզոք)-

ավանդել, վախճանվել, հոգին

գնալ, հրեշտակներիհետ խռսել (դրական գունավորում), սատկել,շանսատակ ծոցըգնալ, ալլահի լինել,գրողի տոներըպարզել,ոտճերը ծոցը գնալ (անարգական,բացասականգունավորում), գունավորում). կամ՝ երկարել, ոտճերը տնկել (գոեհկաբանական,բացասական

Աստծու

մոտ

(գոգը) գնալ, հրեշտակներիմուո

ն լակել (անրգ.,բացասական):

հարբել

ն

Խմել կոնծել, օղի-ահոմանիշներ: ռյուծի կաթ,սպանել-ն ես անել Լ այլն: Օրինակ` գ) Բառերի տարբերկապակցելիությամբօժտված հոմանիշներ: սուտ). կամ (կեղծ, պարզ հորինել կերտել (չենք, կոթող), ստեղծել (ընդհանուր)հեր, մազ աղբյուր). (ընդհանուր)-վարս, (ընդհանուր)- վճիտ, ականակիտ(ջուր, բ) Մեղմասականն ծածկաբանական

(կնոջ): ծամ

դ) Լեզվի

շերտերին, պատմական տարբեր շրջաններին.Կործատարբեր

ունեցող հոմանիշներ: տարբեր ոլորտներինպատկանող, տարբեր ծության ծագում |

|) Հայ գրականլեզվի արկ ելահայ ն արեմտահայ տարբերակներիհոմա-

նիշներ: Օր.` գեղեցիկ-աղվոր,ափսե-պճակ, վատ-գեշ, սառբ-պաղ,

քամի-հով,կծել-խածրոպե-վայրկյան,պատվիրել-ապսպրել, զույց-հեռատեսիլ, թանկ-սուղ ն ուղղել-շտկել, նել,վերցնել-առնել,

այլն:

2) Գրական լեզվին բարբառային-գավառական

հեռուտտա-

9-39

ու

ժողովրդալսոսակցա129

հոմանիշներ:Օրինակ` ածուխ-գործելի (բրբ.). կողք-կուշտ, խեչ շերտերի (բրբ.), վաղը-էգուց(ժող.խսկց.), փաթիլ-գլուջ (բրբ.), քուլա. պարանոց-վիզ, ճիտ (բրբ.), շրթունք-պռոշ (ժող. խսկց.): 3) Գրական լեզվի չեզոք շերտի ն հին, հնացած. հազվադեպ գործածական հոմանիշներ: Օր.՝ ականջ-ունկն (հնացած). աչք-ակն (հնացած), ձի ն ասպ, քիթկան

ունչ:

4) Գրական լեզվի, գիտության ն տեխնիկայի տարբեր ոլորտներում գործածվող հոմանիշներ:Օրինակ` մայրի-սոսի-չամ(բուսաբանական).ապաթարց-

մակակերտ.կիառշփակաճ-կիսապայթական-պայթաշփական (լեզվաբանական): 5) Լեզվի սեփական

հ

փոխաոյալ բառերով կազմվող հոմանիշներ: Օրի-

ճակ՝ մակարդանյութ-ֆերմենտ. Արուսյակ-Աստղիկ-ՎեներաԼ. այլն: ե) Բառային հ դարձվածաբանականհոմանիշներ: 1) Բառային արժեք ունեցող դարձվածաբանական միավորներով ն համանշանակբառերով կազմվող հոմանիշներ: Օրինակ` գլխի գցել-հասկացնել.գըլխի ըճկնել-հասկանալ,գլուխ գալ-հաջողվել. գլխիցհանել-մոլորեցնել.գլուխ տաճել-ձանձրացնել. աչքից գցել-ատել. երեսի ջուր-ամոթ, պատկառանք|ւ այլն: 2) Բառային ընդհանուր արժեք ունեցող հարադրություններով ն համանշանակ բառերով կազմվող հոմանիշներ. ինչպես, օրինակ՝ լուռ մճալ, լուռ կենճալլռել. լաց լինել-լալ. աղաչանք անել, պաղատանք ամճել-աղաչել,պաղատել. պար գալ-պարել. պար ածել-պարեցնել. շուռ գալ-շրջվել. պատառ-պատառ անել-պատառոտել.առաջ գալ-առաջանալ, առաջ բերել-առաջացնելԼ այլն: 3) Միայն դարձվածտիանական միավորներով կազմվող հոմանիշներ. օրիճակ՝ ուղտի ականջում դու կա՞ս միայն Երուսաղեմ: քնածՀայերենի Հայերենի հոմանիշների ճոխությունը պայմանավորվածէ նրա աղբյուրների հարստությամբ, հոմանիշների առաջացման ուղիների բազմազանությամբ: Լիճելով աշխարհի հռմանիշճերով հարուստ լեզուներից մեկը՝ հայերենը իր գոյության երկար դարերի ընթացքում սեփական բառակազմականմիջոցներով | փոխառությունների շնորհիվ ոչ միայն անընդհատ ըճդարձակել է իր բառային կազմը, այլւ արտաքին ն հատկապես ներքին միջոցներով ու աղբյուրներով հարստացրել բառերի իմաստային ողջ համակարգը: Հայերենում հոմանիշների առաջացման հիմնական գործոններն են՝ բառապաշարի տարբեր շերտերի առկայությունը, բառային կազմում կատարվող բառերի իմասհամալրումները, բառեիի ոճական զանազան կիրառությունները, ե. տափոխությունը այլը: հոմանիշա) Ոճական տարբեր կիրառությունների շնորհիվ առաջացող հետեանքով ճեր: Լեզվի տվյալ փոկի բառապաշարի ներքին փոփոխությունների հոմանիշներ են առաջանում նան լեզվի համակարգում կատարվող ոճաբանական գռրծընթացների շնորհիվ: Հոմանիշների առաջացման պատճառ կարով են

հոմաճիչնեիի աղբյուրները:

Տ

փնել բառերի տարբեր հուզաարտահայտչական գունավորումները հ ոճականկիրառական տարբեր գործառնությունները: 1) Ուժեղ կամ թույլ հուզական գունավորմամբ բառերով կազմվող հոմա-

նիշներ. վախենալ-դողալ.երես-մռութ.դաժան-անգութ,անխիղճ,անսիրտ, բիրտ, ժանտ, դժնի, դժնյա, դժնդակ,անողորմ,անողոք, անագորույն, վայրագ. մեռնել-

վախճանվել, հոգին ավանդել,հրեշտակների հետ խոսելե շանսատակլինել: 2) Մեղմասությունների կամ գռեհկաբանությունների շնորհիվառաջացող հոմանիշներ. սատանա-սն վարդապետ, մեզնից լավերը, մեզմեն աղեկները (արն մտհ.). լալ-ոռնալ (գռհկ.). արտաքնոց-զուգարան, ճեմիշ (մեղմասացություն):

3) Նույն կամ

մոտ

իմաստով, բայց լեզվի տարբեր ոճերին կամ խոսքի տարբեր ժանրերին պատկանող,ցածր ն բարձը, բանաստեղծական, գրքային ն խոսակցական բառեր. այս-սույն, այտ-թուշ, գեղեցիկ-սիրուն, շտապել-վռազել-

արտորալ-աճապարել,արքա-թագավոր, թագուհի-դշխո-դշխուհի, վախ-երկյուղ ե

այլն:

բ) Գրական լեզվի արնելահայ ն արեւմտահայտարբերակների շնորհիվ հոմանիշներ:Արդի հայերենի հոմանիշների հաջորդ աղբյուրը հայ "գրական լեզվի երկու ճյուղավորումների` արնելահայ նե արւմտահայ տարբերակների բառերով ու դարձվածաբանականմիավորներով կազմվող հոմանիշառաջացող

ներնեն:

Արնելահայ գրական լեզվի բառերի հետ հոմանշային շարքեր են կազինչպես արե մտահայերենինռրակազմությունները, այնպես հայերեն այն ընդհանուր բառերը, որոնք առավելապես կամ շատ գործածվում են գրամում

ավելի

էլ

կան լեզվի արեմտահայ տարբերակում: լեզվի բառային Արնելահայ գրական կազմի մեջ մտնողբառերի հետ հոմանշային մեջմտնող արն մտահայ կապերի բառերը կարելի է մի քանի

խմբերի բաժանել.

1) Ընդհանուրհայերեն այնպիսի բառեր կամ բառերի այնպիսի իմաստներ, որոնք ավելի շատ գործածվում են արնմաահայերենում: Օրինակ` աղտկեղտ. աղտոտ-կեղտոտ. ավբել-փչացնել, ապականել.ագի-պոչ. պաղ-սառը.

պաղանձավ-քարանձավ. քանել-աշխատել. քակել-բանալ.ապահովությունանվտաճգություն. ձգել-գցել.կռնակ-թիկունք, գոց-փակ. գոցել-փակել. առինքնել, զգլխել-հրապուրել, գերել, դյութել. ճերմակ-սպիտակ. աճպարար-ձեռնածու.

Լ այլն: հանձնախումբ-հանձնաժողով

2) Հայերեն բառեր, որոնք գործածվումեն միայն արկմտահայերենումն արն ելահայերեն ռամազորներիկամ համանշանակների հետ

քեր

հոմանիշներիշար-

են

կազմում, ինչպես, օրինակ` ատիկա-այդ,ասիկա-այս,հոս-այստեղ, հոռնայնտեղ, քով-մոտ,աղվոր-գեղեցիկ, աղեկ-լավ,այպանել-հանդիմանել,

խպնել-ա-

մաչել, դաշնակ-դաշնամուր, էրիկ, էրիկմարդ-ամուսին, ատեն-ժամանակ, լմճնալավարտվել, խոսնակ-հաղորդավար, պագ-համբույր,փաստել-ապացուցել, գոր-

ծասեղան-հասաոց, դահլիճ-կառավարւթյուն, կառավարական կազմ ն

այլն:

'

3) Միննույն հասկացության

համար արնելահայերենում

արնմտահայերենում նորակազմ հայերեն երկու տարբեր բառերի առկայության շնորհիվ ան

հոմանիշներ. ինչպես՝ աստղանավորդ-տիեզերագնաց,հեռաձայն-հեռախոս, հեռատեսիլ-հեռուստացույց, գործողություն-վիրահատություն, բանդուլգործադուլ, գործավոր-բանվոր,գործատուն-գործարանն այլն: ն նորագույնփոխառությունների դ) Նորաբանճությունների շնորհիվ առա-

ուսջացող

հոմանիշներ: Հոմանիշների առաջացման հաջորդ աղբյուրը արդի հայերենի բառային կազմի մեջ կատարվող լրացումներն են, որոնք իրացվում են նորաբանություննե-

ջացող

բի նորակազմությունների միջոցով:

|) Արդի հայերենում նորակազմությունները առաջին հերթին երնան

են

գալիս նոի հասկացությունների համար համապատասխան բառեր ստեղծելու պահանջով: Մյուս կողմից, մեր լեզվի բառակազմական հնարավորությունները պայմաններ են ստեղծում մեկից ավելի բառեր կազմելու նույն հասկացության համար: Այսպիսով, մին նույն հասկացության համար հայերենում կազմված բառերի միջն հաստատվում են հոմանշային բազմասլիսի կապեր, որոնց բնույթն կախված է հոմանիշների տեսակից, լեզվի իմաստաբանականհամակարգում հոմաճիշ բառերի հարաբերությունից

ն

այլն:

Նորակազմ բառերի ստվար մասը. որ մեծ մասամբ առարկաների հ երնույթների անվանումներ են, նախապես իրար նկատմամբ մտնում են հոմանշային հարաբերության մեջ: Ինչպես, օրինակ` գաղափարաբան-գաղափարախոս, գաղափարաբանմություն-գաղափարախոսություն, լրագրող-լիագրորդ (ժուռնալիստ). համդիսադահլիճ-հանդիսասրահ,դամբանաբլուր- գերեզմաարձանագնաքլուր-շիրմաբլուր-դամբանաթումք-գերեզմանաթումբ-շիրմաթումբ, րագետ-վիմագրագետ,արմատավորել- կիրարկել-ներդրել-ընդերել: ե) Բարբառային(գավառական)բառերի շնորհիվառաջացող հոմանիշներ: Հայերեն հոմանիշների հաջորդ աղբյուրը բարբառներն են, ավելի ճիշտ բարբառներից եկող կամ բարբառային ծագում ունեցող գավառական բառերն ու դարձվածքային միավորները: Գավառական բառերի զգալի մասը, ինչպես հայտնի է, իեն չի արձանագրվել հին հայկական գրավոր հուշարձաններում,սակայն իր ծագումով ն կազմությամբ համարժեք է գրաբարից ժառանգված բառերին: Դրանք մեծ մասամբ հին կյանքը, կենցաղը, առտնին հարաբերությունները ցույց տվող, գյոսլատնտեսության հիմ վործիջներին, զանազան զբաղմունքներին.հին պաշտամունքին, հավատալիքնեիին, ծեսերին, սովորույքբնեիին, ինչպես նան բուսական ն կենդանական աշխարհինվերաբերող բառեր են. աչքալույս- աչքալուսանքակաճնջբռնուկ(նվեր, որ տրվում է ուիախ լուր բերողին), առատամ- ծնոտք-կուռ(գութանի կամ արորի մաս), ամանկոտրիկ-ամաճկոտրուկ-կուժրբակ-խոփակալ

(բույս) կոտրուկ-կուռրուկկուժ-ծափկոտրուկ-պտուկկոտրուկ-հարսնուկ Այս կարգի գավառականբառերը կազմում

են

հն այլն:

շարքեր: հոմաճիշների ինթճուրույն

Գավառական բառերի մյուս մասը իր իմաստային համազորն ունի արդի հայերենում. բայց այդ վերջին հանգամանքը չի խանգարում, որպեսզի այդ կարզի բառերը հոմանշային կապերի մեջ մտնեն գրական լեզվի բառերի հետ. ինչ-

հերու-անցյալ

տարի, կտնառք- կտաման-քուջ-խածի(թռչունիստամոքս), որձակ, ճետ, կամ` արտույտ-աբեղուկ-աբեղաձագ-հոտաղկամ` գլգլալ-խոխոջել.գլխավերե-սճար ն խաբան-հովիվխաբուկ-հովիվխաբան, պես`

աքլոր-աքաղաղ

այլն:

մասը գեղարվեստականգրականության միզգալի բառերի Գավառական է թափանցել

գրական լեզվի բառաճանապարհներովայն չափերով այնպես է մերվել ճրա հետ, որ սովորականաչքով այդ կարգի բառեդժվար. է այժմ տարբերել, օրինակ` աչքածակ- ագահ, անկուշտ. աչքարաց-

ջոցով ն

այլ

պաշարը

ն

ըը

ն

հնարամիտ, ճարպիկ. աչքալույս- ավետչյա, ավետիք.աքլորականչ-հավախոս, հիմար.թթվադեմ-խոժոռադեմ.բարն գետճել-տապալել.ծալպակասապուշ, -ողն ջույն այլն: Անհրաժեշտ ենք համարում հիշեցնել, որ շարքի առաջին բպռերը բարբառային ծագում ունեն: Գավառական, բարբառային ծագում ունեցող բառերի հետ հավասարապես արդի հայերենի հոմանիշների աղբյուր է հանդիսանում հայերեն դարձվածքային միավորների գերակշիռ մասը, որը բարբառային-ժողովրդական ծագում ունի. ինչպես՝ անել, ականջդնել-լսել, ականջ անսալ. ականջը տանել-ձանձրաց նել. անուշ անել-ճաշակել, ուտել, կամ՝ աչք առնել, աչք բանալ, աչք դնել, աչքն ընկնել, աչքը կուշտ, աչքը դուրս, աչքը կախ ն այլն: դերը չափազանցմեծ է լեզվի բառապաշարի ն դարձվածՀոմանիշների քային հարստության ճիշտ ն նպատակային օգտագործման,օրիճակելի բառային ն դարձվածքային շրջանառության, ակտիվ բառապաշարի ծավալի ընդլայնման, բառերի գործածության նրբերանգների յուրացման, խոսքի ճոխ. դրսլկորման, լեզվի ոճական միջոցների հարստացման ն խոսքի մշակույթիզարգացման գործընթացում: բառօրով արՀոմանիշները հնարավորությունեն տալիս տացոլված օբյեկտիվ աշխարհի առարկաների ն երեույթներիզանազան նրրեեն գրական լեզուն. րաճգները, նրանք ավելի կատարելագործում ե զարգացում լեզվում ճշտություն ն ստուգություն տալիս բառին ն բառագործածությանը, են ն մտցնում ոճական հուզապրտահայտչականբազմազաճություն խ պեսպիսություն, օգնում` խուսափելու խոսքի միօրինակությունից, ճույն բառի կբկնըւն պատկերավոր, նրանք թյունից ն այլն: Այսպիսով, արտահայտիչ

արտահայտելու

բազմազան

գեղեցիկ են դարձնում խոսթը: Հոմանիշների, որպես գեղարվեստական խոսքիարտահայտչական Լ պատկերավորման միջոցի, նշված առանձնապես ն

առանձնահատկություններն

վառ դրսնորում հն ստանում գեղարվեստականգրականությանԼ. հրապարակախոսության մեջ:

լ

ՀԱԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ներն

ՅԵ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

բառային միավորների իմաստների հակադրությունը Հականշությունը՝՝

կամ բնեռացումճ

Հականիշները այն բառերն են, որոնք զուգորդական հարաբերությունների դեպքում ունեն հակառակ իմաստներ: Լեզվում ուսկանիշները գործածվում են այնպիսի հակադիր առարկաներ, երն ույթներ, հատկանիշներ ն այլն նշանակելու համար, ռրոնք իմաստով (փմւսստաբանորեն) կարող են իրար հարաբերակցվել.ինչպես օրինակ` սպիտակ-«"լ, ուրախ-ոխուր, հարուստ-աղէ:

առողջ-հիվանդ,ճիշտ-սխալ,հիշել-մոռանալ,հարց-պատասխան,ծնվելմեռնել ն այլն:

քատ,

.

Բերված զույգերը հակադրվում են իմաստային մակարդակում,բայց այեն իրար հետ, միաժամանակ նուամենայնիվ,հարաբերակցվում ունեն նան որոշակիընդհանրություններ այն առումով, որ յուրաքանչյուր զույգ հակադրվում է խոսքիմասայինմիննույն երնույթը, հատկանիշը ն այլն հակադիր հասկացությամբ արտահայտելու ընդհանրությամբ: Այղ տեսակետից բառերը հականիշներ չեն դառնա, եթե իրար հակաղրվեն տարբեր խոսքի մասեր, անհարիր ե-

րնույթներ, առարկաներ կամ հատկանիշներ. ինչպես, օրինակ՝ սպիտակ Լ սեղան, երկինք ն վազել,տուն ե. տխուր | այլն: Հականշությանառանձնահատկու-

թյունն այն է, որ հակառակ, հակադիր իմաստներովպետք է օժտված լինեն միննույն բառաքերականականկարգին, դասին պատկանող առարկաներ, երեւույթներ, որակ- հատկանիշներարտահայտող բառերը: Հականշությանհամար առաջին հերթին հիմք կարողէ ծառայել բառի բաիմաստի մեջ որակական հատկանշի առկայությունը: Այդ հատկանիշը ռային կարողէ աճել կամ նվազել ե. հասնել հակադրության: Պատահական չէ, որ հականշային հարաբերությունների ավելի հարուստ կապեր են դրսե որումհատկա-

պես այն ածականները,որոնք արտահայտում են որակական հատկանիշներ: Օրինակ` տաք-սառը, թաց-չոր, քաղցր-դառը, համեղ-անհամ(տարբեր զգայու-

թյուններ արտահայտողհասկացություններ), հաստ-բարակ,մեծ-փոքր, բարձրցածր, կարճ-երկար,լայն-ճեղ, խոր-ծանծաղ,մոտ-հեռու, ճերքն (ծավալի, -վերլ, չափի, տարածության, տեղի հասկացություն), հին-նոր,աճցյալ-արդի,ժամանա-

կակից, երկարատն-կարճատն(ժամանակային տարբեր հարաբերություն). սպիտակ,ճերմակ-սն,բաց-մուգ (գունային տարբեր հարաբերություններ), սիրելի-ատելի, բարի-չար, քաջ-վախկոտ, թույլ-ուժեղ, գեղեցիկ-տգեղ, խելոք-հիմար, միամիտ-խորամանկ, լավ-վատ, վեն-ստոր, վսեմ-նվաստ, հիվանդ-ատխմար,

ռողջ

(ֆիզիկական ն հոգեկան տարբեր հարաբերություններ) ն այլն: Հակադրականնման իմաստներ կարող են ունենալ նան գոյական |

կազմված Հականիշ հայերեն տերմինը

է

ՁԵՕՒԱԼ:

բառի ճմաճողությամբ.

իմաստային պատճենում (հուճար. Յոհ-հակառակ--օոչոոճ, օոչու-անուն): Ռ. Շալունց, Հականիշ բառերը ժամանակակից հայերենում, Երհան.

1979:

անուն-

իքըն նրա

բայերը, որոնք վերաբերում են բնության

ու

ն

հասարակական կյանքի

զա-

արտահայտումտարբեր վիճակներ,

սազան առարկաներին,երնույթներին ժամանակային, տարածական, զգացմունքային ն ն

են

տարբեր` հակադիր համաճուկըաբերություններ. երիտասարդ-ծեր,երիտասարդություն-ծերություն, մաքի (էգ ոչարու-էգ, տղամարդ-կին,աղջիկ-տղա, ծեր, մանկություն-ծերություն, այլ

խար)-խոյ (տարիքային, սեռային հարաբերություն),լույս-խավար, սկիզբ-վերջ, հյուսիս-հարավ, առավոտ-երեկո,ցերեկ-գիշեր,ամառ-ձմեռ, արնելք-արնմուտք, բարուերկինք-երկիր (բնության, երհույթների հակադիր հարաբերություններ),

սիրել-ատել, սեր-ատելություն, թյուն-չարություն,թշնամություն-բարեկամություն, պատելալ-ծիծաղել, լաց-ծիծաղ, ո ւրախանալ-վշտանալ, ուրախություն-վիշտ, իջաշխատել-հանգստանալ, ապրել-մեռնել, կյանք-մահ, րազմ-խաղաղություն, քնելլռել-խոսել, թոշնել, փթթել-թառամել, ճել-բարձրանալ, գալ-գնալ, ծաղկել, գործունեության, (մարդու հասարակական հրամայել-հնազանդվել զարթնել, տարբեր զգացմունքային մարդկայինհոգեբանության, կենսագործունեության, գնահատությանհակադիր հարաբերություններ): ճան մակբայները՝ Հականշային հարաբերությանմեջ կարող են գտնվել առաջ-ետ, այստեղկաճուխ-ուշ, վաղ-ուշ, մոտ-հեռու, արագ-դանդաղ, շուտ-ուշ, ն այնտեղ, ճախդիրները՝մեջ-դուրս, տակ-վրա այլն: ն հոմանշությունը երբեմն պայմանավորում Բառի բազմիմաստությունը են ճույն բառի կամ նույն կամ մոտ իմաստ ունեցող բառերի մեկից ավելի հական հականիշներ ստեղծելը. ճշային հարաբերություններիմեջ մտնելը, հետյւաբար սրաոչ սրամիտ) (հիմար, տափակ (առարկա), սուր (առարկա) օր.՝ տափակ (արարք): բարի (արարք) ցածր բարձր, միտ, ցածր (պատ, դիրք) -

-

-

առանձնահատկություններով Իրենց ձնաբանական նւ բառակազմական հ հականիշ բառերը կարող են լինել` տարարմատ (տարահիմք) նույնարմատ (նույնահիմք): ա) Տարարմատհականիշներ:Դրանք այն հականիշներն են, որոնց արորնէ կապ չունեն իմատները (կամ հիմքերը) տարբեր են ն ծագումնաբանական մեծ-փոքր, սե-սպիտակ, գեղեցիկ-տգեղ,գիշեր-ցերեկ,աղքատ-հածնունդ-մահ, լայն-նեղ, խելոքսկսվել-վերջանալ,հաջողվել-ձախողվել, է. այլն: բարակ-հաստ հիմար, բ) Նույճռարմատհականիշներ:Դրանք այն հականիշբաղադրյալ բառերն են, որոնց կազմում ընդհանուր է առնվազն մեկ հիմնական ձնույթ.. ջրագուրկտնաշեն-տնավեր,տմավորջրաշատ, անհող-հողառատ,ջրանցիկ-անջրանցիկ, րար

հետ.

րուստ,

հեղափոխական-հակահեղափոխակա անտուն,օրինական-անօրինական, գերակատարել-թերականերշնչել-արտաշնչել, հավատարիմ-անհավատարիմ, Լ այլն: տարել, համակրել-հակակրել Հականիշները լայնորեն գործածվում են

թյան,

հրապարակախոսության

գեղարվեստայլան գրականումեջ, որպես բանահյուսության

հե ժողովրդական

հակադրություն ստեղծելու գեղարվեստական միջոց: Նրանք խոսքին հաղորդում են դիպուկություն, արտահայտչականություն, պատկերավորություն:Յուրահատուկ ճշանակություն են ստանում հականիշները գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ է հատկապես բանաստեղծական արվեստում: Գեղարվեստական պատկերներ

ստեղծելիս՝հայերենում հականիշներիկիռարության փայլուն Իր նակներ են տալիս Գ. Նարեկացին, Ավ. Իսահակյանը,Պ. Սնակը: Ապիրատաշխարհ, ուր հզոր ոսկին դարձնում է գողին՝ ազնիվ,բարեհույս,

Ինչպես

Ապուշին՝հանճար,վախկոտին՝կտրիճ, տգեղին՝ ե

չքնաղ

պոռնիկինկույս (Աբու-Լալա-Մահարի):

-

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ

ՔԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

լեզվի մեջ մտնող բոլոր բաԺամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը ռերի ամբողջությունն է: Բառաւվաշարի մեջ մտնում են ոչ միայն լեզվի համագործածական (ընդհանուր գործածական) բառերն ու դարձվածքները, այլն լայն

գործածություն ունեցող տերմիններըկամ գիտաբառերը: Լայն առումով ժամանակակից հայոց լեզվի բառային կազմն ընդգրկում է ինչպես գործուն (ակտիվ) ն բւսռապաշարները,այնպես էլ՝ տերմինաբանությունը: ոչ գործուն (պասիվ) Բառապաշարը պատմական կարգ է: Այդ նշանակում է, որ հայոց լեզվի պատմական զարգացմանընթացքում այն տնընդհատփոփոխվում, լրացվում Լ ամենազգակատարելագործվումէ: Լեզվի կառուցվածքային բաղադրիչներից յունը, որն ամենից շատ է ենթարկվում արտալեզվական գործոնների ազդեցությանը, բառապաշարնէ: Հասարակական կյանքում կատարվող փոփոխությունճերն առաջին հերթին իրենց արտահայտությունն են գտնում բառապաշարի մեջ: ու Նըա փոփոխումն լրացումը անմիջականորեն կապված է կյանքում կատարվող սոցիալական փոփոխությունների,մարդու արտադրական գործունեության, հասարակական-տնտեսական՝կյանքի, մշակույթի, գիտության նե տեխնիկայի զարգացմանհետ: Վերոհիշյալ կարգի ազդակներիշնորհիվ նոր առարկաների Լ երն ույթների երնան գալու կապակցությամբ լեզվի բառային կազմի համալրումը է կամ սեփականբառերի կերտման, կամ էլ օտարազգի բառերի փոկատարվում խառության միջոցով: Մյուս կողմից, լեզվում որոշ հասկացությունների` իրենց դարն ապրելու, հնանալու հետնանքով գործածությունից դուրս են գալիս նաւ նրանց համապատասխան անվանումները: Բառապաշարի փոփոխմանն ու լրացմանը մեծապես նպաստում են նան լեզվի կենսագործունեությանմշտական ազդակներից մեկը՝ իմաստաբանականբարդ գործընթացները:Բառային կազմի լրացման աղբյուր կամ բառապաշարից բառերի դուրս մղման պատճառ կարող են ծառայել նան տարբեր պատճառներով բառի մեջ նոր իմաստի կամ իմաստե այլն: Այսպիսով, բառապաշարի ռերի առաջացումը, բառի իմաստի մթագնումը են տեղաշարժերն արտահայտվում նորաբանություններով՝նոր բառերի կազմությամբ, նղրագույնփոխառություններով,լեզվի տարբեր ոլորտներում արդենգործածվող բառերի նորանոր իմաստներիձեռքբերմամբ, ինչպես նան լեզվում առկա բառերի վերաիմաստավորման, հների մոռացման ն այչ իրողությունների շնորհիվ Հետեաբար, լեզվի բառային կազմում կատարվող փոփոխությունների

գղրծընթացնիրագործվում ընդհանուր

(36

ԼԵԶՎԻ

է.

բառապաշարի համալրման ու իմասբառապաշարի կատարելագործմանմիջոցով: Բառապաշարի զարգացման ն հարստացման-ոչ պակաս կարնոր լեզվա-

տաբանականզարգացման ն,

կան իրողությունը նրա կատարելագործումն է Թառապաշարի կատարելագործումը լեզվի բառային կազմում այնպիսի փոփոխությունների ամբողջությունն է,

կարող է բնութագրվելիքըն բառապաշարի որակական զարգացում: Այդ նշանակում է, թե բառապաշարի կատարելագործումը ենթադրում է ոչ այնքան նոր

որ

իմաստների մուտքը լեզվի բառային կազմի կամ իմաստաբանական համակարգի մեջ, որքան լեզվում արռեն զոյություն ունեցող բառերի զանազան կարգի փոփոխությունները,բառերի անցումներըգործառական մեկ ոճից մյուսը, բառերի

ն

կամ բառերի փոխադարձ ներթափանցումները կիրառական տարբեր ոլորսձները,

որոնք ամբողջությամբ վերցրած, ուղղված

են

լեւլվի համակարգայնության

ն

միօրինակության ծավալմանը, բառագործածությունների ն բառիմաստճերի ճշգրտմանը,բառակազմական կաղապարներինւ տիպերի միասնականացմանը, լեզվի մաքրության ապահովմանը, բառապաշարի արդիականացմանը:Այսպիսով, բառապաշարի կատարելագործումը լեզվում գործող զարգացման ներքին (ներլեզվական) օրինաչափություններին համապատասխան Լ արտաքին (արտալեզվական) գործոնների թելադրանքով տվյալ լեզվի բառային կազմի ճերքին զարգացումն է, որ ուղղված է լեզվում առկա բառերի իմաստաբանական, գործառական, ձնական-ձն աբանական ն բառակազմական հատկանիշների արդիա-

կանացմանը:

Ժամանակակից հայերենի բառապաշարի կատարելագործումն իրակաէ տարբեր ուղիներով: Այն կատարվում է ինչպես ներլեզվական տարբերակների, ինչպես, օրինակ՝ ոնատիպ ն նորատիպ հիմքերով կազմված բաղադրությունների (աստեղատուն-աստղատուն, աստեղալից ն աստղալից, տստեղային ն, աստղային,կամ՝հորական ն. հայրական, մորական ն մայրական, գագաթճանում

նային-գագաթային, աղեղճային-աղեղային, բաղեղճապատ-բաղեղապատ), հընչյունափոխված ն անհնչյունափոխ հիմքերի տարբերակների (մշակութայինմշակույթային, լուսային-լույսային, թրքախոս-թուրքախոս)միջն մղվող պայքարի ձնով, մինչն այդ ձներից մեկի հաղթանակը: Բառապաշարի իմաստաբանական ու գործառական կատարելագործումը վերաբերում է առաջին հերթին բառերի իմաստների ն գործածության ճշգրտումներին,որ կատարվումէ իմաստային անորոշություններ ու շփոթություններ առաջացնող որոշ բառերի բազմիմաստության վերացման (ինչպես` ճակատ-ռազմաճակատ, թն-զորաթն, կազմակերպական (ՕթոՅո1328ԱՅՕԻ ԻԵ) ն կազմակերպչական (ՕքոՅՒ1381Օ0քՇ «ւ 1), հրատարա(հրատարակող մարմին), կություն (դ/րատարակված գործ) Լ հրատարակչություն հոմանիշների գործառական, իմաստային ն ոճական տարբերակումների (գիտուն-գիտնական, լեզվաբան-լեզվագետ, պատմաբան-պատմազետ),ինչպես նան նույն հասկացության համար կազմված մեկից ավելի ճույնանիշների՝ բադաէ Է. Աղայան, Ժամանակակից հայերենի բառապաշարի կատարելագործումը (Բանբեր էջ 158-170): Երնանի համալսարանի, հասարակական լիտություններ, Հ 2. 1978,

յին կրկնակների կրճատմանմիջոցով, նրանցից մեկի հաղթանակի հետլանքով (արտադրամաս-գործամաս, գեղագիտություն-գեղեցկագիտությում, վառիչ-ինքսավառիչ, ինքնավառ, լուցիչն այլն): Վերջապես, ժամանակակից հայերենի բառապաշարը կատարելագործման ուղիներից մեկն էլ լեզվի մաքրության շահերից ելնելով` անհարկի փոխառյալ բառերի փոխարինումն է սեփական, հայերեն

բա-

ռերով (ֆիլոլոգ-բանասեր,ֆիլոլոգիա-բանասիրություն, բոտանիկա-բուսաբանու-

թյուն, բիոլոգիա-կենսաբանություն,գեոլոգիա-երկրաբանություն): կազմված է բառային հիմհայոց լեզվի բառապաշարը Ժամանակակից նական ֆոնդից (հիմնական բառաֆոնդից) ն բառային կազմից: Բառային հիմնական ֆոնդ: Բառային հիմնական ֆոնդը՝ բառապաշարի հիմքն է, նրա բազամ, ամենակայուն շերտը, որի մեջ առաջինհերթին մտնում են

նախասկզբնական ն նախնական ամենակարհոըրն ամեճաանհրաժեշտ այն բառերը, որոնք հաստատապես մուտք են գործել այդ լեվվով խոսող ժողովրդի կյանքում: Դրանք ընդհանուր գործածական այն բառերն են, որոնք անվանում են օբյեկտիվ իրականության առարկաները, երնհույթները, գործընթացները, հատկանիշները ն այլն: Այդ բառերը տարբեր դարաշրջանների վուրդների լեզուների համար կարող են բնույթով տարբեր լինել:

ն

տարբեր ժողո-

Ժամանակակից հայոց լեզվի բառային հիմնական ֆոնդի մեջ են մտնում այն բառերը, որոնք հանրածանոթ են հայերեն խոսողներին, դրանց իմաստները բայյատրության կարիք չեն զգում ն գործածական են բոլորի կողմից, անկախ այդ մարդկանց կրթությունից, մասճագիտությունից ն բնակության վայրից: Բառային հիմնական ֆոնդը ընդգրկում է լեզվի ամեճաանհրաժեշտբառեն է բը, չպետք կարծել, թե նրանք ճշտորեն համապատասխանում են միայն կարւոր հասկացություններին կամ անհորաժեշտառարկաներին, քանի որ մին նույնհասկացությունների հետ կարող են կապված բառեր, իսկ լինել տարբեր նույն առարկաները կաքող են սչնվանվել տարբեր բառերով: Նույն հասկացությունը նշանակելու համար, ինչպես հայտնի է, լեզվում գոյակցում են մի շարք հոմանիշներ, բառապաշարում խաղացած իրենց դերի Լ արժեքի հրամապատասխան էլ՝ դրանցից ոչ բոլորն են կան ֆոնդ: `

մտնում

բառային հիմնա-

։

Հիմնական բաղաֆոնդի բառերը չեզոք բառապաշարի են վերաբերում: Դրանք կարելի է գործածել միայն նույն իմաստներով՝խոսքի ցանկացած համան, ժանրերում: տեքստում բառային հիմնական ֆոնդի կորիզն են կազմում արմատները կամ Լեզվի

արմատականբառերը, որոնք հիմք

են

ծառայում բազմաթիվքաղադրյալ

բառեմարդմարդկային, մարդկայնաբար,մարդկայնորեն, մարդկայնություն, մարդաճալ, րի համար: Օրինակ՝ մարդ, տուն արմատական բառերից բաղադրված

Հմ.

Ճ.

ոճ»

1, 06ՇԿ

ԹՅՇՈՇԵՑԸ

ԶՅԵՐՀՕ3:ՈԱԹԹ.

Վ.

Լ,

ԻԼ,

1954.

6.

են.

մարդավա

մարդկություն, մարդամոտ, մարդախույս, սլ, մարդավարի, մարդակերպ, մարդակապիկ, |, այլն: Տուն- տնակապկամարդ,անմարդկային,տմարդի յին, տճական, անաբույս, անտուն, հեռագրատուն ն այլն: Հայոց լեզվի բառային հիմնական ֆոնդը ձնավորվել է նրա կազմավորման ընթացքում,ընդգրկում է բնիկ հայերեն. այսինքն` հնդեվրոպական նախա-,

լեզվից

ցեղակից, ժառանգած՝

ինչպես

նան

հայ ժողովրդի կազմի մեջ մտնող ոչ ցեղակից (ոչ հնդեվրոպական)լեզուների, այսինքն՝ այլ ծագում ունեղոց ռյալ բառեր, որոնք այլ ժողովուրդների ն քաղաքակրթությունների հետ ունեցած հայերի մշակութային, տնտեսական ն քաղաքական հարաբերություններիբնա-

փոխա-

կանոն արդյունքը կամ հետնանքն են հանդիսանում: Բառային հիմնական ֆոնդից դուրս են մնում մասնավորապես. ա) ժարգոնային տարրերը կամ նրանց վերապրուկներըմեր օրերում. ք) ճեդ մասնագիտական բառերը. գ) առանձին հեղինակների մոտ գործածվող այն բառերը, որոնք

լեզվում համընդհանուրգործածություն չունեն: Բառային հիմնական ֆոնդի բւսռերը իրենց իմաստներովվերաբերումեն: հիմնականում հետէ յալ բնագավառներին.

ա) Մարմնի տարբեր մասերի ն նյութերի անուններ. ինչպես՝ գլուխ, աչք, ձեռք, ոտք, մատ, թաթ, ականջ, երես, ճակատ,քիթ, դունչ, թե, թիկունք, ուս, կուրծք, թոք, լյարդ, ստամոքս, ոսկոր, ատամ, արյուն, թուք, ճարպ, միս Լ այլն: բ) Ազգակցական տարբեր հարաբերությումններ ցույց տվող բառեր. հայր, մայր, եղբայր, քույր, որդի, զավակ, դուստր, աղջիկ,տղա, երեխա, փեսա, հարս, քեռի, մորաքույր, հորաքույր, հորեղբայր, սկեսուր,սկեսրայր, տեգր, աներ, աներձագ, զոքանչ ն այլն:

ն գործողությունների Ամենօրյակենցաղի հետ կապված առարկաների տարբեր անվանումներ. եփել, թափել, լվանալ, արբել,տուն, սենյակ, խոհանոց,

թ)

եատակ, կտուր, դուռ, լուսամուտ Լ. այլն: ժ) Արհեստների ւ մասնագիտությունների տարբեր անվանումներ. բան-

առնտրական, մտավորական,բանաստեղծ,գրող, գիտնական, վոր, գյուղացի, Լ այլն: ուսուցիչ, հողագործ,այգեգործ,հովիվ, ճնխրապան ժա) Բնակավայրերի,վարչական բաժանումներիհետ կապված անվանումերկիր,մարզ,թաղամաս,շրջան Լ, այլն: ներ. գյուղ, քաղաք, ավան, գյուղաքաղաք, ւ վիճակի վերացական ն թանձրացական տարբեր ժբ) Գործողության անվանումներ. քայլել, քնել, նստել, կանգնել, ուտել, պառկել,վազել, կռթնել, խոսել, լռել, մտածել, լսել, սիրել, ատել, տխրել,ուրախաճալ,հիշել, մոռանալԼն այլն: ժգ) Որակ, հատկանիշ ցույց տվող բառեր. տպիտակ,սն, կարմիր, կապույտ, դեղին, կանաչ, բարձր, ցածր, երկար, բարակ,կարճ, հաստ, խելոք, հիմար, ուրախ, տխուր, արագ, դանդաղ, շտապ

Լ. այլն: թվականները,շաղկապները, կաՀաճախ գործածվող ժդ) դերանունները, բ առերը: պերը, ձայնարկությունները, եղանակավորող Բառային հիմնական ֆոնդին առանձնահատուկ է նրա ոչ մեծ ծավալը, տն ականությունը: Նրա համեմատական կայուգործածության կայունությունը, է նությունից էլ բխում մյուս կարնոր առանձնահատկությունը՝ ժառանգորդություճը, փոխանցումը սերնդից սերունդ: Հայոց լեզվով խոսող հանըությունը, յ)ուրացնելով ժառանգած բառային հիմնական ֆոնդը, իր գոյատեման յուրաքանչյուր -

գ) Բնության երխույթների ւ առարկաների անվանումներ. ինչպես` արե, լուսին,հող, ջուր, անձրԼ,, ձյուն, կարկուտ, անտառ, դաշտ, որուռ,

փուլում փոխանցել է հաջորդ սերնդին: Մյուս կողմից՝հասարակական կյանքի, արտադրական հարաբերությունների բնույթի փոփոխման, տնտեսության, քաղաքական կյանքի, գիտության ու հետ բառայինհիմնական ֆոնդը իր հերմշակույթի զարգացմանն առաջընթացի

ե)Բ չուսական աշխարհի անվանումներ. ցորեն, գարի, խոտ, ծառ, կանաչ,

կան ֆոնդըհարստանումէ, նախ, հատկապեսայնւվիսինոր բառերի շնորհիվ, որոնք

քամի, կայծակ, ոչխար,

սար, լեռ, գետ, ծով ն այլն: դ) Կենդանականաշխարհի անվանումներ. մարդ,ձի, կով, խոզ, թռչուն, ծիտ, ագռավ, աքլոր, հավ, սագ, բադ, մեղու, ճանճ, շուն, կատու, գայլ, աղԼ այլն: վես, արջ, նապաստակ տերե, թուփ, վարդ, մեխակ,

խի նայլն:

մառուր,

կաղնի,եղե ճի,սոճի, բարդի, կեչի,

կաղամա-

անվանումներ,

զ) Սննդի առարկաների, սննդամթերքների տարբեր ինչսլես՝ հաց, ջուր, աղ, միս, յուղ, կարագ, ձեթ, ձավար,բրինձ, երշիկ, մեղը, ձմերուկ,

խաղող, խճձոր, ծիրան, դեղձ, տանձ, ընկույզ, միրգ,բանջար Լ այլն: է) Աշխատանքային տարբեր գործիքների անվանումներ.մուրճ, դանակ, կացին, րագ, սղոց, մեքենա, հաստոց, տրակտոր,կոմբայն |. այլն: .ը) Աշխատանքային գործընթացների անվանումներ. ինչպես՝ հերկել, վարել, ցանել, մշակել, հնձել, քաղել, կառուցել, մաքրել, շարել, տնկել ն այլն:

զտել,

թին, թեն շատ դանդադ,բայց ե ենթակա է որոշ փոփոխման: Բառային հիմնական ֆոնդի լրացումը կատարվում է ներքին ւ արտաքին գործոնների շնորհիվ` լեզվի բառային կազմին պատկանողբառերի փոխանցման, միջոցով:Բառային հիմնանորակազմբառերի երնանգալու ւ փոխառությունների

են արտադրությաննոր տեանվանում են նոր հասկացություններ (արտահայտում 1., երկրորդ,գլխավորահասարակական նոր հարաբերություններ) ձներ, սակներ Լ լ եզվի ներքին կազմի այն բառերի, պես ի հաշիվ բառային որոնք հնարավորությու ներով ն միջոցներովառաջացելեն հիմնականբառաֆոնդիբազայի վրա: Սվոդեշի կարծիքով լեզվի հիմնական բառաֆսնդը, ճախ, փոփոխման է հազարւամյաենթարկվումհավասարարագությամբ, ըստ որում, յուրաքանչյուր

կի ընթացքումդուրս

է

ընկնում այդ բառերի

92-ը":

ներածություն,Երեան. Է972. էջ Հայ բարբառագիտության 3Գ.Ջահուկյան,

319:

Այսպիսով, լեզվի հիմնական բառաֆոնդը մտնում

իբըն ճրա հիմճակաճ

լ

է բառապաշարի

համեմատաբարկայուն ճաս: Բառային կազմ: Բառային կազմի մեջ մտնում են լեզվի թվում ճան հիմնական բառաֆոնդի բառերը: Լեզվի բառային

մեջ

բոլոր բառերը, այդ

կազմը հիմնական բառաֆոնդի համեմատությամբ քանակապես շատ ավելի ընդարձակ ն ավելի փոփոխականէ, ճրա սահմաններնավելի շարժուն են: Այն անընդհատ լրացվում է նորանորբառերով ն իմաստներով. նրանիցդուրս են մնում հնացած ն դեպ գործածվող որոշ թվով բառեր: Այն վարող է լրացվել նան բառի կառուցվածքի փոփոխմանԼ նոր իմաստճերզարգանալուհետն անքով առաջաբառերում ցած նոր բաղերով ու իմաստներով:

հազվա-

Բառային կազմը ավելի զգայուն է հասարակական, մշակութայինկյանքում մարդու գործունեությանմեջ կատարված փոփոխությունների Նրանումարձագանքեն զտնում նշված բնագավառներումկատարվող քիչ թե

նկատմամբ:

շատ

զգալի Ի

փոփոխությունները:

|

տարբերություն հիմնական բառաֆոնդի, բառային կազմում տեղ

գրավում բառապաշարի

հետն յալ

խմբերը:

են

ա) Նորաբանությունները, այսընքն՝ ճորակազմություններննորագույն

փոփոխությունները: վում

ու

բ) Հնացած ն հազվաղեպգործածվող այն բառերը, որոնք ղեռես

գործած-

լեզվի տարբեր ոճերում, գեղարվեստականզրականության մեջ: Գ) Ոչ համաժողովրդական բառապաշարի այն բառերը, որոնք գործածվում են որեէ բնագավառումկամ գեղարվեստականգրականության մեջ (օրինակ՝ կերպարների,հերոսների լեզվում): դ) Զբաղմունքային բառապաշ"՞րը՝ մասնագիտականն տերմինաբանաեն

կան բառապաշարը: ե)Ժողովրդախոսակցական լեզվի այն

կաճում բառաֆռնդի մեջ:

բառերը,որոնքչեն մտնում հիմնա:

զ) Օտարազգիծագում ունեցող այն բառերը,որոնք չեն մտնում կան բառաֆոնդի մեջ ն իրենց համազորները չունեն լեզվում:

հիմնա-

Հիմնական բառաֆոնդը հ բառայինկազմը իրենց ակնհայտ տարբերություններով հանդերձ` անանցանելիպատնեշով իրարից, այնուամենայնիվ, չեն

փոխներգործու-

սահմաճազատվում: Նրանք գտնվում են փոխադարձկապի ն թյան մեջ, որն արտահայտվում է լեզվի կենսագործունեությանընթացքում բառային կազմից հիմնականբառաֆոնդըկամ վերջինիցբառային կազմը մշտապես որոշակի թվով բառերի փոխադարձ անցումներով:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԸՍՏ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԵՎ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՎԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

ԼԵԶՎԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՏԱՐԲԵՐ

ՏԱՐԲԵՐ

ՓՈՒԼԵՐԻ

ՇԵՐՏԵՐԻ

Հայոց լեզուն իր գրավոր շրջանում անցել է հին գրական հայերենի (գրաբարի), միջին գրական հայերենի ն նոր գրական հայերենի (աշխարհաբարի)

զարգացման փուլերը: Ժամամակակից հայոց գրական լեզվի արնելահայ տարբերակի բառապաշարում կարելի է տեսնել ինչպես ընդհանուր հայերենի զարգացման բոլոր փուլերի բառապաշարային դըսնորումները, այնպես էլ նրա ինքնուրույն գացման հետեանքով ձեռք բերած բառապաշարայինհարստությունը»

զար-

զարգացման տարբեր փուլերի ն լեզվական տարբեր շերտերի` ժամաճակակից հայոց գրական լեզվի արնելահայ տարբերակիբառապաշարը Ըստ

կազմված

է

գրաբարյան, միջին հայերեն, բարբառային (գավառական), արկ ելա-

հայ ն արեհմտահայգրական լեզուների բառերից, որոնք ն կազմում են նըա բառապաշարային առանձին շերտերը: Ժամամճակակիցհայերենի բառապաշարը իրականում միասնական ն մի կուռ համակարգ է, նացումը, իհարկե, պայմանական բնույթ ունի:

հ

նրանում շերտերի առանձ-

Քանակական տեսակետից գրաբարյան, միջին հայերեն, բարբառային զուտ արն մտահայերեն բառերը ժամանակակից հայոց գրա-

(գտվառական) ն

կան լեզվի արնելահայ տարբերակի բառապաշարում(վերջինս, եթե պայմանա-

կանորենընդունենք, մոտ 200 հազար բառային միավոր) կարող են կազմել մոտ 1/5 մասը միայն: Հետնաբար արխելահայ գրական լեզվի բառապաշարի մեծագույն մասը կամ հիմնական զանգվածը ստեղծվել նհ կազմավորվել է նրա պատմական զարգացմանընթացքում՝հայերենի բառակազմական օրենքներով կերտված նորանոր բառերի, գրաբարյան, միջին հայերեն, բարբառային բառերի ձեռք բերած նոր իմաստճերի Լ մասամբ օտար, հատկապես ռուսերենի միջոցով կատարվող փոխառություններիշնորհիվ: 1. Գրաբարյան բառեր ն բառաձներ: Գրաբարը որպես գրական լեզու գրի առնվել 5-րդ դարում,իբրն գրավոր լեզու իր գոյությունը պահպանել մինչն 19րդ դարը: Ըստ որում, նրա խոսակցական տարբերակը համաժողովրդականլեզվի իր դերը կատարելէ մինչե 9-10-րդ դարերը, հետագայում իր տեղը զիջելով

է

բարբառճեիին

ն

միջին գրական հայերենին: Ժամանակակից հայերենում

գրա-

բարյանրշերտը կազմում են գրաբարից ժառանգածբառերն ու իմաստները, ինչպես նան գրաբարյան բառաձները, որոնք այժմ ներկայացնումեն քերակամական քարացած ձներ կ ժամանակակիցհայերենում գիտակցվում, բնդունվում են իբրե ինքնուրույն բառեր: Ռրոշ մասնագետներժամանակակիցհայերենին անցած գրաբարյան բա-

գրաբարի

`

ռերը գրաբարյան փոխառություններ

են

համարում: Նույն լեզվի մեջ, նրա

զար-

(42

գացման

տարբերփուլերում բառապաշարի փոխանցումները իբրն

փոխառու-

թյուններ դիտելով, այդ մասնագետներն, անշուշտ, նկատի ունեն ուրիշ լեզուների բառապաշարների փռխհարաբերության օրինակը:Ռուսագետներըիրավացիորեն փոխառություն են համարումռուսերենին անցած հին կամ եկեղեցական

սլավոներենի

սլա-

վոներենի բառերը: Այդ բնական է, որովհետե հին հիմանվրա առաջացել ժամանակակից ռուսերենը, ուկրաիներենը,բելոռռւսերենը, բուլղարերենը

են

լեհերենը,

մյուս ազգային լեզուները, որոնք այժմ տարբեր ժողովուրդների է համազգային լեզուներն են: համաժողովրդական Նույնը չի կարելի վերագրել ժամանակակիցհայերեն գրական լեզվի երկու տարբերակներին, նույն հ

որոնք

մինճույն ժողովրդի,

ազգության լեզուներն են: Գրական լեզվի արխելահայն արնձմտահայտարբերակները իբրն գրաբարի զարգացման հետագա դրսնորումներ իրականում ժառանգելեն գրաբարի բառապաշարը, հետնաբար ն այն չի կարող փոխառություն համարվել:

Գրաբարի բառապաշարը իր ամբողջականարտահայտություննէ գտել երկհատոր «Նոր հայկազյան բառարանում» (Վիեննա, 1836-37 թթ.), որ սպարունակում է մռտ 51 հազար բառահոդված, ն հատկապես սրա համառոտ տարբերակում՝ «Առձեռն հայկազյանբառարանում» (2-րդ հրատ., Վիեննա, 1865 թ.), որ 'նդգրկում է ավելի քան 56 հազարբառ՝:

Այսպիսռվ,ըստ գրաբարյան բառարաններիտվյալների, գրաբարյան բառերի քանակը մոտ 50-55 հազարէ կազմում: Այդ չի նանակում, որ գրաբարի բառային կազմը միայն վերոհիշյալ բառաքանակով է սահմանափակվում:Հիշյալ բառերը, ինչպես հայտնի է, միայն գրաբարյան գրավոր հուշարձաններումարձանագրված բառերն են: Այդ հուշարձաններիսահմանափակությունը, այդ հուշարձաններում գիտությունների,կյանքի ն մշակույթի տարբեր բնագավառների ընդգրկման համեմատաբարոչ մեծ բազմազանությունը,իհարկե, մեծապես ազդել են

գրաբարյան բառարաններում

բառերի իրական թվի արտացոլման վրա:

Մյուս կողմից՝գրաբարյան գրավռր հուշարձաններումլրիվ չափով չի

ված

նան

խոսակցական բառապաշարը:

ներկայաց-

հաշվումներովժամաԱմենահամեստ

նակակիցհայերենինէ փոխանցվելգրաբարյան ընդհանուրբառապաշարի մոտ տոկոսը: Այդ բառերի մեծ մասը պահպանելէ իր հիմնականիմաստները, որոշ բառեր ձեռք են բերել լրացուցիչ իմաստներ, որոշ բառեր էլ ինաստափոխվելով՝ ժամանակակիցհայերենում հանդես են գալիս նոր իմաստներռվ:

Ժամանակակիցհայերենում

գրաբարյան

բառերը

բաժանվում

են

հետնյալ հիմնական խմբերի. ընդհանուր հայերեն բառեր, գրաբարից անցած գրաբարյան իմաստափոխված տերմիններ, բառեր (որոնք արդի հայերենում են դարձել) ե հիմնականում տերմիններ կազմություններ: գրաբարյան ա)

ՆՍ

են պատկանում հայերեն բառեր: յդ կարգին Ընդհանուր գիաբարյան

Հմմտ. 4.

|

Աճառյա, Հայոցլեզվիպատմություն. 2-րղ մաս: Երհան. բ., 490:

այն բառերը, որոնք ժառանգել է արդի հայերենը ն ընդհանուր են հայերենի բոդըսնորումճերին, ինչպես գրաբարյան, այնպես էլ միջին գրական հայերենին,

տը

բարբառներինն ժամանակակից գրական հայերենի երկու տարբերակներին՝ արնելահայերենին ն արն մտահայերենին: Դրանք հիմնականում բառային հիմնական ֆոնդի բառերն են, ինչպես` հայր, մայր, եղբայր, քույր, զավակ, որդի, աղջիկ, տղա, դուստր, մարդ, կին, ամուսին, հաց,ջուր, տուն, լեռ, քար, գետ, ծով, լիճ, մեծ, փոքր, լավ, վատ, կարմիր, կապույտ, սն, սպիտակ, արագ, դանդւող, մեկ, երկու, հազար ն այլն, ռրոնք իրենց հիմնական առարկայական (իրեղեն) իմաստներով գրաբարյան շրջանից գոյատնում են մինչն մեր օրերը: Այս կարգի բառերըընդհանուրեն նան միջին հայերենին ն հայերեն տասնյակ բարբառներին:Միակ առանձնահատկությունն այն է, որ միջին հայերենում, բարբառներում,հաճախ նահ աշխարհաբարում այդ բառերը ենթարկվել են համապատասխանհնչյունական այլնայլ ձւափոխությունների (ինչպես՝ հայր-հէր, խէր, մայր-մէր, հաց-խաց,հօց, եղբայր-ախպեր, ապեր, ախպար,աղբար, լեառն-լեռ, քոյր-քույր, որդի-վօրդի): Գրաբարից են անցել նան բաղաղըյալ շատ կազմություններ, որոնք նույն կամ իմաստային աննշան փոփոխմամբ գործածվում են ժամանակակից հայերենրւմ:Այսպես, «Առձեռն» բառարանիպատահականորենընտրված 120-130 էջերում (10 էջում) զետեղված ավելի քան 150 բառ գործածվումԼ ժամանակակից հայերենում: Այդ կարգի բառերի զգալի մասը գեղարվեստականգրականությունից քաղված բնագրայինօրինակներով տեղ է գտել «Ժամանակակիցհայոց լեզվի բացատրականբառարանում» (1 հատորը,1969 թ.): Բերենք դրանցիցմի քանիսը. ասպետ,ասպետություն,ասպնջական,ասաստիճանակից, աստիճամաձն, աստիճանավոր, աստղապընջականություն, բաշխություն,աստղագետ,աստղագուշակ, աստղալույս, աստղակերպ, աստղան այլն. կամ՝ ասրեղեն, ասրյա, յիճ, տաողաճկար,աստղանման,ամատղապսակ ատամնահան, ատաղձագործ, ատամճաթափ,ատամնավոր, ատամնացավ, ատրագույն, ատրաշեկ, արագագնաց,արագագործ,արագաթն, արագաթռիչ, աարագաշարժ, արագաշարժություն,արագաքայլ, արագախոս, արագահոս, րագընթաց,արագություն,արամբի, արատավոր, արատավորություն,արարողություն ն այլն: Հիշյալ տասնյակայլ բառերիբնագրային գործածմանօրինակները «Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառարանում»բերված են արնելահայ ն արն մտահայ-դասական ն ժամանակակից գրողներից(Ռ. Պատկանյան, Րաֆ:

Դ. Վարուժան, Գ. ֆի,Հ. Պարոնյան,Նար-Դոս,Հ.Թումանյան, Ա.Իսահակյան, Դ. Ստ. Զոհրապ,Ե. Օտյան, Դեմիրճյան, Զռրյան, Ն. Զարյան, Ա. Բակունց, Պ. Սն ակ,Ս. Խանզա՞։ան ն ուրիշներ): Այս կարգիբառերը այժմ լայն գործածու-

թյուն ունեն ինչպես գրավորւ բանավոր խոսքում, այնպես էլ՝ գրական լեզվի տարբեր ոճերում: բ) Գրաբարյանիմաստափոխվածբառեր ժամանակակիցհայերենում: 10-39

Լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում գրաբարյան հազարավորբառեր կամ իմաստափոխվել են, կամ էլ իրենց հիմնական, առարկայական իմաստներին զուգահեռ ձեռք են բերել Շոր իմաստներ,ըստ որում շատ

դեպքերումայդ նոր իմասւոներն այժմ ավելի գործածական են, քան նախնական իմաստները:Այսպես, օդապարիկգրաբարում գործածվում էր իբրն ձիուն տրվող մակդիր՝օդի մեջ սավառճող. հետագայում` ժամանակակից հայերենում այն գործածվում է հբըն գազով լցված հատուկ թռչող սարքի աճմանում: Ազատական գրաբարում ճշաճակում է՝ ազնվականինհատուկ, համարձակ,այժմ՝ ազատամիտ գաղափարների տեր (անձնավորություն):Պահպանողական գրաբարում ունի յալ հետե

ի-

մաստները՝1) պահող, պահպանող,2) ժողովրդիկառավարիչ. ժամանակակից հայերենում` 1) ամեն մի ճորությանըթշնամի, քաղաքական կարգի, կենցաղին այլնի անփոփոխության պաշտպան, 2) այդ հայացքներնունեցող մարդ. 3) ծայրահեղ աջ քաղաքական կուսակցությանանդամ: գ) Գրաբարից անցած տերմիններ:Գրաբարիցեն անցել ն ժամանակակից հայերենում լայն գործածություն ունեն` քերականական, գրականագիտակամ, փիլիսոփայական, բժշկագիտական, բուսաբանական որոշակի քանակով տերմիններ: Ինչպես,օրինակ՝ բայ, մակբայ, բառ, տառ, դերանուն, գոյական, թվական, իմաստասեր,իմաստասիրություն, քերականություն,տռուգարանություն, ածանց,ապաթարց, ստորակետ, թարմատար,ներկա, անցյալ, ապառնի, անորոշ, հրամայական,ներգործական, կրավորական,սահմանական,հոլով, սեռական, հայցական, ձայնավոր, ձայնորդ,բաղաձայն, նախադրություն, առոգանություն, բարդություն,կամ` մակդիր, կատակերգություն, ողբերգություն, հագներգություն,մեծավերջ(յամբ), վերջատանջ(անապեստ), քողաբորբ, քողաղոտ. ռազմականգործում՝ գումարտակ,դասակ, վաշտ, նավատորմ,սլարետ. իրավաբանական՝ դատախազ,դատավոր, դատարան Լ այլն:

է, որ պատմական զարգացման ընթացքում Հատկանշական այդ կարգի տերմիններիհիմքում ընկած հասկացություններիծավալի փոփոխմանհետնանքով շատ տերմիններ,ընդարձակելովկամ համապատասխանաբար

փոփոխե-

լով հասկացության ծավալը, պահպանելեն իրենց կենսունակությունը, ինչպես այն կատարվելէ քերականական ն

փիլիսոփայական-տրամաբանական բագ-

մաթիվ հայերեն տերմիններիհետ: դ) Գրաքարյանկազմություններ:Այս կարգիբառերի շերտը կից հայերենում ներկայացնում են գրաբարյան քարացած ձները:

ւ

ժամանակա-

ձն

Գրաբարյանքարացած եբը գրաբարյան նախդիրներով,գրաբարի հոն: խոնարհման ձն բայական ածանցներով կազմված, ինչպես նաւ երով,

լովման

գրաբարյան շարահյուսական կապակցություններ, անգամ ամբողջական նախադասություններ ներկայացնողմիավորներեն, որոնք ժամանակակիցհայերեճում գիտակցվում ն գործածվում են իբրե ինքնուրույն բառեր: Անհրաժեշտէ նշել նան, որ այդ կարգի բառերիորոշ մասը համաբանու146

բյամբ կազմվելէ ոչ թե լեզվի զարգացման գրաբարյան փովում, այլ

ջանում:

շըրհետագա

Գրաբարյան առ, զ, ընդ, ըստ, ի, ց նախդիրներով կազմված բառեր. Առ- առայժմ,առանձին, առասել, առավել,առարկել, առափնյա, առբերել, առգրել, առդնել, առընթեր,առկա, առկախ, առկայծել, առհասարակ,առձայնել, առձեռն, առճակատել,առմիշտ, առնչություն, առնվազն,առոգանել, առողջ, ա-

ոօրյա:

Զ-

զարմանալ, զամպն(ել), զարկել,

զգալ,

զգետնել, զեռալ, սթափվել

(զթափվել),զեղել (զհեզել),զեղծել,զիջել (զիջանել),զոդել, զովանալ(զհովանալ), սքողել (զքողել),զօծել, զօր, կույրզկուրայն,հետզհետե: Ընդ- ընդամենը,ընդառաջ, ընդառաջել, ընդարձակել,ընդարմանալ,ընդբերանճել, ընդգծել,ընդգրկել,ըմբռնել(ընդբռնել),ընդդեմ,ընդդիմադիր,ընդհատել, ընդհարվել,ընդհակառակը,ընդհուպ, ընդհաճուր,ընդելուզել, ընկողմանել (ընդկողմանել),ընկրկել (ընդկրկել), ընձեռել (ընդճեռել), ընդմիշտ, ընձյուղել (ընդձյուղել),ընդոտնել,ընդողնել,ընդոստնել,ընդունել(ընդուլնել),ընդունարան, մեկընդմիշտ,գիրկընդխառն,մեջընդմեջ: Ըստ- ստամձնել(ըստանձնել),ըստ այդմ, ըստ այսմ, ըստ ամենայնի, ինքճըստինքյան,օրըստօրե: Ի- իհարկե, հաջողնել),ի աջողել (յաջողել), հօգուտ (ի օգուտ, յօգուտ), իմիջիայլոց,հավելյալ (ի ավելյալ, յավելյալ), հանձինս, խառնիխուռն,վերիվայր, վայրիվերո: Ց- ցայգ, ցերեկ, ցմահ, ցտեսություն: Գրաբարյանհոլովական ձներ: Դրանք այն բառերն են, որոնց մեջ պւսհպաճվել են գրաբարի հոլովված տարբեր ձները: Ի վերջավորությամբ. տեղի (տեղի 1) Եզակի ուղղական-հայցականը տալ), անտեղի,գերեզմաճատեղի, ուխտատեղի: 2) Եզակի սեռական-տրականը ա, ո, ույն վերջավորությամբ. Վառնա, Սնաճա, հուսո, պատվո (պահակ),սիրույն, արժանվույն,քեռորդի,քեռայր (գրբ.

քոյր-քեռ): ցօր,

ե

3) Եզակիբացառականը (է), բացեիբաց,օրըսաօրե, իհարկե:

են

(Էն) վերջավորությամբ.դարեդար,օրե-

4) Եզակի գործիականը՝ բ, ավ (աւ), իվ (իւ) վերջավորությամբ. ձերբազատվել, ձերբակավկել), ձերբասուն, բնավ, հարկավ, հազիվ, խստիվ, շնորհիվ,

միով բանիվ, մեծավմասամբ,այնուամենայնիվ: 5) Հոգնակի ուղղականը Ք վերջավորությամբ. տիկնայք, պարոնայք, բա-

Ժանմունք (-բաժանումն), պատահմունք (-պատահումն), մտածմունք, հարցմունք, հուզմունք, ցուցմունք, ուսմունք, ասմունք, արարմունք, բերմունք, բուրմունք, սխալմունք, քրտինք (-քիրտճ): 6) Հոգնակի սեռակաճ-տրականը աց, ից, ոց վերջավորությամբ. վրաց,

պարսից,հայոց (Վիրք, Պարսք, Հայք), խորոց (ի խորոց սրտի). գործոց, ձեռագիր, ձեռացափող: 7 Հոգնակի հայցականըՍ

ծախս,ծառս

(ինել):

վերջավորությամբ. բաղնիս,

զուքս,

պաս

լ

8) Հոգնակիբացառականը ուց վերջավորությամբ,

մանկուց,

'"լահպանում է մինչն 19-րդդարը: Միջին հայերենիգործառության , տարածման շրջանում Հայաստ նի տարածքում գործում էին նալ հայերեն բարբառները: Հայերենի մսսնագետները համակարծիք են այն հիմնական կետում, որ

|

միջին հայերենի լեզվական իրողությունները որակապես տարբերվում են ինչպես գրական հին հայերենից՝ գրաբարից, այնպես էլ գրական նոր հայերենից` աշ-

առավոտուց մորուց,վաղուց,փոքրուց,հնուց: 9) Գրաբարյանհոլովականն խոնարհմանձն երից ծագող մակբայներ,եղանակավորող բառեր, շաղկապներ,կոչականներ, երբեմն,հազիվ,իբըն ավա՛ղ, օ՛0: լ

10) գրաբարյան բայական որոշ ձներ՝ւյց, ուց

ան

լ

անճվերապախարհաբարից: Այդ հանգամանքնէլհիմք է տալիս միջին հայերենը որեն ընդունելու ռրպես հայերեն գրական-խոսակցականլեզռւ, որը հաջորդել է

կեցցե՛

պատճառական ածանցով

րի

դեմքի

սոսկածանցով, ցոյական կամ պարզ անցյալի հիմքով, եզակի երրորդ ձնով. մատույց,հատույց, կառույց,ասացող, տաղասաց, հեռագնաց, հարամնա

բայ,

գոլ: 11) Գրաբարյան անցյալ դերբայիեալ ածանցով կազմված բառեր.

լ

լվ

,

լթյալ,

փոխառություններ

ատաման, երիցս նզովյալ, հավուր պատշաճի, նման զնմանն սիրե, ունայնությունունայնության,ավա՛ո փառացսանցավորի: 13) Գրաբարյան շարահյուսական կապակցություններ. համենայնդեպս

այսուհետն, հեազիե-

ըստ այդմ, ըստ այճմ, ընդ սմին, ի բաց առյալ, ի փառս,ի վիճակի(լիճել),հ

այսմ

հիշա-

տակ,ի պատիվ,ի պաշտոնե, ի ճպաստ,ի ճկատի առնել: 14) Գրաբարյանամբողջականնախադասութ յուններից կազմված բառեր, որեէ, ովնէ, ինչնէ, ովնիցե, երբեիցե, որլիցե, ուրնիցե, տերողորմյա,քաջալեր(ել) Լ այլն:՝ 2.

Սիջինհայերեն բառեր: Միջինհայերենը,փնելով 12-17-րդդարերի լե-

հաաշխարհաբարի միջն: Միջին

`

զուն", անցման շրջան է ծառայում գրաբարի հ յերենով հասել է տարբեր բնույթի հարուստ գրականություն:Այճ

եղել է

ժամանա-

կի ռչ միայնգրականության, այլե ժողովրդի խոսակցական,կենդանիլեզուն: Միջին հայերենին զուգահեռաբար դեռես գիտական որոշ ուսումնասիրությունների կ

եկեղեցու համար գրաբարը,

Հայոց

Հ.

որպես գիական

Աճառյան, Հայոց լեգվի պատմություն.

լեզվի համառդտ հայոց Ժամանակակից

ն

գրքային

լեզու,իր

հ. 2 Երհան, 1951. էջ 226-254: Ս. Ղազարյան, պատմություն, Երեան. 1954. էջ 231-235, 320-323: Գ. Սնակ, լեզվի ղասընքաց. Ե ոնան, 1955, 120- 1922 ց ,

Լջ ԱԻՐ անան,

րման1972, Բառագիւոություն (Ակճարկճեր միջին հայերենիպատմության), Երեան, էջ

169-396-

նա

ինքնուրույնաբար

կատարել արաբերենից, նոր պարսկերենից, թուրքերենից,

բառերից:

`

մաստներ: :

ռ

Ժամանակակիցհայերենի բառապաշարումմիջինհայերենբադերի շերտը որոշելիս պետք է զանց առնել այն բառերը,որոնք ընդհաճուրին գրաբարին, եմիջին հայերենին ւ ժամաճակակից հայերենին: Դրանք գրաբարյան շրջագից կող ընդհանուրհայերեն բառեր են, պատկանում ենհիմնականբառաֆոնդին,գոյատնել են հայերենի պատմական զարգացմանբոլոր դրսնորումներիժամանակ: Ժամանակակից հայերենի բառապաշարում միջին հայերեն բառերի շերտն են կազմում գրավոր ն բանավորխոսքումայժմ գործածվողբառային այն `

միավորներն ու բառիմաստները,որոնք ստեղծվելկամփոխ են առնվելմիջին հայերենի շրջանում, հետ. աբար ն ծագումով պատկանում ենմիայն այդ լեզվին: Միջին հայերենից ժամանակակից հայերենին ավանդվածպետք է համարել այն բառերն ու իմաստները,որոնք հատուկ են միայն միջին հայերենին հ չեն արձանագրվել 5-10-րդ դարերի գրաբարյան հուշարձաններում: Վերոհիշյալսկզբունքներովառաջնորդվելով հանդերձ, այնուամենայնիվ,Ժա-

-

Ի

գոյությունը

է

եվրոպական հ այլ լեզուներից": Միջին հայերենի բառապաշարի բաղադրատարրն են կազմում նան ժամաճակի բարբառներիբառերը: Հետաքրքրականէ նան. որ բարբառային (գավառական)շատ բառեր առաջինանգամ արձւաճագըըվել են միջին հայերեն գրական հուշարձաններում:Միջին հայերենի բառապաշարը կազմված է՝ գրաբարյան ժառանգությունից, ինքնուրույնաբարկատարած փոխառություններից, բարբառային(գավառական),ինչպես նալ հայերենի բառակազմական Մյուս կռղմից, օրենքներով այդ շրջանումկերտված գրաբարից ժառանգած որոշ բառեր միջին հայերենումձեռք են բերել նոր ի-

արտահայտություններ. ձայն բարսահմաճ քաջաց զենը հանապատի, յուրյանց, ի խորոց սրտից, ոչ միայն. հացիվ(կեցցե մարդ), ակն ընդ ական, ատամն ընդ

այնուամենայնիվ, ըստ որում, այսուամենայնիվ, ընդորում, ահ, ամենայնհավաճականճությամբ, ըտո մեծի մասին, ըստ օրենքի, ըստ

եճթարկե-

իր հնչյունաբանական, ձն աբանական, բառաիմաստաբանականօրինաչա-

փություններին: Լ՛յուս կողմից, իր գոյատնման ընթացքում

ան-

12) Գրաբարի դարձվածքներ,ոճեր,

բառո

ն

թյուններն ու ընդհանըություններըհիշյալ լեզուների հետ: Նախ, միջին հայերենը ժառանգել է գրաբարի բառապաշարը,

կարծեցյալ,հանգուցյալ,հեծյալ, հետնյալ, ննջեցյալ, սառուցյալ, ստորադրյալ, վերոհիշյալ,վերոբերյալ, ներքոհիշյալ: ցյալ,

ն նախորդել՝ աշխարհաբարին: Միջին հայերենը իր ծնունդով ն գոյությամբ սերտորենկապվածէ գրաբաբարբառներիհետ, որոնցից էլ բխում են նրա բառապաշարի օրինաչափու-

գրաբարին

,

Մ Մ

Լ

ծե

ս

Մ.

Ը

00շվ.աշխ., էջէջ 169-296:

0, Մուրադյաճ,

:

մանակակից հայերենիբառային կազմում երջին հայերեն բառերի որոշման ե տար. բերակման հարցում որոշ դժվարություններ են առաջանում յալ պատճառներով հետե Նախ, հրապարակի վրա դեռես չկա այդ շրջանի բառապաշարն ամփո. փող որեէ բառարան, որով հնարավոր լիներ գաղափար կազմել այդ լեզվի բա. ռային կազմի սահմանների,նրա քանակի, ռրակական հատկանիշներիմասին: Ըյնուհետե, դժվար է միանշան լուծում տալ բառապաշարային այն ընդհանրություններին, որոճք գոյություն ունեն գրաբարի ն միջին հայերենի միջն, մի կողմից, հ բարբառներիու միջին հայերենի միջե, մյուս կողմից: Այս հարցերըպարզաբանելուցն լուծելուց հետո միայն հնարավորէ հըստակորեն որոշել միջին հայերենի շերտը ժամանակակից հայերենիբառապա-

շարում:

հայռց լեզվի բառապաշարում միջին հայերեն բառերի Ժամանակակից շերտն են կազմում հիմնականում բնությանը, մարդկայինգործունեությանըԼ.

հարաբերություններին, ընտանիքին, արվեստին

ու

զանազան պաշտոնների, զբաղմունքների,

կրթությանը,կրոնին, հագուստեղենին,ուտելիքին,բռւսական

ն

կենդանականաշխարհին վերաբերողբառերը: Ժամաճակակից հայերենի գրական ն գրականության: լեզվի բառային կազմի մեջ մուտք գործած միջին հայերեն բառերից կարելի է հիշատակել՝ ալոճ, քաժ, բովել, բումբ (սրունք), գաթա, գաջ, գոց, գչիր (ծակողգործիք), դուկատ,թոկ, լավաշ, խավիծ, խոստակ(ավատ), ծես, կարդինալ,կաֆա (բանաստեղծության տեսակ), կեռ, կոթ, հաբ, հարսանիթ(կեղծ կարմրուկ), հաշիշ, հեքիմ, հինա, ճուտ, մարկիզ,մարկ, մելիք, մունետիկ,մաշիկ, մշուշ, նռպա,շեմս (արէ.), պարոն, ռանդա, վեզիր, փնթի,փոցխ 1. այլն: Միջին հայերենիցեն անցել հատկապես բուսական աշխարհինվերաբերող զանազանանուններ,ինչպես՝ ազատդրախա,ակիր(բաղշտակ), արծպա,ազարիոն, զրիշկ,գիհի,եղրնանի, լալա, լալազար, խառքութ,կակժիրակ, է. '

մահդանակայլն: Ժամանակակիցհայերենի ժողովրդախոսակցական լեզվում տարածված պետք է համարել միջին հայերենիհետյալ ակռա,արգատ, բլուզ (վերնաշապիկ), դամ (ուռկան), գզիր, գուրզ, գազ (արշին), գավ, գիժ, գրդակ (կլոր հաց), դոխ (աղավնի),գոխ, ժուկ (ժամանակ), լակ, լաթ, լաչակ, խան, խալվար չափի միավոր), խզար, խեչակ, խշուր, խանչալ,խալի, խալիչա, խաքան (սուլթան), խուլինջ(իորացավ), խոշապ (օշարակ), խլեզ (մողես), կիտուռ (մորեխ), կոծիծ, կտրիճ, կոտոշ, հարհանդ, հիմա, ճոթ (կտորեղեն), ծայր, ճմուռ, ճաղ, յա-

բառերը.

խու, ճան, մաթ (դոշաբ), մլուկ, մգլել, մղլակ (դռան փակ), մահտեխի,շվաք, պլիկ (մանը դրամ), պուլիկ, ջոջ, ռանչպար (հողագործ),սինի, վահր (թարախ), վռիկ, ցաքան, փադիշահ,փեշ, քով (մոտ), քոշ, քեդխուդան այլն': Այս կարգի բառերի ռրոշ մասը ե հասարակաբանություններ գռեհկաբա7 Հմմտ,

0շվ. աշխատ., Մ.Սոբադյան,

էջ 160-296:

անգամ գավառաբանություններ ն, բարբառաբանություններ այդ իմաստով դուրս են մնում գրական լեզվի բառային կազմից, ինչպես, օրինակ՝ բազազ, բիճ (պոռնկորդի), բշտել (կոպտել), դուքան, ժուռ (խակ), սություններ են, դիտվում

են

ւ

ժուկ (ժամանակ), լայեղ, կուռաբ (ագռավ), հալ, հալալ, շեթ (խելագար), շեք, նաղդ (կանխիկ), փարդա (վարագույր) ն այլն: է բանավոր Հիշյալ բառերի զգալի մասի մուտքը հավանաբար ճանապարհով, հայ բարբառների միջոցով, բարբառներ, որոնք գոյակցում էին

կատարվել

միջիճ հայերենին:

կարելի է Բարբառայինբառեր: Հայոց գրական լեզվի բառապաշարում որոնք գործածությանավելի սահմանափակ շրջանակներ առանձնացնելբառեր, 3.

ունեն:

Դրանք հայերեն տասնյակ բարբառների

են: բառերն

-

Սկզբունթորեն բարբառայինոչ բոլոր բառերն են մտնում

գրական լեզվի Այդ հատկապեսվերաբերում է գրաբարյանբառերիբարբառային հնչյունափոլսված ձե երին՝ գրաբարյան բառերի բարբառային հնչյունական բառապաշարը:

տարբերակներին:Ինչպես, օրինակ՝ մօկճը(մուկը(ճն)),խաց, հօց(հաց), հէր,խէր, ն այլն: Այդ տեսակետից ժամանակակիցհայերենի համար որնէ արժեք չեն ներկայացնում նան այլնայլ լեզուներից (առանձնապես արւելյան լեզուներից) կատարված բարբառային փոխառությունները: Այդ կարգի բառերի մեծ զանգվածից ժամանակակից հայ գրական լեզվի արնհելահայտարբերակի բառապաշարն են մուտք գործել խիստ սահմանափակ քանակով բառեր Լ հատկապես այնպիսիները, որոնց համանշանակներն ինչ-ինչ չեն պատճառներով կազմվել կամ չկան (օր.՝ ջաճ, յոլա (գնալ) ն այլն): Գրական լեզվի բառապաշարը լրացնելու գործում այլ արժեք են ներկայացնում, այսպես կոչված,գավառականբառերը: ա) Գավառական են կոչվում մեծ մասամբ հին կյանքը, կենցաղը, առտնին հարաբերություններըցույց տվող, զանազան զբաղմունքներին, գյուղատնտեսա-

հար (հայը)

կան գործիքներին, հին պաշտամունքին, հավատալիքներին, ծեսերին, ինչպես

բուսական ն կենդանականաշխարհին վերաբերող,այլեւայլ հասկացություններն անվանող բառերը: Իրենց հնությամբ դրանց գերակշիռ մասը ամենայն հավանականությամբգրաբարյանշրջանին է վերաբերում,թել, մեզ հասած նան

գրաբարյան գրավոր հուշարձաններում

այդ

կարգի բառերը չեն արձանագրվել.

ինչպես, օրինակ՝ աքլոր, ադամամերկ,ադամորդի, բանջար,դարսել, դեղազապ,

նուց, դնսիրտ, ժաժիկ, իլիկ, իրարանցում,լինգ, լղար, լոլիկ, լուսնկա, խելառ, կռահել, հավկուր, հաղարջ,հավկիթ, հեշա, հենց, հիմա, մալանչ, մոշ, մոշի, մուգ, ճորելուկ,շիտակ, պատառ ն. այլն: բ) Գավառական բառերի մի փոքր մասը գրաբարյան բառերի հնչյուճա-

ւոխված ձների հետեանքով առաջացած ճոր բառեր են. ինչպես՝ արցունք (գրբ. արտասութ), էլ (գրբ. այլ), էտել (գրբ. յոտել- հատել. կտրել), իրիկուն (գրբ. երեկոյ, ճամփա (ճանապարհ), պաս (պահք) ն այլն:

գ) Գավառականբառերի մյուս մասն էլ գրաբարյան բառերի՝ բարբառներում ձեռք բերած ճոր իմաստներնեն ներկայացնում. ինչպես՝ սռվորել(ուսանել),

կարդալ (ըճթեռճել), մեռել (դի, դիակ), ճար (հնար, միջոց), առնել (գնել, տիրել, սկսել), դեղնություն (դեղճախա, հիվանդություն), իշխան (ձուկ), ծիրանի (ծառ), ծիծ (ստինք),ածել (լցնել, ճվագել,ձուդնել), ալարել (ծուլանալ),աղոթարան (առավոտ կանուխ, գրբ. աղոթատեղի),անբան(անգործ,գրբ. բանականություն չունեցող,աճխելք, անխոս, մունջ) ե այլն: դ) Գավառականեն կոչվում նան բնիկ (գավառական) Լ փոխառյալ բառերով բարբառներում կազմված բաղադրյալ

բառերը. ինչպես՝լակաման, լակաճարլակել, գյուլախորով, ծնկաչոք: Գավառականբառերի որոշ մասըընդհանուրէ միջին հայերենի հետ: Ինչպես, օրինակ՝ լաթ, լավաշ, խավիծ, խլեզ, հարսաճիթ, ճան ն այլն: Այդ կարգի բառերի միջին հայերենին պատկանելըպայմանականէ: Դրանք միջին հայերենին են վերաբերում միայն

այդ

լեզվի գրավոր հուշարձաններում առաջին անգամ

հիշատակված լինելու կապակցությամբ,թեն

այդ բառերը իրավամբ կարող:են համարվել գավառական: է Բարբառային(գավառական)բառեիի մուտքը գրական լեզվիբառապաշարը կատարվել ն կատարվում է հետւ յալ ուղիներով. այ) Ժամաճակակիցհայոց գրական լեզուն, կազմվելով բարբառային հիմքի վրա, քերականական, հնչյունաբանականհամապատասխանիրակությունների հետ ժառանգել է նան բարբառային բառապաշարի որոշ մասը ն հատկապես այն բառերը, որոնց համազոբներըչեն արձանագրվել գրաբարում ն միջին

որն

բարբառի սեփականությունըլինել

ն

`

հայերենում:

՝

|

բ) Բարբառային (գավառական)բառերը հետագայում գրական լեզու են սկսում թափանցել խոսակցական լեզվի շնորհիվ: գ) Բարբառայինբառերի գրական լեզու թափանցելու մյուս ուղին գեղար-

վեստական գրականության մեջ այդ կարգի բառերի գործածությունն է՝ գեղարվեստական պատկերավորման,արտահայտչական միջոցների, հերոսների կերպավորման հ միջավայրի կոլորիտ ստեղծելու նպատակով: դ) Եվ, վերջապես, բարբառային բառապաշարը ժամանակակիցհայերեճի գիտատեխնիկական տերմինաբանությանաղբյուրներից մեկն է. այդ կարգի

բառերըտերմինացման շնորհիվ մուտք

կազմը:

են

գործում գրական լեզվի բառային

հայ գրական լեզվում բարբառային շերտը կազմող բառեԺամանակակից գործածության տեսակետիցկարելի է բաժանել երեք խմբի. ա) Առաջին խմբի մեջ մտնում են այն բառերը, որընք ամբողջապեսմերվել, ձուլվել են գրական բառապաշարին,կազմելով ճրա անկապտելի մասը: Նրանք ամենօրյա ն անսահմանափակ գործածություն ունեն: Այդ կարգի բառերը ծագումով միայն կարելի է բարբառային համարել: Նման բառերից կարելի է րը

հիշատակել` արտառոց, աքլոր, գովական, գործարար, հավաբույն, հավկուր, հորթարած,հենց, մալանչ, ճախրապան,նորելուկ, դարմանագող,դարսել, թաճապուր,թործ, կռահել, տարիքավոր,տնանալ, փոշեկալել ն այլն» բ) Հաջորդ խմբի մեջ են մտնում այն բառերը, որոնք դեռ ս ամբողջապես զգալի է չեն ձուլվել գրական լեզվում, ւ, բարբառային երանգն,այնուամենայնիվ, ն ոճական թե՛ բե կազմությամբ, թե՛ իմաստով ինչպես,օրինակ` կիրառությամբ, ածմծել (խարխափել), ակռկել, աղջիկտես, աղջկատեր, աղջկատուն, ամանել, աման-չաման,անաղուհաց, աչքալուսանք, աչքածակ, ասեկոսե, բաժինք,

բղավել,բոթել, գաճել, գջլել, դմբո,դրգստել,երեսբաց,երեսով, էգուց, թելբզբզել,

պանիր,թերխաշ, ժաժիկ, իշաբեռ,իրասածի,լայնսիրտ, լավամարդ,լխլխալ, լրխկել, լխկած, լխլխկալ, լպստել, խճամաքար,խուճուճ, խունջիկ-մունջիկ,ծալպակաս,ծակաչք, ծամծմել, ծլկել, ծկրակել,կլզտրուկ,կուռբոնուկ, կոճոն(ք), հանաք, հարսնատեր,հրես, հրեն, հրեդ, ձմոնուկ,ղժվժալ, ղժվժոց, ճղճղան, ճում, մաթ, մածճաքրդուճ,մարդահաշիվ,մարդամեջ,մարդատեղ,մարդավարի, մեռելոց, մեշեկլիկ,շնթոկել, շշպռել, չաչաճակ, չակուճար,մոգոնել,մոթալ, նեղլիկ,շատվոր, պարզերես, պոզ, պոզավոր,պոզահարել,աղկել,սմքել, վատարաչք, չռորագլուխ, մարդ, վերջինեկ, տակետակ, տկճոր, տխիլ, տկողին, տճաշեն, տնաքանդ, տնտղել, տնփեսա,ցփնել, ուշունց, փեսատես,փոխճորդ,փոխս (քնկնել), փոշմանել, փսոր(ել),քած, քաշովի, քթկալ, քեռակին ն այլն: գ) Առանձին խումբ են կազմում բացառապեսայն բառերը, որոնք իրենց իմաստներով ն ոճական կիրառության այլնայլ առանձնահատկություններով կանգնած են գրական լեզվի եզրին, մտնում են խոսակցական բառապաշարի մեջ: Գեղարվեստական գրակաճությանմեջ այդ կարգի բառերը գործածվում են միջավայրի բներանգ (կոլորիտ) ստեղծելու կամ ծառայում են իբրն պատկերամիջոց՝ հերոսների կերպավորման համար. ինչպես՝ վորման-արտահայտչական ակրատ (թեթն նախաճաշ), ածաման, ակնատ, աղոթարան,անճեկ,առեղ (սայլի

մաս), ապի (ափի, ափո), բարուր (բալուլ), գլուջ (փաթիլ), գոնչ, գոնչո,դանդալոշ, դարձվոր,դոր (կարգ, հերթ), երկուհոգիս,զանգուլակ,թաթալոշ, թափան,թլոզել, թոմթորալ,թրփոշ, ժաժք, լադոզել (լղոզել), լկռահաչ, լոք (քայլ), լոլ (գինով), խախալ (մաղի տեսակ), խզակոթ,կինարմատ, կնիկարմատ,կոլոտ, կոպալ, հալավ, ճաշթող,ճլբուր, ճլորել,ճլորթի, ճկոկ, ճոթռել,ճուռ, մերի (անտառ), մթճաժոռել, շլինք, չալթուկ,պազցճառավոր,ջախ, տակ (ճակնդեղ), ուզվոր, փորփոշ, տկլոզ, օճորք ն այլն: 4. Արնմտահայերենբառեր: Հայ ժողովրդիպատմական ճակատագրի բերումով հայոց գրական լեզուն ունեցավ իր երկու ճյուղավորումները՝արն ելահայ ե. արնմտահայ: Առաջինը կազմավորվեց Արնելյան Հայաստանում, երկրորդը` Արեմտյան Հայաստանում:

Արհելահայ գրական լեզուն այժմ Հայաստանի '

լեզվի պատմություն, 2-րդ մաս, էջ 480-481: 8.Հմմտ. Հ.Աճառյան, Հայոց

.

Հանրապետության պետական, ազգային լեզուն է, ըսկ արեձտահայ գրական լեզուն Արե մտյան Հայաստանի վերացումից հետո փաստորեն դարձել է սփյուռքի հայ գաղթօջախների գրական լեզուն: Արնմտահայերենն, այսպիսով, այժմ աշխարհի տարբեր մասերում ցրված հայ ժողովրդի խոսակցական լեզուն է, նրա հաղորդակցմանմիջոցը: Բացառություն է կազմում Իրանի հայկական գաղութը, որտեղի գրական լեզուն արհելահայերենն է: Արեմտահայերենով աշխարհի համարյա բոլոր մայրցամաքներում շարունակվում Է ստեղծվել գեղարվեստական, հրապարակախոսական, մանկավարժական հարուստ գրականություն: Արնմտահայերենով է կատարվում հիմնականում Պոլսում, Մերձավոր Արնելքում, Արնմտյան ւ Արնելյան Եվրոպայի մի շարք երկրճերում, ԱՍՆ-ում, Կանադայում, ԱրգենտինայումԱվստրալիայում ն այլուր գործող հայկական դպրոցներիուսուցումը: Գրական լեզվի այդ երկու ճյոսղլավորումներիառանձնահատկությունն այն է, որ չնայած դրանց միջ գոյություն ունեցող տարբերություններին,մեր ժողովրդի երկու հատվածներն էլ հաջողությամբ հաղորդակցվում են այդ երկու տարբերակների բանավոր ն գրավոր ձնեերով: Հայ գրական լեզվի այդ երկու ճյուղերի ներկայացուցիչների համար նույն նշանակությունն ու պրժեքն ունի ինչպես արնելահայերենով, այնպես էլ արնմտահայերենով ստեղծվածգրականու-

թյունը: Ինչ վերաբերում է գրական լեզվի այդ

'

.

երկու տարբերակներիբառապաշարին, ապա այդ մարզում ընդհանրություններն այնքան մեծ են, որ կարելի է անգամ ուշադրություն չդարձնել մասնակի տարբերությունների վրա: Այդ ընդհանրությունները բխում են, անշուշտ, դրանց սնող միննույն աղբյուրներից` գրաբարից, միջին հայերենից, հայ բարբառներից, ինչպես նան բառակազմական նույն

օրենքներից, որոնցից հավասարապես օզտվում են գրական լեզվի այդ երկու Այդ է պատճառը, որ միննույն հասկացության համար կերտտարբերակները: ված նորակազմբառերը հավասարապեսմատչելի են ն հաճախ ընդունվում են ն՛

արնելահայերենում, ե՛ արն մտահայերենում: Ժամանակակից հայոց գրական լեզվի արնելահայ տարբերակի բառապաշարում արն մտահայ գրական տարբերակիբառերի շերտը որոշելու ւ, պատն բակերացնելու համար անհրաժեշտ է առանձնացնելն ճերկայացնել բառերի ու ոիմաստներիգործածության այդ տարբերություններն ընդհանըությունները հիշյալ լեզուներում": ա) Միայն արնմտահայերենում գործածվող բառեր, որորք անցել են ժոդովրդախոսակցական լեզվից, բարբառներից Լ այլն, անսովոր են արնելահայե-

րենին.

ակռա (ատամ), աղեկ (լավ), աղջ(կյնակ (փոքր աղջիկ), աղվոր (գեղեցիկ,

Հմմտ.

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի

2-րդ մաս, պատմություն,

1951 թ., էջ 563-588.

ասիրուն), աճապարել (շտապել), տյպաճել (հանդիմանել), ամանկ (այնպես), ատեն-ատեն ատեն (երբեմն (ժամանակ), սանկ (այսպես), ատանկ (այդպես), երբեմն, ժամանակ առ ժամանակ), ատիկա(այղ), արտորալ(շտապել), դաշնակ

(դաշնամուր), գեշ (վատ), ընթերցարան(դասագիրք), էրիկ, էրիկմարդ (տղամարդ, ամուսին), լմննալ (ավարտվել), լմճցնել (ավարտել), խպնել (ամաչել), խըպնոտ (ամաչկոտ), կաղանդ (Նոր տարի), կանչվոտել(գոռգոռալ), հոդ (այդտեղ), հոն (այնտեղ), հոս (այստեղ), հրել (մղել), ճանչվոր (ծանոթ), պագ (համբույր), (փոքրություն, ստորություն), (համբուրել),պզտիկ (փոքր), պզտիկություն պագճնել

պլլուիլ (փաթաթվել),պոռալ (կանչել, աղմկել), ասեմռկել (սարսափել, փշաքաղվել), սառնանույշ (ւպաղպաղակ), տապլկլտիլ (թավալվել), փրցլինք (լորձունք), փաստել(ապացուցել),քով (մոտ) ն այլն: բ) Ընդհանուր հայերեն այնպիսի բառեր կամ բառերի այնպիսի իմաստագի (պոչ), աղտ ներ, որոնք ավելի շատ գործածվում: արեմտահայերենում. առինքնել (փչացնել, ավրել (կեղտոտ), աղտոտ (կեղտ), ապականել), (գերել, դյու(ձեռնածու), աճապարարուաճպարար (անվտանգություն), թել), ապահովություն (համեմատել), բանել բաղդատել թյուն (ձեռնածություն), ամանոր (Նոր տարի), (աշխատել), գոց (փակ), գոցել (փակել), երկվայրկյաճ(վայրկյան), զգլխել (հրապուրել, գերել), կռնակ (թիկունք), հանձնախումբ(հանձնաժողով), ճերմակ (սպի-

են

տակ), ձգել (գցել), պաղ (սառը), պաղարյուն (սառնարյուն), պաղանձավ (քարանձավ), պատկան(համապատասխան), վայրկյան (րռպե), քակել (բանալ) ն այլն: գ) Արւ մտահայերենում կյանքի կոչված գրաբարյան այնպիսի բառեր, որոնք արնելահայերենումչեն գործածվումկամ հազվադեպ են գործածվում. ա-

զազուն (չորացած, ճռզած), ակաղձուն (լիքը, լեցուն, լեփլեցուն), այբ (տղամարդ), կաղամար(թանաքաման), մելան (թանաք), պոստել (հոնքերը կիտել), վասնզի(որովհետն ), տաբատ (աճդրավարտիք),ուծանալ (մի բանից սառչել, օ(շալ), քայռ (վզնոց, մանյակ) ն այլն: տարանալ), ցփսռի դ) Սիայն արնելահայերենին հատուկ ընդհանուր հայերեն բառեր, որոնք անցել են ժողովրդախոսակցականլեզվից կամ բարբառներից, բայց չկան արլմտահայերենում.գազազել (կատաղել), զարզանդ(սարսափ), թխել (եփել), խուճանալ (խամրել, գույնը թոկ (չվան), իսկի (բնավ), լուսամուտ(պատուհան), կածան(նեղ ճանապարհ),կուռ (թեւ),հերթ(կարգ), շոգ (տաք), շուռ տալ

ճետել),

(դարձնել),պոկել (փրցնել), պռոշ (շրթունք),պրծնել(ազատվել, վերջանալ),տարքել (հորինել, շինել), տիկնիկ (խամաճիկ), տկլոր (մերկ), քորոց (գնդասեղ) ե

այլն:

ե)

Միւնույն

բառի

հնչյունմական-ուղղագրական տարբերակներ.

բառի մեջ ձայնավորի արնմտահայերենում

կամ բաղաձայնի սղում, բառի հըճչյունափոխված ձներ ն այլն. ամաչել-ամչնալ,ամել-ըճել,արթնաճալ-արթննալ, առավոտ-առտու, ասե-կոսե- ըսի-րսավ,դադարել-դադրիլ,էժաճ-աժան, էլ-ալ,

թթել- թքնել,թուքնել,լինել-ըլալ, լցնել-լեցնել, ծաթալանել-թալլել, ըճկնել-իյճալ,

լել-ծալլել, ծախս-ծախք, կակղացնել-կակուղցնել, կատաղել-կատղիլ, կարենալ կրճալ, կողպել-կղպել, կորչել-կորսվիլ, հագնվել-հագվիլ, հիմք-հիմ, հոգս-հոգ, ճ ճաչել-ճանչնալ, մեծանալ-մեծնալ,մենակ-մինակ, մեկ-մեկ- մեյ-մեկ, մեն-մեճ միսմենակ, մրսել-մսել, շեմք-սյամ, շվաք-շուք, պաչել-պագնել, պաս-սյահք,ս ճել-սպանճել, սովորել-սորվիլ, վախեճալ-վախնալ, վայր-վար, ուղարկել-

ղրկե

Լ այլն: քայլել-քալել, քնել-քնաճալ զ) Բառեր, որոնքգրական լեզվի երկու ճյուղավորումներում տարբեր մաստներ ունեն. իմանալ-գիտենալ (արհելահ.), լսել (արն մտահայ.), լաթ-կեղ»

(չոր, արնելահայ.)

կաբինետ-դահլիճ,կիճո- շարժաճայնավար, կապիտալիզմ-դրամատիրություն, ռեառեալիզմ-իրապաշտություն, ոադիո-ձայնասփյուռ, պաւկեր, շարժաճկար, տաճկ-հրասայլ, տուրիստսուրռեալիզմ-գերիպաշտություն,

լիստ-իրապաշտ, ն այլն: տուրիզմ-զբոսաշրջություն զբոսաշրջիկ,

թ) Երբ օտարազգիբառերի դիմաց նույն հասկացությանհամար արնելաեն կերտում. գճացք-կառահայերենն ու արնմտահայերենըտարբեր բառեր հե-

կինոնկար- շարժանկար,շարժապատկեր, խումբ, շոգեքարշ-վայրաշարժ,

հաղորդավար-խոսնակայլն: ռուստացույց-հեռատեսիլ, ն

հագուստ(արն մտահայ.), հայտճի-նճշանավոր(արնէ» լահայ.) ւ ակներն (արնմտահայ.), հով-զով (արնելահայ.) ւ քամի (արնմտա» հայ.), մճեջք-թիկունք(արն ելահայ.) ն գոտկատեղ (արն մտահայ.), մտիկ աճել-դիտել (արլելահայ.) ն լսել (արնմտահայ.), շոր-հագուստ (արլելահայ.) ն կեղտոտ շռրի կտոր, լաթ (արե մտահայ.), պտտել-շուռ տալ (արնհելահայ.) ւ զբոսնել, ման գալ (արնմտահայ.), վայրկյան-1/60-երորդական րոպե (արնելահայ.) ն րոպե

տոտ

կոմունիստ-հակոմունիզմ-համայնավարություն,

թյուն, կոմպոզիտոր-երգահան,

ե

համազորներից շաՕտարազգի բառերի վերոհիշյալ արնեմտահայերեն տերն այժմ էլ մուտք են գործում արնելահայերենգրականլեզվի բառապաշարը: Այղ կարգի բազմաթիվբառեր դեռ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած՝ արն ու բառարաններիշնորհիվ սկսեցին հայ հեղինակներիկազմած դասագրքերի սստատուն ն Ի գրական լեզվի բառային արնելահայ գրավել տեղ թափանցել

մտա-

կազմում. ինչպես, օրիճակ՝ածխածին,ջրածին,թթվածին,անտաբան, ախտան այլն: բանություն,մանրէ, մաճրէաբաճնություն

(արԼ մտահայ.): է) Սինճույն հասկացության համար տարբեր բառերի գործածություն՝ գրական լեզվի արնհելահայ ն արն մտահայ տարբերակճերում (այդ թվում` նան նորակազմ բառեր). այնուամենայնիվ- ասոր հետ մեկտեղ, ափսե-պնակ, բադրի-

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ջան-սմբուկ, բանվոր-գործավոր, բաճտ-բռնատուն, բղավել-պոռալ, գազարստեպղին, գործադուլ-բանդուլ, գործարան-գործատուն, գրչահատ-զմելի, դեղատոմս-դեղագիր, դեղատուն-դեղարան, դուրս գալ-ելլել, ընթերցարան-ընթերցատուճ, թանկ-սուղ, թվալ-երեիլ, լիքը-լեցուն, ծովային ճավատորմիղ-ծովուժ, ծրար-պահարան, կուլ տալ-կլել, կպչել-փակչիլ, կռաճալ-ծռիլ, կտուր-տանիք, համար-թիվ, հանգչել-մարել, հաստոց-գործասեղան, հարբած-գինով, հարեանդրացի, հացթուխ-հացագործ, հեծանիվ-հեծելանիվ,հեռախոս-հեռաձայն,հեշտդյուրին, դյուրավ, հեռուստացույց-հեռատեսիլ, հյուսիսափայլ-հյուսիսայգ, ձուհավկիթ, մարդ-էրիկ, մեխ-գամ, մեխել-գամել, մեջք-կռնակ, ճավթ-քարյուղ,, շեմք-սյամ, ջոկ-զատ, վաղ-կանուխ,վեր կենալ-էլլել, վերցնել-առնել, | վայրկյան-երկվայրկյան, վիրահատություն-գործողություն, ատղա-մանչ,րոպեվայրկյան, ցած, ցածը-վարկ(ը),ցույց տալ-ցուցանել, փակ-գոց, փակել-գոցել, | քեռի-մոփուլ գալ-փլիլ, քաղցած-անոթի, քաղցածաճալ-անոթանալ, րեղբայր, օդային նավատորմ-օդուժ ն այլն: ը) Երբ օտարազգի բառերի փոխարեն արն մտահայլյերենըստեղծումէ նոը բառեր կամ համապատասխամեցնում հները, իսկ արն ելահաբտարբերակը հիմնականում փոխառություններ է կատարում. ակադեմիկոս-կաճառորդ, պրոֆե- . սոր-ուսուցչապետ, աբստրակցիոռնիզմ-վեռացապաշտություն,աբստրակցիոճիստ-վերացապաշտ, ավտոմոբիլ-ինքնաշարժ, ատոմ-հյուլե, գինեկոլոգ-կնախտաբան, գերբ-պետնիշ, դեմագոգ-ամբոխավար, դեմագոգիա-ամբոխկ(այվարություն, թունել-փակուղի, ժյուրի-մրցատյան, իմպերիալիզմ-կայսերապաշտու-

ԸՍՏ

ՀԱՅՈՑ ԱԿՏԻՎ

ԵՎ

ԼԵԶՎԻ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

ՊԱՍԻՎ

ԿԱԶՄԻ

|

|

ներքն -վար,

քամի-հով,

:

։

բառային կազմի մեջ կատարվող փոփոպայմանավորվածեն գլխավորապես խություններն ու փոխազդեցությունները ն լեզվի զարգացմանօբյեկտիվ գործոններով: Միճչդեռ գործուն ոչ գործուն բան ռապաշարներըսուբյեկտիվ կարգեր են: Դրանց գոյության փաստը, ինչպես ու դրանցում կատարվող փոփոխություններըանմիջափոխազդեցություններն Բառային հիմնական ֆոնդի

ն

կանորենառնչվում են լեզուն կրողների, լեզվականհանրության.հետ: Գործուն (ակտիվ)բառապաշարիմեջ մտնում են ամենօրյա գործածալեզվով խոսող մարդկան այն բառերը, որոնց իմաստներըհասկանալիեն տվյալ

կանց հանրությանը:Դրանք այն բառերն են, որոնք որեէ լեզվովխոսողը (տվյալ գործաղեպքում հայերեն խոսողը) ոչ միայն հասկանում,այլն ակտիվ կերպով ծում էիր ամենօրյա հաղորդակցմանընթացքում: Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառային կազմի հիմնական, անհրաժեշտ ինչ համարվում է հիմնական բառաֆոնդ) այս կամ (մոտավորապեսայն, մասը այն չափով ընդհանուր է ակտիվ բառապաշարիհետ

հաՈչ գործուն (պասիվ)բառապաշարնիբրն սուբյեկտիվկարգ, տարբեր է ծասարակական առանձին խմբերի, անգամ տարբերանհատների համար: Նրա է. ընդհանուր զարգացածության է ն ւսսճհատի կրթության վալը բնույթը կախված մակարդակից. մասճագիտությունից ն սուբյեկտիվ այլ հանգամանքներից: Մյուս կողմի. հայերեն խոսողների այս կամ այն խմբերին,իրենց մասնագիտությանը

ոքին ատուկ ոտներ համապատասխան են որոշ

Ո չ գոր

սով նե իմաստով բոլորովին մոր բառեի եմ, որ առաջին անգամ

հասկանում

են

գործածվում

լեզվում: Իմասսային նորաբանությունները լեզվում արդեն եղած բառերի նոր ձեռք բերած իմաստներն են: Նորաբանությունների հոսքի մասին ժամանակակից հայերենում ավելի հստակ պատկերացումկազմելու համար օգտակար կարող են լինել բառարա-

ը

հաաանում արող

վովի րը

բառեր ու արտահայտու րասց ոչ գործուն բառաւպաշարիմեջ: ծուն բառապաշարի մեջ մտնում են այն բառերը, որոնք տվյալ լե հայերեն խոսողը) է, դրանց իմաստճ կանալ կամ գլխի ընկնել համատեքստից:Այդ բառերը, սակայ :

նագրության տվյալները: Գրաբարի բառապաշարն ամփոփող «Նոր հայկազյան բառարանը» " պարունակում է մոտ 50 հազար բառ, Հ. Դաղբաշյանի «Հայ-ռուլի, ծանոթ,բայց

ծածվողբառերն

խոսողի կողմից ամենօրյա

են:

ւ

հաղորդակցման ժամաճակ չգորՀ

Ոչ գործունբառապաշարն են կազմում այն բառերը, որոնք տվյալ տի կամ հասարակական խմբի ամենօրյա, ակտիվ բառապաշարի մեջ չեն նում. դրանք կարող են վերաբերվել նրանց անծանոթ մասնագիտական նաբանությանը կամ կարողեն արտահայտել

անհա-, մրտ-` տերմի-.

գունավորումներ, ինչպես

հուզաարտահայտչական տարբեր

ունենալ հնացածությանցայտուն արտահայտված գունավորումը(այս կամ այն բառերը նշանակողհասկացությունների հճանալուկապակցությամբ վերջիններս մահացման եզրին են գտնվում ն լեզվում հազվադեպգործածությունունեն): Մյուս կողմից,այդ կարգիշատ բառեր իրենց ճորությամբլեզվում դեռնս քաղաքացիության իրավունք ձեռք չբերելով ն լայն ճանաչման չարժանանալով՝ամենօրյա գործածություն չունեն: Հատկանշական նան

է նան

այն, որ մշտական փոխազդեցության ն փոխլրացման անընդհատ փոփոխման մեջ գտնվելու կապակցությամբ գործուն ն ոչգործուն րի սահմաններընույնպես

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՎԻ

ստորաբաժանվում

|

նորաբանու-

է '

ՆՈՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ»

Նորաբանություն է կոչվում այն բառը

կամ դարձվածքային միավորը,ռր կազմվումէ ճոր հասկացություն արտահայտելու կամ նոր առարկա,

երԼույթ,

ն այլն հատկանիշ մշաճակելու համար:

լեզվում հիմնականում ստեղծվում ենճ մարդու հաՆորաբանությունները

սարակական գործունեության ընթացքումնոր հասկացություններ երան

կապակցությամբ: Նորաբանությունների մեջ

խառությունները: Տարբերակվումեն` նորաբանություններ:

յին

են

գալու

առնվում նակ,նորագույնփոն իմատտաբառային նռրաբանություններ

աա "

աշնաւաա ՆԱՆ

Հայերեն նորաբանռութքոն բառը կազմված

ոշօտ-նոր-Է10Ք05-բայռ, հասկացություղ):

է

120 հա-

40 հա-

բառով: 60-70-ականթվականներիցհետռ լույս տեսած «Հայոց լեզվի հոմանիշներիբառարանը» '՛, «Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառարանը»,Էդ. Աղայանի «Արդի ՝այերենի բացատրական բառարանը», Ստ. Մալխասյանցիբառարանի համեմատությամբառաջին անգամ արձանագրելեն 30-40 հազար նոր զար

|

բառեր ն հազարավոր.նորիմաստներ: այն է, որ նրանք Նորաբանությունների էական առանձնահատկությունն անմիջականորենկապված են նոր հասկացությունների հետ: Լեզվի դերը տվյալ դեպքումայդ կարգի հասկացությունների համար պարտադիր կերպով իր համապատասխան նշանը սւռեղծելն է: Այդ նոր բառերը կազմվում են լեզվի միջոցներով, բառակազմականգործող կաղապարներով: էլ այն է, որ նրանք Նորաբանությունների մյուս առանձնահատկությունն վերաբերում են կյանքի բոլոր բնագավառներին Լ այդ պատճաղռովէլ մեծ է ն կշիոը բառապաշարի թարմացման ն. հարեոտացմանգործում: նրանց արժեքը Լեզվի ներքինմիջոցներով, բառակազմական գործող կաղապարներովեն

առաջացել հայերենի հազարավորճորաբանությումները կամ նորակազմ բառերը:

Միայն վերջին տասնամյակներում,օրինակ, տիեզերական տարածությունների հետազոտմանկապակցությամբ սկսել են գործածվել նռրակազմ տասնյակ բառեր, որ կազմվել են հայերենում. ինչպես՝ տիեզերակայան,տիեզե-

րագնաց,տիեզերագնացություն, տիեզերանավ, աստղանավորդ (արեմտահայերենում), երկրամերձ,երկրահեռ,տիեզերափոշի, լուսնագնաց,լուսնախցիկ,լուսճահող, լուսռճապար,լուսնամերձ, լուսնանավ,լուսնատար, լուսնահեռ, լուսնա-

Յ

օտար

70 հազար բառահողված, գրաբարիհամեհազար նոր բառ է պարունակում: Ստ. Մալխասյանցի քա-

որի բառացանկըմոտ ռահատորհայերեն բացատրականբառարանը", ն զար բառ դարձվածքայինմիավոր է, նախորդինգերազանցում է մոտ

'

Բառային իրենց արտաքին՝ հնչյուճական պատյանորաքանությունները

փուն.

մատությամբմուռ 20

բառապաշարնե-

փոփոխական են:

Ոչ գործուն (պասիվ) բառապաշարը թյուններին հնաբանությունների:

սերեն բառարանը»"', որն ընդգրկումէ

"

ԷՇռՈՕՈՎԼ

Խա

նման աողութածք

ր

բառգիրք նոր հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, 1836-37: Հ, Դաղբաշյան,Հայ-ոուսերեն լիակատար բառարան, Թիֆլիս, 1911: Հայերեն բացատրականբյսոարան, Երեան, 1944-1945: Սաղլխասյացց, Սոքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Երեան, 1967: Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական քառարան, Երնան, 1 հ., 1969,

Ստ. Ա

3 հ., 1974, 4 հ., 1980:

Էդ. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երեան,

հ., է972,

|976:

՛

կենտրոն,լուսնճածածկույթ,լուսնազբոսանք,լուսնացույց, լուսնանճյութ,լումճա-

լուսնափոշի, լուսնարշավ, լոանաստվեր,լուսնէջք այլն: Հայերենի բառակազմական միջոցներով կազմվող նորաբանությունները վերաբերում են կյանքի բոլոր բնագավառներին ն հատկապես ընդգրկում են հասարակական-քաղաքական կյանքի, գիտության ն տեխնիկյանքի, կենցաղի, կայի, մշակույթի ն արվեստի բոլոր բնագավառներն ու ճյուղերը: Կառուցվածքային-բառակազմական տեսակետից այդ նորաբանությունների էական առանձեն՝ կազմված բարդության նահատկությունն այն է, որ դրանք բաղադրյալ բառեր ե ածանցման շնորհիվ: Օրինակ` աշխարհազգացում,սզատվոգիր, հեռուստան

քար,

հեռուստադիտող,հեռուստակայան, պատժաչափ,բազմահարկ,ապակեթել, կառուցապատել,մանրահատակ,ինքնագործունեություն, գեղասահք,գեղասահորդ,հնճգամարտ, տասճամարտ,հնգամարտիկ, տասնամարտիկ, մարզա դաշտ, խաղավար,խաղահրապարակ, երթուղի,հանրօգուտ,ցայտաղբյուր, մրրցավազք, շաբաթօրյակ, ճոպանուղի,ցուցաճմուշ, մսուբ-մաճկահուշ-երեկո, արտադպրոցական, արտահաստիքային, պարտեզ, գերճշգրիտ,գերհգոր, գերակատարել,ճերտաշ, ներդնել,համատեղություն, պահանջարկ, հաշվարկ, վարչարար, խոտանարար,վազքուղյակ,աջափմճյակ, շաԼ այլճ: բաթօրյակ, ստուգայց, կննցաղսպասարկում Ժամանակակից հայերենում նորաբանություններիերան գալը պայմանավորված է լեզվի բառապաշարի լրացման պահանջով, լեզվի զարգացման ն ցույց,

արտադասարանական,

կենսագռրծունեության թելադրանքով: Նոր հասկացությունների համար ստեղծվող բոլոր հաջող բառերի մեծ մասը լեզվում քաղաքացիության իրավունք է ձեռք բերում ե մտնում ժամանակակից հայերենի բառապաշարը:ընթացքում ժամանակակից հայերենի բառերի հետ նրանք Ժամանակի են մերվում, որ հետագայումդժվար է լիճում դրանք տարբերել բառային այնպես կազմի այսպես կռչված «հնաբնակճերից»: Լեզվում լայն գռրծածություն ձեռք բերելով՝ այդ կարգի բառերը դադարումեն այլես նորաբանությունլինելուց. ինչպես, օրինակ`մթերակայան, բարձրորակ,ցածրորակ,ինքնագործունեություն, ն չեն կարող հա: բառեր-այլնս նռորաբանություններ կերպար

այլհազարավոր

մարվել: Լեզվում ամրանալուն, քաղաքացիական իրավունք ձեռք բերելուն նպաստումեն մի շարք գործոններ՝առաջինհերթին նոր բառերի պահանջըն, իարժանիքները:. հարկե, նրանց կառուցվածքային-իմաստաբանական լեզվում քնճություն չեն բռնում, լեզվում չեն ամրաՆորաբանություններից ճում այնպիսիները, որոնք հնչյունական կազմով ն կառուցվածքով (անբարեհընն այլն) կամ չյունությամբ, բառի երկարությամբ, սխալ կազմությամբ էլ իմաստային տեսակետից լիարժեք չեն ե տվյալ հասկացության լեզվական համապատասխանություն չեն կարող համարվել: են մեկից ավելի ճոՄիննույն հասկացության համար հաճախ

էլ նոր իմաստ

լեզվից, կամ թանակում է մեկը, իսկ մյուսները կամ դուրս հաննրբերանգներ ստանալով՝ արդեն իբրն առանձին բառեր կամ իմաստային նոր համակարգում: դես են գալիս իմաստաբանական մեջ առանձնանում Իբրե բառերի առանձին խումբ նորաբանությունների Այդ կարգի բառերը գլխավորապես են հեղինակայինճորակազմությունները: ստեղծագործության ոճաեն հեղինակների կողմից գեղարվեստական կազմվում վորմանէ այլ նպատակներով,որոնբ, սակայն, սովորաբար լայն տարածում չեն են մնում

Ս. Խանզադյանը գտնումն մուտք չեն գործում լեզվի բառայինկազմը: Այսպես, ն է «Բրուտանոցի բառը: եզկարաս գործածել ոճավորման նպատակովկազմել նման Դա մեծ Երբեմն Մագլխի: էր եզան մուտքի մոտ դրված էր մի ու միտք էր անում ճասարը ժամերով նայում էր հնամենի եզկարասիկույր աչքին բանձրի վրա»: Կամ՝ Արման...մոտեցավ՝ քարին տնկած արմատաաշխարհի արմատկալըքաշեց հ մանրակրկիտ նայեց. շոշափեցորդագույճԼ. որդատեմսք Գ. Մահարու քճնադատական հոդվածներից «Բովտուն»): ները» (Մ. Գալշոյան,

կարաս:

«

բառին: մեկում հանդիպումենք լեզվաչմտածողություն կան անգամ օրինակներ Հեղինակայիննորակազմճությունների

Հ. Թումա-

նյանի երկերում.

Հորեղբայր, Օհան, ինչո՞ւչես ասել` Իմ հերը որսի սարէ ունեցել, Այծյամ կա էնտեղ, եղջերու, կխտար. Վեր կաց, հորեղբայր,տար ինձ Որսասար: լայն տարածում չեն կաԲնական է, որ այս կարգի նորակազմությունները սահմանստանալ հ իրականում դուրս չեն գալիսհեղինակի բառապաշարի -

րող

ներից:

հատկապես շատ են հայերեն Հեղինակային ճորակազմությունները ալիքաշրջան,բուկաթճաքույրիկ, Օրինակ՝ գրականությանմեջ: դիպվածախաղ, հաղթադարձ, պատշգամբասրահ, ադամանդախույր,

թարգմանվող րայուղ,

պճճասենյակ,ծեփապատճեն զսպանակատուփ, խմբերգատնեղ, մեծամրջյուն, ն

Բալզակիկյանքը, Երնան, 1972): (Ա.Մորուա,

այլն

րակազմ բառեր: Այդ կարգի հոմանիշ բառերի միջն ընթացող պայքարում հաղ-

մոտ են այսպես կոչված` «ոճա: Հեղինակայիննորաբանություններին կան» նորաբանությունները:Դրանք սեփականկամ թարգմանականգեղարվեսհայերեն այն բառերնեն, որոնք վերաբետական գրականությանմեջ կազմվող արտադրությակենցաղին, են Ժողովրդիպատմությանը, մշակույթին, րում տվյալ չեն հայերին: ծանոթ ն հասկացությունները նը այլն, որոնց համապատասխան 5 ն 7-րդ համիայն Օ. կատակերգության» դը Բալզակի «Մարդկային Օրինակ՝ գյուդատագործ, դատաթուղթ, տորներում հանդիպում ենք հետնյալ բառերին. միջճոտարագրյալ, ղագնացություն,դրոշմանշել, արծվանշան,անվկայագրյալ, կակարգաձե, թրմաման,կախակնոց, կոմսամոլ, կոմսամոլություն, նաղդարակ, ճերքհակալանջ, ձեղնալուսամուտ, ռաղուռ, ծալազարդում,հռվհարավաճառ,

11-39

ստեղծվում

16՝

ուխտանվեր,

նատնտեսւթյուն, վանդակափեղկ,շքակառք, վարձակառք, վար ձագին, փոխանակագիր (5-րդ հատոր), ձեղճասեճյակ,դալարոց, պահակաշուն կճածայր (մատներ), կրեոսկրե, շքակառք, մացառագորտ, ուղեկառք, ընթերա. բեմ,որմաղիճ,հկամտաթուղթ,քեռաղջիկ, պատանվակ,արույրաթել (տաֆաա), քարշաճիճու, նշացից, ճավաբանտ, հարդախուրձ,ոզորպհյուս (կառք), քաշա. դանդեր,գրավագիր,որմաթուղթ,ցայգասեղան, հնաչոր (կարկանդակ), կասիսօղի, զարդացցվակ, ոռչխարաճյուռ,սյունանդրի,շքեղակառք, փոստակառք,խաղապարտիա, խաղագրավ, ժառանգախաղ, ճաշազանգ, բրախաղաց, արքայան այլն (7-րղ հատոր)": պահ (զորագունդ),տանջանիվ, խոստովանադուստրը Նորաբանությունը պատմական հասկացություն է: Այն, ինչ լեզվի զարգացման տվյալ փուլում նորաբանություն է համարվում, պատմական այլ շրջա-

պաղում,գիտության ն արտադրության մեջ դրանց համապատասխան հասկագությունների վերացման կապակցությամբ:Օրինակ՝ գավառ, գզիր, բաբան, իշխան, բեգ, խան, ճեմարան, չարչի, տանուտեր,ճորտ, ստրուկ, պրիստավ, ուրյադնիկ,քեդխուդա ն այլն: բ) Առանձին խումբ են կազմում այն հնաբանությունճերը, որոնք ժամանակակից հայերենում ունեն իրենց համապատասխան հոմանիշները կամ համա-

սում

բառերը հնանալով՝ իրենց տեղը զիջել են ճորերին, համապատասխան հասկացություններն արտահայտող նույնանիշ բառերին կամ բառային

որպես այդպիսին այլես չի գիտակցվում ն չի ընդունվում:Այդ տեսակետից հատկանշականէ, որ որոշ նորաբանություններլեզվի զարգացմանընթացքում հճանում ն լեզվից դուրս են մճում: Խորհրղայինշրջանում ստեղծված նորակազմ շատ

բառեր այժմ հազվադեպ գործածություն ունեն կամ պարզապես գործածու-

են մղվել ն են հնաբաճություններիշարքը. ինչպես, օրինակ` անցել ճէպման, կուսրջիֆջ,հեղկոմ, ժողկոմ, ժողկոմատ, կարմիր բանակային,կենտգռրծկոմ Լ այլն:

թյունիցդուրս

:

:

ՀՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

տերմինը կազմված է Հայերեն հնաբանությում

բառից):

8ք»8:13ոմ բառի հիման վրա

(ծագում է հունարեն 2ոշհոյօ5-հին

Հնաբանություն են համարվում լեզվի զարգացման տվյալ փուլի համար հնացած, ակտիվ գործածությունից դուրս եկած բառերն ու դարձվածքայինմիավորները: "

՝

Հնաբանություճներն ակտիվ գործածությունից դուրս եկած այնպիսի բառեր են, որոնք սովորաբար ընկալվում են իբրն լեզվի զարգացմանավելի վաղ շըրջանի մնացուկ: Հնաբամությունները քանակապես զիջում են նորաբանությունեն ոչ գորներին ն, որպես կանոն, լեզվի գործուն բառապաշարիցփռխաճնցվում ծուն

բառապաշարին:

Հնաբանությունները ստորաբաժանվում են

հետն

յալ

խմբերի.

1) Բառային հնաբանություններ: Բառային հնաբպնություններ

են

հա-

մարվում այն բառերը, որոնք տարբեր պատճառներուլ ժամանակակից հայոց

լեզվի ակտիվ գործածությունից դուրս են մնացել: ա) Այս կարգի հնաբանությունների մեջ առանձին խումբ են կազմում այն բառերը, որոնք արդեն հնացած են համարվում հասարակականմկյանքում ե կեն-

Մարդկային կատակերգուբյուռ. 16Օ.դը Քալզակ,

ի. 5.

Երեան.

1957. հ, 2. 959:

ինչպես, օրինակ՝ սույն, դույն, ճույն, ճոքա (այս. այդ, պատասխամնությունները, այն, ճրանք), ագանել (գիշերել), զենուլ (մորթել). յուր (իր). միով բանիվ (մի խոսբով). մեծավ մասամբ (մեծ մասամբ), վարժապետ (ուսուցիչ). վարժուհի (ուսուցե այլն: չուհի)

Այս կարգի հնաբանությունների հիմնական առանձնահաստկու-

թյունն այն է, որ ոչ բե վերացել են դրանցհամապատասխանող հասկացությունները, այլ

այդ

կրկնակներին: 2) Պատմական բառեր: Բառային հնաբանության առանձին տեսակ պետք է համարել պատմական բառերը (իստորիզմներ): Դրանք հնացած այն բառերնեն, որոնք հասարակությանպատմականզարգացման հետն ամքով համապատասխանհասկացությունների վերացմանկամ ծավալի փոփոխմաճ կապակցությամբ լեզվական ակտիվ գործածությունից դուրս են եկել: Այս կարգի բառերը որոշ չափուլ մոտ են կանգնածբառային հնաբանությունոերի նախորդ խմբերին,բայց ւ որոշակիորեն տարբերվում են նրանցից. ինչպես՝ պզատանի, ագատագունդ,ազնաուր,աթաբեկ, ամիրա,նախարար, սպարապետ,մարզպան, կուսակալ,բդեշխ, կապարճ, կապարճակիր,նիզակ, տեգ, վահան, բերդ, ամրոց, ատրուշան,զրադաշտ, զրադաշտաավատ,խոստակ,խոստակդար,աղահարկ' կան,հեքանոս, հրովարտակն այլն: Հատկանշական է նան այն երԼույթը, որ շրջաճառությունից դուրս եկած, այսպես կոչված որոշ հնացած բառեր որոշ ժամանակ անց՝

«վերակենդանա

տվ» նույն կամ մոտ իմաստներով վերստին սկսում են գործածվել լեզվում. ինչն այլն: պես՝ այր, կաճառ,ձոն, այրուձի, ճախարար

3) Հազվաղեսլ գործածվողբառեր:Ոչ գործուն բառապաշարի մեջ առանձին խումբ են կազմում այն բառերը, որոնք լեզվում հազվադեպ գործածություն ունեն: Այդ կարգին են պատկաճում ինչպես հնացած կամ անգամ՝ նորակազմ բառերը, որոնք մարդու կեճսագործունեության,նրա հասարակական հ անձնական կյանքի համաը ոչ այնքան անհրաժեշտհասկացությունների բառային համապատասխանություններըեն, ինչպես նան գրավոր ն բաճավոր խոսքում քիչ տարածված բարբառայնություններն ու օսարաբանություննելը, ռուզաարտահայտչական վառ գունավորմամբ բառեր հ գռեհկաբաճություններ. ինչպես՝ աղքյուս (սղբի կույտ), աբասի, աբասանոց, աբրեշում, ագեհատ (պոչատ). ագուռ (աղյու). ազգաթքանք, ալելուտմոլ, ակահ (արթուն) ն այլն:

Այդ կարգիբառերի մեջկան նան գրաբարից փոխանցված այնպիսի բառեր, որոնք գրաբարյան շրջանում էլ հազվադեպ են գործածվել. ինչպես՝ աթաշփարիշտ(կրակապաշտ), աբիոն, աբիոնացի(աղքատ), ագապ (աղքատների կերակուր), ագողք (հոգեհաց), ախտարք (աստղագուշակ), պսեմ (փուշ) Լ այլն: Հնաբանություճներն ունեն որոշակի ոճական արժեք ն գործածվում են պասիվ բառապաշարում:Ինչպես հնաբանությունների, այնպես էլ պատմական բառերի զգալի մասը գործածվում է գեղարվեստականն գիտապատմական գրականության մեջ, առաջինում` որպես գեղարվեստական պատկերավորման միջոց, ոճական արժեք, իսկ երկրորդդեպքում՝ նրանք ծառայում են որպեսանցած

պատմական դարաշրջաններիհամապատասխանհասկացությունների անվանման

միջոց` այս կամ այն պատմականդարաշրջանը պատկերելու համար:

Հնաբանություններին պատմականբառերի արժեքը լեզվում այն է, որ այդ կարգիբառերը խոսքի ռճավորմանհամարգործածվումեն. ա) Դարաշրջանի պատմականբմերանգըվերականգնելուհաճար (պատգեղարվեստականստեղծագործություններում): բնույթի մական բ) Գեղարվեստական խոսքին հանդիսավորություն, հուզաարտահայտչական երանգ տալու համար (չափածոն հրապարակախոսականգործերում, ճարտասանության մեջ, հռետորականելույթներում): գ) Զավեշտական,հեգնական,երգիծական տպավորությունստեղծելու համար (ֆելիետոնային,պամֆլետային,երգիծականստեղծագործություններում): դ) Գեղարվեստական ստեղծագործության կերպարների խոսքային բնութագրման համար Լ այլն: ե) Պատմականտվյալ ղարաշրջանիհաս|լացություններիանվանմանհա.

մար (պատմափիլիսոփայական, գիտականգրականության մեջ

ն

այլն):

:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԵՎ

ՀԱՅՈՑ

ՀՈՒԶԱԱՐՏԱՀԱՅՏՉԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԻ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

ԳՈՒՆԱՎՈՐՄԱՆ

ՏԵՍԱԿԵՏԻՑ

Բառապաշարը արտահսյյտչական-պատկերավորման` հուզաարտահայտչական զունավորման ե ոճական կիրառության տեսակետից ստորաբաէ չեզոք ւ դրականգնահատություն ունեցող խմբերի. 1 Միջոճային կամ չեզոք բառապաշար: Ինչպես ամեն մի լեզվի, այնպես էլ ժամանակակից հայերենի բառառճային խմբերը կարող են առանձնանալ կամ վիա: Այղ տարբերակվել ռամագործածական, միջոճային բառասպլաշարիֆոնի բառապաշարը դրական գումավորմամբօժտված բառերի նկատմամբ ոճականոԱյս վերրեն չեզոք է կամունի, այսպես կոչված, «ոճական զրո բնութագրում»'": ջինիս շուրջն էլ խմբավորվում են մնացած բոլոր ոճական կարգերը: Չեզոք քա-

ժանվում

7Օ.

Ը. Ճո

088,ՕԿշքատՈօ

061168

քյոօ«օտ

ՈՇՀՇՏԵՀԾՈԾՐԵՀ,

հ/.. 1957, 243-262.

ռապաշարը

այն կենտրոնն է, որից ելնելով՝ հճարավոր է որոշել բառերի խմբա-

վորումները ոճականորեն դրական գունավորմանտեսակետից: Չեզոք կամ միջոճային բառապաշարինպատկանող բառերի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ նրանքպատկպնումեն բառային հիմնական ֆոնդին (հիմնական բառաֆոնդին),ստեղծվել են լեզվի զարգացման ավելի երկար ժամանակահատվածիընթացքում: Ինչպես, օրինակ՝ մարդ,աչք, ոտք, ձերք,

գլուխ, կենդանի,հող, ջուր, հաց, գետ, լսռ, ծառ,քար, երկինք, գետին,աշխարհ, հայրենիք, ընտանիք,տուն, սեղան, աթոռ, շուն, կատու, կով, ասել, խոսել, գալ, գնալ, կանգնել,քայլել, վազել,երգել,քնել, ապրել, մեռնել,սն, սպիտակ, կապույտ, լավ, վատ,գեղեցիկ,տգեղ, մեծ, փոքր ն այլն: Այդ կարգի բակարմիր,

ոչխար,

ռերը առարկաների,երխույթների,հատկանիշմերիանվանումներնեն, հիմնակահեմում արտահայտում են բառերի ուղդակի կամ անվանական ն ղրոշ չափով

է հուայն իմաստները,որոնք ոճական տագայում ձեռք բերած ւիոխաբերականմ սահմագունավորման տեսակետից գործածության դրն զաարտահայտչական է ճափակումչունեն: ԴրաՌք ոճական է հուզաարտահայտչականությանտեսակետից չեզոք լինելով, չունեն ոճական կամ հուզաարտահայտչական գունավորման որնէ բնութագիր:Վերոհիշյալ առանձնահատկություններիշնորհիվ այդ կարգի բառերը կարող են գործածվել խոսքային հաղորդակցման տարբեր ոլորտներում ե ընդհանրապես տարբերոճերում: Չեզոք բաղապաշարի մեջ մտնում են նան այն բառերը, որոնք զուրկ լինելով ոճական որնէ գունավորումից,ունեն դճականհոմանիշներլեզվի գործառական` գրքային, խոսակցական, հասարակաբանականԼ այլ ոճերում: Օրինակ` թափառել(չեզոք)- դեգերել, ատտակդել, ճժդեհել (գրքային), պտտել, ման գալ, թրն գալ, քաշ գալ (խոսակցական), զվռնել, զվռտել (հասարակաբանական): Խաբել (չեզոք)- 1. խարդավանել,պատրել(գրքային), գլխահաճանել, գլխից հաճել, աչքերըկապել, գլուխը յուղել, գլուխըկապել (խոսակցական), գլուխը կլայա`

տեղդնել (գռեհկաբանականճ), թլոզել,թլսմորել,թլսորել (խոսակցական), 2. փչել, տալ (խոսակցական), ամուսին (չեզոք)- այր, կողակից, կենակից (գրքային), մարդ(խոսակցական), ամուսնճյակ (փաղաքշական)էն այլն: 2) Հուզաարտահայտչական բառապաշար: Այդ բառապաշարի մեջ մտնողբառերըծառայում են խոսքում հույզերի, ապրումների, տրամադրությանարդուրս

տահայտման, բառի մեջ սուբյեկտիվ վերաբերմունքի դրսեորման համար: Դրանք այն բառերն են, որոնք լեզվական միջոցներով արտահայտում են հուզաարտահայտչական զանազան երանգներ.ինչպես, օրինակ՝ սիրունիկ, քնքուշիկ, քաղցրիկ, հոգյակ, աղավնյակ Լ այլն: Արտահայտչականությունը բառին կամ դարձվածքին ներքնապես հատուկ կամ դրանց կողմից ձեռք բերված արտահայտչական-պատկերավորման հատկությունը է, որը բառին տալիս է պատկերավորություն ւ արտահայտչական

գունավորում, որով ն հիշյալ բառերն ու արտահայտություններըտարբերվում սովորական կամ ոճալլանորեն չեզոք բառերից:

են

են կոչվում այն բառերը (կամ Արտահայտաչական դարձվածքները), որոնք

են փաղաքշանք, կատակ, արտահայաում ն ւ

հեգնանք, արհամարհանք, ընտանեայլն: Օրիճակ՝ գրող գրչակ, թուլթ մրող, հանգաթուխ(ծախու կամ վաւո գրող), կամ` մեռնել, վախճանվել,հոգին ավանդել,մահկանացունկըճ-

վարություն

հետ խոսել, հ սատկել,դժոխք քեւ, հրեշտակների մոտ գնալ, ալլահի

ոտները (նալերը) տնկելն այլն:

(գոգը)

գճալ,

Հուզականբառապաշարի մեջ մտճումեն.

ա) Այն բառերը, ռրոնք լեզվական տարբեր միջոցներով բառին տալիս են հուզական զանազան գուավորումներ. ինչպես, օրիճակ՝ հոգյակ, աղավնյակ, հայրիկ, մայրիկ, պապիկ,տատիկ,դստրիկԼ այլն: բ) Գռեհկաբանությունները.ինչպես, օրինակ՝ էշիտեդ դնել,էշիականջում քնած, փսխել, խնչել Լ այլն: գ) Չայնարկությունները ն եղանակավորողբառերը, ինչպես, օրինակ` կեցցե՛, կեցցես, սատանան տաճի, գրողի ծոցը, իհարկե, անպայման, ա՛խ, վա՛խ, էհե՛յ, օ՛ճ, ուռա՛ Լ այլն: Հուզական բառապաշարինոմանք վերագրում են նան այն բառերը, որոնք ծառայում են հույզեր, զգացմունքներ,տրամադրությունկամ որպես միջոց՝ հուզական գնահատություն արտահայտելուհամար (նողկաճք, գարշանք, զզվանք, կոպտություն, թշնամանք, ատելություն, հավանություն, վախ, թախիծ ն այլն): Օրինակ՝ զզվելի, գարշելի, նողկալի,զազրելի,պժգալի կամ՝ փառավոր,փառահեղ,փառապանծ, պանծալի, հիանալի, սքանչելի,չնաշխարհիկ,հիասքանչ,հոյակապԼ այլն: 3. Ժամանակակիցհայերենի բառապաշարը ոճական կիրառությանտե-

ուրեմը,

սակետից:

Բառերի ոճական պատկանելությունըորոշելու համար անիրաժեշտէ առաջին հերթին առանձնացնել բառապաշարի այն զանգվածը,որըիր գործածությամբ սահմանաւիակված չէ: Այդ կարգի բառերը, գործածվելով խոսքիտարբեր ոճերում, պահպանում են ոճական-կիրառական իրենց չեզոքուբյունը, րապես ընդունելի

Լ

մատչելի

լեզվի ցանկացած ոճում

են

լեզվի տարբեր ռճերին, կարողեն

հավասա-

գործածվել

լեզվի չեզռք բառապաշարը: այն հենքն է, որի հիման վրա կամ ռրի համեմատուեն բառերի ոճական տարբեր կիրառությունները, թյամբ առանձնանում ոճականռրեն դրական գունավորում ունեցող բառերը: Ոճականորենչգունավորված«չիզոք» բառերի համեմատությամբբառապաշարի մեջ մտնող մյուս բառերը կաիող են բաժանվել «բարձր» ն «ցածր» ոճերի: Մյուս կողմից՝ տարբեր ոճերի սահմանները մշտական չեն. ժամանակի ընթացում բառերը իրենց ձեռք բերած նորանոր ժանրում

ու

Չեզոք բառապաշարը

ն

կազմում

շնորհիվ հաճախ փոխում կիրառությունների ն լեզվի մի ոճից անցնում

են

մյռաը:

են

են նան

գործածության ոլորտները

ա) «Բարճտը»ոճինպատկանողբառապաշար:

«Բարձր» ոճին պատկագրքային: Չեզոք բառապաշարի ճող բառերը սովռրաբար ոճին պատկանող գործածությունը լեզվում բառերի «բարձը» դամեմատությաճբ Ի է տարբերություն խոսակընկալվում իբր: լեզվի լավիմացությանվկայություն: անվանվում

են նան

ցական բառապւաշարինպատկանողբառերի` գրքային բառերը զուրկ են վառ արտահայտված արտահայտչականությունից ն նրանք որոշ մասով ոնդհանուր իտական լեզվի մասնագիտական բառեր` տերմիններ են: Այդ կարգի բառերըլեզվին տալիս են որոշ չափով արհեստական, «բռնազբոսիկ», «չոր». պաշտոնայկանբնույբ, երբեմն նույնիսկ` որոշ շքեղություն (պճնանք):

գործածական,

գ

Գրքային բառապաշարը առաջին հերթին լրացնում են ընդհանուր գործածական ն համագիտականտերմինները,որոնք ճպաստում են հիմնականում գիտական հաղորդակցմանըհ հարակից ոլորտների սպասարկմանը:

Ոճական «բարձրացումը»ավելի ցայտուն կերպով է արտահայտվում «բարձր» ն «բառաստեղծական» աոռորաբաժանումներում: են նրանով, «Բարձը» ոճի բառերիցբանաստեղծականները ն յուրահատուկ բնույթ որ վերջիններըառաջինի համեմատությամբ ավելի նեղ

տարբերվում

ունեն, քանակաւյես ավելի քիչ են ւ, համեմատաբար օժտված են բառիմաստաորոշ չափով իրենց վրա կրում են հնության, հնացային սահմանափակկությամբ,

ծության կնիք: Բանաստեղծական բառերն ունեն կամ հոմանիշները: Օրինակ՝ սյուք

իրենց չեզոք համարժեքները (բանաստեղծական)- քամի (չեզոք), հով, զե-

փյուռ (բանաստեղծական), զով (չեզոք): Բանաստեղծական բառապաշարում տեղ զգալի

ռերն

ու

են

գրավում հնաբանությունները,մասնավորապեսգրաբարյանբան հեղինակային նորաբանությունները: :

բառաձեերը

Բարձըրոճի բառերըգործածվումեն գլխավորապես արձակում, հրապարակախոսության մեջ, ըստ պարագաների,կարող են գործածվել շատերիկողմից,երբ

պահանջվումեն արտահայտման «բարձր» ձերը: Բանաստեղծական բառերի համեմատությամբ այս կպրգի բառերը քանակապեսավելի շատ են Լ ավելի լայն չափերովեն տարածված ժամանակակիցգրական լեզվի գրավոր տարբերակում: ն «բարձր» շերտերից, «բարձր» ոԲացի վերռհիշյալ՝ բանաստեղծական ճը ստորաբաժաՌվումէ նան՝ ճարտասանական,ակադեմիական, մասնագիտան այլ շերտերի: կան-տեխնիկական Գրքային բառապաշարումառանձնանում են մի քանի ոճային խմբեր՝ պաշտոնպկանգործարարական, արտադրական-տեխցիկական, գիտական, Լ այլն, ռրոնք իրենց հերթին՝ լրացուհասարակական-հրապարակախոսական են ցիչ կերպով ստոր աբաժանվում առանձին ենթախմբերի: |) Պաշտոռական-գործարարականբառապաշարին բնորոշ են զանազան տիպի գրասենյակային փաստաթղթերի,արձանագրությունների, որոշումների, հրահանգների, կռչերի, դիվանագիտական ն իրավաբանական գրագրությունների մեջ հաճախ վռրծածվող բառերը: '

Պաշտոնական լեզվում կարնորնշաճակություն ունի մտքերի ճշգրիտ շարադրանքը, փաստերի ստույգ անվանումը,հետնաբար ն ճրանում զգալի տեղ են գրավում մասնագիտական բառերը: Իրավաբանական-դիվանագիտական բաեն նան ոապաշարում գործածվում

թվով հնացած, այսպես կոչված՝ գրասեբնագավառում հաճախ գործածվող կաղապարներ, ինչպես, օրինակ` առ այն, սույն, վերորերյալ, վերոգրյալ,վերոհիշյալ, ի ցույց, ի կատաբումն, ի լրումն, ի լուր (ամենքի), վերոշարադրվածի հիման վրա, ըստ այդմ, րառ այսմ, ըստ այնմ, ըստ որում, ընդ որում, ընդսմինն այլն:

նյակաբանություններ, ինչպես

որոշ

նան այդ

Պաշտոնականբառապաշարը

գործածական է

գեղարվեստական գրականությանմեջ, հատկապես այն դեպքերում,երբ ներկայացվումեն համապատասխան կերպարներ կամ նկարագրվումեն համապատասխան իրադարձություններ, ինչպես, օրինակ՝ դատավարություն,նիստ, ժողով ն այլն: 2) Գիտական բառապաշարը բնորոշվում է վերացական իմաստ ունեցող բառերի ն, հատկապես համապատասխան տերմինների գորմասնագիտական ծածության առատությամբ: ճան

այն բառերը, որոնք կազմիմաստ ունեցող ածանցփաղաքշական, արհամարհական ճվազական, ամուսճյակ, հյուղակ, տճակ, խենհոգյակ, աղավնյակ, օրիճակ՝ ինչպես, ներով,

խոսակցական բառապաշարինենճ վերաբերում ճան ված են

թուկ ն այլն: են հարում խոսակցական-առօրյա է կենԽոսակցական բառապաշարին Խոսակցական-առօրյա բառերն անհրաժեշտ են ցաղային (առտնին) բառերը: ամենօրյա գործառուհաղորդակցման առօրյա խոսակցական բառապաշարին՝ թյունը կատարելու համար:

կամ խոսակցական-կենցաղայինբառապաշարի Կենցաղային (առտնին)

ամենօրյա գործածությանբառերը, որոնք աճվանում են կենցաղի առարկաներն ու երեույթները, արտահայտում են կյանքի ընդհանուր կացուհրականությունը,սովորությունները, բարքերը ն այլն: թաձնեը,մեզ շրջապատող

մեջ մտնում

են

4) Հասարակական-քպղաքական բառապաշարը ավելի գործածական է լ հասարակական-քաղաքական գրաքննադատական աշխատություններում,

Խոսակցական բառապաշարից նկատե2) Հասարակաբանություններ: որոնք իրենց ոճական-արլիորեն տարբերվում են հասարակաբանությունները, ունեն վառ բացասահաճախ արտահայտված տահայտչական գունավորմամբ կան երանգ: Հասարակաբանական բառապաշարի հիմքը ժամանակակիցհայերենում կազմում են գլխավորապես բարբառային-գավառականբառերը, մասամբ նան գրական լեզվի այն բառերը, որոնք իրենց ձեռք բերած փոխաբերական նոր իշնորհիվ հուզաարտահայտչական տարբեր երանգներ են արտահայմաստների տում. ինչպես, օրինակ՝ ռեխ, կարկաժ: է ճան բառերի մի որի մեջ առաճձնանում Հիշյալ բառապաշարի խումբ,

կան խմբերը մեկուսացած,ներփակվածչեն, կարող են փոխադարձաբար նճեր-

ակռկել,պաչել, պռոշ, մռութ, թուշ ն այլն: Սովորաբար այս կարգիբառերըգրական նորմաներից դուրս են գտնվում եե բնորոշվում են հասարակեցման, պարզեցման, ցածրացման, կռպտության

3) Արտադրական-տեխճիկական բառապաշարը

հեգիտատեխնիկական

ղաշրջման արդի փուլում աստիճանաբար ընդլայնում է իր տեսակարարկշիռը գրքային ընդհանուր բառապաշարում: Վերոհիշյալ լեզվում զգալի տեղ են բռնում

կիրառական տեխնիկային, արտադրական գործողություններին, տեխնոլոգիական գործընթացներինվերաբերող մասնագիտականբառերը ն տերմինները:

տեսություններում լրագրա-հանդեսային

ե հոդվածներում, ակնարկներում,ֆելիետոռններում, պարսավագրերում (պամֆլետ) Լ այլն: Հատկանշականէ, որ գրքային բառապաշարի մեջ մտնող հիշյալ պաշտոնական, գիտական, արտադրական-տեխնիկական, իասարակական-քաղաքա-

թափանցելմիմյանց բնագավառները: բ) «Ցածր» ոճին պատկանողքառապաշար: Չեզոք բառապաշարի համեմատությամբ, այսպես կոչված՝ «ցածր» ոճին է պատկանում խոսակցականբաոապաշարը, որի մեջ առանձին ենթախմբերեն կազմում հիմնականում հասարան գռեռկաբանությունները: կաբանճությունները

1 Խոսակցականբառապաշար: մտնում է Խոսակցական բառապաշարը բանավոր խոսքի մեջ. ճրանհիմնականում վերաբերում են այն կարգիբառերը, որոնք առաջին հերթին անհրաժեշտ են առօրյա անկաշկանդ խոսակցության համար: Հիշյալ բառապաշարի հիմքն են կազմում լեզվի համագործածական բառեըը, ինչպես նան հռւզաարտահայտչական գունավորմամբ օժտված այնպիսի բառեր, որոնք անկաշկանդ,անբռնազբոսիկ խոսքին տալիս են նան որոշակի արտահայտչականությունն աշխուժություն: Կառուցվածքային տեսակետից

մեջ մտնող բառերը զուրկ են վառ արտահայտված բացասական գունավորումից ն գտնվումեն գրական գործածության եզրին, ինչպես, օրինակ` ծլկել,ծիկրակել,

ւ, խոսակրանգներով,որ հաճախ գեղարվեստական ստեղծագործություններում են տարրեր՝ խոսքին հացական լեզվում գործածվում իբր. արտահայտչական տուկարտահայտչական երանգ տալու, խոսքը ոճավորելուկամ գեղարվերտական գրականության մեջ գործող անձանց համար: բնութագրման անհատական 3) Գռեհկաբաճություններ:Այս կարգի բառերը բառապաշարիմի չնչին մասն են կազմում ն փաստորեն գւբնվում են գրական լեզվի բառապաշարից դուրս: Դրանք այն բառերն են, որոնցումկռպտությարկամ արհամարհանքի երանգը չափազանց վառ կերպով է արտահայտված: 4) Ժարգոնային բառեր ն արտահայտություններ, որոնք առաջին հերթին հատուկ են երիտասարդությանը, մեծ մասամբ կրում եռ ժամանակավոր բնույթ. են եները մոռացվում են, երլւան գալիս նորերը: Դրանք հիմնականում հասարակաբանություններ ու գռեհկաբանություններ են կամ փոխառություններ, ռրոնք '

նոր իմաստներովգործածվում են հաղորդակցման նեղ շրջանակներում. ինչպես, օրինակ՝ հաջող, քաշել, քաշվել, կայֆալոմ, ցվրվել, թյռլել,դուխով, դուխովանալ, ցվուր, ցիրկ, կայֆ անել, մանդրաժընկնել,շուխուր գցել ե այլն: -

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ ԸՍՏ

ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԶԲԱՂՄՈՒՆՔԱՅԻՆ

ԼԵԶՎԻ ՏԱՐԲԵՐ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ

ԵՎ ՏԵՐՍԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

՛

3 Զբաղմունքայինբառապաշար: Ժամանակակից հայերենում ընդեանուր գործածական բառապաշարիմեջ մտնող բառերինզուգահեոկան նան շատ բառեր ու բառակապակցություններ,որոնք ամենօրյա հաղորդակցման ընթացքում գործածվում են իրենց աշխատանքային գործունեությամբ, զբաղմունքով, միննույն մասնագիտությամբմիավորվածմարդկանց որոշակի խմբերի կողմից: Այդ կարգի բառերն ու արտահայտությունները կազմում են լեզվի զբաղմունքա-

յին

բառապաշարը:

Զբաղմունքային բառապաշարիմեջ մտնողբառերի բնորոշհատկանիշնայն

է. որ

նրանքխիստ տարբերակմանն մասնավորմանեն ենթարկումարտադրության

միջոցների, արտադրական գործիքների,մասնագիտականառարկաների,կոնկրետ երնույթների,գործողություններիանվանումները:Առանձինմասնագիտությունների տեր մարդկանցբնագավառի աշխատողները(ինչպես, օրինակ` բժիշկները,ճարտարապետնճերը,շինարարները, վարորդները,քիմիագործները,ատաղձագործնե1. այլն) իրենց բառապաշարը, լամպագործները,կոշկագործները,տպագրիչները րում այնպիսի յոււռահատուկ բառեր ու բառիմաստներեն գործածում,որ անհասկանալի կամ դժվար հասկանալի են մեկ այլ բնագավառիաշխատողներին:Այդ կարգի բառերի մյուս առանձնահատկություննէլ այն է, որ դրանք իրացվումեն բանավոր հաղորդակցմանընթացքում ն համաժողովրդական լեզվի ընդհանուրգործածական բառապաշարի համեմատությամբիրենց գործածության ոլորտներըսահմանափակ աճելով, դուրս չեն գալիս խոսակցականլեզվի շրջանակներից: 2) Տերմինաբանականբառապաշար: Տերմինաբանություն,տերմինագիտություն, տերմին: Ժամանակակից հայոց լեզվի բառային կազմի բաղադրիչ մասն է Կապված լինելովայս կամ կազմումտերմինաբանականբառապաշարը:

այն գիտության հասկացությունների համակարգի հետ, տերմինաբանճությունը

լայն առումով տվյալ լեզվի տերմինների, նեղ առումով` տվյալ գիտության կամ ճյուղի, անգամ` մասնաճյուղի տերմինճերի ամբողջությունն է ն. քնագավառի, որպես ոսմաժողովրդական գրական լեզվի բառապաշարի բաղկացուցիչ մաս, սպասարկում է գիտության ն տեխնիկայի, տնտեսության ն արտադրության, մշակույթի՝ արվեստի ու գրականության ն այլ բնագավառները: Տերմինաբամնությունբառն ունի մեկ այլիմաստ ես. այն բառագիտության բաժին է,

որ

զբաղվում է տերմինների տեսության

ն

կիրառության զանազան

հարցերով: Տերմիճաբանության

այս

գիտություն բառը":

իմաստին այժմ փոխարինում

է

տերմինւա-

Տերմինաբանությունը համարվում է գիտության (կամ գիտության ն տեխլեզու, ազգային ընդհանուր գրական լեզվի ինքնուրույն գործառական գործառական ենթահամակպըգ:Այդ առումով ընդհագրական լեզվի համեմատությամբտերմինաբանությունը՝ գիտուսուր համագործածական բյան լեզուն, ավելի նեղ հասկացություն է, նրանհատուկ չեն գրական լեզվի կիրառական-գործառականբոլոր առանձնահատկությունները:Տերմինաբանությունը, միայն իրեն հատուկ գործառական ձերառելով մասնագիտականբառապաշարը, ն լեզվական յունահատկությունների պատ(տեղեկատվական-հաղորդակցման)

աո

Ան

նիկայի)

ճառով, իբրն. գիտության: մշակույթի, արտադրությանտւսրբեր բնագավառների

մասնագետներիզբաղմունքային (պրոֆեսիոնալ)հաղորդակցման միջոց, փաստորեն գտնվում է սովորական, ոչ պրոֆեսիոնալընդհանուր գրական լեզվի նյութականու բառակազմականօրինաչափություններիհիման վրա, տերմինաբաճությունն օժտված է նան որոշակի առանձնահատկություններով, որոնք արտահայտվում են իմաստային համակարգայնությամբ,ինչպես նան կառուզվածքային կամ մասնագիտական արտահայտմպն միջոցների միօրինակություն, որոշ ընդհանուրօրինաչափություններիմիասնականություն ստեղծելու միտումներով: Տերմինը (եզր, եզրույթ) բառ կամ բառակապակցություն է, որ նշանակում ն գրաէ հասարակական-քաղաքական, գիտության ի. տեխնիկայի, արվեստի կանությանտարբեր բնագավառներիորիէ հասկացություն:Տերմինները մասնաեն, որոնք ստույգիտականլեզվի այն բառերը կամ բառակապակցություններնը են գորեն (ճշգրտորեն) արտահայտում մասնագիտականհասկացություններն են մասնագիտական առարկաներ:Տերմինը, միաժամաճքակ,այն նշանակում բառը կամ բառակապակցությունն է, որ նշանակում է միայն գիտական ստույգ հասկացություն: Իբրն գիտական հասկացություն, յուրաքանչյուրտերմինի իմպստ հնարավորէ գիտականորեն սահմանել: Այս դեւվքումտերմինիբովաճդակությունընույնացվում է առարկայի, երլույթի հասկացության հետ: Ռճանցկարծիքով լեզվի սովորականբառերիցտերմինըտարբերվումէ իր

հասկացության ծավալով: Այդ կարգի սովորական բառերից տերմիննառաջինհերթին նրանովէ տարքերվում,որ տերմինի ն հասկացության

արտահայտած

կապը աճմիջականէ, մինչդեռ բառի համար բառիմաստի հասկացությանհետ

անմիջականկապը պարտադիր պայման չէ՝ ճրա նակաճում միջնորդավորված լինելու

ն

պատճառով:

հասկացության կապը հիմ-

ԶԸ

էլ

Երնան, 1978, Է. Պազամչյան, Հայերեն Աղայան, Տերմինաբանություն, կառուցվածքային վերլուծություն: Լեզվի ոճի

լեզվաբանական տերմինճերի

հարցեր, հ. 4, Երնան, |977.էջ

համակարգային.

ն

200-327

Տերմին բառը ծսգում Լ լատիներեն էօրոյոստից. որ բառացի նշանակում է մասհմամ, սաձմանայիննշան, եգր: Լրննլահայ գրականհայնրենում բարգմանվում է` գիտաբառ, երբեմն` ամնվաճում,արն մտահայերենում՝ եզը:

`

Որոշ մասնագետներգտնում են, ռր երկու դեպքում էլ ն տերմինի, ե՛ բառի կապը հասկացությանհետ անմիջական է, պյնտարբերությամբմիայն, որ տերմիճի կապը ավելի «հստակ», ավելի «թափանցիկ» է, քան բառի'': Էականը, սակայն, այն է, որ տերմինի բովանդակությունը բոլոր դեպքերում հավասարարժեք է հասկացությանը: Մյուս կողմից, տերմինները ոչ միայն անվանում են հասկաայլն որոշակիորենսահմանազատում են մի հասկացությունը մյուցությունները, սից, հատկապես տարբեր գիտություններին կամ տեխնիկայի այլռայլ բնագավառներին վերաբերող հասկացությունները: Առանձնապես ընդգծվում է տերմինի անվանողական հատկանիշը, նրա որոշակի բնագաանմիջականկապը իրի, առարկայի հետ: Տերմինաբանության վառներում, հատկապես տեխնիկականտերմինաբանությանմեջ, տերմինի անվանողական հատկությունն ավելի ակնառու կերպով է դրսնորվում,քան մյուս բնագավառներում, ինչպես, օրինակ, հասարակական-քաղաքական ն գիտական ռրոշ բնագավառներիտերմինաբանական համակառգերի մեջ: Այապես,մաթեմատիկայի, փիլիսոփայության, տրամաբանության, գրականագիտության, տերմինները ուղղակիորեն չեն հարաարվեստի ն մի շարք այլ բնագավառների բերակցվում իրերին, առարկաներին: Այս դեպքում էլ վերջին հաշվով տերմինի անվանողական պահանջը բավարարվումէ նրանով, որ տվյալ հասկացությունը լինելով վերացարկված, համապատասխան տերմինը միաժամանակ աճվանում է այդ իրը՝ առարկան: Տերմինըլեզվի սովորական բառից տարբերող հատկանիշներն են. ա) Տերմինի գոյությունը պայմանավորված է միայն մասնագիտական հասկացություններարտահայտելու պահանջով: բ) Հետնաբար տերմինը ոչ թե հատուկ բառ է, այլբառ՝ հատուկ գործածու'

թյամբ:

`

գ) Տերմինը ճշգրտորեն հարաբերում իր նշանակածհասկացությանը, ի տարբերություն սովորական բառի, որի նշանակած հասկացությանծավալն ավելի լայն է: դ) Տվյալ մասնաճյուղիտերմինճերըսովորաբար մենիմաստեն, ի տարբերություն սովորական բառերի, որոնցհիմնականում բնորոշ է բազմիմաստությու-

նը:

է

ե) Տվյալ տերմինաբանական համակարգի տերմիններիհարաբերակցու-

թյունը իրար նկատմամբհիմնականում ստորակարգային է, թեն նույն համաիրար նկատմամբ համադաս հարաբերության մեջ գտնվել: Տերմինը, որպես կանոն, տվյալ տերմինաբանական համակարգում մենիմաստ է, զուրկ է որեէ հուզաարտահայտչական գունավորումից ն ոճական կիկարգի ներսում նրւսնք կարող

Հաա 5.թ.

Ճ.

ԵջոտրըՑ.886

ՇԵՇ

են

ԷՅ6Մ

Օ

835156,

ԽԼ., 1958,

օ.

27.

Տերմիններին`որպես հասկացության առանձնահատկություններից: րառական հարաբերումը հասկացություննե-

լեզվական նշանների, բնորոշ է միանշանակ մեկ ճշան, այս է տերրին: Մեկ նշան՝ մեկ հասկացություն,մեկ հասկացություն` Մինչդեռ լեզվի սովորականբառը մինի ե հասկացության փոխհարաբերությունը: մտնում է որն է հիմճականում ոչ միայն բազմիմաստէ, այլն պարտադիր կերպով տերմինի ներսում Նույն համակարգի ն մեջ: շարքի հականշային հոմանշային տերմինի կարող է ստեղծել ավելորդ կրկճաբանություններ, բազմիմաստությունը ն այլն: Նույնը ամբողջությամբ վերաբեսահմանման խախտում ճշգրտության

րում է

մինճույն համակարգի ներսում: համանունությանը տերմինների ու բազմիմաստությունն է արտահամակարգային Այլ բան տերմինների

նան

համանունությունը:Օրինակ՝սհո տերմինըհավասարապես կարող

է

օգտագործ-

լեզվաբանության բժշկության, բուսաբանության, մեջ,այդ վել՝ կենսաբանության,

իմաստայինտարբերակումներով: գիտություններիհամապատասխան ն առաջին հերթինդըսնորվումէ տերմինային տարբերակումն բառի Տերմինի է, ե. բառայինիմաստների միջն: Բառի բառայինիմաստը նրա բովանդակությունն արտացոլումը: օբյեկտիվ աշխարհիառարկաների,երնույթների, հատկանիշների այն է, որ այն կապվում է միայն գիտուՏերմինայինիմաստիյուրահատկությունն թյան, տեխնիկայի, արվեստի, արտադրության,հասարակական-քաղաքական որեէ կոնկրետհասկացությանհետ: Իբըն գիտականհասկացուբնագավառների սահմանել: Եվ վերջապես, թյուն, տերմինի իմաստը հնարավորէ գիտականորեն հատերմինիհիմքումընկածհասկացություննիր բնույթովճշգրիտ (ստույգ) է, որը ժամանակակիցմակարդակին: է մարդու ճանաչողության մապատասխանում է նան Տերմինի ն սովորականբառի տարբերություննարտահայտվում համատեքստիհետ ունեցած նրանց հարաբերությամբ:Եթե լեզվի ընդհանուր

գործածականբառի կոնկրետ իմաստի ոճական-կիրառական,հուզաարտադըսնորման ն բացահայտչականգունավորմանառանձնահատկությունների

հայտման համար վճռականնշանակությունունի համատեքստը՝բառային շրջաժանըը ն այլն, ապա տերմիարտահայտման պատը, խոսքայինիրադրությունը, նի համար համատեքստնայդ տեսակետիցվճռականնշանակությունչի կարող կատվյալ համակարգի հետ, տերմինը ունենալ: Կապվելով տերմիճաբանական

դուրս, եթե հայտնի է տերմինաբանճուհասկացվել ճան համատեքստից թյան որնէ բնագավառինրա պատկանելությունը: Լն (սովորաՀաճախ ղժվար է սահմանագիծ տանելտերմինի ոչ տերմինի բառերը տերմինացված շարունական բառի) միջն: Նախ՝ որնէ բնագավառում բառեր (օրինակ՝օդ, իբրն լեզվի ընդհանուր կում են միաժամանակօգտագործվել ն մթնոլորտ,ջուր, գետ, ծով, լիճ, երկիր, երկաթ, պղինձ, աղ, բույս, ծառ, թուփ է այլն): Այնուհետն` ընդհանուր լեզվի բառերի մի մասը տերմինացվում միայն րող է

.

տերմիններիմեջ (օրինակ՝ բառայինկագմ, հնչույթային բառակապակցական ասաիճան Լ. այլն): համեմատության ածականի կազմ,

Լեզվի սովորական բառերը տերմիճացվումեն, սռվորւսբար բառիմաստի իմաստի նեղացման,ընդլայնման,

Կործառնոթյան, Կոաննոանակներով փոխաբերության փոփոխությա

թյան

ըստ

իմաստափոխու-

ըստ

շնորհիվ:

Տերմինաբանական լեզվի համ գտնվում են փոխադարձ բառապաշարները կապին փոխնե ցման գործընթացի մեջ: Այդ ընթացքում նկատվում է երկու հակառակ կռղմից տերմինացում՝ ընդհանուր լեզվի բառի վերածում ակ՝ օդ, ջուր, երկաթ,պղինձ, մյուս կողմից` ոսկի), տե րմինի ատպատերմինացում. վերածում ընդհանուրլեզվի ն

ար ոգական

մորփոն Յի ( խոր տերմինի Արի բառի րինակ` հեռու հեռուստատեսություն հեռուստացույց, տիեզերագնաց): Առաջինդեպքում արմուտավարում, տեղի ոլորտների ճեղացում(բառիմաստի գործածության նեղացում), ա երկ ղեպքում՝ գործածության ոլորտների լայնում: ընդ(օ-

ւ

ր

Ն ընդհանու չի դադարում գործել ընդհանուրգրական լեզվի աա Հոնտերմինանալով, ապատերմինանալով, չի դադարում գործել իր անան ` տերմինը տերմինա Ստանալով տ երմինաբանականճոր գործառություն ' րեր արազարգում: լով նոր ասպարեզ՝ ընդհանուր գործածության լեզվի բառը կտրում Գոր է ի հոմանշային հականշային կապերը: րորդ

Ըստ որում,

իլին հտն բառային րից յուրաքանչյուրըհանդես գալիս մեկ առանձին ոի հ տերմինահամակա չի իախտվումտերմինների նրանցիՔանի

հի

որ

ն

այդկար

ը փ. թյան պատճառ չի դառնում: համակարգայնություն մաստների Ի

է

ւ

Բորորոնցհամարպարտադիր տովորական հոմանիհակ տերմինների հոմանշությունը նարարելի Տերմիններն իրենց բու է համանիշներ լինել, այսինքն` տարբերվել ճրբիմաստներով թում մարող զանազան գունավորումներով ոճական Աո 7ոյտչական կիրառու Լեզվում,սակայն, րով: հանդիպում. տերմինային հակակշիռլեզվի

շային

է

համապատասխան շարքի մե

հանձ-

չէ:

ո

կամ

ու

են

մական ձեույթ

տարբեր

նույնանիշներ, ինչպես ն

Ի

ածանց կիա

ակ՝

լեզվաբանության մեջ. բառակազ-

պայթաշփական, զոուպայթական, դրափոխություն տերմինաբաա ըրի նտնառաջություն, համեմատական աստիճան հասկացության ան անկանհաշվի առնվում մերթմեկ

հպաշփական կամ`

ր ին

նությունի, տերմիճագիտություն, ը այլն: Տվյալ դեպքում

հատկանիշ(կիսաշփական կիսապա

Լ

մ Ը Աո

է

պայթական), մերթբոլոր հատկանիշները (պայթաշփական),վերջապես բոլորովին նոր հատկանիշ, ինչպես՝ »

Տերմինաբան ականը հոմանշության պատճառ

համ հասկացության

ար

սեփակա

նն

լեզվաբանություն էպիտետ ն մ նաստեղծություն Տերմինաբան "

այն է, վում է

այն նկատվումէ

հպաշփական՝

կարող է դառնալ

նան

նույն

տերմինների օտարազգի գործածությունը, ,

հոգեպսիխոլինգվիստիկա կ

պռոեզիա-բալիրիկա-քնարերգություն, մ

իտոմանշության առանձնահատկությունն

ակա

որ

հոմանշությունը Վերջապես, տերմինաբանական

Թ

ԼԼ

'

-

իմնակաճում տվյալ համակարգիներսում ն համարներհամակարգա յին երլույբ: հ

ժամանակավոր երնույթ

տերմինաբանության զարգացման տվյալ փուլի համար: Նույնանիշներից մեկը հոմանշային մրցակցության մեջ հաղթելով, դաոնում է այդ հասկացության միակ անվանումը, մյուսները կամ դուրս են մնում լեզվից, կամ էլ ձեռք բերելով նոր իմաստ, օգտագործվում են իբըս նոր տերմին՝ այլ հասկացության համար: հարցերը անմիջապես Տերմինի Լ հասկացության կապի մեջ են տերմինի ն աճվանակարգի (տերմինաբանությւսն ն.անվանակարզության) հարաբերությանհարցերի հետ: Տերմինաբանությունը, ինչպես նշվեց, ն գիտատեխնիկականորնէ բնագավառի կամ հասարակական-քաղաքական է

հարաբերակցության

բնագավառների տերմիններիամբողջությունն է ն սերտորեն կապված որնէ մասնազիտական հասկացություններիհամակարգի հետ: Անվաճակարգը բոլոր

է

գիտության մեջ գործածվող անվանումների ամբողջություննէ, մասնագիտական

տերմին-անվանումներիցանկը: Կիրառվելղվգիտության, տեխնիկայի, արտադրության այլնայլ բնագավառներում` անվանակարգը այդ բնագավառների տիպական օբյեկտների անվանումն է: Անվանակարգըթեն առնչվում է տերմիճաբանությանը, կազմում նրա անհրաժեշտ մասը, բայց ուղղակիորեն գիտական հասկացությունների հետ չի կապվում, այսինքն` չի հանդիսանում այդ հասկացությունների անմիջական կրողը: Նրա կապը հասկացության հետ շատ ավելի աճվանական է ն միայն պիտակավորումէ գիտական օբյեկտները, գիտական հասկացություններին համապատասխանող առարկաները, անվանում է արտադրանքը, առարկաները, նրանց տեսակները, ենթատեսակները,գործընթացմեջ են մտնում աշխարհագրաճերը, հատկանիշները ն այլն: Անճվանակարգի կան անունները (երկրների, լեռների, ծովերի, գետերի անունները), բժշկական, կազմախոսական,բուսաբանական,երկրաբամճական, քիմիական ն այլ բնագաու վարների տարբեր կարգի ցանկեր անվանումներ, արտադրության զանազան տեսակների, ապրանքների անուններ, զանազան մակնիշների աճվանումներ ն այլն (օրինակ՝ անուններ՝ Հայաստան,Սնանա լիճ, Վանա լիճ, Միջերկրականծով, Արարատ,Արագած կամ՝ մի քանի հարյուր հազարի հասնող քիմիական միացություններիբանաձնային անվանումների ցանկը, գի-

աշխարհագրական

ն նիների աճուններ` Արենի, Էջմիածին,Կագոր, Մուսկատ, ավտոմեքենաների սասվառնակների անվանումներ (մակնիշճեր)` Մոսկվիչ-408, Ժիգուլի, Զապորոժեց, ՏՈՒ-134, ՏՌԻ-144 ն այլն): Անվաճակարգիմեջ մտնող միավորումճերիմեծ

մասը ւ հատկապես անունները ընդհանրապեսբառային իմաստ չեն արտահայտում, չեն առնչվում սահմանելի որնէ հասկացության հետ:

Լեզվաբանական տերմինաբանությանմեջ, ինչպես հայտնի է, մտնում են լեզվաբանական զանազան իրակություններին համապատասխանող հասկացությունների անվանումները՝ լեզվաբանական տերմինները (ինչպես՝ հնչյունաբանություն, բառագիտություն, ձն աբանություն, շարահյուսություն, քերականություն, հնչույթ, ձնույթ, շարույթ, բառ, ածանց,նախադասություն Լ այլն), մինչդեռ

աեր

:

:

-

ճույն բնագավառի անվանակարգի մեջ առնում են աշխարհի լեզուների անունները ցեղակցական կամ նույնիսկ ոչ ցեղակցական դասակարգմամբ (հայերեն, ռու-

սերեն, անգլերեն, արաբերեն,հունգարերեն1. այլն):

առանձնահատկությունը

Տերմինաբանության մյուս կարնոր նրա համակարգայնությունն է: Տերմինաբանություննամենից առաջ կապված է տվյալ գիտության հասկացությունների համակարգիհետ: Տերմինների համակարգայնությունը պայմանավորված է այս կամ այն գիտաճյուղի հասկացություններիորոշակի օրինաչափ կապակցվածությամբ,ն տվյալ ճյուղի կամ մասնաճյուղի տերմին-

ճերը նույն բնագավառինպատկանողհարակից այլ տերմիններիհետ մի ամբողջական համակարգեն կազմում: Տերմինայինհամակարգկամ տերմինահամակարգ կազմում

են

ինչպես նույն բնագավառի առանձին մասնաճյուղերը,որպես,

այսպես կոչված` մանրահամակարգ(միկրոհամակարգ),այնպես էլ գիտության ամբողջ ճյուղը կամ տվյալ գիտության, տեխնիկայի, արտադրությանբնագավառը իբր, ընդհանուրհամակարգ(մակրոհամակարգ): ամբողջությամբ Այդ սկզբունքով էլ գիտության, տեխնիկայի,արտադրության,արվեստի ն գրականության յուրաքանչյուր ճյուղ կամ բնագավառ ունի իր յուրահատուկ տերմիններիամբողջությունը, որը հ կազմում է առանձին տերմինաբանական համակարգ կամ տերմինահամակարգ.ինչպես, օրինակ` բժշկական, բուսաբանական, մաթեմատիկական, քաղաքական, տնտեսագիտական, իրավաբանական, փիլիսոփայական, լեզվաբանական, գրականագիտական, արվեստագին այլն: Տերմինաբանական ընդհանուր ն մանրահամակարգերի միջե գոյություն ունի համադասային ն ստորակարգայինհարաբերություն: ամլ ղջությամբ կազԱյսպես, օրինակ` բժշկական տերմինաբանճությունն մում է առանձին, ընդհանուր համակարգ, սակայն բժշկությս.1յուրաքանչյուր ճյուղ, ինչպես՝.կազմախոսությունը,բնախոսությունը, վիրաբուժությունը, ներքառած

տական

|

ճաբուժությունը, մանկաբուժությունը, մանկաբարձությունը, հոգեբուժությունը, ն այլն իրենց հերոտուցքաբանությունը,սրտաբանությունը,դեղագործությունը թին կազմում են առանձին համակարգեր կամ մանրահամակարգեր, ըստ որում հիշյալ ճյուղերից յուրաքանչյուրն իր հերթին կարող է բաժանվելմաճնրահամա-

կարգերի:

տերմինաբանության

Նույն ձեով նան լեզվաբանական մեջ: Այստեղ նույնպես կարելի է մեկ ընդհանուր համակարգի մեջառանձնա" ճել լեզվաբանական տերմինաբանությունը, իսկ վերջինս իր հերթինբաժանել ւ. ռանձին մասնավոր համակարգերի կամ մանրահամակարգերի, ինչպես, օրիսակ` առանձին լեզուների տերմինների համակարգերը, լեզվաբանությանառանձին ճյուղերի կամ մասնաճյուղերի համակարգերը, կամ մանրահամակարգերը(հնչյունաբանական, բառագիտական, իմաստաբանական, ձյւաբանական, շարահյուսական, բարբառագիտական ն

Լ.

այլն):

է նան

տարածվում հարաբերությունը Ստորակարգային

յուրաքանչյուր

գիտաճյուղկամ բնագագիտաճյուղիկամ բնագավառիներսում. յուրաքանչյուր ն դրանց ստորադասվուղ հասկացությունները վառ ունի իր առավել ընդհանուր անցում է կատաբերբ ընդհանուրիցաստիճանական նեղ հասկացություններ, վում դեպի մասնավորը: հատուկ Այսպիսով, տերմինաբանությանը

է

ընդհանուրտերմինաբանաառանձին

մանրահամակարգերի կան համակարգերի, տերմինաբանական մեջ տերմինը մի Այդ ստորակարգության ստորակարգությունը: ն

ա-

տերմինների են իրար նկատռանձինմիավոր է: Տերմինային առանձինմիավորներըկարող այլն համադասայինհարաբերության մամբ լինել ոչ միայն ստորակարգային, հայոց լեզու տերմինայինհամակարգինստորամեջ: Այսպես, ժամանակակից

ձեաբանություն,շարահյուբառագիտություն, դասվումեն՝ հնչյուճաբանություն,

մանրահամակարգում Հնչյումաբանություն կությունմանրահամակարգերը: ինչպես

հանդես տերմիններնիրենց հերթինկարող ընդգրկված Օրիճակ` հնչյուն, հարաբերությամբ: էլ համադասության կարգության,այնպես ն շփական հպական, ձայնորդ, ն այլն: հնչույթ, ձայնավոր,բաղաձայն ն մանրահամակարգըմբռհամակարգ ընդհանուր Տերմինաբանական միջհամակարգհասճումճերին սերտորեն առնչվում է նան տերմինաբանական են

գալ

ստորա-

առանձնացված կացությունը: Գիտական տերմիններըմեկուսացած, իրարից են հարակից գիտություննեշարթ չեն: Դրանք հաճախ կապակցված մի ամբողջ ն հետ միասնությամբ դրանց րի կամ գիտությանմասնաճյուղերի տերմինների համակարգ են կազմում:Սրա ակնառու օրինակը կարող է ծամի ամբողջական քիհամակարգի մեջ՝ բուսաբանական, ռայել բժշկականտերմինաբանական մեջ՝ տերմինների համակարգի միական,ֆիզիկականն այլ, լեզվաբանական քագրականագիտական, հոգեբաճական, փիլիսոփայական, տրամաբանական, տերմեջ) հ նչյունաբանության ( փորձառական անգամ՝ ֆիզիկական ղաքական,

միններիառկայությունը:

միջհամակար

համակարգումայսպես կոչված Տվյալ տերմինաբանական պատկանողտերկամ բնագավառներին գայինկամհարակից գիտություններին է մի կողմից, տարբեր գիտությունների, մինների առկայությունըբացատրվում ն փ ոխադարձ կապով,ն մյուս կողմից՝տարբեր գիտաճյուղերի բնագավառների ն գիտաճյուղերի ուսումնասիրությաննույն օբյեկտով: Բնական

գիտությունների է, որ այդ

բոլորդեպքերում միննույն տերմինըմի

քանի տերմինահամակարգե-

միարում հանդես է գալիս իբրն դրանցհամար ընդհանուրտերմինաբանական

վոր:

'

ամբողջություննէ մի քանի Այսպիսով,տվյալ լեզվի տերմինաբանությունը են` մտնում ընդհանուր տերմինաբանական որի մեջ տերմինահամակարգերի, համաճյուղային (առանձին գիտությունների նլ բնագավառների) համակարգը, կամ հարակից գիտություններիտերմիջհամակարգերը տերմինային կարգերը,

12-39

ն նե րճյուղային մինաբանական համակարգերը մասնավոր ի

տերմինաբանական

ամակարգերը:

Տերմինաբանության մեջ ուշագրավ է, այսպես կոչված, միջազգայինբառապաշարը կամ միջազգային տերմինների շերտ: Այդ կարգի տերմինճերը,մի կողմից, մի շարք լեզուներում գոյություն ունեցող ընդհանուր ծագումով ն նույն նշանակությամբ տերճինատաըիերն են, որոնք սովորաբար ձնավորվում են տվյալ լեզվի հնչյունաբանական ն ձնաբանակաճ

կանոններով(օրինակէներգ-, էլեկար-,ավիա-, աերո- ն այլն): Միջազգային են համարվումնան այն բառերը որոնք սովորաբար անփոփոխձեով

ունեցող մի շարք տերմինաբանություն

վել

են

են

առնվում ժամաճակակից զարգացած

լեզուներիկուլմիցայն լեզվից, ուր կերտ-

դրանք: Միջազգային բառապաշարին

տերմինները

պատկանող վերաբեհասարակական-քաղաքական, գիտությանլ տեխճիկայի տարբեր բնագավառներին.ինչպես` դիկտատուրա, դիալեկտիկա,մատերիալիզմ, իդեալիզմ սոցիալիզմ, կոմունիզմ, սոցիոլոգիա, նոցիոլոգ,սոցիալիստ,կոմունիստ, րիալիստ, բիոնիկա, կիբեռնետիկա, հդեալիստ, կամ` բանկ, բիոկիբեռնետիկա, բանկիր,գրիպ, ասպիրին,պենիցիլին,կաուչուկ, պոլիմեր,մոնոմեր,օպերա, բալետ, սպորտ, ֆուտբոլ,բասկետբոլ |. այլն: Այս կարգի տերմինները միջազգայինպետք է համարելմիայն այն առուոր լայնտարածում են ստացել մով, աշխարհի բազմաթիվլեզուներում: Ծագումով սրանց բիառարմատները հիմնականումլատիներեն կամ հունարեն են, բայց տերմինային ձնավորում են ստացել եվրոպականլեզուներում՝ ռուսերենի, անգլերենի, ֆրանսերենի,գերմաճերենին այլ լեզուների միջոցով. ըստ ռրում՝ հունալատինականշատ բառարմատներ այդ լեզուներում տերմինայինճոր իմաստներ իում են

մատե'

են.ձեռք Այսպես, բառը (բարձրագույն օրինակ՝ դեկան բերել: ուսումնական հաս-

տատության առանձին գիտության ուսումնական մասի ղեկավարի ընտրովի

պաշտոն)հունարենում(Գօքտո) նշաճակումէ

տասճապետ: Լատինա-հունական

է կազմված սոցիոլոգիա տերմինատարրերից տերմինը.լատ.

506լՇեւջ (հասարա|օքօ5 (գիտություն):Տերմիններեն կազմվումանգամ` արաբական ն հունա-լատինական տերմինատարըերով. օրինակ`ալդեհիդ (ճղ66ոտո) կազմվածէ 81օօհօ| (արաբ. 21 էսհլ) է ժշհմոօքշոճխո (հուն. է Մօ-Էի»4-օ-ջրային

կություն)ն

լատ.

հուն.

Քօոնտ-սեռ)- բառացի՝ ջրից գուրկ ալկոհոլ:

է ներկայացնում Հետաքրքրություն ն լեզվի ընդհատերմինաբանական

նուրբառապաշարների փոխհարաբերության հարցը: Հիշյալ բառապաշարները

լեզվի կենսագործունեության ընթացքումամենեին

էլ մեկուսացված չեն, գտնվում են կապի ն փոխներթափանցման մեջ: Մշտական փոխանակություն է կատարվումտերմինների ն ոչ տերմինների(սովորական բառերի) միջն:

փոխադարձ

Նախ,գիտության է տեխճիկայի, արտադրության,

մանհետեանքով տերմինաբանության այս

մշակույթի զարգաց-

կամ այն բնագավառի`անընդհատ

ճոր տերմիններով համալրելու պահանջը կատարվումէ հիմնականում լեզվի սո178

կատարվում

է այդ լորական բառերի տերմինացման շնորհիվ, ն պարբերաբար կարգի բառերի ներհոսք տերմինաբանության մեջ: Մյուս կողմից հասարակության գիտատեխնիկական մակարդակի հարաճուն զարգացման, կրթական ընդ-

հանուր մակարդակի բարձրացման շնորհիվ տարբեր բնագավառներին պատկանող տերմիններ աստիճանաբար յուրացվում են տվյալ լեզվով խոսող ավելի ն ավելի շատ մարդկանց կողմից հ անցնում են լեզվի ընդհանուր գործածական բառերի շարքը:

Հասարակության մշակույթին ն տեխնիկական զարգացման մակարդակին համապատասխան փոփոխվում են լեզվի ընդհանուր գործածական, սովոԲարձը լարգացած հասարական բառերի ն տերմինների հարաբերությունները:

րակությանւվայմաններում ավելի մեծ թվով տերմիններ, դուրս զալով ճեղ մասշրջանակներից, սկսում են մուտք գործել լեզվի ընդհանուր գործասագիտության ծականբառապաշարը ն հասկանալի դառնալով հասարակության լայն լանգվածներին,հավասարապես գործածականեն դառնում լեզվի սռվորական բառերի հետ: Այդպիսովաստիճանաբարվերանումէ ընդհանուր գործածական բառերի ն որոշ տերմիններիմիջն եղած անջրպետը, ն վերջիններս լեզվական ւսմենօրյա զործածության մեջ լայն տարածում գտճելու կապակցությամբ՝ որպես մասնագիտականբառեր կամ տելմիններ այլես չեն գիտակցվում: Օրինակ՝ տեխճիկական այնպիսի տերմիններ, ինչպես հեռախոս, հեռուստացույց, ինքնաթիռ, ուղղաթիռ,ռադիո, շարժիչ, տրակտոր, կոմբայն,հարահոս, էլեկտրականություն, բժշկական՝ ասպիրին,պենիցիլին, գրիպ, հարբուխ,քաղցկեղ, ինֆարկտ, կարմհեռատեսություն, բուսաբանական՝ մեխակ, րուկ, ջերմաչափ,կարճատեսություն, քաջվարդ, խաղողի վարդ,եղրն հաչաբաշ ն այլն: Նույն անի, տեսակներ՝ խարջի, ձեով նան գիտության, արվեստի, գրականության, մարզական կյանքի շատ տերմիններ, ինչպես՝ համերգ, մեներգ, զուգերգ,երգիչ, երգչուհի, պարուհի, էստ-

սիմֆոնիա,արձակ, չափածո, վեպ, վիպակ, նորավեպ,բանաստեղծ, բաճաստեղծություն, պոնմ, հասկացություն, գիտակցություն, տրամաբանություն, լավատեսություն,հոռետեսություն|. այլն: Մյուս կողմից` «ամենօրյա լայն գործածության» տարբերիչ չափանիշ ընդհանրապեսգոյություն չունի մի շարք տերմինների ն բառերի միջն. ինչպես՝ օդ, ջուր, դաշտ, լեռ, երկաթ,քարածուխ,վարդ, մեխակ ն այլն: արղի փուլում կան նան տերմիճներ, որոնք միջակա Լեզվի զարգացման

րադ,

տեղ են գրավում լեզվի ընդհաճուր գործածական ն տերմինաբանական բառաիմունիտետ, վիպաշարներիմիջե. օրինակ՝ կիսահաղորդիչներ,կիբեռնճեւռիկա, | անտեննա այլն: րուս, միկրոբ, մանրէ, բնազդ, Տերմինների ճնշող մեծամասնությունն, այնուամենայնիվ, ունի նեղ մասնագիտականկիրառություն Լ. դուրս է մնում ընդհանուր գործածական բառապաշարից:

բառապաշարի գործածության Տերմինաբանական

ոլորտը

տեխնիկայի, արտադրության, արվեստի այլ)յւայլ բնագավառներն

գիտության, են:

Դժվար է

մեկ առ մեկ թվարկել մարդու գործունեության այն բոլոր ցիցյուրաքանչյուրն ունի իր յուրահատուկ

որոնբնագավառները

տերմինաբանությունը: որում Ըստ

բնագավառներից յուրաքանչյուրի մեջ մտնող աե տերմինների քանակը յակ, անգամ հարյուր հազարներիէ հասնում:

տաս-

օրինակ,

Գիտությանը հայտնի է, երեք հարյուր հազարից ավելի բույսերի անուններ,միայն քիմիական միացո Ցո թյուններիթիվը մի քանի հարյուր հազարի է հասնում:

Տերմիճարանության մշակումճ

կարգավորումը: Տերմինաբանության մշակմանու կարգավորման նպատակներից մեկը նրա միօրինակացումն նշանակում է, որ հնարավորության սահմաններում տվյալ լեզվի տերմինա ան կան համակարգում անհրաժեշտէ հասնել առավելագույն. բացառել ն. նվազագույնի հասցնելտերմիններիձեի հ բովանդակության ու մապատասխամճություններն նկատելիթերությունները: Տերմինաբանությունը կարողէ ենթարկվել արտաքին Լ. ներքինմբօԻա ին ու

ոն ա րինաչափու Արա

կացման:

արտաքին միօրինակացումը է առնում Տերմինաբանության նկատի տերմինաբանության միջազգային հնարավոր կարգավորումը: Այս հարցում առանձնահատուկ ԱՐ

ուշադրություն

դարձվումնան յուրաքանչյուր լեզվի տերմինաբանության մշակման ավանդույթներին, բառակազմականներքին հնարավորուկ թյուններինն այլն: է

ճերքինմիօրինակացումը Տերմինաբանության իրագործվումէ տվյալ լեզ-

վի տերմինաբանական համակարգի նորմավորման,

հաջողտերմինների կերտման, զուգահեռ գործածվող տերմիններից (տերմինային

ավելի

նույնանիշներ) հաջողների՝հասկացության բովանդակության համապատասխանող տերմինների ընտրության միջոցով: Ներքին միօրինակացման համար անհրաժեշտէ հետնելտերմինների համակարգայնությանը, անհրաժեշտէ հաշվի առնելյուրաքանչյուր ճյուղի տերմինների ներհամակարգային փոխադարձկապը, ինչպես նան տարբեր ճյուղերիմիջն,

է

ձեով

ու

բովանդակությամբ անհաջող տերմիններից, տերմինաբամական բազ-

միմաստությունեց, համանունությունից ն հոմանշությունից: Ժամանակակից հայոց լեզվի տերմինների կազմոյթյան աղբյուրներն ու գիտատեխնիկական հայերեն տերմինների կերտման աղբյուրներն են՝ հայոց լեզուն իր զարգացման հին, միջին ն

միջոցները: Հասարակական-քաղաքական.

նոր փուլերով, հայերենբարբառներըւ փոխառությունները, իսկ միջոցները՝ հայերենի բառակազմական օրինաչափությունները: ա) Հայերենտերմիններիզգալի մասը ստեղծվելլեզվի ընդհանուրգոր-

է

մեջ մտնող սովորականբառերի տերմինացմանշնործածական բառապաշարի հիվ, ինչպես, օրինակ՝բառ, հնչյուն, խոսք, բարբառ, կամ՝ կարմրուկ,վարդախտ, կարմիրքամի, թոք, թն, թիակ, արմունկ, աչք, գլուխ, դաստակ, կոկորդ,երկաթ,

պղինձ,աճագ, կեչի, թղկի, սոսի Լ այլն, որոնքորպես մասնագիտականբառեր այս կամ այն համակարգիմեջ: կամտերմիններ, մտնում են տերմինաբաճական է ճրա բոԼեզվի սովորական բաոը տերմինանալով՝սահմանափակվում է վանդակությանծավալը, այն ձեռք բերում նոր, մասնագիտական իմաստ ն մուտք գործելով համապատասխանտերմինահամակարգ,մի կողմից, ճույն հանոր հարաբերումակարգի տերմիններիհետ մտնում է իմաստա-ձնաբանական թյունների մեջ, մյուս կողմից`խզում է իր նախկին բառային կապերը հոմանիշների, հականիշների, համանունների հետ, պահպանելով.ձեաբանական-բառակազմական հատկանիշները: Լեզվի ընդհանուր գործածական բառապաշարի բառերի տերմինացման

դրականկողմն այն է,

նախ, պահպանվում է սեփական, ոչ փոխառյալ բառաչի համալրվում անհարկի նոր բառերով կամ տերմինյին կազմը, բառապաշարը ներով ն, որ կարնոր այդ կարգիտերմիններն ավելիմատչելի ն հասկանալիեն որ,

է,

դառնում տվյալ լեզվով խոսող հանրությանը: են բ) Հայ տերմինաբանությանաղբյուրճերից գրաբարըն միջին հայերեեն նը: Այդ կարգի բառերը կամ բառաձլ նույնպես տերմինացման երը ենթարկվում նույն իմաստներովկամմեծ Օրինակ՝ իմաստափոխված: գրաբարյան հաստոց բառը, որ նշանակում է խտրոց, իմաստափոխվելով, պատվար,

տերմինների հարաբերակցության պահպանումը: համար անհրաժեշտ է հավասակարգավորմաճ րապես խուսափել ինչպես տերմինների այնպես էլ հոմանի. շությունից (ճույնանշությունից): համանունությունից, Վերջապես, տերմինների

Տերմինաբանության միօրինակացումնկարգավորումը հիմնականում իէ իագործվում տերմինաբանակւսն կոմիտեի, տերմինաբանական ճյուղային միջոցով:Վարչական հանձնաժողովների Լ. միջամտությամբ արձանագրվում են միայն բինականացվում ու

օ-

լեզվումարդեն գործող ւիաստերնու ներքին միօրինակացումը որոշ չափով կատարվում է նան տերմինների,այսւվես կոչված, ինքնակարգավորման Դ աա միջոցով: յն երնույթն է. երբ արտաքին վարչական միջամտությունից անկախ, լեզվական գործընթացում

Տերմինների

բար,

իիողությունները:

բնական ընտրության ճանապարհով ժամանակի ընթացքում, աստիճանալեզվի օրինաչափությունների թելադրանքով տերմինաբանությունը զտվում

մասամբ

վեր է ածվել մեքենաշինության բնագավառի տեխնիկական տերմինի: Նույն Լ այլն: ձեով նան՝ պարետ,դիպահ,արբաճյակ է բարբառների գ) Հայերեն տերմինաբանության աղբյուրնիրից գավառա. կան բառապաշարը: Հատկապես կարելի հիշատակելգյուղատնտեսության, բուսաբանության Լ, մի շարք բնագավառներ, որտեղմուտք են գործելտերմիճացված գավառական շատ բառեր. ինչպես՝ գյուղատնտեսությանը վերաբերող՝ Լ. էտ, էտել, էտում, այգեթաղ, այգեբաց,այգեփոր,աշնանացան, գարնանացան այլն. ինչպես նան հազարավոր բուսանունները,որոնք մտճում են հայերեն բուտերմինաբանությանմեջ: սաբանական

է

այլ

Բարբառներումպահպանված

շատ

բառեր այժմ գործածվում

են

իբր

բժշկական, կազմախոսական տերմիններ,ինչպես` կարմրուկ,աճուկ, քամի, կապույտհազ է այլն: դ) Հայերեն

խառություննէ:

տե ր

մընա բասության ը

հարստացմանհաջորդ աղբյուրը

Գիտության տեխն

հետնանքուառա

ր

կարմիր փո-

արտադրության, մշակույթի դրամի,

ած

զարգացման

որագոր հասկացություններին համապատասխանող տերմինները փոխա չռության չնորհիվ լեզուներիցանցնում են

սկզբնաղբյուր

ՀԱՐ:

-

խու

Հուոինի եզուների,այդթվում ճան հայերննին: Ներմուծվողգիտականճոր հասկացությանհամար

ա

աշ-

հայերենը,հանպաս՛-

բառեր չունենալով,փոխ է առնում օտարը մինչն սեփական,ձնով

վանդակությամբ համապատասխան տերմինի ստեղծումը:

Է բռ-

սության մշակման ընթացքումանհրաժեշտ է միօրինակություն ի ներդաշնակու-

առկա

հյուն հաստատել լեզվում արդեն տերմիններին կերտվողու փոխառվող տերմինների միջն: Ըստ որում, նոր տերմիններ կերտելիս կամ փոխ առճելիս է հաշվի առնել ոչ միայն տերմինի բառապաշարայինԼ իմաստպլեզվի ընդեաճուրբառղապաշաբանական առանձնահատկություններըն կապը տվյալ լեզվի հարի օրինաչափություններին, այլն տերմինի

անհիաժեշտ

առնչակցությունը

ձն աբանականն բառակազմակարգիմյուս կուլմերին՝ ճրա ոնչյոււռաբանական, սական աղլսնձնահատկություններին, տերմինի դյուրահնչյունության, հնարա-

վորության սահմաններում, ճան՝ կարճության,հոլովվելու ե խոնարհվելու, բարնրա կարողություններին: ղություններ ն ածանցումներ կազմելու ՛

տերմինակազմության Հայերենի հիմնականմիջոցըհայերենիբառակազ-

են: Հայերենի հնարավորություններն բառակազմության պատրաստի կաղապարներով են կւսզմվում հազարավոր բաղադրյալ՝ ածանցավոր, ն բարդ բարդ ածանցավոր,ինչպես ճայ բառակապակցական տերմիններ:Այս վերջին

կարգի` բաղադրյալ

նը արմատական,պարզ

ն,

բառակապակցականսերմիններիառավելություտերմիններիհամեմատությամբ այն է, որ սրանց տեր-

ձինային իմաստներըպատճառաբանված լինելով, իրենց բաղադրիչների`հիմնականն երկրորդական ձեույթներիարդեն հայտնի իմաստների առումով, ավելի դյուրամատչելի ն հասկանալիեն զործածության համար. ինչպես, օրինակ`

տիեզերագնաց, տիեզերակայան, տիեզերաճավորդ, տիեզերանավ, տիեզերա-

կան աստղադիտարան|

այլն:

Մյոա լեզուների նման հայերենը նույնպես հաճախ ոչ թե փոխ է առնում օտար տերմինը,այլ համապատասխաճ հասկացությունը:Այս դեպքում հայերեն տերմիններինյութը սեփական բառերն են, միջոցները`լեզվի

բառակազմական

ներքին օրինաչափություճները:

Հայերենի բառապաշարային

հասկացություն-

ճյութի հիման վրա օտար ներիհամար նոր տերմինների կազմության եղանակներնեն՝ թարգմանությունն

պատճենումը: Օտար տերմինը հիմնականումթարգմանվում է հայերեն համազորմեկ բառով կամ կապակցությամբ, որին ամրացվում է տվյալ հասկացությանհամապատասխան իմաստը. աշխատանքային ու

թյուն

ե

այլն:

ինչպես` շաբաթօրյակ,

Հայերեն նոր տերմիններիկազմության

երբ օտար

կարգապահու-

մյուս Խլաճակըպատճենումն է,

տերմինի կամ տերմինակապակցության իմաստայինփոխառության

ընդօրինակվումէ նան ճրա բառակազմական ձեական կողմը. հակագազ (ոքօ11807:3), շոգեքարշ (/11քթ0803),իճքնաթիռ (ՇՅԵՕՈ6Դ): Տերմիններն իբրն որոշակի տերմինահամակարգի տարրեր` ենթարկվում են ճրա օրինաչափություններիճ: Տվյալ ձյուղի կամ բնագավառի տերմինաբահետ

ճ

:82

ւ

ՈՐՐ

ՀԱՅՈՑ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

մական ներքին

ԸՍՏ

.

ԼԵԶՎԻ

ԾԱԳՄԱՆ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

տեսակետիցժամանակակիցհայերենի բառապաԾագումնաբանական բաժանվում է՝ բնիկ հայերեն, ստացվածքայինկամ ժառանգորդական բառերի ն փոխառությունների: 1) Բճիկ հայերեն բառեր:Բնիկ պետքէ համարել հայոց լեզվիայնբառիրը, որոնք կազմում են նախնական՝հնդեվրոպականբառապաշարը կամկերտվել են ինտագայում հայերենի բառապաշարային նյութի հիման վրա: Դրանք, նախ, ինդեվրոպականծագում ունեցող բառարմատներըկամ արմատականբառերն են, որոնք գրաբարից, միջին հայերենիցն հայ բարբառներիցփոխանցվել են ժամպնակակիցհայերենին, ինչպես նան վերոհիշյալ կամ արարմատներով

շարը

|

մատականբառերով լեզվի զարգացմանհին ն նոր շրջաններում կազմված բա-

ղադրությունները:

Հայերեն գրավոր հուշարձաններովավանդված մոտ 11 հազար բառարմատներից, ըստ Հ. Աճառյանի տվյալների",հնդեվրոպական ծագում ունեն համոտ են յերեն բառեր:Այդ թիվը որոշ չափով լրացնելհայերեն բարբառներում պահպանված գավառական այն բառերը հ դրանցից հատկապես այնպիսիճերը, որոնք հնդեվրոպականծագում ունեն կամ առնչվում են Հ. ԱճաԱյս կարգի պականցեղակից բառերիցուցակներ են ն Գ. ռյանը բոթել, Այդ բառերից կարելիէ հիշատակել ե այլն: Այսպիսով, ինչպեսգրաբարյանհուլակ, կուլա, մուգ, նան, շիվ, փիփերդ

կարող

լեզուներին:

Ջահուկյանը":

հնդեվրոբերում բոռալ,

շարձաններով վկայված, այնպես էլ բարբառներում պահպանված հնդեվրոպական ծազում բառարմատներիընդհանուրթիվը այդ լրացումներովանցնում է 1200-ից:

ուրեցող աար

.-

Հ. Աճառյան,Հայու Հ.

լեզվի պատմություն. Ա մաս, էջ 108-112: Աճառյան, նույն տեղում. էջ 119-122: Գ. Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտության

ներածուբյուն, Երհան, 1972.

283-299:

Ըստ

յին

բնության, կենդանական ն բուսական

աշխարհի, մարդուհ մարդկահիշյալ բառերը

գործունեության տարբեր բնագավառնե իի պատկանելության

ստորաբաժանվում են 1)

հետե

յալխմբերի.

Բնույթանը,բնության երեույթներինպատկանող բառեր. արն, արեգ, արեգակ,աստղ, լուսին, լույս,

ամպ, ամպրոպ,բուք, մրրիկ, կարկուտ,ձյուն, թոճ (անձը ), մեգ, քալ, սառն, շլոփա (ձյունախառնանձրն), առու, գետ, հեղեղ,

աղալիք, ողողել, մոր, լիկ (ճահիճ). տիղմ, հուն, անդունդ,սար, բլուր, հողմ, հով, (կաթիլ)ն այլն:

բյուր,

օդ, պուտ

2) Մարդուն

վերաբերող մարդու մարմնի մասեր նշանակողբառեր. ակ(ակն), աչք, ականջ,ունկն, ռունգ(ն), այտ, բերան, քիմք,լեզու, ատամ, լինդ, ծնուռ, երես, մորուք,ալիք (մազերի), կուլ, կոկորդ,ռրկոր, ուլն (վիզ), արմունկ, ուս, ձեռք, աջ, ափ, մատ, եղունգ,թիկն (թիկունք),լանջ, ստինք, սիրտ, լյարդ, կող, մեջք, ող(ն), որովայն, փամփուշտ, փայծաղ,արգանդ,ընդերք,երաստան,քամակ, շեք, ծունկ, ազդր, ծունը,ամորձիք,հետք, ոտ, ոլոք, սրունք, ջիլ, գեղձ, արյուն, միս, մարմին, անձ(0), մուկ(ն) (մկան), ոսկը, հոդ, նյարդ, արտասուք, արն

մեզ, փին, քրտինք (քիրտն), միտք, 3) Ընտանիք, արյունակցական -ազգակցական, բարեկամական ցույց տվող բառեր. ամուսին, այր, կին, հայր, մայր, մամ (մայր, տատ), ադե (մայրիկ), ճան, նանե,ճանճի (մայր, տատ), ապի (հայրիկ, եղբայր), ափու (հայր), հավ, տուր,

թուք,

կապեր

հորա (յօրայ), մորու (մօրու), հանի, եղբայր,թոռ, քույր, դուստը, ուստր, որդի, մաճուկ, մանչ, սան, հարս, նու, սկեսուր,տայգը (տեգր), տալ, քենի, Սեր,որբ, ընտանիք, գերդաստան, արբանյակ, ընկեր, երեց, 4)

մարդ:

ն այլ Հիվանդություններ երնույթներնշանակողբառեր. երկունք,կեղ,

«ողոր (բշտիկ), ելունդ, դալուկ, ջերմ, խիթ, խոթ, մոմուռ (ցավ), թարախ, լորցք, թանչ, լուս(0), շիլ, խեղ, ործ(կ)ալ, եալ, հինինալ,խույլ (խուլեր), հղի, դեղ, թոթով, մաժել (շփել, տրորել):

վերաբերող

5) Կրոնին, դավաճանքին բառեր. դիք (հեթանոսական աստվածներ), ձոն (մատաղ,նվեր), մաղթել, մեղք, սուրբ, տոն,

ստեղծել,քավել:

երդում,անեծք, թովել,

:

6) Կենդանական աշխարհինվերաբերող բառեր, ա) Ընտանիկենդանիների անուններ.ամիկ (մեկ տարեկան այծ), ուլ, այծ, աքաղաղ, բուծ (գառ), գառ, եզ, էշ, կով, հավ, ձի, մաքի, մարի (էգ), մեղու, մոզի, շուն, սկունդ, որթ, սագ, տավար, ցուլ, ձագ, ձուկ, թռչուն, քոթոթ: Բա յեր` մկկալ, խնել, խլշացնել (ականջներըցցել), խլվլալ, խլպլտալ (շարժվել, թովռալ. թպրտալյ): բ) Վայրի կենդանիների, թռչունների անուններ. աղվես, առյուծ, արջ, բորենի, գայլ, եղն(իկ), ինձ, լուսան, ծիծառ (ծիծեռնակ),կռունկ, ոզնի, '

-

արծիվ,

Պր

որերեանանչեն ռոնալ:

գ)

Սողունների,միջատներին վճասատու

այլ

ցին,

կենդանիների անուններ. ա-

գիծ,բոռ, բրեւտ,թիթեռ, թրթուռ, լու, կետ (անասնաճանճ), մլակ, մլուկ, մուն, մըրչյուն, մղմեղ, մղմող (ցեց), սարդ, տիզ, իժ, քարբ, օ4, գորտ, մուկ: 7) Երկիր, պետություն, զենք նշանակող բառեր. ատյան, մարտ, աղմուկ կռիվ), թուր, նետ, սլաք, կումբ, գերի: 8) Մետաղներ, հանքեր նշանակող բառեր. աղ, արծաթ, ավազ, պալ, քար: 9) Գյուղատնտեսությանը, երկրագործությանը,

րաբերող բառեր.

վեանասնապահությանը

գաղձ, գարի,գինձ, գեղձ, եղնին(եղենի), սխտոր (խստոր), կաղին,հացի,բռթի (պոքի), թեղի,մայրի,դաղձ, մորենի,որթ, սիսեռ, տատասկ,փիփերթ,ցախ: բ) Բուսաբանական ընդհաճուր բառեր. ած, արմ, արմատ, բողբոջ, թերթ, ա) Բույսերի անուններ. բող, բողիկ, բողկ, բույս,

ծառ, կողր,մոլ, ողոր, ոստ, պտուկ, ջով (ծիլ), սերմ, ստեղ,շիվ:

գ) Գյուղատնտեսականգործիքներիանուններ.արոր, բան,բիր,եղան,թի, սամետի: սամի, լուծ, բառեր. ածու, ածել,բրել, բուսդ) Երկրագործական-անասնապահական (խոտ), դեզ, դիզել, բույս, թուփ,արդյունք,կավառ (նեղ առու), աճդ, հող,աղալ, արածել,բուծել, բտել, բուտ, դիել, գեղմ,գոմ,երի,երբուծ, թառ (թառել),թրիք,փթիր, քակոր,տարթ (աթար), լակ,լափ, լափել,խաչ, խեչ, խոչ, ծանծ, կոյ, հովիվ, հոտ, հորան (այծի հոտ), ճետ, մալել, մածնել (մածնուլ), հղի, որձ, որոճալ, ստերջ, սոլ, ստինք, տիկ, տավար, տուտ: 10) Շինարարությանը, արհեստներին, առն տրին վերաբերող բառեր. ա) Շինարարություն. անդ (դրանդի), անդաստակ, ամկյուն, առագատտ, առաստաղ, ատաղձ, գերան, դուռ, թումբ,խուղ (յուղ), կամուրջ,կավար (տանիքի տախտակ), մայթ, մույթ, սանդուղք,սյուն, տուն, ցիվ, ցանկ, քիվ:

տուր.

ասեղ, աղալ, արծնել, դակուր, դարբին, երկան, բ) Արհեստ, առե դուրգ, թակ, թարփ, թեքել, թիթեղ,թործ (անկյունաձն տաշած փոս), լաստել, լար, կարթ, կլոր, կոկել, հերյուն (մեծ ասեղ, մախաք), հենք, հեռել (յեռուլ) (եռակցել), հինել,հնոց, հոդել, ձաղկ, ձե, ձուլել, մամուլ, մալանչ (գզած բրդի), մխել,որս, սալ, սարել, սարք, ստորի, Լտորգ, քերել, քերթել,քերծել, օղ, կուլա, կճուճ, պուլիկ, գին,

գնել:

թի, լաստ, նավ: գ) Ծովագնացություն.առագաստ, 11) Արվեստին, կրթությանը վերաբերողբառեր. գիր, գրել, ընթերցել (ընթեռնուլ), ուսանել, թիվ, գեղգեղել, երգ, երգել, առած, առակ, առասպել:

12) Հագուստեղենին հ զարդեղենինվերաբերողբառեր.հագնել(ագանիլ), անկողին, բարձ, մերկ, բոկ (բռկոտն), գինդ, արդ, զարդ, զգեստ, օթոց, օծել: 13) Ուտելիք ն ըմպելիք նշանակող բառեր.աղանձ, բոկեղ,դոն (հացի տեսակ), դալ, կաթ, կոգի (կարագ), կորկոտ, կեր, կուտ, կերակուր, արբ (արբենալ), ուտել, ալյուր, թան, մածուն, մեղր, չիր, ջուր: »

14) Առտնճնին տնտեսությանը, կենցաղին վերաբերող բառեր. աղորիք,

ա-

աճյուն (մոխիր), ասը (բուրդ), ավել, աման, այրել, արծարծել,բորբոքել, բոբուլ (խմորի գունդ), բուրդ, գեղմ, եռալ, եփել, թաթավել, լսել, լոգանալ, լվաճալ, լուցանել, խայծել, խանձել, խաշել (խարշել), խարել (դաղել), խորովել, կայծ, հալել, հեղել, զեղել, հինել, հում, հուր, մուխ, մրոտ, մրկել, մուր (մուրճ), ճայ,

ղալ,

վել,

բոց,

շաղել, շաղաղել, նքույր (մաղի տեսակ), պղպջակ, ջեռուցել, գդալ (դրգալ), քամել, քերել, սղկել (մանրել): 5) Գույների անուններ. դեղին, դեղձան,մուգ: 16) Թիվ, չափ նշանակողբառեր. մի, երկու, երեք (մինչն) իննսունինն, ամամենայն, ավելի, թիվ, կրկին, հաղ (հեղ). մեն, միայն, հոլով, ստեպ, քան(ակ), երկայն, երկար, լայն: 17) Դերանուններ, շաղկապներ, նախդիրներ.ես, դու, ճա, սա, դա, նա, մե(0)ք, սույն, դույն, նույն, այս, այդ, այն, ավասիկ,ավադիկ,ավանիկ, այլ, աստ, անդ, առ (մոտ), արդ (այժմ), արդյոք, բոլոր, եթե, նս, եմ, զի, իք, չիք, մի, ինչ, յուր, զի, թե, ընդ, ըստ, մյուս, միայն, միմյանց, միթե, ճամաճավանը,ով, որ, ոմն, ոք, ոչ, ուր, ուրեմն, ի, ց, քան, իսկ: 18) Ժամանակ, տեղ, տարածություն, շարժում ցույց տվող բառեր. ամ (տարի), ամառ, ամիս, արդ, արտ (դուրս), գարուն, գեր (վեր), գիշեր, երեկո, երեկ, դեռ, առընթեր, հանուր, հեռի, հեռու, հուպ, ձմեռ, մերձ, մեջ, մուռ, մինչ, հետ (յետ), հետո (յետո), ճեր, ներքո, ի վեր, տնել, տեղի, տիվ, ցերեկ, օր, օթեանել, արահետ, կածան, ուղի, գալ, չվել, հածել (յածել): երթալ, Է9) Կյանքի ճովորական բառեր. ազազել (լղարել), աղտ, այլ, անձուկ, անուն, աղավաղել, աղքատ, աղկաղկ, արգահատել, արթուն, առնել (առնուլ), առնել (շիճել), ատել, արի, արդար, աճուրջ, արգել, ասել, արծարծել, այց,ընկճել (աճկանել), արմաճալ (զարմանալ), բան, բառ, բամբասել, բառնալ, բարձր,բեկել, բեռ, բերել, բերձ (բարձրաբերձ),բլբլալ, բոլոր, բոթել, բոլոր (կլոր), բութ, բրդել, գալ, գալարել, գաղտ, գաղել, գաղջ, գան (զզվանք), գաճել (զզվել), գարշ, գեղեցիկ, գեղգեղել,գերփել, գող, գլորել, գեջ, գլել, գիտենալ,գտճել, գոյ, գործել, գոռփել,դադարել,դամբան, դամբարան,դառնալ,դեդնել, դի, դիակ,դճել, դնքսել (ծեծել), դուզ, եզը, եկ, երգիծել, երերալ, ելնել, ելուզակ, եղնել (լինել), եղուկ, երնալ, երեց, երթալ, երկնչել, զայրանալ, զանգիտել,զարկ, զգալ, զեղել, զերծ, զմրել, ընթանալ,ընծա, ընկղմել, ընտիր, թաթավել,թակել, թաքնվել (թաքչիլ), թառամ, թարշամ, թանձր, թարմ, թավ, թմրել, թեր, թերի,թռչել, թոնթորալ, թոպել, թնդալ, թնկթնկալ(հեկեկալ), իր, իրավ, լալ, լավ, լերկ, լիզել, լի, լցնել (լճուլ). լկել (սառույցը սկսել հալչել), լիրբ, լլկել, լկստած,լողալ, լպիրծ, լպիրշ,լուծել (լուծանել), լոք (տալ, ցատկել), լսել, լքել, լուտալ, լուռ, խածել, խայթել, խայծ, խայտ, խանդ, խնդալ,ծաղր, ծիծաղ, ծամել, ծեծել, ծեր, ծնել, ծպտուն, ծուլ, կալնել (կալով), կաղաղ (որջ), կաղավել (օձի՝ սառչել. թմրել), կարդալ (կանչել), կարծր, կատակ, կյալ (կեալ), կենդանի, կողմ, կլաճել, կլոր, կմշել, կմշտոց, կնդել (խուզել). բողջ,

|

բոռալ (գոռալ),

հաստատ,

հայցել, հասնել, հաստ, կողինձ (կորիզ), կրծել, կրկիտ (պինդ, ամուր). (յարմար), հավելել (յաւելու), հարկ, հարթել, հարցնել, հարել (յարիլ), հարմար (յառնել), հեծմել, հեղգ, հառնել հեղել (յեւլուլ), հագենալ (յագեճալ), հանգ (յանգ), (սեղմ), հոլովել, հուտ, հոհեռ, հերթ (կարգ), հին, հյութ (նյութ), հոգ, հոլանի, հուպ մաշել, մատաղ, մատղաշ, տոտել, ձաղել, ձիր, ձրի, ճանաչել, ճառագել, մանր, մեռճել, մլալ, մլմրալ(ծխալ), մնալ, մոմարել, ճգլեւ (բորբոսնել, մեծ, մեղկ, մեղմ, մոռանալ, մունջ, ներքն, նստել, նոր, գոնել (հորինել), մոլի, մոլար, մոլոր, մույն,

ողողել, ողորկ, ողորմել, ողոքել, ողջ, չոր, պապանձվել ջինջ, ջնջել, սաստ, պապանձիլ),պինդ, պլոկել, պլապլալ,ջաճալ, ջերմ, ջին, ջնել, սկել (ընկղմվել), սնել, սին, սխալ, սաստիկ, սեռ, սերել, սերունդ, սեգ, սիրել, նսեմ, նուրբ, շեղ, ողբալ,

տամուկ, տատա-

սպառնալ,ստեպ, ստիպել, ստանալ, ստույգ, սուտ, սուր, սուրբ, անել), տզկել (թացանալ),տնտղել, նել, տարտամ,տարտղճել (ցրել, ցիրուցան ցելել (ցելում, ցտել, ցրել, ցուցանել ցեղ, տնել, ցայտել, տնքալ, տոկալ, տեսնել, փանաջ() (վատ), փայլ, փայլել, ուրանալ, ուտել, ունայն, պույց տալ), ուծանալ, փոքը, փռթկալ,փռթկացփորձել, փարվել(փարիլ),փեռեկել,փերթ,փողփողել, ծածանվել), փլչել (փլա(ֆոֆռալ, նել (հանկարծակիծիծաղել), փռալ, փոփռալ քաղց, քեն, քորել, փուք, ճիլ), փչել, փստալ (վրիպել), փրփուր, փուստ, փութալ, քսել, քուն, օգնել, օգուտ: բաղկա2) Փոխառյալ բառեր: Ժամանակակից հայերենի բառապաշարի ուփաստորեն ցուցիչ մասն են կազմում փոխառյալ բառերը: Փոխառությունները մշակութայինկապերի րիչ ժողովուրդներիհետ տնտեսական, քաղաքական, հասկացություննորանոր հետնանքով են, այդ շփման երբ բնական արդյունքն են գործում նան դրանց նշանակող բառենետ մուտք մեջ լեզվի ների, իրույթների քաղաքական,մշակութային, ռազըը: Այդ եղանակովերկարատնտնտեսական, լեզվում մուտք են գործել ն ամհայոց Է մական, կրոնական այլ կապերի շնորհիվ են, որ հայերենը իր պատմականգորացել օտար բառեր: Դրանք այն բառերն է ոչ լեզուու զարգացման ընթացքումփոխ է ցեղակից

յատեման ներից:

առել ցեղակից

սովորաբար ավելի շատ վերաբերում Փոխառությունները տերմիններին. գիտատեխնիկական հասարակական-քաղաքական, ա) են.

(հազուստեղենի, ը) կենցաղային,տնային գործածությանառարկաներին այլնի անվաճաշատեսակների ո ւտելիքի, նխ կոշկեղենի,զանազանգործիքների,

ճումներ).

աճուճներին (երկրների, բնակաաշխարհագրական գ) տեղաճուններին, Լ լեռների այլ անուններ). վայրերի, դ) ժողովուրդների ն մարդկանց անուններին:

գետերի,

Միաժամանակհատկանշականէ, որ բառապաշարի ոչ բոլոր բաժիններն են հավասարապես կամ նույն չափով լրացվում փոխառությունների շնորհիվ: են փռխառվումհիմնական ֆոնդի բառերը, օՂրպես կանոն, խիստ հազվադեպ

րինակ` ազգակցական-արյունակցական կապեր ցույց տվող այնպիսի էական բառեր, ինչպես՝ հայր, մայր, եղբայր, քույր, որդի, զավակ, աղջիկ, դուստր, ն այլն, մարմնի մասերի աճվանումներ՝ գլուխ, աչք, ականջ, ատամ, լեզու, բերան, ձեռք, ոտք, սիրտ, բազուկ, թն ն այլն, անձնական դերանունները,քանա» կական թվականներիմեծ մասը, կարեորագույն բայերը,

քեռի քիթ,

հիմնականորակակամ

ածականներըն այլն: Բառային յին

ե

ռություններն փոխ:

ունեն

արտաքին է. ներքին, արտալեզվւա-

լեզվական պատճառներ: Փոխառությանարտալեզվական գործոններըկապված են

ժողովուրդների

միջե ծավալվողքաղաքական, տնտեսական,մշակութային, կրոնականն նման կապերի հետ, են ճան գիտության, պայմանավորված տեխնիկայիԼ, արտադրուն թյան փոխազդեցությամբ փոխնճերգործությամբ: Նշված

պայմանավորված փոխառությունները կոչված

են

Մշակութային-պատմական

բացի (երբ փոխ է փոխառություններից վում տվյալ լեզվում բառ-հասկացությունը)՝ գործում է նան «զուտ. փոխառությունը,որը կապ չունի հասկացությունների(առարկաների,երն րի) փոխառության հետ: Փոխառության այդ եղանակըվերաբերում է

առն-

լեզվական» ույթնեհատկա-

պես հին հունական ն լատինական բառարմատների (հաճախ՝ տերմինատարրերի) հիման վրա եվրոպական լեզուներում (անգլերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն ն այլն) նոր բառերի կազմությանը: Ավտոմոբիլ(հունարեն`ճսաօՏ-ինքնողօԵլր5-

բառը շարժական, բառացի՝ ինքնաշարժ)

բաղադրիչների ծագմամբ հունական հիմք չկա պնդելու, թե ավտոմոբիլհասկացությունը նույնքան հին է, որքան հին են այդ բառի բաղադրիչ-արմատները: Փոխառության ներքին պատճառները մասամբ բխում են արտաքին պատճառներից:Արտաքինգործոնների շնորհիվ օտար լեզվից փոխաոված բաոր փոխառու լեզվում հանդես է գալիս դրպեսդեռես անծանոթ հասկացության լեզվական համապատասխանություն: Փոխառությաններքին հիմնական պւստճառն, իհարկե,տվյալ հասկացության,գաղափարի, իրույթի համապատասխանող բառի բացակայությունն է փոխառու լեզվում: Եթե լեզուն մինչ այդ բայց

ւ

բացակա-

հասկացությանհամար բառակազմական իր սեփական հնարավորություններով կամ միջոցներովի վիճակի է անմիջականնոր հաջող բառ կերտելու,այդ

յող

դեպքում փոխ է առճվումմիայն տվյալ հասկացությունը: Մյուս բոլոր դեպքերում հասկացությանհետ լեզունփոխ է առնում նան օտարազգի բառը: Այսպիսով,բառի փոխառություն հիմնականումկատարվումէ նոր իրերի կամ առարկաների հետ կամ մշակութային, գիտական, տնտեսական, ոազմաայդ

ն

այլնի շփման միջոցով նոր երնույթների ն ձների յուրացման ընթացքում: օրինակ՝տրակտոր, տրամվայ, տրոլեյբուս, կոմբայն, տանկ, գեներալ,

Ինչպես,

դոցենտ,պրոֆեսոր,դեկան, դեկաճատ, ռադիռ, կիբեռնետիդիվիզիա, դիվիզիոն, կա, վոլեյբոլ, բասկետբոլ,թենիս,ֆուտբոլ ն այլն: Բանավոր ն գրավոր (կամ գրքային) փոխառություններ: Փոխառություններ կատարվում են երկու ճանաչզարհով՝բանավոր ն գրավոր: Բանավոր փոխառությունները կատարվում են այլալեզու հանրության ստվար զանգվածի կամ առանձին անհատների հետ անմիջական,առօրյա շփման՝ խոսակցականհա-

րաբերության միջոցով: Այդ իսկ պատճառով փոխատու լեզվից հիմնականում յորացվում է խոսակցականբառապաշարը, որն ըստ ամենայնիհամապատասխանեցվում է սեփական լեզվի հնչյունական, քերականական ն իմաստաբանական համակարգին: Հաճախ ժողովրդական ստուգաբանությանշնորհիվ այս բառերը աղավաղմանեն ենթարկվում: դեպքում փոխառյալ

հարաբերությամբ մշակութայինճ-պատմական:

Փոխառություն կարող է կատարվել նան հարկաղրաբար,երբ մի ժողովուրդ գտճվում է մեկ ուրիշի պետական,քաղաքական-վարչական ն տնտեսականերկարատն տիրապետության ներքո: Այդ եղանակով են կատարվել հա յերեն բարբառների թուրքական բազմաթիվ. փոխառությունները:

փոխառությունէ,

կաճ

Մյուս Վողմից, բանավոր փոխառությունների դեպքում առաջին

հերթին

լրացվում է բարբառային-խոսակցականբառապաշւսրը: Մինչդեռ,հիշյալ եղանակով կատարված փոխառություններիմուտքը գրական լեզվի բառապաշարը ն այն էլ սովորաբարտեղի է ունենում երկար ժամանակահատվածի ընթացքում սակավաթիվ դեպքերում: Հատկանշական է նան այն, ոթ բանավոր փոխառուդեպքում հայերենում նկատելիորենաղավաղվում է փոխառյալ բառի թյունների արտաքին տեսքը՝ հնչյունական կազմը, ենթարկվելով երբեմն բարբառային-խոսակցական լեզվի օրինաչափություններին: Օրինակ` տտաքան,կրուշկա, գրաֆինկա, շիֆաներկա, մարոժճի, պերոժնի,պեչեմի, մարմալադ, սապոշկի,տուֆբասանոշկան այլն: Գրավոր կամ գրքայինփոխառություններըկատարվում են գեղարվեստական, գիտական, տեխնիկական,հասարակական-քաղաքական, պատմական գրականության, պարբերական մամուլի, պաշտոնական նւ գործարարական ն այդ պատճառով այդ եղաճակով կատարված փո"փաստաթղթերիշնորհիվ, խաոյալ բառերը իրենց արտաքինտեսքով`հնչյունական կազմով ե իմաստով մոտ են մնում սկզբնաղբյուրին՝փոխատու լեզվին: Փոխատու լեզվում նրանց յուորոշ ժարացումընույնպես անմիջապեսչի կատարվում, այլ՝ աստիճանաբար, մանակի ընթացքում: Գեղարվեստական, գիտական գրականության միջոցով այլ ուղիներովկատարվողգրավորկամ գրքային փոխառյալ բառերն ավեկամ փ «բարձր» են նշանակությամբ,հուզաարտահայտչականգունավորմամբ ն առ-

լի,

նչվում

են ավելի շատ լեզուների: Ինչպես բանավոր, այնպեսէլ գրավոր փոխառություններըժամանակա-

կից հայերենը կատարել է իր պատմական զարգացման բոլոր

փուլերում, այն արդի փուլում: Ժամանակակիցհայերենինբանավոր փռխաանցել են բարբառներից, իսկ գրավոր փոխառությունները՝ հիմնառություններն

կատարվում է

նան

կանում գրականության միջոցով:

Փոխառությունները կարող

են կատարվել զանազան ժամանակներում, տարբեր ժամանակներում ճույնիսկ ճույն լեզվից կատարված փոխաձ որում ոություններ, որոճք փոխառու լեզվում ենթարկվումեն հնչյունական տարբեր օժ» ստանում են հնչյունական րինաչափությունների, տարբեր ձեւավորում: Այսպես, ճանկ բառը հին պարսկերենիցէ, չանգ-ը՝ նոր պարսկերենից(վերջինս գործածվում է Երեանի բարբառում): Պողովատ ն պողպատ բառերը պարսկերենից տարբեր ժամանակների են: Նույն փոխառություններ ձեով արաբերենից՝ կեղե |. կլեպ, կճեպ բառերը,հուճարեն՝ ստեպղին (գազար)(հունարեն` Տաքհչին ստապղին, ոօտ) տապղին ձները: Տարբեր ժամանակներում կատարված

ըստ

նույնպես

խառությունները հաճախ հայերենում դառնում

են

փո-

բառահնչյուճական կրկնակ-

ներ, հոմանիշներ ն նույնիսկ տարբեր բառեր: Ինչպես, օրինակ՝ Արամազդ,Որմիզդւ Հյուրմուզհայերենումգիտակցվումեն իբրն. տարբեր անուններ, թեւ փոխատու լեզվում նույնն են: '

մի

Փոխառությունները կարող կատարվել լեզվիբարբառիցկամմիքաճի բարբառներից:Առաջին դեպքում փոխառյալ բառը սովորաբարմեկ ձե է ունենում, երկրորդ դեպքում՝ մի քանի (երկու Լ ավելի) ձնեեր,ռրոնցից յուրաքանչյուրը տարածվում է փոխառու լեզվի տարբեր բարբառներում(կամ գրական լեզվում ն բարբառներում): Օրինակ` իրանյան (պարսկական)մարձել Լ մարզել, մաժել (իրանականբարբառային եր), վիշապ ն հուշապ(իրանականբարբառային ձե). կամ՝ թուրքերեն սշօղ: (սպանդիխոտ), Երեանի բարբառում՝ ուզարփկ, Ղարաբաղի բարբառում` զառնիկ ձներով": են

ձն

Փոխառյալ բառի հնչյուճական, ձն աբանականն իմաստային յուրացումը: Փոխառյալ բառերը ենթարկվելով փոխառու լեզվի հնչյունական,ձն աբանական (քերականականԼ իմաստային՝ իմաստաբանական) կանոնճերինու օրինաչափություններին, դառնում են այդ լեզվի բառային կազմի միավոր: Ուրիշ լեզուների նման հայերենընույնպես

փոխառությունը նույնությամբ՝ հնչյունական,

ն իմաստային քերականական տեսակետից բացարձակապես անփոփոխվիճա-

կում չի ընդունում: Այն ենթարկվումէ ձն աբանականկամ հնչյունային, իմաստա-` )ին որոշակի փոփոխման կամ հարմարեցման:

Փոխաոյալ բառերի յուրացումը անմիջապես չի կատարվում:

րացված

է

համարվում, եթե

այդ

լեզվում ձեռք

է բերում

Բառը յուքաղաքացիության իրա-

վունք ն մտնում է մշտակյսն գործածությանմեջ, իսկ օտար բառը այդ իրավունձեռք է բերում միայնհնչյունական,ձե աբանական ն իմաստային լիակատար

քը

հարմարեցման դեպքում: Հնչյունական յուրացումը օտարազգի բառի գրային կամ հնչյունական արտահայտումն է փոխառու լեզվի միջոցներով, տվյալ դեպքում հայերենի հընչյունական օրինաչափություններով: Այդ արտահայտվում է, նախ, նրանով, որ ՀԱ-----«-...22

Հ.

Աճառյան, նշվ. աշս..

Ս

մաս, էջ 234,

Բ մաս. էջ

423-424

փոխառյալ բառի կազմության ճեջ մտնող հւյերենում բացակայող հնչյունները փոխարինվումեն ավելի մոտ հնչյուններով, ե, որ կարնոր է, փոխառությունը հաէ հայերենի հնչյունական համակարգիցբխող օրինաչամապատասխանեցվում

փություններինն նրանցով պայմաճավորված հայերեն բառերի հնչյունական (հնչույթային) կաղապարներին: Փոխառյալ բառի հնչյունականյուրացման տեսակետից տարքերվում են հին ե ճոր փոխառությունները:Ակնհայտ է, որ հատ-

կաւվես նորազույն փոխառություններըհամեմատաբար ավելի քիչ են ենթարկվում հնչյունական փոփոխման, քան հիմ շրջանինը: Ժամանակակից հայերե-

ենթարկվում է ճան ուղղախոսական-արփոխառություռը հարմարեցվում արտասանությամճ-շեշտասանական օրինաչափություններին, ճում, միաժամանակ,

տադրության կաճոններին:

ենթարկվում են Փոխառյալ բառերը

ւովյալ լեզվի ձեւաբանական (քերականական)յուրացմանը,այսինքն՝ փոփոխմանեն ենթարկվումճրանց ձեաբանականկա՞ուցվածքը ն քերականականճները: լլամ ռուսերենիմիջոցով կատարվողփոխառությունՆորագույն՝ ռուսերենից ձե ների աբանականկառուցվածքիյուրացումն արտահայտվումէ նրանով,որ. ա) Հայերենում բառը փոխ է առնվում ամբողջական կառուցվածքով, առանց հիմքի ե ածանցի տարանջատմանն սկզբնական շրջանում առանց դրանց տարորոշման, ինչպես, օրինակ՝ դարվինիզմ,սոցիալիզմ, մատերիալիզմ,կոմուճիզմ, սոցիալիստ,կոմունիստԼ այլն: բ) Հատկապես չի գիտակցվումռուսերենի միջոցով փոխառված գոյականճերի սեռը, նրանցսեռային վերջավորությունը: Այսպես՝ մասսա, մատերիա,բլոկադա, պրոպագանդաԼ այլ բառերում չի գիտակցվում սեռային վերջավորությունը: Վերջին շրջանում այդ կարգի մի շարք բառեր հայերենում գրվում են առանց այդ վերջավորության. ինչպես՝ բրիգադ, բալլադ, պոեմ, սյուիտ Լ այլն: գ) Օտարազգի ամբողջական բառերը կամ հիմնական ձնույթները ենթարկվում են հայերենի ձւաբանական (քերականական)օրինաչափություննեիին, հոլովվում, խոնարհվում ն ընդունում են գանազան հոդեր, մասնակցումբառակազմությանը: Ռուսերենի միջոցով փոխաոված որոշ բառեր, որոնք փոխատու լեզվում չեն հռլովվում (ինչպես՝մետրո,կինո, կուպե Լ այլն), հայերենում ենթարկվումեճ հոլովական ընդհանուրօրինաչափությանը: Հայերենում կատարվում է փոխառյալ բառի իմաստային յուրացում: Սովորաբար փոխ են առնվում օտարազգի բազմիմաստբառի ոչ բոլոր, այլ մեկ կամ մեկ-երկու հիմնականիմաստները,հիմնականում այն հասկացությանհամւսպաճան

տասխան իմաստը կամ իմաստճերը, որոնք բացակայում են հայերենում: Փոխառյալ բառերը,մուտք գործելով լեզվական ճոր միջավայր, նոր լեզվի համակարգում դառնում են ճրա բառային կազմի միավոր ն. այլես պասիվ չեն մնում, 1նդհսկառակը, անջատվելով մայրենի, հարազատ հովից, ճրանք նոր միջավայրում սկսումԲ Հր

են

0: ւն: նենս ճեր կեճսագոռծունեությունը գարգացման նոր փովոմ1 իրենց

հաճախ ձեռք են բերում նոր իմաստներ,իմաստային ն զանազաննրբերանգներ ռանշային կապերի մեջ, ընդհանրապեսորնէ չափով չեն նպաստում բառապաեն հեռանում սկզբնաղբյուրից, իրենց նախնական արի հարստացմանը ն լեզվի կեճսագործունեությանը: իմաստներից, որ անգամ անճանաչելիեն դառնում: Այդ դեպքում փոխառության Աճմիջական (ուղղակի) ն միջնորդավորված (անուղղակի) փոխառումիակ հիշողությունը կարող է լինել միայն նրա հնչյուճական պատյանը՝ արտաքին տեսքը: թյուններ: Անմիջական կամ ուղղակի են կոչվում այն փոխառությունները, որ հաԳալանտերեա(Ր1ղ8:Շքօր բառը ծագում է ԸՅՈՅՒՒԼԵԼՆ ածականից յերենը իր պատմական զարգացման ընթացքում փոխ է առելանմիջապես, աֆրանս. ցոլռո-խիստ, չափազանց քաղաքավարի). վերջինս ռանց միջնորդավորման այս կամ այն լեզվից, որն էլ համարվում է տվյալ բառի վերաիմաստավորվելով՝ ստացել է «արդուզարդեղեն, արդուզարդի մանրուքներ» իմաստը: Օրինակ՝ ախոռ, ախտ, ամբոխ, անգամ, ապակի, բժիշկ, գանձ, երբեմն այնքան

Բառի «ներքին

ձեր» փոխառու լեզվում: Լեզվական նոր միջավայրումփո-

խառյալ բառի ստուգաբանական իմաստը ընդհանրապես չի գիտակցվում:Նոր միջավայրում փոխառյալբառը զրկվում է ճան իր «ներքին ձնից», այլես չի գիտակցվում բաղադրիչներիշնորհիվմեկնվող ճրա ընդհանուր իմաստը: Դրա հիմնական պատճառը այն է, որ այդ կարգի փոխառությունը նորլեզվում որպես բաղադրություն չի ընկալվում: Այն դիտվում է իբրե պարզ, արմատական բառ: Ռուսերենի միջոցով փոխառյալ պոմիդոր բառը իտալերենում բաղադրություն է, կազմված` քօ-րո1-4-օոօ,որ բառացի հայերեն թարգմանվում է ոսկե խնձոր: Նույն ձեով՝ գերմաներեն կուրորտ. էսո-օո-բուժավայը, անգլերեն սնա յպեր-Տոլքօ- բսւռացի՝ բեկասի հմուտ որսորդ: Անգլերեն պունշ, քսոօհ հնդկերեն քռոօ հինգ, այդ ըմպելիքիմեջ մտնում է հինգ բաղադրատարը: Ֆրանսերենկաշնե, Շճօհոօ բառա-

ցի՝քիթդ պահիր, թաքցրու:

Անհրաժեշտ անհարկիփոխառություններ: Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառային կազմի լրացման աղբյուրները նրա ներքին հնարավորություններն ու արտաքին միջոցներնեն: Բառապաշարիլրացման |. հարստացման հիմնակաճ. աղբյուրը, ինչպես բոլոր լեզուներում, այնպես էլ ն

հայերենում լեզվի ներքին

են՝ բառակազմական հնարավորություններն գործողկաղապարներովճոր բառե-

րի

կերտումը ե.

լեզվում առկա բառերի իմաստային հարստացման շնորհիվ

իմաստների ձեռքբերումը:

ճոր

Փոխառությունըիր կարխորությամբն անհրաժեշտությամբ հանդերձ իբրն բառապաշարի լրացման օժանդակ աղբյուր ե կոչված է միայն նպաստելուլեզվի բնականզարգացմանը, բառային կազմի հարստացմաննու ճոխացմանը:Այդ առումովէլ պետք է տարբերել անհրաժեշտ ն անհարկի փոմնում

է

խառություննեիը:

են համարվումտնտեսական, Անհրաժեշտ քաղաքական, մշակութային,

գիտական է.

կարգի շփումների հետեանքովկատարվածբառային այն փոորոնք որպես նոր հասկացությունների խառությունները, կրողներ` կոչված են բավարարելու:լեզվի բառային կազմի համալրման ու հարստացման իրական պահանջը: այլ

Անհարկիեն համարվում այն փոխառությունները,որոնց

համանշանակ-

սկզբնաղբյուրը:

դարման, ժամ, ժամաճակ, ժանգ գրաբարից ժառանգված գերեզման,դանակ, են պարսկերենից. բյուջե, կոնֆերանս բառերը անմիջական փոխառություններ բառերը աշխարհաբարյան անմիջականփոխառություն են ֆրանսերենից: Միջնորդավորված կամ անուղղակի են կոչվում այն փոխառությունները, որոնք փոխատու լեզվում նույնպես փոխառությունեն մի այլ լեզվից: Այսպես` արիա,ալեգրռ,լիբրետո, դիրիժոր,ռեժիսոր,կավատինա, կռնցերւո,սերենադ, սոճատ, սոպրանո, ռեստորան,ինստիտուտ, մեդալիոն, տոմատ, մակարոն, վերմիշել, կարամել, սիգար, կոտլետ,լեդի, դհնդի, միսիս, բոյկոտ, միտինգ, լիդեր, եֆրեյտոր, շտաբ, տրոլեյբուս, դրեյֆ, ռեյդ, դյույմ, էվոլյուցիա, սպորտ, ֆուտբոլ, բասկետբոլ,հոկեյ ւ այլն միջնորդավորված փոխառություններ են: Ժամանակակից հայերենը այդ բառերը փոխ է առել ռուսերենի միջոցով, թեն դրանք ծագումով պատկանում են անգլերենին, ֆրանսերենին, իտալերենին, հոլանդերեպորտուգալերենին: ճին, իսպաներենին,

Աճուղղակի կամ միջնորդավորվածփոխառություններըհայերենը կատա-

րել է ինչպես գրաբարյան, այնպես էլ աշխարհաբարյան շրջաններում:Օրինակ` գրաբարիցավանդված զամբյուղբառը ասորերենից (22ԵսԼո-միբան տանելու աման) անցել է պարսկերենին(22ռելլ), որից

չեն չեն,

էլ՝ հայերենին":

Աշխարհաբարյան փովում հայերենը փոխառությունները հիմնականում կատարում է ոռւսերենիմիջողով: Այդ տեսակետից հետաքրքրական է մի շարք փոխաոյալ բառերի ճակատագիրը, նրանց փոխանցման ոին՝ մինչ հայերեճին անցնելը: Այսպես՝ իդեալ, իդեալիստբառերը հայերենը փոխէ առել ոուսերենից, ռուսերենը՝ ֆրանսերենից, ֆրանսերենը՝հունարենից,պառլամենտ-ըֆրանորից գերմաներենը,սրանից ռուսերեն սկզբնաղբյուրից փոխ է առել անգլերենը,

սերենը ւ

հայերենը. կամպանիա`իտալերեն-ֆրանսերեն-ռուսերեն-հայե-

ռետո՝

ռուսերեն-հայերեն. ֆերեն. կապիտալիզմ`լատիներեճ-անգլերեն-ֆրանսերեն,

տիշ(իզմ)՝պորտուգալերեն-ֆրանսերեն-ռուսերեն-հայերեն: Հնագույն

ու

հին

ն

նռր ու նորագույն փոխառություններ:Ժամանակագ-

րության տեսակետից հայերեն փոխառյալբառերը ստորաբաժանվում են՝ գույն

ներըկանլեզվումե դրանց պահանջըչի զգացվում:Այդ կարգի բառերը ճոր հաս-

ացություննե ները կացությունների կրողները

:

ու

ճոր

րնա-

ճորագույն փոխառությունների: ա) Հնագույն ու հին փոխառություններեն համարվում այն բառերը, ռրոնք` հին

ն

ու

թ

լեզվում առկա բառերի հետ չեն կարող մտճել

հո-

ԶԸ

13-39

Հ. Աճառյան, | իակատարքերականությու,, ներածություն. Երեան. 1955

թ.

էջ 323:

հայերենը փոխ է առել իր պատմականզարգացմանվաղ շրջանում: Այն հիմնականում կատարվելէ գրաբարի,նրա ձեւավորման ն, հետագա զարգացման շըրջաններում, ինչպես ճան միջին հայերենի Լ բարբառների միջույով: բ) Նոր ու փոխառություններ պետք է համարել այն բւսոերը, ոնորագույն րոնք ժամանակակից հայերենը փոխ է առել իր կազմավորման ն հետագա զար-

գացմանու գոյատեման ընթացքում: Ժամանակակից հայերենի բառապաշարի կազմում հնագույն հ հին փոն հարաբերպկան բնույթ ունի: խառուրյունների տարբերակումը առանձնացումը Իրականում այդ կարգիփոխառությունները իբրն բառային պատրաստի միավորներժամանակակից հայերենըժառանգել է գրաբարից, միջին հայերենից ն բաիբառսերից:Հիշյալ լեզուներիկատարած այդկարգի փոխառություններից են ներկայացնում ժամանակակից հայերենիհամար որոշակիհեփտաքըքրություն միայն այն բառերը, որոնք մուտք են գործել նրա բառային կազմը,կազմում են մրա բաղադիատարիը:

Այլ տեսակետից անհրաժեշտ է որոշել այդ կարգի բառերի արժեքը ն դերը ժամանակակից կարեոի հայերենի բառային կազմի իմաստաբանական, բառակազմական, ոճակիրառական համակարգում: |

|

ՀՆԱԳՈՒՅՆ

ՈՒ ՀԻՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

են անցել ժամանակակից հայերենին Այդկարգի փոխառությունները միջին հայերենի ն բարբառների միջոցով: գրաբարի, |

Հնազույն փոխառությունները վերաբերում են գրաբարի կազմավորման շրջանին. դրանց մի մասը գալիս է անգամ նախագրաբարյանշրջանից: Այդ փո-

խառությունները կատարվել են փոքրասիական,կովկւսսյան լեզուներից, ասսու.

,

:

խուռիերենից,

րա-բաբելերենից, խեթերենից, ուրարտերենից, պահլավերենից, հին հունարենից, հին լատիներենից ն այլն: Չի բացառվում ճան այն իրողություն հետագաշրջաններում հիշյալ լեզուները նը, որ հայ Ժողովրդի կազմավորման կրող որոշ ցեղախմբեր,ձուլվելով հայ ժողովրդի մեջ, այդ ճանապարհով հարըստացրել են հայոց լեզուն մի շարք բառերով: Խեթերենից,խուռիերենից, ուրարտերենից ն հին փոքրասիական մեռյալ լեզուներից կատարված փոխառությունները որոշ իմաստովկարելի է ստացվածքային"' համարել, քանի որ-այդ լեզուները կրող ժողովուրդները հայժողովրդի է: նրա գրական լեզվի` գրաբարի կազմավորումից հետո արդեն կուրս էին եկել պատմական ասպարեզից` իրենց լուման էթնիկական հայ ՍՈ

կազմի

Լ

հայոց լեզվի մեջ:

Գ.

ժողովրդի մացնելով

հայոց լեզվի դասլընբաց, Երնանճ. 1958, Սեակ, Ժամանակակից

էջ

109:

Այդ տեսակետիցհետաքրքրություն են ներկայացնում

նան գրաբարում ծագում պահլավական ունեցող մի շարք բառեր, ոակնհայտորեն ավանդված, Ըստ Հ. Աճառյաճի՝ չեն պահպաճվել: աշտաճակ, աշտապարսկերենում րոնք հանապազ, աստիճան, հրավիշտ, հրաժեշտ, հրաժարվել, րակ, ամբաստանել, մեճք, հրապույր, հրատարակել,հրեշ, հրիտակ, հրճվանք, հրոսակ, հրվանդան, պատահել, պատահար, պատանդ, պատաճի, պատառ, պատարագ, պատգարակ, պատիժ, պատժանակ,պատիճ, պատկանել,պատկառել,պատճառ, պատ-

պատրվակ ն այլ բառերը արտաքին բոլոր վանդան, պատուհան, պատրույս, պետք է, որ պարսկական ծագում ունենան, թեն իրանյան որնէ լեզտվյալներով վում չեն պահպանվել: Դեռ ավելին, հայերենում կան նան. ակնհայտորեն պարս-

կերեն արմատներովբաղադրվածբառեր, ինչպես՝ ատրուշան, ասպանդակ,նավակատիք, արուսյակ ն այլն, որոճք նույնպես պարսկերենում չկան կամ չեն պպհպանվել",մինչդեռ դրանք ժամանակակից հայերենում ճույնիսկ տարածված բառեր են: Գ. Ջահուկյանի, Է. ԱՕգտագործելով Հ. Աճառյանի, Գ. Լ ղայանի ուրիշների տվյալները հայերենի հնագույն փոխառությունների վերաբերյալ, ստորն, ըստ լեզվի զարգացման շրջանների ն առանձին լեզուների, տըրվում են փոխառյալ այն բառերը, որոնք գրաբարի, միջին հայերենի ն բարբառեն ժամանակակից հայերենին: ների միջոցով անցել Այդ շրջանի փոխառությունների պատկերը ամբողջական դարձնելու նպատակով, ճախ, տրվում են այն բոլոր բառերը, որոնք լայն գռրծածություն ուճեն հայերենում ն կազմում են ճրա բառային կազմի բաղադրա-

Ղափանցյանի,

ժամանակակից

տարրը:

Հայերենի հնագույն զուների.

հին փոխառություններիցանկը»,ըստ առաճձին լե-

Միջերկրականփոխառությունների ընդհանուր թիվն

1.

հայեր.

ն

է- 4,

որից

ժամ.

4: 2.

3. 4.

Փոքրասիական, թրակո-փոյուգիական- 9,

ԽեթակաՇ- 42Լ

ժամ.

հայ.

9:

41:

5.

Որարտա-խուռիականՆ-19 Ասուրական-27 Լ 2):

6.

Կովկասյան-

Լ

18:

60 Լ 39:

7. Իրանյան (պարսկական)- 1411 ն 530: 8.

Ասորերեն-211 1,

95:

9.

Հին լատիներեն-

10.

Հուճարեն-

Հ.

Հմմտ.

5:

918 ն 130:

Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Ա մաս, Երնան, 1940. էջ 317: Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Բ մաս, Երնան. 1951. էջ

602:

11.

12.

Եբրայերեն- 138

Արաբերեն-702

ն

է3. Վրացերեն- 57-ից՝ 13: 14. Թուրքերեն-30:

Ստացվածքային կամ ենթաշերտային բառեր: Հայոց լեզվի բառապաշարում ստացվածքային կամ ենթաշերտային պետք է համարել այն բառերը. ա) որոնք դեռես չեն ստուգաբանված. այսինքն` դրանց ծագումը մեզ հայտնի լեզուներովչի բացահայտվում. բ) որոնք անցել են հւսյ Ժողովրդի կազմիմեջ մտած ժողովուրդների (կամ ցեղերի) լեզուներից, որոնց կրողները հեուսցել են պատմությանասպարեվից: Հ. Աճառյանի«Հայերեն արմատական բաղարանի» նե «Հայոց լեզվի պատմություն»(Ա ն Բ.մասեր) տվյալներով, հայերեն մոտ 11 հազար արմատնեհի որոշ մասը մնում է դեոես չստուգաբանված:Չստուգաբանված բառերի այն մասը, որը լեզվաբանությանը հայտնի որեէ լեզվի առլա փաստերով հնւսրավոր հեռաչէ ստուգաբանել կամ մեկնել, պետք է դասել պատմության ասպարեզից կած, մեռած Լ. ինքնուրույնության որեէ հետք չթողած լեզուների շարքը: Չի բացաովում նան հայերեն այդ բառերի որոշ մասի հետագա ստուգաբանությունը արդեն հայտնի լեզուների փաստերի հիման վրա: Դրանց մեջ կան բառարմատներ, որոնք պատկանում են արդեն մահացած այն լեզուներին, որոնք կրող ժողովուրդները ն էթնիկական միավորները մասնակցել են հայ ժողովրդի կազմավորմանը, ձուլվելռվ հայերի մեջ կորցրել ենճ լեզուն, իրենց

իսկ լեզվի որոշ բեկորներ, այդ թվում նան շատ բառեր ժառանգվել հայերենի կողմից: Այդ լեզուներից հայերենին անցած իրողությունները կազմում են հայերենի ենթաշերտային տարրերը: Ստացվածքային կամ ենթաշերեն

տային պետք է համարել

ուրարտական,

խուռիական. խեթական, անգամ՝ թրակո-փռյուգիական, միջերկրական կամ Էգեյան փոխառությունները, մասամբ նան հին պարսկական (պահլավական) այն բառերը, որոնք չեն հիշատակվում

հին պարսկական հուշարձաններում: 1. Հայերենի բառապաշարի ուրարտա-խուռիականշերտը: Հայերը ուն հայերենը առւսեն, հետի աբար րարտացիների անմիջական ժառանգորդներն է ջին հերթին պետք իր մեջ առներուրարտերենի բառապաշարի որոշ մասը: Այդ հանգամանքը միանգամայն բնական է կամարում Հ. Աճառյանը ն ենթադրում է՞՛, հայերեն չստուգաբանված արմատների տական) ծազում ունի:

որ

մասը խալդական (ուրար-

գերակշիռ

Հայերենի ամբողջ՝ մոտ 11 ռազար արմատներիցդուրս հանելով բնիկ (հընդեվրոպական ծագումունեցող) ն ծանոթ լեզուներից բոլոր փոխառյալ բառերը, մնացածը(մոտ 5500), այսինքն՝ կեսը, ենթադրվում են փոքրասիական (ոչ հնդեվ-

Ա-------Հ. Աճառյան, նույն

տեւլում. էջ 180-185:

ուրարտական (խալդակաճ) լեզուների բառեր: Ըստ որում այդ բառերի մեծագույն մասը, ըստ Հ. Աճառյանի, պետք է, որ ուրարտերենլինի: Այդ կաորոնք նրա կարծիպակցությամբ ճա քննության առնելով մի քանի բառախմբեր, կարգի բառերի ունենան, է այդ տալիս ծագում քով պետք է, որ ուրարտական

ըոպական)

10:

ե 60:

ն

ցանկը: ա) Գույներ ցույց

տվուլ բառերից՝ գորշ, երփն (որից` երփներանգ), թույր

(օրինակ` սպիտակաթույը),թուխ, լուրթ, լուրջ, խաժ, հիր (հակնթագույնկամ երկնագույն), հնդիկ (զուտսն),

ըոպականեն ն ոչ

կաճաչ, խարտյաշ, ծավի,

շառագույն,շեկ

ուստի էլ հայտնի լեզուներից փոխառյալ,

ն

ոչ

հնդեվ-

դրանց մի մասը ու-

րարտականէ ենթադրվում:

բ) Մետաղներ ցույց տվող բառերից՝ երկաթ,կապար, ոսկի: զ) Բուսանուններից` ցորեն (ցորեան), վարսակ,եղիճ, կոտիմճ (կոտեմ), ՛

մանդակ, մուճուղեզ,օղին ն այլն: դ) Ամանեղեն նշանակող բառերից` անոթ,գուշ, խավյակ,խեցի, խուփ, ծափ, կահույր, կայթ, կարաս, կեռլիկ, կճուճ, կուր, հադաղակ, մեսուր, պտուկ,

սափոր:

վերաբերող բառեԱրհեստներիննե հատկապես ոստայնանկությանը կարժ, կծիծ, կկել, կկոց, գորգ, թել, իլ, ծռպ, կապերտ, րից՝ ազբ(6), առէջ, բարաք, Լ կարել, կուր, հյուվել, մանել, շաղամաթ,ոստայն այլն: զ) Ընտանիք ն ընտանեկան ու ազգականականկապ՝ հարաբերություն ցույց տվող բառերից`աղջիկ, կույս, աներ, հոր, քեռի, զոքանչ, փեսա, զավակ, ե)

թոռ(0), լաճ, թայրաթոտք,

ճում:

է)

խնամի, որոնց

մեծ

մասը իգական գծին

են

պատկա-

նաքարակիտ,խերնեշ (որոնք մանր տեսակիդրամ Դրամներից՝ բնիոն,

նշանակում): էջ, գիծ, գծել հ:այլն: բառերից՝ թուղթ, ը) Գրական-կրքական հաա) Ուրարտականբառերը հայերենում:Հ. Աճաղյան"ուրարտերենից յերենին անցած 15 բառ է բերում.ընկույզ, ծեփել,ծիրան, ծյուրել,կաղամախ, (կուռ, կոան), կտավ,փառ (զգեստ, շապիկ), այդ կարաս, կարասիք, կրթել, են

թանաք,

թվում՝ հաճար, ճակ (էգ).

է

ավելացնում են Ղափանցյանը" Ջահուկյանը"վերոհիշյալներին ծես, ծով, հատել(հատանել), հոսել, հույր (պարարտ),շերտ, ուղիբառերը: կ Գ.

Գ.

բուրգ,

կռել

նժար,բառերը տալիս հարցականով:

բ) Խուռիական բառերը հայերենում: Պատմահամեմատական, Ծագում-

ուրպրվերջինտվյալներովխուդիերենը նաբանական ուսումճասիրությունների է համարվում է համարվում: լեզու Ապացուցված տերենին մերձավոր ցեղակից

ա

Լա

::

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Ա մաս, էջ |86:

Գ.

30 Գ,

Ղափանցյան,Հայոց լեզվի պատմություն (հին շրջան), Երեան.

3՛թճք.Շո1 2 ՍՒ ՕՇԻքՉԱՇԱՇԱԼԵ 83ԵՌԷՑ, 1963.

Ջահուկյան,

1961, էջ 130-139:

նան, դր հայ ժողովրդի կազմավորման մեջ մեծ դեր են խաղացել խուռիտական

ցեղերը՝ կազմելով հայ ժողովրդի բաղադրամասը: Խուռհական շատ բառեր ընդհանրապես ճրա լեզվի տարրերը մտել են հայերենի մեջ, որպես նրա ենթաշերտ" ն

Գ.

Ղափանցյանի տվյալներով հայերենին խուռիերենից են անցել խընձոր, խոռ, ծառա, շանթ բառերը՝': Անհրաժեշտ էընդգծել, որ ուրարտա-խուռիական ծագում ունեցող բառերի գերակշիռ մասը լայն կիրառություն ունի նան ժամանակակից հայերենում` կազմելով ճրա բառային հիմնական ֆոնդի աճկսւպտելիմասը:

Խեթականբառերըհայերենում: Գիտությանըհայտնի են խեթական երեք լեզուներ՝ պրոտոխեթերենկամ նախախեթերեն,հիերոգլիֆային կամ մեհենագիր խեթերեն ն հնդեվրոպական խեթերեն:Հիերոգլիֆային կամ մեհենագիր 2.

խեթերենը նույնպես հնդեվրոպական, ցեղակից լեզու է համարվում: Վերջին շըրջանում առաջ է քաշվում նան ճախախեթերենիկամ պրոտոխեթերենիհնդեվրոպական լեզու լինելու վարկածը: Այս լեզուներով խոսող ժողովուրդը 3-2-րդ հազարամյակներում մեր թ. ա. գոյություն է ունեցել ՓոքրըԱսիայի այն տարածքում, որ համընկնում է Պատմա-

կան. Հայաստանի հարավ-արնմտյան սահմանների հետ: Խեթական պետությանփլատակների վրա կազմավռրված հայ ժողովուրդը կլանել է նան խեթական էթնիկական հոծ զանգվածներ,իսկ հայերենը իր մեջ առել է, անշուշտ, ցեղակից այդ լեզվի շատ տարրեր, այդ թվում նան բառեր, որոնց զգալի մասը ուն րարտերենի խուռիերենի օրինակով պետք է նույնպես ենթաշերտային կամ ստացվածքային համարել: Հ. Աճառյանըբերում է հայերենին. քցած խեթակս "բառ». ապա, հատակ, հատանել, խանգարել, ոլորել, վա. .լ, փշրել, առա... փետուր, շարավանդ (կապ):

Գ. Ղափանցյանը''տարբերակում է հայ-խեթականբառային ընդհանրությունները խեթական փոխառություններից:Հայ-խեթականընդիանդւըբառեր են համարվում` անթեղ, ատաղձ, արգատ, արվեստ, ալա, գորգ, թողնիլ,իրար, խառն, խելք, խիղճ, խնայել, խորթ, խուղ, հյուղ, խումբ,|սմբել, ծուխ,կարիք, կարիճ, հատել, հեգճել, հիմա, հտպիտ (ծաղրածու),ճիվ. .:որխ,ջախջախել, սկսել, սպրդել, տագնապ, տող, փետուր: Խեթերենից կատարված փոխառրւթյան շարքը են դասվում` պղանդեր, բարգավաճ, մանավանդ,ուրդ (առու), քրթմնջելբառերը: 3. կամ Էգեյան քաղաքակրթության Միջերկրական բառերըհայերենում:

3)

Գ,

Հ. Աճառյան, նույն տեղում. էջ 149:

33 Գ.

Ղափանցյան, նշվ. աշխատ., էջ

Ղառտիանցյան, նույն տեղում, էջ

104-130:

են անցել պատմությանասպարեզից Դրազք այն բառերն են, որոնք հայերենին ն Փոքր Ասիայի արն մտյան ճասի ժողովուրդներլիդուրս եկած կրետացիներից մեկարիագիներիցն այլն, որոնց լեզուները այժմ լիկիացիներից,

ղիացիներից, ռած

կամ Էգեյան համարվումեն՝ գինի, են:Հայերենում Միջերկրական թուգ, յուղ,

այժմ էլ գործածականեն ժամանակակիցհայերենում'': բառերըհայերենում: Հայերենը որպես հնդեվրոԹրակո-փոռյուգիական մերձավոր կապերի մեջ է գտնվում բալկանյան պական լեզու՝ գեղակցական հետ: լեզուների` թրակերենի Լ փռոյուգերենի Հայկականն թրակո-

սպունգ բառերը,

հնագույն

ենճ ռճախագրաբարյան շրջանին:

փռյուգիականբառայինկապերը վերաբերում

համարվում` ագարակ, աղյուս, բառեր Հայերենում թրակո-փոռյուգիական կարիճ, սայլ, սեխ, սրինգ, փանդիռ(0)(երաժշտական գորաստված, արագիլ, են

ծիք) բառերը"`:

ի

Ասուրերենըսեմական լեզվաընտանիԱսուրակաճփոխառություններ: (մեր թ. ա. 15-րդ դար) լեզուն էր. պետության հզոր քին պատկանողԱսորեստանի ն հայերենում գործածականեն՝ աորից հայերենինեն անցել ժամաճակակից կոզռն նագ, բերդ, բուռ (կիր, գաջ), գագաթ, թոնիր, խուց, կիր, կղզի,կմախք,կնիք, 5.

ցեց, ուրագ, (ուղտի ձագ), հալավ (զգեստ), մաքառել, մզել, ճահանգ, տարածել, փոխ, փոխել,քաղաք բառերը": Կովկասյան լեզուներից կատարված 6. Կովկասյանփոխառություններ: են հին շրջանում ինչպես Հյուսիսային ն Հարամեջ փոխառությունների մտնում լեզուներիցհայերենին Կովկասյանլեզուներից,այնպես էլ Ն

|

:

քարթվելական

վային

պետք է անցած բառերը: Դրանցից ժամանակակից հայերենումգործածական խծուծ (կանեփ), համարել` աղբ, բակ, գավառ,գդակ,գութան,լակոտ,խամբել, ծուծ, (գիծ), ծիր ծիծ, խռովել,ծանը, խոճկոր,խմել

(խում), խոփ,

ծմել (սպանախ)

ծուխ, ճանճ, ճիպուռ, ճկույթ, մակ (վրա), մշակ, ոչխար,չանչ, ջախել(ջախջաԿովկախել), վաղ, փարախ,փշուր, փշրել,փոշի, փուխր,փխրել (Հարավային լեԿովկասյան սյան լեզուներից),արջաստպ,խուռ,ճաղատ, մոծակ (Հյուսիսային

զուներից)»:

'

հայեԻրանականփոխառյալ բառեր:Իրանականփոխառությունները ն պահլավերենինեն մոտ են պարսկերենին որից հին բառ, րենում կազմում 445 բառ":Իրանական փոխառություններ վերաբերում966, նոր պարսկերենին՝ է որէ գրավորհուշարձաններում հիշատակվում միայն գրաբարյան որոշ մասը երեհույթին, ըստ անգամ, շրջանում փոխառություններ՝ գրաբարյան պես շուրջ լայն գործածությունչի ունեցել: Իրանականլեզուներիցկատարված 7.

գրքային

Աճառյան, նույն տեղում. էջ 100-104: էջ.127-149:

Հ.

Հ. Աճառյան, նույն տեղում,

148-204:

որ

4.

Հ. Աճառյան, նույն տեղում, էջ 194-20Լ: էջ 202-218: Հ. Աճառյան, նույն

35 Հմմտ.

տեղում.

Հ.

|

Աճառյան, նույն տեղում. էջ 218-523:

փռխառություններից, գրաբարի

յերենին րում

են

րին:

ձիջին հայերենի միջոցով ժամանակակից հա530 բառ: Դրանք բնույթով խիստ բազմազան են, վերաբեմարղկային կյանքի գործունեության համարյա բոլոր բնագավառնեեն

անցել

ն

մոտ

Ժամանակակիցհայերենում գործածվում են իրանյան ընդհանուր փռո72-ը: Այդ բառերի արժեքը չափազանց մեծ է, նախ, բնույթով, ապա՝ գործածականությամբն, վերջապես՝բառակազմական ունակումոտ 37 խառությունների

թյուններով:

Ստորն բերում ենք իրանական այն փոխառությունները,որոնք մուտք են գործել ժամանակակից հայերենի բառային կազմը: ռերը

Ժամանակակից հայերենումգործածական իրանական փոխառյալ բա-

բնության, կյանքի, մարդկայինգործունեության այլնայլ բնագավառների պատկանելության՝հետեյալ պատկերն են ներկայացնում: ըստ

ա) Բնության, բնական երնույթներին, կենդանական ն բուսական աշխարհին, հանքային նյութերին ն այլն վերաբերողբառեր: 1. Բնության երեույթներ. արուսյակ, մահիկ, երաշտ, խավար, վտակ, պախըցի (քամի):

2.

Կենդանական աշխարհ. բազե, կաչաղակ,կապիկ, կնգում, կուզ, ճուռակ, մարախ (մորեխ), մողես, մուշկ, հովազ, շահեն, սամույր, սարյակ, սիրամարգ, վագր, վարազ, վիշապ, տատրակ, տզրուկ, փիղ: 3. Բուսականաշխարհ. ազոխ, անանուխ,արմավ,բրինձ, գազար, դարիճենիկ, դժնիկ, զվիրակ, թութ, կաղամբ, կանեփ, կանկար, կապար, կարոս, կնճիթ, համասպրամ,հասմիկ,մանուշակ,մորուտ, Նարգիս,նոճի, շահասպրամ,շահդաճակ, շաղգամ, չաման, պիստակ, պղպեղ, սոխ, սոնիճ, սպանդ, վարդ, վարունգ: 4. Հանքային ճյութեր, մետաղներ,անուշադը,ապակի, արճիճ, արույր, բորակ, գոհար,-զառիկ,զմբուխտ, ժանգ, ժանգառ, լեղակ, խունկ, կնդրուկ, ճավթ, պղինձ, պողպատ, սնգույր, վեմ, քափուր: բ) Սարդուն, նրա գործունեությանը,զբաղմունքին, ապրուստին, գիտությանը, կրոնին վերաբերող բառեր: Լ Մարմնի մասերի անուններ, անդամ, բազուկ, գես, վարս, դաստակ, դեմք, դիմակ, երակ,երանք, կուլակ, կուշտ, ճակատ: 2. Հիվանդությունների անուններ, բժշկագիտական բառեր. ախտ, բիժ (ճպուռ), բժիշկ, բույժ, բորոտ, դաշտան, դարման, ժահր, կույրը, մահ: 3. Ընտանիք ն մարդկային հարաբերություններ արտահայտող բառեր. ազգ, ամբոխ, ասպնջական, գրոհ, դայակ, երիտասարդ, հարազատ, հարնան, նժդեհ, պայազատ, պապ, պառավ, ռամիկ, տաճիկ, տռհմ, օտար:

Գիտության, արվեստի, կրթության բառեր. աշակերտ, գուսան, դաստիարակ, դպիր, դափ, զանգակ, թմբուկ, խրատ, ճատրակ, հանճար, մատյան, ճկար, ճվագ, պատկեր, հրահանգ, վարդապետ,վարժել, վին, տավիղ, քաճդակել: 4.

5.

Կրոն,

նախապաշարմունք

ճշանակող

բառեր.

ապաշխարել,

բախտ,

բագին, գուշակ, դրախտ, դն, դժոխք, զոհ, կախարդ, հմայիլ, հրաշք, հրեշտակ, մարգարե, մեհյան, նզովք, ճվեր, պաշտել, պարիկ, ջադու (ջատուկ), սանդարամետ (դժոխք). օրհնել, վանք, տաճար: 6. Գյուղատճտեսությանը, երկրագործությանը, խաշնարածությանը վերաբերող բառեր. մաճ, ճամբարակ,պատվաստ, պարտեզ, պահեզ, վարել, խար,

ճարակել, մարգ, փեթակ, երասաճ, խարազան, գավազան, ասպաճդակ, դանդանավաճդ, բադ, մատակ, գոմեշ, ճռոխազ,դմակ, սմբակ, ճանկ, բաշ: 7. Արհեստին, շինարարությանը, վաճառականությանը վերաբերող բառեր. դամ, դերձակ, դերձան, ճախարակ, ճավազ, պահապան, տաշել, դահլիճ, դաստակերտ, դարպաս, դիվան, զնդան, ճեմիշ, պատշգամբ, պատվար, պարիսպ, սրահ, ախոռ, ամբար, ամբարտակ, ապարանք, ավազան, բանտ, բարավոր, գմբեթ, փերեզակ, արժել, գանձ, գանձանակ,գրավ,երաշխ(ավորել),թանկ, համարել, պարտք,

վաճառել, վաշխ(առու), վարձ, վճարել, վնաս, տույժ,

տու-

գանք: 8.

Հագուստեղեն, զարդեղեն նշանակող բառեր. անդրավարտիք, ապա-

րանջան, աբրեշում, աստառ, բազպան, բամբակ, գրպան, դիպակ, զանկապան, թագ, խույր, կամար (գոտի), կերպաս, կոշիկ, հանդերձ, մույկ, մուճակ, մուշտակ, շապիկ, պաստառ, պատմուճան, պարեգոտ, պսակ, սանդալ, սնդուս, վարտիք, վերմակ: 9. Ուտելիք, ըմպելիք ցույց տվող բառեր. ապուխտ, խորտիկ, կարագ, հրուշակ, ճաշ, ճարպ, նշխար, շաքար, պանիր, պաշար, օշարակ: 10. Առտնինտնտետսկան զանազան բառեր. առասան, բաժակ, բարձ, բղուկ, գահ, դաստառակ, դարան, դույլ, զամբյուղ, թակույկ, լական, կուժ, հավանգ, ճրագ, մոմ, շիշ, պայուսակ, պատրույգ, սկավառակ, սպաս(ք), սրվակ, վանդակ,տախտ, տախտակ,տակառ, տաշտ, տաշտակ, տապակ, քսակ, քուրձ, կարավան, ճանապարհ, մակույկ: 11. Ժամանակ, թիվ, չափ, կշիռ, դրամ ցույց տվող բառեր. ժամ, ժամանակ, ճախ, նահանջ, նավասարդ,բյուր,գրիվ, դահեկան, դրամ, հազար, փող: 12. Երկիր, տեղ, վայր ճշանակող, ինչպես նան վարչական, իրավաբանա-

կան, ռազմականբառեր. աշխարհ,անապատ, դաշտ, հրապարակ,ավան, մարզ, շեն, ոստան, սահման, ասպետ,բդեշխ, բարապան, դահիճ, դատավոր, դեսպան, իշխան, համհարզ,հպատակ, մարզպան, մարզպետ, ճախարար, նահապետ, նվիրակ, շահանշահ, ոստիկան, պահակ, պատվիրակ, պարեկ, պետ, սեպուհ, սպարապետ, ապահարզան, դաշն, դատ, դատաստան, իշխել, հրովարտակ, մուրհակ, ճամակ, պատճեն, ռոճիկ, վկա, վճիռ, օրենք, ապստամբ, ասպատակ, արշավ, ավար, գումարտակ,գունդ, դարան, դրոշ, զինվոր, զորք, թշնամի, հրամանատար, հաշտություն, հեն, ճամբար, մարզել, նախճիր, նահանջ, պայքար, պատերազմ, զենք, զրահ, նիզակ, սաղավարտ, վահան, տապար, տեգ:

գ) Գույներ ճշանակող բառեր. գույն, երանգ, կապույտ, կարմիը, ճերմակ, սն, սպիտակ: դ) Սովորական կյանքին վերաբերող, ինչպես նան վերացական հասկացություններ արտահայտող բառեր, ախորժ, ակամա, ագգամ, կամա, կամք, ուժ, ուշ, մպատուհաս,ջատագով, ազդ, ամբարիշտ,ամբարտավան,անապակ, անուշ,

աշկարա, աշխատել, ապաստան, ապիրատ, ապսպրել,առատ, առույգ, արագ, հարգ(արգ), արժան, արձակ, ավարտ, ավեր, բազում, բազմել, բաժանել, բաշ-

խել, բարակ,բավ, բնակվել, բովանդակ,բույր, գովել,գումարել,դաժան,դեմ, դիտել, դժգույն, դժխեմ, դժկամակ, դժնդակ, դժնյա, դժվար,դսրովել, դրվատ,դրժել, դրուժան, երամ, երկ, զանազան,զոր(ություն),զուր, զգույշ, թշնամանք, թշվառ, թոշակ, ժահ, ժանը, ժիր, խամ, խոստանալ,խոստովանել,խորտակել,կամք, կարի, կերպ, կույտ, հակիրճ, հաճել, համ, համակ, համայն, հանգամանք, հանդարտ, հանդես,հանդիման, հավասար,հավետ,հավերժ, հզոր, հիշատակ,հիշել, հնար, հրամայել, հրաման, հրավեր, հուզել, հույժ,ճախր, ճար, ճարակ, ճարպիկ, ճեմել, միշտ, մուրազ, նազել, ճամ, նավակատիք, նիշ, նիրհել, նկուն, նման, նշպն, նշանակ, նշմարել, ճպաստ, շատ, շնորհ, շտապ, չվան, պահել, պայման, պաշտպան, պատասխան, պատգամ, պատիր, պատիվ, պատշաճ, պատվեր, պատվիուն, պատսպարել, պատրաստ, պատուհաս, պարարտ, պարզ, պես, պետք, ջա-

տագով, ջոկ,ջուխտ, սով, սպանել, ստվար, սրսկել, սուգ, վաճել, վանկ, վատ, վատթար, վավերական, վեհ, միճակ, վիշտ, վճիտ, վստահ, վտարել, վրեպ, տակ, տակավին, տանջել, տարազ, տոթ, ուխտ, ուժ, ուշ, փարթամ,փառք, փտել, քանդել, քա(ը)շել, օրինակ: 8. Լատինական փոխառություններ: Լատիներենի ազդեցությունըհայերենի վրա Հ. Աճառյանը» երկու շրջանների է բաժանում՝հին ն նոր: '

Հայերենիբառապաշարի վրա հռոմեական ազդեցության հին շրջանը ընկնում է մեր թվ. առաջ 2-րդ դարից մինչն մեր թվ. 2-3-րդ դարերը: Այդ շրջանում կառք, մարգարիտ,ղենջակ գրաբարը փոխ է առել 10 բառ, որից՝ արկղ, սկուտեղ, (գոգնոց) գործածական են ժամանակակից հայերենում: Հին շրջանին են վերաբերում նան գրաբարում հուճարենի միջոցովկատարված լատինական միջնոիդավորվածւիոխառությունները", որոնցից ժաման են կյանքի կենցաղի առտնին հլարաբենակակից հայերենում գործաձական րություններին, կրոնական-եկեղեցական, պետական-պաշտոնական, ռազմական ն վարչական մարզերի մոտ երեք տասնյակ բառեր. օրինակ` հունվար, փետրվար, մարտ, ապրիլ, մայիս, հունիս, հուլիս, օգոստոս, սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր, դեկտեմբեր ամիսների աճուճները. կամ՝ դինար(դրամական միավոր),թուղթ, լեգիոն, կաղաճդ, կանթեղ, կարդինալ, կիտրոն, կնգուղ, կուրապա-

39-Նույնտեղում, 40Նույն տեղում,

Ա

մաս, էջ 329:

Բ

մաս,

էջ

41-44:

կրկես, մագիստրոս, մաճնկլավիկ,նոտար, պալատ, սապոն, սեգատոր, վետիտղոս, տորդիկ (թռչուն), ունկի (չափի միավոր), ուրուր (եկեղեց. սքեմ), փոս, փուռ ն այլն: Հիշյալ բառերի փոխառության միջնորդ լեզուն իունարենը է համարվում, որովհետե հայերենը լատինական բառերը փոխ է առել հումարենի տառադարձությամբ: Օրինակ՝ կիտրոն հունարեն Էլմօո, լատ. օմոնտ,մագիստրոս հուն. ն այլն: 89345005, լատ. ոճք1516-,տիտղոս հուն. է1օ9, լատ. աօՏ միջոցուլ հին շրջանում գրաբարի Անհրաժեշտ է նշել նան, որ հունարենի փոխառյալ լատիճական որոշ բառեր հետագայում Ժամանակակիցհայերենը կրկին փոխ է առել եվրոպական լեզուներից ն առաջին հերթին՝ ռուսերենի միջո-

ղատ,

ղար,

-

-

-

ցով. ինչպես, օրինակ՝ դիկտատոր,կուրատոր,ռեկտոր,սենատորԼ այլն: Նոր շրջանում հայերենի լատինական բոլոր փոխառություններըմիջնոր-

դավորվածեն: 9. Ասորական փոխառություններ:. Ասորական ազդեցությունը հայերենի է մեր թվ. ա. 2-րդ դարից ն շարունակվում է մինչն մեր թվ. 5-6-րդ ն վրա սկսվում հետագա դարերը": Իրենց որակով ն բնույթով ասորերենից կատարվածփոխառությունները տարբեր են: Դրանք վերաբերում են ինչլվես կենցաղին, առտնին հարաբերություններին, այնպես էլ` կրոնական-եկեղեցական,գիտական, մշակութային, կենդանական հ բուսական աշխարհի, մարդկայինգործունեության այլնյալ բնագավառներին: Գրաբարի ն միջին հայերենի կատարած 205 ասորական ւիոխառությունից ժամարակակից հայերինումավիլի գործածական պվետքէ համարել մոտ 45 26-ը,95 բառ: Այդ բառերն են՝ աբեղա,ագուգա (փողրակ), առգետ, աքսոր, բուրգ, գուբ, գուռ, գուլպա, դար (հարյուրամյակ),զույգ, գուրկ,թարգմաց, թոհԼ բոհ, լալոշ (լոշտակ վաշ, խանութ,խարտել, խավիծ, խլուրդ, բույսը), լումա,խանձարուր, (բույս), ծոմ, ծրար,կաթսա,կասկարա,կատու, կախմոր,ծարիր, ծնծղա, ծոթոր ցիճ, կաքավ, կեղն, կթղա(բաժակ), կոդով,կոմս, կուղբ(ջրշուն), կուպր,հազար (բույս), հաշիվ, հեգ (հեգել), հեթանոս,հրիա,ձեթ,ձյութ, ղեկ, մախաթ, մագաղաթ, մակաղել, մամոնտ, մաճամճպ,մանգաղ, մագիշակ, մաշկ,մարսել, մաքս,մտրակ, ցաշիհ,շաբպթ, շալակ, շամփուր,շավիղ, շեղբ (դանակի),շերաս (շերամ), շեփոր, շեք,շղթա, շպար, շուկա, շուշան,պողուղա, ջայլամ, սատանա, սափրել,սյուք, սկահ (բաժակ), սվին, պուսեր,սդւսր (կարմիր ներկ),սպեղաճի,տառապել, տերի,

ուրբաթ, փարատել,փիլիսոփա,փրկել,քահանա, քաճքար, քատղա,ցամաք, րոգ,

քնար, քուրա, քուրմ: Հիշյպլ բառերի մեջ կար

ճան

անուղղակի՝միջնորդավորվածւիոխառու-

թյուններ, որոնց սկզբնաղբյուրը ասորերենը չէ, իճչպես՝ փիլիսոփա, պողոտա, կեղն., հեթանոս Լ այլն: ԼԸ

Հ. Աճառյան, նույն տեղում, Ամաս, էջ 336-342.

354:

Ասորական փոխառությունների րերում: Մի չնչին

մասն

մեծ

թվ. 2-5-րդ դաէ մեր Ուշ շրջանում կա-

մասը կատարվել

է, որ կատարվել է 5-րդ դարից հետո:

տարված փոխառությունների առանձնահատկությունն այն է,

դրանք հիճ շըըջանի հնչյունական օրենքներին չեն ենթարկվում: Ավելի ուշ շրջանի փոխառություններ են համարվում ժամանակակից հայերենում լայն գործածություն ունեցող՝ մանիշակ, մախաթ,շուկա, գուլպա բառերը: որ

Հումականփոխառություններ: Գրաբարը հունարենից փոխառություններ է կատարել մեր թվ. 3-4-րդ դարերից սկսած մինչն 10-11-րդ դարերը: Հունական ազդեցությունը հայերենի վրա հիմնականումկատարվել է գրական-գրքային ճանապարհով, գիտության, գրականության հ եկեղեցու միջոցով: Հունարե10.

նից գրաբարի փոխառած բառերը գլխավորապես գիտական-գըրական,մշւսկութային, տնտեսական,եկեղեցական-կրոնական բնույթի ն բուսական ու կենդանական աշխարհին վերաբերող բառեր են, ռրոնցից ժամանակակից հայերե918

նում

գործածական պետք Ըստ

է

համարել 130 բառ, այսինքն՝

մոտ

օ2-ը:

գործածության տարբեր ռլորտների դրանք ստորաբաժանվում են.

ա) Մշակութային կյանքին (արվեստ, ճարտարապետություն, գրականու-

թյուն), արտադրությանը, բնությանը, կենցաղին վերաբերող բառեր. ակադեմիա, ամբիոն, ամֆիթատրոն, այբ, աճդրի, արգասիք, ափսե, ափսինթ, բաղնիք, բարբարոս, բեմ, գաղափար, գավաթ, դստիկոն, եթեր, երգեհոն, զեփյուռ, զմելին, զմուռս, թատրոն, լաբյուրինթոս, լամպար, լապտեր, լիտր, կաղապար, կամար, կանոն, կարկին, կեմ, կենտրոն, կիթառ, կլիմա, կղմինդր,հյուլե, հյուպատոս, հռետոր, մաթեմատիկոս, մանյակ, մեղեդի, մետաքս, մեքենա, միմոս, մղոն, պանդոկ, պաքսիմատ, պիտակ, պնակ, պոռնիկ, պոետ, պրակ, ռետին, սավան, սատրապ, սիմինդ(ը), սռփեստ, ստամոքս, ստեպղին (գազար), վրձին,տաղանդ, տետր(ակ), տիպ, տիտան, տոկոս, տոմար, տոմս, րոպե, քարտ, քարտեզ, քարտուղար, քրոճիկոն, օազիս, օվկիանոս: բ) Կրոնական-եկեղեցական բնույթի բառեր.

արքեպիսկոպոս,գակ աթողիկոս, կերոն, կի)իսոն, եկեղեցի,եպիսկոպոս, թեմ, կաթոլիկ, կաթողիկե, րակի, կղեր, կոնդակ, հերետիկոս, մատուռ, մարտիրոս, մեռոն, մետրոպոլիտ, փիլոն, քղամիդ, պապ (հայրապետ), պատրիարք, սաղմոս, սքեմ, տարտարոս, քրիստոնյա, օրթոդոքս ե այլն: Գ) Բուսանուննճեր. անեմոն, անթեմ, անիսոն, դափնի, եբենոս, լիմոն, կեռաս, կիպարիս, կիտրոն, հագնի, հալվե, հակինթ, մեկոն, մեղրապոպ (ձմերուկ), մոլոշ, նարդոս, նարգիզ, պրաս: անուններ. դելփին, կետ, կոկորդիլոս, հիդրա, տառեխ,

ասան, ունին: փու:

աբբա,

ե) Հանքերի անունճեր. ադամանդ, ակատ, բյուրեղ, մետաղ, հակինթ, հասպիս, պորփյուր, տպազիոն: պոռհճչյուճական օրինաչափություններից, Ելնելով հայերեճի արգասիք, ՞՞ 4

միջնորդավորված ճիկ, լապտեր հունարեն բառերի փոխառությունը վում

պահլավերենից"':

Եբրայականծագում 14.Եբրայական փոխառություններ:

համար-

ունեցող բառե-

հերթին՝ Աստվածաշնչի (Հին գրաբարինեն անցել գրակաճության առաջին են ցույց միջոցով: Հնչյունական համապատասխանմությունները է անմիջաոչ կատարել եբրայականփոխառությունները որ ն

Լատակարանի)

է

:

գրաբարը

տալիս,

հունարենի միջոցով: այլմիջնորդավորված, պես,

արձանագրված138 եբրայականբառերից"ժամանակակից Գրաբարում ուճեն հետԼյալ բառերը. ալեայսկամ այն չափով գործածություն հայերենում մե-

գեհեն, եդեմ, լուիա, ակքան (փուշը), ամեն, բեհեղզեբուղ(սատանայապետ), (10 բառ): սիա, հոբելյան, հոբելյար, օվսաննա Արաբերենիազղեցությունըհայերենի 12. Արաբական փոխառություններ: արաբների տիրապետուփուլով է կատարվել, նախ՝ Հայաստանում ՛

վրա երկու

12- 16-րդ դարերում` Կիլիկիայի ն թյան շրջանում, 7-9-րդ դարերում այնուհետն շրջանում: Արաբերենիցանմիջական փոխառուհայկական թագավորության Լ հայ բարբառները": Գրաբաթյուններ են կատարելգրաբարը, միջին հայերենը միջին հայերենիցավանդվածն բարբառներիցանցած արարում արձանագրված օգտագործումէ մի չընբերեն ավելի քան 700 բառերիցժամանակակից հայերենն ճոտ 60 գլխավորապեսմարդու գորչին քանակը միայն, ընդամենը բառ: Դրանք գիտությանըն արվեստին, ծունեությանը, կյանքի զանազան բնագավառներին, բժշկությանը,"ռազմականգործին, պետական-

առտնին հարաբերություններին,

արհեստինն տարբերզբաղմունքներին վարչականկյանքին,երկրագործությանը, անուններ են: վերաբերող բառեր, զանազանմետաղների, բույսերիկենդանիների արաբական Ստորն բերվում է ժամանակակից հայերենում գործածվող ա(ձեռնածու), աճպարար բառերիցանկը. ազապ, ալքիմիա, աղարիկոն(սունկ), միրա, այպ (թերություն),աթլաս (կտորեղեն), ափիոն,բադրիջան, բալասան, թնոպի (սնկի տեսակ), ժիբակլա, դահուճ (թռչուն), զանջաֆիլ,զաֆրան, թաս, կապա, կապալ, կապակ (սնդիկ), խանդակ,խիկար, խպիպ, խսիր, խումար, հինա,հունապ, հերիսա, հաշիշ, համպար, կուրան, վատ, կլայեկ, կոլոտ,կողպել, մունետիկ, մումիա, մղլակ, մկրատ, հուրի, ճիտ (վիզ), մահտեսի, մելիք, մզկիթ, ռեպայտար, (պաղլեղ), ճաղաշ, ճաշ, նարինջ, նոպա, ճունուֆար, շամամ,շիպ տնազ: հան, սադափ,սղկել, սնդուկ,սոնոպրի (ծառ), սուլթան, հա13. Վրացերենից փոխառյալբառեր: Երկու հարնան ժողովուրդների` հետն

մշակութայինկապերի յերի ն վրացիներիտնտեսական, քաղաքական, 12-13-րդ դարերում է աղերսին շրջանի լեզվական քով առաջացած հնագույն

Հ Աճառյան, (չվ.աշխատ.,

էջ 52:

մաս, էջ 54-62: աշխատ., Հ,Աճառյան, ճշվ. Ռ

Աճառյան. նչվ. աշխատ.. պատմության,Երնան. 1972:

Բ մաս.

անհե-

Հ.

Բ

մաս.

էջ

169-217:

Ակնարկներ

միջին

հայերենի

ժամանակաշրջանում հետն ում է լեզվական ն բառապաշարային փոխազդեցգություններիճոր փուլը: Այդ շրջանից գրավոր ւ, բանավոր ճանապարհով հայերենին անցած 57 բառից ժամանակակից հայերենում գործածվում է 13-ը. ակաթ (վառարան), թոկ, խազ, խտիտ (գիրն), ծեռ, ծիռւ, կինճ (ճանը քար), ճոն (մուշտակակաըր),մաշիկ, փոցխ, բղավել, թոխր (թոխրել), պռոշ: 14. Թուրքական Թուրքական դարավոր լծի, թուրք իշփոխառություններ: խանավորների, ապա պետության բռնատիրական հ ձուլողական քաղաքականության արդյունք պետք է համարել լեզվական (ն հատկապես բառապաշարային) ազդեցությունը,ոը սկսվում է 13-14-րդ դարերից: (Թուրքերենը ազդել է միջին հայերենի ն գերազանցապեսհայ բարբառների վրա: Միայն հայ բարբառներում տագա

փոխառյալ(միջնորդավորվածն թուրքերենից

անմիջական)բառերի քանակը մի

քանի հազարի է հասնում": Այդ տեսակետից այլ պատկեր են ներկայացնում հայոց գրական լեզվի Գրական լեզուն սկզբունքորեն արնելահայ ե արեմտահայ տարբերակները: մերժում է թուրքական փոխառությունները:Ժամանակակից հույոցլեզվում գործածվում են միայն մոտ երեք տասնյակ թուրքականփոխառություններ, որոնք անցել են հայ բարբառներից: Ըստ որում այդ բառերի որոշ մասը միջնորդավորված փոխառություններ են ն արաբական ու պարսկական(ուշ շրջանի) ծագում արխ (առու), բաբան (պարսպաքանդ, Աաաա նե բեղ, բեկ, բիճ (ապօրինի զավակ), բուխար Կանն րին), գգմաճ, դում, ելակ, երշիկ, զիլ (սուր ձայն), զմրուխտ,թաղար,թոզ (փոշի), (ձիու սարք), խորոտ(իկ) (գեղեխաթուն (տիկին),խամաճիկ (տիկնիկ), խամութ (յոլա, գնան, չոքել, ջիգը (վրեժ, ոխ), ցիկ), ճոջ (ծայր), մասուր (հաքոթ), ոլո տոպրակ (պարկ), փուր (կեղ), քութեշ: Լ1յս բառերի մեծ մասը գրական լեզվի ժո-

Աա

աղճած գում

ղովրդախոսակցականբառապաշարին է պատկանում:

խորն:

ՆՈՐ

ԵՎ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Նոր փոխառություններն այն բառերն են, որ ժամանակակից հայերենը կատարել իր կազմավորման շրջանից մինչե խորհրդային շրջանըընկած Ժամանակահատվածում: Նորագույն փոխառությունները ամբողջապես վերաբեբում են հայերենի զարգացման խորհրղային փուլին:

է

Աճառյան, Թուրքերեն 48Տես Հ.Աճառյան, կատոը Մոսկոււա-Վաղարչապատ, ազգագրական

Տես

Հ.

ժողովածու,

ո

Գ.,

փոխառյալ

բառերը

1902:

հայերենի

նից, նոր

մեջ.

Էմինյան

հետագայումնան

ֆրանսերենից, հունարենից,

ժամանակակիցհայերե-

լեզուներից:Այդ կարգի փոխառություններ ճան Գիջինհայերենից: փոխանցվել

րենից ն այլ

նին են

փո-

լեզուներից Եվրոպական ազդեցությունը: լեզուների են մշաՆորեվրոպակաճ ն վերաբերում հով են գրականճանապար կատարվել գիտախառությունները վարչատնտեսական կյանքին,

հասարակական-քաղաքական, կութային, ւպատմուժողովուրդների եվրոպական նությանը, տեխնիկական տերձինաբա

վերաբերողզա ռազան բյանը, կենցաղին

հասկաց

ություններին:

անմիջականփոխառություններ լեզուներիցկատարված Եվրոպական. հանր» ում են

տարբերվ դեպքերում

միջոցով ռուսերենի փուլում աճ-

արղեն նոր

ձեւից. ինչպես,օրինակ՝կոնֆերանս նույն բառի ենչյունական նի փոխառած ձնից), իսկ կոճֆերենցիա (Հօոէ6ոճոտծ է ֆրանսերենից միջականփոխառություն

շատ

կատարված փոխառություն: թեյՀֆրանս.էծ (չինահիշատակել Նոր փոխառություններից հօոօՏ(ֆրաճս. հ6էօ5),հորի-

ռուսերենի միջոցով («ՕուՓօքօոմ կարելի է մ)

հճյձս ե. հերոսՀհունարեն հայդուկՀբուղարերեն րեն), Հհուն.ողօստշ-լատ. հօոշօո, մուսա հօոշօոռ (հուն. զոնճՀֆրանս. (բույս)Հլատ-Լճոսո-նտ, տալ. ոռնա, հրանունկ

ճՃմատիտՀիոստ, քհծրօտ յլն: փարոսՀհուն. ի

ա

է 87 արձանագրված

եվրո-

Միջին հայերենիգրավոր հուշարձաններում որոշ վերապահութ

յամբ օծուօտեւԵ1 սպարապետ)Հիտալ. (զորքերիըրամանատար,

ժամանակակից հայերենում պականբառ: Այդ բառերից (կանկառ բույսը)Հիտալերեն ոոմարաիճուկ է համարել` կարելի գործածական

միավոր)-

գունդատաբլ քոոծ, լիվր (դրամական (կոշիկ)Հլատ.50162. պրինցՀֆրանսերեն ֆր. ՈՅ

Հ06օօ, ոլ

Ո

Հատկանշական է, որ թուրքերենիցփոխառյալ հիշյալ բառերի համար ժամանակակից հայերենում առկա են հոմանիշները, ինչպես՝ աղութ (հակինթ), արխ (առու), թոզ (փոշի), ճոթ (ծայր), ջիգր (վրեժ, ոխ), տոպրակ (պարկ, մա-

`

հայերենիայդ փոխառությունԺամանակակից

Նոր փոխառություններ:որն իր զարգացման փուլում ճախնական արիճ, են իտալերեճերը վերաբերում աշխարհաբ ճախ՝ լեզուներից, անում եվրոպական կատարել անմիջապես զերմաճեէ հրմնակ անգլերենից,

ֆր. Լուծ,

լ, ոօծիճ

(մարշալ)Հհին Շոգու նտ, մարաջախտ Խու, ունծա, ունծի

կարդինալՀլատ.

միավոր)«գերմ. մարկ (դրամական մարկիզՀհինֆր. ոցն, ծոմ, պարոն(տիտղոս)Հֆը.քճնտսո(իշխան)Հֆր. (կշոի չափ)Հֆր. օոօտ, պայլ ժսօ81օ: միավոր)Հիտ. (դրամական Ետ/օո,դուկատ պատրոնՀֆը. շատ լատ., մարաջախտ,պարոնբառերը ավելի Նշված փոխառություններից՝ այժմ միայն Սոլբառը են գրական լեզվիարեմտահայտարբերակում: գործածվում բարբառատեսակետից ց հայերենի ժամանակակի է ՝ բարբառ ներում գործածվում, պատրոցչ մարկիզ, մարկ, լիվը, կարդինալ, դուկատ, է: Հի հետո: բանություն շատակված ն ճրանից կատարվելո 2` 19-րդ դարում արիճցբառերի տարբերությունները է ոչյունական Կո վկայումփոխառյալ նույն բառի մ ո ակակից հայե18 երենում: Օրինակ Նեաւաժամանակակից ար ենւ նն (ձր ոո ման, Կեր

ի նին Ն

է ոխառությունը

իճ րարատ

ր" կան

ի

Հայ-ռուսաՌոաերենիազդեցությունը: ունեն: Ռուսերենի անմիջա-

փոխառություններ: Նորագույն

դարավորպատմություն հարաբերությունները

կան ազդեցությունը» հայերենի վրա սկսվում է 19-րդ դարի առաջին քառորդից սկսած՝ (1827 թ.) Հայաստանը Ռուսաստանինմիավորվելուշրջանից, որն

ճանաբար ընդարձակվելովմեծ

չափերի

է հասնում

խորհրդայինիշխանության տարիներին:

ն

աստի-

նոր բնույթ է ձեռք բերում

Իր զարգացման տարբեր գրավոր ն բանավոր ճանապարհով փուլերում հայերենի՝ ռուսերենից կատարած փոխառությունների թիվը հազարներիէ հասնում: Հատկապեսմեծ թիվ են կազմում այն բառերը, ռրոնք հայերենը վերջին շըրջանում փոխ է առնում ռուսերենի միջոցով: Այդ տեսակետիցչափազանցմեծ է եղել ռուսերենի՝ որպես միջնորդլեզվի ղերը ժամանակակից հայերենի բառային ն կազմի լրացման հարստացմանգործում: Մրդիփուլում հայերենըռուսերենի միջոցով փոխառություններ է կատարում աշխարհի շատ լեզուներից:

Ռուսերենից կատարված փոխառությունները

հետն յալ

ա)

ստորաբաժանվում

խմբերի,

են

Բուն

ռուսական կամ ռուսերենում որպես ա յդպիսիճ ընդունվածբառեր, որոնք ժամանակակից հայերենըփոխ է առել տարբեր ժամանակներում: Դրանք

հիմնականում վերաբերում են վարչատնտեսական, քաղաքական ն ռազմական կյանքին, կենցաղին,առտնին ն այլն. հարաբերություններին կոլխոզ, սովխոզ,

նէպ, բալալայկա, բայան, բորշչ, շչի, պելմեն, պոնչիկ,պրյանիկ, ժարկո(ե), սատանկեւոկա,դրուժինա, դրուժիննիկԼ այլն:

պոգ,

աշխարհի փոխ առել

բ) Եվրոպական հ այլհայլ լեզուներինպատկանող բառեր, որոնք ժամանակակից հայերենը է ռուսերենիմիջոցով,ռուսերենում ընդունված իմաստներովն հիմնականում ռուսերենին համապատասխանեցված հնչյունականտեսքով. շլյապա, կարտուզ,վիտամին, ասպիրին,պիրամիդոն, նիցիլին, ստրեպտոցիդ,տրիկոռ,բոստոն, ֆլանել,սատին, շիֆոն, կրեմպլին,էպոնժ, տրակտոր,տանկ, էքսկավատոր, կատեր, ռեկտոր,ռեֆորմ, ռեֆորմատոր, սիմֆոնիա,սոնեւտ,սոպրանո, կոմպոզիտոր, կոմունիզմ,առցիալիզմ,

պե-

միլիտարիզմ, կապիտալիզմ, պառլամենտ Լ

այլն:

մանիֆեստ, :

Ռուսերենիցե ռուսերենի միջոցով կատարվածնորագույն ւոոխառություններիհիմնականառանձնահատկությունն այն է, որ նրանք ավելի շատ համապարփակ բնույթ ունեն, վերաբերումեն բնության,մարդկային կյանքի Լ գործունեությանբոլոր բնագավառներին, գիտության, տեխնիկայի,

արտադրության

տարթեր մարզերինն կազմում են ժամանակակից հայերենի բառային կազմի մի

մասը: Օտարաբանություններ: (Ռուսերեն Լեզվում

ըստ

իրենց

լինելյուրացված

Ս.

լ

|

ձյուրացված: Վերջինիս են վերաբերումտնտեսական,քաղա-

Ղազարյան, Ժամանակակիցհայոց լեզունն ռուսերենի դերը նրա հարստագման

լեզվի կողմից ն չեն մերվում նրա բառային կազմի մեջ, մեկուսացած

միայնակ մնալով, լեզվի համակարգում դիտվում իբրն օտար բառեր: Այդ կարգի բառերը փոխատու լեզվում տարբերվում են հաճախ կառուցվածքով, հայերենին ոչ հատուկ վերջավորությամբ ն անգամ՝ իրենց արտաքին պատյանով՝ հնչյունահ

են

կան կազմով:

" .

:

Օտարաբանությունները սովորաբար վերաբերում են տարբեր ժողովուրդների բնորոշ կյանքին, կենցաղին, վարք ու բարքին, սովորություններին, պատմական ն մշակութային այլնայլ հասկացություններին: Ս) Աշխարհի տարբեր լեզուներին:վերաբերող օտարաբանություններ, որոնք նորագույն փոխառությանհետնանք են. մերսի, պարդոն,դենդի, մադամ,

մադմուազել,ֆրաու, ֆրեյլին, լեդի, միլեդի, հեր, միսս, միսսիս, սըր, միստր, միլորդ, սենյոր, մոնսենյոր, մուվս, սիճյորինա, ջենտլմեն, պոլիսմեն, կոճգրեսմեն, շերիֆ, պրեֆեկտ, սուպրեֆեկտ (պաշտրնյա),միկադո (ճապոնական կայսր), կապելյան (կաթոլիկ քահանա), պրիոր (վանահայր), կրեոլ (եվրույական առաջին գաղութարարներիհետնորդները Լատինական Ամերիկայում), հոբբի, բռավո (կեցցե), բռավիսիմո,կիմոճո (ճապոնական հագուստ), խաորի (կարճ կիմոնո), ջինս,հոլիդեյ (տաբատի տեսակ), մոմպե (ճապռնական տաբատ), մոկասին (կոշիկի տեսակ), սոմբրերո (գլխարկի տեսակ), դինար, պեսետա,ֆունտ, ֆրանկ, դոլար, պիաստր (դրամական միավորներ), խերես, մադերա,բորդո, էյլ, վիսկի

(խմիչքեղեն), ակր (հողային չափի միավոր), դյույմ, յարդ (երկարության միավոր), կաբելտով (երկարության միավոր), սպանիել (որսորդական երկարամազ չուն), լասսոն, սիրոկկո (ծովային քամի), տրամոնտաճա (լեռներից փչող քամի), պալաճկին (ուսերին կրվող պատգարակ), տրայսել (առագաստի տեսակ), պեռն (կալվածատիրոջից կախման մեջ գտնվող բանվոր), սակե (ճապոնական կերակուր), կենդանիների անուններ` անտիլոպ, կաճճա։ կվագգա, պավիաճ, դյուգոն (ծովակու) ն այլն: 2) Արնելյան լեզուներին վերաբերող օտարաբանություններ, որոնց մի մասի փոխառությունը կատարվել հայերեն բարբառների միջոցով. էֆենդի, մեջլիս .

ն

է

այլն:

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

Եճ-Եճոտոօ5): Բ4թ84թյ3եւՀհունարեն ներթափանցման աստիճանի՝ ւիռխառությունները կարող են

զարգացման մեջ, Երնան, 1955:

այլկապերի ինչպես

րան գրքայիճ ճանապարշնորհիվ, քական, մշակութային ն հով հայերենում մուտք գործած այն օտարազգի բառերը, որոնք չեն յուրացվում

ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պատճենումըփռխառության հատուկ տեսակ է համարվում, երբ փոխ առնվում

ոչ

թե օտարազգի բառը,

վածքը: ՛

այլ

նրա իմաստը կամ` `ն՛

ն՛

իմաստը,

ն՛

՛

կառուց

է -

Պատճենում (ռուս. «ճեանֆր. օուզսօ-պատճենում,բառացի` պատճենում թափանցիկ

ն

Հ

թղթի վրա, պատճեն): 14-39

Պատճենումները հայերեն այն բառերն են, որ կազմվում են օտարազգի բառերի իմաստներիթարգմանությամբկամ նրանց կառուցվածքինմանողությամբ: Լեզվում այդ կարգիբառերն առաջանում ու մուտք են գործում գրքային

ճանապարհով: Պատճենումները լինում

ճենումներ:

"

Լ կառուցվածքային են՝իմաստային, կիսապատ-

Իմաստային պատճենումներ:Իմաստայինէ համարվում այն պատճեմումը, երբ լեզվի սեփական բառը փոխ է առնում միայն օտարազգի բառի իմաստը: Այս դեպքում բառը, փաստորեն, իր հնչյունական կազմով. բառաքերականական կառուցվածքովբնիկ, սեփական է. իսկ նրա մեկ կամ մեկից ավելի (երբեմն ժամանակակից բոլոր) իմաստներըփոխառությունեն որն օւղար լեզվից: է հայերեն տափակբնիկ բառի անհամ,ոչ սուր (տափակ մարդ, տափակ դատողություն, տափակ անեկդոտ ն այլն) փոխառություն է ֆրանսերենքլռե ինչպես ն ռուսերեն ողօճքատ բառերի նույն իմաստներից: Ռուսերենիցկատարված իմաստային փոխառություններ են հայերեն երկաթուղային(2«ՇՈՇՅՒԼՕՈՕթօ2էՒ1(6) բառերի գոյականական իմաստները(հարվածային-աշխատանքային նորմաներըկատարող ն գերակատարողառաջավոր բանվոր, երկաթուղային-երկաթուղային տրանսպորտի աշխատող), գիծ (բնավորության,դեմքի)Հֆրաճսերենմոմե ռուսերեն ՎՇթյռ, ՐԵԼ, մեխ (որեէ ԿՇք բանի ամենաէականը, հիմնականը)Հֆր.օ/օս, ռուս. Ր803/15: |)

Օրինակ՝

իմաստը

Իմաստային պատճենման

օրինակներ ռուսերենից. անպայման 3) առանց պայմանի ն 2) անշուշտ, անպատճառ)Հ6635ՇՈ08Ււօ. հայտնի 1) ծանոթն 2) նշանավոր,ակաճավոր,երխելի) Հ /386ՇՇՐՒ Ելի.ոչինչ 1) ոչ մի բան, 2) ոչ վատ, լավին մոտ) Հ ԼՎՇՐՕ. կարճել 1) կարճացնել,իրավաբանության մեջ՝ գործը դադարեցնել) Հ ՌքեՀքուաւԵ

Հ ՇՕԹՇՇու.

(ոօդօ). բոլորովին ին) փոխադրու(ամեն). թյուն 1) փոխադրելը,տեղը փոխելը. 2) ազատ թարգմանություն)Հ Ռ6Շքօոօղ. ապրել 1) գոյություն՝ կյանք ունենալ, 2) բնակվել) Հ շ«/1Ե. չնայած (թեւ, հակառակ) Հ ԻՇՇԵԾՆքՑ. որոշ (աճորոշ, որի թիվը, քանակը, անձնավորությունըհայտնի չէ) Հ. ՕՈքՇՈՏՈՑԵՒԵԼԸ ֆր. օօոաո. մի շարք (մի խումբ, բազմաթիվ շատ) Հ քո

(8օՈքօ608). համար(հյուրանոցի,բնակարանի)Հ Հ ԻՕԽ6քճ. հնգամյակ(հինգ տարվա շրջան)

քի)

Հ

ԷՕԽՇք. ոտա

համարմ(ներ) (բաղնի-

ըն

19-րդ դարում մի շարք եվրոպական լեզուներում, ինչպես հետագայում ճայ ժամանակակից հայերենում երնան

այլն`: ն

ռուսերենում,

եկած աջ (հետադիմա-

կան, պահպանողական)ն ձախ (առաջադիմական,հեղափոխական)իմաստներն առաջացել են ֆրանսերեն ժոօւ (աջ) Խ քոսօիծ (ձախ) բառերի նոր իմաստների հիման վրա: Ֆրանսերենում այդ իմաստները ծազել են ֆրանսիականբուրժուակւսն հեղափռխության շրջանում (1789-1793 թթ.) Կոնվենտի Սիստերիժաաւապաշ ՀԼ

47 Հ.

ՑՔ

2) Կառուցվածքային (կամ բառակազմական)պատճենումներ: Կառուցվածքային են կռչվում այն պատճենումները, որոնք կազմվում են օտար բառերի կամ արտահայտությունների (դարձվածքների) իմաստային մասերի՝ բաղադրիչայս եղանակը փաստորեն օտարազգի բաճերի թարգմանությամբ:Պատճենման

ռերի ն՛ իմաստի,

ն՛

բառակազմական կառուցվածքիյուրացման արդյունք է, թեն

կազմվող բառի բաղադրիչները իրենց նյութական մասով բնիկ (սեփական) են:

ինք-

ւս) Ռուսերենի բառակազմական (կառուցվածքային) պատճեններ, ճաքննադատություն (ՇՃՕաքաւաաճ),գերազանցիկ(օ1ՂԺՎԷԱԼ6), հակագազ (ոքօ1880Ր23),ինքնանռ(օ8ոլՕրճք),գնդացիր(ոչ 6:16), շոգենավ(ոռքօ2օո), շոգեքարշ (Ոճքօ803), համատեղել(ՇՕՏԽ6ԼԱՀ1Ե),համընկնել (ԸՇՕՑոճոո րծ),վեճպատակահարմար (16Ո6ՇՕ06թ823:ԵԼ1),օրինարանայել (ոճքտօհ(օ01ք6րԵ), չափ (325:0Ե:ՕԽՇքԻԽԵԼ),օրինաչափություն (34«ՕԷԼ0816քէւ061Ե),ընդհատակ (ոօրոօոԵօ), ընդհատակյա(ոօղոօղԵՒւելմ), տեսադաշտ(ոօղծ 3ք6էլ111), սառօ6 օղ), (ոո օղօ), փորձադաշտ (ՕՌԵԼՒօՇ ուղղաթիռ ցադաշտ

(ՇՅԽՕՈԾ1):

(8օք-0Ռ61), ինքնաթիռ

բ) Այլ լեզուներից ռուսերենի միջոցով կատարված պատճենումներ. Հ գերմարդ զերմ. ՍԵՇՐՒԽԼՇոտոհ), ատորաբաժանում

(ՇՑՇք«ՎՇՈՕ8«

(ոօդքոյոշոօհտՇ

Հ

ֆը. ջսեճլտտ1օո),կենսագրություն (62օրքոֆոտ

Հ

հուն.

ԵԼ05-Ւջոճքնօ) ն այլն: գ) Անմիջաւվես օտար լեզուներից կատարված պատճենումներ. օրինակ` մայրաքաղաք Հ հուն. ոօնօքօիտ (հայկական կազմությամբ՝ քաղաքամայր), իբանասեր Հ հուն. թհօլօքօտ, ցայգատուն մաստտասերՀ հուն. թհյլօտօթհօտ, (արեմտահայերեն՝ գիշերային սրճարան) Հ ֆր. Եօ1է մօ ոսէ- բառացի թարգմանությունն է. ուղղագրությունՀ հուն. օուհօտ- ուղիղ, ճիշտ-Էքոշքհօ-գրում եմ, կենն այլն: դաճաբանությունՀ ֆր. 76016816 հուն. շօօո- կենդանի՞ՒԼ69օՏ-ուսմունք Կառուցվածքային պատճենման եղանակով հայերենում բազմաթիվ ճոր բառեր են կերտվել դեռես 5-րդ դարում, հունաբանդպրոցի ներկայացուցիչների կողմից: Հունարենի նմանողությամբ այդ շրջանում են կազմվել հարյուրավոր տերմիններ,որոնք վերաբերում են գիտության ն կյանքի զաճազան բնագավառ-ների` փիլիսոփայությանը, լեզվին, գրականությանը, աստվածաբանությանը ն -

այլն: 3.

Պատճենումների առանձին տեսակ

պետքէ համարել հայերենի

բառա-

կազմված այն բառերը, որոնց համապակազմականմիջոցներով կանոններով տասխան հասկացությունները կամ իմաստները փոխառություն են այլ լեզունեսավառնակրից: Օրինակ հեռուստացույց-16Ո68:130ք, արբանյակ-ՇՈԼՒՎԻ,

Լ

Աճառյան,նշվ. աշխատ., էջ ի

Հոնտանյար

մաճակ պահպաճողական (ժիրոնդիստների) ն առաջադիմական ների) կուսակցություններիզբաղեցրած տեղերի կապակցությամբ"

590-507:

Տես

նույն տեղում:

մանրէ-ոլ«քօ6

աների

Հ

ֆր. ոուօմօեօ

տԱՀոօՏ-

հուն.

-

փոքր, մանը Եւօտ- կյանք

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

'

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՈԾՒԼ16) տնտեսական մշակութայինկյանքի խոաաանտություն: Հասարակական-քաղաքական, վերջապես,դարիս գիտատեխնիկարափոխումներնվերակառուցումները լեզվում ն երկայացնելու գործոններ ճպաստեցին Աա ՈՒ: արտալեզվական ՍրողկԱ մալ լ. հեղաշրջումը նպատակով փոկատարվող ոլորտում ֆո. որննրեզ զգայուն մասի՝ բառապաշարի միտտեսակ), Խար «թ հատկապես սուքթոոծ միաձնե,միանման, փոփոխությունները, եր (բառացի՝ իրար հետ համամիտ,համակամ,համախորեու Բառապաշարում փոխություններին: ղարձվածաբանության որդի դես (ամսագիր),ֆր.յօսւոճէ (օրական, օրագիր,լրագիր), իմաստաբանության ընդգրկելովբառային հայոԱպբաթաչափով ա չէին ամսաթերթ),հեծանիվ, ֆր. Մ6106:ք646 լատ իհարկե, (բառացի` նազավառները, ազդել ժամանակակի յտվում արտահա հիմնականում ամանի անիվ ճաշարան անգլ ֆր ոռատռո հառաճառիորդելո (կազդուԱյդ փոփոխությունները թյունը,

(ՏՈՑ

ն:

բառերի տարազգի բառերի

հ հիմանվրա

այլն: կազմված համազորներում հասկացու-

առա

ն,

ու

(բառացի՝

նրա ավելի

անգլ

թերթ,

կազլաւ

ունեցող ն

կարող որեէ

են

նորանոր բառերիկերտման, ճնորաՊԻ բազմաթիվ հարստացման, բառապաշարի (Թոոծոծ-որոտում), մի շարք բնագավառնեկասեցնել ն գույնփոխառությունների, հայերգիտատեխնիկական ռու

րիչ, կազդուրել),շանթարգել,ֆր.քոռւօոռծո» ( յա լ ն (խուլ անգլ. 1լջհուռջ-ոօօժ1 (ւջհլուռջ-փայլակ 004-ձող), իտալ. քոոոխքուոօ(եմուոծ-ո կայծակ), ռուս. ՐքՕու001801(Ւքօու-որոտ ն 018 "

եաննաայվաթ 4 ՈՍ

4) Կիսապատճենումներ:ԿԱ

ուլն

ւն փոխառյալ բաղադրիչներով. ավտոկանգառ,ավտոհ արան ով

՞

պես համապատասխանումեն սկզբնաղբյուրին, սակայն կազմված

րենի բնույթի վրա:

են

հ

՛

.

րացանց, խճաբետոն, քարաբետոն,կրաբետոն: Բառիմաստը ավե :

բառերիգործուն կամ սակավ

մշակմանկամ ստեղծման,որոշ թվով տերմինաբանության դուրս գալու գործածությունից կամ ընդհանրապես բառապաշարից

րի

բերելու, մյուսների

հիր ձեռք նոր իմաստներ ործածվելու, լեզվումառկա բառերի կատամյուս տարրերիհետագա զրկվելու, ինչպես նան լեզվականմ իմաստներից միջոցով: րելագործման է դարձվաբառապաշարի Ժամանակակից հայերենի բառայինկազմի՝

կինոթատրոն,կինոդերասան,կինոաստղ,կեկարակայան Աա" ավտոտնակ, վի սեփական

տեղի

կազմը,

ա

ե

ն

որպես

կան

Գ 1թ, հան-

ՇՕոօծո

վե-

ն

կատարված բնագավառներում ինչպեսնան իմաստաբանության ծաբանության, հետԼւյալ ուղեն հիմնականում ու տեղաշարժերըընթացել

մեկ Աոաեկամարում, Այդ դեպքում բաղադրիչներից փոփոխություն աո

մոտավոր

մանությունը ստույգ բառով). ճետաբույս

(բառացի)

է

երբեմն

լինում, մյուսինը՝

ԱԱ

Արարրո: աաա գեղջյութ (:060001), կենտամբամն ԱՅ եղճջահավ («ք8ՈՒՑԻ ՈՀ),սգաթիթեռ(էթոյթետառ) այլն: (ՑՈՆՇՈոյոո) ամրաթ) կա լե րնԲոբիթ

Ան ոօոթյան),

նույն ձնեով՝փշամորթ-

՝

(Շ

ճեր

կավորներ (ի ՇոճքիւՕԲՕՈԵՐՒԵԼ),

ատ

է

Հայերենում, ինչպես ն պատճենումըզուզգահեռարա ւլ վելի ճեդ,

մյու

լեզու

իմաստ իոը բո մասնակի

օրինակ` մատերիալիզմն

բյեկտ-առարկա:

Ն

րու չ

հաճախ փոխառությունն

Որոշ դեպքերում

պատճենումըաավելի լայն. ինչպես, կոմպոզիտորն երգահան, օ-

Անն գութանը պաշտություն,

հաԱ արեր,Ար մեկ լակատար աես ր: ան Փոխառ

վում

են

լեզ-

ակը (ինչպես, օ-

րինակ՝ սպորտսմեն-մարզիկ)կամ վերաիմ րաիմաստավորումը:

ՀՀՀ Հ. Աճառյան, Հայոցլեզվի պատմություն, Տե՛ս

ու

որը

ղությասբ.

դարձբառերի, բառակապակցությունների ու

ճոր կազմում ա) բառային

վածքներիառաջացում. ձեռքբերում. բ) լեզվումեղած բառերինոր իմաստների միջոցների ծավալմամբորոշկարգի բաղադրություն-

գ) բառակազմական աշխուժացում. ճերի

իճչպեսնան նրա գործունբա-

ըճնդհանըապես, կազմից բառային դուրս բառերի որոշ մղում. ռապաշարից նոր բառերով,բառակապակցությ հարստացումը կ ազմի 1)՛Քառային ներով ուդարձվածքներով ճոր հարաբեհասարակական դ) լեզվի

:

տարիներին իշխանության Խորհրդային կյանքի սկզբունքայինճոր ձների, հասարակական-քաղաքական րությունների, հ մշակույթիմեջ կատարվածարմա-

արտադրության տեխնիկայի, գիտության, հայերենի բառային ժամանակակից հետեանքով փոփոխությունների տական ու նորակազմբառերով արլոահայտություննեկազմըհամալրվումէ բազմաթիվ ձեռք են շատ բառեր միաժամանակ րով, ինչպես ճան նոր փոփոխություններով, բերում ճորանոր իմաստներ: համալրումըն լեզվում առկա բառապաշարի

բառերով Նորակազմ

Բ մաս.

էջ 486-88:

բառե213

րի նոր

իմաստների ձեռք

ման, այնպես էլ`

նում

տարբեր ճն

ենինչպես դուսերենի ազդայաոնոնը Հա եր 1ազդեցությունն արտահայտվում:

երով

լեզվի ներքին զարգաց-

է

ե

ռակազմական միջոցներով են այն կազմվում

ի նյութի հիման

այդ շրջա-

վրա, նրա ի վ բառեր կայուն թյուններ, որոնք արտահայտում կապակցուաին խորհր տարբեր կողմերն կյանքի երնույթները: Լեզվի բառակազմության են

կերտված նոր բառերի

բա-

ու

Դայ

թյան

գործող կանոմճերով ու

ու

կաղապարներով

կարձվածքներ հասարակա երնույթները: կապակցու մեջ

կապակցություններ րնլոզյում ընկած են ներկայացնում խորհրդային քբնորոշ հասկացություննեիգին ու

րը

՝

Այդ կարգիբառերն

խմբերի,

ո

այնպիսի բառեր, կայուն

ու

ցություններըկարելի է բաժանել մի քանի

ննե

ա)

Խորհրդային կարգերի,վարչականմաոմ ըմինների,կուսակցական ահետ աշխատանքի կապվածհամա պատասխան անվաճումներ՝ բաբառակապակցութ յուններ. միլիցիա

պարատի ռեր ն

ն

միլպետ, կենտրոնական տտածին, Քաղաքային գործադիրկոմիտե,Գյուղական սովետ,Ավանային վետ կոլեկտիվ րն պետական կավարություն, վերահսկոդություն, կոմիտե, Գերագույն սովետ,

Շրջանայինսովետ,շրջկոմի քարտուղար, կենտկոմի Շ սով քարտուղար, ային տ,

18 առբաժին, ժողկրթբաժին, պետավտոտեսչությո ֆինբաժին, սո

ւճ

խորհրդային քաղաքացի ե. այլն: բ)

»

Աշխատանքի ման կազմակե վո ձներիմեթոդների,քաղաքային ն կատարված ե

ա

գյուղական կյանքում

աաաոունների, բառեր,կապակցություններ իմաստներ, հնգամյակ, նորարար, արվածային, շաբաթօրյակ, կիրակնօրյակ, միամսյակ, նորակառույց համալ հեռակայորդ, գերակատարել, շքանշանակիր, անտե մասնավոր խոպանորդ, օղակավար, ճաբույծ,աշխօր, թյան,

մշակույթի առաջընթացիհետ

ի

ապված նոր

արտադրության, գիտուէ

գյուղատնտես, անասկթվորուհի ց» թռչնանոց, կովանույթ հորթանոց, խոզանոց,վերա,

պատրաստում, ւմ վերառրակավո ինքնագործունեություն, բարձրագույն ո գեղարվեստական ուսումնական մանկավարժական պրակտիկա, թեկնածու ին գիտությունների ոոոմուն, »

պյան,ժողովրդական տնտեսություն, տապլանային արտադրան, աճի տեմպեր,նյութական գասյա

ար-

շահագրգովածություն այլն: Հասարակականհարաբերությունների, ժողովրդական տընտեսության, Մարան արդյունա գիտության,տեխնիկայի աննամշակույթի խրնթաց Ա վերելքի ոռի շրջանում հայոց լեզուն դարձել նան գիտության տեխճիկայի իորդային Մշակվել հւսյ տերմինաբանության հիմնատերն ԱՊՈՐ սկզբունքները կան վել կամ կոչվել ք,

ը

ա

լ

»

ն

են

է

սշակմւոն գործում ռուսերենը դարձել է ուղեցույց-լեզու

ն.

սկզբնաղբյուր-լեզու:

ժմ հայերենը իր տերմինաբամության մակարդւսկով հաջողությամբ ծառայում

ւ

Մյուս

կողժամաճակակից գիտության բոլոր ճյուղերին ու բնագավառներին: ու տեխճիկայի, արտաղրության ն մշակույթի ժողովրդականացմաճ, հասարակության լայն զանգվածների գիտատեխնիկական ընդհանուր մակարդակի անընդեատ բարձրացման շնորհիվ բազմազան բնագավառներին պատկանող բազմաթիվտերմիններ նշանակալից չափով մուտք են գործել համատչելի են մաժողովրդական լեզվի ընդհանուր գործածական բառապաշարը, հե լայն զանգվածներին կիրառության սահմանների փոդարձել ժողովրդական

Է

ռից, գիտության

շատ անքով

տերմիններ վեր են ածվում լեզվի սովորական բառեհամաճերում, հրթիռ,տիեզերաճավ,տիեգերագնաց, ըի. իճչպես՝ ավիացիա, ագրեսիա, ագրեսոր,ացետիլեն,համույթ, կվարտետ,տրիո, արձակ, արձակագիր, փոխման հետն

ճեպանթատերգություն,օպերա, կերպար,բնաճկար,գունանկար,ծաղրամճկար, ատենախոս,բանասեր, գրակաճագետ,լեզվակար, հարթաջանդակ,սեղմագիր, բան,քիմիկոս,ֆիզիկոս,տճտեսագետ,աւռենախոսություն,կենսաբան, ճարտագյուղատնտես, պատգամավոր, համագումար, բագետ, ժողովրդավարություն, ճգնաժամ է այլն: սղաճ, արժույթ, տարադրամ, ն Սեփական թարգմանական հարուստ գրականությանստեղծման շնորհիվ, հայերենի բառակազմությանգործող կանոններով ն կաղապարներով անցած տարիներին կազմվել են տասնյակ հազարավոր նոր բառեր, որոնց զգալի անցել է գրական լեզվի համագործածական բառապաշարը: Նորակազմություններիքանակը պատկերացնելու համար բավական է համեմատել տարբեր բառացանկերը: Այսպես, եթե դարաշրջաններում լույս տեսած բառարանների մասն

սկզբին լույս տեսած Հ. Դաղբաշյանի «Հայ-ռուսերեն լիակատար բառարանի» պարունակած հայերեն բառերի քանակը 70 հազարից չէր անցնում, ապա վերջին հրատարակված հայերենի բառարաններում ընդգրկված բա-. տասնամյակներին է՝ անցնելով 200 հազարի սահմանները: ռերի քանակը կրկնապատկվել Կյանքի բազմազանբնագավառներում առաջացած նոր հասկացությունների դիմաց,ռուսաց լեզվի հարաճուն ազդեցությամբ,հայերենի բառապաշարի համալրման մշտական աղբյուրն է փոխառությունը: Այդ շրջանում հատկապես. մեծ

վել

որ բացառապես կատարեն ստացել նորագույն փոխառությունները, ծավալ

են

ռուսերենիմիջոցով, ռուսերենում ընդունված իմաստճերով

ն

հիմնակա-

նում

ռուսական գրադարձությամբ: Ժամանակակից հայերենի բառապաշարում որոշակի թիվ են կազմում փոխառյալ ն սեփական բաղադրիչներով,ինչպես հիմնական ձնույթներով. այնպես էլ երկրորդական ձնույթներով (ածանցներով) կազմվող բաղադրյալ բառեըը: Շատ բառեր են կազմվել ավիա, ավտո, էներգ, կինո, հիդրո բաղադըիչներով: Միայն ավիա- բաղադրիչով հաշվվում է ավելի քան 60 հայերեն ճոր բառ. ավիաազդանշան, ավիաառաքում, ավիաարդյունաբերություն, ավիագիծ, ա-

են կյանքի կան, հասարակական-քաղաքագիտատեխնիկական բնագավառներին պատկանող հազարավոր տարբեր տերմիններ կազմվելեն տասնյակ

Լ

նարաննեւ ի: Հան Հայերեն

բառարաններն տերմինաբանական

տերմի-

գիտատեխնիկական տերմինաբանության ստեղծման

ն

մոտոակումը, ավիամոտորաշինություն, ավիանկարահանո ւթյուն, ավիաշարժիչ, ավիաջոկատ, ավիառումը ավիատորպեդակիր, ավիափարոս, րում, ավիափոշոտում Լ

»

ավիափոխադ-

յն: Ավտո-բաղադրիչով(որ մի շարք իմաստներ է ավելի քան 200 արձանագրված ունի) բ առ, ավտոաղետ, ա

ավտոամբարձիչ, ավտո-

բազմամարտ, մ ավտոբետոնաբաշխի ավտոբետոնախառնիչ, ավտոգնացք, ավտոգնացքաշար, ավտոգրասենյակ, ավտոդասակ,

ավտոդող,ավտոդողագործ,

ավտռերթնեկություն, ավտոզբոսաշրջ ագայություն, ավտոզբոսաշրջիկ, ավտոկայան, ավտոկանգառ, ավտոհավ աքակայան,ավտոկրպակ, ավտոճանապարհաշինություն, ավտոմաս, ավտոպահեստամաս է յն: Վերջինտասնամյակներին հա տուկ է նան հայերենի բառակազմական հնարավորությունների ընդարձակումը հայերենիբառաբարդացման, ածանցման միջոցների ծավալումը, բազմաթիվ հայերեն նորագույն կազմումն հապավումների տարածումը: Բազմաբաղադրիչ բառեր: Դա րասկզբիներկուսից ավելի ա

չ

ու

բառերի քաճակը հայերենում մեծ թիվ չէր կազմում, ն խրախուսվում այդ կարգի բառերի կա զմությունը:Վերջին ցող

բաղադրիչ ունե-

չէր ընդհանրապես տասնամյակներում երկուսից ավելի բաղադրիչներով բա րդ բառերի կազմությունը սովորական երնույթ է դարձել բառակազմության գործընթացում, ինչպես՝ գրանցաքարտ, գրաքննադատություն, գրավիմատպություն, գրասենյակաբանություն, Գունալուսանկարչություն, դեղնառսկեգույն, դեղնանարը ջագույն, դեղնակինամոնագույն, դեղնամոխրագույն, դեղնաշագանակագույն, էլեկտրալուսանկարիչ, էլեկտրասըըճաղաց, էլեկտրասրտագիր, թմրամոլ:Տարածված են նան քառաբաղադրիչ բարդությունները, ինչպես,օրինակ՝ գրավիմատպագրություն,

այգեհպտղաքանջարա-

բույծ,

է այգեպտղաբանջարարուծություն,

լեկտրագազանռակցում, էլեկտրագազաեռակցորդ, էլեկտրաբազմասրտա: գրություն, էթիլածխաջրածին, հեռուստա-

կառավարակետ:

Այս շրջանում այդ կարգի բառերի

պատասխան բառեր կերտելուանհ

գալու

է, պատճառներից

Աա

-

-

տն.

ը պետական-վարչակա

որգի պատանաւ քական հարաբերությու նների, ա ծ հասկացությունները առաջիճ հերթին ռուսերենում անգվելը եորհիվ: գրանց չէ, որհայերենի հապավումների որոշ մասը կազմվածէ օտար լե զուների համաբանությամբ, թարգմանությամբկւսմ

Աա ահական

հետ, :

:

Կարնո: Կ

երի

Այս շրջանում առանձնապես լայն չափերի են հասել դարձվածք երին

տահայտությունների իմաստային պատճենումնմերը, թարգմանությունները.ինչպես՝ արջի ծառայություն, արջի ար

րի

Աու

ահն ի

պ ցել, հինգերորդ շարասյուն կամ զորասյուն, լեզուն ատամների ա հայտարարիբերել, աչքակապությ ձեռքերըծալած նստել, կամ՝ ըճդհամճուր զբաղվել.կապակցություններ՝հանրային տնտեսություն,խորհրդային թյուն, պլանային տնտեսություն, հանդիպակացպլան, սոցիալիտտական մրցու » ուն, զարգացած սոցիալիզմն այլ 0: ետնում

,

ոի

հ

ա

իր բառապաշարում որոշակի տեղաշարժեր

են

նան

իո

Գրավոր գործածվում աիգորոյի բանա-

րի ոճական կիրառության ընդարձակմանուղղությամբ: ճի շատ բառեր ւ,արտահայտությու ւններ ավելի հաճախ

աի առսակցական

կատարվել

-

են

գրքային, գրավոր լեզվի տարբեր ոճերը: Բանավոր ր խան փանցում լեզվում

ն

ընդհակառակը՝ խոսակցական լեզվի

են

:

ավի Աա Բրոոն

ի քաղաքական ուսուցում, արտադրության առաջավոր, պետականկարգապահություն, պարարտանյութ,թռչնանոց,ագրոտեխնիկա, ու ն նման եմպեր կապակցություններ: շատ բառեր Իտ եզվում արդեն սովորական են՝ հեռուստացույց, արբանյակ, պատգա

աշրջան Արաքական

լեզվից գրավոր խոսքն են թափանցում այնպիսի բառեր, ինչպես՝ խոտհարք, կորնգան,էտել, էտոց, այգեթաղ, տնտես լ. վարչաՄյուս կողմից, երկրի քաղաքակա ն կարգերու

մ րր այգերոց կան կյանքում կատարված արմատական Աի նցաղի աաա տական-վարչական -

ու

կենց

րաբերող

վերացման,աճհետացման,պատմությանգիրկն ուների երնույթների եկել լեզվի ածխ կապակցությամբ կամ ընդհանրապես Ց» բառապաշա գործուն կազմը: Այդ կարգի էլ ճրա գործուն կազմից անցել կամ ո

լ

րաժեշտությամբ:

Այդ կազմվելով գրավոր խոսքում, հիմնականում վերաբերումեն Գըրքայինբառապաշարին Լ տարածված են մասնագիտական գրականության մամուլում | գրավորայլ մեջ, աղբյուրներում: Երկուսիցավելի բաղադրիչով

բարդություններիերնան

րական

Կ

)

առեր, բառիմաստներ, արտա հայտություններ` համապատասԱրան

ն գիտատեխն րակական-քաղաքական

կարգիբառերը,

կական

կառուցվա ծքին, հին կյանքին

խուժացումը պայմանավ

աա

հապավումները: Այս շրջանում հապավումները կազմվում են ոչ իրականությունից, ազգային կյանքի ն տնտես թյուններից, այլն գերազա նցապես խորհրդային կյանքի,

կազմվող

ծունեության ընթացքում բառակապակցություննե րից խուսափելու միտումը: Նորագույնհապավումներ: 20-րդ ղարում առանձնապես աշխուժացան

դուրս

են

են ոչ

արտահայտությունները կարելի

է

Խոն

ան, զանազան Հին կարգերի տապալման, զ )

Վրր», երացան

ի

բառեր

հրի

խավերի,

երացման

հետ

կամ գործուն բառապաշարից դ ուրս մղվեցին. ա) Պետակահին կար, ՝ հիմնարկներին, գյուղական Լ վերաբերող բառեր ու արտահայտություններ. ինչպես՝ իշխա

ոններին

ըոտի

կոմս, կոմսուհի,

քաղաքային իհրա :

ցար,

փոխարքա, կոմսոմոլ,

1 ար կոմերիտմիություն,

հոկտեմբերիկ, գավառ, զա վառապետ,պրիստավ, գրագի ր, քյոխվա, գզիր, քեթքաղբ կենտկոմ, Ձերդգերազաճցություն, յուրո, Ձերդ ազնվափայ րդ պայծառափայլություն, Ձերդարժանապատվություն |, ա յլն: բ) Հին կյանքի ու կենցաղի, գյողատնտեսական գործիքների, կշեռքի,չա-

իոգա,

,

լություն

ինի հ այլն հին բառեր, լ անվանումներ իմաստներ.ինչպես՝ չարչի ծառա, սպասավոր, վարժուհի, օրիորդ(ուսուցչուհի), արշին, ֆունտ, վերստ, սաժեն, նքա,հոտաղ,բատրակ, կուլակ, Լող, ա արոր,չութ, կոռ,

բեգյառ:

ա Բազար

փոդրադչի,

վում է գրաբարյան որոշ բառերի ե բագործածության, ինչպես` ի ցու )9 դնել,ի սպաս դնել,ի հեճուկս,ի դերն հանելէ այլն: կամ

աշխուժացում,

ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ

Բառակազմություն' տերմինը երկու իմաստ ունի: Առաջին իմաստով նշասակում է լեզվաբանությանայն բաժինը, որն զբաղվումէ բառերի կառուցվածքի, կազմության օրենքների ու կաճոնների,լեզվի բառակազմական համաճոր բառերի կազմուկարգի քննությամբ: Մյուս իմաստով բառակազմությունը բյան գործընթացնէ, լեզվի բառակազմականօրենքներովճոր բառերի կազմումը:

բառերի

Բառակազմությունըուսումնասիրվումէ ինչպես համաժամանակյա, այնպես էլ տարաժամանակյամոտեցումներով: Համաժամաճակյա բառակազմությաննպատակն է պարզել ն մեկնաբաճել բառերի կազմության օրինաչափություններըլեզվի զարգացման ժամանակակից փուլում: Այդ նշանակում է, որ բառի ըստ բաղադրիչճերի տարըայլուծումը պետք է կատարել ժամանակակից լեզվաըմբոնողությամբ: Այդ տեսակետից, օըինակ, տիկին, տիեզերք,տեր բառերը պարզ են, թույլատրելի չէ դրանց տարրատուծումըըստ բաղադրիչների: Նույն ձնով արդի լեզվաըմբռնողությամբ չի գիտակցվում` մասին, անձամբ, համարյա բառերում զրաբարյան քերականական ձների առկայությունը: Համաժամանակյա բառակազմությունն, այսպիսով, ուսումնասիրում է փովում գոյակցող միավորները, որոնք կարող են բաժամանակակից լեզվի այդ շրջանում գործող օրինաչափություններով: միայն լեզվի ցատրվել տարաժամանակյա բառակազմության մոտեցումը: ՏարաժամանաԱյլ է կյա բառակազմությաննպատակն է բացատրելնհ մեկնաբանել բառակազմական օրինաչափությունների պատմական կապերը: Այդ նշանակում է, բառակազմական իրողությունները պետք է ուսումնասիրել իրենց պատմական զարգացմանմեջ: Այսպես, վերոհիչյալ՝ տիկին,տիեզերք,տեր բառերը տարաժամաճակյա կամ պատմականբառակազմությանտեսակետից տարրալուծվող միավորներ են` տի-կին, տի-եզեր(ք), տի-այր, որտեղ տի բաղադրիչի իմաստն է :

:

«մեծ»:

Մասին բառը գրաբարի մասն

գործիականը ն

բառի տքրականնէ, անձամբ բառը՝ անձն-ի

այլն: Այսպիսով, բաուսկազմությանհամաժամանակյա

ն

տա-

րաժամանակյամոտեցումների դեպքում միննույն տերմինով անվանվող մի շարք

հասկացություններ տարբեր բռվանդակությունենճ ստանում: . Լեզվի բառակազմական համակարգի ուսումնասիրությունն, անշուշտ,

է Մ Ա պրակ, Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն. Երնան, 1965, Հայոց լեզու, է-ին մաս, Երնան. 1980. Ա. Մուրվալյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, Երնան, 1955, Ժամաճակակիցհայոց լեզու, հ. 1-ին, Երնան, 1979, Գ. Սհակ, Ժամանակակքցհայոց լեզվի դասընթաց, Երնաճ, 1955:

կարելիէ

կատարել անկախաբար, ե համաժամանակյա

տարաժամանակյա դիւդակետերով առանձին-առանձին: Նպատակահարմար է: սակայն, այդ ուսում-

նասիրությանընթացքում

օգտագործել ինչպես

տարաժամանակյա

համաժամանակյա այնպես է

տվյալները: մպե

բառակազմության ընձեռած փաստերն ու լին` հաճախ արդի փուլի բառակազմության շստ փաստեր ըմբոնելու համար անորաժեշտ լինում նրանց զարգացման մը. օրինակ`ա բացահատյտուհոդակապի ծագումը,կամ` մի շարք

է

ոյն

օրինաչափությունների ածանցների ն առաջացումը

Ոեմը՝ համաժամանակյա տարաժամանակյա (պատմական) բառակազմություններն ուսումնասիրության միենույն,ընդհանուր ՝

տարբեր մոտեցումներու| հստակորեն են սահմանազատում

առարկայիիրեն

ն բազմակողմանի

ամբողջական: Բառակազմության, օրինաչափությունների, կանոնների կաղապարներիամբողջությունը է բառակազմականհամակարգը: ներկայացնում տվյալ լեզվի Բառակազմական համակարգի են ու

Է բառը,

մտնում այն տարրերը,

նրակառուցվածքի (կառույցի)մեջ

ծանց, հոդակապ), բառերի

որոշակի հնչույբային (հնչյուճակաճ) կազմ: Բառերն ու ձեույթները իրարից էապես տարբերվում են ճրանով, որ. ա) բառերն արտահայտում են կոնկրետ իմաստ, մինչդեռ ձնույթների իմաստը կոնկրետ չէ, այլ ընդհանուր է. բ) բառերն օժտված ենքերականականձն ավորվածությամբ,ձնույթները՝ ոչ. գ) բառերը գործածության տեսակետից ինքնուրույն, անկախ միավորներ են կազմում, հետնաբար ն մտնում են ճախադաես, որոնցով նախադասություն

սության մեջ. ձնույթները զուրկ են ինքնուրույնությունիցհ անկախությունից, մըտնում են բառի կազմիմեջ, կազմում են բառի մասը, նրա բաղադրատարրը: Ռրոշենք տճտեսել, հասնել, ջրմուղ, գրաքննադատություն,անհանդուրժող, այսօր, քաջարի բառերի ձԼույթային կազմը. տճտեսել-տնտես-ել, հասնել-

բառակազմության

ժամանակակից իրակությունները պատմական փաստերից, բայց ն որոշ իմաստով լրացնելով իրար, բառակազմական օրինաչափությունների են քննությունը փաբձնում մեջ

Կով, ռր լեզվի իմաստային (իմաստակիր) միավորներն են, ունեն

ռրոնցից կազմված

մտնող միավորները ա(արմատ, կառուցվածքը, ինչպեսնան այն օրենքները

հաս-Ը-ել, ջրմուղ- ջր-մուղ, գրաքննաղւատությունգր-ա-քնն-ա-դատ-ություն,անհանդուրժող-ան-անդուրժ-ող, ախօր- այս-օր, քաջարի- քաջ-արի: Այստեղ բերված ձնույթներըմիատարր, համարժեք չեն: ա) Ձնույթների մի մասը բառերի հնչյունափոխված

որոնք այդ ձն

տնՀտուն, գրՀգիր, ջրՀջուր, նեն, մինչդեռ դրանց ուղիղ ձն երը (տուն,

ձեերեն,

ինչպես

երովինքնուրույն գործածություն

ջուր,

գիր) իբրն բառեր՝ ինքնուրույն

չուան-

որոնցով կախ գործածություն բառակազմական իմաստների մուղ, հանդուրժ ձեույթները հնչյունափոխված չեն, ընդհախմբավորվում բառակազ- բ) տես, հաս, որոշակի տեսակների մեջ: իմաստ արտահայտում, ինքնուրույն գործածություն

բառերն ըստ իրենց մական տիպերի` բառերի

են

Բատակագմությունը սերտորեն քորագանության՝ ձեւաբանությանշարահյուսության ու

կապված է բառապաշարի, ինչպես նան հետ:

հետ ունեցած Պառապաշարի նրա կապը է նրանով,որ պայմանավորված բառակազմության շնորհիվ լեզվի բառակազմական միջոցներով ճոր բառերը կերտվողլ ճորաեն

Կոմ

համալրում բառային կազմը: Իսկ նոր բառերիկերտումը կատար-

Էբառապաշարի զարգացման

պահանջով: կապը քերականության հետ Բառակազմության անմիջականէ. բառերը

տվյալ աաա Վ լեզվի քերականության՝աբանական ն շարահյուսական անո

ձն

րով:

ՁԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

Թեոյթներըորպես բառի իմաստային միավորներ(մասեր): Հայերեն ձնույթտերմիճը կազմված է ռուս. ելօքֆծուշ(հունարեն Պօռիհօ- ձե) բառի նմաՁնույթը իմաստայինտեսանետիցբառի անբաժանելի, այլես չըՊրոովող մասը ն

քողությամբ: ձեի է իմաստի տեսակետից լեզվի նվազագույն միավորը: Ժամանակակից հայերենում ձնույթը լեզվական

ոթյուններ

են, ունեն

ե՛

նման,

ունեն:

բառն

հ

ու

տարբեր իրատարբեր հատկանիշներ: Նրանք նման են նրա-

նուր բառական

են

բայց

չու-

նեն, անկախ բառեր են դառնում քերականորեն ձնավորվելուցհետո:

գ) -ել,-ան, -ող, -ություն, -ա ձնույթները նույնպես իմաստային միավորներ

են, արտահայտումեն տարբերիմաստներ,բայց ինքնուրույնգործածություն նեն ն կարող են

չու-

հանդես գալ միայն բառի կազմում:

դ) այս, օր, քաջ, արի ձլւույթներն արտահայտումեն որոշակի կոնկրետ իմաստներ, քերականորենձեւավորված են, տվյալ բաղադրություններիցդուրս ունեն ինքնուրույն, անկախ գործածություն: Դրանք միաժամանակ ն՛ ձեույթներ ն՛ են, բառեր, արմատական բառեր կամ պարզ հիմքեր:

հիմնական

ե երկրորդական: Ձնույթները բաժանվում են երկու տիպի՝ Ւ) Հիմնականկամ արմատականձնույթներ:Հիմնական ձյույթը: բառի նվազագույն, պարտադիրայն մասն է, որ պարունակումէ բառի հիմնական բառական իմաստը: Օր.՝ այգնպտղաբանջարաքուծություն բառը կազմված է այգ, պտղ, բանջար, բուծ հիմնական ձնույթներից, որոնցից յուրաքանչյուրը իր մեջ բառայինիմաստ: պարունակումէ բառի հիմնականընդհանուր Հիմնական ձլույթներն, ուրեմն, բառի բառային իմաստ պարունակող միավորներնեն, որոնք հիմնականում հանդես են գալիս իբրն արմատներ՝ հնչյունափոխված կամ չհնչյունափոխված ձներով:

Լեզվում ինքնուրույն գործածություն ունեցող ձնույթները արմատական

բառերն են, երբ արմատի Լ. բառի բառային իմաստները համընկնում են. ինչպես զրիշտկ հայերեն բոլոր պարզ բառերը՝ այգի, տուն, հաց, գլուխ, մարմին, միր, կանաչ,սպիտակ, լավ, վատ, արագ, դանդաղն այլն: Հիճնական ձնույթներիմյուս զանգվածըլեզվում ինքնուրույր թյուն չունի: Այդ կարգի միավորները այն բառարմատներն են, որռնք ածանցբառաբարդացմանկամ մասնիկավորման են

կար»

գործածու-

ման,

շնորհիվ վեր

բառերի. ինչպես` վազ-ք-վազք, վազ-ել-վազել, հաց-թուխ-հացթուխ, զին(զեն)-վոր-զինվոր ածվում

Լ այլն: զին-ա-վառ-Վինավառ

'

մրմատըկամ բառարմատըհիմնական ձեույթ

է, բառի

նյութականիմասպարունակվումորն երկրորդական ձեւույթ (ածանց,քերականականմասնիկ): .

տի կրողը,որի մեջ չի

է

Շրմատները լիճում են՝ ձեաբանական է ստուգաբանական:

ունենում են նան

ա)

Արմատներն

տարբերակներ:

Ձնաբանական արմատ: Ձեաբանականայն արմատներնեն, ըստ

տարբերակվումեն

որոնք

լեզվի արդի վիճակի,գիտակցվում են որպես այդպիսիք

Փառանակակից լեզվարմբռնողության համաձայն:Օր.՝ տիեզերք, տիեզերական տիեզերագնաց բառերի մեջ ձնաբանական արմատն են բ)

տիեզեր. Ստուգաբանական արմատ: են համարվում Ստուգաբանական այն արտիեզերք,

մատները, որոնք տարբերակվում են լեզվի զարգացման բերությամբ:Դրանքկոչվում են նան էթիմոն կամ

-եզ(եր)-ք:

կառ(ք)-վար-ել, տիեզերք-տի "

՛

:

այն

Գալիս

են,

Աաաա արիԾրվրորդական Յո մեն ոմթներ: երկրոդ կոչվում այն

(ձե

`

ցի, երգիր. կերգեմն այլն, հոգնակերտ մասնիկները՝երգեր, գառներ, քաղաքներ ն այլն: Հոդակապ" նույնպես երկրորդական քերականական (ձւակազմական) ձնույթ է: Հանդես գալով բառի մեջ՝ կապակցումէ նրա

բաղադրությունների մեջ հանդես տճատեր, հողատեր Լ. այլն: նում

փուլերի հարաանցյալ

ատ: Օր.`Օր.՝ բուն արմատ: եկառավարել.

տարբերակ:Դրանք արմատների տարատեսակներն Արմատի հնչյունափոխությամբ, ինչպես,օրինակ`ջրմուղ. « մու մղել.

Գ)

Ածանց, վերջավորություն,հոդակապ: Հայերենի ածանցները (նախածանցները ն վերջածանցները) երկրորդական բառակազմական ձնույթներ են, մտնում են բառի կազմի մեջ, փոխում արմատի (հիմքի) բառային իմաստը ն կազմում են նոր բառեր: Օր.՝ դժ-բախա-ություն: Մի փոքր այլ է բայական ածանցների դերը: Հայերենի բայական ածանց(ն, ները չ, ան, են, ց, ացն, եցն, վ, ատ, ոտ, տ) արտահայտում են ընդհանուր սեռային-քերականական, կերպային ն բառակազմականիմաստներ: Վերջավորությունները ակազմական) երկրորդականքերականական ձնույթներ եմ, որոնցով կազմվում են բառաձներ. օրինակ՝ հոլովական վերջավորությունները՝ սեղան, սեղաճի, սեղանից, սեղանով,սեղանում, քույր, քրոջ, քրոջից, քրոջով, խոնարհմանվերջավորությունները՝երգում(եմ), երգելու (եմ), երգե-

ջր-ջուր,

են

ԲԱՌԻ

ԿԱՌՈՒՅՑԸ,

է

ՆՐԱ

գալիս տ

Հայերեբաղադրիչները: Օր.՝ լուսամուտ,

հոդակապը:

ՁԵՎՈՒՅԹԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԸ

կազմված է մեկ ն մեկից ավելի ձնույթներից: Յուրաքանչյուր բառի կազմության մեջ ձմ ույէ հիմնական՝ արմատական պարտադիր ի առկայությունը, առանց որի չի կարող լինել բառային անկախ, ինքնուրույն ե Հայերենում

բառը

միավոր: ամբողջական

ս

:

Հայերեն պարզ կամ արմատական բառերիկառույցի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք կազմված են միայն մեկ, այն էլ հիմնական ձնույթներից, ինչպես,օրինակ՝ հայը, մայրը,քույրը, եղբայր, տուն, սեղան, հաց, արագ, դանդաղ,մեկ, հինգ, տասը, ես, դու, ճա, երգել, ճանապար ճնստիտուտ,ֆակուլտետ, օպերա, բալետ, ինստի

ձնույթները, բառակազմական (ածանցային) կամ ձեակազմական այտում իմաստներ:Դրանք բառի կամ բառերի տարրերը կամ մասերն (րականական) արժինԱրփոջ Երկրորդական ն րարի

են

:

|

|

ձույթները բաժանվում են՝ քերականական (կամ իրահաբառակազմական (ածանցային)ձնույթների:Բա-

ւ րաբերական) ձեույթների ն

ռակազմականլ

րորդական

մոն

քերականական երկրորդական ձնույթներըզուրկ

են

ինքնու-

բառակազմական ձնույթներըկամ ածանցները,միանալով հիմճա:

ձնույթներին(բառին կամ արմատին), փոխում

ազմում են նռր բառեր: Օրինակ՝ անհա

են

նրանց իմաստներըն

ութիցարական բաո աաթուն Ա

հանդուրժ հիմնական ն անռակազմական ձեույթներից` ածանցներից: ,

-

ՐԴ ական

`

:

արն նտր

բառերը կազմված ա)ԱԾանցավոր

մեկ հիմնական (արմատական)ն մեկ կամ ավելի երկրորդականբառակազմական ձնույթներից. անտուն-ան (երկեն

րորդական բառակազմական)Հտուն (հիմնական ձնույթ), համալսարան-համ(ա) (երկրորդական բառակազմ.) Է լս (հիմնական) արան (երկրորդական բա6-ան (երկրորդական ռակազմ.), Բ իարցուիությու

Բ

կազմ.)

բա-

ձլ

լի

հր ոն արամ

(երկրորդականճ բ

զմ.

բառակազմ.) Սան

-

թափանց

թեռ

|

բ) Բարդ բառերը կազմված են երկու ն ավելի հիմնական (արմատական) ույթներից, հոդակապավոր բարդությունները նան` քերականական մեկ ն ա ւ

|

վելի ձեույթներից, ինչպես, օրիճակ՝ ջըրհոր-ջը-հոր, գրասհղան-գր-ա-սեղան, հեռախոս-հեռ-ա-խոս, բնաջնջել-բն-ա-ջնջ-ել,աճդամահատել-անդամ-ա-հատնել), հորեղբայր-հոր-եղբայը(երկու հիմնականձնույթներից). հնեռագրասյուն-հեռ-ագր-ա-սյուն, էլեկտրասրճաղաց-էլեկտր-ա-սրճ-աղ-աց, էլեկտրասրտագիր-էլեկտր-ա-սրտ-ա-գիր (երեք հիմնական ձնույթներից). էթիլածխաջրածին-էթիլածխ-ա-ջր-ա-ծին, էլեկտրագազաեռակցել-էլեկտր-ա-գազ-ա-եռ-ա-կց(ել) (չորս հիմնական ձնույթներից): գ) Բարդածանցավոր բառերի կառույցի առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք կազմված են երկու ն ավելի հիմնական (արմատական) հ առնվազն մեկ ն ավելի երկրորդական բառակազմականձլույթներից. ինչպես, օրինակ՝ ճանապարհազրկություն-ճանապարհ(հիմնական) Է ա (քերականական, երկրորդական ձնույթ) Ւ զրկ (հիմնական) - ություն (երկրորդական բառակազմական ձեւույթ), անմարտունակություն- աճ (բառակազմական երկրորդական) -մարտ (հիմնական) Հ ունակ (հիմնական ձնույթ) - ություն բառա(երկրորդական կազմական ձԼույթ) ե այլն: Բերվող օրինակներում տարրալուծմանշնորհիվ կատարվում է բառերի բառակազմական-գծային վերլուծություն, այսինքն՝ բառերը տարրալուծվում են ըստ իրենց ձլույթային բաղադրիչների՝ ժամանակակիցհայերենի լեզվաըմբռնո-

ղությամբ:

Հիմքերի տիպերը: Հայերենի բառային կազմի մեջ մտնող

բոլոր

բառերը

տիպերի:

իրենց մեջ պարունակած ձնույթների՝ բաժանվում են երկու պարզ (ռչ բաղադրյալ) ն բաղադրյալ հիմքերի: 1) Պարզ (ոչ բաղադրյալ) են կռչվում այն հիմքերը, որոնք ժամանակակից ըստ

լեզվաըմբռնողությամբ բաղկացած են մեկ անբաժան մասից` արմատից: Մեկ պարզ հիմքից են կազմված հայերեն բոլոր պարզ կամ արմատական բառերը: Այդ կարգի բառերի հիմքերը համընկնում (նույնանում) եՕ իրենց համապատասխան արմատներին, դրանք այնպիսի բառեր են, որոնցում հնարավոր չէ առանձճացնել ածանցային կամ այլ բաղադրիչ տարրեր: 2) Բաղադրյալ հիմքերը ժամանակակից լեզվարմբոնողությամբբաղկացած են մեկից ավելի ձԼւույթներից: Դրանք ածանցավոր, բարդ

բարդածանցավոր բառերն են, որոնց մեջ պարտադիր է առնվազն մեկ Լ ապա՝ մեկից ավելի պարզ հիմքի(արմատի) առկայությունը, ինչպես նան արմատից ն վերջավորությունից կազմված հիմքերը՝ օր.՝ խոսելացավ: ն

|

:

՛ՔԱՌԻ

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բառակազմական վերլուծության նպատակը լեզվի զարգացման արդի փուլում բառի կառուցվածքի բացահայտումնէ: Այղ նշանակում է, ռր բառի ըստ բաղադրիչների տարրալուծումը կատարվում է լեզվի զարգացման արդի փուլում

գործող. նրա ժամանակակից վիճակն արտահայտող օրինաչափություններով,

լեզվի արդի փուլճ արտահայտող լեզվական ըմքռճողությամբ: կարող են ենթարկվել ժամաճակակից Բառակազմականվերլուծության գիհայոց լեզվի այն բոլոր բառերը, որոնք. արդի լեզվական ըմբոնողությամբ բարդածանցավոր տակցվում են իքբե բաղադըություններա̀ծանցավոր, բարդ,

հայոց

բառերը: Այս դեպքում բաղադրյալ

տարրալուծվում է ըստ բաղադրիչների հիմքերի ւ ածանցների, կատարվումէ բա-

բառը

պարզ բառերիկամբառարմատների՝ Այսպես՝ դժգոհ-դժ-գոհ,դժգոհություն-դրժվերլուծություն: գծային ղադրիչների խորովածանոց անտուն-ան-տուն, գոհ-ություն, բ աղհյուսական«(համ(ա)-կարգ), ենթահամակարգ-ենթախորով-(ած-յաճոց,

անտնություն-ան-տճ-ություն,

արտադասարագերարտադրություն-գեր-արտ(ա)դր-ություն, բաղ-հյուս-ական, սրտաբուխտիեզերանավ-տիեզեր-ա-նավ, ճական-արտ(այդաս-արան-ական, էլեկտհեռագրասյուն-հեռ-ա-գր-ա-նյուն, սրտ-ա-բուխ,կավածեփ-կավ-ա-ծեփ,

տանտիկիճ-տանհորեղբայր-հոր-եղբայր, րասրտագիր-էլեկտր-ա-սրտ-ա-գիր, ինքնագորայսօր-այս-օր, Էջմիածին-Էջ-մի-ա-ծին, տիկին, քեռորդի-քեո-որդի,

(եՀյա, գործունյա),երգիծանկարիչ-երծունեություն-ինքն-ա-գործ-ուն-ն-ություն

կատակերգուտիեզերագնացություն-տիեզեր-ա-գնաց-ությու գիծ-ա-նկար-իչ,

հեռուստակառավարում-հեռ-ուստ-ա-կառ-ա-վարում թյուճ-կատակ-երգ-ություն, այլն:

ն

ԲԱՌԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ-ՁԵՎՈՒՅԹԱՅԻՆ

ԲԱՆԱՁԵՎԸ

:

Հայերեն յուրաքանչյուր բաղաղրյալ բառ իր ձլլույթային բաղադրիչների համաձայն կարող է բանաձեվել: Այդ բանաձեը արտահայտում է, մի կողմից, բառի կառուցվածքը լեզվի զարգացմանԼարդիփուլում, մյուս կողմից, տարբերակելով հիմնական(բառարմատկամ պարզ հիմք) հ երկրորդական(բառակազմական) ձնույթները (ածանցները), տալիս է նան դրանց բառակազմականկապերն

Ինչպես՝ ան(տունճ),դժ(գոհ))-ություն, (լան(հանդուրժ)հարաբերությունները: ություն, ող)-ական)-ություն, (ան((տճ)(տես)-վար))-ություն,((ճավ)ա(գն-աց) Ավ(հեռ)-ուստ|-ա-(տես))-ություն, (լ(դպը)-ոց)-ական), նախա լանդրԸիրիմ))-յան, այն)-ություն, (մեծ)ա(տուն).. ((ողբ)(երգ)|-ություն,4((զիճ)-վորյա(անլ(ճարդ)կ |չալ(մրց)ում), կաճչ-ություն, նախալլ(զոր)-ա-(կոչ )-ային), (լ(փոխ)(անց)-ում -ա-(ճկար))չ-)ություն), (թաղաք)-ա-(մայր), .((ամ)-ա-(ճոր)- -յա, 1(օդ)արլ(ուս)-

ու

ան|լ(ր)-աթափ)(անց))-ելի)-ություն, (կուս)(անց)յալ(վերն)ա(գիր)).(լուս)-ա(կինո)լ(ցուց)-աԱՐփմյագր)յա(տուն))), (կիճո)(լռւայա(նկար)ա(հան)-ում)),

(ղը)-ա-(հերթ)):

Հայերեն ածանցավոր, բարդ

յին քճնությունը

45:39

ցույց

է

տալիս,

որ

հ բարդածանցավոր բառերի կառուցվածքանրանց կազմությունըմիօրինակ չէ: Որոշ բա2ջ5

ղադրությումներ կավմված

բաղաղրիչների՝ հիմնական ն երկրորդական բաանմիջական միացումով. ինչպես՝ անտուն, հանդուրձեույթների ժող, քաղաքացի, գյուղացի, դժգոհ, հեռագիր, լրագիր, տնտեսվարն այլն: Հիշյալ բաղադրությունները կազմված են կամ երկրորդական բառակալզմական ն հիմնական (արմատական) ձեույթներով, կամ միայն հիմնական (արմատական) ձնույթների անմիջական կցումով: Ինչպես ան-տուն, դժ-գռհ, հանեն

ռակազմական

դուրժ-ող, քաղաք-ացի, գյուղ-ացի, հեռ-ա-գիր, լր-ա-գիր, տճն-տես-վար: Այս բաղադրությունները կարող են արղեն ճոր բաղադրություններիհիմք ծառայել: Այդ դեպքում արդեն վերոհիշյալ բաղադրություններըկդառնան «նախատիպ»հիմքեր իրենցով կազմվողբաղադրություններիհամար: Ինչպես, օրինակ` անտուն-լան(տԱ))-ություն, դժգռհ-(դժգոհ)-ություն, (ան-(հաբդուրժող))-ություն, (քաղաքացի)-ություն, (գյուղացի)-ություն,(հեռագը)-ա-սյուն,լան-(տընհ այլն": տեսվաքբ))-ություն Այսպիսով, հայերեն բաղադրությունների(ածանցավոր,բարդ ն բարդածանցավոր բառերի) ձռույթային ւ, բառակազմականկաղապարները, հետնաբար ն նրանցբաճաձները տարբերվումեն իրարից: Ձնույթային կաղապարը ն բանաձնը բառի սոսկ ձնույթային կազմը, բառակազմական արտահայտումեն բաղադրյալ կադապարըԼ. բանաձեը՝ բաղադրյալ բառի իրական կազմությանպատկերը: ԲԱՌԻ

ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

հմուտ, հզոր, հլու, հ-մուտ, հ-հու ձեույթնճունեցել է «լավ» իմաստը: եղել, հ-զոր, հ-լու նրա անցյալ Այսպիսով, բառի ստուգաբաճականվերլուծման նպատակը է բառակազմակառուցվածքի ճախնական վիճակի, պատմականզարգացման, է ժամանակակից կան կապերի բացահայտումնէ, երբ որոշվում՝բացահայտվում անհասկանալի կամ չբացատրվող բառի կամ նրա

նակում

լեզվական ըմբռնողությամբ ու բաղադրիչտարրերի կազմությունն ծագումը:

վերլուծության հայերենումստուգաբանական Ժամանակակից

ի ոտի համաձա րինալափությունների յամբ ոմբոնողու» իմաս

որտեղ տի ձեույթն ունի իմաստ, տիեզերք-տի-եզեր-ք, ինչպես տիկին մեջ` տի-այր, եզերք բառի բաղադրիչը բառիմեջ` տի-կին, տեր «մեծ»

ստուգաիանորենկազմված է եզեր-ք ձնույթներից, -ք իբին գիաբարի հոգնակիի մասնիկ՝ երկրորդական ձնույթ, եզեր բաղադրիչըեզը բառի գրաբարյան թեքված ձե է: Մասին բառը մասն ւկարզ հիմքի կամ արմատի գրաբարյան տրական հոլովի ձեն է. մյուս բառը կազմված է մի-ես բաղադրիչներից: Օրիորդ բառը ստուգաբանորենբաղադրված է օրի-որդ արմատական ձեույթներից, բառացի նշա-

Գալստյան, Ածանցումը

ն

կարելի

է

բառերը,իզչպեսհին, այնպես էլ նորագույնփոենթարկել հնդեվրոպական բնիկ՝

գրաբարյանն բարբառայինկազմությունները: խառությունները, ծագումունեցողհայերենբառեր,ազազել (չորաայ.Բնիկ՝ հնդեվրոպական (ամբ, ըմբ, հըննալ»հնդ,ճախալեզվի միասին) Է ուս կից, (համ, ն" Եհօամուսին»ամ էլ). երկուսն դեվրոպ.նախալեզվի

հազ արմատի կրկնությամբ. ամբողջ-ամբողջ -

անդունդանչղունդ

(«հատակ», որ առան(հնխ. 'Խբ- վարժվելսովորել)-ԻՆ ածանց. ձին չի ավանդված).առած-ԸՌ (առճուլէԱԾածանց,առսկ-առ

(ճախդիր)-ակ(ն)

ն ժ (աչք).առասպել»առ (նախդիր) ապել(հնխ. "Տքօ/-խոսել,պատմել)այլն: ապաիրանյան, ապահարզան բ) Հիճ գրաբարյանփոխառություններ, պահլավեիրաճյան, հոոջշ (արձակել, ձգել, թողնել). ասպատակ,ասպատակել «գովեցեք, Ալելու(իա)-եբրայերեն` բառերից. (տքվազել) ասպ(ձիՒտակ րեն

Է

-

կազմ-

ն ձ1ւերով, նախդիրներով գ) Գրաբարյան հոլովման խոնարհման

բաղադրիչներ

բարդ բառեր են

աստծուն»": փառաբանեցե՛ք

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

մ ժամանակակիցփուլում գործող բառի բաղադրակազմը:Ժամանակակից լեզվի մոն կազը տի ն ձնի (ենչյունական ազմի) տեսակետից այլնՆԱ ս անբաժան շատ բառեր կամ չյ ստուգաբանականվերլուծմամբ արդեն կարող են տարբառերի րալուծվել իմաստային բաղադրիչների (ձնույթների): Տիեզերք, տիկին,օրիորդ, մասին բառերը ժամանակակիցլեզվական ըմբռնողությամբ ն օրինաչափուեն, մինչդեռ դրանց ստուգաբանական թյուններով պարզ, արմատական բառեր է են, վերլուծությունը ցույց տալիս, որ դրանքբաղադրյալ մեկից ավեկազմված`

լի ձնույթներից.

որդի: Կամ՝ օրի(իշխան)-որդ(ռրդի)-իշխանի հնում

:

որոշվում

է

ածանգները ժամանակակից հայերենում. Երեան,

1978:

այճոննոր այտւհխոն, հոլովաձն երով այն: տարեցտարի օրեցօր, ձերբակալեն, այսուամենայնիվ, այնուամենայնիվ, տերողորմյա, որնիցե, ի նչնիցե, կազմված՝ 2) Գրաբարի բայաձներով սակազուած

) Գրաբարյանտարբեր

այլն: ինչպես` զօր-զ-օր, հօգուտ-ե(ի)-օ3) Գրաբարի նախդիրներովկազմված. ն այլն: ինքնըստինքյան-ինքն-ըստ-ինքյան

ռուցյալ, հանգուցյալ, ննջեցյալ, կեցցե, հասցե գուտ,

ն,

Լ

ցտեսություն-ց-տեսություն,

ինչպես՝փոխեփոխ,տակետակ, 4) Բարբառայինն այլ կազմություններ. ածանց, այժմ-այս ժամ. այածանց, ամեն-ամ(ամբողջ)-Ւեն

ամիկ-ամ(տարի)Հիկ

(ոտք) ածանց, առաքել (ուղարկել)-առ(նախդիր)աք գի-այգ(խաղող)-ի

ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԼՐԱՑՄԱՆ

ԻԲՐԵՎ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԻ

ն

այլն:

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐ

լրացման հիմնական Լեզվի զարգացմանբոլոր փուլերում բառապաշարի է: Ժամանակաաղբյուրը բառակազմականօրենքներովնոր բառերի ստեղծումն ժառանգել է կից հայերենը նոր բառերի կերտման եղանակները հիմնականում

Հ. Աճառյան, Հայերեն

արմատականբառարան, հ. 1-ին, Երնան.

1968227

հայոց լեզվի զարգացման նախորդ փուլերից: Նախագրաբալրյան շրջանին հաչ տուկ է եղել արմատաստեղծումըն արմատի հնչյունափոխությամբկամ աճականի` հնչյունի հւսվելումով նոր բառերի առաջացումը: Գրաբարյան շրջանից ժառանգած բառակազմական միջոցներն են՝ բառաբարդացումն ու ածանցումը: Նոր բառերի ստեղծման նոր եղանակ է նռրագույն հապավումը:

Այսպիսով, հայերենի

դըսն որումներին հատուկ են եղել բառամիջոցները,ռրոնցից այժմ կենսունակն գործող եղանակներնեն բառաբարդացումն ու ածանցումը,ինչպես ն հապավումը: Արմատաստեղծումն իբրն հայոց լեզվի զարգացման հնագույնշրջանի երնույթ: Արմատներիստեղծումը հատուկ է եղել մարդկությանպատմության հնագույն շրջանին ն, բացառությամբ բնաձայնական արմատների, դժվար է սպառիչ գտնել նրանց օրինաչափությունների բացատրություն վերաբերյալ:Հեռավոր անցյալում մարդկանցհաղորդակցմանը են ծառայել պսկավաթիվարմատներ՝իրենց համապատսխանիմաստներով:Այպիսով, է դառնում, որ պարզ արմատներըստեղծվել են, իսկ թե ստուգապես ե՞րբ ն ինչպե՞ս կամ ի՞նչ եղանակով, ոչ ոք վճռական ն վերջնական պատասխան տւալ չի կարող:

ստեղծման վերում

նշված

բոլոր

բոլոր

Միաժամանակ հայտնի է, դր այժմ` քաղաքակրթությաններկա մակարդակում, բացառված է նոր արմատ (արմատական բառ) ստեղծելու

հնարավորությու-

նը, եթե, իհարկե, հաշվի չառնենք վերջին հարյուրամյակում արհեստականորեն ստեղծված մի քանի արմատների երնան գալը, ինչպես՝ գազ բառը, որը,

սոկայն:

հատուկ անվան հասարակի վերածման օրինակ է: Վերջին դարում հայերենում պատահական արմատաստեղծմանեզակի օրինակէ համարվում «սուրճ» բառը: Նոր բառերի կազմությունըինչպես մյուս լեզուներում, այնպես էլ հայերե-

նում

է արդեն առկա կատարվում (արմատական ձնույթներիկամ արմատների

արմատականբառերի) հիմանվրա: Հայերենի հնագույն շրջանին, ավելի ճիշտ` նախագրաբարյան հայերենին հատուկեն եղել նույն արմատի ձայնավորներիփոփոխմամբ(ձայնդարձով)կամ արմատի հնչյունական հավելումով՝ աճականով նոր բառերի ստեղծումը: Բա-

ռաստեղծման այդ եղանակը հայոց լեզվի զարգացման գրաբարյան փուլից սկըսած այլեւս գործուն չէ:

ՁԱՅՆԴԱՐՁԸ

ԵՎ

ՆՈՐ

ԲԱՌԵՐԻ

ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

Բառարմատիձայնավորի կանոնավորփոփոխումըկոչվում է ձայնդարձ': Ձայնդարձըհատուկ Է եղել հնդեվրոպականհիմք-լեզվին: Հնդեվրոպական հիմք-

լեզվի (կամ նախալեզվի) ձայնդարձի ամենասովորականձեն ունի հատկ յալ բանաձեը: Մի արմատ, որը բաղկացած է ք ն Լբադաձայնճերից, ստանում է երեք

զ 37-57:

Հ.

Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի. հատոր 3-րդ. երհան.

հետն յալ հերթագայությամբ՝ 6, Օօ, -(զրո), առաջիերկրորդը՝օ կամ միջին աստիճանի ն երաստիճանի, կամ բարձր սը կոչվում րորդը՝զրո կամ ցածը ւսստիճանի (ձայնավորից զուրկ) ձայնդարձ: են միայն հնդեվրոպականնախալեզվի ճայնդարձի Հայերենում

ձե

քօնքէ ձայնավորճերի

քօՆ

է

օ

մնացել

հետքերը, որոնք դիտվում են իբրե մնացուկայիներնույթներ: Հնդեվրոպականհիմք-լեզվի համեմատությամբ հայերենում ձճայնդարձով պահպանվածարմաւռները բաժանվում են երեք խմբի. է ճայնա) Առաջին խմբի մեջ մտնում են այն բառերը, որոնցում առկա

դարձի միայն մեկ աստիճանը, առանց հաշվի առնելու նրա բարձր, միջին կամ Հ հուն. ՕՆԾ լտ. Տտեգոթ. Տուէ ստորինլինելը: Օրինակ՝ աղ, աղտ, աղծ հնխ. Տո, բող, (բողբոջ, բողկ) հնխ. ծիծ, ծեց, ենօ| երից: Որոշ դեպքերում բլուր, բոլոր, է երկար (Օ), որից դու հնխ, օ-ին հայերենումհամապատասխանում են որոնք ներկամտնում հայերենայն արմատները, բ) Երկրորդ խմբիմեջ

ձն օ

յանում

են

է ձայնդարձի երկու աստիճանով: Այս խումբնիր.հերթին բաժանվում

երեք կարգի: 1) Ստորին հ բարձր ձայնդարձով ներկայացող բառարմատներ.բահ, բիր բերձ (Հհնխ. եհւք'հ, Եհօոջ'հձներից), դեղ, (Հհճխ. Եհօւ), բառնալ,բարձ (բարձըր), դալուկն,դաղձն (Հհնխ. ժհժն,ժոժ, ծիդալար, դեղճձն, դեղին,դեղբ, դեղձ,դեղձան, ք'ո(Հհնխ. ծեծեռնակ ծառն, ծիծեռն, 2) Ստորին ն միջին ձայնդարձով ներկայացող բառարմատներ.գաղջ, գոլ գաղել, գաղտ, գաղ561 արմատի միջին «օ| ե ստորին «1 ձայնդարձներից), (հնխ.

արմատից):

տուկ, գաղտնի,գող, գողտուկ(Հհճխ. «օէ ն 7 ձեերից), խարել, խարոյկ, խարշել, խոբով(Հինխ. ջօո),փայլ, փաղփաղիլ,փողփողել(Հհնխ. Տքհծլ, թոօլ): զուրկ, զիրկ ն բարձը ձայնդարձով ներկայացող բառարմատներ. 3) Միջին (զ-նախդրով,օ հ օ ձայնդարձ), ծիծ, ծուծ, ծծել, կեր, կոր, կոկորդ, որկոր (Հհնխ. ջ:6 արմատից),կիթ, կութ, կթել, կից, կուց, կցել, կոտոր, կոտորել, կտուր, կտրել, ՝

կտիր

կեռ ն այլն: (հատուկտիր), կոր, մտնում են

հայերենայն արմատները, որոնցմեջառ(մխիկա են ձայնդարձի բոլոր երեք աստիճանները.խայթել, խեթել, խեթ, խիթ էհո (խեչխոչ, խեչուկ խաչ, (ջո) (Հհնխ. խութ (խթել), խոյթ, խօթ թար), խոթել, ոտն, ետ, յետ, խէչ), հեղուլ, գեղուլ,հեղեղ, ողողել,հալել (Հհնխ. քօլ,քօէ,ք|).հետք, յատակ«ոտք» (Հհնխ. քօմօ,քօձ, բ. ժ). քերել,քորել, քարբ, քերթել, քերծուլ քերգ) Երրորդ խմբի մեջ

5ջօ-, ջօ-): ստեղծումը հատուկ Ձայնդարձի օրենքով նոր բադերի(բառարմատների) գրաբարյան շրջավարգացման հայերենի հայերենին, եղել նախագրաբարյան

բել (Հնխ. է

նում

այդ

օրենքն արդեն չէր գործում:

1957. 1ջ |

ԱՃԱԿԱՆԸ ԱՃ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

ականը՝ հայերենում պարզ

հիմքինկամ արմատին(ո իմնականումհըն-

լոյծ, որից՝ լուծել, լուծանել, իր համազորներն ունի՝ հունարեն` 10 լատիներեն՝ լս. հնտ աբար հայերենի ծ-ն աճական է: Հայերեն թերթ բառի վերջին թ-ն պճա-

բաղաձայն, Սիր ինչպես: երում երկբարբառ) որեզեԳԱ բորշ հավելում (այնավոր, փռխում նոր երանգ վ չի ոցունի տվյալ այլն:

ր

րպ

մատի իմաստին:

ր

ձ

ՆՎ

իրենց բնո Աճականները

ւ : արար երՆՆ ածանցներին,այն տարբերուի Նր այսդարձի ՆՆախագրաբարյան, զզազանակերտ: օրենքով ձնափոխված պարզ արմատներով ԼԸկազմվլնան շնորհիվ:Այդ շըըեն ձայնդարձիաճականների ջանի հայերենիհամա թյամբ,

որ

առաջինները

:

են

,

նորը իոշոճը բառե

մվե

հո ւ ն աճականները, (գիշերել)բառի րից աճականովիի վը թկազմվել Հրի ազանիմ օթեան, օթեկ, բացօթեագ է ն բառերը. (ձե) հետ

ստեղծման)արժեք են մաթիվնոր բառերի: Այս թ

արդ

ղծվել

ծառում գում է (հնխ.

բառակազմական(բառաորոնք հիմք են դարձել բազ-

լ

շր

արմատն է ագ,

օթ

ո-

պարզական արմատից.դ

աճականովնույն արմատից ստեղծվել են` զարդ, յարդարել,արդ-ար, արդ (այժմ), արդի կից) բառերը. նույն (ժամանակաարմատիցմ յարմար ՍՀի) ճախդրով). հնխ. Եհօ1 արմատիցհայերենն ունի բող (բողբոջ) ն կ-աճականով՝ բողկ բառերը. փուք, փչել բառերն առաջացել են հնխ. քիս արմատից`ք նչ Նույն արմատն ունեն գոլ է գաղջ բառերը, գան (ծեծ) ն. ջինջ (ջնջել) բառե վերջին զույգերի ջ աճականով, գելուլ (ոլորել): Գալ-ար, գիլ, գլորել, գիղ ( թագղել), գաղձն-գեղձ (պատատուկ բույսը) արմատներնու բառերը նույն ԽՇԼ, ՄՇ|, 71 արմատիցծագում, ձ աճականով:Գող, գաղել (թաքցնել)ն (գաղտուկ),գողտ (գողտուկ) ընդհանուրարմատ ունեցող բառերի մեջ վերջին զույգի տ-ն աճական է: Դեղ (խոտ, դարման), դեղին,արմատիցեն դեղբ դեղձան,դեղձն,դաղձնբառերը, կազմվածհ̀

աճականով՝

բուք "

ՆՐ հնխ

գաղտ

Շուրթն շուրջ նե

դեղձ

ն

բն Հաճա. ամապատասխանաբար

ծիծաղնույնարմատբառերում ծաղրի ր-ն աճական

բառերի արմատն

է

շուռ, թ-ն

ն

մ-ը աճականներով '

քարբ

(04), քերբել, քերթել,քերծուլ

բ, թ.

են ստեղծել

աճականներով

(քերծել)բառերը ն այլն: տարբերակումը հայերենում: Ըստ Հ. Աճառյանի

Աճականների ները հայերենում ա) Երբ

ՀՀ-Ը 5Հ

է տարբերակելհետն հնարավոր յալ

աճական-

միջոցներռվ.

հնդեվրոպական ժառանգլեզուներիմեջ նույն

րից տարբերվում

է:

սեռ, Փեռ.

ջ-ն աճականներ եճ: Մերել, սերմնընդհանուր արմատ ունեցողբառերիվերջին սերմճ-ի է: աճական կել, փերթ բառերը ծագել են հնխ. Տքիօ|արմատիցկնթ երե թռրել բառերի քեր, քոր պարզ արմատները ծ

են

վերջին ավելորդ հնչյունով, որը

Աճառյան,նշվ. աշխատ., էջ

60-69:

ն

արմատներնիրա-

աճական է. օր.՝

հայերեն

հնդեվրոպական քույր լեզուճերի համապատասխան արմատհուն. 6քօ5 լատ. 866էթ116-, գերմ. Բօմ6ո, սանսկ. քճեճ ն

բ) Երբ հայերենում ճույն արմատները իրարից ւոարբերվում են արմատավերջի մեկ կամ ավելի հնչյուններով, որոնք պետք է համարվեն աճականներ. օեն: Թերթ բառի պրրինակ՝հայերեճ լպիրծ Լ լպիրշ բառերում ծ ն շ աճականնիը ւվարզվումէ (թերի, թերե՛ս,թիդ, մատական տարբերակների համեմատությունից է: որ թ-ն աճական թեր (տերն թիթեռն, |

են

գ) Հնդեվրոպականժառանգ լեզուներումկան շատ նույն արմատից, բայց այդ բառերըտպրբերվումեն

որոնք բառեր,

ծառի ծագել

զամազան հավեիրարից

են: ինչպես, օրիգակ`հայերեն բալյալհնչյուններով, որոնքե աճականներ լքել է լոլ: է երեք աճական (ը, ը, ս)՝ (լսել), լուր, լուս որ լուռ, դրսնորում արմատն ե

ինչպես՝մունջ-6 ավելի մեկից աճականներ, րբ այլն: սուրբ՝

բառեր ունեն ծ, ճեարդ՝ ն դ, տտոյգ՝

Շատ

ձել՝ղ

ը

ԲԱՌԵՐԻ

աճականներով:

կաններով:Ծաղր

Է, որովհետկ

չի տալիս

գեղձ (սաստիկփափագ), աա փափագել), արմատի անցեոճել խաստիկ

Հայե

հնխ.

կամ մի

կան

տ

Լ գ,

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ն ջ,

ԸՍՏ ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

: Ժամանակակից հայերենում բառերն ըստ կազմությանլինումեն՝

բաղպգրյալ: `

տտեղ-

ն

պարզ

ե

-

ա) Պարզ բառեր:Պարզ են կոչվում այն բառերը,որոնք ժամանակակից

ձնույթից: կազմված են միայն մեկ հիմնական լեզվականըմբռնողությամբ

հայր, մայր,

արմատական.

ինչպես, օրինակ՝ Դրանք կոչվում են նան ամուսին, բժիշկ, օպերա, տրամվայ, քույր, եղբայր, տուն, հաց, ցորեն,սեղան, գազան, լավ, վատ, մեծ, փոքր, դանդաղ,խաղաղ,առաջ, ետ, մասին, հազիվ, տրոլեյբուս,

հլու,տիկինն այլն:

ր

՛

Հիշյալ բառերըպարզ են համարվում,որովհետեկազմված են մեկհիմճական ձնույթից (կամ արմատից). հայր, մայր, քույր, եղբայր, բժիշկ Է ինչպես` են իբրե այլն, կամ էլ` ժամանակակից լեզվական ըմբռնողությամբ գիտակցվում

մեկհիմնական ձնույթ(կամ արմատ), թեն պարզ համարվող բառը ստուգաբամայրենի կամ փոխատու լիճել. ինչպես, օրիկարողէ բաղադրյալ նորեն լեզվում ճակ՝փոխառյալ օպերաե այլն, կամ՝բնճիկ՝ հլու, տիկինն տրոլեյրուս, տրամվայ,

այլն:

կամ արմատական բառերըածանցման Լ բառաբարդմանմիջոցով Պարգ հիմք են ծառայում նոր բառերի կազմության համար: բ) Բաղադրյալ իրենց ստորաբաժանբառեր: Բաղադրյալ բառերն վում են՝ բառաձեւերի (վերջավորություններով կազմված, օր.՝ գրել, տունս, տներ), ածանցավոր, բարդ հ բարդ ածանո՞''մ--յւ բառերի:

հերթին

տ

վերջավռրությունների հավելման, բառերը կազմվում աւա ոբառաբարղացման դրյալ միջոցով: են

ց

Երկու կամ ավելի հիմնական ճեույթների (արմատների)կամ բառերի կամ կազմված բաղադրությունները, կցումով հարադրությամբ որոնք ունեն մեկ շեշտ, կոչվում են բարդություններկամ բարդ բառեր:

ննդհանուր Ըստ

ձնաբանական-շարահյուսական կառույցի` փնում բարդությունները կ վերլուծական համադրական:

Ն

ԾՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս կարգի բարդությունները կազմվումեն վերլուծական եղանակով ղադրիչներըհանդես են գալիս անջատաբար, ունեն մեկ ընդհանուր շեշտ, գիտակցվում են իբր բառային մեկ միավոր: Վերլուծական ներիմեջ են մտնում ն

բա-

հիմնական

բարդություն-

1.

հարադրությունները կրկճավորները: Հարադրական բարդ բառեր կամ հարադրական

քարդություններ.

Վերլուծականեղանակովկազմվող այն բարդությունները, որոնց կազմի մեջ մտնողերկու ն ավելի բառեր առանց միաձուլվելու, հանդեսզալով հարադրաբար աբտահայտում են մեկ բառի իմաստ, կոչվում են հարադրական բարդություններ: Հարադրական բարդություններիբաղադրիչները հանդեսեն գալիս անջատաբար իրարիցբաժանվումեն արտասանականզգալի դադարով, պահպանումեն րենց ձեւականանկախությունը, որ գրավոր խոսքում արտահայտվումէ բաղադրիչ-բառերիկամ անջատ, կամ էլ միացման գծիկով գրությամբ: Օրինակ` ձեռք տալ, ներս տանել,բառ ու բան,մեծ-մեծ,խումբ-խումբ, ն այլն: մեռմել-պրծնել

ի-

Սովորական, ոչ դարձվածքայինհարադրական բարդությունների

բաղադրիչ բառերը պահպանում են իրենց բառային իմաստները. երկու-երեք, բառ ու բան, կես անել, կուլ տալ, կար անել, հազիվ թե, հար ն նման հ այլն:

ինչպես՝ հազար ումեկ,

՛

Դարձվածքներ ներկայացնող հարադրականբարդություններիբաղադրիչները, կռրցնում են իրենց բառային իմաստները, ընդհակառակը, ն դարձվածքի իմաստըչի բաղադրիչներիբառային իմաստներից. բխում ինչպես` աչք տալ,

աչք գցել, աչքով աչք չունենալ,գլուխ գալ, գլխիընկնել, աչքը ծակ, ճեռքըբաց ձեռքըթեթեւ, խելքի տոպրակ, ուղտի ականջում 1, ա

քնած

Որպես րի կայուն

յլն:

՝

՛

հարադրություն հայերենում հանդես են գալիս ամեն տիպի բառեկապակցությունները, կազմված` ինչպես լրացում լրացյալից (աչքը մտճել, խելքի ն տոպրակ), համադա անդամներից (գիշեր ու ցերեկ,գիշեր-ցերեկ, ճիստ կաց, նստել վեր կենալ), այնպես էլ մին նույնբառի կրկնությունից(մեկ առ մեկ, մեկ-մեկ,երես

առ

երես:

աճվաճական

ղանակավորողբառ րեկ, օր

ու

գիշեր, առ

հա-

բար-

գոյական, ածական, մակբայ, թվական, շաղկապ, եխոսքի մասերի բառերի հարադրությամբ. ինչպես՝ գիշեր-ցե-

ղությունները կազմվում

են

ն տուր

Լ.

այլն:

1) Գոյականական հարադրություն: Կազմվում

են

զոյականների հարադ-

գիշեր, ահ ու դող, կեր տեղ, վար ցանք, ձյուն-ձմեռ, վագոն-ռեստորանԼ այլն: 2) Ածականականհարադրությում: Կազմվում են ածականների հարադրությամբ. ծանը ու թեթԼ, լուռ ու մունջ, լավ ու վատ, բարակ-մարակ, լռիկ-մճջիկ, կարմիր-կանաչ,թաց ու չոր |: այլն: Այս կարգի հարադրություններից որոշ մասի մեջ են գտնվում: բաղադրիչ բառերն իմաստային որոշ հարաբերակցության րությամբ,շաղկապներովկամ առաճց շաղկապների.օբ ու

խում, տուն

ու

ու

ու

Դրանց մեջ առկա է հականշային որոշակի հարաբերություն: 3) Սակբայական հարադրություն: Կազմվում են արմատական մակբայճերի հարադրությամբ, երբեմն ու, ե շաղկապներով, բաղադրիչ-բառերի բառական իմաստների հականշային հւսրաբերությամբ, ետ ու առաջ, դես ու դեն, վեր ու վար, այստեղ-այնտեղ ն այլն: 4) Թվականականհարադրություն: Կազմվում են իրար հաջորդող թվականների հարադրությամբ. երեսուն-քառասուն, երկու-երեք, չորս-հինգ, տասըե այլն: քսան, հազար ու մեկ, ինը հարյուր յոթանասունութ 5) Շաղկապճներովեղանակավորող բառերովկազմվածհարադրությունզեր. ապա թե ոչ, կամ թե, միայն թե, քան թե, կարծես թե, ասես թե, քանի որ, մա-

ն

քանի դեռ

ն այլն: նավանդոր, թեկուզ ն, իբրե թե, ինչ-որ, ինչպեսոր, բ) Բայական հարադրություններ: Հարադրական բարդությունների զգալի մասը կազմում են հարադրական բայերը":Հարադրական բայերը կազմվում են

մեկ բայից ն հարադիր բառից կամ երկու բայերից, ունեն բառային առանձին իմաստ ն մեկ ընդհանուր շեշտ: Ինչպես, օրինակ՝ գռրծ անել աշխատել), (գործել, լաց լինել (լալ), բաց լինել (բացվել), վազ տալ (վազել), պար գալ (պարել), թաց աճել (թացացնել)ն այլն: Հարադրականբայերը հիմնականում մեկ բառի արժեք ունեն ե մասամբ (առանց իմաստի աղավաղման) կարող են փոխարինվել համապատասխան միաբառ, նույնարմատ բայական համարժեքով..ինչպես` զրույց անել-զրուցել, պար գալ-պարել, վազ տալ-վազել: Ռրոշ դեպքերում հարադրական բայերի ն նրանց միաբաո զուգահեռների իմաստներըկարող են ճան չհամընկնել. ինչպես`

ս

ու

են

րադրություններիհ բայական հարադրությունների: ա) Անվանական հարադրություններ: Անվանական հարադրական

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆ

են

Հարադրական բարդությունները ստորաբաժանվում

ա-

աը

Մ Աբեղյան, նշվ. աշխատ.. էջ 137-138: Գ. Սնակ, նչվ. աշխատ., էջ Աբրահամյան, Բայը ժամանակակից հայերենում, Երնան, 1962, էջ 190-208: Ա Սուրվալյան, նշվ. աշխատ., էջ 194-215:

161-165:

|

կանգ առնել-կանգնել,թափ տալ-թափել,

այլն:

ման

տալ-մանել, քաշ տալ-քաշել

ւ

Դարձվածքայինհարադրականբայերի բառական իմաստներըքանի որ չեն բխում բաղադրիչների իմաստներից,հետնաբար ն չունեն նույնարմատ միա

համազորներ, ինչպես, օրինակ` գլխի ընկնել-ըմբռնել,գլուխ տալ-բարնել, աչք գցել-նայել, հավանել, ականջն ընկնել-լսել,ձեռք առնել-ծաղրելԼ, այլն: Հարադրական բայերը կազմվում են երկու անկախ բայերից կամ բայից ն հարադրից. առաջիններըկոչվում են՝ զուգադրականբայեր կամ գուգաբայական հարադրություններ, երկրորդները՝հարադրականկամ հարադրավոր բայեր: Զուգադրականբայեր կամ զուգաբայականհարադրություններ: ա) Զուգադրական բայերը կազմվում են երկու անկախ բայերից, որոնցից յուրաքանչյուրը անկախ խոնարհվումէ: Այդ կարգի բայերի արտահայտածբառային իմաստներըզգալիորեն տարբերվում են հարադրության մեջ մտնող բաղադրիչ բայերի առանձին, ինքնուրույնգործածական իմաստից: Օրինակգ̀նալգալ, գալ-գնալ,ասել-խոսելչմեռճել-պրծնել, մեռնել-ազատվել, քշել-բերել, թողնելգնալ, թողնել-փախչել, վազել-գալ,ժողովրդախոսակցական՝ երդվել-ջարդվել, գեբառ

առանձին,

րել-գերփել,ծլել-ծաղկել 1. այլն: Զուգադրականբայերի բաղադրիչներըանկախաբար,միաժամանակ խոնարհվումեն. ինչպես՝ գնացի-եկա,գնացիր-եկար,գնաց-եկավ, կամ քշեցի-բերեցի, քշեցիր-բերեցիր, քշեց-բերեց |, այլն:

բ) Մեկ միաբառ բայից ն մեկ հարադրավոր(հարադրական) բայից.ինչպես` ծակել-դուրսգալ, կտրել-դեն գցել, ծեծել-դուրս անել, խփել-ներս

տանել,

ջարդել-դուրսաճել, համոզել-դուրս բերել, գնալ-դեմընկճել է. այլն: Այս դեպքում էլ բաղադրիչ-բայերը խոճարհվումեն անկախաբար: գ) Մեկ միաբառ (չեզոք կամ ներգործական)բայից ն տալ բայից կազմվում է պատճառականբայ, ըստ որում խոնարհվում է միայն տալ բայը. ինչպես՝ գրել տալ (գրել տվեցի), երգել տալ (երգել տվեցի), ծեծել տալ (ծեծել տվեցի), պարել տալ, վազել տալ, հաշվել տալ, խմել տալ, բռնել տալ ն այլն:

Հարադրականճ կամ հարադրավոր բայեր: Այս կարգի բայերը կազմվումեն որնէ հարադրով(ոչ բայական) հ բայով: ա) Անել, լինել, դառնալ,դարձնել,գալ, բերել, կտրել, տալ Լ այլն վերացական իմաստ ստացած բայերով ն գռյականների, դերանունների,

ածականների,

ձայնարկություններիկամ բնաձայնականբառերի թյամբ կազմվող հարադրավոր բայեր.

շարա

հյուսական կապակցու-

1) Գոյական, ածական հարադիրով կազմվող բայեր (գոյական-բայ, ածականչբայ կաղապարներով).գիր անել, աղաչանք անել, պաղատանքանել, լաց լինել, գռհ լինել, մարդ դառնալ, մարդ գալ, միտքըգալ, աշդարձնել, երեսին խարհ բերել, գույնը տալ, կրակ կտրել, սառույց կտրել. կամ արժանի լինել, ան-

տես

անել, անպատիվանել, աճպատիվլինել, գահընկեց անել

ն

այլն: Այս կա-

ղապարով հարադրավոր բայերի կազմության հճարավորությունները ժամանաակից հայերենում մեծ են. դրանց մի մասը վեր է ածվում դարձվածքների: 2) Մի քանի հարադրավոր բայեր կազմվում են ինքնուրույնաբար չգորձածվող բայական հիմքերով ն անել, դառճալ, լինել, տալ ն այլն վերացական իչաստ ստացած բառերով. ինչպես՝ իմաց անել, լուռ լինել, իմաց տալ, բաց աճել, բաց լինել, ցույց տալ, վազ տալ, թաց անել, թաց լինել, թաց դառճալ ն այլն: 3) Հարադրավոր բայերի մեծ մասը կազմվում է տեղ ցույց տվող բառերով

մակբայներոփն հիմնականում շարժում ցույց տվող բայերով: Այս կարգի հարադրավորբայերի կազմությանը մասնակցում են ածել, անել, առնել, բերել, գալ, ու

գնալ, գցել (ձգել), դնել, ելճել, ընկնել, վազել, տալ, տանել, քաշել ն մի քանի այլ դեմ, դես, դուրս, ետ (հետ), մեջ, մոտ, ներս, շուռ, բայեր ու տել ցույց տվող առաջ,

վայր, վեր, վրա, տակ, տեղ բառերը: առաջ- առաջնառնել, առաջ բերել, առաջ գալ, առաջ գնալ, առաջ գցել, առաջ ընկնել,առաջ տալ, առաջ տանել, առաջ քաշել ն այլն. դեմ- դեմ անել, դեմ առնել, դեմնառնել,դեմ(ը)գալ, դեմ գնալ, դեմ դնել, դեմ ելնել, դեմ ընկնել, դեմ վազել, դեմ տալ, դեմ տանել. դեն- դեն ածել, դեն անել, դեն գնալ, դեն գցել, դեն դնել, դեն ընկնել, դեն թափել, դեն տալ, դեն տանել, դեն քաշել, դեն քշել. դես- դես աճել, դես բերել, դես գալ, դես ձգել, դես քաշել, դես քշել. դուրս- դուրս ածել, դուրս անել, դուրս բերել, դուրս գալ, դուրս գցել, դուրս ելնել, դուրս ընկնել, դուրս թափել, դուրս ձգել, դուրս վազել, դուրս տալ, դուրս տճկվել, դուրս ցցվել, դուրս քաշել, դուրս քշել. ետ կտ (հետ)- ետ ածել, ետ անել, ետ առնել, ետ բերել, ետ գալ, ետ գնալ, ետ ետ ետ ետ ետ ետ ետ ընկնել, կանչել, նայել, տալ, քշել, դարձնել, քաշել, գցել, հետ գալ, հետ գնալ, հետ բերել, հետ ճայել, հետ տալ. մեջ մեջ- մեջ անել,մեջ առնել, մեջ բերել, մեջ գալ, մեջ գցել, մեջդնել, նել, մեջ մտնել, մեջ տալ, մեջ քաշել. մոտ- մոտ անել, մոտ բերել, մոտ գալ, մոտ դնել,մոտ վազել, մոտ տանել, "

|

:

ընկ-

Ն տ քաշել. ճերս- ճերս ածել, ներս աճել, ներսառնել, ներսբերել, ներս գալ, ներսգցել, ներսընկնել, ճերս մտնել, ներսվազել, ներստալ, ճերսքաշել, ներս քշել. շուռ- շուռ ածել, շուռ բերել, շուռ գալ, շուռ տալ. վայր- վայր բերել, վայր գալ, վայր գցել, վայր դնել, վայր ընկճել. վեր(ներքե,,ցած, վար)- վեր ածել, վեր անել, վեր գցել, վեր դնել, վեր ընկնել. վեր (վեր)- վեր առնել, վեր գալ, վերկենալ, վեր ձգել, վեր քաշել. անել, վրա բերել, վրա գալ, վրա գցել,վրա հասնել, վրա պրծնել, վրա- վրա վրա վազել, վրա տալ, վրա քշել. տակ(ը)- տակը գցել, տակը դնել, տակն ընկնել, տակը փորել, տակը քա-

մոտ

շել.

տեղը դնել, տեղնընկնել,

ա

4) ի նախդիրով ածել, ի դերլ եանել,

յլն:

բայեր.ի մի բերել, ի մի գումարել,ի հարարդավոր կատար

ի սպաս

դնել, ի հա յա գալ, ի ցույց կազմվածձներ են:

Գրաբարի համաբանությամբ

դնել: Այս

Հիշյալ բաղադրիչներով

բառական ն իմասւռները,

դնել,մեջ անել, մեջ առնել,մեջ-մեջ անել, մեջ բեմռտ-մոտ անել, մուռ

ոռ: 5)

ի

6)

բայով կազմվող Դերանունով հարադրավոր բայեր. իրար հ

արա արական

քոյրը, աար շաա

լինել, ճերս ածել, ճերս

աարովանել Չայնարկությամբ կամ բնաձայնական բառերովն այլն:

ախ անել, ախ քաշել,

Դի

ա՛խ

ու

անցնել,ի-

բայով կազմվող հա-

վախանել, վա՛յ տալ, հաֆ անել,

Բադգյուսականհարադրություններ

Հարադրական բարդությունների մի տեսակնէ

թյունը:Սովորական այն հարադրությունից

տարրերը՝ բաղադրիչները իրար նկատմամբ համազորեն դաս, շաղկապվումեն

ու

|լ

կամ ե շաղկապով:Օր.՝ ահու դող, ցան

շեր, անց ու դարձ, նիստու

առ ն տուր, կաց, կորած-մոլորած, հագած-կապած:

Բաղհյուսական գոյական

հարադըը-

հաճախ համաու

ցիր,

օր

ու

Գի-

ցան-ցիր,գոռում-գոչում (գոչյուն), .

հարադրությունը հոլովվում հ հոդ է առնում իբրն մեկ բառ: Հոլովվումէ միայն ճրա վերջին բաղադրիչը.ինչպես՝ ուղղ., հայց աց ուդարձ, սեռ. տրական՝ անց ու դարձի, բացառ անց ու դարձից,գործիակ անց ու դարձով,ճերգոյ.՝ անց ու դարձում. կամ՝ անց ու ու դարձը,ահ ու դողը, նիստ կացը Ս այլն:

Բարդության ընդհանուր իմաստըհիմնականումբխում է րիչների բառական բաղադիմաստներից: Ռրոշ դեպքերում բարդությունը նան ստանույք է սաստկականիմաստ:

Բաղհյուսական հարադրություններ կազմվում են հիմնականումհամանույնանիշ, ինչպես նալ իմաստովմոտ (միննույն իմաստաբանական դաշտինպատկանող) բառերի հարադրությունից: նիշ,

ա)

Համանիշ,մոտ իմաստ ունեցող լ նույնանիշճ̀ույն իմաստն ունեցող բառերիհարադրությամբ կազմվող բ աղհյուսական

Այս կարգի բաղհյուսական հարադրություններից կազմվում ենճ նան

ահ հարադքրություններ.

հա-

մաշ անել կամ լինել, ջարդ րադրականբայեր, ինչպես՝ հալ բուրդ աճել՝ լիճել,» ցան ու ցիր անել՝ լինել |. այլն: բ) Իմաստային որոշ ընդհանրություն ունեցող (ճիննույն իմաստաբանական դաշտին պատկանող) բառերի հարադրությամբ կազմվող բաղհյուսական հարադրություններ.ինչպես՝ թնեու թիկունք,թե-թիկունք, հագած-կապած, զուգու

ու

աան

ահ ու դող, գունդ ու կծիկ, ված-զարդարված,կազմ-պատրաստ, կտոր-բրդուճ,թքել-մրել, այրել-մրկել,հար ն ճման, աշխարհ-արարած,կյանքկենդաճություն,արն-աշխարհ,ծափծիծաղ, ծառ-ճյուղ, հավ ճիվ, շենք ու ու ու շնորհք,վար ու ցանք,մարդուկին, անց դարձ,կեր խում,արդու զարդ, խաղ ու տուն ու տեղ, օր ու գիշեր ն այլն: Այս կարգի որոշ բառերը կորգնում են իրենց իմաստները, ն. ամբողջ հարադրությունը: հաճախ ձեռք է բերում մի նոր, ընդհանրական իմաստ,ինչպես՝ հագած-կապած (զուգված), ահ ու դող (սարսափ), մարդ ու կին (ամուսիններ), կեր ու

ու

պար

հարադրությունների

բաղադրիչ ջույք)

|

բաղհյուսական հարադրու-

տարբերվում է նրանով,ռր

վող

ու

կաղապարները կրակ:

կազմվումեն նան դարձվածքա յին հարադրակամ. բայեր: Դրանց բաղադրիչներըկորցնում են իրենց

քաշել, ետ անել, եւտ բերել,եւտ

մաշ, ջարդ ու բուրդ, ախ ու վախ, ճար-ճարակ, գոռում-գոչում, հագած-կապած, Կուգված-զարդարված,այրել-մրկել, քար-ապառաժ, թանկ ու

ցիր-ցաճ, հալ

այլն: Որոշ բարդություններէլ ստանում

ն

են

խոմ խնո

սաստկական իմաստ. ի

Հոն

թե-թիկունք, զուզված-զարդարված,թքել-մրել, այրել-ձրկել, ծափ-ծիծաղ ն այլն: գ) Բաղհյուսական հարադրություններեն կազմում նան 1այնպիսի որոնք իրենց բաղադրիչներիիմաստային հարաբերությամբնման են իշատակված կարգերին, հարադրվող համադաս ն համազոր բառերն իրար ճկատմամբունեն իմաստային որոշակի, երբեմն հեռավոր առնչություն, բաղադրության մեջ չեն պահպանում իրենց ինքնուրույն, իմաստները անկախ բ առական միություն ստանում են մի նոր, հաճախ՝ հավաքական իմաստ: Ինչես, օրինակ՝ ան ուլիս (զրույց, խոսակցություն, հարցազրույց), շենք ու շնորհք, մուտ, ել խաղք-խայտառակ(անել), ե (օր), թուք ու մուր (անպատվություն), կանաչ-կարմիր(ծիածան), դես ու դեն (ընկնել), բաց ու խուփ (անել), կաց ու կապ քանդ (անել), վեր ու վար (անել), տակն ու վրա (անել), երկինք-գետին, ար ձե, ոտք ու ձեռք (ընկնել), կարգու սարք ն այլն: , ու ձոր, այր ու կին, շարժ հաջորդողթվականներիհարադրությամբ կազմվում են նույնպես ի հարադրական Խր բարդություններ. ինչպես՝ տասը-

խոր: արո ոճն

են ուփորձ դուռ-դրացի, դուռ-դրկից, գիշեր-ցերեկ մուտ, ձյունՎմեռ, ու

ԻՆ աան

Իրար

սական

ելու

(անել),

ու

երկու-երեք, դեկու,քսան-երեսուն,հիսուն-վաթսուն այլն": լԿրկնավոր հարադրություններկամ կրկնավոր հարադրական է

բարդու-

ններ

Թոր:

ու

աշխխատ.,էջ 142-143: Հմմտ. ՄՍքեղյան, նշվ. |

Հ. Աճառյան,նշվ. աշխատ.. Լջ

34:

(խոսել). իրեն-իրեն (պատճառով), ճեր: Օր.՝ ինչ-ինչ ճրբերանգ ն կամ րըմաստային (անգամ) յլն: ճարդը)»քանի-քանի կապվում կրկնավորները այս-այս(դեպքում, կազմվողայս կարգի ո

ան ԻՎ գրվում անջատ, ինչպես հարադրական ԿԱ պահպանում իրենց Կրկնավոր աղառըի ԸՆր կամ շաղկապները, ինչպես ընկնում երբեմն,

Կրկնավոր հարա դրական վում

են

կռչվում այն բարդությունները, որոնք կազմ, ույն բառի կրկնությամբ: Կրկճվում են սովո-

են

վերլուծական միավանկ կամ կարճ բարդությունները, ե բաղադրիչ բառերի միջն

րաբար

ի

են

գրաքարյան

ճախդիրները: րը:

շեշտը:

են

են

:

Ռրո րոշ

նան

ն

ու

կրկնավորների բաղադրիչներից մեկը ենթարկ-

վում է հնչյունափռխության: ա)

Կաատվանող ւնա զոր Արո ուններ Կ

Հայերենի տա

բառերի կրկնու-

թյամբ կազմվող ավոր հարադրական բարդություն կարող է կազմվել հայերենի հա րյա բոլոր խոսքի մասերին պատկանող բառերի կրկնությամբ: Գոյականնե րի, մակբայների ն դ նման մյուս խոսքի մասերիկրկնությամբ կազմվող կրկնավոր հարադրություն-

էլ

ճերը րը ժաման հայերենում ժամանակակից

ածականների,

բառարանային արժեք չունեն: Ձեռք բերելով

Վր Գաակազական՝ կար երի (ուր կրխաբ

կամ իմաստային նրբերանգներ՝ դրանք

զանազան

ստանում

են

ա-

ակբայական կիրառություններ: Այսպես` տեսակ-տեսակ ճաշեր ն այլն), փունջ-փունջ, գույն-գույն (ծաղիկ

մպե

(վազել, քայլել,

Ն եար

(խաղալ), խումբ-խումը այլն (ձակբայական կիրա-

տուն-տուն

ա

"լ

)

-

(արշավել)

-գունդ

աԱ

ռություն):

ն

մասարան թել-թել, խունր խումբ-խումբ, տեսակգույն-գույն, բունդ արաճ-դասարան, զոնդ, տեսակ, Այս կարգի կրկճավորները ատն իո համազգի իմաստներ կամ ազնակիության նազանության 9 Գոյականների տուն-տուն

թեքել, դատարան,

կրկնո

խումբ,

տեսակ`

ունեմ

-

ցույց

են

զաա

տա

ռարկաների կամերն հաջորդականություն: ույթների 2) ԱՓսկաննե կրկնությամբ կազմվում եռ ածականներ ու մակ են ածականների ի-

անրի կանավ մակբայներ նուն Ան ար ործողու թյան դեպքում Հ ո ւ

մաստը.

ստանում

լն, ձակբայական գործածու-

են

տալիս կայի վիճակ: Օրինակ՝ մն-սն (հոնքեր լավզավ (հույսեր, խոստումներ), ցույց

ություն, ինչպես նան առարծ-մեծ (մարդիկ, նա` խոսել), կլոր-կլոր (երես, աչքեր), քիչ-

են

եր

( ե ուրուր ր նդ-հիվանդ(աշխատել), խմել), խելոք-խելոք(խոսել) վա կոտորել) այլն: ( (քայլել), (գալ), մանր-մանը Բոն կրկնավորներ, 3) Թվականների ազմ ո վու ննշանակություն,մեկ-մեկ, միբազմակիության, ինչպես ճը Բրո(«երբեմն») (կանգնել, յուրաքանչյուրին

քիչ (ուտել, րագ

արագ-ա-

ն

ե

ուշ-ուշ

որոնք

կրկնությամբ

նում են

ստա-

ճան

մի (մեկական, տալ), մեկ-մեկ, մի-մի (գիրք, տետը ն. (երեքական), հինգ-հինգ (հնգական)

կ

այն), եերկու-երկու Լո»

ն

երնալ,

(երկուսկան), երեք-երեք

այլն:

4) Դերան րանունների կրկնությամբ կազմվող կրկնավորներըսովորաբար տահայտում

են

բազմակիության. հութ) բ

ե

րբեւմն

ճան '

ար-

առաճձնակիության իմաստներ

ա

շաղկապներով ես, ինձ ես

էի), ո՞վ ու ինձ (մտածում, խոսում ու ինչպես՝ ն այլն: են որոշակի բայերի ե ի՞ճչ (տամ քեզ) եկան),ե՞նչու ե՞նչ, ի՞ճչ կազմվող ու ո՞վ (գնացին, կրկնությամբ ն Ու

(ճան հ)

հետ-

բնաձայնականների օրինակ՝ Չայնարկությունների ինչպես, իմաստներ. տում են սաստկական

5)

արտահայ կրկնճավորները հա՛յ

հա՛մ-հա՛մ,

եկա- ՀԹ), (հայ-հայ, մոտիկ տեղից Ագա ուռ կր՛ո-կք՛ռ,վի 2-վի՛շ,վա՛շ-վա՛շ, ւյ-վո՛ւյ, վո վա՞յ-վա՛՛),

հա՛յ վա՛հ-վա՛հ, ճի՛կ-ճի՛կ,

հե՛յ-հե՛),

հա՞լ

հռ-հո՛, (քամու ձայնը)

ուտ

տողե

մոտիկ

մայա,

այլն:

կազմբայի հարաղրիկրկնությամբ Հարադրավոր բայեր: բ) Կրկնավոր լինել կտոր-կտորգալ, ամեն բզիկ-բզիկ բզիկ-բզիկ ինչպես՝ վում է կրկնավորբա): ն ա 16: անել, մեջ-մեջանել առ,ընդնախվեր-վերթռչել, մոտ-մոտ Գրաբարյան կր կճավորներ: նախդիրներով միջն կազմգ) Գրաբարյան են կրկնավորբա ղադրիչների ը նկնում (որոնք առ ժամաճակ բառ, օգնությամբ դիրների երես առ երես, բառ հարադրություններ. են կրկնավոր վում Լառ քայլն այլն. կամ՝ առ մաս,քա) մեկ առ մեկ, մաս ժամանակ, առ տող առտող,ն այլն: Մյուս նախդիրներով (ըստ, ի, զ, ց) կրկնամերթ ընդ մերթ մեջ, մեջ ընդ

ո՞ւ

ն

)

են

վորճերիցկազմվում

հարադր

կցականբարդություններ: Այս կարգիկրվճառոր

կրկնավորներ:

ԻՑեյունափոխությամբ

է կրում կամ հնչյունի կորուստ հնչյումափոխվում է հավեկան միջն առաջանում մեկը կամ էլ բաղադրիչների ն այն է, որ հիմճակակրկճվողբաղադրիչներից առանձնահատկություն կրկնավորների հավաքաէ Սալ հնչյուն: Այս բառը ձեռք բերում է բառի բառա յին իմաստը, ճն

բարդություններում

միանում ճումընդարձակվում Բաղադրիչները ճ ավելի լայն նշանակություն: կան,բազմակիությա «ու» շաղկապը: միջն ընկնումէ բաղաձայնի գծիկով,երբեմն ճրանց բառասկզբի բաղադրիչի առաջին 1) Կրկնավորբարդություն՝ գալ (հանկարծաառոք,ապաղ-ճապաղի

այլւն-փայլուն, առոք- ալաճ-թալան: կորուստով. մահ լինել), ակաս-պակաս,

բաղաձայնի ալաս-փալան, բառասկզբի երկրորդ բաղադրիչի

բարդություն՝ Կրկնավոր

2)

հաց-մաց, սուտ-մուտ,

սեիկ-մնիկ,ցախ-

Քիչ-միչ» թելիկ-մելիկ, այն օրինակ փոփոխմամբ. զավակ-մավակ. կնիկ-մնիկ, տուն-մուն, կլոր-մլոր, դարձելեն մմախ, բան-ման, բոլոր բաղաձայնները բառասկզբի երկրորդ

բաղադրիչների սուսչփում,

ճերում

պ-ն: պարապ-սարապ,

երկրորդ

|», թի

սկզբումորնէ բաղադրիչի

բաղաձայ-

բարդության՝ աղ (ու) Կրկնավոր ոսկոր-մոսկոր, ավել-մավել, ոլոր-մոլոր, աճուշ-մաճուշ, առակ-զահավելումով. ամբաղ-զամբաղ, 3)

ճի

Լոթի»փոթի,

(խայտառակ),

աքակ-սլառակ մաղ,աման-չաման, կատարվելէմ ռակ

ն

այլն: Այս

վելում:

բարդություններում

Ն

հաբաղաձայնների

4) Կրկնավոր բարդություն՝ երկրորդ բաղադրիչի ձայնավորի կամ ձայնավորների փոփոխմամբ. մանրը-մունը, մազ-մուզ, չեմ-չում, քաղցր-մեղցը, Հակ-ծուկ, մարդ-մուրդ, ձեն-ձուն, հարայ-հուրայ, հայ-հույ (մեկ ձայնավորի

թյամք), փալաս-փուլուս, լակոտ-լուկուտ,

փոփոխություն):

աղքատ-ուղքուտ

հարադրական բարդու-

անո.

պես` կասՎլապույտ, կաս-կարմիր, կափ-կանաչ,ճեփ-ճերմակ,

սիպ-սիպտա

տակ), սեփ-սն, սիփ-ԱԼ, լեփզիքը, միս-ճենակ լեփ-լեցուն,

մա

լեզվում), ժողովրդախոսակցական այլն: ե) Կըկնավորհարադրականբարդություններիմի տեսակ է հնչյունական կազմով ու իմաստով նույն կամ մոտ բառերի կրկնությունը,երբ կրկնավոբի երկէ. ինչպես, օրինակ` ժողովրղախորորդ բաղադրիչը որոշ չափով ձն ափոխված սակցական լեզվում ն, բարբառներում տարածված՝փոր-փսրը,շուն-շնվոր, ճարճարակ, տեր-տիրական,կեր-կերակուր,հռտ- հոտոտանքէ այլն": 4. Հատվածական բաղադրություններ. բարդությունների առանձին տեսակ է հատվածական բաՎերլուծական ղադրությունը, որի բաղադրիչները նույնական կամ ճույմզիմաստածականաչիփ-չփլախ(բարբառային)ն

լ

կերտ ածանցներով կազմված ե իրար

հետ

ստորադասության, համադասության

կամ փոխադարձությանհարաբերությամբկապակցված բառեր են":

:

Այս կարգի բաղադրություններըառաջանում են ճույնանիշ կամհամանիշ ածանցներով կազմված ածականների համադասական կամ ստորադասական կապակցություններից՝առաջին բաղադըիչ անդամի ածանցի կրճատման ն շաղկապի վերացման միջոցով.ինչպես՝ ռազմականն քաղաքական-ռազմաքաղաքական, գիտականն հանրամատչելի-գիտահանրամատչելի, պատմականն բանա-

սիրական-պատմաբանասիրական, ռազմականն հեղափոխական-ռազմահելափոխական,տեխճիկականն տճտեսական-տեխնիկատնտեսական, դատականն ռազմականքննչական-դատաքննչական, ռազմականՀծովայիճ-ռազմածովային, օդային-ռազմաօդային, ֆիզիկական ն մաթեմատիկական-ֆիզիկա-մաթեմատիկական, մանկապատանեկան, ֆաբրիկա-գործարաճնակուլտուր-լուսավորական, )ին, նյութատեխնիկական, բարոյակամայինէ. այլն: բարոյաքաղաքական, Հատվածական բաղադրությունների բաղադրիչ-անդամների քերականահամադասականէ համարվում, երբ բաղադրության ան-

հարաբերությունը դամները համազոր ենճ,միմյանց լրացում չեն, կան

ւ

բաղադրությունն իբընւ,համադաս

անդամների մի բառակապակցություն՝նախադասության մեջ միասնաբար |

Ն Հ. 9.

՞՞

Աճառյան, նչվ. աշխատ. էջ 84: Հայոց լեզու, 1-ին մաս. (1 պրակ, Երեան, ։

1980 ի., Լջ 402-408-

ն հա դազմական

որու տեխնիկա րենասիրական. պատմա-բանասիրական վարչա-անտեֆիզիկա-մաթեմատիկական, Լ

ն

է

'

է թյուններում կատարվել իմաստի սառտկացում. ընդհանուր ինչբաղադրության

ծածվում է

է

նշանակում ռազմա-րայրենասիրական,

ամ: դամի լրացում. գոյականական

յն: բանվորա-գյուղացիական, ուսումնա-մեթոդական իոփոխու՞ սականուսումնա-մանկավարժական, երբ ԲաղոոՂա հարաբերությունը, (երկու ձալճավորնե որի բաղադրիչ-բառերի (նահանգներ), Ստորադասական մյուսի լրացումն հյուսիս-արնելյան

5) Կրկնավորներ՝ ածականների առաջին բաղադրիչի առաջին վանկի փո-

փոռխմամբ: Այս եղանակով կազմված մի քանի կրկնավոր

սում է

դառ-

փչներիցմեկը

(առաջինը)

ա

է.

կարող բառերը բաղադրիչ արեմտանվրոպական (գրականություն: բաղադրությունների յան Վերջապես, կարգի հարաբերութ այդ

ԳՆ

են

մեջ

բազմակողմանի) Կովետա-ֆինլանդակ ն ինչպես` այլն). զուգադըրություն (բառարան), ա ռուս-հայերեն (պատերազմ), ռուս-ճապոնական ն այլն: (պայմանագիր), բառարան) (բժշկագիտական միտումը զարգացման լատիճ-ռուս-իայերեն բաղադրությունների այս կարգի վերաՀատվածական բարդությունների համադրական է, վերլուծականից՝ գիտահեբացառումն ճրանց են իբըն մեկ բառ. ինչպես` արտասանվում ծումը, երբ դրանքգրվում վարչատնտեսանվել

երկկողմանի(անձե

եռակողմն

արձություն ու

ժողովրդախոսակցական, գիտատեխնիկական, տազոտական, կանն այլն:

|

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ

եղանակով.

կազմվում համադրության ն բարդությունները ունեն ճեկ ընդհանուրշեշտ, են գալիս միասնաբար, շարահյուսաբաղադրիչ կցվածության, են կցաձուլվածության աստիճանի ն` ստորաբաժանվում ըստ բաղադրիչների անկախությա իմաստային դրսնորման, կանկապի են

Այս կարգի ս ները րը հանդե

ու

եղանակով Իո ոարղաթյուն: Համադրական առրոնց ճական (բառ, արմատ, բաղադրիչները կազմիմեջ մտնող մարգի ղությունները, կցումով(գրվում արտասանվում ԻԻ որ միասնաբար՝ ինչն գալիս որնէ, հանդես կեսօր, օրիճակ՝ բարդությունների:

ճ

կան ն

կազմվողայն են

ն

են

բառ),կոչվումեն

ե

կցականարո այր, ծվծվալ, ծակծկել:

բար-

է,

այսօր,

կազմվում շարահյուսական հորան բարդություններ կրկնավորներից:կարգի հարադրություններից, լ

.

կապակցու-

են

Այդ

թյուններից, թեեւ հանդես Բրա» կա-. իմաստային բաղադրիչները շատ բարդություններում ձնաբանական-շսրահյուսական տարբեր տիպի

բայց ն

են

գալիս

կ

զգալի է նրանց

ա

այստեղ,այդտեղ: կեսօր, հորեղբայր, կցակալ խությունը.ինչպեսայսօր, յունմերիցկազմված կ ապակցութ.

տարբեր Շարահյուսական Ը

ախարնան ցություններից: ր

16-39

ջացելեն շարահյու-

բարդություններն արգիկցակաճ լուններից՝կապակ-

բարդություններ: ո)"երություններ լ

առա

ցույց տվող հարադրութ

լտան-ուիկին,, հորեդու Հեա քեռորդի, գեռ տեր,քեռայը, Աթ յ Աաաա ազան

կգականճեր. տանտիկինույր»մոր-քույր, մորեղբայր, տան-

կազմված

Կ

հանձին (ի

ղարկ,հոտնկայս,

բ) Ռրոշիչ որոշյալով

այսպես- այս-պես, աղամարդ-

աոան

այսօրայս-օր, կեսօր- կեսայստեղ, այդտեղ, ինչպե, որպես, քդեղ, այսչափ, այդչափ, նույնչափ, մեջարդ,

որչափ, ոչոք, ոչինչ, այսինչ, այնինչ, » տեղ, մեկտեղ, կախօրրան: Այս կարգի կցականների

տա

արի ի, ր : Նոր

հաճախ իբրն անկախ,

ում. նյութական իմաստ ունեցող ինչպես` տասնամյակ, յակ, րամյակ, զորօրինակ,այսքան, այդքան, նույնքան:

արար: բիցվեմ տերողորմյա:

հա հարյու -

ոչն

,

,

արթ

Կանն

վ

ներ հգորե Բա հրամա հնձան

ւհ

րի

Ա

առ

ը

ս

Տան Կ,

ր

որ

" ր

ոն

րով կազմված կցականնճեր.ձերբազատ, այ|

այսուամենայնիվ,այնուամենայնիվ: նախդիրներովկազմվածկցականներ: մասեր: Գրաբամակբայներ Լ այլ խոսքի որոնք ժամանակակիցհայերենում քերաորովհետե,Ն

կորցրել

այդ

գրաբարյան

որ

լ

բաոր, րի ախդիրոնրը, մրանդաւն առանգած բառեր շրջանի խա արգացման

ԱԱ

կանական

որ

եի

ԿԱ, մարի

փասբարդությունները

ցսո իցե-կցական է, ով էլ լինի, ովնէ- ով միածինը: հր ոո իջավ լազմված կցականներ. երթնեկ,

չ

Ա

են

են

իրենց դերը.

գալիս իբբն բարդության

գա՝ մասնավորապեսաշխարհաբաղադրիչներ: Հայերենի ա ն շրջանում համաբանությամբ հիշյալ նախդիրճերով կազմվում են նոր բարյան ւ

բառեր.

՝

առկախ, առնՀիշ» աա ո ինչություն) առհավետ, կա, առավել,առնվազնառրնթն փնյտ, առշեղ, առողջ, առգին, Առ

ճախդրով- առայժմ, ձեռն, առտնին,առանձին )

առդիր (հավելված),առհասարակ, առ-

առ

առօրյա,

ու

ր

առ-

սյ

չ

առերես, առերնույթ, առայժմ, առկայծ(ել). առձույլ, առանցք,առընդմիշտ: Զ ճախդրով- զարդ, զարմ (զ-ամպ), զգլխիչ,զարտուղի,զով (զհով), զառի-

ԸնդԱրա

վայր, զառիվեր,

զառ

կաի րանուր բողտեմ եան ըոոմիջել. (անընդմեջ ր

զերծ, զերդ, զօր: ընդամենը, ըն-

տակ, ընդգետճյա, ն դունայն, ընդհատ, ընդմիշտ, ա ընդսմին, ընկեր (ընդընդունակ, ընդդատյա, ընդերկրյա, ընդծովյա, ընդջրյա, կեր), ըճտիր (ընդ տիր): Ըստ նախդրով- ըստամսլյա, ըստգործյա, ըստամեճայն Խա» տինքյան, ըստգյուտ (ստգյուտ): Ի()ն (3 ճախդրով-իզուր, իսպառ, իդեպ, իհարկե, իմիջիայլոց, իվեր, հառաջ, ր

՛

-

հուշարար:

կազմվածկցականբայականբարդություններ: Նախդիրներով ժամանակակիցգրական լեզկազմվածբայերիմի մասը նախդիրներով համաբանուԳրաբարյանայդ կարգի բայերի գրաբարից:

վին

է

փոխանցվել կազմվելեն հայերենում արդի

նորերը:

առդատել, առդնել, առբերել,առգրավել,առգրել, ԱՌ- առադրել,առարկել, առկոչել, առկայծել, առլցել, առինքնել,առլծել, ե առնչ առերեսել,առասել, առընթանալ, առնմաճվել, յճել, առձգել, առճակատել,

թյամբ էլ

լ

մ բա զարմանալ, զարդարել,զարտուղել, զարթնել,զարկել (զարկանել),. :

առոգ

կազմված կցական բարդություններ. երբԼէ,

հուհաճձնասպան, հա յսմավուրք,

բ)

ոո

օր,

-հանձին), հօգուտ, անձին-յանձին

զիջել (զ-իզեղծել,զետեղեւզմայլվել,զովանալ, զգլխել,զգետնել,զեռալ, զեղել, (զթափվել). սքողել (զ-քողել):ընդզոդեն զօծել,սթափվել ջանել),զառանցել, ընդվզել, ընդհարվել, ընդդիմանալ, ընդարձակել, ԸՆԴ- ընդառաջել, ընդօրիուլնել). (ընդ ընդմիջեւընդունել ընդլայնել,ընդարմանալ, գծել, ընդգրկել, ըճկուլ(ընդ-կճել). (ընդճյուղել),ընկճել Զ-

ընձյուղել

ընդհատվել, ճակել, ընդոստնել, (ընդ-բռնել).ըմբերաճել ընկրկել(ընդ-կրկել),ըմբռնել մանել (ընդ-կողմանել),

(ընդ-բերանել):

ստգտել (ըստ -գտել): ստանձնել (ըստ-անձնել), հաջողվել, հարհանձնարարել, հանձնել, հանձնվել, Ի())- հանձանձել,

ԸՍՏ-

հուղարկելն այլն:

ձակվել, հարդարել,համբառնալ,

բայեՀարադրական կցականներ: կազմված բայերից Հարադրական ածել), (ակն են մի քանի կցականբայեր. ակնածել րից հին շրջանումկազմվել սակայն, հարադրական 3)

այլն: Ավելի տարածվածը, մասերին պատկանողկցականբարդությունհիման վրա տարբեր խոսքի Լէ հանձբայերի առնուլ) կազմվե հանձն առնել-ից(գրբ. յանձն է. ինչպես՝ ակն կաներիկազմումն վրեժխնդրություն,

գործածել(ի գործ ածել)

նառու,

ն

հանձնառություն,վրեժ խնդրել-վրեժխնդիր,

ակնկալ լել-ակճկալություն,

ն

այլն:

երես անցնել-իրարանցում.

լեզվում`իրար Ժողովրդախոսակցական

ծե-

աչք խփել-աչխփոց: ծել-երեսծեծանք,

Գրական,ինչպես

նան

լեզվումկցական բարկցական ժողովրդախոսա ունեցող

այլն լրացում միայն բում հարադրա կան, դություններեն կազմվումոչ բայը ծառահարադրական կամ պակցությունը բւսռակա բայական երը բայերից, ճրագվահիմք, ինչպես՝ճրագ վառելբաղադրության յում է որպես ածանցավոր թափվելտերն(ը) ծագել- արնծագոց,

արե(ը)-մտճել-արեմտոց, արն

ամաճ կոտրել- անշան տալ- ճշանտուք, աչքխփոց, խփելտերն թափոց, առաջը կտրել- առաջկըտսիրտխառնութ, խառնելմանկոտրուկ(բույս), սիրտ(ը) աղջիկտեսնել- աղերեսսըբիչ.գիր կապել- գիրկապ, րուկ (խաղ), երես(ը) սրբելմասհանում, մեջ բերել- մեջբեկապ, ճաս համճելջիկտես. խոսք կապել- խոսք

ռոց,

աչք

անցյալ կատաարարիչ (գրբ. առնել բայի

այրայլել,րարել, (բույս). տաղտուկ գեղգեղ(ել),դողդողաՆ թորթորել ծել, բեկբեկ(ել), ա

առաջքաշում, քաշել-

պռաֆջ

ԱԱ ԻԱ

րաղ

տռաջ

կալ»

խաղալ- առաջխաղացում, շուրջը

:

4) Բաղհյուսական հարադրություններիցբարդություններ: ա)

(

Հոմանիշ նույնանիշ), իմաստային ըճդհանըություձ ունեցող, ինչպես նան հա համադաս այլ անդամներով կազմվող բաղհյուսական հարադրություն-

ամանիշ

ամ

ն

ն

րից բաղադրիչներիկցումով կազմվում են կցական բարդություններ: Այդ կար գի կցական բարդության բառային իմաստն ավելի ընդհանուրըու լայն

Հագար: քնուրույնությունը. ն

բաղադրիչ բառերը հաճախ կորցնում

են

իրենց

ի

է հաճախ

իմաստային

ինչպես` աղուհաց (բարեկամություն, հավատարմություն) իստուկաց (բարք, սովորություն), ինչպես նան՝ անցուդարձ,այրուձի

կերկերալ,կողկոբլալի հիմքը` արար). արծար խորխորատ,ծործոր, կափկափել, խողխողել, սորմաղել), կաթել, ոստոստյուն,չարչարել,ջախջախել, շողշողալ, ղեն հեղհեղուկ»

ոստոստալ,

քայքայել:

կրկնավոր-կցա:

փողփողանՆ սոր,փայփայեն

ինչյուճափոխությամբ ձայնավորների ձայնավորը բ)Արմատական արմատական կարգի բարդություններում Այս կաճ բարդություններ: այճպես էլ բաղադրիչերկուբաղադրիչներում, է հնչյոււափոխվել կարող ինչպես

ներից մեկում:

հնչյունճափոխուձայնավորների ծփծփալ (ծուի),

արմատական բաղադրիչներում (թուք), խլխել (խի),

երթեեկ(ու՝ թյուն. գլգլալ (գին թռթռալ (թիռ), թքթքել2փշու(շուփ),շրջշրջել(շուրջ), ջրջրուկ (մուռ), առնտուր,ելնմուտ, ելնէջ,այբուբեն, խորդուբորդ, տարուտեր, ռրձեէգ, ձգձգել(ձիգ),մոմռալ կցկցել (կի), թյու), ալումաշ, հարցուփորձ,պարտեպատշաճ,հարննման,հարսննորդի այլն: (քիր): քրքրել (փուր), 1) Երկու

ն.

բ) Համադաս

տասնավորճներովն միավորներով բաղադրիչներից

են

կազմվում տասնմեկիցմինչն իննսունինը թվականները: 5) Բառի կրկնությամբկազմվածկցականբարդություններ:Ժամանակակից հայերենում հարադրական կրկնավորներիորոշ մասը կցվելով ընդունում

մեկ

շեշտ, գրությամբ հ ընդհանուր է

արտասանությամբ հանդես

լով հրին

ածվում կցական բարդությունների:Այս կարգի բարգություննե ի ԿՐ ռանձնահատկություննայն է, որ բաղադրիչ բառերի (կրկնավորների)մ նում է շաղկապ, հոդակապ կամ ճախդիր. ինչպես օրինակ՝ լիուլի ամե "ծ րիկոր, մերթընդմերթ, մեջընդմեջ,մոտեմուտ,քովեքով, րեցօր, օրեցորդի,տարեցտարի, ժամեժամ, տեղնուտեղը,բացեիբա ոջ հասվեհաս, մեծամեծ, նորանոր, մճոտամու, ջերմաջերմ ւ չԽոՔոթոոիր` բար,

վեր

լ

օրըրաօր, գայճգգուն,

Նոր ն0կտակետակ, փոխե տի ինք արաչար

նտգիետես այն Այս կարգի բարդության բաղադրիչ բառերից մեկը հաճախ հանդես է գրաբա լիս թեքված ձԼով (միըրստմիոջե, օրըստօրե,ինքնըաոինքյան)իբրն գրաբարի

քյան,

ՅԻ գա-

հո-

ձներ ժամանակակից հայերենում: լովական քարացած 6) Արմատի կրկնությամբ կազմված կցականբարդություններ:Ժամանա-

կակից հայերենում մեծ թիվ են կազմում բառարմատի կրկնությամբ կազմված

ԱԱ

երը: Այդ կարգի կրկնավոր-կցական բարդության առանձ-

այն է,

թյունն

որ

կրկնվող

հաճախ ժամանակակից հայերե-

արմատը

ինքն քնուրույն, անկախ գործածություն չունի: Կրկնավոր-կցականբարդումճում է անփոփոխ": թյան մի մասի արմատը հնչյունաւիոխվում է, մյուս մասինը ա) Արմատիկրկնություն`առանցհնչյունափոխության: Այս կար ճում

ի ե կրկնավոր-կցական բարդություններում բաղադրիչ բառարմատները հանդես

գալիս առանց հնչյուռնափոխության:Աղկաղկ (խեղճ, չնչին, տկար

) ԻՆ զավի

լ

հնչյուճափոխուձայնավորի մեկումարմատական Բաղ'դրիչներից (ծաղ), ճղճիմ(ճիղ)» տնծիծաղ (բիջ), կրկիտ (կիտ), թյուն. թրթուր (թուր), բջիջ բաղադրիչում): ( փուր) (առաջին փրփուր քսփուս(քոսփուս), տում (տուրտում), երկրորդ բաղադրիչում. բարդության հնչյուճափոխություն՝ Ձայճավորի մազմզուկ, ծամծմել, խազխզենկապկպել, խաբխբել (աղջ), թափթփեն աղջամուղջ վազվզենՆ խարխուլ(խար), ծոծրակ (ա-ր), պահպհել,քաշքշել (ա-ը).խաղճախուղճ, հայհոյել (ա-ու). սպառսպուռ (աղտ),խաժամուժ, աղտամուղտ մեկում. որ) (ո-ր): կորուստ բաղադրիչներից

(Ջուր),փրփրել 2)

վերջին բաղաձայնի Արմատական (թա), թեթն (ղար), թաթավ բաբախել(բախ),դադար ծոծրակ (ծան), կակազել(կազ), բաբախ, ծածանել (ջով), ծիծաղ (6ող): թոքովել (բախ), պոպոկ թաթախել (ոկ), ե), 3)

(պանծ),շոշոկել

պապանձվել ճաճանչ (ճանչ), (ծոր), կոկոն (կոն), փոփոխել(փոխ): (տան), տատանել մեկում. (պոկ), սասանել (սան), կորուստ բաղադրիչներից

բաղաձայնի առաջին Արմատական (խոպ), հագագ (հագ), խաղաղ (խաղ), խոպոպիկ հոպոպ (հոպ), գձուձ (գուձ), դայլայլ (դայլ), (հողդ), կնտնտոց(կնտ), հողդողդ հայթայթել(հայթ), հեղեղ (հեղ), (պատ), (բույս) պատատուկ հոտոտել (հոտ), հոսոս (հոս), 4)

հեկեկալ (հեկ), թել (փաթ): Տ)

ԱԱ

է1

Հ, Աճառյան, (շվ. աշխատ.. էջ 85-93-

ր

ւ (հերթագայություն, փոփոխություն

բաղաձայնների Արմատական տըրկարկամ, (ը-փ),տարտամ, մեկում. թարթափել

բաղադրիչներից պարզեցում) (ր-փ)» բորբոքել, մորսարսափ, սարսափել

(ր-շ), խարխափեն (կուտ) (րտում (ը-մ), թորթոշ կարկուտ,կրկիտ (կիտ), կրկուտ կարկատել, ճաբճատել, (ղ-9), կաղմռքել (ր-ք). (ո-ն), բողբոջ

ճղճիմ(ղ-4),տաղտուկ (ը-1), (ը-ս).խարխուլ ճ-2), գանգատ ծանծաղ (ն-դ), քնքուշ (քունքուշ, (ցունցուղ), կսկուծ կանձ (ղ-նձ), ցնցուղ (կիծկիծ), (2-նդ), տ), բորբոս (ճ-տ),

10-Մ. Աբեղյան, նչվ. աշխ

փաթա

(ճ-ր), կաշկանդել զանցառ (6-ռ), ճենճեր

(6-2). (կուծկուծ)(ծ-ս). կոշկոճել

կսկիծ կոշկոռ (շ-ո):

քասքանել (ս-ն), քասքնել,

Իսկական բարդություն: Իսկական են կոչվում կազմվում են համադրական եղանակով երկու է 2.

իոնական ավելի նույթ. րոնք (արմատներից) կամ արմատական բառերից, որոնց շարահյուսական կաներից մթագնած կամ ձնաբանորեն չի դրսնորված համապատասխան վերջավոայն

բարդություննե

է

պը

-

իմաստա-

րություններով, երբ բաղադրիչները կորցնում են իքենց ն՛ ձնական, նե՛ յին անկախությունը: Օր.` ջրշուն, ջըկիր, սրամիտ, ոսկեզօծ, մեծատուն, քաղա-

քամայր, սրածայր, սրտաբուխ, սերմնացան, հիասքանչ, վայելչահասակ ն այլն: Իսկական բարդություններ են նան հայերեն որոշ անձնանուններ. ինչպես՝ Աստ-

վածատուր, Խաչատուր,Տիրատուր, Նորայր, Ցոլակ, Թուխծամ, Հրանուշ, Հրաչյա, Սիրանուշ ն այլն: Իսկական բարդությունների առանձնահատկությունները. ա) Իսկական բարդություններըունեն մեկ ընդհանուր բառային շեշտ, որն ընկնում է բաղադրուբյան վերջին վանկի վրա. օր.` հեռագիր, սիրագորով,գրասեր, գյուղաքաղաք, քաղաքաբնակ,քաղաքատիպ: բ) Բարդության բաղադրիչները հիմնականում կորցնում ին իրենց իմաստային անկախությունը: Բաղադրության ընդհանուր իմաստն ավելի լայն է, քան նրա բաղադրիչների առանձին իմաստները. օր.՝ հացթուխ չի նշանակում հաց ն թխել, հաց թխողմարդ՝ մասնագետ, նա` որ հաց է թխում գրասեղան ոչ թե գիր հ

այլ

սեղան, այլ՝ սեղան, որի վրա գիր

թյամբ,

են

անում, զբաղվում են գրելով, ընթերցանու-

պարապում են: Այսպիսով, բաղադրությունն ամբողջությամբ առած՝ մեծ ասամբ արտահայտում է մի այնպիսի րոր իմաստ, որը չի բխում բաղադրիչների անկախիմաստներից կամ այդ նոր իմաստը չի ստացվում նրա բա-

առանձին,

ղադրիչների բառային ինքնուրույն իմաստների մեխանիկականգումարից. օր. բառացի չի ճշանակում փայտ փորող. մայրամուտ ոչ թե (թռչունը) մայր մտնելը, այլ: արնի մայր մտնելր. դասընկեր- մին դասարանում սովորող, դիմախաղ-ղեմքի մկանների միջոցով որոշակի զգացմունքներ ե տրամադրություններ արտահայտելը ն այլն: Կցական ռրոշ բարդություններում նույնպես կարելի է հանդիպել նման երնույթի, երբ բարդության ընդհանուր իմաստճ ավելի լայն է, քան բաղադրիչների,բաղադրիչ բառերի առանձին իմաստները. ինչպես` ասուլիս, եռուզեռ, այրուձի, առն տուր,աղուհաց, ելումուտ ն այլն: Այս կարգի ո-

փայտփոր

նույն

:

կցական բարդություններ վերաիմաստավորմամբ ձեռք են բերել դարձվածքային իմաստ հ իմաստիբնույթով մոտ են ինչպես դարձվածքներին, այնպես էլ իսկական բարդություններին: Սկզբունքորեն սրանք տարբերվում են իսկական բարդություններից նրանով, որ բաղադրիչ բառերը պահում են իրենց բառային ձնական աճկախությունը, նրանց կապը ամուր չէ, կարող են բաժանվել ն մի ու ղեպքում կդառնան հարադրական բարդություններ (աս ու լիս, եռ ու զեռ, ու ն առ ձի, տուր, աղ ու հաց,ելումուտ), մյուս դեպքում՝ դարձվածքներ (աղ հացրոշ

այր

երախտիք, բարեկամություն): Կան ճան ոչ մեծ թվով իսկական բարդությւններ,

որոնք իրենց

բաղադ-

իմաստը նրանց ընդհանուր չեն արտահայտում: իմաստներ է բաղադրիչների բխում

կցականբարդություններում) ավելի լայն՝ րական հիման իմաստների կոոր աքար տնեկազմվում բաղադրիչների Սարոն օր. Ն ան՝վեջիններիս Իոն: իմաստները. խառնաշփոթ, վայելագեղ, տխրադաղուղն լայնարձակ, եւԻազկուն լուսապայծառ, ն

վրա,

է

ից,

մշտադողու»

հորաքույը, մորոոքոոյ" քացրանուշ, հա ձակ, միշտ մրացած, միաձույլ բաղադրիչները բարդության "լ Իսկական աալրան Խր ի գալիս հնարավոր չէ նրանց անջատումը ոյհիմնական հանդես եկող որպես բաղադրիչ են

ր

ի

)

ն

հան:

բուխ: Նախ. ուա կիր, չուճեն: Եթե անգամ հնարավոր անկախ գործածություն հ երինքնուրույն, ինչպես`մայբաքաղաք,մեծատուն, բարդությունների, լինի այնպիսիիսկական մոմը Արց: բաժանումը: իրենց բառերի՝ ուղաքաղաք բաղադրիչների անջատումըկհանգեցմեխանիկական գյուղնքաղաք, բո բաղադրուԱճիմաստ բաժակաճառ ւթյան հմաստիխախտման: նի բաղառը՝ բառերի բաժանելբաժակ սրտ ն

ն.

ըստ

ապա

ն տուն,

" ան

նման

է

կապը բաղադրիչները հբաղադրիչների շարահյուսական բարդությունների ճառ

դ) Իսկական

գոյատնել, ուրվանկար,

ինչպես՝ չի դրսեորվում. ձեաբանորեն ծաղրածու ծաղրանկար, գիտաժողով, նկարագրել, է համարվում ճան բաղադբնորոշ հատկանիշն ե) Իսկականբարդության հետ. ինչտեղափոխման է որը կապվում շեշտի ն

մթագնածէ

զվարթածոցը'

րիչներիընչյունափոխությունը, պես՝ գրագետ, միջն մըտերկու բաղադրիչների բարղության զ) Ռրպես կանոն՝իսկական հեռագիր, հե-

ջրկոտեմ, մշտապես, ուրվագծել:

նում

է

միապետ,

զորագունդ, գնդացիր, ա(ն) հոդակապը:ինչպես` հողածին,

ոախոս,

ր`

լոսնագնաց,երկրագունդ, տիեզերագնաց, բարդություններ: նան անհողակապ իսկական կան ն թեն

այլն, կեպսակ

չի մտնում,

երբ երկրորդ

բաղադրիչն

մեջ հոդակապ Բաղաղրիչների գաղթօջախ: ա ձայնավորի օր. թանաքաման, սկսվումէ ձայնավորով. է բառ ահիմքի վերջին կապվում ծագումը: Ա հոդակապի լիճելով արմատաա ձայնավորը, սկզբնապես հետ: Հայերեն մի շարք բառերում մեջ: Այս բաօր. մեծատուն բառի կան, հանդես է եկել բաղադրություններում. է, այլ մեծա: նախապեսոչ թե մեծ ձեույթն առաջին բաղադրիչը մեծա

ղաղրության

Հե-

անկմանհետն անքով այդ ա ձայնավորի տագայում արմատական մեջ աշ այլես է մեծ, ն մեծատուն բարդության արմատի ուղիղ ձեր դառնում հոդակապ, որը է հնչյուն, ընդունվումորպես իբըն արմատական մեջ: գիտակցվելով է բաղադրյալ բառերիկազմության տարածվում ճա-

հայերեն համաբանությամբ ժամանակ, բառակազմության ի-ին,դիրքերում դառնումէ վերջնահնչյուն բաղադրիչի խորդ որոշ

Մ

Աբեղյան,ով.

աշխատ.. էջ 190-191:

ա

ե.

հողակապը

բա-

միանալով

ինչպես`այվի-ա-գործ,ա)-

գեգործ:Հետագայում այդ կարգի ե-ն

նույնպես

գիտակցվումէ որպես հռդակապ մտնում րոշ համաբանությամբ բաղադրությունների կազմությանմեջ. ինչպես` երգեհոն, խաքեպատիր, ծաղկեպսակ, ար, հաշվեհարդ ն

ո

տուա Տրեկան

հաշվեմատյան, հաշվե-

որ:

ԱՆՀՈԴԱԿԱՂ ԻՍԿԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Իսկականբարդություննե ր

պես՝ գրբաց,

կազմվում են

ճայ,

|

առանց հոդակապի.ինչծալպակաս, թթխմոր,քարտաշ Լ այլն:

հացթուխ, հավկուր,

Անհոդակապ իսկականբարդությունները հիմնականում, ըսւռ ծագել Լ տարածվելեն ժողովը: դախոսակցական լեզվից ն պես`

երնույթին,

բարբառներից.ինչտնկից, դրկից, թերմաշ, գայլխեղդ, ծալպակաս, սեսիրտ, թթխմոր, երեսպարզ, ճեղսիրտ, արն լույս,ար նկող, արեշող, ծամկալ,փլավքամիկ, հավքաշ,կերկոխն այլն: կրակքաշ, լ

սակավ(ա)ժամանակյա, ողջամիտ -ողջմտություն, լրջամիտ-լրջմտություն, ն պահապան-պահպանություն այլն: Կան

նան

նույնբաղադրիչներով

կազմվող բարդության հոդակապով ն խրատտու-խրատատու, հացթո ւխ-հաց աթուխ, քարկուռ-քարակուռ, քարհալած-քարահալած, անհոդակապ ձները. ինչպես՝

անկից-տնակից, չարկամ-չարակամ, թերխորով-թերախորով, թերխաշ -թերախաշ, թերմաշ-թերամաշ, գայլախեղդէ, այլն: գայլխեղդՆույն բաղադրիչներով

կազմվող Լ անհոդակապ մի շարք հոդակապով բարդություններ իմաստային որոշակի տարբերություններ են.

ռեր

ինչպես՝ հրձիգն հրաձիգ, քարտաշ քարկոփ 1, քարակոփ Լ ա

յլն:

`

|լ

ունեցող, տարբեր բա-

քարատաշ, քարվազն քարավազ,

ԻՍԿԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ

ԵՎ

տակ

ԻՄԱՍՏԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Իսկականբարդության

բաղադրիչներիշարահյուսական կապերիոչ հըսձեավորումըբաղադրության

բազմիմաստության պատճառ է դառնում. այսպես՝ լավատես- 1) լավը տեսնոդ,լավ բանը տեսնող,2) լավ տեսնող. ջրասունԼ) ջրով սնվող,2) ջրի մեջ ծնված, 3) ջրից ծնված. կովկիթ1) կովսկթող, 2) կաթի աման, 3) կթիչ ն այլն. կամ՝ գիր արմատով բարդություններում ա յն լիս Գիր «տառ», հանդես է գաո «ԳԵՂ» «գիրք» ինչպես` բոլորգիր (տառ), պատմագիր,

իշաստներով, երկաթագիր, շղագիր,

մատենագիր, ժամանակագիր,

տարեգիր (գրող), ամսագիր, տեղեկագիր (Գրվածք,գրություն, գիրք). ջրատար մարդատար, բեռնատար(մարդ բեռ տանող):

օրագիր, լրագիր, (ջրից տարված),

բարդության բաղադրիչ ների հարաբերությունը Սովորաբար իսկականն բար նա համադասական հարաբ երությունը. ինչստորաղասական է. անսովոր չէ ճան ախ, ամրակուռ, հիասպես` տեղատարափ, ազգատոհմ, ընձառյուծ, տխրուրախ |

ւ

Քոնջ ԱԱ երի հարաբերությունը արան որ

ստորադասական լինելով, առաջին

նկրոր մճ

Ա

է, հետնաբար ն իսկական բարդ բառ ի հիմնա-

լ

տազնում

է արտահայտում. առաջին բաղադրի։ է երեր աղադրիչն

ոտով

իմաստը. ինչպես՝ հացատուն, որնէ կողմով լրացնումէ երկրորդի մաստը. սնահող,մեսն մեծ հող, Գր ն ծամիտ,գլխաբաց (հացի տուն, ու

չը

արտ5որ տիմ թռ Բար հակառակ Կ բատված, վի նմանողությամբ, այսպես՝ ո հայկակա ծ, բանասեր, քաղաքամայր. աք '

մարդասեր(մարդ սիրող), քաղաքամայր (քաղաք Բուն հայկական է համարվում այն իսկակա բաղադրիչը երկրորդիլրացումն է,

աան

Հ բազալ:

աճա ւփրարծան արժանահավատ ի

լ

պա

հու

արժան

ստեղծաբան,սիրաբան, մայրաքաղաք:

Բարդության առաջին բաղադրիչ-գոյականը

կանի ա

ճերի, կապերի ւսրտահայտած իմաստներ, որոնք երնու լը ժամա մանակ:

|

ազան

ուղղականի նշանակությամբ. սրտամեռ

ո

ողով. երան

մեռած), Կրորիզ

տոր (սիրտը ճյուղակուռոր, ալեկոծ, ձեռնհաս, անդամալույծ, հուս աափ, ինքնակոչ, ինքնաբույս, խելքամաղ (լինել): Տ, ճըկ» Հայցականի ճշանակությամբ.աա բարեգործ, ճրկ նորս,գիշերահած,խավարամուտ,երկնահաս,երկ ի գ) Սեռականի նշանակությամբ. արքայորդի,գայ: անձրեւաջուր,քաղաքապե լակեր, առյուծասիրտ, դ) Տրականի նշանակությամբ. վարժված), խավարասովոր, երկնահուպ, ե) Բացառականի նշանակու (հողից ծնված), երկնահոս, աճ (անե: երկրաբույս,երկրաբուխ,ուշագնաց, պաշտոնանկ, ա

ղապատառ,

,

»

ր տարած), (ր գրատա ,

հաաա աին

ին

Գր

'

աար

զ) Գործիականինշանակությամբ.ալեզարդ զարդար արված),

բույժ:

Արո

(ս

ձեռագործ,

ձյունապատ, հուսալից,

ջրաղաց,

աո

հողմնաղաց, ջրա-

ականինշանակությամբ. խավարաբնակ(խավարումբնակվող), մոխրաթավալ ն այլն: ւն առաջին գոյական բաղադրիչը եզակի ուղղական հոլովով

խավարաշրջիկ, Մ»

Բարդությա

ա)

Գ Գրաբար արյան

`

ունեցող անեզական բառերի (կառք, փառք, այդ վերջավորությունը բարդություններում ե ընկնում. ինչպես` կառավարել, փառապանծ, պ փառահեղ, հոգնակի

ք

խելք, կյանք, քիմք, միտք, մեղք, աչք) :

սովորաբար

ղուրս

է

ի

`

սնափառ, անփառունակ, խելառ, խելապակաս,քմահաճույք, մտամոլոր, մտազ. բաղ, մեղապարտ, աչագեղ, կենակից, կեճարար: Ժամանակակից հայերենում այդ ք-ն արդեն չի գիտակցվում որպես հոգճաչ կիի վերջավորություն,ուստի ն կան ճռրակազմություններ. որոնցում այն պահ: պանվում է. ինչպես՝ խելքապակաս,աչքացավ, աչքաբաց, պարտքատեր (պարտատեր). գրքասեր, գրքակալ (գրակալ), կրծքաբաց, քաջքաձայն, վարքագրություն: բ) Ժամանակակից հայերենում մի

շարք

բառերում

դուրս

րի բառավերջի 0 հնչյունը. ձեռն-ձեռ, մասն-մաս, ումումճ-ուսում: ռերի ն-ն բառակազմության ժամաճակ

է

ընկել

գրաբա-

Այդ կարգի

բա-

մասամբ վերականգնվում է. ուսումնասեր, ուսումնասիրել,մատճահարված,մատնացույց,ձեռնասուն, ձեռնարկություն, ձեռներեցություն,մասնակցել,մասնահանել,կողմնացույց, ասեղնագործություն, ձկնաշատ,լեռնագնաց: գ) Նույն երհույթն է կատարվել նան ն, ր, ղ վերջնահնչյուններ ունեցող բառերում, որոնք գրաբարում առնվում են սեռականի ձներով՝ ան, եր, եղ. ինչպես՝ ականատես, ակաճակապ,ականակուռ,ակաճազարդ,անվաճակոչ ն, ակնախտիղ, ակնակալությունճ(ակնկալություն), ակնակապիճ,ակճաձն..սերմնաքաղ, սերմնացան, ռոտնակապ. կամ` աստեղագետ ն աստղագետ, աստեղազարդաստղազարդ, աստեղաբաշխ-աստղաբաշխ: Գրաբարիհայցականիձեով կազմվածեն մի շարք բառեր.ինչպես՝ կենսուսույց (կեանս), կենսածին,կենսաբու, կենասսհր,կենտատու,կենսագործել,կենսագիր: Գրաբարի հայցականի ձեր համաբանությամբ անցել է այնպիսը բառերի մեջ, որտեղ հայցական չպետք է լինի. ինչպես՝ կենսածաղիկ,կենսատունկ, կենսուրախ, պետքէ լիներ՝ կենածաղիկ,կեճագործ,կենուրախ, մեղսապարտ ն մեղապարտ. կամ օրենսգիրք ն օրինագիրք: կարող են գտնվել ենթակայի ն Իսկական ստորոգյալի (ինքնագնաց), առանձին բադադըիչներ՝ուղիղ խնդըի (ինքնասեր), (իճքնախույս- անջատման անուղ. խնդ., ինքճապարծաճուղղակի խնդիրների միջոցի անուղ. խնդ.) շարահյուսական տարբեր կապերի մեջ: մեծ

``

բարդության ղադրիչները :

ԻՍԿԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

1 Գոյական

ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՂԱՊԱՐՆԵՐԸ

(արմալո) կաղապարով կազմվում են. (արմատ)-գոյական

ա) Գոյականներ. երկրորդբաղադրիչը պահում է իր նշանակությունը,առաջիճ բաղադրիչն ունի

(հատկացուցչի), սեռականի

ածական վերադրին

այլ

նշա-

ճակություններ. արքայորդի, գանձատուն, ջրհոր, ծովեզրը,անձրնաջուր,երկճակամար, գետափ, աներձագ,աներորդի,ձեռագործ,ադամախնձոր, արոտավայր, ռազմաճակատ,մայրաքաղաք: բանակռիվ, առյուծասիրտ, բանաձլ, գոտեմարտ, բ) Կազմվում են նան ածականներ. ինչպես՝ ձյունափայլ,գազաճասիրտ, Անն ա

Ա

Կրա կաղապարով կազում ա ապակու աան է, առաջին բաղադրիչըերկրորդի լրացումն հունը, 2) Գոյակաճ (արմատ,

ոիմք)Ւածական

բաղադրիչը պահում դանճեր. երկրորդ (ածական)

է իր

շարահյուս

ԿԱՆԵ,

ԱԱ Արաղաաականտակման Ավ ն զառ) ններկրա ճարդաջյուն ծալպակաս, ջրառատ, Իր վարդակարմիր, անդնդախոր, մռածոլու, բայաբուն) իյամբ փոխակերպման ով

ն

ու նախադրություններով

ետադրութ)

ա

,

ոտնաթեթն (ոտից թեթ)ւ), երեսպարզ, ջրամոտ,հողախառն, ։

արակ,

ձյուԱո

սանձարձակ, առն, ստվերախիտ,ոսկրահաստ: հիմք)Էբայարմատ(կամ կարող ու ածականներ:Որոշ ածականներ են

մերձ,

կարը

արմատ:

ԿԻ կ անասնապահ, Գոյականներ՝ իբրն գոյական: վել Գոթ Գոթ հրացան,գնդացիր,շարքացան, վաճառ, ոտեղա Կ ր տոմսավաճառ,արնածագ,որմնադիր,

կազմում գոյականներ նան'

րող Վ արաաքու,

մարդասպան,

ծակատար,

՝

ածականներ՝գրագետ,հրացայտ, լեղապ ջրատար, գլխակեր,չափահաս, կարկտահար, մարդասեր,մարդախույս: ըկրորդ հայրասպան,

աա

գիր, քարհատ, հրձիգ, մթնշաղ, հուսահատ,

Բ

ր

քարտաշ, դասատու,

ուրբաթախոս, վշտաբեկ, ծեփ, դեպքումանորոշ դերբայ է, փոխակերպման (բայական)բաղադրիչը րում վերացական

ձեռք է բե-

ենթակաանվան ճշանակություն. զործողության

արծնձի անվանկամ անցյալ դերբայինշանակուո անվան յական Բա աջին երկրորդի լրացումն Հաճախ բաղադրիչը առածի թյուն: Բաղադրության մաքրասեր(սրբություն,ճաքրուԻՆ զեր ջին բաղադրիչըհնչյունափոխ մուՀՈՐաղձացող իմաստասեր այլն: գոյականներ.գերեիմաստով կաճ յուն րա աքվոճ վերացական մ

առա-

է:

դ

Լ.

որ

Կար զորու, երկրա Կրնար տերնաթափ, '

դարձ(գերիներիդառնալը),զինակոչ, Բ գործադուլ,ջրհեղեղ, քաղ, խոտհունձ, շարժ, արձածագ, արհագան լոոաբաց, համտես, ժամա նց:

թ ափ, լոււմնահաչ,

ա

ա-

արականչ,

«ՔԱ

ծաղկա-

ոտա

:

.

շառակոթյամբպտամտ, ան մարդասեր,մատենագիր, տնաշեն,ալեկոծ,ձեռնահաս, ձկնորս, լեղապատառ, երկնահաս,ծովասույզ,գրավաճառ: խավարամուտ, ի գիջերաջիֆիկ, ջրատար, գետատար, նշանակությամբ` բ) Սեռականի կամ տրականի չափահաս,ուշաբերել: երկնամերձ, երկճահուպ, երկրաբուխ, հողածին, երկնահաս, նշանակությամբ` Բացառականի գ) խելքահան(անել, լինել): մտահան, պաշտոնանկ, անահ

եգործ, դ)

ռահ

ջրաղաց, ջրա-

նշանակությամբ՝ ալեզարդ,ձյուճապատ, Գործիականի

ականջալուր: բույժ, տճասուն, մոխրաթավալ: նշանակությամբ՝ խավարաբնակ, ե) Ներգոյականի կիեն. :

4)

կազմվում կաղապարով ԱծականԻգոյական

ա) գոյականներ՝

ԿԱԶՄՎՈՂ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐՈՎ

ՀԱՐԱՔԱՐԴ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ:ԲԱՌԵՐ

ԵԽՐԵՋ ԵՎ

ԱՎԵԼԻ

Աակիտաստված, ֆերակովի

ԲԱԶՄԱԲԱՐԴ

Բոոահուի րաններ բազմաբարդ կոչվում ղայերենում թուլակամ ագին: ախր Ժամանակակից բաղադրիչներով": երկուսից նացականնե բարղությունները, կաղապարով որոնք կազմվում կաղաՆմանբաղադրությունների կազմում: առրապինը, բարե թեն յուճները հայերեբարեպատճառով կենսունակ երկարության նրբերանգ, սնահող, փափկամարմին, կիսա

սա

-

,

թթխմոր, պաղմիրտ, ճերմակ-

ստ

,

թաթիկ, երկայնթաթիկ. բ) բթամիտ, գանգրահեր, դեղնագույն, քնքշաբույր, ախորժահամ, խոհ: 5) Ածականչածական կազճվում կարմրադեղին, կապտականաչ, վիթխարամեծ, ա Քոջ ջ, քաջածանոթ, բարեկիրթ: ա բայահիմք կաղապարով կազմվում են ածականներ՝ բարձ։

,

ԿԱՄ

խան նան

բազմահմուտ: »

առ Գրա կան

:

Ի

րահայաբարեկյաց, բարեկեցիկ, չարակամ, չարախոս, շատախոս, խոԽորաերկարատլ, բարեգուշակ: սռ Լյզ, ց,

ում նում

,

Պայարինք գոյականներ, ածականներ

բայՒգոյական կաղապարով կազմվում

նան

ր մմո

կարող

հանդես

հիմնակա

են

աափայ սարա Հ

իբրն գոյականի լրացում

ա քսանութ

նահ

դերբայական ձնով. ապրելաձն, վարվելաձն, վարվելակերպ,հոսանյութ, ածա ննջասենյակ, տեսակետ, դրդապատճառ, տանջամահ, կատամաի: ական կաղապարով կազմվում են ածականներ. երկսայրի, չորեբկուսի քառանդամ,երկանդամ,քառակուսի: ո կաղապարով կազմվում են ածականներ գոյա9) մերանյութ, մերազգյա, միագումար, ինքնագլուխ, ինքնագործ, յու յուրօրինակ, յուրահատուկ, գոյա-

Տր

է

գալ

ցուցամատ. :

ԱԱ կոտո քո Դերանունչ

:

,

ն

կաններ. րակերա Վերա

աթ ինք յոատեսան

Գան ոզ: կաններ՝ ինքնագիր ։

հորնահավաց: ինրնամեր, ինքնան ն

10) Դերանուն-

յականներ.

եսասեր, եսամոլ, ինքնա ճաեռ, ինքնաթիռ

ածականներ ն գոքճասեր, ինքնաճախատ,ինքնագոհ, ինքնամեծար, իճքնադրվատ, ինքնագով.(գռյականներ)` ինքկազմվում

են

ինքնահոա

կան (արմատ) կաղապարովկազմվում Դերանունչածա 11) ն

անար

ներ. ինքճավստահ 2) '

բայահիսք

կաղապարով

ածական-

Աթո իր ան հիմարարի ւ.

մ

ա) Ս-

ռաջին բաղադիրչներըմակբայական րաշարժ, մեղմաթեր են. առատահոս, ճրբատաշ, շքեղազարդ,թեթնասահ ծուփ, լայմատարած, վաղամեռ: բուխ, բ) Արմատական մակբայներով կազճվում են ածականներ. հարաբուխ ե արազվարթ, հարազվարճ, հտրափթիթ, արագավազ,հեռադետ, հեռ աձիգ, հեոահաքր, հավերժախոս, հավերժաբուխ,հավերժածուփ, հավերժահոս, բ,հ հեռակա, ՛

՛

լ

մշտ շտագնա,

Աի դալար ,

ապագա, հեռագիր, հեռախոս, հեռատես: կաղապարով կազմվում են ածականներ. մշտա: մշտաժպիտ,հարւանման,հարադալար, վաղածանոթ'

մշտաթով. գոյականներ՝ ՝

13) Մա

չչ

ՅՍ Գաղտոյան,էլծանցումը ն լ

մեծ

կարգիբարդութ

թիվ չեն

չեն,

էջ 18-25: հայերննում. Երնանճ.1978, ածանցները ժամանակակից

՝

կազմությունը: բաղադրության ճրանց պարները չեն արգելում հնարավորությունները սի

որոճքհազվաբառակազմտկան բարդություններ, եղել են նման սակավաթիվ

նու յճպես բազԳրաբարում հայերենիհարաբարդ կամ Ժամանակակից են ունեցել: վերաճասը որոշ կիրառություն ղեպ են, որոնց

նորակազմություններ հիմնականում Դժվար չէ ճկաբառերը մաբարդ բառապաշարին:

են է մասնագիտական-տերմինաբանական բառերըկազմվում երկբերում կազմված բաղադրիչներով վելի ելման, որ երկուսից հիմանվրա. ինչպես՝(հեռախոս)-աճախատիպերի ն բարդությունների՝ այլն: բաղադրիչ (օդանավ)-ա-կայան (լուսամուտ)-ա-փեղկ, Աոպ(երկաթուղ)-ա-գիծ, արձանագրագեւտ, կայան, կազմություններ. ա) Եռաբաղադրիչ էլերորասըրճաղաց, երկաթուղակայարան, ա

ամ

երկաթուղագիծ, կեկարալուսանրանքաշրջաճառություն, էլեկտրասրտագիր, էլեկարատարքաշինությում, կլեկարասրճանո, հեռագրալար, ուսամուտափեղկ, հեռագրա-՝ զոսգրակրպակ, լրոգրավաճառ, Ատրիչ, վիմագրատուն, վիճակագրագետ, հեռախոսագիրք, ա հնոասխոսակայան, օղերնութաբանությում: սյուն, օդանավակայան, քաղաքատնտեսություն, կինոգիտություն, սա կինոլուսանկարահաճում

կազմություններ. Քառաբաղադրիչ էլեկարաբազմառըըհեռագրասյունաշարք, կինոցուցադրահերթ, մտածելակերպ, էթիէլեկտրամեքենաշինարար լեկտրագազաեռակցում, տագրություն, ն այլն: բ)

էլեկտրասրտաձայնագրություն լածխաջրածին, -

են

ինքնամփոփ,յուրակերպ, յուրանման: ազմ

ավելի

են

:

այն Այդ

են

հարաբարդ կամ

,

ԱԾԱՆՑՈՒՄ: ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ

ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մեկը կամ միջոցներից եղանակներից ստեղծման Հայերենումճոր բառերի ածանցնեկամ կամ հիմքինածանցի է'': Ածանցումըբառարմատին ածանցումն տճ-տ0ն-ություն, է: Օր.` ան-տուն, դժ-բախտ, կերտումն ն այլ ն: րի կցումովնոր բառերի ան-ճանաչ-ելի-ություն ական-ություն, զին-վոր ություն, այն դժ-բախտ բառակազմական ածանց է համարվում Ժամանակակիցհայերենում կազէ իմաստը, նրա կամ հիմքին,փոխում -ելի-

-

-մոր-

-

աջ

-

-

որը

ձնույթը,

աա

կցվելովբառարմատին

սս՛.--.

Աղայաճ, Հայոց լեզվի հոլովում:

`Է,

աշխատ. էջ 32-33:

Մ.

ու

Երն ան,1976: խոնարհումը.

տեսություն, Աբեղյան,Հայոց լեզվի

|

հ.

Գալստյան,նշվ.

Սռակ, Ժամանակակից Երնան, 1955. կազմը, լեզվի բառային ե ԱՄծաճնցումը 337-481, Ս.Գալստյան,

0: Գ. Զ, էջ 180-235

Ա Սուրվսղյան, Հայոց էջ 172-182: հայոց լեզվի դասընթաց, հ. 1-ին, 1979, էջ հայոց զու, Ժամանակակից 243-379էջ Երն ան, 1978:

հայերենում, մամակակակից ածանցննիր

Մ.

ոթ

է

ամաճուն ածաճգները կամ

դրսնդրվում

է

-

,

լ

բառակազ

մում

է:

Օր.՝ տուճ

ն

են բոլորովին այլ

Ա

աճտուն, բախտ ն դժբախտ,ան ն դժ ածանցներով նշանակությամբ բառեր՝ տուն ն բախտ հիմքերի համեմա-

տությամբ: Նույն ձնով նան` ամառ ն ամառանոց,գոգ Լ գոգնոց, քաղաք Լ քաԲարություն ժամամաւկն ժամանակավորո. այն. Բառերի նման ածանցները լինում են՝ մենիմաստ ն բազմիմաստ: Մենիմաստ են կոչվում այն ածանգները, որոնք կցվելով բառին՝ բերում են միայն իմ մեկ իմաստ: Օր.՝ հակ(ա)-նախածանցնունի միայն՝ դեմ, ընդդեմ,հաառակ իմաստը.իճչպես՝ հակադիր, հակագազ,հակախաղ, հակահեղա կահեղափոխաՆ կան, հականիշ,հակակշռել,հակատանկային այլ: Բայց ածանցները հիմնականում բազմիմաստեն. օր.՝ ոց, նոց ածաճցն ու7 դպրոց, ծաղկոց, ծաղկանոց(ցույց է տալիս մի բանի տեղը), ամառանոց, անոց (այն տեղը, որտեղ անց են կացնում), 3) գի մատնոց, գոգնոց,ակնոց (հագուստ, առարկա, որ մարդկրում է), 4) ութնոց,տասնոց, հարյուրաճոց,հինզանոց, երեքանոց (դրամանիշկամ թիվ) 5) խարտոց, աղոց, կտրոց, էտոց (կտրող գործիք), 6) փսփսոց, Չողության անուն, ձայն), 7) Խոսքային յուրաքանչյուր կիրառության մեջ բոլոր ածանցներնէլ մենիմաստ

կառակ

խա իմոտ

Ի

,

:

ՍԱԳԱ

խաղաթղթի

սու

աաանոր ան արնմտոց հավխուռց, :

են:

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

պարդյուն: 2. Ապ-

Իր

Խո

'

առա

ջացել

(հեռացնում,ա

ապացույց, ապաքոքծ' նի Լ. Համ (ընդհանուր)

խոհ:

ԽՆ

|

համտեսել:

համբերել, (ամբողջովին)-

2.

Համ

լ.

Վեր (վրա)-

շ.

պես համաժամանակյա լեզվական կարգեր, ածանցների համանունության, հո-

մանշության նհ հականշության համար հիմք են ծառայում միայն լեզվի զարգացման արդի փովում, այսինքն՝ ժամանակակիցհայերենումարտահայտած, արդի լեզվական ըմբռնողությամբ գիտակցվող բառակազմականիմաստները: ա) Համաճուճ ածանցներ: Համանուն են կռչվումայն ածանցները (ճախածանց, վերջածանց), որոնք թեն ունեն միննույն հնչյունական կազմը, բայց նրանց արտահայտած ընդհանուր, ածանցային իմաստները դուրս են գտնվում իմաստային մեկ ընդհանուր ղաշտից ն արդի լեզվական ըմբռնողությամբ դիտվում են իբրն տարբեր ածանց-միավորմեր: Ինչպես ւ բառային համանունները, :

աստներ)-

աան

վ րադիր: վերահսկել, վերակացու, վերագրել, վերագնաանգամ)-վերադարձ,

նորից, երկրորդ Վեր (կրկին.վերստին,

հատել, վերակենդանանալ: հարուստ, որնէ լ. Աճի (շս'տ բան ունեցող,

-

ո նդիատո

ունեցող) բան -

-

Տորո» չորսի, երկերեսանի, նի, լեզվանի,երկհարկանի, ամ չորսա անի: ճի, չորսաչք բանի, առարկաների իմաստ,միանման 2. Աճի (ցույց է տալիս հավաքական նամ ականի,առածանի,տեսանանի: կազմու՝ ողջություն)հնչյունական Հոմաճիշ են կոչվումտարբեր Հոմաճիշ ածանցներ: ւ

բ) արանի ա ու որոնք նեցող այն ածանցները, իրենց ածանցները նիշ են լինել է ա) Հոմանիշ կարող

-

Հոմաիմաստներ: նույնածանցային նույնական": կամ

ն արթկարող արան շայի Պտ ոգ րո կազմող Կր եղեռնական-նղ են

բառակազմական

րաբ

հոմա

բ ածանցները կաս ա ԽԱ ցներիրի միայն նույն խոսքիմասեր օր.՝ «բար, -պես, -որեն՝արդարաբար, իմաստները. ռակազմական աճասնային, -ական, -ային` անասնական, արդարորեն, նա յն: տետբակ,մատենիկ,գրքույկ յիճ.- ակ-իկ-ույկ՝ կազմվող ածանցներով հոմանիշ բ) Նույն հիմքերից հոմաճիշներիշարքեր.ինչպես հերռսաբար-հե-

են մտնել

բաղադրություն

բառային նմեղաբար-անմեղորեն-անմ զողաբար-գողունի. հեշսապես-հերոսորեն. են

Ժամաճակակիցհայերենի ածանցներնըստ իրենց իմաստի Լ ձնի հարաբերության դասակարգվում են համանուն, հոմանիշն հականիշ ածանցների: Որ-

կամ էլ շնորհիվ,

ապօրինի,աապաշճորհ, ապաբախտ, իմաստով)(ժխտական

Ապ-

լ.

Է

մաստմ

իմաստ-

բազմիմաստածանցից, ճրա

Օրինակ բյունից:

միայն այն դեպքում, երբ աո այն ԱՑ: ո ւմ է ԽՈՒ» 0 քին) կ դառնում է ճրա մի մասը: Ածանցի իմաստն արտահա յտվում է բառերի մեջ այս կամ այն ածանցավոր բառի ձեռք բերած ընդհանուր ածանցային իմաստով: Ածաճցի իմական իմաստըճրաճով կա զմած բառերում դրսեորված բառային ընդհանուր իայ

գել են նույն

ն խիստ տարբերակման ճմանուսերի հետագա զարգացման պատահական ածա նցների կնչյոււական ունեցող են տարբեր ծագում

ճոր բառ, նոր իմաստով: Այսպիսով, ածանցը ինքնուրույն, անկախ գործաչունեցող. բառային իմաստ արտահայտող բառակազմական մասճիկ է հիմքին կամ բառարմատին, փոխում է նրա իմաստը: Ածանցի բա-

Պր որ րա աստը

ծա

(բառերը)կազմում

տխրագին-տխրավ անձկագին-անձկալի. արտաքնաբար-արտաքուստ. զործածական մրսկան-մրսկոտ. կամ՝ ոսկեգործ-ոսկերիչ. ա

տազին-հեշտին.

ղր վատիք-դրվատանքձանք-հանդերձեղեն. հանդեր լեռնական-լեռնցի. ծածելի. այլն:

հեծկլտանք-իեծկլտյուն-հեծկլտոց ն

դ

վատություն. բառերուն(Բո հռմանիշ ածանցներովկազմվող գ) Տարբեր հիմքերից ընդհանուրի-

ածանցների

դրսնորվում հոմանշությունը ություններում) -որդ, -հչ, «գործ,«արաք. օրինակ` լ աստներում. ինչպես, խոտանարար: պագործ է այդ

ուկերիչչ Լոճ-

վորութ»

"

ԱՐԱՐ ՅՐ նշվ /6Ս. Գաղառյան,

րե

էջ250-303

աշխատ.

յտվում է ինչպես երկանդամ, այնքերում: Ըստ որում, նույն է

ածանցը կարող

լ

Հկ ա)կան,-

երնութակի).

Ն

ելի կատելի

է նան,ււ

որ լեզվի

որ

զարգացման ընթացքում

որոշ

նությունը, այլես չեն գիտակցվումիբրե ինքնուրույնմիավորճերԼն ը ընինքնուրույնությ են արդի լեզվական պարգկամարմատական

ակի (հրնութաբար երնութական-կալվում -

ըմբոնողությամբ իբրն

արարո րեն, զապես, նոզոորն աբար-ակներե ապես-ակներեորեն) զարգացմանժամանակակից շարք (ացբար,-(ա օո ղախ, ուրախ), աեր -գող արարո է ագարի) ո արողարար -անք, ը աթար Հտարապարտուց) արան-(այը ա)(գրզատանք դրվատիք-ըրվատություն). Ց(աստա շիրմաստան, -«(ա

բւսռեր:

-

-

: ' Ար անացի) (այբար-եցի(հայաբար-հայեցի).

Լեզվի

`

ածանցներ. ցներ.

աղ

-ի

`

հաստան):

ածանցներ:Հականիշ ածանցները, խորր, իոսատներ: Ինչպես համանուններն ճիշները՝հականի, առումն ճույնպես միննույն խոսքի ա հակադրվում կարգիածանցների անն ճահատկ ոերր:հարաքերության հականշային մեջ կարող միայն

նեն

ի

սերին

ն

ությունն

սը

այն,

են

կոչվում այն

որոնք ու-

ն

գրերը

աշա

ու

հոմա-

են

այս

ռը

մյուս

մա-

առանձ-

են մտնե

լ նախածանցները: Հականշություննընդգրկում է ածանցներիմի չնչին մամիայն: Հականիշներ են յալ ածանցները. հետն արտ-ներգեր-թեր, երեվա մուծե արտագաղ:ներգաղթ, համկ(իոմ)տատանել-ներմաւծել, արտալեզվա:

կանչը հա

ի

-ճերլեզվական, րյունություն, գերածախս-թերածախս,

հականիշ-համանիշ, հոմաճիշ, հակամիտ-համամիտ:

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

ԾԱԳՈՒՄԸ փոխառյալ:

ծագման ածանցներըլինում

են

բնիկ ն

Բնիկ

'

են

կոչվում

այն ածանցները, որոնք առաջացել են հայերենիզարգացման ընթացքում,լեզվի նյութի հիման վրա: Փոխառյալեն սեփական կոչվում տարբեր ժամանակներում այլ լեզուներից փոխառվածածանցները, որոնց թիվըխիստ սակավ էհայերենում: Ժամանակակից հայերենի ածանցները ծագումռվկամ առանձին բառեր կամ էլ քերականական ձնույթներեն: այլնայլ մասնիկներ՝ բնիկ ներն առաջացել են յալ եղանակներով. բարդ բառերիբաղադրիչների իմաստ-

հետն

Հայերենի ածանց-

ների մթագնման, հոլովական, խոնարհման, հոգնակի վերջավորությունների փոբառերի

խարկման,ինչպես է7

ճան

պարզ

փուլում այլես չեն գիտակցվում մի ինչպես, օրինակ` անդ (եռանդ, արգանդ, մարմանդ), ախ (շափակա) (կախալլան, Անոր լն:

Ածանցների որոշ մասը առաջացել ինքնուրույն բառերից, երբ վերջիններս, կորցնելով իրենց բառական, կոնկրետ իմաստները, ձեռք են բերել ածանցային, ընդհանուր, բառակազմական իմաստներ, զրկվում են բառային անկատարվում է նան այժմ՝ լեզվի զարգացման արդի փովում: Ժամանակակից հայերենում որոշ արմատական բառերի ածանցման գործընթացըդեռես չավարտվելով՝ լեզվում նրանք ունեն երկակի գործածություն` իբըն ածանցներ ն իբրե արմատական բառեր: Օր.՝ գործ ձեույթը գործածվում է ե՛ իբրն անկախ բառ, ն՛ իբրն ածանց. օր.՝ գործարան,գործադուլ,անգործ, ձեեղ արմատ է. բայց բայց՝ լամպագործ,կարբիդագործ,հողագործ, ռագործ, որտեղ գործ-ըգործ-ը ար ե ծ-ը ածանց 9 է: կահույքագործ, որտեղ գործ-ը Նույն ձւով ճան քերականականմի շարք ձնույթներ միաժա ժամաճակ գործածվում են ճան իբրն, ածանցներ. ինչպես, օրինակ` սեռականի ի-ն (աղի, ջրի, գործ մախի), գործիակա տմարդի, մորթի, տճկի, խնձորի, նձորի,կաղամախի), նի ով, բ հոլովիչները (կաթնով,թանով,համով, րակատար ն ենթակայական դերբայների-ած, ող վերջավոր հարբած, սիրած, կոտորած,հատված,առաջնորդող,ծնող,ծառայող,աշխատող, հորա " ընտրող,ընթերցող,մատուցող): բառերը ածանգների են փոխարկվում հնչյունափոխությամբ կամ առանց հնչյուճափոխության: Որոշ արմատական բառեր բաղադրություններիմեջ հնչյունափոխվելով կոիցրել են իրենց բառական անկախ նշանակությունը ն տարբեր բառերի մեջ ,

'

:

:

գերակատարել-թերակատարել, գերարյունություն-թերագերասնել-թերասնել, գերաճ-թերաճ, վերերկրյա-ստորերկրյա, հակազգային-համազգային, հակադրություն-համադրություն, Ըստ

'

(հանգստարան-գերեզմանոց, խությունից: Արմատական բառերի ածանցների փոխարկմանգործընթացը կամա-

:

բաղադրություն-

ճեր զրկվում են իրենց բաղադրիչների իմաստների պատճառաբանվածությունից ճրանց մեկ կամ ավելի բաղադրիչներ հնչյունափոխվելով` կորցնում են իրենց

արհեստական ձնափոխմանմիջոցով

ճ

ՆԳոնարոտ գիոռ ա Կորնգիգած Պոր ,

դ մատական

հանդեսեն գալիս ձն ական, ընդհանուրնշանակությամբ:Առանձին բառերի համաբանությամբ, դրանց կաղապարներով հետագայում կազմվում են նորանոր բառեր: Օրինակ`-վոր(ավոր) վերջածանցը ծագել է բեր, բոր (բ-ն երկու ձայնավորների միջն դարձել է վ). լուսաբեր»լուսաբոր»լուսավոր(լուսաւոր): Բեր(ել) արմատը ունի նան` կրել, վրան կրել` ունենալ իմաստը. (ա)վոր ածանցը հետաիճչպես զինվոր, գայում դառնում է կենսունակ (արտադրողական) վերջածանց. բաճվոր, գործադուլավոր, փառավոր, հեռավոր, մոտավոր, որոճց մեջ արտահայտվում է մի բանունեցող բառակազմական իմաստ: ՈՏ վերջածանցը ծագել է աՀ

Վ

:

.

17-39

սեկակ պատանեակ»ին).

բառից. հիվանդհոտ»հիվանդոտ, ծխհոտչծխոտ. սրանց համաբանությամբ հետագայում կազմվում են բազմաթիվ ճոր բաղադրություններ. աղտոտ, մրուս, յուղոտ, ժնձնգոտ,ցեխոտ ն այլն: ԱՏ վերջածանցը առաջավել է հատ (հաւտանել) արմատից. քնճահատ»քնատ,փայտահատ»փայտատ, (բարբառ. փետատ), գըլելնրկատել, ե մաս ինչպես նան` նկոնատ,ա քթատ, ՊՀպոչատ, խահատնլ)»գլխատնել), հոտ

,

,

նատել

Լ

այլն:

ղակի, անք-անԲք,

|

Հայերեն

վերածվում, երբ բարդ բառի բաղադրիչներիցմեկը կորցնելով իր բառային իմաստը, դադարում է գիտակցվել իբըն անկախ բառ, ստանում Է ածանվցային, ձնական, ընդհանուր նշանակություն, հանդեսէ գալիս նոր բառերի կազմության այդ

բառակազմականիմաստով: Այսպես՝

է՝ բարյան բաղադրության մեջա նշանակում , հանդես գալիս հետն յալ է որպես ածանց ԱԱ

"

արդ

եղանարդ ալքարդ:

բեթարդ,

որ

աԱ ծք պ, հորին ՆԱԳԻ աճալ

ձլ, ոկե

բառերում՝

ածանցը,

զիարդ

մո

արդի

նրա արմատական, բառային ինքնուրույն իմաստը. միջին դիրք է զրավում, անցման ձնե է ներկայացնում՝ բարբառային արմատահան, տակռահան (անել),

տակահան (փորել). արդեն-ածանցիվերածվել՝ տակահան(մոռանալ), գեանահամ (կտրել), ծնկահան (խրվել), գիշերահան, գիշերահանց, շապկահան (դուրս գալ) ն այլ բաղադրություններում: Կամ՝ վար, վարի (քաղաքավարի, մարդավարի) ածանցը առաջացել է վար արմատական ձնույթիցշինչպես՝ վարել, վարք, վարմունք:

ի

սյալ ն այլն:

բառերի

նրանք նախապեսածանց չեն

լ:

ւ

տ

:

որովհետնբառը գիտակցվում,

ածան-

ունակություններ ցույաբերում :արակազմական լեզվում կազմվում նորանոր է

այ-

բառեր. դեպքում եր ածանցով տարբերվում ըմբռնվում իբրն տվյալ լեզվի փոխառյալ ածանցը տվյալ տա, ածանց: ժուն պարսկերենիցփոխաշրջանիցհայերենումգործածական ԳորԳրաբարյան ինչպես, օրինակ սեռի տալիս իգական այդ

են

այր)

է

),

ը

:

են

բառերի մեջ փոխ է առնվում իր

Հետագայում, եքե օտարազգիբառի առու վածքայինամբողջությամբ: փոխառու լեզվում, ն՝ այդ

..

նախ, լեզվի մեջ

ածանցները:Նման ածանցները սովորաբար, կարգի կազմում: Մովորաբար փոխառյալ

անցնում փոխառյալ

)

է:

հազվադեպ Ածանցներիփոխառությունը

են այդ

|

է

որզույգ է ուսուցչուհի,հայուհի, վրաաշակերտուհի, ուսանողուհի, ընկերուհի, բժշկուհի, բառերում: իշխանուհի

նմանողությամբ,

ռոյալ

անուն.

-ուհի ածանցը,

թագուհի,դժխուհի, ցուհի, ինչպես Լ հնից ժառանգած՝ է ճան "

գեղավար(ի), հայավար(ի),

կեկ, կիկՀիկ-Ժակ. օր.՝ պատաճեկիկ

ՓՈԽԱՌՅԱԼ

ԱԾԱՆՑՆԵՐ

Հայերենում սակազ երնույթ

՞

առավոտահան,

Հայերեն քաղաքավարություն, բառերը կազմվել են հունաքաղաքավարել իենի իբրն պոլիտեյա(պոլիս), պոլետա բառերի թարգմանուէ՝ թյուն. քաղաքավար նշանակում քաղաքի վարիչ ն քաղաքացու ձնով վարվող. այղ վերջին իմաստիհամաբանությամբ կազճվում է աշխարհավարհլ), աշխարհավարություն, թուրքավար(ի),մարդավարի,տն-. վարի, տղավարի,գժավարի, մեծավարի, իշավարի, արջավարի,վայրենավարի Նույն եղանակով, բառայինիմաստիմբազնման շնորհիվ առաջացել են` ու նախածանցները: բար, որեն, պես, գույն ն այլ վերջածանցներն Ածանցներ են առաջանում նախ երկու ածանցների միացումից, երբ դրանք են իմաստ ն ըմբռնվում են իբրն մեկ ամբողջութչուն, մոկ ածանցստանումԼնոր ոտ միավոր. ուկ ածանցների միացումից առաջացել է կոտ (ուկՒոստ) ածանցը. իճչպես՝ վախկոտ,պարծենկոտ,ցասկոտ: Կակ,կեկ, կիկ, կուկ ածանցները առա-

Հ

՝

.

լաերբայի

-

է

կակ ՀուկՒակ, կեկՀկեակ-իկ-եակ,

կք.

'

ան

ջացել

Աանեզ

յեր

վազք, հայրենիք, երվում է իբրն ածանց. օր. գիրք, ուղղականիվեր ում Մ վերջացող բառերիհոգնակի լ Նույն ձնով գրաբարի անԳ-րաբարի մտածմունք, պատահմունք: ավորությունը՝մունք. բաժանմունք, կորուհանգուցյալ, մեռյալ, հալ, յալ, անցյալ, վերջավորությունը՝

զրա-

Այսպես` հան հիմճական (արմատական) ձնույթի ածանցի որոշակիորեն նկատվում են հեւռն յալ բառերում. տճահան, տեղահան, գլխահան, խելքահան, փետրահան,կռնահան(անել) բաղադրություններումպահպանվում

եմ`

ԱԱ

մասնիկը զրաբարյան այսպես` բ- հոգնակիակերտ եավբ:

Որոշ դեպքերում բարդ բառի բաղադրիչներիցմեկը ածանցի է վերածվում ամ ամանակի ընթացքում նրա իմաստի աստիճանական փոփոխման շնորհիվ:

է

ձները

կազմության ժամանակակից հայերենումվեր բայած, մեռած ձեր,

են

մեջ իր

կն

դերբայական հոգնակիի հոլովականն խոնարիման, զրաբարի ըճբոնողությամբ որոնք արդի մասնիկները, լեզվական

ներն են`

(արմատական) բառերը ածանցների

պարզ

ուժաճակ,

.

ի

-

Առանց հնչյունափոխության

նախերգանք,

թխ-

մ մրցա ճա

հյուսվածք. աճակՀան" ակ. զսպանակ, վածք, պատմվածք, է. այլն: 2 ջանակ ձյույթծազման մյուս աղբյուրը քերականական ածամցների ,

-

,

թեթնակի,

ակի ակՀի. սկ-եակշմանըկեակՀմանըկեկ). վածքՀված ք, բերկրանք,վիրավորանք,

կ

յ

սեվիկչակ). մաճնրկեկ ճման(Հռնուկչակ, մասնակի, շեղակի, ուղ

|

'

|

դժ- նախածանցը.դրժարտո դո՞ղ ո սակայն ժամանակակից հայերենում

փոխառություն գրաբարյան Ղարսկերենից

բախտ, դժգոհ

ն

որը այլն.

Ռուսաստան: Վրաստան, Հայաստան, վերջածանգլ:. հաճախ հանդիպող. հզմ, մեջ նորագույն փոխառությունների Հայերենի որովհետե դրանք հաճարել, ածանցները չի կարելի փոխառյալ իստ, իա (այցիա

կան չէ, -ստան

մասնակցում մեջ որնէ դեր չեն խաղում,չեն բառակազմության հայերենի կարող կազմել միայն բացառություն ժամա-

նակակից հայերենիբառակազմությանը-

են իտտածանցը, որով կազմված

է

ն նման

քյամանչիսա թառիսատ,

ձի քանի բառեր:

«.

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒ

ՄԸ

ԸՍՏ Բ ԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅ ԱՆ

Ժամանակակից հայերենում ածանցներն լնտ են կեռսդլնա բառակազմական գործու» կ ն (արտադրողական) րողական): անկենսունակ (անարտադ» նեությանփնում

,

)

ԿԵՆՍՈՒՆԱԿ

(ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆ)

ԱԾԱՆՑՆԵՐ

(ա րտադրողական)են Կենսունակ

կոչվում

զ

ն նան

ծանցներն էլ

ըստ

թվով բառեր:

իրենց բառ

առավել ն կենսունակ Սակավ

կենսունակ: Առավել կենսունակ ածանցներեն` ա)

արտադաԿենսունակ

վության աստիճանիլինում

են՝:

ան նախածանցներից՝ (անազաղո, |

ամոթ), գեր- (գերադաս, գերածախսըել), գերակատա-

հակադրույթ, հակադիր, հակահեղափոխա(համագյուղ ացի,համանիշ համաբանություն, (ներդրել, համագումար), ներներգաղթել), ներազդել, ներգործել) այլն, բ) կան -ական), համ-

,

:

վերջածանցներից՝ (հեղափոխական, դպրոցական, աշակերտական, (ծննդյան, տնական), -յան արնելյան, .

նախապատերազմյան,

ազգամիջյան),-ություն (ազգումարդկություն, խիզախություն, հերոսութ յուն), -ուհի ուսահերոսուհի, երգչուհի),-բար (հերոսաբար, (աշակերտուհի, Սաբար, մայրաբար), անգիտակցաբար, թյուրիմա-որեն (անկեղծորեն, ծուլորեն,շռայլորեն, թյուն,

,

(ճանապարհորդ, դիմորդ,լողորդ,

ցի, երեանցի) ն այլն:

442կորդ), -ացի (խելացի,

Համեմատաբար

ագաձորեն), -որդ

գյոպացի, աֆրիկա.

սակավկենսունակ են` «ածը ածանցներն (հանածը, չափածո,բրածո, -ոն (կտրոն, դրածո), թափոն,ծեփոն,գեղոն),-ոտան (Հայաստան, Վրաստան, Պարսկաստան, է Ղազախստան) յլն: ա

ԱՆԿԵՆՍՈՒՆԱԿ

(ԱՆԱՐՏԱԴԳՐՈՂԱԿԱՆ)

ԱԾԱՆՑՆԵՐ

րի կերտմանը: Այս

թեն նրանցով

թ|

ա

անական

ա

ակա ւգո մլ

վո

տա

կարգիածանզների ւասռանձնա-

թթվաշ), -աճակ(մրցանակ, գանձան ակ, զսպանակ), -եք խաչօ րհնեք), -գար (խելագար, (նշանդցավագար,լեզվագար), -

րեք, ջրօրհնեք,

-կեկ

նրան

մ

ո

ո արվյալ ածաճցի՝ խոսքի պատկանող արար բառակազմականկարողության հիման վրա: կերտելու ազմական Ժամանակակից հայերենի լսծանցների խոնՎ որոշակի խոսի նրանք հիմնականում մասնակցու այն մասին պատկանողբաղադրությունների արն գոյականակերտ,ածականակեր նաներ Լնրանք ստորաբաժանվում տակա ակազմական ածանցների: կերտ Անան նույն.ածանցը երբեմն պատկանոլ ություններիկարող րարի եծ ը: աոան մեկ հիմնական աուն, րոնեպքերում նրանց բառակազմական կիրառություններ խման ր Խար ե Սարիար ակեն: կարգի ածանցները, Խար Գոմ բաղադրություններիխոսքիմասային

4լյյսը

այս

(

կամ այն

ն համաձայն, պատկանելությա

մասին

նորբ

|

առանձնա-

:

աա'

են

է, որ

ունն

ի

են

»

|

է

է, որ

ոսքի

մասի

ունենում

եռ

Աումասերին Հաճախ

ում

կազմությա

բաղադրութ

որոնք

այդ

արբեր պատկանող բաղադըություններում, վեր են ածվ ե որոշ ածանցների: Անհրաժեշտ է նշել ածանցներով կազմված բաղադրություններ ի -ր մատ» կաոզքումգոյազանննը, ինչպ : կան հ այն: ուՄիայն մեկ խոսքի մասի պատկանողբաղադրությունկազմելու են նան հանդես բերում որռշ բայական, ինչպես ճություն որոշ մակբայ

ի

Ար մնար գրյականի խուքիմա իե իներկաբաւղային, հարվածային,

անարա

լ

չ

ո ածանցներ: զոականակերտ երըորոնք դրվելով տարբեր հիմքերի կազմում արարը հիմնականում վերջածանցներ -ալիք, -ելիք, խաղ ռեր: Դրանք Ալիքբավա ծանցները:

են

վրա՝

են

-

են.

այժմ նոր բառեր այլես չեն կազմվում, բայց

,

այլն:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

գոյականակերտ

ժամանակակից լեզվարմբռնողությամբ են գիտակցվում իբրն ածանցներ: Անկենսունակ են՝ դժ(անարտադրողական) աշ (մաւողաշ, (դժբախտ, դժգոհ,դժգույն),

ծան մված

ծան

ժամանակակից որ

ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

)

վի զարգացման

նակ

սճոտի, օտարոտի), -չյա, չեք (ավետչյա, -ույք (կահույք, պիտույք, հաճույք), -ունչ (պճտերունչ, անմռունչ), «ունկ (խորունկ)Լ

բ

'

Անկենտունակ (անարտտ

հատկությունը այն է,

են, հյուսկեն, ցանցկեճ), -կուն (դի-

|

այն ածանցներ ըը, որոնք ժամակից հայերենում | ակտիվորեն մասնակցում են ածանցմաճը, նոր բառերի

լ

մանած, հական, էհան)Ված, խավարամած, թազա» Գ նաի իեռան արողչեը, կարան յնի (որո Գան երկի Կրոն

ԱԱ

ո

լ

»

առք նան տպարան գնջա. հո

տալիք, ստանալիք, ըմպելիք,վառելիք,-անակ, ժամանակ, արժանիք,մատանիք, -անք, անոց, խոհանոց, զորանոց,վարսավիրանոց,

"անիք, հարսանիք,

-արք. գործարք, մեծարք, լուծարք, -ենիք, րան,

թն

հայր

իքքազցրուվեն երք. »

նդերք, լնդերք, հրավերք, -եք. արժեք, տնօրհնեք, -իլ. կաթիլ, խաշիլ, -իչք, խմիչք, թանիչք, -իք, գործիք, կեղծիք, չարիք, -մունք, ասմունք, հուզմունք, զգացսա

»

,

մունք, -յակ, շաբաթօրյակ, ճախօրյակ, բազմահատորյակ, -յուն, բաբախյուն, մռնչյուն, ղողանջյուն, -ոտիք, հնոտիք, փորոտիք, -ոց. էտոց, սղոց, ձեռնոց, կապոց, -չեք, կարողչեք ավետչեք, բանողչեք, -ված, -ված ք, աքեղծված,հավելված, այրվածք, գործվածք, -ույք. կահույք, պիտույք, հաճույք, -ունիք, արքունիք, -ունք, սկզբունք, արբունբ, ծաղկունք, -ություն, բազմություն, կազմություն, մարդկու» թյուն, -ուհի, մարզուհի, վարժուհի, աշակերտուհի, ուսանողուհի, -ում, գործուղում, դրվագում, խոշտանգում, -ույթ, հնչույթ, բառույթ, ձնույթ, -ույկ. Գրքույկ, -ույց, այտույց, կառամատույց,կառույց, -ցի(ացի), -եցի, լեռնցի, գյուղացի, տնեցի, -ք. հոսք, լիցք, խորք: Գոյական անուններիցգոյական են կազմում-գործ, կարբիդատառ ինչպ նան կապական գաղաքշական առանյոեյըա̀կ, անս նան տան, ինչպես նվազական,փաղաքշականածանցները՝-ակ, տնակ,ծովակ, ն այլն: նավակ, -իկ, քույրիկ, մայրիկ,հայրիկ, -ուկ, թգուկ, հորթուկ բ) Ածականճակերտ ածանցներ: Ածականակերտ են կոչվում այն ածանցները, որոնք դրվելով տարբեր հիմքերի վրա՝ կազմում են ածական անուններ: -Ափ, -ելի, հիանալի, բաղձալի,բուժելի, զմայլելի, -անի, լեզվանի,երկերեսանի,միոտանի, -արիմ, -երիմ, հավատարիմ,մտերիմ, -գար, խելագար, մտագար, լեզվագար, -ե, մարմարե, կաուչուկե, բամբակե, -եղ, գորեղ, հանճարեղ, թիկնեղ, -զան, այլազան, գունազան, -կեն, ցանցկեն,հյուսկեն, -կոս։, վախկոտ,պահանջկոտ, պարծենկոտ, -կուն, դիմացկուն, խաղացկուն, -յա, մետաղյա, արծաթյա, բրդյա, -ոտ, ժանգոտ, մազոտ, խւանդըտ, -վետ, սիզավետ, ծաղկավետ, շահավետ, -ուան-, անտուն, անակ, պարզունակ, գործունակ. ճնախածանցներից՝ գոհունակ, ճարյուն, անմահ, ապ-, ապերջանիկ, ապերասան, դժ-, դժբախտ, դժգոհ: Ածական անուններից ածական են կազմում հետն յալ ածանցները՝ -Ժեռ (կարմրաժեռ, -լիկ (թխլիկ, կարճլիկ, փափլիկ), -որակ (քաղցրորակ, բարորակ, չամթնաժեռ), րորակ), -վուն (հիմարավուն, կլորավուն, երկարավուն): Թվական անուններից դասական թվականներեն կազմում` -րորդ, -երորդ ածանցները (երկրորդ, երրորդ, հինգերորդ, հազարերորդ), բաշխական ն կոտորակային թվականներ է կազմում -ակաճ ածանցը (մեկական, երկուական, տասական ն.-երկու երրորդական, երեք չորրորդական): զ) Մակբայակերտածանցներ: Մակբայակերտ ծն այն վերջածանցները, որոնք դրվելով տարբեր հիմքերի վրա՝ կազմում են մակբայներ. -բեր, -պես,որեն, միասնաբար, ապօրինաբար, ընկերաբար,կանոնավորապես,մասնավորապես, մուռավորապես, տրամագծորեն, հետեողականորեն, ստեղծպգործորեն,-գին, սպառնագին, ջերմագին,թանկագին,-իվ, խստիվ,մեղմիվ, ճշտիվ, կարոտագին, -ովին, հիմնովին, կամովին, գլխովին, -պատիկ, հնգապատիկ, բազմապատիկ, կրկնապատիկ Լ այլն: դ) Բայական ածանցներ: Ժամանակակից հայերենի բայական ածանցներն են` ա) սոսկածանցներ -ան- (առաջամճալ, մարմնաճալ), -ենբարկանալ, -ճ(ագենալ, պարծենալ, մերձենալ), (գտնել, մտնել, ելնել), -չ- (հախչել, կառչել, ,

,

՝

արա

Չ62

արոո ր :"

Ար

էլ իճչպես չեզոք, այնպես -ացն- խ (խաղա ածանցներ -ացնչէ). բ) պատճառական գոր ճել, պարզեցնե րզեցմնՆ լե ը ցնել, առաջացնել),եցն (խաղաղե են պատճառակա նել, բար կացնել, ճեր, որոնցով կազմվում են

թռչել)որոնցովկազմվածծում '

(ժամ. հայերենում

ի

լ

ծ

մորթվենհագնվել, գանգատվել կրակվել, 3Ննպանվել իոն կրավորակ ինչպես կրավորական,

պու լկա

որով զբաղվել), չելոք

:

,

՛

՛

(Ճացնել,թոցնեն Աա

-

են

կազ

բայերը, դ)

-

տ

-ո տ.

-ատ,

բազ

այնպես ԷԼ ածանցները (կտրատել, կրավորանական,

մապատկական հայերենում

Ժամանակակից են: կտրտել): ցատկոտել, գործուն ածանցները կանն բազմապատկականԲորեր

ա մեկից Խեր: Իր ռառույթից մի թգրմասակերտ Ն րա նական "ո մեջ. դը առուներ կերտ, թյանա Երի Ի անակ ան հիմնականում րաոր առակերտ ականակերտ, Խու

ո

Որոշ

բազի ու

Ար րաի

յ

ճեճում ենճ

լի եթ

անոտ

ու օականակերտ յակերտ:

տ

ածականկազմողան

րը

ո

աբ

կրի

ե,

կո արայակերտ. բայ

ո

կազմու-

ավելի խոսքիմասերի

պրո

ա

մակրա-

հո Անո Արան աա ոյական), բուժակ նակ, ակա գածու,Հո բ Արան ն նական, Աա րաթական) նա աար շի որակա միակ, րական, որական, րաի անն աուն աին, գիտակա խային, ԱԳ խազոական, ակու նզայի վկայակա ածային, ածական), աթոտային, 'Ա Գո

ա)

պեղածո,

ոո:

արածը ոտթ,

Խե

արն վրան

բրածո,

խոռակար առանո)

ԱԿՆ

բեկրածուաարածու

առջու

ի

արո

քային ան (ճան՝ գոյակա (հի

աեր

Ի

(ոա

:

Կոն

թ նա

քաղա

աին զակա

տական) ճղճգանաին գագա կոա աաա

աՆ Խան խթան աեատ տ աե ' ծայրատ, աի Խեր Աո

նն

ն

`

կ

անան խազի, Ար

աղաքացի,

ԱԱաոան նանի, անցան) արուի

ա

ա

"իջ խիա

աեր կարիչ արթ ափ» իա ի րաք)տախԱ հ ազարամած ա աիոծ, զիր ամա, Գ ւ հալ անցյա ա,

խր Ա աուիչ ե ձործ, բուժիչ,Գո մխ Իաոավ աց

:

Ա որանր աքարյան աԱ Ա ո» աան խորա մակա Լո րոլ ոեաո ԱՑ ա ապ ավերոդ բրո անկան) Վոազա: զրավոր, այական) Պան րորդ, եր րր -Կոոզոր, րո. (ածական) կական), Կող կծու ու վարձու,

բիչ

տակա

թան

թա

:

ԲԱ

դարա-

Բ

հատու, ազդու, Աա վոր, շեշտավորածական) անման արան թարաո Սր արջուկ (ածական) բոռ,մազան Խա ական),

ն

աուն

կամացուկ (Մակբայ), -ուն, գործուն,հասուն, մնայուն

դուն, ցողում,

վ

տեսուչ(ոյական),

ուտ,

փայլուն (ածական),սո(ածական),ընկալուչ մոշուտ (գոյական), մկափախուստ(գոյական),

յուն,

ը արանի

յ

լ

ավազուտ, բփուտ, ճառա ա

ճուտ, ջլուտ (ածական), -ուստ,

ապրուստ հար

տաքուստ, ներքուստ(մակբայ) ն բ) Ածական ն

այլն:

:

,

ար-

մակբայ(ինչպեսն կապեր)կազմ ող ածանցներ՝ -ակի, կի, հոգնակի,որոշակի, եզակողմնակի(ածական),թե հաճահանկարծակի, խակի (մակբայ), -ին, դժվարին, դյուրին ն, ներքին(ածական) է ամեննին,տակավին,ինքնին (մակբա -իվն: Լ շտիվ, մեղմիվ (ածական, մակբայ).առթիվ, շնորհիվ(կապ) ն Գ) Գոյական, ածական ն կազմո կրող. -երեն. հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն:

լ արրեն մթին, ի ի ոքի այլն: մակբայ

ՏՄ

լ

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԸՍՏ ԴԻՐԲԻ

Բառարմատի կամ հիմքի նկատմամբ գրաւլ|ած

նով, թե նրանք հիմքի

ն ծանցների

որ

տեդուլ, այսինքն՝ այն

մասին են կցվում, ածանցները բաժանվում են

բա-

նախա-

վերջածանցների:

«ոի

,

նշանակությունը: Դրանք հիմնական

ցույց

են

տալիս մի հատկություն, մի

չան չունենալը, մի բանից զուրկ լինելը: Աճ-

կցվում

է

ածական, գոյական, բայական հիմքերին, կազմում է

ածա-

կաններ՝ ժխտման, բացասման, մի բան, մի հատկություն չունեցող, մի բանից`

հատկությունից զուրկ, առանց մի բանի ընդհանուր նշանակությամբ. կենսունակ նսխածանցներից է. ինչպես` անազատ, անազնիվ,անախորժ,անաղմուկ, աճամոթ, անաշխատ, անարժան, անարդար, անգութ, անամպ, աճաստված,անավարտ, անապագա,անհաջող, անբան, անբավարար,անբնակ,անգին, անգետ,

անգլուխ, անդարդ, անդեմ, աճեզը, աներես, անզգա, անզգույշ, անզուսպ, աճէ, անընդհատ,անթառամ, անթիվ, անծայր, անխնամ, անխոս, անկասկած, աճհիշաչար, անճաշակ, աննկուն, աննշան, անշշուկ, անշուք, անորոշ, անչափ, անպակաս, անպայման, անպետք, անսխալ, անվավեր, անվճար, անտեր, անուեն բախ, անքուն: Մի քանի բառերում նրանով բաղադրված բառերն ստանում իմաստ. ինչպես` անաչառ, անանձուկ, անանջատ, անհողդրական ընդհանուր

դողդ:

Ժողովրդախոսակցականլեվվում անորոշ ղերբայի վրա դրվելով՝ կազմում մակբայներ. անխրախուսել, աճխրատել, անծալել, անծածկել, անծամել, անկապել, անկարել: Ան- նախածանցով գոյականներից ն բայահիմքերիցկազմվածածանցավոր ածականների վերջածանցները դուրս ոն ընկնում (ինչպես` զգայուն-անզգա, գորեղ-անզոր,մտավոր-անմիտ,ուժեղ-անուժ,հարգելի-անարգ, շարժուն-անշարժ, է

:

ներ Նախածանց

ձեույթներն մքիբառարանն արիական Նախածանցն

)

այն

կան

ա

չ

շաղ

են, որոնք

Ժամանակակից հայերենի են` ան, նախածանցներն ապ,

արտ,բաղ, բաց, շար, պար, ստոր,

գեր, դեր, ենթ, թեր, հակ, համ,

հոմ, ծ

վեր(ա), տար, տրամ, փոխ: Հունաբան դպրոցի ներկայացու ցիչների կողմից

րենի նմանողությամբ են հւ կազմվել յերենի՝ ապ, առ, ենթ, հակ,համ (հոմ), հար (յար), մայկ, նախ,չներ,ներ, շաղ, " փաղ, տրամ, փար նախածանցները:

աար արի բ ԲԻ րան Ս1|

,

կստ,

/

չ

,

:

դժ, Լո, չ, անդր,

հար մակ, ճախ, ճեր,

5-7-րղ դարերում հունա-

արտ,

շար

բաղ, բաց, գեր- դեր,

,

պար, ստոր,

վեր(ա), գրա-

հիման վրա, օգտագործվել են գրաբարի նախդիրները ճակբայները(ճախ, յար (հար), ս Կտոր),մ բաց, ներ, վեր), գրաբարյան մ յուս ,

մակբայական հիմքերը խոսքի մասերին պատէ

:

,

`

( են թ-ըն )

են

Նախածանցները կազմվելեն

(բաղ, գեր, հակ, մատ, մագարմատները իմաստային )

կցվում

'

հիմ

որո

շաղ, պար, տրամ), ինչպես ան

փոփոխություն կրած նախդիր-ձախածանցները հոմ-համ փաղ-բաղ փար-պա լ հնչ)ուսլմ ն կան ), զ ,

-

լ

շաղ-«կապ ոդ, »

Նոր ածանցներ

են

կազմվել հիմնականումց»:

արյան բառերի կրճատարտՀարտաքթս,բաց«բանամ Ս այլն: Ժխտական ճախած անցներն են` ան, ապ, դժ, տ, չ, որոնցով է

ման, հերձման միջոցով.ինչեմ Ն

արժանի-անարժան,աչառու-անաչառ), եթե ունեն մի բան ունենալուիմաստ: Լեվ- բադաձույնից ւսռաջ՝ ուպա- հունաբաններըգործածել են իբրն համարժեք հունաթեն Օդօ ածանցին՝ բաց, տար, հեռու նշանակությամբ. ունի՝ 1) հե-. ռացման կամ բաժանման, 2) ավարտման, կատարման, 3) հետադարձշարժման, գործողության, վերադարձի, 4) ժխտման իմաստներ, կազմում է` ածւսկաններ, զոյականձեր, բայեր: Դրվելով գոյականական, բայական ն ածականական հիմքերի վրա՝ կազմում է ածականներ. ապօրինի,ասպաբախտ, ապագով,ապազեն, ապաժամ, ապառողջ, ապաշնորհ, ապարդյուն,ապերախտ, ապերջանիկ,ան այլն: Դրվելով գոյականպուշ, ապիկար,ապազգային,ապադասակարգային ների վրա, կազմում է գոյականներ. ապաբնեռ, ապագազորդ, ապաթույն, ապակենտրոն:Դրվելով բայերի ն բայաճունների վրա, կազմում է բայեր ն բայանուններ. ապաբնեռացնել, ապազգայնացնել, ապազինել, ապազոդել, ապախոշորացնել, ապակազմել,ապակենւորոնազնել,ապաճել, ապաճորտացնել, ապաապ(ա)որակել, ապառազմակամագճիսացնել, ապամոնտաժել, ապանեխել, նացնել, ապաստիճաճել,ապասարել, ապասերել,ապաբլ եռացում, ապազգայացում, ապազոդում, ապախոշորացում ն այլն: Օտարաբան(ղունաբան) կազ-

քացասվում

ժություններ են՝ կերի

Է

սպաթարց,

ապացույց:

Այս նախաձանցով կազմված գոյական-

բայերի հիմնակածնմասը տերմիններ են.

րադրվատել, գերագնահատել, գերագրգիռ, գերադաս, գերադասելի, գերադրակաճ, գերազանց, գերազանցել, գերազանցություն, գերազանցապես, գերազնիվ,

գերակշռություն, գերան, գերաճել, գերամեծար, գերամուր, գերանձն, գերանհատ, գերմարդ, գերաշխարհ, գերաշխարհիկ, գերաշնորհ, գերապայծառ, գերապատիվ, գերարգո, գերապրուկ,գերավազք, գերավազուրդ, գերավելցուկ, գերարագ,'գերարյունություն, գերարտադրել, գերարտադրություն, գերբնական, գերբճակչություն, գերդիմացկուն, գերզգա, գերզգայական, գերզգայուն, գերթթվու-

թյուն, գերիշխանություն, գերիշխել, գերլարվածություն, գերլարում, գերկարճ, գերկարճալիք,գերհագեճալ,գերհաղորդականություն, գերհաղորդիչ, գերհզոր, գերձայնային,գերճշգրիտ, գերշահույթ, գերնուրբ,գերպլանային,գերօքսիդ,քե-

երա ւգակաւն,

անրակի: Դեր- փոխարեն, փոխանակ նշանակությամբ. հուն. ՕԽ Ա(ճու) նմանողությամբ. հոմանիշ՝ փոխ, թեր: Կցվելովգոյականներին՝կազմել է հիմնականում մի քանի գոյականներ, որոնց հիմքերով կան նան այլ խոսքի մասերի բառեր. դերաճուն, դերբայ (դերանվանական, դերանվանաբար,դերբայակպն, դերբայաձն.). դերծովակալ, դերհյուպատոս (փոխհյուպատոս), դեր(այկոմս, դերօձիք, դերնիշ (տպգր.), դերշաքար (քիմ.), դերասան,դերակատար, դերքրիստոս: Ենթ(ա)- (ընդ.) նշանակում է տակը, տակի, ստորին. հոմանիշ՝ ստոր, ընդ, է տալիս ստորադասություն, աստիճանականություն: Կցվելով գոյական ն ցույց "բայական հիմքերին՝ կազմում է գոյականներ (հիմնականում տերմիններ) ն այլ խոսքի մասերի բառեր. ենթատիրույթ, ենթաբազմակերպություն (մաթ.), ենթաբաժին, ենթաբաժակ (կենսբ.), ենթաբառաձն, ենթակա, ենթաբառույթ, ենթախոսվածք, ենթալեզու, ենթաբարբառ, ենթամնա (քերականական), ենթագանգ, ենթագիտակցություն,-ննթածոծրակային, ենթագիտակցական,ենթադաստակ, ենթակզակ, ենթամաշկ, ենբամաշկային, ենբառրովայն, ենթաստամոքսագեղձ, (բժշկ.). ենթաթթվակ,ենթածծըմենթաստամոքսային,ենթասրտային, ենթափոր բատ, ենթածծմբիտ,ենթօքսիդ (քիմ.), ենթագերատեսչական, ենթագլուխ, ենթադաս, ենթադրել,ենթադրություն,ենթաթեմա,ենթախումբ,ենթակայան, ենթակայություն, ենթակապալ,ենթակապալառու, ենջակապալային,ենթակարգ, ենթադ հականական

տ

ղերանյութ,

կեղե, ենթահամակարգ, ենթաճյուղային, ենթաշերտ, ենթաշրջան, ենթասպա, ենթավարձակալ, ենթավարպետ, ենթավերնագիր, ենթարկել, ենթացանկ: Թեր- նշանակում է թերի, կիսատ, ոչ լրիվ. հականիշ՝ գեր. բաղաձայնից աա ռաջ՝ հոդակապով՝ թերա: Կցվելով հիմնականում բայահիմքերին, իճչպես նայ

ենթատեսակ, ենթատեքստ,

գոյական հիմքերին կազմում է բայեր, ածականներ ն մի երկու գոյականներ. թերակղզի, թերօքսիդ, թերաբարձ,թերաբեռնել, ձել, թերագնահատել,թերազարգացած, թերաթուխ, թերախորով, թերածին, թերակազմ, թերակառույց, թերակատար, թերակատարել, թերակիրթ, թերակշռել, ածական

Լ

թերաբուժել, թերագան-

թերաճ, թերաճել, թեբերահավատ, թերահաշվել, թերահաշվարկ, թերերակշռում, թերայրել,թերապատրաստ, թերամշակել, թերամարսել, րամատակարարեն նել,

թերմաշ,թերուս, թերքամ: թերիմաց, թերխաշ, իբրն արմատ, «հակահակիլ, հակառակբառերում գրաբարյա Հակ(ա)-

ն`

բայական,ա-

համ(հոմ): Կ.ցվելով հականիշ`

ռակ, դեմ, ընդդեմ»նշանակությամբ.

ճան`

`

բա-

ածականներ, գոյականներ, ժական Լ մեջ. հակաազգային, տերմինակազձության հալեր. հանդես է զալիս հիմնականում հակաակամճաճավ, հակաականամճետ, հակաական, հակաալկոհոլային, հակահակաառողջապահական, հակաատոմային, հակաատոմ, կաառաջարկ, հազար հակաբուրժուական, հակաբնական, բարոյական, հակադիր,

կազմումէ գոյականհիմքերին՝

հակագրոհ, հակագաղութակալական, ւ հակագիտական, ԽԱ հակաազդակ, հակազենք, հակաթեզլիս) հակադրություն, Խր հակակշռել, թույն, հակախաղ,հակակշիռ, հակակղերակոն, հակադրույթ,

հակահարձակում, հակահեղափոխական, հակահետախուզու Խավար, հակամանկավարհակամանըէ, (ֆիզ.),հակամարտություն, ված, հակամասնիկ հական հակահակամարքսիստական, ակամետ, հակամիտել, ժական հակատանկային, հակապատմական, հակապատերազմական, հակոտկանիշ հակիմաստ, հակընդդեմ, հակացուցել,հակացիկլոն, տրամաբանական, ճյա հակորոշել: Խոտ 1) նույն. միննույն Համ, (համագյուղացի, Խորոիզոթ բրո ամբողջովին, ընդհաճուր,ամբողջ, համայն, նար

հոմ-

մազոր). 2) համարձակ).3) միասին(համաբնահամալսել, օտօ րած, համորեն,համակողմանի, Հոմ ձեր գործածվելէ հունարեն հականիշ` տար: ենճ միայն դրանովկազմվածմի

կիչ,համահեղինակ). Գործածական համապատասխան: (Հօտօ5)-յի հոմանուհի: թանի բառեր`հոմանիշ,

Համ ձեր կցվելով հիմճակաճում ածագո յականճեր, հիմքերինկազմումէ բայեր,

հոմանի,

ն գոյական բայարմատներին

համագործակից, համակողմանի, համաքաղաքացի, համագյուղացի, կանճեր հաճաբարքո Կն համաբանություն,

ո»

համաժամանակյա,համաբան,

համագա-

համաբովանդակ, համաբնույթ, համաբանակային, ոո (մաթ.), պատկիչ համագործ, համագործակից, համագումար, ղափար, համագոյ(ակ),

Աք

համադրել,համազարկ,համազգեստ, համադրական, համադասական, համամաղդաս համալրել, համախմբել, համալսարան, համա

համաժողով,համալիր, զգի,

համահունչ, համակարծիք, ամադաթանրա համահավաք, համա-

խոհ,համախոսական, համակարգ,

համա

համահայկական, համահավասար, հակործանել, համամիութենական, համամասնություն,

համամիտ, ձայն, համաճարակ, համանման, համանշանուն, համանախագահ, համանիշ, համապետական,

մայց, համաչափ, համապատասխան, համաշխարհային, զեզվբ.) '

համառեժիսոր, համասփյուռ,

համատարա յ

հորակա

համած, համատարիք, համատեղ,

տեղել,համարժեք, համերամ,

համերանգ,

համընթաց, համիմաց: համընկնել, համիմաստ, Հար- 1) մոտ, կից (հա րադրություն, հարակարգություն). Հ) միշտ (հարա բուխ, հարատլ,, հարահոլով, հարաշարժ). 3) նման (հարակիր, բանման).4) միասին,կիպ հարացույց,հա(համընթաց). է («կից, կցված, միացած, միշտ, անդադ -

-

ծագում գրաբարյան յար(ել) արմատից

ար»

չ

կազմում է գոյական-

հար ադրոթյուն, հարադիր, ադի հարաբարդ, հարաշեշտ, րույկ, հարանուն, հարաշեշտոլոր, հարապա-

հարացույց, հարակատար: Օրինակներ՝ հարաբերել, հարաբերություն, հարաբորբ, Լւ

հահարադալար, հարակցել, հարահոս,հարաճուն,հարասել: Մակ-(ամկա) 1) մի բանի վրա, վեր (մակաբնակ, մակագրել). 2) հավելում (մակաճել, մակաշերտ), է

բազվարթ, հարածածան, հարածոր,

վելով գոյական

լ

կազմված

հուն. Տոլ

ճմանողությամբ. հռմանիշ՝վեր: Կց-

բայական հիմքերին, կազմումէ

գոյականներ,բայեր, կաններ հիմնականում տերմիններ,այդ թվում ճան

ածա-

ներգաղթ, ներգաղթել, Տար»

մային, ներգանգային, ներարտադրական, ներկուսակցական,ներտաշիչ, ներտաշել, տերմիններ՝ ներկա, Շաղ- կապվում է առանձին անգործածական շաղ արմատի

ներգործական հետ

հար ոնա րանով

հա կցում, կապակցում,միացում նշանակությամբ, հար ածանցճներին. այլես կենսունակ չէ: Ժամանակակից աղկապում է շաղկապ: վում են` շաղկապ, շաղկապել, շաղկապական, շաղկապային, `

զոդ,

չ

Ա

որ

կազմախոսության մեջ՝ շաղկապենի: Շար- կապվում է շար արմատի հետ. շարվածք, կարգ, խումբ իմաստնեե) ը յդ րով. հոմանիշ՝ շաղ, բաղ, համ, հար. կենսուճակ չէ: Այժմ -

ւ

Ա

ժանցով կամմված սակավաթրվ բառեր, որոնց զգալի մասը տ շարադրել, շարադրանք, շարադրություն, րակարգ, շարակարգել, |

է ոզ ւ

ոմ

ր

ս շարադա:

Է

աաա

թյուն, շարադասել,շարահյուսել, շարահյուսություն,շարահյուսույթ, շարակցել, շարակցենի, շարակցական(հյուսվածք): րել, շարահարություն, -Պար- առաջացելէ պար արմատից, ունի շուրջը, շուրջանակի,

լ

այժմ գործածական Բրա

ոն Արթ Օրինակներ` մակաբերել, մակագիր, մակաբույծ, մակաբույս, մակակար, մակագրել, պարփակել, պարունակել,պարածածկել, պարականոն, մակալեզու, մակաճել,մակաճոլ, մակկոկորդ, մակորովայն, ւ ղեղ,մակերիկամ, աաա» ան մակու, Ստոր» իբրն զախածառց ունի 1) տանը, մակոսկը, մակերնԼույթ, վորնիք Ծերքե, " Մ մակընթացություն, լեզվաբանական՝ մակբայ,

մակդիր:

մակերես, մակար-

դակ,մակդիր, մակնիշ: լով,

Նախ-արտահայտում է 1)առաջ, առջ ից, 3) մինչն, 4)

ճախապես, առաջուց

2)

առավելապես, գերադասե-

մաստները, գրաբարում գործ է ածվել մակբայ. հոմանիշ` վաղ:Կցվելովբայական ւ ան վանական հիմքերին՝ է հիմնականում կազմում սծականներ, իբըն

ւ

նակցում է

ի

ինչպեսճայ բայեր

ն

գոյականներ,մաստերմինակազմությանը. ճախագետ, նախադաս, ճախօրոք,նախաբազուկ, ճախագահ,

շրջան,

պտույտ

իմաստները: Կենսունակ չէ,

խո

պարագայական, կազմված սակավաթիվ բառեր. պարագա, պարբերաբար, պարբերույթ (քերական. տերմիններ), պարագիծ,պարագլուխ,

ցած, ռակա

բողջովին իմաստները, հոմանիշ՝ ենթ, ընդ, հականիշ՝ վեր: Կազմու է պ ճեր, բայեր, գոյականներ. տերմիններ՝ ստորակետ,ստորադասակաո (ապառնի) նան ստոստորակա, ինչպես ստորադրյալ, ստորոգյալ, ստորոգելի, ստորոգել, ս տորադասել, րաբնակ, ստորագրել, ստորագրություն, ստորաբաժանել, ուն, ստորաքարշությ կարգ, ստորակարգել, ստորակարգություն, ստորաքարշ, տորջրյա: ստորգետնյա, ստորերկրյա,ստորջրյ Վեր-, վերա-, կազմվել է համանուն բառից, հոմանիշ »

Կր

ճախաբնիկ, նախագիծ, ճախադուռ, անա ճախադեպ, գալ, նախազգուշացում, բայեր, ինչպես խ գոյակա Հաա նախազը, ճիշ՝ ստոր:Կազմում է հիմնւսկանում ճախահա շիվ, նախաճաշ, նախաշավիղ, է: Վերա տարբերակը դրվում է նախամեծար, Կենսունակ սեր: սկսվող բայական ճախահարձակ, ճախընտիր, բաղաձայնովեն ճախընտրել, նախազդել, նախաժամանել, ճնախագաղափար, նախատիպերի վրա, ձայնավորով սկսվող նախատիպերը ստաճում վերճախագիծ, նախահայր, ճախահավ, տերմինն եր` նախադասություն,ծանցը: Բաղադրություններումունի հետն յալ նախադրություն, նախդիր, 7) իո Խի իմաստները՝ ճախահարաշեշտ, րույկ: նախահարաշեշտոլըր, ճախապավրա (վերադիր,վերարկու),2) կազմում է բայեր ցույց տաղով: դգոր -

լ

-

-

աշա

ա-

ա)

Ներ-

ցույց

է

տալիս

ներսում, ներսը, դեպի նեըս

իմաստները, հականիշ Կցվելովբայական, արտ, ածականական, մում է գոյականականհիմքերին,կազածականներ,նայ բայեր ն որոշ հիմնականում ծուն է թվով գոյականներ:Գորհատկապես տերմինակազմության մեջ.ներածական, թյուն, ներբող, ներածել,ներածուներբողական, ճերբողել,ներգործել, ներգործություն, ներդաշնակ, ներդաշնակել, ներդաշնակություն, ներդիր,ներդրել. ներդնել,ներաճել,ներգրա. վել, ճերմուծել, ճերխուժել, ներշնչել, ներարկել, ճերարկիչ, ներազդել, ներատոտար:

ուղղվածությունը դեպի վեր (վերասլանալ, վերամբառնալ), բ)

Մ որ Վ ացել տ

աս

Սաիագորոն փոփոխ Տր ակե «Լի վե ավերագնել,

կրկնություն, կրկին, վերստին նշանակությամբ

գործողության կրկնություն ն նախօրոք արվածի՝ եղածի ստեղծվա թյուն, նորից նշանակությամբ (վերախմբագրել,վերակազմել),

ե րաբաժանել, վերաբաշխել, վերաբնակվել, վերագն կենդաճանալ,վերադաստիարակել,վերականգնել, վերադասել,վ ջանալ, վերագրել, վերահսկել, վերակարգել, վերածել, վերգրել, վ րո վորել. գոյականներ ն ածականներ՝ վերակարգ, վերադարձ, վերադիր, վեր

`

վե-

հատն վր տող անն ահան զ

,

վերագրավ, վերակացու, վերամբարձ,վերամբարձիչ,վերապրուկ, վերարկու, վերելք, վերընթացք, վերահաս, վերատեսուչ, վերահսկիչ, վերադաս, վերելակ, վե-

հաա

տոս,

վերաքննություն,վերաբնակիչ,վերաբնակություն, վերակեն-

մոմհրվանո վա վերհանում, ,

րերկրյա, վերձիգ ն այլն:

վերհիշում,վերլուծում, վերահաստավերընտրական, վերապատրաստական,վերգետնյա, վե-

Տար(տարա)-արմատն

ունի 1) հեռու, հեռավոր, 2) օտար, դուրս 3) այլ, տարբեր, ուրի, իմաստները. հոմանիշ` բաց, բացի, հականիշ` բաղ, համ: Հիմնականում կազմում է ածականներ, ինչպես ան գոյականներ ու բայեր, կենսունակություն է ցույաբերում տերմինակազմության մեջ. տարաժամ, տարակազմ, տարակենարոն,տարակարծիք, տարախոհ

արթ

հազն

է օտար,

արտաքո,

Աաաաթամանան

տարատրամաչափ, տարօրիճակ, տարարմատ, տա ե րիմաստ, տարաժամանակյա, տարաբնակ, տա րագնաց,տա ջիկ, տարագիր, տարահալած, տարաշխարե, տարափոխիկ, տարապայման, տարատեղել,տարորոշել, տարասովորել, րածել, տարամիտել, տարագրել, տա րփողել, տարհամոզել, տարոն ՆՆ տարբերել, Արորն տարկետարանցում, տարանկում, տարփողում,տարագնճացություն,տարաձայթյուն, տարալեզվություն, տարանջատություն,տարածություն: Տրամ- արտահայտում է այս ու այն կողմից, մի ծայրից մյուսը, միջով ի'

փոխաբերություն, փոխակերպություն:

փոխանունություն, վում` փոխանուն,

Վերջածանցներ

երկրորդական բառակազմական է կամ վերջից (հիմքի. նախատիպի)

տում,

Աաաա

ստեղծվել Է հուճարենի ծւռ մասնիկի համապատասխան իմաստար պահանջով: բն արտահայտելու ականա նաւն ւթյուն տարանուն, արամախոա տրամատ, տրամաբանորեն, տրամաբանություն,տրամախոսություն տրամ տրամալար, տրամախազել, տրամադրություն, տ տրամ ադրել,ման է տրամանկյուն այլն: Փոխ(փոխա)-առաջացել է համանուն արմատից, վերջինիս ընդհանուր

ակավաթիլ հաղաղրություններ, կազմված :

,

'

նշաճակությամք. հռմանիշ` ենթ, դեր: Ցռւցաբերում է բառակազմական կեճսունակություն. արտահայտում է բառակազմականհետնյալ իմաստները՝ ա) բաղադրված բայերը ցույց են տալիս մի տեղից մի այլ տեղ կատարվող գործողություն, փոխադրել, փոխանցել,փոխաբեռկել,բ) այլ ձնով կատարել. փոխակեր` պել, փոխաձնել, փոխարկվել, զ) փոխարենը, փոխադարձաբար.կատարել փոխհատուցել,փոխհարուցել: Նման բայերից կազմված պահպանումեն բառակազմական նշված իմատտները.փոխաբերություն, փոխաբերաբար, փոխադրական,փոխակերպություն,փոխանցիկ, փոխգործողություն, փոխկախվածություն, փոխազդեցու ցություն, փոխզիջում, փոխըմբռնում, փոխհրաձգություն, փոխայց: Գոյական ն այլ նախատիպերից փոխ- ածանցով քաղադրություններն ունեն փոխարեն, փոխարինող, տեղը դրվող, տեղակալ, օգճական բառակազմական իմաստները. փոխարփոխհյուպաքա, փոխնախագահ, փոխանուն, փոխգնդապետ, փոխծովակալ,

ձեույթը,

Վերջածանց կոչվումայն

ն

որը

ըմաստանրան Ց0որիճաստ հայերենի վերջա-

կցվելովբառի կազմումէ նռր բառ: Ժամանակակից յիճ նրբերանգտալով՝ է, որոշ ածանցճեր ժառանգություն ծանցների հիմնականմասըզրաբարյանեն կամ ժոբարբառներից ունեն Լ. գրականլեզվին անցել ծագում բարբառային այնպես էլ բարբառներից լեզվից: Ինչպես գրաբարյան, են բառաղովրդախոսակցական ցուցաբերում հայերենում ժամանակակից

անցած վերջածանցները

յուն, ինչպեսճան

իմաստբառակազմական

կեճսունակութ տարբեր կազմական ճշաճակուբառակազմական Վերջածանցների իների տարբերդրսնորումներ: այնպեսէլ խոսքիմասակերտ

Աաարերերյա աարաշխարեիկ, թյան տա. -

»

աարի,

տերմիններեն գործածԲքրն քերականական փոխանյութ: փոխարժեք,

մեջ

են ինչպես բառական, պարունակվում բո'մասերին պատկանող են

մաստներ: Նրանցով կազմվում

տարբեր խոսքի

երբեմնկաէ նան, որմին ճույնվերջածանցով Հատկանշական ղադրություններ: Ժամանակակից բառեր: ճասիպատկանող կազմվելմեկից ավելի խոսքի թիվը 180-ի գիտակցվողվերջածանցների լեզվարմբոնողությամբ արդի փուլում: հայերենի է նան

րող են

ր

հասնում, որի

.

յական ման»

-ԱՍբան,

Ցույց է

լեզվի զարգացու են.

զգալիմասը կենսունակ հայերենի վերջածանցներն կազմումէ գոյականներ: հիմքերիվրա դրվելով՝ գո

Ժամանակակից ։

ճի մասնագետ» մասնագ մի բանի տալիս «մի բանովզբաղվող,

ընդհանուր ընդ

իմաստ.

դեղամարդաբան, երկրաբան, ախտաբան, պատմաբան, ոճաբան, եգիպտալեզվաբան, հայկաբան, մանըէաբան, եճէաբան, մանկաբան, բան,մաշկաբան, կարող եմ ընկալվել կազմություններ հունաբան:Ածանցավոր բան,լատինաքան, համառոտաբան, հետ. ինչպես՝ են գալիս ոչ գոյականհիմքերի նան, երբ հանդես հնգնճաբան, ճ, հայհոյաբան, ավելաբան, ճոռոմարան,

կարճաբան,

դատարկաբտ Կ

ածական, գոյական, -որեն,- հիմնականում խրթնաբան, մակավաբան, րական -րար, «ապես,-պես, -«ԸԱ)բար-, տալիս Ցույց

Գոն

են

մակբայներ:

են

«ե-

հիմքերինկցվելովկ̀ազմում մակբայական ընդեանուրիբառակազմական նման» գործողության ղանակով,ձնով, կերպով, ճկատվումէ մեծ կենսունակություն. ոամաստ: Հանդես են բերումբառակազմական նվազմանմիտում, ի աստիճանական կիրառության վերջածանցի աշՎայպես հնարավորությունների բառակազմական ածանցների -ռրեճ ազնվորեն, շեվ -ա(բար), ազնվաբար,ազճվապես, եղբայրապես, եղբայրաբար, խուժացման. նենգաբար, ճենգորեն,անգը-

բաղադրությունները

Վիոխհատուցում ուն,

փոխօգնություն ,

բնազդորեն, հավերժաբար,եավերժորեն ավանդորեն,

հայրաբար, մայրաբար, բնազդաբար, թաբար,

անգթորեն,ավանդաբար,

6, գոնհկարար, գռեհկորե

խոճարհաբար,

համարձակորեն, ետմարձակաբար,

18-39

ըրմեղծաբար, պարքերաքար, ապօրինաբար,

րեն, շռայլաբար,

ներդաշնակաբար,

կաններ,որոնք ցույց շռայլորեն, փոխադարձաբար, ձորեն,ճերդաշնակոա

աի տերերն, աար

գեղեցկաբար, գեղեցկորեն, մտերմաբար,

մաճիորեն, որոշակիորեն, համակողմանիորեն, ակնբախորեն, հոգեբանորեն, իրավաբամճորեն պատմականորեն, կամայականորեն, տոնականորեն, րեն,բացահայտորեն, հապճեպը. տրամագծորեն, գլխավորապես, պես, փառավորապես նմանապես, ներքնապես, անմիջապես, |. արմատապես այլն: -(Սգար,- գոյական հիմքերից

|

հոգե-

կազմված

բաղագրություններումնշանա«հիվանդություն, ախտ ունեցող». կենսունակ չէ, պահպանված է մի քանի լիզվագպր, բառերում, խելագար, լնդագար, ջղագար, ցավագար, կում է

մտագար գիզոգաթ,աշագար: մոլա«Ա)գին,-զին,- ածական, գոյական ւ բայական հիմքերին է կցվելով՝կազու ածականներ մակբայներ

Գ

մում

սաստկական եռան ին նշանակությամբ, հիվանդագին, ողբագին, վշտագին,

ցավագին,թախծագին, տրտմագին,ահա. գին,ուժգին, լալագին, զայրագին, մոլեգին,կսկծագին, կաթոգին, տրոի" Բ քշագին, կարուռագին, տառապագին,ցնծագին,գորովաճին,

Գիտ: (գործ,-

հեշտազին արոր

"

գոյական

հիմքերիցկազմված

զոյականականբաղադրությունէ բերել «մի բանով զբաղվող, մի բանի ներում ձեռք մասնագետ» մաստը, ածանցային

հոմանիշ՝(այբան,-որդ, «(այպան, -ող, -իչ. քանդակագործ, մսագործ,հացագործ, մորթեգործ, ապակեգործ, խեցեգործ,լամպագործ, թոոգճրծ, երկաթագործ, արծաի-

բրդագործ

ակնոցագործ, կահույքագործ, հրուշակագործ, բունելակաբելագործ, բետոնագործ, տեքստիլագործ, | այլն: քիմիագործ,

Գործ, գործ

ածականներ՝ տալով նրանց սաստկական, ամենի ունեցողիմաստներ, կազմումէ որակական

կամ շատ ավելի դրական աստիճանը.այդ

2ոտ իո

տրիկոլուժա-

ԱՍգույն,- կազմում Է

ցիճ-

նշանակությամբ հոմանիշէ հնագույն,լավագույն,վատագույն, գերագույն,

ածականի զե

ամենա-

նախածան-

մեծագույն, նորագույն, փոք-

րագույն,

նվազագույն ծայրագույն, նրբագույն, առավելագույն ն պարզագու գեղեցկագույն, վեհագույն, չքնաղագույն, սրբազնագույն, :ի

պ առաջնագույն վագույն, զը խստագույն, կարհորագույն, եզորագույն, թշ վառագույն 1, այլն: -Ած,-բայարմատների վրա դրվելով՝ կազմում է ած,

աին հիմնականումնախատիպ բայով րած, ողորմած, երկյուղած,գրած, քնեած ցած, հինած, խմած,

ածականներ, որոնք ցույց

բնորոշվող առարկայի վիճակ. կոտո(քնաթաթախ, թմրած) քաղհատած,վարկած, ցնդած,զինված:Հիշյալ մուծ ով բաղադրությունների որոշ մասը են

ռություններ

ունեն.

սռված

ածանձ կամ,

գոյականներ կամ գոյականական կիրաարարած, նշանած, սիրած, խորոված,արկած.

կոտորած, դերբայի վերջավորուբյունը -ածու, -ծու,-Ածո, վրա դրվելով բայարմատներ

Ժամանակակից հայերենում հարակատար ի

:

ւ

կազմում

են`

ա) ածա.

են տալիս բայահիմքի գործողությանը ենթաըկված լիճելու ունեցող. ծալածո, կտրածո, տաշածո, փորածո, հյուսվածո, մանճվաթորածըո,շինծու, խնամածու, հոգածու, ակնածու, ձեռգա-

». րանը ափածո, ատկանիշն

ծու.

բ) գոյականներ, որոնք

ցույց

են

տալիս բայահիմքի գործողության արդյունք

չափածո, բրածո, դրածո, պահածո, համճածռ,ժողովածու, հավաքածու, կատարածու, ծաղրածու, տարփածու: -Ակ,- ա) դրվելով գոյական հիմքերի վրա՝ կազմում է գոյականներ, որոնք ունեն ինչպես նան. նվազան

գործողի

անուն.

նվազական, փաղաքշական, նվաստական իմաստներ.

կան՝ առվակ,գետակ,տնակ,դոճակ, գյուղակ, հյուղակ, ծովակ, լճակ, բլրակ, ձոբակ, նավակ,թռչնակ,վիպակ,թիակ, սայլակ. փաղաքշական՝հոգյակ, որդյակ, ա-

ղավճյակ. նվաստական՝գրչակ, իմաստակ,արվեստակ,լեզվակ. բ) բայական հիմքերի վրա դրվելով կազմում է գոյականներ՝ գործողի անվան ընդհանուր բառակազմականնշանակությամբ, որոնք ցույց են տալիս գործողություն կատարող առարկա, գործիք, կատարող անձ. ողբերգակ,կատակերգակ,եղերերգակ,նախեր-

գակ, նվիրակ,սիրերգակ,խոսնակ (հադորդավար), բուժակ,սուզակ, պահունակ (պահող),կոչնակ,սողնակ,սահնակ,վերելակ,բռնակ,դիտակ.գ) կազմում է գոյականներ,որոնք ունեն նախատիպ ածականիհատկանիշը.որձակ,փչակ, միջնակ, ներքնակ.դ) որոշ ածականների վրա դրվելով կազմում է ածականներ, սաստկացնելով հ ձե ափոխելով նրանց իմաստը. կլորակ,կապուտակ,խառնակ, աջողակ, ձախողակ,աճուշակ. ե) գոյականներից, ածականներից ն բայահիմքերից կազմում է գոյականներ տարբեր նշանակություններով. փայլակ,կոլոլակ, լծակ, ծծակ, սանդղակ,լողակ, փոփոխակ, օղակ, նռնակ, հետնակ, դասակ, ոտճակ, տոմսակ, պողոսակ,աղյուսակ,ավերակ,վարդակ,հարթակ,ցուցակ,երամակ: ., «Այկանճ,-կան ածականակերտ ամենակենսունակ վերջածանցն է, հռմանիշ՝ ային. կազմում է նան թվականներ Լ սակավաթիվգոյականներ, բառակազմական ընդհանուր իմաստն է «մի բանի կամ մեկին վերաբերող՝ հատուկ, մեկին պատկանող կամ մի բան ունեցող»: Այս ածանցով կազմված բաղադրություններում որպես նախատիպեր(հիմքեր) հանդես են գալիս ինչպես հասարակ. այնպես էլ հատուկ գոյական անունները, ածական ն բայական հիմքերը. ա) Գոյական հիմքերից կազմում է ածականներ. հայրական, մայրական, եղբայրական,որդիական, գյուղացիական,բանվորական,երեխայական, ճկարերաժշտական, մարմճական, տոնական, խմբական,դանթեաչական, հոգեկան, կան, հուդայական, հայկական, պարսկական, կռմունիսվրացական,ռուսական, տական, բուրժուական, իմպերիալիստական.ք) բայահիմքերից կամ բայարմատներից կազմում է ածականներ. աղաչական,զարմացական, վերացական, բերկրական,հրճվական, մխիթարական, զղջական. գ) ածական հիմքերիցկազմում է ածականներ. նվաստական, նվագական, հավերժական, մտերմական, ներհակական, սաստկական, իգակամ, դ) թվականներից կազմում է` 1) բաշխական թվականներ. մեկական,երկուական, երեքական,երես-

ընտրական, քննական,

րարը.

2)

կոտորակային թվականների հայտաերկու երրորդա կան,հինգվեցերորդական. ե) -կան վերջածանցը (առանց »

ներ. են

ոթն ուժկան, բխսկան

ածականներ՝ լացկան

քանի բաղադրություններ ունենիմաստային որոշակի տարբերություններ, ինչժողովրդախոսակցական

ն, որսկան, մուրացկան,

րոշ արո

զ) հիշյալ ածանցովկազմված աոկա կամ գործածվումեն

լըծ-

գոյականաբար՝ բանի հետնընդհանուրնշանակությամբ. սակցական, դպրոցական, բան

անող, մի

«մի

«րդ»:

պահպանող

ական, անապատական, ողական աոորական, անցվորական, դամբանական, կան,վաճ մեղադրական, կենսագրական, պարբերար տական, զորական,սիրեկան ամսական, մահմե ոն, փախստական, շինական, -Ակի, մողական, հեգելական, կանտական, տոլստոյական, մառական: հիմքերինմիանալով կաններ աար արԳան, կազմում ոը:Բոր է ածաԳոյական Հորջանակի, առանձնակի, անցողակի, մասճակի, շեղակի, ադղակի,որոշակի, լայնակի,երկայնակի, խակի,շեշտակի, կի. թվականներին կցվելով բառին բազմապատկական շանակություն եզակի,երԼրւ եռակլ մ,կրկնակի, միակի, հոգնակի, բազմակի: կու-

գրավական,ստաօգնական,

ցական, ծ. լուծողական,

գրախոսական, ընդդի, մ

ն

երակի

բ)

գ

տալիս է

զբաղվող,մի բանի ւար իմաստ: սունակ

հւաճա-

բանի վերաբեցող, մի բանով

ընդհանուր Ամենա բառակազմական են վերջածանցներից տված վերջին ավելկենու

ա: գոյականներ

`

աջացած»

է.

ատասնամյակներում

աառրում հոմանիշ«ական վերջածանցի համեմա-

տությամբ:

որոնց չնչին մասը ականում ածականներ, դարձել

կա

է

մերային, յուրային,սեհարյու-

բով տարբերվումէ

հոմանիշազան վերջածանցրց նրանով,որ կցվում է հիմնաբշանագող հասարակ ոքր գոյականներին: հետնյալիմաստները, ա) Սեկին մազմական մի Վրաբերող՝՝ առնչվող. Քաղաքային, ջրային,ֆուտբոլային, ա հողային, րո» ճային,տճային, ձմեռային, ամառային, շրջանային, աշնա-

արն ունարու կամ

մամ

աղար

բ)մի" աիաթիաթային: մի վայրում վող եղող՝հանդիպող, անտառային աճա կատարպարունակող, Սին,քարային, ցամաքային, դաշտային, ծովային, ան ճահճային, կավային, նար անձրնային, սիրայ

ծծմբային. նային,

՛

73:2

գ) Մի բանից առաջացած, մի բանի

լուսային,

ճառագայթային, օդային, եթերային, տստվածային, դըսչխտային, հրեշային, տմպրոպային: -Ային ն -ական հոմանիշ վերջածանցներով կազմված նույնարմատ մի

հարավային, արեգակճային,

հրաբխային, պղճձամոլիբդե-

նմանություն ունեցող. հյուսիսային,

դասական-դախորհրդականն խորհրդային, քաղաքական-քաղաքային, լեռճակաճ-լեռնային, ազգակաճ-ազգային,

սային, ես`

անապատական

տային, գործարաճական (օրգանական) ն գործարանային: -Այն,- ժամանակակից հայերենում ոչ կենսունակ ածանց է, ձեով պահպանվել է մի քանի բառերում. միայն, միմիայն, մայն, վադորդայն,առժամայն, նույնժամայն, նույնենտայն,

քարացա

Տ

միանգահամայն,

լելյայն:

-Ան,- դրվում է բայական հիմքերի վրա ն կազմում է հիմնականում գոյականներ, ինչպես նե ածական անուններ: Բաղադրություններումարտահայտում է բառակազմականհետլ յալ իմաստները՝ ա) գործող անձի անուն, գործով զբաղվող, որեէ գործ։ :լություն կատարող. իշխան, դերասան, վիպասան,գովասան, ճարտասան,սուտասան, փչան, նվան, վազան,կծան, խածան, գովգովան. բ) ճախատիպի արտահայտած գործողությունը կրող ն որպես արգասիք հանդես են, թացան. գ) առարկա, իր, նյութ, կող անուն. խոտան, պատվիրան, կթան, կախան, գործիք, միջոց՝ գործողություն կատարելու կամ անելու համար. խթաճ, տափան,

կռան, տոփան, լողան, փական, կապան, փաթաթան, ըմպան, մխաճ, կալան, ծծան, ջնջան, զարկան, ձգան, հեծան, փոխան,մերան, ճնշան, խցան,հորան. դ) ճախատիպի

ցույց

տված

ձայնական

հատկանիշ

ունեցող.

գոռգոռան,

վնկվնկան, փնթփնթան, ծղրտան, դրճգան, ճվճվան, կչկչան, չխկչխկան, շրխկան.ե) գործողության տեղի աճուն, արգելան,ոլորան,կայան: Անակ (ան-ակ),- սակավ կենսունակ է, կազմում է գոյականներ, ցույց է տալիս գործիք, առարկա, գործողության հետնանք. գլանակ, ըմպաճակ,շրջաճակ, ճոճանակ, փրկանակ, հաղթանակ, մրցաճմակ, ցուցանակ,զսպաճակ,ուժա `

նակ, եղանակ: -Անի.,-

ածականներ՝ գ ոյական, ածական, թվական ն է ածականներ՝

մասամբ այական հիմքերից, ցույց է տալիս «մի բանուճեցող, մի բանով օժտված, մի բամում է Անճի'- կազճում

նիամար

նախատեսված». անվանի,գեղանի,նազանի,հոլանի, գլխանի,լեզ-

հինգհարկանի, երկվանի,պիտանի,ընտանի,հարկանի, միհարկանի, փողանի, եռոտանի, փողանի,միանդամանի,երկանդամանի,բազմանդամանի, միոտանի, Գրլխոտանի,մաշկոտանի, միթնանի, երկթնեանի,երկերեսանի,միակողմանի, բազմակողմանի,համակողմանի, մեծքբանի, հինգաչքանի, երկուդռնանի, մատանի, հովանի,ամպհովաճի,պատրուսանի,ընտրանի: -Անի՝.- ցույց է տալիս հավաքական իմաստ, գրաբարի

Կ

ու

"գ`

' գ նակիի մասնիկն է. ռը պահպանվել է հիմնականում գրաբարից ռերում, կազմվել են ճան նորերը. ազատանի,ավագանի, նամականի, կաճանի,

առականի,առածանի, տեսականի, նմուշանի:

աբերում

է

յականներ,

ռապան, դռնապան, ջրաղացպան, հնռգապան, պանդոկապան, խանութպան,

պարտիզպան,այգեպան: պարաապան,պահապան, բարապան, Բաբուֆետապան, գայի " իայ Խրրրր կենսունակություն: րաններում տեղի ընդհանուր իմաստներով. բաղադրություններ հանդերւ բոա կազմված արմնկապան, անթապան, գլխապան, ընդհանուր հիմքերից Ղրություններում. գորանոց,հյուրանոց, բառա

հանդեսէ

իմաստ`

գոյական

ը

ա)

ավազականող ծերանոց, փայտանոց, հիվանդանոց, աղբանոց,աշխ նռ ատաճոց, արգելանոց, տրիեստահրաժշտանոց, վաճառանոց, մառանը վարդանեց, մեղվանոց, Գերեզմանոց, ծաղկանոց, խորովածանոց, խոհանըՔոչնանոց, թաքտտոց, հռրթանոց, 9, ծե

9,

բայական

Ֆ

ա

Դոզրոց,

ծաղկոց,նստոց, ամրոց է ճշանակում հագուստեղեն կրծանոց, դնչանոց,

խոն

ԻՑ 9, ուսնոց,

կովանոց,

ա Ի առարկա, գիշերանոց, գրլլանջանոց,

բ)

9,

9»

3»

խոտնոց,երդնոց,

ր,

նո ճակատանոց, քազկա ձեռնոց,վրզ-

Գոգնոց, թիկնոց,կրկնոց,ակնոց 9,

կտբոց, պրկոց,ջնջոց, սփռոց,

9,

մ

մատնոց, սղոց, էտոց: խարտոց, փակոց, հալոց,մխոց,օթոց, օրը-

դրոշմոց կշոց, շանակ ությամըբաղադրություններ, ճոց, փթաճոց, տոննանոց, րոց. գ)

կազմում է արժեք

կան

չ

ն

չափ

ն

հ

յլն.

գոյականներ,խշշոց,թշշոց,

փտիացէ,

այլն:

Ն ուռ)» կազմում հոսանուտ երեր(հուր ռար) (վիժող, ԱԺ

կոպեկաանոց, հինգանոց, երեքադ) բայահիմքեր

շնկշնկոց,շվշվոց, Գվգվոց,

շրխկոց,թրխկոց,

9ույց է տալիս մի բան եղած՝ դարձած

բայահիմքերից գալիս սակավաթիվ բաղա դրություններում. վիժվող), շիջանուտ(մարող: ա,կիզաճուտ, վիժանուտ -Առք',- բայական ց հիմքերի կազմումէ գոյականներ, գործողության առա որոնք ցույց են տաըկայացածաճուն զգալի մասն այլես յանարդյունքը: Բակա հանդես է

»

լիսս

հրանուտ

դարձա ծ), հորձանու գո

:

Աաաա:նշանակությամբ ածվուաունների Գործուն մասնակցություն ւմ:

է

չի գոր-

փրկանք, հեկեկաճք, մեջ, լլկանք, րարի տերմինակազմության Արոն, ում

փայփահայհոյանք, հեգնանք, բանք բավե նանք, բերակը, մրաանմանը, խորշանք, ներշնչանք, տառապանք, սանք, տանջանք զբոսան, ճք, հոսանք, պատկառանք, բամբւաէլեկտրահոսանք, բիղհոսայ գ ք,

ք,

այլն: եո

`

Վաններ է կազմումճան

ոչ բա

Աերճանք, ազ

տեղանք: ամոթանք,

աղբերանք: `

:

Յան թոք է ս

«որն

Է

ն

ԳՊականներ ժողովրդախոսակոի, կցական լեզվում

հանդերձանք, աներանք ջոջանք, ։

գոյական

բանով զբա

է

|

մեծունանք,

հիմքերից կազմված բա ղադրություննե , պաշտոնկատարող»

րում բառակազմական ճիապան խոզապան, շնապան, սայլապան,

ընդհանուր նշանակությամբ, :

ք

չերտակրանք (կզմխս) յական հիմքերից, ինչպես՝ խղճմտացք,

հիմթերից սակավաթիվ ութ ԻԳոյական հավաքա մասը գործածվում

վեն բարբառներ: Վարդանանք,

հադ

գար-

Ն

չ

|

կա-

ունեն

Հիշյալ ածանվով կազմված որոշ

հագուստի,

նշաճակություն. դաստա: ծնկապան, կրծապան, սռնապան,սրնքապան: պան, թբաթպան, -(Սպանակ, պանՀակ ածանցների միացումով կազմված (ա)-պանակ վերջածաճցով են ստեղծվել մի շարք բաղադրություններ. լանջապանակ,թղթաձի

պանակ, գրչապանակ,պահպանակ, գրքապանակ,դրամապանակ:

-ՎԱյստան,-գոյականներ է կազմում ա) երկրի, վայրի հատուկ աճուններ, Հայաստան, Ռուսաստան, Վրաստան, Հունաստան, Հնդկաստան,Չինաստան,

Ղազախստան,Թուրքմենստան,Աֆղանստան,Տաճկաստան. բ) հասարակգռյականներ՝ «մի բանով հարուստ» նշանակությամբ.ծառաստան, քարաստան, լեռճաստան,այգեստան, սնխաստան, պտղաստպն,մրգաստան, վարդաստամ. գ) այլ հասԽռակ գոյականներ, տեղի, հավաքականէ. այլ իմաստճերով. հեռաս-

տան, մենաստան, տափաստան, շահասւռան (շուկա), ձիաստան, անդաստան: լ

ածականներ. մակբայներում ունի «նման, պես, կերպով, ձնով» բառակազմական նշանակություն: Բաղադրությունների զգսղի մասը գործածվում է գործառական «ցածը» ոճում. քաղաքավարի, մարդավարի,գժավարի, գողավարի, տնավարի, գյուղավարի,աղայավարի (աղավարի),թուրքավարի, խոզավարի Լ այլն: -Լվետ, -վետ,- կազմում է ածականներ,ցույց է տալիս «մի բանի շատությու ն, առատություն, մի բանով հարուստ, առատ լինելը», երբեմն ունի նալ սաստկական նշանակություն. պտղավետ,կանաչավետ,սիզավետ, հոտավետ, երանավետ,ճաճանչավետ,կոհակավետ,լուսավետ,շահավետ, օգտավետ, ար-

դյունավետ,բլրավետ,թիկնավետ,կաթնավետ,ձկճավեւո,հարմարավետ, փափկավետ,կակղավետ,կարմրավետ: «Ապոր,-վոր,- կազմում

է

մեջ: Դրսնորում տերմինակազմության ցող,

գոյականներ: Կենսունակ հետեյալ իմաստները. ա) բան է ճան

ածականներ հ է

մի

ունե-

պարունակող. բծավոր,շերտավոր, կոթավոր,ծծմբավոր,քլորավոր, կժա-

վոր, թնավոր, եղջերավոր,պոչավոր,գիսավոր,վարսավոր,բեղավոր, գուզավոր, ծոպավոր,ալիքավոր,մրճավոր, լուսավոր,ծաղկավոր,կորիզավոր,ողկուզավոր, դճակավոր,կճղակավոր,կճղակավոր(ներ),սմբակավոր(ներ),թիթեռնա-ծաղկավոր(ներ),երկշաքիլավոր(ճեր), թեփուկավոր(ներ): Բաղադրություններիմի մասը գործածական է նան իբրե. գոյականներ՝ ձայնավոր, թռքախտավոր, ծյուրախտավոր,ողնախտավոր,բ) մի բանով օժտված, մի բան կրող, մի բանին վերաբերող՝ պատկանող. հոգնոր, մարմճավոր,երկրավոր,մերձավոր, կամավոր, բանավոր, գրավոր, մոտավոր, մենավոր, հեռավոր, պատշաճավոր, հարմարավոր, զգուշավոր, կարնոր, հարկավոր, ժամանակավոր, հանդիսավոր,նենգավոր, սգավոր, սգվոր (ժող. խոսկց.), կեղծավոր, արժանավոր,ճաշակավոր, խորհրդա279

հանիր այրոակազմական արտահա

ադր

բերում

յունը աո

կենսունակություն բա, հետնյալ իմնականում իմաստներով ա) |

մեծ

ւ

յիս

ի

ավազականոց, փայտանոց,

աշխատապնո նոց, երաժշտանոց, աղբանոց, ՝ արգելանոց,արհեստավաճառանոց, ամառաճոց, նոց, գերեզմանոց, վարդանոց, ծաղկանոց, խորովածանոց մեղվախոհանոց, թռչնանոց,հռրթանոց, կովանոց, նստոց,ամրոց, »

»

բարբառներումխ̀ոտնոց, երդնոց գուստեղեն, գործիք, իր, առարկա. խանոց, կրծանոց, գիշերանոց, դնչանոց,լանջանոց, գրլբազկանոց, ճակատանոց, ձեռնը9, ուսնոց, թիկնոց,կրկնոց, Գոգնոց, վրզակնոց,

ա`

մատնոց, խարտոց,սղոց, էտոց: դրոշմոց կշռոց,փակոց, հալոց, ն մխոց,օթոց, եք չափ նշանակությ նոց,փթանոց, ամբ բաղադրություններ, տոճննանոց, կոպեկառո թրոմ նոց,հարյուրանոց,լիտրանոց բոց,

պրկոց,ջնջոց,սփռոց,

օրո-

ն այլն. հիսուննոց

կան

գոյակաճնե ը. խշշոց, 22ոց, փափագ այն

թշշոց,

-Անուտ (անչուտ),-

կազմում

է

ղնոծ, աոզանոց, բնաձայնա-

դ) բայահիմքերի ոո

զմում է

աա

շնկշնկոց,շվշվոց, Գվգվոց,

շրխկոց,թրխկոց,

հ ածականներ,

հոսանուտ (հոսռղ), հրանուտ

ա ած) (զիժող,վիժվող), շիջանուտ ( մարող:

հրմանու

-Առք',- բայական

9 կազմումէ հիմքերի գո լիս Գործողության յակաճներ, առա որոնք ցույց են տաըկայացածանունըկամ գործողության Ղադրությունների մ զգալի ասն այլես արդյունքը:Բաբայանվանական ծածվում: Գր իծուն նշանակությամբ չի գորմասնակցու թյուն է ար զրկանք,փրկանք, ւցաբերում տերմինակազմության հեկեկառք, մեջ, Ակաճք, յանք, դավանանք, արհամարհպն աուն անձանք, փայփահայհոյանք, հեգնանք, քծնանճք, շանք,հառաչանք, օրենան խորշանք, ներշնչանք, տառա գար: պանք, տանջանք, նք, պատ զբոսանք, կառանք, հոսանք, բամբաէլեկտրահոսանք, բիռհոսանք, այլն: է նրտակրանք ն :

Ո

»

»

կազմումճան Գոյականներ

պերճանք, ամոթանք, տեղանք:

ոչ

բայական

-Աճք:-գոյական հիմքերից սա

(կզմխս)

ից, հիմքեր ինչպես՝ խղճմտանք,

ղովրդախոսակցական լեզվում ն սրդանանք հանդերձանք, աճերանք,

-(Այպան, -պան,-

գոյական

ջոջանք,մեծուճանք,

հիմքերից

կազմվածբաղա

դրություններում

բառակազմական

ռապան, դռնապան, ջրաղացպան, հնոցապան, պանդոկապան, խանութպան, պարտապան,պահապան, բարապան, բուֆետապան,պարտիզպան, այգեպան: Հիշյալ ածանցով կազմված որոշ բաղադրություններունեն հագուստի, հանդերձի ընդհանուր նշանակություն. անթապան, արմնկապան, գլխապան, դաստա: պան, թաթպան,ծնկապան, կրծապան, սռնապան,սըրնքապան:

-«Այպանակ, պաճԻակ ածանցների միացումով կազմված (ա)-պանակ վերջածանցովեն ստեղծվել մի շարք բաղադրություններ.լսնջապանակ, թղթապանակ, գրչապանակ,պահպաճակ, գրքապանակ,դրսմապանակ: -«(Ախտան,-գոյականներ է կազմում ա) երկրի, վայրի հատուկ անուններ. Հայաստան,Ռուսաստան, Վրաստան, Հուճաստան, Հնդկաստան,Չինաստան, Ղազախստան,Թուրքմենստան, Աֆղանստան,Տաճկաստան. բ) հասարակ գոյականներ՝ «մի բանով հարուստ» նշանակությամբ.ծառաստան, քարաստան, լեռնաստան,այգեսլտան,սեխաստան, պտղաստան,մրգաստան, վորդաստան. զ) այլ հասառակ գոյականներ, տեղի, հավաքականԼ. այլ իմաստներով.հեռաստան, մենաստան, տափաստան, շահաստան (շուկա), ձիաստան,անդաստան: (1յվարի,- կազմում է մակբայներ, որոնք կարողեն գործածվել նան իբրե. ածականներ. մակբայներում ունի «նմաճ, պես, կերպով, ձեւով» բառակազմական նշանակություն: Բաղադրություններիզգալի մասը գործածվում է գործառական «ցածը» ոճում. քաղաքավարի, մարդավարի,գժավարի, գողավարի, տնավարի, գյուղավարի, աղայավարի (աղավարի), թուրքավարի,խոզավարի Լ այլն: -(Ավետ, -վետ,- կազմում է ածականներ, ցույց է տալիս «մի բանի շատություն, առատություն, մի բանով հարուստ, առատ լինելը», երբեմն ունի նան սաստկական նշաճակություն. պտղավետ,կանաչավետ,սիզավետ, հոտավետ, երանավետ,ճաճանչավետ,կոհակավետ, լուսավետ,շահավետ,օգտավետ, արդյունավետ,բլրավետ, թիկնավետ,կաթնավետ,ձկնավետ,հարմարավետ,փափկավետ,կակղավետ,կարմրավետ: է նան -Ավոր, -վոր,- կազմում է ածականներ ն գոյականներ: Կենսունակ տերմինակազմությանմեջ: Դրսնորում է հետնյալ իմաստները. ա) մի բան ունեցող, պարունակող. բծավոր, շերտավոր, կոթավոր,ծծմբավոր,քլորավոր, կժավոր, թնավոր, եղջերավոր,պոչավոր, գիսավոր,վարսավոր,բեղավոր,գունավոր, ծոպավոր,ալիքավոր,մրճավոր, լուսավոր,ծաղկավոր,կորիզավոր,ողկուզավոր, դմակավոր,կճղակավոր,կճղակավորկ(ներ), սմբակավոր(ներ),թիթեռնա-ծաղկավոր(ներ), երկշաքիլավոր(ներ),թեփուկավոր(ներ): Բաղադրություններիմի մասը գործածական է նան իբրն գոյականներ՝ ձայնավոր, թոքախտավոր, ծյուրախտավոր, ողնախտավիր,բ) մի բանով օժտված, մի բան կրող, մի բանին վերաբերող՝ պատկանող. հոգնոր, մարմնավոր,երկրավոր,մերձավոր,կամավոր, բանա-

վոր, գրավոր, մոտավոր, մենավոր, հեռավոր, պատշաճավոր, հարմարավոր, զգուշավոր, կարնոր, հարկավոր, ժամանակավոր, հանդիսավոր,նենգավոր, սգավոր, սգվոր (ժող. խոսկց.), կեղծավոր, արժանավոր, ճաշակավոր, խորհրդա279

վոր, թագավոր, աղանդավոր, հեղիճակավոր. օ) ցույց է տալիս գործող անձ, մի բան անող, մի բանով զբաղվող. հիմնականում կազմում է գոյականներ. զինվոր,

գործադուբանվոր, դատավոր,ջրվոր, քաղվոր,կալվոր, հնձվոր, կթվոր, հայցվոր,

ձիավոր, դահուկալավոր,գերանդավոր,կապավոր,նռնակավոր,հրետանավոր,

վոր, արհետոավոր,աշխատավոր,աղանդավոր,կրոնավոր,սպասավոր. դ) թվական ն ածական հիմքերից կազմում է ածականներ՝ դասի անվան, ինչպես ն սաստկական նշանակությամբ. միավոր, տասնավոր,հարյուրավոր, հազարա-

ՆԱՐԱ

կրա

ԱԱՐՆԱՆԱ Ւ ՒՆ

ՀԱղուն- ածական հիմքերից կազմում է աճականճեր` «տեսակ, նման» նշաճակությամբ,բաղադրությանը տալով մի փոքը նվազակաձ իմաստ. կարճավուն, երկարավուն, հաստավուն, քաղցրավուն,դառնավուն,տափակավուն,կլոբավուն, ճոսրավուն,խենթավուն,հիմարավուն:Հատկապես դրվում էգույն ցույց տվող բառերի վրա. կարմրավուն, դեղնավուն, սպիտակավուն, ճերմակավուն կաճաչավուն, կապտավուն, մուգավուն, շիկավուն, թխավուն: -յԱռ,- կւսզմում է ածականներ, գոյականճեր ն բայահիմքեր՝ «մի բանից զուրկ, մի բան չունեցող, մի բանից պակասեցված» ընդհանուր բառակազմական ճշանակությամբ.քնատ, գլխատ, կռնատ,պոչատ, քթատ, կնճատ, պնչատ, ձեռճատ, շրթնատ,կրճատ, գունատ,շեղատ, ճաղատ,ամորձատ, տերհատ, թեքատ, երկատմըդ), մասնատնլ), տողատել), իջատնլ),փայտատ, ցաքատ, թլվատ, բագատ, մորատ, հեղաղատ, խրամատ, խորխորատ,ակնատ, ջոկատ: -Ար, -արք,- կազմում է գոյականներ, բայահիմքեր «մի բան անող, անելը» ընդհանուր ճշանակությամբ: Հանդես է գալիս սակավաթիվ բառակազմական մոլար, ծառ բառերում. կերպար, պայտար, ծրար, կտցար, փայլար, զարդարել), մեծար(ել), աստվածարել, նայ -Արան,- բայահիմքերից, ինչպես ն գռյական ու ածական հիմքերից կազԷ

լ

:

լ

րար,

ծախսարար,

ճարար,

խռովարար,

գոյականներ` հեւոււյյալ իմաստներով. ա) տեղի, վայրի, պաշտոնավայրի նշանակությամբ. ճնջարան,բնակարան, կացահամալսարան, լսարան, ալ րգելարան, ընթերցարան, դատալսար բան, ուսումճարան, լսարան, մռւմ

է

Սնն

րան, կայարան, ժողովարան, մեկուսարան, կազմարան,ձուլարան, գործարան,

թանգարան, ընդունարան, խաշարան, թեյարան, սրճարան, հյուպատոսարան, պատրիարքարան, վեհարան. բ) զանազան բովանդակություն գրքի, մատյանի անուն. այբբենարան, երգարան, տաղարան, բժշկարան, սաղմոսարան, զրուցարաճ, կտակարան, հիշատակարան, բառարան, տերմիճարաճ. գ) գործիքի սպասքի զանազան անուններ. ճվագարան,պահարան, նստարան, լվացա արգ ՀԱրար,րար,- գոյական, ածական ն բայական հիմքերից կազմում է հիմ|

ը ականում

րան,

գոյականներ ն, ածականներ՝ «մի բան անող, մի բանով զբաղվող». բառակազմական ընդհանուր նշանակությամբ. գյուտարար, ներկարար, կազմա280

գործարար,հաշտարար,

կիսրար:

ննդարար, կործանարար, Բաղադրություննեէ ածանց, պահպանվելմի քանի կենսունակ խո«Արդ.- ոչ գծբեջարդ,կորնթարդ, ի

կարար,

նման,

րում. «ծն.

կերպ»

ստով

բառակազմական

սեղանարդ,ձվարդ. թամբարդ: երկրնեժողովուրդների, ըանարդ, -երեն վերջածանցը. -երեն,- կենսունակ է

Արեն, անուններ. հայերեն,ռուսերեն, կազմում է լեզուների հիմքերից անունների իտաըի իսպաներեն, հունգարերեն, անգլերեն,լեհերեն, գերմաներեն,

կոբեեեբրայերեն,

հրեերեն, Վիրք-վրաց), (գրաբ.՝ վրացերեն ինդկերեն, լերեն, հունարեն,չինարեն: ֆրանսերեն,

եթովպերեն, տեղանունների րեն, -9ի,- դրվելովերկրճերի,քաղաքների ն այլ

Ացի', -եցի,

վրա՝ ցույց

է

ան ընդհաբնակիչ»բառակազմակ եթ: ֆրանմիացի,գերճանացի, տնգլիացի, երեանցի,եվրոպացի,

ով-

վայրի տալիս « մի երկրի, տեզի,

իմաստ. նուր վիետճամցի, ուրուգվայցի, մոլդավցի, մոլդավացի, եգիպտացի, պացի, ջավախեցի, տայեցի, սյունեցի, գյու գորիսեցի, լոռեցի, փարպեցի, տեղացի:Մի իսրայելցի, քաղաքացի, գյուղացի, սիսիանցի,

տուդանց -

արթիկցի, հետնեորդբեցի, մշեցի,վանեցի, կամ դավանության է տալիս որեէ ուսմունքի ցույց շարքբառերում մանցի փարիսնքը: մաճիքնացի, ու գոթոնդրակեցի, է ածականներ մծղնեացի, ն ածական հիմքերիցկազմում '

-ի,-Ացի',

գոյական

հարնանիմաստով.

կատարելու որնէ ձնով՝ կերպովգործողություն խելացի,կանացի,բեյականներ՝ արդարացի, փաստացի,

ժի" եր գոյական ղականհիմքերիցկազմված

տողացի,տառացի, ցի, նշանացի,

գործարք, առուգարք՝Խն մթա, լածար "

խոտահավաքարար,

շիճարար, բաժանարար, փրրլվացքարար, գեղեցկարար, ախորժարար, առողջարար, նորարար,

ԳԱր

ածական բաղադսահմանվածլինելը, մի բան ն

«մի բանիհամար

արտահայտում ըություններում է

իմաստ. մսացու, սերմացու, ընդհանուր բառակազմական ենթակա» դառնալու հարսնացու, փեսաաստառացու, երհսացու, շորացուչ մահդեյրացու, կախանացու, հայրացու, տիրացու, քույրացու, ցու, մայրացու, ոֆտացու: տոլմացու,քյուֆտ' «որեէ Կյութիճ կանացու,խորովածացու, մում Ի ւ զականուր՝

վերակացու, տերտերացու,

Ւ

Ե,

կազ

հիմքերից Խ,-յա,- գոյական

նշանակությամբ. ա-

բառակազմականչթե, լուսե, ընդհանուր կազմված» նյա, ավազե,մազե,

պատրաստված՝ բրոնզի,

բրո

բրոնզե, ադամանդյա, բամբակյա,բրդե,բըրդամանդե, թղթե,երե, ձյունե,բա մբակե, կաուչուկե, թաղիքե, Կառցե, երկաթի,արծաթե,արծաերկաթյա, դափնյոո,երկաթն, դյա,

Ա

հա կազմում

բրդի,աղի, դափնե, ինտե-գրանիտյա,

րոն

րախայա ուճե-

զնրուխտե, ո փալոյա, Ն որ «մի բանից ածականճեր՝ է

գոյականհիմքերից

շատ

ոո.

ավեւտ,-ավոր, հո մականիմաստով, մանիշ՝ բառակազ դիանուր ըն ցող՝ եղող» կոնքեղ,թիկնեղ,ուժեղ, գու ձայնեղ, շնչեղ, մսեղ, շքեղ, -Եղ,-

մարմնեղ,հնչեղ, հյութեղ, ճեղ, համեղ:

28)

-Եղեն,- գոյական հիմքերից կազմում է ածականներ հ գոյականներ, ո" րոնք ցույց են տալիս այն նյութը, որից պատրաստված է այդ առարկան. գոյա կանները ցույց-են տալիս ճան որոշ տեսակի առարկաներ` հավաքական նշանակությամբ. հռղեղեն, մոմեղեն, հրեղեն,նյութեղեն,մարմնեղեն, լուսեղեն, բոցեղեն, ոսկեղեն, կերպասեղեն, ճերմակեղեն,կտռրեղեն,բրդեղեն, բամբակեղեն,չթեղենճ, երշիկեղեն, խմորեղեն, բանջարեղեն,մրգեղեն, կաջնեղեն, ամաճեղեն, զարդեղեն, գոհարեղեն, հագուստեղեն: ւ է ածականներ՝ «մի կազմում գոյականհիմքերից -Ենի,-ա) ածական բան ունեցող, մի բանին հատուկ՝ վերաբերող» բառակազմական ընդհանուր նշաարփենի,նրբենի,քաղճակությամբ.հայրենի, մայրեճի,վայրենի,քաղցրավենի, քենի, բ) կենդանիների մորթի կամ միս-նշաճակությամբ. ոչխարենի,խոզենի, այծենի, գառնճենի, եղջերենի, կղբենի, աղվեսենի,գայլենի, վագրենի, գ) հատկապես գործուն է բույսերի՝ ծաղիկների, թփերի, տունկերի, ծառերի անունների կազմության մեջ. խնձորենի, տանձենի,խաղողենի,դեղձենի, կեռասենի, նռնենի,թթենի, թզենի,սնճձեճի, բարդենի,արմավենի,հաճարենի,հացենի,փշատենի,շագաճակենի, նշդարենճի, թղկենի, մեխակեճի,խորդենի,ընկուզենի: -Ենք, -անք, -ռնք,- ա) կազմում է հավաքական:հոգնակիի աճեզական ձներ. Տիգրանենք,Ղնոնդենք, Գրիգորենք, Պողոսյանենք, Կիրակոսյանենք, Վարդանանք,խնամոնք, քեռոնք, որոնց մեծ մասը կամ հնացած է կամ էլ գործածվում է ժողովրդախոսակցական լեզվում. բ) -ոնք,- վերջածանցը կցվում

վ, հոմանիշ՝ -Ե, յա. արծա-

շինվածիմաստո պատրաստված՝ է ածականներ«մի բանից ածականգոյականհիմքերիցկազմում ն

«մի բան պարունակող, ն սահմանված» ընդհանուր

'

կր

ը

-Եք, (ծագել է գրբ. հայք ձնից) ա) նշանակում է «ծես, արարոդություն, հանդես»: Բաղադըրությունների որոշ մասը հնացած է, իսկ զգալի մասն էլ գորէ ծածվում ժողռվրդախոսակցականլեզվում. ջրօրենեք,դռնբացեք, երեսբացեք, աղօրհնեք, գերեզմանօրհնեք,տնօրհնեք, խաչօրհնեք, ականջկալեք: Գրական լեզվում գործածական է նշանդրեք. բ) բառակազմական այլեայլ նշանակությամբ կազմված են մի քանի այլ բաղադրություններ.արժեք, մատնեք, փորեք,

կողաիք -Ի,- ա) կազմում

է բուսանուններ, հոմաճիշ-̀ենի վերջածանցին. կաղճի, թղկի, սոսի, բարդի, կաղամախի,հաճարի, մայրի, նոճի, ծիրանի,դեղձի, տանձի. ճշի, բալի, կեռասի. բ) նյութի անուն նշանակող գոյականներից կազմում է

ածա.

արժանի, աղի, ջրի, անալի, շաճակությամբ. րդի,վաղեմի,կատաղի, ա:

փութանակի, վատամարդի, կթիկնամարդի, Ժոգործիքների ի մաստներով նույն երկսայրի. այլազգի, բազմապիսի, խնո. երկդիմի, լավաշթխի, ճանճաքշի,

գաթանախշի,

րեղանակնե գողթանի,

անուններ. փլավքամի, ղովրդական պա որպես ժողո վրդական է ցի. զ) կազմում բաղա դրություններ` բոլորվանքի, աչքակապի, թոնոցի, անուններ. պահմառցի, դրվելով՝կազ մում էավ րա դերբայի անորոշ ե) լենինականի, հասշիրակի,բաղդադի, ցանկալի,բաղձալի, տարբեր բառակազմական սոսկաանհուսալի, անդառնալի, հիանալի,առուրանալի, կանալի,զարմանալի, ճախանձելի, տրոհելի, վիճարկելի, հանդուրժելի,անընդգրկելի, եիշա՞ լի, շոշափելի, բացատրելի, զգերազանգելի,

լ տեղեղիների ծականներ ախորժելի,

իմաստներով.

դատապարտելի, քննադատելի, բուժելի: գարշելի, հաճելի, սիրելի,այրելի, ծիծաղելի, գովելի,

խնկելի, տակելի,

է

կազմում -Իկ,- ա) գոյականհիմքերից

նվազական,փագոյականներ՝

պապիկ,քույրիկ,տատիկ,

ման-

հայրիկ, մայրիկ, նշանակությամբ. ղաքչական Այս կարգի հասածիտիկ,մկնիկ,կաքավիկ:

եղնիկ, կիկ, աչիկ, թաֆիկ,ձկնիկ, Աստղիկ, Գառնիկ,Լոեն ածվել հատուկ անունների. վեր անուններ ռակ որոշ

անունների է կազմումնան հատուկ ՕՔնարիկ, Հուսիկ: Բաղադրութ յուններ սիկ, Աճահիտ), Աճիկ (ոնա, Բենիկ (Բենիամին), մասերին դրվելով. կրճատված

Խաչիկ (Խաչա(Դեզդեմոնա), Եղսիկ ճիկ է հիմքերից կազմում ածականներ. տուր), բ) մի քանի գոյական երկամ թուլացնում, գ) սաստկացնում տոհմիկ, քաջատոհմիկ. բնաշխարհիկ, ցածբիկ, մանրիկ, իմաստ է տալիս ածականներին. բեմճ նան փաղաքշական մեղմիկ,հեզիկ,մոտիկ, հանդարտիղ, հ ոքրիկ, լավիկ,կարճիկ,կոկիկ, կազմումէ ածականներ գոյականներ՝ դ) բայահիմքերից անուշիկ,լռիկ,

Դեզիկ (Հովհաննես),(Եղիսաբեթ),

՛

ԱԱ

հարգի,

օ

վայրի,բոնի, մոլի,կորովի,հա վաստի,կարի, պիտանի, լավամարդի, տմարդի, հանիրավի,

հան-

հն

հիմնականում

իմաստներով, մակբայներ՝տարբեր բառակազմական մի բանի համար կաններ կազմված, բանից մի ժտված, մի բանով

է ճան

դերանուններին,ինչպես՝ մերոնք, ձերոնք, իմոնք, քոնոնք: -Եստ, -իստ, -ուստ,- կենսունակ չէ, հանդես է գալիս սակավաթիվ բաղադրություններում տարբեր իմաստներով. գովեստ,պահեստ, զգեստ, ուտեստ, ելուստ, պահուստ, կապուստ, գիստ, հագուստ, ապրում, թաքուստ, գալուստ, -Ուստ հորուառ: վերջածանցը բացառականինշանակությամբգործածականէ՝ վորումը բառերում: քանակականթվականների հիմքերից կազմում է դասաման թվականներ,երկրորդ,երրորդ,չորրորդ, հինգերորդ, տասներորդ,հարջութն-

ն

թիփայտի,պղնձի,երկաթի.4)

'

մնջիկ.

աշխարհ

քաղցրիկ

նշանաընդհանուրբառակազմական փոխանմածուցիկ,մուրացիկ, շրջիկ,ուռուցիկ, ագուցիկ,ընթացիկ, - Քո կությամբ. մցգուն ե) թռուցիկ,մածիկ, ընկեցիկ. պայթուցիկ, գիկ, կառուցիկ, սրտաճմլիկ, ջրահեղձիկ, բա յահիմք է. վաղամեռիկ, րին, երբ վերջինբաղադրիչը Գիշերբիղ, բարեկեցիկ,զբոսաշրջիկ, դարակազմիկ,

կատարողկ̀ատարա «զործողություն

ծ»

բառե-

զորակոչիկ ականջմաիկ, ր Գ) թափառաշրջիկ. ժողովրդախ սիրատարփիվ, անլուսանցիկ, ճորակոչիկ,

ավելանումէ լ. սուտլիկ, -իկ ածանցից մոք զականորըշ բաղադրություններում ճեղյիկ. է) կեճսուցածլիկ,հաստլիկ,կոկլիկ,չաղյիկ, աջլիկ, ձախլիկ,կարճլիկ, արուսիկ, իշատո՞ մեջ. նան տերմինակազմության նակությունէ ցուցաբերում հազարոտ-

(բուսանուններ), կատվատոտիկ ոսկեթելիկ, պղպեղիկ, ոլոռնիկ, տիկ,

Մոոոտտնիկ,լուսոռրկ,

նիների անուններ)

ռսկեփորիկ( կեճդաեղջերիկ, խնձորիկ, թոքախորշիկ, ծղիկ, (կազմախոսական հազարաթերթիկ տեր

Իե-

'

միննե ր

տարբեր խոսքիմասերից կազմում է

Դրզելով՝տալիս

ածական. ածական

հիմքերին սաստկականիմաստ. առաջին, վերջին, հետին, ս ին որաքեն, աապավին, չնչին, անենարին, նրբին տին" արշ. կրկին, ճորին, ամեննին, Դ ազգովին, հերը գլխովին,րոլորովին,կամովին, -Ինք,- տարբեր խոսքի մասերինպատկանողհիմքերից կազմում է գոյա. կաններ, հոմանիշ՝ -ունք,

հն,ի եր լռին դյու խորհին ին, ըստերնույթին, բավականին խա

է

ուք իռ,

Դո

հիմնովին:

այժմ

ոչ

կենսունակ,

առաջացել է գրաբարի գանիձնից. քրտինք(գրբ. ք նախատինք, բաժինք «Ք» տարբեր հիմբերիցկազմումէ գոյականներե

Ն,

ան որի

իրտն),

հ

ածականներ իի այլն. կենսունակություն կա, գործիք, թյան Ցեջ, ա) ցուցաբերում Ր տերմինակա ածականներ՝ խորտակիչ, ավերիչ,կիզիչ, թովիչ, ցիչ, մխիթարիչ, ու տպավորի սփոփիչ,ացուցիչ, համոզիչ, վարակիչ, ՆԱ յականներ՝մբբիչ, շարժիչ, քերիչ, փարատի գրիչ, են նշանակում նախատիպի ցու )ց տված գործողությունը կատարողանձ մեքենա Լ

որը

է

"

գիշատիչ արա ա ո

բրիչ, կտրիչ, երեսսրբիչ, արւիե հաղորդիչ ջերմահաղորդիչ, օդամղիչ,կլանիչ, վորիչ,րիչ, ոսկերիչ, ցրիչ,երգիչ,մեներգիչ, սափրիչ,տպագրիչ, թարգմանի բարիչ, մարզիչ, Իր մեկուսիչ,գլանիչ, խոտհնձիչ,կ ծանիչ,ռմբակոծիչ, համարիչ, որոշիչ,

կիսահաղորդիչ,

կուսկազմակերպիչ,

Բր լորական: դրվելով: առարկան գործզ ան հետն

հատկացուցիչ, ւ

բաղադրի, 61: Վերջինմասըկարողէ գործածվելճան իբրն ՀՀՔ»-անորոշդերբայիվրա ն բայական հիմքերին կազմումԷԻո Ղադրություններ, ռրոնք ցույց են տալիս՝ գործողությանենթակա կատարման տեղը, դերբայի ցույց տված իմաստով ու էւ ռայո գործիք, ինչպես նան ունեն «Գործողությանանվան կամ քի» բառակազմական նշանակություն. ուտելիք,ծխելիք,վառելիք ե նելիք,առնելիք,ստանալիք, Մանը օծանելիք, անելիք,ասելիք,խաղալիք հո կարար շոշափելիք, ճեմելիք,լսելիք, ծամելիք ա Գորգի» գակեռիք չաորտիք,

ներիսզգալի

ծողության

դաղկոտ,ցասկոտ, զբաղկոտ, ծիծաղկոտ, ալարկոտ,զայրացկոտ,երազկուռ, քընկոտ, վռազկոտ, քեռրկացկոտ: -Մունք,- առաջացել է գրբ. ումճ ածանցով կազմված բաղադրությունճերի հոգնակի ուղղական՝ մունք ձնից: Բայականհիմքերից կազմում է գոյականներ՝ անեզական, ընդհանրական,վերացական ընդհանուր նշանակությամբ, ցույց է ուսմունք, պաշտատալիս կատարված որնէ բան կամ գործողության անուն. մունք, բաժանմունք, համոզմունք, ցուցմունք, նախապաշարմունք, ասմունք, սխալմունք, պատահմունք,արաբմունք,բուրմունք,զգացմունք, վարմունք, հիացմունք, մտածմունք, մտորմունք, հարցմունք, -Յա,- գոյականներիցկազմում է ածականներ՝հետեյալ բառակազմական

ավերմունք:

նշանակություններով. ա) մի բանից (նյութից) պատրաստված՝կերտված. հոմաճիշ՝ -ե, -ի, արծաթյա, ոսկյա, երկաթյա, փայայա, ադամանդյա, փղոսկրյա, պղնձյա,բյուրեղյա, բրդյա, ապակյա.բ) որնէ ուսմունքի հետեորդ, մի բան անող, գործող, ունեցո. գործունյա,քրիստոնյա,պաշտոնյա. գ) մի բան ունեցող. հրւսչյա, սնաչյա, կապուտաչյա, թխաչյա, եռուռնյա, երկոտնյա, կարճուռնյա. դ) «ժամանակին, տեղին, հատուկ» նշանակությամբ.եռամսյա, միամյա, երկամյա,

կիսամյա, քառամյա, առօրյա, հնգամյա, տասնամյա,հարյուրամյա, հազաբամյա, երկարամյա, ծովափճյա, ծովեզրյա,ստորերկրյա, ստորջրյա, վերերկրյա,

այլերկրյա:

«Յալ,- (գրաբարի -հալ. անցյալ դերբայի ածանց) կազմում է ածականներ է գոյականներ, ցույց տալիս ավարտված, կատարված գործողության արդյունք «մի բան ունեցող, մի բան արած՝ արված, մի բաճին վերաբերող»-բառակազմական ընդհանուր նշանակությամբ. ածանցյալ, կարծեցյալ, հանդերձյալ, սառուցյալ, տառապյալ, հավելյալ, անիծյալ, որակյալ, կատարյալ, միջանկյալ, կորուսյալ, երդվյալ, կարոտյալ, տվյալ, ուխտյալ, ծպտյալ, մեռյալ, բացառյալ, միացյալ, կոչեցյալ, սիրեցյալ, դաբձյալ, հիշյալ, օրհնյալ, աքսորյալ, ամբաստանյալ,բանտարկյալ, մեղադրյալ,ննջեցյալ, հանգուցյալ, հավատացյալ,հեծյալ: Քերականական տերմինակազմության մեջ գործածական են՝ տոորոգյալ, անցյալ, բացահայտյալ, որոշյալ, հարաբերյալ,բաղադրյալ, միավորյալ,փոխաԷ`

ն

դիտավորյալ, մոլորյալ,

ճաշակելիք տեսանելիք, ընթրիք հավաստիք, թ-Կան,- բայարմատներից երաշխիք Դրվատիք, կարծիք: է կտադաններ -Յակ,- գոյական, մասամբ կտակի բայական հիմքերից գոյականներ կազատարման հակում ունեցող "Գոր աոզոթյան ա) նվազական, փաղաքշական, ինչպես «մի բանին պատկանող» որ ՆԱ ընդրանուր նշանակությամբ հիմնականում ական բաղադրություններ գործառական«ցածր» ոճերում, կազմականնշանակությամբ.լուսնյակ, կղզյակ, հմայակ, խցյակ, խրբոոա մոզկան, խռովկան,չխո սկան, ժողովրդախոսակցական սպասյակ, Սո զրուցկան, լալկան, քնկաճ ձյակ, ամուսնյակ, հոգյակ, ալյակ, լոդուղյակ, վազքուղյակ. ջորյակ, խար Բան, աղավնյակ, որեէ ճյութից բանի բ) շինված, մի համար նախատեսված. մրւկան, Խրան, քարձվան, -Կոտ,գոյականլծկան: հիմքերիցկազմում ածականներ նի տրամադիրո̀ւնակ՝ կաճյակ, մաշկյակ, գլգլյակ, ղյակ, դարձյակ, շրջյակ, ուղղյակ, ճավուղղյակ: «մի հակում կամ մի բանից շատ ունեցող» բառակա Թվականներին թվականներով բարդված բաղադրություններին դրվելով՝ կազգոյականներ. «միատեսակ առարկաներիխումբ» նշանակությամբ. պարծենկոտ, վախկոտ, ամաչկոտ, րդոանոր ինաստով, հըըպահանջկոտ Ման Լ

:

ԱԱՍԱՐՒ»-

:

բայահիմ

ռյալ: »

|

է

նան

մում՝

ո

բայական

պատրաստված՝

է

բ բա-

ք

"

բառա-

ն

"

ե

ն

թա-

ե.

լ

մում է

1)

գյակ, եռյակ, տասնյակ,քառյակ, հարյուրյակ. 2) «ռախատիպի ցույց տված

մատուցող,

ժա-

Սպ առող,

հայեցող, պարող,

տեսակավո հաճքարդյունաբերող,

մանակահատվածըընդգրկող ժամանակի միավոր» բառակազմական ընդհաճուր ճշանակությամբ. երկամսյակ, միամսյակ, հնճգամյակ,տասնամյակ, հարյու-

րող,

ճավթարդյուծ»» արդյունաբերող,

կիճոսիրող,լրագթող. ֆոտոսիրող,

Գոռ ՝

ճորդող, ուսանող, գրող, քերթուն զղյթ» է հիմքերիցկազմում սակավաթիվ ն -Ոն, -ռնք,- բայական գոյական բառակա» հետնանքը` արդյունքը, գործողի

լ

Պ

բամյակ, հիսնամյակ, հազարամյակ, շաբաթօրյակ, կիրակնօրյակ: -Յան,- ա) կազմում է հայերեն ազգանուններ (ծագում է գրբ. սեռականից` եանց). Սուքիասյան, Հարությունյան,Մարտիրոսյան, Գրիգորյան. բ) «որնէ անձի կողմից ստեղծված, որէ ուսմունքի ուղղության հետնորդ՝ կողմնակից» բառակազմական նշանակությամբ. լենինյան, հեգելյան, կանտյան, դարվիճնյան,

անունը»

«գործողության կաճճներ՝

շերտոճ, ծղոճ, բրդոն, երմ, լցոն,կոճոն, գողոն, կտրոն, մական նշանակությամբ. թերթոն,գեզան: կքոն, ձյութոն, թափոն,ծեփոն,

վ

ջարդոն, պարզոն,որսոն,.գլդոն,

որ հանդես է գալիս ուճի -ոնք վերջածանցը, կիրառություն Խիստ սահմանափակ մերոնք,ձերոնք,զարթոնք, մի քանի է կազմում,որոնք հիմբաղադրություններ «Ով- իբրն ածանց սակավաթիվ

շրջոնք: "

բաղադրություններում. հերազո Բե ընդհանուր նականում գործածվում են ժողովրդախոակցո ն Կն հասակով,գինուն մրտոզ, ժամանա ժամանակով, կատարշնորհքով,

բալզակյան, թոնդրակյան,մշակյան, բաքոսյան, եզուլոսյան, աքիլլեսյան, կուեսյան, թորգոմյան. գ) «որեէ ժամանակում կատարված` կատարվող, որեէ բանին հատուկ` վերաբերվող մի բան ունեցող» բառակազմական մ 6 երեքլեզվյան, աջանշանակությամբ.վեցթն յան,հիճգտերնյան, բազմագլխյան, կողմյան, ձախակողմյան,նախաջրհեղեղյան,երեկոյան, նախնադարյան,հնադարյան, ազգամիջյան, դաշտամիջյան,պովակյան, լատինաամերիկյան,բալկոկորդիլոսյան, հունվարյան, նոյեմբերյան, կաճյան, աֆրիկյան, օվկիանոսյան, սեպտեմբերյան, ապրիլյան, աշխարհաբարյան, գրաբարյան, գալստյան, փախստյան,կորստյան: -Յուն,- բայական հիմքերից կազմումէէ գոյականներ: Ցույց է տալիս բնա-

`

կամ կատարված ընտրովի, ջրովի, ծալովի, ճշանակությամբ. ընդհանուր վող» բառակազ"ական վճարովի, կարովի, բերովի,թխովի, կախողի, կապովի,բացովի,վարճովի, քաշովի,քամովի.բ) մի թա են գործածվում գոյականներ իբրն հավաքովի, կիսովի, տճովի, յուրովի, է «որնէ -Ովի,- ա) կազմումէ ածականներ՝

կամովի: ընկերովի, :

բախյուն:

-Ռ,- ա)պահպանվել է սակավաթիվ բառերում. արգռ, հարգո, մեծարգո, հաճո, մարդահաճռ, ամտվածահաճո. բ) հիմնականում հանդես է գալիս իբըե

անձնանունների կրճատմամբ

կազմում է

կոչական ձներ, երբեմն

ճան

ճվազա-

Արշչակ-Արշո,Մարգարիտ-ՍՄարգո, Խաչատուր-Խաչո, Վարսենիկ-Վարսո,Կարապետ-Կարո. դ) ժողովրդախոսակցականլեզվում տալիս է սաստկական իմաստ. լոշտո, դմբո, չոշռ, գոնչո: վրա դրվելով` -Ող,- (ենթակայական դերբայի ածանց) բայականհիմքերի :

անուն կամ որնէ մասնագիգոյականներ: «գործողի անձ» տության պատկանող, որնէ բանով զբաղվող բառակազմական ըճդհանուր ճշանակությամբ. գռրծուն է նան տերմինակազմության մեջ. հանդուրժող,անհանդուրժող, աշխատող, ուրացող, փչող, զիջող, սիրող, վաճառող, ծառայող, դի-

կազմում է ածականներ

տող,

ն

հեռուստադիտող, կինոդիտող, սովորող,

ուրացող,

հարբեցող, ընթերցող,

է մակբայներ՝գործողու գոյականհիմքերիցկազմում .

ջղուտ,

քարո» մսոտ, խոտ, հողոտ, փշոտ, լեռնոտ, թունոտ,կրքոտ, դարդոմ, երկչոտ,արտուռ աոգուն ճախանձոտ, հավակնոտ,

դիվու, վավաշոտ,պազքոն

լ

գ)

նշանակությամբ. Հայրապետ-Հայրո,Աստվածատուր-Ասռո, կան-փաղաքշական

ն

կամովին,խմբովին: բոլորովին, մնովին,բոլորովի հիմճովին, «մի բան ունեցող, կազմվումե ը ածականներ՝ -Ոտ,- տարբեր հիմքերից ընդհանուրնշահարուստ`առատ» բառակազմական բանով մի տղմոտ, ցեպարունակող, արյունոտ, յուղոտ, թեփոտ, աղտոտ, մրոտ, ժանգոտ, ճակությամբ. խռպոտ, ոսկրոտ, կակագոտ,

|

(այբար, -ած, ված վերջածանցների բաղադրիչ, ինչպես՝ գազանաբարո,նենգահեզաբարո, ավազակաբարո,.կնաբարո, ազնվաբարո, խստաբարո թեթեարարո, պահածո, հանածո, եփածո, հյուսածո, հոդվածո, մանվածո,

տորո

-Ովին,- ածական ամբողջովին, նշանակությամբ. ընդհանուր բառակազմական հատկանիշի թյան

-.

բարո,

ով

ճույնանում -ովին ածանցին. բաղադրություններում

|

:

Ա

ձե

վի

ում

ձայնություն, գործողության անուն` հավաքական բառակազմական ընդհանուր նշանակությամբ. հնչյուն, գոչյուն, շաչյուն, շառաչյուն, մնչյուն, խոխոջյուն,թընդյուն, խխնջյուն, վրնջյուն, ճողփյուն, ճայթյուն, յթյուն, ճարճ ճարճատյուն, ղողանջյուն, լալուն, հաչյուն, հառաչյուն, կոչյուն, տրտնջյուն,քրթմնջյուն, արձակյուն,ոստյուն

կ

տով,

։

-Ոտի,-

|

Եզան

«մի

մի բան բանին պատկանող,

պահպանվել է մի քանիբառերում Կի անակու,

ԽԻ

պարունակող» բառակազմական մեջ. ա) տերմինակազմության տարոտի: է, հանդես է գայիս խիստ կենսունակ -Որդ,-

կատարող ությամբզբաղվող,մի բան

«որեէ մասնագիտ առաջ- ' գոյականներ է կազմում` նշանակությամբ. բառա կազմական ունեցող» ընդհանուր `

Ս

անձ. մի բան

ճորդ,

աստղանավորդ,

մրդ ճանապարհորդ,ճամփորդ, կարորդ,

դացրորդ» կիս(լես)-,տասն-, կես-,

ռորդ, չորրորդ,

ուրն

քառ-

ր թա

ՅՈՐ» խարաուն, միջնա նրանց

գնորդ, սայլորդ, վարորդ, կշռորդ, ամու ինչպես նայ ձայնորդ,

գրճ-

Կես

կցվելով՝ցույց է

հիմքերին

ո

տալիս

մասը. քա-

ճորդ, կիսորդ, քանորդ,բաժանորդ:

-Ոց,-ա)

բնաձայնական ե բայական հիմքերից կազմում է գոյականներ, գոռգոռոց, վժժոց, դժժոց, ծվծվոց, կոկռոց, գլգլոց, շրխկոց, թբխկոց, դրխկոց, ծղրտոց.ինչպես նան` կաթոց, ժայթքոց, մբափոց,ործկոց, դողոց, վայրահաչոց, կապոց, թրջոց, հիշոց, կրակոց, խախացոց. կրկնվող արմատակամ հիմքերից վազվգոց,հալելոց, քաշքշոց, ծակծկոց, պաղպղոց. բ) գործիքների զանազան անուններ, որոնց զգալիմասը գործածվում է տերմինաբանությանմեջ. դրոշմոց,էառց, գրոց, խարտոց, գզոց, զտոց, այրոց, մանոց, հաստոց,չափոց, խրոց, անջատոց, զոդոց, ցամքոց, սփռոց, ջնջոց. գ) ճշում է գործողության կատարման տեղը, որով նույնանում է «անոց վերջածանցին.գրապահոց,նավթապահոց, աթարոց, դարմանոց,հնոց, հալոց, մթերոց,հարոց,ամքարոց,ծնոց, հովոց, ապաստանոց,

դարբնոց, հյուսնոց, կոշկակարոց, գրաշարոց, եղեգնոց, ծաղկոց, վարդոց, թռչնոց,աղավնոց,մեղվոց, մկնոց,ձկնոց,հզնոց. դ) մարմնի մասերի ճշված տեղերի համար նախատեսվածհագուստ.ձեռնոց,թիկնոց, ակնոց, ճակտոց,բազկոց, բերնոց. ե) ժողովրդախոսակցականլեզվում գործածական որոշ բաղադրություններ՝ հավխոսոց, արնմտոց, ճրագվառոց, աչքաճպոց:

-Չյա,-չեք,-կազմում են

սակավաթիվգոյականներ, որոնցից գրական լեզավետչյա, առհավատչյա, ժողովրդախոսակցական լեզվում` կարողչեք, բանողչեք,բերողչեք, կտրողչեք, «գործողության կատարման վարձ» բառակազմականնշանակությամբ: -Ված, -վածք,- ա) բայական հիմքերից կազմում են գոյակաճնճեր,որոնք ցույց են տալիս գործողության կրող կամ ռրպես արդյունք ստացված առարկան, որպես գործողության հետեանք, կամ գործողության ձեր` կերպը. հատված, զանգված,հերձված, արարված,հոդված, հարված, դարձված(ք),դիպված,հավելված, այրվածք, շինվածք, կտրվածք, խառնվածք, հյուսվածք, վնասվածք, կազմվածք, ստացվածք,գրվածք, պատմվածք,խոսվածք, կեցվածք. բ) -ված վերջածանցով կազմվում են ածականներ՝ «տվյալ գործողությանը ենթարկված, տվյալ վիճակում գտնվող» բառակազմական նշանակությամբ. կանխամտածված, ճանաչված, սիրված, նվիրված,թափթփված,լկտտված: -Ու,- հիմնականում բայական հիմքերիցկազմում է ածականներ,որոնց մի մասը գոյականացել կամ գոյականական կիրառություն ունի: Համաբաճությամբ, գործող կաղապարով տարբեր հիմքերից կազմվում են նոր բաղադրություններ: Ունի «հիմքի ցույց տված գործողությունը կատարողի՝ գործողի անվաճ» բառակազմականընդհանուր նշանակություն. ազդու, քսու, հատու, կծու, ծախու, վարձու, ետմահու, փոխառու, փորձառու, ակնառու, վրիժառու, ավարառու,թոշակառու, վաշխառու, կապալաքու, թեկնածու, ձեռնածու, ժողովածու, խճամածու, վերակացու, վերահասու, ահարկու, խուզարկու, խնկարկու, բողոքարկու, բանսարկու, ողբերգու, կատակերգու, օրհներգու, տաղերգու, քճարերխաշու, քաղցու, խորովու, չորսու, այցելու: գու,եղերերգու, -Ություն,- ամենակենսունակ գոյակաճակերտվերջածանցներիցէ, կցվեվում առավել գործածական

են՝

հավաքածու,

մասնակցություն

է

գործուն հիմքերին լով տարբեր խոսքի մասերին պատկանող «գործոէ բաղադըություններ՝ Կազմում մեջ: տերմինակազմության

ցուցաբերում

բանինպատկանելը» բւսռակազմական ղությանանուն, մի բան անելը՝ լինելը, մի հարմարումեծություն, լավություն,գեղեցկություն, ճշանակությամբ. ընդհանուր ս պիտակուկ արմրություն, ազգություն, մարդկություն, թյուն, հավասարություն, բաճակգ ովերգություն, ցնծություն,գժտություն, մրցություն, թյուն, թանկություն, լեզվաբամուուսանողություն,քաղաքացիություն, գություն, գյողացիություն, դեսպանություն, մինիստրություն գրախոսություն, թյուն, գրականագիտություն, նե այլն: հիմքերից կազմում է՝ ա) գո-Ուկ,- տարբեր խոսքի մասերին պատկանող իմաստներով.ճնճղուկ, հորթուկ, գեղլականներ`նվազական,փաղաքշական ձագուկ, ծերուկ, որբուկ. մարդուկ,թզուկ, գոմշուկ, հավուկ, իշուկ, գառնուկ, շամբուկ, բուսանճուններ` տերմիններ. բ) գիտական տարբեր բնագավառների բյուլայնատերնուկ, սխտորուկ, վառվառուկ,փամփշտուկ,գնձուկ, պղպեղուկ, կարմրուկ, աճուններ՝ կաղամբուկ.հիվանդությունների րատերնուկ,աղբաղբուկ, է ածականների իմաստդեղճուկ,խոզուկ,ջրջրուկ, ջրգողուկ. գ) սաստկացնում ն երկարուկ.դ) բայահիմքերից ները. տաքուկ, պաղուկ,գիրուկ, սնուկ, խղճուկ, հատկակազմում է ածականներ՝ «մի բան անող, նախատիպի

ջուկ,

բայարմատներից մի մասը բաղադրությունների ճշանակությամբ. ճիշն ուճեցող» բառակազմական հեղհեղուկ,դիէ իբրն գոյական. կամացուկ,թեանցուկ,վաղանցուկ, գործածվում վերապրուկ, հերատուկ, աճուկ, թ ափթփուկ, պուկ, կտրուկ,բանուկ,խուսափուկ,

արդուկ:

ձմերուկ,խաչմերուկ,ջերմուկ, մածուկ, թմբուկ, սեռ ցույց տվող անձի աէ -Ուհի,- գոյականհիմքերից կազմում իգական ընդհանուրնշանակությամբ. հասակին» բառակազմական ուսանողուհի, բժշկուհի,դերասատանտիրոփի, րակ անուններից. բտճվորուհի, քարտուղարուհի, մանկաբարուսուցչուհի, բարեկամուհի, ճուհի, աշակերտոփի, կայսրուհի. թագուհի, երգչուհի, սպասուհի, պարուհի, իշխաճուհի,

նուններ՝ «աղջիկ.

ձուհի, դիցուհի,

,

ա)

ավագուհի,իսկուհի,համես-

բ) ածականներից.ազնվուհի,գեղեցկուհի,գեղուհի, օտարուհի, զարմուհի,երանուհի.գ) ազգերի՝ ժողովուրդտուհի, պարկեշտուհի, հայուհի, արմենուհի,հնդկունան տեղանուններից. ճերի անուններից, մասամբ

ամեր-

գերմանուհի, հի, լեհուհի, վրացուհի,ֆրաճսուհի, իտալուհի,եթովպուհի, հատուկ անուններից՝ Վարդաանձի դ) վանուհի. փարիզուհի, կուհի, եվրոպուհի, Պերճուհի, Վարդուհի: ճոծի, Տիգրանուհի, անվան ըճղհանուրբառազործողության -Ում,- կազմումէ բայանունճներ՝ պարզ բայերի ներկայի հիմքից. կազմականնշանակությամբ.ա) ել խոնարհման ձգում, ձգձգում, ոռոգում, բորբոքում, հուգում, ծագում, թաղում, դրվագում, պարզ բայերի անցյալի հիմքից. բ) ալ- խոնարհման առնանգում,վերանորոգում. բայերի. ծլվլում, լվացում, զգացում,բացառությամբայդ կարզի բնաձայնական 6, չ սոսկածանցաճվճվում, գեղգեղում.գ) ան սոսկածանցավորալ խոնարհման, 19-39

ԱԱԱաաա մռտեցում, յուրացում, լվացում, հագեցում, Տ մութ հարցում, փլում, հատուցում, ուսուցում, Սարո նոտ բանցոն, ագո: տերմինակազմության մեջ. հոլովում, Աա Ն շրթնայնացում, ածանցում խարու (քերականական), Դեոնց,եցն, ցն բայերի անցյալի հիմքից. գոհացում, խորհարն կացուցաբերում քմայնացում,

,

"Տ խանում աա չ

,

գումարում, բազմապատկում (մաքեմատիկական), հրում

հա Ն

,

ր

"

լ

պոկում, սեղմում (մսչրզական). գոլորշիացում,քիմիացում ն այլն: կազմում է գոյականներ՝հավաքական,

-Ութ,-

կություններով, բարդույթ,

ցույց

է

ւուլիս

վերազական գործողության անունը`արդյունբը. ահու համութ,

դրույթ,

այլ

նշանա

ա բնութ

վարույթ,հումույթ, կշռույթ,հասույթ, նորույթ,վերջույթ, նորույթ, մշակույթ, մրցույթ,երնույթ, մակերնույթ,օդերնույթ, հացկերույթ,հավաքույթ, երեկույթ, ցերեկույթ,շահույթ, ծած-

զոոմթ» յթ, ազառգութ» որութ» թզոմրութ» բերութ իմաստույթ, նո (քերականական), ա

ե

ձանձրույթ: Գործուն է հատկապեստերմինակավզմության

,

)թ,

թեքույթ

շարահյուսույթ, պարբերույթ,բաղաձայտիրույթ (մաթեմ.), հասույթ (տնտեսագ.): զին է գայիս մի շարք գոյական ի ածական բադադրություններում. կիզեկույց, կառույց,նորակառույց,համակառույց,հու7ակառույց, ձնույթ, բառույթ,

ատոմ արը հառուց, ր արդար Արին

ամրակառույց,բարձրակառույց,հանգույց, հիդրոհաննգույց, ուռույց, բկուռույց,փքուռույց,մատույց, կառամատույց,ճաԱա դյուրամատույց, դժվարամառտույց,անհատույց, պարտահատու հրգուսույց,պարուսույց, ինքնուսույց: վարձահատույց, է սակավաթիվ գոյականներ՝ հիմնականում գործիքի ա-Ույք,-կազմում ոու առարկսյյի անուն հ այլ բառակազմական նշանակություններով. պիտու կահույք, գահույք, դրույք, խնջույք, հաճույք, քմահաճույք: -Ուն,- կազմում է ածականներ՝ «գործողությունը իբըն հատկանիշ ունեցող, որնէ վիճակում գտնվող» բառակազմական իմաստներով ժուն, երերուն, ժսլտուն, սիրուն, զգայուն, խոսուն,ծաղկուն, ռ

)9,

երախտահատույց,

ո"

ր»

չ

Գործուն

փայլուն ուն, շողշողու գնայուն, տոկուն, դիմացկուն,դողդոջուն,հնչուն կարկա կայուն,մնայուն, ուն,

-Ուճք,-

կազմումէ

ծավել

վերջավորությունից. հոգնակը ուղղականի գրաբարի-ն վերջացող բառերի ծաղպաշտամունք, իրավունք, ակունք, բարձունք, մունք, հիմունք,սկզբունք, բաժանսկզբունք, համոզմունք, կոչունք, փշրբունք,ցցունք, մկաճունք, կունք, շրթունք: թիկունք, հուզմունք, վ արմունք, մունք, ասմունք, արտրմունք, «առարկայի գոր-Ուչ,- հանդես է գալիս մի քանի բաղադրություններում ընդհանուր արդյունքի»բառակազմական Ծծողութ)ան անվաճճան,

գործողության

տեսուչ, վերատեսուչ,ավառտեսուչ,ըճկալուչ,

նշանակությամբ.

Մոու գործողության արբաղփղրություններ՝ ընհանուր նշանակությամբ. ոեր,առն Արո: սակավաթիվ բառակազմական

երր Բոն անան րու ԱԱ ւ ազգանունն աիԳրի, աար րոնի

ԱՑ

դ,

ելունդ,ինչպես է

Աի Ա

ճի, մեծունի, տխրունի,

նան՝

բարեծնունդ, վաղածնունդ,վերա-

հին հայկական իշխանական տոհմին պատկանոդ

Արծրունի, Արշակունի, Արշարունի, Ամատունի, արե ղրվելով կազմում է տարբեր իգութ Կ Գոռ

բար խճկունի,

տնկալուչ,

ան-

տերունչ,վայելուչ, սրտառուչ:

արտազալիս սակավաթիվբաղադրություններում. գալումտ: փախուստ, ելուստ, թաքուստ, քուստ, ներքուստ,վերուսւո,կորուստ, «տեղի, մի բանի առատության»բառաէ գոյականներ -Ուո,- ա) կազմում եթփուտ,ծառուտ, աղուտ, մացառուտ, -Ուստ,-

հանդես

է

ընդհաճութնշանակությամբ. կազմական ղեգնուտ, ավազուտ, քտրքարուտ,

քարում,

տղմուտ, դռլարում,

ծիրանուտ,

եղն ճուտ, ճապիեճուռ,մորուտ, ուռուտ, կաղնուտ, տանձուտ, ծանծաղուտ, խրուտ, իէ սաստկական տալիս խնձորուտ,թեղուտ. ը) ածականներին շլորուտ, կեչուտ, մսում, կիզանուտ,մկանուտ, լպրծուտ, հոսանուտ, հրանուտ,

-

դժվարուտ, օգու, թթվուտ: տարբերիմաստներով. է ջղուտ. գ) կազմում գոյակաճներ՝ կազմումէ բահիմքերից պատկանող -Ուրդ,- տարբեր խոսքի մասերին իանուն», ինչպես նան հավաքական գործողության գործողի, ղադրություններ՝ հագուրդ, հավաքուրդ, արձամաստներով. ժողովուրդ, խորհուրդ, խառնուրդ, անկաուղեկցուրդ,պարապուրդ,(սուրդ, կուրդ, աճուրդ, նվազուրդ, դաշնուրդ, ն այլն: չարախորհուրդ բազմախորհուրդ, րուրդ, ցամաքուրդ, դեղնուց, սպիտաէ գոյականներ. կազմում հիմթերից -Ուց,- ա) ածական պատկանող մասերին բ) տարբեր խոսքի կուց, նեղուց, ողմուց, գիրուց, Բնթղուց. մորուց, շտվաղուց, մանկուց, հնուց, փոքրուց, հիմքերիցկազմումէ մակբայներ. էժողովրդան որոնց զգալի մասը գործածական տուց, էգուց, առավոտուց այլն,

մատո,

«

լեզվում: խոսակցական

բառակազմաարդյունք»

«գործողության կազմում գոյականճներ՝ արադրությւն' քամուք, նշանակությամբ. կան ընդհանուր

մի քառի գոյականներ կամ գոյականաբարգործածվող ր եր. սողուն, զեռուն, թռչուն,գիտուն, իմաստուն, կոթուն, մածուն, աղուն, ցողուն:

է

հավաբականմշանակությամբ, գոյականնելր՝ համե-

-Ուք,-

է

մաղուք,

քսուք,

«գործողության ռեր` հիմնականում

ինչպես նան

այրութ,

արն այրու,

մտմտուք, խշխշուք, սրտմաշուք, գինարբուք, քերուք, սղոցութ, տակուք, քաշկռտուք,Գզվոտութ: հրմշտուք, ծեծկուռութ, ճանկռտութ, սրտխառնուք, է գոյականկազմում հ իմքերից պատկանող մասերին -Ք,- աւսրբեր խոսքի անուն».

ար«գործողության

հանուր ճշանակուընդլ տեղ» բառակազմական կատարման դյունք.զործոդության անցք, տուրք, վազք, պարտք, 2«0ՐՔ» տեմք, էջք, թյամբ. գիրք, տարիք, ծալք, խաղք, արքունիք,հայրենիք, հումք, բերք, գնացք, լվացք, արժանիք, մուտք, ելք, դիրք,

հիմքերինդրվելով չի փոխում ա) Որոշ զոյական լայնք, ճաշակելիք,տեսանելիք. մեղք, շնորհք.բ) որոշ հիմքերինկզվելով՝ ճրաճվ իմաստը. աչք, ձեռք, ոտք, միտք, ՛

փոխում է նրանց իմաստը.

բաժին-բաժինք,

տարի-տարիք, թե-թեք,տեղ(ի)-տեղիք հավ-հավ:,խաղ-խաղք, հետ-հետք. գ) որոշ հիմքեր գործած-

հուր ձուրք, միայն վերջածանցով. վարք, արն» վում

են

-ք-

կառք,փառք,խելք, աղոթք, կիրք դեպք,բա բարետուք,ճշանտուք,եզերք,

կյանք,օրենք, վերք, արարք,

զորք, ժաժք: "

ՀԱՊԱՎԱԿԱՆ ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հապավում, հապավական բարդություններ: Հապավում իի բաղադրյալբաանվանումների կրճատված մասերի միացումով քաղս

ռերի կամ

մելու եղանակկէ|

Հապավական բաղադրության կազմում հապավված բաղադրիչը կոչվում

հապավույթ:

Հապակույթներըլինում են՝ տառային հ վանկային կամ բառամասային: են, ինչՏառային հապավույթներըկրճատված բաղադրիչներիսկզբնատառերը պես՝ ՀՀ- Հայաստանի Հ(անրապետություն): Վանկայիճնկամ բառամասային կազմվում են հիմնականում բառի առաջին մեկ կամ երկու վանեհապավույթները աշխղեկ, քաղժողկրթբաժվար: կից. ինչպես՝ կեճտկոմ,զինկոմ, տշխօր,

մդրություն կազ-

եղաճակով կազմվածբարդությունը'"ինչպես՝բուիբարձրագույն ուսումնական ՌԱԿհաստատություն, Ռամկավար ԿոլԱզատական սակցություն,ՀՀայդ

ՀԱՊԱՎԱԿԱՆ

Դաշնակցություն, կենտկոմկոմիտե, արհկոմ- արհմիու երն կենտրոնական

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Հապավական բաղագրություններըլինում են չորս տեսակ` տառային, նե վանկաբառային: վանկային(կամ բառամասային), վանկատառայիճ |

Հայաստանի Հանրապետություն, ՀՀԴ- Հայ Հեղափոխական

կան (արհեստակցական

է

|

.

1) Տառայիճ հապավումները կազմվումեն միայն տառային հապավույթ-

հիմնարկ,բուհ (բարձրագույն ուսումնական հաստատություն),ԲՇԳ (բնակարանային առաջացել Հապավումներն հիման վրա ւ համառոտագրությունների սկզբնապես ներկայացրել դրանց մի տեսակը: հագործման գրասենյակ), (պատրաստ աշխատանքի ՝ Հետագայում հապավումը ռանալով իր կապերը պաշտպանո խզելովհամառոտագրությունից, թյան), հօպ (հակաօդայինպաշտպաճություն): Տառային հաւպավումներից դարձավբարդ բառերի կազմության եղանակներից մեկը: այժմ էլ շարունա, միայն բաղաձայնհապավույթներով կազմվածներըարտասանվում.են իենաՀամառուտագրություններն կում իրենց կոմիտե,բուժհիմնարկմիություն) բուժական եճ

գոյությունը, ինչպես՝ պրոֆ.

(պրոֆեսոր), դոց.(դոցենտ), ընկ. (ընք

Հապավումների, իբրն

-

հա տարբերություն Կա

`

նոր բառերի ստեղծման եղանակի,

աշխուժացումն սկսվում է հատկապես տարածումը 20-րդ դարի երկրորդ ն շատասնամյակից է առայսօր: րունակվում Նրանց աննախընթաց տարածումը պայմանավոդված է ինչպես գործնականպահանջների (տեղի, ժամա

էլ կյանքում կատարված

հի

նակի խնայողության)

ե

հասարակական-քաղաքական գործոններով իտա

տեխնիկական առաջընթացով: Ժամանակակից հայերենի դադրությունների կազմության գործում մերժամանակներում

ա-

ար-

ոու

ւը

ը

րանով (ՀըՀրԴը). բաղաձայնով կազմված հապավումների արտասանության ժամանակ բաղաձայններիհենարան են ծառայում ձայնավորները: 2) Վանկային (կամ բառամասային) հապավումներըկազմվում են միայն կենտկոմ (կենտրովանկային (կամ բառամասային)հապավույթներով. նական կոմիտե), քաղկոմ (քաղաքային կոմիտե), կուսկոմ (կուսակցական կոմիտե), ժռղկրթբաժվար (ժողովրդականկրթության բաժնի վարիչ): 3) Վանկատառայինհապավումները կազմվումեն վանկային հ տառային ՀամԼԿԵՄ հապավույբներով. ինչպես՝ (Համամիությնական լենինյան տական երիտասարդականմիություն), ՀՀ կենտվիճվարչություն (Հայաստանի Հանրապետությանկենտրոնակաճվիճակագրական վարչություն): 4) Վանկաբառայինհապավումներըկազմվում են վանկային թով ն բառով. ինչպես` ժողդատարան (ժողովրդական դատարան), խնայդրամարկղ (խնայողական դրամարկղ), կուսհամագումար (կուսակցության համագումար), սպառկոռպերացիա(սպառողականկոոպերացիա), բուժհիմնարկ(բուժականհիմնարկ): Ժամանակակիցհայերենըռուսերենիցկամռուսերենի միջոցով կատարում է նան հապավական բաղադրություններիփոխառություններ:Ռուսերենից անմիՅՃՈՒԸԵ ՃԵՑ ջական փոխառություններեն` զագս (3ՃԼՇ ՒԻՕԾծոն ԹաօԽԱՎՇՇաՅՆ

ՇՕՇՐՕՅԻԵԱ),նէպ (ՏՈ

Ոօուուռ), լավսան Ա: Օ128.ՅՒ: Մո6օքճւօթոզ85:

ինչպես`

կոմունիս

հապավանան

հատկապես պ իբրն ուղեցույցլեզվի դերն րենի՝ արտահայտվումէ նրանով,որ այն հահայերեն պավական բաղադրությունների, բաղադրիչներիիմաստների հիմնական բյուրն է ծառայում: Հայերենում կազմվումեն հիմնականում հապավումներ սերենիցփոխառվածիմաստների հիման վրա, որոշ դեպքերում նան ռուսերենի կառուցվածքային նմանողությամբ: Ռուսերենում տարածված իմաստների փոխառությամբ կամ են կազմված, կառուցվածքային պատճենմամբ օրինակ`արտՍԱԿ,ԲՇԳ, բուհ, կոլտնտեսություն, գործնախարարություն, աշխօր մարկղ,պետբանկ, խնայդրապետավտոտեսչություն ն բաղադըությունները: Ռուսերենի, ռոաերենի միջոցովկատարվումեն նան

ն:

պապ

հե-

կեր), թ. (թիվ, թվական), օր. (օրինակ) ն այլն, որոնք ի վումների՝նոր բառեր չեն կազմում: ու

ՌԱԿ, ՄԱԿ (Միավորվածազգերի կազմակերպություն), շա-

են

|.

են

ճերով. ինչպես` ՀՀԴ,

հապավումմերի փոխառություններ:

պրակ, 1980. էջ 455-472-

Ժամանակակից հայոցլեզու, Լին

հ.. 192.

հապավու .

-

Րքճշտնի

-

-

Կատարվել են

նան

ՕքՈՅՒՎԿՏԸ

ԸՕՇոՀԼ6ԵՅ1):

օտարալեզու մի շարք հապավումների փոխառությունը.

ինչպես` ՅՈՒՆԵՄԿՈ (ան

ԳԼ ՍԳԵՏԸՕ-

Շսարց) ռուս. Օջոուշճնօո, ։

ռուս,

Լազեր(անգլ.նքե

Օր

ՒԼՃ լՕ)-

ԷՇ

Սուօմ

ոօմ ԻԹմօոտ Թմսշճոօո| ՏԸՇոոնԸ

Օ)-

Վուօոջ

աը

դաշինքի կազմակե Մորպությում: կը-

Շրուտտլօո Օէ (ոմ տոիոովավորված ճառագայթման միջոցով ռ ուս, դոյթք), Շթ): ուօոո:ւ ՊՈՐ Օ65 ոու. Շօիծօս, Փողբ շախմատի օժ

-

..

27:

-

մոմ

ԱճոնԸ օը)

Հյուսիս-Ատլ անսյան

ճոքիքօոն օո Տաս

Ըզս-շը

Ժեղացում ԵՂԵ (ֆ միջազգային երախ բ ը անս. 12-.

ՀԱՊԱՎԱԿԱՆ

ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ա)

ԱՌԱՆՉՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Որոշ հապավումների ն ի

ԴԱՐՁՎԱԾԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

:

. ։

Դարձվածաբանությունը'բառագիտությանայն բաժինն է, ռըն ուսումճասիրում է դարձվլսծքները, լեզվի դարձվածքներիհարստությունը, դարձվածքավիճակում ւ, պատմական զարգացման մեջ: յին համակարգը ժամաճակակից Դարձվածաբամությունը,մյուս կողմից, լեզվում առկա դարձվածքների ամբողջությունն է:

ատկապես վանկային հայերենումդարձվածքը հաճախ անվանվումէ դարձվահապավական մե լանկաբառային Ժամանակակից բաղադրությունների է մի քանի կամ մեկի զեղչում. ինչպես արտահայտություն, հատուկ ոճ, միավոր, դարձվածաբանական ծաքանական բաղադրիչներից մեխում կովտետ),Հայջրմատ-օրինակ` խանիկամաթեմատիկական նա` (փֆակամ իդիոմայինարտահայտություն:Վերջինս արդի ըոշ դեպքերում իդիոմ' Հայաստանի ին րայ մա ոււ

ո-

մատակարարման (տրեստ), Հայմատակարարման առլտրի(տրեստ):

տառ.Հայաստանի -

ռային

հապավումների առանձնահա

ԲաԲառային հապավումները:

տոզոթյուն ։

գ)

բաղա Հապավական

ծնողկոմիտե, անտա-

կարող դրոշ մասը կազմության բարերի միջԻն. խճայդրամարեր, Խյդրամարկղային, այլն:

շնորհիվնոր բառերի

բուհական,ներբուհական

Դ-ի

զագսավորում | նավորել,

է ածանցման ինչպես` բուն- բուհական,

զագս- զազ-

լան, գերազանցապես տեդաիոթենականոոն, Բաղադրությունները, որպես

հայերենում գործածվում է ավելի ճեղ իմաստով, որպես դարձվածքի մի տարագրական լեզվում իդիոմիփոխարեն շրջանառութանմեջ տեսակը: Արե մտահայ

է

դրված հատկաբանություն բառր: Դարձվածքների` որպես լեզվի ինքնուրույն իմաստային միավորների ուսումճասիրությունը հայ լեզվաբանության մեջ ուշադրությաճ է արժանացել 30-ական թվականներիցսկսած՝ Մ. Աբեղյանի կողմից: Հետագայում դարձվածքների ուսումնասիրությունը կատարվել է, ճախ, նրանց իմաստային ն ոճական-կիրան շարահյուռական է, ապա` կառուցվածքային, բադադրիչներիձն աբաճական ն դարձվածքներիծագման տեսակետից: սական առանձնահատկությունների Լեզվաբանական գրականության մեջ միասնական կարծիք չկա դարձվածքի կամ դարձվածաբանակաճ միավորների տարբերակման,դարձվածաբանության ընդգրկման սահմանների վերաբերյալ: Ռրոշ մասնագետներ դարձվածաբանության մեջ ընդգրկում են բոլոր կայուն կապակցությունները, ուրիշները սահմանափակվում են բառակաւվակցությունների որոշակի խմբով: դարձԴարձվածաբաճության ավելի լայն ըմբռնման կողմնակիցները վածքների մեջ ներգրավում են առածները,ասացվածքները, աֆորիզմճերը, թ)ւավոր խոսքերը, ռմանք անգամ` բոլոր հարադրությունները,բարդ հարադրական

հարկների, ձեռնարկը, անվանումներ «իավորումների, հատուկ աճվաճակարգային ներ, հակազաթյեշխարհազրական լեզվի կազմից:Նրանց տոլդո րի

ն

նշանակության զանազան հիմիկ միջազգային կուսակցությունների, երկրնեարի

այլն

ու

մուտք

բառային է

գործել լեզվի

անուն-

թաբար իբրն լիարժեք ն դուրս

չնչին

տր հայը, համագործածական բառա

են մնում բառ

Կոռարը: Վերոհիշյալ յորահատկությունների հե րություններիքանակը լե ' տնանքով հապավական րի բաղաղփոփոխման է

կազմվումեն

ենթարկվում, անընդհատ ոյ ըրտական Նորերո օբյեկտիվ պատճառներով ոա դուրս Գործա

մղվումամենօրյա

է

:

շաղկապները,բառակապակցականտերմիններըն այլն, մյուսները` դարձվածաբանության ավելի նեղ ըմբռնման կողմճակիցճերը,հրաժարվում են վերոհիեն համարում միայն իղիոմային արտահայտուչյալից ւ հաճախ դարձվածքներ '

թյունները (իդիոմճերը): :

ը

'

Ի`

Դարձվածաբանություն

հայերեն տերմինը օտարազգի Փքճյօօոօոճդ բառի պատճենումն է: Ռուսերեն Փքթ3ՇՕ0Րո8 բառը կազմված է հունարեն քհւոտւտ-դարձվածք, բառացի արտահայտություն ս )օջօ5-ուսմունք, բառւացի՝ գիտություն,հասկացություն բառերից:

Իդիոմ տերմինը

արտահայտոչբյուն.

ծագում

/ժռոշվեգու,

է

հունարենից.

տծտռ

`

նշանակում

է

յուրահատուկ

բարբառ:

Դարձվածքներիտարբերակման հարցում մասնագիտական գիականու-

թյան մեջ որոշակիորեն

ձն

ավորվել

է

երկու

ուղղություն:

Լեզվաքանների առաջին խումբը (Բ. Ա. Լարին, Ս. Ի, Օժեգով, ԱԼ. Գ, Ռուդնե., Ս. Վ. Կուճին, Ա. Ի. Մոլոտկովն ուրիշներ) դարձվածը է համարում բաոին համարժեք բառակապակցական (հարադրյալ)այնպիսի իմաստայինմիւավորը, որին հատուկ են 1. վերաիմաստավոբրումը փոխաբերականությունը:: Այդ ուղղության ներկայացուցիչները դուրս են թողնում ադարձվածաբանությունից

ռածները, ասացվածքները,բնավոր խոսքերը,

համարյաբոլոր

բառակապակ-

ցական տերմինները,այսինքն` բոլոր այն բառային կապակցութ յունները, որոնք դեռ չեն վերածվելբառային անբաժան արտահայտությունների, լիովին դեռ չեն ստացել իմաստ կամ բովանդակություն ե դեռ ամբողջապեսչեն դարձել վերաիմաստավորված կամ

փոխաբերական-ընդհանրական

ունեցող կապակցություններ:

փոխաբերական իմաստ

Դարձվածքային միավորների տարբերակման հարցում

մի փոքր

այլ

է առաջնորդվումռուս սկզբունքներով լեզվաբանների մյուս խումբը(Լ. Ա. Բովախովսկի, Ա. Ա. Ռեֆորմատսկի, Ա. Ի. Եֆիմով, Ե. Մ. Ն. Մ Գալկինա-Ֆեդորուկ, է

Շանսկի ուրիշներ). ճրանք վերոհիշյալդարձվածքների հետ դարձվածաբանու-

թյան մեջ

են ճան մտցնում առածաասացվածքային արտահայտությունները,

թնավոր խոսքերը, աֆորիզմները, պատկերավորկամ փոխաբերական իմաստ ունեցող բառակապակցական տերմինները:

Դարձվածաբանության սահմանների որոշման, դարձվածքային

միավորների ընդգրկման է, ծավալի վերաբերյալգոյություն ունեցող կարծիքներիտարբերությամբէլ պայմանավորվածէ, անշուշտ, դարձվածքներիսահմանման բազ-

մազանությունը:

Դարձվածքըկառուցվածքով երկու ն ավելի բառերի կայուն, իմաստով ամբողջական, վերաիմաստավորված այնպիսի կապակցություն է, որ խոսքում է իբրն լեզվական վերարտադրվում պատրաստիմիավոր: Դարձվածքիմեջ առաջին հերթին առկա են փոխաբերականությունն ու պատկերավորությունը: Դարձվածքայինմիավորճերիտարբերակման չափանիշներ են համարվումնան նրանց կայունությունը, իմաստայինամբողջակա-

նությունը. տարբերակներիհնարավորությունը: կառուցվածքային Որպեսլեզվի ինքնուրույնմիավորդ̀արձվածքըօժտված է բառային բոլոր հատիմաստային

կանիշներով՝ իմաստով, բառային քերակաճական ձն ավորվածությամբ ու կարգերով: Դարձվածքը,որպես խոսքում վերարտադրվող պատրաստի միավոր. բա-

ռերիվերաիմաստավորված կայուն կապակցությունէ: Դարձվածքի բնույթի վերաբերյալհստակ պատկերացում կազմելու հա:

մար անհրաժեշտ է այն համեմատության մեջ դնել բառակապակցության հ բառային միավորիհետ:

Դարձվածքն բառակապակցություն: Դաիձվածքի.որպես լեզվական հա-

մակարգի երնույթի

ն

լեզվի իմաստային միավորի, առանձնահատկությունը որոէ հստակորեն տարբերակել. ճախ, բառերի ազատ է կա-

շելու համար այն պետք

յուն կապակցությունճերից. սովորական հարաղրություններից: Ինչպես հայտնի է, հայոց լեզվում, առանձին բառերից բացի, գոյություն ունեն ավելի բարդ կազմություններ, երկու հ ավելի բառերից կազմված կապակ--

ցություններ, որհնք կարող ենՎինել կամ կայուն բառակապակցություննճեր,կամ էլ ոչ կայուն, պարզապես բառերի շարահյուսական կապակցություններ: Բառերի շարահյուսական ոչ կայուն կապակցությունները (ինչպես, օրիլի դույլ, մաճկությանվայր, աչքերի տխրուճակ՝ գիրք կարդալ, տուն գնալ, ջրով թյուն, հայրենիքի առավոտ,առավել գեղեցիկ,խոսել գործից ն այլն) բառային ամբողջականարժեք չուներ, նախադասությանմեջ շարահյուսական պաշտոն կատարելով

ն

շարահյուսական արժեք ստանալով` կազմում

են

շարահյուսու-

թյան ուսումնասիրության նյութը: Դաձվածքները մեկից ավելի բառերի կապակցություն լինելով՝ տարբերվում են բառերի ազատ կապակցություններից:Հիմնական տարբերությունն այն է, որ բառերի ազատ կապակցությունները կազմվում են հաղորդակցման պրոցեսում (ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր), հետնաբար Լ կայուն ու մշտական չեն: Մինչդեռ դարձվածքները հաղորդակցման ընթացքումանմիջապես չեն կազմվում, այլ հանդես են գալիս իբրն լեզվի իմաստային պատրաստի միավորներ Լ. շատ դեպքերումունեն իրենց բառային համանշանակներըկամ հոմանիշները: Ի տարբերություն բառերի ազատ կապակցությունների՝ դարձվածքները նման) կայուն ո ամբոդջական են իրենց բաղադրիչների կազմով, հան(բառերի ղես են գալիս սովորաբար բաղադրիչներիանփոփոխ կազմով, քերականականշարահյուսական դրոշակի կաղապարներով: Օրինակ՝ աչքով աճել- ակնարկել, աչք գցել, աչք դնել- մի բան հավանել, ցանկանալ ձեռք բերել, կարմիրը կապել1) ամուսնացնել, 2) սպանել, ետխիցկարմիրխնձորուղարկել- մեկին հրավիրել, կամ քաղցրացնել- կաշառել, հրավերքուղարկել, կտուցը մեղը կաշառք տալ, ուղտի (կամ էշի) ականջումքնած- 1) անտեղյակ, աճիրազեկ, 2) միամիտ, կյանբի ընկեր- ամուսին ն այլն: Դարձվածք ի բառերի կայուն կապակցություն:Բառերի կայուն կապակ-

քսել

ցությունն, ընդհակառակը, օժտված է բառային ամբողջական իմաստով, տրամաբանորենհասկացություն է արտահայտում ն, որպես բառային ն իմաստային ավելի բարդ միավոր, կազմում է բառագիտությանուսումնասիրության նյութը: Ձնականորեն կայուն բառակապակցություն է նան հւսրադրական բարցությունը, որ կազմվում է երկու կամ ավելի բառերի հւամրադրությունից:Կազմվելով մեկից ավելի բառերի հարադրությունից՝ այն արտահայտում է մեկհասկա-.. է իբրե մեկ բառ, թեն հարադրությանմեջ մտնող բաղադցություն ն գիտակցվում բիչ բառերը պահպանում են իրենց բառային իմաստճերը, ինչպես ճան չեշտը: Ամբողջ հարադրության բառային իմաստը գոյանում

է

բաղադրիչ բառերից

յու297

ըաքանչյուրի բառային իմաստներից: Օր.՝ պար գալ- պարել, աղաչանք անել-

ա-

ղաչել, պաղատանք ամել- պաղատել: Դարձվածքային միավորը կամ դարձվածքը նույնպես ձեով կամ ձնականորեն հարադրություն է: Դարձվածքների զգալի մասը հարադրական բարդություններին նույնաճում են նրանով,որ ղարձվածքը հիմնականում նույնպես ունի մեկ բառի արժեք, կազմված է մեկից ավելի բաղադրիչ բառերից, որոնք պահպաճում են իրենց բառային շեշտը: Տարբերությունն այն է, սակայն, որ դարձվածքը

ամբողջությամբ փոխաբերական իմաստ ունի, պատկերավոր արտահայտություն է, նրա դարձվածքային իմաստը չի բխում դարձվածքը կազմող բառերի (բաղադրիչների) բառային առանձին իմաստներից: Օրինակ` գլուխ տանելձանձրացնել, գլուխ բերել- հաջողեցնել, ձեռք քաշել- հրաժարվել (մի բանից), աչքի տակռվ- թաքուն, ծածուկ, գաղտնի,աչքի փուշ- ատելի (մարդ), կզակըթույլբերանբաց: անգաղտնապահ,

Որպես լեզվի իմաստային միավոր,դարձվածքի, հատկապես իդիոմատիկ արտահայտության մեջ, բառ-բաղադրիչներըկորցնում են իրենց անկախ իմաստային արժեքը. դարձվածքի կազմության մեջ ճրանց առկայությունը իրենց բաէ դառնում: ռային իմաստով, ուրեւն ն բառային արժեքով, փաստորեն, ձն ական Հետն

դարձվածքը աբար,

իր քերականական նե հատկապես իմաստային կաոռւցվածքով չի նույնանում ոչ կայուն ն ոչ էլ ազատ բառակապակցություններին: Դարձվածք ն բառ: Բառերի նման դարձվածքները նույնպես չեն կազմվում հաղորդակցմաճ պրոցեսում, այլ լեզվում հւանդես են գալիս իբրե իմաստային պատրաստի միավորներ: Այս հատկանիշով դարձվածքը մոտենում է բառին

(ինչպես նան կայուն կապակցություններին ն հարադրություններին), բայց որոշակիռրեն սահմանազատվում է բառերի ազատ կապակցություններից: Բառերի (ն հարադրությունների) նման դարձվածքները կայուն են իրենց կազմով ն կառռւցվածքով: Մյուս կողմից՝ բոլոր այն դեպքերում, երբ դարձվածքը մեկ բառի արժեք է արտահայտում, իմաստային ւդեսակետից համարվում է բառի

հետ

նույն մին

կաճիշներից է

մակարդակի միավոր: Դարձվածքի ն բառի ընդհանուր հատնաւ նրանց բառային իմաստն ու քերականական կարգը:

Դարձվածքի բառային իմաստի առկայությունը հաստատվում է ոչ միայն նրանով, որ այն կարելի է բացատրել, այլն ճրանուլ, որ դարձվածքը ն քառը իրենց բառայինիմաստներով կարող են հարաբերակցվել իբրն հոմանիշներ. ինչպես, օրինակ՝ լեզուն կծել- լռել, երես առճել- լկտիաճալ, երես ծռել- խնդրել, գլուխ տալ- բարնել, գլուխը տալ- զոհվել, սատանիձագ, սատանի ճուտ- խորամանկ, իժի ծնճունդ-նենգ, ճնճղուկի սիրտ- վախկոտ, քթի ծակ- բանականություն. խելք. քթի մազ- բծախնդիր, երեսի ջուր- ամոթ, պատկառանք: Եթե դարձվածքը, ինչպես Լ բառը, լեզվում չունի իր բառային հոմանիշները, այդ դեպքում նրանց արտահայտած հասկացությունը բացատրվում է նկարագրությամբ. ինչպես. օրիճակ՝ աչքի առաջ (առջե )- 1) մեկի ներկայությամբ. 2) ոսկողությամբ. հսկողու298

Դատեսանելի. 4) մեկի գիտակցությամբ,թողտվությամբ. ծտի կաթ, Դամոկլյան) սուր- մշտապես սպառնացող վտանզ.հավի

հյան ներքո. 3)

պարզ,

մոկլեսի(կամ ծակ- շատ նեղ տեղ: կաթ, օձի կաթ- չճարվող, հազվագյուտ որնէ բան. օձի է Դարձվածքների ն բարդ բառերի ընդհանրություննարտահայտվում մեծ Դարձվածքների ճան նրանց իմաստայինն ձնական անբաժանելիությամբ:

բառերը, իմաստային ն ձեւական տեսակետից անբաժամիավորնելի են, կազմում են լեզվի ամբողջական իմաստային-ձլւաբանական արվում. չեճ հավելումներ բառերի այլ սովորաբար, ներ, որոնց բաղադրիչներին, գարուն, կյանքի դուստր, սեռ, Եվայի գեղեցիկ ա րտասուք, ինչպես՝ կոկորդիլոսի տան ճրագ, կյանքի արշալույս, կյանքի աշուն, կյանքի ձմեռ, խելքի տոպրակ, ու գառ, աչքի լույս, աչքի փուշ, դարմանիտակի ջուր, շան գայլի բաժին, աստծու գլխի ընկնել, գլխում նստել, աստծու բաբելոնյանաշտարակաշինություն,

մասը, ինչպես

ն բարդ

կրակ,

դնել: աճել, ականջ

ձեռք տալ, ձեռք առճել, ականջ

բարդություն:Դարձվածքներըի տարբերուԴարձվածքն համադրական կազմված են ոչ թե հիմնական ձեույթներից թյուն իսկականքարդությունների` բառերից՝բառակազմականն բառափոայլ ամբողջական (կամ արմատներից), դարձխական բազմազանձների իրենց դրսեորումներով:Այդ տեսակետից նման են կցական բարդություններին: ձն ականորեն վածքները կազմությամբ նման՝ ոչ իդիոմային դարձվածքի բաղադրուԿցական բարդությունների ն հնչյուճաձնաբանական որոշակի ունեն իմաստային թյան մեջ մտնող բառերն է տարբերակել բառը ն ձեականորենդժվար կողմից` Մյուս ընքնուրույնություն: են իրենց իմաստայինինքիդիոմայինդարձվածքը, որի մեջ բառերը կորցնում առնել, երեսը բրդի ջրով առած, երես երես նուրույնությունը.ինչպես, օրինակ` կծած խնձոր, ծանը ամի փախած, լվացած,երեսի ջուր, երեսիցընկած, թոկից կրունկը ծակ ն պակաս, կաճջ, իր գլխի, կապը կտրած, կատարը տաք, ծուծը

այլն:

' :

առանձնապես մոտ են այն կցաԻղիոմային այս կարգի դարձվածքներին եղանակով. որոնք կազմված են բառաշարահյուսական կան բարդությունները, ն այլն, որոնց բաղադրիչների շաբերաճբաց բացբերան, ծամկտրած, ինչպես՝ է ն լեզվամտածողությամբ: արդի գիտակցվում մթագնած չի կապը րահյուսական է Կցական բարղությունըդարձվածքիցտարբերելուհամար վճռորոշ դեր `

խաղումուղղագրությունը`բաղադրիչ-բառերը միասին կամ առանձին գրվելու '

հանգամանքը,հնչերանգը ն շեշտը: Դարձվածքի իմաստ: Ըստ իրենց արտահայտած իմաստների դարձվածքներըբաժանվումեն երկու խմբի: Առաջինխումբը կազմում են այն ղարձվածքները,որոնք տրամաբանորեն նմանհասկացությունեռ արտահայտում ե իրենցիմաստներով նույնանում կամ ետեումգաղտնի. վում են բառի բառային իմաստներին: Օրինակ` կուլիսների զգեստովԵվայի առաջ). (մահից ստեղծագործություն երգ- վերջին

կարապի

մերկ, տկլոր. կրիայի քայլերով- դանդաղ. ձեռքը պակաս- աղքատ, չքավոր. գլուխ բերել- 1) ավարտել, ավարտին հասցճել, 2) հաջողեցճել. խելքը տանել- գայթակղել: Այդպիսի բառային իմաստը դարձվածքի մեջ կարող է միակը լինել: Այդ դեպքում դարձվածքը մենիմաստ է: Ինչպես, օրինակ՝ ականջը գցել- հայտնել, իմաց տալ.

տի

ականջի տակ- շատ ներքուստ.

հորքում

մոտ բաց

(լսելի). կյանքի թելը կտրել- սսլասել, մեռցնել.սըրսրտով- սրտաբաց, սիրալիր կերպով, անկեղծու-

Ժամանակակից հայերենի դարձվածքներիզգալի Դարձվածքը կարող Է եսից ավելի իմաստներ ունենալ: Այդ դեպքում դարձվածքը բազմիմաստ է: Դարձվածքի բազմիմաստությունընրանում մեկից ավելի իճաստների առկայությունն է: Օրինակ՝ աստծու կրակ- 1) փորձանք, աղետ, պատիժ. 2) շատ ճարպիկ,չար, աշխույժ: Խելքը կտրել- 1) հասկանալ, գիտակցել. 2) մտածել, կարծել. 3) հասկացողությանը՝ կարողությանը կամ ցանկությանը համապատասխանլինել: Ձեռքերըլվանալ- 1) չխառնվել որնէ գործի. 2) վատ բան կատարելով մի կողմ քաշվել, չքմեղ ձւանալ. 3) պատասխանատվությունն իր վրայից գցել:Քթի տակ- 1) շատ մոտ (տեղով ն ժամանակով). 2) անլսելի, հազիվ 3) նկատելի. 4) մեկի գիտությամբ, թողտվությամբ. 5) ակնբախ կերպով,բացահայտորեն. 6) հեգնանքով, քամահրանքով: Աչքը բանալ (բացել, բաց անել)- 1) քնից արթնանալ, զարթնել. 2) հանկարծիրեն տեսնել, ուշքի գալ, սթափվել. 3) ծճվել, ծնունդ առնել. 4) գիտակցության գալ, չարն ու բարին հասկանալ. 5) կյանք մտնել, կյանքը ճանաչել. 6) գլխի գցել, հասկացնել, խելամուտ դարձնել. 7) զգաստանալ, խելքը գլուխը հավաքել, ուշաղիր՝ աչալուրջ լինել. 8) դուրս զալ, ծագել: Դարձվածքները նույնպես ունեն իմաստների այն բոլոր տիպերն ու տեսակները, որոնք հատուկ են ինքնուրույն բառային միավորներին: Բառերի նման` վերոհիշյալ կարգի դարձվածքները նույնպես ունեն ուղղակի կամ անվանական, փոխաբերական, ընդունված կամ չընդունված, պատահական,բառարանային ն այլ իմաստներ: Առանձին խումբ են կազմում այն դարձվածքները, որոնք իրենց կազմությամբ ն իմաստով համազոր են նախադասությանը: Տրամաբանորենդատողություն, շարահյուսորեն նախադասություն ներկայացնող-այդ կարգի դարձվածքների իմաստը փոխաբերական է, պայմանավորվածչէ նախադասությանկազմի մեջ մանող բառերի բառային իմաստներով, այդ բառերի բառային իմաստների սոսկ գումարը չէ ն չի բխում դրանց ընդունված, գործածական իմաստներից: Օրինակ՝ այսօր կա՝ վաղը չկա- 1) ծերացել է, մահը հեռու չէ. 2) մեռնելու ենջակա է, մահկանացու է. 3) անցողիկ, ժամանակավոր է: Ինչ եմ ասել- շատ լավն է մասը մենիմաստ է:

լսելի. աննկատելի, հազիվ

ն

Էլմի (ասեք)-

(հիա-

ասի զարմացական արտահայտություն): ասելու, պատմելու բան չէ: Ասեղ գցես` գետին չի ընկնի- շատ մարդ կա, հոծ բազմություն է: Աստված գիտե- հայտնի չէ. անհայտ է. ո՞վ գիտե: Եթե աստված տա- 1) եթե հա"

արժեք Կան

նան

ներկայացնող շատ դարձկազմությամբնախադասություն

իմաստին

հաճախ համազոր է մեկ բառի վածքներ, որոնց ընդհանուր իմաստը են ձեռը բերել. օրինակ՝ աչքդ մինչե արժեք մեկ բառի դարձվածքները այղ մեկ ակնբարքում,կամ՝ անես վայրկենաբար, ու խոսի իսկույն,

կարգի բաց միանգամ լ

թյասբ:

ցական

այսքան

կախ Է- այսքան արժե. ջողվի, եբե ստացվի. 2) բախտը բերի: Ականջից է. ամեն ինչ տեղը չէ ն այլն: ունը: Ակոն տա՞նճ է- հիմար

այքերդ սիրեմ,բալան կծեմ

ս

այն

ԸՍՏ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԻ

ԱՍՏԻՃԱՆԻ

ՄԻԱՁՈՒԼՈՒԹՅԱՆ

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

կասյարել է ադասակարգումը իմաստային Ռուսերեն ղարձվածքների հիմք ընդունելովՖ. Բալլիի ֆրանսերենդարձվածքնեկադ. Վ. Վ. Վինոգրադովը, հետագայումլրացվել ն ամՎ. Վինոգրադովիդասակարգումը րի սխեման:Վ. բողջացվելէ Ն. Մ. Շանսկու ե. ուրիշների կողմից: համար հիմնականչափաիմաստայինդասակարգման

Դարձվածքների

աստիճանը: միաձուլության

դարձվածքը կազմող բառ-բաղադրիչնեիի աստիճանով էլ որոշվում է դարձբաղադրիչներիցորեէ մեկի ինքնուտույնության համակարգում: վածքի տեղըիմաստայինդասակարգման ն դարձվածքը կազմող բաղադրիչբաիմաստի ընդհանուր Դարձվածքի տեսակետից հայերեն դարձվածքմեջ գոյություն ունեցող հարաբերության

ճիշն

է

ռերի

ները բաժանվումեն

չորս

սերտաճում,դարձվածքային խմբի՝ դարձվածքային

ն դարձվածքային արտահայկապակցություն դարձվածքային միասնություն,

տություն:

դարձ-

են դասվումայն կազմի մեջ ձտնող դարձվածքի վածքները,որոնց ընդհանուրիմաստը չի բխում տեսակետից բաԴրանք իմաստային բաղադրիչբառերիբառայինիմաստներից:

ա)

սերտաճում:Այս խմբի մեջ Դարձվածքային

են, որոնց մեջ բառեռային անբաժանելի,անքակտ այնպիսիկապակցություններ Է կորցնելովհանրորենընդունվածիրենց բառայինիմաստները րը,

ամբողջապես

դարձվածքիսոսկ իրենց բաչցուցաբերելով

դառնում տվյալ կառուցվածքումվերաիմաստավորվելով,

են

բաղադրատարը, ընդհանուր,ամբողջականչիմաստի ինչպես. օրինակ՝ աչքից գցել- ատել, ռային ն իմաստայինինքնուրույնությունը. խաբել, գլուխըտաայլես չսիրել. գլուխ գալ- հաջողվել, գլուխը)ուղել- համոզելով աղ դճել- մեկին կամ աղալ ըել- ձանձրացնել, անհանգստացնել (մեկին), գլովխը հետ գործ ումեկի մեկով զբաղվել, սպանել. մեջտեղիցվերացնել. գլուխ դնել- 1) հետ վեճի 3) մեկի հետ լեզու գտնել. հարմարվել. ճենալ կամ ասել-խոսել. 2) մեկի ամոթ, պատկառանք: վիճել, կռվել, խոսքի բռնվել, երեսի ջուր-

բռնվել.

բառայինան-

Դարձվածքային սերտաճմանհիմնականհատկանիշը նըւս իմաստայինբացարձակ սերտաճումը, է. բաղադրիչների

բաժանելիությունն

ձիաժամանակ, մեծ մասամբ համարժեքէ բառին ն համանշանակ բառերի հետ է հոմանշային հարաբերության մեջ: Այս կարգի որոշ դարձվածքներում բառերի քերականականձները |ւ քերակւսնականկապերը չեն կարող բացատըըվել ժամանակակից հայոց լեզվի գործող օրինաչափություններով: Դրանք կամ գտնվում

գրաբարյան քարացած ձներ են, կամ էլ` քերականական հնաբանություններ: Այս դարձվածքները որոշակի քերականական կարգերի (խոսքի

մասերի) պատկանող բացարձակապես անբաժան, միաձույլ իմաստային միավորներ են: Նրանց բաղադրիչների մեջ կենդանի,գործող շարահյուսական կապի բացակաության

պատճառով նախադասությանմեջ հանդես են գալիս իբրն մեկ

ջական անբաժանելիանդամ:

ամբող-

Դարձվածքային սերտաճման մեջ չի ընդունվում ինքնուրույն իմաստ ունեցող բառերի գոյությունը: Այսինքն`դպրձվածքի բաղադրիչ հանդիսացողյու-

րաքանչյուր բառ ոչ միայն չունի հանրորեն գիտակցված ն ընդունված իր բառային իմաստը, այլ ընդհաճրապեսզուրկ է որեէ ինքնուրույն, առանձին բառային իմաստից: Այդ դեպքում բաղադրիչների հնչյունային կազմի նույճությունը համապատասխան բառերին դիտվում է իբրն համանունություն:

բ) Դարձվածքայինմիասնություն:Դարձվածքներիայս խմբի մեջ մտնում դարձվածաբանականայնպիսի միավորներ,որոնք դարձվածքային սերտաճումների նման իմաստաբանորեննույճպես անբաժան են ն ամբողջական, բայգ ի տարբերություն ճախորդների,սրունց դարձվածքային ընդհանուր իմաստը որոշ չափով պատճառաբանված է դարձվածքըկազմող բաղադրիչ բառերի առանձին, փոխաբերական իմաստով: Այս դեպքում դարձվածքի իմաստը բխում է առանձին բաղադրիչների բառային իմաստներիմիավորումից,նրանց իմաստների միուեն

թյունից,

բայց

այն տարբերությամը,

որ

բաղադրիչները հանդես

են

գալիս փոխա-

բերական իմաստներով, դարձվածքը ամբողջապես ստանում է վերաիմաստավորված՝ ընդհանրացածբովանդակություն:Դարձվածքներիայս կարգին առաջին հերթին բնորոշ է պատկերավորիմաստը: Դարձվածքային միասնություննե-

հիմնականում պատկերավոր արտահայտություններ են, որով ն, տարբերվում նույն կազմությունն ունեցող բառերիազատ կապակցություններից:Դրանց մեջ պատկերավորությունն առաջանում է դարձվածքը կազմող առանձինբառերը րը

են

(բաղադրիչները) փոխաբերականիմաստովգործածվելու հետեանքով: Օրինակ՝ աչք գցել (մի բանի վրա)- մի բան հավանել, դուր գալ, ցանկանալ ձեռք բերել կամ տիրանալ, գլխին տալ- հետագայումզղջալ, գլխին նստել- մեկի վրա իշխել,մեկին իրեն ենթարկել, գլուխը խաբել, բերանը բաց- 1) ապշահար, ապուշ կըտ-

րած,զարմացած,

սապնել-

է բանով տարված. 2) գաղտնիք չպահող, ասգաղտնապահ.

որն

շաղակրատ, բերանը թույլ-

1) իր ասածը չպնդող, զիջող. 2) բերանը բաց, անգաղտնապահ, գաղտնիք չպահող, ոտքը դուրս- 1) ընտաճմճեկան` ամուսնական ուխտին անհավատարիմ. 2) ընտանեկան հարկից միշտ բացակայող, վիզ(ը) ծռել-

ստորանալ մեկի առաջ,

ստորաճալով մեկից մի բան խնդրել:

բառակապակցուԱյս կարգի շատ դարձվածքներ, որպես սովորական են գալիս իհանդես բառերը թյուններ, ունեն իրենց զուգահեռ ձները, որոնցում է, բնաե է լ զուրկ կապակցությունն իմաստներով, րենց ուղղակի, անվանական օինչպես, իմաստից, կամ փոխաբերական վերաիմաստավորումից Օըսբացված բերանը բաց արած, բերանը վիճակում. գլխին րինակ՝ բերաճը բացհարվածել, գլուզարկել՝ գլխին տալգլխին գրավել. տեղ ճստել՝ տել- գլխի վրա լինելը, ոտքը մի տեղից դուրս խը սապճել- գլուխը սապոն քսել, ոտքը դուրսե վիզ(ը) ծռեղ- վիզը շարժել աջուձախ, վիզը թեքել այլն: կառուցվածքը, ինչշարահյուսական Դարձվածքային միասնությունների ձները կանխորոշված են ն բխում են նան քերականական

կանաբար,

բաղադրիչների

պես

ժամանակակիցլեզվում գործող օրինաչափություններից: աստիճանով դարձԲաղադրիչներիիմաստային աճբաժանելիության տերմին-

վածքային միասնությունպետք է համարել բառակապակցական ն դարձվածքներըփոխաներ, որոնց բաղադրիչբառերը, ինչպես ամբողջական ուռի, կեսարյանհատում, բերական իմաստ են ստացել. ինչպես, օրինակ՝ լացող սպիտակածուխ: որոշ տերմիններ` իրենց ուղղակի, Միաժամանակբառակապակցական նոր իմաստճեր, վեր անվանականիմաստից բացի ձեռք բերելով փոխաբերական ինչպես, օրինակ՝ առաֆիճջութակ, են ածվել վերոհիշյալ կարգի դարձվածքների, որոշ

|

կույր աղիք: կեճտրոն,կուլիսներիետե(ում), ծանրության ն իբըն իմիասնությունը Դարձվածքայինսերտաճումը դարձվածքային

համարժեքներ, մաստային տեսակետից անբաժանելի միավորներ ն. բառերի են մեկ խմբի մեջ ե կոչվում են իդիոմներկամ իղիոմատիկ հաճախ միավորվում

արտահայտությումներ: ւ

Իդիոմներիցտարբերվում գ) Դաբձվածքայինկապակցություն:

են

դարձ-

դարձվածքայինարտահայտությունները, կապակցությունները վածքային չեն, այլ ին

ո-

համանշանակներ րոնք իմաստայինտեսակետից անբաժանբառերի ընդհամաստաբանորենտարրալուծվող դարձվածքներ,որոնց դարձվածքային իմաստբառերի բառային նուր իմաստը բխումէ դարձվածքը կազմող բաղադրիչ ներից:

կոչվում Դարձվածքայինկապակցություններ են

այն դարձվածքային

բխում է նրանցբաղադրիչմիավորները,որոնց ընդհանուրիմաստը ամբողջովին մեջ են, որոնց դարձվածքներ բառերի իմաստներից:Դրանք այնպիսի կապված դարձվածաբանորեն էլ մտճուլ բառերնունեն ինչպես ազատ, այնպես կազբաղադրիչները դարձվածքը Այդ կարգի դարձվածքներում գործածություն: են ինքնուրույնուիմաստային իրենց մող բառերը, հիմնականում պահպանում մնում են կախյալ վիճակում, թյունը, բայց իրենց կապերով, այնուամենայնիվ, իմաստով: Օրիէ մեկը հաճախ հանդես գալիս փոխաբերական բաղադրիչներից քիքիթըջարդել, ցեխն ընկնել, նակ՝ գլուխըկախ, գլուխը կախել,հոնքերըկիտել,

կազմի

տրորել, նուրբ վիճակ, նուրբ հարց, ատամները (ակռաները) սրել, ստամները (ակռանճերը)Ժնգժնգացնել,խոսքերը քամուն տալ, սիրտը կրծել, սիրտը մաշել, օամրոց, քեֆին քեֆ չհասնել: Սրանց առանձնահասնկությունն այն է, որ ուճեն իրենց զուգահեռ ազատ կաւվակցությունները, դարձվածքի կազմի հաճախ կարող են փոխարինվել հոմանիշ բառերով նող օրինակ՝ հոնքերը կիտել ն ճոթերըկիտել, սիրտը կրծել ս սիրտըմաշեԻՐ` դել ե քիթը տրորել, ատամները սրել ւ ակռաները սրել: Դարձվածքային արտահայտություն:Դարձվածքային արտահայտու-

թը

դային

մեչմ լ հն: ը

բաղադրիչները

:

ի

դ)համարվում այն են

Բո ԱԱ

ար

որոնք իիազատ

կայուն դարձվածաբանականմիավորները, տեսակետիցոչ միայն բաժանելի են, այլա կազմված են

ն աար: բաղադրիչ բառերի է ղարձվածքը ա աուն բառային կազմը Ար տիպերի իբրն իմաստային նար: օրիճակով դարձվածքի ընդհանուր իմաստը ամբողջակազմող

բխում

ն

արթ

րի

լեզվի

պատրաս-

դարձվածքային արտահայտությունները տարբերվում բառեկապակցություններից: Օրինակ՝ լինել թե չլինել, ծառերի ետնում տնկենդանիդիակ, պատենավորմարդ,ոսկե միջակություն ն այլն: են

' ավորճեր,

ազատ

զոնաոնն

տառը

-

դարձվածքային իմաստը

որդ

ր

բառա

արաո Ան պազմում իր Աա

զր

ր

Խաի

ր,

ոտենում

են

դարձվածքային կապակցությունճերի, սրանց

աբանորեն կապված, գործածությամբ սահմանափակ հնարավոր չէ բաղադրիչների որեէ փոխարինում, որով որոշ դարձվածքային միասնություններին ն անգամ` րո ձ Աոն -

քային սերտաճումճերին: Այս կարգի դարձվածքային շարքն են դասվում. 1) Գրան սն ծագում ունեցող թնավոր խոսքերը, ինչպես ճան հեղինակաւ զանազան ասույթները, որոնք թեավոր խոսք

իԱ Աաաա իրենցկապը նախնական բնագրից, ճրանց կոնկրետանձի կամ երնույթի ձեռք բերելով նութ ոիԱաին տարածում գտել. ինչպես, օրինակ` ավգյան ախոռ, դամոկՓանոս, ար կար Քիշոտ,մի բաժակ բար Չախորդ չլինել. ձայն Նազար կով տումգոուի ջան "ո ան,ս առ քաջանց՝զեննյուրյանց: զել

առաջացմ

են

-

հետ հ

են

կան տոր կարապի եր-Քայ եկաւ» հակի առ վողեդական»: ամեր ժական ոկարարոթ Ջոն2 խաբեական վեր ենբվի, հիմ հողը Դոն

բարբառո հանա-

ման

ս

ոչ

անեծքները,

Յ)ժԻորմիաւկան

Կոռո:

ածվել

դարձվածըների եճչպեւ

"

րեն,

զր

Խո

օրհնանջմաղթանքները,

իմաստ ստանալով մտնես, աբարձի ծերանաք,գետինը

խու

ւ

յտությունները, որոնք վեր |

են

ւսծվել

դարձվածքների. ինչպես՝ գայլի գլխին ավե վետարան կարդալ, երկաթը տաք-տաք ծեծել, ճտերը աշնանը հաշվել ն այլն: Առածներն

ու

ց ասացված

որ

քները,

որպես ժողովրդական բաճահյուտոթյան |

տեսակներ.

զալիս իբրն լեզվի իմաստային հաղորստեղծվումեն ոչ թե անմիջապես

հանդես խոսթի մեջ ճույռպես

են

այսինքն՝ պատրաստիմիավորներ, ինչպես ն մյուս այլ դակցման ըճթացքում,

փոխանցվում դարձվածքները նկ ժանրայինառանձբովանդակությամբ վիճակում:Դրանք իրենց եպատրաստի դարավոր իմաստությունը, ժողովրդի արտահայտելով ճահատկություններով ճնախադասությունտեսակետից:փաստորեն, լեզվական Լ հաճախ րենց կառուցվածքով, են դատողությանը համապատասխանում ն տրամաբանորեն են ներ են իրըն դարձվածքներկայացնում տեսակետից միաձովության սահեն

իմաստային

ժանրային

արտահայտություններ: ճեր, ճատկապես՝դարձվածքային բնույթի ոչ խրատական իսկ ասացվածքները մանման առածները խրատական, երնույթայն են, կյանքի այս կամ Ըստ

արտահայտություններ դիպուկ պատկերավոր կ ճնշվածորոշ տարբերուների

ընդհանըքության Ժանրային ընդհանրացումը: են իրարից տարբերվում

ու ասացվածքները թյանզուգընթացառածներն

նան

ի-

:

կառուցվածքով: րենց քերականական

ավարտունասույթ, որն ունի Առածը սահման վում է իբրե պատկերավոր ձեավոոիթմահնչյունային իմաստ ն, սովորաբար, յուրահատուկ

խրատական

է ն արտահայտություն Առածն իբըն անավարտվածությամբ: է իր շարահյուսական ծից տարբերվում է, չի ստեղծվումանմինախադասություն իր կառուցվածքով վարտունասություն՝ առա-

այլաբանական պատկերավոր, րում:Սսացվածքը է

ա-

գալիս որպես լեզվի պատ-

այն հանդես ընթացքում, ջապեսհաղորդակցման է. ուճի բովանառածը իմաստովերկպլաճայինճ րաստիմիավոր: Մյուս կողմից, է իր կազմի համապատասխանում պլան, որը ճիշտ կերպով

ուղղակի դակության այսինքն՝ նրանցբառային բովանդակությանը, եջ մտնող բառերիանվանակւսն նան անուղղակի, այն Միաժամանակ ունի իմաստներին: անվանական ուղղակի, առած-նախադասուտվյալ պլան, որը չի համապատասխանում այլաբանական այսինքն՝ առածի ընդգումարին. թյունը կազմող բառերի բառայինիմաստների իմաստներից:Իր այլաբանաքառերի հանուր իմաստը չի բխում նրա բաղադրիչ իմաստին: մոտենում է դարձվածքային

բովանդակությունը կան կողմովառածի այն, որպես օբովանդակությունը, Այլ է ասացվածքի կառուցվածքային ն փոխաբերաերանգ է, ունի միայն պատկերավոր րենք, միշտ մեկպլանային շարքը: դարձվածքների ունի դասվելու հիմքերն կան իմաստ ն դրանովէլ բոլոր որոնք փոխաբերական ու ասացվածքները, Այսպիսով, այն առածներն նախադասուեն արհատայ տում, իրենցկառուցվածքով իմաստ են ընդհանրական

թյուն կամ կամ ղատողությանը,

համապատասխանում

տրամաբանորեն դարձվածքային հասկացությանը

են, կամ բառակապակցություն

ն

դասվում են

հագան

ար-

առա առանձնահատ իմաս

շարքն» "Բ դեան տահայտությունների իմաստը, ու ատկանիշները՝ կառուցվածքն ընդհանուր-իոխաբերականանտե-

սելով նրանց

գիտական-բանահյուսական

թյուններ: 20-39

ժանրային ն

այլ

ղարձվածքները բնույթի Հաղորդակցական

ըստ

Դարձվածթային րկուխըը այ

ա

լ հա ոթյուննել ի

սովորաբար. բաժանվում

ըտահայտություննե րը, 1ն

արվանական որ րդարաե ամակ րան բնույթի մական

բնույթիդարձվածքային Ա

վում են երկու խմբի. ձեջ ա) Առաջին խճբի

'

'

ւր.օ արտահայտություններ,

հիվ) բճոււթի դարձվածքային

են

յուն արտահայտութ )Թնավոր խոսքեր ղիպոպ

արժեք ունեն, բառե-

ը Անվանական,

ուռներդ վերմակիդ

:

ք

|

ի Կան ակի

անտառը ո յուն, Աղոնիգլխին ձյուն նստել,շունչը րձ Աա ւնայլն: ԻՏատերազմի

չտեսնել, ձայն բարբառո տալ շունչը փչել, 2) Հաղորդակցականբնույթի

:

ային արտահայտություններ: դարձվածք են համարբտահայտություններ

բնույթի դարձվածքային ա վում նախաղասությունների համարժեք այն յին արտահայտությունները,որոնք Հաղորդակցական

րարհամավոր դարձվածքատրամա նը: Սրանք անվանական բնույթի դարձված ո Պոր արտահայտություններից հիմԱրրոգում արտահայտելով՝ նականում ւռարբերվում նրանով, նախադասություններ մինչդեռ անվանական դատո տրամաբանորեն

ոմուսնական

ներ

ոոոնը: տրամար

են,

կամ` հոգուն ունես,վատչյա. իմ ամենապատվավոր աչքիս վրա տեղ այլն,- նույն նշանակությամբ: կտրեմ,-ներոխոսքդշաքարով եմ քեզ միշտ ընդուներւ. համ է գաես, սլատրաստ

ի:

դատարգ րաաա կծնեն եթմ հան

կաթիհոտ կամ կաթի համար. բերանից ղությունխոսքդ ընդհատելու է: է, դեռ երեխա լիս,- ղեռ անփորձ բնույթիայն դարձվածեն հաղորդակցական բ) Երկրորդ խումբըկազմում են

հյուրն

ա

չգիտե,հայտնի կամ` ախորժակը մկներեն խաղում,-դր"'" չունեմ, (գրպաններումս) հասնելով՝ագագրպանումս ճաշակելովկամ մի բանի տիրելով՝ բան մի է ունեն,- խոսակցուուտելիս բացվում,էլ ականջ(ականջներ) պատերն ավելի շատի ձգտելը.

ըճչպես, յին կաղապարներ.

-

«իա Բարու ,ի վուր լ

ն

գարուն

կամ` սահոմն, անն քաջաց ենն անզ նրաց» ր լե, ձայն բարբառո հանապատի, Ա ո ավ ՛՛ կարգի դարձվածքսեր լեզվում գործածվում են ի քնուրույնաբար կամէլ իճ աստված չանի,

յն

դ

,

լ

ն

ճյութ» բ

ՅՕ6

են ծ

:

«

ում առայում ավելի բալոյ կազմությամբ ճախաղասություններիմեջ: յ

թ

ավելորդ են

չի գա, լավ է կույր աչքով, քան

ի

ման

:

ոչխար չի դառնա, մինչն

ս

-

ոք

հորեն մուկ ծնեց,մեկճաբանություն են, լեռը երկնեց՝ թյունն իմացվումէ, լրտեսում

՞

է,

խաչն իմն է` զորությունը ես չգա ետինը՝ չի հիշվի առաջինը, կույր մտքով, այոն՝

ներկայացնում Խոսակցական-կենցա չէ.

որոնք իրենցից միավորները, քային ոչ օրինակ՝աստվածգիտե,-

ազդու խոլ

ա ի ջելը,

էլ

ճեռճեմ, ջանին

Ա

`

կյանքում ձախորդության

չոր քարն կաճաչի,գճալիս՝ մեռնեմ, մաունենաս,քարիճ մեռնեմ, արնին (արնիդ) չոր

ե այլն. անունին (անունիդ) նշան, առհաչրանդիպես մեկին՝ սիրո ն ռվիրվածությանտանեմ ն տաղ լինեմ(մեկիճ),-զոհաբերվեմ տանեմ, ցավը մեռճեմ, չարը

որ

բնույթի ղարձվածքային արտահայտու րը բառերի կապակցություններ ի են, իմաստով համազոր են բառին բանորեն հասկացություններ են: առձ Հաղորդակ-չականբնույ թի դարձվածքային արտահայտություններ են, օհնակ` բա յց քիչ ստանալ, երկանստել- շատ աշխատել, է բաց թողնել, ճիշտ խոսքը աքբ։ ը երեսին են ասում, մի ձեռքբծափ կծակի- մարդիկ չեն ու չի տա- մի մարդու ձայնը չի լինի հնարավորություններըշատ հատի փռոքըեն, առանց ընկերոջ որնէ գործ չի հա ջողվի, գյուղ կանգնի՝ գերան (կ)կոտբի- 1) միասին աշխատանքը մեծ ուժ ուժէ. արդյունավետ է. 2) ժողովրդիմիահամուռ յն կարող դիմանալ. քթից բռնես՝ հոգին կտա- բոլորովըն թույլ ատում զոր միթել քաշես`հա իավորներ են` էշը դատում է, ձին՝ ուտում, ՍԱՆ

գնաս չարով,չգաս բարով, սպառնալիքներ. Անեծքներ, մեռնի, գետինը չփճի. գլուխդհողեմ, գլուխդ քարով-գնալ ինի, գադ ականջդ կտորը ջաղացի կտրիր- լռիր, մեծ (թիքեն) մեռնես, թաղեմ(քեզ). լեզուդ մատնեսխոշտանգամահ կանեմ` կթողնեմ-չարաչար կսպաճեմ, արտ ահայտություններ. փաղաքշական մաղթանքներ, 3) Օրինանքներ, Սիմավոճ չկրես. դժվարություն ծերությանժամանակ էլ ծեկասնես, մի բարձի աչքի լույսովպառավես,ապրես. խոր ծերության երկար շատ ծերունիդառնաս,(լիճի),-շատ զավակկյանք վարեք, գոգդ իքն 2)

ըաճաք,- երջանիկ

են դատողությա-

յին

հեն

ասաց՝թռ-

չափմեկճիր,գայլիգլխին կավ, (գլորավ) առավ պուտուկը: անցավ,խուփըգլորվեց հոտն (մուրուճ) ոտդ կոտր(վ)ի ղեք ոչխարի

վ

ա

տասխանում են հասկացությանը: բնույթի դարձվածքային արտահայտո յտությունների հիմնական խումբը կազմում են այն դարձվածքները,որոն ք արտահայտչական (էքսպրեսիվ) համարժեքներնեն բառե ատկ դիակ, ծառերի ետնում -

մեռնել քեր. ավելի լավէ կանդ-

ութ քաոթնապլելենկայոք խովի զուխավիչսյին (որձի) րեն գործա ՀՆ, կարդացին, ավետարան

:

ո

դիպուկ ըը՝ թնավոր խտսքեր,

առածներ, տտհայտություններ. ն

1Դա-

եր Աու բաոի տրամաբանորեն համառյա-

մարվում բառերի յն կաւվակցություննե են րի ճման լեզվում անվանական ա

բնույթիհաղորառածա-աֆորիսմային ար-

միավորնե դարձվածաբանական օրհնանքներէ. այն: դակցական անեծքներ, ճաղթանքներ.

դարձվածքային արտահայտություններ: դարձվածքային արտահայտություններ: Անվա-

ն

մտնդ ւմ են

իրենյ բճույրի Բ

`

:

ն

այլն:

ՌԱՐՉՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ

ԵՎ

Հայերենում տարբերակներ: Դարձվածքային

իր մշտական, կայուն մասը հանդես Է գալիս

գլուխ օրինակ՝ ինչպես.

տալ,

ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐ

մի զգալի դարձվածքների ձեով.

միակ բառաքերականական ""չՔ դնել, աչք

գցել, աչքի լուն, անել, սիրտը կոտրել: ականջըլցնել, սիրտ

Գլխի ընկնել,գլխի

գցել, աչքով անել, ականջդնել,

`

Դարձվածքների մյուս մասը,սակայն, հան դես է

քերականական տարատեսակն

ոչ

անի, գլուխը

յուղել

է.

գլուխը)

գալիս մեկիցավելի բառա-

աստված

նակ՝

չանի ն ատոված

ն ավատալ աչքերին

Դարձվածքի տարբերա

ում

նույն իմաստը հ

բաղադրիչ-

որոնցբաղադրբառային կ

:

լ

ճակները

Դարձվածքի կազմիմեջ մտնող

չհավատալ:

է բաղադրիչը արտահայտվում զար րար ուտելն

Առ Ար Գոգը Աո երեն արնելահայերեն բաղադրիչները տարբերվում յու այդ Ինտարբերակնե գրական լեզվի 2) Նույն դարձվածքի

ձները, որոնց

ար

ոը

են

րահատուկ բառաքերակաճական

ձն երով.

հայերեն` ինչպես՝ արնելահայեր

դուրս արն մտահայերեն՝ գլխի ձգել. խելքից-մտաքից

բաղադրիչ թառերիհնչյունական

դարարը դարձվածքի

ե) Երբ բայական

րով, ինչպես նան տարբեր ժամանակներով. քսել. բութ դանակը ձեռք կկտրի ե բութ

ե

գլխի գցել,

խելքե-մտքեդուրս.

Խոն

պատերն էլ ականջ(ներ) ներկայացնում, ականջ(ներ)ունեն, մատով հաշվվում մատով կհամրվին,ատամներըկարել Դարձվածքային դրիչճերի ար ակռաները կտրել կազմը բառաքերականական ն այլն: Այս կարգի դարձվածքների տարբերակներըհիմնափոփոխակներ են, որոնք որեէ ազդել դարձվածքի են արտահայսվում գրական լեզվի արնելահայ արեմտահայ տարբեկանում ձեով, իմաստի, կան կիրառության, հուզարտահայտչական ման-գունավո ճրա բաղադրիչների րակներին բնորոշ միննույն թառի քերականական,հնչյունական, բայական իմաստային վրա տարբե

տարբերակիհամար որնչ արժեք չեն տարբերակները, փաստորեն, դարձվածքը

տ"

կա.

Դարձվածքայինպետք է համարելմիննույն1 Դորձվածթի դարձ հետւ յալ տարատեսակները. 1) Դարձվածքը կազմող բաղադրիչ բառի կամ /որտական բառե տարբերակներ

բաղադրիչ Պու

տարբերակները, Բաղադրիչ հոլովական տարբեր

արանքից ների Գլուխը քարովը

ւ

ձեերն ատամներիարանքով. գլուխը

տալ.

արյունը գլուխը զարկել բ) Նույն բաղադրիչ բառի

ե

ու

ե

կիրառությունները ատամ

քարը տալ, գլուխը քա

իճԲ Ը

ր 6: զարկել

արյունը գլխին

ածականը ե

նեռական-տրական է հոլովաձնով կիրառությունը. Բաբելոնի

կան ձնով զուգահեղ

ե խառնակություն աշտարակաշինույյուն բաբելոնյան աշտարակաշինություն կա խառնա կորդիլոսի ի ԴԲ արտասուքներկոկորդիլուսյան արտասուքներ Գ)

Մինճույճդարձվածքիորեէ

այն վիթ Կիզ ն

կա

բաղադրիչբառի հողով ն անհողգործադարձվածքի իմաստը, ոճական կիրառությունը ն

չի փոխվում

վիզըծռել, գլուխ դնել ն գլու դնե գլուխը տալ (զոհվել, սպանվել), որոնք դ) Դարձվածքը կազմողնույն բաղադրիչ բառի եզակին, ինչպես՝ արյունը աչքն առնել |. արյունը աչքերն չատար կյանքը առել (ճի վտանգի ծռել

ն

արնովԳուխ տալ ժարնեց ՝

Մությունը. ենթարկել),

հոգնակի ործ

անել», զարմանալ, ապշել. ինեաան ապշահար սիրով,ամենայն բան

աչքին չհավատալ ի աչքերին (անակնկալ` չհավա անսպասելի բանից

բր Քերի

վրա (1)

շատ

աան րքը Ն Աաաա բերանի ջրերը (մի ցանկություն

լինել|, աչքերում քերանի ջուրը գնալ (կամ վավե) է ձեռք բերելու կամ ճաշակելումեծ Բ

ՍԱ)

աչքում

ն

ալ

ե

հ

Գուվածության աստիճանի

Հիշյալ

ա)

ունեն

ե

են

առանձնահատկությունների առկայությամբ էլ դարձվածքային ոշնրբերակները տարբերվումեն դարձվածքային ների հոմանիշ հոմանիշներից րից ւը դար դաո գործածությունից: վածք-

)Լ՛-

հն

ո

րող

ւ

գլխիցհանել ն. խելքը գլխենհանել, պատերն

յուղ

հոժարությամբ, 2) բարով

ուղ

լինե

ունենալ:

Ր

լել)

բառ

նույն ժամանակների կազմության, բառային հոմանիշների տարբերությունների չ: աոկայությամ

3) Նույն դարձվածքը ժամանակակից հայերենով հ

քարացած գրաբարի

ձեերով. օրինակ՝ աստված ընդ թեզ ն ատտվածբեզ հետ: 4) Նույն դարձվածքը՝ կազմված գրական լեզվի կամ բարբառային բառապաշարին պատկանող բառերով կամ բառաձեերով. ըստ որում այդ բաղադրիչ է մնում դարձբառերը նույնանիշներ են ն միմյանցով փոխարինելիս՝ անփոփոխ վածքի բառային ընդհանուր իմաստը. օրինակ՝ գրական՝ արջ խաղացնողէ բարարջ պար ածող (սն. կեղտոտ՝ անշնորհք մարդ). (մեկի) գլխից սառը

բառային՝ ջուր

լցնել (կամ մաղել)

հ

(մեկի) գլխին սառը ջուր ածել (մեկին հիասթափեցնել),

ավել(ի) պատառը կամ կտորըփոր(ր) չի ծակի ն ավել(ի)թիքենփոր(ը)չի ծակի (ակնկալվածիցավելի վաստակից չպետք է հրաժարվել), արեր վպտ տեղ(ը)

մայր մտավտեղ(ր)մեր մտավ (աննպաստ պայմաններիպատճահով արնը փիս անհաջողության հանդիպել), աչքի սուրմա թոցնել- աչքի ծարիր թոցնել (շատ լինել. վարպետ գող լինել), աչքին(աչքերին) փոշի փչելաչքին (պչքերին) թոզ փչել (նաբել), գլխինընկույզ կոտրել-գլխիդ

ճարպիկ՝ վարպետորդի

կամ կազաղ

պուոկ կոտրել (մեկին փորձանքի բերել, գլխին նստել, իր քմահաճույքները "Ր արտադրել:

եր դարձվածքիբաղադրիչ բառերից մեկը (կամ մեկիցավելին)կարե-

գրական լեզվի նույն ճշաճակություննունեցողհոմանիշբառով. է փոխարինել

փ

աքիլլեսյանկրունկ(մեկի կամ մի բանի խոգոմ (խիստկեղտոտվածտեղ կամ անավգյան գործեր), Եվայի դուստր ն Եվայի աղջիկ (լին), առած դառ-

օրինակ՝ աքիլլեսյան գարշապար գելի տեղը). ավգյանախոռ ն

ն

կարգ, թափթփված

ճալ ա

ն

առակ դառնալ (ասելիը՝

խոսելիք դառնալ,խոսակցության առարկա դառ-

խերը դարձվածքիփոխարինվում առակվել):

բայական բաղադրիչը

է նրա հարադ-

րավոր ձնով. օրինակ՝ աստված կյանքդ երկարի- աստված կյանքդ երկար անի

(երկար կյանքի, արհչատու թյան բարեսաղթություն), մեկի ծափիտակ (ծափո տակ (ծափով) պար գալ (մեկի խորհրդով շարժվել, նրւս թարկվել), արյունը եռալ կամ եփվել- արյունը ր)ունը եռ ժիր՝ եփ գալ (1) չատ լինել. գործունյա 3) ուժեղ ապրումներ :

:

:

Հարո արի րափի

.

աոա

:

եռգալ կամ

բեթեսռլիկ).

րովածքային

ո

տարբերակ պետք

անպատկառ).

Կրծեւ

չէ նրանց փոխադարձ փոփոխելիությունը:

առագաստ

Հոմանիշ

են այն դարձվածքները,որոնք՝ ա) իմաստով նույնն են կամ բնուբ) իրենց կազմով չեն նույնանում. գ) նույնն են իրենց բառաքերականական

կարել

բարին կարել-ասածու բախտի բարիճ քմահաճույքին թողնել-բախտինթողնել, (մեկի) գլխինսն ձյուն գալ- (մեո եա Գան Աագի)գլխին սառը ջուր լցնել կամ մաղել-(մեկի) գլխին ջու Լցնելկամ մաղել,գլխին գայլի ավետարաճ կարդալգլխին ավետարան

ԻԻ

այոր)

մի բացառում

ա

նահ

ներականական կամ քառառճային

'

Բառային արժեք ունեցող հոմանիշդարձվածքայինմիավորներ:

|

պես ընդունված է ասել, տրամաբանորենհասկացություն արտահայտող դարձ-

ո

տորեն նույն

բաղադրի

ոչ մեծ

մին նույն իմաստն ունեն

Ն

են

ն

Ի

շյալ

ամանն եր հոմանշության: հռմանիշների Բառային հոմանիշներ: ին կորձվածքային դարձվածքային միավորները, յին

`

ի

դարձ պարզապես դարձվածքա-

պետք

հով

են

Ր

ու

է

համարելայն Բոց վարողեն տարբերվել

նման`

որոնք

ունեն

նույն կամ

կիրառություննե ոճական տարբեր հուզաարտանայտչական գունավորումներով (երանգավորումնե ու)ե ու համատեբստերում

կարողեն փոխարինվել իրարով Իմաստների նույնության դեպքում այդ կարգի դարձվածքներն նայնիվ իրարիցկարողեն այնուամետարբերվելկամ ոճական տարբեր ն րով կիրառություննե կամ գործառություններով, ոզանազան գ րումներովկլ երանգավորման հուզաարտահայտչական

:

ունակ

աստիճաններով: Իրականում հոմանիշ դարձվածքների փոխադարձ փոխարինելիություն հնարավոր կարող է դառնալ միայն նրանց

իստ

որում պետք է

հաշվի առնվեն

նայ

իմաաոների նույնության դեքում

կիրառությունները շա-

նրանց ոճական ի րահյուսականորոշակի կառույցներում նրանց գործաղությունները: Այստել նական

խոսքըպատկանում

համատեքստին` այն բառային մեջ հանդես է գալիս դարձվածքային այս կամ այն են հոմանիշներ ծայքըպակաս,- ծուծը բարակ,- ծուծը պակաս է

հիմ-

միջավայրին որի

միավորը: Դարձվածքա ին

Այս կարգի դարձվածքային միավորների հոմանշային հարաբերությունկերի հիմնական առանձնահամյկությունն այն է, որ դրանք համանիշներիշարքեր կարող

են

կազմել ինչպես իրար, այնպես էլ իրենց համարժեք բառերի հետ:

կարգի դարձվածքային հոմանիշները հիմնականում կարելի «Վերոհիշյալ

բաժանել անվանական (գոյականական, ածականական, մակբայական) կան հմանիչների

է

ե բա-

վածքայիճ հոմանճիշներ: 0 Գոյականական ւ ածականականդարձվածքայինհղռմանիշներ.ձեռքը ծուռ, ճերքից քաշ, աչքից ծարիր (սուրմա) թռցնող, աչքից մազ հանող (գող), ծալ:

ր

|

են լեզվում: Ռւնեվածքային միա դրները: Դրանք ծավալով ամենաբազմազանն ճալուվ| բառային արժեր, այդ ղարձվածքները փաստորեն օժտված են բառիմասոտային, քերականական ն ոճական այն բոլոր առանձնահատկություննելրով, են րոնք հատուկ բառային միավորներին:

ա) Անվաճական(գոյականական,ածականականմակբայական)դարձ-

հոմանիշնե-

րոշակի

Դարճնա-

վածքային հոմանիշներիմեջ իրենց ծավալով ն կառուցվածքայինառանձ հատկությամբ առանձին խումբ են կազմում բառային արժեք ունեցող կամ. ինչ-

տարբերություննե ի տի փս դարձվածքն են ներկայացնում: Դարձվածքային տարբերակնե արարում որոնց կազմումնոլ ՄԻ հաա հոմանիշները, դարձվածքային աոկա դիանու Պոդրիչ բառերը: Բաղադրիչ բառերի կազմում իոր հատկանիշների որոշակի արդեն կարող ին տարբերություններն Խրը »ոմանշային գործածությանկամ որոշ, կայությամբ դարձվածքներն են, որոնք, սակայն

մու,

թազրմամբ:

կարգա տարբերակների իմաստային նույնությունը, նայնիվ, րտրձվածքային ուամե դեպքերում նրանցոճական-կի ռական հոնամությունը: աարի Դարձվածքային տարբերակները, այսպիսով,դարձվածքների որոշ

անպայ

ն այլն: Բերված հոմանիշ դարձվածքները առանձին շարքեիմաստն ունեն, բայց ցանկացած համատեքստում հնարավոր րում թեն միննույն

լ

քորն Հաստծու

աանարոհրո» -

երեսի ջոլըը գնացած,- երեսի քողը կացած,- հազար մաղով հաց կերած (լկտի, լպիրշ,

կեշտ, անհամեստ)

է

համարել,ըստ երԼույթին, ճան նույնդարձվածքի ն կրճատ ամբողջական են որպես ձեւերը, որոնքոմանցկողմից իտ ու իո դարձվածքային հոմանիշներ, օրինակ՝ ամուսնական ախ մարան

-

-

հազար մաղովաճց զար մաղով

ունենալ:

լույն

կապից փախած,- թոկից փախած,- կապը կտրած (լիրբ, անամոթ.

(պակասամիտ

պակաս, տախտակըպակաս,կատարըդատարկ,վերճատունըդատարկ, վերին հարկը դատարկ, խելքից բարակ, խելքից պակաս, խելքից

քը

բոբիկ, խելքից

ծարավ, խելքի բուն (հեգն.). խելքի տոպրակ (հեզն.), կուտը պակաս (ժող.), (հիմար, ապուշ, անխելք), դարմանիտակի ջուր, մարմանդգետ, խուփ ու ծուփ, աչբովաա որ ազին մատական Կարե ո ծախած, սատանայի հելո սոխ ու սխտոր ուտող, սալոանայիցսխտորիհոտ առճող, սատանայից յոթ օր շուտ (կամ առաջ) ծնված, սատաճայի ծնունդ, սատաճային բնից հագող, ներսը սատամա՝ դուրսը քահանա, ներսից (ներսեն) սատաՑա՝ դրսից (դրսեն) սուրբ, սուրբ սխտոր, օձից շապիկ հանող քսու խոսքով),սաճամորը խաբող, ծուռ քամիով գնացող, գլխարկի տակ դներ պահող (նենզ, խար-

փորի

(

դախ. խաբեբա): 2)

Մակբայական դարձվածքային հոմանիշներ: Սրանք լեզվում փոքրա311

նկատմամբ հազվագյուտ դեպքերում են հոմանշային հարաիրար մտնում. բերության մեջ օրինակ` մի բերան, մի գլուխ (շարունակ, անընդհատ): Այս կարգի դարձվածքները հիմնականում հոմանիշ են |. հոմանշային հարաբերությունների մեջ են մտնում իրենց համարժեք, համանշաճակ բաղերի հեւո, ինչպես, օրինակ՝ աչքի վրա- սիրով, հոժարաբար, ձեռքի տակից կամ ձեռքի տակովլ-

փոխաբերուարտահայտություններ, ատկերավոր են արտահայտություն իդիոմատփկ են ն շրջասություններ գտնվում

Սրանք մեծ մասամբ

թիվ լինելով

մեկ ալելուիա- շտապ, հապճեպ, կիսատ-պռատ (կատարված գործ), երկու քայլի վրա- մոտ, էշի զատկին- երբեք: կու տերողորմյա՝

3) Բայական դարձվածքային հոմանիշներ: Լեզվում այս

կարգի դարձ-

միավորների քանակային գերակշռության կապակցությամբ մեծ է նան սրանց հոմանիշների բացարձակքանակը, ինչպես ճալ. հարուստ ու բազմազան են դրանց հոմանշային կապերը ժամանակակից հայերենում: Բայական ճույնպես հոմաճշային կապերի մեջ են մտնում ինչպես իրար

վածքային

դարձվածքները այնպես էլ իրենց համարժեք,

Օրինակ`

համանշաճակ բառի կամ բառերի հետ: բերան ծռել, գլուխ ծռել, վիզ ծռել, շլինք ծռել (բրբ.), գոտկից կախ ըճկնել, դեմ նճկնել, երես դնել, երես գցել, երես ծռել, երես մրել, երես սեւացնել,երեսը թափել, երեսը բոշի երես շինել, երեսըգոմշիկաշի շիճել, երեսըպնդել, երեսըդեմ անել, երեսը դեմ տալ,

լեզուածել, լեզու թափել, լեզու հանել, ձեռք ու

ոտք

ըճկնել, ոտներն

ընկնել, (գռեհկ.)՝ ռտքը լիզել, ռոաքը պագնել, պորտը գետին քսել, պռունկը պատռել, փեշից կախ ընկնել, օձի լեզու թափել (խնդրել, աղաչել, թախանձել, աղերսել, պաղատել, աղաչել-պաղատել): հարուստ հոմանշային կապերից բացի, հայերեճի բայական Այս կարգի դարձվածքների մյուս մասն էլ հոմանշային հարաբերության մեջ է գտնվում համարժեք, համանշամակ բառերի հետ: Դրանք օժտված չեն այն հարուստ կապերով ն ճյուղավորումներով, ինչ որ ունեն նախորդ կարգի բայական դարձվածք: Օրինակ՝ կաճաչ-կարմիրըկապել- ամուսճացնել (տղային), կատիկինհուպ տալ չոքել՝ ջուր դնել- ստիպել, հարկադրել, կրակի վրա յուղ՝ ձեթ՝ բենզին՝ կրակ Տ ԳԱԱ: դարձվածքների հիմնական առանձնահատկուԻդիոմատիկբայական թյունը այն է, որ ճրանցում համեմատաբար փոքը թիվ եճ կազմում իմաստային Կույնության հիման վրա կազմված հոմանշային կապերը: Զգալի մասը, հետնա-

ները

բար,

իմաստների ճրբերանգային տարբերությումներով կաղուցված հոմանիշներ են: Միայն ռճական ն գռրծառական-կիրառական առանձնահատկություններով օժտված ոչ իդիոմատիկ դարձվածքների միջ, հաստատված հոմանշային կապերը իմաստային նույնության Լ ոճական-կիրառական աննշան տարբերություննեն արյաճ ծով (արյունահերի վրա են հիմնված. ինչպես, օրինակ՝ արյան բաղնիք ղություն), ողորմած հոգի- ննջեցյալ, երկճային թագավոր,երկնային դատավոր (աստված), երկնային ջահ, երկնայինլուսատու (արե), բահով փայտատովկարդալ իմացող (գիտցուլ) ն գբի սեն ու սպիտակը ջոկող (կիսագրագետ):

պ

թյուններ ն ներդառնալուճանապարհին:

միա-

դարձվածքային հանդես եկողհոմանիշ նախադասություն Ռրպես

վորներ:

ժեք ունեցող առածները,

արտահայ-

դիպուկ

թեավոր խոսքերը, ասացվածքները, գլորավ անեծքները, օրհնանքները,մաղթանքները.

աֆորիզմները,կճուճը գլորվել՝խուփճէ գտել (ժող. տությունները, (առավ) պուտուկըկամ` գտավ փը՝ խու (գրք.) (վատ մարդիկ իրար սիրե, նման զնմաննգտանի

խոսկց.),նման զնմանն չիգա,միծիծեռծաղկովգարուն շուտ են գտնում):Մի լավ ենճ հասկանում,իրար մի եզաջանքերով, անհատի ձեռքը ծափ տա (մեկի՝ մի բերի, չի գարուն ճակը չի պսակ-

չի

հաջողությամբ կամ երնույթ չի իրակաճանա՝ հակի օրինակովորեէ գործ թե՞տղա) (գործդ աղջիկ ն աղա՞ես,թե աղջիկ (կամ ճախ եպ թե՞ վայվի),աջ մճացել մռխիրը ն հայհայը գնացել՝ է, թե անհաջող). կրակըգնացել՝ կենառույգութ յունը, է, առաջվանըչէ, ծերացել մճացել (խոսկց.), (ա յլւս տա ն` աս-

է

ջող

է վայն

տաս՝ կորցրել է) բարե Կախնդությունը տառ

կուզի (աներեսիմեկն

է):

ես,

կգա բարեկենդանին

ն

երես

ոդարձվածքները,

Այն բոլոր գործածություն: հոմանշային Դարձվածքի որնէ կարող են փոխարինվել

հրմեկը (կամ մի քանիսը) րոնց բաղադրիչներից հոմանշային պետք է դարձվածքի ճանիշով (կամ հոմանիշներով), լոբի՝ ոսպ մճան քերաճում

գործածու-

քան չի օրինակ՝բերանում է. թյուն համարել, ինչպես, լ ամաչում է, գաղտնիքպահել չգիտե), մեծ չպսիսեռչի թրջվի(բացբերան յուն՝ արտահայտութ ես, (հանդիմանական բոյիդմտիկ կամ բոյիդ ճայիր

բոյիցդ չես

գեայդպիսիբանանել). գետը չտեսած փահաս ես, քեզ վայել չէ տկլորաճալ նամանները)հանել, գետը չտեսած տը չտեսածոտները ժամանակից շուտ սկսել գործել, առանց լուրջ հիմքի՝ հիմքի կամ նախապայմանի լվաժբածո գլխին ածել, (քնել, գլխին լափ կամ շան լափ ջափել ար անել մեկ խոսքը նախատել,պարսավել), թափել(լցնել, ածել) (մե կին ձմեռ,

զեց,

բոբիկանճալ կամ (առանց

(ուռ

Ը

նխոսքը մի

կյանքի գալ, պայմաճավորվել), դնել (իրար հետ համաձայնության աման կյանքիվերջինշրջանը): կյանքիվերջալույս(ծերություն, տարկյանքի մայրամուտ, դարձվածքային գրավում միջին դիրք են դար ձվածքները

Այս կարգի իմաստների հոմազիշներիմիջն, դարձվածքային ն դարձված քային բերակների հնարավոր է դրանցոչ համատեքստերում վ որոշակի պատճառո ճույնության փոխարինությունը: փոխադարձ բաղադրիչների հ դարձվածթընդհանուր ճճեր կան հոմանիշ դարձվածքների

Ն`

տարբերությու Որոշակի ն միջն: գործածությա հոմանշային ների ների

ն

հետեյալ

Վերջինս

տարբերակդարձվածքների է

բնորոշվում ճերկայացնելով՝ հոմանիշներիմիջն մի: երրորդ վիճակ

հատկանիշներով.

հոմանշային գործածությաս դեւվքում հնարավոր է դարձվածքի փոփոխական բաղադրիչի փոխարինելիությունը. մինչդեռ հոմանիշ դարձվածքների բաղադրիչների փոխարինելիությունը բացառվում է. բ) հոմանիշ դարձվածքների համար հիմնական հատկանիշ չէ կառուա) դարձվածքի

վածքային նույնությունը, մինչդեռ դարձվածքների հոմանշային գործածության նրան դեպքում պաիտադիր է նրանց կառուցվածքային նույնատիպությունը` պությունը նրանց

բաղադրի

մոտ

տար րացնելու

ւ ների փոխարինելիությունը գ) հոմանիշ կիրառությամբ ղարձվածքները հոմանիշ դարձվածքներին են իրենց ոճական-կիրառական նվազ կամ զգալի տարբերություններով, |

հիմնականում տարբերվում են նրանով, որ արտահայտումեն միննույն իմաստը, զուրկ են իմաստային-նրբերանգային տարբերությունից:

է, երբ

խախտելով Ար Ը ին (զգոն

(մի բան):

Դարձվածքային համանունությունը բառային համանունության համեմատությամբ քանակապես խիստ սահմանափակ է ն տարածվում է սահմանափակ են կոչվում այն դարձվածքները, որոնք թվով դարձվածքների վրա: Համանուն բացարձակապես նույնն են իրենց հնչյունաբառային կազմով, ունեն տարբեր իմաստներ ն ժամանակակից լեզվաըմբռնճողությամբգիտակցվում են իբրն տար1) ձտածել. բեր դարձվածքային միավորներ:Ինչպես, օրինակ՝ 1. Գլխով անցնել2. 2) անցնելծրագրել. պատահել, հանդիբաղձալ,տենչալ,ցանկանալ. Գլխով

պել:

է 2.

թյան. 3) բարնել: Ձեռք

3) Մի բերան- խոսքը մեկ արած, միահամուռ, միաձայն: 1 Սատանի բուրվառ- ծխախոս:: 2) Սատանի բուրվառ-

բասասեր (անձ): Սն

սատանա-

սն

ամորթ, խափշիկ:

2) Մն սատաճա-

բանսարկու,բամ-

բանսաիկու, խառ-

նակիչ (մարդ): համանունության ճման, դարձվածքային համանունների առաջացման աղբյուճերն ու ուղիները տարբեր են: Ժամանակակից հայերենում նրանց առաջացման հիմնական ուղին Բառային

1) ձեռնտու՝

Կեմե̀ի ի

լ

յուրացնել:

արեկամո նշան ՛

ի

համաձայնուշահավետ լինել. Չ) փոխադարձ

էական նշանակամանունությանառաջացման դարձվածքային բաղադրիչնեկամ բաղադրիչների դարձվածքի համար

կություն կարող

են ունենալ

նան

շարահյուսական-գործառ ինչպես նան բաղադրիչների իմաստային, ունեցող դարձ-

րից մեկի

նույն

բաղադրակազմն

որոնց շնորհիվ տարբերությունները, կան ն ծագումնաբանորեն են բերում տրամաբանորեն ձեռք միավորները վածքային են իբրն ձնով նույն, ն գիտակցվում ըրար

չառնչվող

հետ

հետնաբար իմաստներ,

Օրինակ` տարբեր դարձվածքներ: բովանդակությամբ բայց 2) սնել,

1.

2) Մի բերան- անվերջ, անդադար, նույն բանը կրկնելով:

տալ-

ան 2 խլել,

թ ան Ի գալ:

Կուրծք Կուրծք

ր

Աչքերը փակել- մեռնել. 2. Աչքերը փակել- մեկին խաբել, մոլորեցնել. մոլորության մեջ գցել. 3. Աչքերը փակել- չնկատելու տալ, ուշադրություն չդարձնել: Դարձվածքայիըն համանունության առանձնահատկությունն այն է, որ այն հիմնականում ընդգրկում է բայական դարձվածքները: Հայերենի ավելի քան 20 հազար դարձվածքային միավորների մեջ խիստ սակավ են այլ խոսքի մասերին պատկանող համանուն դարձվածքներ,ինչպես՝ 1) Մի բերան- 1) մի փոքր, մի քիչ, մի պատառ (ուտել). 2) մեկ անգամ (ա-

սել):

Աի Գլխով անցնել- պատահել,արդին Ձեռք տալ` 1) մեկին դիճմեւ աոան Ձեռք տալ: 1) օգնել, սատարել. աան

2.

3.

ՀԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐ

բանար -

բայց

ԴԱՐՁՎԱԾՔԱՅԻՆ

Սագի դարձվածքի

բազմիմաստ

դարձվածքի բազմիմաստությունը է հեռանումմայր դարձվածքիհիմնակա (կամ մի քանիսը) այնքան մեկը բազմիմաստ որ կայականիմաստից (կամ իմաստներից). ժամանակակից կապը, քի իմաստային-տրամաբանական Դր ն ընդունվումէ իբրն ի քոորու գիտակցվում իմաստը նախկին բյամբ վածք իր անկախ իմաստով.օր. 2) բաղձալ, տենչալ, ցանկանալ Լ. Գլխով անցնել- 1) մտածել, ծրագրել.

տալ-

1) կրծքով

կերակրել (երեխային).

սնունդ

տալ:

կանգնել: տալ- դիմադրել,դիմագրավել,պաշտպան մեկի կողմից: Հացը կտրել- մեկին սեղանակիցլինել, հյուրասիրվել ապրուստի միջոցը խլել: Հացը կտրել- մեկին ապրոատից զրկել, մեկի բա(մեկին)- 1) մեկին գերազանցել,մեկի նկատմամբ

2. 1. 2.

Գրպանը դնել ունենալ. 2) խաբել: առավելություն ցարձակ 2. Գրպանըդնել (մի բան)- յուրացնել, սեփականել,գրպանել: մի բան հանգիստ լ. Ձեռք քաշել- 1) մի բանից հրաժարվել.2) մեկին՝ 1.

ճել:

Ձեռք քաշել- ստորագրել: բուն համանուններից էապես Դարձվածքների

2.

թող-

:

տարբերվում է նույն ի

բա-

իբրն բառաիմասունեցող դարձվածքին բաղակապակցության՝ ղադրակազմն համանունությունը,ինչպես, օրինակ` տային տարբեր միավորների, երես առնել: 1. Երեսը բռնել- 1) չամաչել, հանդգնել. 2) շփանալ, Չ. լ.

5. Լ.

Երեսը բռնել- երեսը ծածկել՝ փակել:

գալ: Աչքը բացել- գիտակցության անել: բաց աչքը բացելԱչքը 2) անշարժանալ. 3) կարծրանալ: Քար կտրել- 1) ապշել. ապշահար լինել.

2. 1. 7.

Քար կտրել- քար(ը) հատել: Ձեռք քաշել- |) հրաժարվել. 2) մեկին՝ մի բաճ հանգիստ թունել: Ձեռք քաշել- մի բանի վրայից ձեռքըետ տանել:

Դարձվածքների հականշու արեանն

ՀԱԿԱՆԻՇՆԵՐ

ան

որակ

հրոռմին Է, Հականիշեն կոչվում այն դարձվածքները, որոնք ունեն հակառակհակարարը լ

թային

Դարձվածքային հականշության առանձնահատկությունն այն է, որ.

ա)

ր

են մին հարաբերակցվում նույնբառաքերականական

կանող, նույն խոսքիմասին

պատ-

կարգին հարաբերակից ե հիմնականում բադարձվածքները բ

մասամբ նան ածականականու մակբայական դարձվածքայինմիավորները:Օր. աչք բացել աչք փակել.ձեռքըբաց (առատաձեռն, ն շռայլ) ե ձեռ-

ն յական,

քը

|

"

փակ (ժլատ, կծծի). բ) լեզվում

իմաստային-տարբերակիչ հատկանշից բացի, ունեն

կիրառականարժեք:

:

Սովորաբար հա հականշային

րոնը: հա

րականական այն դարձվածքները, որոնք

կազմ, բացառությամբ մեկական

ունեն

եֆ

ոճական

ռերի հականիշ Ա ականըդռանը

բաղ

1281Քոո

շնորհիվ: իմաստների

են մտնում

շույն բառաքեբաղադրիչների նույնական դարձվածքում:աղ

Դ»

2.

Աթա

տարբեր հաղադըիչ

բա-

(ամուսնական ուխտին չդավաճանող,

քրդա)

ամուսնական

րոառան:

Աչքը դուրս(ը) (ամուսնական ուխտին դավաճանող,ամուսնական կյան|

Ոտքը թեթն (գալուստըբարի, ն 2. նպաստավոր) Ոտքը ծանը (գալուստը չարագուշակ՝ 1. Ձեռքը անբարեհաջող): բաց (առատաձեռն) ն 2. Ձեռքըփակ (ժլատ): 1) Աչքի լույս (սիրելի, պաշտելի, թանկագին ե

ո"

1.

|

ատշու: Ժամանակակից

(անձ)

մ

|.

Աստծու

գառ

(խելոք, հեզ)

2) Աչքիգրող- (ւա-

Լատծու կրակ(չար, անհանգիստ): հայերենում դարձվածքային հականշությար ե 2:

առաջացհամարվելնան հնչերանգը:Տարբեր հնչերանգի ն շնորհիվ հարցական) նույն դարձվածքիիմաստը (դրական կարող է ըմկալվել կամ դրական, կամ ժխտական նշանակություններով: խելք (միտք) մնալն գլխին գլխին խելք (միտք) մճա՞լ. Գլխում խելք Օրինակ՝ կա- գլխում խելք կա՞: Ձեռքըքարի տակիճ լինելման

միջոց կարող

է

ձեռքը քարիտակի՞նճն լինել Լ այլն:

Ժամանակակից հայոց լեզվի դարձվածքային կազմը բաղկացած է հիմճականում արդի գրական լեզվի արնելահայ ն արնչմտահայ տարբերակների, բարբառների ն գրաբարի դարձվածքներից: Այնուամենայնիվ, դարձվածքների հիմնական զանգվածը վերաբերում է գրական լեզվի արնելահայ տարբերակին:

ոոշակի թիվ

ն բարբառային դարձվածքները: կազմում նան արն մտահայ ական լեվի դարձվածքները իրենց մեջ Ներառում են հայեծքների ե ամբողջությունը ամբողջ րենի ինչպես բնիկ, այնպես էլ պատճենված դարձվածքների րոշ

են

արան

ի

Գրական տելԹան

լեզվումչունեն գործածությանորնէ սահմանափակում: որդն Ան աթըները, ը կամ կամ բերականականօրինաչափու: քեր կազմված են արնմտահայերենի բառային ճ

թ)ու ներով

մոն ազտահայ ով:

հետԼ

:

ադրիչի՝ յուրաքանչյուր դեպքումդարձվածքային ն հականշութ

ԱՐԵՎՍՏԱՀԱՑ

»

"

ԴԱՐՁՎԱԾՔԱՅԻՆ

ԴԱՐՑՎԱԾՔՆԵՐ

ԳՐԱԿԱՆ նիկԱԻ

յալ

դարձվածքներն

ունեն

տարբերակիչ

լե ն լեզվի քերակ երականականտարբերո գրական

ձնե րով կազմ կազ

գրական

լեզվի

գր առատ հատկանիշները.

ա) Արեմտահայ

Կերի տարբերությունը: Օրինակ՝ արեմտահայերեն՝ խելքե(ն)-մըտՄ նման ած

դարձվածքներ: Մրա հիմքում ընկած :

լեզվի երկու տարբերակնե-

է գրակա ն

լ

քե(ն)

դուրս,

արւելահայերեն՝ խելքից-մտքից դուրս. խելքը պառկել ն խելքում ն մեջ) ն սրտի խորքում, աչքե ու երեսե ինվրեք (րիջեթ) Ն (ե) առավածըը

ան կա Կից ատավածգիդ չք ա երեց ընկած,

ն արձվածքի բառերի տարբերություններ, արնելահայերենում կամ իմաստներ Մ" ամտահայերենում փակ. այք(չ) գոցել այք(ը) փակել. մետել. նեն: Օրինակ: ն . ԻԱ

Իթ

Կ

կարեց

կազմում բաղադրիչ

ն

աքը

գոց ե աչքը

ու-

այք

արդին

արբ որ Ք ա

մոտ

ակռա սրել ւ,ատամ սրել. ակռային զարնճել-ատամինտալ, ատամի ատով նայել. բարի աշքւվ նայիլ աին ննկնելզյրաը, ա աա կրել ը աա գուր արել արվի գար ուն մերի խրա

Ն առր անԱԱ աչք գց

ո-

նույն

ն

ժե

) Միայն արնմտահայերենում գործածվող դարձվածքներ, որոնց մի մա-

սր

ոռմանիարհելահայերենում, ինչպես, իր

պել-

Ցերն

ռոճիկ

ուճի

Նր աաա ան ր հնա

Լ դաշու ո ոո վաստ

Կա դրա

ուր

օրիմակ՝ ամռական կա-

զար

Իր

բական

Հ

Լ,

թյուն, 2) մի բան: զոռով Ին

ԿԱ

գան

զարմի

ննե

ա նրան

Ա

ի

հասիրու

նալ. ամոթով մնալ, պզտիկ թողուլ կամ ձգել- ստորացնել, ամոթով թողնել, պգտիկ մատից հանել- մի բան անելը հեշտ լինել, լավ գիտենալ:

գիտության, ուսումճասիրության ճյութը բառի զարգացման պերոդրանց

պատճառները, բառի ձնի

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բառարանագրությունը թյան լեզվաբանու

բաժիններիցմեկն

է, մտնում

Է բառագիտության մեջ, զբաղվում է բառարանճձերի կազմությամբ, ինչպես նալ բառարանների տեսության հարցերով: բառարան կազԲառարանագրությունը

"

ձն

-

.

բաթ

Այս

րանր իրության

պես բառի

ընդհանուր բառ ի ն բառապաշարի օրինաչափությունները, տեսական պատմական զարգացման ընթացքում:

հարցերը՝ժամանակակից փուլում է

Բառարանագրությունը

թեն նույնպեսգործ ունի բառի ն լեզվի բառապաշարի հետ, բայց որպես բառարաններ կազմելու արվեստ կիրառականգիտություն է, հետապնդում է բառի

նկարագրության, նրա գործնական-կիրառական ն բառապաշարի համակարգման ու յուրացման կոնկրետ նպատակներ, հիմնականում է թյան

օգտագործում բառագիտությանտեսա կան հարցերի ուսումնասիրուբնագավառումձեռք բերված բ)

նվաճումները:

ն Բառարանագրությունը իմաստաբանությունը: Բառարանագրությու-

նը սերտորեն առնչվում

վում է լեզվի Լ

րի

ն

հետ: Իմաս իմաստաբանության տաբաճություննզբաղմասնավորապես բառերիիմաստային ընդհանուրգործընթացնե-

ճրանց դասակարգման

հարցերով: Իմաստաբանության, որպես տեսական

Հայերեն

բառարանագիտություն ահարանագ

նմանողությամբ, որ ծագում

բառերից

|

է

ԽՇՇթօՇ .,

Լ

տերմինը կազմվել | ՊԵԽՇՔԵՕՐքՅֆոտ բառի հունարեն 16»1105- բառարանային, բառային ն ջոռքիօ- գրում եմ

Ծոօլայաո

ո

ԸՕՑՐՇԱՇՈՒՅՈԾ /ԵԽՇՄԻՍոքւֆոաը, ԽԼ.

1958.

Ը,

37-|25.

ուստ

ր Բարրի մ խաների Արոր

բառագիտությունը: երկու գիտաճյուղերի` բառարանագրության ն բառագիտությանուսումնաս բյեկտը բառն է` իր իմաստովլ ուսումնասիրում է

հա

նյութը: հա Բառարանագրի աշխատանքիդժվարությունն այն է, որ մատեքստերի հիման վրա աալիս է լեզվի տասնյակ հազարավոր ն ճուր գործածական իմաստների ն ճնրբիմաստներիտարբերակումը (որոնց ը հանուր քանակը կարողէ միլիոնի հաւճել), ինչպես նան այդ ձին-առանձին մեկնությունն ու նկարագրությունը, կամ մեկ այլ լեզվի կամ միք ճի լեզուների համապատասխանությունները: | գ) Բառարանագրությունը ն ման, նրա ն փոխառակա որպես բառերի ծագման, ցեղակցական ' ացի հայտման գիտություն, այն չափով է առնչվում հ է նպաստում բառարանագրին՝յուրացնելու նրա հիմնակա աշխ Է ցառությամբ ստուգաբանական հատուկ բառարանների, տարբեր ն տասնյակ տեսակի բառարանների կազմության օգտագո խիստ ամհրաժեշտության դեպքում միայն կան ուսումնասիրությունների արդեն պատր (հատկապես` որոշ կարգի բացատրականն օտարազգի բառերի բառարաններում):: ԲառարաԲառար նագրի աշխատանքի ընթացքում հաճախ հնարավոր է լինում

"

է

գործածությամբ: Ինչպես հայտնի բառագիտուէ, լեզվի բառային կազմի` բառապաշարի հ ընդհանրա-

կողմից, աի

Խա

նա

չվում լեզվաբանության այնպիսի բաժիններին, ինչպիսիքեն` բառագի տությունը,իմաստաբանությունը, ստուգաբանությունը, ոճաբանությունը1: ա) Բառարանագրությունը ն

թյունն

Սա

Լ

բանությունն իը հերթին, իբրն տեսական գիտություն, իր ուսումնասիրության, համար որպես հիմք է օգտագործում տեսական ընդհանրացումների նագրի հավաքաձ, խմբավորած նկ համակարգմանենթարկած փաստական հա-

հայտնի Լ ընդունվածլեզվական փաստերիհավաքման, համակարգմանն մեկնաբանման հետ:

Բառարանագրությունը սերտորեն առն

Ի :

|

ավորվել:

գործ ունի արդեն

Ինա

արդյունքների հաշվառման: Մյուս ուսումնասիրությունների

հարցերի ուսումնասիրությունը համեմատա-

միայն վերջերս է

Դոաոթյն Նո

մանունության, հականշության հարցերը, վերջապես իմաստաբանական վերո| երն ույթների օրինաչափությունները: ճպատակն է բառիմաստճերի բացահայտումն ու ն նկարագրությունը որոշ դեպքերում նան երկու ն ավելի լեզուներում իմաստաու արձանագրումը: որո նումն |յին համանշանակների |

Բառարաններ կազմելու գործը՝ արվեստը դարերի պատմություն ունի, մինչդեռ բառարաններիտեսական լ

նրանց հոն

առանց պատկերացնել

գիտաճյուղը:

Բառարանագրի աշխատանքի առանձնահատկությունն այն է, որ

ու

Բառարանագրի աշխատանքը հնարավոր չէ մաստաբանական օրինաչափությունների օգտագործման

հարցերիուսումնասիրության

երիտասարդ Գիտությունէ

ն

լ

մելու արվեստն է, ինչպես նան տարբեր սլիպի բառարանների կազմությանընդհանուր Լ մասնավոր տեսական

բար

ն

է, սրա տի իմաստն տեսակներն

նցյալ վիճակները, իձչաստի փոխհարաբելությունը

արդի

:

Ա արոթյու ոաաանոթունը: աարի մով ար

Աաաա արիր արոյունքները

ւ

ի

Մարան ՐՐՐ ու հոց"

րի բաղադրիչների (արմատների կամ ձեույթների) իմաստայի բալուծմամբ

բացատրել որնէ բաղադրյալ

հ ինչնէ- ինչ բառի

:

ովնէ- ով է, միեա- մյուս, այժմ- այս ռուստ-ա-ցույց, չորաճոց- չոր-անոց: խորովածանոց- խորով-ա տախտակ- գր-ա-տախտակ: Մյոա կողմից. իմաստային տարրերի կամ բաղադրիչների ժամ,

ե

լ

ման

շնորհիվ բալլադրյալ

բառերի վերծանման

նման

ն է.

նակ

հե-

որա -

9,

Սարեր

ն հաճա խկ արող եղանակը թյուրիմացությունների պատճառ ծառայել: Օրինակ` մեծատուն չի նշանակում է

| այլ՝ հարուստ: Նույն մեթոդովչի կարելի բացատրել մեղրամիս այլ միավորները: Բառի միայն ստուգաբառերը, ինչպես նան դարձվածաբանական բանության հաշվառումով նրա բառային իմաստի մեկնության, հնարավոր սխալ-

մեծ-տուն,

ճերի

ն

թյուրիմացությունների առաջացման օրիճակները կարելի

է

շարունակել.

այսպես, օրինակ՝ երկրաբանություն,նրկրաբաշխություն,երկրաչափություն, այսքան են աշխարհագրությունբառերը պատմականզարգացմանընթացքում հեռացել իրենց բաղադրիչներիբառայինիմաստներից,որ հնարավորչէ դրանց առանյուրաքանչյուրի ընդհանուր իմաստը մակաբերելիրենց բաղադրիչների

ձին իմաստներից:

բաբացատրական Մասնագետներըգտնումեն, որ ստուգաբանությունը հեա) պետք պահանջները. է յալ երկու է ռարաններումպետք բավարարի

հետն

ոանալ բառիմաստիմեկնությանանմիջականաղբյուրից, բ) բառարանումպետք Ընդհաստատված ստուգաբանությունները: է տրվեն միայն վերջնականապես մասին եղած կարծիքհանրապես պետք է հրաժարվելբառի ստուգաբանության

վարկածների շարադրանքից,գ) անհրաժեշտ է ստուգաբանականաշաշխատանքնեխատանքը ըճդհանրապես առանձնացնել բառարանագրական հր րից, դ) միաժամանակկարելիամբողջովին անհրաժեշտ. է որոշակի սահմանագծել ստուգաբանությանտեղը բացատրակա ների

րոնից:

բառարաններում: հ ոճաբանությունը:Բառապաշարիբնագավադ) Բառարանագրությունը գնահատմանընդհանուր օռում ոճաբանության խնդիրըբառերիգործածության րինաչափություններիբացահայտումնէ, լեզվի արտահայտչականմիջոցների

վերլուծությունը:

նշած ն լեզվի կողմից Բառարանագրությունը,հիմնվելով ոճաբանության է ընդունված օրինաչափությունների վրա, գործնականորեն արձանագրում դրանք լեզվի բառային կազմի մեջ մտնող յուրաքանչյուր բառի համար, նշում՝ բառին համարժեք իմաստայինմիավորներիգործածությանձները, հանգաու ոլորտները: մանքներն

փաստորեն,հետաքրքրումեն ոչ Բառարանագրին,

այլ

համաժողովրդականազգային լեզվի ոճական

թե անհատականոճե-

օրինաչափությունները:

ն Բառարաններումարձանագրվումեն բառերի դարձվածքայինմիավորների

պատկերավորտարրերը, այսինքն՝ հուզաար-

մեջ պարունակվող զգայականն տահայտչականությունը, որն արտահայտվումէ բառի մեջ համակրականկամ հեգնական կամ կատակամ արհամարհական,

հակակրական,փաղաքշական կային

ն երանգների ձնով, ինչպես նան կատարվում է բառերի դարձվածքգործածության տարբեր ոլորտների, լեզվի զարգացմանտարբեր փու-

ն այլ

ների՝ ըստ ու տարբեր խմբերի դասակարգումն նկարագրությունը: լերի, բառապաշարնճերի ընդհանուր կազբառային լ եզվի Այդ կապակցությամբ բառարաններում են մի կողմից` հուզաարառանձնացվում մից հստակորեն, հատուկ նշումներով

դարձվածքային միավորները,

մյուս կողմից` բարբառային (զավառական), ժողռովրդախոսակցական,գրքային,

բանաստեղծական, կենցաղային, ժարգոնային, զբաղմունքայիճն-տերմինաբանական, հնացած, հին ն հազվադեպ գործածվող բառերը, որոնք հակադրվում եճ լեզվի չեզոք կամ միջոճային բառապաշարներին: Այդ բոլորից

հետնում

է, որ բառարանագիրըպետք է օժտված լիճի հան-

գիտական լայն ընդունակություններով, րագիտական

մտահորիզոնով: Այնու-

հետն, գործ ունենալով տասնյակ, հարյուր հազարավոր լեզվական փաստերի

հավասարապես հմուտ լինի լեզվի գիտության համարյա բոլոր բաիմաստաբանության,ստուգաբանուժիններում,հատկապես՝ բառագիտության, թյան, ոճաբանության, դարձվածաբանության, ինչպես նան քերականության, ընդհանուր, համեմատական ն համադրականլեզվաբանության մեջ, ընդհանուր գաղափար պետք է ունենա նան գիտության ու տեխճիկայի տարբեր ճյուղերի, անգամ՝ արտադրության գործընթացներիմասին:

հետ, պետք է

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐԻ

ՏԻՊԵՐԸ

են երկու բառարանները բաժանվում բանասիրական(կամ լեզվաբանական):

ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿԱՆ

մեծ

|

տիպերի՝ հանրագիտական

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կարգի բառարաններում նկարագրվում են իրույթները, պատմական փաստերը,տեղեկություններ են տրվումպատմականԼ Ժամանակակիցկարնոր դեպքերի,իրադարձությունների,դեմքերի,ինչպես նան հատուկ ն աշխարհագրական անունների մասին, բացատրվում են անհրաժեշտ գիտական ն անվանա-

կարգայինհասկացությունները:Հանրագիտականբառարաններումսեղմ ձնով ներկայացվում է մարդկային գիտելիքներիտվյալ վիճակը այն բոլոր բնագավառներում, որոնց համապատասխանող բառերը կամ անվանումները ընդգրկվածեն բառացանկերում: Հանրագիտականբառարաններըլինում են համընդհանուրն որնէ մասնաճյուղին վերաբերող:

Համընդհանուր հանրագիտականբառարանի օրինակ են ծառայում՝ 50 հատորանոց «Սովետական մեծ հանրագիտարանը» ն բազմահատորանոց «Հայկակւասնսովետական հանրագիտարանը»: Առանձին մասնաճյուղային հանրագիտարաններիցեն` «Բժշկական հանրագիտարանը», «Փիլիսոփայական բառարանը», Հր. Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարանը» հ այլն:

21-39

ու

ն

չի

րը,

որեէ երանգ ունեցող բառերն տահայտչական

32:

ՀԱՅԵՐԵՆ

ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

են արվել Հայերեն հանրագիտականբառարաններ կազմելու փորձեր. դեռես 18-րդ դարից սկսած, բայց, դժբախտաբար, այդ կարգի աշխատանքները են որոշ չափով պատկամարդեճ հնացելեն,կամ կիսատ մճալով՝ այժմ կարող

արժեքմիայճ մական

ունենալ:

հիշատակությանարժանի աշխատանքներից Այդկարգի

Հ. ԱռաքեԹիֆլիս). ռրի առաջին հւստորն (1938 թ., Բուխա«Հայ հանրագիտարանը» միայն լույս տեսել, Մ. Պոտուրյանի

բառարանը» (1915 Սաճի«Հանրագիտական է

են`

թ.,

Մաղաք-Թեոփի-

ն բառարաններից` տեղանունների րեստ), անձնանունների (Վենետիկ, 1891-թ.), Ն. արանց» երնելի « Կենսագություն լյաճցի

Մ.

Ճիվանյանի հա«Առձեռն բառարան պատմական,աշխարհագրական դիցաբանական ն

տուկ անվանց»(Կ.

Պոլիս,

թ.)

ն

այլն:

:

`

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ

անհրաժեշտ Հանրագիտականընդհանուր բառարանկազմելու համար որոշակի չպայնյութական քաղաքական-սոցիալական, գիտատեխնիկական, մաններ ն, ճախադրյալներ: հատորով. բառացանկն Հանրագիտարանը հրատարակվել է հատոր պարույուրաքանչյուր տերմինահոդված, հազար ընդգրկում է շուրջ են

|

պատկեր, քարտեզ ն դիագրամ:Առանձին հրատարակվել է մեկ հատոր (13-րդ)՝ նվիրված Խորհրդային Հայաստանին: տեղ է տրված հայ Իբըն ազգային հանրագիտարաննրանում պատշաճ արտադտնտեսության, նրա ժողովրդի պատմականանցյալին, պատմությանը, նվաճումներին: րության, գիտության, մշակույթի, արվեստի, գրականության լոսաբանվումեն հայ ժողովրդի Նրանում հանգամանորեն հիշարժան դեպկյանքի իրադարձությունները, հասարակական նակում

է մոտ

ու

քաղաքական մտքի

դեմքերը:

Հա-

տրվում հատկապես Բառւսրանում բազմազան կյանհասարակական-քաղաքական յաստանի տնտեսության, արտադրության, ն լլենդանական բուսական քի, բնության, բնական հարստությունների, Կենսազրական ն այլ տվյալներ են բերվում հը վերաբերյալ: սպորտին այլբնազավառներիւվեկայի, մշակույթի, արվեստի, գրականության, կյանքի ն գործունեուտական ականավոր գործիչների, նշանավոր մարդկանց են պարուն տեղեկություններ թյան մասին: Նրանում անհրաժեշտ տվյալներ

տեղեկություններեն

աշխարգիտության, տեխնի-

կազմակերպությունների, մշակութային սփյուռթի հասարակական, ն գիտության, մշակույթի ն քաղաքական նշամրությունների հայրենակցական նակվում

նավոր մեե գործիչների

Յ22

ներին, բնակավայրերի նկարագրությանը: Հարուստ են բնակչության կազմի, թվի ն զբաղմունքի մասին տվյալները: Բառարանում պատշաճ տեղ են գրավում արտադրության ն, տեխնիկայի :

`

բնագավառներումհամաշխարհային կ խորհրղային գիտության ձեռք բերած նվաճումներին վերաբերող հոդվածները: Նշված ընդհանուր կարգի հոդվածներում նույնպես հաճախ պարունակվումեն աճհրաժեշտ տեղեկություններ, որոնք վերաբերումեն Հայաստանին կամ այդ կոնկրետ բնազավառի հայ ժողովրդի ներկայացուցիչներին: Հոդվածների ըստ ծավալի բաժանվում են երեք հիմնականխմբի: Աոաջին խմբի մեջ մտնում են այն հոդվածները,որոնք բառարանային բնույթ ունեն, որտեղ տրվում են տվյալ տերմինիսահմանումը ն համաեն պատմականիրադարռոտ տվյալներ ճրա մասին: Երկրորդխումբը կազմում ձություններին, արտադրությանն գիտության ավելի նեղ ճյուղերին, մեծ քաղաքներին, շրջաններին, ինչպես նան գիտության ու մշակույթի ականավոր գործիչներին վերաբերող հոդվածները: Երրորդ խմբի մեջ են մտնում այն հոդվածները, որոնք վերաբերում են գիտության ն արտադրության ամբողջական ճյուղերին, այլւայլ

աշխարհի շատ երկրներին: Հայկական հանրագիտարանի կազմության ն հրատարակության փաստը է հայ ժողովոոհ մշակութային, գիտական-քաղաքականխոշոր իրադարձություն համար:

1500 նկար,

պատմությունը, քերն

Բառարանումմեծ տեղ է հատկացված պատմական Հայաստանի տեղաճուններին, ճարտարապետական հուշարձաններին, աշխարհագրական անուն-

ո մասին:

Հ. ԱՃԱՌՅԱՆԻ

«ՀԱՅՈՑ

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՌԱՐԱՆԸ»

Հայ բառարանագրությանմեջ նոր երնույթ է Հ. Աճառյանի հինգ հատորա-

նոց «Հայոց անձնանուններիբառարանը»: Այն կազմված է բանասիրական-լեզվաբանական ն՛ պատմական-հանրագիտական տեսանկյունով Լ՛, փաստորեն, իրենից ներկայացնում է բանասիրական (լեզվաբանական)ն, հանրագիտական

բառարաններիկազմության սկզբունքներիմիավորմամբստեղծված բառարանի մի նոր տիպ, որտեղ բերվում են հայերեն անձնանունների թե՛ լեզվաբանականստուգաբանական ն թե՛ նրանց պատմական-մատենագիտական մանրամասն, անհրաժեշտ ն կարհոր տվյալներ, տրվում բնութագրումներ: Հեղինակի նպատակն է եղել հավաքել ն բառարանագրական մշակման ենթարկել այն բոլոր անունները, որ պատմության. որնէ հայ անհատ ընթացքում ու է կրել երբն իցե, անկախ ճրա ղիրքից աստիճանից: Բառարաննընդգրկումէ 5-15-րդ դարը ներառյալ հայոց պատմության մեջ ն ընդհանրապես այս կամ այն առիթուլ հիշատակված հայոց բոլոր այն անձնանունները, որոնք մեզ են հասել գրավոր հուշարձանների միջո-

արձանագրված Ս

ւՀ. Աճառյան, Հայսգ անձնանունների բառարան, Երնան.

1-5

հատորներ, 1942-1952:

եղել Հ. Աճառյանին: 16-17-րդ դարերից առնըկարնոր կամ նշանավոր դեմքերը: Այն գրական միայն պատմական է դարի 40-50-ական թվականները համեր մինչխ ընդհանրապես պարունակում գտած անձնանունները: յերի մեջ ընդհանուր գործածություն է հիմնական բաժինների. առաջին բաժինը երկու Բառարանը բաժանվում պատմական-հանունի, բնույթ երկրորդը լեզվաբանակամն-ստուգաբանական ցով,

որ

ված

հայտնի կամ մատչելի

են

Լ

են

րագիտական ն աղբյուրագիտական-մատենագիտական: Առաջին բաժնում տրվում է անձնանունըորպես գլխաբաղռ,նշվում սեռը, ոօրինհետնում են այդ անվան ծագումը կամ ստուգաբանությունըն, եթե անունը տար է, նրա ձները մի քանի հայտնի լեզուներով, ինչպես

համապատասխան

ն Ժողովուրդնեայդ անունով մի քանի նշանավոր դեմքեր օտար ազգերից են ձները մեր կրճատ այդ անվան փաղաքշականկամ րից: Այնուհետն բերվում ն գլխաբառՀատուկ նշումով լեզվում: բարբառներում ժողովըդախոսակցական է ծագումը: օտար անձնանվան սկզբից տրվում նրա բնիկ՝ հայկական կամ այդ առաջին բաժնին հաջորդում է Լեզվաբանական-ստուգաբանական նան

աղբյուրագիտական, տեղեկատու-մատենագիպատմական-հանրագիտական,

տական բաժինը, որտեղ ժամանակագրականկարգով բերվում են այդ անունով հիշատակված բոլոր անձնավորությունները մինչն 1500 թ. անխտիր, իսկ դրանից

որում տրվում.է նրանց սեղմ ն, ամփոփ կենմիայն նշանավորները. ն այն բոլոր աղբյուրներիմատենագիտական ցանկը, որոնցում սագրությունը տվյալ անձնավորությունը հիշատակվում է: Բերում ենք բառահոդվածների

հետո`

ըստ

ճմուշճնճեր այդ բառարանից, որոշ կրճատումներով: Ի Աստուածատուր,ար(ական)Հեյ. Աստուած-տուր բառերից իբրն «Աստծո տվածը». հմմտ. Խաչատուր, Տիրատուր, Գրիգորատուր, Վիրապտուր. Քրիստոստուր: Համապատասխան ձերը գործածված են եղել ուրիշ ազգերի մեջ էլ՝ սկսած շատ հին ժամանակճերից, ինչպես ասորեստանյանԻլի-Վահաբա (Աստ-

ված է տվել), եբրայական Նաթանայել, պարթնականԹոքոծու (որից առաջացել կամ է Բագարատ), միջին պարսկերեն Դեդատ.... նոր պարսկերեն ՀՃսմածոէ ԿԽոշզճոմմմ թրք. Ղոողւմօքգլ, ՀՀսզոմօւմւ կամ Ճտոմօմն (հմմտ. Ալահվերդի, այԹոն սինքն՝ Աստվածատուր), հուն. (որից ծագել է հյ. Թեոդորոս կրճատմամբ՝ ռուս.

ԵՕՐՈՀՒԼԸ

րոս), լտ. Զօօձոատ, ֆրանս. Զճսձօւ կամ Օլօսձօռոծ, գերմ. Շօէք)օե., է ու ստացել կրճատվելով ձւափոխվելով Աստուածատուր անունը մեր մեջ

զանազան ձեր, այսպես՝ Ասծատուր, Ասվատուր, Ասպատուր, Ասատուր, Անտուր, Աստիկ, Ասո, Ծատուր,Ծատի, նան` Տատուր ի վերջապեսՏատ (ըստ Թեոդիկի): Այս են Աստուծաձնեերը ավանդված են ԺԴ- դարից սկսած...: Սրանցից էլ կազմված Տատեան ազգանունները: տրեան, Ծատորեան, Տատուրեան, Ասատուրեան,Ասոյան, Այնոհետն ձանց

համառոտ

կարգով այդ անունով 192 անտրվում է ժամանակագրական կենսագրությունըն գործունեությունը,նշվում՝ ադբյուրները.

մատենագիտությունը:

Բարսեղ, ար.Հ«հուն. ՑռԺ.Ն81Հ անունից, որ 80օՆՆ6ՆՀ «թագավոր» բառն իբրե անձճնանոտն գործածվում էր ճան հունաց մեջ: Հայտնի է, օրինակ՝ Ս Բարսեղ Կեսարացի (331-379) նշանավոր հայրը, որի գործերից մանված են հայերենի: Գրված է նան Բարսիղ: Այս բառը ձւափոխվելով դար-

է ն

շատերն էլ թարգ-

Պտի,

84Շմում:

Հայերենում ունենք, բացի Վասիլ ձներով. Բասիլ, Բասիլոս Բարսեղ ձեից, ձներն են արաբ, հ1օիմ, պրս. ՃստոճՄ (Խոսրով) ն հյ. Արքայ, Թագտը: Գործածական է մեր մեջ Ծ դարից մինչե այժմ. սրանից ունինք Բարսեղեան ազգանունը: Այճուհետն տրվում է այդ անունով 99 անձանցկենսագրությունը: ձավ ավելի ուշ ճոր

հուն.

որից

ռուս.

ն

նան

հաճապատաս

"Արշակ, ար.Հրպրս. Ճ:Յ282 ձեւից, որը նվազականն է 2:82 «արջ» բառի. զնդ. 81648,սանս. դ:85,հուճ. ռքյ/10Շ լտ. սոտստ ն հյ. արջ: Ըստ այսմ՝ Արշակ է ճիշտ լտ. ճշանակում է բուն. «Արջուկ» ն, այս իմաստով համապատասխանում

հմմտ,

«փոքրիկ արջ» անձնանվան: Ավելի հավանականէ սակայն դնել 21525 «արու» բառից. այս դեպքում Արշակ համապատասխանում է. Արսեն անվանը: Այս Արշակ անունից ծագեց Արշակունի տոհմանունը,պարթնական թագավորական Հնում գործածվում է մինչւ հարստություն, որի մի ճյուղը իշխեց Հայաստանում: ԺԱ դար. այնուհետն լռում է. վերակենդանացավնոր շրջանում Լ այժմ շատ սոՍս|շ

վորական է: Հայերեն անձնանունների ընդգրկման ծավալով, ճրանց ստուգաբանական-լեզվաբանական բնութագրմամբ, ինչպես նան յուրաքանչյուր անձնանուններին տրվող պատմական տեղեկություններով ն մատենագիտական տվյալներով Հ. Աճառյանի բազմահատոը այս բառարանըդառնում է ոչ միայն լեզվաբա-

նական-բանասիրական,այլե պատմական-աղբյուրագիտական, հաճրագիտական բնույթի կարնոր տեղեկատու ձեռնարկ: -

ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կարգի բառարաններում, ելնելով կազմության սկզբունքներից, տըրվում են կենսագրականտվյալներ տարբերբնագավառիգործիչների մասին: Գ.

Երեան,

Ստեփամյան, Կենսագրական բառարան,երեք հատորով,

հ.

Ա, Ա-Թ,

1973:

Բառարաննունի տեղեկատու բնույթ ն պարունակումէ տվյալներ

մոտ

հագար հայ գործիչների կենսագրության մասին:

տեղ են գտել հիմնականումհայ մշակույթի գործիչները՝ Աշխատանքում գրողներ, արվեստագետներ, հրաւպարակախոսներ,գրականագետմեր, լեզվաբաններ, թարգմանիչներ, կրթական գործիչներ ն այլն: Վերոհիշյալ մասնագիտություններին պատկանող գործիչներից բացի, բառարանում տեղ են գտել նաւ. ա) Պետական, քաղաքական այն գործիչները,որոնք արժանացել են. միջազգային կամ համամիութենականճանաչման:

բ) Այն գործիչները, որոնք ծագումով հայ են, բայց համընդհանուր ճանա-

չում

են

ստացել

օտար

ժողովուրդների գրականության ն արվեստի մեջ:

Գ) Օտարազգիհայագետները, որոնց կենսագրականներըզետեղվելու երրորդ հատորի հավելվածում:

են

:

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կարգի բաուսրաններումներկայացվում, նկարագրվում,երբեմն նան ստուգաբանվում են տեղանուններն ու աշխարհագրականաճունները: Հայ իրականության մեջ այս ուղղությամբ կատարված համարյաբոլոր աշխատանքները առայժմ թերի են մնացելկամ ընթացքիմեջ են: Հիշատակության արժանի են՝ 5. Եիփրիկյան, «Բնաշխարհիկ բառարան»(հ. 1-2, Վենետիկ, 1902-1907

թթ.): Հրատարակվածհատորները պլարունակում են Ա-Հ տառերը: Սա առաջին ու փորձն է հավաքելու Ն ճկարագրելու Հայաստանի տեղանուններն աշխարհետո է հագրական անունները:Երկրորդ այս կարեոր բահատորից ընդհատվել ոարանի հրատարակությունը: 2) Հայաստանին հարակիցշրջաններիտեղանուններիհանրագիտական բառարան: Հայաստանիտեղանունների ւ աշխարհագրականանունների լիակատարը,բազմահատորբառարան կազմելու գործին տասնամյակներ շարունակ պետական համալսարանի պրոֆեսորներ Թ. Հակոձեռնամուխեն եղել Երւանճնի բյանը, Հ. Բարսեղյանըն Ս. Մելիք-Բախշյանը: Տարածքայինառումով բառարանն ընդգրկումէ Պատմական Հայաստանը ն սահմանակիցերկրների մի շարք գավառները,որոնք այս կամ այն չափով առնչվել են հայ ժողովրդի պատմության ն մշակույթի հետ: Բառարանում տեղեն գտնում հնագույն ժամանակներից մինչն մեր օրեն հասած րը եղած մեզ տարբեր ծագման՝ բնիկ հայկական ն օտար (խեթական, խուռիտական, ուրարտական, հայասական, պարսկական,արաբական, վրացական, թուրքական, քրդական, ոուսական Լ այլն) պաշտոնականգրականության '

մեջ

ւ

քարտեզներում հիշատակվող

տեղանունները:Բնակավայրերի ն վարչատերիտորիալ միավորներիանունները ներկայացվում ն բնութագրվում են Խորհրդային Միության մեջ մտնող տարածքներիտեղանունների ժամանակակից վիճակով, իսկ մյուս պետությունների մեջ մտնող տարածքների ճույճատիպ անունները՝ հիմնականում մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմը եղած

դրությամբ:

բոլոր

Բառարանի անվանացանկում տեղ են գտել ավանների, ղաստակերտների. գյուղերի, գյուղլաքաղաքների, քաղաքների, առողջարանների, պատմական վայրերի, ճառապարհային կայանների, հատուկ անուն ունեցող կամուրջների. քարավանատների, քաղաքների թաղամասերի, վարչատերիտորիալ ն քաղաքա326

կան միավորների, ինչպես նաւ

ֆիզիկաաշխարհագրական տարբեր անվանում-

ների` լեռնաշղթաների, լեռնագագաթների, աշխարհագրական շրջանների (դաշտերի, հովիտների, սարահարթերի, գետերի ու գետակների, լճերի ու լճակների),

հանքավայրերի, հատուկ անուն ունեցող հանքային աղբյուրների հիմնական աճուճներն ու նրանց բոլոր տարբերակճերը: Բառահոդվածի բովանդակությունը: Բառահոդվածներում` գլխաբառի պատմական, տակ, տվյալ անվան մասին հաղորդվում են աշխարհագրական,

լեզվաբանական,ազգագրական ն այլ կարգի տեղեկություններ: վերաբերողբառահոդվածներումտեղեկություններեն տըրԲնակավայրերին վում ղրանց հիմնադրմանժամանակի, պատմության,բնակչության թվի ու զբաղհուշարձանների,աշխարհագրականպայմանների մունքի, ճարտարապետական ն այլնի մասին: Բոլոր խմբի օբյեկտճերի տեղը տրվումէ ըստ աշխարհագրական շրջաններիհ աոավել հայտնի մոտակա վայրի նկատմամբունեցած դիրքի: բնակավայրի գոյության Ժամանակները որոշակի դարձնելունպատակով կամ քաղաքականմիավորը, գտնվում է նշվում է այն վարչատերիտորիալ որտեղ տվյալ բնակավայրը: Հայաստանի աշխարհագրական օբյեկտների ն

ն մանակակից Հան մա. միավորների արան Ներ աորիալ ժաճանակներում բնակավայրերի՝տարբե

մանրամասն առանձին

սին ավելի կոնկրետ գաղափար կազմելու համար զետեղվում են բնակավայրերի Լ քարտեզներ, ինչպես նան բնական հուշարձանների ու կոթողների լուսանկարներ:

տեսարանների,

ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ

(ԿԱՄ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ)

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

ըստ բառարանի տեսակի, տրվում են բառեԱյս տիպի բառարաններում, իի կամ դարձվածքներիբացատրությունը, իմաստայինհամապատասխանուուղղախոսությունը ն կամ նրանց թյունը, ստուգաբանությունը, ուղղագրությունը, սկզբունք հիմք ընդուճելով՝կազմթարգմանությունը: Վերոհիշյալ յուրաքանչյուր

վում է

տեսակի համապատասխան

բառարան:

են երկու մեծ խմբի՝ միալեզբառարաններըբաժանվում "Բանասիրական ՍՈՅՆ ն վյան թարգմաճական:՝ կամ որեէ բառարաններիշնորհիվյուրացվում է մայրենի Միալեզվյան

այլ լեզվիբառերի, տերմինների, դարձվածքների իմաստային հարստությունը, բառերի ծագումը,կառուցվածքը, գրությունը,արտասանությունը ե այլն: Թարգմանական բառարաններիշնորհիվ յուրացվում է օտար լեզվի բառային ն դարձվածաբանական հարստությունը: Հայ բառարանագրությանպատմությունը անցելէ իր զարգացման ձեռագիր ն տպագիր բառարանների փուլերը: Հայ տպագիր բառարանագրությունը կարելի է ստորաբաժանել հնատիպ ն. նոր բառարանագրության:

մեկ

Հայ տպագիր բառարանագըությունը ձեռագիր բառարանագրության րունակությունն է, ճրա զարգացման ն կատարելագործման արդյունքը: ՀՆԱՏԻՊ

ՀԱՅԵՐԵՆ

Հայ բառարանագրությունը իր աննախընթաց զարգացումն է ապրում խորհրդային շրջանում, Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո: Այդ շրջանում են ստեղծվում միալեզվյան, թարգմանական, մասնագիտա-

շա-

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

կան

Հայ տպագրությունը կազմակերպվում է 1512 թ. (Գյուտենբերգի տպագրության գյուտից 57 տարի հետո) Հայաստանից դուրս՝ հայկական գաղթօջախներում: Հայերեն տպազիր առաջին բառարաններն առնչվում են լատիներենին: 1621 թ.

Միլանում լույս է տեսնում Ֆրանչեսկո Ռիվոլայի «Հայերեն-լատիճերեն բառարանը», որ պարունակում է շուրջ 10 հազար ութ հարյուր բառ Լ բառակապակցություն: Սույն բառարանը 1633 թ. վերահրատարակվում է Փարի-

զում:

լուրս լեհահայԱստվածատուրՆերսեսովիչի «Լատիներեն-հայերեն բառարանը»: Այն բաղկացած է 596 երկսյուն էջերից հ

1695 թ. Հոոմում

պարունակում է շուրջ

է տեսնում

17500

բառահոդված:

նույնպես Հոռմում հրատարակվում է Հակոբ Վիլլոդի ընդարձակ «Լատիներեն-հայերեն նոր բառարանը»: Պարունակում է մոտ 25 հազար բառահոդված: Ուշագրավ է այն, որ բառարանում տեղեկություններեն տրվում հայերեճի քերականության վերաբերյալ: թ.

Էատիներենին առնչվող բառարանների հրատարակությունը նշառակալից երնույթ էր այդ դարերի հայ մշակութային կյանքում: Դրանք որոշակի արժեք են ներկայացնում նան հայոց լեզվի պատմության, հատկապես ժամանակի կենԼն բարբառների խոսակցական լեզվի ուսումնասիրության, աշխարհաբարի .

դանի

բառապաշարի մի շարք

այլ

:

ՀԱՅ

ՆՈՐ

հարցերի լուսաբանման համար:

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

|

Հայ բառարանագրությաննոր շրջանն սկսվում է 18-րդդարի երկրորդ կե-

սից

ն

շարունակվում

է

մինչե մեր օրերը: Այդ շրջանն իր մեջ

առնում

ն

հանրագիտական աչքի ընկնող բառարանները, ազգային գրական լեզվի մեծ բառարանները, հրապարակ են գալիս արմատական-ստուգաբանական, հոմանիշների, դարձվածաբանական, ուղղագրական, ուղղախոսական, երկլեզվյան-թարգմանականընդհանուր ն մասնագիտական-տերմճին բանական մի շաիք բառարաններ: բացատրական

ՄԻԱԼԵԶՎՅԱՆ

վյաճ

ն

Բանասիրականբառարաններըբաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ միալեզթարգմանական:Միալեզվյանբառարաններիմեջ առաջնակարգ տեղ են

գրավում բացատրական բառարանները:Այս կարգիբառարաններում վում են լեզվի մեկ շրջանիկամ բոլոր շրջանների բառապաշարի մեջ

բացատըը-

մտնող բաքերականա-

ռերը, բերվում են իմաստներըհաստատող օրինակներ, տրվում են կան, ոճական կիրառականբնութագրումճերե հանձնարարականներ: Խորհրդային իշխանության կազմվել են ոուսերենի մի շարք բացատրական բառարաններ, այդ թվում` Ուշակովի քառահատոր, ՍՍՀՄ ԳԱ

տարիներին

ն

տասնյոթ հատորանոց բառարանները: Հայտնի են անգլերենի 25 հատորանոց «Օքսֆորդյանբառարանը», որ պարունակում է մուռ 400 հազար բառ, ամերիկյան Վէբստերիբառարանը, որ ընդգրկում է 150 հազար բառ: Նկատելի է, որ հիշյալ բառարաններիբառացանկը աճել տերմինաբանական բառերի հաշվին: Ֆրանսերենիհամար գործածության մեջ է Լարուսի բառարանը, որ ամեն տարի վերահրատարակվում է նույնությամբ ն կամ որոշ հավելումներով:Գերմաներենի նույնատիպ բառարաններից հիշատակության ւսրժանի է Գրիմ եղբայրների բառարանը: չորս

է

է

նախախորհրդային խորհրդային փուլերը: Այդ շրջանում գիտական հիմունքներով մշակվում ւ, կատարելության է հասնում ժամանակակից բառարանագրությունը, գիտության մակարդակինհամապատասխան զարգանում ե կատարելագործվում են բառարանների հին տեսակները, ստեղծվում են ճորերը: 18-19-րդ դարերի հայ բառարաճագրության մեջ զգալի է Մխիթարյանների դերը: Նրանց ջանքերով են ստեղծվում բացատրականփին հայկազյան, նոր հայկազյան), թարգմանական, մասնագիտական-տերմինաբանական, հանրագիտականմ(կենսագրությունների, տեղանունների ն այլն) մի շարք բառարաններ: Նախախորհրդային շրջանի հայ բառարանագրությունը հիմնականում վարգանում է Հայաստանի սահմաններիցդուրս, հայ գաղթօջախներում, ԱճդըՌուսաստանի Լ. Եվրոպայի հայաշատ ու հայաբնակ վայրերում:

ԳՐԱԲԱՐԻ

ն

կովկասի,

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Հայ հին գրական լեզվինվերաբերողբացատրական բառարաններըիրա-

կանում պատմական բառարաններեն:

|

ՄԽԻԹԱՐ

ՍԵԲԱՍՏԱՑՈՒ

ԲԱՌԱՐԱՆԸ

Այս բառարանը գրաբարի գիտական սկզբունքներով կազմված առաջին բացատրական բառալրանն է. բանասիրության մեջ այն կոչվում է նան Հին հայկազյան բառարան: Այն բաղկացած է երկու հատորից: Առաջին է տեսել 1749 Մ

թ.,

երկրորդը` 1769

թ.:

հատորը

լույս

Սեբաստացի,Բաոռգիյյքհայկազեան լեզուի, Վենետիկ, Ա հատոր, 1749, Բ հատոր, 1769:

Մխ. Սեբաստացին (կամ Աբբան) բաուսրանիկազմության աշխատանքներին ձեռնամուխ է եղել 1727 թ. ն ավարտել` ) 45 թ.: Նա հավաքել է հայերեն տպագիր ն անտիւյ մատենագրականերկերը, հայաբնակ տարբեր վայրերում ծանոթա-

հայերեն ձեռագրեր, ցել կամ այդ վայրերիցբերել է տվել տարբեր բովանդակության զանազան բնագրեր ն դրանց ընձեռած նյութի, այսինքն՝ հին հայկական ինքնու-

ունեցող երկերի գրականությանտարբեր բովանդակություն րույն ւ, թարգմանական իմաստնեբառերի տարբերակել բառացանկը, բառարանի իր կազմել հիման վրա իմաստաբանական գրաբարյան բառերի կատարել րը. գիտականսկզբունքներով է ձները(հոլովում,խոնարհում): պարզել՝բառերիքերականական դասակարգումը,

է

Առաջին հատորը ամբողջապեսգրաբարիբացատրականբառարաննէ, Բառահոդվածըկազմված պարունակումէ 35-40 հազար բառ ն կապակցություն: տվյալներ (նրա հոլովման կամ խոէ գլխաբառիգ,բերվում են քերականական

ճարհման ձները,բայի սեռը, հաճախ բառի խոսքիմասային պատկանելությունը, է եթե բառը փոխաոված է, նշվում է փոխատու լեզուն): Այնուհետն տրվում իմասեն հետնում աշխարհաբարյան զլխաբառի՝ հաճախ որին տի բացատրությունը, (ռամկորեն), սակավ դեպքերում նան թուրքերեն (տաճկերեն) համազորները: որտեղից վերցվածէ բառը: աղբյուրը, Վերջում նշվում է Բառարանի երկրորդ հատորը բաղկացած մի քանի մասերից, որոնցից

այն

է

Մ

յուրաքանչյուրը իրենից առանձին բառարանէ ներկայացնում: Առաջին մասը (1-263 երկսյունէջ) պարունակում է առաջին հատորից "

դուրս

մնացած բառերը: է: Երկրորդմասը (1-232) Աստվածաշնչի հատուկ աճունների բառարան

Բերվում

են

հատուկ անունները, տրվում են նրանց

ստուգաբանությունը, բա-

ցատրությունըկամ մեկնությունը, նշվում աղբյուրը: Երրորղ մասը (233-371) հատուկ անուններիընդհանուրբառարանէ, որանձնանունտեղ ընդգրկվածեն հիմնականում հայոց պատմությաննառնչվող հ աշխարհագրական ները, ՊատմականՀայաստանի տեղանունները

անուննե-

հին ն նոր աշխարհինվերաբերող ճոր քաղաքակրթություններին, են մեկնություններ ն համասյանույնատիպ անունները: Բառարանում տրվում Սնայլ տվյալտասխան հանրագիտական,կենսագրական,ստուգաբանական

րը,

այլե հին

ն

ներ, հաճախ էլ նշվում նում

են

Չորրորդ: մասը

տրվում

են մոտ

աղբյուրները:`

(1-416)

բառարան գրաբար-աշխարհաբար

35 հազար

գրաբար

է: Բառարա-

բառերի աշխարհաբարյան (հաճախ

թուրքական)համանշանակները: :: Հինգերորդմասը (417-700) աշխարհաբար-գրաբար բառարան են, որոնբառարաններ Վերջին երկու մասերը իրականումհոմանիշների ն է աշխարհաբար հազար քան ցից յուրաքանչյուրը պարունակում ավելի : Հոմա նիշներիշարգրաբար բառ, դարձվածքայինմիավոր կամ կապակցություն: քում ռաճախ տրվում են նան թուրքական համազորմեըը: ճան

ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ

ՆՈՐ

ԲԱՌԱՐԱՆԸ

Նոր հայկազյան բառարանը՝բաղկացածէ երկու հատորից, պարունակում է մոտ 51 հազար բառահոդված. հեղինակներն են Գ. Ավետիքյանը, Խ Սյուրմելյանը ե Մ. Ավգերյանը, լույս է տեսել Վենետիկում, 1836-37 թթ.: Բառարանի կազմության աշխատանքները տնել են մոտ 50 տարի:

բացակայությա

Տպագրության

համար նյութական անհրաժեշտ միջոցների պատճառով հեղինակներըհարկադրված են եղել 12 հատորանոց ձեռագիր խատանքը համառոտել ն վերածել երկու հատորի:

աշ՝

Բառարանը կազմված է գրաբարի համբարբառ-քարտարանի հիման 5-17-րդ դարերի գրաբարյան բազմաբնույթ ձեռագիր ե

ընդգրկում է վրա,"որն

տպագիր մատենագրական բոլոր հուշարձանները: Բառարանը պատմական,ակադեմիական-նորմատիվբճույթ ունի: Իբրե `

պատմականէ նորմատիվ բառարան այն ընդգրկումէ հին գրական հայերենի՝ գրաբարի բառային կազմը ն իմաստային համակարգի ողջ հարստությունը բառագործածության ն բառիմաստների կ քերականական ձռերը նորմատիվությամբ: Բառապաշարին բառիմաստներիընդգրկմանծավալով ն լիակատարությամբ իրենից ներկայացնում է գրաբարի հազվագյուտ բառարան-գանձարան (1եօտճսատ):Գրաբարյան բառերի օտարազգի (հունարեն, լատիճերեն, թռւրքերեն) համանշանակներիընդգրկմամբայն միաժամանակ թարգմանական-բազմալեզվյան բառարան է, իսկ որոշ բառերի համար տրվող ստուգաբանական տվյալներով դառնում է նան ստուգաբանական:

կազմությունը:Գլխաբառիցհետո տրվում են տվյալ բառի Բառահոդվածի

տարբերակները, ապա՝ քերականական գրչությունները՝ հնչյունական նշումները (հոլովման

ն

խոնարհման ձերը, քերականականկարգը, խոսքիմասային

պատ-

այնուհետե` հունական ն լատինականթարգմանական համականելությունը),

նշանակները:Եթե բառը փոխառված է, նշվում է ռի

ապա տրվումէ ստուգաբանությունը,

րությունը,

հոմանիշը ն հայերեն

օտար

աղբյուրը,

բերվում է

բա-

բառիմաստի կամ իմաստների բացատթուրքական համանշանակը, ն վերջում ժամա-

են հայ մատենագրությունից նակագրական կարգով բերվում համապատասխ

ընտիր վկայություններ բառի յուրաքանչյուր

իմաստը կամ իմաստային նրբե-

կիրառությունները, գործածության սահմաններն րանգը, ոճական

համաը: հաստատելու

Գրաբարյան բառերի

ն

դարձվածքային

ու

ոլորտները

ծավամիավորների ընդգրկման.

տվեվ լիակատարությամբ,իմաստների տարբերակմամբ ն

րականականն այլ

բացատրությամբ, քենմուշներով, բառիմաստներինտրվող բնագրային օրինակՍՈ,

Նոր բառգիրք Հայկազեանլեզուի, երկասիրութիւն երից վարդապետացյաշակերտութենԼ մեծին Մխիթարայաբբահօր`Հ. Գաբրիելի Աւետիքեան,Հ. Խաչաարոյ Միւրմէլեան,Հ. Մկրաիչ Լագերեան,հտ. Ա. Ը. Վենետիկ, 1836. 1837: ՅՅ 331

է հ խռշոր ներով, Նոր Հայկազյան բառարանը գրաբարի արժանի հուշարձաճն մեջ: պատմության հայ բառարանագրության երնույթ Մ. Ավգերյանը Համառոտելով Նոր Հայկազյան երկհատոր բառարանը,

բառարանՀայկամեջ ընբանասիրության զեան լեզուի» խորագրով մի նոր կատաառձեռն ավելի երկրորդ նույնի է բառարան: դունված կոչել Հայկազյան ն նախորդի համե1865 է Վենետիկում թ. տեսնում րյալ հրատարակություն, լույս ն մատությամբ բառացանկը հարստացել է ավելի քան 5 հազար ճոր բառերով

կազմում

1846 թ.

ն

Վենետիկում հրատարակումէ «Առձեռն -

աշխատություն, որը

`

:

ի

`

քանակությամբ ոճերով ու բառակապակցություններով: համարյա նախապատրաստելիս Հեղինակնառաջինհրատարակությունը նույնությամբ թողնում է Նոր Հայկազյան երկհատոր բառարանի բառացանկը, կրճատում է միայն նրա գլխաբառինտրվող քերականական,ստուզաբանական

մեծ

բառիմաստվերափոխում է բառի վերափոխ ճերի բացատրությունը,համարակալումառանձին իմաստճերը,բառահոդվածից ինչպես ճան լ լաբոլոր կ ու օրինակները, բնագրային բոլոր թողնում բնագրային ինչպ օրինակները, ուռսէ թող հունական դուրն.

տվյալներն վյալներ ու

նշումնե

Լ հիմնովին իմնովին

համա րը, ամառոտում

ւ

տիճական թարգմանականհամազորները: Բառարանի կառուցվածքի սկզբունքայիննորությունը այճ է, որ գրաբաէ րյան բառերի ն իմաստների բացատրությունը կամ մեկնությունը տրվում արն

գրական լեզվով: մտահայ ՝

19-րդ դարում հրատարակվածգրաբարի բառարաններիցհիշատակության արժանի է Գ. Փեշտմալճյանի «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» աշխատուդնուպոլ Ա-Կ) լույլույս է տեսել լ 1844 թ Կոստանդնուպոլսում: ունը, որի որիառաջին ջի հատո րը(Ա-Կ) թյունը, Բառապաշարի ընդգրկմամբ,բառահոդվածիկազմությամբայն բնականաբար հետ: Նկատվում է, սաչի կարող մրցել նախորդ՝ Նոր հայկազյան բառարանի թ.,

|

'

յն, կայն,

որ որբ

որոշ բառացանկում րոշչ ց

գտել ա աշ են գտել խարհաբարյան,ժողովը ր չափով տեղղ են :

դախոսակցականորոշ թվով բառեր:

դեպքերում (եթե բառը նորաբանություն կամ տերմին է) տրվում են նան ֆրանսերեն, լատիներեն համազորները կամ թուրքական համանշաճակը: Գիտատեխնիկական, կենճդանաբանականն բուսաբանական շատ տերմինների դիմաց բերվում է ճան նրանց նկարը կամ գծագիրը, որը նույնպես բացատրու-

ըր.

որոշ

:

|

՛

թյան եղանակներից մեկն է: Բանասիրական բացատրություններից բացի, որոշ բառերի վերաբերյալ բերվում են նաւ հանրագիտականբնույթի տվյալներ: Աստղանիշով տրված են. բոլոր այն ճորաբանությունները, որոնք տեղ չեն գտել նալ

խորդ բացատրականբառարաններում:Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գըլխաբառերինտրվող քերականականբնութագրումներին:Հատկապես նշվում է պատկանելությունը, բերվում են թեքման ձեւերը՝հոլովումն բառի խոսքիմասային ի

-

ու

խոնարհումը:Չեն տրվում բառիմաստներըհաստատող բնագրային օրինակ:

ներ:

ու աչքի ընկնող արժանիքները Բառարանի առանձնահատկություններն

հետե յալն են

ա) Այճ արնմտահայ գրական լեզվի առաջին բառարաննէ, որտեղ փորձ նելու նան նան դ ո որոշ ոշ զուգընթա է արված չափով արնմտահայ չափոնե րկայացնելու գրաբարին զուգընթաց գրաբարին ր ի տարբերությունմյուս բառարանների,բառերի գրական լեզվի բառապաշարը. տրվում բացատրությունները Բառացանկում ցանկ

ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ

ԼԵԶՎԻ

Ս.

ԳԱԲԱՄԱՃՅԱՆԻ

ԲԱՌԱՐԱՆԸ

Ս. Գաբամաճյանի Արե մտահայերենիառձեռն բառարանէ համարվում առաջին որն հրատարակու«Նոր բառգիրք հայերեն լեզուի» աշխատությունը, ն բարեփոխվածհրւսթյամբ լույս է տեսել 1892 թ., երկրորդ ավելի կատարյալ

տարակությամբ` 1910 թ. Կոստանդնուպոլսում: Բառարանը պարունակումէ մոտ 70 հավար բառ: Բառացանկն ընդգրկում հատկապես արն մտահայ գրականլեզվի, ինչպես է գրաբարի ն աշխարհաբարի՝ է առձեռն ճան բարբառային(գավառական)բառերը: Բառահոդվածը կազմված ն բառարանի սկզբունքով. տրվում են գլխաբաղը նրա հակիրճ բացատրությունը դեպքումբերվում են նան հականիշնե(կամ հոմանիշները), անհրաժեշտության ՅՅ

լ

ոչ

թե գրաբարռվ:

կյանքի տարբեր բնագա խթանվել է հայ տերմինաշինարա-

ն

-

ներկայացնում աստղանիշով առանձնացվող ճորաբանությունները,որոնց ուսումնասիրությունը կարնոր նշագ) Առանձնապես որոշակի արժեք

են

նակություն ունի արեմտահայ գրական լեզվի

բառապաշարը,

նրա զարգացման

ընթացքն ուսումնասիրելուհամար:

ՄԱԼ

ՍՏ.

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

:

արն մտահայերենովն

տե տեղ է հատկացվել նան

գործունեությունը: րական

,

ԳՐԱԿԱՆ

են

թ) վառներին վերաբերող տերմիններին,որով որոշ րոշ

Խ ԱՍՑԱՆՑԻ

ԲԱՌԱՐԱՆԸ

բառարանը» Մալխասյանցի քառահատոր «Հայերեն բացատրական տեսել 1944-45 թթ. ն պարունակումէ հայոց լեզվի բոլոր դրսեորումճերի՝ գրաբարի, միջին հայերենի, բարբառների, գրական լեզվի արնելահայ ն տարբերակներիմոտ 120 հազար բառ ն դարձվածքայինմիավոր: առերի հ դարձվածքների ընդգրկմամբ,բառիմաստներիտարբերակն մամբ բառերին տրվողոճական ու քերականականնշումներով ու բնութագրումը երով այն ոչ միայն ազգային գրական լեզվի առաջին ընդարձակ, այլն որոշ իմաստով պատմականբառարան է: էլ ժամանակա: Նրանում համատեղված են ինչպես պատմական,այնպես կից. գրական լեզվի բացատրական բառարանների սկզբունքները: Այն արդի գրական լեզվի բառարան է իր ժամանակակից գրական հայոց լեզվի` արնելաՍտ.

լույս

է

Աո

մտահայերենի տայերենի անակակից իմաստների ն

արն

բառապաշարով.

բառերի

ն

դարձվածքների ժատարբերակմամբ, նրանց կիրառության ոլորտների, ռճականու սահմանափակմանվերաբերյալ բազմազւսն նմուշնեգործածության րով ւ հանձնարարականներով. պատմական է՝ գրաբարյան, միջին հայերեն ն բարբառային բառապաշարի ընդգրկման ծավալով ն շերտերով, ինչպես նան բառիմաստի պատմական զարգացման տվյալներով, իմաստների մամբ ն տարբերակմամբ: Բառարանի բառացանկըհեղինակըքաղել է հայերեն բոլոր կարեոր միալեզվյան՝ բացատրական, գավառական (բարբառային), ստուգաբանական, իճչպես նան թարգմանականբառարաններից, մասամբ ճան գեղարվեստականու գիտական գրականությունից,մամուլից, ն հրապարակախոսությունից

դասակարգ-

ծողովըը-

դախոսակցականլեզվից: Անհրաժեշտ է նշել,

որ բառացանկըլիակատար է հալեզվի պատմության գրաբարյան շրջանի բառապաշարի ընդգրկման տեսակետից, այն մեծ չափերով ճերկայացնում է գավառական բառամթերքը, որոշ չափով նան միջին հայերենը, բայց ժամանակակից գրական լեզվի երկու տարբերակների՝ արնելահայերենիԼ արհ մտահայերենի բառային կազմը իր

յոց

կան

ամբողջա-

չի գտել բառարանում: արտացոլումը է ներկայացնումբառերի Որոշակի արժեք

ու դարձվածքներիիմաստաբանական դասակարգումը,առանձին իմաստներին ճրբիմաստների ն նրանց բնութագրումը: Այդ հարցում հեղինակըորդեգրել է պատմական սկզբունքը. բառահոդվածում արտահայտված է բառիմաստին իմաստներիզարգացման պատկերը լեզվի հնագույն շրջանից մինչ մեր ժամանակները: Բառիմաստների արձանագրմանու մատուցման այս եղանակով ակնհայտ են դառնում յին փոփոխությունների

տարբերակումը իմաստա-

պատմական, գործընթացները, բարդ է,մյուս կողմից, կեն-

դանի կաւվ է ստեղծվում հայոց լեզվի զարգացման տարբեր փովերիմիջն: Բառարանումզգալի աշխատանք է կատարվածնան բառերիքերականական ն ոճական բնութագրմանուղղությամբ:

Արդի հայերենի

քերականության,

համաձայն` քերա-

բառապաշարի ոճական կիրառությանօրինաչափությունների

կանական ն. ոճական բնութագրման է ենթարկվել բառաշնորհիվ նորմավորման րանում ներկայացվածհայոց լեզվի ամբողջ բառամթերքը:Հատուկ նշաններովԼ նշումներով տարբերակվումեն նորաբանություններ, արն մտահայերեն,գրաբար, միջին հայերեն, բարբառային, հնացած ն. հազվադեպ գործածվող բառերը, ինչպեսճան հին ն նոր փոխառությունները: Տրվում են նան լեզվի տարբեր ոլորսներում,հասարակական-քաղաքական կյանքի, գիտության ու տեխնիկայիտարբեր բնագավառներումբառերի կիրառության վերաբերյալ հատուկ նշումներ: Բառահոդվածում հաճախ բերվում են նալ ստուգաբանական ն այլ տվյալներ: Ինքնատիպեղանակովէ լուծված բառիմաստին կամ իմաստներին տրվող ցուցադրական նյութի կամ վկայություններիհարցը: Նշված բնույթի վկայությունների, ցուցադրական նյութի աղբյուրը հիմնականում հեղինակն է:

ՀԱՅՈՑ

«ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԼԵԶՎԻ

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ»

Հայկական ՍՍՀ ԳԱՀ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտիաշխատակիցների ջանքերով կազմվել է քառահատոր «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանը», որ հրատարակվել է 1969-1980 թթ. ընթացքում: Բառաէ գրական լեզվի մոտ 140 հազար բառ |. արդի հայերեն րանը պարունակում դարձվածքային միավոր: Հեղինակները նպատակեն դրել ներկայացնել բացառապես ժամաճակաինչկից հայոց գրականլեզվի` Խ. Աբովյանից մինչն մեր օրերի բառապաշարը, ու տիպականբառակապակցություննեպես նան գործածականդարձվածքներն

Բառացանկը կազմվել է հիմնականում հայերեն միալեզվյան ւ թարգմանական բառարանների՝հատկապես Ստ. Մալխասյանցիքառահատորբառարանի ընձեռած փաստականհարուստ նյութի, հիշյալ ինստիտուտի կազմածհաման 1 հայ գեղարվեստական գրականության մամուլիընտրովի քարտաբարբառի հայ գեղարվեստականու գիրանի հիման վրա: Բառարանը ձգտում է ընդգրկել ն տական գրակաճության, մամուլի հրապարակախոսությանմեջ լայնորեն տաըածված այն հին ն նոր բառերը, ինչպես նան բառերի նոր իմաստները, որոնք տարբեր պատճառներով տեղ չեն գրավել Ստ. Մալխասյանցի բառարանում: Բառարանը նորմատիվբնույթ ունի: Բառապաշարիընտրությունը, բառենրանց րի ուղղագրության, բառիմաստներիտարբերակմանու բացատրության, րը:

ոճական կիրառության, գործածության սահմանների ն ոլորտների որոշման հիմքում ընկած են ժամանակակից հայերենի գործող նորմաներն ու կանռնները: նորմավորման համար հիմք են ընդունված ժամաճաԲառերի քերականական

տարբերակի գործող օրինաչափուկակից հայոց գրական լեզվի արնելահայ

թյունները:

:

.

իմաստներն

ու դարձվածքային միավորների տարբեր նրբեԲառերի հանրանց ոլորտները հաստատելու ու սահմաններն գործածության րանգները, են համապատասխան բնագրային օրինակներ,որոնք քաղված են մար բերվում

ն

ն. խորհրդայինշրջանների հայ գեղարվեստական ն մասնանախախորհրդային

դասագրքերից,մամուլից: գիտականգրականությունից, :

ԷԴ.

ԱՂԱՅԱՆԻ

Բառարանը

«ԱՐԴԻ լույս

ՀԱՅԵՐԵՆԻԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ

է տեսել 1976 թ. ն

պարունակումէ

Սս

ԲԱՌԱՐԱՆԸ»

մոտ

հազար

բառ

է ար հազար դարձվածաբանականմիավոր: Այն հիմնականում ամփոփում ղի հայ գրական լեզվի գործուն ն ոչ գործուն բառապաշարը: Բառացանկն է հայ գեղարվեստական, թարգմանական,հանրամատչելի գիտական ընդգրկում ու

կարնոր դասագրքերի, հրապարակախոսության, գրականության, այլեւսյլ աղբյուրների, ինչպես

նան

գրավոր բաճռավոր՝խոսակցական լեզվի բառային ու

դարձվածքային միավորները:Ընդհանուր գործածականբառապաշարից բացի`

բառացանկում

տեղ են գրավել նան ոչ գործուն բառապաշարի այն բառերը, որոնք վերաբերում են գրաբարյան, միջին գրական հայերեն, բարբառային շերտերին, հին ն ճոր փոխառություններին, նորաբանություններին, ինչպես նան

մասնագիտականտերմինաբանությանը: Բառերի

ն դարձվածքային միավորների քանակով բառարանի բառացանկը գերազանցում է նույճատիպ բոլոր բառա-

րանները:

Գիտական բարձր մակարդակովեն կատարված բառահոդվածի կազմությունը, համանուններիառանձնացումը, գլխաբառինտրվող քերականական ն ոճական այլնայլ նշումները, բառիմաստներիտարբերակումնու դասակարգումը,

տարբերակված իմաստներիբացատրությունը, զանազան սահմանումները,իմաստները հաստատող բճագրայինորոշ օրինակներիտեղադրումը:

Բառարանիճորմատիվությունը արտահայտված է բառապաշարի ընտն. նրանց իմաստներիոճական, տարբեր կիրությամբ, բառերի, դարձվածքների

րառությունների ճորմավորման, ժամանակակից բառագործածության օրինաչա-

փությունների որոշման, բառերի ուղղագրական տարբերակների, քերականական սխալ ձն երի ճշտման, զանազան հղումների ն համապատասխան հանձնա-

րարականներիմիջոցով:

ԳԱՎԱՌԱԿԱՆ(ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ) ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կարգի բառարաններումընդգրկվում ն բացատրվում են տվյալ բարբարբառների յուրահատոպ բառերն ու դարձվածքները, կամ համաժողովրդական գրական լեզվի այն բառերը, որոնք տվյալ բարբառում ն մի շարք բարբառներում ունեն առանձին, այլ նշանակություն: բառի կամ լեզվի բոլոր

Հայտնի

են Ս. մմատոմճու, Հ.

բառարանները:

Աճառյանի

ն Կ.

Գաբիկյանի գավառական

1912 թ.): Հեղիբանը» (Վաղարշապատ, ճակի նպատակն է եղել գրական-գեղարվեստականերկերից հ ազգագրական բանահյուսակա: աղբյուրներից, ինչպես նան ժողովրդիցհավաքել ու ներկայացնել ժողովրդի կյանքն ու կենցաղը պատկերող բառերը, դարձվածքները, անեծքները,մաղթանքները,առածներն ու ասացվածքները:Այդ կարգի բառերն ու դարձվածքները օժտված են վառ պատկերավորությամբ,արտահայտչականությամբ, հաճախ ունեն այլսբանական իմաստ: Դրանց հիմնական զաճգվածը

1 Ս Ամատունու

«Հայոց բառ

ու

կենցաղային`առտնին գործածության առարկաների, նյութերի անվանումներ,

ինչպես ճան գյուղատնտեսական գործիքներին, գյուղական մջակույթին, զբաղմունքին վերաբերող բառեր են, որոնք չեն ավանդվել գրաբարյան մատենագրությամբ

ն մեծ

մասամբ չունեն իրենց իմաստային համազորները ժամանակակից

գրական լեզվում:

Բառարանը պարունակում

է մոտ

հազար բառ

ւ

դարձվածքային միա-

կորիզն է կազմում հիմնականում Արարատյան (Երեանի) բարբառի բառամթերքը,որը,սակայն. մասամբ համալրվել է այլ բարբառների որոշ բառերով ու դարձվածքներով: Բառարանի կառուցվածքը. բառահոդվածի կազմությունը: Այբթենական կարգով տրվում է գլխաքառը, որին հետի ում է այդ բասի զործածության վայրի կամ հեղինակի (աղբյուրի) նշումը: Բառի գործածության տեղը երբ հճարավոր չի եղել ճշտել, համապատասխան նշում չի տրված: Բոլոր հոմանիշ (նույնանիշ) բառերն ու դարձվածքները դրվում են իրար մոտ, որպես գլխաբառեր. ծանտրվոր: Բառացանկի

մակ, ճղոր, մոտ են

ճոճ

կամ՝ լակել, լլվել, կեծանալ, կոնծել, քցել: Նույն եղանակով իրար

բերվում

նան

սաստկություն

ն

նվազություն

ռերիկրկնակները, ինչպես՝ժվալ, ժվժվալ, ծվալ,

ցույ

տվող նճմանահունչ բա-

կռալ, կոկռալ

ն

այլն:

Այնուռետն տրվում է բառի կամ դարձվածքի իմաստի կամ իմաստների բացատրությունը: Որոշ դեպքերում բառիմաստի մեկնությունից առաջ բերվում է տվյալ բառի գրական հոմանիշը: Բառերի իմաստը հաստատելու, ընթերցողին դյուրըմբոնելի դարձնելու նպատակով բացատրությունիվ հետո բերվում են օրիճակներ, մեծ մասամբ գրավոր կամ ժողովրդական աղբյուրներից ն որոշ դեպքերում նան հեղինակի կազմած: 2) Հ. Աճառյանի «Հայերեն գավառականբառարանը»: Բառարանը պարունակում է մոտ 30 հազար բառ ն դարձվածքային միավոր: Բառարանում ընդգրկված են մի քանի տասնյակ հայ բարբառների գավառական բառերը ն բարբառներում ու ժողովրդախոսակցականլեզվում տարածված դարձվածքները: Բառահոդվածիկազմությունը: Որպես գլխաբառ բերվող յուրաքանչյուր դավառական բառի մոտ նշվում է նրա գործածման վայըը, որոշ բառերի համար չան աղբյուրը: Բառերի հոմանիշներն ու կրկնակները, որոնք հայտնի են տարչեր բարբառներում, տրված են իրար մոտ, դրանց տարածման յուրաքանչյուր վայրի, շրջանի հիշատակությամբ, այս կամ այն բարբառի պատկանելության ,

նշումով:

Բառերի իմաստները հաստատելու համար բերվում են մեծ

նան

օրինակներ

մասամբ հեղինակի կազմած), որոշ դեպքերում կատարվում են բառակազ-

մական

ստուգաբանականվերլուծություններ: Ստուգաբանվում են հատկապես արմատական այն ձերը, որոնք վկայված չեն գրաբարյան մատենագրուն

թյամբ:

'

3) Կ. Գաբիկյանիբառարանը: Բառացանկի ընտրության ւ բառահոդվանման սկզբունքով կազմված Կ. Գաբիկյանի «Բառգիրք սեբասէ տահայ գավառալեզվի»(Երուսաղեմ, 1952) աշխատությունը: Այն պարունակումէ մուտ 15 հազար գավառականբառ, որ գործածվելէ Սեբաստիայի հայերի ժողովրդախոսակցականլեզվում: Հատկանշական է այն իրողությունը, որ այս բառարանում զետեղված բառերի զգալի մասը նույնանում է նախորդ բառարաններում պարունակված գավառականբառերին ն իմաստներին: ծը կազմության

22-39

Գավառական այս բառարանների արժեքը մեծ է ոչ միայն գիտական, պատմական, այլն արդիական տեսակետից: Դրանք կարող են վստահելի աղ-

ծառայել այդ կարգի բառերի տարածման շրջանակները որոշելու, տարբեր խմբերին պատկանող բարբառների բառային կազմի փոխհարաբերություններն ուսումնասիըելուհամար: Այդ բառարանների շմորհիվ հազարավոր բառեր, անհետ կորստից փրկվելով, լեզվականշրջանառության մեջ են մտել, մուտք են գործել ինչպեմ հւնյերեն միալեզվյան բոլոր բառարանների, այնպես էլ գեղարվեստականգրականությանմեջ ն այդ ու այլ ճանապարհներովնան` արդի հայերիենի գրական լեզվի բառապաշարը: բյուր

ՕՏԱՐԱԶԳԻ

ԲԱՌԵՐԻ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կաիգի բառարաններում տեղադրվում են

ինչպես

Մարտ. Հարությունյաճցի«Բացատրական բառգիրք օտարազգի բառերի օտարագիր բառերի ու դարձվածքների,որոնք գործածական են հայոց գրականության մեջ» (Ալեքսանդրապոլ, 1912 թ.) աշխատությունը: Այն Հայտնի

պարունակում է հիմնականում հայերեն գրական աղբյուրներում տեղ. գտած օտարազգի մոտ 10 հազար այն բառերը, որոնց զգալի մասը սակավ գործածություն ունի հայերենում, ւ համեմատաբար ավելի հաճախադեպգործածված այն բառերը, որունք դեռ ս վերջնականապես չեն յուրացվել լեզվի կողմից: Բառարանում ընդգրկված օտարազգի բառերը ծազումով վերաբերումեն ինչպես եվրոպական, այնպես էլ ասիական լեզուներին: Եվրոպականլեզուներին վերաբերող այդ կարգի բառերը հայերենին են անցել հիմնականում թարգմանական գրականու-

թյան շնորհիվ, ինչպես անմիջականորեն` ծագումով սկզբնաղբյուր լեզուներից (անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, լատիներեն,իտալերեն, հունարեն, ռուսեռուսերենիմիջոցով: Ասիական լեզուրեն ն այլն), այնպես էլ միջնորդավորված՝ ներին (պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն) վերաբերող բառերի մի զգալի մասը է մտել անմիջապես հայ բարբառներից,մի չնչին մասն է սկզբնաղբյուր լեզուներից: Բառահոդվածիկազմությունը: Բերվում է գլխաբառը, հաճւսխ իր հնչյուճական տարբերակով, փակագծերում նշվում է փոխատու լեզուն, տրվում է գըլ-

գրականության մեջ որ

անցել

է

խաբառի հայերեն համանշանակը (կամ համանշանակները),որին հետե ում է մեկնությունը, որը երբեմն գիտական բացատըության,անգամ հանը սագիտական բնույթ է կրում:

ճան

գավառա-

կան-բարբառային դարձվածքային այն միավորները, որոնք լայն չափերով թալայնորեն գործածվում են փանցել են գեղարվեստականգրազանության մեջ

կամ

Բառարանում ընդգրկվածեն.

(գլխի ա) Բառայինարժեքունեցող իդիոմատիկ արտահայյտությունները

աչքդլույս, գլուխդնել, ըճկնել,

աչք տալ, ատամներըսրել, ձեռք տալ, գլխին ճըստել, գլխին տալ, սոխի գլուխ, բերանըթույլ).

բ) Ոչ իդիոմատիկ դարձվածաբանական միավորներից` դաբձվածաբա-

է

ե

միայն,

ժամանակակից հայոց գրական լեզվի դարձվածքները, ինչպես

խոսակցականլեզվում:

ծագում ունեցող այն որոշ չափով զգացվում է դրանց «օտարությունը», տրվում է դրանց բացատրությունը,

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵ

Այս կարգի բառարաններում ամփոփվում ն բացատրվում են տվյալ լեզվի դարձվածքայինմիավորները,նշվում են նրանց գործածությանոլորտները, ոճական կիրառությունները, տրվում են նալ. իմաստները հաստատող օրինակներ: Ա. Սուքիասյանի ն Ս. Գալստյանի «Հայոց լեզվի դարձվածաբանական Ս. Ա. Հ-Ֆ՝ (Ա-Կ՝ Սուքիասյան, Գալստյան): (Երհան, 1975), Բառաբառարանը» մոտ ռազար դարձվածքային միւսվոր ւ ընդգրկում է րանը պարունակում. է

օտաը

բառերը, ոիհնք լիովին չեն մերվել հայոց լեզվի համակարգում, ճան ծագումը:

ԴԱՐՉՎԱԾԱԲԱՆԱԿԱՆ

նական այն կապակցությունները, որոնք փոխաբերականիմաստ ունեն

(կյանքի ընկեր, կյանքի արշալույս, կյանքի վերջալույս, նոթերըկիտել, գլուխը կախել). գ) Հայ գեղարվեստական գրականության մեջ տեղ գտած, ինչպես. ճան լեզվում տարածված դարձվածքի արժեքկամ բնույթ ուժողովրդախոսակցական ճեցող որոշ ասացվածքներ, բարեմաղթություններ, օրհնանքներ, անեծքներ հ այլն (գայլի գլխին ավետարանկարդալ, հիճ դարմանըքամուն տալ, հռնքը շինելու փոխարեն աչքնէլ հանել, ոտքը իր վերմակիչափով մեկնել,գրողի ծոցը գճալ, գետինը մտնել, բարով մաշել, արնին մեռնել (մեկի). աչքի տեղ՝ ունենալ, խոսքը շաքարով կտրել ն այլն): Դարձվածքային հոդվածի կազմությունը:Յուրաքանչյուր դարձվածքային հոդված կազմված է գլխաբառ-դարձվածքից,նրա բացատրությունից, ոճան դարձվածքի իմաստը կամ իմաստներըհաստատող կան բնագրային կամ սակավ դեւվքերումհ̀եղինակային օիինակներից:Դարձված-

վրա

բնութագրումից

քային տարբերակներըտրվում հետ

են

դարձվածքաբանականհիմնական միավորի

հավասար գործածվելու պայմանով: Գործածության անխրախուսելիության

դեպքում տարբերակը բերվում

փակագծերում: Բառարանում տրվում են դարձվածքաբանական միավորճերի՝լեզվական տարբեր շերտերին (գրաբար, բարբառներ), արն մտահայ գիական լեզվին, գործառական տարբեր ոճերին (գրքային, խոսակցական, ժռղովրդախուակցական) պատկանելու, հուզաարտահայտչական զանազան գունավորումներով օժտված լինելու, հազվադեպ գործածվելու ն համապատասխան նշումներ: է

այլ

Յ39

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

Այս կարգի բառարաններիճպատակն է ներկայացնել տվյալ հեղիճակի օգտագործած բառապաշարը. ցույց տալ ճրա ընդհանրությունը ն տարբերությունները ժամանակակիցլեզվի բառային կազմի հետ, ինչպես ն այն մասնավորը, որը պատկանում է հեղինակին: Հայ իրականության մեջ համաբարբառի սկզբունքներով կազմվել են ինչ-

պես հեղինակիառանձին գործերի (օը.Ավ.Իսահակյանի«Աբու-լալա-մահարի» պոեմի), այնպեսէլ

բոլոր

ռարանները:

գործերի (օր.՝ Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի) բա-

Հեղինակային բառարանը կազմվում է բացատրական բառարանների կազմությւսն սկզբունքով:Նրա բառացանկումամփոփվում են հեղինակի օգտագործած բոլոր բառերը, բացատրվում այդ բառերի՝ նրա գործածած իմաստները, այդ իմաստներիհամար բերվում են դռամապատասխան բնագրային օրինակներ ւ նշվում այն էջերը,որոնցում հաճնչլիպումէ տվյալ բառը այդ իմաստով: Լ. Պետրոսյանի «Հովհ. Թումաճյաճի գեղարվեստական երկեիիբառաբանը» (Երնան, 1976): Բառարանն ընդգրկում է Հ. Թումանյանի գեղարվեստական ստեղծագործությունների ամբողջ բառապաշարը՝մոտ 9 հազար բառ: Բառարանում տրվում են այդ ստեղծագործություններում հանդիպող բառերի բոլոր իմաստներն ու իմաստային ճնրբերանգները՝քերականական ու ոճական նշումներով ու բնութագրումներով: Իմաստները հաստատելու համար բերվում են բնագրային մի քանի ընտիր օրինակներ Լ բոլոր այն էջերը, ուր հանդիպում է տվյալ բառը այդ իմաստով: Բառանհոդվածլկվերջում տրվում են այդ բառով սկսվող դարձվածքներն ու կայուն առտահայտությունները: Առանձին բառահ ոդված ծեն են կազմում բառի բարբառային ձեերը ւ, ժամանակակիցուղղագրական կանոններից-շեղվող հնչյունական տարբերակները, ինչպես նաե այն հարաբերությունները, որոնք դիտվում են իբրն բառային ինքնուրույն միավորներ: Նույն սկզբունքով է կազմված Ա. Պապոյանի «Պարույր Սւակի չափածոլմում

լ

բա

:

.

2) Ա.

Սուքիասյանի «Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարանը» (Երնան,

Ի բ.):

ռառարաճըպարունակում է 83 հազար հոմանիշ բառ ն դարձվածքային հետ միավոր: Այս բառարանում առանձնացվում են հոմանշային կապերով իրար միավորնելը. տարբերակվում՝ըստ իառնչվող բառերն ու դարձվածաբանական մաստային նրբերանգային տարբերության ն ոճական-կիրառական գործածու-

գունաարտահայտածհուզասրտահայտչական թյան, տրվում են հոմանիշների բնութագրումներ,ճնշվում նրանց ոճական տարբեր վորման համապատասխան

քերականականկարգերին, լեզվի կիրառությունները ն պատկանելությունը ն գործածությանոլորտներին: տարբեր շերտերին Բառարանը ճորմատիվ բնույթ ունի: Բառապաշարի ընտրության, բառիու դասակարգման, հոմանիշներիքերականական,ոմաստների տարբերակման ու Լ հիմքում ընկած հանձնարարականների ճական-կիրառական այլ նշումների են

արդի հաերենի գործող նորմաները:

Թառերին`

միավռրճերի ընդգրկման դարձվածաբանական

նրանց իմաստային տարբերակման,իմաստների մասնակի բացատրման, ինչն այլ ճնշումներիշնորհիվ այն կարող նան ուղպես նան ոճական-կիրառական է բառարամիդեր կատարել: ղագրպկանն հատկապես բացատրական ճիշների բացատրականբառարանը», դարձվածք:

ՀՈ

Բ

ԱՆՆԵՐ

Այս կարգիբառարաններում ըճգգրկվումեն լեզվի զարզացման ճրյէ փուլի

փոկերի բառային կազմի մեջ մտնող բառերի (հաճախ ճան դարձվածքթայինմիավորների) հոմաճիշները: Բառարաճում որպես ինքնուրույն բառահոդվածներ հանդես են գալիս հոմանիշների շարքերը, որոնք կազմվում հն-իմաստմճերի մոտության կամ նույնության սկզբունքով՝ համախմբվածհիմնաբառի շուրջը: |) Հ. Գայայանի «Բառարաճ-գանձարանհայոց լեզվի հոմանիշներու» կամ

բոլոր

աշխատությունը(Կահիրե, հայերենի

1938 թ.). որ

հազար հոմանիշներ:

պարունակումէ հիմնականում արն մտա-

լեզվի հոմաէ 125 հազար բառ ն պարունակում

ճույն հեղինակի «Հայոց

Պատրաստ է տպագրության նախ

որ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

առանձնացվումեն բառարաններում Այսկարգի

այս կամ այն մասնագիԱՐՈ են մեկնությունը կամ բանրանց տրվում տերմինները, տությանը վերաբերող մ.հան նե ցատրությունը:երբեմն բերվում համապատասխան օրինակներ կամ հաճրագի `

:

զ

-

:

տական տվյալներ:

Գա

թ.): (Երեան, բառարանը» .

ճ

ԻՇՆԵՐԻ

ծավալով,

Բառացանկն ընդգրկում

է

հայ

յռ

աճ

Լեզվաբանական

լեզվաբանական-քեր

մեջ գործածված տերմինները: սկսած 5-րդ դարիցմինչննորագրականության ընդհաճըապես ժամանակակից լեզվաբանականգրակագույն ժամանակճերը,

աշխարհի լեզուների, նության մեջ ճանաչում զտած տերմինաբանությունը, անվաճումները: որանց գրատեսակների Բառաիոդվածն ունի հետնյալ կառուցվածքը. Գլխաբառին կից, աճկյունավոր փակագծերումնշվում է անցյալի (5-ից

գրակա-. լեզվաբանական-քերականագիտական նության մեջ հանդիպող տերմինի առաջին (ամենավաղ) գործածողի անունը,

մինչն 19-րդ դարի կեսերը) հայ

աստղանիշով տրվում է գործածությունից դուրս եկած տերմինը,այնուհետննըշվում են ճան ռուսերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն համարժեքները կամ թարգմա-

.

նությունները,առանձին՝ հնից եկող տերմիններիհամար, նան լատիճերենն հունարեն համազորները: Օտարազգի համարժեքներիցհետո՝ հաջորդ տուլում բերվում են բառարանումայդ գլխաբառին հղված բոլոր տերմինները՝ դրանգ հայերեն հոմանիշները: Այնուհետ տրվում են գլխաբառիբացատրությունը. մեկճուէ, ոթյունը կամ նկարագրությունը: Բուն լեզվաբանալյան տերմինը սահմանվում ըը հաճախ հաստատվում է օրինակներով' Լեզուների անվանումներին վերաբերող բառահոդվածներում բերվում է տվյալ լեզվի բնութագրությունը, նշվում խոսող ժողովրդիանունը, տվյալներ են բերվում

ժողովրդի տարածքի, խոսողների թվի, գրի, բարբառների ն այլնի մասին: Բառահոդվածիվերջում կա տեղեկատուբաժին, որտեղ թվարկվում են տվյալ գլխաբառին վերաբերող ն բառարանում տեղ գտած բաղադրյալ (բառակապակցական) տերմինները: Էդ. Ջրբաշյանի ն Հ. Մախչաճյաճի «Գրականագիտականբառարան» այդ

(Երնան,

1972 թ., երկրորդ հրատ. 1980թ.): Բառացանկումտեղ են գտել գրականագիտությանը առնչվող ավելի քան 500 տերմին ն հասկացություն, որոնք վերաբերվում են գրականության տեսությանըն գեղագիտությանը,մասնավորապես` գրական սեռերին, ժանրերին, ուղղություններին, հոսանքներին, գրական ստեղծագործության կառուցվածքին, սյուժեին, տաղւասչափությանը, լեզվին հ ոճին: :

ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

'

Այդ կարգիբառարաններըընդգրկումեն տվյալ լեզվի արմատականբառերը, նշվում է նրանց ծագումը կամ կապը ցեղակից ն ոչ ցեղակից լեզուների

հետ:

Ստուգաբանական բառարաններըլինում են երկու տիպի: Առաջինը արմատական բառարանի տիպն է: Այճ պարունակումէ լեզվի բոլոր արմատական բառերը, անկախ այն բանից, թե դրանց ստուգաբանությունըհայտնի է, թե ոչ: Մյուս տիպը ընդգրկում է միայն լեզվիայն բառարմատները, որոնց ստուգաբանությունը հայտնի է (օր.` Բուազակի «Հունարենի ստուգաբանական բաՎալդեի «Լատիներենի ստուգաբանական բառարանը» այլն): ռարանը». Հ. Աճառյանի ստուգաբանական այդ երկու տիպի բառարանբառարանը ների ամփոփումն է: ն

Հ. Աճառյանի տոր,

Ա-ին հրատ. բառարանը» 7-րդ հատորը

«Հայերենի արմատական

հատորները ապակետիսպ., Երհան,

1926 թ.,

7 հա-

տպագիր,

2-րդ հրատ., 4 հատորով, Երեան, 1971-1980 թթ.): Բառարաննընդգրկումէ մոտ 11 հազար (10998) բառարմատ, որից 2221 արմատ անվավեր է համարվում. մնացած 8775 արմատից ստուգաբանվում է 5095-ը, որից 927-ը բնիկ (հնդեվրոպաթ,

կան), 4015-ը փոխառյալ. 155-ը բնաձայնական, 3680-ը՝ դեռյս չստուգաբանված: կազմությունը: Բառահոդվածը կազմված է հինգբաժինԲառահոդվածի ճերից: Առաջին բաժրում գլխաբառից հեսյո տրվում են նրա հոլովման կամխոնարհման ձները, բառարմպտըենթարկվում է քերականական բնութագրման: Բառարմատի քերականականմշակմանը հետնում է բառիմաստի կամ իմաստիմաււոներն են: Այդ հատվածում ների մեկնությունը, որի չափանիշը գրաբւարյան նշվում են բառիմաստիզարգացմանփովերը՝ հնագույն շրջահաջորդականորեն ճից միճչն մեր ժամանակճերը,գրաբարից մինչն ժամանակակից հայոց լեզվի շրջանըՈռ ճե սերադյող:

Գլխաբառին նրա իմաստներիհամար այնուհետն բերվում են վկայու Բնագրային այդ օրինակներըերկու ճպաթյուններ.հայ մատենագրությունից: ե ճըշգործածության տակ են հետապնդում՝դրոշել բառարմատների տել նրանցիմաստներնու իմաստային նրբերանգները: Արմատիվկայություցից հետո բերվումեո տվյալ արմատիցկազմվածկարն որ բառերը,որի նպատակնէ, հայոց լեզվի պատմական ճախ, ցույց տալ այդ բառարմատի կեճսունակությունը ն նշել մեջ արմատիկրած հնչյունաբառակազմության ընթացքում զարգացման

ժամանակը

կան փոփոխությունները:Այնուհետն բերվում են բառարմատի տարբեր գրչուայն տարբերակները, թյունները,ուղղագրական որոնքորոշակի արժեք'են սերհասկանալու արմատի հնչյունական փոփոխության պատճառսերը կայացնում՝ հատկապես հայերենի բարբառներիուսումնասիրմանհամար: Բառահոդվածի առլսջին բաժինը իրենից ներկայացնում է բառարմ:ստի բազմակողմանի ուիմաստաբանականն բառակազմական բառագիտական, լ սումնասիրություն,հնչյունափոխական տարբերակներովհանդերձ: բաուսրանի բուն ստուգաբանական է: դրվում է բառի հնդեվրոպականմայր ձենը,այնուբառերի դիմաց հայերեն բնիկ հետն` Հնոչեվնրանից առաջացած համապատասխանձները քույր լեզուներում: .

-

Երկրորդ բաժինը

օրինաչափություններով հնչյունական բաժնում մասնԱյս նրանցից ծագած-ձա-

են րոպական մայր լեզուների հետ հիշատակվում նան մել ե է վոր ցեղակիցլեզուները: Այս հատվածը փաստորեններկայացնում ընդհանուրծագմամբ բառերիհամեմատական հնդեվրոպականքույրլեզուների բառացանկ:Հայերեն նշվում փոխառյալարմատնմերը ստուգաբանելիս է այնլե-

հայերեսի

վուն, որից հայերենը փոխէ առել. տվյալ բառը, բերվում է փոխատու լեզվհվայդ

բառիգրությունը,ինչպեսբան նրա Է այդ

ճը

ն

այդ լեզվում: Վերջում հիշատակվում իմաստը հեղինակի

անուառաջին անգամառաջարկած բառի ստոպաբանությունն չեն Բոլոր այն բառերը, որոնք բնիկ հայերեն աղբյուրը: կամ չեն կապվում չ

որնէ այլ

լեզվինետ

ն

գիտականորեն այսինքն` չի

փոխառություն չեն համարվում,

հաստատվում'ճրանցծագումը, համարվում են չստուգաբանված բառեր: Երրորդ բաժինը վերաբերում է չստուգաբանված կամ կասկածելի սւտուգաբւսնություն ունեցող բառարմատներին,այն բառերին, որոնք կամ բոլորուրն

չեն ստուգաբանվում, կաս էլ եղած ստուգաբանությունները չեն բավարարում գիտական արդի պահանջմճերին,հետնաբար ն ընդունելի չեն: Այստեղ տրվում է այս

վում

ճելու մպատակսվ խորհրդային շրջանում

կարգի արմատների մասին եղած ստուգաբանության պատմությունը, բերեն առաջարկվող բոլոր ստուգաբանությունճերը, դրանց հեղինակները, ինչ-

ե

պես նան

են

տեսել հայերեն մի շարք

ուդ-

ուղղախոսական բառարաններ: 1922 թ. հայերենի բարեփոխված ուղղագրության սկզբունքներով կազմվել հրատարակվել է Ն. Ալահվերդյանի «Նոր ուղղագրական բառարանը»

աղբյուրները: Այս բաժինը տեղեկատու-մատեմագիտական աղբյուր է մասնագետներիհամար տվյալ արմատի ստուգաբանության պատմությանը ծաճՈոթանալուն հետագայում հնարավոր այդ կարգի ե նման սխալներից խուսա-

(Երեան,

փելու համար:

Ժամանակակից հայոց գրական լեզվի արնելահայ տարբերակի 1940 թ. ուղղագրության մասնակի բարեփոխման կապակցությամբհրատապ է դառնում

Չորրորդ բաժնում,

պարունակում է մոտ 4500 բառ, համապատասխամճուղբացատրուղագրական կանոններով ե դժվարհասկանալի բառերի մասճակի

որ

ուղղագրականնոր բառարանի ստեղծումը: 1940թ. Ա. Ղարիբյանի հեղինակությամբ լույս համառոտ բառարանը»,որը պարունակումէ մոտ 5

սերը, ինչպես ճան իմաստային փոփոխություններնու բառակազմական ձնափոխությունները: Բառարսատի վերոհիշյալ լեզվական իրողությունները դիտվում են հայերենի 30-ից ավելի բարբառներում, որոնք բառարանի կազմության ժամանակ հիմնականում իր իսկ հեղինակի շնորհիվ հայտնի էին հայագիտությանը: Վերջին` հինգերորդ բաժնով եզրափակվում է բառահոդվածը, որում է հայերենի ազդեցությունն ուրիշ լեզուների վրա: Ամփոփվում են այլ լեքննվում

քիչ աշխատանք

Աճառյանի

Հ.

է

կատարված:

բարբառագիտական մշակմամբ ն հանրագիտական-մասնագիտական այլայլ տվյալների հարստությամբ նշանակալից երնույթ է ոչ միայն ուսյ, այլն համաշխարհային բառարաճագրության պատմության մեջ:

ԵՎ

ՈՒՂՂԱԽՈՍԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

զար բառ:

.

Ուղղագրական բառարաններում ընդգրկվում են տվյալ լեզվի կամ դժվար ուղղագրություն ունելուլ բառերը, կամ ընդհանրապեսլեզվի բառապաշարը: Բառարանի նպատակը լեզվի ուղղագրության, ուբառերի ճիշտ սուցումն

ու

յուրացումն

ամբողջ գրության

է:

Ուղղախոսականբառարաններում տրվում

է

բառացանկումընդգրկված

բառերի,նդրմավորված, գրական,արտասանությունը: Բառարանինպատակը բառերի ճիշտ գրական արտասանության'ուսուցումնու յուրա-

արտաբերությոնն,

գումն է:

Ուսումնճական-կրթական, դպրոցական, նպաստելու Վ

Բր

ն

ընդհանրապես ՈԳԻ:

ժոդովոդի վրդի

Դ

որատարակչական

գրագիտության Գրազ թ)

գործին

մւսկարդակը բարձիացլարդակը բարձրաց

նան

տեսածԱ.Ղարիբյանին կյանի «Դպրոցական ուղղագրականբառարանը» պարունակում է մոտ

Վերջինհրատարակությամբ1968 թ.

ստուգաբանության պատմության, ստուգաբանական,

ՈՒՂՂԱԳՐԱԿԱՆ

բառ:

ժանացավ:

արմատական բառարանը» բառարմատների նրանց հնչյունական, քերականական, իմաստաբանա-

կան, բառակազմական,

տեսել «Ուղղագրական

հազար

արդի հայերենի ուղղախոսության նորմաները: Հայերենի ուղղախոսության բնագավառումգիտական-տեսաբացզակական աշխատությունների,այդ հւսրցերում միասնական սկզբունքների յության պատճառով այդ փորձը 50-ական թվականներին ընդունելության չար-

բառ), որով փորձ է արվում ներկայացնելու

«Հայերեն

ընդգրկման ծավալով,

է

վերջին տասնամյակների Հետազայում այս բառարանը, ընղարձակվելով, ընթացքումպարբերաբար լույս է տեսել մի քանի հրատարակությամբ: 1956 թ. լույս տեսած Ա. Ղարիբյանի ն Գ. Պարիսի «Դպրոցական ուղնան է (մոտ 600. ուղղախոսականբառացանկ ղագրականբառարաճին» կցված

զուճներիհ̀այերենից կատարած փոխառությունները,որոնք առանձնապես արժեքավոր են այն առումով. որ այդ ուղղությամբ հայագիտության մեջ համեմատաբար

1930 թ.), որ

թյամբ:

անվանվում է գավառական, տրվում են բառի կամ բադարմատիհամապատասխանություններըհայերեն բարբառներում: Հ. Աճառյանը բերում է գլխավորապես բարբառներում դրանց հնչյունական տարբերակ-

՝

լույս

ղագրականԼ

լույս

Գ. Շե18 հա-

բառարանները, անշուշտ,

են`

Ուղղագրականհիշյալ որոշ գործ կատարել նպաստելովկրթական-դպրոցականկարիքներին: Հ. Բարսեղյանի«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբա-ճակաճ բառարաճը» (Երնան,1973 թ.): Պարունակում է ժամանակակիցհայ գրականլեզվի ավելի քան 152 հազար բառ ն տերմին:Բառացանկըկազմված է թարգմանականու մասնագիտական տասնյակ բահայոց լեզվի բացատրական,

ինչպես ճան ռարանճների,

գրականությունիցու մամուլից հավաքված բառերի լայն գործածական գրականհայերենի բառերիցբացի՝

Բառարանը վրա:

հիման

է նան ինացած,իին ն բարբառային որոշ թվով բառեր, ինչպես պարունակում ն գիտաեն գեղարվեստական,գիտական. ճանտերմիններ, որոնքհանդիպում

գրականության մեջ: Բառացանկում տեղ տեխնիկական

են

գտել

նան

լայն

գոր-

ծօածությունունեցոյլ հապավումները: Բառերը բերվում են մեկ ընդունված ուղղագրությամբ: Հազվագյուս) դեպարտասաճական, բառակազմական հ բառաքերում թույլատրված են բառերի յին, ինչպես ն գրությամբ արտահայտված տարբերակներ (մանուշակ-մաճիշակ,

երիկամնատապ-երիկամատապ, արջառրս-արջորս,քարակիսաեփ-կիսեփ,

հանք-քարհանք): ՀԱԿԱ ԱԿԱԴԱՐ.

Այս կարգի բառարաններն ընդգրկում են երզու կամ ավելի լեզուների բառերի կամ դարձվածքների թարգմանպկան համապատասխանությունները, իմաստային համանշանակճերը: Ըստ լեզուների ընդգրկման այդ բառարանները

ԿԱՄ

Այս կարգի բառարանների հիմնական առանձնահատկություննայն է, որ նրանցում չի ընդունված բառերի այբբենական սովորական դասավորությունը,

բառերը ըստ այբուբենի դասավորվում մատ, ձախից աջ, այլ հակառակ

են ոչ

լինում են՝ երկլեզվյան, եռալեզվյան Լ այլն: բառարանները բաժանվում են երկու խմբի` Թարգմանական կան ընդհանութ բառարաններն թարգմանական

թե բառի առաջին հնչյունի համե-

աջից ձախ, բառի վերջին հնչյուուղղությամբ,

Նախկինում այս տիպի բառարաններ կազմվել են, ըստ երնեույթին.բանաստեղծներին օգնելու նպատակով բանաստեղծությանհամապատասխան հանգ ունեցող բառեր ընտրելու համար: Մեր ժամանակներումայդ բառարանների կազմելու նպատակնէ նպաստել էլեկտրոնայինհաշվիչ միջոցով թարգմանություններկատարելու գործին: Հանգաբառարաններըլեզվաբանական որոշակի արժեք են ներկայացնում՝ լեզվի բառային կազմի կառուցվածքային, բառակազմական,բառերի բահատկապես վերջածանցների ղադրիչների, քննության է ուսումնասիրությագ

մեքենաների '

համար:

Հայ իրականության մեջ տպագրված նույնատիպ բառարանգերիցհիշաեն՝ 1) Խ. Գալֆայանի «Յանգարան կամ բառագիրք յանհայկազեան լեզուի» (1862 թ., Թեոդռսիա) որ

տակության արժանի գաց

կում

աշխատությունը, պարունաբառերու»

12 հազար բառ: 2) Պ. Խ. Թերզյանի «Յանգարան նոյնաձայն ն նոյնպյանգ (Պոլիս. 1905 թ.), որը ընդգրկումէ հիմնականում արն մտահայերեն նման է մոտ

հանգունեցող բառերը:

3) Խ. Աթանասյանի «Հանգարանը» (Բեյրութ, 1961 թ.): Արդի գիտական սկզբունքներով է կազմված Հայկ.ՍՍՀ մալսարանի հաշվողական կենտրոնի «Հայոց լեզվի

(Երեան,

է.

նույն

տերմինաբանակ րաններ: կարգի բառարաններում Թարգմանականընդհաճուրբառարաններ:Այս

`

բառա-

ամփոփվում են երկու կամ ավելի լեզուների բառային կազմի ընդհանուր գործածական բառերը (նան դարձվածքները) ե այդ լեզուներումնրանց իմաստային մեկ կամ մի համապատասխանությունները,մեկ լեզվի բառերին

դարձվածքների

քանի լեզուների թարգմանականհամազորները: Տարբեր ժամանակներում կազմվել են հայերենի եվրոպական կամ ասիական լեզուներին առնչվող մի շարք թարգմանական մեծ ու փոքր բառտրաններ: են ռուսերենին, Դրանցից հիշատակությանարժանի անգլերենին, ֆրանսերենին, գերմաներենին առնչվող բառարանները: Ռուս-հայերեն Լ. հայ-ռուսերեն ընդհանուր բառարաններիցարժեքավոր

են. `

1) Հ. Դաղբաշյանի «Լիակատար

բառարանը» (Թիֆլիս, ռուս-իայերեն պարունակում է մոտ 125 հազար բառ: 2) Նույնի «Լիակատար հայ-ռուսերեն բառարանը»(Թիֆլիս, 1911: թ.), որ

թ.),

որ

ընդգրկումէ մուռ 70 հազար բառ, ռճեր ինչպեսնան հազարավորդարձվածքներ, ու Հայերենի բառապաշարի կայուն կապակցություններ: ընդգրկման տից այն հայերենից մեկ այլ լեզվի ընդհանուր-թարգմանական ընդարձակ բա-

տեսակե-

ս

3) Թ.

պետհա-

Պ. Սոտճիկյանի, Վ. Փոթեյանի Ավդալբեկյանի, Ե. Տեր-Մինասյանի,

երկհատոր բառարանը» «Ռուս-հայերեն հանգաբառարանը» հազար արտահայտություն: Բառերի

թ.):

թարգմանա

ռարաններից է: ԳԱ

Բառարանը պարունակում է մոտ 42 հազար բառ: Բառարանի վերջում զետեղված են անվանական Լ բայական թեքումների երկու հարացույցներ:Հանգաբառարանըկազմված է «Հայ-ռուսերեն բառարանի»(1960 թ.) հրման վրա, ըրի բառապաշարը ըստ հեղինակների վերանայվել է հիշյալ բառարանի որոշ բառերը դուրս թողնելու ն հայերեն մյուս բառարաններիցն այլ աղբյուրներից նորերը մուծելու շնորհիվ:

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

ւ

:

ԳԱԹ

ՉԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

ՀԱՆ ԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

նի համաձայն:

ԹԱՐԳՄԱՆԱԿԱՆ

'

ճոր

(1933-35

թթ.)պարունակումէ մուռ

այդ քանակությունը հիմնակաշրջանում ռուսերենիընդհանուրգործածական բառապաշարըն իր հիմնականգծերով համընկնումէ Դ. Ուշակովի 1935-1940 թթ. լույս տեսած ռուսաց լեզվի քառահատոր բացատրական բառարանի բառացանկին: Հեղինակները հնարավորության սահմաններում խուսափել են թարգմանության են ռուսերեն բառի դինկարագրականկամ բացատրական եղանակիցն հետնել բառ սկզբունքին: տալու Բառարանի հայերեն հայկական մաց բառացանկում զգալի թիվ են կազմում նորաբանությունները: 4) Ե. Տեր-Մինասյանի,Վ. Փոթեյանի, Հ. Կուսիկյանի,Հ. ՀամբարձումյաՄ. ճի, Գեւորգյանի քառահատոր «Ռուս-հայերեն բառարանը» (Երեան, 1954-

բառ

ու

ճում

արտացոլում է

թթ.):

այդ

Բառարանը պարունակում է

հազար բառահոդված հ, ի տարբերություն խորհրղային շրջանում լույս տեսած նույնատիւվ նախորդ բառարանների, ամենածավալունն է պարուճակված բառերի ու դարձվածաբանական միաքանակով, իմաստների ն իմաստային նրբերաճգճերի բազմազանուվորների թյամբ: մոտ

Վիճելի պետք է համարել այդ կարգի թարգմանական-ընդհանուր բառարանում թարգմանվողբառի իմաստը կամ իմաստները հաստատող բնագրային ն նրանց հայերեն թարգմանությանառկայությունը: օրինակների 5) Ա. Ղդրիբյանի«Ռուս-հայերեն բառարանը» (Երեան, 1968 թ.) պարու'

ճակում է

մոտ

դարձվածաբանականմիավոր: Ի տարբերություն քառահատոր «Ռոա-իայնրեն բառարանի», հեղինակը ամբողջովինհրաժարվել է բառիմաստներինտրվող բնագրայինօրինակներից ն ճրանց հայերեն թարգմանություններից. ճախորդի համեմատությամբ, որոշ չափով կրճատվել է հազար

բառ

ու

նան

բառարանի ծավալը: 6) «Ռուս-հայերեն դարձվածաբանական բառարանը» (1975 ք.) պարուճակում է ռուսաց լեզվի շուրջ 5600 դարձվածք ն 1600 ւռարբերակ ու փոփոխակ: Այն ռոաերենից ՍՍՀՄ մեկ այլ ազգային լեզվի դարձվածաբանական-թարգմա-

նական ընդարձակ բառարանիառաջին փորձն է: Նրանում ամփոփված է ոուն նաց հայոց լեզուների դարձվածքային հարստությունը: Եվրոպական լեզուներին առնչվող թարգմանական ընդհանուր բւսռարաններից հիշատակության արժանի են՝ 1) Հ. Չագմագճյանի«Ընդարձակ բառարան անգլերեն-հայերեն» (Բոստոն, 1922 թ.), որ պարունակում է 125 հավար բառ ն դարձվածքային միավոր: 2) Մ. Գույումճյանի «Ընդարձակ բառարան հայերեն-աճգլերեն» (Կահիրե, 1950 թ): 3) Ն. Բյուզանդացու «Բառագիրք ի գաղղիէրէն լեզուէ ի հայերեն» (Պոլիս, 1884 թ.): 4) Գ. Լուսինյանի «Նռը բաոգիրք ֆրանսահայ» (1-ին նատ., Փարիզ, 1894-1903 թթ., 2-րդ հատ., Պոլիս, 1910 թ.): 5: Ա Կոյլավ(յան)ի«Բառգիրք գերմաներեն-հայերեն»(Վենետիկ, 1890 թ.): 6) Գ. Անդրեասյանի «Գերմաճերեն-հայերենբառարանը»(Երնան, 1976թ.), որ պարունակում է 40 հազար բառ ն դարձվածքայինմիավոր: ՛

Թարգմաճական-տերմինաբաճական բառարաններ: Այս կարգի բասաիաններն ընդգրկում են մեկ լեզվի, մեկ կամ մի քանի բնագավառների տերմիննեըը ի նրանց թարգմանությունները՝ համանշանակներըմեկ կամ մի քանի լեզունե-

րով:

Թարգմանական-տերմինաբանականբառարանի օրինակ կարոդ է ծառայել` Մ. Քուջունու «Բառգիրք արունստից, գիտութեանց ն գեղեցիկ դպրութեանց» աշխատությունը (1-ին հատ., 1891 թ., 2-րդ հ., 1892 թ., Վենետիկ): Բառարաճը բաղկացած է երեք հատորից, ամփոփված երկու մեծաղդիրգրքերի մեջ:

է տվյալ դեպքերում նկարը կամ պատկերը` Մշխա-

նրա հայերեն համավորը. որին հետնեում

տերմիճի բացսաորությունը, իսկ

որոշ

տության երրորդ հատորը արվեստի, գիտական ն տեխճիկական տերմիճճերի հայ-ֆրանսերեն բառարանն է: Ժամաճակակից հայ հասարակական-քաղաքական նւ գիտատեխնիկական տերմինաբանության մշակման, կարգավորմանԼ ճոր ճյուղերի ստեղծման

գործում վճռական դեր են խաղացել խորհրդայինշրջանի հայերեն տերմինաբաճական-մասնագիտականտասնյակ բառարանները,որոնք բացառապես առընչվում են ռուսերենին: Հայ գիտական տերմինաբանությանմշակման ն կարգավորմանգործում

սկզբունքայիննշանակություն է ունեցել Մ. Աբեղյանի«Ռուս-հայերեն ռազմական բառարանը»(Երհան, 1925 թ.): Մ. Աբեղյանըհսկայական աշխատանք է ոչ միայն հայ ռազմական տերմինաբանությանստեղծման, այլն կատարել

բա-

ռարանիռուչական բառացանկի ստեղծմանուղղությամբ: Հայերեն տնտեսագիտական տերմինաբանության բնագավառում ուշագրավ է Թ. Ավդալբեգյանի«Տնտեսագիտականտերմիններիռուս-հայերենբառաբանը» (Երհան, 1964 թ.), որ պարունակում է տնտեսագիտությանընե հարակից գիտություններինվերաբերող մոտ 35 հազար տերմին ւ տերմինային կապակցություն: Հայերեն տեխնիկական տերմիններին վերաբերող ընդարձակ գործ է «Ռուս-հայերեն պոլիտեխնիկականբառարանը» (Երեան, 1957 թ.), որ պարունակում է գիտության ն, տեխճիկայի զանազան բնագավառներին վերաբերող մոտ 25 հազար բառահոդված: Առանձնապես հարուստ ավանդույթներ ունի հայ բուսաբանական Լւ բժշկական տերմինաբանությունը: Հիշատակության արժանի են` Ալիշանի, Արթինյանի,Բեդւ յանի բուսաբանական հ Ռեստենի, Տաղավարյանի,Տիգրանյանի '

բժշկական բառարանները: Բժշկական մի շարք բառարանների մեջ աղանձնահատուկ տեղ է գրավում Վ. Արծրունու «Ռուսերեն- լատիներեն-հայերեն բժշկագիտականտերմինների բառարանը» (Երնան, 1-ին հրատ., 1924 թ., 2-րդ հրատ., 1956 թ.), որն

ընդգրկումէ .

մոտ

հազար բժշկական տերմին ն, տերմինային կապակցություն:

Կազմության սկզբունքներով նախորդիցորոշ չափով տարբերվումէ Մ. Ա-

բեղյանի,Լ. Հովհաննիսյանի, Ա. Տեր-Պողոսյանի«Լատիներեն-ռուս-հայերեն

բժշկականբառարանը» (Երնան, 1951 թ.), որ պարունակում է մոտ 25 հազաի. էն տերմինի որ է բատերմին: Այն բնույթով տերմինաբանականբառարան առաջին տեղումդրվում է լատիներեցատրություն չի տալիս: Բառւասհոդվածում ճը,ապա՝ ռուսերենը ն վերջում՝ հայերենհամազորը:

երկրորդ հատորներում տրված է արվեստի, գիտության, տեխնիկայի մշակույթի զանազան բնագավառներին վերաբերող ֆիանսերեն (կամ լատինե-

Առաջին ե

րեն) տերմինը, այնուհետ

ն

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

:

Ներածություն

ԼԼ

այ

Հնչյունաբանություն

աշ

աջառառ

այան

աաա

ա

աան

բառությանն հուզաարտահայտչական գունավորմանաեհսակետից հայոց լեզվի բառապաշարը ըառ գործածությանտարբեր Ժամամակակից

աան

է9

Լ.

Արտասանվածքիվերլուծությունը

ԼԼ

Վանկը հայերենում Վանկատման կանոնճերը

նայա

աոա

աաա

աաա

ՍՏ

ՆՆ

-

Հայերենիշեշտը

Լա

Ն

ՏՐ ա

ի

ո.

Հնչյուններ Ձայնավորներ..

.

Ն

Լ.ամ

Բաղաձայններ

անչ

Ս

Տ

ն երկենչյուններ Երկբարբառներ

Հնչյունափոխություն Ուղղախոսություն

Ձայնավորների գրական արտասանությունը Բաղաձայններիգրական արտասանությունը

Հայերենի գրատեսակճերը

Ոտղագրություն

Ժամանակակից հայերենի ուղղագրության կանոններ Մեծատառերիգործածությունը

ՕՂ

Ն՝...-ՆՆ

-

:

--

Բառագիտություն

Լիիմաստ բառեր

ն

սպասարկու բառեր Բնաձայնական բառեր

7լ

Բառերի տեսակներն

է02

Իմաստաբանություն

Բառի բառային իմասչո. նրա տիպերն ու

Բառիմաստիտեսակճերը Բառի մենիմաստություննու Բառիմաստի փոփոխություն Հայերենի հպմանունները Հայերենի բառային հոմանիշները

տեսակները

բազմիմաստությունը Լա

Ն

տ

, ա

ա

լեզվական տարբեր շերտերի`

զարգացման

հայոցիգվինըրաբանություրները Ժամարակակից ժամանակակիցհայերենում Հնաբանությունները

կիոճական

ըստ

ա

կազմության

,

Բարդություն Վերլուծականբարդություններ Համադրականբարդություններ

.

-

Անհոդակապ իսկական բարդություններ

Իսկական բարդության բաղադրիչների իմաստաբանական հ շարահյուսական հարա-

բերությունը

Իսկական բարդության ձլաբանական կաղապարները..

նաշ.

բառեր

Հարաբարղ կամ բազմաբարդ. բարդություններ: Լա

աաատատայանայ

աակաաաապատաա

Երեք հ ավելի բադադրիչներովկազմվող

.

Ածաճցում:Ածանցավորբաղադրություններ

Ածանցներիիմաստաբանական դասակարգումը Ածանցներիծագումը

:

Փոխառյալ ածանցներ Ածանցներիդասակարգումըըտտ բառակազմակամ գործունեության Կենսունակ (արտաղրողական) ածանցներ

աաա

Անկենսունակ(անարտադիոդական)ածանցներ

Ածանցմերի ձւարանական դասակարգումը Ածանցներիդասակարգումըըստ դիրքի Հապավականբաղադրությունների առանձնահատկությունեը

Դարձվածաբանություն

բ

ն

արեմտահայ տարբերակներիդարձվածքներ

Բառարանագրոթյուն Բառարանճնճերի տիպերը

ար

30) ւ

3Ժ

ան

Դարձվածբային հականիշներ...

Գրական լեզվի արհելահայ

միաձուլության աստիճանի...........

Դարձվածքայիմ համանուններ.

հիմնական տացման աղբյուր բառապաշարի

Դարձվածքայինտարբերակներ ն հոմանիշներ...

իմաստային տարբերակման,

աալէ

Ժամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը ըտտ ակտիվ ն պասիվ կազմի.

Դարձվածքներիդասակարգումը ըստ իմաստային

տարբեր փու-

,ԿՂ

։

Ժամամակակից հայոց լեզվի ըստ հայերենի բառապաշարը

Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառապաշարը

Նա

էլ4

Հականիշները հայերենում ժամանակակից Ժամանակակից հնյճ լեզվի բառապաշարը ն

Աճականըհայերենում

Բառի ներքին ձն

երի

Ո

բանանը

Ձայնդարձը ն նոր բա,չերի ստեղծումը

"`

..

ույթային կազմը

Բառի տարբերակները

ձն

օ0

Բառի ուսմունքը Բառի գործառույթները

Բառակազմություն Ձեույթներ

Բառի ստուգաբանականվերլուծություն Բառակազմություննիբրն լեզվի

ւ

Բառի կաղուցվածքային-ձե ույթային

.

գում,

..

աան

կառուցվածքային փոխառություններ

8|

առ

ն

Բառի բառակազմականվերլուծությունը

Լա

Բառերի գծիկով ն աճջատ գրություն Տողադարձիկանոնները Չակերտներիգործածությունը Ժամանակակիցհայերենի ուղղագրության բարեփոխման վերաքելլյալ ռրոշումները..

Իմաստային

|70

աա

խորհրդայինհասարակարԺամանակակիցհայոց լեզվի բառապաշարիզարգացումը

Բառի կառույցը, նրա

Ն...

ոլորտների

Հնագույն ու հին փոխառությունները ժամաճակակից հայերենում Նոր ն նորագույն փոխառությունները ժամանակակից հայերենում

Գրաբամություն

բառապաշար... Զբաղմունքայինն տերմիճձաքբանական ըստ ծագման Ժամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը

ւ

Հաճրագիտական

բառարաներ

Հայերեն հանրագիտականբառարաններ... Հայկական հանրագիտարան .. Հ. Աճառյանի «Հայոց

. բառարանը անձնանունների Լամ

կադ

առա

մաաաապաշ

»

ւա

Կենսագրական բառաաներ

բառարաններ անուճների, Բանասիրական (կամ լեզվաբան ական) բառարաններ Հայերեն հնատիպ բառարաններ

Տեղանունների ե աշխարհագրական

ա

«ապա

աա

այան

աապաշաւատայա

Հայ նդր բաուսրանագրությխւմ

ԼԸ

ւԸ

աւա

եեեԼենԼԼԼաեԼ

աջառաշոււը

բառարաններ. Գրաբարի բացատրականբառարաններ ՄխիթարՄեբատոացուբառարանը Նոր հայկազյան բառարանը Միալեզվյան

տա

աա

արաւ

աշաապաա

ԼԸ

ապաաւաաաաթաա

աը

-

աւանդ

33)

:

Աշխարհաբար գրական Ս. Գաբամաճյանի Մտ.

լեզվի

ջա

բառարաններ,

ւււ.

բառարանը

Մալխասյանցի բառարանը

.-

: .-

«Ժամաճակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան

եեւ.

Էդ. Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրականբառարանը» (բարբառային) բառարաններ Օտարազգի բառերի բառարաններ Դարձվածաբանական բառարաններ Հեղինակային քառղարաններ. Հոմանիշների բառարաններ... Մասնագիտական բառարաններ. Մտուգաբանական բառարաններ ե ողղղախոսակաճ բառարաններ... Ուղղագրական բառարաններ կամ հանգաբառարամներ Հակադարձ Թարգմանական բառարաններ Գավառական

աաա առա

ապաս

առասան

`

աշա

-

Երնաճի համալսարանի հրատարակչություն,Երհան, Ալեք Մանուկյան

տպարան. Երեան, Աբովյան ի. համայլսարամճի

:

Եռեանի

արը

|