Ժամանակակից հայոց լեզու- Ձևաբանություն

``

|

ԺԱՄՍՆԱԿԱԿԻՑ

|

ՀԵՅՈՑ

ալ

ԽՐԵԿՑՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Մ. Ե. ԱՍԱՏՐՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ

ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՏԴ

809.198.1

ԳՄԴ

812Հց73

Ա 732

Ա 732

(07)

Ասաարյան,Մ.

Ե.

Ժամանակակիցհայոց լեզու: Ձնաբանություն: Ուս. ձեռնարկ հայկ բանասիր.ֆակ. համար/Երնանիպետ.համալս 4-րդ հրատ. Եր.: Երնան| ,

համալս.հրատ.. 2094.

էջ:

Ձեռնարկն ընդգրկում է «Ժամանակակից հայոց լեզու» դասընթացի ն արդ| ձնաբանությանբաժնի բոլոր հարցերը: Ավանդականհայերենագիտության լեզվաբանության նվաճումների հիման վրա քննվում ն ներկայացվում ել ձնաբանությանցտեսություն ն արնելահայ գրական լեզվի խոսքի մասեր) համակաբգը:

4602020100 704402) ԳՄԴ.

1ՏՅԻ 5-8084-0423-Լ

Փ

81.2 Հ ց 373

200: Երնանի համալսարանիհրատարակչություն,

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ.--

Ցուրաքան-

(եզու ունի չրծք բաղադրիչ տարրեր՝ Ճնչյունական Ճամակարգ, բան ջքհրականականկառուցվածք: դառլաշար (Լեզվի Հնչլունական ճամակարզի ուսումեասիրությամբ զբաղվում է Հնլյունաբանությունը, բառաաաշարի ուսումեասիրությամբ՝ բւսռագիտությունը, իկ քերականական կաղուքվածբի ուսումնասիրութ յամբ՝ քերականությունը: ունի երկու բաժին` ձնաբանություն ն շարածլուՔնրականությունն ուսումնասիրում է խուբի մասերը ե դրանց սուքյուն: Ջեաքանությունն Քերականական չատկանիշները. բառի ձերն ու թերականականիմաստնելը: Շառշանյուսությունն ուսումնասիրում է բառերի կապակքության ն նախաղասության կառմության օրենքներ: Ձնարանության ելակնտը բառն է, իսկ շարաճյուսության ելակետր՝նախադասությունը, Չնայած ձնաքանությունն չարադլուսությունը ունեն իրենց Ճետազոտություն ինքնուրույն տռարկանելը, բայց իրարից կտրված չեն, փոխադարձաբարլրացնում են միմյանց՝ դառնալով միասնական ու ամբողջական ուսմունք լեզվի թերականական կառուցվածջի մասին, Շատ են միննույն լեզվական իրակուդեպթերում դրանք ուս«մնասիրում տարբեր մուորեցումներով։ Այսպես, օրինակ Հոլովի թյունները, բայց 6՛ շարալուսություն (եջ, կարգնուսումնասիրվում է է՛ ձնաքանության, սակայն Ճոռլովներիուսումնասիրության ձնաքանական ն շարա չյուսա-

չյուր

ու

կան ելակետերը տարբեր

Դիրը

հնս

Այս Հարցում ձնաբանությանբուն խըն-

ձների կաղմուքյան Հոլովական

բանական տեսակետից կարնոր է,

որ

ջնեությունն է: Ըստ այդմ,

ձնա-

տարբնր բառեր սեռական-տրա-

կանումտարբեր վերջավորուքյուններստանում, ինչես՝ գիոք-գոքի» ռսկի-ոսկու, քույո-ՒՐոջ,շաբժում-շարժման,օո-շբվա ն այլն, մինչդեո ԵԼ

շարա«ուսական տնսակետից տարբեր ձները դրսնորում

մանավորում

նն

այլ

են

բառերի

դա

նշանակություն չունի, որովճնտն

միննույն բնրականականիմաստը ճէւտ

ն

այդ

պալ

ունեցած միննույն Հարաբերությունը: է առանում ալն, թե սե-

ճարածյուսական«տեսակետից կչ'րնոլ:ություն

Ֆ

ռական-տրականի ձնը (անկախ նրա կազմությունից) էնչ իմաստներ կարող է արտաճայտել նե, ըչտ այդմ, տարբեր բառներիՃետ ունեցած էնչ Հարաբերություններ կարող է պայմանավորել (պատկանելության, ձին, ենթակայական, ռրինակ՝գյուղացու օրինվ՝ քամու բեթած-Ճողմի տարած, սռարկայական, օրինակ՝ երեխայի խնամքը, որակական, օրինակ. ասրի ծաղիկ, դաշտի ժաղիկ ն վն), որ ձնաբանականտեսակետից էական նշանակություն չունի: Նույ: ձնով՝ Հողնակի ԹՎԻ կարգին անդրադառնում ենն ս՛ ձնաբասրձանագրում է, նությունը:է՛ շարաճյուսությունը: Զնաբանությունն որ ժամանակակից Ճայերենում գոյականներիճոգնակի թիվը կազմվում Լ ԵՐ, ՆԵՐ, Ք, ԻԿ ն այլ մասնիկներով,օրինավ՝ծառեր, փողոցներ, զյո'-

Բայց շարաճյուսությունը չէ անդրադառմառշդիկ: ղացիներ, գյուղացիք, նում

ձնաբանական տեսակետից կարնոլ՝ Ճոգնակիների այդ

տարբեր

որովճետն նրանք բոլորն էլ, անկախ իրենց ձների ւռարկչսզմությանը, են այլ նույն իմաստն ունեն ն պայմանավորում բերությունից, բառերի

ունեցած նուլն ճարաբերությունը՝պաճանջելովճոգնակի ստորոդՇարարլուսականտեսակետից ոչ մի տարբերություն չկա «Գյուղացիների գնացին» ն «Գյուղացիք զնացին։ ձների միջն. իսկ ձասբանական տեսակետից կա, բանի որ մի դեպքում գոյականի Հոգնակի թիվը կազմված է ՆԻՐ, իշկ մյուս դեպբում՝ Ք մասնիկով: Քնրականականգիտության խնդիրը (լեզվում գործոզ օրէնքների

Հետ վալ:

ճշզրիտ բացաճայտումն արտացոլումն է, ն դա "աողվում է սյնքանով, որքանով ալդ Թույլ է տալիս գիտության, մասնավորապես Լեզվաբանության զարգացման տվյալ մակարդակը: Հենց այս պատճառովէլ յուրաքանչյուր տվյալ փուլում ունի չեզվի օրենքների բացասա ճայտումը ոչ թե բացարձակ,այլ ճարաբերականճշտություն միայն: ՁԵՂԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՄՈՒՆՔ ԲԱՌԻ ՄԱՍԻՆ.-Զնաբանությանուշումնասիրուցյան առարկան, նրա ելակետն օրինաչաօրենքներն վախճանակետըբառն է, նրա սաճմանած են Այս նրա ձներին։ նշանակում բառին վերաբերում փությունները ուսմունք է բառիմասին: է, որ ձեաբանությունը քերականական Լեզվի քաոէրի ուսումնասիրությլամբզբաղվում է նան բառաղիտությունը: Սակայն ձնաբանությունը ն բառագիտութլյունըլեզվի բառերի են բոլորովին տարբեր սկզբունքներով: ուսումնասիրությանը մոտենում Քննելով լեզվի բառային կաղմը՝ բառագիտություն, նպատակ ունի պարդելու, Թե բառերի ի՞նչ պաշարով է օժտված լեզուն, բառերը ի՞նչ կոնկրետ իմաստներ են արտաճայտում, լեզվի ո՞ր ոճերում են դործածվում, է՞նչ ոսզբյուրննրից են դալիս, Բնի՞կեն, թե՞ փոխառլալ ն այլն: Ուսումնասիրելով լեղվի բառային կազմը՝ ձշւաբանությունը նպաաակ ունի պարզելու, թե ի՞նչ քերականականկառուցվածք ունի լեզուն, իմաստաբանական փնչոլիսի՞ընդճանուր խմբերի լեզվի լառապաշարը ու

ու

ու

ու

է քաժանվում, խմբերից յուրաքանչյուրը ի՞նչ քերականականճատկաձներ է կազմում ն այլն: նիշներով է օժտված, ինչպիսի՞ տանք Որպես օրինակ վերցնեն, սպիտակրառը ն դրա վրա ցույց բառի ուսումնասիրության այդ երկու ելազետերի տարբերությունները: ԲառագիտությանՀամար էական է այն, որ սպիտակբառը կոեկոճերում, րետ զույխի անվանում է, գործածվում է զրական լեզվի բոլոր սե: Պատճերմակե ճականի»ը՝ ունի իր Համապատասխանճամանիշը՝ մական բառագիսոության ճամար կարնոր է նան այե, որ սպիտակբառր պարսկականփոխառություն է, գործածվել է ոչ թե բնիկ ճայերեն, այլ փովերում (գրաբար: միջին Հայհրեն, աշխարչաբար) մեր լեզվի բոլոր ն

այլն:

ճարուսումնասիրության ճամար թվարկված բոլոր Ջեսրբանական ցէրը կարնորություն չէն ներկայացնում: Զնաբանությանճամար կարեէ Հատկանիշ է արտաճալտում, մտնում վոր է այն, որ սպիտակ բառը ունի մեջ, իր ածականների խմբի որակական աստիՀամեմատություն կարող է դրվեն առարկա ճանները` ավելի սպիտակ.ամենասպիտակ, ցույց տվող բառերի՝ գոյականների վրա ն դառնալ որոշիչ սպիտակ Ճճոլովվել ե այդ դուռ հ այլն, կարող է Հող ստանալ պատ սպիտակ դեպքում կարտաճայտի ոչ միայն ճատկանիշի, այլն առարկայի գաղզան այլն» փար, օրինակ՝ սպիտակը, սպիտակի, սպիաակից Ամեն մի բառ եզակի,մասնավոր, միսն էրեն ճատուկ իմասաի ճետ միասին անպայմանորեն ն անխուսափելիորեն արտաճալտում է եան ընեդճանուրիմաստ (կամ իմասոներ), որ ճատուկ է ոչ միալն տբվու

բառերի մի ամբողջ խմբի ես: Այսոզէս, լիճ.Բող,ծառ, գիրք, փողոց. սեղան բառերը օբյեկտիվ աշխարճի բոլորովին տարբեր առարկաներհն անվանում: Սա նշանակում |, սր այս բառերի արտաՀայտած եզակի, մասնավոր իմաստները միանգամայն տարրեր են: Սակայն առանձնանալովիրենց արտաճայտածկոնկթեւտիմաստներով՝բերված բոլոր բառերը միավորվում հն մի խմբի մեջ իրենց արտաճայտած Ընդճունուր բմաստների նուլնությամբ, այն է՝ բոլորն էլ արտածճալջտուգ էն առարկայական Ճասկացություն (ի տարրերություն այլ խմբի բառերի, որոնք, ասենք, արտաճայտում են Հառոկանիշի Հասկացություն, օրինակ՝ մեծ, կարմիր ե այլն), ուղղական ճոլովով են դրվաձ (որոնց ճակադրվում են Համապատասխան թեք Հոլովաձները՝լճի, Հողիչ ծառի. լճից, ճոզիը, ծառից ն այլե), բոլորն էլ եզակի թիմ ունեն (որոնց ճալճեր, ծողեր, ծառեր ն կադրվում են ՀամասլատասխանՀոդնակիները՝ էն զործածված (որոնց Հակադրվում են Համաայլն), անորոշ առումով

լալ

բառին,այլն

պատասխանորոշյալները՝ լիճը»ճողր, ծառը ն Նույն ձեով էլ՝

այլն):

բաԲավաքեցին կատառեցին, ջաողեցին, զոեգին,

ռերը բոլորովին տարբեր գործողություններ են անվանում, ուրեմն բառնճրի մասնավոր, էզակի իմաստները բոլորովին տարբերն

ն այդ

Բայը

ունեն ընդչանուր իմաստների նույնություն, ալն տալիս գործողություն, այսինքն բալեր քն, ունեն եերգործական սեռ, գործածված նեն սաչշմանական եղանակի անցյալ կասալրզալ ժամանակի ճոգնակի երրորդ դեմքով: իրէնց արտաճայլտածընվչա-

միաժամանակ նրանք է՝

են

ցուլց

էլ բերված բառերըմիավորվում էե մի նուր իմաշտներիեուլնությամբ խմբի մեյ: Այս«լեռ, ուրեմն` բառի մեչ միշտ առկա է երկու կողմ` մասնավոր, եզակի, ոբով նա տարրերվում է բառապաշարի մել մտնող մլուս բաորից Խմբին

ն

րնդճանուր, որով

եա

միավորվում է րոոնրի

ալս

կամ այն

Բառի մասԼավոր. եզակի, միայն տվյալ բառին ատուկ իմատոր (կամ իմաստները,կոչվում է բառայինիմաստ ն ուսումնասիրվումէ կողմից բառազիտության Քառի ընղճանուրիմաստր (կամ բմաստենոը),որ հատուկ ե ոչ միայն տվյալ բառին, այլն բառերիմի ամբովջ խմբի նս. կոչվում է ՀԵե Րականական իմաստ ուսումնասիովումէ ձնաբանության կողմից: Բառի բշերականականիմաստները սովորաբար արտաձա տվում են նույն բառի տարբեր ձենրի միչոցով։ Այդ դեպրում բառի նլութական է անփոփոխ, ն նույն կոնկրետ եշանակությունը, բառիմաստը մնում են տարբեր քերականական բառիմաստի սաճմաններյւմ արւոաճայտում գոեմ-գոես-գոի.գոեցիքմաստներ, օրինակ`էարբ-Ւքաբի-Լաշից-Ւաբով. գշեցիո-գոեցն այլն: Այս տեսակետից էլ ձէաբանությունը, նեղ իմաստով վերցրած, մունք է բառի ձների նրանց տրտաճայտած քերուկանականիմասաննրի մասին: Սակայնձնաբանությունը չի սաճմանափակվումսոսկ բառաձեերի ն նրանց արտաճալտածբերականական իմաստների ուսումնաուս-

ու

մեջ մտնում սիրությաժբ:Զնեարանության

նեն նան

խոսքի մասերի

ուս-

մունքը ե առանձին խսսբի մասէրլ բառակազմականկաղասլարեերի Քննությունը, որոմճետնկան րառակազմության որոչ տիպնրը,որ ճակամ այն խոսքի մասին, կան ածանցներ, որոնք տուկ են միայն այս որոշակի խոսքի մասեր են կազմում ն այլն: դւսմունճ է բառի, նշա ձների ն այղ Այոպիսով՝ ձնաբանությունը մասին, խոսքի մաձնեեբիաշտաճայտածքեբականական իմաստների ե մասին: ճատուկ սեբի նրանց բառակազմական օբինաչափությունների

ԻՄԱՍՏ ԵՎ ԶԵՎ.Բառիարտածայտած եզակի, ընեդճանուրիմաստների չարարերությունը ավելի ցալտուն ցույց տալու ճամար վերցնենք 2ետնյալ «նախադասությունը». Լաբզական դարզուհիներրզաշոբեն գանղեցինսիբացող սանգիչնեբինիչճարՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

մասնավոր

ճե,

նե

այսպիսի բառեր ո՛չ Հայերջնում.

Բայց

ն

այնպես,

այս

Հայախոս մարբդու ճամար Տ

ո՛չ էլ որեէ

այլ

լեզվում

"նախադասության ընղծանուր իմաստր պարզ

է. էնչ-որ

չկան:

ամեն

մի

ունեղող մեկից Տասոկունի)

ավէլի իական սեռի արարածներ ինչ-որ ձնով անցյալում ինչ-որ գործողություն են կատարել (ըստ որում, այդ գործողությանը խոսողի կանատես է եզել) ինլ-որ Հատկանիշ ունեցող էակների նկատմամբ" Այո «նախադասության» մեջ ոչ մի եզակի,մասնավոր, այսինքն՝բոսուսյին իմառտ չի արտաճայլտված,այլ արտաճայտված էն ընդչճանուր, այսինՔըն՝ բնրականականիմաստներ, այն է՝ Հատկանիչի (լարզական), զոա-

յականի,էգական սեռի, ուղղական ճոլովի, Հոզնակի

որոշյալ

առ-

(դարգուծիները), բայի, անցյալ կատարյալ ժամանակի, Ճոդեւկի թվի, էրրորդ դեմբի (զանդեցին) ն այլն, Մենք կարող ենք անգամ այո չարաճյուսական վերլուծության «նախադասությունը, ձնաքանական ման

ու

ածական, որոշիչ. դարենթարկել. իեչպես՝ լաբզական--Հարաբնրական անուն, ճոլով, որոշյալ ուղղական ճոգնակի թիվ, զուճիներբ--գոլական

առում, ենքակամակբալ:ձնի սլարագազաշռոեն--ձմի գանդեգին-բայ»:սաշմանական ծղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակի ճոգնակի թվի երրորդ դեմք,

ն

ստորոգյալ

այլն:

նն լեզվին, ինչՔերականականիմաստները նույնքան անճրաժեշ/ո

բան, ասենք, բառերը, որովռեան դրանց միջոցով է արտաճայտվում կա-

բառերի միջն: Մարդկային մտածողությունն իրականանում է նախաղասությունների մեջ, որոնցում բառերն անխուսասիելիորենն անճրաժեշտորեն ձանդես նն գալիս որպես քերականական իմաստների կրողներ, եթէ վերցնէքնք«Որսորդներնսպանեցին արչին» նախադաւություեր, ապա կտեսնենք, որ երեք բառից բաղկացած այս փոքրիկ նախադասության մեջ արտաճայտվածեն բազմաթիվ քերականականնչանաձեի մել տլոաճայտված էն գոյական եվան, վություններ:ՈՐսոոդնեոը աոման քերաուղղական 4Ճռլովի(ենթակայի), Հոգնակի թվի, որոշյալ կանական իմաստները. սպանեցինձնի մեջ արտաճայտվածեն բայի (ս«ւտորոգլալի). ներգործական սեռի, սաճմանական եղանակի, անցյալ կատարյալ ժամանակի, Հոգնակի թվի, երրորդ դեմջի քծրականական իմաստները. առջինձնի մեջ արտաճայտվածեն գոյական անվան, տրական Հոլովի (ուղիղ Խնդրի), եզակի թվի: շնչավոր առման. որոչլալի րերականականիմաստները: Ինչպես անմիջաբարնկատվում է, ջհրականականիմաստները, որպես կանոն, արտաճայտվում են Հատուկ մասնիկների միջոցով: Այսձնի մեջ ծոգնակի թիվն արտաճակտվածէ ՆԵՐ, իսկ պես՝ոբսոողները որոշյալ ձնի մեջ անցյալ կատարյալ առումը՝ Ը մասնիկով. սպանեցին ժամանակը, երրորղ դեմքե Հոգնակի թիվե արտաճալաված ծեն Ե5 ն պը

ու

ին

մառնիկներով. տոջինձեի մեջ տրական Հոլովն

ու

շնչավորի

առումն

արտաճայտվածեն ի, իսկ որոշյալ առումը՝ Ն մասնիկով: Այսպես կ՝ դործիական Հոլովի քերականական իմաստն արտաճայտվում է ՈՎ կամ Բ ԻՑ կամ բացառականինը՝ մասնիկներով ((ատարումովի|կատարմաժբ), ՌԻՑ (գրքիտ։ ՈՒՄ (սարում) մասնիկով ն այլես այգուց),նճրգոյականինը՝

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԵՐ.--

Քերականականիմաստները

ե

դրանց

արտաճայտման ձները գտնվում առանց մեանխզելի կապերի մեչ, կի մլուսը չկա: երբ խոսում ենք թնրականական ձնի մասին, ապա այդ ձնին կառչած է որոշակի քերականական իմաստ, իսկ երբ խոսում ենք Քեիականականիմաստի մասին, ավա ալդ իմաստը արտաճայտվում է որոշակի ձնով: Աճա քերականականիմաստների ն ձների անխզելի նապը լեզվի մեջ պայմանավորել է քերականականկարդերի առաջացումը: Հանդեսգալով որպես լեզվի ձնաբանականկառուցվածքի ամէնաու էական ու կարնոր առանձնաճատկությունները արտացոլող որոշող ուննն միավորնեեր՝ քերականականկարգերն իրենը որոշակի իմաստներն ու արտաճայրտության ձները։ Իմաստայինտեսակետից քերականականկարգը ճՃամաղորն ճակադրության մեջ զտնվող քերականական իմաստների ամբողջությունն է, Թի» հնչպես՝եզակի ԹԵՎ--ճոգնակի ---չսնորոշառում, որոշյալառում ուղղական Ճոլով--սեռականՀոլով, բացառականճոլով--գորտրական ծիական ճոլով։, ննրդոլական ճոլով, ներկա ժամանակ--անցյալ ժամա1-ին դեմբ--2-րդ դեմք--3-րդդեմք ն այլն: նակ--ապառնի ժամանակ, Զնեային շնրականական կարգր ճամազոր ն. Հակաղրուտեսակետից Լլան մեչ գտնվող քերականականիմաստներ արտաճայտող ձների ամբողջոծլունն է: Այսպնաօրինակ՝քար--քարեր, ծառ--ծառրեր, ուսանող-ուսանողներ, աջակերտ--աշակերտներձների ճակադրությամբ արտաՀայտվում է ժամանակակից Ճայնրէնի գոյականի թվի կարգը, բար-են

բարո, քարի---քաիիի--քարՈՎ--

ն

ոսկի--ոսկՈի--ոսկՈիՑ--ոսկՈՎ--ոս

ԿՈՒՄ ն այլ ձենրի ճակադրությամբ՝ ճոլովի կարգը, գնացի--զնացիր-գնաց--գնացինք--զնացիք--ղզնացին,բարձրացա --բարձրացԱր--բարձն այլ ձների 2ակաբացԱՎ--բարձրացԱնք--բարձրացԱքՔ--բարձրացաԱն ն այլն: դեմքի թվի կարգերը բայի դրությամբ՝ նշելով, որ քնրականական կարգերը միշտ որոշվում նն ծամազոր ու

ձեերի քՔնրականական

իմաստային Հչակադրություններիամբողչությամբ, ,ածուկյանը տալիս է քերականականկարգի ճետնլալ սաճմանումը. «Քերականական կարգը ուրիշ կարգի չճանգեցվող» բովանդակության պլանում մեկ կամ ավելի ճատկանիշներովՃակադրվող ն ձնաբանական Գ.

կամ չարաճյուսական միջոցներովարտաճայտվողերկու կամ ավելի քեբականուլթների ամբողջությունն է»: բնորոշ առանձնաճատկությունն այն է, որ Քերականական կարգերի նրանք միշտ արտաճալտում են ընգծանուր իմաստներ, որոնք տարածվում են բառերի որոշակի խմբերի վրա՝անկախ նրանց բառալին-նյուքական նշանակությունից: Այսպես, ՔՎի կարգը Ընդճանուր Լ, օրինակ՝

տարածվում է ճամարյա բ. Փ.

Ո ճոցառի,

Օ6ԱՇՇ

բոլոր Ի

գոյականների վրա,

ՅթԿՅԵԸԽՇՇ

8Յեր

ն

խոսքի մեջ

Էքշռճե, 1Է978,չք

ՈՅ:ՅԱԻ6,

յուրա113.

քոնչյուր գոյական գործածվում է կամ եզակի, կամ ճողգնակի Թվով,ինչծաո-ծառեո, փողոգ-փողոցներն պես` սաբ-սաբեր. սեղան-սեղաններ, այլն: Հոլովի կարգը ճամապարփակ է բոլոր գոյականների Համար, ն ամեն մի գոյական, անկախ իր բառային կոնկրետ իմաստից, կարող է ուղղական, սեռական-տրական, գործիական Հոօատանալ բացառական, լովնքրի ձն՝ արաատճայտելովայգ Ճոլովննրի իմաստը, օրինակ՝ քէաշ-

քառշի-քա՞բից-քառով, ուսանող-ուսանողի-ռ:սաճնողից-ուսանողով, չութակն այլն: չութակի-ջութակից-ջութակով Ժամանակիկարգն ընդգրկում է բոլոր բայերը. ճազարավորբայեր, անկախ բառիմաստից, կարոզ Են գործածվել հերկա, անցյալ անկատար, Ամեն մի բայ վաղակատարչ անցլալ կատարյալ ն «յլ ժամանակներով: է սաչմանական, ըզձականչ ենթադրականն այլ եղակարոզ գործաժվել նակներով, առաչին, երկրորդ կամ երրորդ ղեմքերով, եղւակի կամ ճոզ

նակի թվերով ն այլն: ինչսլես նշված է արդեն, Լեբականական միշտ ոբոշջվում կառշգեոը Ես ձենոիճակադոությամբ. եքն չկա ձների Հակադրություն, ուրեմն ն չկա քերականականկարգ: Այսպես՝ Հայերենում մենք խոսում էնք եզակի թվի մասին (գիրբ), որովչետն կա դրա Հակադրությունը՝Հոգնակի թիվր (գրջեր)-խոսում ենք անորոշ առման մասին (Գիրք,գրքեր),որովճետն կա գլա ճակադրությունը՝ որոշյալ առումը (գիրքը, գրջերը)" եվ որովճետն քերականականկարգերը ռրոշվում են ձների Հակադրությամբ, սրանից ինքնին բթաումէ, ռր ԼԵՐականական կառգիանղամեեոր Եբկուսիցպակաս լինել չեն կաբող: Այսինբն՝ եթե մի լեզու ունի միայն մեկ Հոլովական ձն, ուրեմն ոլով չունի ընդճանրապեսեթե ունի միայն մեկ ժամանակային ձն, նշանակում է ժամանակի քերականական կարգ չունի ընդճանրապեսն այլն:

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԵՎ ԶԵՎԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔ ԳՏԻՎՈՂ ՁԵՎԵՐ ԵՎ

ԻՄԱՍՏՆԵՐԻ

ՐԸ. ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԲԱՇԽՄԱՆ

ՀԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐ.

Քերականական իմաւաների

նրանց արտաճայաման ձնենրի փոխճարաբերություններն ուսումնասիրելիս իր վրա ուշադրություն է գրավում այն ճանդամանքը, որ նույն քերականական իմաստը կարող է տարբլերձների միջոցով արտաճալտվել։ Ալսպիսի ձները կոչվում են լԻացուցիչբաշխմանհաշաբեբության մեջ գտնվողձԵ-

վեր:

-

ն

'

Այսպես ժամանակակից Հայոց լեզվում սեռական - տրականի իմաստն արտաձալտվում է հ, ՈՒ, ԱՆ, ՎԱ, ՈՖ ն ալլ մասնիկներով, օրինակ Էարբի,մաոդու, ձազման,օրվա, ընկեբոջ,գործիականիիմաս-

ր`

ՈՎեԲ

մատիառվ,ծագմամբ. մասնիկներով, օրինավ՝ բացառակա:-

նի իմաստը՝ ԻՑ

ն

ՈՒՑ

մառնիկներով՝Էաբիզ,ոսկուց: Ուրեմն՝ սհուսկան-

Ի, ՈՒ, ԱՆ, ՎԱ. 9 յորականի

մառնիկեերը,

ն

բացառակունի ետ

այլ մասնիկները, պործիականիՈՎԵՇԲ

ն

Ոհ

մասնիկները զտնվում

են

լբացու9

ցիչ բաշխման Ճճարաբերության մեջ, Ի տարբերություն սրանց՝ ներգոյականի իմաստն, օրինակ, ձնաբանական մակարդակում լրացուցիչ բաջխում չունի է արտաճայտվում է սոսկ ՈՒՄ մասնիկով՝ դաշտում,ծովում: Շարաճյուսականմակարդակում Հավասարազոր են սեռոական-տրադրանց կանի ն մեջ կապով արտաճայոված 4եքրը, օրինակ՝ դաշտիմեջ, ծովի

մեջ.

Նույն բառն էլ Ճաճախ տվյալ քերականականիմաստն արտաճայտեճամար կարող է տարբեր ձնավորում ուռանալ: ձյուն,սյուն. Այսպես՝ հ բազմաթիվ այլ բառերի սեռականարյուն,կատաճում, ցասում, ընկեր րականի ճամար կան զույզ ձներ՝ ձյանվձլունի,սյանկսյունի,աոյան|

լու

արյունի,կատաշմանիկատաոբո'մի, ցասմանիցասումի, բնկեբոչջիրնկերի: ճամ՝

կան

ՈՒՄ

զույզ

ածանցով կազմված գոյականների զործիական ճոլովի ճամար ձներ՝ Բ ն ՈՎ մասնիկներով, օրինավ՝ կատաբմամբ|կատա-

ն այլես բումով, ծագմամբ|ծագումով, ցասմամբ| ցասամով

զուղզաձնհրկան Այսպեսի

նան

բայական Ճամակարգում,

ինչլես՝

բերի, բե՞շիՐ.բեբեց, բեբինք,բերիք, բե-ինվբեոեցի,բեւեցիբ, բերեց, բեռեցիեր,ՐԵՐՇԵցիք, բեբեցին:Նույն ձնով նան՝ դբիլդշեցի,տվիլլտվեցի։ եզվի մեջ նկատվում է նան ճակառակ հրնույթը, երբ նույն ձնն ու-

ն, այսսլիսով, նեցող մասնիկը տարբերբմաստներ է արտաճալյտում է Դանդես գալիս որպես տարբեր բերականական կարզերի արտաճայտիչ:

Այսպիսի ձների կոչվում

են

ճամանուններ: քերականական

Այսպես,

ՈՒՄ

մասնիկը կազմում է ներգոյական չոլովաձներ, օրինակ՝փողոցում,ղաշտում, քայլա ում, սարում, անկատար դերբայներ, օրինակ՝ զգսմ հմ, ասում ճմ, խոսում քմ- մտածում նմ ն միաժամանակ ճանդես է գալիս

Բեռացում, որսլես դոլականակերտածանց, ինչպես՝ զառգազում, զասում,

գոճացումն այլն, Քերականական Ճամանունությունը կարելի1 ցուլց տալ նան ԵԼ մասնիկի օրինկով: Այս մասնիկն անորոշ ղերբայներ է կաղմում, Էնչպես՝ վազել. գոել,ասել, բայց միաժամանակկազմում է կատաճել, ծիձաղել. նան վաղակատար դերբայներ, ինչպես՝ ծիծաղել է, վազել է, է, կատառել Ճամանուն ն ձների մի այլն: Այսպիսով, առաջացել է գրել է, ասել Է ամբողջ շարք: Ե խոնարճմանպարզ բայերի անորոշ ն վաղակատարդգերբայների ձնաբանորձնտարբերակված չեն: Սակայն Ե խոնարճման ռոսկածացանվոր ու պատճառական,ինչպես նան Ա խոնարՀչմանբոլոր վաղակատարդերբայները ձնաբանորեն տարբերակբայերի անորոշ ու

վա

են,

Բաօրինակ՝ անորոշ դերբայ--գտնել.փախչել. բառձոացնել,

փախել. բարշձբացվաղակատար դերբայ--Գգտել, բարձրանալ. վատալ, Ուրնմն՝ անորոշ ն վաղակատարդերրալբել, Քավատացել,բառձբշացել:

այլ որոշակիկազմության բայերի ները ճամանուններ են ոչ թո բոլոր, են քերականակա դեպքում միայն: Այսպիսի ճամանունները կոչվում

Բամանուններ: մասեակի

Լեզվում, թեն ոչ Ճաճախ, Հանգիպում են նան քերականականլիաԴրանքայն ձներն նն, որոնք ջերականականԼ ոչ կատարՔամանուններ:

մի շարբում տարբերակվածչեն, Այսպեսեն, օրինակ, ժամանակակիջ Հայերենի անորոշ գերբայի սեռական Հոլովաձները ն ապառնի դնրբայները,որոնք լիակատար նույն ձեն ունեն ն բայայարքերի ն ոչ մի խըմբում տարբերակվածչեն, ինչոլես՝ անորոշ դնրբայների սեռական ճոլո-

գտնելու, փախչելու,բարձբացնելու, Բավատալու, վաձեեր---կատաւելու, ապառնի գտնելու. դերբայներ--կատառհլու, փախչելու, բառձճշանալու, ճավատալու,բառձբանալու: Ուրեմն՝ ժամանակակիցճաբարձրացնելու,

ցերենի անորոշ դերբայի սեռականՃոլովաձնը ն ապառնիղերբայը քեեն: րականականլիակատարՃաւմանուններ Լեզվում ջերակահական Համանուններն առաջանում են կամ այն վ, որ տարբեր մասնիկները լեզվի պատմական զարբանիՀետեւանք դացման ընթացքում "նչյունափոխվելով հուլն ձեն են ստանում, կամ պաճպանելով իր նախնական իայն պատճառով, որ նույն մասնիկը» մաստր: ձեռք է բերում մի նոր, լրացուցիչ քնրականականիմաստւ Այս հրնույթները կարելի Լ ցույց տալ վերնում բերված օրինակներով: Փջաբարումբայերի անցյալ դերբայը կազմվում էր ԵԱԼմասնիկով, օրինակ՝ անորոշ դերբայ-- գոել, կատառել,բորբոքել,շարժել. անցյալ գէրբայ--գոնալ, կատառեհալ, բորբբոքեալ, շաշժեալ: Այս նշանակում է, որ գրաբարում անոր«շ ն վաղակատարսերբայները ձեաբանորեն տարբերակված էին: Բայը ԵԱՀ»են 4նչյունափոխությանՀեւտնանքով գրասբարյան գոեալ,կատառեալ, բոբբոքեալ,շարժեալն այլ ձները դարձան գոել, այսինքն՝ անցյալ դերբայիԵԱԼձնը վերածկատառել, բորբոքել, շարժել, վեց ԵԼ-ի՝նույնանալով անորոշի ձեին։ ՈՒՄ ածանցը նս նույնացել է ննրգոլականին անԺոյականակերտ կատար դերբայի ՈՒՄ մասնիկին Հնչյունական փոփոխության պատճառով: կատաբում, շաբժում,տապալում,ծագում ն այլ գոյականենրիճին ձնեերեէն՝ կատաբումն, ծագումն, այսինքն՝ Հըշարժումն,տապալումն, նում բայերից գոյականներ էին կազմվում ՈՒՄՆ ածանցով: Վերջնաճըեչլուն Ն-ի անկմամբ ՈՒՄՆ ածանցն ստացավ ՈՒՄ ձնը՝ այսպիսով նուլնանալով նէրգոլականհին անկատարիձնին: առաջացման երկրորդ հրնույթը,այսինջն'նույն Համանունության ձնի իմաստային ծավալումը, կարելի է ցույց տալ քննարկմած ՈՒՄ մասնիկի օրինակով: Գիտականորեն ապացուցված պետք է Ճամարել, որ անկատար դերբայի ՈՒՄ մասնիկը ծագմամբ նույնանում է ներգոլական ՃճոլովիՈՒՄ վերջավորության4եւո: Իսկ սա էլ իր Հերթին եշանակում է, որ ներգոյական Ճոլովի ՈՒՄ մասնիկը իմաստային ծավալման շնորճիվ ձեռք է բերելդերբայական իմաստ, րբնքացբիմեջ զտնվոզ գործողության արտաճայտմանիմաստ"

Այս երեույքը կարելի է

ցույց

տալ

նան

տրականի ձնի շրինակով:

ժամանակակիցձայերենում

ն արկելայաց բարբառներում տրականիձեր ընդարձակմաժբ սաանձնել է անձի առման ուղիղ խնդրի պաշԹոն նա, այսպիսսվ դառնալով շարաչլուսական նրկու տարբեր կարդերի արտաճայտիչ. ուսանողին.բժշկին, բանվորին, ուսուցչին ն այլ ձների միջոցով արոտառայտվուսէն ն չանգման առարկան. ե՛ ներգորժվող ռարկան:

ԿԱՄ ԶՐՈ ԶԵՎ.-ԲԱ»ԱՍԱԿԱՆ

ճածախ Քերականական իմաստները կարող են արտաչայտվել առանց ձնականորեն առկա որնել մասնիկի' բառերի մեջ »ոգնաԱյսպես՝2112 ծառեր.աշակեոտներ, Գյուղագիներ կի թվի իմաստն արտաչայտված է ճատուկ ձներով՝ ԵՐ նե ՆԵՐ մասնիկների ժիջոջով, իսկ եզակի բվի իմաստր գիոք. ծառ. աշակերտ,գյուզագի բառնրի մեջ արտաճայտված է աոանց Հատուկ մասնիկների. առանց Ճատուկ ձների: կամ՝ օեռական- տրական, բացառական, ցպործիական ներգոյական Հալովներն արտա"այտվում են Հատուկ մասնիկներով.իսկ ուղղական :ոլովը՝ առանց մասնիկների. ինչպես՝ Լաշ-Ւառշի-Ւաբից -քա-

իմաստի

ա-

չով-Ւաբում. ձով-ծովի-ծովիզ-ծովով-ծովում. փողոց-փողոցի-փողոցիզն այլն: փողոզով-փովոցում

առումն Նույն ձնով նան՝ որոշլալ արտաՀայտվում է Ը մասնիկներով, օրինավ՝ ձառը. կինը. Լրեխան, ծեւուԿին. իակ անորո» առումն արտաձալավումԼ առանց մասնիկների՝ծառ, ն Ն

կին, երեխա.ծերունի: Այսպես. ուրեմն` քերականական իմասոները երըէմն կարող

ծն

դեպքելում առանց ճատուկ մասնիկների: Այշպիսի են. որ քերականականբմաստն արտադայտվածէ վորաբար ասում կամ բայկասականձնով:

ռաճայտավելնան

արսո-

զրո

ե Բազտասական կամ զրո ձեր Ըհեռբականական իմաստիաճշտաճայտիչ դառնում միայն ճաւշաբեբշակից ձեեբիճամակառգում.Այսպիսիղեպքե-

մասնիկիբազակայությունը լուբաճատուկմի մասնիկեեչ ունեցողմյուս ձեեբին:

Շում

է

ձե

Լ ն

հսկադովում

Վերլուժություններից կարելի է նզրակացնել. որ զրո ձնրըբազմիէ, ե | այծ լանի, 12 հեչ ձների եւո է Հարալերուկցության մեջ ժտնում, կարող է արո որայտել ամենատարբեր քերականականիմաաոներ: Այսպես` սաո-սաոը չարարերակցության մեջ զրո ձնն արտա՞այտում է անորոշ առման մեչ՝ Ճարարերակցության իմաստ, սաբ-սարեր

մաստ

ԱԶա

եզակի թվի իմաստ. սաո-սաւի-սաշիցն այլ ճարաբերակցության մեչ՝ ուղղական Հոլովի (մաս, կոն, առննց, գբեգի-գոեցիո-գոէ ց. կառշղազի ն այլ մեջ՝ անցյալ կատարյալի ճարաբերակցության կարդացիո-կաոդաց եռակի հրրորդ դնմբի իմաստ ն այլն: ԿՑԱԿԱՆ

ՈՒ

ԹԵՔԱԿԱՆ

ՈՒ ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ

ՆՎ ՎԵՐԱՈՈՒՒԾԱԿԱՆ

ՉԵ-

Բառի մեջ յուրաքանչյուր քերականականիմաստ կարողէ արտա մի քծրակունա'Խոսնիկի միչոց»վ. ն, ընդչակառակն, ճսյտվել առանձին քերականական նչանակու կտն ձեի մեջ կարոո էն իաչավորվել մբ շարք վեր

.-

թյուններ,այսինքն՝մի մասնիկը կարող է ճանդես գալ որպես մի թանի ֆերականականիմաստների կրող Այսպես,օրինավ՝ դպոոցնեռին,շենբառերի կամուոջնեբին ՒԵՇՐին, կամ ՆԵՐ,

Ի ն ն։

մեջ քերականական մասնիկներն

են

ԵՐ

Դրանցիցառաջիններն արտաճաշյտումհն ճողգնակի թվի,

երկրորդը՝ տրական Ճոլովի, իսկ ծրբոիգը՝

որոչլալ

առման

ստեողնեբիցս,բանվորբնեբիցս. ուսուցիչներիցսԲառերի մեչ

կարգը: ՈւՆԵՐ

մաս-

երկեարտաճալտում է ճոգնակի թվի, ԻՑ մասնիկը, բացառական Ճոլովի, իսկ Ս մասնիկը՝ ստացականության կարգը:Այս օրինակների մեջ յուրաքանչյուր քնրականական կարզ արչտաճայտվում է առանձին մասնիկի մեչոցով. ամեն մի մասնիկ արտաճայտում է մնկ ն միայն մեկ քերականական իմաստ:

Քերականական իմաստներիդշսեորբմանայսպիսի եղանակը.ԵՐբ է ոբոնցից բառրբաղադովում նբա վբա դշված մի չարբք մասնիկներից, յուբաքանչյուբր հանդես է գալիս որսլես մի քերականական իմաստի կոող. լեզունեոի կցականտիպի ամենաբնոբոշ առանձնահատկություննեբիցմեկն է: ժամանակակիցՀայերենի Ճոլովական ճամակարգում, ինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, բացարձակորեն գերիշխում է կցական տիպը" Այժմ վերցնեեք գոի՛ո. ծիծաղի՛ր.գործի՛Ը,սիւի՛Ը բառերը։ Այս բաոերի մեջ ԻՐ մասնիկն արտաճայտում է մի շարք քերականականիմաստներ, այն է՝ ա) բայական Խոսքիմասային իմաստ, բ) ճրամայական էգոոդանակ.զ) հզակի թիվ. դ) երկրորդ գեմբ: կաւՐ գեմ, ծիծաղեմ, ծեմ, սիրեմ բառերի մեջ ԵՄ մասնիկը դրսնորում է բայական խուսքիմասային իմաստ, րղձական եղանակ, ապառնի ժամանակ, հզակի թիվ, ռաջին դեմք: Այս օրինակներում բազմաթիվ քերականական իմաստները բառի մեջ արտաճայտվում նն մեկ մսռնիկիմիջոցով: ա-

այսպիսի եղանակը,երբ իմաստներիդոսեոոբման ֆեբականական բառիմեջ մեկ մասնիկըկաշող է հանդեսգալ ոուվես մի քանիԼերականականիմաստներիկոող, լեզուներիթեքակսն տիպի բնոբոչ առանձմեկն Լ։ նահատկություննեոից Քերականականիմաստների արտաճայտմանթեական տիպը այս կամ այն չափով դրսնորվում է արդի Ճայերենի բայական Ճամակարգում (անցյալ կատարյալ ժամանակ, ըղձական նե ճրամայական եղանակներ): կապված պետք է անդրադառնալ նակ բե(ւինթետիկ) ն բականական իմաստների արտաճայտմանԲՔամադբական

Քննարկվողճարցի

ճետ

վերլուծական տիպերին: (անալիտիկ) միջոցՔերականականիմաստների արտաճայտմանհամաղբշական ները փոխում են բառի ձնաբանականկազմը: Դրանք կարող են լինել հրի աշտաքին,

մասնիկներն ավելանում նն առանց բարի արմատը փոԽէլու, ինչպես` աշ-քաշի-քաշից. սաո-սաբի-սառիցն այլն, ն ներքին, (3

որն արտաճայտվում է արմատի Հնչյունական փօ«փոխության միչոցովինչպես` տուն-տան, չուն-շան, հայո-ճոր, մայո-մոբ ն այլն, ժամանակակից "այերնենի բեքականականՃամակարգում բացարձակորեն գերիչխում է արտարին քեքումը, իսկ ներբին քեբումբ լայն տարածում չունի ն էկան դեր չի խաղում: 2Համաղրական ձերում բառային քերականականնչանակություններր ձուլված էն մի բառի մնջ ն միայն տարրալուծման միջոցով կարելի է անջատել այն մասերը, որոնք ճանղես են գալիս որպես բառային կամ թերականական իմաստների արտաճալտիչ, օրինակ՝Ւաո-եո-իգչ գո-եց-ի.կաող-ամ հ այլն: Իսկ երբ քերականական իմաստն արտաՀնարավոր չէ, յայտված | ներքին քնքմամբը. այսվիսիտարրալուծումը ն նոր, օրինակ՝ եղբոր, ձյան, արյան,սյան ,ոյլն: Քերականականիմաստների արտաճայտման վեռլուծական միջոցնեՐր օժանդակ րբառնրնեն, որոնբ զրկված լինելով նյուքական-բառրային բմաստներից՝ճանդես են գալիս որպնս բնրականական իմասոեներիկըբողներ:Այսպես,օրինալ՝սարմանական եղանակի բոլոր ժամանազնեիըչ բացի անցյալ կատարյալից, կազմվում հն վէրլուձական ձնով՝ դերԵմ, հավատում բալներով ն օժանդակ էի, բայով,ինչպես՝ հավատում ու

եմ. հավատալուէի, հավատացելեմ, ճավատացել ԲՔավատալու էի: Մյս

ձների մեջ դգերբայներնարտաճալյտում նն բառի նլումական իմաստն գործողության կերը (կատարվող, կատարելի, կատարված գործողություն), իշկ օժանդակ բայն արտաՀալտում է սոսկ քերականականիմաստներ՝ գեմբ, թիվ ն ժամանակ: կամ՝ պիտիգնամ,պիտիգնայի.պիտի գոեմ. պիտիգրեի ն այլ ձների մեջ պիտիօժանդակ բառն արտաճայտում է սոսկ ծարկադրականեղանակի քերականականիմաստ: վերլուծականձներում, ինչպես օրինակներն են ցքուլց տալիս, բառի բաղագրիչներըձիավորվում նն առանձին. դնո ավելին՝ նրանք կարող են ու

իրարից անջատվել՝ըբնղմիչվելով այլ բառերով, օրինակ՝ «ե՞ս եմ այդ մասին այսօր զեկուցելու», «Դո՛ւ չպիտի նրանց առաջ ամեն ին: խոստոն այլն: Չնայած վերվանեիո: առանձնաչատկություններին՝ այսպիսի լուծական կառուցվածքի մասերի տալիս են մի ձն՝ բառային քերականական միասնական նշանակությամբ: Քերականականիմաստների արտաճայտմանվերլուծական հղանաու

դեր ու կշիո ունի արդի Ճայերենի բայական Ճամաձնով են կազմվում սանմանականեղանակի Էոկարգում։Վերլուծական

կը բավականին մեծ

ժամանակները,բացի անցյալ կատաչրյալից (գնում հմ, գնում էի, գնացել եմ, գնացել էի ն այլն), Ճարկադրական եղանակի (պիտի գնա, պիտի գնայի)» երկրորդականբաղաղրյալ ժամանակները (գնալիս եմ լոր

լինում, գեալիս եմ եղել, գնալիս եղա ն այլն): Վերլուծականձնով կա նան պատճառակունիՀատուկ կազփություն,

լինում,

գնացած

եմ

ինչսլես՝ գոնլ եմ տալիս. գբել եմ Ա՛

տալու.

գոել

եմ

տվել, գել տվիցի,

գրելկտամ ն

այլն, որոնց մեջ բայն իր անորոշ դնրբայի ձնով արտաՀայտում է բառային իմաստր, իսկ տալ օժանդակ բառր քերականական իմաստները՝եղանակ, ժամանակ, դեմք, թիզ

ՏԱՐԱՐՄԱՏ

(ՏՍՔՔԼԷՂՆ) ՋԵՎԵՐ.-- Երբեմն նույն բառի ջերականականտարբեր ձները կարող են տարբեր արմատներիցկազմվել կամ տարըեր արմատներով արտաճալտվել, օրինակ՝ զամ-եկա, լինեմ-եղա,

ուտեմ-կեբա,ես-իմ-իեձ, դու-քո-քեզ, մենք-մեր-մեզ, դուք-ձեր-ձեզ: Սրանք կոչվում են տարարմատ ձնեծրն. որպես կանոն, գալիս են լեզվի Հեագույն չրջաններից: Տասրարմատ կազմությունները ամարվում են ունեն որովճ ետե նույն բառիձներ, Խույննյութական բառային նշանակությունը ն իրարից տարբերվում էն միայն ջերականական իմաստով:

ԲԱՌԻ ՏԱՐԲԱՎՄՈՒԾՈՒՄԸ,

ՋԵՎՈՒՅԹՆԵՐ ԵՎ ԲԱՌԵՐԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՈՒ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ԽՄԲԵՐԸ.-խնդիրներից մեկը Քերականության

բառի ձնաբանական կառուցվածքի ուսումնասիրությունն է: Բառը նշանակության կողմից Ճաճախ պարզ միավոր չէ: Շատ դեպՔերում բառային իմաստի :ետ մեկտեղ նա արտաճայտում է մեկ կամ մի Քանի լրացուցիչ նշանակություններ, Կ. այսպիսով, շատ բառեր վերածվում են մասերի, որոնք ռանգես են գալիս որպես ալս կամ այն իմաստի կրող: Վերցնենք «Զինվորները ազատվեցին պարապմունքից» նախաղասությունը Այս նախադասությունը կազմող բառերը ըստ նշանակության վերածվում են Ճետնլալ այլնս անբաժանելի մասերին. զին-վոոտեԱՀո. բաւռի՝իմաստային նեբ-ը, ազատ-վ-եց-ին,պաբշապ-մունք-ից. ոբոնք սակետիցայլես անբաժանելիայսպիսի տարբեոը. հանդես են գալիս որպես այս կամ այն նշանակությանկոով, կոչվում էն ձեույթնեո: Ջնույքները էնորոշվում են ոչ միալն իմաստի. այլն ձնի տեսակետից, որովճետն ցուրաքանչյուր անպայման,րեն ն անչրաժեշկեմաստ

«ոորեն արտաճալտվում կ այս կամ այն ձնի միջոցով, այսինքն՝ Հնչյունի նվակամ Ճճնչյունախմբի միջոցով:Ձեույթնեոը զվի ձեաիմաստային ձնն ու բովանդակությունը, որոնք ունեն են, իրենց միավորներն զագույն անխզելիորեն կապված են իրար, հ առանց մեկի մլուսը չկա: Զեույթի

ձեր այն ճնչյունն է կամ Բնչյունախումբը, առտահայտումէ այս կամ այն իմաստբ,իսկ բովանդակությունը այն իմատոնԼ, որ դոսնորջվումէ միջոցով: այս կամայն Բնչյունիկամ ճնշյունախմբի ոբ

Բառի՝ձեույթների

պայմանն այն է, որ տարրալուծման ճՃիմնական լեզուն ունի միննույն կազմության բառերի մի ամբողջ չշարբ, որոնց մեջ ճանդես է գալիս որձուլն ձն, ւոլսինքն՝ ճնչյունըկամ 4նչլունախումբը,

բառի մեջ նկաո ն իչ ձեպես որոշակի իմաստի կրող: Այսպես՝ նկառիչ վույթների անջատումը պայմանավորված է նրանով, որ մի կողմից ն այլ խումբը, իսկ ել, նկաո-ող, նենք նկա, նկաոնկաո-եց նկաո-ած, Մյուս կողմից՝ երգ-իչ, փրկ-իչ. մատն-իչ,ջեն-իչ, գործ-իլն այլ խո«մու-

որոնց մեջ նկաո ն իչ ձները Հանդես են գալիս որպես որոշակի նշահակությունների արտաճայտիչներ: ազատ-վ-եց-ին պաՎծբեի նախադասության մեջ զին-վոր-նեւ-ը Իապ-մունք-իցձնույքների անջատումը պայմանավորված է Հարաբերակցությունների Ճեւտնյալշարքերով.

Բբ»

ՆԵՐ

ՋԻՆ

ՎՈՐ

զին-վել

բան-վոո

«յգի-ներ նԵ՞

սայլ-վոր

օն

զին-ված

զին-ում զին-ճց գին-իրնն ԱԶԱՏ

կալ-վոր

վիր--վոճ աղնղն-ա-վոր նն

ղան-ներ քաղաք-ներ ղջիկ-նեոէն

Վ

ԵՏ

ազատ-ել ԳՐ-վ-ել

ազատ-ող

ազատ-ծնմ

ազատ-իր ազատ-նց

նն

ՉԱՐԱ

փողոջ-

-վ-ել

Հարգ-վՎ-եց գր-վ-ած բեր-վ-ող

նն

Քար-ը

ծաո-ը

սար-ր մարդ-ր ւսչջ-բ

նն

ին

Բեր-ին կատար-եց-ի

վազ-եց լաբ-եց-ին գ-եթ ծիբծաղ-Ե

գատ-եց-իրնն

ՄՈՒՆՔ

դր-ին սով-ին

աս-աց-ին սիր-եց-ինեն

ԻՑ

պարապ-ել մտած-մուն ք պաշապ-ող սխալ-մունէ

սեղան-ից փողոց-ից

աշազնրտ-ից պաշապ-հց աւ-մունք պարշապ-եմ ճարց-մունք գրք-Ից պաբապ-իր նն վար-մունք նն սար-իցնե: Ինչպես տեսնում ենք, անջատված ձնույթների ճամար լեզվում կան տարբեր բառերի շարքեր, որոնց մեջ անջատված ձնույթները ճանգես են գալիս միննույն փոիմաստով: Այօպես, վերնում բերված այգիներ, ղոցներն այլ ձների մեջ ՆԵՐ ձնույթը նույն իմաստն ունի ն արտաճայտում է Հոգնակիություն. քառր, ծառը ն այլ ձների մեջ Ը ձնեուլթը միենույն իմաստն ունի ն արտաճայտում է բառերի որոշյալ առումը: Այս«լես են նան անջատված մյուս ձնույքները: Բառերիվերլուծման ճիմքը լեզվի բառային կազմն է: Նույն ձնույթների գործածությունը տարբեր բառներիմեչ Հնարավորություն է տալիս տարրալուծել խաղաղրիչների ն նուլն կաղապարով կազմել նոր բւսոբ կա քառ-անալ, ածխ(լեզվում բառերկամ բառաձեեր: օրինավկ՝ Այսպես» անալ, մեծ-անալ, սե-անալե այլ կաղապարը: Դրա նմանակությամբ ն այլ կարող ննք կազմել, ասենք, իողանալ,տախտականալ, վազոտանալ է, իմաստն Դրանց Հասկացվում որովճետմ բառի բոսռերի: անմիջապես Ճասկանալի: բաղադրիչ ձնույթների իմաստր պարզ է ու

Այս վերլուծություններն ինջնին ցույց են տալիս, որ երբ գործ ու2221 ձնույթների վերածվող բառի ճետ, ապա Տաստատ կարողենք ասել, որ նրա ձնաբանայլան կազմր, նրա բաղադրիչները Հատուկ են ոչ ես: միայն տվյալ բառին, այլն մի շարք ուրիշ բառերի Այս բանր ավելի ցայտուն կարելի է ցույց տալ լեզվում կազմվող նոր բառերի օրինակով: Վերջերս մեր լեզվում կազմվեց ու գործածուքյան մեչ մտավ տիեզերանավբառր:Բայց այս բառր լեզվի Համար եռր է միայն իր բառային իմաստով: Այս քառը կազմող բաղադրիչները՝ ա, նավ,լեզվում արդեն կային ն Հանդես էին գալիս բազմատիեզեր,

բառերի մեչ, օրինակ տիեզեո-ք, տիեզեր-ական,տիեզեո-ան այլն, ճեռ-ա-գիր, անձրե-ա-ջուր, զոր ա-Հանդես ն այլն, ա զբոս-ա-նավն այլն, Մյուս կողժից՝ ռազմ- նավ,առագաստ-ա-նավ, բառի կազմության տիպը միայն իրեն ճատուկ չէ: Բարդ տիեզերանավ արմատ Վ ա(ճռդակապ) : գոյակաբառերի կազմության գոլականական աշմատ տիպը լեղվում սովորական է, շրինավ՝ նական անձբե-ա-ջուր: սեղան-ա-տուն,ե՞կո-ա-գունդն այլն: Սա նշանակում է, որ տիեզեբշաէ այս նավ բառր կազմության իր ձնով միայնակ չի մնում ն մտնում բառերի խմբի մնյ: տիեզերանավ բառը միայնակ չի մընում իր քներականականնշանակությամբ: առարկայաԱրտաճայտելով

Քիվ

այլ

կենտրոն

Միաժամանակ

բառր տիեզեշանավ

է ինքնաթիռ,գնացք, նավ, շոզեՐառշ Հազարավոր այլ բառերի խմբի մնջ։ Աշա այս է պատճառը, կազմելուց Հետո անմիջաբար կարող ենբ Հուոոր տիեզերանավ բառը վել` տիեզեբանավ-տիեզերանավի-տիեզերանավից-տիեզե անավով-տիեզեբանավում.կազմել դրա Ճճոգնակիթիվը՝ տիեզնրանավեր ն ճոլովել եան ն այլն: Հոգնակիթվով՝ տիեզեբտնավերի-տիեզեւանավեբից

կան իմաստ՝ հ

մտնում

ն Այս նույն ձնով աՀա լեզվի մեջ ոչ մի բառ առանձոն չի մնում հր արտաճայտածքնրականականնշանակությամբ կամ կազմության տիէ այս կամ այն խմբի մեջչ։ Այսպես, բոլոր ոլով մտնում գոլավունների

եզակիձրերը՝քաբ,

ձառ.

Գիրք,մի

սար,

սարեր,

ծառեր.

խումբ

են

կազմում, իսկ 4Ճոզխումբ բոլոր բալէրի մի խումբ են կազմում, իսկ գել, ասել.կատարել, անորոշդերբայները՝ Տարակատարդնրբայները՝ ասած, մի այլ խումբ: Այսգոած, կատառած, կ՝ Վ բայերը՝ պես ածանցով կազմված կասիրվել,ճառգվել, ուղտոկվել, տառվել1 այյն, մի խմբի մեջ են մտնում, իսկ ՏՆ ածանցով կազմված-

նակիները՝ Բարեր,

զոքեր,մի

այլ

ն ալյլն՝ մի ճեռագնել,ճագգնիլ ները՝վազեցնել. մեծագնել,

այլ

իմբի

մեջ:

Այսպիսով, լեզուն իրենից ներկայացնում է ոչ Ժե ձների մի սոտաՀական Ճավաքածու, այլ կուռ ն ամբողջականՃամակարզգ:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՋԵՎՈՒՅԹՆԵՐ.-ԵՎ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

«Զինվորները նախադասությունը կազմող բառերի մեջ, ելզատվեցինպարապմունքից» ա-

2-3)

անջատվենելով այլ բառերի Ճետ ունկցած ճարաբերակցություններից, ներ, մունք, ձնույթննից Ջին զին, վոբ. ը, ազատ, վ. եց, ին, պաբշապ, ն զորՔենենք մեջ ունեցած դերի իրենց րը' գրանք իմաստի լեզվի ծածության տեսակետից: իշկ վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ զին,ազատ. Առաջին ձնույթները նլչութականհշանակություն են արտաճալտում, իսկ պառապ մյուս ձնույթները՝ վոբ,ներ, ը» վ ե այլն, զուրկ են նյութական իմասեն զալիս որպես վերացական իմաստների կրողներ: Այս ն Հանդես ստից Հիմունքով էլ ձնույքներն ստորաբաժանվում են ելրյլու խմբի- 1) նիմնաու

կան կամ նյութականիմաստաբշտահայտող ձնույթներն շ) ե՞կՐբորդաիմաստաշտաճայտող կանկամ քեբականական ձնույթներ: 1) Հիմնական կամ նյութական ձեույքներն արտաճայտում են օբ-

գործողություններն ու աշխարճի առարկաներն ծրնույթնեերը, սակայն ընգճանուր կել պով,առանց կոնկրետացնելու: Հատկանիշները, զենք ՃճասկացուԱյսպեսէ, օրինակ, զին ձնույքը.որ ցույց է «լիս Թյան Հեւ կապված ինդրանուր դաղակխար, առանց մասնավորապեսնրշնլոււ դա առարկա՞է, թկ" գործողություն: Այս պատճառովէլ նա լեզվում ինքնուրույն բառային գործածություն չունի կ բառ է դառնում միայն այլ ձնույքների չետ միանալով, օրինակ՝ զինվոր, զինել, զինում. զինվածն այլն: Ազատն պարապ ճիմնական ձնույթները զին ձնույթից ւա«արբերվում են նրանով:որ կոնկրետ կմաստ են արտաճայտում, ռանց այլ ձնույթների ճետ միանալու կարող են ինքնուրույն գործածուքյուն ունենալ ն այս պատճառովէլ սոսկ ձնույթներ չեն. այլե բառեր:

եկտիվ

ու

անկախգործածությունունեցողհիմնական քնուբույն, ձեույթը բառ: Ազատն պաբապ Հիմնական ձնույթներն, կոչվում է աբմատական Ին

ուրեմն, արմատականբառեր են, 2) Երկրորգական կամ քերականական ձնույթները արտաճայտում են ոչ քե նյութական, այլ վերացականնշանակություններ: ԴրանջՀիմնական ձնույթներից բառ են կազմում, ինչպես՝ զին ձնուլթից զինվոր, կամ լեզվում արդեն եղած բառերից նոր բառեր են կազմում, ինչպես՝ են տալիս բառերի պարապ բառից պաբապմունք կամ էլ ցույց բառը, Տարարծերությունընախադասությանմնչ՝ կազմելով բառաձներ, ինչպես՝

պարշապմունք-պաշապմուն քից: Ըստ այդմ, երկրորդականձնույթները ստորաբաժանվում են երկու կամ բառակազմական խմրի՝ ա) բառաստեղծական ձնույթններ, որոնք Ճիմեական ձնույթներից ռեր նն կազմում (վոր,

բառ

են

կաղմում կամ եղած բառերից նոր

բա-

կամ բառահաբաբեմունի). բ) ձեակազմական

Րական ձնույքներ,որոնք Հարաբերությունը այլ

սաժ՝

կազմում են բառի ձները՝ցուլց տալով նրա բառերի ճետ (ներ, Ը» եց, ից ն այլն):Այլ կերպ

են ածանցերկրորդական ձնույթների առաչին խմբի մեջ մտնում ները, իսկ երկրորդ խմբի մեչ՝ վերչավորությունները(թեջույթները,)/ :8

նան կաԵրկրորդականձնույքների երկրորգ խմբի մեջ են մտնում պերն ու շաղկապները, որովճետն գրանք նս բառային նյութական նշանակությունից զուրկ են ն կոչված են արտաճայտելու բառհրի ն նախադասություններիշարաբերությունները, օրինակ՝ Գնաց դեպիայգին. Խոես ե դու ասացինք. Խոստացավ,րայց սում էին պատերազմի մասին. Բերված օրինակներում դեպի ն մասին կապերն արտաճայչկատարեց: են սում բառերի՝ստորոգյալների նկատմամբ ունեայգի,պատերբազմ ցած 4արարերությունը- ն շաղկապն արտաճայտում է ես ն դու բառերի ն չկատաշեցբառերի միասնության, իսկ բայց չաղկապը՝ խոստացավ

Հակադրական ծարաբերությունը: են նկ կան ձնույթներ էլ. որոնք «իմաստազուրկ» Վերջապես,

սոսկ

ֆերականականկապի դեր են կատարում: Այսպես է Ա ՃոդակապըիսռսեԱկական բարդությունների մեջ, շրինակ՝դասԱմատյան, ջՐԱտար, ն ենմ սիրտ այլն. ձայնավորները անորոշդերբայի, անդյալ կատարդալի, ըղձական հղանակի ն այլ ձների մեջ, ինչոլծը՝ Գրել.կարդաս, գրգբեմ. կաողԱմն այլն: Սակայնորովճետն բայական ձեՐեց. կաոդԱց. վերում Ճանգես եկող ԵնմՍ ձնույթները ինքնին իմաստ չեն արտաճայմտում, այդ պատճառովսովորաբար դրանք առանձին ձնույքներ չեն Համարվում, ն, ասննք, ԳՐել. կաոդալ,գեմ. կաշդամբառերը ւոարրալուծվում են միայն գո-ել,կաող-ալ, գո-եմ,կաոդ-ամ ձնույթների: ԲԱՌ ՆՎ ԲԱՌԱՋԵՎ.հ բառակազմական ձնույթՋԶՋնակազմական տարբերակվում են այն բանիՀիման վրա, որ առաչինները սոսկ նները եճրականական նշանակություն նն արտաճայտու՝ չփոխելով բառի կոնկրետ բառային իմաստր, իսկ երկրորդնքրը փոխում են բառիմաստը (Ճաճախ նան քերականականիմաստի) արտաճաւյլտելովմտքի մի նոթ առարկա, երնույք, գործողություն ն այլն Վերցնենք ԵՐԴ-Երգի-. գիոզիոք զույգերը՝ մի կողմից ն Եռզ-եռզից.գիո-գբովզուշգերը՝մյուս կողգիշ-գիոք ջամապատասխանզույգերհմեջ մտեող բամից: ԵՐգԳ-Նոգի», ոէրից լուրաքանչյուրբ իր բառիմաստով, կոնկրետ եյութւական նշանակությամր տարբերվումէ մյուսից Եբզ բաոր մտքե մի առարկա է ցույց տալիս, իսկ երգիչբառը՝ մի այլ առարկաս նույն ձնով էլ՝ մի բառիմաստ ունի գիւ ձնր, մի այլ բառիմաստ՝գիոէ ձեր: Հենը այսքանով էլ ԻՋ ն Ք ձնույթները բառակաղմականձնույթներ են, որովշետն կազմում էն նոր իմաստ ռւնեզող նոր բառեր:

գիո-գոով ձների ճարարբծրակցուԱյսպես Հէ սակայնԵՐԳ-եոգից. զույզերի մեջ մտնող ձները բառիմաստային թյունը:ձժամապատասխան նն տարբերություն ամեննին չունեն: ե՛վ հՐգ, ն՛ ԵՐգիցձների ցույց ծն նան ն լիս մտբի գիր ն դատողությանմիննույն առարկան: Այսպես տա-

Գոով ձնծրր: Համապատաշխանզույգերի մեջ մտնող ձները :տարրերվելով բարիմաստով, նլուփական նշանակությամբ, տարբերվում հն միայն քերականական-վերաբերականիմաստով Հեեղ այսքանով էլ ԻՑ ն

Վ

ձնուլքները պատկանում

ների խմբին:

էն

բառափոխազանձնուչխձնակազմժական,

ձնութների արտաչայտաժծիմաստների այս լութաՋնակազմական Ճատկության վրա է չիմեված բառիձներ Հասկացության րմբոնումը:

ձեեո են կոչվում այն ձեեշր, ոբոնՒ միավորվածլինելով նույն Բառի բառիմաստի տակ, չտաոբեորվելով կոնկբետնյութականնշանակությամբ, են ասկ Լերակասական-վեւաբեբական իբառբից տաոշբեովում իմաստով: Այապես, օրինակ` Լառ-քարի-Էարբից-քառշով-քառում-Լտւ-եո-քարերի-ք Րեբից-քարերով-քառշեբում նույն քար բառի տարբեր ձներն են. որովՃետն ունեն բառիմաստի նույնություն ն տարրերվում կանական իմաստներով: Այսպեսն՝ գշում Եմ, գբում Լի,

էի, գրել եմ. գրել Լի, գբեցի,զեմ. գրեի ն

են

սոսկ թնրա-

գոելուեմ, զոե-

ձները նույն զոն բանն, ձներն որ քանի նույն բառիմաստն ունեն ն տարբերվում մի տարբեր են միալն քերականականնշանակությամբ: ռե Բայցբոլոր դեպքերում չէ, որ բառ բառ»" Ճասկացությունները են այսպես Հստակորեն սաճմանազատվում իրարից: Առանձինդէպքեբում շատ դժվար է որոշել տվյալ ձնենրըքնրականակա՞ն, քե՞ բառայրն Հարաբերակցությունեերի մեջ են գտնվում: Այսպես՝ կարող է վիճարկվել գրել, գրած, զշով, գրելիսձների, այսինքն` անորո», հարակասւաո,ենթակայական,անկատաո11 դերբայների բառ կամ բառաձն լինելու Հարցը:Այս դերբայները, այսպես կոչ ված, անկախ դերբայներ են ն Մլուս դերբայական ձնենրից տարբերվում են նրանով. որ ինքնուրույն բառային գործածություն ունեե, ինչպես՝ Գշել չի կարելի, գրած նամակ,գող աշակեբտ, Գոելիս տեսա ն այլն: մյուս դերբայական ձննրը, այն |՝ անկատար--գւում. Մինչզեռ ապառբառային ւսնկանի--զոելու,վաղակատար-գրել(եմ), ժխտման--գոի, են գալիս օժանդակ բայի 4ետ խությունչունեն, միշտ Ճանդես միասին` կազմելով բաղադրյալ ժամանակներ, ինչոլես՝ գրում եմ. գբում էի. գոելու եմ, գելու էի, գրել եմ, գրել էի, չեմ Գոի,չէի գոի:

լու

այլ

ու

Փերականությունների մեջ բոլոր ղզերբայները,անժամանակակից կախ իրենց գործածությունների տարբերությունից, ճամարվում են բավեր ն դիտարկվում են որպես լյառաձներ: Սակայն Մ. Աբեղյանը անոբոշ, ճարակատար, ենքակայական ն անկատար ՄԱ դերբայները ոչ միայն տարբեր բառեր էր Ճամարում, այլն տեղաբաշխում էր տարբեր խուՔի մասերի մ եջ՝ անորոշ դերբայները (գրել: ասել, գնալ) Ճամարելով գոլական, Հարակատար ն ենթակայական դերբայները (գրած, ասած, գնացած.

գրող,

ասող,

դնացող) ածական, իսկ ԻՍ-ով անկատար դեր-

բայները (գրելիս, ասելիս, գնալիս)՝ մակբայ:

Հարցի այս

տարբեր լուծումները, ճամենայն դեպս, խոսում նն այն մասին, որ առանձին դեպքերում բառ ն բառաձն ճասսկացությունները Հատակորենու որոշակիորեն չեն շամանազատվում: էւ)

Այս չարը

քննելիս պետք է նկատի ունենալ եան այն, որ միննույն ձնեբըկարող է ղջատարկվելորպես անկախ ու ինբնուրույն բառ՝ մի Ճարբաբքրակցությանմեջ ն բառաձն՝ մի այլ "արաբերակցության մեջ, Այս, ձները անկախ ինքնուրույն բառեր են «լես, գբել- սւել. նսվատալ ոն գի", սուբ- հավատ բառերի եկատմամբ ունեցած ՞արաբերության սակետից, սակայն բառաձեեր կարող էն Համարվել գած, սՐած, հավան այլ ձների ճետ ունեցած Հարաբետագած,գուլ. սոսղ, հատվատացուլ բակցության տնսակնտից: Բառը իր փոփոխված բոլոր ձներով կազմում | մի բառույթ(ճՇ.ու

-

ՀՔԵԿՅՈ

ՋեՎՈՒՀԹՆԵՐԻ

նի, էՎ ՈՋ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ ԿԵՆՍՈՒՆԱԿ (ԿԵՆԴԱ(ՔԱՐԱՑԱԾ)ՋԵՎՈՒՅԻՆԵՐ.-- Բառակազմական

ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԿենսՍՈՒՆԱԿ

ձնակազմական ձնույքյերից յուրաքանչյուրը ունի իր զիրառության ատուկ ոլորտը, որի շրջանակներում գործածվում 4՝ կազմելով նրը բաոձր կամ րառ: ձներ: Ընդչանրապես պետք է նկատել, ռր բաուսփոխական ձեույթեքէրի ոլորտը սոմորարար շա լայն է լինում, Այսպես՝ ժաառնեն մանակակից 'այերենում մի Հղլովվող բառ գործիական Հոլովում կարող է ստանալ ՈՎ վերջավորությունը, իսկ բացառականում ԻՑ կամ /Ի3 վէրջավորությունները: կա" ԵՐ, Ներ Հոգնակերտ մասնիկները տաէնե տածվում գոչականների բացարձակ ժենծամասնության ն բոլոր ածականների վրա, ծթե երան: դորձաժվում հն դոյականաբար: Այսպես ն՝ Հայերենի չճամարյլաբոլոր րայերը. բացառությամբ դգալ, լալ, տալ բալերի, կարող են ստանալ ՈՒՄ մասնիկը ն կաղմել անկատար դերբայ,

«թինակ՝ վազել-վազում. ասել-ասում..հավատալ-հավատում. զգալ-ըրզէ զում ւ այլն Իսկ ԻՍ մասնիկը, առանդ բացառության, ոոարածվում Հայերենի Քուոր բայերի վրա: Ամեն մի բայ կարող է առանալ այս մասեիկը Լ կազմել անկատար 11-ը, ինչպԼԿ՝ասել-ասելիս, հավատալ-հան այլե: վատալիս.զզալ-զդալիս.հՆոանալ-Բեռանալիս Քառափոխավան ձնույքնեծրի գործածուրյան ոլորտների այսպիսի

շեդարձավությունը ըա ոոովվում է նրանով, հր բերականական իմասոԿերը ոժաֆուբ" վերացովյունէԼը նն ն կապված են բառերի ոչ թե եյուքական. այլ, որսլես կանոն, ընդ:անուր (խուքբմաւային) նշանակության Հետ:

Բառակազմականձեուղժների դործածուրյան ոլորտները այս կամ էն բառերի կոնկրետ նլուցական նչշանա-

այե չափով սամանափակված

կությամբ։ Այչպնս՝ մեր լեզվում այնքան տարածված ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցը: որբ վերացական գոյականենր է կազմում գոլականեերից, ածական-

օերից, բայարժասնհրից, օրինավ՝ ղաբբնություն, իչխանություն, կարմն այլն, բոլոր զոյաբություն,բառմություն, օգնություն սպանություն, զանների, ածականների ե բայարմատեկրի վրա չէ, որ կարող է գրվել: նամ` ՎամահակակիցՃայելրքնում այիբրանտարաժտածԻՉ աֆանցր, որ ֆլ

ածականներ ու

գոյականնքր է կազմում բայարմայոներից, օրինւսկ՝կե-

ղեքիչ, Բամոզիչ,ճրապուռիչ.ճսկիչ, սոբիչ, ցրիչ 6 ,այլն,

բռլոր

բայար-

մատների Ճետ լէ, որ կարոզ է գործածվել: մի կողմ թողած ալն, որ բառափոխականձնույթների Սակայն ձնույթների 4ծւո ճամեձմատած, սովոբառակազմական բածման ոլորտը, ավելի ընդարձակ է լինում, պետք է նշել, որ անկախ բա ուվփոբաբար կան ձնույթներ, խական կամ բառակազմականլինելուՀանգամանքից» որոնք լայն տարածում ունեն ն գործածվում են բաղմաթիվբառերի մեջ, իսկ կան ձնույթներ էլ, որոնք լալնորեն տարածված լեն ն Հանղես են տա-

գալիս սակավաթիվ բառհրի մեջ. Առաչինխմբի ձնույթները կոչվում են իսկ երկբորդ խմբի ձնույթեերը՝ գործուն, կենսունակ (կամ կենդանի), ոչ գործուն, ոչ կենսունակ(կամ քարացած, մեռած): Որպես օրինակ վերցնենք սեռական-տրական Հոլովի Ի ն Ո ձեի վերջավորությունը գործուն է ու կենվույթները:Սեռական-տրականի

բազմաթիվ բաունակ, որովճետն այս վերջավորություննեն ստանում ռեր, դրանց թվում նան նորակաղմ բառեր, օրինավ՝ տիեզեբագնաց-տիե

ճեռուստացույց-ձեռուստագույգի, գեբագնացի, զբոսաշոջիկ-Վբոսաշոջ սեռական-տրականի Ո. վերջավորությունը զորայլն Ընդճշակաուսկն, կենսունակ չէ, որովմետն գործածվում է մի ջանի՝ քու», կին, ընկեր,տեր ճ Հաճախնան՝ տալ, սկեսուր,աներ բառերի մեջ: Կամ՝ 4ոգնակերտ ԵՐ նւ Ներ ձնույթները գործուկ են, Ք-ն գործուն չէ, իսկ իկ. բոլորովին գործուն լէ, քանի որ դործածվում է միայն մի բառի մ եջ՝ (նան այն բառերում,որոնց վերջին բաղադրիչըմարդ մաշղ-մաողիկ ն

ծուն

ու

բառն է, շրինակ՝ նախամառդիկ): Այս երնույքը կարելի է ցույց

նան բառակազմական ձնույթտալ ների օրիճակով: կան ածանցներ, որոնք գործածվում են բազմաթիվ բոսռերի մեջ, ն այդ բառերը Հնարավորէլ չէ թվարկել, որովճեսն կազմուգործուն, ն դրա օրինակով ըստ թյան տվյալ կաղապարը կենդանի է Ճարկի կարող են նորանոր բառեր կազմվել: ժամանակակից Ճայերենի կենսունակ ալսպիսի ածանցներից են՝ ԱԿԱՆ (բանվորական, երեխայաու

ՈՒԹՅՈՒՆ կան), ԱՆՔ (ճարգանք,մեղադրանք), (երիտասարդություն ՈՒՀԻ ՎՈՐ (Թունավոր, լավություն), զեղեցկուճի), վիրա(բանվորուձի,

վոր),

ԲԱՐ

(ընկերաբար, Հերոսաբար) ն այլն: Սակայն կան ածանցներ

են, մեկ կամ մի բանի բառերի մեջ, Այսսզես ԱՍՏԻ (միայն վտաշանդի բառի մեջ), (միայն նավասաի բաբառիմեջ), ԱՐԻՄ, ԵՐԻՄ (միայնճավատառիմ, ոխերիմ,մտերիմ ռերի մեչ), ԻԼ (միայն տեսիլ ն կաթիլբառերի մել), ԻՍՏ (միայն ճան-

էլ

որոնք գործածվում

էն

օրինակ, ԱՆԴԻ

գիստ բառի մել):

Դրանք ոչ դործուն, քարացած ածանցներ են։ ածանցներ էլ, որոնք, ճիշտ է, ճամեմատաբարշատ բառերի մեջ են

կան գոր-

ծածվում, բայց որովճետն այդ բառերի նմանակությամբ այլնս նոր բառնր չեն կաբող կազմվել,ուրեմն դրանք նես ոչ դործուն, քարացած ա-

Այսպեսեն, օրինակ, անվանականԵՍՏ (գովեստ. զգեստ, այլի), բայական ն (գտնել, մտնել. պահեստ տեսնելն այլն), 9 (փախգիտենալն այլն) մԵորձենալ, չել, ուռչել, կպչել ն այլն), են (մոտենալ. ածանցները, որոնցով նոր բառեր չեն կազմվում: Բերված բայական գործուն, ն ծանցներին ճակադրվում է Ան ածանցը, որը կենդանի է կազմվում էն բազմաթիվ բայեր (կլեկըստ ճարկի դրանով կազմվել ռուսանալք այլն)' տՐականանալ, ակտիվանալ, պասսիվանալ, Այն էլ պեյ է նկատի ունենալ, որ ածանցը իր մի իմաստով կաէ կննդանի գործուն լինել, իսկ մի երկրորդ իմաստով՝ րոզ ոչ: ԱյսԱՆԻ է, օրինակ, ածանցը, որ ժի բան ունեցողի նշանակությամթ պենս գործուն, յոթգլխանին այլն) կենդանի է չորռաչքանի, (եւեՒդոնանի, իշկ ծավաբական գոլականներ կազմելու նշանակությամբ (ավագանի, ձե

ծանցներ

ն

ա-

ու

ու

ու

ու

ոչ: նամականի)` ընտբանի,

նյութականիմաստն Բառի նավակ. աբտաճայտոռճիմնականձնույթըկոչվում է աշմատ: ՌՈրինակ՝ տնակ, դաշտային,պատմական, զբտբարձրանալ, ճավատալ, ճիանալ, ԱՐՄԱՏ

ԵՎ ԶԵՎՈՒՅԹԻ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ.--

նել բառերինլութական, են`

նավ,

տն-.

բառային իմաստն արտադայտող ձնույթներն

պատմ-, բարձո, հավատ.հի-, գտ- մասերը. դգըբառերի արմատներն են: Բառը կարող է բաղադրված

դաշտ,

բանք էլ Հենց ալդ ԲԵռա-լինել ոչ միայն մեկ, այլն մշկից ավելի արմատներից: Այսպես՝ հեբառերը բաղկացած են երկու, իսկ նեռախսսավոձ, խոս,հեռագիր»

բառերը՝ երեք ռագրբատուն

արմատից: Դրանքբարդ բառեր են: ինչպես ռրինակներն ցույց մի մասը կոնկալիս, արմատների որի Ճեւոնրետ. սվարտված-վերջավորված կմաստ է արտտաՃճայտում, վանքով էլ ինքնուրույն բառային գործածություն ունի, Այսպես են, օրիեակ, նավ, դաշտ, բարձո, հավատարմատները: Արմատներիժի մասն էլ միայն ընդչանուր նյութական իմաստ է արտաշայտում,. ոիի պատճառով էլ ինքնուրույն բառային գործաձություն չունի ն ճանդես է գալիս միշտ ուրիշ ձնույքների ճետ միասին: Այսպես են, օրինակ, տն... պատմ-, են

ձի-. գտ-.«հեո-, խոս- արմատները: ինքնուրույն անկախ գործածություն ունեցող Հիմնական ձնույթձեները կոչվում են արմատական բառեր: նավ. նավատ, բարձր դաշտա, վույթներն, ուրեմն, արմատական բառեր են, էսկ տն-, պատմ-,Քի-, ու

գտ-, բեռ-, խոս- ձնույթները սոսկ արմատներեն: մի չալերենում

շարք

փոխության ենթարկվել, ծնք

զույգ

ե,

արմատներ բառերի մեջ կարող են 4ճնչլունաայսպիսով, նույն արմատի ճամար ունենում

անտուն. մեծատուն,վաճառատուն ձներ: Այսպես, օրինակ՝

բառերի մեչ տուն արմատը Հանդես է գալիս իր սովորական ան-նչյուբառերի մեջ շեշտակորույս նափոխ ձենով.իսկ տնային, տնական, տնվոր

ձենին(գրության մեջ Ը 4նչյունը չի նշվում): լինելով՝ վերածվում է տըրնԱրմատականզուգաձննր են նաք՝ ջոթկիջո (լվացքաջուրիջրվոր):պատում

իպատմ(Հրաշապատումիպատմժել), սիշտվսոտ(անաիրտկարտուտ), գետ կգիտ(ամենագետ| հույսիճուս (լիաճույսկշուսատու) նե այգիտություն), (Ընւ

տարբերակներ կալրող են ունենալ նան ածանցՀեչյունափոխական ները, օրինակ՝ այինկայն(շրթնայինկիշրթնսյնանալ), իչ, (եկարիչինըուեվն (զգալուն|զգալնուուկիկ (գեղզջուկիգեղջկական ), կաբչական),

թյուն),սւնդի(ը)նդ (ծնունգիժննդյան)ե

այլն:

ենբթառկված ձեուլթները(արմատներն Հեշյունափոխության են կոչվում ձեույթի տաբբեբակներ: ծանցները) Այսպիսով, տն-, ա-տ-, քռաձնձրը տուն, սիոտ. ճույս արմատների,իշկ այն. չ, ն ձնճրը ային, ու

ուն

:.

ա-

են: ածանցներիտմարբելոակներն

Հայերենում սովորաբար տարբերակներ

ունեն

այն արմատներն

ու

(2ին՝է) ձուլնավոր(երբեմհ նան ՅԱ) Զրկչնչյունը: Ձնույքների տարբերակներիչալպը քննելիս պիտի Ճճոշվի առեել

աժանցները, որոնց վերչին վանկում կան Ի, ՌԻ, Ե ՌԻՅ

հերը

ն

նան

այն,

արդի ճայերննում կան մի շարք արմատներ, որոնք Ճճանգալիս Ն ով ն աուսնց Ն-ի Հարաբերակիցձնեերով,ինչպես՝ գոտի որ

դես գառն (գառնարած), էն

(մասնամասիմասն կողմ||կսղմն (լողմնացույց), ն այլեւ Այս հրնույթի պատճաոն այն (ճարսնացու) կիտ),նարսի|նաոսն

ձ,

որ

գրաբարյան բաղաձայնաճաջորդ Ն

աշխարճաբավերջնաճնչյունը

Բառրոնբում ընկնում է, ինչպես՝ գառն-գառ.կողմե-կողմ, մասն-մաս, հաոռ, ձուկե-ձուկ, մուկն-մուկ ն այլն, բայց բաղադրությունների Մեջ

կրկին կարող է վերականգեվել, ինչպես՝ զասնաճած,կով-Լնացույց. մաս-

նակից.հաոշսսագու, ձկնսոս. մկեղեղ: Արմատականալս զույգ ձնենրիցյուրաքանչյուրն ունի իր գործածուՀոլովմանժամանակ այս արմատները, թյան Ճատուկ ոլորտր: որպես կա-

Ն-ի. ինչալնս՝ բեո-բեռիզ, զաո-գառից, հ այլն, բակ բառակազմության ժամաՆզ-եզից,թոո-թոռից, ձուկ-ձկիզ ԽասկՆ-ով, ինչպես՝ բեռնել, գառնաբած, ձկնկուլ թոռնատեր, եզնաւած. Խոն,

Ճճանդնսեն գալիս առանց

դնեսվ գալիս Ն-ով, իսկ մի

մասն

էլ առանց ն-ի, ինչպես՝

բեռ-բեռներ,

գաո-գառսներ, եզ-եզներ. թոո-թոռներ. լեո-լեռներ ն այլն, բայց՝ անձ մաս (գրբ(դրբ կողմ (գրբ կողմեյ-կողմե՞ր, անձն)-անձեր, մասե)մասեր. ոբղ (գրբ- ոոբդն)-ոբղեր, սերմ (գրբ. սեջմն)-սեոմեր ն այլն,

ԲԱՌԻ ՀԻՄՔԸ ԵՎ ՊԱՐՋ ՈՒ ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ՀԻՄՔԵՐ.--.

Հիմջը բառի այն մասն

մաստի

այս

է,

որին

են ավելանում վերջավորությունները՝ տվլալբառի-

կամ այե քերականական նշանակությունն արտաճայտելու

Համար, Այսպես, օրինակ՝ «Աշակերտները եկան դպրոցից" նախադասությունը կազմող բառներիչիմթերն ձե՝ աշակերա-. եկ-, դպոոց-, իսկ վերջչավորություններնեն՝ ներ. ը. ան, իզ: Ուրէմն՝ ամէն անզգամբառից ենք նրտ չիմքր: անջատելով վերջավորությունեերը՝ստանում

Հիմբերը բաժանվում են հրկու խմբի՝ ա) պառզ հիմքեր, բյ բաղաճիմքՆր: Պառզծն կռչվում այն Հիմքերը, որոնք այլես ձեուլթների տարրալուծվել չեն կարող: Այսպես են անջատված աշակերտ-ն եկճիմբերը. Այս նշանակում է, որ պարզ Հիմք ե բառի արմատ Հասկացու-

ղոյալ

են, են կոչվում այն 4իմբերը, որոնք Բաղադրյալ ձնույքների են տարրալուծվում: Այսպես է անջատված դպոշոց 4իմքրչ որ ս.արրալուծվում է զպո ե ոց ձնույքների: Բառի բաղադրլալ ճիմքն անպայմանորենենքադրում է Ճամսոպատասխան պարղ ճիմթի գոյությունը, եթե որեէ պատճառովՃամապատասխան պարզ ՞իմքը լեզվեց դուրս է ընկնում, ապա պատմականորեն բաղադրյալ ճիմբը վերածվում է պարզի: Այսպես, հնոց ժամանակակից Ճիմբ է, ռորովճես:նԲն (անճնչյունափոխ լեզվի տեսակետից պարզ ձեվ հուն, ռք գրաբարում նշանակում էր կրակ) մասը առանձին կամ այլ ձնույթների ճետ միսսցածարդի Ճայերենում գոլություն չունիս Հիմքերը կարող են բաղկացած լինել մի Հիմնական ն Բաղադրյալ մեզ կամ մձկից ավելի երկրորդականձնույթներից (ածանցներից)), օրի-

նուլնանում Թյունները

նակ՝ գնվակ, զինվոր, (սրանք պարզ պատմիչ,նախապաոմություն ծանցավոր բառեր հն) ն երկու (առանձինդեպքերում երկուսից ավելի) Հիմնական ձնույլթեհրիցու մեկ կամ ժեկիդ ավելի եբկրորդականձնույքեհրից, օրինակ` գոագետ.պատմագիր,մաոշդասպան, հեռախոսավառձ, ն այյն (րանք բարդ կամ բարդ գրագիտություն,աճզբագիտություն ծանցավոր րառերնեն): նույն բառի տարբեր ձներ կարող են տարբեր Հիմբերից կազմվել: ա-

ա-

Հիմբառի սհռական-տրականՀոլովր կազմվում է ընկեր Այսպես, ընկեր իսկ բացառւսկան ն գործիական 4ոլովները կազմվում են թից՝ընեկեշոջ.

ընկերոջչիմքից՝ բնկեշոջից.ըեկեբոջով:Այս նշանակում է, որ ընկեր ունենում ենք երկու Հիժբ՝ ընկերն ընկերոջ: Նույնձնով էլ՝ օՐվա.իշկ բաբառի սեուսկան: տրականըկազմվում է օբ ճեմբից՝ ցառականը կարող է կազմվել ն այդ Հիմբից՝ օռից. ն օովանճիմջից՝ փարի ճամար օԻ

սովորաբար կազմվում է առաչին Հիմբից՝ օբով: օրվանից: Գործիականը ն՝ տոսրբեր չիմքերով ունենք՝ Այսպես զառշունաշուն-աշնան-աշնանից,

Վաշնան-գաշնանից: Սակայնբոլոր բառերը չէն,

որ Հոլովման ժամանակ տարբեր 4իմՀանդես րերում: Դեռ ավելին. բառերի բացարձակ մեծամասեությունը Հոլովական ձները կազմում է միննույն 4ճիմբից.օրինակ՝ քաղահ-

Քեր

են

գետակ-գետակի-գետակից-գեքաղաքի-քաղաքից-քաղաքով-քաղաքում. Լ սայլն: տակով-զետակում, հաշգանք-ճաշգանքի-ճառշգանքից-ճաոռգանբով Մինեուլն բառի տարբեր ձների տարաձճիմքկազմությունները ավեԼի շեշտված

ն

Հետնողականորեն դրսնորվում

նն

ճայերենի բայսկան

բայի Համակարգում: Այսշպես՝՝ բարձրանալ ժխտման դերբայները

ն

անորոշ, անկատար 1 ու ըղձական հղանակի ձները կազմվում էն բառձ55

բան

ամ,

Հիմքից՝ բարձոան-ալ,բաշձբշան-ում,չեմ բարձշան-ա,բաւձրանբառհջան-այի(այս Հիմքը կոչվում է անկատարի Հիժբ). վաղակա-

ն անցյալ կատարյալ Ճճարակատար,ենթակայական դերբայները ու են Հրամայլականըկազմվում ժամանակն բարձրացՀիմքից՝ բարձոաց-

սար,

ել, բաշձբաց-ած, բարշձրաց-ող, բաոշձբագ-ա, բարձճագ-իր,բարձւբաց-նք

11 դերբայները (այս Հիմքը կոչվում է կատարյալի 4ճիմք). ապառնի 1 են ն անկատար 11-ը կազմվում Հիմքից՝ բարձոանալ-ու, բառշձբանալ (այս Ճճիմքըկոչվում 1 դերբայական բարձբանալ-իք. բաշձբանալ-իս ու

Հիմբ): Այս եռաչիմք ճակադրությունը դրսնորվում է Հայերենի բոլոր բայերի մեջ, ինչպես՝ գո-ել, գրեց-ի,գբել-ու, փախչ-ել,փախ-ա,փախչելու, գտե-ձլ, գտ-ա, զտնել-ու, զգ-ալ, բառշձբացո-ի, բառձւացնել. ու ն այլն:

զգաց-ի, զգալ-ու,

բարձրազն-էլ,

ոի Ճճիմբ բացարձակ ձէ Հասկացությունը որովչնտե միննույն ձնում տարբեր կոնկրետորեն,

ետթ է նկատի ունենալ,

ճեմիշտ

որոշվումէ

բառաշարբերիճետ ունեցած Ճարաբերակցություններիմեջ ։ոարբեր ճիմքեր կարող են անջատվել: Այսպես, գրել ձնում գբում, գրած, գրող ն այլ մնջ անջատվում է գո 2իմքը» ձների շետ ունեցած Հարաբերակցության իշկ գոելու-գոելուց-գբելովն այլ ձեհրի Հարաբերակցության մեյ՝ գրել գրեՀիմքը որն էլ կարող է բաղադրությունների մեջ մտնել, օրինակ՝ ն՝ հոգնած, ն այլ Այսպես Հարաբերակցության հոգնել,հոգնող լացավ: մեջ հոգնած ձնում անջատվում է Բոզն Հիմբը, իսկ հոզնած, րոգնածի, ն այլ ճարաբերակցությանմեյ՝ հոգնածՀիմքր, որբ ն կարող հոզեածից 4 բաղադրություններիմեջ մտնել. օրինավ՝ Քոգնածություն:

ՄԱՍԵՐ

ԽՈՍՔԻ

ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍԵՐԻ

ՈՐԱՇՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ.--

Աեզվի բառապաչարը ձնարաեսականու շարա»յումական առանձնաձճատկություններիբաժանվուժ է օ«րոչակիխմբերի, որոնք կոչվում են խոսբի մասեր: Խոսքիմասային իմաստը բառի ամենարնդչանուր քերականական բմաստն է ն մյուս քերականականիմաստներից տարբերվում Լ իր մեծ ոնդգրկումով ն առավել ընդճանրականությաւմբ: Տվյալ լեղվի խոսբի մասերը ե կոնկրետ բառերի խռաքիմասային է Ճասշվի ճիշտ որոշելուճամար պլեւտթ պատկանելությունը առնել`սս) ու բառի ընդծանուր իմաստը, բառի ձնավորումն ձնաբանական աբ) գ) բառի շարաճյուսական կիրառությունները": ռանձնածչատկությունները, կարգեռըռոբոչելիսառաշին ճեռշթին ա) Բառեւի խոսքիմասային րստ

երա մեջ մտնող

ամենաընդշճանուր իմաստների ն բառերի

պետքԼ ճաշվիառնելնշանց իմաստը:Այսպես, տուն, զիր, ընդնանուոր ծառ ն այլ բառերը, չնայած բառիմաստային տարբերությունքամի,լիճ,

ենրին, իրենց արտաճայտած ընդանուր իմաստով մի խումբ եե կազն միավորվում են մի կարգի տակ՝ գոյական մում անվան կարգի տակ,

որպես

առարկայուկան բառեր,էսկ վաարտաճայտող Ճճասկացություն

զել, գնալ.սկսել, գտնել, մտնել ն

այլ բառձրը, կրկին ատ ընդճանուր իմաստի, մի խումբ են կազմում ն միավորվում են մի ուրիշ կարգի՝բաի կարզի տակ, որպես գործողություն ցուլց տվող բառեր: կամ՝ կաշք միր, մեծ, սպիտակ,լուոչ, խիզախ այլ բառերը միավորվում են ածական անվան կարգի տակ որպես Ճատկանիչ ցույց տվող բառեր ն այլես Խուքի մասնրի որոշման իմաստարանականճիմունքը որպես զիտական տեսություն Հայ քներականագիտության մեջ առաչ է քաշվել Գ. Սմեակիկողմից: նա իր «խոսքի մասերի ուսմունքը»2 աշխատության մեջ լն որ Խոսքիմասերը պետթ միտքն է զարգացնում, Հեւտնողականորեն Հ ռրոչել մի մբասսնականչափանիշով՝ ընդճանուր իմաստով, անտեսծշարաճլումական ն այլ լով բառերի ձնաբանական, բառակազմական, առանհձնաձճատկությունները: իՀարկե,խոսքի մասերի որոշման ժամա-

ՄԷր քերականություններում տեղ գտած՝ ճալերեշի խոսքի մասերի դասակարգսկզբունքների մասին ընդարձակ տե՛ս Գ. Ջաճուկլանի «Ժամանակակից Բալոց լեզվի տեսության ճիմունքները» (Ծրնան, 1974 թ.) գրքում: Իրքանի պետակաց Բամայսարանի«Գիտական աշխատություններ», 1938, Բ. 11: ման

էԼ)

Հաշվիառնել բառերի բնդճանութ իմաստը, անտեսումը ճիշտ Ճամարվել չի կամյուս ճատկանիշների բառերի

հակ առուջին Հերթին պետք է բայց բող:

Յուրաքանլյուր խոսքի մասի մեջ կարող են միավորվել ամենատարբեր բառային իմաստ արտաճայտողբառեր: Այսպես, օրինալ՝գոլակաեն ոչ միայն կոնկրետ իրերի ջր խոսքիմասային կարզի մեչ մտնում անձերի անունները, ինչպես՝ գետ. ծառ, կամուշջ, ուսուցիչ, բանվոո. Հատկաաշակեոտն այլն, այլն առարկայացված զործողությունենրի նիշների անունները, օրինակ` ծազում. ճանդիպում,ընթեոգանություն, վազէ, կաոմբոություն, թառշմություկն այլն: կամ` ածականի խոսքիմաեն ոչ միայն ճաատկանիշննրի սային կարգի մեջ մտնում ինչանունները. պես՝ մեծ. սե, քաջ, բառի ն այլն, այլն այնպիսի բառեր, որոնջ իրենց են տալիս առարկա կամ արմատային իմաստով ցույց գործողություն, ու

ու

ծովային, փայտե, Եբշկաթե,փոշոտ, բովոտ, օրինավ՝ լեռնային,

ն այլն: չական, հիացական

ինչպես այս

աղա-

օրինակները, այնպես էլ ծետն(ածական). ցալեերը՝աղաչել (բայ)-աղաշանք(գոյական 1. այլն կագիտենալ-գիտություն-գիտական, նիանալ-հիազք-ճիացական են այն տպավորությունն ստեղծել, թեն խոսքիմասային իմաստները բող բառերի արմատային իմաստների Հետ կապ չունեն, քանի որ նույն արմատներից տարբեր խոսքի մասերի պատկանող բառեր կարող են կազեքէ 4աշվի առնենք այն Հանգամանքը, որ գոլական անմբվել: Սակայն վան կամ ածական անվան կարգերը լեզվում կազմավորվում են այն բաեն բառեր, որոնք իրենց ճետ արմանի շնորճիվ։ որ դրանց մեջ մտնում են տային իմաստով ցույց տալի» առարկաներկամ Հատկանիշներ, օրինակ՝ տուն, քար, ծառ | այլն՝ մի կողմից ն լավ. վատ, մեծ, փոք ն այլն՝ մյուս կողմից, ապա պարզ կդառնա, որ ինչպես բոլոր բերսկանական կարգերի, այնպես էլ խոսքի մասերի ոռնալճիմքը առարկայականիրականությունն է։ Այն բանից ճետո, երբ իրականության մեջ եղած առարկաների հ Հատկանիշներիճողի վրա կազմավորվում են, ասենք, գոլաչ կանի ն ածականի քնրականական կարզերը, մարդկային ուղեզը ունենալով արդեն առարկայի ն ճատկանիշի գաղափարը՝ամեն ինչ կարող

)-աղաչական

առարկայաբար, ինչպես` աշխատանք, տանջանք,ֆազում, ճանդիպում,սլացք.վազք,մեծություն, սնություն,դառնությունն այլն, կամ մտածել որպես ճատկանիշ, ինչպես՝ լեռնային, հյուսիսային,փոշոտ, բՐդոտ. զգայուն,մնալուն,վազան,կծանն «յլն: է մտածել

«մաբառի խոսքիմասային իմաստը ավելի որոշակի ԻՀարկե, ձնով է դրանորվում, երբ ճամընկնում է արմատի խոսքիմասային ու

Քուրո

իմաստի Հետ: Շան

դասակաոգման ժամանակ պետքէ ճաշվիառնել Բ) հոսքի մասեոռի ճատկանիշնեոը: բառերիձնավոբումըԵ ձեաբանական

Նախ բառերի ձեավորման մասին:

ոլետք է նկատի ունծնալ, որ ճայերենում խուքիԸնդՀչանրապես մաալին իմաստները ճատուկ մառեիկների մբջոցով չեն արտաճայտվում, ն լրառերի, առանց 4Ճատուկձնավորման, րոտ իրենց (նդճանուր էմաստի ն ձնաբանական ու շարածլումական ճատկանիշների, մտնում են այօ կամ այն խոսքի մասի մնջ, օրինակ՝ եկի» (գոյական), կարմիր

(ածական), կարագ(գոյական), աբագ (մակբալ), ոբս (գոյական), լոոս (թվական)ն այլն: Դեռ ավելին. Հաճախ նույն ածանցներով կազմվում հն տարբեր խոսբի մասերի պատկանողբառեր Այսպես՝ ԱԿԱՆ, ԻՋ, ՌԻՆ, ՎՈՐ ածանցներով կապմվում հն ն՛ ածականներ, ե՛ գոյականներ:

ԱԾԱԿԱՆ

ԳՈՑԱԿԱՆ

սլատմական

ազգական գիտնական ուրվական

ԱԿԱՆ

զգայական Ճրամայական Հեգնական

վերացական

վկայական շինավան

ԻՉ

կիզիչ խորտակիչ թովիչ գրավիչ մխիթարիչ

էրգիչ եկարիչ գործիչ վարիչ ԳՐԻՀ

ՈՒՆ

շարժուն հոսուն

թոչուն սողուն

ՎՈԲ

լուսավոր

Տիեռավոր

գիեվոր

բանվոր

ձիավոր գունավոր ճգնավոր ծոչակավոր

ձետք է նկատի ունենալ նան այն, որ այդ ածանցներով կազմված բառերը Հաճախկարող են իրենց մեջ Համատեղել ե՛ գոյականի, ե՛ ծականի խոսքիմասային իմաստների Այապնս՝ գոյականի ն ածականի ա-

(Դպրոցականներըեկան, դպրոդպոոցական (ԱռնտրականըԽիղճ չունի, առետոական կարգապաճություն),

եշանակությամբ ունենք՝ ցական

/ՀանրապետականառնտրականՀարաբերություններ), ճանրապետական

ները ծաղզթնցին.Հանրապետականկարգեր), իմասառւն (իմաստունների Հետ սեղան նստեց, իմաստուն խուբեր), աչխատավորբ (Հոզի աշխատավորը, աշխատավոր մարդկությունը) ե այլե, Այապեսնան՝ ռրոշ ենքակայական դերբայների մեջ քայական իմաստին զուգաճեռ զարգացել է նան առարկայական նշանակություն, ն, այսպիսով, կան ՈՂ ածանցով կազմված գոլականներ ն ենքակայական դէրբայներ, օրինակ՝ աշխա -

տող,

ընթերգոզ,ծնող, ռւսանող.,գոող, ծառայող. ընտոոզե այլես Սակայն խուքի մասերի ձնավորման Հարցը քննելիս չպետթ

է ան-

տեսել այն Հանգամանքը, որ որոշ դգեպքէրումխոսքիմասային պատկանելությունը որոշվում է չենց բառի ձնով' Նախ՝ »չայերենում Հատուկ ձնավորում ունի Բայը: Բոլոր բայերի սմնորոչ դերբայները արդի :այերենում կազմվում էն Ել ե ԱԼ մասնիկններով,օրինակ՝ կատաբել,խոսել, զգալ. մնալ ն այլն, ուրեմն ն այդ մասնիկներն էլ անորոշ դերբալում Հանղես հե գալիս որպես բայի խոսֆիմտասայինիմաստի կրողներ: Այլ ձննրում որպես բայական խոսբիժասային ցուցիչ Հանդես են գալիս այլ մաշնիկներ, օրինավ՝ ՈՒՄ (գրում),

Ան, (գրած),ԵՏ (գրեզ),ԻՐ (դրի),

եՄ

գրեմ)ե այլն: Հատուկ ձնավո-

|

Մյուս կողմիը՝ չնալած վերնում տնսանթ. որ նույն աֆանցներով կարող նն կազմվել տարբեր խոսքի մասերի պատկանող բառեր, բայց սլետք է նկատի ունենալ, որ կան ածանցներ, որոնբ Հատուկ են այս կամ ւսյն խոսքի մասին, ն միայն ածանցով արդեն որոշվում է այս կամ այն բառի խոսքիմասային պատկանելությունը, Որպես օրինակ վերցնենք Հայերենում այնքան զործուն ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցը: Սա կազմում է միայն մեձումիալն գոյականներ, օրինակ՝ ուօուցչշություն, դաբբնություն, ՈՒԹՅՈՒՆ ածանն թյուն, լավություն.սպանություն.օգնություն այլն: Ջով կազմված բառերի Հսկայական բազմության մեջ Ճնարավորլէ գրտն` նել մի բառ, որ այլ խոսքիմասային իմաստ արտաայտի Այլապէս ու

27 կացմում ԱՆՔ զոյականներ (տանչանք ), ՄՈՒՆՔ (բուրմունք),ՅՈՒՆ ՊԱՆ ՍՏԱՆ ՈՒՆՔ (Դիժունք), (դոփյուն), (դռնապան), (Հայաստան), ՈՒՀԻ(բանվորուՀի ), ՈՒՄ (ծագում) ս այլ ածանցները:Ածականներեն

կազմում ԱՎԵՏ

ԵՂ (ճամեղ),ՈՏ (կեղտոտ), ԵվտԱ(փայ (ծաղկավետ),

(լավագույն), ՎՈՒՆ (մեծավուն) ն այլ ածանցնեսնկփայտյա), ՈՐԵՆ են ՊԵՍ (մեծապես), Մակբայներ կազմումԲԱՐ (ճայրաբար), ն այլն: ՈՌՎԻՆ ), (Ժեծամտորեն (Հիմնովին) ածանցները ԳՈՒՅՆ

րը:

Այնուչետե, բառներիտարբեր խմբէր տարբեր ձնաբանական առանձնաճատկություննջը են դրսնորում: դգոլականիխուսքբիԱյսպես,օրինակ՝

մասային կարգի մեջ մտնող բառերը ճոլովվում են, բայերը խոնարչճվում ճն, մակրայները ն այլ

եք

խուբի մասեր չունեն թեքման ձներ

ն

այլն:

լեզվում կան խոսքի մասեր, որոնք Ճատուկ ձնավորում ունեն, կան ածանցներ, որոնք Ճատուկ են որոշակի խուցի ժասնրի, նան տարՖ)

բեր ձնաբանականառանձնաճատկություններդրսնորող բառախմբեր,-որոշման ժամանակ նշանակում է խ"սջի մասերի դասակարգման նան է ձնաբանական «ունել ձնավորումն բառերի Ճճաշվի պետք ռանձնաձատկությունները: դ) Վերջապես՝բառերիխոսքիմասային որբոչելիսպետք է կարգեոը ու

ա-

ու

նկատիունենալ նան նրանցշարահյուսական քանիոո հատկանիշնեոը,

են տալիս, որ բառերի տարբեր խմբեր փաստերն ակնճայտորեն ցույց են տարբեր կիրառական, շարածյուսական առանձնաձչատկություններ Հանում: երնան Այսպես՝ բայն իր խոնարՀչվածձնծրով նախաղզասության մեջ, որպես կանոն, "անդես է գալիսորպես ստորոցյալ, գոլականը վորաբար Ճանդես է գալիս ենթակայի ու խեդրի, ածականը՝ որոշչի» Մակրայը՝պարագայի պաշտոնով, իսկ կապերն շաղկապները սոսկ կապակցականդեր են կատարում ն նախադասությանինքնուրույն անկամ չեն կարող դառնալ ն այլն: Չնայած անառարկելի ճշմարտություն է այն, որ բառ որպես լեզվական միավոր գոլություն ունի նան խոս17 դուրս, ճշմարբայց նույնքան անառարկելի տություն է նան այն, որ բառր լիարժեք կյանքով ապրում է միայն խոսբի նախադասության մեչ, հ, Հետնաբար, բառերի խոսքիմասային կարգերը որոշելիս դրանք չպետք է կտրել իրենց իրական Հողից՝ խոսքի մ եջ ունեցած կոնկրետ կիրառություններից: Ան էլ պետք է նշել, որ բառի ընդճանուր իմաստն շարաճյուսական կիրառությունեերը փաստորեննույն երեուլթի տարբեր կողմերն Լն ն փոխադարձաբար պայմանավորված են իրարով, Այսպես՝ բառի չաբաճլուսական կիրառությունները, որպես կանոն, բխում են նրա ընդճաիսկ բառի ընդշանուր իմաստն իր Հերթին մշակվում նուր իմաստից, Բլուրեղանում է նբա շարաճլուսական կիրառություններիմեջ ն շարասո-

ու

նախադասությունից

ու

ու

ու

Հյուսական կիրառություններիմեջոցով: ենք, որ Ինչեիգե. քննելով մեր լեզվի իրական փաստերը՝տեսնում Հայհրենում շատ ածականներ գոլականներ ձնով տարբերակվածչեն: ու Հաճախանկախ բառը իր ձնով իմաստով կարող է լինել ն՛ ածական, ն «Մի դպոոԿ գոյական, ինչպես՝ «Դպոոգական կարգավպաՀություն» է, էր անցնում փողոցովու Հասկանալի որ այս իմաստները ոզական րոշվում են շարաչլուսորեն: Ածականին գոլականի իմաստ արտաճալեն վերնում: կան տող մի շարք ածանցավոր բառերի օրինակներբերված նան" այսպիսի պարզ բառեր,օրինավ՝ աղքատ,հարուստ, ժլատ,գուրտյ ու

մութ.խենթն այլն,

Ուշադրություն պետք

է դարձնել

նան

այն Հանգամանջի վրա,

Հայհրենում ածականը Հաճախ սսնփոփոխ ձնով իբրն մակբայէ

որ

կիրառ.

ԵՐկաո վում. ինչպես՝ բաձր պատ, բարձրխոսել. Երկարպատմություն,

ԳՐել. խոսել.Բիանալի գիոք,ճիանալի խոսք,վստաճ վստաճ պատմել. հար շոու,

նոր

Գրելն

ալլն: Սա նշանակում է,

որ

շալյերենում չատ

դեպԼ)

Քերում ածականը ն մակբայր ձնաբանորեն տարբերակված լեն, ն մի բառերի խոսքիմասային պատկանելությունը կարող է որոշվել միշարք այն շարաճյուսական կապակցության մեչ: Այսպես, ուրեմն, խոսջիմասային կարգերը որոշելիս բառերի ինդն ձնավորման Ճանուր իմ աստի ձնաբանականառանձնաճատկությունու

միաժամանակ պետք է ճաշվի առնել նան նրանց շարաճլուֆրի մոտեցման սական կիրառությունները: Մբայնայսպիսի բազմակողմանի դեպքում կարելի է ճշտորեն որոշել տվյալ լեզվում իրոք գոյություն ունեցող խոսքի մասերը` մի կողմից ե կոնկբետ բառերի խոսքիմասային մչուս կողմից: պատկանելությունը՝ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ..-Հայ քերականագիտության մեջ ներկայումս ճանաչում զտած խուբի մասերն են՝ գոյականանուն, ածաշեւո

կան անուն, թվականանուն, դերանուն.բայ, մակբայ, կտպ, շաղկապ, բառերն ձայնա՞կություն: եղանակավուող Սակայն լեզվաբանականգրականության մեչ վաղուց է նկատված,

կշիռը չունեն, լեզվի Ճամակարգում խոսքի մասերը նուլն դերն ն ֆրար ուստի ն սաճմանել, թե ճայերենն ունի 10 Խոսքի աս Հետնից դրանք, նշանակում է դեռ շատ Քեչբան ասել խոսքի մասերի թվարկծլ իսկական էության մասին:ԱՀա ւսյդ է պատճառը, որ նոր ե նորագույն (լեզվաբանական աշխատություններումխոսքի մասերին մուտենալով երռերի տեսակերանց իմաստի ն խոսքի մեջ ունեցած գործածության տիլզ՝խոսքի մասերի նծրոում սովորաբար անջատում են ճետնյալ ոլ որ

ու

ու

Հավասարազոր Խմբերը: Նյութականիմաստ առտաճայտողկամ ճիմնականխոսքի մասեր, որոնք են՝ գոյականանուն, ածական անուն,:թվականանուն, դեջանուն, ն բայ մակբայ: Այս խոսքի մասերն արտածայտում հն առւսրկալական աշխարճն իր իրերով ու երնուլթներով, ճատկանիշներովու գործողություններով, ալսինքն՝ ունեն անվանողականֆունկցիա: է տալիս առարկա կամ առարկայացված ճասկացույց Գոյականը ցություն,

օրինավ՝ ծառ. ճող, մարդ, բանվոր, մեծություն, լավություն,

ն ւյլնւ ծագում. ընթացք

է տալիս առարկայի ռրակային ցույց ճատկանիչ, օրիԱծականը նակ՝ մեծ, բարի, լեռնային, փայտեն այլն: Քվականըցույց է տալիս առարկայի թվային ճատկանիչ, օրինավ՝ մեկ, Երկու,ԵՐԵՏ, չորս, առացին, ե՞կոորդ,եոբոբղ, չորբոոդ ն այլն: է ցույց տալիս գործողություն, շարժում, օրինավ՝ Բայր գոել»գրեն 1" գբումեմ, գբեցի,գշեմ այլն: աբագ օրինավկ՝ ճատկանիշ, ցույց է սոալիսգործողության Մակբայը ճաւոկանիշ, Հատկանիչի կամ ճԵբոսաբաբ կովել, գրել, վազել,դանդաղ

օրբնակ՝ այլն,

հ

չպտ

կարմիր, խիստ տգեղ. միշտ ձրջանիկ, հավերժպայծառ

Նչութական իմաստ ունեցող խոսքի մասերի մեջ յուրաճատուկ գիրթ մաս է անջատվում

Հ գրավում դերանունը, որն իբրն առանձին խոսքի փր «ատուկ իմաստի շնոր»իվ: են ցույց Դերբանունները

սա, տալիս կամ առարկա՝ դա. նա, կամ Հատկանիչ` այսպիսի,այղպիսի.այնպիսի,կմ թիվ՝ այսքան, այդքան, այնքան,կամ չատկանիշի Ճատկանիչ՝այսպես,այդպես,այեպես,բայց գտարբնրակված,ընդճանուր ձնով՝ի տարբերություն դոյականների, աֆականների, թվականների ն մակբայների, որոնք տարբերակված առարւաւտկանիշնէրի անվանումներ Տն, Աշա ալս պատճառովէլ կաների դերանուններիիմաստը սովորաբար որոշակի է դառնում խոսքի մեջ, քանի որ, ասենք, սա դգերանվամբկարելի է նչել ամեն մի առարկա (դիրքը, ծառը. բանվորը ն այլն), այսպիսիդերանվամբ՝ամեն մի որակալին ծատկանիչ (լավ, մեծ, դաշտային, Հասարակական ն այլն), Սա ինջեին նշանակում է, որ դերանունները, ի տարլերություն մյուս խոսքի մասերի, փոփոխվող բառային իմաստ ունեն: խոսքի մասերը, չնորչիվ իրենց անվանողականֆունկՀիմնական ցիայի» խոսքի մե կատարում են նախադասության անդամեերի պաշտոն: ն բայր ձնախոսքի մասերից գոյականը, դերանունը նչութական են ունեն բանական տեսակետից բնորոշվում նրանով, որ թեքման ձենր, այն 1 գոլականն ու դերանունը (առարկալական իմաստ արտաճայտոզ դերանունները) «ոլովվում են, իսկ բայը խոնարձճվում է, ժամատանակա կից ճայերենում իրենց »իմնական գործածության ժամանակ թեքման ձենրից զուրկ են ածականն թվականը, սակայն սրանք (լեզվումՓաէհն ճախ Հանդես գալիս գոյսկանական կիրառությամը ն այղ դեպքում Եբկճռլռվվում են, օրինակ՝ մեծը-մեծի-մեծից, էբեՒր-ԵՐԵՒի-եբեից, ու

ու

ն այլն, Մակրբայնընդչանրապես թեբման Րռոդը-երկբորդի-երկուողից

ձներ չունի:

իմաստ աբշտահայտող կամ եբկոռողական Ջնեական. քեբականական Դրանք անվանոզախոսքի մասեր, որոնք են կապերնու շաղկապնեուը: կան ֆունկցիա լունեն ն կոլված էն արտաճայտելուբառերի ն նախադասությունների ճարաբերությունները: Կապեոնարտաչայտում հն կախման զանազան Հարաբերությունենք՝ աւտորադասվողբառերը որսլես խնդիր կամ պարագա կապելով գեբադաս բառերի ճետ, օրինակ՝ խոսում էին պատերազմիմասին. Կովծքեն թշնամիների դեմ. նատել էր ծառի տակ. Գնում էր դեպիտուն. Դասռեցին րստ օրենքի նե այլն,

իրար ճետ Շապկապներն

միացնում,

կապում

են

նախադաության

Համազոր անդամեեհրըկամ նախադասությունները, օրինակ՝ նս ն դու անձրնըենջ աշխատում. Քամին դադարեց, ն սկւվեց տեղատարակվի ուզում էր ասել ամեն ինչ, բայց ուժեձրրդավաճանում էին. Անբքժվնս, Եթեվերչին կամքս չնս կատարին այլն, ես

3-3)

Քանի որ կապերն ու շաղկապներնարտաճայտում հն ոչ թե եյութական, այլ քերականական իմաստ, ալդ իսկ պատճառով էլ նրանք նախադասության անդամ չնն դառնում: Զնաբանականտեսակետից կապերն շաղկապենրը բնորոշվում նն նրանով, որ սովորաբար զուրկ են թեքման ձնից: ու

խոսքի մասեո, Վեբաբերմունքային

ոերր ե ձայնաոկությունները::

որոնք

են

բաեղանուկավորող

բառերն արտածարոում հն խոսողի դատողական հղանակավորող վերաբերմունքը ն մեժ մասամբ վերաբերելով ամբողչ նախադասությաեր կամ նրա առանձինմի անդամին՝զանազան երանդներ են Ճազորդում դրանց, օրինավ՝Տունը,հառկավ, սեփական էր. Որդիներն,անշուշտ. օգՖում են նրան. Գուզե նա արդեն վերադարձել է. Կս:ծես մարդուն այդ մի անցամ արդեն տեսել եմ ն այլն: Սովորաբարնշում են, որ եղանակավորողբառերը նլութական իմատ չսւնեն ն նախադասությանանդամ չեն դառնում: եղանակավորող բառերըզուրկ են թեքման ձներից։ արտաճայտում են խոսողի զգայական վեքաՋայնաւկություններն Վա՞ճ. ԱԼ Հետ ինչ է պատաճել. Ա՛Խ, կվերադառԲէրմունքը,օրինակ՝ նա՞ նա օտարի Վա՞յ. է՛նչ պատասխան պիտր սռանհբնրան երկբներիցն այլնւ նլութական իմաստ չունեն, նախադասության Զայնարկությունները սնդամ չեն դառնում ն զուրկ են թեքման ձնձրից: Խոսքի մասերի այսպիսի խմբավորումն օգնում է ավճլի խորը թափանցելու նրանց էության մեջ ն ճատակորեն պատկերացնելու տարբեր խոսքի մասերի դերն ու կշիոր լեզվում: Այսուճանդերձչի կարելի աչքաքող անել ճետնյալ ճանգամանքը: Նռրագույն լեզվաբանականաշխատություններումիրավացիորեն նշվում է, որ ավանդւսկանքերականության մեջ անջատվողխոսքի Մասերը 2ավասարազոր ու Հարաբերակից կարգեր չեն, ն այդ տեսակեսոից էլ. ա277 բայն կապը, գոյականն շաղկապր կամ ածամանն ու ձալն նարկությունր այլն չեն կարող ճակադրվել որպես նույն քերականա կան կարգի, այն է՝ խոսքիմասային կարգի տարբեր անդամներ: Մի Ճարց է նյութական իմաստ արտաՀալտող խոսքի մասերիչ ասենք, բայի ե գոյականի Հարաբերակցությունը,մի այլ Հարց է քերականական իմաստ արատաձճայտող խոսբի մասերի՝ կապի ն շաղկապի Ճարաբերակցությունը ն բոլորովին մի այլ Հարց՝ եյութական ն քերականական խուսբի մասհրի Հարաբերակցությունն ընղչանրապես: Բոլորովին առանձին են մնում նէդանակավորողբաոռնըն են կարող ձայնարկությունները, որոնք ն ա-

ու

ու

ու

Ս. Աբրաճամլան, Զթեբվող խոսքի մասերը ն նրասց բ"չուսկան ու Տես բերականական հատկառիշնորի «փոխճարբաբերությունըժամանասկանից ճա բենում.Խրբեվան. 148». ի

շակագրվել իրար որպես նույն քերականական կարգի տարբեր անգամներ: Սակայնինլպես էլ որ մուտենանք այս Հարցերի լուծժանը, ժի բան է որոշակի. բոլոր խոսբի մասերին չի կարելի նույն չայիանիպարզ շով մոտննալ, տարբեր խոսքիմասայինխմբերի մեջ մտնող բառերը տարբեր, ոչ Հարաբերակից առանձնաճատկություններԼն երնան Հանում: Այս պատճառով, աճա, ավանդական քերականության խոսբի մասերի ուսմունքը նորագույն լեզվաբանականաշխատություններում խիստ քըննաղատության է ենթարկվում այն բանի Համար, որ չունի տրամարանական Հետնողականությունն չատ դեպքերում Հակասականէ: Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ խոսքի մասերի ճարցն րնդշանրապես ն դրանց դասակարգման Հարցը մասնավորապեսեղել ն մըու

է լեզվաբանության ամենաբարդ պրոբլեմներից մեկը, որը

մինչն էլ դեռնս իր բավարար լուսաբանությունն ու լուծումը չի ստացել: քննադատելով դասական լեզվաբանումասերի թյան խոսթի ուսմունքր, ինքն ավելի ընդունելի ու տրամարանական ն Հակասություններից զերծ Ճամակարգ չի մշակել":ելնելով օրանից՝ սույն այխատության մեչ խոսքի մասերը ներկայացվում են Հալերենի ավանդական քերականության մշակած սկզբունքներով: ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ ՓՈԽԱՆՏՈՒՄԸ.-Բառերնբատ իրենց ընդանուր են իմաստի ն ձնաբանակոն ու չարաճլոււական Հատկանիշներիմանում այս կամ այն խոսքի մասի մեջ, Սակայն բառերի խոսքիմասային կաբգերը մեկրնգմիշտ տրված նե քարացած կարգեր չեն: Լեզվի պատմական վզարզացմժան ընքացքում բառը մի խոսքի մասից կարող է անցնել մլուսին: Այս ծրնույթը կոչվում է խուքի մասերի փոխանցում: Բառերիխոսքիմասային փոխանցումները տեղի են ունենում նրանց Հարաձլուսական կիրառության չիմբի վրա, Գործածվելովմի այլ խոօՔի մասի կիրառությամբ՝ բառր աստիճանաբարձեռք է բերում մի նոր ըեղճանուր իմաստ. նե, այսպիսով, բառի խոսքիմասայինիմաստր երկ փեղկվում է, Հելտազազարգացումր կարող է ճւաացնելնրան, որ բառն որ իմաստով. այս կնշանակի, Իր Ճին Խոսքիմասային այլնս ձՀգործածվի լիակատար է. Պեւբ է նկատի ունեԽոսքիմասային անցումը լրիվ նուժ

այսօր

նորագույն լեզվարանությունը,

ու

ոչ թե միանգամից, այապիսի անցումը տեղի է ունենում «(ասմական ճձրկարաւտն զարգացման ընթացքում:

հալ,

սր

Մբ խոսքի մասից սնցնելով մլուսին՝

բառր

այլ

ձեոք է րերում տվլալ

ՀՀ-պոց»

'

Հալերենի խոսքի մասերի ուսմունքի մասին մանրամասնորեն

սեղլանն «Հաերեսի խոսքի մասերի ուսմունքը» գողն

գրթում,

դանակարգումների մասին մասնակիորեն տես

խոսքի մասերը

նե

ճրասց բառական

բերույյունը: Հումանակակիսերերում»

».

Ն.

տե'ս

Հ.

Բար-

իսկ խոսքի մասերի նորա-

Աբրամամլանի «Չթեջվող

քերականական հատկանիշների փոխրասրադրքամ։ ՅՏ

խոսքի մասին Հատուկ իմաստային, ձնաբանականու չարաճջուսական առանձնաչասկությունները: Խութի մասերի փոխանցումեերըորոշակի ուղղություններով են գործում, Այսպես, նկատվում է, օրինակ, դերբայների փոխանցում գոլականների կամ ածականների, բալց չի նկատվում չակառակ երնույքը՝

գոյականների ու ածականներիփոխանցում դերբայների. կամ սովորամակբայների փոխանցումը կապերի, իշկ Ճական է գոլականների կառակ երնույլքը անօօվոր է ն այլն: Հայերենում սովորական են խութի մասերի Հետելալ փոխանցումու

նծրը:

Ածական ն գոյական.-- Հայոց լեզվում ածականներիգոյականական կիրառությունը Հնագույն չրջաններից ի Վեր սովորական երեվույթ է Բավականէ, որ ածականը գործածվի անկախաբար,Ճոդ ստանա. Ճոլովլե կամ գործածվի «Հոգնակիթվով, այդ դեպքում նա արտաՀայտում է ոչ միայն ճատկանիշի, այլն առարկայի գաղափար,օրինակվ՝ մեծր (մեծ ծառը. փողոցը, երեխան),խելոքիզ(խելոք երեխայից, մարն այլն). գեզեցիկնեոր դուց (գեղեցիկ ծրծխանհրը, աղջիկները ն այլն): Այս ձնով Հաճախակիգործածվելով գոլականաբար՝որոշ ածականների մեջ զարգանում է նան առարկայականնշանակություն: Մյուս կողժից՝ նրբ գոյականները գործածվում են որոշչի կամ ստորոգելիականվերադրի պայտոններով,Հաճախ նրանք կորցնում հն իրենց առարկայական նշանակությունը ե արտաճայտում են Հատկանիչի գաղափար. Այսմարդս կամ «նա ազվես էջ, «խոզ պքս, երբ գործածում ենբ «ազվես «եա մարդ» կամ խոզ է" կապակցությունները, ։սյստեղ աղվեսն խոզ գոլականներիբուն առարկայականնշանակությունը նկատի չունենք, ալլ դրանց 1իայն մի չատկանիշը (առաջին դեպքում խորսմանկությունը, իշկ երկրորդ ղեպքում կեղտոտություն կամ անմարդամոտութլունը)' էն կրկնվում ու Հաճախակիղառերբ այսպիսի գործածութ:ուններըչա նում, որոշ գոլականների մեջ ղարգանում է նան չատկանշային նշանակություն: ն Օրինակներիցկարելեք Քղրակացնել, որ երբեմն ածականնեքը դոյականները իմառտային կիրառականշփման եղրբերեն Հանդես բերում, ն, այսպիսով, նրանց Հիմնական տարբերությունըվերանում է, մ. այս ծրնույթն է պատճառը, որ Հնուց սվանդված կան ժի շարք ու

բառեր, որոնք

նի իմաստներ կանիշներն

դրօնորում Ճավասարապես

ն ունեն

այս

են

ե՛ գոլական՛ ածականի,

Ճատխուքի մասերին Հատուկ ձեւաբանական

շարաճլուսական ԱյսպեսՔն, կիրառությունեերը:

ու

նակ, աղքատ մի հաշուստ մարդուց ն

ճաշուստ

բառերը, որոնբ, դիցուք, «Մի ազէատ ուսանող վերցրեց» նախադասությանմեջ ածական-

պարտք

ներ հե, իսկ «Մի աղքաս.մի հարստիցպարտք Թյան ժեջ՝ գորօկաններ:

օրի-

վերցրեց» նախադասու-

ղել

ն կարող իմաստով խոսքիմասային գոյականի Ածականի

գալ

ե՛ պարզ,

են

Հան-

թառեր: Այսպիսի բառնը են-

ե՛ ածանցավոր, ն՛ բարդ

ժլատ, գիժ,գեշի,թշվառ, բարբարոս, անդոոո,ապստամբ, ւ) աղքատ, ծուռ, քաջ, կույր, ճԵՇոս, ծանոթ, խոպան,խով, ռոր, խենթ, խավար, ճարուստ, ճով, մութ, սխալ.սրիկա, սուտ, սուրբ, ցուրտ, Եբիտասաոդ, ճամոբ, ազապ. փ-բ»ծակ,կաղ,ճիվանդ, խորթ, փակ, կենդանի, առետբական, գվաոբողո բական, Բ) ակզգայնական, առաջադիմական, սուր.

դիական,դպոոգական,զինվորական, ճանբապետական, ճեղափոխական, Բետեմիապետական, պանպանողական. բանակային,Երկաթուղային. ճոՐշեչ,շատախոս, վակային,չՐավոր,վիշավոր,դ) ճանցագոոծ, շսաաաբթամիտ,սուտառան ն այլն: կԵր,պառբզամիտ, Հարցրքննելով ծագման տեսակետից՝պարո բառերի մասին ղըրժեն եղել, որ գոլականավար է ասէլ՝ դրանք նախապես ածականնե՞ր են նան բար բերել առարկայական նշանակություն, գործածվելովձեռք Թե՞ զոյականներ, որ ածականաբարգործածվելով ձեռք են բերել նան նշանակություն: Յուրաքանչյուրբառի նկատմամբպետք Հատկանշչային կատարել կոնկրետ քննություն, սակայն որպես բնղչանուր զբրույթ կարելի է ընդունել,որ բերված բառերի մեծ մասր ածականներ Աշ հղել, ռրովճեւոն Հայերենում սովորական է ածականների փոխանցումը գոականների ե ոչ թե ընդճակառակը: Ածանցավորբառերի մասին կաՐելի է ասել, որ դրանք նախապես ածականներ են եղել, որովճիտո ԱԿԱՆ, ԱՅԻՆ, ՎՈՐ ածանցները, որոնցով կազմված հն այս բառերը» որպես կանոն, ածականակերտածանցներ քեւ Իսկ ինչ վերարերում բարդ բառերին, ապա դրանք որպես գործողի անուններ (ւուտասանչ»սուտ ասող, շատակեր--շատ ուտող) Ճավասարապեսիրենց մեջ Ճամատեղում են ն՛ Հատկանիշի, ն՛ առարկայի գաղափար, ինչպես հնքակայական դերբայները, որոնց եէ՛ ածականական, ն՛ գոյականական կիբառաթյունը(եղվում սովորականելրնույթ էւ

է

ԴԵեՐշբայնեբիփոխանցում

կան

ածականների

նԵրի.-- Հայերենիդերբայների մբ

ն

գոյա-

մասը առարկայի Ճատկանիչշչ

վիճակ է ցույց տալիս կամ իր մեջ ներառնում է նան առարկայական նշանակություն ն ալդ իսկ պատճառով էլ ազատ դործածվում է ածականաբար կամ զոլականարար: Ար:պի«ի գործածությունը Հասցնում է նրան, որ լեզվի պատմական զարգացմանընթացքում դերբայները վերածվում ծն ածականների կամ գոլականների, Այսպես գրաբարյան

Ի-ով վերջավորվողապառնի դերբայր ժամանակակից Հայերենում վերածվել է ածականի, օրինակ՝ սիռելի. զովելի. զաբճուռելի, ընդունելի, զգալի,նկատելի.շոշափելի,տեսանելի,ռւսանելի,խոտելի զառւլանալի, ե այլն կան նան այս ձեով կազմված որոշ գոլականներ՝ածելի. բա-

նալի,Բայելի.ունելի. որոնք Այշպես

է`

Հինց գրաբարում էլ գոլականներ են եղել. ԻՉ-ով կազժված ենթակայական դերբայները, դրաբարյան --

որոնք զործողի

են ցույց

անուն

տալիս, վերածվել

են

ածականներիկամ

բուժիչ. գոյականների,օրինակ՝ կիզիչ, կեղեքիչ.համոզիչ. ապականոչ, առառին կառավառիլ,երգի, գբի, առգմանիչ, բեակիլ, տտուցիչ. մատնիչ,փոկիչն այլն: Այս նույն ձեով գրարարյան անցյալ գնրբայը փոխանցվելէ ածականի կամ գոլականի, ինչպես՝ սառուցյալ, մեռյալ, ճանգուցյալ»բանտաոկյալ.186 անցյալ, տվյալ, վեբոճիշյալ, ուսյալ. մեղադոյալ ն այլն: Ուրեմն՝ դատապառտյալ, ամբաստանյալ, ննջեցյալ. երբեմեի դերբայական Ի, ԻՉ, ՅԱԼ (ՀԵԱՍ ածանցները որոնցով վերածվել անվանականածանցների» արգի լեզվում կազմվում են ածականներ ն գոյականներ: երնույթներ գործում են եան ժամանակակից ճալերենում:, Այսպիսի Այսպես,չատ տարակատարդերբայների մեջ Հատկանշային նշանակությունը փաստորեն գերիչխոզ է դարձել, որի Ճետեանքովէլ նրանք ազարգացումը ճասցրել է նրան,

որ

են

են զատորհն Համեմատության աստիճաններ կազմում,ինչպես՝Վարգացած-ավելիզաոբգացած-ամենազաշգացած, կոթված-ավելիկոթվածկարշդացած-ավելի ճոգամենակոթված, կաորդացած-ամենակաոդացած, ն այլն, եթե ընդունենք, ճոգնած-ամենահոգնած նած-ավելի

որ այսպիսի ածականեեր հն, ապա ԱԾ ձեով կազմված ածականներըմի պատկառելի թիվ կկազմեն: կան նան ԱԾ ձնով կազմված գոյականներ: օԴարսնացու,կին», սիրած «սիրած կին կամ տղաԱյ«պես են՝ նջանած մարդ», խորոված«խորոված միս» ն այլն: Իսկ ինչ վերաբերում է էնքակալական դերբային. ապա նրա փոխանցումըգոլականի սովորական

ձեերը

է,

նան

օրինակ՝ծնոլ,

գող,

Գոյականենշի

աշխատող,ուսանող,ընբեբգողհ այլն: փոխանցում կապեւի.Կապերը, բ-

կանոն, առաջանում են նյութական իմաստ արտաճայտողխոսքի ժասնրից՝ վերջիններիս նյութական նշանակությանլրիվ կամ մանակի պեւ

Հայերենի կապերի մի զգալի մաժամանակակից կն ար առաջացել է գոլականներից: մի շարթ բառեր, որոնք արդիլեզեն վում գոյականներ կապեր ճավասարս ժամանակ, պես, օրինավ՝ շափ,տակ,տեղ ն այլն, Մյուս կողմից՝որոշ բառերի թեք Հռլովական

կորստի ճիման վրա. ու

ձներ առանձին կապակցություններիմեջ ղրկվելով նյութական իմաւսոից՝ սոսկ կապակցականբառերի գեր են կատարում, օրինակ՝ միչոցին

(նա ներս մտավ այս խոսակցությանմիջոցին). երեսից(նրա երեսից տուժեցի). կողմից (Այդ առաջարկությունըմտցվել էր մեր պասովիրակության կողմից). ձեո՛ից (նրա ձեռքից ինչծ՛ր քաշնց). նպատակով (Սովորելու նպատակով մեկննց քբաղաթ)-պատնառով /4իվանդության պատճառով աշխատանքիչէր եկել) ն այլն: Արդի ճայերենի կապերի մի զգալի մասն էլ ծագում է զրաբարյան քարացած Ճոլովաձեերից, օրի-

ղիմազ. նակ առթիվ, դիտմամբ.նկատմամբ.շնորնիվ, վեբաբերմամբ, հանձին, ճանուն.

մասին:

Առանձինդեպքերում նկատվում է

Րի

նան

ածականներիե դերբայնե-

չնայած այլե): կապերի փոխանցում (ճման, ն

Մակբայ

նկատվում

նան

կապ.Հայերենում ճարաբերակցություններ են ն մակբայների կապերի միջն կան բառեր, ռրոնք ըստ ն

կապեր են Ճավասարապնս,օրինավ՝ Բետո (ճ8տո -Վկգնաս--մակբայ, զնալուց Ճեւտո-- կազ), դուրս (դուրսգնաց ն քաղաքից գուրս), մեչ (մեջ ընկնել ն դաշտի մեչ), վբա (վիա տալ ն սեղանիվրա), առաչ (առաչ գնալ ն սեղանի առաչ) ե այլն, է, որ այս բառնրի կապային Հասկանալի առա-չկիրառություններե ջացել են մակբայական Հիմբի վրա ն ոչ քե ընդչակառւկնո Գոյական ն մակբալ.-Երբ գոյականների առարկայական նշանակությունն սկսում է խաժրել կաժ ուղղակի խամրում է, նրանք կարող են վերածվել մակբայների կամ Հանվել դեպի մակբայները: Ալսպիսի բառեր են առաջ, վերն, նեոքն, ղուրս, երեկ, վաղը ն այլեւ Ածական ն մակրայ.-Արդեն նշված է, որ շատ որակական կարող են ունինալ նան մակբայական կիրառություն, ածականներ ալսինքն՝ դրվել գործողություն կամ Հատկանիշ ցույց տվող բառերի վրա, օրինակ՝ լավ Գւել։ խոսել,պատմել. բիաճալի զգալ,սովոռել, տեսնել նկ այլն. Ուրեմն՝ Հայնըծնում ածականն ու մակբայը շատ դեպքերում ձնաբանորենտարբերակված չեն: ՓՈԽԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ.-Խոսքի մասծրի փոխանցումներիմեչ ռանձին դեր ու կշիո ունի ոչ գոյական հոսքի մասերի գոլականի առում ստանալը ե գոլականական կիրառությունը: Այ երնուլթը ջնրբականության մեջ կոչվում է փոխանունություն: Քերականական ությունն ալն է, ոբ «ոբոշիչ-Է Փոխանունության որոշյալ» կապակցությունենրըխոսքի շղթայում կարող են արտաճավ»տմի վել քառով, որն այս դեւվքում արտաՀայտում է է՛ ճատկանիշիչ ե՛ առարկայիգաղափար,օրինակ՝ սեր (սն մատիտը, գիրքը, թուղթը ն այ1բն), սնից (ան մատիտից, գրթից։ Թղթից ն այլե), ե՞երով(երէք զիե(ճբկրորգաշակերտր, կրակոցը դասավորով,աշակերտով), ԵՐկՐուդը բանր), բացվածնեշը (բացվածվարդերը, զոները, ծրարներըն այլն): Մովորաբանորպես փոխանունհն ճանդես գալիս ածականք,թվաու այն բաենթակայական գերբայները, կանը»Ճարակատար այսինքն՝ ռերը, որոնք խոսքի մեջ կիրառվում են որոչչի ֆունկցիայով ԱՀա՝ ճամապատասխանօրինակներհախադասությունների մեջ: մակբայննր ն գործածության

ա-

դեո սպիտակ վարդեր նվիրեցիր: Կարմիոները ու թարմ բուրում են, իսկ սպիաակներր թառամել են». «Այո՛, կան լավ ն վատ մարդիկ: Գետք է Հետնել լավեբինն խուսաւինլ վատեռից»«Դու

ինձ կարմիր ու

են

«Այսօր թոան ուսանող է բննել, Չորսը գճրազանց են ստացել, ութը՝ վեցր՝ բավարար, իսկ ե՞կուսը՝ անբավարար».«Մեր դպրոջի "'քե-

լավ,

բորդ

սովորում դասարանում

էն

երեսուն, իսկ քսանչճենգ,իննեԵՐոոդում՝

տասներուդում` հրեսունչինգ աշակերտներ». «Ջեր խմբում թանի՞

ու-

շատ, Թե՞Հը թոշակ ստացողնե՞րն Թուղթ Եշկուսը մյուս իսկ բնած էր, « Զինվորնէրիջ մեկը տազողնեոր». էին խաղում. Արթնաջրիննան Ւնածինն ԷրԵքովշարունակեցին խաղը»: Բերված բառերի փոխանվանական կիրառություններից կարելի է եզրակացնել, որ փոխանունություն ունի նան ոճական արժեք. դրա միչոցով խոսողը կամ գրողը խուսափում է ավելորդ կրկնություններից ու ձրկարաբանությունից: են ցույց տալիս, ոուվեսփոխանուն գործածԻնչպեսօրինակներն ու ված ածականը, թվավնը, դերբայները Ճոդ են ստանում Ճոլովվում ն կազմում են Հոգնակի թիվ: Այս Հատկանիշներըպայմանավորվածեն նրանով, որ փոբանվան մեջ առկա է առարկայի բնդճանուր գաղափար: ենք, որ փոխանվանաբարգործածված բառի մեջ կա Երբ ասում առարկայի ընդճանուր գաղափար, ընդանրապես նկատի ծենքունենում փոխանունը նախադասությունից, խոսքից դուրս, ինչպես մեծը (որեէ մեծ բան), լավը (որեէ լավ բան), տգեղը(որնէ տգեղ բան) ե այլն: Կաեն ցույց տալիս, սոսկցված Խոսքի մեչ, ինչպես վերնի օրինակներն վորաբար փոխանվանարար գործածված բառի առարկայական նշանակությունը պարզ է ն որոշակի: Հաճախ ածականների փոխանվանական կիրառությունը Հանգեցնում է նրան, որ ածականների մեջ զարգանում է նան առարկայական նշանակություն, ն փաստորեն որոշ ածականների Ճճոդավորձների վե-

սանողներ

բածվել

են

են

թոշսշկ

են

ստանում.

առանձի բառերի, որոնք

ունեն

ն-

ն Հատկանիշի առարկայական

ընդճանուր նշանակություն. Այոպիսի բառր

էն՝

բաշին,չաշր (Ի՞նչ

է

բարին, ի՞նչ չարը), վեհր. ծիծաղելին (Վ5Հից ժիժաղելին ժի Քայլ է միայն), գեզեցիկը(Գեղեջիկը կյանքն է), ողբերգականը. կոմիկականը է

(Այս

ստեղծագործության մեջ ողբերգականըն կոմիկականը գիրկրնդեն

ընթանում) ն այլն: Որպես փոխանուն կարող

Խառն

է Հանդես գալ

նան

սեռական-տրական

Դոլովաձեր, որն այդ դեպքում բաղաձայնով վերջավորվելիս մի ճող է ստանում, իսկ ձայնավորով վերչավորվելի«՝երկու Հոդ նե իր մեջ ներաոՀատկացյլալի գաղափարը, Փոխանունսեռական-տրականի Քերականական էությունն ալն է, ուրեմն, որ մի բառով կարող են արտաճայտվել օճատկացուցիչ-Լ Հատկացյալ» կապակցությունները: Դրանով նս խուսափում ենք երկարաբանությունիցու կրկնութլունից, ն խոս-

նում

է նան

ասելու այսպիսով դառնում է ավելի ճակիրճ Հավաք.Փոխանակ կամ գրելու «իմ հէրնխանխելոք է, իսկ ճաբեանի ԵՐեխանչար», ուղ-

Քը

ղակի չար",

ու

կամ գրում ենք՝ «Իմ հրեխան խելոք է, իկ հաշնանինը՝ կամ եթե խոսքի նախորդ ընթացքից պարզ է, որ խոսքը երեխայի

ասում

ժասին է, ուղղակի

ասում

նինը՝չար»,

կամ գրում ենք՝

«ԻմըԽելոթ

է, իսկ ճաբնա-

Այոպես կարող է Հանդես գալ սեռական-տրականճոլովաձնով արամեն ի բառ, տասճայրտված օրինակ՝Համալսարանիգրադարանբ-- հաշինարարի խոսքը-- չինաբարինը,երկրորդի ձայեր-մալսաբանինր, ՀավատացոեբկՐոոբդինը, պատովածի(գրքի) կազմըբ-- պատովածինը, իմ գիրքը-- իմը, քո մայրը-- քոնը, նրա ղի աղոթթը-- ճավատացողինը, Հայացքը--նշանը,մեր ուրախությունը-- մերը,ձեր տրտմությունը--

ձեոր ն այլն: Փոխանուն սեռական-տրականներըորպես բառի ուղիղ ձնեեր կաեն կրկնակի ճոլովման ենթարկվել, ինչպես՝ ուսանողինը-ուսանողիբող զազմել Հոգնակի թիվր ն Հոլովվել նան Հոգնակի թընի-ուսանողինից. ինչպես՝

վով,

ուսանողներիեր-ուսանողներինի-ուսանողնեբի

նողներովն այլն: Գոլականացման երնույթի կապակցությամբպետք նալ

նան

է նկատի ունե-

4ետնլալը:

Էսռերը Հանդես

են դալրս որսվեսօբյեկտիվ իրականության առարկաների, նրնույլթների, անուններ ճատկանիշեերիգործողությունների կամ նշանային փոխարինիչներ,ինչպես՝ ծառ, տուն, գաբուն, գիշեր, ն այլն, մեծ, սե, գոել,վազել բառերն անվանողականֆունկայսինքն՝ ցիա ունեն: Սովորաբարասում ենք, որ քերականական վերաքբէրմունքային ե ու ձայկապն շաղկապը բառերն Խոսքիմասերը՝ հղանակավորող եարկությունը, անվանողականֆունկցիա լունեն։ Բայցւսյս դրույթը միայն վերսպաճությամբ կարելի է ընգունել, իսկ խիստ ասած` ուղղակի ն վերաբերմունքային խուքի մասերը, չանվասխալ էւ Քերականական նելով Ճանդերձ նյուքսկան Հասկացություններ, անվանողականֆունկցիա ունեն այնքանով, որքանով որ քերականականխոսքի մասերը 4արաբերություններ են անվանում, ինչպես՝ «Գնացդեպի տուն», «Պատմում էր եղբոր մասին», «Հայրբն մալբը», «Եթե տնսնեմ, կասեմ» ն այլն, իսկ վերաբերմունքայինխոսքի մասերը վերաբերմունքներեն ան«Իբոր կգա», «Վա՛ճ, դո՞ւ ես», «Ա՛խ, վանում, ինչպես՝ «ԹՆԸՆԽ գառ, ն աճա, բոլոր խուարդյոք նորից կտեսնե՞մնրան» այլն: Այս առումով, ՀաւոՔի մասերի մեջ մտնող բառերը անվանում են որնէ բան՝ւսռարկայ կանիշ, գործողություն, Ճարաբերություն, վերաբերմունք: ու

ու

ու

Բայց անվանողական ֆունկցիայից բացի, բոլոր բառերն ունեն նան ինքնանվանողականֆունկցիա, ալսինքն՝ Ճանդես են գալիս որպես ճենց

էրենց անուն, օրինակ՝ «ԳիոՐ թանձրացական, իսկ ընթեբցանություն՝ րաղավերացական գոլական է». «Կաոմիբ՝ պարզ, իօկ կաոմբավուն՝ դըրլալ

ածական էո

«Այս,այդ այն-ը

կիրառություններ ունեն».

ածականային ե գոյականական «Հարգել-ըներգործական, իսկ հառգվել-ըկրա4

վորական սեռ ունի». «Աշազ,դանդաղմակբայներ են, դեպի.մասին, կասեր. ե, ու. ոբովճետն՝ շաղկապներ». «Գռւցե-ն, բայց. ԵՐեի-ն, թեբնս-ը ծձրկբայականվերաբերմունք են արտաճայտում» ն «յլն: Իեչպես օրինակներից կարելի է եզրակացնել, ալսպիսի գործածությունների ժամանակ բառերի իմաստր, այսինքն Թե երանք ինչ առարկաներ, գործողություններ ն այլն են ցուլց տալիս, բոլորովին նկատի չի առնվում, այլ նկատի Են առնվում բառերը որպես այդպիսիք, որպես լեզվական միավորներ, որպես 4ծնց իրենց անուններ: Այս պատճառով, աճա, ինքնանվանողականֆունկցիայի ղեպքում բառերի խուքիմասաին տարբերություններ վերանում են, ե բոլոր խոսքի մասերի մեյ են, մտնողբառերը,որպեսիրենց սնուն, փաստորեն դոլականներ առանձու բուք ընդճանուր իմաստով, ձնսբանական շարաճլուսական ճաճատկություններովոչնչով չեն տարբերվումիրարից, օրինակ՝«Տուն-ր, ժիավանկ, իսկ փողոց-ր, կառմիո-ր, մեկ-ր,մեծ-ր,սա-ն, տալ-ր, դեո-ւր ԵՐԵՐ-ր, սանրը, վազել -ը, առշագ-ր նրկվանկ բառեր են». «Գրիր՝տուն, մեծ, մեկ, սա. տալ, ղեռ», «Տուն-ր բութով անջատիրմնծ-ից, իսկ մնկ-ը՝ սա-ից». Շեշտ դիր վազել-ի, աբագ-ի վրա» ե այլն' ֆունկցիա ունեն ոչ միայն բառերը, այլե կաԻնբնանվանողական են ունենալ լեզվական միավորներն ընդճանրապես,այն է` Հեչյունբող համաւ՝

ո-

բառաձները, բառերիկաածանցները, ները, վերչավորությունները, մի Խոսքով ւաամբողջական նախադասությունները, պակցությունները, մեն

բնչ,

որ

կարող է արտաբերել մարդկային լեզուն.

օրինակներ:

«Կե, գե, քե կապակցությունների մեջ քմայինկ, Գ,

Աճա

այսպիսի

Ք մսրտասանե-

չենք արտասանելու, բայց իս կարծես ձգտում ենբ «Պես-ով,բաո-ով արտասանում, այլ Ե ձայնավորն ենք արտասանում». կազմվում ձե ձնի մակբայներ». «Քառից-ր, գինուց-ը բացառականի, միաժամանակ Ի

գետի «Հասնելով Հոլովաձներ Տաբշռվ-ր, գինով-րգործիականի լուդարձված էո. կազմված անորոշի գործիականով «Մթնեց-ր, փին-ը են». «ԱԱԱՀանձոնում է-ն անենքականախադասության ձ նհր սացավ-ր, ա-

ռուսերենում իգական սեոի է, ՇՐՕՈ-ր՝ արական, իսկ 036քօ-ն չեայլնւ զոբ» լեզվական միավորներիգործածություննինքեանվանողականֆունկլեզվաբանականգրացիալով տարածված է գիտական,ժասնավորապես կանության մեջ, որովճետն գիտության Հենց այս ճլուղն է, որ զբաղվում է լեզվական միավորների՝Ճնչլունների, ձնեույթների,բառերի, բաԸ4-Խ

ն

ռաձների ն այլնի ուսումնասիբությամբ, բայց ճանղդիպումէ նան խոգրականության մեչ, էնչ ես՝ սակցական լեզվում ն գեղարվեստական «Քո ուրեմն շատ է գործածում». «նւ Եթենեոիցչպրծանք»- «նրա կաբերանից բերան էր անցբառր եեմը չարազույժ »նչեց». «Պատերազմ

նում».

«ինձ

Հետ

կգնամծս կգնամ,

ոչ

թե

սում,

ղուք-ով,այլ ղոււով դե գնա՛,էլի՛»։

է խոսումս.

«Րոպեն մեկ

Այ. Հատվածում շոշափված ճարցերը կարելի է ամփուել Հետնյալ կետերում: 1. Փոխանունության քերականական էությունն այն է, որ «որոշիչ-ն -Էորոշլալջ Ճատկացյալ կապակցությունները կաշշատկացուցիչհն արտաճալտվելմի բառով, որն առաչին դեպքում կարտաճայտի բող ընդշանուր գաղափար,օրինակ՝ ռրոշչլի իմաստ ն որոշյալի (առարկայի) «սն մատիտը--սնրա,իսկ երկրորդ դեպքում՝ իմաստ ն Ճճատկացուցլի Ճատկացլալի (առարկալի)ընդանուր գաղափար, օրինակ`«աշակերտի առարկայիբնդգիրքը»- աշակերտինը»:Փոխանունների, արտաջալյտելով անուր գաղափար, Հոլովվում են, կազմում են Հոգնակի թիվ ն Ճոլովվում ծն նան ճոզնակի թվով, ինչպեւ՝ սեր-սհի-սնից, սնեբր-սեեբին այլն: սեեբից

բաԲառերը, ինչպեսն լեզվական միավորներն ընդճանրապես, նշանակում են առարկա, ճատկանիչ, գործողություն, նրանից, որ ցի Հարաբերություն ե այլն, միննուլն ժամանակ ճանդես են դալիս 4ենց որպես իրենց անուն, այսինքն՝ գործածվում էն ինքնանվածողական ֆունկցիայով, ն այս առումով ամեն ինչ, որ արտասանում է ժարդկային լեզուն, որպես իր անուն, գոլական է:

ԳՈՅԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

ԳՈՅԱԿԱՆԸ ՈՐՊԵՍ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍ.-Գոյականանվանխոռքիմասաեն կարգիմեջ յին մտնող բառեոըցույց տալիս առաբկայինասկազություն:իմաստայինտեսակետից գոլական անունները չափազանց բազմազան են, ինլպեւս՝սեղան,լին, մաոդ, զինվոր,կենդանի, առյուծ, գաՐուն, անձբե, մեծություն, ծագում, աշհամաբճսւնի, վազէ ն այլն, Բայց

բոլորովին տարբեր իմաստ արտաճայտողայլս բառերը մեր գիտակցության մեչ միավորվում են մի կարգի տակ իրենց արտաճայտած րընդՀանուր, այն է՝ առարկայական նշանակությամբ: են անձ. կենդանի, իր ցույց Ըստ այդմ, գոլանանների մեչ մտնում տվող բառերը, որոնք գոլսկանների սկզբնականկորիզն են կազմում, օրինավ՝ մադ, կին,կով,գառ, առյուծ, տուն, փայտ, կրակ, աշծաթ, ճող ն այլն, բնության երեուլթներ ցույց տվող բառերը՝ գաբուն,աշունչ ամառ. ձմեռ, քամի, փոթոբիկ,գիշեր, ցերեկ,լույս, խավար այլն, ե ն ցույց տվող բւսռերը,քէնչզանազանվերացական Ճասկացություններ պես՝ սեբ, զութ, վախ, ճավատ, զգացմունք, մեծություն, լավություն,

սեություն. ուբախություն.ծագում, ճուզում. տանջանք, ընթեբգանու-

վազքե թյուն,թռիչք, կարելի է ասել,

այլն:

որ

վերջին կարգի բառերի մեջ՝ մեծություի. սնու-

թյուն, ուրախություն,վազք, թռիչք. ճիացում, ծագում. ընթեւգանուՓյուն ն այլն, զոյական անվան կարգը օժաքուրխ,, «անխառնս ձնով չի

րօնորվում, քանի որ դրանք գոլական են միայն իրենց քծրականական նշանակությամբ, իսկ արմատական իմաստներով ածական կամ բայ են։ Բայց դաս էական չէ, քանի որ քնրականականնշանակությամբ լիարտաալրտելովառարկայս:կան իմաստ՝ նելով գոյականներ, ալսինբն՝ ն վազք նժան բառերը միավորվում են, ասենք, մեծություն,ծագում, տուն ն անտառ, բառերի, այսինքն՝ թանձրացականնշանակուայլ լիճ,

թյուն ունեցող գոլականների ճետ, որոնք, ինչպես նշեցինք, գոլականեծրի սկզբնականճիմբե ծն կազմում: ե՛վ թանձրացականնշանակություն ունեցող գոյականները, օրինակ՝լիճ, անտառ, ղաշտ,

գիոք ն այլն, ե՛

վերացական նշանակություն ունեցող գոյականները,օրինավկ՝ սնություն, աշճամարճանք, թըրուրախություն,Ֆագում,ցասում, ընթեբցանություն,

ինչ Հարցին, ռիչք, վազք ն այլն, Հավասարապեսպատապխանելով

ըս/ո

իրենց առարկայականնշանակության Հոլովվում էն նախադասության մեջ գլխավորապես ճանդես գալով ենթակայի ն խնդրի պաշտոններով եթն Հաշվի առնանք նակ փոխանունությունը, այլե այն, որ լյուրաՔանչլուր բառ, յուրաքանչյուր լեզվական միտսվոր, որւվես իր անուն, փաստորեն գոյական է (այս երնույթների վերլուծությունը տե՛ս նա), ապա վստաճ կարող ենք ասել, որ խուսբի մաեխորդ Ճճատվածում բից ն ռչ մեկի ընդգրկման ոլորտր չի կարող Ճամեմատվելգոյականի ընղգրկման ոլորտների Ճեւու Այսպես, ուրեմն՝ իմաստային տեսակետից գոյականանվանխոս-

կաոգիմեջ մտնողբառերբբնորոշվումեն նբանով,որ քիմասային

ար-

հն առաշկայական տտաճայտում ճասկացություն: Որպեսառւսրկալականճասկացությունարտաչայտողբառերի կարգ՝ է թվի, Բոլովի.ոբոշյալի ու բթնոբոշվում գոյականանունըձեաբանոբեն

անոռռշիե անձի գերով: Ամեն

ու

իրի

կաշ(շնչավոռիանշունչի) քերականական ու

մի գոյական իոսքի մէջ ճանդես է գալիս կամ եզակի, կամ

ճոգնակի թվի ձնով, օրինակ՝ աշակեշտ-աշակեոտներ, բանվո՞-բանվաո Շեր,

այլնւ

ծառր-ծառեր,

ն այգի-այգիներ, գիք-գոքեր,սենյակ-սենյակներ

գործածվում են այս կամ այն Ճճոլովով,որոշյալ կամ Գոլյականները «Աշսկերտը ծկավ»-- ուղղ. Հոլով, որոշլալ առումով,օրինակ՝ անորոջ

«Մի աշակերտ եկավ»-- ուղղ. Հոլով, անորոշ առում. «0զնեցի առում. «0գնեցի մե ուսանողի»-վմ ուսանողինս-- տր. Հոլով, որոշլալ առում ն այլեւ մտիՃոլով,անորոշ 6վ վերչասլեւս՝դոլականները խուքի մեջ շանդես են գալիս կամ անձի, կամ իրի (շնչավորիկամ անշչունչի)առումով, որն իր արսւաճալտությունն է ստանում ուղիղ խնդրի ձնավորմանմեչ, օրինակ՝«նա սի«նա սիրում է իր աշխատանքը»: բում է իր ուսուցչին», բայց առում.

տեսակետից գոլականանունը բնորոշվումէ նբՇաշանճյուսական ճամեմատ, խոսքիմեջ անով, որ, իո առաշկայական նշանակության մեծ մասամբգոոծածվումէ ենթակայի խնդոի ե ճատկացուցիչի շրինակ՝ «Արդեն լույսն սկահլ էր բացվել, բայց լամպաշտոննեոով. վաշագույոնեոը իջեցրեց լուսամուտների պեորդես վառ էին: Պապաշան ն սպասավոբնեբին Հրամայեց Հեռանալ: նրա առաքինության պարկեշտության զգացումը վիրավորում էր ծառանեբինեոկայությունից» (Շիրվանզադե), Գոյականանունները խոսքի մեջ Հաճախ Ճճանդեսեն գալիս որոչչի պաշտոնում, օրինակ՝ «տոն օր», «գյուղացիմարկ», «քաո սիրտ», «իջխան ձուկ» ն այլն, ն զանազանպարագաներիպաշտոններում,ինչպես՝ «Գնաց տուն». շնատած է գետնին».«Գյուղից է գալի». «Սառեռբով Է պարապում». «Աշնանըզորէ սլանում». «Գշաղաբանում դաշտերով ու

ու

ու

ծբ կվերջացնիս. «ՁմոանիցՀիվանդ է». «նրկու շաբաթովտեղ է գնա«Գնաց չրի». «Աճն. ժի ամսում ծազիվավարտիւ. ցել»- «Աշխատանքը քնությունիցաչքերը կարմրել էին». «Ընկեշներովձկավ մեր տուն». «Համբեբությամըլսում էր մեզ» ն այլն: ճիշտ է, որոշչի ն պարագա17 ցույց նս, ինչպես ռրինակներն ների պաշտոններում

տալիս,

դոյա-

Ճական անունների առարկայական նշանակությունը չի մարում, բայց, մենայն դեւղս։ վառ կերպով չի դրսնորվում, այս կամ այն չափով թուէլ իր Հերթին նշանակում է, որ որոշչի լանում է ու խամրում, իսկ ու ։Աարագայականֆունկցիաներըգոլականի Համար չիմնական ու բնոր"շիչ չեն, Դրանիցառաշինըբնորոշիչ է աժականի,իսկ երկրորդը՝մակբայի Ճամար։ ԳոյականիՀամար 4ճիմնականնու բնորոշիչը, ինչպես նշված է արդեն, ենթակայի խնդրի (նան ճատկացուցչի)ֆունկցիաներնեն, Մլուս Խոսքի մաւսծրը ալդ պաշտոններ կարոզ են կատարել միայն գոյլաստանալուց Հետո, օրինալ՝ «Մեծըքնել է, փոքոր կանի առում խաղում էո. «կանգնածները Հազիվ էին ոտթի վրա մնում, իսկ նստածները Իրենց լավ էին զգում»: Բացառությունեն կազմում առարկայականիմաստ ար(ես, դու, նայ սա, դա ն այլե) ն սնոբոչ տաճալտող դերանունները խնդրի պաշտոն կաենթակայական ղերբալները, որոնք ենթակայի են «Ռու մոռացել ես նբան». «Գոծենց ինքնին, բող օրինակ՝ կատարել (ավ ճատկությունեեր չենչ»- «Մեր գործին էլ մեծամտանալը ոռզանալը դժվարություններից չպետք է վախենա» ն այլն: Բայց ճավատացողը նշանակում է միւսն մի բան, այն է՝ առարկայականիմաստ արտաճայտող դերանուններըն անորոշ ենթակայականդերբայները իմաստային տեսակետիցշփման եզրեր ունեն գոլականների ճետ. Գոյականիցայտուն դգրոանորված շարաճյլուասկան առանձնաճատկություններից մեկն էլ այն է, ռր անկախ երանից, թեն նախադաւուէ Հանդես գալիս,գոյական թյան է՛նչ անդամների պաշտոններով նունները կարող են ածականներով,թվականներով, դերանուններով ն ղերթայներով արտաճալտվածորոշիչներ ունենալ, օրինակ՝ուժեղ տղասա

ու

ու

ու

աս

ու

-

մարդ, Եբկու զինվոր,առաչինլսաբանը,այսպիսիճամարձակություն: հոգնածբանվորը,ծաղկածծառեոը,գոոճող ջոկատըն այլն։ Որապքս կանոն, մյուս խոսքի մասերի մեջ մտնող բառերը որոշիչ լրացում նենալ չեն կարող:

ու-

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏԱՑԻՆ-ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԽՄԲԵՐԸ.-- Ըստ Բմատաին այս կամ այն բքնդՀանրության՝ գոյական անունները կարելի է քաժանել բազմաթիվ խմբերի՛ Իմաստային Հիմունջով կարող ենք ան-

գոոծիքիանուններ (դանակ, մկրատ, խարտոց, մուրճ» ունելի այլն), մգեռի անուններ (տանձ, խնձոր, ծիրան, գեղձ ե այլն), (թաղաք, գյուղ, սենյակ, բնակարան)ն այլն: Բայց գոտեղիանուններ

ջատել, օրինակ, ն

յականների՝ սոսկ իմաստի վրա Հիմնված

նման

խմբավորումը քերա-

կանական արժեք չունի այնքանով, որքանով որ առանձնացվածխմբերը չեե կարող բնորոշվել քերականական Հատկանիշների լուրաճատկու-

քյամբ:

Քերսկանականտեսակետից արժեք կարող

է ունենալ գոյականների խմբավորումը, մեջ մտնող անդամա յնպիսի որի կազմի իմաստային ները այս կամ այն քերականական Ճատկանիշներովկամ Ճաւկանիշնծրի յուրաճատկությամբ տարբերվում են իրարից:

Ն քերականական Էստ բառիմաստային յուընդճանբությունների Ըաճատկություննեոի՝ գոյականնեոըբաժանվումեն ճետեյալ խմբեբի. Եե վեշացաա) նասաբակե ճատուկ գոյականներ, բ) թանձբշացական ն անձ անձ տվող ոչ ցույց գ) զոյականներ,դ) շնշական գոյականներ, վոբ ն անշունչգոյականներ,ե) նլութ ցույց տվողգոյականներ,զ) ճատոճմ, խմրակցությունցույց գոյականներ,է) գերդաստան, վսքական տվող գոյականներ:

տրվում Ստորն

Հասաբշակն

են

այս

խմբերի վերլուծությունները:

հատուկ գոյականնեւր.-- իմաստայինտե-

սակետից գոյականները եւխ

ն

առաչ

լինում

Հասաբակգոյականսեբնաշտահայտումեն

են

Հասարակ

նե

Հատուկ:

միատեսակառաոբկանեոի ինչպես՝ մարդ, ուսուցիչ. րաեվոո, հասկացություններ, ընդճանբացված գո-առյուծ,ծիծեոնակ, լեռ,զետ, քաղաք,երկիր.գիոք ն այլն: Հատուկ դբանքտարբեռելովնույն յականըեոնանվանումեն եզակիառառշկաններ՝ տեսակիայլ առաբկանեռբից. ինչպես՝ Աբամ, Գուրգեն,Ռուզան, Աշխեն, Երեան ն Մասիս, այլն: կարող ենք ասել, որ ՃաԱբագած, ՀՐ՞ազդան, են իսկ Հաւուկները՝ սարկ ցույց տալիս ընդչանուրը» գոյականները

հզակին:

Տարբերվելովիմաստաբանորեն՝Հասարազ ն Հատուկ գոլականնե-

գոյամասնակիորեն տարբերվում են նան քերականորեն, Հասարակ կանների ճսկայլականմեծամասնությունը ազատ գործածվում է ե՛ եզագետ-գետեր,աշակի, ն՛ Հոգնակիթվերով, ինչպես` Լաղաէ-քաղաքնեո, ն այլն, Հատուկ գոյականկեբտ-աշակեոտներ, ուսուցիչ-ուսուցիչներ ները, որպես կանոն, ունեն միայն եզակի թվի ձն ն սովորաբար ՇոզՍնան, Վանա նկի թվով չեն գործածվում, ինչպես՝ ԵՐեան,էջմիածին, ն այլն: Սուբեն, Աճառյան Խոբենացի, Հոաշյա ծով. Գուբգեն,Մովսես ու իմաստային տարբեՉեայած ճասարակ ճատուկ գոյականների է այդ խմբերը ոչ րությանը, պետք նկատի ունենալ, որ զոյականների

ըը

միայն անջրպետված չեն իրարից, այլն դրանց սաչմանները շարժուն Շե ու են՝ Հատուկ անունները դառնալով ճասարակ, իսկ Խխաչաձեվում

Հասարակ անունները`Ճատուկ, Հայերենում Ճատկապես տարածվածէ Հասարականունների անցումը Ճատուկներին: անուններ՝ Հասարակ գոորվես եզակի առարկաների Գործածվելով յականները վերածվում են չատուկների: Այսպես էն, օրինակ, Մառշտիկ,

Նորայր, կոբյուն, Անթառամ,ՀասՀոտչյաչՆվեւ. Վբեժ, Անդբշանիկ, միկ, Վաող, Մաղիկ,Քնքուշ, Համեստ, Թագուհի,Գոճար, Աղավնի,ՍիԼուսերբեսն Բուն,ԱՐշալույսչ

այլն, որոնք անձնանուններԵն,

Սառշալաճջ,

Գետափ,Նոբաշեն.Գետաշեն,Աչաջուր,ՋՐՇառատ, ՑամաՆաղկաձոո, Ուռուտ, Վառդաբլուռ, քաբեոդ,

Խնձոբուտ

ն այլն, որոնք աշխարճագրական անուններ են: Այս ձնով լեզվում առաջացել ն առաջանում ծն բազմաքիվ ճամա-Հ-

մանիշակ-Մանիշակ, շուշան-Շուշան, նունեճը,օրինավ՝ ծաղիկ-Սաղիկ.

գյուտնվեր-Նվեր, ավագ-Ավագ, ավետիբԱվետիք, մարտիկՄաոտիկ, մաԳյուտ, թոռնիկԹոռնիկ,իշբան-Իշխան. Հարություն-Հաբություն,

ջրառատ-Ջոառատ. նուկ-Մանուկ, գալուս--Գալուստ, գնտափ-Գ Գետափ, ե այլն, ձ այլն: չրվեժ-Ջ-վեժ. ավան-Ավան արգավանդ-Աշզավանդ, Այն Հատուկ անունները, որոնք չճալերենով չեն ստուղաբանվում, որպես կանոն գալիս են օտար լեզուներից ն այնտեղ ունեն իրենց բաԱյսպես հն, օրինակ, Աճաճիտ(պարս. անարատ),Մ-

ցատրությունը: նաստաս

(չուն.

Հարություն), Աշշակ (պարս. արջուկ).

Աշսեն

(4ուն.

(Տուն. երկրագործ), Գուբգեն (ճուն. թագավոր). Գեոոշգ այր)»ԲՔառսեղ եվա (պարս.գայլ)»ԳՐիգոր(Հուն. արթուն),Դավիթ(եբր. սիրելի)» (ճրբ- կլանթ),եվգինե (Հուն. բարնծնունդ),Թամամ (արաբ-կասռարչալ), Նոռն(ճուն.ւսորուծ),Կիջակոս(ճուն. ւոիրունի),Մարիամ(ճՐր(ճուն. նաճատոակ), Մուբադ(արաբՄարտիրոս փափագ), լուսավորյալ), Շաբեն(պարս.բազե),Պետոոս Հովճաննես (ճուն. աստվածաշնորճ), (ճուն. ջար), Պողոս (լատ. փոքրիկ). Ստեփանոս ), Փիլի(Հուն. պսակ (Ճուն. ձիասեր) ն այլե: նկատվում է նան Հակառակ հրնույթը՝ Ճատուկ անունների անցում ճՃասարականվան: Գործածվելովորպես միատեսակ առարկաների ան-

պոս

ճավանում ն Հետնաբար արտաճալտելով ընդճանուր նշանակություն՝ նունւռուկ գոյականներըվերածվում են Հասարակ անվան: Հատուկ անուններ էն՝ կայսոբ.օգոստոս, մեկենաս, Ֆերից առաջացած Ճճասարակ

մաուզեր,ռենտգեն, վոլտ, ամպեր,բոստոն,օճմ, խեբեսն այլն: ն՝ Այսպես պատմականնշանավորանձերի, գեռարվեստականնչա-

այն Ճատկանիշիընդճանրացմամբկարող են գործածվել որւվես Ճասաբակ անուններ, օրինակ՝ ունի» «Հայժոզովուրդն այդմ էլ Վառշղաններ

(այսինջն՝ 4այրհնիքին նվիրված, անձնուրաց. քաջ զավակներ ունի). «Զիմզիմովնեւի(--խարդախնքրի, խաբեբաների)դարը դեռ չի վերջաէ» (--Մեծ, Հուժկու բանաստեզծէ): Ցել». «Նա մի նոր Վառբենց ն Հասարակ Հատուկ անունների իմաստալին-քերականականտաբբերությունը գրավոր լեզվում ամրապնդված է նրանով, է

4.

Տե'ս Հ.

Աճաոյան, Հալոց անձնանունների բառարան.

88.

որ

1---5:

Հատուկ

գո-

յականները Հայերենում (ինչպես ն մի քանի այլ լեզուներում՝ ոռաեբեն, ֆրանսերեն, անգլերեն ն այլն) գրվում են մեծատառով, իսկ Հասարակները՝փոքրատառով: բոեվեբացական գոյականներ.-Թանձբացական էն բանի, գոյականները, ըստ այն ցույց տալիս իրական առարկալոր եե՞ր,22 վերացական Ճակացություններ, բաժանվում են երկու խմբի՝

(կոնկրետ)ն թանձրացական

վերացական:

Թանձրացականգոյականները մարդկանց, կենդանիների, իրերի» նյութերի, բույսերի, բնության երնույթների ե այլն, այսինջն՝ իրական առարկաների անվանումներն են, ինչպնս՝ մաշղ, աշակեբտ,բանվոր,

գյուղացի,տղա, աղջիկ,վագո, գայլ, ձուկ, արագիլ,գիոք, սեղան,գւիչ, ուոի-չու, գինի. ե՞կաթ,ոսկի, թանաք,ծառ, վաող, դուռ, ըասամուտ: ն գոյական էրի նի, ձյուն,աճձոն,կարվուտայլն: Թանձրացականները ամենաբնորոշխումբն են կազմում: Վերացականգոյականները զուլց

են տալիս ոչ Հասկանյուքական Ը այն Հաւոկություն, գործողություն, տություններ, դրություն,մարդու Տոգեկւն կամ տավոր գործունեություն, որոնք ընկալվում կամ ըժբոնվում են առարկայաբար, օրինակ` ագահություն,ազատություն,աղքա-

տություն, աբագուբյուն,դատառկություն,զվարթություն,տխոությունչ խիզախություն, քաջություն,ճանդիմանություն, ծագում, շարժում,ժբխտում, սեբում, քամաճշանք, զոկանք,սլացք, ընթացք,փախուստ,կոՐուստ, գալուստ, վախ,սեո, մաճ, խանդ,գութ ն այլն: Վերացականգոյականները, ինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, մենծ մասամբ կազմըՈՒՄ, Ք ն այլն) ե վում են Ճատուկ միչոցով (ՈՒԹՅՈՒՆ, ածանցների մեծ են Ճանման չատ թիվ կազմում` թանձրացականների անընեդճատ մալրվելով նորանորբառերով: Վերացականգոյականներիքերականական տարբերությունը բանձռացջականներից այն է, որ վերացականները, իրենց արընդչանրըաապես տաճայտած իմաստի Համեմատ, սովորաբար չեն կարող քանակական թվականներովլրացվել ն գործածվել ճոգնակի թվով: Այսպես՝ լենք ա-

սում եբեր աղքատություն եբկու աղքատություն, մեկ աղքատություն, կամաղքատությունջեոր, մեկ ծագում, եբկու ծագում, Եբեք ծագումկամ ձագումներ,ճինգտխոություն, չոբս զվաշթությունն այլն:

Սակայն շատ

վերացականգոլականների մեյ կենդանի լեզվագոինան քանձրացականնշանակու-

ծածության ընթացքում զարգանում է

որ աստիճանաբար կարող է գերիշխող դառնալ: Այսպիսի դեպֆՓերում վերանում է թանձրացականների վերացականներիտարբնե-

Թյուն,

ու

բությունը,

ե

վերջիններս. առաչինների նման,

թվականներով լրացվել

ու

կարող

են

քանակական

գործածվել Հոգնակի թվով: Այսպես, շաո-

ժում, որպես վերացական գոլական, զուրկ է Հոգնակի թվի կարգից» ինչպես, ասենք, ծագում գոյականը։ Սակայնջաբժումբառը ձեռք է բե4-31

Րծլ նան թանձրացականնշանակություն ն այդ իմաստով կարող է գորաժեն ինչ Հասծածվել Ճոգնակի թվով. օրինակ՝ «նրա ձեռքի շարժումից ամեն ինչ Հասկացա, «Շոզենակացա» ն «նրա ձեռքի շարժումներից վի թափանիվի շառժումնեոըգանդաղեցին»ն այլն. Սագում գոյականը այսպիսի թանձրացականնշանակություն չունի, որի պատճառովէլ, որպես կանոն, ՀոգնակիԹՎով գործածվել չի կարող: Թանձրացականնշանակությամբ կարող են գործածվել շատ վերացական գոյականներ, օրինակ՝ «նրա ձգտումնեբր չիրականացան». «Շիրմեծ է խոսել մասին»ի ր սիրով վանզադհեն Բիշողություններում Րաֆֆու երկու նկատողությունէ ստացել». «Մի՞թե «Արդեն մի զգուշացում Քեզ չեն զրավում բնության գեղեցկությունները». «Մերտառապանքներն ու տանջանքնեւը վերջ ունենալո՞ւեն, Թե՞ ոչ». «նրա աշխատանքր արժանացավ».«Մաճեռբ ծմ տնել». «Թող օրՀնըբարձր զնաճչատականի բոլոր կլանք տվող ալս աստվածային Ճճեղուկր: Վի չուրը, կյանքերին ն այլն: Ընդչանրապեսպետք է նկատի ունքսալ, որ Ճոգնակի թվում ու

վերացականներըթանձրացականնշանակությունեն

ստանում:

Բոլոր գոԱնձեոչանձցույց տվող գոյականնեւր.-ինչպես Հասարակ, այնպես էլ Հատուկ, բաժանվում են նրյցականները՝ կու խմբի՝ անձ ցույց տվող ն ոչ անձ ցույց տվող գոլականների: Հա-

լերենում այս տարբերակումն արտաճայտվում է ոչ միայն իմաստաբանորեն, այլն որոշ չափով ջերականորհն՝ըստ ծարցական դերանունների ճնտ ունեցած Ճճարաբերակքության, այն է՝ անձ ցույց տվող գոեն ուպատասխանում ով Հարցին,օրինակ՝ ո՞վ--մաբղը, բականները ն սուցիչը,.տղան, աղչիկը. բանվոոր,զինվորը,ուսանողը այլն, իսկ ոչ անձ ցույց տվող գոյականները, այգ թվում նան կենդանիների անունները, պատասխանումեն ինչ Հարցին, օրինավ՝ ի՞նչը--եզը, առյուծը,

աղվեսը,գայլը. կռունկը,քամին,տունը, Բողր, ծառի, սառը, գիւքը ն ւս չլն: Անձի ն ոչ անձի՝ չտարցական ղզերանուններիմիչոցով դրսնորվող այս

տարբերությունը արտաճալյտվումէ

նան

թեք ճոլովներում, ինչպես՝

առո՞ւմ--մաբդուն, ուսուցչին, տղային, աղջկան, ինշի՞ն--սղվեսին, գոքին, ումի՞ց-մառդուց,ուսուցչից, տղայից, յոծին, ծառին, աղջկա-ումո՞վ-- մառգով, նից, ինչի՞ց-- աղվեսից,առյուծից,ծառից, ԳոՐքից,

ծառով, աղջկանով, ինչո՞վ--աղվեսով, ուսուցշով, առյուծով, տղայով,

գոքով:

Այսպիսի տարբերությունը

որոշ

իմաստով քերականական կարելի

է Համարել՝ նկատի ունենալով դերանունների կարգային (կատեգորիալ) ՀաՇնչավոր Ն անշուեչ գոյականներ.- ժամանակակից

վերէնում տարբերակվում են նան շնչավոր ն անշունչ գոլականները: 4ածնչավոր վոլականները մարդկանց ն կենդանիների Հասարակ ու

տուկ անուններն

են

(բժիշկ,բանաստեղծ, Հասժիկ, Գուրգեն, կէնդանի,

այլն)։։ Անշունչներինեն պատկանում ժլուս բոորոնք գոյականները, արտաճաւյտումեն անշունչ առարկաների: եՀասկացություններ (տուն,լեճ, գետ, անտաո, աշխատանք, բնույլքների աղավնի, արծիվ, ձի

ն

(որ

երնան, Սնան

ն

այլն):

է, որ Հառկանալի

շնչավոր ն անշունչառարկուներիտարբերություառաջ իմաստային ասրբերություն է, Սակայն Հայոց լճզուն նը ամենից շնչավոր ն անշունչ առարկաներըտարբերում է նան քերականորեն, որը երեում է ուղիղ իբնդրի ձնավորման մեյ: Շնչավոր առարկաների ուղիղ խԽնդիրբ.որպես կանոն, կարող է ունենալ երկու ձն՝ տրականի ն ուղղականի ձն, օրինակ՝«Ոչ մի ուսանողիչեմ տեսել» ն «Ոչ մի ուսանող ն «Որսորդըարջ շպանեց»չ լեմ տեսել», «Ռրճորդնսպանեց ալդ առջին» է մեկ իսկ անչունչ առարկաների ուղիղ խնդիրը սովորաբար ունենում ձն՝ ուղղականի ձն, ինչպես՝ «Ոչ մի ծով չեմ տեսելո։ Ճիշտ է, առանձին դեպջերում իրերը կարող են չնչավորվել ն այդ դեպքում կարող են գորէր լացացնում», ծածվել տրականաձն,ինչպես «նա իր նվագով Լառերին բանաստեղծական լեզվում ն ոճական ռակայն այդ տեղի է ոնենում Հատուկնպատակներով ու անշունչի կարդի դրսնորումները բարդանում են ոչ միՇնչավորի ն անորոշ առման այն նշվածով, այլն որոշյալ ժիջամտությաժբ:

Նյութ

ցույց

զոտվող գոյականներ.-- Թանձրացական

յականների մեջ առանձին խումբ են կազմում նյութ, զանգված ցույք տվող գոլականները, օրինակ՝ պողպատ, ոսկի, աշծաթ, աճին, պղինձ,

ծծումբ, ալյութ, օղ, չբածին,քթվածին,ազոտ, ջուո, գինի,թանաք,մեղը». կաթ, մածուն ն այլե: ծատերի բաժանվել չեն նյութ ցույց տվողգոյւսկանները թվարկվել, կարող. նրանք կարող

են

աժբողջիՀատկությունը:

բաժանվել մասերի,

ն

մասը կրկին կունենա

Իրենց իմաստին Համապատասխան՝ նլուք, զանգված ցուլց գոյականները կարող են ստանալ շատ ն քիչ որոշիչները(շատ

տվող ալյութ,

Քիչ ալլուր), բայց քանակական թվականների ճետ կապակցվել ե ճոզնակի թիվ կազմել սովորաբար չեն կարող. եթե առանձին դեպքերում են դրանք գործածվում են ճոգնակի թվով, ապա, որպես կանոնյ ցույց տալիս նույն նլութի տարբեր տեսակները, օրբնակ՝ գինիներ(սպիտակ,

(կավարդագույն, քաղցր, կիսաթաղցը, սեղանի ն այլե), թանաքներ պույտ, կանաչ, մանիշակագույն, քիմիական, ինքնածոսի ե այլն), Ե-

շիկնեո(բժշկական,ուկրաինական,որսորդականն այլն): է, որ նյութ ցույց տվող գոլականները Հասկանալի

որոշ

չափերով

չաղիվում են. դրանք արդեն կապակցվում են քանակականթվականնեիի 4ծւտ, օրինակ՝ Եբկու լիտո կաթ. Բինզշիչ օղի. ե՞եք տակառգինի,

Երկու բեռ ցորեն,Բինգպաոկալյուր, քսան տոննա պողպատ, չռոս կին այլն: լոգրամաբճին,տասը կիլոգշամմեղբո Հավաքական գռյականնեոր-Սովորսբար ճավաքական կոչվում այն գոլականները, որոնք ցույց անբաժանելի ամբողջություն, ռտրկաների

ձե

նակ,

ազգ,

քն

տալիս միատեսակ

ա-

վաշտ, գունդ,լաօրինավ՝ ժողովուրդ,նոտ, երամակ,նախիո,վտառ ն այլն: Սակայն

այսպիսի բառերը քերականականտարբերակիչ առանձնաճատկություններ չունեն, սովորական բոսռերի նման ծողնակի թիվ են կազմում, ինչ-

ազգ-ազգեր,ժողովուրգ-Ժոբանակ-բանակներ, ռգես՝վաշտ-վաշտեր, ե այլն, ն, Հետնաբաշ, դրանց առանձնացումը քերականաղովութղներ

կան արժեք չունի: Բուն Հավաքականգոլականները նրանք են, որոնք եզակի ձնով արտաճայտում էն շոգեակի թվի իմաստ ն 4ենց Հոգնակի ձնով էլ կարող մն փոխարինվել. Այսպես են, օրինակ, ուսանողություն իուռանողներ Ճուլած էին), գյուղացիու(ուսանողությունըՀուզված էրկՈւսանողները (Գլուղացիությունը տառապում էրի|Գլուղացիները թյուն|գյուղացիներ տառապում էին), բանվոբություն|բանվորներ, ուսուցչությունվուսուցիչ-

ազնվականությունկիազնվականներ աշակեոտությունկաշակերտներ, մտավորականներ եւիտասառդությունվեբիտամտավորականություն ն այլն սառդներ, հոգեռբականությունիհոգեորտկաններ

Նեո,

ձեերից անմիջաբար պարզէ դառնում, որ Հավաքական Զուգաճեռ եզակի ձնով Ճճոգնակիության տաղավար են արտաձայգոյականները

տում: Սակայն ճավաքականներիծոգնւսկիությունը ն բուն ճողզնակիությունը նույնանիշննը չեն, ե դրանց միջե Հավասարության նշան դնել չի կարելի, մեջ մոնող Հոգնակի գոլականներըցույց են տալիս ՃՀոգնակիության առարկաներն առանձին, անջատ. ինչպես՝ ուսանողներ, գյուղացիներ, իշկ Հավաքական արտաճայտում են ճոգնաբանվոբներ, զոլականներն կիոժյան մեջ մտեող առարկաները որպես մի միասնություն, ամբողջություն, ինչպես՝ ուսանողություն,գյուղացիություն,բանվռռոություն: իմաստայինալս տարբերություննարտաճայտվում է նան բայ-ստորոգմ լալի ճետ ունեցած ճ:ամաձայնության գոյականներըՃոզեջ, Հոգնակի նակի, իսկ ճավաքական գոյականները եզակի թվով արտաճալտված ատորոգլալներ են պաճանջում, օրինակ՝ ՔԸն«Ուսանողները ճանձնեցին

ՖԽությունները», Բանձնեց քննությունները». «Ուսանողությունը «ԲանվորՇեշն

անցանՀեգօրյա աշխատանքայինշաբաթի», «հանվոշություննան-

ցավ 4նգօշրյաաշխատանբայինշաբաթի» ն այլն: եթե Հավաքականության ճարցին մոտենում էնք բացատրված տեսանկյունից, ապա պարզ է դառնում, որ ժամանակակիցճայերենի բուն Հավաքական գոյականները ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցով կազժված այն բառերն էե ճոգնակի Թվի Են, որոնք Հավասարազոր ձներին,

5ջ

Հավաքականիմաստ են արտաճայտում նան ԵՂԵՆ ւսծանցով կազմբված գոյականները, օրինակ` ոսկեղեն,հբկաթեղեն, կաթնեղեն,բանն այլն, աակայն մեջ խմոոեղեն դրանց Հավաքականությունը չարբեղեն, անաառն չի դրսնորվում ն ուղեկցվում է այլ նշանակություններով։ Ալսպես, օրինավ՝ ոսկեղեն ոչ թե նշանակում է «ոսկիներ», ւսյլ ճուսկուց պատրաստած իրերու Ուրեմն՝ սրանք բուն Ճավաքական դգոլականների դասվել չեն կարող: շարքը ձավաքականնչանակություն են արտաճայտումնան որոշակի ածանցներով կազմված մի քանի ալլ բառեր, օրինավկ՝ ավագԱՆի, ընտոն այլե: առածԱՆի, դեղՈՐԱՑՔ,աշտՈՐԱՅՔ, փորՈՏիքՔ Անհ, նամակԱնհ, Բայց այս բառերի մեջ ես, բացի ճավաքականությունից, դրսնորվում են նան

այլ

իմաստներ:

Գեբդաստան,

խմբակցություն

տոհմ,

գզոյակա

ննեւր.-

ցույց

տվող

Անձի անունների մեջ ատուկ խումբ են կազմում տոծմ, զերդաւ տան, խմբակցություն ցուլց տվող գոլականները, որոնք, որպես կանոն, կազմվում են ԵՆՔ, առանձին դգեպքերումՈՆՔ, սակաԱՐմենենք, վադեպ նան ՈՒՆՔ, ԱՆՔ ածանցներով, ինչպես՝ Գոիգորենք, Արշամենք, Գուբգենենք,Սուրենենք,

ն այլն: ՎանդունՒ դանանք,

Այս

Գոգոնք,պապոնք,տատոնք, Վառ-

լոլոր բառերը ժողովրդականխոսակցական երանգ ունեն ն գրական լեզվին նն անցել բարբառներից» որտեղ նրանք լայն տարածում ունեն: լինելով նույն իմաստի տակ՝ այս բառերը միաժամաՄիավորված նակ ունեն ընդճանուր քերականական առանձնաճատկություններ1. Հոգնակիիմաստ ձն ունեն ն եզակի թվով գործածվել լեն կարող: այսինքն՝ անեզական են: Հ. ՈւղղականՃոլովում ունեն Ք. շատուկ վերջավորություն՝ են Ք/8 3. Սնոական-տրական Հոլովը կաղմում Տերթագայությամբ ե

նման

ու

(ՏրիգորենքԳրիգորենց, Արամենջթ-Արաժեեց): կան հան

ՈՆՔ

ձնով կազմված բառեր դերանուններիսեռական ճոեն մերոնք, ճեբոնք: ժոզովրդական-բարբառային օրինակ՝ լովաձներից:

իմոնք, Բոնոնք

ն այ

ձները:

ԳՈՅԱԿԱՆԻ

ԹՎԻ

ՖԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՏՈՒՆՆԵՐ.--

ԿԱՐԳԸ

Գոլականանուններն ունեն

եր-

կո՛ Թթեվ՝ Ճճոգնակիչ Եզակիթիվը ցույց է տալիսեզակի,մասնավոբառարկակամ տրվԱյսպես` ծառ, տուն, աչակեբտ, յալ տեսակիառաոկան ընդնանբապես: ուսանողաաձլով կարող նենք Հասկանալ տվյալ մասնավոր ծառը. տուուսանողընե առարկաների տվյալ տեսակենրն բնգչաներ, աշակեոշտը, հզակի լ

րապես

«

Հոգնակիթիվը ցույց է տալիս նույն տեսակիմեկիցավելի առաո-

սկսած մինչն անսաճմանություն), օրինակ՝ ծառեր, աշակերտներ, ուսանողներ: Թվի տեսակետից բոլոր գոյականները կարելի է բաժանել երեջ

(ճրկուսից կաներ

տներ,

ի/մբի-

որոնք ա) Փոյականներ, որոնք Բ) Գոյականներ,

թվ"վ

ն՛

ունեն

եզակի:ե՛ Հոգնակի ԹՎԻձնծլ:

միայն եզակի թվի ձն ն Հոգնակի սովորարար չեն գործածվում: Դրանջ կոչվում են անճոգնական ունեն

բառեր(լատ. Տւոքսաթ էռոս)-

ռրոնք ունեն միայն ճոգնակի թվի ձե ն, որպես գ) -Գոլականներ, կանոն, եզակի թվով գործածվել չեն կարող: Դբանք կոչվում են տնե-զականբառե՞(լա. ք|սոշԼո էձոչսու): այս երեք խմբերը ՃավաՍակայն չնայած այսպիսի բաժանմանը՝ չեն: Դրանցից ճիմնականը առաջին խումբն է, ն, թնչպես սարազոր ստորն կտեսնենք, անճոգնական անեզականբառերի կարգերը արդի Հայերենի Համար բնորոշ լեն: ՀՈԳՆԱԿԻ ԹՎԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-Խրզի Հայերենում գոյսկաննեբի ճոգնակի թիվր կազմվում է ԵՐ, ՆԵՐ, Ք ն ԻԿ մասնիկներով:Դրանցից ամենագործածականըԵՐ ն ՆԵՐ մասնիկներն են: ԵՐ ն ՆԵՐ մասնիկների բաշխումը, որպես կանոն, պալմանավորված է բառերի վանկերի բանակով, Հոգնակիի կազմության ժամանակ ԵՐ մասնիկն են ստանում միավանկ բառերը, օրինակ՝ սաո-սաբեր, լա-ու

լառեր,ծաո-ծառեր, գիոք-գոքեր,միտք-մաքնոն են

աստանում

այլն. ՆԵՐ մասնիկն

ուսաբազմավանկբառերը, օրինակ զինվոո-զինվոբներ,

ն ուսանողներ,ուսուցիչ-ուսուցիչներ, Եբիտասաոդ-երիտասաոդներ եռղ-

այլն, Հոգնակիիկազմության

այս

պետք է ճաշվի առնել ճետնյալները:

ընդճանուր

ճետ օրինաչափության

ա) ԳրաբարյանբաղաձայնաճաջորդՆն վերչնաճնչյունը աշխարճաբարում րնկել է, ինչպես՝ գրբ. գառն, մուկն, ձուկն-- աշխ. գառ, մուկ, ձուկ: Այսպիսի բառերի մի մասը ճոգնակիի կազմության ժամանակ գրաբարյան կորած Ն վերջնաճնչյունը վերականգնումէ, ինչպես՝ ակ-

ակներ,բեռ-բեռներ,գառ-գառնեո,դուռ-դռներ,եզ-եզներ, թոռ-թռոներ, ծոռ-ծոռներ, լեռ-լեռնե՞. ծունկ-ծնկներ,կուռ-կոներ, ճարս-ճարսնեո, ձուկ-ձկճեր,մատ-մատներ, մուկ-մկներ, նուռ-նոներ, ձեռ-ձեռներ, ։տտոտներ: Վերյին ձնծբթըավելի ճատուկ են ժողովրգականլեզվին, Գրականում զործածվում քեր, ռաքեր:

են

ձեռք, ոտք, որոնց Ճոգնակինկանոնավոր չ՝ ձեռ-

Մի ջանի բառեր Հոգնակիի կազմության ժամանակ գրաբարյան ն վերջնածնչյունը չեն վերականգնում, իսկ բառակազմության ժամանակ

վերականգնումէն, ինչպես՝ ժաս-մասեր մեր

(բայց՝ մասնակից), կողմ-կող-

ն այլն: (բայց՝սերմնացան) սերմ-սերմեր (բայց՝կողմնացույց)»

Բ) Առանձին պետք է խոսել գաղանավանկ ունեցող բառերի մաազդո, արկղ: Այսպիսի բառերը բաժանվում սին, ինչպես՝ բժիշկ, գող, էն երկու խժբի։ Առաջինխմբի մեջ են մտնում բժիշկ, գող ն նման բառերը, որտեղ գաղտնավանկընախորդում է լիարժեք վանկին, իսկ երկմտնում ազդո. աշկղն նման բառերը, որտեղ գաղտրբորգ խմբի մեչ են եավանկըՀաջորդում է լիարժեք վանկին, Նախորդող գաղտնավանկ ունեցող բառերը ճոգնակի են կազմում բազմավանկբառերի նման, ՆԵՐ մասնիկով, ինչպես՝ բԳժիշկ-բժիշկներ

սոբիչ-սբբիչներ, ծպիտ-ժպիտներ դպոոց-դպբոոզնեո, գոող-գոռողներ, կոռիվ-կոիվներ,շոջան-շոջաններ, խոնիթ-խոնիթնեո.կղզի-կղզինեոր.

ստոր-ստռոբներ, վոձին-վոձիններ, ստինք-ստինքներ. սկյուռ-սկյուռնեո, ն այլն, ն այլն: Բացառությունչկա. Այս նշանակում է, վ՞բան-վբաններ

բժիշկ. գբող.

բառերը, այսինբն՝ նախորդող գաղտնավանկ ունեցող բառերը լիարժեք երկվանկբառեր են: Հաջորդողգաղտնավանկունեցող բառերը ավելի ճակված են Ճոգնակ կազմելու միավանկ բառերի նման, այսինքն՝ ԵՐ մասնիկով, ինչոր

գպոոց

ն այլ

առկղ-առկղեր, Եզո-Եզբեո, դուստո-ղուստբեր, պես՝ազդո-ազղոեո, սա-

նրո-սանոբեր. կայսո-կայսբեր,ոսկո-ոսկոեր, բեր, գամփո-գամփոեր («Մտերիմ գամփոնորկրծում

տետո-տետվագո-վագոռեր, էն

կապանք»--

ն այլն. Այս ձնով կազմված Հոգնակիները երկվանկ Հ. Հովճաննեիսյան)

արտասանություն ունեն, որովճետն վերջին բաղաձայնը վանկ է կազՍՐ մասնիկի Հետ, օրինակ՝ ազդ-Րե,դուստ-Րեր,աբկ-ղեո, սանՐեր ն այլն: ՍակայնՀաջորղ գաղտնավանկունեցող բառերի գոնն մի մասը պատ կերպով Հոգնակի կարող է կազմել նակ ՆԵՐ մասնիկով: ինլանւ՝ մում

ա-

անզղ-անգղելը/ՀՇՔՀ. 113), աբկղ-առշկղներ (ԱԲե, 189), գամփո-գամփրոներ (ՍԽՔ, 48), ոսկո-ոսկրերն այլն Այս ձնով կազմված Ճոգնակիները եռավանկ արտասանությունունեն,

ինչպես՝աո-կրղ-ներ, գամ-

փրո-ներ,ան-գրղ-նեԱյս նշանակում է, որ անգղ,առկղ, կայսոն այլ բառերը, այսինքն՝ Հաջորդողգաղտնավանկունեցող բառերը ո՛չ լիարժեք միավանկ են, ո՛չ լիարժեք էրկվանկ. ն դրանց «մեկ կես վանկանի անվանումը սչայմանականորեն ճիշտ կարելի է Ճամժարել: գ) Հոգնակիիկազմության Ճճատուկօրինաչափության են ննթարկվում այն բարդ բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչը միավանկ է, օրինակ՝ սաբալանջ,անձբնաչուո,ունկնդիր,բանասեր:Այսպիսի բարդ բաու

ռերի ճոգնեակին կարող է կազմվել ն՛ ԵՐ, ե՛ ՆԵՐ մասնիկներով,

ԲարգբառերըԵՐ

ժանիկն

են

ստանում

այն գեպքում, երբ բառի

Ֆրկրորդմիավանկ բաղադրիլբ պաճպանումէ իր Հիմնական նշանակու-

անձնշանակում է սարիլանչ, անձոնաջուր՝ թյունը, օրինակ՝սաբշալանջ ծն այս բառերը իսկ պատճառով էլ այս ճոգնակի կազմում Ինի ջուր, ԵՐ մասնիկով սաոբալանջեր, անձոնաջոեր:Այսպես էլ` ածխաճանք-

ածխաճանքեր,ածխաճոր-ածխաճոոբեր. աղբակույտ-աղբակույտեր, ավատոդողեր, արնելաճայեր,աբոտավալոեր,բանավեճեր, վազաթմբեո, ղատբանաձներ,բեռնանավեր,գինետներ,մեծատառեր, դաշտավտաչոեր, սագոքեր, զռրագնդեր,զորամասեր,խաղաթղթեր,խոզաբներ,ծովամեղբաճանճեր,ճշախորշեր,ճռղատերեր,ձոբաքույբեր,ձեռնափայտեռ, նաձողեր,շաբաթաթեոթեր,չիբմաքաբեր,պայմանագրեր, սբբավայոեո, ա-

ն այլն: տեղաշորբեր, փաստաթղթեր վարհլաճողեր,

Իսկ երբ վերջին բաղադրիչը իր բուն ճիմնական իմաստր չի պաճոլանում, ն, այոպիսով, նոր նշանակությամբ մի նոր բառ է կազժվու՝ ամբողջ բարդությունը դիտվում է իբրն բազմավանկ ն ճոգնակիի հազէ ՆԵՐ մասնիկը: Այսպես՝ ազգասեր,պատմության ժամանակ ստանում սեր մագիր բառերի մեջ նշանակում է սիբող. իշկ գիր նչանակում է են ՆԵՐ մասնիկը՝ գոողչ այս իսկ պատճառովէլ այս բառերն ստանում Այս նույն ձնով նան՝ ունկեգիշներ,աազգասեբներ.պատմագիոշներ:

կանատեսներ. բանասերնԵր, բանբեշներ,բանտտպաններ, բարեկամներ, բեռնակիոներ,բթամիտներ,գեղագետներ,գնդացիոնեո, գբագիոներ, եսասեբներ, խաչակիոբներ, դասալիքներ, կաթնակերներ. կաթնասուններ, ձաշվապատներ, ճիմնատգիրներ, ճոագաններ,ճոթիոներ: ճայասԵւներ, Ճոշեչներ,ձոիակեբներ,մանկավարժներ, մեղալակիոներ, նլութապաշտներ, նոբածիններ,շատախոսներ, շատակեբներ, ոբմնւադիոբներ, չաշտն միտնեո, չոկիբներ,ջոմուղներ,ստախոսներ,փայտաճատներայլն: Բացի վերոճիշյալից՝ կարելի է սաճմանել նան ճետնյալ ընգճանութ կանոնը. եբ բառի վեբչին միավանկ բաղադոիչը բայականարմատ է է մի կամ ընկալվումէ ռբպես այդպիսին,Ն բարդ բառնարտաճայատում բան անողի կամ մի բան ունեցողի նշանակություն,ապա ճոգնակիի կազմությանժամանակստանում է ՆԵՐ մասնիկը,իսկ երբ անվանական աշբմատ է կամ ընկալվումէ ռրպեսայդպիսին,ն բարդ բառը չի արտահայտումմի բան ունեցողիկամ մի բան անողինշանակություն, ոտանում է ԵՐ մասնիկը: ապա ձոզնակիիկազմությանժամանակ Այս բանը ցայտուն կարելի է

ցույց

տալ

նույնարմատ բաղադրիչ

մեծատուն

բառերի օրինակով, Ալշպես՝ նշանակում է ն ունեցող(Հարուստ) այդ իսկ պատճառովէլ Ճոգնակիի կազէ ՆԵՐ մանիկը՝ մեծատուններ, իսկ վերմության ժամանակ ստանում նատուն նշանակում է վեբին տուն ն այդ իսկ պատճառով էլ ստանում ունեցող

մեծ

է

ԵՐ

գրող

բարդ

տուն

մասնիկը՝ վեջնատներ:«Պատմագիր նշանակում է պատմություն Հոգնակի է կագմում ՆԵՐ ձնեով՝պատմագիոբներ, իսկ Բեռագիո

ն

նշանակում է ԵՑ

եկածգի» ն ճեռվից

Հոգնակի է կազմում եր

ձեով՝Բեռա-

գոեւ Այսպես ն՝ մաշգաբտաճատբաոր էթե նշանակի մարգարիտնաէսկ եքե նշանակի կկազմի ՆԵՐ-ով՝մաշգաշտահատներ, տող. Հոգնակի մաշգաշտիճատ, Հոգնակի կկազմի ԵՐ-ով՝ մաշգաբտաճատեր:

ժամանակակից Հայերենում գոլականներիճոգնակի թիվը կազմըՔ-ով Հոգնակի կարող են կազմել Ցի (ԱՑԻ, վում է եւսն Ք մասնիկով: ետի)ածանցով վերջավորվող բառերը, օրինավ՝ գյուղագի-գյուղացիր

քաղաքացի-քաղաքացիք, գեբմանացի-գեբմանացիք, լռռոեցի-լոռեցիր, ն այլն' մեղոեցի-մեղբեցիք. եբեանցի-եբեանցիք, թիֆլիսցի-թիֆլիսցիր Սրանք ունեն զուգաճեռ ՆԵՐ-ով կազմված 4ոգնակիներ՝ գյուղացիներ, որոնք գրական լեզվի Համար ավելի քաղաքացիներ, գեբմանացիներ, կանոնական են:

Ճատուկ են Առաջինները

ժողովրդականխոսքին:

Հալ դասական ն ժամանակակիցգրականության Մեջ Բանդիպում ենք նան Ի-ով վերջավոլվող բառերից Ք մասնիկով ճոգնակի կազմությունների,ինչպես` ոսկի-ոսկիք, Գիճի-Գինիք. որդի-որդիք, պատանի-պատաճիքն սդյն. որոնք բարբառալին կամ գրաբարյան երանգ ունեն: Լրիվ բարբառալին ու մերժելի են Ք-ով կազմված Բոգնակիները Ա-ով վերջավորվող բառերից, օրինակ՝ ճամփա-ճամփեք ( «- ճամփալն), փեսան ալլն։ Ժողովրդական-բարբառալին փեսեբ, բալա-բալեք, սատանա-սատանեք երանգ ունեն տղերք, աղջկերք ձները, որտեղ հանդես Է գալիս ԵՐՔ Բոգնակերտը: Իկ

Մասիկով ճոզակի է կազժում միալն մարդ բառը որոնց վերջին բաղադրիչը մարդ բառն է, դրյալբառերը,

ն

այն, բաղա-

իէնչպես՝ մառդ-

1 այլն: մաոշգիկ,տղամաող-տղամառդիկ, նախամաշդ-նախամաոդիկ Կին բառի Հոգնակին գրաբարաձն է՝ կանայք:ԱՅՔ ձնով կարոզ է կազմվել նան տիկին աակայն ամելի գորբառի ճոգնակին՝ տիկնայք, ժածական | ւյս Ճոգնակին՝ բառի ՆԵՐ-ով կազմվող Բարձր տիկիններ: ոճում ԱՅՔ ձնով է կազմվում պարոնբառի Հոգնակին՝պաբոնայք:Այս բառի սովորական Հոգնակին ՆԵՐ-ով է՝ պարոններ:

ԱՆՀՈԳՆԱԿԱՆ

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐ.--

Հոգնակիի կազմության տեսակե-

ւոից արգի Հայերենում գոյականները ձնային սաճմանափակումներլունեն, ն ձնականորեն ամեն մի բառ կարող է ստանալ ԵՐ կաժ ՆԵՐ մասնիկենրը ու կազմել չոգնակի թիվ. Բայց Հոգնակիթվի կազմության մեջ

զգալի դեր է խաղում նան բառնրի իմաստային կողմը: կան բառերի մի շարք խմբեր, որոնք իրենց արտատալտածճատուկ իմաստների պատճառով սովորաբար կամ միշտ գործածվում են եզակիթվով, որպես կանոն Հոգնակի թվի ձներ չեն ունենում կամ ճոգնակի են կազմում միայն Քավվագեպ:Այսպիսի բառերը սովորաբար կոչվում հն անչոգնականներ: Արգի Հայերենում սովորաբար միայն եզակի թվով էե գործածվում. ւս) ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցով կազմված Հավաքական գոյականները ա-

ուսանողություն, եբիտասաոդություն. ուսուցչություն, շակեոտություն, ն այլն: գյուղագիություն,ոստիկանություն

նան ԵՂԵՆ ածանցով թվով չեն գործածվում Որպեսկանոն,Հոգնակի ռմկազմված Հավաքականները՝ երկաթեղեն, կանաչեղեն, բանջաբեղեն,

կեղեն ն այլն:

անունների մի մասը, ոթ Հատկությունների Բ) Գործողութլունների, ծֆագում։ օրինավ՝ է գործածվում միայն վերացականնշանակությամբ,

աղքածեբություն, ուսում, մանկություն, Խոճաբճություն, տապալում, պանդխտություն, տություն, գեբություն, ստոկություն, ճպառտություն, ճեբմակությունն այլն, հսկ

ՈՒՄ

ե

ՈՒԹՅՈՒՆ

ածանցներով կագմված

գոյականների մի մասը, որ ունի նան թանձրացականնշանակություն, Բանգործածվում է նան Ճճռգնակիթվով, օրինավ՝ շարժումներ, ազատ

զեկուցումներ,գիտություններ, ղիպումներ,ճուզումներ,կառուցումներ,

ճառպկություննեւո հիշողություններ, լավություննեւ, ճիմաբություններ, ն այլ սՐբություններ, ցանկություններ գ) Ուսմունք, ուղղություն. Հասարակականկառուցվածքի ձնե

ցույց

ՈՒԹՅՈՒՆկամ օտար ԻԶՋՄ Ճալյերեն օրինակ՝ քՒբիստռնեություն, բուդղամաճմեդականությոյն, ածացներով,

ւովոզ բառերը, որոնք կազմվում

են

մարքռիզմ, կանտականություն. պլատոնականություն, յակաճություն, ումանտիզմ, ավատավանություն, ֆեոդալիզմ, դառվինիզմ. լենինիզմ. կոմունիզմն այլն։ կապիտալիզմ, սոցիալիզմ.

գ) Հատուկ անուննկրը, որոնք եթե Հազվադեպգործածվում էեն Ճճոզնակի Թվով,ապա արտաչայսում են յառանձնաճատուկ նշանակությունեեր՝ ցույց տալով՝ 1. տարբեր անձեր կամ տեղանուններ, որոնք նույն անունն ունեն, օրինակ՝«շամալսսրանում բազմաթիվ Արմեններ, ԱՐամներ, Կառինեներ, կան», «ձալաստանումչատ ԱՐգավանղՌուզաններ հեշ, Նո՞րաչեններ, Մտսիսներ,Աշագածներկան». 2. եուլն ընտանիջի կամ գերդաստանիանդամներ, ամուսիններ, ընտանիք, օրինավ՝ «Ալիմվշտի մնջ էին», «Աբամյաննեոբ վերադարձան ճանապարճորգաննեոը դությունից». 3. տվյալ Ճատուկ անվանը բնորոշ ընդճանուր տիպական նշանակություն` ինչպես բացասական, այնպես էլ դրական իմասոով, ն «ՄԼր ճառարակության չէն ժեջ Զիմզիմովներ օրինակ՝ Վամբախովներ

կարող գոլություն ունենալ», «Հայ ժողովուրդը ՎաշղանՄամիկոնյանէ ծնել» ն այլն:

ներ շառ

դ) նյութերի անունները՝ կաթ, մածուն,

սեր, մեղո ն օղի,օդց առճին. պղինձ.

երկաթ. պողպատ,

գինի,

այլն, որոնք Հոգնակի թվով կա-

են տալիս նույն են գործածվել միայն այն ժամանակ, երբ ցույց նչութի տարբեր տեսակները: ԱՆԵՋԱԿԱՆ ԲԱՌԵՐ.-Անեզականեն կոչվում այն բառերը,որոնք սովորաբար կամ միշտ գործածվում են Հոգնակի թվով ն եզակի թվի ձն չունեն, Անեզականբառերը չափազանց շատ էին գրաբարում: Մեր Հին լեզվում Ք ածանցով կազմված բառերը, որոնք ՃոկայականԹիվ չին կազմում, անեզականէրն, օրինավ՝աշք, խելք, Բոնք, միտք,կառք,մեղադրանք,տանջանք,անաոշգանք, Հայք, Վիրք, Ռշտունիքն այլն, Այս են բառերըարդիՀայերենում ըբմբոնվում որպեվեզակի, ն սրանց Ճոզնակին կազմվում է սովորական ԵՐ ն ՆեՐ մասնիկներով, օրինավ՝ աչք-

Րող

Տո

միտք-մտքեոր, մեղադբանք-մեղադբանքներ, տանջանք-տանչանքաչքեր,

աչլն, Սա էլ

ներշն

իր Ճերթին նշանակում (, թե անեզականության կարժամանակակից Հայերենին Հատուկ կարգ չէ' կան բառերի երկու խմբեր,որոնք գործածվում են միալն Սակայն ծոգնակի թվով: Դրանքէն. կազմված բառերը, որոնք, չս) ԵՆՔ, ԱՆՔ. ՈՆՔ, ՈՒՆՔ ածանցներով

գը

տալիս գերգաստան,ընտանիք, Խբմօրինակ՝Աբամեն(ք,ԳՐբիգոոենք. Գոգոն ր, Վաբղանանք, բակցություն,

ինչպես նշված է արդեն,

Վանդունք: Բ) ԵՐ,

ցույց

են

Ներ

մասեիկներն ունեցող աշխարճագրականՀատուկ են օտար եունները, որոնք ճամապատասխանում լեզուների անեզական անուններին, ինչոլես՝Ալպեր, աշխարծագրական Կարպատներ, Ադենա-

(. այլն: Պամպասնճեր Ապալաչներ,

Լեր,

ԳՈՅԱԿԱՆԻ

ՀՈՈՎՆԵՐԻ

ՀՈԼՈՎԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԱՐԴԻ

ԿԱՐԳԸ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ.--

Արնելաճայ աշխարծաբարիքերականության Հիմնադիր Ս. Պալասանյանը2 ճոլով է ընդունում` ուղղական, սեռւսկան, տրական, բացառական, գործիական ն նեծրգոճայցական, լականչ, Ալս Ճամակարզը մեում է մինչն դարասկիզբը, մինչե Մ. Աբեղ եր «Աշխարճաբարի յանի բքերականութլյունները:Վերջինս քերականուԹյուն» ն «Աշխարճաբարի Ճճոլովներըչաշխատություններում 5 Հոլով է ընղունում՝ուզղական, տրական, բացառական, գործիական ն ներգոՀԱՐՑԻ

լական,

գրքում Մ. Աբեղյանը իրավացիորեն աշխարձաբարիշայցական ասածը իր ուսնձինձեր չունի, եա միշտ Հանդես է գալիս կամ ուղղականի, կամ տրականիձնով ն, ճետնաբար.առանձին Հոլով կոչվելու իրավունք չունի' նա տեսսկան այն ճիշտ դրույքն է զարգացնում. որ առանց ճատուկ ձեի առանձին չոլով լինհլ չի կարող Ըստ այդմ, նա գտնում է, որ ինչպես գրաբարի այսպես կոչված պատմական. ։զարառական, կոչական 4ոլովները աստիճանաբար դուրսձգվեցին ջերականություններից, այնպես էլ պետք է Հրաժարվել Ճայցական ծոլովեց, որովճետն դա աշձն ունի խարճաբարում Ճճատուկ ելնելով Հոլովների որոշման նույն ձնաբանական սկզբունքից՝ Մ. Աբեղյանը մերժում է սեռական ն տրական ճոլովների անկախ գոյուԹյուել: Լեզվի պատմական զարզացման բեթացքում սեռական ե տրա-

Ֆոլովները, «Աշխարչաբարի

գրում է,

որ

Պալասաննան, 4.երականութիւն մայրենի լեզուի, Տփխիս, 1894: Աբեղեան, Աշխարճաբարիքերականութիւն. Վաղարշասլատ. հ լովնել լ. Աշխարճարբարի մաղ արձապոոտ. 490Ռ4չ

Տե՛ս Տես

Ս.

Մ.

1806.

օտեղծվել է ժի է դնել մի պետք ձնի ճամար ընդճանուր Ըեդչանուր Հոլով՝ Հատկապես տրական ճոլով, իսկ սեռականընրա զործածությունկան ճոլովների ձնային ուստի

ձն,

ն

վջրացել տարբերակումը

է,

ն

ալդ

եծրից մեկը Համարել: Մ. Աբեղյանը ճիշտ կերպով եչում է, որ սեռական ն տրական ճոլովենրի ձնային նուլնացումը, որ առկա էր արդեն գրաբարում, աշխարճաբարում փաստորեն կատարլալ է գարձել. Միայն անձնական դքհրաեունները ն մի քանի ցուցական դերանուններ (ընդամենը ութ բառ) ոծոականի տրականիՀամար առանձին ձներ ունեն, Դրանքեն՝ եսու

ֆմ-ինձ,դու-քո-քեզ.ինքբ-իո-իբեն,մենէ-մեո-մհզ, դուքէ-ձեր-ձեզ, սա-

սՐա-սբան,

դա-դոա-ղբան,նա-նբա-նշան:

բանուններիսեռականներըըստ

Մ.

Սրանցիցէլ անձնական դիԱբեղյանիոչ թե Հոլովական ձներ

ստացականդերանուններ: Աբեղյանի տեսության դեմ ն ի պաշտպանությունՀայցական Հոլովի ճանղնա եկավ Ստ Մալխասյանցըն Ճանդերձ, որ Ըսդունելով օարնելաճալոցգրականլեզուն չունի Ճճատուկձն «ալցականի ճամար», Ստ. Մալխասյանցըքննադատում է Աբեղյանին այն բանի ճամար, որ վճրչինս ճոլովեերը որոշում է սոսկ ձնով՝ անտես առնելով ճոլովական ձների եշանակությունները, մենլդեռ քանի որ Ճճոլովականձնից անբաժան է նրա նշանակությունը, ուստի ն Հչոլովները սոսկ ձնով ոբոշվել չեն կարող: եվ եթե ճոլովանան ձեր ն նշանակությունը վերցվեին անիզելի միասնության մեյ, ապա «Աբեղյանը պետք է ընդուներ ն Հայքական Ճոլով, որովճետե Ճայցական Ճոլովըորքան էլ ձնովեման լինի ն ոչ ուղղականին կամ տրականին,ունի բոլորովին տաբեր ֆունկցիա, միայն բոլորովին տարբեր. այլ ուղղակի հակադիբֆունկցիա,օրինակ՝ Մի ոոսոբղ սպանեցմի աղվես.Երեխանգնաց պառտեզը». Սակայն զգալով, որ միայն հշանակությամբ առանձին Հոլով ընդունել Հնարավորչէ, Մալխասյանցըկրկին անդրադառնումէ ճայցականի ձնին են գտնում, որ ճայցականը աշխարճաբարումթեպետ չունի

ծե,

այլ

Մ.

սեփական ձնե, բայց ատուկ ձե, որով զանազանունի կիրառության Ստ. Մալխասյանցը վում է թե՛ ուղղականից, թէ՛ տրականիռո։ւ ի Վերչո գալիս է այն հզրակացության, որ: իբր թե, «Հալցականը ձնով ո՛չ ուղղական է, ո՛չ տրական, այլ առանձին տնսակ խառնուրդ երկու ձենրի, ուստի ն ալս առանձնաճատկության շնորձիվ պետք է առանձնապես ճիշվի բերականությանմեջ»: Ս. ՄալխասյանցիՀոդվածին Մ. Աբեղյանը պատասխանեց մի ճոլովը մեր աշխարճաբարում»(Վաղարշապատ, գրբույկով՝«Հայցական 1908), որտեղ նա կրկին գալիս է այն անժխտելի եզրակացությանը, ոթ աշխարճաբարումառանձին Հայցական Հոլով լկա, որովճետն դրա ճա4

Տես

Ստ.

Մալխասեանց,Հայցական Ճոլովր աշխարճաբարի մե» (արտատպուամսագրից. Թիֆլիս, 1919)։

թյուն «Նոր դպրոց»

չկա, ՄԵր Հին լեզվի՝ գրաբարի Ճայցական ճոլովր մեաշխարճաբարումնրա տեղ անցել են ուղղականն ու տքակառել է, նր, ուստի այդպես էլ պետք է ներկայացնել Քերականության մեչ: Իր 29տագա այխատություններում նս Մ. Աբեղյանը այն տծսակետն.էր զարգացնում, որ արնելյան աշխարչաբարը ձնականորեն( ձեմաբ Հատուկ

ձն

ե

-

վարբանորեն)միայն Հոլով ունի: «ԱշխարճաբարիշարաճլուսուԹյան» մեջ գբում է. «Աբնելյան աշխարձաբարըձնականորեն միայն ճինգ ճոլով է զանազանում՝ ուղղական, տբական, բացառական, գործիական ն ներգոլականչ»չ:Բայց նա միաժամանակ գտնում է, ոթ բատ նշանակության առւսնձին Հոլով պետբ չ ճամարել նան կոչական, Ճայցական սեռական 4ճոլովեերը:Հետագաչարադրանբից պարզ է դաոու նում, օր Մ. Աբեղյանըկոչական,հայցական սեռականբառերը պաՀում է իբրն շարաՀլուսական տերմինեծր, նա գբում է. «Թեպետ ն մեր աշխարչաբարն իսկապես չունի կռչականչ ճասլցականն սեռական Ճոլովներ, այսինքն ալդ ճոլովներն այլես ոչ թե բառի առանձրն ձնեբով են որոշվում, այլ միայն դրությամբ կամ կիրառությամբ, բայց ն այնպեւս՝ կոչական, Հայցական ն սեռւսկան անունները իբրն շարաճլուսական ճարաբերությունների արտաչՀայտիչներոչ միայն ընդունելի, այլե ծեն, ի Նկատի ունենալով, նույնիսկ անտչրաժեշտ որ մեր Քերականության է ուսումը լինում միշտ զուզընթաց գրաբարի ն օտար լեզուների քՏբականություն ուսման Ճճետոծ, հույնի նա գրել է մուռ 20 տարի անց «Հալոց լնզվի տեսություն: գրքում. «ՀայցականիՀոլովական ձեր լեզվից գուրս է ընկնում, նրա եյանակությունները մասամբ ուղղականինեն անցնում, մասամբ՝ տրաՍոուսկան ն տրական Հոլովների ձնական ։արբերությունը» կնին»ո որ դեռ կա ճին լեզվի մճջ ոբոշ թվով բառերի ճամար, աշխաբճաբարում բոլորովին վերացել է, ն առաջ է եկել մի ընդծանուր Ճոլով՝ սեռականիսկապես մի տրակուն Ֆոլով,որի կիրառությունն ընդարձակտրական, ված է սեռականի ֆունկցիայով, այսինքն՝ գործածվում է առանց ճոդի նան իբրն սեռոսկան վնրադեր, ինչպես որ մյուս Հոլովներն էլ (գործիռ:կան, բացառական)անճոդ իբրն վերադիր են գործածվում»8: Մ. Աբեղյանի՝ Հինգ ճոլովի տեսության երկշոող էննաղատությունն սկավեց երեսնականԱվականներինԱ. Ղարիբյանին Գ. Սնակի կոզմից: Այգ քննաղատությունն ամփոփված է Գ. Սնակի «Հայոց լեզվի տեսություն» (գիրք Ա, 1939) աշխատության մծջ, որր Երկբորդ Ճրատարակությամբ լուլս տեսավ 1955 թվին «ժամանակակիցՀալոց լեզվի գզասընԹաց» վերնագրով:

նա իր

ու

Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ

Մ.

«

Անդ: Առդ, էջ Անդ, Էչ

'

399:

338: 940: 6լ

նական սկղզբոմքը։ ծլնելով այն դրուլթիջ։ տր

Հակադրամիասնություն կազմում, ծե

որ

ն

Ճոլովական ձեր ն բմասՃակադրւսմիասնության

այգ

մեջ առաջնությունը պատկանում է բովանդակությանը, այսինքն՝Հոլոգտնում է, որ սեուսկանը ն ճայցականը անվի իմաւտին. Գ. Սնեակը կախ ճոլովներ էն, ն, ՞»ետնաբար, ժամանակակից Հայնրենր,(նչպես ընդունում է ավանդական քերականությունը, ունի լոք Ճոլուբ:

Իճարկե, ձնի ն բովանդակության փոխչարաբերության մեջ րեղճանրապես առաջնություն պատկանում է բովանդակությանը, բալց գրանից բոլորովին էլ չլի բխում, թե որեէ լեզվի ճոլովեերը որոշելիս "ետք է առաջնությունը տալ Հոլովական իմաստին, բառառարարերությանը,որովճեւոն լեզվաբանները վազուցեն նկատել, որ ճարաբերուեն, բազմապիսի, ն եթե Ճճոլովները Քլունները շատ-շատ բազմազան որոչելիս ելեեինք դրանցից, ապա կունենայինք ոչ թե մի քանի, «այլ բազում Ճոլովներ, հւկ ինչ վերաբերում է ճոլովեերը որոշելիս ձեի ն իմաստի չակադրամիասնության մեջ առաջնությունըիմաստին տալու չի կիրառվում անգամ 2 4ոլով դրույթին, ապա գա 4Հետնողականորեն բնդունոզ լեզվարանների կողմից: Այսոլես՝բացառական, գործիական ն ներգոյական ճոլովները որոշելիս ձնի իմաստի Ճակադրամիասնության մեջ իմաստի ս:ոաջնություն մասին խոսքլինել չի կարող, որովՀետն այգ «ոլովները որոչվում են ձնով, ն ԻՑ (ծովից), ՈՎ (ծովով), ՈՒՄ (ծովում ) վերջավորություն ունեցող բառաձները, անկախ նրանց բազմաթիվ բազմապիսի ճարաբերություններից, Համարվում են բաչ պործիական ներգոլական Պոլով"Իսկ երբ ծարկավոր ցառական, Ի (ծովի) վերջավորություն ունեցող բառաձների որոշել ՋՐՈ (ծով) են Հոլովները.ձնբ մղում ենե ծրկրորդական գծի վրա» առաջնակարգ են գարձնում ձեի ցույց տված ճարաբերությունըն մի միասնություն կազմող ՋՐՈ ն Ի ձներից յուրաքանչյուրը բաժանում են երկուսկան ձեի, այսպի«ով նրկու ձնից. ձրկու չոլովից ստանալով չորսը: Բայց բոլորո վին էլ պարզ չէ. թե ինչու ԶՐՈ Ի ձնծբից լուբաքան:յուրը 2ատկապես բաժանվում է երկու ձնի, երկու Ճոլովի. չէ՞ որ այս ձներից ցուրտքան չյուրը արտաչայտում է ոչ թե երկու. այլ, ճամենայե դեպս, երկուսից է, որ այսպիսի րաժաԻն:նիցն.Ճասկանալի «վելի Հւսրաբերություե, խումը Ճճակասում է գիտական զասակարգման սկզբունքներին, ծոլովները որոշելիս պետք է նլնել մի միասնական սկզբունքից՝ կա՛մ իմասոր ից, գործնականորեն աննպատակաճարմաի անգործադրելի է, կամ ձնից, որ ն կիրառվում է մեզ ծանոթ բոլոր լեղուների բերականուքյուննեերի մեջ, Չնայած որ յոթ Հոլովի տեսությունը ներքնապես Հակասական էր. ու

ու

ու

ու

ու

Տկս 2»:

Գ

Սնակ.

Ժամանավասիռ Հայրչ ։եզվի դասընթա.

Երբնաս. 11545, էջ

որովճետն կծնդանի լեզվի օրինաչափություններըմի զգալի չափով վէբաձնվում էին գրաբարի թերականության կաղապարներով, այնուամենայնիվ, երեսնական քվականեերին այլն արմատավորվեցմիչնակարգ բարձրագույն դպրոցներում ն մինչն վաքսունական թվականների մոմիակ իշիող տեսակետն էր: Սակայն վերջին տարիներս սկզբները տիկ անցյալի Հայ քերականազիտականժառանգության գնաճատման հ առանձնապեսլեզվաբանականնորագույն դպրոցների ու Ճուանքների ռաջ քաշած ճարցերի ու դրույթների Հետ կապվաժ՝ կրկին առաջացավ այե խնդիրը, թե արդյոք ժամանակակից Ճալերենի ճոլովեէրի Ճարցը սկսվեց վեճերի ու տարակարծությունեերի ճի՞շտէ լուծված: Այսպիսով եՐբորդշրջանը, որ շարունակվումէ միեչն այսօր: Այժմ այս Հարցի մասին եղած կարծիքներն ու դրույթները բաժանվում ձն երեք խմբիչ Լեզվաբանների մի մասը պաշյտպանում է յոք Ճոլովի ավանդականտեսությունը, մի ավելի ստվխսրմասը գտնում է, Ա ժամանակս(Է8 շայերենում կա միայն ճինգ Հոլով, իսկ մի քանի լեզվաբաններ էլ լչոնելով միչին դիրք ն ժխտելով ճայցականը՝ գտնում են, որ սեռականը անկախ Հոլով է, ե, ճետնաբար, ճոլովեերի ԹԻՎը վեց է: Այս հրեք տեսակետներնարտացոլված են վերյին տարբներս լույս տեսած լեզվաբանական մի շարք աշխատությունների ու Հոդվածների ու

ա-

մէջ 0,

ՀՈՍՎԱԿԱՆ

ժամանակակիցՃայլեբենի քերակախություններումՃիշատակվող ճայցական Հոլովը չունի ուղղականից տրականից տարբեր, իսկ սեռականն էլ տրականից տարն, 2Հնետնաբար, ժամանակաբեր բոսվարար ձնաբանականՃճատկանիշ, ՁԵՎ,

ԻՄԱՍՏ

ԵՎ ՊԱՇՏՈՆ.--

ու

կից Հայերենն ունի Հինգ Ճոլով՝ ուղղական, սնոռկան-տրական (կամ ուղղակի տրական), բացառական, գործիական ն ներզոյական: Սեռական ն տրական Հռլովները, տարինչպես եշված է արղեն,ձնաբանորեն բերակված Են միայն ութ գերանուններիմեջ՝ ես-իմ-ինձ, դու-քո-քեզ,

մենք-մեր-մեզ. դուք-ձեր-ձեզ,սա-սբա-սբան, ինքբ-իո-իռեն,

ղա-դշա-

Է. Աղալան, Ժամանակակիցճալերենի Բոլովումը ն խոնարճումը. Ծրնան, Ասատրյան, Հին ն նոր բանավեճեր Ժամանակակից ճալերննի Բոլովական Բամակարգիշուրջը («Բանբեր Երնանի ճամալսարանի». 1969, 2), Հ- Բարսեղյան, Մ. Աբեղյանի ճինգ ճոլովի տեսությունը ն նրա Բին ու սոր ինքնադատությունները, Երնան, 1968, Ա. Ղարիրբլան,Հայոց լեզվի քերականության ավանդուլթային հարցերի մասին («Պատմա-բանասիրական Բանդես», 1987. 1), Պ. Շարաբխանյան, Է. Պիվազյան. Արդի ճալերեռի ճոլովների մասին («Պատմա-բանասիրականճանդես», 1967, Պ. Պողոսյան, Սեռական ճոլովը ծամանակակից ճալերենում («Պատմա-բանա4). սիրական ճանդես», 19Ե8. Յ). Գ. Ջաճուկլան, Ժամանակակից ճայերենի Բոլովական համակարգը.Երնաս, 1967, Ա. Պապոյան, Տեղաշարձեր Ճալերենի դոլովական հարացուցում («Պատմա-բանասիրական ճանդես», 1968, 4), Ռ. Իչխանչան. Դամսնակաեիք Բսռերենի հոլովումը ն խոնաոճումը, Երսաս. 1972 նե ալն: ն

Տե՛ս

1967, Մ.

ղրան ն նա-նՐրա-նբան- Հայերենի մյուս բոլոր բառերը սեռական ն սբաունեն կան Հոլովեհրի Համար ձն, որ. կարելի է կոչել ւեմի ընդճանուր տական-տրական կամ ուղղակի տրական. թյան ճարց է

դա

արդեն տերժինաբանու-

մլդ ինդ

Հոլովներից վուրաբանչյուրբ ունի իր ճատուկ ձնբ կամ ձները. որոնց բնորոշ պատկերը ՞ետելալնե է. ուլղական 0 (թողաք --

սեռական-տրական--ի(քաղաք Ի), բացառական--ԻՑ(բազաք-Է Վ-Քջ), գործիական--ՈՎ (թաղաջՎ ով), նծրզոյական--ՈՒՄ (ջաղաք-ՎՈՒՄ), Արդ, ինլպե՞ւ կարելի է բնորոշել Հայերենի Հոլովական ձեէրի 40),

արտածալտած|մաստեերը: Ավանդականքերականությունը սովորաբար Ճոլովնեերինչշարաճլուչական բնորոչում է տալիս, ինչպես ուղղականը ցուլց է տալիս նաանջատման, գործիականը՝ միբացաուսկանը՝ իագասության ենթական, չոցի խնգիրը- եույն ձնով նան՝ սեռականը շճատկացուցչի Ճոլովն է, «այցականը՝ ուզիղ խեդրի ն այլն, Այսպիսով, Ճոլովների բնորոշումը տըբվում է րստ այն բանի, թն տվյալ ճոլովի Համար շարաճլուսական ո՛ր «պաշտոննէ գլխավոր Ճամարվում։ Հոլովների շարածլուսական բմբոնումե ու բեորոշումը նորագույն Քերականական աշխատություններումիրավացիորեն ջննազատության 4 ենթարկվում ս չի բնգունվում||։ է ոչ Քե մեկ, այլ ժի ԵՎ իրոք. լուրաքանչլութ չոլով արտաճայտում Փանի, երբեմն ն շատ շարածյուսական Հարաբերություններ, ն աուսնձին դեպթերում անչնար է որոշել, Քե այդ Հարաբերություններից չատկապե «րբ պետք է գլխավոր Ճճամարել:Սրանիցինքնին բխում կ. որ 5ոլովական իմաստը չի կարելի նույնացնել ճոլովի արտաճալտած կոնկՓետ ՝արաբերության, չշարաճլուսական պաչտոնի, ֆունկցիայի ետ:

«նա գյուվիցէ 8Այ«պքս՝ «Աչակնրտբպարգնատրվեցդիբեկտոբից». կել». «Բառկությունից կակարմիր էր կտրել». «ԱշնանիցՀիվանդ է» նախադա«ությունների մեջ բացառական Հոլովով դրված բառաձները տարբեր չջարաչլուսական Հարաբերություններեն արտաճայտում՝Հան-

զե« գալով նեձրգործողխեղրի ն տեղի, պատճառի ժամանակի պա բագաների պաշտոններով:Նույն Հոլովիգործածությունը չարաճյուսական տարբեր պաշտոններովպայմանավորվածէ երկու Հանդգամանքով՝ ոփլալ Ճոլովի Հետ Հարաբերությանմէջ մտնող բառերով ե տվյալ Հոչովվ զորֆծածվաժբառի իմաստով: Թէ ինչու վերե նախազառության «ել գի՞եկտորից բառաձնր ճատկապես ցույց է տալիս ներգործող խրճդճրր. պայմանավորված է ": քն սոսկ ալդ բառաձնով, այլն պառզեվատովեցբայի ոնոով. ն էթէ այզ բայը փոխարինենք մի ուրիշով, ոնեց ննտացավ Բայով՝ «Աշակերտրճեռացավ դիրեկտորից», ապա գիու

ա-

Տես Է. Աղայան, Ժամանակակից Գ. Բաղերենի Քոլովումբ ն խոշարտումը, Ե6.կլան, Փամուշակալից Թազերե ի ճոլովման Բաժակարպը: Ի

4«

Ջա-

բառաձնր, այդ բայի բառիմաստով պայմանավորված, մի ՞Շեկտսոից նոր Հարաբերություն կարսաճացտի (անջատմանԽեգիր):'Մյուս կողմիօ՝ Քճ ինչու գյուղից քառաձնը սովորաբար ձՃանդեսկգա տեղի, իսկ աշնանիցբառաձնը ժամանակի պարագայի պաշտոնով. ւզայմանավորված Հ երանով,որ գյուղ տեղի իմաստ է ասսրտաճայտում, տեղ ցույց «վող զոլական է, իսկ աշունժամանակիիմաստ է արտաճայտում, ժամանակ ցույց տվող գոլական է: Ինչքան էլ-որ վերնում բերված դիռբեկտոբիգ, գյուղից,աջնանից, բառաձները տարբեր շարաճյուսական ճարաբերությունբառկությունից ն ներ են արտաճայտում, բայց այնպես երանց մեջ կա իմաստային

որ պայմանավորվածէ ի ձնույքի իմաստով:Այ«բըեդճանրություն, ն նման պես 1՝ մուրնով, ամսով բառաձները կամուշջով, բնկերոչով,

ինչպիսի տարբել շարաճլուսսկան ճարաբերություններ էլ որ արտաճայտեն, ծամէնայն դեպս դրանց մեջ կա մի ընդշանրություն, որ Բըէ դառնում, որ բնոպարզ փումէ ՈՎ ձնույքի իմաստից:Այսպիսով,

"ռշել ճոլովեեոիիմաստնեորը` նշանակումէ բնոբռշելճոլովներրկազՍակայն պետք է եկատել, որ Հոլովական մող ձնույթների իմաստները:

ձները այնքան վերացականու ընդանուր իմասաներ ին արտաճայտում, ռր ճնարավոր չէ դրանց աալ մաթեմատիկականճյգրուություն ունեցող բնորոշումներ: Մլուս կողմից՝ լով'աքանչյուր Ճոլովի ընդչանուր իմաստը բնորոշելուց առաջ գոնե պետք է ներկայացնել տվյալ Ճոլովի գլխավոր նչանակություններե ու շարաՀյուսական կերառությունները, որոնց մասնա ն վոր Հատկանիշներն անտեսելով միայն ընդճչանրություններբՃայվի առեելով՝ կստանանքտվյալ Ճոլովի ձնաբանականիմաստը: ն ւղղակա ն ճոլով (զբո ձ ն).-- Ուղղականըձնով Հակազըըվում է մյուս բոլոր Ճճոլովներիննրանով, որ ճատուկ վերջավորություն Է Հւսկադրություն չունի. ելակեւուսյին ձն է ն կոչվում է ուղիղ բոլով՝ մյուս 4ոլովեերի, որոնք կոչվում են թեր ճռլովներ: Մի շարք լեզունեբում (օրինակ՝ ռուսերեն, գերմաներեն) ուղղականը շարաճլուսական է մյուս Հոլովներին պաշտոններով նրանով,որ հքե սբ«ակադրվում բանբ արտաչայտում են գոյականի կախյալ դրությունը, ապա ուզզականն արտաչայտում է դոլականի անկախ դրությունը: Սակալն արգի շալերենում ուղղականին թեք ճոլովեերի միչն այսպիսի Ճակաղբություն սա

չա,

ն

ուղղականն արտաճալտում է գոյականի ինչպես անկախ

գրու-

(օրինավ՝ ուզղականը որպես էնքակա՝ «Մի աշակերտ եկավ»), այեպես էլ կախյալ դրությունը (օրինակ՝ ուղղականըորպես ուզլզ Եբնդիր՝ Մի աշակերտ տեսա»):

Քլ"եբ

ճաղերենում ուղղականի չակադրությունը մլուս 4ոժամանակակից է երլովեերին ն գերիշխող ղիրջը նրանց նկատմամբ արտաճայրտվում ոռանով,որ ուղղականի ձնով Են անվանվում առարկաներն ու նթենույթ5-31

գոասեղանն ները, ինչպես՝ ծառ, տուն, մարղ, ուսանող,աշխատանք, այլն օրինակ՝ «եվ ՈւղղականՀոլովով արտաՀայտվում են. ենթական, մեռնում աՀա այսօր է անվանի Լաղաճքացին, խելացիմառղը,տոկուն անդեմ նախադասության գլխա(Շիրվ ). անվանական վաճառականը» վռր անդամը, օրինակ`«Դալուկ դաշտեր, մերկ անտառ... Մաճացողի --

քամի,ով կամառ...--Սրտակտուր ճեկեկանք» տխուրկյանք...ԱՆՇձոն.

վեբադիոր,օրինավ՝ «Առաչին ձիավորը հնա(Տէր-). ստոբոգելիական (Բակ). գոյական որոշիչը,օբինակ՝ գետ ձր, էշն երկրորդը՝ նկաոիչ» առանց վշտի Խաղում էինք մենք էն եբազ «ովգիշերների թագուօրինակ՝ (Թում.).կոչականը, «ՀՐ-աշէ-աղջիկ. ճի, Ցառագայթողբո աչքերով ղու եկար» (Տեր-). իբեոիկամ իոի առում ունեցողբառեբի ուղիղ խնդիոր. օրինավ՝ «երբ ամպերը ծածկում էն քաբ պարիսպ,մանուշակը թեջվում է, գլուխը426նում քարին». «Քամիշճավ էր որսում, արտերի մոտ կաքավու լոոՖ (Բակ.)ցուտներում շրինավ՝ «եկավ տուն, գործողությանվախճանակետիտեղիպառշագան, վառկեցանկողին այլնս չկարողացավ վեր կենալո /Շիրվ-).ժամաչՀ գործողության կատարման ժամանակի կամ ժամաճակիպառրագան՝ Նակի տնողության չափ քանակի իմաստով, օրինալ՝«Հյուսիսի աննա տառեերից մեկում իր կնոջն էր սպանել որսի մի գիշեր» (Բակ). ան«երեք օրում զբոսաշրջիկներն շափու քանակի օբինակ՝ պարագան, ցան 700 կիլոմետո»: Բացի նշվածներից, ուղղականն արտաձայտումէ նան այլ մասնակի նշանակություններ: լ ԲՎում, որ իրարից այնքան ԱռաջինՏայացքից անբացատրելի տարբեր կամ իրար «ճակասող» այնպիսի նշանակություններ, ինչպիսիք են, ասենք, ենթակայի Խ ուղիզ ի նզրի ու վախճանակետիտեղի պարաօրինավ՝ «Տունը զայի նշասակությունները, երանք գեղեցիկ է» «Տունը են կառուցել». այդ Հծլուրընկալտունր», արտաճայտվում են Գնոսցինք միննույն ձեի միջոցով: Սակայն այդ բանը ճնարավոր է դառնում միալն այն պատճառով. որ ուղղականըհատուկվերջավորություն չունի. ձն Լ: հսկ Հայտ(Եբականորբեն ազատ, չսաճմանափակված, բազարձակ եի է, որ վերջավորությանառկայությունը այս կամ այն չափով սաճմանափակում է բառաձների գործածության ոլորտները: ԼինելովՔերականականազատ ձն՝ ուղղականհոլովը գույգ է տա-

«Առանց ճոզսերի

ու

տուժս

ու

ու

ու

իո ամբողջ լիս բառիմաստն ծավալով, բացարձակ ձնով, առանցլոարացուցիչ գուցիչնշանակություննԵՐի: է

նշանակություններնա ստանում միայն բառակապակցությունների մէյ՝ արտաճայտելով զանազանի-

մաստներ

ն

ճանդես գալով նախադասության ամենատարբեր անդամ-

նծբի պաշտոններով,Սակայնինչպիսի նշանակություններ շարատլուտական ճարաբերություններ էլ որ արտաչայտեն ուղղական ճոլովով ու

երանք դրվածբառաձները,

միավորվում են մի Հոլովական եմաստի տակ նրանով, որ ցուլց տալիս բառիմաաստն իր ամբողջ ծս.զարբենց վալով,առանց որեէ սաւմանավիակման, ինչոլեւ՝ «ֆաղաքը գիշնրայեն բնից». «Սիրելի՛ քաղաք,նորից քո մայրական գրկում եմ»«երնանը նորակառույց ԼաղարԼ». «Նա տեսել է այդ Հեքիաթային Էան այլե, «Կրկին գեց իր սիրելիքաղաքը» զաքբ»Սեռական-տբշական հոլով (Ի, ՈՒ, ԱՆ, ՎԱ ն «յլ ձներ) Սեռական-տրականճոլովիՀամար պետք է տարբերել երկուՀիմնական կիրառություն սեռական- տրականը որպես զոլականի կամ գոլականաբար գործածված բառի վերառիր(սեռական) ն սեռական-տրականը որպես բայի, բայանվան կամ ածականի խնդիր (տրական)խ, Մ. ատյմանելով սծոականը, այօինքե՝ Ձբրե վերագիր Աբճղյանը. կիրառվողտրական Հոլուվը. գրում է. «Սեռականըցույց է տալիս այն է մի ուրիշ առարկա, որին վերաբերում «կ թե ինչ տեսակի առարկան, Լ այս վերաբերությունն ամեն առանձին դեպբումչ պետք է խոսքի կապակցությունիցՀասկացվի. օրինակ՝ Տիգբանիպատկեր կարող է Հասկացվել՝ Տիգրանինպատկանած պատկերը (որ Տիգրաննունի իբրն ոքփականություն ստացվածք). Տիգրանիններկայացնող պատկերը (որ պատկերաշանը Տիգրանից է Քաշել նկարած պատկերը (որ ), Տիգրանի Տիզրաննիբրն պատկերաճանուրիշից է քաշել), Տիգրանիձեռքին Րբոնած պասկերը, ուղարկած պատկերը ն այլն 12, Տիգրանլ. մեջ արտաճայտված կոնկրետ իմաստԲառակապակցությունների Մ. ները ռրոշ խմբավորման ու մասնակի ընդճանրացման ճեթարկելով՝ Աբեղլանըտարբերում է սաացակաճ (գլուղացու ձին), ծագման((ատվի ձազը), ենթակայական (ամպի գոռալը), առառկայական (շչենջի կաբոլորը

են

-

մի Խումբ),եյութի (ձազիկների ոուցումնը ), մասնական (Թշնամիների

Փունջ), պարունակության (պատնրազմի դաշտ), տեղի ն ամանակի (նրա մատի մատունին. այսօրվա գործը),գնի ն արժեքի (բինգ ոուբլու (Հրեասապրանք), որակական(գործի մարդ, որսի շուն), բացաճայտսաղ տանի աշխար" փխ Հրեաստանաշխարճ) սեռականներ: Վ. Առաքելյանը ալդ խմբերի վրա ավելացնում է նորերը՝ գեբադռբության (քաջերի Քաքր), պատմական(աշխատանքիէրգ-նրգ աշխատանքիմասին), միջոցի(ջամու ջրաղաց) սեռականներՔԿ սսվելի մասիճարկե,ջաշվի ւռնելով բառակապակցությունների եակի Խմբերը հոլաանորավելի մասնակի եշանակություններ կարելի ձր անջատել, բայց դա ճարցի էությունը լէր փոխի, ն ընդծշանուր սա-

մանումբ կմնար Հ

Մ.

ֆունկցիայով նույնը՝ սեռական-տբականը վեբաղոի

Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ Աճդ, էւ 620-- 429.

419-420:

"Տես Վ Առաքելյան, Ժամանակակից ձալերենի Բոլովների 1ւ ճոլովական կապակդություններԻիմաստալի առումճերը, Երնան, 1987. էջք ՑԸ, 85, 89.

տալիսառաբկան,ոբի ճետ վեբաբեԵոություն ունի մի այլ առաբկա. իսկ այդ վեբաբերության կոնկբետնջանակություննեոը ոբոչվում Են միայն բառակապակցություննեոով: Սեռական-տբականը ռբպես բայից, բայանունիցկամ ածականից է տալիս. հանգմանկամ մատուցմանխնդիրր,՞րիկախված ձն ցույց (Բակ.). «Առշճեսնակ՝ օՀարսըփափուկ քայլերով մոտեցավ ենձանին» զգաց տալիս մարմնի մծչ անսովոր ցուրտ» պատվերներ տավուներին առում խնդիրը. անձի ռւնեցող բառեոի ուղիղ (Շիով.). անձեւի կամ ցույց

է

«-

նա նուլնիսկ թունավորել է րինակ «Գուխել կողոպտել է խեղճերին, «Հասոն էր քարբեռբինդողացնում... զեփյուռին (Շիրվ-). Բո մի ընկերոջը պաբագան,օրինակ՝ «Գյուղն էին իչել ողբացնումս (Փավփի.). նպատակի Հովիվ պատանից՝Աղջիկտեսնելու,պառիու կոխի»՛Թում.). տեղիպասարի գլխինՀավաբվեցինգիշերով» (Թում-)բագան,օրինակ՝«Փերիները նա բարձրացավ կախաժամանակի օրինակ՝ «Լուսաբացին պառշագան, ու

ղանդ (Տեր.):

Սեռոական-տրական Ճոլովն արտաձայտում է

նշանակություններ: Այսքանից Հետո Ճոլովը:

ինչպե՞ս կարելի

է

նան

այլ

մասնակի

բնորոշել սեռական-տրական

Եթե ամենաընդճտնուր իմասձնով սաճմանվիսեռական-տբականի հանգմանիմաստը, ոռը սեռականապա դա պետք է նամաոբվի տբակաճի՝վեշադոիպաշտոնումճանդեսէ գալիս որպես առաոբկայական ճանգում (վեբաբեբություն,ստացականություն), իսկ ոչ վեռրադոի պաշտոնում՝որպեսգործողությանճանգում (ուղղվածությունդեպի առարկան),իր այս նշանակությամր սեռական-տրական Ճճոլովըանժիաթ,

է տալիս գործողուՃակադրվում է բացառականին, որը ցույց ջաբար Քրշն ելակետը կամ սկզբնակետը, օրինակ «մոտենալ, տալ, միանալ մեկին.մի բանի»,բայց՝ «Հեռանալ, վերցնել, անչատվել մեկից,մի

բանից»:

Քա զա

ռական հոլով

(ԻՑ

ն

ՈՒՑ

ձներ).--

Բացառական 4ո-

(ովը խոսքի մեջ արտաճայտում է զանազան շարաճյուսական Ճարաբեբությունեեր՝ Հանդես գալով տարբեր խնդիրներիու պարագաներիպաշ-

ւոոններով: Բացառական Հոլովով արտաճայտվում են. անջատմանխնդիոր, օրինակ՝ «Կայծակիցու ոբոտիցէիր փախցնում ինձ՝ թո վերջին զավակին» (Անան.). նեբգոծող խնդիրր(կրավորականսեռի բայծրի Ճեւ), օրիհակ՝ «Սամվելը շատ սիրված էր ժողովոդից»(Րաֆֆի). վեբաբերու-

թյան խնդիոը,օրինավ՝ «ինչպե՞սեք ապրում, գու ձեզնիցպատմի, Ձեր օր դաբդիգ»(Թում.). մասնական կյանքից, ձեր ցավ խնդիոբթ, բբնավ՝ «Յարս էլ թմե՞ց էդ չբից»(Թում.). ելման տեղիպաբազան, օրինակ՝ «Հետո թեր չարզված ճավբի պես Սոնան դուրս թուսվ ննձաու

ու

օ-

օրինակ «Մեջ պառազան, ժամանակի նից» (Բակ.). սկզբնակետի մենքս ծլուր Ենք կյանքում Մեր ծենդյան փուչ օՐից»(Թում.).պատճառի «Ցավից նրա ղեմջը կծկվում էր» (Բակ.).Բամեօրինակ՝ պառագան, մատությանխնդիրը, օրինակ՝ «Մա՛յր, թո սիրտր Ալագյազիցնէլ է անտակ (մեսն.ի Տիգրիսի ձոբից էլ խորն է էլ ԱՐտռոսից բարձր, ա-

ու

ու

Բնցառականնարտաճայտում է

նան

այլ

մասնակի իմաստներ-

Բացառականի ընդճանուոԲոլովական իմաստըելակետիկամ սկբզբիմաոտն է. ոոշր նակետի,ճեռացմանկամ անջատմանձեաբանական մեջ տարբերմասնակի տառբբեբ կապակցություննեոի շարաճյումական է ունենում: եբանգներ դոսեոբումներ իմստային ն Գոբծիական բոլով (ՈՎ Բ ձեեր).-- ԳործիականՀոլովով են. արտաճայտվում միջոցիխնդիոը,օրինակ՝ «Քոռ արյունովդ2.նգցընեմ» (Րաֆֆի). տեղիպաբագան՝ պատասխանելովորտեղովՀարցին, օրինակ՝ «Խորն աշունքին Լոռու սառեբովանց կենալիս մի դյուղում օրինակ՝ «Փեբիմութը վրա ճառսավ»(Թում.). ժամանակի պարագան, ենրք սարի գլխին Ճճավաբվեցին գիշերով» (Թում.). ձեի պաբազան, րինակ՝ «Ամբողջ կլանքն անց է կացրել անդուլ գործունեությամբ» պարագան,օրինավ՝ «Սամվելը գուրս եկավ Ռ(ՇիրՎ-)Ձ.միասնաբթյան ն ճիմունքիպաձիավորով»(Րաֆֆի). պատճառի ղական ամրոցից ու

օ-

օրինակ՝«ներսես Մեծը եույն բագան,

աքսորված էր կալարի Բշամանով անբեսկ կղզին» (Րաֆֆի): սաճմաԳործիական ճոլովն արտաճայտում է նան հատկանշային,

Պատմոս

ն այլ նափակման

Բերվածբոլոր

Ճարաբերություններ: կապակցություններիմեջ գոոծիականը ցույց

է

տա-

լիս այն առարկան,ոբի միջոցով,օգնությամբկամ միասնությամբու ուղեկցությամբկատաբվումԵ գործողությունը»,ուրեմն չենց դա էլ զործիականիամենաըեդճանուրՃոլովական իմաստն է: Նե

Րգոյական

ճոլով

(ՈՒՄ ձն).--

Ներգոյական ճոլովը

ցույց

է տալիս տեղը, որի մեջ կամ սածմաններում կատարվում է գործողու-

տեղիպաշագայիպաշտոնով, օրինակ՝ «լուրը նույն ժամին տարածվեց ամբողչ քաղաքում» (ՇիրՎ.).ժամանակը, որի մեջ կամ ընթացքում կատարվում է գործողություն Հանդես գալով ժամանակի պաշտոնով, օրինակ՝ «Քառասուն տաբում «ախ» պառշագայի չէր քաշել դեռ նա իրեն օբումջ (Թում.),

թյունը՝ Հանդես գալով

առանձին դեպքերում գործածվում է եան սանմանաՆերգոյականը փակմաննշանակությամբ, օրինակ՝ «Ամեն բանում Հմուտ», «Ուտելե այլն: խմելում ճավասաոը չունեցող»

վում

ձն

Սրանք սովորաբար արտաձծայտ-

մեչ կապով'

Հ-Վ.ոՀ-Կգ-

Հմմտ. Մ. Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն. կիո հադոց լէզվի Բոլովման Բամակարգը:

Գ.

Ջանուկլան, Ժամաճակա69

ժամանակակից ճալերենի միակ ճոլովն է, ոբ գորԽնրբգոլականր է Ցույց տալով, ինչմիայն պարագայական նշանակությամբ՝ Փուծվում կա կամ լինում է սաշմաններում մեչ կամ պնս նլեցինթ, տեղը, որի ն ժամանակը. որի մեչ կամ ընթացբում կտակամ լինում է մի մի բան, բան,

Ուրեմն` ներգոյականի բնդնանուրհոլովականիմաստր կառելի է

իմաստը,ոոը տեղի իմաստունեցող բառերի ճամարելպարունակման ճետ ճանղես է գալիս որպես տեղայինպարունակություն, իսկ ժամահետ՝ նակիիմաստունեցսղ բառերի պաբունակություն: ժամանակային Ննրգոլականըժմյուս Ճոլովներից տարբերվում է ոչ միայն իմասժամայութչին, այլե կիրա"րական-ծավալային սաշմանակվփիակությամը:

նակակից ճայսը լեզուն ընդծանրապեսչոլովվող բառեր չճանալելով ունի բառերի մի չարբ խմբեր. որոնք ներգոյական ճոլով չեն Հանդերձ՝ կազմում կամ որոնց եհերգոյականըսովորականչէ, Այսպես են, օրինակ. մարգկանց ու կենդանիների շատուկ ու Հասարակ անունները ն բազմաքիվ սովորականբառէր: Բոլոր դեպքերում, երբ անչրաժնշտ է լինում սրտաճալտել այսՊպեսիբառերի եէրգոլականի իմաստը, կիրառվում է սեռական-տրակնաՖր մեջ կապի Հնտ, օրինակ՝Գուբգինիմել, բանվորիմեչ, իմացության մեչ ն այլն: Մեջ կապը դրվում է նան բուն ներգոյական մեջ, զարշնան ունեցող բառերի վրա, «բինակ՝ Լաղաքում| Բաղաքիմեջ, ջբումլջոիմեչ, սոմոումկամսվամեջ, տաշում վտաբվամեջ ն այլն, Սրանք Համանիշչներ ձն`

իմաստային ն ոճական կիրառության տարրերություններով:

«ՀՈԼՈՎՐԻՄ

ՀՈԼՈՎՆԵՐԻ

ԿՂՆԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՋԱՄՈՎԻՉՋՆԵՐ

ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ ՈՒ ՆԵՐՔԻՆ ԹԵՔՈՒՄ.-Բոլոր բառերը Ժբատնսակ չեն Հուովվմ: Բառերի տարբեր խմբեր, կապված գրանց 4ծային. իմաշտայի: ե պատմական աոսնձնաչատկությունների ճետ. Հոլովաան ձերի կազմքյան ինչ-ին: առանձնաչատկություններ են ձրձան բերում. Այց տարբէրությունները ցայտուն Հանդես հն գալիչ տուն«Լոգան րական Հոլովում օ«րինակ՝բաց-հացի. գաբշի-գա՞ՈՒ, տԱՆ. ԳոիգորէՆք-Գ-իձուկ-ձկԱՆ. օՐ-օՐՎԱ քուչ--զՐՈՋ. Բայո-ԲՈՐ.

իտ էն»

Ըշտ

սնեսական-տրականՀոլովի ձնավորման էլ ժամանան«-

Հայհրհնում տարրերու: Կե

եո

մասնանջըայյ

ձեն

ի, ՈՒ, Ա

Աձ. ՎԱ, Ոջ.

Ո. 8

Հոլովումֆեր. որոնք չնացած

ճն

Հոլովու« կամ

զոր-

բթոռտիրի «րին.վ` ղուստո-զոտեր Հ տարբերակի, ապն։ Սէուկան որակաֆի «դ ճաճգիօտ-նանգզստանն Փաժվուժ

եե

խիւչտ «.կտվութիվ

Դրանք երբեմն պաճշպանվումեն նան նշանները կոչվում են հոլովիչներ մյուս թեբ ճոլովների մեջ, բայց ավելի Հաճախ լեն պառպանվում: են երեք կերպ6. ճոլովական ձները կազմվում ՀՃայնրենի ա) Բառի վրա Հոլովական վերջավորություններիավելացմամբ, օԻ, եբգել-եոգելչ ՈՒ. օո-օո-ՎԱ. ընկեո-բնկեր բինակ՝ Լաո-քաո- ՈՋ: բ) «Բառիվճրջնաշնչյուն ձայնավորի կամ բաղաձայնի փոփոխուՔլաբ, օրինակ՝ (ԻՌՒ), ԳՐիգորենՔ-ԳոիզորենՑ ոսկԻ-ոսնՈՒ, (85): Այս ծրկու տիպերը միասին կոչվում են աբտաքին թեքում: դ) Բառամիջքբ ձայնավորի կամ երկճնչյունի փոփոխությամբ, օրիԲԱՅՐ-ԲՈՐ, հակ՝տՈՒՆ-տԱՆ (ՌՒ/Ա). (Ա3//1։Այս սւիպր նոյվում է ՆՇԵՐ--

քինթԵքում:

չոլովման ժամանակ ձայնավորների. ծրկչեչլունների

ների

որոնք փունոխություննէրը,

ունեն

Բնոշթազայություններ:

ն

բաղաձայն-

ձնաբանական արժէք, կոչվում

Հայերենում բացարձակորենդգերակչշոում է արտաքինԹոքումը։ ի"կ ներքին թեքումը քիչ թն շատ լայն տարածում չունիչ Մլուս կողմից՝ Ճարենում մաքուր ննրքին թեբում դոլուժյուն չունի, բանի որ ոնուսկանտրականը ներբին թեքում ունեցող բառերը մլուս թեջ Հոլովներում են արտաքին քեբման ստանում սովորական իճ, ՈՎ, ՈՒՄ վերչավոճԲԱՅՐ-ՔՈւ-ՐՈՐԻՑ.մԱՅո-մՈր-մՈ՞ԻՑտ-մՈՐՈՎ. րությունները,շրինավկ՝ ՃՈՐՈՎ՝ այսպիսով ենթարկվելով արտաքինթեքման:

Դետք է եկատիունենալ նան այն, որ արտաքին ներբին թեջում շաճախ խառնվում ձն ն կարող են որոշվել լեզվի ձասկացությունեերը ու

պատմական տվյալները Հաշվի առնելով:

հ մկան. ծազում-ձազման,գասում-ցասման

մուկԱյսպես՝լեո-լեռան,

այլ տիպի դեպքում ժամահակակքց լեզվի տեսակետից գործ ունենք արտաքին թեքման ճետ, բայց երբ "աշվի ենք առնում, ռր ալս բառերը զրաբարում ունեցել են Ե վերջնաչեչյունը, որի ժամանակակիցլեզվում վերականգնվումէ ճոդմՄո«կնակիի ն բառակազմությսն ժամանակ (լնո-լեռներ-լեռնապար, մկներ, մկնդեղ, ծուգում-ծազումնաբանական ցաւումցասումնալից): արող ենք խոսել ալս բառերի ներքին թեքման մասին: նպասակաճարմարէ ժամանակակից ճալհրենի ճոլովեծրի կազմօւթյունը ներկայացնել իստ եզակի ն Ճոգնակիճոլսվումների, ԵԶԱԿԻ ՀՈԼՈՎՈՒՄ.-- ժամանակակիցՃճալերենումբառերի Հոլովման տարբերությունները փաստորեն Հանդես են գալիս միայն եզա-

ինչպես ստորն կտեսնենք, լեզուն ճասել է

կիում, իսկ Հոզնակի թւում,

Տովոլականձների կազմության միօրինակության, Հայերենումեզակի ուղղականըորն վերՈւղղականճոլով --

ջավորությունչի Հ

Տե՛ս

Գ.

ստանում

կամ

որ

նույնն է՝ ունի

զրո

վերջավորություն,

Ջաճուկյան. ՖամանականիցԲալերենի ճոլովմառ "հսմակարգը:

Հ

Սան ինչպեռ բանվոր 0, ժաող«0. ծառ 0, տուն 0, ճայո-«-0 այլն: կայե կա ալե տեսակետը, թե ուղղականիի վերչնաճնելյունը,ինլպես՝ օսկի, գորի, այգի,տաի ն այլն, պետ է դիտել որպէս վերչավորուի թյոչե'՛- Այ գր"գքը պատճառաբանվումէ նրանով, որ ուղղականի ւ

:

ՎՏրյնա«Նյյունը թեյ 2"լովներում փոխարինվումէ կամ կարող է փոՀարագույցալին վերչավորություններով, իբնչպես՝ռսկիԻ-ոս-

խարբնվել

Բայց բառավերչի որնվչեչույք կՈՒ.՞սկՈՌՒՑ-ոսկՈՎ-ոսկՈՒՄ

կամ Հըեֆոլքախումբ Վնրջավորությունշամարվելո ճամար բավական չէ, որ »վլալ ճելոյքը կամ «նլուլթախումրը փոխարինվիճարացույցալինվերթավորթյունենրով, Գրա Համար անչրաժեշտ է նան երկրորդ պալմաենճ» ալե, որ «վյող Հեչույքը կամ Հնչույքախումբը ձնաբանական ին այսպիսով Ճնարավորություն փառի ապրտաձալտի ստեղծի բառը տարճիմբի ն վերջավորության:Այս տեսակետիցգինի,այրի, տաթալ ուժելու ժի. զաշի. աղավնին այլ բառերի մնչ ի Հեչույթը ձնաբանականիմաստ գոօնի. որի պատճառովէլ այս բառերը չեն կարող տարրալուծվելզինԷ էի. այո « ի, տառի ն այլն մասերի Սրանիցէլ ինջնին բխում է, որ Ի Հեչո.յթբ ուզղականիվերչավորություն ճամարվել չի կարող: Մեր գիՓակքումյաենմեյ Ի.ով վերջավորվող արմատականբառերը, ինչպես՝ Գիճի.այզի.զառի,տաւի ն այլն, իրենց կազմությամբ ոչեչով չեն տարԻծրվում լուռ ձալնավորեճրով վերջացող արմատական բառերից, ինչարշքա, չզթա. Րոպե,բազե,առու, ծս՝ եւեխա. կատուն այլն:

Այս«ե«. ուրձմն՝ եզակիուղղականճոլովըբառիուղիղ ձեն է, լովականհատուկվեռյավոբությունչունի կամ, այլ կեւպ ասած, զոռ է բոլո՞ բառեշիճամառ` ՎԵշժտվոոբությունը ՍԵոա

ճո-

նշա

Հոլ"վբ, Սեռացան-տրական ՀԻՊՆ«եչձլ ձեջ արզձե, կազմվում է երկու կերպ՝ արատթին է նէրջին Վերլ"ւժծեջգրթեջ առանձնե-առանձին: փեջմաժի' կ անտա

ճո 1Ճ վ.-

կ տն

Աարավծ թնթժան ճոլովումներ Ի ՓԱ

Ճոյովում-

Ի վերչավորոթյունն Սճշաֆտան-տրբ«ականում

Հելոզ սոմ Հավերձեիցզորականենրի

զոզանաթաջ գզործափվոլ (աոձր

»արեՀվ"«4 ԴՆրիկ

Հավ Բառն

ռզ--

("փ

Թեժ

"

ոա Իլ

է

Ի

ժձփաժա«օհոթյոծր.արքն գ-

Հոլովոմբ Հայերենի ճյոտ

երօֆո(.

էն

"ր

«լո

բոբ

ՀղովմոՖ 1417-7Ե(-

կ Իժաօտա/ածորձն աարթերափվաժ չ15Լ պոարթճապԻ. |է «րո "ոջ արբվոձճ 1ոպ«վժանգ«րգածոթյած չ

ձեաջանորձծ.

օչ

«-

ՓԵ պոսկան. Ա

«4

թաթ

ՀՖԿԷ որդան

թաֆաժազան (Ֆոբոլօ-մ. բաերջ. «ԻԳՓ (ն 4644

արզ

«Ք

Հոչօգման ե-

ոնչ

«յ

Հղ«գ-

Խ նասապմուվբ 1« ՖԵ. ճածակարիվ Փալիրեք. Ռ-«սակչ

կատեգորիայի մեջը, Բայց այսքան ընդարձակ այս բնռրոշումը մեչ մտնող բառերի մի ըզթերի է, որովճետն ժլուս ճոլովումների դալի մասը կարող է ճոլովվել նան Ի ճոլովմամբ, ինչպես՝ ծագում-ծագման|ծագումի(այս ձնով նան ՈՒՄ ածանցով կաղմված բոլոր գոլա-

ման նս

կանները), ձյուն-ձյան|իձյունի, ամիս-ամսվակամսի, ընկե՞-բնկեռոչ|իրն ն այլե: կերի, Գոբկի-ԳոոկուիԳոոկիի ի Հոլովումբ ժամանակակից Հայերենի ամենակենսունակՃոլովումՆ է ն կոչվում է ընդնանբական կամ հասաբակ Հոլովում: ՌՈՒ ճո լո վում.-Ու Հոլովումն ունի երկո տարբերակԽ̀/ՈՒ-ԽՈՒ չերթաայռինքն՝սեռականտրականի ոսկի-ոսկոհ, կազմություն կազգայությամբ ն 0ՌԻՒ--գոել-գւելՈՒ, սեռական-տրականի այսինքն՝ մություն սոսկ վերջավորությանկցումով: ու) ԽՈՒ Հերթագալությամբ սեռական-տրականճոլով են կազմում ի-ով վերջավորվող բառերը (լինեն պարզ, քե բաղադրյալ), ինչպես՝

հոգի, ողի, ապակի,գինի, գառի,թշնամի, պատանի,ոսկի, աղավնի, մոբթի,գոտի, բանվոբուճի,ուսուցչուփի,ուսանողուճի,քաղաքացի, ղաշտանձենի, ուռենի, տեգի,Եշեանցի, խնձորենի, ճայելիե այլն: Այսպես կ՝ Ի-ով վերջավորվող Ճայ ն օտարազգի Հատուկ անունները, օրինակ՝ Լոռի-Լոռու, Մեղոի-Մեղոու Շամախի-Շամախու, Ռշտունի-Ռշտունու,

Րաֆֆի-Րաֆֆու, Գոռոկի-Գոոկու, 0Օստբովսկի-Սստոովսկու, Գաբիբալդին այլե' Գաբիբալդու, Տոլյատի-Տո. յատու Սակայն Ի-ով վճրջավորվող օտարազգի ճատուկ անունները կարող չոլովվել նան ի Հոլովմամբ՝ միտում ունենալով պաճելու բառի ուղիղ ձնի պատկերը, ինչպես՝ Գոբի-Գոբիի,Սոչի-Սոչիի, Քենեդի-Քենեղիի, Ջի բացառված նան Ի-ով վերչավորվոզ Հայերեն Տոլյատի-Տոլյատիի. ի օրին չկ՝ Մեղոի-Մեղբիի, բառերի այբի-այոիի Ճոլուվլումը, Անի-Անիի, ն այլն: բ) ՌԻ վերջավորությանկլումով սեռական-տրական Հոլով են կազեն

մոտ. 1.

Բոլոր բալերի անորոշ դերբայները,ինչպես՝ գբել-գոելու,վազել-

դողալ-դողալու, վազելուխաղալ-խաղալու, ն այլն: բարձբանալու

բաոձբանալզգալ--զգալու,

մաշդ (մարդու)» Ամուսին (անկողնու), (ամուսնու), անկողին երբեմն նան դար (դարու) տստված (աստծու), բառը: ո.

11.

Ան

հ

ծե ստանում. 1. ՈՒՄ

Գ.

վերչնածճեչյունունեցող միավանկ ձի բառըս

ճո

վ ում.-

ԱՆ Սծոական-տրականում

վերջավորությունն

(գրբ. ՈՒՄՆ) ածացով կազմված բայանունեերը՝կատաբում-

Ոնակ,. ԺամանակակիցՔալոց լեզվի դասընթաց, էջ 785:

մն, ծաղում-փագմԱն, ճոոչում, բորբոքում.շարժում, ճեռացում կթթաշ ն ալյն, որոնց շատ մեծ թիվ են կազմում: րո ցում,Քիտցում

Դրաբարոմ

ն

վերչնաճնչչուն ունեցող շճետնլալ միավանկ բա-

բեդշթեԱն. (բեռի), զաո-զաոն, դուտ-ղոԱՆ,եզ-ԵզԱՆ, թռոիոոմե (թոռիյ, նութ-նոււն, ձուկ-ձկԱն, մուկ-մկԱՆ,լեո-լեռԱՆ, կուկոէե ունկ. ձեկԱն (ձեկի:, ձոո-ձո՞ԱՆ (ձոռի): ճեր

Դուն, խելպեր զուն 11,

ե

մեեծրթ» րետ

աշուն, ամառ, ձմեռ բառերը: Ամառ ն ձմեռ բառերը, արուն բառերի ժողովրդական գառրունքն աշունք մամանակ ցույց տվող թառեր, Հոլովվում են կան ՎԱ ո

ար: Հ«ոլովմ է». մանուկՀասարակցգոյլականը՝ մանկան:ՄանուկՀատուկ

ա-

նունը ճեքարկվում( Ի Հոլովման՝ Մանուկի:

ՎԱ հոլօվում.-Հ- Սճոական-տրականում

ՎԱ

հե շատանում

վէրջավորությունն ժամանակայինիմաստ արտաճալտողմոտավորապես 4ե-

այսջո-այսօոՎԱ,

աեյա' թբ'ւոերբ աջուն-աշունՐՎԱ, ամառ-ամառղՎվԱ.

տռավոտ «ԹուսվոտՎԱ, առաջչառաջվԱ.այմմ-այձմՎԱ. գառբունք-գաօիՒՎԱ. ժամ-ժամՎԱ, գիջեւ-զիչեՎԱ. Ե-Եկ-Ե՞կՎԱ,էգուզ-էգուգՎԱ.

ամանակՎԱ. իբիկուն-իիկՎԱ.կեսօո-կեսօովԱ, ճիմա-ճիմթմանակ ճեշու-ՏեՐՎԱ, ձմեո-ձմեռվԱ, չուտ-ջուտՎԱ,վաղուցմիկ«ՓԻմիկՎԱ, «շո-օոՎԱ: ՎԱ ձնով կարոզ տոաշի-տարՎԱ, ՎաղզուցՎԱ. ցեշեկ-ցե՞եկՎԱ. էԼ

նառ

(յի:

սյ-

ժամանշվայինեիմատով

գործածվող

աղ

պաս-ԿլասՎԱ, Բփհավ՝ զատիկ-զատկՎԼՄ, ճա-ՔաչվԱ ալլն'

բառեր,

օ-

ն

ՎԱ

4Եօվ Հպշվվով բ»ոքբի մի մաւր. ինչպես «րինակներե են

իմաս» օւչեի կաժ Հակվում «ոայի«. ժազժջաչթկվան Աւ

(

գեպի

ե պջեժագանգրակաք»:1 բառիաուննթում ԾԳպովոզակամ

արո"

Ո Վօրծածվաիհշ

ֆաս Պրվպթսզ օտավ» Ավա,Խվյոոճ Խարժան ՀՎ». 4 ՎԼ6« զեզգոն Փի ոզ: հ ՎԱ նճ աաաօցե, ԳԱՆ «ԿՎ գոակ«ու եզի Է` զսՓփզ»զ ԻԻԿՏ Գ. Կն Գեժու ոջ անբ

ԿԽ

«որս

ԻՆ

Թ.ՎԻմը

«շա

«ան«վՎ. շՀջինակ Հ. ««փ Խճչպեր «Ձրվան Փ ՀՖափկ պոչ».

«ա«ՀԱՏՖԻ

ձ

ցույց

մակբայները" ՎԱՆ

առեզԹ-Ժաճլաֆ «Գիշերվան աճյուն

«Կատոէ «աժչ.Լրասռ-

է «ԱՆ

Բար

«պ

«ր ՏՔետճածցճՆ-Ճճ ՍՎին ճանդես Է

ոգ

Գազնյում,Ն. պես`«ՊՎԱՆԵք ՓարՀԱՆեցՆ

այն

«ջ«ոշվոմբ չի ԸՆԱԱՎԻՀ ժաժանավ ջոջ Ի ձն Հոյոգմաֆ, «ոզեթ. 8լեպձ«փ «բոլ բառերՆժա/ֆզ-2 «եջ թ, այո` Պրա-Գարփ լուծ |. «պի-««Պեի, Վայ ե«ճ- Հայ-զյաէի...«-Փա4 դոր ԿՀ. ՊԵՐՈՎՐՆոնե փր»ՏգծվաՎոսնվաֆ. Փատ-ժաշաի. ՎՏ Հռ«զտասր «ՎԻՆ անանձձշՖ «ԻՆԱ 1նՏաշգվամ Ն փ

զգ.

է Գր.

«բ

ՎՃ

«ոյի

ԿԽզ`

ՓԿՎԻՎ. ՆՎուշվգի

Խաշ տբզա

«ՎԻ»

Թո,

Դղսարգի«վԿ-

օ-շրութ

ԽԻԵՒՑՑ՝ՀԵնՐ ՎԱ

չԻՂՈՒ կատ

ԿՐոԿՈՒԻԿԻ

Գ

«Ք

Ր«աջի«Դարա.

ր ավետ ՀՀԿՆ

ՎորաԿիգի «ԿՈԻ Ռյահջ

վո

Ն

գոթիսփքում

«ցե 92

Էն

»ւոբաթ-

Խ-կօ"ուցվ,

Հրարտադ 4ՆԹարվաոդ առածի որոշ հաՀՏ պոոխաֆլք «դոցջ«ւՓ ոա" տգճո ապատ

հնք՝ «Նա կեսգիչերին եկավ».«Կեսօրինտեղ Հասավ".«նշանակված ն ժամինզպրոցոչմէր». «Գործր վերջացրեց ժամանակիե» այլն" Բայը գործածական ձեն՝ «Նա կեսգիշեովանը տեղ Ճաեկավ»-«կեսօբվանը այլն:

սավ"

ն

ւ ՈՋ

Ռ.ջ Հոլովման են պատկավերջավորությամբ, օրինակ՝ կին-կնՈՋ։

Այս

են տալիս, որ ՎԱ Հոլովումն ունի ցուլց բոլորր գործածության ոլորտի որոշակի չաշմանափակումներչ չնայած որ ժամանակի իմաւտբ նրա մեջ շատ ուժեղ է դընաորվածն ալլ իմաստ ունեցող գոլականեձրին կարող է տալ ժամանակայինիմաստ դ9 ճոլովում.-Այս Հոլովման սեռական-տրականըկազմվում

Խում բալ

տեր. այլն սակավաթիվ բառեր՝Բույ»,կին,ընկեր,

այն

բաղադրբ-

բառերը, որոնց վերչին բաղադրիչները սրանք են, օրինակ՝

մորա-

քույ, տիկին.տանտիկին, դասընկեր. ճողատեր այլն: ՀաճախՈջֆ Հոլովման են ենթարկվում նան աներ(աներոջ). սկեն տալ տեգո (տեգոոչ) սուբիկեսութ (սկեսբոջ իկեսբոչ). (տալու)բան

ոնրը:

Սեռական-տբականիաոտաքինթեքմանայլձներ.-Ո Հոլովման է էնքարկվում սեր բառը՝սիրՈ։Սլո

Արտաբինթեջման

Տողավոր ձնր լինում է

կամ սիշուն (այս ձնեերն առաջացել են սիրույն սի-

Հեչլունափոխությամբ՝գրբ. «էր-սիրոյ-սիրոլն, աշխ »իրու-սիր"ւյնՈ վերջավորությունն են րուն), Երբեմն, սեռակա՛տրականում

ստա-

նում

նույս-Բուսո,լույս-լուսո,

ռերը,

բալց

բանց կէնդանի

ու

սգի,պատվի.հոի:

պատիվ-պատվո-

ճուր-ՔՐո

րյ-

արժեք ունեն, ն դգը4եաբանությունների կանոնավոր Հոլովական ձներե են՝ ճույսի,լույսի,

ձները սոսկ

ալս

սուգ-սգո,

մա ՀՎԱՆ, ՎԱՆ Հոլովման է ենթարկվում մաճ բառի՝ Ա է Արտաքին Հոլովման ենթարկվում աղջիկ բառր, աղչկա: Սրա բացառական Հոլովը :ինում է աղչկանից, իսկ գործիականը՝ աղջկտնով-

Ա ձնով կարող է աբտաճաղլտվել նան առանձին տնղանունների սեռական-տրական Բուլովը, հնչպես՝ ՄնանԱ Ոիճ). ՎաճԱ (ծով) ն այլն, Սակալն դրանք ժամաճՇակակիցհալերենում կենդանի Բոլովական ձներ չեն ն գալիս են գրաբարից: Ժողովըրդական բարբառներում սեռական-տրականի կազմությունը Ա վերջավորությամբ, որպես գրաբարյան Ա Բոլովման շարունակություն, օրինաչափականէ, օրինակ` Երե-

վան-Երնանա (խաղողը), Էջմիածին-Եջմիածնա (ջու(շոգը). Աշտարակ-Աշտաբակա Իր), Թիֆլիս-Թիֆլիսա (աղջիկները) ն այլն Սրանք միաժամանակ արտաճայտում են ճան բացառականի իմաստ: Տեղանունների Ա վերջավորությամբ կազմված սեռական-տրականիձները արդի ճԲալերենումճնաբանություններ կամ բարբառաբանություններ են, ուստի դրանց ալլնս չենք անդրադառնալու:

ժամանակակիցճայերենում սեռական-տրականճոլովը կարոզ է կազմվել նան ՅԱՆ վերջավորությամբ, ինչպես` գալուսո-զալստգԱՆն, Հաֆծնունդ-ծձննդԱն,կորուստ-կորբստտԱն, փախուստ-փախստտԱն.

՛»

ձյպիշք շճշլովում, փոխառություն է գթաբ«րեց, չջոռ ԼանածկՆ ե աթի «այքթեեք "ամար ալս բառնրի կենդանի ճոլովազանձները Ի«վ կազժվածենըն են (գալ«տիվգալումտի, փզախստիիփախօւստի, ժբկռր«տինկորուստի, Հ անգատի եջեղիժեունդի, ): Նեժցֆճ թեման

Լ հռտլոտվում.-

ԱՍԻ/

կանում

ծոլավուծներ

Ներթին թեքման

ՈԽԱ

Հոլովման

են

պատ-

ածանցով կազմված գոյականները՝ լավությՈՒՇ-լավության, սեությՈՒե-սեությԱն, պետություն,մեծություն,գիտություն, բան7

ՈՒԹՅՈՒՆ

ն այլն, միություն վոբություն,

որոնք շատ մեծ թիվ շն կազմում: տուն-ոԱն,սյուն-սյԱն. վերջնաշնելյուննունեցող շուն-շԱն, բառերը, հլուն-ձյԱն, անկյուն -անկլ Լն, առոյուն-արյԱն որոնք, բացի ճային երկուսից, Հոլովվում ձն նան ի-ով: Աեռւն բառը նս ենթարկվում է Ա ներքին անուն.--անուԱն Հոլովման՝ ձնով Ձայնավորից առաչ ՈՒ--Վ Հնչլունափոխությամբալս բառի սեճական տրականի Համար առաջացել է անվանձեր: Այս բառի մնջ առձա Լ ոլ թե ՌՒ/Ա, այլ 0/Ա Հերթագալությունը: Ա4/Ո հ ոլո վում. Այս Հերքագայությամբ սեռական-տրական էե կազմում միայն ՆԱՏո-ԲՈՐ, մԱՅո-մՈ՞, բառերը, այլն եզբԱՅո-եղբոր ալն բազագբյալ բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչներըսրանք են, ինչպես` նախանայո/, վանանայբ,կեքահայբ,նախամայո, ճոբեղբայո,մորն եղբայո այլե'

ՈՒՆ

ա-

Սեռական-տշականի

նճեոբքին թեքման

Խոսակցականլեզվում երբեմե ներջին թեջման ծեջ

աներ

անըո,

Ո

ձներ.-

այլ

Հոլովմամբ

ունենում

սկեսուոիկեսուո-|կեսր-. տեզո-տեգՈւձերը: սկեսոո

Առաջինդճպքում ճանդես է գալիչ Ե/Ո, ծրկրորդ դեպքում` ՈՒ/Ո, իսկ երրորդ գեպքում ԸՈ չերթագայությունը Սակալն ավելի տարածված են այս

Տոլովումները: սեռական-տրական կարող Հերթագալությամբ

բառերի արտածինՈ9եհ

ձնով Գրաբարի

Ըն

բառերը, սակայն դրանց դուստո-ղստերն կայսո-կայսեՐ Ի վ՝ Համար տարածվածը Ճոլովումն դուստոի, կայսշի: Հոլովը կազմվում է ԻՑ Քացառական նալով.-- Բացառական ձն կազմել

ե ՈՑ ժան

տիր

վերջավսրություններով, րստ

որում ՈՒՑ

են

ստանում

ՈՒ

ճոլով-

ե քառերը՝ ապավնի-աղավեԱՒ-աղավնՈիՑ, Գրել-գոելՈՒ-գոելՈՒՑ ստանում մյուս ծոլովումեերին պատկաթառր՝ սիշուց. թակ ԻՑ են

Ֆ«ղ բառնրք. «րինակ`

ծագում-ծագՄԱՆբանվոո-բանվորՒ-բանվորիՑ,

նէ այն, ծագումի, պետություն-պետությԱՆ-պետությունիի կազմվում է ուզղականիցկամ սեռական-տըՔացառականՃճոլավի

բականից. օրինակ՝

ընկեշ-ընկեոթչ-ըեկիչօլԻՑ. բանվոր-բանվոբիծ,

Բացառականըուղղականից է կազմվում Ի, Ան, ՈՒ/Ա, ՈՒ ն Ի/ՈՒ Հոլովումների ժամանակ, միայն վերչին դեպքում ուղղականի Ի վերչնաճնչյունն ընկնում է: 0րինակեձր. բանվոբ-բանվորիի, ծագում-ծագումԻՑ,

պետություն-պետությունիԻտ, գինի-գինՈՒՑ: գոել-գոելՈՒՑ, Ն բառր դուռ Հոլովման միավանկներից ԱՆ գրաբարյան Վերչջնա-

չեչյունը վերականդնում է, ն, այսպիսով, ստացվում է դոնիցձնր. ԱՆ Հոլովման պատկանող ժլուս միավանկ բառերի Ն-ով ձները՝ թռռՆԻտ, մկՆԻՑն այլն, որ երբեմն ճանդիպում են առավելապեսնախաձկՆԻՑ, խորճրդայինշրջանի գրականության մեչ, «նաբանություններ են, սեռական-տրականիցէ կազմվում ՈՋ ե ԱՅ/Ո ՀոլոԲացառականը ժամանակ. օրինակ՝ ընկեո-բնկեբոչ-րնկեոջիի, վումեերի քույո-քբոջքՐոջԻՑ,ճայո-հոր-ճոբիՑ, մայո-մոո-մորիՑն այչն։ Գառուն, աշուն, անես կազմվում է մառ, ձմեռ քառծրի բացառականը տրականից,երբ դըԱՆ -են ձնով, ինչես՝ գարուն-գայնան-գաբնանիի բանքՀոլովվում ամաո-ամոռան-ամոածիձ, ձմեռ-ձմռան-ձմռանիր: ջուն-աջնան-աչնանԻՑ, ձնից Սեռական-տրականի

է կազմվում նան

աղչիկ-աղչկա(ն)-աղչկանոձ: ժամանակցույց

աղչիկ բառի բացառականը՝

տվող բառերը բացառականկարող

կազմել է՛

են

ժաուզղականից,ն՛ սեռական-տրականից, օրինակ՝օր-օրիճիօրՎԱՆԻՑ,

ամիս-ամսիձի|ամճՎԱՆԻՑ, մանակ-ժամանակիիիժամանակՎԱՆԻՑ, Հի4-

զանազանությունըբացատրվում է երասով, որ ժամանակ տվող բառերի մի մասը կարող է "ճոլովվել նան Ի Ճոլովմամբ: Ելնելով սրանից՝կարելի է ասել, որ երբ ժամանակ ցուլց տվող բառերի կազմվում լ ուղղականի ձնից, ուրեմե գռրծ ունեեք ի բացառականը Հոլովման Հետ, իսկ երբ կազմվում է տրականի ձնից, ուրեմն գործ ապացույցն այն է, որ ժաՎԱՆ) Ճռլովման Հետ Սրա լավագույն եծնքթ մանակ ցույց տվող այն բառերը, որոնք սեռական-տրականՀռլովր կազէն մում միայն ՎԱ(նՆ)ձնով ե Ի վերջավորություն ունենալ չեն կարող, բացառականը կազմում են միայն սեռականինչպես՝ատրականից,

Քերի

ալս

ցույց

ու-

Եբեկայսօո-այսօրՎԱ(Ն)-այսօոՎԱՆԻՑ մաո-ամառՎԱ(Ն)-ամառՎԱՆԻՑ, ն այլե ԵՐԵկՎԱ(Ն)-ե՞եկՎԱՆԻՑ ի ական

Գործիական»ոլովը կազմվում է ՈՎ Բ վնրջավորությամբեն կազԳործիականը վերջավորություններով: Գո՞շծ

եբ

ճո

լտ վ.--

ներքին ճոլովման ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցով կազմված ն ԱՆ արտաՓին Հոլովման ՈՒՄ ածանցով կազմված բառերը, ինչպես՝ լավությունժում

Ա

ծֆագում-ծագմամբ, ցասումլավությամք, պետություն-պետությամի, գասմամբ:Բայց ՈՒԹՅՈՒՆ ածանց ունեցող բառերը երբեմն ժողովրգալեզվում, իսկ ՈՒՄ ածանց ունեցող բառերբ գրական կան-խոսակցական

չեզվի նան

բոլոր

ՈՎ

ոճերում օրինաչափ կերպով գործիականճոլով

են

կազմում

վատությունՈՎ, էնչպես՝լավությունով, վերջավորությամբ,

ն այլն, ԲեռացումՈՎ ՖագումՈՎ,ցասումՈՎ,կատա՞ումՈՎ,

Դեռ

ավե77

վճրչին խմբի բառձրի ՈՎ վերջավորությամբգործիականըգնալով ավելի գերիշխողէ դառնում: «վելի Արյուն թառի գործիականընա կարող է կազմվել Բ-ով՝ արյամբ, «վելի գործտծականը այս բառի ՈՎ վերջավոբությամբ կազմվող թայը գործիականն 1՝ աշյունով. գեպքերում Բացի նշվածներից, գործիական Հոլովը մյուս բոլոր ՈՎ է վերջավորությամբ, ինչա կազմվում այգիեւ՝ բանվոր-բանվոբՈՎ. ն այլն, նայո-ճորՈՎ այգՈՎ, զիչեո-գիշերՈՎ, ԳործիականՀոլովը նս կազմվում է ուղղականի կամ սեռականոորականիձեից: Ո 1 կազմվում Ոջ արտաքին, Գործիականըսեռականտրականից ն ստանում Բ են այն բառնրից, որոնք ենրջին քեշման, ինլպես բոլոր Ն-ն է վերածվում Մ-ի, 0րիվերջավորությունը,ըստ որում,Բ-ից առաչ

(Ին

ու

ճայո-ճոր-նորՈՎ,լավություն-լավությաննակներ՝ Ւուլո-քՐոջ-ՐՐոջչՈՎ, ն լավության-Բչ»լավությամբ.ծագում-ծագման-ծագման-Բ»-ծագմամբ նան այլն, Սնոական-տրականի ձնից է կազմվում աղչիկբառի գործիականբ'աղջկանովՄյուս բոլոր գեպքէրում գործիականը կազմվում է ուղղականի ձեծագում-ծագումՈՎ. վից, օրինակ՝ բանվոո-բանվորՈՎ. լավություն-լան այլն, Միայնպետք վությունոՎ, գոել-գոելՈՎ

է նկատի ունենալ, որ Ի/ՈՒ Հոլովման դեպթում ուղղականի ի վերջնաչնչյունը կարող է մնալ կամ ինկնել, օրինով՝ ուղի-ուղիՈՎ, մատանիպատանի-պատանիՈՎ,

այգի-այգՈՎ, գինի-գինՈՎ.ապակի-ապակոՎ մատանիՈՎ|մատանով.

կ

այլն:

Ա ներքին

Հոլովման միավանկ դուռ

բառր

գործիական է կազմում

գրաբարյան կորած Ն վերջնաչնչյունի վհրականգեմամբ՝ Նույն դոՆՈՎ: չոլովման Մյուս միավանկ բառերի Ն-ով ձեձրը՝ԹոռՆՈՎ, լեռՆՈՎ. ձբկՆՈՎ ե այլն, այժմ անգործածական ենւ 5՞նաբանություններ

է ՈՒՄ 111. վ.-- ՆերգոյականՀոլովը կազմվում է որպես կանոն, դրվում ձնի ուզղականի վրա, վերջավորությամբ. «րինակ՝`սաշ-սա՞րՈՒՄ, օո-օՐՈՒՄ, ձեռնառկություն-ձեռնաոկությունՈՒՄ

Նեշգոյական

ռրը,

այլե, Ներգոյականըժողովրդականոճով սնոական-տրականից կամո՞րՈՒՄ, բ"զ է կազմվել ՈՖ ն ԱՅՈ Հոլովմանբառերից՝ բայը ԲբոջՈՒՄ,

ձ

այս

ձենրն էլ գրականում գործածականլենւ

Իեչպես նջչված է արդեն, նծրգոլական ճոլովն ունի զգալի ծավալային սաչմանափակումեեր,ն կան բառերի մի չարք խմբեր, որոնթ Ֆերզոյական :ոլով չեն կազմում կամ որոնց նծրգոյականը անգործածական է'

ՀՈԳՆԱԿԻ ՀՍԼՈՎՈՒՄ.--

Հայերենիգոյականների մեծամասնություցոչականաբար գորՓաժված Բոլոր բառերը Հոգնակի թվում «տանալով ՅՐ կամ ՋԵծՐ մասնիձեծրթ.ինրպեօ՝ ձառ-ֆարեր, լավ-լա-

բ,

յտ

այլն

ն այգի-այգիներ,կաոմիո-կաոմիոբՆեՐ ՎԵՐ,անտաո-անտաոներ, այլն,

միավորվում էն ոչ միայն իմաստով, այլն ձնով: Հոգնակի բառաձնեջի փվմաստալին ձնային ընդչանրությունը իր ճերթինպայմանավորում է Հոլովական ձների կազմության միօրինակություն. ԵՐ ն ՆԵՐ Հոգնակերտ մասնիկներն ունեցող բոլոր բառերը Ճոլովվում էն միակերպ՝ սեի, բացառականում՝ իճ, գործիականում՝ ռական-տրականում ստանալով ՈՎ, իսկ ներդոյականում ՈՒՄ վերջավորությունը, Հոլովմանընդճանուր Ճարացույցը Ճետնյալն է. ու

ուղղ-

սարեր -0

Քաց.

սարեր |- ԻՑ սարեր-- ՈՎ սարեր ՈՒՄ

մեռ.-տ"ո.սարերի

Գործ.

նե՛՞գ.

ւտարիներ--0 տարբներԴԳ-Ի տարիներ| ԻՑ ։տարիներ--ՈՎ արիներ-. ՈՒՄ ո

նշված է, որ Հատուկ խումբ են կազմում ԵՆՔ, ԱՆՔ, ՈՆՔ, ՈՒՆՔ Վարածանցներով կազմված Հավաքական ահեզականները՝ ԴԸիգորենք, ն ու դանանքայլն, Հավաքական անեզ.սկանների իմաստային ձնային բնդչանրությունը պայմանավորում է ճոգնակի «ոլուվման մի այլ տիպ էր լուրաչատուկ առանձնաչատկություններով,որոնք ճետնյալներն են. չանդես եկող Ք մասնիկը արտաճալտում է ե՛ ա) բառի ուղիղ ձնում նԿ՛ Հոգակի թվի, ուղղական Հոլովի իմաստ. բ) սեռական-տրական Ճ4ոէ Ք/8 Հճըրթագայությումբ,որտեղ Ց մաւնիկն արտա(ովը կազմվում ն՛ ճայտում է ջոգնակիթվի, ե՛ սեռական-տրականՀոլովի իմաստ- գ) ն բացառական գործիական չոլովները կազմվում են սեռական-տրաԻ կանն ձնից՝ չոլովման սովորական ԻՑ ն ՈՎ վերջավորություններով: ՀաԸստ այդմ,Հավաբականանեզակաւնների ռոլովման ընդճանուր բացույցը

Հեոնչալն է.

ողղ-

Սշո.-տո.

Քաց. Ֆործ.

ներգ.

-չ Ք Գրիգորեն Գրիգորն 8

Ք Վարդանան-գ-

Հ-8 Վարդանան

ԻՑ Գրիդորձեց-Լ Վարգանանց-Է ՈՎ ՈՎ Վարդանանց -Փրիգորենց--

--

--

ԲացիՀոգնակի չոլովման

ԻՑ

երկու տիպերից, արդի Հայերենում կան ալսպես կոչված անկանոն ճոլովումներ, Դրանց աուսնձեաՃատկությունը ճանդես է գալիս միայն սեռական-տրականճոլովում: Մյուս թեք Հոլովները կազմվում են ի Հոլովման սովորական վերջավոայս

նան

րություններով: Տոլովում ունեն մաոդբառի Ճոգնակին՝ մառղիկ ն կին Ենկանոն պատկերը Հետնյալն բառի Հոգնակին՝ կանայք:Այս բառերի Փոլովման է

ՈղղՍեռ.-տո. հաց.

Գործ,

Ներգ.

կանայք

մարդիկ մարդկանք մարդկանցից

կանանց կանանցից մարդկանցովկանանցով

--

--

լեզվում ճանդիսլում հն նան ճոգնակի հոլովման Ժողովրդական-խոսակցական են. (սղերքի). աղջկերք-աղջկերանց(աղջա) տղերք-տղերանը ալլ տիպեր, որոնք կերքի) ն բ) ՑԻ ածանցն ունեյող բառերի Ք-ով կազմված Բոգնակի հոլովումը՝ գերքաղաքացիՔ-բաղաքացՈՑ |զյուղառՈՆՑ. | քաղաթացՈՆՑ, ԳլուղացիՔ-զչուղացՈՑ ն ալլն: Դրանք գրական լեզվի տեսակետից մաճացիՔ-գերմանացՈՑ-գերմանացՈՆՑ արծեք չեն ներկայացնում ն ճանղիպում են միալն ծոռովրդական-բարբառալինոճի տեքստերում:

ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ,

ՋԵՎԱՅԻՆ, ԻՄԱՍՏԱՑԻՆ, ՋԵՎԱԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ԵՎ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՀՈԼՂՎՈՒՄՆԵՐ

ՍԵՌԱԿԱՆ-ՏՐԱԿԱՆԻ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ ԵՎ

ՀՈԼՈՎԱԿԱՆ ԹԵՔՈՒՅԹՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ, ԶԵՎԱՅԻՆ, ԻՄԱՍՏԱՏԻՆ, ՋԵՎԱԻՄԱՆՍՏԱՅԻՆԵՎ ՊԱՏՄՎԿԱՆ (ՊԱՏՄԱԿԱՆՈՐԵՆ

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ.-ՍեռականԲՆՈՐՈՇՎՈՂ)

գտնվում են լբացուցիչ բաշխտրականի թեքույթները Համարժեք նն Հարաբերության մեչ. այսինբն՝ մեկի Հնարավոր փոխարինումը մյուսով Հոլովական իմաստի փոփոխություն չի առաջացնում, օրիու

ման

նակ՝կատաոում-կատաճման||կառաոումի, թոո-թոռան| թոռի,ժամ-ժամսյուն-սյանիսյունի, տաբի-տառվայ| վակժամի, անեշ-աներոջլանեռբի. Թեքույթների Հնարավոր փոխարինում ենք ասում. թովչճետն բոլոր դեպքերում չէ, որ սեռական-տրականիթեքույքները ակարող են փոխարինել միմյանց, Այսպես՝ բանվոո-բանվուի, ազատ Ի շակեբտ-աչշակեբտի ձնծրի թեքույքը, հայո-ՔՈՐ. մայո-մՈՐձների Ռ Աշմենենք-ԱռշմենենտՑ ձնհրի 8 թեթեքույթը։ԳՐիգորենք-ԳոիգուենՑ. Քույթը ուրիչ ոչ մի թեքույթով փոխարբնել Հնարավորչէ: Ուրեմն՝ փոխարինումներըբացարձակ չեն ն ինչ-ինչ սաշմանափակումներունեն: Մյուսկողմից՝ վերնում բերված փոխարինումներըանմիջաբարէԻ թեքույթի գերիշխող դիրքը սեռսկան-տրականիմբբնան են Հանում թեքույթների նկատմամբ այն իմաստով, որ դրանցից մի մասը ցում ազատ կարող է փոխարինվելԻ-ով։ Աճա թե ինչու սեռական-տրականի թեջույթների ամբողջությունըերբեմն կոչում են Ի-ի խումբ: ինելով ժամանակակիցՀայերենի ամենատարածվածն զանդգվածային Ճոլովումը, այլն ընդունակ լինելով փոխարինելումլուս Հոլովումների գոնե մի մասին՝ ի 2ճոլովման ոլորտները լեն կարող բեորոշվել ո՛չ ն ձնային, ո՛չ իմաստային ո՛չ էլ մի որնէ այլ ճատկանիշով: Այս իսկ ն

տարու

հո

Հմմտ.

ալն

Գ.

ո-

Ջաճուկյան, Ժամաջակակից Բայերենիհոլովման Բամակարգը.էջ 60:

կամ ճառաբակ պատճառովէլ Ի 4ոլովումը կոչվում է ընդճանջբական Ճոլովում: Սեռական-տրականիմյուս թեքույքների գործածության ոլորտները պայմանավորված ծնն բառերի ձնային, իմաստային, ձնաիմաստային պատմական(պատմականորենորոշվող) առանձնաճատկություննեկամ հասարակհսլովումիցբացի, րով, ն, րոտ ալդմ էլ, ընդճանբական են ձնային, իմաստային,ձեաիմտստային ե պատմատաբբերբակվում ու

կանճոլսվսւմներ: Սոսկ ձնային ճիմք ունի Ի/ՈՒ հեբթագայությամբ կազմվողճոլո-

վումբ:ի-ով

վերջավորվող ամեն մի բազմավանկ բառ` անկախ իմաւտից (անձ, կենդանի, իր) ն կազմությունից(պարզ, ածանցավոր, բարդ) Ճոլով է կազմում Ի(ՈՒ Հերթազաւյությամբ,օրինակ՝ սիռական-տրական

աշակեբտոմի-աշակեոտուն պատանի-պատանու, աղավնի-աղավճնու. ն այլն: հսկ ինչ վերաբերում է գյուղացի-գլուղացու 0/ՌԻ՞ճոլովմանը՝ դրա մասին կխոսվիստորեւ գոել-գոելու, կաբղալ-կառդալու, Սոսկ իմաստայինճիմք ունի ՎԱ հսլավումը,ոռով Հոլովվող

բա-

ռերը ժամանակի անուններ են ն, ճետնաբար, իմաստային մի խումբ են կազմում, օրինակ՝ օո-օբվա, ժամ-ժամվա, ամիս-ամսվան այլն: ՎԱ Ճճոլովումն էմաստաբանական իր կողայնքան ուժեղ է ժամանակի մով, որ նույնիսկ տեղի անուններին կարող է տալ ժամանակի իմաստ: ծանոքն էս (օրինակը Գ. Ղափանցյանինն ինչպեւ՝ «նա իմ Դիլիջանվա է) նախադասության ժեջ Դիլիջանվա նշանակում է «Դիլիջանիժամանան անգամ-անգամվա, պաս-պասճաշ-Քճոռշվա, ն այլն, որոնք ՎԱ վա, զատիկ-զատիկվա Թեջույթնստանալով՝ ցայ-

նակվա»:Այսպես էհ

դրսնորված ժամանակալին իմաստ են արտաճայտում: Սակավաղեւպ միայն ՎԱ թեքույթի ժամանսկի իմաստային կողմը չի դրսնորվում. ինչպեւ՝ 1Լուփ-Լռովա ((ոռովասարերը), Շուշի-Շուշվա(Շուշվա տուն

բնությունը), իմաստային խումբ են կազմում նան ՈջՋ 4ոլովման ենթարկվող բառերը՝Լուվո, կին, տալ, սկեսուր. որոնք ցույց են տալիս ազգակցուէն մնում թյուն իգական սեռի գծով Իմաստային այս խմբից դուրս տեր ն նս են: անձի անուններ րնկեր բառերը, որոնք իմաստայինէ Համարվում նան ԱՅ/Ո Հոլովումը, որին ենթարկվում էՍ հայո-ճոր, մայո-մորն եղբայո-եղբոր բառերը:Ճիշտ է, այս ճետ բառհին իմաստային ըեդշանրություն ունեն, բայց ղրա մեկտեղ ունեե այս

ձնային ընդճանրություն. Չպետքէ անտեսել նան այն, որ բառերի Ճոլովումըորոշվում է նան պատմականգործոններով(գրբնան

իսկ հայո-ճաւբ,

աշխարճաբարումբաղաձայնից առաջ ԱԻ»Ո թյամբ ստացվում է հոր ձնի): Աւրեմն՝ ճոլովման մեչ դեր այս

քառերի իմաստային ու

մականգորժոնը: 6-31

ձնային

առանձն

փովփոխուխաղում

են

ն պատածայտկությունները

Սլո:

վ եան 417

Բ03 աժոնցնքթ ոյ յ"

«ալոզոաբ, ոթոլ 2ոյովվ"Ժ էե ՌԻՆԴ, ԹԻՍՏ, կաղմվածբթյթնսնեննըը ֆախուստ-ֆախտյան, գա-

Փոլօախան.ֆետնգշծենդլան, թաքուռտ-թաքստյան, ճանգիստնս դեր են խաղում իմաստա(յօ Բթթւրի ճալովման մել դօայան. Բելն

ո

պատմական

ցորժոնները:

լոպիոօվ, ժամանակակից «այնբնեի մաջուր բմաստալին Ճոլոէե ՎԱկ /4 ձոլջվումները: փոտներե , Սակ հր մայ թերոկանուքյան մել առաչինն է տարբերակկ հային

(գյժվ

ամ

իմաստային Լօլվումենր

ու

եկբիմեէ

բացի 1հչիք, ժարբնլ (

ՁԱ: (Ա: (լպետճխլոանպետօքյան)

բոփթմենրչ""Սակայնսբանջ է ինլոո գե հո Սով

սոսկ

ն

է

Ճճասկացությունները, ձնային նան

Ան

(ծագզում-ծազման),

(1րիզորենթ-Գրիգորննց)Հո-

Վնային Հոլովում Համարելը ճիչտ

Ի ազգագրությունԽՈՒ «ռլովման բառերի (ոսկի-ոսկու), որոնք 34203 խումբ ձե կազմում, Ան Հոլ»վման ձեքարկվոզ ՈՒՄ ա-

ՓաՓե 2եձյսվ թաժածունեձրը, օբինակ՝ծազում-ծազման, ցասում-ցասձե այլե, ՈՒ/Ա Հոլովման ենթարկվող ՈՒաեւ կազաեճոմկափաշմվան վծրաթավանու Հավաջականգոյականները, Երվ ԹշՔեն թնե

լգ ան-լովությթն եաություն ափեակ՝(որՎճ՝ պետության. ուստնողու6 «ղե. Ժ.5 չոչօվժան ձեթարկվոզչավացական աան կեուեԽեփածեզգ

«բիձագ՝Կիզո«ձնԷԳ-իզուննեց. Վաշգանանք-ՎոոգաանզակծՖենրր,

Նո եան

Ճ

աշահիՖ 4ձափմաստալին ԽՎՐՐ ձե կազմում, Ֆեռյին վ ծագ իմաստա «փով ՎԹ ԿՎազմանավրում

ած,

վկ«Կ

-

4Ի4վեչ"«ԱառՓլ»ծ: Աջպե»պնակ ՎԱԿԵեեջ3ՎԻ «ժանջ»վ կազմվոԻ Բալանոձեկըը՝

կժժազ«-Վ.լսում. ԳԱզԻՎ,

աշգչգոմ. կակավոշոմ. բանոագոզ, 1ե«ՎԱ. ՀԵՓԿՆ ե բ «Կո ժանրը փբսրփը ««ըգ4թբառային ԽԱՅ) ՎԳլՀ: աշն ամմձալջ ժապաեձոաձ «Աջ ֆա 4 ԱՆֆզո: ՎՈՄ՝ ձեոն «թ: Կո Ռեպոա., «Ի «ԱՎանազապվափ ԻՃաաա«վ Ի Է. Հայաթ (ԱՂ փոթ «ՀՅ «լ ՀՎԿ ավան փշա««որՍեզ աթ այն «Ար հ Պեախնաաագիծ ԿաԱձկ «(Ի յի ե.«րա գ4. ԿՅԱՆ Վ ի գորգ Ան. հավ Հաաա. Պր արչճասը փոգագրուլն

"«ՊԻՐԿԼ":»Յոր

(Աաօվր ԿլՎԲՎԴն կ. :Ոֆ ոի ՈԿԿշգխկան առ ԹԿ, Վոչ Տ«ՆԱթզգ/ գ ՎՆ.(Թեա «Պոու ՊԻում վրալդւ«անագր ԳՐԿ, աթ

: ՀԳՎԻԵԵե

(Ն. «/ագավխախկլ. Հ«Հեսրա 1երաճալոն» Դ. Կրխ, Ն ՊՆ ԹՍՎասով գահ. /րսվավար: «վինի-Հատ գ պարրանվոսն, Խար

Կեն կայու ԴՎ

գիմումԿոկանի «րո. Ռախեգա նկուն, ոն

դոնի

փ Խաոգ: «Լ «Փո. չ

Ֆ

Սս

ծ ախ ՈԱ աակքուլ վազմչբՀ ԸՆ ՍԿրոԱ «ՐՎԱ: Գոախաաածոային, Խմգ

աիմումը, Ղիիասմ,

երախեհապիոկկւԳոզովծ

Վ

ԱԽԿՌՈՒԻԻ

1որեկ, յո «ՈՒԳԵպվպՀԻ '

'կրազագոադդ Ճվյվի «Կ: ՀՄՀի

մ--

խադասության դիմմանձեր Հնարավոր չէ: Այսպես է ն ապրում գոյականը, որն ունէնաչով ՈՒՄ ածանցը, ԱՆ ձնով Հոլովվել չի կարող, բովճետն իմաստով ճեռացել է ՈՒՄ ածանցն ունեցող բառերի խմբից նե ապոումչի եշանակում «ապրել»: ո-

Հատկանշականեն

նան

ճետնյալ օբինակները:Համբաւնումբառը

է ՈՒՄ ածանցով կազմված բայանունների որպես բայանուն ն ձԼաիմաստային խաբի մեջ «ոլովվում է ԱՆ ձնով, օրինավ՝«Համբաոձման դիչեր, էն դյութիչ գիշծր Սա Հրաշալի, երջանիկվայրկյան» (Թում-)։ մտնում

Բայց համբսւոձումճասարակգոյականից առաջացած Համբառձում4ատուկ անունը կարող է Հոլովվել միայն Ի ձնով՝ Համբարձումի, Իսկ ինչո՞ւ, չէ՞ որ կազմված է ՈՒՄ ածանցով: Դրան կարոզ է լինել միայն միայն մեկ պատասխան. ՀամբարձումՀատուկ անունը ՈՒՄ ածանցվ կազմված բառերի իմաստային խմբի մեչ չի մտնում: Որքան էլ տարօրինակլինի, կա նան Շարժում Հատուկ անունը, որը նս նույն պատճառովմիայն Ի-ով կարող է Հոլովվել՝ Շառժումի: Այսպես ն՝ կարելի է ցուլց տալ բառեր, որոնք ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցն ունեն, ՈՒ/Ա ձնով չՀոլովվել չեն կարող. Լավագույն օրինակն է բայց հարությունբառը, որը որպնս վերացականգոլական Ճճոլովվումէ ՈՒԼԱ իսկ որպես Հատուկ անուն միայն ի ձնով՝ Հառություձնով՝ հաբության, նի։ 0քթեմի նորածինի անուն դնեն Ազատություն,ասլա այդ ճռոոուկ իՀարկե, այս երնույթը անունը կշոլովվի միայն ի ձնով՝ Ազատությունի: հ կարելի բացատրել նրանով, թե ընդչանրապես Հատուկ անուններն ի ձնով են Հոլովվում: Այսսլես,Ի-ով վերջավորվող ճատուկ անուններե, օրինակ. ճոլովվում են Ւ/ՈՒ 2Հծրթագալությամբ,ինչպես՝ Ոսկի-Ոսկուչ Թագուհի-Թագուտու, Մաքբուճի-Մաքբոմուն յլն: Իսկ ինչո՞ւ. որովՏետն ի/ՈՒ Հոլովումբ մաքուր ձնային Ճճոլովումէ, ն դրա դեպքում բառիմաստի ոչ մի դեր չի խաղում: Այսպես, ուրեմն՝ ԱՆ (ծագում-ժագման), Բհ,Ա (պետություն-պեչոլովումները ձնաիմաստային տության),Ք/8 (Գրիգորնենք-Գրիգորենց) Հոլովումներ են, այսինքն՝ այս բառերի Հոլովական առանձնաճատկությունները պայմանավորվածեն դրանց ձնի ն իմաստի միասնությամբ, ն այս առումով էլ կարելի է տսել, որ դրանք առանձին քերւսկանակ:ան խմբեր են կազմում: ու

է նան 0/ՈՒ Հոլովումը անորոչ դերբայների գեպՋնաիմաստալին Քում, ինչպես՝ գբել-գոելու,կաշդալ-կարդալուն այլն: Ճիշտ է, սրանք նս

ունեն

ձնային ընդճանրություն, բայց

սրանց Հոլովումը

նս

այս

բա-

ոնրի սոսկ ձեով չի պալմանավորված: Դրա լավագույն ապացույցն այե է, որ ԵԼ վերջավորվող ձները, որոնթ անորոչ դերբայներ լեն, 0,ՈՒ ձեվ

Հոլովվել լեն կարող, օրինակ,

Արաքել-Արա քելի, բայց մեռել-մեռելի.

առաքել որպես անորոչ դերբայ ենթարկվում է

ՌՈՒ

Հոլովմածֆ՝առաքել-

առաքելու(առաքելու ժամանակ): Այսքանով էլ անորոշ դերբալեքիը

առանձինջերականականխումբ են կազմում: 0/ՌԻ ձնով են Ճճոլովվումնան ամուսին-ամուսնու,անկողին-անկողնու, մաոբղ-մառդու, աստված-աստծու,դաբ-դառու, մաճ-մաբու բառեՍրանք լունեն ո՛չ ձնալին, ո՛չ էլ իմաստային ընդճանրություն, ն րը սրանց ՈՒ Հոլովման պատկանելը բացատրվում է սոսկ պատմական գործոններով Բացի սրանից, պատմական(պատմականորենբնորոշվող) են նան ճետելալ Ճոլովումները. ա) Ան Հոլովումը՝ գրաքարում Ն վերջչնաճնչյունունեցող գառ-գառան, դուռ-դռոան, ձուկ-ձկան, մուկ-մկան ն այլն, գարուն, աշսւն, ամառ, ձմեռ բառերի, այլն մանուկբառի դեպքում: նս

կատաոում-կատարշման, իշտ է, ծագում-ծագման, ցասում-ցասման ն այլն Հոլովումը նես զալիս է գրաբարից, բայց դա կարող է բնո-

Ըոշվել Հենց ժամանակակից լեզվի տեսակէ "ից, առանց (լեզվի պատմությունի նկատի ունենալու՝ ճետնյալ ձնով. ՈՒՄ ածանցով կազմված են ԱՆ վերջավորություստանում բայանոեները սնեռական-տրականում նր: Իսկ զուո-դռան, գառ-գառան 4ոլովումը ժամուկ-մկան, լեո--լեռան, մանակակից լեզվի տեսակետից ոչ մի շՀատկանիչովբնորոշվել չի կաբող. Միայն կարող ենք ասել, որ դրանք միավանկ բառեր են, Հասկահալի է, սակայն, որ դրանց Հոլովման լուրաճատկությունը միավանկուԹյաժբ լի պայմանավորված: Բ) ՈՒ/(Աճոլովումը շուն-շան, տուն-տան, սյուն-սյան,ձյուն-ձյան,

բառերի դեպքում: Ծիշտ է, աոյուն-աբյան, անկյսւն-անկյան

վորն էլ Վերչավորվու

ՈՒՆ ձնով, ն դա

սրանք բո-

էլ կարոզ է այն տպավորությունն ստեղծել, թե դրանց Ճոլովումը պայմանավորվածէ սոսկ ձնով (դրանջ իմաստային ընդճանրություն չունեն), բայց կան ՈՒՆ-ով վերջավորվող բառեր, որոնք ՈՒ/Ա ձնով Ճոլովվել չեն կարող, օրինակ՝բուն, Բուն, քուն, գարուն,աշուն ն այլն, իսկ սա էլ իր Ճերթին նշանակում է, որ վերնում բերված բառերի դեւսլքում գործ ունենք սոսկ պատմականոբեն որոշվող ՃոլովմանՃետշ են

գ) ԱրտաջինՈ Հոլովումը սուգ-սգո, Բույո-ճուսո,լույս-լուսո, պաբուր-Քբոբառերի դեպջում: գոիվ-պատվո, Պատմականեն նան մահ-մաճվան,դուստո-դստեր, կայսո-կայսեր ՏՃոլովումները:

Ձների՝ պատմականորեն որոշվող Խմբերը կոչվում ծն եան թվարկվոզ կամ ցուցակային՝ էլնելով նրանից, որ այսպիսի խմբերը, որպես կանոն, քիչ բառր

են

Ամփոփելովբոլոր

ընդգրկում

կարող ծն ուղղակի թվարկվել: ասվածները՝կստանանքՀետնելալը: ն

Ճճալերենում կարելի է ժամանակակից

Ի կամ ճասարբակ՝`

տարբերակել բնդնանբակա

(բանվոր-բանվորի,բանվորներ-բանվորների),ձնտ-

յին` Ի/ՈՒ /ոռկի-ոսկու.. գյուղացի-գլուղացու), իմաստային՝ՎԱ (օր-օրԱՆ վա, ամիս-ամսվա), Ո (թույր-թրոչ, կին-կնոչ), ձնաիմաստային՝ ), ՌՒ/Ա (ծագում -ծազման, (պետությունպետուկատարում-կատարման ուրախության ), Ք/Ց (Չրիգործնք-Գրիգորենց, Վարթյան,ուրախություն-

0/ՈՒ (գրել-զրելու, կարդալ-կարգալու)ն պատդանանք-Վարդանանց), մական (պատմականորենբեորոշվող)՝ 0/ՈՒ (մարդ-մարդու, դար-դարու), ԱՆ (դուռ-դոսն, մուկ-մկան), ՈՒ/Ա (շուն-շան, տունտան), Ո (սուզ- սգո,Հույս-Ճուռո ), Ըչե (դուստր-ղստեր, Հոլովումկայսր-կայսեր) ներ, հսկ ԱՅՈ (ճայբ-Հոր) Կ ՅԱՆ (ծնունդ-ծննդյան, փախուստ-փախրատյլան)Հոլովումների ժամանակ դեր են կատարում իմաստային, ձնային ն պատմականգործոնները միաժամանակ: Ինչպեսայս քվարկումից է արդեն երենում, նույն Հոլովումները բատերի տարբեր խմբերի դեպքում տարրեր կերպով կարող են բնորոշվել: Այսպես՝ ՈՒ ճոլովումը ոսկի-ոսկուտիպի դեպքում բնորոշվում է սոսկ ձնային ճՏատկանի,ով: տիպի դնպքում՝ գոել-գոելու ձնայինԸ իմաստային Հատկանիչներովմիաժամանակ, իսկ մաոդ-մաոդու, դար-ղաբու ն բառերի դեպքում բնորոչվում է սոսկ պատմական ճատկանիշով: այլ Այսպես ե՝ ԱՆ ճոլովումը ծագում-ծագման տիպի դեպքում բնորոշվում է ձնային իմաստային ճատկանիշներովմիաժամանակ, իսկ գառգառանսոիպիդեպբում՝սոսկ պատմական4ատկանիշով: ու

ԶՂԻԳԱԶԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵԲՐԸ

ՀՈԼՈՎՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՀՈՍՎԱԿԱՆ ՉԶՈՒԳԱՋԻՎԵՐ.-- Հոլովման Հաժդակարգի նկարածրությունից պարզ դարձավ, որ նույն բառի «ոլովական այս վամ այն իմաստրքտարբեր ձների միջոցով ա կարող է արտաճայտվել, ն, այսպիսով, ժամանակակից ճայէրենում առաջանում են հոլովականզուգաորոնք Հատկապեսշատ էն սեռական-յորականՃոլովում: ձեությսւններ,

չ՝ ա) Ջուգաձնությունների բացատրվում առկայությունը

ժամանա-

կակից Ճալերենի ընդճանրականՃՀոլովման՝ի Հոլովման գերիշխող ղիր-

Փով, երա՝մյուս Հոլովումեերի

ժի

զգալիմասին փոխարինելուկարո-

ձնային, իմաստային ն ձնաիմաստային ճռլովումների փոխնէրգործությունեերով,զ) ժամանակակից Ճայերենիճոլումսկան ձե-

ղությամբ,

բյ)

փերին պուգածեռ գրաբարյան Ճ4ոլովականձների առկայությամբ,

այ-

ճոլովումների առկալուսինքն՝պատմականգործոններով (պատմական

ի ՃՀոլովառաջիննէ, ալսինքն՝ դրանցից թյամրիՍակայն Հիմնականը ման

գծրիշխող դիրքը:

Հոլովականճամակարգում առկա զուգաձնություններըամփոփվում ճն

Հետնլալ ձնով:

ոթ

Սեռական-տրականԲոլով

ԱՆ/Ի--

ծագում-ծազման|ծազումի,կատարումկատարմանիկա

Լ

ն այս տարումի, ցասում -ցասման|ցասումի

ունեցող բոլոր

ձնով

հան

ՈՒՄ

ածանցն

բայանունները:

2. Բեո-բեռան|բեռի, գառ-ըզառան| գառի, եզ-եղանկեզի, Թոո-թոռանկթոռի. լեռ-լեռանկլեռի, ծունկ-ծնկանիծեկի,ծոո-ծոռանկծոռի, ՈւբԸեմն՝գրաբարում Ն վերջնաՀնչլուն ունեցող միավանկ քառերը, բացի մի երկուսից (մուկ-մկան, դուո-դուսն ), կարող են Հոլովվելնակ ի-ով, կանոնականէ: ճամար փաստորեն մի մասի որը այս բառերի Անի-Անուկ Ի/ՈՒԼԻ-- այրի-այրուվայրիի,Մեղբի-ՄեղբուկՄեղրիի,

ԳարիբալգիԳարիբալդու|Գարիբա Անիի, Փենծղի-Քենեդուի|Քենեդիի,

ԻՍոչի-ՍոչուլՍոչիի ն այլն. Ընդչանրապես դիի, Գորի-ԳորուվԳորիի, Ի Հոլովումը օրինաով վերջավորվողօտարազգի ճատուկ անունների չափականէչ Ի/ԴիլՎԱ-- տարի-տարուկտարվա:

դար-դարով|գարի: ՌԻլԻ-- անկողին-անկողեուկանկողնի, անկյուն-անկլանի ՈՒ/ԱկԻ-- սլուն-սլոանկսյունի,ձլուն-ձյանկիձլունի, անկյունի, արլուն- արյանկարլունի: Անուն բառը անվանձնին զուգածեո ունի նան անունիձնր: ՎԱԼԻ-- շր-օրվակօշրի, ժամ-ժամվակվժամի,ամիս-ամսվակամսի, գիշքր-գիշերվակգիշերին ժամանակայինիմաստ ունեցուլ այլ բառեր: ՑԱնիԻ-- փախուստ-փախստյան|փախուստի, թաջուստ-թաքս լանի

Թաջուստի,զալուստ-գալատլան|գալուստի, Հանգիստ-Հանգստյան|չան գրստի'

Ռ/Ի-- սուգ-սգոկագի,«Ճույս-ծուսոիՀույսիչլույլս-(ուսոիլույսի, Ճուր(Ո-ով ձնեերըբոլորն էլ ՀնաբանուՀրոկչրի, պատիվ-պատվոիպատվի էն ն կարող են գործածվել միայե ոճավորված տեքստերում: թյուենձր

ՈՋ|ԻկՈ (վերչին, Հերթագայությամբ)-- բնկեր-բեկերոչիրնկերի, տալ-տալոջիտալի, աներ-անքրոչիաներիլանոր, կեսուր-կեսուր-սկեստեգր-տեգրոչ|տեգրիի»եբոջ-կեսրոջիսկեսուրի-կեսուրիիշկնաոր-կեսոր, Գոր:

ՎԱՆԱՈՒԼԻ-- մաՀ-մաճվանիմաչուիվմաճի' ԻԼՈՒԼՎԱ-- գար-դարիկղարուկգարվա" Բացառականճոլով

ՌԻՑ|ԻՑ.-.

ԸնդչաերապեսՈՒ Հոլովման բառերի բացառականը ՈՒՏ վերջավորությամբ,բայց դրանցից «եռականտրակա-

կազմվում է Եթ Ի/ՈՒ Հերթագայությամբ կազմող բառձրն առանձին դեպքերում, իսկ Հճ

օոարազգի ճատուկ անուններն ընդճանրապես կարող են ենթարկվել ի ճոլովման ն ալդ դեպքում նրանք բացառսկան են կազմում իի նան որոշակի դեպքերում ձնուր Այսպիսով, ճամարստացվում բացառականի ւիսւուսինչպես՝այրի-ալրուցիայրիից, ՈՒՑԱԻՑ զուգաձնությունները, պատանիպատանուցկպատանիից, նի-մատանուցկմատանիից» Մեզրի-

են

Քեն Աեի-ԱնուցկԱնիրց, ՄեղրբուցիՄեղրիից» Լոռի-Լոռուցիլոոբից, եդի-

Տոլյատի-Տոլյատուցի ՓԼնեդուցիՔենեդիից,Դորկի-ԳորկուցկԳորկիից,

Տոլլատիից ն այլն, ԻՑիՆԻՑ.-- Բացառականում ղուգաձնություններ կարող են ստացՄՄԱՂ ըստ Ն վերչնաչն:յունն այն բանի, 2 ղդրարբարյան ունեցող վել են կորած Ն 4րնմիավանկ բառերը բացառականում վերականզեո՞ւմ չյունը, թե՞ ոչ Ըստ ալդմ ստացվում էն ԻՑ ն ՆԻՑ ձները, ինչպեւ՝ ծզհզիռեեգնիտ,թոռ-թոոիցիքոոնից,ձուկ-ձկիցկձկնից, մուկ-մկիցկմկնից, լեռ-լեռիցվլեռնից ն մի բանի ուրիշները: Սակայնպետք է նչել, որ Նի ձները ժամանակավից լեզվում արդեն անգործածական Հնաբանություններ ենւ ղուգաձնություններեն առաջանում եան ըստ Բացառականում այն չ՝ նույն բառերի բացառականիկազմուկազմությունների, րբաճիմք ֆան թյուն սնոսկան-տրականի ձնից, զուդաճնեռաբար ուղղականի ձենան է այն, որ երբեմն ղուզաձնություններն առկա վից: Դրանմիանում են չենց սեռականորով պայմանավորվածնս բացառատրականում, են կանում զուգաձնություններ առաջանում: Այսպիսի զուչաձներ Լն, օրինակ՝ ճետնյալները. օր-օրվանիցվօրից,դիշչեր-գիշերվանիցեգիշծրից» տա-

ժամանակ-ժամանակվանիյկժաառավոտ-առավոտվանիցկառավոտից,

մանակից (Հասկանալի է, որ զուզածեռ ձներից առաչիններում գործ ի Հոլովման էտ). ունենք ՎԱ, ծակ երկրորգննրում՝ ընկեր-ընկերոչջից Ընկձրից, անձր-անծրոջիցկաներիցկանորից, տեգր-եգրոչիցկտեգբից տեգորից, շուն-շնիցվշանից: Այս «օրինակներիցկարելի է եզրակացնել, որ բացառականի տըվչալ զուգաձնությունեերի մեծ մասն արդյունք է նրա, ոբ նույն բառը կարող է ենթարկվել տարբեր ճոլովումների ն բացառականկաղմել ըստ այդ Ճամապատասխաինչպեւ՝բնկեր-ընկերոչիրնկերի՝ Հոլովումեերի, նաբար՝ րընկերոջիցիընկերից:ժամանակ-ժամանակվար(ն յ|ժամանակի՝

|

ճամապատասխանաբար՝ ժամանակվանիցկժամանակից։ Այսպեսեն նան՝ ամառր-ամոան| աներ աներոջվաների|անոր-անհբոջիցկաներից |անորից.

ձմնո-ձմոսնկձմեովա(ն)-ձմոանի ամառվա(ն)-ամոանիցկամառվանից,

ձմեռվանիցն այլնւ

Գործիական Բոլով

Ժո,

Թ/ՈՌՎ.--ծազում-ծագմամբիծագումով, շարժումշարժմամբիշարմով նե բնղչանրապես ՈՒՄ մով, կատաբումկառտարմամբիկատարո' Տ՛

կազժվոծ թո"լ"ր բայլանունները: Սագմամբ| ծագումով, շաոժաժանցով

ն այլ մամբլլաշժումով

4ները իրարից տարբերվում են ե՛ վերջավորուկազմված են ուղղականի, իսկ ճիմբով.առաջինները սեռական. տրականիձնիք' Էրկբորդնհրի՝ մեծություն մեծությամբի լավություն լավությամբ|լավությունով, ե այլն ձներից պետություն-։ետությամբ|պետությունով մեֆությունով. են ն հիկբորդնիրըի ոսակրքական.մողովրգական գրականլեղվում դեռես կահոնականաստիճանիչէն բարձրացել: զուզաձնությունեերեն առաջանում նան այն պատԳործիականում ճառով, որ Ի/ՈՒ Ճոլովման բառերի գոնե մի զգալի մասըուղղականի Ի վիրչհաՀեչլունըգորժիականՀոլովում կարող է ե՛ պաճպանել, նէ՛ չպաճպանձլ, օրինակ՝ ուզի-ողովկուղիով, ապակի-ապակովկապակիով ձե այլե: Երբեմն գժվար է ասել, թե մատանի. մատանովըլվատանիով գիական լեզվում որոնբ ձե ավելի Ընդունելի՝աղվա՞ֆ, Թե՞ չաղված 48Լ. ձ4եծրը, օրինավ՝ զվա Թվում գ իճռվ. ա յգով, ոսկով: Բայը վերը: Ք1 առանմիձ զեպջհրում ավելի գործածականէն ոչ սզվաժ ձեձրը, օրինակ՝ Պատահիով. ուղիով(ՀԻք8Եք, «րինակ, «Ածիեյան ուղիով» ամշագիրք)

թյամբ՝ Ի, ՈՎ, ն՞

-

է

այլես

Ֆերգպակած ճով

ն: Խզրգորակ»ծՀոլ" միայն մգ վերջ«զշբ«փյ«Ն` ՏԻՄ, նե այս Հոլովոժ րստ վերչ(«բո լՖեքէրի զոգոնԼոթյունննթ ՄԵԿ չ41 փարոց, ներգորափան Հոլովում վուզաՎԼոթոՖեէր չվան նան Փո» առսթավմբ կազմությունների."րազ իանՀուոմումՖէրի մեի Ժա զնաֆում Ննիջորականի ԹԻՐ վնրջավորոթյունբ ասսաաաոգն կերով սրփոժ 1 ա«զղականքձեի վբա. «րիձավ` պաշտ-պաշտասմ, զի՛ե--զին--

ՐԴ

ն այծ. Հում,Սարո թվ ՈՏ ն ԼՃՎ ապիտություն-ետնոոպետությածում

կոկքն ՀաշաատոՆ կերս՛ով կիմում 1 օՓծառվանՓոբո«մ, ԻՐաջումբաք գրք վիա օրինակ` Օ. Բեշպն»

Հոլովումներե զեզում

տրականիՀվ

ՖշվաձՎ,

գրան

(եզվոմ

անցոիհաֆավան ժողովիցականխոսաշկթւ»-

Օպծաթ4 Ժոռանալ Ֆան այ. որ բառերն մե շառրթ խբքՄեր ինդչանրագյերկեխզորահանՀոչով չծն Նազժուժ: են առաջանում Ժիայն «պն Ենթկգորականում վպուրաձնոթյուննեեի անա Կոճճառավ. ոի բաներ» Նծբզո Հովովծոան չակաՖ Հոլյսժում Ն... Բեչ8՛ պես ցործիականում փ, վերթեարնչլոՆԻՆ կաիոկ ձՆ Լ ապածշպանել. չպաճպանել, օրինակ` ազոկեոպակումիոպակխում, մատանի-մատանաճումիմատունիսչմ.Լոռի Հաամվլոռիողմ,Շուզ-նուշումթՇուշիում, ՍԴ

Խեեր

քՆ.

«Կ այլն: ԺուիփՇումտիումինամզւիփում Բայը մի

շարբ

թառերի աեգ-

բում բեցունվաք Փե աշվաՓ Գենրի »շրքբեսն`«որրբում. զինում. ամբո, ՏՆ. Թծած»ն դրանց Ի.ռվ ճները ԿԽ Հեպրավոար Թ.

մատանումիմաՍակայն կարելի է առել, որ ապակումվապակիում, ն այլ տանիում, ինչպես ն ապակովիապակիով, մատանով|մատանիով են. զուգաձներըավելի Հնչյունական, քան ձնաբանականղուդաձներ Բացինշվածներից,ժամանակակիցճայերենի ՀոլովականՃճամակարգում առկա նն շմաքուր» ճնչյունական զուգաձներ, ինչպես՝ կամու-

կամոլո

կամշչիկկամոււյի-կամոչից|կամու՞շից-կամշջովլկամուշչով|

Գ-իչ-գոչի||գոիչի-գոչից|գոիչից-գոչո հրամույում:

չու

ն

այլն

ԱՌԿԱՅԱՑՄԱՆ

(ՈՐՈՇՅԱԼԻ

ՔԵՐԿԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՀՈԴԵՐԻ

ԵՎ ԱՆՈՐՈՇԻ)

ԿԱՐԳԸ

ՑՈՒՑԱԿԱՆ, ՍՏԱՑԱԿԱՆ

ԵՎ ԴԻՄՈՐՈՇ

ՖՈՒՆԿ-

ՑԻԱՆԵՐԸ.--Առկայացման քերականական կարգը առաջացել զարգացել է բառի ընդճանուրն մասնավորիմաստների փոխճարաբերության Հիմջի վրա, Գոյականը (ինչպես ն ամեն մի բառ) ունի ե՛ ընդծանուր, ն՛ մասնավորնշանակություն, որը բխում է Հենց լեզվի էությունից: Այսպես, շուն ասելով կարող ենք Հասկանալ տվյալ տեսակն ընդճանրապես, ալոինքն՝ բառը որպես ճասկացության անվանում, օրինավ՝«Շունը Հավատարիմ է մարդուն» ն տվյալ տեսակի մեջ մտնող ամեն մի շուն որպես թանձրացական, մասնակի բառը առանձին-առանձին, այսինքն՝ առարկայի անվանում, օրինակվ՝ «Մեր շունը սպիտակ է»: է, որ (լեզվի Ճճենցբուն կոչումից ՀաղորդակցմանզեՀասկանալի Րից ելնելով: ամեն անգամ պետք է պարզ Լենի՝խոսքն ինչի՞մասին է՝ մասին ընդշանրապես, տվլալ տեսակի մեչ մտնող տվյալչոնսակի՞ առարկայի մասին, իսկ ծե մասնակի առարկայի մա«ին, մասնակի՞ ապա ոբի՞ մասին Հատկապես Ըստ ալդմ, լեզվի մեչ անպայմանորեն կան բառիմաստիկոնկրետացման միչոցներ, Դրանք ամենից առաչ բառային միջոցներն են, Այշպեւ՝մի վերացականն ընդճանուր գաղափար, ասենք, ծառ, զանաղան որոշիչների միջոցով թանձրացականբովանայն ծառը», «ամենամեծ «ալս, ալդ, դակություն է ստանում, օրինակ՝ ծառը», «ամենափոքրը ծառը», «մեր բակի ծառը», «նրա տնկած ծառը», ճառայչինծառը», ճերկրորդ ծաոը» ն այլն, Բառիմաստիկոնկրետացման, բառիմաստն առարկայական վերաբերությամբ օժտող միչոցներից մեկը ճոդերն են, որոնք, ի տարբերություն վերնում բերվածների,թերականական միչոցներ են, Մեր Հին լեզվում գրաբարում, արդեն կաղմավորված ենք տեսնում որոչառկայացման քերականական կարգի, ըստ որում, եթե բառր է Ս, Դ, Ն ճոդերից որեէ մեկը, իսկ եթե անորոշ է, շոգ լալ է, ստանում 1ի ստանում կամ առանձին դեպքերում կարող է ստանալ մի Հոդը, որը փաստորեն մի թվականն է՝ իմաստային առանձնաչատուկ ղարգացում ստացած: ու

ա9

նն այս, այղ, այն ցուցաԳրաբարվանՍ. Դ, ն Հոդերն առաջանում կան դերանուններիցն շփման եզրեր ունեն այդ դերանունների իմասճետ, Որոշելով: "տապինու կիրառականառանձնաձատկությունների դարձնելով առարկան՝ պիաբարի ճոդերը միաժամանակ նչում թոլլալ

թե տվյալ որոշակի առարկան ի՛նչ տարածականՃարաբերովթյուն Ճեստչ բատ որում, Ս «Հոդը ունեի առաջին, երկրորգ ն երրորդ գեմքերի մուտ է կամ մտածվում է է տալիոչ որ առարկան ստաչին ղեմբի 0"ՎՏ է տալիս. որ առարկան երկրորդ աղաջին դեմքին մուս, Դ Հողր ցուլց մոտ, մոտ է է նրան իսկ Ն Հոդը ցույց է տալիս, կամ մտածվում կե՛բի մուտ է մտածվում. օրիմուտ է կամ նրան երրորդ դեժթին որ առարկան հազ "Մատիանճս գեզքցիկ էո (մատյանը: որ ինձ մոտ էէ, «Մատեանդ (ո (ժատլանը, օր քեզ մոտ էչ, «Մատեանն գեղեցիկ էս (մատ: գեղնցիկ մոտ ()։ եույն ձնով ՎՐ պատանիմ--(այս) պատանին, րօեր, որ նրա

ե,

ամբոխմՍ պատանին. պատանին պատանին--(այն) պատանիԴ--(ա/յդ) "Ւ (այն) ամբռի՛ր։ (այս) աժրոթը,ամբոխ -(աշղ) ամբսխր: աժշոխն-«կտա պատմականգարցացմանսնքացլում ճոդերի Հայնրենը

երահց ձւեոթ ձե ՔԹերելՀիմսականումստացականի«սատ: աղջիկնեշանակս, են (այս) էձ գր»բարում ազջիկմ. աղջիկՊ. «գլ (այգէ ազջիվը.. (այտ) աղշիկը. ապա, ժամանակակից Հայերենում կչանակում էն՝ իմ աղչիկր. ք» աղջիցը, Համապոուսծխանսթար ձեն է: նչա ակում է մէ չիշչակի ազյիկ կամ տրվիս հողշիկն աղջիկը թոլ տծոսվն Րեգչաներաաես, այօճեթն՝`գրաբարյան Ն Հողի դարձել է բնրականափաֆ կարգի արտաչայաման միջոց: Բոուի Ս Դ 7 Հողդյրիջսկգմնտըան՝ դուցական ֆունկցիայով ժամանաբառերի «Ետ էկեք :Տղվ4մ գորժտծվգում1 ժրայն Ս-Տ, այն ե օթրոջակի ն ոիոշա(ի կապակիուցյոՖՆք»».Վ-Այսպիսի "ռրինակեձրնե. «Վերչեորս (ՀԺ փձրԴրբ) ՀԷվանդէր։. «ՈԻՆԸօ Հանցիաձջինբա». :նեբկայումս Երա ցորձերբ չվ էն շնում». «Բաշշաոսունի տասը ձայնավոր). «-երր

փոխվել,(

Ֆ

իգի.

ներ մասեիտակիճժեոՀոգեսկի Թոզ ՖԵ կազմոմ ԷԼ իկ վեւշջիննեոս՝ է Հլ չինժել. կարչադոգիռն կարդաջոգիշն պիտիքանդ(ովչ. «Ղշխատոճս Հ հժն,.. առաջվա թափով վե". «Գիչեշս անձոն Վերչ(ե ծամանակնեոս թ աշխատում» «Վերջին աահինեոս Եհրաժփոփվել է իր մեյ. ձ այլն: Հնաթան ձեվ կան նան աժզույն /ջսանին ), դաբույս (Մեր): Ս, Դ ՀողերըհամանակակիքՀայերենում ունեն նան դիմորոշֆունկ-

Ֆի»

ն

իառհրձն տայիս

բմաստ՝

ուսանողներս.դուլ ուսանոցնեւդ,ես ճագթողս: ն այլն: Ը (ն) դուր հաղթողնեոդ ճագջոգնեոծժչ

Հոդթ զորֆաճվում Լ երբճրզ դեմքի բառերի ճետ, օրինակ նա`

ճոզթ. նշան ո

ար-

ես,

ուգանողգ.մենք ղու` հաղթուլդ. մՆե՝

զու

առաջին կամ եթկրորգ դեմի

ղու. իոն Հոգնակի քվվ գործածված բառերի Հետ՝ անձե ավան իմաստի. օրինակ` եռ՝ ուսանողս, դերանունների

տաճայոելով

մենք. ղու

Փն

ուսա-

նբանք ձաղօօղնետք ձ օգյլն' ռ«անոզներթ. նու՝ Խաղքողը.

Բայց` այստեղ Ը Հոդը չէ, ոբ բառերին տալիս է երրորդ դեմքի բճմաստո ընդանրապես երրորդ դեմքի են, ՏըվԱռանց Ը ճոդի էլ գոլականիխերն առումը: յալ գեպքում Ը Հոդն արտաճայտումէ բառերի որոշյալ է տալիս առարկան, որին դիմում է կոչականը ցուց Ռրբովչետնե խոսողը, ուրեմն ն ունի երկրորդ դեմքի իմաստ, այդ պատճառով ոճավորված տեքստերում գրաբարյան ձնով նրա որոշիչը կարող է ստանալ երկրորդ դեմքի Դ 4ոդը, ինչպես՝ «0՛, բյուրաստինք... 0՛, ոսկեմայոդ Անածիտ... Մի՞թե արդար է այս, ո՛վ անայառդպառգնիչ»(Զարյան):

պետք է նկատի ունենալ, որ Ս ն Դ Հոդերի մեջ գիԸնդճանրապես մորոչ իմաստը ցայտուն լի դրոնորված, ն դրանք ես, դու, մենք,դուր անձնական դգերանունների իմաստ են արտաճայտում սովորաբար դրանց ճետ միասին, Այսպես՝ կապակցությունից դուրս ուսանողս,մւսանողդ, ն Դ Ս, աշակեբտս, աշակեբտդ այլ ձներում Հոդերն ըմբոնվում են քո ցական իմաստով՝իմ ուսանողը, ուսանողը, իմ աշակերտը, էո աշան ոչ թե դիմորոշ իմաստով՝ ես՝ ուսանողս, կերտր դու՝ ուսանողդ,Ես՝ աշակերտս, դու` աշակերտդ։ Միայն որոշ դերանունների ն թվականների ճետ այդ իմաստը, ալսինքն՝ բացարձակ է, Էնչաես՝ դիմորոշիմաստը: ստա-

ինքս, ինքդ, ինքը, ամենքս, ամենքդ, ամենքը,բոլոբս, բոլոոդ, բոլորը, յուբաքանչյուրդ, յուշաքանչյուրր, եբշկուսս, Եբկուսդ, յուբաքանչյուոս, ե՞կուսը,ԵՐեքս, Եբեքդ,երեքը մ այլն: Ս, Դ, Ն (Ը) Հողերը, ինչպես նշված է արդեն, արտաճայտում են էն տանան ստացական իմաստ ն դրվելով գոյականների վրա՝ ցույց ում ճրա քո, է պատկանում առարկան՝ լիս, թն իմ, արտաճայլտելով իմաստր,ինչ(իո),մեր, ձեր, նրանց(իրենց)անձնական գերանունների պես՝ չուս (իմ շորը), շոոդ (քո շորը), շոռր (նրա շորը), շորերս(իմ շորերը), շԿրեոդ(քո շորերը), շորերը(նրա շորերը), տունս, տունդ, տուն այլն, ՄԵՐ, ձեո, Շբանց եր, տներս, տներդ,տնեոր (իրենց) իման

է Ն--ԵՐ վերջավորությունը արտաճայտելու ճամար բառն ստանում (կրկնակի Հոգնակի), որի վրա դրվում են Հոդերը, օրինակ՝ շոբներս (մեր շորերը), չոբնեոդ (ձեր շորերը), շորնեոը(նրանց շորերը), տընն այլն ներս,տննեող, տննեւր Մի օրինակ էլ բերենք գեղարվեստականգրականությունից.

Քնքուշ երազով պաճուճիր ԲոգիՍ, Նստիր մաճճիՍ մոտ ու տխուր երգիր, ՄազերԴ փոիր հոգնատանջ կրծքիՍ Ու մեղմ փալփալիր սիրտՍ տարագիր:

Ինչպես վերնի օրինակներից կարելի է եզրակացնել, ՆկԼ Ճոդը բ«տացական իմաստ չատ թույլ է դրանորում։, Հենց բերված օրինակներում նա ավելի բառերի որոշլալությունն է արտաճայտում, քան ցականության կարգը: ստա-

աշխատությունքերականական Վերչին շլջանում Հրատարակված ե դիստացական ց ուցական, աբտաճալտած Հոդերի ներում Ճայերենի են որպես առկայացմանքերականամոռրոշ իմաստները բնութագրվում կան կարգի գուցա-ստացական ենթակարգ:Գ. ,Փաճուկյանըդրում է. «ՑՏուցա-ստացականենթակարզոըարտաճայտության պլանում բնորոշվում է Ս, Դ, ձրբեմն էլ Ը, Ն մասնիկների (Ճոդերի) առկայությամբ. որոնք բովանդակության պլանում արտաճայտումեն ցուցա-ստացական, բուն ցուցական ն դիմորոշ իմաստներ Այս բոլոր դեպքերում ճիմնականը ն ծագմամբ առաջնայինը ցուցական իմաստն է. Ս. Դ ճոդերը դա) որոշիչ դերանունների բուն ծագմամբ նույնն են այս, այդ (ն սա. արմատական ժասձրի ճետ: երկրորդաբար ցուցական իմաստի վրտ աՃձլ է-ստացական իմաստր, իսկ դիմորոշ իմաստր արդյունք է անձնական (անձնանիչ) դերանուններիՀետ անունների ճամաձայնվելու (էռ՝

ՈՐԹՇՑԱՄԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՈՐԴՇԻՋ ՀՈԴԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ.-ՖԽ կամ

Ռրոշյալի կարգը ժամանակակից Հայերենում արտաճայտվում էե 0 Ը Ճողծրի միջոցով. որոնցՀակադրվում

ն

ՄԻ

է

ձները,որոնք

ծն անորոշի կարգը: արսռաճալտում ՆիԸ 2ոդը ժամանակակիցՃճայոցլեզվում, որպես կանոն գրվում է միայն ուղղական ն սեոական-տրական 4ոլովների վրա։ Որոշյալ Ճողի այսպիսի սաճմանափակ կիրառությունն արնենլաչալգրական լեզվի վերչին շրջանի զարգացման արդյունք է: Արնելաճայ գրական լեզվի ձնավորման չրջանեէրից սկսած մինչն 19-րդ դարի վերջերը որոշիչ 2ոդի կիրառության այսպիսի սաճշմանափակում չի եղել, ն ՆԱՐ Հոդր դըըվել է բոլոր Հոլովների վրա: Ստ. Ժալասանյլանն արձանագրելովայտ դրությունը` գրում է, որ սեռական Հոլովը երբեք արոշլալ Ճոգ չի ըեդունում, բայց մյուս ՃՀոլովները առանց բառառության կարող էն Հոդ եա Ըստ այդմ, բառի որոշյալ առումը բերում է 4եռտնեառնել: պաշտեզ

պառտեգի,տր.-պառտեզը,սնու-պաոռտեզին, բաց.-գործ պաբտեզիցը. ներգ.-- պառշտեզումը: պառտեզովը, Բայց միաժամանակ Ստ. Պալասանյանընշում է Հետնյալը. «Գրավոր չեղվի մեջ քացառական. գործիական ն ներպոլականՃոլովները ավելի անճոդ հն վարվում, քան թե ճողով, զորօրինավ՝իմ բարհկվամըմարդաշիբական ըեկեբությունից օգնություն ստացավ. Հողագրծներըկէբակրվում են դաշտի բեոՒեբովն ծառերի պտուղնեբով. Աշակերտները Խազում են ուսումնարանիբակում»2: ձեով. ուղղ.-Ճայց.--

տոլ

--

գործիական, ներգոլական ճոլովների որոշիչ ճոդ չրնԲացառական,

դունելու

ՉՖ

Գ.

Դռ

Ստ

այդ

Բ.

ընթացթը 19-րգ դարի վերջերին

Ն

20-րգ դարի սկզբներին

Ջաճուկլան, ԺամանակակիցՔաչերենի տեսության Բիմունթմերը,Էջ 212: Պալասանեան, ՔՃերականութի:Շժալրենի լեզուի, Թիֆլիս. 1906. էջ 120,

վերածվում է որոշակի օրինաչափության,ժամանակակից գրական լեղվի Ֆորման այն է, որ բացառական, գործիական ն ներգոյական4ոլովները գործածվում են առանց որոշիչ Ճոդիչ Բայց որովչետն ՈՒՄ ճյուղի բարթառներումայդ Հոլովները նս Ճոդ են ստանում, դրանց ազդեցությամբ ժողովրդական ոճի ստեղծադործություններումբացառական, դործիական ն ներգոյական ճոլովների վրա նս կարող է որոշիչ Հոգ դրվել: Այսպիսի բազմաթիվ օրինակներիհան.իպում ենք Հ. Թումանլանի ստեղծագործության մեջ, օրինակ՝ «Իրենց տանը, երբ սովում Էր, գնում Էր տաշտիցը ճաց Էր «Սա վեր թոավ, դուրս առնոչմ, կճունիցը պանիր Էր ճանում». ընկավ, ետ գետճովը դիպավ». «Թե ասենք անձրնիցն էր, որ երդիկովը ներս Էր թափվում». «Էնքան տաբրածությունը ինչպես մի երկու բոպեումը կտրեցին ու Բասան». «Ծմակի մթճումը կորան, գնացին»: Նմխն ձների Բանդիպում ենք նան խորճրդալին շրջանի գրողների գործերում:

լեզվին Հատուկ եթե ժողովրլական-խոսակցական

այս ձները Ճաշառման գրական դեպքում Հոդ Էն վի չառնենք, ապա լեզվում որոշյալ ոստանում միայն ուղղական ն սեռական-տրական ճոլովները՝ Հակադըըվելով ճամապատասխան4ոդ չունեցող կամ մի անորոշ Հոդն ունեցող ձներին:Այսպիսովունենում ենք Ճետնյալ Հակագրությունը.

Եզակի Հոլովը

Որոշյալ

Ուղղական Տրական

Անորոշ

ՆԱԼԸ ՆԱԸ

ՄԻ

ՄԻ

երեխա Այսինքն՝ ուղղ.-- երեխան-երեխակվմի

տբակ.-- հրեխային-երեխայիկմի ծրէխայիչ անորոշ Ճոդը իր լուրաճատուկ իմաստի պատճառով սովորաբար Ճոգնակի բառաձնեծրիվրա դրվել չի կարող, ուստի ն Ճոգնակի թվում ունենում ենք ՆիՐ--0 Հակադրությունը: ՄԻ

Հոգնակի Հոլովը Ուղղական Տրական Այոինքն՝ ուղղ.--

Որոշյալ

Անորոշ

ՆԱԼԸ

ՆԱՐ

հրեխաները-էրեխաներ

տբակ.---նրեխաներին-երեխաների ԳրաբարումԷ Հոդը չի եղել. Երբորգ դեմքի ճամար կիրառվել

Միայն. Ն Հոդը ն՛ ձայնավորաճանգ, ն՛ բաղաձայնաճանգբառերի

է

ճա93

մեր.

թագուճի-թագուհին,կաօրինակ՝ ձի-ձին, պատանի-պատանին,

որն,

ծառո-ձառն.

առու-առուն, տու-կատուն,

Հոդից առաչ են` տունն,

քուն-քունն,

տուն-տունՆ,

ազգ-ազգն

թագաւոո-թագա-

այլն Բաղաձայնաչանզբառերում Ն ն վերնի բառերն Ը է ճղել, գաղտնավանկ արտասանվել բանըն, թագաւորն, ծառէն, ազգըն: Աշխարճաբարում ն

ԸՆ վերչավորվող բառերի գրաբարյան

4եչյյունե բեկնում է, օրի ակ՝ ձուկն-չչ ձուկը Հձուկ, մուկնմուկը չ-մուկ ն այլնւ ճամեմատ ն այլ ձները դարձել են տուղնն, ծառն, ազգն գբաբարլյան Սրբա ն այլն, Այս ձնով գաղտնավանկկազմող Ը Հընտունը.ծառը,ազգը է ձյունը Վերածվել լիարժեք ձայնավորի ն ստանձնել է որոշիչ ճոդի պաշտոն: Նե Հոդերը իմաստային տարբերություն ամեննին չունեն. երրանք ունեն միայն զործածության կամ դիրբային ոլորտի տարբերուեն Շ Ճոդը, իսկ Բլ, այն |՝ ձայնավորով վերչացող բառերն ստանում բաղաձայնով վերջացողները՝Ը Հոդը, ինչպէս՝ աոքս-արշքան, Եբեկո»ղոտր դուռն

Ն

2 ղուռ,

առու-առուն, տուն-տունը. "Աբեբեկոն,րազե-րազեն. այգի-այգին, սառշր,

ուսանող-ուսանողր.բանվոո-բունվոբր,բժիշկ-բծիչկըն այյն:

կապակցվածխոսքում բաղաձայնաճանզբառերի Սակայն է փոխարինվել Ն-ի,

Ը Հոդը կա-

հքե Հաջորդ բառն սկսվում է ձայնավորով Այդ դեպքում Ն չելյունն անցնում է Հաջորդ բառին, ճրկու բառերն ար տասանվում հն միասին. առանց դադարի, որի ճետնանքով տրամաբանական շեշտն ընկնում է Հաջորղ բառի վրա, օրինավ՝«Զինվորնընկա՛վ»,

բող

«Ամառն անցա՛վ»ն այլն: օ«(լրաժն ասա՛ց»,«Գնացքնուշացա՛վ», նան Հգրվող Ը- ով սկսվող «Զինվորն օրինավկ՝ բառերիդեպքում, ն այլն, «Աբրամն չտապե՛ց», սւզասե՛ցչ», զգա՛ց» «Աղջիկն նույնն է

Աակայնձայնավորով սկսվող բառերից առաջ բաղաձայնաչանգ բաոերի Ը չոդը կարող է ե մնալ, չփոխվոլ Ն-ի։ Ալդ դեպքում Հանդիպա ղբվում են երկու ձայնավորներ. որոնք միասին առանց դադարի արստասանվելլեն կարող, նչ այսպիսով, բառից Ճետո արտասաաղաջին նական փոբրիկ դադար է առաչանում, որի Հետնանքովէլ տրամաբանոկան չեյշտն ընկնում է առաջին, այսինքն՝ Հոդ ունեցող բառի վրա,

օրինակ՝ «Զինվո՛րըընկավ». «Արա՛մբ

«Սմա՛որ անցավ»

ասացս,

«Գնա՛ցբի ուշացավ»,

Ասվածներիցկարէլի

է եզրակացնել, որ ն Ճոդի ոլորտԼ ավելի լայն Ը քան Հողի ոլորսըչ քանի որ ն-ն դրվում է ձայնավորաճանգբոլոր բառերի վրա, արն Ը-ի փոխարեն կարող է դրվել նան քաղաձայնա-

չ,

Հանց բառերի վրա՝ Հեչլունական Հատուկ միջավայրում, այն է` ձայնափորով սկսվոզ բառերից առաջ: Ը

ն Ն

«ղերի ճիմնական ֆունկցիան այն է,

որ

դրվեչով գոյական-

հքրի վրա՝ ցուլց էն տալիս, որ խոսջը գնում է խոսողի ն խոսակցի Ժուր օրոչակի. անոթ. Հայտնի առարկայի Մասին. "րբ խիոսբի մքջ

Հա ար-

ղեն մի անդամ ճիշատակվածէ ն այսպիսով դրված է կոնկրետ իբադրության մէչ, օրինակ՝օկինը նրա բարձի տակից դուրս բերեց մի մեձ ն մայալքերով եշան արավ գեպի Սմբատը, ծրար»Մեռնողնապակյա տվեց որդուն» (ՇԷՐՎ-).«Մի մարդաբոլ արջ էր կանդնել մբ ՐԸ ծբառը Բիլ Ճեռոււ երբ առջը Թքոտելով դեն զցեց ուսի փալտը, չորքոտանի դարձավ,բերդանը որոտաց» (Բակ.).«Մի անգամ ժի պախրաւս վիրավոընկնում ա ճտնիցը» (Թում.): փախչումայ բում:Պախոշան Սակայն որոշիչ Ճոդերով կարող են գործածվել նան խոսքի մէջ ւռաջին անդամ Հիշատակվող գոլականները,Դա նշանակում է, որ տբվյալ գոլականներով արտաճայլտվածառարկաներըարդեն Հայտնի, ծանոթ են խոսողինու խոսակցին ն որոշակի են ըստ իրադրության: Այսպես, մի դպրոցի ուսուցիչների կամ աշակերտներիՀամար «Դիդաս է լսումռ, «Ուսուցչանոգը փակ է», ՞եկտոոըծկել է», «Ուսմասվառը է», մի բեթտանիջի անդամներիճամար «Բազմոցը մաշվել «ԳՐասեղանը լա՛վ մաքրիր», «Աողուկըբե՛ո» ն այլ նախադասությունննրիընդգծված բառերով արտաճալտվածճասկացությունները թանձրացականեն ու ոԼ12 որպես միակ Հնարավորը, րոշակի, ընկալվում բաընտրությունը ցառված է, որի «ճտնանքովէլ կիրառվում են որոշիչ Ճոդով: սա

Քննաշկվածդեպքեշումոբոչշիչճոդրըմասնավոբեդնող, առանձնացնող դեր է կատարում,բայց դա որոշիչ Հոդի միակ ֆունկցիան լէ, ու ՈՐոշիչճոդն ունի ոչ միայն մասնավոբեցնող առանձնացնող, ցույց տալովհասկացությունը այլե ընդճանբացնող նշանակություն՝ ոո-

պես այդպիսին,ճասկացությունն րնդհառբաւվես: Այսպես, «Ուսանողը Հանձնեց քննությունը, նախադասությանմեջ խոսքը գնում է որոշակի, խոսողին լսողին ծանոթ, Հայտնի ուսանողի մասին, իսկ «Ուսանողը պետթ է աշխատասեր լինի»: նախադասության ժեջ՝ ուսանողիմասին բնդճանրասնս: Այսպիսի օրինակներ են նեան՝ «Մարդր վերափոխում է բնությունը, իսկ կենդանինՀարմարվում է բնությանը». «Վառդըժաղիկ է». «Աոլուծրգիշատիչ կենդանի է». «Գիոքըմարդու Հավատարիմ բարեկամն էո. «Շունըճավատարիմ է մարդուն". «Հավըթոչուն է», «Արծիվըթոչունեերի արքան է». «Աղվեսըխորամանկ է». «Բույսըջծրէ սիրում» ն այլն: մություն լույս ու

ու

մեկն էլ այն ՈՐոշիչԲոդեբիֆունկցիանեոից հայտումեն ծավալային ամբողջություն:

է.

ոշ

նբանք

աբշտա-

վառ ձնով դրսեԾրոշիչՀողերի այս ֆունկցիան շատ ցայտուն վորվում է նյութ ցույց տվոզ գոյականների վրա դրվելիս: Այսպես, ենթագրենք, թե սեղանի վրա դրված է մեկ շիչ գինի, ծրբ ասում ծեջ՝ ու

«Գինինառ՛ւր», Հասկանալի

իսկ երբ

ասում

ենք՝

է,

որ

«Գինի՛ռուբ»,

խոսքը գեում է ամբողջ շշի մաշին, Ճասկանալի է, որ խոսքը գնում է

մասի վերաբերյալ, Այսպեսէ եսն Հետեյալ ձներն արտաչայտում էն խադասություններիմեջ, որտեղ որոշլալ ու

թն ամքողչի,

այլ

նաամԳՏ

իսկ անորոշ ձեերը՝ մասը. «Ալյու՞ըբե՛ր. «Ալյո՞ւ» բեր». «Ցո«Ցորեն վաճառեցին». բեեր վաճառեցին», թափվեց չատա«Թանաէը

Բողչը,

կին", «Թանալ թափվեց Հատակին». «Միգ տո՛ւըերեխային», «Միրգը տուր երեխային»: Որոշիչ շոդի ալս նշանակությունըտարածվում է նան Հոգեակի թըԱյսպես, որ«շիչ վրա ընղչանրասլես: վով դործածված գոյականների Հոդր ճոգնակի թվով զործածված գոյականների4ծտ արաաչալտում է առումը, այլն ծավալային ամբողջություն, իսկ Շոգոչ միայն որոշյալ նակի անոդ ձներն արտաճայտումեն ոչ միայն անորոշ առումը, այլն դուրս էին եկել ծավալային մասնականություն, օրինակ՝ «Ուսանողները «Մաէին դուրս եկել չաբաթօրյակի»շաբախօրյակի', «Ուսանողներ բերս, «Միջանցքումվազվզում էին աշատիանեորբեր». «Մատիտներ կետները»,«Միջանցբումաշակեբշտնեւ էին վազվզում» ն այլն, Դրան ճամապատասխանէլ՝ բոլոր բառի Ճետ. որը ծավալային ամբոզչություն է ցույց տալիս, գոյականները կգործածվեն որոշիչ Ճճոդով, իշկ. ասենք, ոբոջ, մի Ւանիբառերի Հետ. որոնք մասնական նչշանակություն ունեն, գոյականները կգործածվէն առանց որոշիչ Ճոդիչ օրինակ՝ «Բոլոբուսանողները Հաջողությամբ ճանձնեցին ջննությունները». «ՈՐոջուսանողներկամ մի քանիուսանողներՀաջողությամբ 4անձնեցին թջննությունները». «Ներկա էին բոլոր ուսուցիչները»,«Ներկա էին ն այլն: ոբոշ կամ մի քանիուսուցիչներ» եվ վերջչապես՝որոշիչ ճոդն ունի մի կարեոր Ֆունկցիա ես, ՈՐոշիչ

նոդը ոչ գոյականխոսքիմասեբինտալիսէ գոյականական. առաոբկազգայունը, յական նչանակություն.ինչպես` լավը, վատր. ճեռավոոբը. ն այլն: ճոգնածը,գշածը, շատը, քիչը, նոոը, ճիեր,գեղեցիկը, ԵՐկոռոդը

Որպեսընդճանրացումկարելի է ասել, որ եթե մի բառ գործածված ուրեմն կամ գոյական է, կամ զոլականաբար է կի-

է որոշիչ չոգով

բառված։

ԱՆՈՐՈՇԻ

Ա՞ՃԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

անորո» (ԶՐՈՋԵՎ).-- Գոյականի

առումը ժամանակակից Հայերենում, ինչպես նշված է արդեն, արտաՀայտվում է կամ առանց ճոդի՝ ուսանող,(ամ ՄԻ անորոչ Հոդով՝ մի ուսանող Նախ առաչինի, այսինքն՝ անչոդ կամ, որ նույնն է, զրո ճոդ ունեքող ձեի Մաշին, ծոլականն առանց որոչիչ Հոդի. ինչպես՝ տուռ,մաող.ծառ, արե Շամաբշբանք. այլն, արտաչայտում է բառիժասձագում լավություն.

տրն ամենարնգճանուրն վերացականձնով, առանց որեէ կոնկրետաց-

ման

ու

սաճմանափակման,Թանձրացականառարկաներիանվանում-

ներն անզգամ,ինչպես են վերնեում բերվածները՝ տուն,

մառդ.ծառ,

ռանք »ոդերի այնքան վերացական-ընեդչանուր նշանակություն

տաճայտում

նամաոճաե, վո

որ

փաստորքն Հավասարվո:մ

(տվություն,ծագում:

Են

էն

ա-

ար-

վերացավաններին`առշ-

Փոյականնառանց Հոդի ն անորոշ է մնում սովորաբար չետնյալ գեպջերումճ: 1. Երբ Խոսվում է անծանոթ առարկայի մասին, որը խոսքը մեջ ճիշատակվումէ առաջին անդամ ն որը ճենց ճաղորդման նպատակն է. եզակի է, ապա թվի վրա սովորաբար նքն անճոդ գործածված բառը ուշադրություն չի դարձվում, օրինակ՝ «Գնաց, մի կորկում լոր էր սպանում, ճնճղուկ էր զարկում» (Թում.). «Բացուտներում միջճավ էր որ-

արտերի մոտ կաքավու լոր» (Բակ.). «Գել ու աղվես եկան ճանգիջ, Ազած սիրտը լափեցին, Ցին ու ագռավիջան ամպից, Սն աչթերը ճանծցին» (Թում.).«Հազած էր երկալնափեշ սն ռեդինկոտ, մոխրադույն ռում,

ն սն մետաքսե փողկապ»(ՇԻրՎ-): անդբավառտիր խոշորագույն

Երբ բառի սոսկ իր անվանողականֆունկցիայով է գործածվում,

2.

օբինակ-

Ասա՛ անձի մի քանի Հատուկ

--

անուններ:

Սուբեն, Գուրգեն,Աբամ, Աշոտ, Հասմիկ,Սաղիկ, Ռուզան,Գռ-

--

ճար:

Այժմ

--

ասա՛

անձի մի քանի Հասարակ անուններ:

Բժիշկ,ուսուցիչ, ուսանող, աշակեբտ,բանվոր, զինվոր, տղա:

--

«Սարգիսըկրծոտում էր Դավթի ձեռքերը, զլուխն ուժգին զարնում

էր Ճճատակին, գոռալով.

.

Անաստվա՛ծ,սվազա՛կ, մաշդասպա՛ն,դաճի՛ճ այլն, այլն» (ՇիրՎ-)' պետք է նկատիունենալ, որ ոբոշյալ առումովգոոԸնդճանբապես ծՓածված բառը հանդես է գալիս ոբպես խոսքի ելակետը,իսկ անորոշ է։ Այսպես, «Կինը նամակ բառը` այն նոբը, ոո ճաղոոդվում առումով բերեց» նախադասությանմեջ խոսքի ելակեւը կիննէ, իշկ նամակըճաղորդվողնորն է, «նամակը(ժի) կին բերեց» նախադասության մեջ խոսէ, իսկ կինՀաղորդվող նորն է: եթե խոսջը շաՔի ելակետը նամակն բունակենքճետեյալ ձնով՝ «ԿինըՀագել էր սպիտակ շրջազգեստ», ապա այս նախադասությանմեջ կինը Հաղորդման ելակետն է, իսկ չոջչան

ն

--

այն զգեստը

նորը,

որը

Ճաղորդվում է:

գործածվում է մասնական նշանակությամբ՝ցույց տալով առարկայի, Հատկապես նլութի մասը ն ոչ թե ամբողջությունը: օրինավ՝«Աղբյուրի մոտ նաց կերանք, Մի կուշտ ջուր խմեցինք» (Անան.). ո՞վ ալյուբ կծախի, մի չափ ալյուր տա՝ գնամ» (Թում.).«Հաց «Ձեզանից չենջ ուզում ձեզանից, Հող տվեթ մեզ ձեր տանից» (Թում.). «նադիր չաչր զորք Հավաքեց, Ջոոք Հավաքեց անճամար» (Թում.) ն այլն: 3.

երբ

4.

Մի խումբ որոշիչներ

բառը

ըստ

իրենց իմաստի անորոշ առումով

գոր-

հրաաաաոց

Քքա

7-31

Հմմտ. ու

Մ.

«քոմակ

Աբեղյան, Հայոց ճքո

լեզվի

Ց3ԵՌՀՇ, գԿՇԻ Օհմ

տեսություն, էջ 825--828, էջ

132-182:

3.

Ղոտոժտեն

են պաճանջում, Այսպես են ձածված գոլական որոչլալ Հատկապեսահորոչ դէրանունների՝` ինչ-որ, ինչ-ինչ. ին). ուրիշ. այլ. ոբնէ. ոբեիցե, դ քանի,ոՐոչ, ոմն ն ժի քանի այլ դնրանուններ՝ամեն, ամեն մի, յու-աքաելյութ. ոլ մի. քանի, շրինակ՝ «Բժիշկր սրսկում էր ինչ-ոբ սթաեն խաղում իմ մանճեղուկ» (2իրվ ) "Հիմի ուրիշերեխաներ փեցուցիլ կամ էլ կուքյան րեկեր գետակի ափին» (Անան.). «էլ ի՞նչ թազավորշ չտիրի» (Թում.). ուրիշին կռիվ Որ չանի, «Շամմուրամա՛տ, ի՞նըիչխան, ժամ է լույս ամեն թան հրեէ սաշման ունի" (Զար-), «Արեր մի քանի

մարդ կորավ (Բակ.) «Քանի-քանի ւտալիսՄընւձորի անտառներին» մաղ դառավ մարդասպանս (Բում.). «Ոշ մի փր տանից, Քանի-քանի

գ-իլ հրա զեղահիությունը չի կարող նկարագրել» (Անան.) ն այլն, ն անչոդ են գործաժ5. Որպես կանոն որոշիչ Հոդ չեն ստանում մ աողիկ, կանայք, պարոնայք,«յլն վում գրաբարաձն 4ոգնակիները՝ Յի ածանց ունեցող բառերից, ինչպես՝ Ք ով կազմված 4Հոգնակիները ոԲայռ մառղիկգիտեին ինչպես վովացնել իրենց նախանձավառսբրտեսան, Հեռվիցտեսան, ձրը» (Շիրվ., "Մոր կանայք ՃճԲովից (Թում.). «էս մասին Գյուղացիքմի թանի պատմություն բախացան «Սսւրեցիրպատրաստվում էին վարդավառի տոեին» (Արիե- (Թում). Են ). «Ուբաոտագիք Հանկարծ որոտաձայն ընկան փղերի մեջ» (Զար-) ու-

"

ա

ա-

Նուլեն է նան, երբ գրաբարյան չոգնակիի ձեերը գործածմում են ոճավորման նպատակով. օրինակ՝ Տրված միաբածքէտ էկան նոբից» (Թում 1 «ԱՀա ժեր իմառտուն զուսանքժամանեցին» (Ջար.): Սովորաբարանձճոգ էն գործածվում նան բերված բառերի տրական Հոլովաձեերը, ինչպէս՝ «Հանդիպեցի ալս մարգկանց,կաճանգ».«Տճօա այս մաբզկաճց, «Բայքսն նախանձր կուրացրել էր մտարշդկանանց». կանց» /Շիրվ.. "Պաակեէրն շտապեցնում էին Գյուղացոց» (Բակ-). "Նայում էր բժշկին, կովերին. գյուղտցոց» /Բակ.)։ Վերջին ձեբ բաբբառային 1։ ՔԻՆՔ ձնով կազօրԱյշպես ն' անչոդ են գործածվում ԵեԼՔ, ԱՔ. օրինավ՝ Փաջարբար ընկան պատեված անեզսկանները, «Վառզանանք նն ւմ» «ԱՐմենենք ն սպասում» այսօր Հյուրերի այլն: Էազմ

Բացառական,գործիական ն ննիգոյական Հոլովները. լինեն ոթե անորոչ. որպես կանոն արդի ճայերենում որոշիչ չոդ չեն բնդունում ե գործածվում են անորոշ ձնով:

բոշլալ

Որոշի: ՞շդի ցործաձուբլունը սաճմանափակվածէ նան չ«արաշլու:ոբեն, են ժի շարք նախաղասության անդամեեր առավելապես կամ ժիշւո գործածվում նն անորոշ ձնով առանք որոշիչ Հողիչ ն անորոչ ձնով են գորՌրպես կանոն, որոչն. Հող չեն ստանու ծածվում կոչականը, գոլական որոշիչը, ճատկացուցիլըն այլն:

ՐԻ ԱՆՈՐՈւ

Հ2ՈԴՐ հթէ լեզուներում որոշիչ ճոդի, որպես կա-.

եչ)

առաջանում է ցուցական դերանուններից, ապա անորոշ Ճոդը ժազում է մի քվականից, Վերցնենք Հետնյալ օրինակները. «Ուշիկ ջայլերով ներս մտավ մի (Րաֆ.). «Վուսամուտենրիցմեկի աոչն կանգնած էր մի կին պատանի» եմ մի օո ն ժպտալով նայում էր» (Շիրվ-). «նստած միտք եմ անում, ցավերս ՃոՄիտք եմ անում, միտք ու լեմ կարենումՄի ճնաշ գտնեմ՝ գամ» (Թում.). «Զմուան մի գիշերկար մի Բառսանիք» (Թում.): Ընդգծված կապակցությունների մեջ խամրած է մի բառի թվականական, թվարկման նշանակությունը, բացարձակորեն գերակշոում է ընդանուր տարտամիմաստը, հ նա փաստորեն անորոչ ճոդի դեր է կատարում: Այսպես, «Միպատանի տեսավ մի կնոջ»մոտավորապես նշանակում է «Ինչ-որ պատանիտեսավ ինչ-ոբ կնոչ».«Մի տարում նա մեծ գործարանում» (Խանզ-.) նախադառուփականագործդարձավ մի քյան մեջ մի-ն առաջին դեպքում արտաճայտում է քվարկման գազամիալն թվարկման գաղափար, այսինքն՝ թվական է, փար ն միայն հ«կ երկրորդ դեպքում թվարկման գաղափարըիրեն զգացնել չի տալիս կամ Ճամարյա զգացնել չի տալիս, մի-ն արտաճայտում է անորոչուքյան ընդճանուր իմաստ՝ անորոշ Հոդի նշանակությամբ: Մի թվականը ն մի անորոշ Ճոդը արդի Հայերենում տարբերակված չինելով ձնով ն զիրքով՝ տարբերակվում են շեշտով, Սովորաբարմի-ն որպես թվական շեշտ է կրում, իսկ որպես անորոշ ճոգ շեշտ լի կրում կամ արտասանվում է շատ թույլ շեշտով, օրինակ`«նա մի՛ կով ունի» ն «նա մի կով ունի». «Մի՛ անդամ Հանդիպեցի նրան» ն «Մի անգամ Հանդիսլեցինրան». «Մի՛ մարդ տեսա» ն «Մի մարդ տեսա»: Մի «ՀոդիՀիմնական նշանակությունն այե է, որ գոյականի ընգճանուր իմաստը կոնկրետացնում, մասնավորում է եզակի, անճատ առարնռն,

ու

ու

կայիշուրջը,ինչպես՝ մառշգ, տուն--միտուն,գիոք--միգի ք, մաոգ--մի ն այլն, Սա նշանակում է, որ մի Հոդն ունի կոնկրետաջկին կին--մի իմաստ Մի ճոդի այլս իմաստն ուղղակիորեն բընող, առանձնացնող

էում է մի քվականիիմաստից: Գիտենք,որ կոնկրետացնող, մասնավորողնշանակություն ունի նան որոշիչ Ճոդը։ Այդ դճպքում ո՞րն է որոշիչ ն անորոշ Ճոդի տարբերու-

թյունը:

Այս տարբերությունըՀատկապես այն է, ռր որոշիչ Հոդով գործածէ տալիս տվյալ անսակի մի որոչակի առարկա, ված գոյականը ցույց ք այլ տո՛ւր», առարկայի ընտրությունը բացառված է, ինչպես «Գիոքր

«Աթոռըվերցրու

նստի՛ր», իսկ մի անորոշ Ճոդով գործածված կանը ցույց մտնող առարկաներից մեկը, ինչպես՝ «Մի գիոք տո՛ւր», «Մի վերցրու ն նստի՛ր»: ն

գոլա-

է տալիս պատաճած առարկան՝ որպես տվյալ տեսակի մեջ

վեզվաբանական մծջ ճիշտ կերպովնշված գրականության

աթոռ

է,

ոբ

մասնատալիս -եզակի,

է անորոշ Հոդով գործածված գոյականը ցուլց վոր առարկանույն տեսակի այլ առարկաների Ֆոնի վրա, ինչպես՝ «Մի ճոդով գործածված գոյականը այսպիսի ֆոն գիրք տո՛ւբ», իսկ որոշյալ չի ծնքագրում, բնչպես՝ «Գիրքը տո՛ւրու Սովորաբարասում ենք, որ ժամանակակիցՀայերենում անորոչ

արտաճայտվումէ 0 Ճոդով՝ մարդ, խնձորն մի անորոշ ճոդոիր այսպիսով Հավասարության նեշան դեծհլով աթ մի մառդ, մի խնձոր, ձների միջն. Սակայն սրանք Հավասարարժեքչեն ն ծրնան են ճանում անփմաստային տարբերություններ: Ննախ՝ կապակցությունից դուրս Հոդ ձները նշանակում են տվյալ Հասկացությունը, ինչպես՝ մառդ, խբնձոր, իսկ մի ճոդով ձները՝ տվյալ Հասկացության մեջ մտնող եզակի առարկան, որն անծանոթ է, ինչպես՝ մի մարդ, մի խնձոր: Մյուս կողէ երբ եզակի է, շատ դեպքերում անտարբեր մից՝ անծոդ գոյականը, ն նս եկատմամբ Հոգնակի կաիմաստով ԹՎԻ թերականականկարգի է ըմբոնվել, օբինակ՝ «Դուրս եկա փողոց՝ մաբդ տնատաս. Գինձոր բող գնեց». «Ձուկ բոնեց» ն այլնո Մի Հոդով գործածված գոյականը եզակի ն գա ն միշտ եզակի է բխում է մի թվականի բառային ըմբոնվում, է որից զարգացել անորոշՀոդը, էնչպես՝ «Դուրս նշանակությունից, առումն

«Մի խնձոր գնեց».«Միձուկբռնեց»: Ըստ իր նշանակության՝ ժամանակակից Ճճալոցլեզվում մի ւնոթվով գործածվածգոլականների 4ետ բոշ ճոդը, որպես կանոն, ճողգնակի լեզվում անչրկիբառվել չի կարող, թեն ժողովրդական-խոսակցական հար չի նան այդ կիրառությունը, օրինավ՝ «Մի խոսքեր ասաց, որ ի էին, որ փութ մեղրով չէին ուտվի». «Մի ալյեպիսի «իրուն աղջիկներ չուտես, չխմես, նրանց մտիկ անես». «Մի ձայներ էին Հանում, որ մաիդու սիրո մզկտում էր». «Միտներ տնսա, որ կլանքումս չեմ մոռանաջ եկա

ն

մի մադ փողոց՝

ոնսա.

այլե

Ասվածներիցկարելի է եզրակացնել, որ ՄԻ Ճճոդի"իմնական կիբառությունն այն է, որ դրվելով գոլականի վրա՝ ցույց է տալիս առարկաներից մեկը, որն անծանոց է ն խոսքի մեջ Հիշատակվում է առին «Խոր անտառում մի այծ ք լինում. Ունենում է մի անգամ,ինչպես՝ գեղեցիկ ով» (Թում.). «Գնաց գնաց, բարձրացավ մի սառ, Բարձրացավ, տեսավ մի մեծ մարմար էա» (Թում.).«Փռվում է դեմս իսկույն մի փողոց Խաղաղ,ՈՒ փողոցի անկլունում--մի վտիտ տղա» (9ար-)կսկիծ մի Հաշ ճչում էր մեր սրտերում կարկամՄի անուն «Բայց ու

ու

ցավ»(Չար-)-«Մի ջաչճել կին դուրս ծկավ սիմինդրի խիտ արտից» (Բակ.). «Գուցե ճամփի մեջտեզը մի կխտաոսպատաձՀեց» (Անան.): նշենք նում, ալդ

նան

այն,

որ

անորոշ Հոդով գործածված զոյականենրը խիստ

առարկաները մեր ուշադրությանկենտրոնի են դթչոն, այսպիսով, մենք սպասում ենք ճետազտ տեղեկությունների առանձնացվածառարկաների մասին, ինչսլես՝ օ«Օտար-երկեջի կա-

առանձնանում

են,

մի չքնաղ աղչիկ»(Տճր.). «Դեմիցմի թոչուն սնցավ սրընթաց» (Ջար-). «Դուրս թով մի զինվոր՝ ձեռին դամարների տակ

երաղիստեսա

շույն»(ջար-)- «Ափից մոտիկ ն

պտտում էր մի կանաչ

այլն: Այս, պատճառով էլ սովորաբար

Հաջորդում

են

այլ

տրվումմի Հոզով

(Թում.) նավակ»

այսպիսի նախադասությունների են որտեղ տեղեկություններ նախադասություններ, «ՄԵմասին,օրինակ՝ առանձնացված գոլականների

ռավ իր ճետ տանելով մի ծանր վիշտ: եվ այդ վիշտը նրա զավակներն առ Ճեւտոիոր էին» (ՇիՐՎ-).«Դարձավնա մի տղամառողու, քայլ քայլ Դա էր նրան, ճանգուցյալի փեսան էր» վում (Շիրվ-). «Զյուների վրա Մճոնում էր էր ընկած մի կին: անմիտ մի ժպիտ դեմքին» (Չար-): մասնաՔննարկվածօրինակներում Մի Ճոդնունի ւսռանձնացնող, նան ՄԻ է ընդվորեցնող նշանակություն, Հողը կարոզ արտաճայտել անուր Հասկացություն: Այսպես, միջոց էո «լեզունճաղորդակցության միտբը կարելի է արտաճայտել նան «լեզուն ճաղորդակցությանմի միջց է» ձնով Ուրեմն` բնդչանուր Ճասկացություններըկարող են արտաճայտվել Ն Ը 4ոդով, 0 ձնույթով ն մի անորոշ Հոդով։ Այս դեպքում մի Հոդը է տալիս, որ ընդծանուր Հասկացության բնութագրման ճամար ցույց մեկը, իսկ որոշիչ Հոդով ն վերցված է նուլն տեսակի առարկաներից անձոդ ձնեծրըսուկ արտաճայտում են ընդճանուր Հասկացությունը: Աճա Համապատասխանայլ օրինակներ, որտեղ տի Հոդով գործածված գոլականները ընդծանուր Ճասկացություններ են արտաճայտում. «Մի մաոդ. որ արտամարճում է իր ժողովրդին, ստոր է ու դավաճան». է իր լեզուն, պատմության ասպարեղից դուրս «Մի ազգ, որ մոռանում է դալբա». "իշխանությունը տիրող դասակարգի ձեռքին մի զենք է». «Ազատությունըմի աստվածային բարիքէ» ն այլն: Մի բառն ունի նան այլ կիրառություններ, որոնք որոշյալի ու անոբոչի կարգի Հետ անմիջական կապ չունեն: 1. Մի բառով կազմված էն մի քանի կայուն բառակապակցություն.

ներ՝ մի քանի,մի Բիչ,մի փոքբ, մի զլոխ (ժողովրդանանձ՝ «շարունակ, գլուխ նրա մաւին անվերջս--«Մի

է

խոսում):

2.

Դրվելով թվականների վրա՝

3.

ժողովրդական-խոսակցական լեզվում դրվում է

է տալիս տվյալ թվով արցույց տաֆայտված մուռավոի քանակություն, օրինավկ՝ «ՄիտասըՀոգի կլիեէին». «Մի Լսան մարդ էին ճավաքվել». «Այս դեպքը պատաճել է մի Քինգտարի առաջ» ն այլե նան

բայերի

գը-

բական ճրամալյականին ըղձական եղանակի ձների վրա, օրինավ՝ «Մի են». գնա տես՝ ինչես «Մի ասա՝ իմանամ». «Մի գրեմ վերջացնեմ».

«Մի տք՛ս, մի տք՛ս, Թէ լբբի պես Գլուխը բաց, Ազատ նստած՝ Ո՛նց է կանչում, Չի ամաչում» (Թում.): Հասկանալիէ, որ բերված ձների մի

մա«եիկր կապ լունի արգելական 2ճրամայականիմի մասնիկի Հեւու Լ/8 ժենայն ձավշնականությամրվերնեիկիրառությունններնառաջանում են ՀՄի անգամ գետ տնսջ կամ "Մի ճատ գնա տես» ձներից (Վերչին գործաճաթյունթ եա խոսակցական լեզվում կա՝ «Մի ճատ արի ինձ մոտ».

«Մի մով

մետ

մոտելյիր տնսնեմս

ԱՆՔԻ

ԿՎ

Ո

ն

այլն) անզամկամ

ԱՆՋԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԸԵԳՀԱՆՈՒՐ ՏեՎԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- Անձի ն

հատ բառերի «ղու-

ԿԱՐԳԸ

ոչ

անձի քնրականա-

կան կարգի ժամանակակիցՀայերենի ամենաչհտաքրքրականերնույթենրիթ մեծն է. Այի չի եղել գրաթարում ու միջին Հայերենում, Հատուկ

(ԿԸ Ճյուղի) թարբառներիմեժ մասին ն նրանց 4իմայս արեմտա՝այ գրականլեզվին: Քերականական թարձիացած ու է (ՈՒՄ արեծլյան ճլուզի) բարբառնեկարգն առաջացնել ձեսվորվել բում հ երանք Հիմցի վրա թարձրացած արնելաբայ գրական լեզվում: է արեձլլան աշխարչաբարի եջա Ժռտրաջամր պալմանհավորվաժ ե օանձեածատվգարջաջմամբ սերտորձնփապվաժէ 1ք1րգործողի(Էնագարի) ն գրոգի («զիզ Ինգրի) Գնային տարբերակման Հարցը Հետ: նշ Հիֆ իեգվում` գրաբարումե՝ աֆձձրի. ե՛ իրծրի անուները «րդ ԽԿգրի Հագականամ մինձովե 4նավարումն էին առնում, եկ` օեթժաժ գաստթ Վայ անարգիջկ, ն Ֆու զկեսուրիւր. ն կին ԿԳԱԻ կ ՓառավՎՃէՐ. ձ ձզթայթ զեզբայո...»/եզրձ)- «1Հասագիվբ«Կի «խած Հայց ն լնզ րս զգունգէ7«զմֆաջաձութիմ «րմա. կեսգբաժանեքի»|ձզ/:4: Փեազան«րան` գրաթարում ենրգոթծագին կրոզի ֆոՆ ԷաՏերֆ առագանակ չձբ կարոզ, «րովչձտն սազզաֆաձն քարբակած Իոն Գի Հպովեեշ նեաթան"բձն«արթկթակգաֆ (փն. Ֆլազի Հայցաֆածջ «գՖ Ֆախզիրը Ֆազ«յփզ տ«րցեջված էր ՏՓաձավ.«թ կացազ է» առահսլ (ՊՈՂ--- «ֆազերոո, Հա «- զաշտնկրր,. հակ Հոզհակթ »տարդաֆանն ու ՎԻՀարախտեջ առաճց 2 նափզրի կ «««թրձջավեած կբն Հաստ էջ 8, խածվերգինշ՝8 փեջջավթությՖ («արֆ-ով` «ռազինն անձե ԿՀւկերոթց Կով «-ԿկրաաւԽՀեն «պաթանտվ նյ զրաթազուք ձ՞ «ՍզուՖիի«Խջմ զոջակերոտ, գ Հ4«ոգքցթ «փՐձձ զաչագերաած ձենրի ՀԼ ֆան աբեմտյան

քի վբա

ա-

ու-

Ն

Կ Վեր"եզոախախ Հազտավկան, Հոլ«Վնեջր «զգոթոԸնծերարով աարրծքոսկ-

Է. իիցնիհ, նաձակոսը ձ. «լ. ԱԱրակալի ՈՊճշվարծ«ղթՖ կրարպեցըառ«արեը41. ԲՐճեթ (Գրողին Փգլճագաանասկան, Հփօժվու (5. Գավա«աաաոամ, լխրկագանֆեավոցօանն վրա ՀԽ. Սոս». վե, ին

ԿՓ «-

««

Պիդ, Երի.

ՀԽտոագուԿ/աժազան զագիվոց

ՍԳրՍԿԿԱ:

քանըհչիացաոսմ ՀԷԽափո-

«րի մա.

ն

ՊՎԱՎԱԿԻՒ8

«-

Ս Վճշջազորովկլսմմնեի:կագոսռի Հազիշակահճ

պատճառովուղղականի ու Հալցականի ձնաբանականտարբեբակումը առաջանումէ ննրգործողի ու կրողի ֆունկվերանում է, ն, այսպիսով, ցիաների շփոթության վտանգ, Բառերի ազատ շարադասությանպայԵՐկսիրում է աշակերտը» նախադասությունը «Ուսուցիչը մաններում իմաստ է, որովճետն պարզ 4է՝ սիրողն ուսուցի՞չն է, թԹե՞աշակերտը» Բայց ներգործողի ն կրողի ֆունկցիաներն այնպիսի ճակադիր ֆունկցիաներ են, որոնք լեզվում անպայմանորենպարզորոշ կերպով պետք է դրոնորվեն, Այս ուղղությամբ մեր լեզվի արեմտլան ն արնելյան Ճատվածները տարբեր ընթացք ունեցան: զարգացման Արձմտյանբարբառներըերկդիմությունից խուսափելու ճամար դիմում են շարաճյուսականմիչոցի՝ բառերի ճաստատուն դասավորության արեմտաճալ գրական լեզԿԸ եր: ճյուղի բարբառներիմեծ մասում վում ենթական ն ուղիղ խնդիրըձնաբանորեն տարբերակվածչեն ն րոշվում են բառերի շարադասությամբ՝ենթական նախորդում է ուղիղ խնդրին, օրինակ՝ «Տիկինըճրագով երկրորդ Հարկը սենյակ մբ առաքնորդեց հյուբն»(Պար.). «Ժամագործը կր վոնտե Թոբոս աղան»(Պար. Ըստ ալյդմ՝ արնմտաճայերենում կը սիրե աշակերտը» նա«Ուսուցիչը խադասության մեչ ենթական ուսուցիչն է, իշկ «Աշակերտըկը ոռիբե մ եչ՝ աշակեբար: ուսուջիչը» նախադասության նույնպես երկդիմությունիը Խուսաղիելու Արեելյանբարբառները» նպատակով, դիմում են մի ուրիչշ՝ ձնաբանական միջոցի|՝շնչավոր ռարկաների ուղիզ խեդիրն սկսում է արտաճայտվել տրականի ձեով, Թե ինչու Հատկապես շընսիրում է աշակերտին»: օրինավկ՝ «Ուսուցիչը չավորների ուղիզ խնդիրն է ձնավորվում տրականով, բացատրվում է Լրանով, որ, որպես կանոն, միալն այդ դեպքում կարող է հերգործողի հ կրողի ֆունկցիաներիշփոթության վտանգ առաջանալ: Բառերի ազա շարադասության պայմաններում «Ուսուցիչըսիրում է աշակերտը» նախադասությունը երկիմաստ է, իսկ «Ուսուցիչ սիրում է գիրքը» նաէ, որովճետն ներգործողի ն կրողի ֆունկխադասությունը պարզորոշ ցիաները խոսքի բովանդակությունից Հասկացվում ենչ իրականության մեչ էլ չնչավորների ե անշունչների փոխճարաբերությանպայմաններում որպես ներգործող սովորաբար ճանդես են գալիս շեչավոր առարկաները, ն, ասենք, «երեխանկոտրեցբաժակը», «Ուսանողըբերեց գիրՔը», «Զինվորը մաքրեց ճրացանը», «Աղչիկը զարդարեց սենյակը» ն նման տիպի նախադասություններիմիտքը որոշակիորեն դրսնորված է ո-

ա-

անմիջաբարՃճասկացվումէ: Անգամ էթե գործ ունենք ոչ թե շնչավոր Ճետ, անշունլ, այլ միայն անչունչ առարկաներիփոխճարաբերության այգ դեպքում նս ներգործողի ն կրողի ֆունկցիաները սովորաբար խոսՔի բովանդակությունից ճասկացվում են, օրինակ՝ «Արնը լուսավորեք ն ու

քշեց ամաերը», «կայծակը պատուց երկինքը», «ՄքՓենանմաթրեց փիողոցըծ,«կրակնայրեց թուղթը» ն այլն". է դառնում, որ մեր լեզվի պարզ Այո թոուցիկ վերլուծություններիցը երկդիմությունից խույս շրչանում պատմական զարգացման որոշակի ն է զգացվել շնչավոր առարկարիք «ամար աֆծրաժեշտություն տալու Այս ենթակայից: տարբերակելու կաների ուղիղ խնդիրը ձնաթանորեն ն անշունչի աճա է արգի շեչավորի ճայերենի ձնավորվել Հիմքի վրա էլ ջնրականականկարգր"

ԱՆՁԻ ՈՒ Ռ9 ԱՆՋԻ՞, Թե՞ ՇՆՋՉԱՎՈՐԻՈՒ ԱՆՇՈՒՆՉԻ ԿԱՐԳ.-Այս

«Քամին հԷրկիրը»»

կարգը ճայ թերականները կոլում են կամ անձի ու Էրի, կամ շելավորի ու անջունչի կարգ։ Ամենից առաչ պետք է պատասխան տալ այն Ճարօին, քեն արդի Ճալերենում ունենք անձիու ՒՐԻ՞, Թե՞շնչավորի ու անջունչի բերականականճակադրովմյուն,Հենց սկզբից նկատենք, որ առային ճայացբից պարզ քվացող այս ճարցի այնքան էլ եշտ չէ պատասխանել, ն լեզվական փաստերնալեպիսին են, որ առիթ են տալիս

խորճրդածժությունեերի' Արգի ճալերենում Հավասարապես կարելի է խոսել ն՛ շնեչավորի ու անշունչի, ե՛ անձի ու ոչ անձի (իրի) Հակադրությանմասին, ուղիղ խնդրի պաշտոնում ազատ Կենդանիներիանունները որոչլալ գործածվելով տրականով՝միավորվում են անձերի անուններին ն դրրանց ճետ կազմելով չնչավոբրի խումբը ճակադրվում են անշունչ Լ12 ռարկանձրի Իմբին, տրոնթ սովորաբար գործաֆվում ուղղականով, իկ տրավանով կարոզ էն գիրաովել սակավաթիվ դեպբերում, երբ իՐճրի անունները ոչ թն ի"կական ֆիզիկական նշանակությամբ են ըմբբոնվում, ալլ փոխարէրությամթ որպնս չեչավորված են մտածվում: Այսջանով Հայծրենում կարելի է խուել շնչավորի ն անշչունչիթէբակա-

չուր

ա-

նեականկարգի մոօին: Մյուս կոզմից՝ առայժմ մի կողմ թողնելով ուղիզ խնգրի ճարցը, պետք է նշել, որ արգի ճայերձծնումեթե ոչ ձնաբանորքն. ապա Ճաբքական դերանունների 48» ունեցած ճարաբերակցությանտեսակետից դբոսնորվում է անձի ե ոչ անձի առում ալեքանով, հոիթանովոր անձ Ցույց տվող գոլավանների հւղղակտնում պատասխանումեն ՈՎ ՀարՑին. ինչպես` Ո՞վ--բանվորր,աշակեոտը, բժիշկը.ե՞եխան. գյուղացին, ուսուցիչը ն արն: փով ոչ Թեձ (իր ն կննդանի) ցույց տվողների պաՖ

Միայն առանձին ղդեպբերումնախադասությունը մնում է երկիմաստ, Օրինակ` «Փատը ջարդեց քարը». «Կեցությունը Պիոշում Է գիտանցուրդունը». «Մաճը Քաստատում է կլանբը», «Նպատակն արդարացնում է միջոցը» ն այլն: Ծիշտ է. նարելի է ասել, որ սպլսպիսմի Շախադասություններումենթական ն ուղիղ խնդիրը որոշվում են շարադասոթյամբ. ն, ասենք, առաջին նախադասութլան մեջ սովորաբար որպես ենՓակա կըբմբռնվիփայտ բառը. բայն չի ծիոտվում ն այն, որ որսիես ենթակա նարող է ըմբռնվել ան թար բառր:

են գետը, ծառը, տասխանում փուլոցը, ինչըճարցին,ինչպես՝Ի՞նչը-ն այլե Անձի ն ոչ անձի՝ Ճճարցական դերանունառյուծը, ձին, աղվեսը

ների միջոցով դրսնորվող այս Ճակադրությունըարտաձայտվում է հան մյուս Հոլովներում, օրինակ՝ Ումի՞ց--ուսանողից,բանվոբից,հ՞եխա-

յից, բայց՝ Ինչի՞ց--գետից,փողոցից,առյուծից,աղվեսից. Ումո՞վ-ուսանողով, բանվոբով, Եբեխայով,բայը՝ Ինչո՞վ--գետով,փողոցով, աղվեսով,առյուծով: Սակայն ամբողջ ճարցն այն է, թե ինչպես է արտաճայտվում ալս Հակադրությունը ուղիղ խնդրի պաշտոնում, ծայ քերականները գտնում անունները որպես ուղիղ էն,.որ ծրբ ոչ անձի (երերի ն կենդանիների) են տրականով, ինչպես՝ «նա իր նվագով սախնդիր արտաճայտվում բերին էր լացացնում, զեփյուտինողբացնում», «Որսորդն սպանեց այդ ն ապա առջին աղվեսին», ու

ալդ

վերանում Հակադրությունը

կենդանիներիանունները ստանալով անձի

էն ՌՈՒՄ ճարցին:

առում

է,

ն

էՐրերի

պատասխանում

Որթան էլ այս բացատրությունըտարածված լինի, ընդունել չի կաբելի, Գործածվելովտրականով՝իրերի ն կենդանիներիանունները անն լեն էլ կարող ստանալ, որովճետն նրանք ՈՒՄ ձի առում չեն ստանում Հարցին չեն պատասխանում,իսկ ալս Ճարցի անձի առման միակ չափանիշն է կամ տրականով ւսրտածալյտված,ուղիղ խնդիրը պաՏրականաձն տասխանումէ երկու ճարցի՝ ՈՒՄ ն ԻՆՉԻՆ, օրինակ՝ Արչբ Ո՞ԻՄ խեղ-

անտառապետին, հնձվոդեց--Եբեխային,գյուղացուն,փայտաճատին, Բին ն այլն, բայց՝ Արջբ ԻՆՉԻ՞Ն խեղդեց--կովին,գայլին, վառազին, աղվեսինն այլն: Ո՞ԻՄ տեսար ճարցի պատասխանըկարող է լինել միայն անձի անուն: Աբամին,գյուղացուն,բժշկին, ուսանողին,ճՃանգըստացողին,վաբպետին, աղջկան,փեսայինն այլն: եթե դրա պատասխանը լինի կենդանու կամ իրի անուն, նշանակում է այդ անունը անձի Ո՞ՒՄ տէ. անվան փոխարեն է գործածվում, օրինավ՝ Ճանապաբճին ո րի կամ մականունը Սոխակ է), Եզին սաո--Սոխակին (մարդ, անունը են է, ո րի որին եզ կոչում): Աղվեսին, (մարգ, մականունը եզ Խոզին, Վարդին (մարդ, որի անունը Վարդէ) ն այլն: Եզրակացությունըպարզ է. միայն անձի անուններն են, որ անձի առում են ունենում: Գործածվելով տրականով՝կենդանիների անուննիրը անձի առում չեն ստանում, նրանք գտնվում են իրենց բնականդրուԹյան մեչ ն արտաճալտումէն շնչավորի առումը, օրինակ՝ «Մեր բոոբթին ԵՄ ման գալիս»: կիրառվելովտրականով՝իրերի անունները մտածվում են ոչ թե որպես անձ, այլ մտածվում են որպես շնչավոր, այսպի«ով դրսնորելով անշունչ առարկաների շնչավոր առումը, օրինավ՝ «Սո-

խակըսիրում

է

վարդին»:

.

ն՛ Իրծրի Մյուս կողժից՝ն՛ անձերի, ն՛ կճեդանիների, անունները ԸԼրջինննըս Ճճամարլյա միշտ) գործածվելով ուղղականով՝ միավորվում ԻՆՉ Ճարցին՝ Լ12 մի խմբիմեջ ն Հավասարապես "պատասխանելով արտածայլտում են անչունչի առում (իրի առում): Այսպես, ի՞Ն9 տեսար Հարցի պատասխանըճավասարապես կաբող է լինել ե՛ իրի, ն՛ կենդանու, կ՛ անձի անուն, ինչպես՝ Տեսա քաղաք, ծով, նավ, փիղ, առչ, զինվոր1. այլն, առյուծ, նեգո, նավաստի, Վերլուծություններիցպարզ է դառնում, որ արդի ճայերենում Մեկ ոչ անձերը (իրերը ե կենդանիները),մեկ Ճակադրվում են անձերն էլ շնչավորեերը (անձերն կենդանիները)ն ոչ շեչավորները(իրերը): Այսբանու էլ մեզ Հետաքրթրոզ կարգը անձի ոչ անձի ն շնչավորի է ք անի այս որ անշչունլիկարգ ճավասարապես, ճակագրությունները լեզվում այո կամ այն ձնով դրսնորվում էնս կստանանք4ճետնլալընդճանուր պատկերը: Ամփոփելով ու

ու

ու

ու

շո

ժամանակակից ճայեոբենում դոսեոբվումեն անձի,շնշավոբիՆ անառումներ: նչի ա) Անձիանունների տոբական ճռլովովաշբտաճայտված ուղիղ խըն-

է ՈՒՄ Բառցին: դիորզոսեորումէ անձիառում ե պատասխանում ե Բ) Կենդանիների իբե՞ի անուննեոիտոականով աբշտտճայտված ԻՆուղիզ խնգիորաշտաճայտումէ շքշավոոիառում` պատասխանելով ՉԻՆ ճառցի: ե անձեբիանունների գ) Ի՞եբի, կենդանինեոի ուղղակաճովարուզիղ խնդիոըաշտաճայտումէ անշունյի (իբի) առում՝ տաճայտված ԻՆՉ ճառցին: պատասխանելով Այժմ այս ջերականական կարգի սուբյեկտիվ կողմի մասին, Խո-

ռծլով տրականովն ուղղականովարտաճալտվածուղիղ խեղիրների գործածության մասին՝ ճայ թերականներըճատկապես շեշտում են խոսողի անձնական վերաբերմունքի Ճճարցը,ալյսինքն՝ խոսողի կողմից իրեբի կամ անշունչների անձնավորումըկամ շեչավորումը ն ընդճակառաԱբն։ ԻՀարկե, այս թերականականկարգի մեջ խոսողի անձնական վերաբերմունքը նշանակություն ունի, բայց վճոսկան ու էական Ճամարվել չի կարող: Վերցնենք «Վերջապեսնա տեսավ իր սիրելի որը» ետէոադասությունը:,Ընդգծվածնոր ձեր անձի անուն է ն գործածված է է դրա տրոսկանՀոլովով, այսիեքն՝ ունի անձի առում, Արտաճայտվա՞ծ մեջ խոսողի անձնական վերաբերմունքը. մենք կասեինք՝ ո՛չ, որովճետն բառր վերջին նախադասության մեջ այլ ձնավորում ունենալ չի կարող, ուզղականով գործածվել չի կարող: Այժմ վերցնենք «ճանանա մի մառրզու մառդու տեսավ» նախադասությունը:Ընդգծված ռպարձին ձեր նս անձի անուն է ն գործածված է տրականով, այսինքն՝ ունի անտյդ

է գիա մեջ խոսողի անձնական վերաբերԱրտաճայտվա՞ծ ձի առում. մունթը. մենք կասեինք՝ այո՛, որովշճետնալդ բառի բերված նախադա09

սության մեչ կարող է ունենալ նան այլ ձնավորում, կարող է գործածվել ուղզականով՝ արտածայտելով անշունչի առում, Ինչպես օռանանա մի մաոդ (է միչի այլոց, այս գործածությունն սոնեսավ» սլարճին տարածված): Նույն ձնով էլ՝ «նա շալակից իչեջվելի սովորական է ձագը ձնի մեջ խոսողի անձնական բեց գոմշիձագը»նախադասության է որքանով որ այս բառը այնքանով, արտածալտված վերաբերմունքը առման դեսլքում կարոզ է գործածվիհլնան տրականով ն արորոշլալ շեչավորի առում, էնչպես՝«եւս շալակիցիչեցրեց դոմշիձա-տաՃազջտել «Նա գիրքԷ կարդում» նախադասությանգիոք հսկ, ընդճակառակն, զին»: տեսնել անձնական վերաբերմունքի ն ոչ մի արտամէջ չի կարելի ձեի Հայտություն, որովճետն այս բառը բերված նախաղասությանմեջ այլ ձնավորում ունենալ չի կարող, տրականովգործածվել չի կարող: Վերլուծություններից կարելի է հղրակացնել, որ մեզ Հետ.սքրքրող քերականականկարդի դրսնորման մեջ խոսողի անձնականվերաբեր--

ու

մունքիմասինկարելիէ խոսել միայն ալն ժամանակ, Երիսնմիջաբար իրար են ճակադրվում տր։սկանովն ուզղականով արտաճայտված ուղիզ խնդիր Ճճնարավոր աղչկա» ձները, օրինակ, Տեսա մի մարդու, ուսանողի, ն Տեսա կնոջ, զինվորի

մի մառշդ,ուսանող,աղջիկ, կին, զինվոր: Երծ ձների այսպիսի Ճակադրություն չկա, ուրեմն կ խոսողի անձնական վերբաբերմունքիմասին խոսջ լինել չի կարող է նկատի ունենալնան, որ ալն ճարցը» 2 տվյալբառի որՉեւտք պԵս ուղիզ խնդիր տրականո՞վ,թե՞ ուղղականով պետք է գործածվի, շատ դեպքերում պայմանավորված է տվյալ բառի որոշյալ կամ անորոշ առումով, այսինքն՝ձենաբանական-իմաստաբանական Այսգոործոննեբով: նձի անունները, եթե որոշյալեն, ճամարյա միշտ տրապես,օրինավ՝ կանով, այսինքն՝ անձի առումով են գործածվում, իսկ եթե անորոշ են, առավելապեսուղղականով, այսինքն՝ իրի առումով են գործածվում: Այս բոլորից կարելի է եզրակացնել, որ անձի ն ոչ անձի--շնչավորի ն անչունչի քերականական կարգը սուբյեկտիվ կարգ չէ, ճիշ" է, երա դրսնորման մեջ խոսողի անձնական վերաբերմունքը նշանակություն ունի, բայց վճռական էական դեր չի խազում ն ունի զգալի սաշմաու

նափակումներ,

ՏՐԱԿԱՆՈՎ ԵՎ ՈԻՂՂԱԿԱՆՈՎ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԱԾ ՈՒՂԻՂ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ.-- Անձի Բատուկու ճասաբականուննեբբորոշյալ

դեպքումԲամաոբյա միչտ գործածվումեն տբականով:Այսպիսի օրինակներեն. «Մարոն սիրեց Կարոլին,կարոն չսիրեց Մառոյինջ(ասացվածք).«Շապուճ արքան Արշակ թագավորինն ձեր ԲոբեղբորբՀրավիրեց Տիզբոն» (Րաֆֆի). «նա գովել կողոպտել է խեղճերին, Նուլնիսկ թունավործլ է իր մի ընկեռոչը»(Շիրվ-). «Զինվորները մանուկՆԵՐին նրանց ծնողներինկապոտեցինթոկերով» (ճանզ.). «Ու Ղբբառման

ու

ու

կեց շաՀճր էր թովիչ

(Թում.):

երգչին,Գեւ

տե՛ս, ասավ, Թբմկա տիռուհուն»

Որոպալարձի անունների ոողղականաձն գործածությունը, որ առանձին դեպքեբում Բանդիպում ենը առավելսովես մինչխորհրդային շրջանի գեղարվեստականգԳրականությստ մեջ Րաֆֆու, Պոոշյանի, Շիրվանզադեի, Մուրացանին այրոց ստեղծագործություններում, մեր լեզվի «սրղի վիճակի տեսակետիցանընդունելի էչ: Այսպիսի օրինակներ են. «Ոգիներք գողացել էին նրա տղան ն փոխարենըմի դն էին դրել» (Րաֆֆի). «Այժմ արղեն պտրում եմ նախկին մարդն ու նրա անխարդախընկերակ«Տեսնել շուրջդ միայն գլուղացին ու նրա միօրինակ կլանքը» ցությունը» (Մուր) ԸՐուր.). «Շատ անդամ էր դատսպարտել տնտեսական աշխարճի այն տարրերը, որոճթ ոչ աշխատավորներ են, ոչ արդյունաբերողներ»(Շիրվ.). «... բալց ձգել իր զավակները` երբեք» (Շիրվ.): '

Անձեբիանուններ անոբոչառման դեպքումկառշողեն գործածվել

ուղղակարով,ե՛ տոականով,բայց ավելի գերակշռումեն ուղղակա-ԱՀա ճով կիոառությունները: Համապատասխան օրինակն եր: առում ծնում է դաուվղականով. Աճձեռիանսաբոչ «Մամիկոնյանը ծնում ն ԲԵՐոսներ է Մամիկոնյանր (Րաֆֆի). «0՛, շատ եմ վաճաններ... տեսել քեզ պես ճեբոսնեո» (Շիրվ.). «Շատ զինվոր պիտի Հավաքեն» (Բակ-). «Այժմ մէնթ բաշեկամճեր կողմնակիցներ պիտի Հավաքենք» ե'

ու

(հԽանզ-):

Անձեւի անոբոչ առում տբականով.«Վզզալով մտնում է անկյունները, աղճլատի տկլորիէ ման գալի» (Թում.). «կոլխովի նախագաճը ու

ն մի գող աշխատանքիցըՃեռացրել է մի ծույ անբարեխիղճզոմապաճի (Զար-). «Պչում է ձայնով փոթիիկ գազանի եվ արթնացնում պաճքակի» մի փոբրիկ ստնի» (Սնակ). «նա ավելի զարմացավ, երբ տեսավ իր առջն մի սեպուհի»(Գեմ.). «Եվ այդ ծովը ափ էր շպրտում մերթ սն մի կնոջ» Բովշե գլխարկով ժի գլուխ մերք եծրկարազգեստ (Բավ-)' Ազվական փաստերը ցույց են տալիս, որ անձի անորո անունների ե՛ ուղղականով, ն՛ տրականովգործածությունըարդի Հալերենում »օրի-

է։ «Տեսա նեպչափական «Տեսա.

էլ

մի

ե մի կին,մի զինվոր, մի Ե՞եխա» մարղ,

մի մառզու, մի կնոջ.մի զինվուի,մի ե՞եխայի»ձնհրից էրգու

ազատ

Ճաճախձն

կիրառվում էն, բեն պետք է նշել, Հանդիպում, քան երկրորդները:

որ

առաջիններըշատ ավելի

ԻՐԵ՞իանանճեր. լինեն որոշյալ թե անորոշ, գործածվումեն ողղակաձով,ինչպես՝ «Երիտասարդըձեռթով փայփալեց նրա սիրուն գբնուրբդունչը»( Րաֆֆի). «նա նկարագրեք լոզխր. ծրկար ականջները, ժմուսնու ազգական-բարեֆամնեե իր տառապանքները, տտնջանքները, Ֆ Առանձին ասաջցվածքներումու դարձվածքներում անձերի անունների որոշյալ ուղիղ խնդիրը կարող Է ն ուղղականով արտաքայլտվել. օրինակ՝ «Շունը տերը չի ճանաչում», «Վոս իր աստվածը մոոսլցե: է»-

ծանոթների պարզ խով ատելությունները դառըկշտամբանքները, ազգի եկեղեցու անեծքները» աբշճամաբճանբները, «ԱրչըԳի(ՇիրՎվ-). տե վարազի ժանիբթիթափը, նախածարձակչի լինում: եթե տկար մի ու

ու

մյուսներից, արչը թաթի մի ճարվածով ճեղքում է փամի երկու պատառ լափում, լեշր ծածկում չոր ցախով փուկվիզը. տերններով, էար դնում վրան» (Բակ.): հրերի անունների ուղիզ խնդրի ուղզականովգործածությունը այնքան սովորական է ու զանգվածային, որ նոր օրինակներիկարիք չի զգացվում: խոզ

ետ

մեա

ու

Սակավաթիվ դեպքերում,ճատկապես գեղաբվեստական գբականուիոեոի անուններիփոխաբերական շնշավոոթյան մեջ, գործածության՝ նան տրաման ճետ կապված`կբող խնդիոըկաշող է աշբտահայտվել էր դողացնում, կանճոլովով։ Այսպիսիօրինակներ էն. «Հասոն քաբերբին

ոզալիքները ճուղում, բնությունն էր քարացնում, զեփյուռին բացնում» (Ֆափ.).«նօ թեզ սիրում եմ, այնքան եմ սիրում, որքան չի ն բույսը աշխարճն աբնին սիրում Էիթերը ճՐագին, սոխակըվառդին, ու նսեմացրել էին ժլուս բողիե»(Փաի.). «նրա այս վառ տեսքն բույրը «նս սիրում եմ, վկա ճոզիս, Քեզ, մայրիբոլործաղիկներին» (ՋԶոր-,կիս, հայոենիքիս» (Շիրազ). «Հետո խուժում էր, մեղեդունխեզդում Վայբի ազմուկը վայրի քուշանաց (մնակ). «Գարնանըկանաչում է թումբը,

Սն չրի

մոլախոտերըխեղդում

Են

վաղաճաս ծաղիկներին» (Բակ.):

է ԻՐԵրիանուններիուղիղ խնդիոըտոշականով ճազվադեպ

աշտա-

Ճճարյուրավորէչեր Բայտվում.

գեղարվեստականգրականություն պիտի թերթել այսպիսի մեկ կամ էրկու օրինակ գտնելու ճամար, Այդ էլ մեծ է մասամբ լինում է այն դեպքում, երբ ներգործականբայր ցույց (իս այնպիսի գործողություն, որ սովորաբար կարող է ունենալ անձ կըրոզ խնդիր Այսպես, հմայել, դյութել, թովել, գոավել,ողբացնել,լացացնելն այլ բայերի խնդիրը սովորաբար անձ կարող է լինել: Բայց ձրբ այս ն նման բայերի խնդիրներըլինում են իրի անուններ, եմանակությամբ դրանք նս ձնավորվում են տրականով այսպիսով դրոնորելվ իրերի շնչավոր առումը, ինչպես՝ «նա իր եվագով մայում գլուու Քում էր անգամ ծաղիկնեին չբեռին, ծառեբին,աղբյու՞բնեոին զեփյուտին ճովին». «նրա ողբը քարերինու սաբերինէր լացացնում» ե այլն, տա-

ու

ու

ու

Այլ Ճարց է, երբ իրերի անուններըգեզարվեստականդրականության մեջ Ճաւռուկ նպատակադրումովճանդես են գալիս որպես անձի անունների փոխարինիչներ: Այսպես, Սաննի Ռոդարիի«Չիպոլինոյի արկածԽերը»(նրնան, 1952) գիրքը ամբողջապես կառուցված է այդ սկզբուն-

Քով, ն այդ իսկ պատճառովիրերի անունները, որպես անձերի անունների փոխարինիչներ, ազատ գործածվում են տրական ճոլովով, օրինավ՝ «Առւսնց երկար-բարակ խոսելու սրանք քավոր Դդումին դուրս աԸեցին «անից»- «Պոմիդորըմարդ ուղարկեց ձորձաճավաք կոբուն կան109

Հէլուօ. «Պրոֆեսոր տանձինէլ ձերբակալեցին».«կոմսուչիներն ուզում ձերբակալելն այնքան ձին աւել, թե Սոխ ՊՐասինն սինյոր Սիսեռիկին ն այլն: մեծ լէ, սպաներն բայց սպառնացին» էլ խիզախություն

կենդանիներիանունները ուղիղ խնդրի գործածության տեսակետից միչին տեղն են բոնում անձերի ն իրերի անուններիմիջն: են անունները,երբ ոբոշյալ են, ազատ կիբառվում Կենդանիների ն՛ ողտոականով(այսքանովճակվելովդեպիանձի անուննեբը), ղականով(այսքանովէլ ճակվելովդեպի իոի անուննեոը):Մեր ձեռջի

Ն՛

տակ եղած բազմաքիվ օրինակներիցբերենք միայն Հետելալները: Կենդանինեոի անուննեւիոբոշյալ տոականով.«Հենց գծլն էլ էդ

է սիրումա (Թում.). «Մարչատ ծրկուսին--եշին ոչխաբին--ամենից դիկ վայրի անասուննեոին զազաննեբին բոնում բերում են, տանու անում» (Թում.). «Պանինիշները անտառիբացուտում...- Հալածում էին Խրտնած պտխոային» (Բակ-). «Աղվեսինփնտրելու ժամանակ Անտոնը մի մոչաՀչավ էլ ս«պանքց»(Բակ.). «Այդպես, ես Բողարը պաճպանեցինք ձկնեբին»(Անան.). «Սպանվածառչերինթաղեցի ձյան մեջ» ու

ու

ու

(Ան.ն.

«նա ինքն էր ծակենդանինենբի անուննեբիորոշյալ ուղղականով. ն մեր գոմեշը» (Րաֆֆի). «Հոշթերբ Խեձլ տալիս մեր կովը. մեր եզը

բոնում էի, մինչե ձրեցկինը կովեր կթում էր» (Րաֆֆի). «Սովի ձեռիլափում: Մուկնէ որսում: Սառի ցը գալիս է չեմքից չուն է տանում փքոակ է ուտում, իր լակոտնէ ուտում» (Թում.). «Մրոցի չոբանները ու տավարըջչել էն ձորի կողմը» (Բակ.). «Պապիսժպիտը ոշխարշն կոբչում էր, մոռանում էր մեզ էլ, տունն էլ, եզն ու կովն էլ» (Բակ.)։

ԿենդանինեՐի անուններըանորոշառման ժամանակառավելապես օրինավ՝ «Մծնբ էլ ուրախացել ենջ, թե գործածվումԵն ուղղականաձե, ինչ ա, մի պախոակապանհնք,կուտենք» (Թում.)- «Շտապ բացում են գոմի դոները, մէկը մի կով. մեկը մի զովգ մոզի, մեկը մի նիչաթ ԵՐինչ,մյուսը իր միակ էշը շած բերում են, խառնում մեր անասունԵձրին» (Անան.). «Մի անգամ ոչխաբ նրան փաքաթեցին մորթեցին տաք-տաք մորթու մեչ» (Անան.). «Գալիս է որջը ավարով բոնվաֆ ուղտեր չոբիներթչելով» (Խանզ-): անուններըանոբոշառման դեպքումգործածվումեն Կեճղանինեոի Շան տոտկանով, օրինակ` «ծ» մատիկտամ, ռր մի անտեր գել էլ մի ոչխա՞իբռնել է» (Թում.).«Բժիշկը բննում էր մի Հիվանդ կովի»(Ձւր.). «Նա Հալածում էր մէր բակը եկոզ ամեն մի կատվի»(Զոր.)։ Ամփոփելով ի մի բճրելով ասվածները՝կունենանք Հետնյալ ըեդու

ու

ու

ու

Հաֆուր պատկերը»

Աճձի անուններըոբոշյալ տոման դեպքումճամաշյամիչտ գոոիսկ անոբոշ տոման դեպքում`Լ՛ ուղղակածաֆվումեն տոականով,. ե՛ ճով, տշտկտնով: ւՓ

Ի՞ի անուննեոը,լինեն որոշյալ, թե անորոշ, գործածվումեն ուղդեպքերում, իբշեոիանուննեոբի շնչասակայն սակավաթիվ ղականով, ճետ կապված,կարողեն կիշառվելնան տրականով: վոբման Կենդանիներիանուններըորշոշյալ առման դեպքում ազատ գոոծածվում են ե՛ տճականով,ն՛ ուղղականով,իսկ անոբոշ առման դեպԼում՝ առավելապես ուղղականով: Փոլականներիկազմությունը

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ ՄԻՔՈՑՆԵՐԸ.--

լեզվում գոլականներ

յոց

են

ժամանակակիցՀա-

կազմվում բառակազմական բոլոր

ներով ածանցմամբ, բարդությամբ ն Հապավմամբ, րատ որում, բարդությունը Հավասարապեստարածված են

միչոցածան-

գործուն, իսկ է գեր» չճաՀապավումը խաղում միայն երկրորդականերրորդական յած որ Հապավման միչոցով միայն ն միայն գոյականներ են կազմր-

ցումը

ն

ու

վու,

Ածանցում

ՎԵՐՔԱԾԱՆՑՆԵՐ.-ժամանակակից այերենում կան մի շարք վերջածանցներ, որոնք գոյականներ են կազմում կամ մասնակցում են գոյականների կազմությանը, Ստորն այբուբենական կարգով բերվում են ժամանակակից Հայերենի գործուն կամ այս կամ այն չափով գործուն վերջածանցները ն բացատրվում են նրանց Հիմնական նշանակությունները՞ճ: ԱՇԾՈ.-- Հիմնականում կազմում է ածականներ, որոնցից մի մասը վերածվել է գոյականների կամ ձեռք է բերել նան գոլականականնշանակություն, օրինակ՝ բոածո, դրածո, գտածո «գտած իր», Բանաֆո,

լաԳՈՅԱԿԱՆԱԿԵՐՏ

փածո,պաճածո,ձովածո: կամ

գործողության

օրինավկ՝ ծաղբաձու, արդյունքինշանակությամբ,

կատառածու,ձեռնածու, նվագածու,ժողովածու,ճավաքածու: ԱԿ.-ա) Գոյականանվանը տալիս է փոքջրացուցիչ-փաղացքշական, Հազվադեպնան նվաստական նշանակություն, օրինավկ՝բլրակ,գյուղակ, թոշնակ, լեզվակ. լճակ,ճյուղակ, ձոբակ, նավակ, տաշտակ,գոշակ: Բ) Բայաճիմջերիցկազմում է գոյականներ գործողի, գործիքի ն այլ նշանակություններով, օրինակ՝ բուժակ, գիտակ, իմաստակ,ճեծե-Գոլականակերտ ածանցներին նվիրված ալս Բատվածը շարադրում ենք Բիմնականում Բետնելով Մ. Աբեղյանին (տե՛ս «Հայոց լեզվի տեսություն», Երնան, 1965, էջ 237--282), թեն մենք քննում ենք նան մի քանի Շոր ածանցներ, որոնք ալդ գըրքում որպես ածանց չեն հիշատակվում:

ճըն-

լակ, ճոսսակ, ուլբեոգակ, պահակ,պատվիրակ,հենակ, նվիրակ, շակ, պտուտակն յլն: ԱՆԱՆ.-Հիմնականում ածականակերտ ածանց է, Սակայն ԱԿԱՆ ածանցով կազմված մի շարք բառեր ձեռք բերելով առարկայականնըվերածվել շանակություն՝

գոյականի կամ գործածվում են նան որպես գոլական՝ ցույց տալով անձի անուկներ մի ուսմունքի, գաղափարի Հետնողիչ մի դասի, խմբի պատկանողի, մի կոչում, դիրթ ունեցողի ն են

բեգելական,մեծաօրինուկ՝դարվինական, այլ նշանակություններով, Բեղափոխական, մտավոբական, վանամասնական,փոքրամասնական, դպշոցական,գիտնական,գաղթականն այլն: կան կան, զինվորական, նան

ԱԿԱՆ ածանցում կազմված

անձ

ոչ

ցույց

տվող գոլականներ, օրի-

գնաճատական, գրավական,դամնավ՝գոյական, ածական, թվական, բանական, վկայական: Ան.--

Մեծ մսամբ

բալածիմբերից կազմում է.

ա) Գործողիանուն` գոյականական կամ ածականականնշանակությամբ, օրինակ՝իշխան, ոուտասան, վիպասան,ճաբտասան, դեբառանչ ն այլն: կչկշան, վազան սնուն Բ) Գործիքի

կամ իր, օրինակ՝ ձըզաշկան, խթան, կռված, գան, փաթաթան,եղան, օբորան, գլան, տափան, խցան, ծծան, կրպչան ն այլն:

Քիչ գործածական ածանց էւ կազմում է գոյականներ ճաղթանակ,ճոնատարբեր նշանակություններով, ինչպես՝ գանձանակ, նակ, մբոցանակ,ուժանակ, խոզանակ. շոջանակ, եղանակ, ըմպանակ, ԱՆԱԿ.--

ցուցանակ:

ա) Գլխավորապեսգոյականներից կազմում է տեղի անուններ, ինչպծս՝ հիվանդանոց, մեղվաարճեստանոց, արվեստանոց, Շոց, ամառանոց,կուսանոց,հյուբանոց.ծեբանոց, բանջաբանոց, վաոարգելանոցձները կազմված են բայաճիմԱշխատանոց, սավիրբանոց: ԱՆՈՑ.--

Քերից:

ն արժեքի Թվականներից

չափի անուններից կազմում է գոականեծր տվլալ քանակությունը, արժեջն ու չափը ունեցողի նշանակությամբ, օրինակ՝ եբեՒանոց,հնգանոց,աասանոց,ռուբլիանոց,կոն այլն: ղէ կածոց, լիտբանոց ԱՆՔ.-Բայաճիմքերիցկազմում է գործողության առարկալացված սնուններ՝ բայանուններ, որոնք իրենց մեջ Համատեղում են նան գոր-

բ)

ու

ծողության Հետնանքի ու արդլունքի նշանակությունը կամ գործածվում են միայն վերջին նշանակությամբ, օրինավկ՝ աշխատանք (աշխատելու արբճամաբճանի, գործողությունը ն աշխատածը),եբազանք, աղաչանք,

բամբասանք,գովասանք,գուբգուբան ք, զոկանք,ճաշգանք,ճերյուրան ք, մեղադոանք,վիբավոբանք, տանջանք,փոկանք,քամաճոանք: ԱՐԱՆ.--

կազմում է գոյականներ մեծ մասամբ բալերից:

ա) Տելի նշանակությամբ, օրինավ՝բնակաբան, բուժարբան, գոո--

ծաբշան, դատարբան, ընդունաբան,լողաբան, ճանդեբձառան, ձովարան,

մաբզաշան,ապարան,դասարանն ննջաբան, ճաշառան,

այլն,

Բ) Տեղի Հետ նան անոթի, գործիքի ն այլնի նշանակությամբ, օրիկբակարան,ճենաբան, մատուցարբան, կախառշան, պանավ՝ լվացաշան. նաբան, վառարան( այլն, ավետարան, բագ) Գրքի նշանակությամբ, օրինավ՝ այբբենաբան, ռաբան, սաղմոսաշան, երգաջշան, տաղաբան:

ԱՐԱՆ ածանցըՀամանիշ է ԱՆՈՑ ածանցին: .ԱՐԱԲ-- Գրաբարյանառնել բայի անցյալ կատարյալի ճիմքբն. է, է է որպես ածանց: կազմում զոյաոր արդի ճալերենում ըմբոնվում կաններ մի բան անողի՝ ենթակայականդերբայի նշանակությամբ, ինլպես՝ աղմկարար,բաբերար,գաղութաբշար, գյուտարար, խռովարար, հավաքարբառ, ճուշաշար,շինաշաոն այլն: ԲԱՆ.-կազմում է անձի անուններ ճատկապես մի գիտության մասնագետի, մի գիտությամբ զբաղվողի նշանակությամբ, օրինակ՝ բուճո-սաբան,թոչնաբան,պատմաքան, լեզվաբտն,կենսաբան,ճնէաբան,

գեբան,ձկնաբան,մարդաբանն այլն:

կան

նան՝

այլն, բան,ճոռոմարան ե

ԵՂԵՆ.--

ալդ

երգիծաբան,մեկնա-

Ցույց

է տալիս նյութը, որից կազմված է նշանակությամբ կազմում է ածականներ, օրինավ՝

բարձունքներ ձյունեղենկատարներ, ժայռեղեն

Լ

առարկան, ե ճողեեն էակ»

այլն, Բայց

ԵՂԵՆա-

ծանցը միաժամանակ ցուլց տեսակ կամ նույն ծագումն ունեցող առարկանել՝ Հավաքական նշաեն Այս իմաստով նակությամբ: գոլականներ, օրինակ՝ ամանեղեն,բանջարեղեն, գոճարբեղեն, եբկաթեղեն,խմոռեղեն, ն այլն: հագուստեղեն,սպիտակեղեն կանաչեղեն, Բբշուշակեղեն, են ծառ, բուլս, ԵՆիլկի.--կազմում տունկ, թուփ ցույց տվող բառեր, օրինակ՝ անարենի,դամբուլենի,դեղձենի, խոռդենի,ընկուզենի, է տալիս նույն բանից պատրաստված,միա-

լազքվումբազմաթիվ

թզենի,թթենի,կեռասենի,ացենի, մասոբենի,մշկենի, մռբենի, նա-

Իքնջենի,նշդաբենի,ճոնենի, շագանակենի,սալոբենի,վառդենի,բռխի, կեչի, մոշի, սոսի, սոճի, ծիրանի: թեղի, կաղնի,

ԵՆՔ, ԱՆՔ, ՈՆՔ,

ՈՒՆՔ.--

կազմումեն Հավաքական գոյականներ»

են տալիս մի ընտանիքի, գերդաստանի, տոչմի, խմբակորոնք ցույց Աբշամենք, Վարցության պատկանողանձանց, օրինավ՝ Գբիգուենք, դանանք,Վասականք, Գոգոնք,տատոնք, պապոնք,քեռոնք, Վանդունք, ն այլն, Սայունք

ԵՍՏ, ԻՍՏ, ՈՌԻՍՏ.--

բայերից կազմում

են

Մի քանի գոյականներ գործողության անվան կամ մի ալլ Քիչ գործածական ածանցներ

են։

նշանակությամբ,օրինակ` գովեսա, պաճեստ,ուտեստ, շաճեստ, ճանգիստ,ապբոուստ, գալուստ, ելուստ, կորուստ, պաճուստ, թաքուստ,փտ-

խուսա,Քագուստ,ճագուստ-կապուստ: 8-31

ԱԷ

ԵՐԵՆ.--

Ցույց է տալիս լեզու, օրիակ՝ ճայեբեն,ռուսերեն, գեոմփ-

հունարեն, լատիներեն,թուքեբեն, չինաբեն,լեճեվոբացեբեն, Բեն,անգլերեն, իսպաներեն, իտալերեն: ԵՔ.-- Դրվում է բաղադրությունների վերչում՝ կազմելով գործողու-

նեբեն,

Քյան անուններ, որոնք

ցույց

են

տալիս ծիսակատարություն, 4անդնս,

ջոօոճնեք,շնոբրփավորեք, դոնբացեք,շորձնեք,բեօրինակվ՝ նշանդոեք, տնօրճնեք ն այլն, Ե բեսբացեք, բանբացեք, Իկ.-ա) Գոյական անուններին տալիս է փոջքրացուցիչ-փաղաքչական Նշանակություն, օրինակ աղկղիկ, բաղիկ,թիթեռնիկ,թռռեիկ, ձկնիկ. ճուտիկ, մանկիկ,ուլիկ, քույոիկ ն այլ բազմաթիվ բառեր: ԴբրՀրավում է նան Հատուկ անուններիվրա, ինչպես՝ Աշամիկ, Վաճանիկ, ն շիկ. Աշոտիկ այլն: ԻԿ-ը արդի Հայերեն ամենագործուն փոքրացուցիչ-

ածանցն է: «փաղաքշական բ) Մի քանի բալարմատներից կազմում է գործողի կամ գործիքի անուններ՝ ճատկապես ավելանալով բաղադրութ,ունների վերջում, օրիՃակ՝ զոբակոչիկ,շոչմոլիկ, թափառաշոչիկ, մուբացիկ, մաոզիկ, մար-

տիկ. ալյուբմաղիկ,փլավքամիկ, ճանճքշիկ: գ) Ին-ը միաժամանակ կազմում է ածականներ բալարմատներից (ընթացիկ, ազդեցիկ, «լացիկ ն նմանները), իսկ դրվելով ածականների վրա՝ նրանց տալիս է սաստկական-նվազականկամ փաղաքշականնըշանակություն (փոքրիկ, «իրունիկ, քաղցրիկ, մեղմիկ, Հեզիկ, անուշիկ ն

նմանները):

ԻՉ.-- ԲայաՀչիմքերից կազմում է գործողի անուններ անձի կամ գործիքի նշանակությամբ, օրինավ՝ արառիչ, բնակիչ, գործիչ,թաոգ-

քննիչ, գոիչ, ճամոիչ, Բաշմանիչ, նկաշիչ,պատմիչ,փոկիչ,սոբագոիչ, վիշ- Բնձիչ,շառժիչ.սբբիչ.սբիչ,սովիչ, քամիչն այլն» ԻՉ ածանցով կազմվում էեն նան բազմաթիվ ածականներ՝Բամոզիչ. Լայքայիչ,սպառիչ,գրավիչ,ճմայիչն այլն: ՄՈՒՆՔ.-- Բալերից կազմում է գոլականներ, որոնք ցուլց են փո գործողության արդլունքը, Հետնանջը, օրինակ՝ բաժանմունք, զբաղմունք, ուսմունք, ճիացմունք,ճամոզմունք,մտածմունք, պարապմունք, տա-

ն այլնւ վառշմուեք, վոդովմունք, բուրմունք, ցուցմունք, վեբաբեոմունք

Թվականներնից կազմում է գոլականներ միասնության, ամբողջության նշանակությամբ, օրինակ՝ եբկյակ, եռյակ.քառյակ, ճրնգյակ. ությակ, իննյակ, տասնյակ,ճառյուրյակ,ճազաոյակ:Հառտկապքա ՅԱԿ.--

ավելանում է քվականով

ն

ժամանակի միավոր

ցուլց

տվող որնէ

բա-

ռով կազմված բաղաղրությունների վերջում, բնչպես՝ շաբաթօրյակ,մի-

ամսյակ, երկամսյակ,Եռամսյակ,քառամսյակ,քառամյակ,ճնգամյակ, տասնամյակ,ճիսունամյակ.ճառյուբամյակ,ճազաբամյակ,եբկունաոբն այլն: յութամյակ

ա) Կազմումէ ազգանուններ,ինչպես՝ Ազատյան,ԲագրբատԳեղամյան, Մարգարյան,Հակոբյան,Իշխանյանն այլն, Հայոց յան, մեծամասնությունը կազմվում է ՅԱՆ ձեով: բացարձակ ազգանունների ՅԱնՆ.--

Բ) կազմում

է ածականներ մի բան ունեցողի ն սեռական Հոլովի

միչգունյան, երկթեյան, ճանգստյան, նշանակություններով, օրինակ՝ ն այլն: եբնանյան, մ ոսկովյան Շաղաոյան, ՄսԵրէ ազգանուններ, օրինակ՝ ՅԱՆՑ.-- կազմում Մալխասյանց, Արամյանցն այլն: 19-րդ դարում Մինասյանց, յանց, Տեր-Ղազաոյանց,

ազգանուններիբացարձակ մեծամասնությունը կազմվում էր ՅԱՆՑ ձեվով, իսկ ալժմ դա վերածում ենք ՑԱՆ-ի, ինչպես՝ Աբովյանց--Աբովն այլն: Նազառշյանց--Նազառյան յան,Նալբանդյանց--Նալբանդյան,

Հատկապեսբնաձայնականբայերից կազմում է գործոռության առարկալացվածանուն ցույց տվող գոլականներ՝ բայանուններ, ինչպես՝ գոլյուն (դոչել բայից), դղոդյուն (դղրդալ բայից), դոփյուն, թնդյուն, խոխոջյուն,կոնչյուն, կոճայուն, ճնչյուն, ճարճատյուն, ճոնչյուն,մռնչյուն, սոսափյունն այլն: Համանիշէ ՈՑ ածանցին ն շատ դեպքերում կարող է նրանով փոխարինվել, օրինակ՝ մռնլյուն|մոնչոց» ՑՈՒՆ.--

ե ճոնչյունի|ճոնչոց, ճայթյունկնայթոց այլն:

ՆՈՑ.--

կազմում է իր, ճագուստ, գործիք ցույց տվող դոյականներ, օրինավ՝ վզնոց, գոգնոց,ուսնոց, մատնոց,ակնոց, թիկնոց(վերչին ծրեք բառերում Ն Հեչյունը պատկանում է գրաբարյան Հիմջին)' ՈՑ.-կազմում |՝ Վ) Գործիք, իր ցուլց տվող բառեր, օրինավ՝

խառտոց, էտոց,սղոց, չնչոց, քեբոց: Բ) Դործողությանանունն եր՝ բայանուններ Հատկապես բնաձայնականբայերից, օրինակ՝ շվշվոց, խշխշոց,գոոզոռոց, սվսվոց, ծլվլոց» դոդոոց, կչկշոց,փսփսոց,շոխկոց, ջառդոց ն այլն: Այ, իմաստով Ճամանիչ է ՅՈՒՆ ածանցին: գ) Տեղի անուններ սակավաթիվ գոլականներից՝դարբնոց,ղպոոց, ծաղկոց,թաքսառց,Բնոնց(ճու նշանակումէր կրակ)/ ՈՐԴ.-Գոլականներից,ածականներից բայարմատներից կազմում է բառեր մի արճեստյ, գործ, մասնագիտություն, զբաղմունք, մառնակցություն ունեցոզի, այլե գործողի անվան նշանակությամբ, օրիու

նավ՝ նավոոդ, նայխոոբդ, սայլոոդ,

ռոսոբդ,

վաբոոդ, ճեսավառնոբդ,

ածանվորդ,գնոդ, լողորդ, ճանտխոոբդ, ճամփոոբղ,ճանապարճորդ, ռաջնորդ,բաժանորդ,ժառանգոոդ, կցորդ: ՊԱՆ.-- ա) կազմում է զբաղմունք, արչեստ, պաշտոն ցույց տվող բառեր, ինչպիս՝ այգեպան, սայդռնապան, ճնոցապան, պառտիզպան, լապան,ջրաղացպան,կառապան,ձիապան,ախոռապան,խանութպան, պանդոկապան: Բ) Առարկա,գործիք ցուլց տվող բառեր՝ պաճողի նշանակությամբ: (թբՎերջում օրինակ՝ կարող է ավելանալ նան Ակ ածանցը, սոնապան

զգնա»),

(լանչը պաճպանող բունջը պաճպանողզգեստ), լանջապան(ակ)

ն այլն, տետբապանակ, գոշապանակ ծայբապանակ, թղթապանակ,

տալիս երկիր, օրինակ՝ Հայաստան,ՎբշասՀունասԱսորեստան, Հնդկաստան, Տաճկաստան, Պաբսկաստան,

ՍՏԱՆ.--

տան,

ա) Ցույց

տան, Ռուսաստան

(

է

«յլն:

վայր, օրինավ՝ լեռնաստան բ) Մի բանի տեղ, մի բանով առատ (լեռնոտ երկիր), մոգաստան(մրգով Հարուստ տեղ), ծառաստան, այմենաստան: գեստան,անդաստան, բուբաստան, ՎԱԵԼՎԱԵՆՔ.-- Բալաճիմթերիցկազմում ցույց

են

են

գոլականներ, որոնք

տալիս գործողության արդյունքը, Հետնանջը, ինչպես՝ ասաց-

ված, զանգված,ընթերցված,կաթված,Բերձված,ճոդվաձ,ճավելված,

Բայց սսրդիՃալյերենումգործողության արդյունքի, ճատված, դարձված:

ճետնանքի նշաքակությամբ գոյականներ են կազմվում ավելի ՎԱՇՔ կառուցվածք, կերտվածք, ձնով, օրինակ՝գործվածք,գովածք,խոսվածք,

քերծվածք,Բոհյուսվածք,մանվածք,նստվածք,վիժվածք,Վճասվածք, Րինվածքն ալլն, Որոշ կազմություններում ավելի շեշտվում է գործողության ձնի սանովածք: իմաստը, օրինակ՝ նայվածք,քայլվածք,

(Այ)ՎՈՐ.--կազմում է բառեր մի բան ունեցողի, վրան կրողիչ գորածաՓոզի, մի բանով զբաղվողի նշանակություններով: Հիմնականում կանակերտ ածանց է: Բայց (Ա)ՎՈՐ ածանցով կազմված չատ բառեր էրենց մեջ Համատեղում են նան գոյական անվան նշանակություն կամ ուղղակի գոլական են, Այսպիսի աշբառերեն. ալեոո,աղանդավոր,

ավտոմատավոր, խատավոշբ, աստիճանավոր, գործավար,եկվոո, զինթ ագավոր, կամավոր, վոր, ընկնավոր, կալվոբ, կեղծավոր,ճանցավոր, ձիավոր, ճգնավոր,մասնավոր,սեղանավորբ, վիբավորբ, ուզվոր, ուղեոր ն

այլն:

ՑիլԱՑիլետի.--ա) Տեղի նշանակություն ունեցող գոլականներից էն անձի անուններ մի տեղի բնակիչ լինելունշանակությամբ,

կազմում

«րինակ՝ աբնելցի,ճաշավցի,գավառացի,քաղաքացի, գյուղացի, ղաշտեցի,լեռնցի, Եբնանցի,լոռեցի,խոյեցի. ղաբաբաղցին այլն, ՏԻ ծանցով կազմված մի շարջ բառեր ստացել են նան Հատուկ անվան ա-

Խշանակություն, օրինավ՝

Կեշառեցի, Խոբենացի, Նառեկացի, Փառպեցի,

ն այլն: Աղթամառցի, Մակեղոնացի

այլ

բ) Կազմում են բառեր մի տեղում սովորող, աշխատող լինելու ն նչանակությամբ, օրինակ՝ դասաբանցի, կուրսեցի,ճամալսաբանցի,

ճեմաբանցի,ֆիզմաթցի,կիոովցի(Կիրովի անվան գործարանում

աչ-

խատող)ն այլն, Գ) Երկրների անուններից կազմում է ազգի ն ալդ ազգին պատկանոզ անձի անուններ, օրինակ՝ անգլիացի, գեշմանացի, եգիպտացի,

իսպանացի, իտալացի,ճապոնացի, չինացի,վբացին այլն:

Դրվում է Հատկապես բաղադրություններիվերջում Կ վազէ գործողի անուն ցուլց տվող գոլականներ, օրինակ՝ այցելու,քան-

ՈՒ.-մում

սաշկու, թոշակառու, կապալառու,կատակերգու, ողբեբգու, վիպեոգու, ն այլն' վշիժառու,աաղեոգու,քնարերգու,երկրպագու

ՈՒԹՅՈՒՆ.--

կազմում է գոյականներվերացականնշանակությամբ: ա) Ածականներիցն մի շարք գոյականներից կազմում է ճատկա«Քշի վերացարկվածիմաստ արտաճայտողբազմաքիվ բառհր, ինչպես. 1. ագաճություն,դաժանություն,դեղնություն,լայնություն,ճեզություն,

մաքբություն, նոբություն, շքեղություն, սովոռություն, մեղմություն,

բաշեկամություն,գյուղացիություն,դառբնուսբբություն, ուսուցչություն,աղվեսություն,խոզություն,ընկեռություն, տխբությունն այլն.

2.

ն այլն: թյուն,ճիմառություն

բ) ԲայաՀիմքերիցկազմում է գործողության առարկայացված նուններ, օրինակ՝ ախտաբանություն բալից), ազատա(ախտաճանել` գշություն (ազաւ"ագրել բայից), ազդեցություն, գովաբանություն, հաղա-

սպանություն,փառաբանութություն,մեկնություն,պաշտպանություն, թյուն, փշկություն,օգնությունն այլն: Այս իմաստով ՈՒԹՅՈՒՆ ածանցը ճամանիշ է ՈՒՄ ածանցին, ինչպես` ախտաճանությունիախտաճասում կ այլն: Սակայն գործողության անվան ազատագբոություն|ազատագոում նշանակությամբավելի գործուն է ՈՒՄ ածանցը: գ) Որոշ գոյականներից կազմում է Հավաքական Հոգնակի իմաստ արտածայտոզ բառեր, ինչպես՝ աշխատավոռություն (աշխատավորներ),

(ազնվականներ), արճեստավոռություն,գաղթակաազեվականություն աշակեոտություն,եբիտանություն,բանվոբություն, գյուղացիություն, սառդություն,ուսուցչություն,մառդկություն:

ՌԻԿ.-- ա) Գոյական անվանը տալիս է փոքրացուցիչփաղաքշանվաստական օրինավկ՝ առջուկ, նշանակություն,

կան, սակավադեպնան

գառնուկ,գոմշուկ,դիվուկ,իշու: է գոլականներ զանազան նշանակություններով, բ) կազմում օրինակ` ավելցուկ,ծեբուկ,կապուկ,կիտուկ,կուժկոտբուկ, ճանելուկ,ճեղուկ, նորելուկ, քաշքշուկ, կաշմբուկ, խոզուկ, գոբտգլուխկոտբուկ, նուկ, ջոջբուկ, կոշտուկ (վերչին Հինգը Հիվանդության անուններ են): ՈՒԿ-ը միաժամանակածականակերտածանց է (բանուկ, կտրուկ, ուկ, գիրուկ ն այլն): ՈՒՀԻ.-կազմում է անձի անուններ իզական սեռի նշանակությամբ, օրինակ՝ աշակեբտուճի, բժչկունի,բանաստեղծու, գեղչկունի, եոգչունի,ընկեբուճի,թագունի, իշխանուճի,կայսբունի,ուսանողունի, տա-

ն այլն, ուսուցչունի, վշացունի

կան ՈՒՀԻ ածանցով կազմված կանացի մի շարք Հատուկ անուններ, ինչպես՝ Սբբունի, Վանուճի, Ծբանուբի,Մաքոուճի,Գեղունի, Հըր-

Րայուճի,Նաիռշունի, Թագուճի:

ոշ

Հիմ-

(Հին՝ ՈՒՄՆ).-- Բայերի անկատարիկամ կատարյալի Քերից կազմում է գործողության առարկալացված անուններ՝ բայանուն(ավարտել բայից), աոգելում Ներ, օրինավկ՝ավառշտում (արգելելբաՈՒՄ

ծագում, կատաբում,նվաճում, շարժում, ժխտում, խափանում, ավելացում, ամոբացում,բարձրացում,բնտելացում.հեռացում, ոչընշացում. պայթեցումն այլե: յից),

ՈՒՅԹ.--

Բայերից, երբեմն

դոլականներից կազմում է բառեր զանազան նշանակություններով, օրինակ՝ ասույթ, բնույթ, ղոույթ, ենան

Եբնույթ, ճասույթ, հավաքույթ,ճաշկերույթ,չաճույթ, ձանձոույթ, մշակույթ, սովորույթ, երեկույթ, ցերեկույթ,ավանղույթ,նոշույթ:

լութ,

ՈՒՅԹ

ածանցով կազմվել

ն

կազմվում

ծն

լեզվաբանական տերմին-

ճնչույթ,ձնույթ.բառույթ, շաբույթ, ասույթ, շաբաճյուիմաստույթ, բաղադբոույթ, ճատույթ, մենույթ,նշույթյ7: սույթ,արժույթ, ներ, օրինավ՝

ՈՒՆՔ.-կազմում է դոլականներ զանազաննշանակություններով, օրինակ՝ ակունք,առբուեր,բարձունք,դոունք,իբավունք,լոբձունք, ճի-

մունք, մառունք, շբթունք, սկզբունք,ցցունք,ուլունք, ճամեմունք, մանբունք, պաշտամունք, ծաղկունք: Որոշ բառերի մեչ ունի Հավաքական

նշանակություն: ՈՒՏ.-Ցուլց է տալիս մի բանով վայր, տեղ, օրինակ՝ թավուտ, կեշուտ,սոճուտ, ճաբնուտ, եղեգնուտ, խնձոբուտ,մոբուտ, շամառատ

բուտ,

Լըն։

ն այտղմուտ,ավազուտ, ծանծաղուտ,խավաբշուտ||խավաշչուտ

ՈՒՐԴ.--

կազմում է մի քանի գոլականներբալաՀիմքերից, ինչպես՝

արձակու՞ոդ,ժողովուրդ,խառնուրդ,կցուոդ, ճազուրդ, պարապուրդ, աճուոդ: ՈՒՔ, ՈՒՑՔ.-կազմում են գոլականներ մի ջանի բայերից՝ Հիմառան նականում ցույց տալով գործողության արդյունքը, Հեւոնանքրը, ձին դեպքերում

նան

օրինավ՝ գինաոգործողություն, այբուբ|այբուցք,

մանբուք(մանբունբք), մոլուցք,սեբուք, խառնուք, (սուք, կուռոուի,

Րուցք, ուռուցք, քաշկոաուք,ծեծկռտուք,քԵբուցք,քամուք: Ք.-- Գրաբարում կազմումէր գոյականների Հոզնակի ԹէՎր(րան-ն այլն): բանք, զետ--գետք, զարզ--զարդք ա) ժամանակակիցՀայերենում կան Ք ածանցով կազմված մի

բառեր, որոնց մեջ Ք-ն սոսկ ձնական նշանակություն ունի ն այդ ունենում են իսկ պատճառով էլ դրանք երբեմն չարաբերակից առանց Ք-ի ձնեծր. Այապիսիբառեր են. աչք(աչ), աղիք, դժոխք,զենք,զորք, եբկինք, խելք, կաբաոք,կառք, Բոնք, ԲՐաշք, ձեռք (ձեռ), մեղք, միտք

շարք

(բճնար),ճավատք (հավատ), ոտք (ոտ), պաշտք (պարտ), պետք, վանք, ուշք (ուշ), փառք, քիմք, ճիմք: Այս

(միտ), շեմք (շեմ), Բնարք

ն

Վերջին տերմինները տես խոնարբումը, Երնան, 1967:

Է.

Աղայան, Ժամանակակից ՔԲայերենիճոլովումը

բառերինմանակությամբժողովրդական լեզվում առանձին բառերի Վերջում ավելացել է Ք մասնիկը, օրինակ` աշխատանք,գառունք,աշունք, ն այլն: նշխաո-նշխաոք տեսիլ-տեսիլք, գետինք, բ) Գոյականներիցկազմում է հոր իմաստ կամ իմաստային նոր ք, թեկրանգ ունեցող դոլականներ, օրինավ՝ գիո--գի բաժին-բաժինք, խնդիո-խնդիշք,ծալ-ծալ, կաթիլ-կաթիլ, կող-կողք, բեր. խաղ-խաղք, փողԲավ-ճավք,շաո-շաոք, շնորճ-շնորնք, քաջ-քաչք, տաբի-տառիք, փողքն այլն գ) Ածականներիցկազմում է դոլականներ, օրինակ՝ աշժանի-աշ(դրա նմանակությամբ. չաո-չառիք), զաղտնիժանիք, քառշի-բարբիք լայն-լայնք, խոո-խորք,ճայբենի-ճայբեընտանի-ընտանիք, գաղտնիք, ճում-ճումք, չաո-չաոքն այլն: Շիք, ճՔավասաի-ճավաստիք, դ) Բայաչիմքերից կազմում է գործողության անուններ, որոնցից կամ իրենը մեչ շատերն ոտացել են թանձրացական նշանակություն ե՛ ն՛ են Համատեղում նշանակություն, գործողության, առարկայական օրինակ՝աղոթք,գնացք,գովք,ելք, խոսք,ճայացք,ճանք, ճմայք,մուտք,

նզովք, պաճք, չանք, սլացք, սպասք, վաճառք, վայելք, տեսք, առւոք, վազքն այլնս գնորք,

գավառների անուններ, օրինակ՝ Հայք, Գուգարք, Աղձնիք, Հայք,Փոքբ Հայք,Վիրք, Ասորիք, Աղվանք, Գամիոք,Սոփք,Ռշտունիք, Տաշիոք, Ուաիքն այլն: Սյունիք, Մեծ

ե)

կազմումէ երկրների ե

ՆՈՐԱԳՈՒՑՆ

ՓՈԽԱՌՅԱԼ ՎԵՐֆԱԾԱՆՑՆԵՐ.-Նորադույն շրջանում Հայերենը բազմաթիվ փոխառություններ է կատարել ռուսերենից ն գբլխավորապես ռուսերենի միջոցով նան եվրոպական լեզուներից (գերմաներեն, անգլերեն, ֆրանսերեն Այս ձեով այսպես կոլված «միչ), ազդային բառերը, թափանցում են Հայերենի մեյ, Բառերի փոխառությունը իր Հետ բերում է նան բառակազմականմասնիկների՝ ածանցների փոխառություն, Այսպես, օրինակ՝ ժամանակակից Հայերենում փոխառյալ մի շարք բառերի մեչ ածանցական նշանակություններ են ըզ-

դացվում, ինչպես՝ ագիտացիա, կոոպերացիա,օպերացիա,օկուպանտ,

կուրսանտ, ասպիրանտ, Քիմիկոս, մաթեմատիկոս: ակագեմիկոս,

Սակայն օտար այս ածանցները ՃճալերենիբառակազմականՀամակարգիմեջ տեղ չունեն, որբովչետնգործածվում են միայն սաշմանափակփոխառյալ բառերի մեջ ն բնիկ Հայծրեն բառերի վրա դրվել չեն կարող: Հայերենում կենդանի բառակազմական նշանակություն ունեն միոյն նռրագույն փոխառլալԻԱ, ԻՋՄ, ԻՍՏ ածանցները: ԻԱ.-Համանիչէ ՍՏԱՆ ածանցին ն կազմում է երկրների անուն-

ներ, ինչպես՝ Բյուզանդիա, Անգլիա,ՖՐանսիա, Իտալիա, Բուլղաբիա, Ճապոնիա, Հոլանդիան այլն: Հունգարիա,

են տաԻԶՋՄ.-- Կազմում է բազմաթիվ գոյականներ, որոնք ցուլց ուղղություն, ճասարակարգ» լիս ուսմունք, Ճասաբակականչ-քազաքական գեղագիտական ուղղություն ն այլն, օրինակ՝ դարվինիզմ,մարքսիզմ,

Բումանիզմ, մատերիալիզմ,նացիոնալիզմ, իդեալիզմ, լենինիզմ,

սո-

ցիալիզմ, կապիտալիզմ,ռեալիզմ, ոռմանտիզմ, կլասիցիզմ ն այն ԻԶՋՄ ածանցով կազմված բառերը, որպես կանոն, ունեն Ճարաբերակից ԻՍՏ ածանցով կաղմված ձներ:

ԻՍՏ.-- կազմում է անձի անուններ մի ուսմունքի, ճասարակականքաղաքական ուղղության, գեղագիտականՃայացքների Հետնողի ն այլ մաօրինավ՝ դաբվինիստ, մաոքնիստ, հումանիստ, նշանակություներով: սոցիալիստն իդեալիստ, տեոբիալիստ, նացիոնալիստ, ռեալիստ,

այլնւ է ճայերեն ԱկԱՆ ն ՅԱՆ ածանցի իմաստն արտաճալտովում ածանցներով,օրինակ՝ դտովինիստ| մաշքսիստ|մաոքսադաշվինական, ն այլն: կան,լենինիստ|կլենինյան ԻՍՏ

ՆԱԽԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐ.--

տաժ՝

45տ Վերջածանցների

ճամծմա-չ

չնչին է նախածանցներիխաղացած դերը Հայերենի բառակազմու-

թյան մեջ ընդչանրապեսն գոյականների կազմության մնջչ մասնավո լապես: Ճիշտ է, ճայերենում կան նախածանցներ ունեցող մի շարթ դրանք մենծ մասամբ բայանուններ եի՝ կազմված գոյականներ, բայց նախածանցներ ունեցող բայերից, ինչպես՝բացատռություն (բացատրել (գերագնաբայից), գերակատառում (գերակատարել),գեբագնաճատում ճատել), թեշագնաճատում (թերագնաՀատել), թեշբակատարում (թծրա-

կատարել),ճաշադոություն (Հարադրել), ճեղափոխություս (Հ8ղափոխել), (ներշնչել), նեբգործություն(ներգործել), ստորբագբություծն ներշեչում (վերաբաժանել), վեշագոում(վերագբել)» (ստորագրել), վեբշաբաժանում վերջազինում (փվերաղինել)» (Վծրաջննել) ն այլն: վեբաքննություն նան Սակայն կան նախածանցավոր բուն անվանական կազմուոաճմանգաղթ-աշտագաղթ, թյուններ, օրինակ՝ կովկաս-Անդոկովկաս, ( այլն: աբշտասաճման, գիծ-տբամագիծ, շափ-տբամաչափ

Բուն

անվանական կազմություններում գործածվող ն արդի Ճայեկամ այն չափով բառակազմականնշանակություն ունեցող նախածացներըՃետնյալներն են

րենում

այս

ԳԵՐ (--վեր)-գերածախս, գեբաշխարճ, գեբիշխտնուգերիշխան, գեոճնչույթ,գեբձեույթն այլն: թյուն, գեբմաոդ,գեբիմաստուն, ԴԵՐ (-փոխարեն)-դեբանուն, ղեբբայ, դե՞-ատենապետ, դեորկոմո, դեո-նեախագաճ (ն այլն: ՀԱԿ (--Հակառակ)-- Բակտգոսն,ճակառաջաոկ, ճակաթույն,ճակաճոսանք, ճակաճարձակում,ճականեխում,ճակաֆաշիստ,ճակտմարքսիստ: ՀԱՄ (- բոլոր,ընդՀանուր, նույն)-- համաբաշրառ,ճամտգումարց

Բաճամազաոկ,համազգեստ,ճամառշժեք, ճամաժողով,ճտմալսաշան, ն այլն:` Բամանուն,ճամաքաղաքացի, մակա"ոգ, ճամերգ

ՄԱԿ

(Հ-վրայ--

մականուն,մակբայ, մակալեզու, մակածական,

(-սկզբի,

առւասչին)-- նախատիպ,նախաբան, նախամուտր,

մակերես, մակերնույթ, մակընթտցություն: ՆԱԽ

նախահիմք,նանախաճաշ, նախասենյակ, նախապատճառ, նախալեզու,

ն յլն: նախաճայո,նախամառդ խամայո. ՓՈԽ (-«փոխարեն)-- փոխաոքա, փոխանուն,փոխգնդապետ, փոխնախագաճ. փոխծովակալ:

Որոչ գոյականներ կան

Ան ժխտական նախածանցով, օրինավ՝

նան

անիշխանություն, անմիաբանություն: Բարդություն

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՈՎ.--

Գռոյա-

կշիռ ունի նան բարդությունը, կանների կազմության մեջ մեծ դեր են ն՛ Համադրական, է՛ վերորում, գոյականներ կազմվում ըստ բարդ ավելի լուծական բարդությամբ8, բայց դրանցից գործուն ու տարածէ վաժ առաջինը՝Ճամադրականբարդությունը: ու

Համադրականբարդություն

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ԲԱՐԴ

ՊԵՐԸ ԸՍՏ

ԳՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՐԱՂԱԴՐԻՉ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՏԻ-

ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒ-

ԽՈՍՔԻՄԱՍԱՅԻՆ

ԹՅԱՆ.-Պետք է տարբերել Համադրական բարդ գոյականների կազմության 4ետնյալ Հիմնական տիպերը: ԳՈՅԱԿԱՆ.--Առաչինբաղադրիչն այս կամ ւյն ւս) ԳՈՑԱԿԱՆ-տնսակետիցլրացնում է երկրորդին արտաչայտելով սնուսկան Հոլովի ձնային նշանակությունը, օրինակ՝ գետափ, լեռնալանջ, ձեռնափայտ,

ծաղկաման,ծոցատետո,ականջացավ մսաջուր, ջբաճաոս, սաշալանջ, ալլն։ Այս ձեռով կազմվում

ածականներ մի բան ունեցողի նշանակությամբ, օրինակ` առլուծառիոտ,արծվաքիթ,աղյուսագույնն ե

ալլեւ

են

նան

Գոյական -Էէգոյական ձնով ճամադրական բարդ

գոյականներ

են

ճարադրություններից. Մոտ

կազմվում բաղչլուսական թյուն ունեցող կամ այս կամ այն իմաստով իրար նան

ճետ

նչանակուկապված բա-

Վերջին շրջանում ճրատարակված քերականական աշխատություններում ճամադրական բարդության անվանման տակ ներառնվում հն իսկական ն կցական բարդությունները, իսկ վերլուծական բարդության տակ` կրկնավոր ն Բարադրականբարն վերլուծական բարդությունների մասին մանրամասն դությունները: Համադրական ն ընդարձակ տե՛ս Գ. Բ. Ջաճուկյան, Է. Բ. Աղայան, Վ. Դ. Առաբելչան, Վ. Ա. Քոսլան, Հալոց լեզու, 1 մաս, Ա պրակ, Երսան, 1880։ :

ռերը միավորվում են ՈՒ, երբեմն նան ՇՎ շաղկապով, ալսպիսով կոզձնով կրում է իր գոյական, որ ընդճանրբացած մելով մի բաղադրյալ բաղադրիչների իմաստը, օրինակ ազգուտակ,անցուդարձ,աղունաց,

այբուբեն, այբուձի, առնետուրբ,ելնէ, լացուկոծ, նիստուկաց,կարուձե, ոբբեայոի ն այլն: Ինչպես կարելի է նկատել, այս տիպի դեպքում բա-

են ՃամադասականՃարաբերության մեջ: 1. կազմվում են գործող անձի, բիչ

ԲԱՅԱՐՄԱՏ.-ԳՈՅԱԿԱՆ-է

Բ) ենթակայական դերբայինշանակուդեպքում նան գործիքի անուններ

ղաղրիչները գտնվում

բեռնակիր, պատմագիո, գբագող, թյամբ, օրինակ՝բանասեո, ղավադիբ,եՐախտամոռ,զորավար,թոչշոոս,

դասախոս,

ճայասեր, ժամացույց, ա-

կանանետ, ճարթաչափ այլն, Ցույց տալով գործողի անուն` այս կազմությունները գործածվում նան ածականականնշանակուեն նան որպես ածականներ կամ ունեն խնամատար, գավագիրն այլն) Թյուն(Հայրենասեր, 2. «Գոյական բալարմատչ» բաղադրություներն արտաճալտումեն գ նան գործողության անվան՝ բայանվան նշանակություն. Սակայն այսպիսի կազմությունները լայն տարածում չունեն: Գործողության անվան Լ.

օրինակ» Հետնյլալները. գլխապտույտ (գլի Կպը(բերքը ճավաքելը), հառսնատես, գոոբծադովչ բե՞քաճավաք տբտվելը), զորակոչ, զոբաճավաք,արբնածազգ, Բացադով, զինադադար, զինակոչ, օբճաս Լ այլն: մարշդտճամար, ծառատունկ, բանթող, խոտճունձ, ԱԾԱԿԱՆ ԿԱՄ ՄԱԿԲԱՑ-Նախորդտիպինման 4) ԲԱՅԱՐՄԱՏ.-նշանակություն ունեն,

(1) կազմվում

բառեր գործողի նշանակությամբ ն մեծ մասամբ ունեածականական գործածություն կիրառություն, օրինավ՝աԲայց այսպիսի Րագբնթաց,ծանբակշիռ,դժվաշաշաոժ,դյուրաճավատ: բառերը Ճաճախիրենց մեջ Համատեղում են նան առարկայականնշաեն դոյականական անակություն ն ունենում կիրառություն, օրինավկ՝ նում

են

են

ու

Րազավտզ,բարձրախոս, զազբպխոս, լավատես,ձշիակեո,մենակատտո, ստախոռո, ուղղաթիոն այլն: շատախոս, շատակեր, շաշակամ, են կազմվում գոյականներ, որոնք մի

դ) ԱԾԱԿԱՆ-ԳՈՅԱԿԱՆ.--

որովճետներկրորդ բաղադրիմիությունչեն ներկայացնում, բմաստային գործածվում Ի իր բուն իմաստով, իսկ առաջիննայս կամ այն կողմից որպես որոշիչ լրացնում է նրան, օրինակ՝ դեղնախտ, խառնաժո-

Հը

ղով, բնագիր,բնաշխառճ, թթվասեր,լիալուսին,ոնաճող,ճարթավայո, սառնաշաքա»,վեոնագի»,վերնազգեստ,վԵրնատուն,միջնճախաղ. վերջնոբջամ եծատառ, Շաճաշիվ, մանբադոամ,մանբանկաբ, նոբալուսին, ն այլն: ճարս, նորափեսա Սակայն«ածականի գոլական» բաղադրությունների ավելի մեծ մասրբ մի բան ունեցողի իմաստ է արտաճայփում ն ունի ածականական նշանակություն, ինչպես՝ ամբակազմ,բաշտկավիզ,թավաճոն,թուլակազմ ն այլն, թեն այսպիսի բառերի մեջ Հաճախ առկա է նան դգոյա-

կանականնչանակություն, ն նրանք ազատ կարոզ են կիրառվել ալս նշանակությամբ, օրինակ՝ մեծատուն,կարճատես, կարմբաՎվերչին

բթամիտ,գանգբաճեո, թեթնամիտ,թռվամոոթ,թովակամ,ծածխայտ, ն այլն, կամիտ,ծակաչէ,ճաստագլովխ ԳՈՅԱԿԱՆ.-- Առաջին ե) ԲԱՅԱՀԻՄՔ-բաղադրիչը,

որ բայական արմատ է, լրացնում է երկրորդին արտաճայտելով սեռական Հոլովի աննձնական նշանակությունը, օրինավ՝աշխատասենյակ (աշխատելու յակ կամ աշխատանքիսենյակ), բնակավայր,բուժավայո,դաշձակետ,

ելակետ, զբոսայգի, զսպատուն,թիկնաթոռ, լսափող, ծխախոտ,րնննջասենյակ,մշցարբավեր, սաճաղաշտ,սողանցր,վաթեոցասբաք, ն այլն նառասեղան, փոկագին

զ) ԱՆՈՐՈՇ

կազմվում

նան

են ԴԵՐԲԱՅ-ԳՈՑԱԿԱՆ.--Որոշ ԲՎով գոյականներ «անորոշ դգերբայվ գոյական, կաղապարով, օրինավ՝

(գործելու կերպ), գոելաձե, գործելակեոպ մտածֆելաձե մտածելակեոբպ, գոբելացավ, վառելափայտ,վառելանյութ,պատմելառն, վաշվելակեոպ, պատմելաձն: Վերլուծականբարդություն

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

ՄԻ-

ՖՈՑՈՎ.-- ժամանակակից ճայոց լեզվում գոլականներ են կազմվում նան

վերլուծական բարդությամբ, որոնք լինում

են

ճարբաղբություննե

օրինակ՝թն այբ ու մայր, մայ» աղջիկ, օՐ ու գիշեր թիկունք, (չաղկապականՀարադրություններ),գիշե-ցեբեկ, թիկնոց-վբան, խոճիթԷ, ճյուօիս-արնընթեբցառբան, ցուցաճանդես-վաճառք, ճառշավ-առնել մուոք, ընկեր-բառեկամ (ՀարակցականՀարադրուքյուններ) ե կոկնաու

ու

վոբներ,օրինակ` մաշդ-մուորդ, գոռում-գոչում, սաոէ-սուրք, աման-չաման, բան-ման,թուղթ-մոսլթ,շիո-միո ն այլն: մեծ թիվ Ջափազանց ների ձեով Ճանդես եկող

կազմում կայուն բառակապակցություն-

են

բաղադրյալ

գոլականները,

օրինակ՝կարմիր

անկյուն, պատիթերթ, ԵՐնանիպետական Հանոշապետուճամալսաբշան, ՀայկականՍովետական Սոցիալիստական ն թյուն, Միավոոված այլն։ ազգեռիկազմակեոպություն

ուղիղ խնդիր,խոսքի մաս,

Հապավում

ՀԱՊԱՎՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ

ԳՊՈՅՑԱԿԱՆՆԵՐԻՆ ՀԱՏՈՒԿ

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ

ՄԻՔՈՑ ԵՎ ՆՐԱ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ.-- 2Հապավումներն առաջանում

կրճատ զրթությանՀիմքի վրա

ն

են

բառերի

մեր լեզվի մեչ լայնորեն տարածվել

են

Խորճրդայլին շրջանում, Մովորարար ճապավվում են պետությունների, քաղաքական կազմակերպությունների, ընկերություննեՀաստրակականն այլն բաղադրյալ ն ըստ այդմ Րի։ Հիմնարկությունների անունները,

ճապավման միչոցով միայն գոյականներ են կազմվում, Այլ Հարց է, երի »չապավումներից ածանցման միջոցով կազմվում են այլ Խոսքի մասեր, ասէնք, ածականներ, օրինակ՝ բանգյուղթղթակից-բանգյուղթրղն այլն: բուն-քունական թակցական, են. լինում Հապավումները անվան առաՏառային,երբ Հապավումը կազմվում է բաղադրյալ ՄԱԿ (Միավորվածսզգերի կազմակերպություն), չին տառերից, ինչպես՝

(Ամերիկայի Միացյալ նաՀանգներ),ՍՍՀՄ (ՍովետականՍոցիա-

ԱՄՆ

լիստակսնՀանրապետությունների Միություն),ՀաԵՄ (Հայաստանի (Հայկալենինյան կոմունիստական երիտասարդականմիություն), 2ՀՀ94 կան 4նռագրական գործակալություն)ն այլն: անվան եբբ Հապավումը կազմվում է ը.,ղադրյալ Վանկային, ջին վաններից, օրինակ՝կենտկոմ (լննտրոնական կոմիտե),կոմկուս (կոմունիստական կուսակցություն), ճայպեաճրատ (ծժայաստանիպեառա-

տական

գործւսդիր քաղգործկոմ Հրատարակչություն), (ջաղաքային

կո-

միտե):Առանձինդեպքերում որպես Հապավման մասեր կարող են ճանղես գալ բաղադրիչների երկու վանկերը, օրինակ՝ պետճոբատ, խնայ-

դոամաոկղ

ռան :ա-րառաչին, երբ Հապավումը կազժվում է վանվզերիցն ամբողչական բառերից, օրինակ՝ հբամկազմ (Ճրամանատարականկազմ),

(կուսակցական կազմակերպիչ), քաղբաժին կուսկազմակեւպիչ (քաղաթական բաժին), չոջժոլկոթբաժին (շրջանային ժողովրգական կրթուցյան

ն (ժողովրդական դատարան) բաժին),ժողղատաբան այլն: ՀամկԿԵՄ լենինյան կոմուՏառա-վանկոային՝ (Համամիութենական նիստական ծրի տասարդականմիություն |, ԱՋԸ (պաշտպանությանն ա-

«ակցող

ընկերություն ):

ՀայկականՍՍՀ (ՀայկականՍովետականՍոցիաբառային՝ ՈւկրաինականՍՍ2 ն այլն: լիստականձանրբնապեսոություն), Տառա-

Պետթ է նկատի ունենալ նան այն, որ ՀաՏախ որպես սովորսկան բառեր փոխառնում էնք ոուսական Հապավումները, ինչպես՝ զագս (32ՈՒՀԵ ՅՁԻԼԶՑ

Լթտշո1ՅԱՇԻՈՒՕ ՀՕՇՕՑԵՅՅ), ՏԱՍՍ

(16ոճղքձՓիօ63-ՇԻԱՇԺԲ6ՐՒ0Լ.

ՀՀԻԺ Բ6-ՇՒՇՔ

Ըժ38,

«0389Հ18")

ն

այլն

ՍՄՀԳ,. Հայձրձն Հապավմամը՝

սովխոզ(Ը0-

լոգ

Հապավման անից ավելի մսճրամասն տես Գ. Սնակ. Ժամանականից ԲաԳ. Բ. Ջաճուկյան. Է. Բ. Աղարան ն ուրիշ Հալեզվի դասընթազ. էջ 182-199.

լոց

ւեզու, էջ 455 --472։

ԱԾԱԿԱՆ

ԱԾԱԿԱՆ ԱՆՎԱՆ ԽՈՍՔԻՄԱՍԱՅԻՆ

ԱՆՈՒՆ

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

-

Ածականանվան խոսքիմասային կարգի մեչ մտնող բառերը արտաճայտում են առարկայի ճատկանիշի Հասկացություն, ինչպես՝ դեղին (անձրն, ծա(ոսկի, տերն), սե (մատիտ, գրատախտակ),գաշնանային (տետր, Համազգեստ), փայահ (տնակ, գրիչ), ղիկ), աշակերտական երկաթե(դուռ, կամուրջ), բառի (մարդ, կին), Բին (շոր, գիրք) ն այլե: ինլպես օրինազներից էլ կարելի է եզրակացնել, Հատկանիչի Հասկացությունն իր մեչ ներառնում է ամենատարբեր բազմազան նշանաու

մեձ, սպիտակ,կարմիր, մ եծութ յուն՝ կություններ՝ գույ ու փոքրը տաջբածական ճառշաբերուծամանակայիձ թյուննեւ՝ լեռնային, դաշտային,գարբնանային, ձմեռային,նյութ՝ քին ճատկափայտե, եշկաթե, մաշմաբե, նեբԲքին ու աշտա նիշներ՝ խելոք, բաոի, ճպարտ,ճաստ, Բին,նոր ն այլն: Բայց այս ն`

սե,

ամննաբազմազան իմաստ արտաճայտող բառերը մի կարգի՝ւչծական անվան կարգի տակ իրենց ամեմիավորվում նաբնդճանուր նշանակությամբ, Հատկանշային նշանակությամբ, որով նե պայմանավորված են այդ բառերի նույն շարաձճլուսականկիրառությունները: ածականիեման Հատկանիշի գաղափար են արտաճայցտում Սակայն ենքակայազան նե ապառնի դերբայները, ինչպես՝այոված Հարակատար, թուղթկայվող թուղթկայովելիքթուղթ, կառուցված չենջիկառուցվող չենք ն այլն, Ածականին բայի (դերբայների) տարշենթիկառուցվելիք ամենատարբեր

ու

են

բերությունն այդ դեպքում այն է, որ ածականի արտաճայտածճատկանիշն անկախ է ժամանակի գաղափարից, իսկ բայր արտաճայտած ճաւտկանիչիններճատուկէ ժամանակային գաղափար: Որպես ՀատկանշայինՀասկացություն արտաճայտողբառերի կարգ ածական անունը ժամանակակից ճայոց լեզվում վում է նրանով, ման

որ

ձնաբանորեն բնորոչշ-

իր Հիմնական կիրառության դեպքում զուրկ է թեջ-

ձեերից, միշտ գոյականի վրա է դրվում իր ուղիղ, անփոփոխ ձնով՝

ո՛չ Հոլովով, ո՛չ

օրինակ՝կանաչ ծառեր --կանաչծառերբի-ծաո--կանաչ ծառից--կանաչ ծառի--կանաչ նրա ճասաձայնելով

4նետ

կանաչծառերիցն այլն:

էլ ԹՎ"Վ,

Ածականներիայսպիսի գործածությամբ աշխարճաբարը տարբերվում է մեր ճին լեզվից՝ գրաբարից, որտեղ ածականի ն գոյականի կապակցությունն այսպես ազատ չէր, նե որոշակի դեպքերում ածականը

էր գոյականին: ՔերականուԳրաբարի ծարցի վերաբերյալ սովորաբար տրվում է ճնտնյալ ընդՀանուր կանոնը. գրաբարում միավանկ ածականներըե՛ նախագաս, ե՛ Քտագաս կիրառությամբ թվով ն ճոլովով ճամաձայնում են գոլակա-

թվով

ն

Ճամաձայնում Ճճոլովով

թյուններում

այս

նեին,օրինակ՝ մեծ տուն--մեծի տան--մեծքՐ

տունք--մեծացտանց.տուն մեծ--տանմեծի--տունք մեծաց կ այլն, իսկ բազմավանկ մեծք--տանց

ածականները նախադաս գործածությամբ որպես կանոն չեն Համաձայ-

նում, օրինուվ՝ առն---իմաստուն իմաստուն այո--իմաստուն արի--իմասն այլն, իսկ ետադաս գործածությամբ Ճամաձալնում էն, տուն աշանց բնչպես՝ տալը իմաստուն ի--առնիմաստնոյ--աոքիմաստունք--առշանց ն այլն, Բայց այս կանոնն էլ գրաբարի Համար մի պարտամաստնոց դիր օրինաչափությունչէր ն ուներ իր բազմաթիվ շեղումներն բացա«ությունները, Մծր լեզվի ճՃետագապատմական զարգացման ընքացջում ածականի ն գոյականի(իմա՝ որոշլի ն որոշյալի) Համաձալնուու

քյան ջերականականօրինաչափությունըվերանում է, ն ածականի գործածության տեսակետից ժամանակակից ինչպես ն աշխարՃայերենը, Հասել է մի չափազանց պարղ դրության: Հաբարն ընդճանրապես, երբ խոսվում է ածականի անթեքականության մասին, նկատի է առնվում նրա ճիմնական, որոշչային կիրառությունը (գեղեցիկ աղչիկ-գեղեցիկ աղջկա--գեղեցիկ աղջկանից ն այլն), Բայց ածականներըլայնորեն կիրառվում հն նան փոխանվանաբար,գոյականաբար: Փոխանվանական կիրառության դեպքում ածականը Ճոգ է ստանում, ճոլովվում է ն կազմում Ճոգնակի Թե» ինչպես՝ մեծըր--մեծի--մեծից, մեծեբբ--մեն այլն, Հասծերի--մեծեոից, սեր--սեի,սեից,սնեոը--սնեռբի--սնեեռից կանալի է, որ այս ն նման ձները բուն ածականի թեքման ձներ 4ւսմարվել չեն կարող, որովճետն դրանք ոչ թե րուն ածականներ են, այլ գոյականի պաշտոն կատարող, գոյականացածածականներ: Ածականի շարաձյուսական կիրառությունները բխում են նրա իմաստային առանձնաճատկություններից: Արտաճայտելով Հատկանչայիննշանակություն ածական անուէը խոսքի մեջ Հիմնականում Հանդես է գալիս որպես գոյականի լրացում՝ այս կամ այն կողմից որոշելով նրան, ցույց տալով նրա այս կամ այն Հատկանիշընե, ըստ այդմ, ճանդես գալով որոշչի շարաճյուսական պաշտոնով, ինչպես՝ «Փչում էր մեղմ Հովիկը, ծաղիկները ժպտում էին, ծածանվում էին, ն դաշտի խաղաղ դալաբ խոտաբույսերը ծփում ու

' Ածականի ն գոլականի ճՃամաձալնությանմասին ընդարձակ տե՛ս լաճ, Որոշիչ-որոշլաչի կապակցությունը գրաբարում, Երնան, 1972:

Հ.

Ավետիս-

տարածությունըօրորվում էր սքանչելիալեկոժությամբ» (Րաֆֆի). «եվ աճա

այսօր

մեռնում

է

վաճառականը,

մարդը,տոկուն քաղաքացին, խելացի անվանի

ամբողչ կյանքն անց է կացրել անդուլգործունեությամբ» (Շիրվ-). «Ինձ թաղեք, երբ կարմիր վերջալույսն է մարում» ւսրեգակը մեռնող Սարերի արծաթե կատարներն Երբ տխուր գգվանքով որ

է վառում» (Տեր.)։ Որոշչային կիրառությունը ածականի ամենասովոզանգվածային, ամենատարածվածկիրառությունն է, ուստի բական ն ավելի օրինակներ բերելու կարիք չի զգացվում: Ածականանունը լայնորեն կիրառվում է նան որպես ստորոգելիական. վերադիր՝ ցույց տալով այն Հատկանիշր, որ վերագրվում է էնէր այդ առավուը» (Րաֆֆի).«Երկու քակային, օրինավ՝ «Գեղեցիկ սուրծանդակներիցմեկի ձին սնագույն էր, մյուսինը՝ կապուտակ» (Րաֆֆի). «նա ժլատ է, նրա ձեռները դողում են գրպանից դրամ դուրս բերելիս» (ՇիրՎ-). «Հիվանդ գլուխդ կդնես կրծքիս, Կլինես քնքուշ, մոտիկ, հաշազասւ»(Տեր.). «Զգույշ է միրճավը, դժվար է նրան խփել» (Բակ.).«Օդը մաքուշ էրչ արցունքի պես ջինջ»(Բակ. շարաձճյլուսական կիրառությունները քննելիս իր վրա ՃաԱծականի տուկ ուշադրություն է գրավում Ճայերենին Հատուկ մի առանձաձճատկություն, որ գալիսէ դեռես մեր ճին լեզվից՝գրաբարից:Այդ ասառանձնաճատկությունն այն է, որ Հայերենի որակական ածականների մի զգալի մասը գործածվում է ոչ միայն գոյականների Ճետ՝ ցույց տալով առարկան »ատկանիչ ն Հանդես գալով որոշչի «Վզաշտոնով, այլն գործածվում է բայերի Ճետ՝ ցույց տալով գործողության Հատկանիշն ճանդես գալով ձնի պարագայի պաշտոնով: Սա նշանակում է, որ ածականը Հայերենում կարող է ունենալ նան մակբայական կիրառություն: Աչսպես, Հայերենում լայնորեն գործածական են ոչ միայն լավ մաոդ, գիոք, ու

պատմություն,բարձր չենք, ծառ, սար, ճիանալիխոսք, միտք, ուսանող ն նման այլ կապակցություններ, այլե լավ խոսել, գոել, պատմել, բարձո խոսել. պատմել,ճշալ, ճիանալիկատառել,վեշլուծել, աշխատել ն նման

այլ

կապակցություններ:

ձարյց1 առրաջանում՝որպես պարագա կիրառվող այսպիսի բառերը տվյալ կապակցության մեջ ածականնե՞ր,թե՞ մակբայներ պետք է Հա-

Մ. Աբեղյան) գտնում մարվեն,Որոշքերականներ (օրինավկ՝ ածականներըգործածվում են որպես պարագա, ռանձին տնսակի բառեր՝ մակբայներ, իսկ որոշ

են, որ երբ առոնվումեն իբբն աջերականներ էլ (օրի-

նավ՝ Գ. Սնակ) գտնում են, որ ածականը, անկախ այն բանից՝ գոլաէ որպես ածական ն մակկանի, թն բոասյիՀետ է գործածվում, մնում

Համարվել չի կարող: Հարցի այս տարբեր լուծումները պալմանավորված են նրանով, թե խոսքի մասերի դասակարգմանժամանակ էակա՞ն, Թե՞ երկրորդական դեր է ճատկացվում բառերի կիրառություննճրին, այսինքն՝ խոսքի մասերի որոշման շարաճյուսական Ճճիմունքին:

բայ

ժամանակ

Ինչպեսնշված

է արդեն,խոսքիմասերի դասակարգման է Հաշվի առնվեն նան բառերի շարաչյուսական պետք անպայմանորեն Ելնելով սրանից՝ կարծում ենք, որ ճիշտ պետք է կիրառությունները, Համարել առաչին տեսակետը: |եզվականփաստերն ակնճայտորենցույց

մակբայը շատ դեպքերում ձնատալիս, որ Ճայերենում ածականն ն պետք է որոշվեն ըստ շարաճյուսական բանորեն տարբերակված չեն կիրառության, Անժիտելի է, որ ինչքան սովորական, տարածված ու բառերի որոշչային կիզանգվածային է, ասենք, լավ, զգույշ, ճիանալի զանգվածային է բառությունը,նույնքան սովորական, տարածված Այս երկուկիրառություններն գրանց պարագայական կիրառությունը: Հլ բխում էն վերոչտիշյալբառերի ճենց բուն էություննից, Հետնաբար ածականներ են, նույնջանով էլ մակբայներ են, ն դա, գրաք ինչքանով է ըստ բառերի շարաճյուսականկիրառության: որոշվում ինչպես նշվեց, ծն

ու

ու

ԱԾԱԿԱՆԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ.-ԱԾԱԿԱՆԻ"

Հայ, ինչպես նան օտար լեզուների քերականությունների մեջ ածականներն ըստ իրենց արտաՀայտած իմաստի բաժանվում են երկու գլխավոր խմբերի՝ որակական ն Ճարաբերական ածականների: Այս երկու խմբերի իմաստային գլխավոր տարբերությունը Ճանգում է Հետնյալին։ Որակականածականներն անմիջաարտաճալտում են առարկաների որակական Ճճատկանիշներն առանց կանորեն, ուղղակի կերպով, առարկայականմիչնորդվածության,

օրինավ՝ լավ,վատ, մեծ,

փոքո, Երկար,կառճ, կանաչ, դեղին,պայ-

դատակ. ամուր. թույլ ն այլն, Հարաբերականածականներն արտաճայտում են ոչ թն անմիջականորեն տարկաներիՃճատկանիշներն ն ուղղակի կերպով, այլ ուրիշ առարկաներիմիջնորդությամբ, օրինավ՝ ծառ,

ա-

փայտյա, Եբկաթյա, աշակեբտական, ճայբական,լեռնային, ծովային, Բբեղեն,լուսեղենն այլն: Սատորն տրվում են ածականների այս երկու խմբերի բնութագրում-

Խերը,

ՈՐԱԿԱԿԱՆ

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐ.--

ՈրակականածականներըՀատկանիչ-

ների այնպիսի անվանումներ են, որոնք իրոք կամ բոտ երնույթին կան առարկաներիմեչ ն ընկալվում ու մտածվում են որպես առարկաների էությունից բիող անմիչական Հատկանիշներ:

Որակականածականներն արտաճայտում էն առարկաների արտաամուոբ, բարակ, բարձո, բութ, գեո, ԵՐՔին ու ներքին Հատկանիշներ՝ կար, թանձր. թեթն, թույլ, թունղ, լայն, խոշոր, խոոբ,ծանո, կարծ", կառճ, կոշտ, կոր, Բաստ, ճարթ, մանո, մաքուշ, մեծ, նեղ, նիճաո, նոո, նուրբ, ուղիղ, չոր, պինդ, պղտոր, սառե, սուբ, տաք, փոքո, քաղցը ն այլն, մարդկանց ու կենդանիների բարոյական ու ՃճոգեկանՀատկանիշԱ1:

ներ՝ սգան, ազնիվ, աշխույժ, արդար, առի, բարի, բիոտ, գոռոզ, ղազվարթ, ժանտ, լիոբ,լկտի,լուռջ, խիստ, խոնառշն,ծույլ» ճամառ, մռայլ, ճանդուգն, նենգ. շվայտ, շռայլ, ուրախ, պառկեշտ,տխուո, տոտում,քաշ. Լնքուշ,շար,Բեզ, խորամանկ, նպատ ն այլն, գույներ՝ դեղձան,լուրթ, խաժ, կանաչ, կապույտ, կամի. ճերմակ, սն, դեղին, ն այլն: Հենց այս տիպի արմատականբառերն նն, որ ածասպիտակ կաններիօկզբնականկորիզն են կազմում: (եզվաբանականգրականության մեչ ճիշտ կերպով նշվում է, որ «որակականն Հարաբերական ածականների քերականականսաճմանը չարժուն է ն Հարաբերական»:Սակայն, ճամենալն դեպս, պետք շառ է ընդունել, որ որակական ն ճարաբերական ածականներիբառիմասն բառակազտային տարբերություններըուղեկցվում են քերոսկանական ն՛ Ճայ թեռուս, մի մական բնույթի շարք տարբերություններով: Ե՛վ է զարգացվում, որ բականություններիմեջ իրավացիորեն այն միտքն որակական ածականներըիրենց Հիմնական զանգվածով մի շարթջ Ճատկանիչներովտարբերվումեն Հարաբերականածականներից": Ալս տարրերություններն ամփոփվում են Հետնյալ ձնով: ժան,

ունենում ա) Որպէսկանոն,որանական ածականները

են

Ճամեմա-

տության աստիճաներ, օրինակ՝ լավ--ավելի բարձո-լավ--ամենալավ, ն ալլն։ ձարաբերականածականներից ավելի բարձո--ամենաբարձո

Համեմատության աստիքաններկազմվել չեն կարող, որովճետն դրանքով արտաՀչայտվողճատկանիչը, օրինակ՝ բոդե, կաշվե, դասաշանան այլն, իր իմաստի պատճառով ծովային,տնային կան,ուսուցչական, քանակական փոփոխություններ կրել չի կարող. Այս Ճատկանիշն ալնքան բնորոշ է, որ սովորաբար որակական ն Հարաբերականածականները տարբերակում են ըստ ճամնմատության աստիճանների առկայության կամ բացակայության. եթե ածականը Համեմատության աստիճաննեձրկազմում է, ուրեմն որակական է, եթե ոչ՝ ուրեմն ճարաբերական է.

աստիճաններիկազմության Հետ կապված՝ որաՀամեմատության կական ածականները կարող են կապակցվել չափի ն աստիճանի մակբայների Հետ, որոնքտվյալ դեպքում ցույց են տալիս Հատկանիշի դրբսնորման լափն ու աստիճանը,օրինավ՝ ծանո--շատ քիշ ծածանո--մի ծանբ ն այլն: Հարաբերականածանո--շափազանց ճրո--աբտակաոգ

է

Տ8՛ս

Ռուս

ծ. Ցոսօքքոյօ8. ՔյՇՇսոՑ 3ՅԽԽ ՀՆ-1., 1947. էչ 24: քհրակսւնության մեջ այլս Մարցի մասին տե՛ս 8. 8. Ռոսօքքնոօռ, ՔյօՀա հ ոք. Յան, Հ: 104. է. ԻԼ Րճուսկո-ՓօռօքԿո ՇօՕտքշեօրրան քջշօռւտ դան, Ւ. հՆ Ծռոօոօը, քաքԸՇՕոքծուօրոօրօ ՒԼ, 1958, էջ 285 Ճ Խ. Փաշա, քջՇօԲօրօ ՀԱողօքութոօոնՋՅեՐՀՆ, Էամշտ,1965. էջ 314: Հալ քերականության մեջ՝ Հ. Օճանյան, Այշոկանանումը ծամանակակիցճալերենում, Երնան, 1962, էջ 20--21. Ս. ԱբբաՔամլան,Ժամանակակից Քալերենի քերականություն, Երնան, 1969, Էջ 87--88։ 9-31 8.

ծականնեերը իրենց յլյուրաճատուկիմաստի պատճառով, որպես կանոն, չափի ն աստիճանիմակբայների Հետ կապակցվելչեն կարող: Բ) Որակականածականների մի մասից զանազանածանցներիմիչոցով կազմվում են փոջրացուցիչ-փաղաջշականն սաստկական իմաստ աբտաճայտոզ ձներ, օրինակ՝ անուշ-անուշիկ, բարձո-բարձոբիկ, դժվաո-

լոտ-լռին, խոոթուխ-թխլիկ, դժվառին, ե՞կաո-Եոկաոուկ. լավ-լավիկ, մանո-ման.Բճաստ-ճաստլիկ. խո՞ին,կաոճ-կառճլիկ, կարշմիո-կառմոիկ. սե-սնիկ, տաք-տարուկ, ՞իկ, մեղմ-մեղմիկ, նեղ-նեղլիկ, շեկ-շեկլիկ, ն այլն, փորո-փոբոիկ, զած-ցածլիկ, քաղցո-քաղցոիկ Մյուս կողմից՝ շատ որակական ածականներիցկազմվում էն կրրկունեն Հատկանիշի որոնք ընդչանրապես նավոր բարդություններ, դառր-դառր, կության գաղափար, օրինակ՝ անուչ-անուշ,բարձո-բարձր, սաստ-

Ե՞կաո-երկար,թեթե-թեթե, թույլ-թովլ լայն-լայն,լավ-լավ, խեղճմեծ-մեծ, նեղ-նեղն այլն: Հարաբերականածականն եխեղճ,բին-Բճին, կամ սաստկական իընղշանրապեւսփոքրացուցիչ-փաղաքշական արտաճայտողձներ կազմվել չեն կարող: գ) Որակական ածականներից ՈՒԹՅՈՒՆածանցով կազմվում են են տալիս Հատկանիշըորպես վերացական գոյականներ, որոնք ցույց

ՐՋ

մաստ

ամուր-ամվերացական Հասկացություն, օրինալ՝ազնիվ-ազնվություն. -ություն, դառն-դառնություն,դժվաո-դժվառություն,լավ-լավություն, ն այլն, ածականներից,որպես կաբարձո-բառձռություն Հարաբերական նոն, վերացականգոյականներ չեն կազմվում: են Հականիշդ) Որակական ածականները սովորաբար ունենում ներ, օրինակ՝ բառակ-Բաստ.բառի-չաո, դժվաո-Բեշտ, դառն-քաղցո, թանկ-էժան,թեթնե-ծանբ, կաբն-եոկար,ճամեստ-գոոոզ,մեծ-փոքբ,նիԲաո-գեր, ուղիղ-ծուռ, սառ-տաք, սխալ-ճիչտ, լավ-վատ, ուբախ-տրն այլն: խուռ,փակ-բաց սովորաբար Հճականիշներունենալ չեն Հարաբերական ածականները կարող. Իճարկե, կարելի է առել,

որ,

օրինակ.

ն եբկբային, եբկնային

ՀականիշՀարաբերականածականներեն, Բայց գիշեբայինցերեկային են այն պատճառով,որ ե՞կինքն ե՞կիո,գիշե»ն գԵդրանք Հականիշ բառերը, որոնցից Րեկ նրանք կազմված էն, Հականիշ են, Այնպիսիճարաբերական ածականներ, ինչպիսիք են, ասենք, փայտե, բոդե.բժշկագերմանական, անգլիականն այլն, Հատկանիշներ կան,ուսանողական, ն

հ) Եվ վերջապես, որակական ն Հարաբերական ածականները օրոշ չափով տարբերվում են նան շարաճյուսական կիրառությամբ: Դա դրրսնոբվում է նրանում, որ որակական ածականներիմի զգալի մասը կաէ գործածվել բայերի Հետ, այլսինքն՝կիրառվել մակբայաբար (լավ րող ածականսովորել, բարձր խոսել, Հիանալի պատմել), Հարաբերական

աներնընդշանրապեսքայնրի կիրառվելչեն կարող,

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

Հետ

գործածվել, այսինջն մակբալաբար

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐ.--

փնչՀարաբերական ածականները,

պես նշված է արդեն, արտաճայտում

նորգավորված Ճճատկանիչշ,օրինակ՝

են

ոչ

թե անմիջական, այլ

միչ-

բանվոբշական, մանկական, գիշե-

ոսկե, արծաթե,հեբկովեսյան,մայիսյան ն զազանային, բային,

այլն: է ածականների մեջ ճատկանիշն արտաճայտվում առարկայական Ալս Հարաբերությամբ:Մի շարք ածականներիմեչ Հատկանիչնարտաճալտվում է գործողության ճետ ունեցած Ճարաբեբությամբ, օրինավ՝Գոգռիչ»

դյութիչ. Եբեբուն, զգայուն, թովոուն, խշխշան,ատելի, գովելի, սիշելի ն այլն, Ինչպես օրինակներնեն ցույց տալիս, այլս տիպի ածականների մէջ նս Ճարաբերություն է արտաճայտվում, միայն գործողությանճետ ունեցածհարշաբեություն:Բայց այն բանի չնորճիվ, որ գոբծողությունն

ինջը Հատկանիչի դրշնորումներից մեկն է, բայակազմ ածականների մեջ, որպես կանոն, ճարաբէրության նշանակությունըգերիշխող Ճիմու

ն վերչիններ, կաններին, Ուստի ն, րոտ

մուոհնում

են սովորական որակական ածաերնույլթին, Հարաբերական պիտի ճամարել միայն այն ածականները, սրոնց մեջ Հատկանիչն արտաճայտվում է առարկալական Ճարարբերությամբ (աշակերտական,լեռնային, փալո-

նական չէ,

լա)'

Սխալվածչենք լիչ ի, եթե ասենք, որ Հարաբերականածականների մեջ դրսնոբվում է երկու իմաստ` առարկայական Հարաբերության իմաստ ն Հատկանշային-որակական իմաստ, որովշետն, ասենք, մայսեո, լեռնային Րական լնակ, բոդյա կտոր (ապակցություններիմեջ մալԲական,լեռնային,բոդյա

էն տալիս ածականները նախ ն առաջ ցույց լեռան,բոդինկատմամբ, մյուս կողմից էլ ալդ ածականներըբնորոշում են ԿԵՐ, լճակ,կտոր պոլականներըորակային տեսակետից: Եթե Ընդծանուրձնով սաճմանենք Հարաբերական ածականներինըապա կարող ենք ասել, որ նրանք արտաճայտում են շանակությունը, ծարաբերություններածականինլութական բովանդակությունըգրսնորող նկատմամբ: առարկաների (գոյականների) ածականներն, արտաճայտում են առարկաներիՏԵՀարաբերական

ձարաբերությունմոր,

ՂԱՅԻՆ-ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ՝

գավառական, դաշտային, լեռնային. գյուղական,

ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ՝

գարգիշերային,ցերեկային, գետափնյա. ծովափնյա,

քառամյա, Բնգամյա, Բնադաբյան, նանային, ամառային, մայիսյան,

ԾԱԳՄԱՆ, ՊԱՏԿԱՆԵԼՍԻԹՅԱՆ ՈՒ ՀԱՏԿԱՑՄԱՆ՝

ճայաշակերտական, Րական,մայրական,ռոդիական,ուսանողական, ճայկական,գեբմանական, իտալական,մաոշղկային,գազանային,ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ՝ երկաթե, արծաթե,ոսկյա, բոդյա, ձյունեղեն,սառցեղեն,ՈՒՆԵՆԱԼՈՒ ԵՎ ՋՈՒՆԵ131

ՆԱՎՈՒ՝ ակնոցավոր, աղեղնավոր, անգլուխ, հրացանավոր, միբուավորբ, ն բաղմաթիվ այլ ծարարերություններ: անտուն,անխելք, անճոգի

Հարաբերականածականների մեջ Հատկանիշը գուրս է բերվում առարկայից, Հատկանիշի գաղափարն արտաճայտվում է առարկարական Հարաբերությամբ: Հարաբերական ածականնէրիՀետ Համեմատած շտտ Քիչ են այն որակականները,որոնց մեջ Հատկանիշն արտաճայտվում է սծականի Հենց բառային նշանակությամըբ՝ առանց առարկայի ճետ ունեց։աժ ճարաբերության, Եվ ղա ոչ միայն »այծրենում, այլն ուրիշ լեղուներում: Այս տեսակետիցչնտաքրքրություն են ներկայացնում գույների է, որ բուն, արմատականգույների անունները անվանումները: Հայտնի սն, են, չատ բիչ օրինավ՝ սպիտակ,կառմիո.դեղին, կապույտ, կանաչ ն այլն, Եվ ածա, բնության մեջ եռաժ գույներիբազմազան երանգնիրն

արտաճայտելու ճամար օգտագործվում են որոչ առարկաների անուններ, որոնք բաղադրվելով ԳՈՒՅՆ բառի Ճետ՝ կազմում են Հարաբերական

ածականներ, օրինակ՝ աղյուսագույն. նարնջագույն, ծիրանագույն, շա-

գանակագույն, վառդագույն, ղարչնազույն,ցորնամանուշակազույն,

գույն, Եբկնագույլն, մարմնագույն,ոսկեզույն.արծաթագույն,բՐոնզան այլն: Հասկանալի է, որ ալս ձնով լեզուն ճնագույն,ծիածանագույն բավորություն է ստեղծել արտաճայտելու գույների ամենանուրբ երանգնքրն նրբել(անգները: Հետաքրքրականէ նշել, որ վնբեում բերված բառերի նմանակությամբ գույն բառր անցել է նան բուն զույների նուններին, օրինակ՝ սնագույն, կապատազույն, զոբչագուլն.ղեղնագույն ո,

ա-

ն

սյլն։

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

ՓՈԽԱՆՑՈՒՄԸ

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

Հարաբերականածականի մեջ Յուրաքանչյուբ

ՈՐԱԿԱՊԱՆՆԵՐԻ.--

կամ այն չափով աոիմաստ, ուստի ն ծարաբերական Հատկանշային-որակական ածականների իմաստային զարգացումը ճաճախ Ճասցնում է երան. որ գերիշխող, էական է դառնում ճոարաբհրականաձականի Ճճատկահշչայինորակական նշանակությունը, իսկ առարկայական ճարաքերության եշաերկրորդականէ դգառնում: Հենց նակությունը խամրում, մքագնում դրանով էլ վերանում է չարաբերական ու որակական ածականների ն, այսպիսով, »արաբերական ածականնեճիմնական տարբերությունը» կա է

այս

նան

ու

Րը

վերածվում

են

որակականների։Որպես օրինակ վերցնենթ

մարշդկա-

է, որ մաշդկային մաոբմին ցին ածականը: Հասկանալի կապակցության է մեջ այս բառը Հարաբերականածականէ, Հատկանիշն արտաճայտում ն առարկայականՀարաբնրությամբ, մաողկայինմաոշմին Մոտավորապես նշանակում է «մարդու մարմին», Այժմ վերցնենք մաբվկայինմեբա-

է, որ այս կապակցության մեջ Հասկանալի բե։մունքկասլակցությունը: ածականի առարկույական ճարաբհրությաննյանակությունը մարդկային Հիմնական էական չէ, մարդկային բառը այսանհղՄուոսվորապես Ճաու

ժանիշ

է

լավ բառին

ն

այդ

իսկ պատճառով էլ կարոզ է

Համեմատու-

մաոդթյան աստիճաններունենալ՝ մարդկայինվերաբեոմունք--ավելի

վեշաբեոմունք: վԵբաբեոմունք--ամենամառոդկային կային

124 Շե՞Այսպես նե՝ նեբվային կապակցության ճիվանդություններ ն նշանակում է «նճրվերին Ճատուկո, Հարաբերականածական է վայիճ մեչ այս նույն բառը հրակական կապակցության մառդ ներվային էսկ

ածական է ն նշանակում է «շուտ գրգռվող»: Այա իմաստով նեբվային աստիճաններկազմել՝ ներվայինմաոդ-բառը կարող է Համեմատության

ավելիներվայինմաոդ--ամենանեբվային մառդ: են տալիս, որ ԱԿԱՆ, ԱՑԻՆ, ՎՈՐ Փաստերը ցույց ածանցներովկազմրված մի շարք ածականներ Համատեղում են Հարաբերականներին որակականներիիմաստները կամ ուղղակի վերածվել

են

որակական-

ների՝ ձեռք բերելով վերջիններիս Հատուկ քերականականճատկաձիշնէրը: Այսսլիսի բառեր Են՝ բանական, բաբշեկամական, բարոյական,

գործնական, դեմոկՐատական, դյութական,զավեշտական, էական,ժողովոդական, նվի՞բական, դիվային,գազանային,ականավոր, դժոխային, աճավոր,աբատավու,լուսավոր, խոոնողավոր,ճիմնավոոր,Իբեշավոր, ն այլն, տաղանդավոր, գլխավոր, վտանգավո՞ր, ճեղինակավոր

Բերվածբհլոր ածականներըազատ կերպով կարող են Համեմատուքյան աստիճանեեր կազմել, ինչպես՝ բանակաճ.--ավելի բանական--

ամենաբանական, դիվային--ավելիդիվային--ամենադիվային, ականան այլն: վոո--ավելիականավոո--ամենաականավոռ Մյուս կողմից՝ առանձին դեպքերում որակական ածականներըկաեն զրկվել Համեմատության աստիճաններկազմելու Ճճատկությունից Այս ծրնույթը նկատվում է բաղադրյալ ան»ւնների ն տերմինների մեչ, օրինակ՝ Սն ծով, Կառմիոծով, Դեղին ծով, թեթե արդյունաբեւու-

րոզ

ն «յլն' սն մետալուբզիա թյուն, ծանո առղյունաբեռություն, էն կնգվականփաստերըցույց Ճարաբետալիս, որ որակական բական ածականներիմիջն չկան անանցանելիսաճմաններ. գլխավորը որակականածականների խումբն է, բազմաթիվ չարաբերական ածականներիմեջ ժամանակի ընթացքում զարգանում է որակային Հատկանիչի նշանակություն, ն նրանք վերածվում են որակականներիս ու

ԱԾԱԿԱՆԻ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

ԱՍՏԻԾԱՆՆԵՐԸ

Համեմատության Ածականի

աս-

տիճաներիկազմության իրական Հիմջն այն է, որ նույն Հատկանիշը տարբեր առւսրկաներիմեջ կարող է տարբեր քանակային դրսնորումներ ունենալ, Դրան Համապատասխան՝ լեզվի մեջ կան առանձինմիջոցներ, որոնցովարտաճալտվում են նույն Հատկանիչի որակային աստիճանավորումները,Դրանք ամենից առաջ բառային միջոցներ ձն, Այսպես, բակական ածականներըլափ ու աստիճանի զանազան մակրայների միո-

տալ տվյալ ճատկանիշի այս կամ այն առտիչոցով կարող են ցույք մեծ, մեծ, մի քիչ մեծ, շատ մեծ, չափազանց ճանավորումը, օրինակ՝

տտակաոգ մեծ, խիստմեծ. գեղեցիկ,մի քիչ գեղեցիկ,մի փոքոգԵգեդեցիկ,վեբին աստինանիգեղեցիկ, աշտակարգ ղեցիկ, չափազանց ն գեղեցիկ այլն։

Հատկանիշի տարբեր աստիճանավորումներիարտաճայտորով արտամիչոցներ ես, ինչպ ես՝ ածականի կրկնությունը, մեծ-մեծ, խոշոբ-խոշոր, Հալտվում է սաստկական իմաստ՝ ԵՐկաո-եոնեղ-նեղ ն այլն, սաստկական ն նվազական իմաստ կար, սուո-սուր, արտաճայտող ածանցները,որոնցով սաստկացվում կամ նվազեցվում է ածականեերի արտաճայտած Ճճատկանիշը,օրինակ՝ մեծֆ-մեծագույն, կան նան

ման

այլ

լավ-լավագույն,խոոշ-խոորին, մութ-մթին, սն-սնավուն, կապույտ-կապն այլն, տավուն

Ածականիարտաճայտած ճատկանիշիտարբեր աստիճանավորումներն արտաճայտողմիչոցների մեջ առանձին դեր կշիռ ունեն ածականի ճամեմատության աստիճանները,որոնք ցույց են տալիս, Թե ինչ չափով է դրսնորվում տվյալ Ճատկանիշը առարկայի մեչ՝ այլ առարկայի նույն ՀաւտկանիշիՃճամեմատությամբ կամ ճարաբերությամբ: Հայ ն օտար լեզուների քերականություններիմեջ սովորաբար ընդունվումէ ածականի Համեմատության երեք աստիճան՝ դրական--մեծ, բաղդատական (ճամեմատական)--ավելիմեծ, գերադրական--ամհնաէ բաղմեծ։ Սրանցից "կզբունջորեն տարբերվում դրականաստիճանը ն դատական գերադրական աստիճաններիցնրանով, որ դրականի դեպջում արտաճայտվում է բացարձակ Ճատկանիչ, Հատկանիշ առանց Համեծ մեմատության, օրինավ՝ քաղա,իսկ բաղդատականին գնրադրականի դեպքում, որպես կանոն, արտաճայտվում է ՀարաբերականՃճատճետ, կանիշ,որը ճամեմատվում է այլ առարկաներինույն Ճատկանիշի մեծ ամենամեծ ԱՀա օրինասկ՝ ավելի քաղաք, քաղաքք: ելնելով սրանից՝ ջերականական աչխատություններում դրականը ճամեմատության որոշ աստիճան լի ճամարվում, ն ընդունվում է ճամեմատությաներկու աստիճան՝ բաղղատական ն գերադրական: Սակայն ջանի որ դրականը ծականի ուղիղ, անփոփոխ, ելակետային ձենն է, ն բաղդատականնու Կերաղրականըարտաճայտումեն ճարաբերական ճատկանիշ սրա ճամեմատությամբ ու Հակադրությամբ, ուստի ն դրականըՀամեմատության ու

ա-

մեչ աստիճանների պես

զրո

եզր

կարող է

մի եզր» որմտնելորպես Ճակադրության

ԲԱՂԴԱՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԸ ԵՎ ՆՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Սկբզբից Նկատենթ, որ Հայերենը 4նուց անտի աղքատիկ է եղել ՀամեմատուԼու

( Տ8ռ Շօտ. ԽՃ. Փուշ», Ւ. Եճաշսօտ, քը քյշշտօրօ տրւծբտ1. Յետ. Էջ 823: Հ. Օճանյան,Ածականանունը ծամանակակիցքալերեճում, Էջ 81--54:

ժա-

ձնաբանական միջոցներից: արտածայլտման թյան աստիճանների մանակակից լեզվում նս, ինչպես ստորն կտեսնենք, ճամեմատական արտաճայտման«մաքուր» Քերականականմիչոցներ, աստիճանների որակական ածականներիվրա, փաստորենչրբոլոր տարածվեին րոնք ո-

կան:

է տալիս ճատկանիշի Ածականի բաղդատական աստիճանը ցուլց առավել դրսնորումը առարկայի կամ առարկաների մեչ՝ այլ առարկայի կամ առարկաներինույն Հատկանիչի ճամեմատությամբ, օրինավ՝ Վա-

գրբն ուժեղ է. Առյուծն ավելի ուժեղ է. Երնանըմեծ քաղաք է. Թբիլիսին ավելիմեծ քաղաք է. Երեկ լավ եղանակ էր. Այսօրավելիլավ ծղանակ է ն այլն: Ինչպես արդեն օրինակներնծն ցույց տալիս, արդի Հայերենում աստիճանը կազմվում է վերլուծական ձնով ածականի բաղդատական Համեմադրականաստիճանիվրա սկզբից ավելացնելովավելի բառը: տական աստիճան կազմելու իմաստով ավելի բառը չափազանց գործուն է ն կարող է դրվել Համարյա բոլոր որակական ածականներիվրաւ է բուն քերականականմասնիկներին, բայց Այսքանովէլ նա մոտենում մասնիկ ճամարվել չի կարող, որբրովճետն այս կամ բունՔերականական այն չափով պաճպանում է իր բառային ձնական անկախությունն ու իմաստը ն, բացի դրանից, բաղդատական աստիճան կազմելուց զատ, կաբող է դրվել բայերի վրա, ինչպես՝ ավելիգոգովեց,ավելի մտերմա-

ցավ, ավելիոգեոբվեց,ավելիտխոեց,ավելիսիրեց, ավելի թշնամացավ է

այլն:

Ածականիբաղդատականաստիճանիդեպքում ճամեմատվող առարան արտաճայտվումէ բացառական ձոլովովկամ քան (քանթե)--ուղղականկապակցությամբ, ինչպնս՝ Երնանբ ավելի մեծ է Լենինականից կամ երնանըավելի մեծ է, քան (քան թե) Լենինականը. Եղբայրն ավելի գեղեցիկ է ԷՐոչիցկամ Եղբայրնավելի գեղեցիկ է, քան՛քույոր.Մասիսն ավելի բարձր է Աբշագածից կամ Մասիսն ավելի բարձր է, Էան

Աշագածը:

է Հաճախ բաղդատական աստիճանի կմաստն արտաճայտվում ն ծականիուղղակի պարզ դրական ձեի ճամեմատելի առարկայի բաա-

ցառական Հոլովի կամ Լան-է միջոցով, շրիկապակցության ուղղական մեծ է, Լան Լենինանավ՝ Եբեանըմեծ է Լենինականից կամ ԵԾռեանը կանը.Մասիսըբարձր է ԱՐագածից կամ Մասիսըբարձրէ, քան ԱՐշա-

գածը: ճում

Բացի են

ալնքան մեծ

առավելական բաղդատականից, Բայ առանձին քերականներ ընդուԲավասարական ն նվազական բաղդատականներ, օրինակ` Մեր ալգին է, որքան ձերը. Եղբայրը քրոջից մի քիչ սն էր:

ալս

նան

Ինչպես ածականիդրական ձեր կարող է գործածվել բայերի Հետ՝ արտաճայտելովմակբայական իմաստ, այնպես էլ բայերի Հետ կարող

ԼԷ:

բաղդատականձնր, օոինակ՝ «Ես ավելիպինդ փաթաթզգացվում էր սուսամբարի ն արդեն վեցի նսա մեջքին». «Ավելի սուր վատէին դաղձի կծու Ճոտը»- «եռների սն ստվերները ավելի չորացող ցոլացնում ամպերի կարմիրը»: է գործածվել

ԳԵՐԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՍՏԻԳԱՆԸ ԵՎ ՆՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Ածա-

է տալիս, որ տվյալ առարկայի կանի գերագրական աստիճանը ցույց կամ առարկաների մեչ ճատկանիչը դրսնռրվում է ամենաբարձրչափով: ժամանակակիցճայոց լեզվում կա գերադրական աստիճանի կազմության երկու Հիմնականեղանակ: ա) Ածականիգերադրական աստիճան է կազմվում ԱՄԵՆԱ-Հ ԱԵԱԿԱՆԻ

ԴՐԱԿԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆ

մեծ-ամենամեծ,

բաղադրությամբ, օրինավ՝ լավ-ամենալավ,

սե-ամենասե,

զվարբթ-ամենազվառրթ, ընդունակ-ամե-

ն այլն: Գերադրականիկազմժուզգայուն-ամենազգայուն նարնդունակ, թյան այս ձնրըժամանակակից ճայերենում չափազանց կենսունակ է ու

Հատուկ է ճամարյա բոլոր

ածականներին։Բե-

որակական գործուն բենք այս ձնով կազմված գերադիականների կիրառության մի քանի գրականությունից: Րինակներգեղարվեստական «կՀրամալես ախոռապետին,որ ամենահինն ամենաթունդ գինին անե բաց Հյուրերի Համար, իսկ ինձ Համար ամենաթույլը» (Րաֆֆի). «Տասնճինգ օր էր ընդամենը բաժանվել էր իր սրտի ամենանուրբ շողերից» (Շիրվ.). «Աամենազգայուն թելերիջ. Հոգու ամենաթոթոուն մենափոքըտատանումը կարող էր նրանց գլորել դեպի աճարկու անգունդը» (Մուր.). «Մի՞քէ լեգենդըչէ կապուտջիղլեռր՝ ամենաբառրձո դագաքն այս լեռնաշխարՃի»( Խանզ.): աստիճանկարող է կազմվել նան ԳՈՒՅԼ Բ) Ածականիգերադրական վքրչածանցով, բայց գերագրականիկազմության այս եղանակը զոր ծուն ու տարածված չէ, ն ԳՈՒՅՆ վերջածանցը դրվում է քիչ թվով էն. ամուո-ամ ծականներիվրաւ Դրանցից ագույն, առատ-առատագույն ն

օ-

ու

ա

բարձրագույն,դժվաշաավագ-ավագագույն, ամոագույե, բառդագույն, գույն,լավագույն, ՇՐբագույն, խստազույն. խոչոռագույն, ծանրագույն, հնագույն. մանրագույն,մեծագույն, նոբագույն,նվակառշեռոագույն, վատագույն, վատթառագույն, զագույն,պառզագույն, տխմաճագույն, փոքբագույն:ԱՀա

այս ձնով կազմվածգերադրականներիգործածության մի քանի օրինակներգեղարվեստականգրականությունից:

«Վերջնընտրեց երկու Հարվածներիցփոքբագույնը» (Րաֆֆի).«Դու ես կրթվել լավագույնուսուցիչներիձեռքի տակ» (Շիրվ-). «նրանց նշա-

նակն էր «ադգվակատի»աղյուսագույն պարանոցիխոշորագույնխույինը» (Շիրվ-). «Թող իր զավակներին կերակրե բառձոագույնթեորիաներով» (Շիրվ-). «Եվ այդ օրից նոբագույնբեղիկներն սկսեցին ավելի ըզբաղեցնել նրան» (Շիրվ.). «Այո կինը ինձ Ճճանդիպոզ ճանելուկներից

մեծագույնն է» (Մուր.). պար է»

(՛ար-Դոսիխ

«նա

իմ կարծիքով ճայ կնոջ լավագույն տի-

Երբեմն ԳՈՒՅՆ վերջածանցը կարծես քե չի արտաճայտում գերադրականինշանակություն. Այս է պատճառը, որ ԳՈՒՅՆ վերջածանց նեցող ածականներընս կարող են բաղադրվել ԱՄԵՆԱ ձեի 4ետ, ինչպես՝ «նա իմ ամենալավագույն բնկերն է». «Վերլուծությունը կատարվածէ ու-

ամենանոոագույն մեթոդներով»: ինչպես արդեն բերված օրինակներիցկարելի է եզրակացնել, ԳՈՒՅՆ

են նան ձնով բաղադրված ածականներն արտաճայտում ճատկանիշի «Նա լավաբարձրագույն աստիճան առանց ճամեմատության, օրինավկ՝ է, Մարգ է, նոբագույն ճաշակ ունի» ն այլն, գույն ընկեր ազնվագույն ի տարգեբադոական՝ Այսպիսի դերադրականըկոչվում է բացառձակ

գեբադբականի: բերություն ճամեմատական ԱծականիգերադրականաստիճանըՀաճախարտաճայտվումէ նան շարադյուսական միչոցներով, Հատկապես դրականաստիճանիկապակցուցյամբ բոլոր, ամեն բառերի բացառական ճոլովաձների ճետ, ինլ-

գեղեցիկ պքս՝լավ--բոլոռիցլավ կամ ամենքիցլավ, գեղեցիկ--բոլոբից կամ ամենքիցգեղեցիկն այլն, կան գծրադրականիարտաճայտման այլ շարաճլուսական միչոցներ նա, օրինակ՝ ածականի կրկնություն ճոգնակի սեռականի կամ բացառականի ձնով, ինչպես՝ գեղեցիկնեոի գեգեղեցիկր|գեղեցիկնե՞ից ղեցիկը, լավեբի լավրկլավերից լավը, մեծեւի մեծրկմեծերիցմեծը

ն

այլն:

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՓՈԽԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ.-- ինչպես նրշված է արդեն, աշխարճաբարում իր «իմնական կիրառության դեպքում ածականըգոլականի վրա է դրվում իր ուղիղ, անփոփոխ ձնով' նրա Հետ չճամաձայնելով ո՛չ Հոլովով, ո՛չ թվով (մեծ քաղաք-մեծ թաղաքիմեծ քաղաքից-մեծ քաղզաքներ-մեծ քաղաքների-մեծքաղաքներից):Սակայն ածականը շատ դոլաՀաճախ Հանդես է դալիս փոխանվանական, կանական կիրառությամբ: Այդ դեպքում նա ձեռք է բերում գոլականի քերականականճատկանիշները, այսինքն՝ ճող է ստանում, ճոլովվում է ու կազմում է Հոգնակի թիվ. Որպես փոխանուն Հանդես եկող ածականը արտաճայտում է Հատկանիշի ն առարկայի գաղափար, որը կարող է Հանդես գալ Հենց որպես առարկայական ընդճանուր գաղափար կամ, ըստ խոսքային իրադրության, ստանալ այս կամ այն թանձրացական բովանդակությունը, Ստորն բերվում են ածականձերի փոխանվանական կիրառության օրինակներ:

«Ժողովուրդըձինը կորցրեց

ն

նոբի մեջ ոչինչ չգտավ» (Րաֆֆի).

ես կարմիր ձին պատրաստենւ-Ինչո՞ւ կաոմիոը, կպատվիրեմ՝ Արբա՛կ, դու գիտես, որ ես ճերմակնեմ սիրում:-- Ճեոբմակը դեռ նըստելու չէ» (Րաֆֆի). «Կարելի է խղճալ ստոբինին,գրչով Համակրել նըբան, բայց գբավիչրը վեբիննէ» (Շիրվ). «Ինքը քսանչինգ տարի շարուէ իրէնից մեծերին նակ շույլել զոբավորբնեշին» (Շիրվ-). «Առանց առողջության մարդն անկարող է նույնիսկ բարին գեղեցիկը տեսնել կամ սիրել» (Մուբւ).«Հազարմեծ ու փոքրի դուրս ընկած ոսկոր է տեՂԸ գցել» (Խանզ.)' Ինչպես օրինակներնէն ցույց տալիս, որպես փոխանուն Ճանդես

ու

ու

էը շարաճյուսական ն ձնաբանականՃճատկանիշչներո ածականը է գոլականին Հաամենին չի տարբերվում դոլականից։ նա ստանում սոուկ շարաճյուսական պաշտոններ ն ձնաբանականՀատկանիշներ: Փ-խանվանաբար գործածված ածականները Ճոլովվում են Ի Հոլովման Ճարացույցով, առանց բացառության սովորական ճոգնակիԹիվ ծն կազմում ԵՐ կամ ՆԵՐ մասնիկներով, որից բխում է, որ Հոգնակի թվում նս Հոլովվում են ի Հոլովմամբ, եկող

ւն ածակա ննԵՐիճոլովումը Փոխանո

Եզակի

ՈտղՍեռ.

Հոգնակի

մեծերը սպիտակները մեծերի սպիտակների մեծից սպիտակից մեծերից սպիտակներից մեծով սպիտակով մեծերոլ սպիտակներով մՄեծծում սպիտակում մեծերում սպիտակներում մեծը

սպիտակը

մեծի

տո.

Բաց.

ԳոՐծ.

Նեոգ.

պիտակի

ընդՀանրապես ի-ով վերչավորվող ածականներընս Հոլովվում արժանի-արժաՀոլովմամբ, օրինավ՝ Հաճելի-ճաճելիի-Ճաճելիիցչ բայց դրանց ՈՒ Հավաստի-Ճավաստիի-Ճավաստիից, նիի-սսրժանիից, նս անչնար լէ, ինչպես ցույց է տալիս բաշի բառի ՃոլովուՀոլովումը Թեն

են

ի

մբ` բաբի-բառու-բաբուց:

Ածականներիկազմությունը

ՐԸ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- Ըստ կազմության ածականնեեն եբկու խմբի՝ պարզ կամ արմատական, օրինավ՝լավ,

բաժանվում

դատակ, թեթե, թույլ, ամուր ն այլն, ն բաղաբարդ), օրինակ՝ լեռնային,վճռական,գլխավո, դրյալ (ածանցավոր ն այլնւ Հաթեթեամիտ, գանգրահեր ճառցասեր, զգայուն, կենսատու, ն լեզուներում) արմատական ածականներըՃճաայլ վերծնում (ինչպես մեծ,

կամիր,

ազատ,

ու

ԹՎ չեն կազժում:Ըստ Հ. Աճառյանի տվյալների՝ (Ճիշտ՝ Հայերենի արմատականածականներիթիվը 700-ի էլ չի ճանում մեմատաբար

մեծ

697)5: Հասկանալիէ,

որ արմատական ածականներիայսպիսի աղքատիկ պաշարով Հնարավոր լէ արտաճայտել առարկաների ու երնույքՊարզ կամ արմաների բազմաթիվ ու բազմապիսի Հատկանիշները: տական ածականների Քանակը լեզվի պատմական զարդացման Ընթացքում անընդծատՀամալրվել ե այժմ էլ ճամալրվում է ածանցավոր ն ածականներով, որոնջ թվով բազում անգամ գնրաղանցում են բարդ ածականներին. Ընդճանրապոս պետք է նկատի ունենալ, որ ապարզ ժականները,գոյականների ն բայերի նման, կազմում հն (եզվի բառան անընդճատ պաշարի ամենամեծ լրացվող իմբերից մեկը: Հայոց (լեզվում ածականներըկազմվում են ածանցման ն բարդուքյան միչոցով. ըստ որում ածականներիկազմության այդ երկու տիպերն էլ ժամանակակիցՃճայերենում ճավասարապեսգործուն են ու տա-

րածված:

Ածանգում

ԵՎ ՎԵՐՋԱԾԱՆՑՆԵՐ.-- Հայերենի երկու խմբի՝ նախածանցներն վերջածանցածանցներըբաժանվում ներ: Ինչպես ճայերենի բառակազմությանմեչ ընդշանրապես, այնպես մեծ էլ ածականներիկազմության մեջ մասնավորապես, նախածանցները դեր ու կշիո չունեն: Ստորնսորվում է ժամանակակիցՃայնրենի ածականակերտ ածանցների վերլուծությունը՝ սկսելով նախածանցներից: ԺԽՏԱԿԱՆ ՆԱԽԱԾԱՆՑՆԵՐ.-Հայերենիբուն նախածանցներն են են արԱՆ, ԱՊ, ԴԺ, Տ, 9. Սրանքբոլորնէլ ժխտականնշանակություն տաճայտում՝ բացասելով բառի նշանակությունը կամ ցույց տալով մթ բան չունենալը, մի բանից զուրկ լինելը: ժի տական նախածանցներիցգործուն ն կենսունակ է միայն ԱՆ-ը: Մլուշներըգործածվում են սակավաթիվ բառերի մեչ: ԱՆ.-կազմում է բացասական, ժխտական իմաստ արտաճայլտոդ անտուն, անճույս, անածականներգոյականնեէրից՝ անգործ, անամոթ, սանձ, անեոկյուղ, անխելք,ածականներից՝անազնիվ,անզգույշ, անԱԾԱԿԱՆԱԿԵՐՏ

ՆԱԽԱԾԱՆՑՆԵՐ

են

կայուն, անճամաոձակ, անսովոր, անթեբի,անխոճեմ,անկեղծ,անճավանական,բայաճիմքերից՝ անճաղթ,անավաբտ,անաշխատ,անգետ, անսփոփ,անեբեր, անվարժ,անլուր, անճամբեր,անկոչ, անխնա,անխախտն այլն:

Տես Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն այոց լեզվի, Երնաճ, 1952, Ըստ մեր կազմած բառացանկի ժամանակակից Բալերենում գործածաէջ 28-82: կան կամ այս կամ այլն չափով գործածական արմատական ածականների քանակը, չճաշված ռուսական փոխառությումները, Բասնում Է մուտ 600-ի (տես Ծ. Ասատրյան,

Ժամանակակից ճալոց լեզվի ձնաբանության ճարցեր, Բ, Եբնան, 1978.

ւջ

59--67)»

ԱՊ.-Դրվելով մի թանի գոլականների վրա՝ կազմում է բացասական իմաստ արտաճայոող ածականներ, ինչպես :ապաբախա, ապա-

շնորհ, ապառդյուն,ապերախտ, ապեբասան,ապեոչանիկ, ապուշ, ԱՊ կաո,ապօրինի:

ապի-

նախածանցը դրվում է նան ԱԿԱՆ, ԱՅԻՆ ածանցնծրով կազմված մի քանի ածականների վրա՝ժխտելով նրանց նշանակությունը, օրինակ՝ ապադասակառգային, ապաքաղաքաապազգային,

կան:

Դժ.--

Գործածվումէ սակավաթիվբառձրի մեջ, օրինակ՝դժբախտ, դժգոհ,դժգույն, դժկամ: տճան, է սակավաթիվ Տ.-- կազմում բառեր՝տգեղ, տգետ, տկառ,

տճաս, տձն. ամաոդի:

9.-- կազմումչ մի քանի բառեր՝ չբեր, չճաս,չկամ,չխոսկան, չուննոո:

ՆԱԽԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԱՅԼ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- Ածականների

կազմու-

թյան մեջ որոշ դեր են կատարում նան Հունաբան դպրոցի ստեղծած նախածանցները։Այսպիսի նախածանցներով կազմված ածականներէն՝

աոտակարգ,աբտաճերթ,աբշտասռվոր, գերադաս,գեբիմաստուն,գեշճահզո՞. գեբբնական,ճակադիր, Բակազգային, ճակաժողովոդական, ստորմազոր, ճամախառն,Բամամիտ,համապետական, ստորգետնյա, ն այլն: ԵՐկոյա.տարօրինակ

ԱՇԱԿԱՆԱԿԵՐՏ

ՎԵՐՔԱԾԱՆՑՆԵՐ.-Ինչպեսնշված է արդեն,սսծան կանների կազմության ընդծանրապնեսՀայերենի բառակազմության մեջ չատ խոշոր է վերջածանցներիդերը Արդի Ճայերենում կան մոտ ծրեջ տասնյակ վերջածանցներ,որոնք տարբեր խոսքի մասերից (ԳԸԼ-

խավորապես զոլականներիցբայերից)ածականներեն կազմում կամ ու

էլ դրվելով ածականներիվրա՝ ձնափոխում էն նրանց նշանակությունը՝ նրանց տալով այլս կամ այն երանգը, Ստորն այբուբենական կարգով բերվում են արդի ճայերենի ածականակերտվերջածանցները ն բացա-

նշանակությունները:: ւոբրվումեն նրանցՀիմնական

կազմում է մի քանի ածականներ ճարակատար դերբայի նշանակությամբ, օրինակ՝ կոփածո,կռածո, ճանածո, ձուլածո, տաշաԱյս ձնով կազմված բառերի մի մասն ունի նան գոյածո, ծեփածո: կանականնշանակություն: ԱԿԱՆ.-Արդի ճայերենի ամենագործունածանցներից մեկն է: Այո Ճիմնական ածանցի նշանակություննէ «ժի բանի Ճատուկ, մի բանի վեԱՇՈ.--

բաբերյալ»: ԱԿԱՆածանցը ածականեր է կազմում գոյականներից, օրիբժշկաճայբական, բանվոբական, նակ՝ պլատոնական, աշակեշտական, Ածականակերտածանցներին նվիրված ալս Բատվածում ճիմռականում վում ենք Մ. Աբեղյանին (տե'ս Հալոց լեզվի տեսություն, էջ 237--282):

Բետե-

հոգեկան,մարմնական, թագավոբական, քաղաքական, թշնամական, կան ոազմականն այյն բայաջմատնեբրից բայանիմքեբից, օրինակ` բացատոական, դովատական, զննտկան, զառանցական, ն այլն, կիրառական, ժխտական, կոթական,ճավաքական, շաշռժական ց՝ ե՞եքական, քրմեկական, ե բկուական, չ որսական, թվականների ու

ն այլն, սանական

որոնք բաշխական նշանակություն են արտաճարտում Ճամարվուժ էն բաշխականթվականներ: ԱԿԱՆ ածանցով կազմված շատ բառեր ունեն ածականիու գոլականի իմառտ միաժամանակ կամ վերածվել են գոյականների, օրինակ" ն

առնտբական, զինվոբական, գաղթական,օգնական,թամաճմեդական, ն փառական ւսյլն: ԱՅԻՆ.-Արդի ճայերենի ամենագործուն ածականակերտ ածանցճերիըդմեկն է ն ճամժանիչէ ԱԿԱՆ ածանցին, Ածականներէ կազմում գոյականներից՝արտաճարտելովորեէ առարկայականՃճարաբերություն, ձմեռային, ծովային, լեռնային, բննեոային,գաօրինակ՝ գառրնանային, զանային,գիշերային,գրասենյակային, միջուկային,դաշտային,դիվաունայինն այլե։ յին,եշկնային, եզբային, Հաճախ նույն չիմքերից բառեր էն կազմվում ԱԿԱՆ ն ԱՅԻՆ ծանցներով՝տարբերակված նշանակությամբ, օրինակ` խոբշհողական-ա-

գոական --գոախոոճոդային, իւական--իբային, լեռնական--լեռնային, յին, ազգական--ազգային, ձնական--ձեային,ժոդասական--դասային, ն այլն: ղդովողական--ժողովոդային

ճանդես հն գադեպքերում ԱԿԱՆ ն ԱՅԻՆ ածանցները որպես նույնանիշներ, ինչպեւ՝ բառական--բառային, լբագբական

Բայց

իս

շատ

լրագոային, ճնչյուճեռագոական--հեռագոային, լեզվական--լեզվային, ն այլն: նական--ճնչյունային ԱՆ.-- ձատկապես բնաձայնականբայերից կազմում է գործողի ա-

ածան,խաօրինավ՝ ծան, կծան, փչան, թովռան,խլվլան, ծլվլան, ճղճղան,ճռճռան, ճվճրվան, ճքնքան, պլպլանն այլն, ԱՆ ածանցովկազմված ալսպիսի ածաունենժողովրդուկան-բարբառային կաններն երանգ: նուններ ենթակայական դերբայի նշանակությամբ,

ԱՆԻ.--

թվականից ն զոՀատկապեսդրվում է մի ածականից ականից կազժված բառակապակցությունների վերջում՝կազմելով ժի բան ունեցողինշանակությամբ, ծականեր օրինավ՝ գեղանի,լեզվանի, պիտանի, մեծաչքանի,սուոգլխանի,եբեքդոնանի,յոթգլխանի, ու

ա-

ն այլն: հինգվանկանի շսոԷոաանի, ութճաբկանի,

ԱՏ.--

կազմում է ածականներմի բանից զուրկ լինելու, մի բան

չունենալու նշանակությամբ, օրինակ՝ թեատ, պոչատ,

կիսատ,քնատ:

գունատ, կռնատ,

ԱՏԻ.-կազմում է ածականներ գործիական ճոլովի, պատշաճ լինելու, ճամապատասխանության կամ ժի ալլ նշանակությամբ, օրինակ՝

բառացի,րեբանացի,ղիմացի,իբափաստացի,առնացի,աբշղաբշացի,

ճշմաշտացի.տառացի, տողացի ճաբնանցի, նէայլն: վտցի,խելացի,

կազմում է սաստկականնշանակություն ունեցող ածականմակբայներ, օրինակ՝ աճագին,զայբագին,լալագին, կաթոգին,

ԳԻՆ.---

եր

ն

թախծագին,կսկծագին: մոլեգին, տոտմագին,սոտագին,հիվանդագին,

ԳՈՒՅՆ.--

կազմում է ածականներ գերադրական աստիճանի նշանրխոշռբագույն, ազնվագույն, նակությամբ՝լավագույն,բաոշձբագույն, նորագույնն այյն, ԳՈՒՅՆ ձնն արմատիարժեք ունի դառչվազագույն,

ծիջանագույնն նագույն, ճողագույն, աղյուսագույն,

մեջ, թյունների

ԵկտԱ.-- Ցուլց

նման

բաղադրու-

տալիս ելութը,

որից կազմված է առարկան: երկուսն էլ կարող են դրվել Տարբերակվածչլինելով իմաստաբանորեն՝ նույն գոյականների վրա, այսպիսով կազմելով նեռւյնանիչբառեր, ինչեն

աործաթեի պես`Ե՞կաթե մաշմառե||մաշմաոյա, |եբկաթյա, ոսկե|ոսկյա, ե արծաթյա, պղնձելպղնձյա,փայտելփայտյա, զմբուխտե||լզմբուխ այլն, Այս ձեծրից առաջիններնավելի Ճատուկ են ժողովրգական-խոսակցական, իսկ երկրորդները՝գրավոր-գրականլեզվին: ԵՄ, ԱՄ.-Ցույց են տալիս ինչ որ կարելի է, պետք 1 կամ արժանի է անել, օրինավ՝ տանելի,զարճուռելի,խղճալի,ատելի,բնակելի, գովելի, դատապառտելի, զարմանալի,զգալի, նավառկելի, ճասկանալի, ուսանելի,պատժելին այլն: Այսպիսի կազմությունները ճատկապես շատ-շատ

են Ան

նախածանցովձների

2էտ՝

անանջատելի, անանցանելի,

անբացատոելի,անբուժելի անդառնալի, անլռելի,անանընթեռնելի,

ն այլն: ընդունելի, անիմանալի

ԵՂ.-- կազմում է ածականներ մի բանով Հարուստ, առատ լինելու նշանակությամբ, օրինակ՝ աճեղ, աչեղ, գունեղ, զորեղ, թիկնեղ,ճամեղ, Լ այլն: բյութեղ, ճնչեղ, Բոնեղ,լուսեղ, մամնեղ, ուժեղ, ճանճառեղ ԵՂԵՆ.-- Ցույց է տալիս նյութը, որից կազմված է առարկան, այլե Այ Եույննյութից կազմված առարկաներՀավաքականնշանակությամբ: իմաստով պալմանավորված՝ԵՂԵՆ ածանցով կազմված բառերի մի ն գոյականի եշանակություն, մի մասը Հավասարապես ունի ածականի ժասի մծջ էլ ավելի ուժեղ է գոյականականնշանակությունը,Ինչպես՝ լուսեղեն, բոցեղեն, քառբեղեն,ճբեղեն, ձյունեղեն, իբեղեն, ճոգեղեն, ք այլե ոսկեղեն,արծաթեղեն, երկաթեղեն Վերջերսայս ածանցովավելի գոյականներ են կազմվում, օրինավ՝ կանաչեղեն,կոշկեղեն,կաթնեղեն,ԵՐշիկեղեն,խմիչքեղեն,ձկնեղենն այլն հն

Ի.-- ո) Նյութիանուններից կազմում է ածականներ, որոնք ցույք տալիս առարկայի նյութեղեն 4իմքը, ինչից կազմված լինելը, օրի-

նակ՝ քաշի, Երկաթի, կավի,պղնձի: փայտի,

բ) Կազմում է ածականներ որեէ Հատկություն ունենալու, որնէ Հատկությամբ օժտված լինելու նշանակությամբ, օրբինավ՝ծարավի,կեն-

ճավաստի,ճառգի, տմտոդի,օաաոդանի,կատաղի,կոբովի,աոբժանի, ազգի,վայբի,ե՞կղիմի,միադիմի,եոկսայոին այլն։ իկ.--

ա) Դրվում է մի ջանի ածականների վրա՝ նրանց տալով սաստկական կամ փաղաքշական նշանակություն, օրինակ՝ աղքատիկ,

ԱՑ կ:

մանբիկ,սիրբունիկ, մեղմիկ,լավիկ, կլորիկ, նախշունիկ,մտեո-

բ) Որոշ բայաճիմջերից կազմում է ածականներ ենթակայական դերբայի նշանակությամբ, օրինավ՝ ազդեցիկ,բացառիկ,խաբուսիկ, դա-

ե՞գեցիկ,ռտաոցիկ,վաղամեռիկ.վաղանցիկ,պայթուցիկ: բակազմիկ,

Սակայն Ինկ ածանցն ավելի շատ կազմում է գոյականներ փոքրացուցիչ-փաղաթչական նշանակությամբ, օրինակ՝ թաթիկ, շնիկ, ովիկ, ն ճուտիկ, այլն մանկիկ

ա) Դրվելով մի ջանի ածականներիվրա՝ նրանց տալիս է

ԻՆ.--

պաստկականնշանակություն, օրինավ՝ դժվաո-դժվառին, դյուո-դյուբին,

խռո-խռոռին, նուբքբ-նոբին, մութ-մթին,ճեշա-հեշտին: լուո-լռոին, Բ) Մբ ջանի բառերից կազմում է ածականենր՝վեոին, միներքին, չին, աշտաքին,առաջին,վԵշջին,տեղին: Իջց.-- Բայաճիմբերից գործողիանվան՝ կազմումէ ածականներ հնթակայական դերբայի նշանակությամբ, օրինավկ՝այբիչ, ավեոիչ,բուժիչ. գրավիչ, դյութիչ, թովիչ, խանգաոիչ,խոոտակիչ,կիզիչ, կախաոսպանիչ,տպավորիչ, քայքայիչ6 այլն: դիչ, հմայիչ, ջախջախիչ, ԻՉ ածանցով կազմված բառերի մի մասը գոլական է կամ ունի

յականի

ն

գո-

ածականինշանակություն միաժամանակ, ինչպես` ուսուցիչ,

քննիչ, գրիչ, ո՞բիչ, զոպաոտիչ,բաշխիչ,կեղեքիչ,ճաշստաճառիշ: ԼԻԿ.--

ածանցի | աճականովձեն է, որ վերածվել է ինքնուրուլն ածանցի:Դրվելովածականների վրա՝ երանց տալիս է սաստկականփաղաքշականնշանակություն, օրինակ՝թխլիկ.չաղլիկ,ճտստլիկ,կաոճԻկ

իլ ՐՆ

նեղլիկ, սոթլիկ, սուտլիկ, բառալիկ,պստլիկ, կազլիկ,

ԹոԵբԼԻՎ: ԿԱՆ.--

կազմում է ածականներբայարմատներիցմի գործողության լինծլու կամ ծնքակայական դերբայի նշանակությամբ, օսորամժադիր բինակ՝ ամաշկոտ,ալաշկոտ, բարռկացկոա, եբազկոտ,վախկոտ,զայ-

պարծենկոտ, Րացկոտ,ծիծաղկոտ,մոռացկոտ,մաածկոտ,պաճանջկոտ, գասկոտ,փութկոտ: ՅԱ.-տեղի ժամանակի ա) կազմում է ածականներ Ճճատկապես անուններից՝ գլխավորապես դրվելով բաղադրությունների վերջումե ու

ժամանակում կատարված լինելու, արտաճայտելով տվյալ տեղում տվյալ տեղն ժամանակն ընդգրկելու ն այլ նշանակություններ,ինչու

ու

պես` ֆովափնյա, գետափնյա,ստորբեոկոյա, վեբեբկոյա,Երկօրյա,Եռ-

երկամյա,եռամյա, ճնգամյա,ութամյա, վեցամսյան այլն: Բ) Այլ գոլականներից՝մի բան ունեցողի նշանակությամբ՝ հոոտճՐրաչյա, նյա, ճնգոտնյա,սնաչյա, կապուտաչյա, յոթնաղյա: օրյա,

Գրաբարյանանցյալի դերբայի ԵԱԼ մասնիկն է, որ անցել ն գիտակցվում է որպես ածականակերտ ածանց: աշխարճչաբարին է նան նոր բառեր, օԲացի գրաբարից փոխառյալ բառերից, կազմում ՅԱԼ.--

է

եոդվյալ, կախյալ, կատառյալ,կառոտյալ,ճավելյալ, բինակ՝ անիծյալ, դատապառտյալ, ոոբոչյալ, ճան-ճիշյալ, մեռյալ, պաշտպանյալ, ուսյալ,

այլն: Ինչպես օրինակներից կարելի է նկատել, ՑԱԼ ձեով կազմվածբառծրի մի մասը վերածվել է գոլականեերիչ ՅԱՆ.-Արդի Հայերենի ազգանուններկազմող Հիմնական ածանցի է, օրինակ՝Գբիգոոյան, Սուբենյանն այլնւ Աշամյան, ՅԱՆ ածանցը կազմում է նան ածականներանձերի Հատուկ (առանձին դեպքերում ն Հասարակ) անուններից, տեղի ու ժամանակի ն այլ տվյալ անձին, տեղին ու ժամանակին ւնուննծրից՝արտաճայտելով Հատուկ լինելու կաժ մի բան ունեցողի նշանակություն, ինչպես՝ ադլ-

գուցյալ

ն

Բեբկովեսյան,մենշեիկյան,ճնչշակյան,աբալեսյան, ալեքսանդրյան, աբշտասահմանյան, ճունվարյան, միջնադարյան, երնանյան, բՐատյան, Երե բուշյան (բուրավետ) Լ այլնւ բազմալեզվյան, քթնեյան, ՈՎԻ.-- Բայաճիմքերիցկազմում է ածականներ կրավորական 4Ճաբակատար կամ ենթակայական դերբայնիհրինշանակություններով, օրի-

հավ՝ առեովի, բացովի, ծալովի, բխովի. լաբովի, կախովի,վառձովի,

ն այլն: վճաշովի

Ցույց է տալիս մի բան ունծնալը, վրան, մեջը զրելը, այլե արնոտ,բրդոտ, Հարուստ լինելը, օրինավ՝ աղմկոտ, մոխոոտ, ստվեբոտ, դարբդոտ, ճիվանդոտ,նառրպոտ: վերերոտ,վշտոտչ Լ այլն: նտխանձկոտ ցեխոտ,փոշոտ, քաբոտ, փոթորկոտ, (Ա)ՎԵՏ.-- կազմում է ածականներժի բանով Հարուստ, առա ՈՏ.--

մի բանով

լինելու

առատ,

նշանակությամբ,

եբանավետ, օրինալ՝բուրավետ, թիկնավետ,

խոտավետ,սիզավետ,ծաղկավետ,կանաչավետ, ճոտավետ,շաճավետչ օգտավետ: (Ա)ՎՈՐ.-- ժայերենի ամենագործուն ածանցներից մեկն է: կազ-

է ածականներ մի բան ունեցողի, կրողի։ այլն մի բանով զբազվողի, պարապողի ն նման նշանակություններով,օրինակ՝ ակնոցզավոր, մում

աճավոր, գմբեթավոր,գոավոր, դիմավոր, եղջեբավոր,թեավոր, թունավոր, հոշակավոր,ԲՔՐբեշավոր, նշանավոր,տաղանդավոր, փառավոր, կեղծավոր ն այլեւ Այսպիսի իմաստ արտաճայտողածականներիթիվը շա՛տ շատ էւ ՎՈՐ ածանցով կազմված բառերի մի մասը ունի նան գոլականա144

կամ ուղղակի վեր է ածվել գոյականի, օրինավ՝ կան՝նշանակություն արճեստավոո,գանգատավռո, զինվոր,ջովոր (Լ այլն: աղանդավոր, (Ա)ՎՈՒՆ.-- Ածականի արտաճայտածՃճատկանիչինտալիս է եվաթխավուն,կազականնշանակություն,օրինակ՝ գորշավուն,դառնավուն, սնավուն, նեղավուն,սպիտանաշավուն,կապտավուն,կաորմբավուն, ն այլե, կավուն,դեղնավուն ՌՒ.--

վելով

կազմում է գործողի

անուն

բայաճիմքերից՝Հատկապես

դբր-

Վերջում,օրինակ՝ ազդու, ծախու,նատու, բաղադրությունների

ստնտու, բեո ատու,աբյունաբբու,զանցառու, հաշվետու,ողաճառկու, է մի մասը գոլականների: վերածվել Դրանց փորձառու: բեոգու, ՌԻԿ.-ածականների տալիս է սաստկական-փաղաջա) Մի Քանի

գեո-գիշական նշանակություն, օրինավ՝ տաք-տաքուկ,խեղն-խղճուկ,

ւուկ, սե-սեուկ, ե՞կտո-երբկաբուկ: բ) Մի քանի բայնրից կազմում է ածականներենթակայականդերճեղբայի նշանակությամբ, օրինավ՝բանուկ,դիպուկ,խեղդով, կտոուկ, ԼՈՒԿ (Վերջինս ձեղուկ,նորելուկ,վախլուկ ձնով):

ածանցը միաժամանակ կազմում է գոյականներ փոռքրացուցի-փաղաթշական ն այլ նչանակություններով՝առջուկ, գառնուկ, ճանելուկն այլն: ՈԻՆ.--ա) կազմում է ածականերգործողի անվան՝ ենթակայական դձրբայի նշանակությամբ, օրինակ՝ թաքախուն(բաբախող), խնդուն, ՈՒԿ

՝

խոճուն,խոսուն, ճնշչուն, ճկուն, շողշողուն, ոլոբուն, սանուն, տոկուն, փայլունն այլն: Բ) նաղմում է որոշ ածականներ ճարակատար դերբայի նշանակությամբ, օրինակ՝ զարդարուն(զարդարված): լեցուն,ծավալուն, կածնգուն,ճաստատուն, Բառուն, փքուն: Բարդութլուն

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՔՈՏՈՎ.--

Ածանց-

ճավասարաչավփ՝` ածականների կազմության մեջ մեծ դեր է խաղում նան բարդությունը,ըստ որում ածականներեն կազմվում Համադրականկ վերլուծականբարդությամբ»ԻնչպեսՀայերենի բառակազմության մեջ ընդճանրապես, այնպես էլ ածականներիկազմության մեչ ավելի տարածված է ն մեծ դեր կշիո ունի Համադրական(իսկական) ման

48տ

ու

բարդությունը:

Համադրական բարդություն

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ԲԱՐԴ ԱԾՆԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԻՊԵՐԸ ԸՍՏ ԲԱՂԱԴՐԻՉ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ԽՈՍՔԻՄԱՍԱՅԻՆ ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒԹՅԱՆ.-Պետք է տարբերել ՃճՃամադրական բարդ ածականների կազմության Հետեյալ Հիմնականկաղապարները:

10-31

ա) ԱԾԱԿԱՆ (ՆԱԵՎ ԹՎԱԿԱՆ)-ՒԳՈՑԱԿԱՆ.-կազժվում են ածականներ մի բան ունեցողի նշանակությամբ, Ածականներիկազմության ամննաՀիմնական կաղապարներիցմեկն է, ն Հայերենում կան ալս ձեվով բաղադրվածբազմաթիվ բառձր, ինչպես՝ ազատամիտ,ամոակազմ,

բազմազավակ,բաբակավիզ,ԲԼառագագաթ, ճնգաթե, դատաոկագլուխ թխադեմ, խստասիոտ,կարշճաճասակ, մեծագլուխ, շիկաճեր, սՐածայ",

ն այլն: տաճմառւյուն

եման Բ) ԳՈՅԱԿԱՆ-Հ- ԳՈՑԱԿԱՆ. --նախորդ կաղապարի կազմժվում ածականներժի բան ունեցողի նշանակությամբ, օրինակ՝առյուծաբաչ (առյուծի բաշ ունեցող), ալիքաձե,աղաճամ, աղեղնաձե, աղյուսագույն, առյուծասիրտ,արծվաքիթ, գմբեթաձն,ծնկաձն,նաբնջաՆԵՐկնագույն, գույն, վաբդագույնն այլն, են

այս Ածականների կազժության կաղապարը, ինչպեսարդեն բերված բառերի միօրինակությունից է ծրնում, այնքան էլ տարածված լէ, ն ծն «գոյականՎ գոյական» կաղապարով գերազանցապես գոյականներ կազմվում, օրինակ՝անձոնաջուր, եռկբագունդ, աղաճանք, սաբալանջն

այլեւ

գ) ԳՈՅԱԿԱՆ-ԻԲԱՅԱՀԻՄՔ (ԿԱՄ ԱՆԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԱՐՄԱՏ).-- Այս

ձնով կազմված ածականների մի զգալի մասը գործողի անվան նշանակություն է արտաձճալտում, օրինակ՝ բերքատու,գործիմաց, իմաստա-

ծծկեր, կաթնատու,մաշդաայաց,շանթաբեր,պատվասեր,սահմանապաճ,վճոաբեկ, վշտակիր, քնաբեր,ազգուրաց, աշխարճացունց սեր,

այլնւ Այս ձնով կազժված բառերի մի մասն ունի նան գոյականի իմաստ, գբագող, իրապաշտ,պատմագետ, օրինակ՝ բանասեր, ճանցագոոծ: Վ բայաճիմք» ձնով կազմված ածականեերիժի մասն էլ «Գոյական սովորարար արտաձճայտումէ կրավորական4Ճարակատար դերբալի նըշանակություն, ինչպես՝ բնավեր,ճուսաճատ, ճյուղակոտոբ,սբտաճար,

ն

հովածին, սովատանջ, սշտաբուխ, պաշտոնանկ, առշնակեզ, կավակերտ, ձեռնասուն (1. այլն: գոորգապատ, կավախառն, փառազուոկ, ականազառոդ, նախորդ տիպի նման դ) ԱԾԱԿԱՆ ԿԱՄ ՄԱԿԲԱՅ- ԲԱՅԱՀԻՄՔ.-կազմվում

են

ածականներ գործողի անվան՝ենքակալական դերբայի

դերբայինշանակությունն ճարակատար երով,

բայց

ն

կազմության

այս

կաղապարը նախորդից քիչ բառերով է ներկայացված, Այսպիսի բաղադրություններ են. արագընթաց, դանդաղաաորդաշադատ, բաշձոբախոս,

դյուրագոգիո,թեթնաշաոժ,խորիմաց,խստապաե՞կառշակյաց. սորնթաց, վաղաճաս,վաղամեռ,ուղղաձիգն այլն, կաբճատե, ճանջ, ԱԾԱԿԱՆ.-- Թեն ոչ այնքան շատ, բայց կան ածաէ) ԱԾԱԿԱՆ-Հ

շած,

կաններ, որոնք կազմված են երկու ածականներիբաղադրությամբ: Այ«պիսի բաղադրություններիառանձնաճատկությունն այն է, որ բաղադրիչները գտնվում են Համադասական Հարաբերության մեջ, օրինավ՝ հոր146

դառատ (Հորդ

ն

ճեզաճկուն, առատ), ամբապինդ, լիառատ,լայնարձակ,

կան վԵճանուշ: Բաղադրությունենը մեղմանուշ,

կբկնությամբ՝

մեծամեծ,

չարաչար: խոբախոր,

նան

նույն

ածականի

Վերլուծականբարդություն

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ՄԻՔՈՑՈՎ.-Վերլուծական բարդությամբ ածականներ են կազմվում սովոն կրկնավոր բարդություններիմիչոցով: բաբար Հատվածական բառդություններ.-- Վերջերսճայերենում լայն Հատվածական բածում ստացավ ածականների կազմության մի նոր կաղապար: Հաճախ ԱԿԱՆ ն ԱՅԻՆ ածանցներով կազմված ածականները: երբ իմաստային սերտ կամ մոտիկ ընդճանրություն ունեն կամ ընդչանրապես իրար Ճետ կապված են այս կամ այն կողմով, որպես մի միասնություն

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

տա-

ծն միության գծիկով, բառեր,գրության Մեջմիավորվում ներկայացնող (աշխատանք), ազգային-ազաօրինակվ՝գաղափաբշական-քաղաքական տագբական(շարժումներ), ճասաշակական-քաղաքական (Հոսանքներ)

այլն, եՎ որովճետն ԱԿԱՆ ն ԱՅԻՆ ածանցները ճամանիշներ էեն, ալդ իսկ պատճառով էլ այսպիսի բաղադրությունների առաջին բաղադրիչի ԱԿԱՆ կամ ԱՅԻՆ ածանցներըմի տեսակ ավելորդություն են դառնում, են բաց միանում են իրար Ա Ճոդաթողնվում,ն ծրկուբաղադրիչները. կապով, իսկ առանձին դեպքերում էլ` առանց դրա» Ա Հոդակապից Ճեգրության մեջ երբեմն գծիկ է դրվում, իսկ ավելի ճաճախ չի դըրվում, իսկ եծրբբարդություն առանց 4Ճոդակապիէ, միության գծիկն անպայման դրվում էւ Այսպիսի բաղադրյալ ածականներ են. բարոյան

տո

քաղաքական, ժողովոդատնտեսական, գիտաուսումնական, պատմաճա--

ուսումնաաոմեմատական, կՐթադաստիաշակչական, ղբամավառկային, տադոական, բուբժուանացիռնալիստական, սոցիալ-տնտեսական, սոցիալ-

ն այքաղաճական, կուլտուո-կենցաղային, կուլտու՞-դաստիաշակչական են ըն: Նույնբնույթի նան՝ սովետա-լեճական, սովետա-ֆոանսիակա

ֆոանս-իտալական, ֆրԲունա-Բոռմեական, Քունգաբա-գեբոմանական, Րանո-գերմանական, օտար

ճոդակապով՝անգլո-ամեբիկյան, իտալո-

այլն. Այսպիսի բարդությունները կոչվում գեբմանական ն

ծական՛:

են

հատվա-

Ինչպես բերված օրինակներից կարելի է եզրակացնել, Հատվածական վերլուծական բաղադրությունները վերածվում ծն ճամադրական

բարդությունների:

բառդություններ.-- Վերլուծականբարդութցյամբ ածաԿրկնավոր

Տես

Գ.

Բ.

Ջաճուկլան, Է. Բ. Աղայան

ն

ուրիշ.. Հալոց լեզու, Երնան, 1880:

նան կրկնության ածականկաններ են կազմվում ժիջոցով՝ Ճատկապես ն ների գոյականներիկրկնության միջոցով: ա) Ածականներիկրկնությամբ սաստկական ն բազմակիության իմաստ է տրվում ածականներին, արտաճայտվում է ճատկանիչի բարձր աստիճան, Սովորաբարկրկնվում են կարճ՝ միավանկ ն երկվանկ ածաառատ-առատ, բաոդկանները: Այսպի«ի կրկնավորներեն. անուշչ-անուշ,

եոկաո-եոկառ,թանկ-թանկ,թեթեբարձո-բարձո,դառր-դաոր, թեթե, թունդ-թունդ,լայն-լայն, լավ-լավ, խոո-խոր, ծանո-ծանո, կաւն-

բաշդ,

մանո-մանբ, մեծ-մեծ, նեղ-նեղ, չռո-չոր, կաճ, Բաստ-ճաստ, Բին-Բին, սե-սե, սիշուն-սիբուն, սուո-սուր, սուտ-սուտ, վառ-վառ, պինդ-պինդ, ն այլն, տաք-տաք,փոքո-փորո վատ-վապ,

Այսպիսի կրկնավոր ածականները,իրենց սաստկական իմաստին 2ամապատասխան,Հաճախ արտասանվումեն 4ատուկ 4նչերանգով, որը գրության մեջ արտաճչայտվումէ երկարացման նշանով՝ դրված վերջին տներ, կամ առաչին ու վէրչին բաղադրիչներիվրա. օրինակ՝ մե՛ծ-մե՛ծ

դա՛որ-դա՛որվշտեր: Եբկա՛ո-եբկա՛Րփողոցներ, Կրկնավորներիցառաջինը ճնչյունական զանազան փոփոխությունների կարող է էնթարկվել, օրինավ՝սեփ-սն, ճեփ-ճերմակ,լեփ-լեցուն,

մեն-մենակկամ միս-մենակ, կափ-կանաչ, կաս-կառմիռո, շիփ-շիտակ:

Այս ձնով արտաճայտվումէ Ճճատկանիչի բարձրագույն աստիճան (2մմտ. ն կաս-կաոմիո ն սեփ-սնե, ն այլն): կառմիո-կառմիո բ) Ածականներեն կազմվում նան գոլականներիկրկնությամբ, բինակ՝ փունջ-փունչ, խումբ-խումբ,տեսակ-տեսակ,եշամ-եբամ, թել-

սե-սե

օ-

թել, գունդ-գունդ,ծով-ծով ն այլն։ Քանի որ կրկնավոր ածականներն ընդճանրապես բազմապատկու-

թյան իմաստ ունեն, այդ իսկ պատճառովէլ նրանք, որպես կանոն, Ճոգեն պաճանջում, օրինակ՝ սե-սն մեծ-մեծ մաոդիկ, նակի որոչյալ աչքեր, ն զոոքՆՐ,տեսակ-տեսակ ծավիկներ «յլն, գունդ-գունդ Կրկնավոր բարդություններ մասին տե'ս Մ. Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ 180-182, Գ. Սնակ, ԺամանակակիցՔալոց լեզվի դասընթաց, էջ 160-161, Ա. Մուրվսղյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, էջ 147--162, Գ. Ջաճուկյան, Է. Ապալան ն ուրիշ., Հայոց լեզու, էջ 9392--898։ ճ

ԹՎԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

Հայ Քերականագիտության մեջ էրկար ժամանակ թվականն առանձին խոսքի մաս չի ճամարվել։ ելնելով խոսքի մասերի որոշման շարածյուսական Հիմունքից՝ թվականը Ճամարվել է ածականի մի տեսակ, որովճետն բուն ածականների եման ճետ 4 գոյականների որպես որոշիչ ն ածականից տարբերգործածվում վում է միայն իր ընդճանուր իմաստով. եթե ածականը ցույց է տալիս է տալիս առարկայի որակային Ճատկանիշ, ապա թվականը ցույց ռարկայի բանակային Հատկանիշ (ճմմա. գեղեցիկաղջիկ ն Խոկուաղչիկ), Սակայնբառերի խոսքիմասային կարգերը որոշելիս, ինչպես նրչված Է արդեն, կարեոր նշանակություն ունի նրանց բառային ԸնդչաՍուր իմաստի Ճաշվառումը: եվ ելնելով ճենց դրանից էլ, ինչպես նան ձնաբանական, շարաճլուսական ու առանձնապես բառակազմական ոբոշ առանձնաճաւկություններից՝թվականը Ճայ քերականությանվերջին շրջանում առանձնացվումէ որպես առանձին խոսքի մասր

ԹՎԱԿԱՆՆ ԻԲՐԵՎ ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍ.--

ա-

Թվականանունըորպես խոսքի մաս իմառտաբանորեն բնոբոշվում է տալիս առաոռկաների ցույգ թիվ, քանակկամ թվային կարգ: է նշանով, որ

Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ թվականներ են ոչ թե ջանակի անվանումներն այլ քանակի ալնպիսի սնվանումընդճանրապեսչ ները, որոնք ցույց հն տալիս կոնկրետ թիվ ն կարող Են թվանշանով արՍրանք նս առարկաների տածայտվել, Վերցնենք շատ ն մտ բառերը: անակ են ցույց տալիս, բայց թվականներ չէն կարող Համարվել, ռրովՀետն նրանցից տարբերվում են իմաստաբանորեն (արտաճայտում են ոչ թե կոնկրետ, այլ անորոշ քանակ), ձնաբանորեն(կարող են Համեմատությանաստիճաններկազմել՝ շատ--ավելի շատ--ամենաչատ, Քիլ-ավելի ջիչ--ամենաջիլ) ն շարաճյուսորեն (կարող են գործածվել ոչ միայն գոլականների, այլն բայերի Հետ՝ «Շատ խԽուսեց,Քիչ գրեցջյ: Նույն ձնով թվականներ չեն նան այսքան, այդքան, այնքան, այսչափ, այդչափ,այնչափբառերը, որովճետն կոնկրետ թիվ չձն ցույց տալիս ն ոտ գործածության կարող են Ճանդես զալ որպես կոնկրետ թվով արտաճալտվողամեն մի քանակային մեծության արտաճալտիչներ, օրինակ՝ նինգ աշակեբտ--այսքան աշակեոտ,քսան մառշդ--այսքանմարդ ն

այլն,

լ49

է բյուր բառի օրինակը, որբ գրաէր կոնկրետ քիվ՝ տասը նշանակում որովճետն էր, բարում թվական չէ, թվական որովճետն նշանակում Է Ճճալերենում Բազաճ,էշկ արդի

Այս տեսակետիցավելի ցայտուն

ընդՀանրապես: Հասկանալի է, որ թվականներ չեն կարող ճամարվել նան ճետեուսանողներէին գուրս եկել ցույվալ ընդգծվածբառերը. «Հաբյլուբավոբ զինվորներ են զոշվել այս կեղտոտ պատեցի». «Արդեն ճազաբշավոր

շատ

ճիվանդումարդիկ տառապում են քաղցի րազմումռ.«Միլիոնավոր ճազաբավոոր, քամիլիոնավոր Հաբյուբավոր, թյունների ճիրաններում»: ու

նչակոնկրեւտ, որոշակի թվեր չեն ցույց տալիս: Հաբյուբավոր մի քանի Հազար, իսկ միլիոնակում է մի ջանի Հարյուր, հազառավոր՝ նավոշ՝մի ջանի միլիոն, Դրանքպետք է ճամարել ածականները Ասվածներիցկարծլի է եզրակացնել, որ թվական կարելի է կոչել միայն այն քառերը, որոնք ցույց են տալիս որոշակի թվային քանակ: Բայց դա էլ դեռ քավարար պայման չէ: Որպեսզիբառը թվական 4ամարվի, նա պետք է որոշակի թվային քանակ արտաճալտիմաքուր, անխառն ձնով, առանց լրացուցիչ նշանակությունների, Այնպիսի բառեր»

ռերը

նս

տա-ինչպիսիք են եռյակ, քառյակ,տասնյակ,ճաբյուբյակ, Բնգանոց, ն այլն, թվականներ չեն, մեջ դրանց որովճետն սանոց, ճաբյուբանոց

Թի գաղափարը անխառն չի դրսնորվում, նշանակություններ:

ն

նրան ուղեկցում են

այլ

թվականանունըբնոբոշվումէ ճոչ:չնով,որ ածակաՋեաբանորբեն նի նման իջ Բիմնական գործածությանժամանակզուրկ է թեքմանձնեբից ն դրվում է գոյականի վրա ուղիղ, անփոփոխ ձնով, օրինակ՝ (12131 մաոռղ,եբԵր մառդու, ԵՐԵք մառղուց,Երեք մարդիկ,եբեր մարշդկանց»չ Ե՞Եք ն այլն. Սակայն թվական անունը ածականի նման մարդկանցից Հնարավորություն ունի Հանդես

լայն

որպես փոխանուն ն

գալու

այդ

է, ինչպեւ՝ԵՐԵքը-Երկդեպքում Հոլովվում ԵՐԵքի--ԵրԵքից--երեքով, այլն։ Րոողը--եռկբոբդի --ե՞կբոբղից--եոկոոոդով է

Քառակազժորենթվական անունը բնորոշվում է իր կազմության Հատուկ օրինաչափությամբ:Դա արտաճալյտվում է նրանում, որ սակավաթիվ արմատականթվականներիամենատարբերզուզորդումեերովլեզուն ճնարավորություն ունի արտաճալյտելութվերի անսաճման բազ-

մությունը, օրինակ՝ Էսանբինգ,եբկու ճառյուբ Եբեսունվեց,ձինգ ճան այլն, Հենց դրանովէլ զար չոբո ճաբյուբ Բիսունութ պայմանավորվաժ՝

Թվականների բաղադրիչները կարող են կրկնվել տեսականորենառանց սաճմանափակման, օրինակ՝ութ միլիոն ութ Բաբյուբութսունութճազաբ այսպիսի ութ ճառյուո ութսունութ: կազմության Քի մասի Հատուկ չէ'

ոչ

մի խոս-

Շաբաճյուսորենթվականըբնոբոշվում է նբանով, ոբ ածականի ճետ ոբպես գործածվումէ գոյականի սովոբաբար ռբոշիլ, «րինակ՝

Շման

տիպ ուրիչ

ղասաբան,ԲինգեբոոդԲանդիճինգ աշակերա, քսան զինվոր, Եոբկոոող ոայլն, Սակայն հ տարբերություն որակական ածականների, նան ճետ են գործածվել բայերի րոնք կարող Խոսել», օշիա(ճթարձր նալի զեկուցել» ն այլն), թվականները բայերի 4նտ գործածվել չեն կա-

պումն

Լ"Վզ'

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ.--

Հաշվարկմանտարբեր

ձներից ելնեծլով՝թվականներըժամանակակից ճայնրենում տի լինում

ըստ

Են՝ա) քանակական, (որոնք կարելի )) կոտորբակային

մի տեսակը), գ) մարելքանակականների

իմժասէ

Ճա-

դ) բաշխական: դասական,

Քանակական թվականներ ոԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--- Քանակականթվականները, րոնք կոչվում են նան բացարձակ, ցույց են տալիս առարկաների կոնկրետ թիվը, քանակը: Բացարձակթվականների մեչ մտնող արմատական բառերի թաք, երէ նակը խիստ սաճմանափակ է. դրանք Էն՝ միլմեկ, Երկու (Եշկուս),

չորս, ճինգ. վեց, յոթ, ութ, ինն|ինը,տասիտասը, ճառյուր, ճազար | ծվրոպականլեզուներից փոխառյալ միլիոն, միլիաող:

Թվականները լեզվի բառապաշարի ամենաճին շերտերից մեկն են կազմում: Բավական Է նշել, որ Բալերենի մեկից տասը բոլոր թվականները Բնդեվրոպական ծագում ունեն, Ճարյլուր բառի ծագումն անճալտ Է, իսկ Բազար բառը փոխառություն Է պաճլավերենից:Վերջինից Է փոխառյալ նան բեւր»»-բյուր բառը, որ գրաբարում նըշանակում էր տասր Բազար: Տասնյակներիանվանումները նս՝ ջսան, երեսուն, քառասուն, Բիսուն, վաթսուն, լոթանասուն (գրբ. եւթաճասուն), ութսուն ն իննսուն՝ կապվում են ճնդեվրոպական Բիմնալեզվիձների ճետ: Այս թվականների զանազան կապակցություններով կազմըվում են անսահմանափակթվով բացարձակթվականներ:

ժամանակակից ճայոց լեզվում տասնավորներին միավորներիմիացումը կատարվում է Հետնյալ ձնով. սկզբում դրվում է տասնավորը, որին կցվում է միավորը: Տասկտասըբառը վերականգնում է գրաբարտասն ձեյան Ն վերչնաձճնչյունըն բաղադրությունների մեչ է մտնում վով, Ըստ այդմ` տասնավորներից ն միավորներից բաղկացած թվականեն Հետեյալ պատկերը. տասներեք, ները ունենում տասնեւկու, աասնմեկ,

Հաղերենիթվականների Ծագման մանրամասն բացատրությունը տե՛ս Հ. Աճառլաճ, Լիակատար քերականություն Բայոց լեզվի, 8. 1. Երնան 1852, Էջ 244--246։ ։

քսանչորս,եբեսունճինգ,քառասունվեց,ճիսունութ,.վաթսունչորս, թանասունինն (ինը) ն այլնշ:

յո-

Նախախորճրդային շրջանի գրականության մեջ հանդիպում եճթ ձների, որտեղ տասնավորն ու միավորը կապակցված են ու կամ ն շաղկապներով, օրինակ՝ տասՇուճինգ. տասնուվեց, երեսունճինգ, տասննմեկ, քսաննճինգ, երեսունչորս ն այլն: Ալսպիսի ձները Բնացածեն ն գործածությունից դուրս են եկել:

Նույննէ

նան

ն տասնավորների կապակցության Հարյուրավորների

սկզբունքը, այսինքն՝ սկզբում դրվում

են

Հարլուրավորներըն

երեսուն օրինակ՝հաբյուր քսան,ճաբյուբ տասնավորները,

ն

ապա

այլն, Ու-

թվերը միշտ նախորդում են փոբրերին,

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Քանակական թվան բառդ: կաններն ըստ կազմության լինում են պաոբզ, ածանցավոր կամ արմատականթվականներն են միավորպարզ ա) Հայերենի ների անունները՝ միլմեկ, Երկու, եեք, չոբս, ճինգ, վեց, յոթ, ութ,

րեմն

ժեժ

իննլինը, տաշնավորներից՝տասկտասը, քսան զառ, Հայնրննի Համար նան՝ միլիոն,միլիաող:

ն

ապա՝ հաբյուր, ճա-

Բ) Ածանցավորեն Համարվում տասնյակներիանվանումները՝սկր30-ից՝ եբեսուն, քառասուն, ճիսուն, վաթսուն, լյռթանասուն, ութսուն, իննսուն:Այս ձնենրի մեչ Հանդես եկող սուն մասը սկզբնապես սած

նշանակել է տաս, ճետագայում կորցրել է իր իմաստը ն վերածբայց վել տասնավորներկազմող մասնիկի: Սակայն մասամբ այն պատճառով, որ սուն մասնիկը գործածվում է միայն այդ բառերի մեջ ն այլ բառեր կազմել չի կարող, մասամբ էլ այն պատճառով, որ վերնում բերված բառերի մեջ որոշ արմատներ 4նչյունական փոփոխության 4ետնանքով Հեռացել ծն իրենց սկզբնաձներիցն փաստորեն առանձին վերցրած իմաստ լեն արտաճայտում, ինչպես՝ ճի--ճինգ, վաթ--վեցչ ուստի ն այդ բառերը ածանցավորճամարելը խիստ պայմանականէ։ գ) Բարդ էն Հայերենի Մյուս բոլոր թվականները, ըստ որում տասԽավորներիցն միավորներից բաղկացած թվականները (11-ից 99) կըցական բարդություններ են ն գրվում են միասին, ինչպես` տասնճինգ, քսանչորս, քառասունութ, վաթսունեոկու,ութսունեբեք ն այլն, իսկ Գրաբարում, ժամանակակիցռուսերենի նման, մինչն 20-ը միավորը դրվում Էր տասնավորից առաջ, ընդ որում 11-ից մինչն 16-ը տասն բառն էլ դրվում Էր տասան ձնով, իսկ 17--19 թվերի դեպքում միավորն ու տասնավորը միանում էին ն շաղկապով: Ալսպիսով ունենում էինք` մետասան, երկոտասան, երեքտասան, չոբեքտասան, ճնգետասան,վեշտասան,եւլթննտասն,ութնտասքն,ինննտասն ձները: Քրսանից սկսած՝ սկզբում դրվում էին տասնավորները ն ապա միավորները,ըստ որում վերջիններս առաջիններին Էին միանում ն շաղկապով: Ըստ ալդմ Էլ ունենում էինք՝ ջսան ն մի, քսան ն երկու, երեսուն ն երեք, Բիսուն ն եւթն, իննսուն ն ինն ն ալլն։ Տե՛ս Է. Բ. Աղալան, Հ. Խ. Բարսեղյան, Հալոց լեզու, Երնան, 1965, էջ 158, Ս. Գլովբուդաղյան, Թվական անունը ժամանակակիցԲալերենում, Երբնսն, 1964, էջ

40։

(52

թվականները ճարադրական բարդություններ Հարյուրից բարձր բոլոր են, ն Ֆրանց բաղադրիչները գրվում ծն առանձին, օրինակ՝ Բառյուրերկու, ե՞կսւ ճառյուրտասնճինգ,չորս ճազաոԲինգճաոյուր եբեսունեոկու ն

այլն:

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Քանակական

քվականներըգրավոր լեզվում, բացի բառերով արտաճայտվելուց (օրիՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

նակ՝ երեք Հաղար Հինգ ճարյուր

արտաչայտվում քսանվեց),

են

Հատուկ

նշանների՝թվանշանների միչոցով: Հայերը երկար ժամանակ՝ սկսած գրերի գյուտից մինչն 16-րդ

րէ «սկզբները,որպես նի տառերը:

դա-

Թմվանշաններօգտաղործել չայերենի այբուբեեն

Ա-1

Ժ-10

Պ-1ց0

Ռ--1000

Բ-Ֆ

Ի-2.

Մ-ՉՕ

Ս--2000

4-3

(-30

Ց-300

.Վ--3000

Դ-ձ

Խ-«

Ն-.00

ՋՏ--4000

Ե-5

Ծ-Զ-Տ.

ԶՋ-6 է-7 Ը-ՏՑ Թ-Ց9

Ղ-90

7.2Ֆ-900

Շ-»Ֆ00

Ր--5000

Կ-60

ՊՌ-6Ն0

8--6000

Հ-շ.

ՊՋ-00

ՋԶ-Տ80

Պ-ՀՏՀՕ

Ի--7000

-

Փ--8000

ԶՓՔ--9000

Տասը ճազառըկոչվում էր բիւո"(բյուր) ն արտաճայտվում էր Լ նըդասը» ներկայացնում էին միավորների շանով:Ուրեմն՝Ա--Թ տառերը Ժ--Ղ-ն՝ տասնավորների դասը, Ճ--Ֆ-ն՝ ճարյուրավորներիդասը ն Ռ-Ք-ն՝ Ճազարավորներիդասը, Ըստ վերնում բերված 4ճամապատասխաՔԺԱ--9011, ՑՆԽԵ--6445, նությունների ՌոԺԱ--17111, ՍՄԻԲ--2222, Փ(Դ--8034,

ՌՔՀէ--1972

ն

այլնւ

Սկսած 16-րդ դարի սկզբներից՝ Հայերը մյուս քաղաքակիրթազ-

գերին Ճետնելով, ընդունում

են

արաբական թվանշանները, որոնք

տասն

միջոցով թվանշանների մենթ ի վիճակի ենք արտաճայտելու բացարձակթվականների անսաճման բազմությունը: են՝ 0,

1, 2, 3,

4, 5, 6, 7, 8, 9:

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ԱՀա այս

տասը

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ.--

գործածԳոյականաբար

վելիս թանակական թվականները ճոլովվում են, ինչպես՝ «ԵՐեքիցէլ գոճ եմ». «Երկուսով էլ տառապում էին նույն ցավեքով» ն այլնս Փոխանուն թվականները ճոլովվում են Ի ճոլովման ճարացույցով՝

ե՞Եքը--ե՞Եքի--ԵՐԵքից--երեքով--եբեքում, չշռբսը--շոբսի--չոբսից--չոոսով--շօշսում ն այլն: Ծոկու թվականը գոյականաբար գործածվելիս ըստանում է երկուս ձեր ն ճոլովվում Հնչյունավփոխված կամ անչնչյունան այլն: փոխ ձնով՝ եռկուսը--եոկուսի|եոկսի--եբկուսից|եոկսից

Բարդ թվականների Ճոլովման դեպքում ճոլովական վերչավորու153

միայն վերչին բաղադրիչները, օրինակ՝ եկու թյուններ են ստանում ճանած չորս ճառյուրտասննինգ ճատասնվեցից ճառշյուր Բազար ճինգ

վասար է եբկու Բազաոճառյուր մեկի:

Դա բացատրվում է երանով, որ են գրվում բայց փաստորեն առանձին, այսպիսիՔվականները են ն ունեն մի գլխավոր չեշտ՝ վերջինբաղադրիչի վրա: ՔանակականթվականներըՃազվադեպ կարող են գործածվել ճոզնակի թվով, օրինակ՝ «Հինգեոըլավ ծս գրել, իսկ ութեոը՝ վատ». «Հայրենական պատերազմումմիլիոններզոչվեցին»։ Հոգնակիգործածության ժամանակ թվականը ցույց է տալիս կամ թվանչանի անու, (ճինգերը-կամ առարկա, որ ունի տվյալ թիվը: ծրկուդեպՃինգ թվանշանները), վերաբերում է առարկաներին ն ոչ թճ թվաՔում էլ ճոգնակիությունը կանի արտաճայտածքանակին. Սա էլ ինքնին նշանակում է, որ թվաջերականը, որպես վերացականթվի անուն, զուրկ է Ճճոգնակիության կանական կարգից:

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- ՔանակականթրԽոսքի մեչ սովորաբար Ճանդես են գալիսորպեսորոշիչ՝ վականները ցույց տալով առարկայի քանակային Հատկանիշ, ինչպես՝«Քառասուն աՔառասունկարճ կնիկ,որ երկանք բերեք արմաղան, կույս աղջիկ ղան» (Թում.). «0խտնաղբյուրիցչուր է առել Կուլս սափորով լուռ ու մունջ, 0խտրծաղկից ծաղիկ թաղել, Կապել սիբո ծաղկեփունջ» (Թում.) «Այդ կապից չորս տարվարնթացքում երեք աղջիկ էր ծնվել» (Բակ.). եկու եղբայրներիմաշվան բոթը բե«Վերջին եշկու սուբճանդակնեոբը ԵՐԵք ւռարբեցին Տիզբոնից»(Րաֆֆի).«կանգնած էին ԵՐԵՍք եղբայոնԵրը բեր խոճեոով զգացումնեոով» (Շիրվ-). «Եո՞կումարդկային ան կերՇան պաբանքներ առչն փախաժ՝ ցած իջան դեսը» (Թում.): Միլմեկ թվականի Հետ գոյականը միշտ եզակի է գրվում, օրինակ՝

չնայած մի բառ

ու

մի կամ մեկ զինվոր,աղջիկ,աղա, գիոք,գիչ, փողոց: բարձր ՄԵկից

արդեն

ցույց

թվականների ճետ, ինչպես վերնի օրինակներն են տալիս, գոյականը կարող է դրվել ն՛ եզակի, ն՛ Հոգնակի

օրինավ՝ եռկու, ԵՐԵք,

ԵՐԵք, ղոգկեբկու,

ճինգզինվոր,աղջիկ,տղա, գիրք, գբիչ, փոճինգ զինվորներ,աղջիկներ, տղաներ,գոքեր,

չոբս,

չորս,

ԳոիչնԵր,փողոցներ: Սակայն առանձին կապակցություններում գոյականը ճատկապես եզակի է դրվում, օրինավ՝ «Եշկու տառիչեմ տեսել նրան», իսկ առանձին կապակցություններում էլ՝ ճատկապես ճոգնակի, օրինավկ՝«Երկու ճետ գործածժԵՐկար ձիգ տառիներչեմ տեսել նրան», Թվականների ու

վող գոյականներիթվային այս տարբեր ղրսնորումների մանրամասնքըենությունը տրվում է շարաճլուսության մեջ, Տ

Հմմտ. Ս. Գյովբուդաղյան, Թվական անունը..., էջ 27: Մանրամասնտե՛ս Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Էջ 514:

Ուշագրավ են նան քանակականթվականներիՀչետնյլալ կիրածու՞ թյունները: ա) Մերձավորթիվ արտաճայտելու ճամար քանակականթվականի վրա գրվում է մի մասնիկը, օրինակ՝ «Մի քսան Հոգի կլինենք». «Մի ճաշլուր զինվոր Հազիվ փրկվեց». «Մի ճինգ անցամ ասած կլինեմ» ն այլն: Բոլոր օրինակների մեչ մի նշանակում է մոտ, մոտավորապես: Բ) Այսպես ն՝ ծրբ այս կամ այն քանակական թվականից ճետո գրվում է մի ուրիշր, ապա Ճասկանում էնք այս թվերից մեկը կամ գրբսնց միչն ընկած որնէ թիվ, օրինավ՝ «նրան ուղեկցում էին տասնքԼխան ձիավորներ, (Րաֆֆի). «էս որ պատաճեց, մեր Դավիթ «սկան Մի մանուկ էր դեռ յոթ-ութ տարեկան» (Թում.). «Սճրունին զուտ գրամ Քողել է միալն տոկոսաբեր թղթերի մեչ՝ այն էլ բնդամենը չոս-Քինգ Քաշյուբ ճազաո ռուբլի» (Շիրվ-). «Մեր ձմծռանոցը բաղկացած էր ալգպիսի 95--50 խրճիթներից»(մնան.): գ) Հաճախկլոր թվերով արտաճայտվում է ոչ թե կոնկրետ, այլ անորոշ քանակ, օրինակ՝ «Տաս անգամծմ ասել». «Քսան անգամգնացի- եկա, տանը չէր». «Հառյու՞ անգամեմ զգուշացրել»: Ընդչանրապեսմեծ քանակության գաղափարը սովորաԱնորոշ, Բազար մի բառերով, օրինակ՝ «Հաարտաճայտվումէ ճազար,

դ)

բար

ու

զար չար

ու

շառ,

ճազար Հարամի, Հազարչաշելներ վխտում

են

Հիմի»

(Թում.). «Հազար մի կրակ ցավ, Հազար մի Հողսեր ունենք» (Թում.).«Սկսում է պատմել այն, ինչ ճազաբ անցամ ասել է, ն լոողզն ու

էլ ձազաոանգամիմացել:

ու

ու

որ

սուտ

է ասումչ

(Բակ.):

արտաճայտվում է ե) Քանակական Թմականների կբկնությամբ բաշխման գաղափար, օրինակ՝ «նրանք մի-մի գրիչ ստացան, ԵրկուԵրկուգիրք ստացան, եԵբԵք-երեր տետր ստացան»: զ) Մեկ բառը կրկնելով արտաճայտում է նան մակբայական իմաստ՝ մոռանում եմ». նշանակելով «երբեմն», օրինավ՝ «Մեկ-մեկ «Մեկ-մեկ գալիս է մեր տուն». Այս իմաստն ունի նան մին բառը ճետնյալ կիրառություններում՝ «Մին՝ մանկան պես լաց է լինում, Մին՝ ոռնում է զերթ գազան, Մին՝վայրենի սուլում պես-պես, Աղմկում է տանիքում» (Թում.): Դրանազատ կարող էր փոխարինելգրականմեկ ձեր, է) նշված է, որ քանակական թվականներն ընդանրապես բայերի է անգամ» կագործածվել չեն կարող: Բայց «քանակական թվական պակցությունը աղատ գործածվում է բայնրի ճետ՝ ցույց տալով զործողության կատարման բանակը, օրինակ՝ «Եռկու անգամզգուշացրել է». Հետ

«Երեք

անգամ եմ ասել». «ՀազարանգամչնորՀչակալություն Հայտնեց, ճազաոանգամգյուխը խոնարչեց նրա առջն»:

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՓՈԽԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

փնչպեսորոշչի դերում Ճանդես եկող մլուս խոսքի մասերը, այնպես էլ քանակականթվականներըկարոզ են կիրառվել գոյականաբար ն ալդ 15»

դեպքում նրանք արտաճայտում են ոչ միայն թիվ, այլն առարկայական ընդՀանուր դաղափար, որ կոնկրետանում է խոսքի շղթայում, օբինավկ՝ էլ ուրացել էին քրիստոնեությունը, Նոկուսն էլ ընդունել էին «Երկուսն պարսից կրոնը» (Րաֆֆի). «Գոմում տեղավորված էին կոլխոզի ձիերը՝ քսանչորսըլծի, մեկը Հնծնծլուռ (Ջար-). «Բա որ վեցից ճինգըկորոն, ռակը է՞նչ մնաց» (Խանզ-)։ Քանակականթվականներիփոխանվանականկիրառությունը ՀալեՐենում շատ է տարածվուծ: Կատորակալինթվականներ

ԿՈՏՈՐԱԿԱՅԻՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒ-

ՆԸ.--

կոտորակայինթվականները թվի Հասկացություն են արտաՀայտում ամբողջի այս կամ այն մասերի միջոցով, օրինակ՝ «Դասարանում կային 36 աշակերտներ. դրանց մեկ եոբբոբղը էին, եշգերազանցիկներ Տվյալ դեպքում ամբողչն այստեղ 36-ն ճարվածայիններո»ւ. կու ԵՐ"ոդը՝ է, որի մասերն արտաճայտվում են կուռորակային մեծությունների ժի-

ջոցով"

թվականների իմաստալին գլխավոր տաիբերություկոտորակային այն է, որ կոտորակային թվականներըոչ թե նշում նը բացարձակներից են կոնկրետ թիվ, այլ մատնանչում են ամբողջի մասերը, Այս պատկուրորակային թվականը իր կոնկրետ ճառով էլ, ասենք, մնկ քառոոշղդ Թվային չովանղակությունն է ստանում միայն խոսքի մեջց։ Ընդճանրապէս մեկ Լառոբղ նշանակում է միայն, որ մի ինչ-որ ամբողջ բամանված է չոբս մասի ն ալդ մասերից Վերցված է մեկր: ժողովրգական լեզվում կոտորակային թվականներըսովորաբար Հենց այդպես՝ նկարագրական ձնոմ հն արտա"այտվում, օրինակ՝ տասից չոբմեկը,քսանից սը, Քաոյու-իցհհնգըն յլն, բաղկանում են երկու մասից՝քանակ.չ։ոոլ(ակային ականները կական թվականից (ճՃամարիլից),որ ցույց է տալիս թե ամբողջիղ թանի մաս Լ վերցրած ն դասական թվականից (ճայտարարից ), որ ցույց է տալիս, թե ամբողջը քանի մասի է բաժանված, ինչպես՝ մեկ ԵՐՐՈՐղ»

ԵՐկու ԵՐ-ո՞դ,

շորս

Բինգեբորդ,ութ

յոթ տասնմեկետասնեոկուերորղ,

ն այլն: Հաճախ ճայտարար գասականի -ու՞ղ,ինն Բսանճինգերորդ վրա

ավելանում է ԱԿԱՆ մասնիկը. այս դեպքում տասը թվականից ունքնում ենք տասնորդակուն ձեր (առաջացածտասներորդականձնիջց՝ԵՐ 4Նչյունախմբիղեղչմամբ),ինչպես՝ հինգտասնոբղական, ԵբկուեՐրբոբդական Լ. այլն, ութ տասնճինգեբոողական, շորս Բառյուբերուղական Երբ կոտորակայինթվականի Ճամարիչը մեկ բառն է. ալն կարող

մեկ հինգեբոողՄասը, մեկ վեցեոորդմաէնջ՝ ճինգեորոոդ մասը,վեցերորդմասը: Համար կա Հատուկ բառ՝ կես. «Կես ժամից Ճհտո Մեկ Ե՞կ»ոբդի

է զեղչվել: սը

ն

Փոխանակաւելու

այլն, աճախ

ասում

մենք ոչ միայն ուրախ ծիծաղում, այլն երգում էինք» (Մուր.). «Կես ժամ չկար, ինչ Հեռացելէր գյուղից» (Ճար-): վորբորդձնից բացի կա նան քառորդձար, օրինավ՝ «Քառորդ ժամ անցած Սմբատը դարձյալ չոր սենլակումն էր» (ՇԻՐՎ.)- «Բայց չանժամ, ն ախոռից փչող ճոտբ սկսավ անճանգստացնել երցավ Տառոոշղ

բան»(Մուր-):

թվականեերը կռտորակային

բաժին ու

նման

գործածվում ծեն ածականաբարմաս, բառերի կամ էլ չափի միավորների Հետ, օրինակ՝ մեկ

ե՞կոորդմասը, Եբկու եբբորդ բաժինը,Բինգ ութերորդճեկտաո,չճշս տոննա ն այլն: Շատ Հաճախվածէ կոտորակային թվականճինգեբոոդ ների գոյականական գործածությունը: Այդ դեպքում նրանք պաճանջում ձե սեռական (տրական)Ճճոլով,օրինակ՝ «ուսանողներիերկու Երրորդը», «բերքի մեկ

«արտադրանքի չորս

քառորդը»,

ԴԱՍԱԿԱՆ

ճինգծրորդը»ն այլն:

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

Դասականեն կոչվում այն թըեն որոնք ցույց վականները, տալիս միատեսակ առարկաների կարգը նրածց թվարկման ժամանակ(առաչին Հանդիպում, երկրորդ Ճանդիպում, երրորդ Ճադիպոսք): Ռուս լեզվաբանական գրականության մեջ դասական թվականների վերաբերյալ տարակարծություններ են եղել ն մինչն այսօր էլ կան: Որոշ բերսսկաններելնելով իմաստից ն քանակականներիճետ ունեցած Հարաբերակցություններից՝գրանք ճամարում են թվականի մի տեստակը, որոշ քերականներէլ ելնելով ձնաբանական,չարաճյուսական ու բադակաղմակտնՀատկանիչներից՝գտնում են, որ դրանք ոչնչով չեն տարբերվում ածականն երիցո, Ճճարց չի եղել, միայն, ինչեջ այսպիսի ձայՔնրականագիտություն պես նշված է արդեն, ելնելով խոսքի մասերի որոշման շարաճյուսական Հիմունբիըց՝ածականի մի տեսակ է Համարվել թվական անունն ընդճանբասլես: եթե թվականն ընդունվում է որպես առանձինխոսքի մասչ իսկ դա այդպես է, ապա ոչ միայն նպատակաձճարմար, այլն ավելի ճիշտ է զասականներն ուսումնասիրել թվականների ն ոչ թե ածականների բաժնում, որովճետն դրանքավելի մոտ են կանգնած առաչիններին, ջան վերչինսերին: Հարցը ոչ միայն այն է, որ դասականներըկազմվում են քանակականներից (դա. իճարկե, բավարար պայժան չէ դրանք թվական եր Այս մասին տե՛ս ԽՆ, 1958, (« 212--214.

ՕԿ0Ս

ՀԵՀՇթՅ ԼՔԻ

օօ

Է. հ1. 1. 830ո«

ԻԼ.

ՐՅու ո 1-Փօրօքյո

ս

ք.,

Ըօքօխեօսեւն քյոշխոր ԷՄբԸ Շօծքճուշիոօրօ

Փախաշտե, ՒԼ ԲՆ Խռյոօււօո.

56տ. ԽԻ

ՀԵՌ,

ր-

1965.

ճամարելու. չէ՞ որ, ասենք, Հարաբերական ածականները նս կազմըվում նն մյսա խոսջի մասերից, բայց դրանջ լեն նույնացվում), այլն գլխավորապես այն, որ դասականներըՃայերենում ունեն կազմության ն Հատուկ տիլ: նրանք կազմվում են ԵՐՈՐԴ կամ ՐՈՐԴ ածանցներով, ու են ալղ միայն միայն դասական թվականներին, ածանցներըճատուկ Գուցե դրա չավ կարնոր է քանակականներին դասականներըներէ առաոքին կապը: Եթե քանակական թվականնեոով առշտահայտվում (երեք Հանդիպում, ճինգ կրակոց), ապա ըստ քանակի կաների ճաշվումը է առարկանեոի դասականթվականնեոովաբշտաճայտվում ճաշվումը բստ կարգի(երրորդ Հանդիպում, ճինգերորդ կրակոց) ՎերոճիշյալնեՐից ելնելով՝ դասականներըպետք է Համարել թվականների մի առանձին խումբ: ԴԱՍԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- ժամանակակից «ճաՐՈՐԴ կամ յոց լեզվում դասականներըկազմվում են քանակականնեերից ԵՐՈՐԴ ածանցներով, րստ ՐՈՐԴ են ստանում եռկու, որում` ածանցն ՆԵՐԵՐ լ չուս թվականները՝Եո՞կբոող,Եբոոբղ,չոորբոոդ, իսկ ԵՐՈՐԴ ա-

ծանցը՝մնացածժները՝ վեցեբոոդ, յոթերոռդ, ութեբորղ, ինճինգեոոող, ԵՐԵք ն այլն, եթե Եեռկու, քսանեոռոդ նեբոբդ. տասնբորդ||տասնեոբորդ,

թվականները ճանդես են գալիս որպես բաղադրյալ թվականնեՐի վերչին բաղադրիչ, ապա դասականի կազմության ժամանակ դրանք կա ստանում են ԵՐՈՐԴ մասնիկը, օրինավ՝ քսանեոկուերռոդ, քսաներեքն եբոբղ, քսանչոբսեոբոոդ, այլն, Ինչպեսօեռկուճառյուրքսանչոբսեոոոդ են րինակներն տալիս, բաղադրյալ ցույց թվականների դեպքում ԵՐԲՐԴ ստանում է միայն վերջին բաղադրիչը: ածանցն Մեկ թվականից դասական չի կազմվում. այս իմաստով գործածվում է առաջ ձնից Ին ածանցով կազմված առաչինբառը: Երբ մեկ բաոբ ճանդես է գալիս որպես բաղադրյալ թվականներիվերջին բաղադրիչ, ապա ճիդրանիցդասականներկազմվում են, օրինակ՝ քսանմեկեբոոդ, ն

շորս

սունմեկերոոդ, ճայուբմեկերոող: են

դասական թվականները փոխանվանաբարկիրառվելիս Հոլովվում Հոլովման Ճարացույցով՝ԵՐկոոոդը--եբկոոոդի--Ե՞կոոոդից--Եբկ-

Ի

Րորդով--եբկբոբդում, Բինգեոռողը---հինզեոոոդի--ճինգեբոողի ն այլն, Րոողով--ճինգեբոոբղում ԴԱՍԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

գրության մեջ արտաճայտվում են.

Դասականթվականները

Դասական թվականներով առարկալի թիվը, քանակը չի արտաճաղտվում: Երբ ենք` Բինգ ուսանող, ութ աթոռ, ապա ուսանողների, աթոռների թիվը ճալտնի Է, իսկ երբ ասում ենք` Ճինգերորդուսանող, ութերորդ աթոռ, դրանից չի երնում ուսանողների, աթոռների քանակը, ալլ նշվում Ե միալն ալդ առարկաների՝ Բաշվման ժամանակ գիաված կարգը: Ւ

ասում

ա) Ամբողջականբառերով՝ առաչին, երկրորդ, ծրրորդ, լորբորդ»ն այլն, Հինգերորդ,քսաներորդ Էու բ) Հոոմծակասթվանչաններով՝ |, 7. Ա, 5, 7, 1, ո 11, 4, 41, Լ (50-րգ), Ը (100-րգ), Ծ (500-րդ), ԷՅ (1000-րգ): գ) ԱրաբականՔվանչաններով, որոնցից Հետո դրվում է գծիկ ն

Ճճետո դրվում է ԻՆ՝ էկ մեկ Քմականից մասնիկը, 1-ին, Հ-րդ, 3-րդ» 4-րգ, Ֆ-բԴ,6-րդ, 7-րդ» 10-րդ, 100-րգ ն այլես դ) Հայերեն այբուբենի տառերով Ա (առաջին), Բ (ճրկրորդ), Գ Ռ (ճազարերորդ)): (8րբորգ),Ժ (տասներորդ), Ճ (ճարլուրծրորդ),

ՐԴ

ԴԱՍԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Դասականթվականները,իրենց արտաճայտած իմաստին Համապատասխան,ածականի նման իրենց անփոփոխձնով դրվում են գոյականների վրա` ճանդես գալով որոշչի պաշտոնով, ինչպես՝ «Վերցրեց եբկոոողթուղթը, դարձյալ տանուլ տվեց: Ծոոորդթուղթը զարկեց ն Հեռացավ սեղանից» (Շիրվ-)«Եոբոոդկրակոցը նրա բերգանի վերջին ճիչն էր, Ավին մինչն վերջն էլ չիմացավ, թե ինչու չորրորդ փամփուշտը բերդանը ներս չաուսվ» (Բակ.)Հարկում տեղավորված հեն ճյուսնոցն եսխկին տանտերերը, «Առաջին էսկ ԵՐկ՞ոողՀարկում ապրուժ են սովորաբար գյուղի եկվոր աշխատողու

ները» (Ձար.):

Որոշչային կիրառությունը դասական թվականների ճիմնական կիբառությունն է: Պետք է նկատի ունենալ, որ դասականի իմաստ կարող է արտաՀայտվենլնան քանակականթվականների միջոցով, Հատկապես երբ նրբանք գործածվում են ետադաս, օրինավ՝ Հասցեների վրա Հաճախ ենք «Տուն 5, Մուտք 4, բնակարան:22», «Շենք 25, մուտք 2, բնակարդում՝ կարան3: ն այլն, Այսպես ն՝ «Հատոր4, էչ 225», «Հոդված475 ն այլն Բոլորղեպքերում քանակականներնունեն դասականիարժեր:

քանակական թվականներով՝ այլն, բայց դրանք բոլորն ունեն դասական թվականի արժեք (ճամեմատել դարերիՀետ, որոնք նշվում էն գասականեհրովչորրորդ դարում, իններորդ դարում, քսաներորդդարում ն այլն):

Հայերէեում տարեթվերը եշվում

1825»

թվին,

թվին,

19727

թվին

տեսակետից պետք իմաստային

են

ն

է Ճաշվի առնել այն,

կաոր որոշ առարկայի պակցությունների մեջ դասականներ, արտաճայտում ճատկանիշ, օրինակ՝«առաչին, երկրորդ, երրորդ կարգի Վվարբակական ն այլն: պետ,շենք,ապրանքը են

թվականներնածականներինման Դասական

գոյականաբարն

ազատ արտաճալտուժ են

ո-

կիրառվում են ոչ միայն թը-

ալդ դեպբում նրանք վային կարգ, այլե առարկայական ընդճչանուր գաղափար, որը բացաճայտվումէ կամ Հենց տվյալ նախադասության մեջ, կամ կարող է քանձբացական բռվանդակություն ստանալ ավելի ընդարձակ շարակարգի

ան էր, ձիավորն «Առաջինը օրինավ՝ Հաշվառմամբ,

իսկ ԵՐկոոողըկա-

պուտակ ձիավորը» (Րաֆֆի).«Բոլորը դատարկեցին մի-մի բաժակ, Ճետո Եբկոաբդը,եորոոողը,ն նրանց արյունն ավելի տաքացավ» (Շիրվ-). «Քիչ անց եկավ մի կտոր էլ տարավ, առլա՝ հոբոողը, չոբբոոդը ն վերադարձավ մտավ իր բույնը» (Անան.).«Այնուճետննա գազազած ընկավ նրանը Հետնից ն մթության մեջ որսալով՝ գլխատեց եոկոոոդին,երբո՞րգին, չոոոոոդին...»(Զար-). «ծրնաց եոկոոողշունը, հբբոոդը,չների Հէսոնից էլ Պանինը»(Բակ.)/ Դասականթվականների փոխանվանականկիրառությունը Հալերենում զանգվածալին: տարածվածէ ու

Բաշխականթվականներ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-են տալիս ակոչվում այն թվականները, որոնք ցույց ռարկաներիբաշխումը որոշ թվային քանակով, թվականները կազմվում են երկու ձնով ա) քանակաԲաշխական կան թվականներինավելացնելով ԱԿԱՆ ածանցը, օրինավ՝ մեկական,

ԲԱՇԽԱԿԱՆ

Քաշխականեն

Եբկուական,եբեքական,չորսական,տասական, քսանական, Բարյուրա-

կան,բ)

քանակական քՔվականներիկրկնությամբ, օրինավ՝ մեկ-մեկ, քխան-քսան, ճառյուո-ճաբյուրն այլն:

ութ-ութ, ԵՐկու-Եոկու,ճինգ-ճինգ,

սովորաբար Բաշթական քվականները

Ճանդես են գալիս որոշչի: իսկ առանձին դեպքերում չափի պարագայի պաշտոնով, օրինակ` «Ուսանողներին եբեքական գիրք նվիրեցին». «երեխաներինտվեցին ճրեբաղկացած են վեցական գականխնձոր»- «Զորասյուները ջոկատներից». կանգնելով՝շարք կազմեցին», ե՞կու-Եոկու «Աշակերտները

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

ԴԵՐԱՆՎԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՐՑԵՐԸ

ԱՐԳԱՐԱՑՎԱ՞Ծէ ԴԵՐԱՆՎԱՆ, ՈՐՓԵՍ ԱՌԱՆՋԻՆ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԻ, ԱՆ-ՖԱՏՈՒՄԸ.-- Հենց սկզբից նկատենք, որ առաչին ճայացքից պարզ ու Ճասարակթվացող այդ Ճարցին պատասխանելնայնքան էլ ճեշտ չէ, ն առիթ լեզվական փաստերի անկաշկանդ ու անկանխակալգզնաճատումը 4 տալիս լուր. խորճրդածությունների, Որոշ լեզվաբաններ,ելնելով նրանից, որ դերանուններըչունեն քերականականճատկանիչշներիընդճանուրություն ու միասնություն, որ Խրանցտարբերխմբերը տարրերխոսքիմասայինառանձնաճատկություններ են հրեան ճանում, լուծարում էն դերանունը որպես խոսքի ժաս՝ տեղաբալխէլով գոլականի, ածականի(քվականի)ն մակբայի մել' ծարՋբն այս ձնով է լուծմում, օրինակ, ոոա ջերականության մեչ Ա. Պեչ-

Մ. Աբեղյանը: կովսկին, մէջչ՝ ՃայՔերականության

ձակառակտեսակետի վրա կանգնած լեզվաբաններըՀարցի այլոեն նրանում, որ դերանունները, արտապիսի լուծման սխալը տեսնում ճայտելով առարկա, Ճատկանիչ ն ճատկանիշի Ճճատկանիչ ընդշանութ են Ճաձնով, առանց տարբերակման, առանձնանում մապատասխանխոսքի մասերից՝ գոլականից, աժականից, թվականից մակբայից ն, Ճետնաբար, որպես իմաստ արտաձճալտող բառեր, պետք է միավորվեն մի խոսթի մասի՛ մեչ. Որ դերանուններթ Ընգճանուրիմաստ արտաճայտող բառեր են,-- գրա մասին տարակար-

Հարաբերակից

ու

ընդՀանութ,

ծություններ չկան, Ամբողջ Ճճարցըճանգում է Հետնյալին. կարելի՞ է արդյոթ բոլորովին տարբեր խոսքիմասային առանձնաճատկություններ

գբանարոզբառեր միավորել մի կարդի տակ, չէ՞ որ դերանուններըֆերականական Ճատկանիշներիմիասնություն ու ընդճանրություն չունեն,

իրարից տարբերվում են ձնաբանական ու չարաձճյուսականառանձնադրսնորելով գոլուկանի, ածականի մակբայի քեճատկություննեիով՝ Հակառակ տեսաբականականՀատկանիշները: Դրան ի պատասխան" կետիկողմնակիցներընչում են, որ, ճիշտ է, գերանուններըմի միասնական քերականականխումբ չեն կազմում ն տարբեր քերականական ու

են երնան առանձնաճատկություններ

11-31

ճանում,

բայց

ունեն

իմաստային

4:41

են տալիս առարկա, Ճատկանիչ ն Հճատկանիչի ընդչանրություն, ցույց Հատկանիշընդճանուր ձնով: Ինչքան էլ որ այս տնսակետը տարածված լինի, դրա Ճեւտ լի կարելի ճամաձայնել. դերանուններըիմաստային ընդճանրություն նա չուճեն, Եվ դժվար չէ Ճամոզվել դրանում: եքն դերանուններըիրո՛թ ունեապա նրանք միանացին իմաստային Ընդճանրություն միասնություն, Ճատսեռ կլինեին նան րրբենցդրսնորած քերականականկարգերով ունեն իմասկանիշներով։ Այսպես, որովճետն, ասենք,գոլականները տային ընդճանրություն, դրանով պայմանավորված,նրանց Ճճատուկեն նույն քերականական կարգերը, ն նախադասության մեջ նրանք Հանդես էն գալիս նույն շարաճյուսական պաշտոններով: կամ՝ ջանի որ դրադիմավոր բայերը նս ունեն իմաստային ընդճանրությոն, ապա, նով պայմանավորված, սրանց նես ճատուկ են նուլն քերականականկարգերը, ն նրանք նախադասությանմել ճանդես են գալիս նույն շարաճյուսական պաշտոնով: եվ եթե դերանունները լունեն միասնական քերականական Հատկանիշներ,Ճճենցայդ բանը մեղ Ճուշում է, որ նրանք չունեն ն լեն էլ կարող ունենալ նան ընդծանուր իմաստային նույնություն, նվ իրոք, դերանունների մի մասն արտաչայտում է առարկայի (ռա, դա, նա), մյուս մասը՝ առարկայի որակական ՃՀատկանիշչի (այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի), երրորդ մասը՝ առարկայի քանակային ճառտկանիշի (այսքան, այդքան, այնքան), իշկ մի չորրորդ մասը՝ Հատկա-չ Նիշի Ճատկանիշի(ալոպես, այդպես, այնպես) ընդճանուր Հասկացություն: եվ բոլորովին էլ ճիմնազուրկ չէ տեսակետն այն լեզվաբանների, որոնք դերանունները, ըստ իրենց արտաճայտածտարբեր խոսքիմասային նչանակությունների, տհղաբաշխում էն գոյականի, ածականի(թվաու

ու

կանի) ն մակբայի մեջ: Բայց այստեղ առաջանում է մի անչարմարություն։Այսպես, սա, նա, այսպիսի, այղպիսի, այեպիսի.այսքան, այդքան, դա, այնքան, Համարելով այսպես,այդպես,այնպեսբառերը Համապատասխանաբար գոյականներ, ածականներ,թվականներ ն մակբալներ՝ լեզվաբանն ա-

կամայից ստիպված է Հենց գոյականների, ածականների, քվականների մակբալների մեջ այդ բառերն առանձինխմբեր ճամարելու կ գլխավորապես ոչ թե այն պատճառով, որ դրանք ընդծանուր, չտարբերակկ

ված իմաստ են արտաճայտում (դա գուցե այնքան էլ էական Հէ),ւսյլ այն պատճառով, որ դրանք առարկայի ն Հատկանիշի ընդճանուր նշանակությունը արտաճայտում են այս կամ այն Հարաբերությաւմբ, ինչպեւ՝ սա--խոսողին մոտ մտածվող առարկա, դա--խուսակցին մոտ մբ-

տածվող առարկա, նա--խոսողից ն խոսակցից Հեռու մտածվող առարկա: Հարաբերությանայս նույն իմաստային կողմը, միայն Հատկանշային նշանակության ճետ միաճյուսված, Ճանդես է գալիս նան բերված Մլուս դերանուններիմեյ՝ այսպիսի, այդպիսի,այնպիսի ն այլն. Այս-

քանովէլ

բերված բոլոբ բառերը իրար 4էտ շփման եզրեր են Հանգես բերում ն կարող են միավորվել մի խմբի մեչ որպես ցուցական լուրաՀատուկ ճարաբերություններարտածալտող բառեր, այնպիսի բառեր, որոնք իրարից տարբերվում են ոչ թե նյութական, բառային իմաստով, ալլ Հարաբերությանիմասոով,: Բայց ժամանակակիցքերականականՀամակարգով դերանուն ճամարվողբոլո՞ր բառերին է արդյոք ճՃատուկ«ցուցականության» ճավմաստը ն եթե ոլ, է՞նչ Հատկանիչով են այդ բառերը բաբերության մտցվում դերանուններիմեջ, Անցնենքայս Ճարցերիքննությանը: Անձնականդերանունները՝ես, ղու, նա (ճոգնակի՝-մենք, դուք, նըցույց տալով խոսողը, խոսակիցը ն ալն անձը, որի մասին գըՇանբ), նում է խոսքը, իրենց արտաճայտած իմաստով Ճճավասարվում են բայի դեմթերին, ինչպես՝ գնացի(ես), գնացիր(դույ, գնաց (նայ, գնացինք (մենք),գնացիք(դուք), գնացին(նշանք): Բերվածներիցմիայն եղակի ու ճողնակի 3-րդ դեմքերն են, որ կարող են առարկայական իմաստ ամեն արտաճայտող

մի բառով

ես

օրինակ՝գնաց --ուսադրսնորվել,

նողը, զինվոբը,երեխան.գնացին--ուսանողնեոր, զինվոբնեոը,ԵՐեխատակ կարող է ներքն այլն, ն, Հնտնաբար, նա ն նրանք դերանունների

Հասկացվել առարկայական իմաստ արտաճայտող ամեն մի բառ: Անձնականդերանունները իրենց արտաճայտածիմաստով փաստոԸեն ճավասարվելովբարսկան դեմքերին՝ իրարից սոսկ տարբերվում են Քերականականնշանակությամբ ն կազմում են լուրաճատուկ հռանդամ Հակադրություն՝ արտաճայտելով խոսողը, խոսակիցը ն այն անձը, որի մասին գնում է խոսքը: Ճիշտ է, իրենց արտաճայտած առարկայական էն գոյականներին, իմաստով ւսնձնական դերանունները Հավասարվում են բայց նրանցից տարբերվում իրենց Քերականականնշանակությամբ, որը գոյականների մեջ չկա, Այսպես, Հարաբերության նշանակությամբ, ծե կաղմում, ապա ես, ղու, նա բառերըհոսնդամ Ճակադրություն ոչ տալ մի գոյականի ճամար այսպիոի եռանդամ ճակադրություն ցուլց Հնարավորչէ' Իրենց արտաՀայտածՀարաբերության նշանակությամբ անձնականներին ծն մուտծնում փոխադարձ դերանոմները՝միմյանց, իրար,մեկմեկու,միայն դրանց մեջ, ինչպես անվանումն է ցույց տալիս, իշխում է առարկաներիփոխադարձ Ճարաբերությամբիրար ճետ կապված լիննլու նշանակությունը,օրինակվ՝«նրանք ճանաչեցին իջար». «նրանք «իբեցին միմյանց»ն նմանները:

Ցալտուն դրսնորված ցուցական իմաստ

նա ն

ալս,

թյուն

են

այդ,

են

այն դերանունները, որոնք

նս

արտաճալտումսա, գա, հոանդամ ճակադրու-

իրարից տարբերվելով ոչ քե բառային, այլ սոսկ Քերականական՝Հարաբերության նշանակությամբ, այն է՝ սա, այս դծբանուններըգործածվում են այն դեպքում, հրբ առարկան մուտ է առակազմում,

ջին դեմքին կամ այդպես է մտածվում, դա, այդ գործածվում են դեպՔում, երբ առարկան մոտ է երկրորդ դեմքին, ն նա, այն՝ այն դեպքում» է առաչին ն երկրորդ դեմքերից, Հասկանալի է, էրբ առարկան 4եռու որ իրենց արտածայտածճարաբերության նշանակությամբ այս դէրանունները տարբերվում էն գոյականներից(իսկ այս, այղ, այն դերանունորոնք տարածական այսպիսի Հարաբերուները նան ածականներից), թյան նշանակությունչունեն ն չեն էլ (արող ունենալ: Այս, այդ, այն շերանուննհրով բաղադրվում հն մի շարք բառեր՝

այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի,այսքան, այդքան, այնքան, այսչափ, այնչափ,այսպես, այդպես,այնպես, այստեղ, այդտեղ, այնայդչափ, տեղ, որոնցում նս այս, այղ, այն բաղադրիչներիիմաստով պալմանավոբված՝ գործ ունենք եռանդամ ճակադրություններիՀետ, ձամապա-

տասխան Ճակադրություններիանդամները ես իրարից տարբերվում են ոչ ե բառային, այլ սոսկ քերականականնշանակությամբ, Ճարաբերուքյան նշանակությամբ: Դժվար չէ նկատել, որ ցուցականության, ակնարկելու իմաստը այս կամ այն չափով Հատուկ է նան մլուս ցուցական գնրանուններին՝սույնց մյուս ն այլն, բայց անժխտելի է նան այն, որ ցուցաՆույն, միննույն, կանության իմաստը դրանց մեջ ցայտուն ու վառ չի գրնեսորվումթեկուզ ն այնքանով, որ սրանք չունեն ճարաբերակից ճակադրվողանդամներ: Այսքանով վերջացնել ցուցական դերանունների Հարցը՝ անցնենք Հարցականներին։ Հարցականդնրանունները մոտավորապես Ճճետնյալներն են. ո՞վ, ի՞նչ, ինչպիսի՞, ինչքա՞ն,ինչչա՞փ,ինչպե՞ս,ինչո՞ւ, ո՞ր,

ոբչա՞փ,ոբպիսի՞,ո՞բեբոոդ,ոբաե՞ղ, Ե՞բբ, ո՞ւո, քանի՞, քաէ ն իր կազԲերվածբառերի մեծ մասը բաղադրյալ նի՞սը, քանի՞եորոոդ:

որքա՞ն,

մի մեջ ունի այս կամ այլն դերանվանական բաղադրիչը. եթե մի կողմ Թողեենք բաղադրյալները ն Հաշվի առնենք միալն արմատականները» ապա արդի Ճճայերենի ճարցական դերանուններն են. ո՞վ, ի՞նչ, ո՞ր Ե՞րբ,ո՞ւո, քանի՞:Դրանցիցո՞վ ն ի՞նչ բառերը առարկայականիմամ ծն արտաձճայտում (ըստ որում, առաջինը՝անձի, իսկ երկրորդը՝ոչ անո՞ր, բ առերը՝ Ճճատկանիշիիմաստ (առաջինը որակական քանի՞ ձի), Ճատկանիչի,իսկ երկրորդը՝քանակական4Ճատկանիչի), իսկ ե՞բբ ն ո՞ւո բառերը՝ Հատկանիշի ճատկանիչի իմաստ (առաջինը ժամանակի, իսկ էբկրորգը՝ տեղի) Ինչպես տեսնում ենք, իմաստային տեսակետից Բեր-

ված Ճամապատասխանզույգերի միջն շփման եզրեր չկան: Հասկանալի է, որ դրանց մեջ չի դրսնորվում նան ճՃարաբերությաննշանակություն այն իմաստով, ինչ տեսանք, ասենք, ես, ղու, նաչ այս այղ, այն ն այլ դերանունների մեջ, Այդ դեպքում բերված բառերը ի՛նչ Հիմունքով են

ճՃամարվումդերանուններ ն ի՛նչ Հիմունքով են միավորվում մի խմբի մեջ որպես դերանվան առանձին տեսակ: Հարցի պատասխանըթաքնված է այս դերանունների Հենց բուն

վերոճիշյալ դերանունները,որպես առանՀաանկախ բառեր, Ճճենցխոսքից, նախադասությունիցդուրս, ձին տուկ Հնչերանգունեն ն դրանով էլ տարբերվում են դերանվանմեջ մըտխմբերից: Դրանում ճամոզվելու ճամար բանող բառերի մյուս բոլոր է այլս դերանունները ճամեմատել ճարաբերակիցմյուս դերավական նունների Հետ, Էնչպես՝հս, զու, նայ բայց՝ ով, սա, դա, նա, բայց՝ ինչ, այն, բայց՝ որբ, այսքան, այդքան, այնքան, բայց՝ էանի ն այդ, այս, այլն. Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ ճատուկ «նչերանգը բխում է վերոճիչյալմիավորների բուն բառային բնույթից ն նրանց էությունն է

էությանմեջ:

Բանն

այն է,

որ

ու

կազմում,

ուր

ունենալով իմաստային շփման եզրեր՝ ով, ինչ, ոբ, քանի, երբ, բառերը իրար Հետ միավորվում են իրենց Ճատուկ 4նչհրանգի շնոր-

4իվ: ինչպես գիտենք, նույն ալդ Ճճարցականդերանունները,երբ կիրաովում են բարդ նախադասության.մեջ երկրորդական նախադասությունը գլխավորինկապելու Համար, ճարաբերականդերանուններՃորջորջմամբ եա, Համարվում են դերանուններիառանձին տեսակ, օրինակ՝ «Հաղթեց ով շատ էր պարապել». «Բերեց այն, ինլ պատվիրել էի»- «եկավ այն ժամանակ, Ե՞բ ամեն էնչ վերջացել էր» ն այլն: Ս. Աբրաճամյանըանդրադառնալով այս Ճարցին՝գրում է, որ ճիշտ 1է Ճարցականըն Ճարաբերականը առանձին տեդերանվան անկախ սակներՃամարել: իրոք, Հարցականըն Ճճարաբերականը դերանվան առանձին տծսակներչեն, քանի որ, ասենք, չունինք երկու ով բառ, երկու ինչ բառ ն այլն, որոնցից մեկը ճարցական, իսկ մյուսը Ճճարաբերական դերանուն լինձր։ «Ո՞վ եկավ», «Ով եկավ խմեց, գետը ցամաքեց», «Ո՛վ եկավ», թե ով եկավ» նախաղդասություններում մենթ գործ ունենք նույն «Գիտեմ, ն միննույն ով բառի Հետ, որը, ճիշտ է, տարբերշարաճլուսականֆունկցիաներ է կատարում, բայց ն չի դադարում միննույն բառը լինելուց: Բերվածնախադասություններիմեջ ով բառը, ըստ իր կատարած տարբեր ֆունկցիաների, տարբեր Հնչերանդներ է ստանում, ճնչերանգներ, որոնցովնա տարբերվում է, ասենք, վերնի նախադասություններիմյուս բառերից»: եվ քննարկվող դերանուններիգլխավոր առանձնաձճաւոկությունն էլ ենց այն է, որ ի տարբերություն դերանունների մյուս խմբերի, դրանք ունեն Ճաւռուկ Հնչհրանգ, որը անկախ դիրքում Հանդես է գալիս որպես Հարցական Շարաճյուսական կապակցություններում, Հնչերանգ: տարբեր ըստ քննարկվող դերանունների խաղացած դերի, ալդ «նչեհրանգըփոէ ենթարկվում (բացականչություն,Ճատուկ չեշտվափոխությունների ծություն), բայց որ միշտ էլ լովրաճատուկ դրսնորումներ է ունենում, դա արդեն փաստ էւ ինչպես երենումէ, ճատուկ Հնչերանգը վերոճիշյալ է: դերանունների էությունից բխող մի առանձնաձճատկությոմն ու

դերանուններիիմաստին՝պետք Գալով Հարցական-Հարաբերական ունեն կամ ճատկանիշիընդառարկալի 4 նշել, որ եթե դերանունները բառեր իմաստ արտաձճայտող ը դճանուր ճանրական իմաստ,այսինքն՝ մեջ առաջին բառերի այդ քն, ապա ընդճանուր իմաստ արտաճայտող դերանունները: Դրանում տեղն են գրավում Հարցական-ճՃարաբերական

Համոզվելու Համար բավական է նշել, որ, օրինակ,ով Ճճարցիպատասխանը կարող է լինել ոչ միայն գոյականով, այլն դերանվամբ արտաՀարոված ամեն մի անձի անուն. ո՞վ-- Գբիգոոբը, ռւսուցիչը,բանվոբր, ես, դու, նա ն այլն: կամ՝ ինչ հառցի պատասխանըկարող է լինել ոչ միայն գոլականով, այլն դերանվամբ արտաչայտված ամեն մի իրի նուն. ի՞նչը--գիոքը,ծառը, սեղանը,սա, դա նա: Համեմատել նան Հետնյալները. ինչպիսի՞--մեծ,գեղեցիկ,խելոք,այսպիսի,այդպիսի,այնպիսի.ինչքա՞ն--մեկ,ճինգ,տաս, այսքան,այդքան,այնքանն այլն: ԱՀա թե ինչու Հարցական-ճարաբերական դերանուններըկարգային ա-

(կատեգորիալ)արժեք

ունեն,

Վերլուծության ոլորտներից դուրս

տական դերանունները:

մնացին անորոշ,

որոշյալ

ն

ժըխ-

ժամանակակից Ճճայերենի քերականություններումսովորաբար անո-

դերանուններ են ճամարվում Ճճետնյլալները. այլ, այսինչ,այնինչ, ուբիշ, ոբնէ, ոբնիցե,Եոբնիցե,ոմն, մի, մեկը, ինչ-ոո, ինչ-ինչ. ինչպես անմիջաբար կարելի է նկատել, բերված մի քանի,մի քանիսը: բառերը չունեն ո՛չ իմաստալին, ո՛չ ձնաբանական, ո՛չ էչ շարաճլուսան ոչ մի Քերական կան կիրառությունների չի կարող ընդճանրություն, պատասխանել այն ճարցին, թե դրանք ի՛նլ Հատկանիչով են միավորված մի խմբի մեչ, Առաջինիսկ ճայացքից պարզ է, ասենք, որ այլ ն մի քանի,ուբիշ ն ԵՐբեիցե,ոբոշ ն ոմն բառերի միջն շփման եզրեր մեննին չկան: Մյուս կողմից՝ եքե մի քանի Ճճամարվումէ անորոշ դերանուն, ուէ ցույց տալիս անորոշ թիվ, քանակ, նույն ճատկությունն բովշճետն նեն, ասենք, շատ, քիչ,բազմաթիվ,բազում ն ուրիշ բառեր, նույն տըբրամաբանությամբ սրանք նա կարելի էր Ճամարել «անորոշ դերանունՆեր», կարելի է եղրակացնել, որ ժամանակակից քերակաԱսվածներից նությունների մեջ անորոշ դերանուն Համարվածներըբառերի միասնական խումբ լեն կազմում, ն դրանց գոնե մեծ մասը չունի առանձնաՀատուկ գծեր, որոնցով, ասենք, տարբերվեր սովորական ածականնեՐից (օրինակ՝ որոշ, ուրիչ), մակբայներից (երբնէ, երբնիցե )' Րոչ

ոբոշ,

ա-

ո-

Որոշյալ դերանուններծն Համարվում Ճետնլալները. ամեն, ամենքը, բոլոո(ը).յութաքանչյուր(ը),ամեն մի (ամեն մեկը), ամեն ինչ, յուԲաքոնչյութոք, ողջ, ամբողչ,ճամայն,ամենայն:Սրանքքերականական Ճատկանիշների լուրաճատկություններ լեն դրսնորում ն մի խմբի մեչ

են

դասավորվում իրենց իմաստային «րնդճանրությամբ»,բայց

մի բառերի

այս

ընդճանրությամբչի կարողմիավորիմաստային նս

մասը

ոք ն վել,օրինակ՝ քանչյուր են

յուոա

համայն:

դերանուններ Համարվում ոչինչ,ոշ ոԲ, ժխտական այն է, կբ բառերը, Սրանց միակ միավորիչ Հատկանիչն

Ֆ`--

ոշ

մի,

որ

ոչ ժխտա-

ոշ

բառերը ժխտական իմաստ են այդ մասնիկովպայլմանավորված՝ հն բառերի առանձինխումբ Բայց Թե դրանք որքանո՞վ արտաճայտում: կան

կաղմում որպես «ժխտականդերանուններ»-- ամեննին էլ պարզ Լէ չեն ԸնՆշենք,որ առանձին Քերականներ ժխտական դերանուններ դունում՝` դրանք տեղաբաշխելով որոշյալների մեջ, որպես նրանցից մի

ամեն ոք--ոչոք, ձներ՝ամեն ինչ--ոչինչ, ջանիսի ժխտական

ոչ մի: Այս

ամեն

մի--

ձնով Հարցի մեչ Քննարկվող տեսանկյունից Հստակություն չի մտցվում, որովճետն որոշչլալ սեսակեդերանունները կառուցվածքի տից դառնում են ավելի խայտաբղետւ Այսքանից Ճետո ո՞րն է ընդճանուր եզրակացությունը: Կարծում ենք

վերլուծություններիցպարղ ղարձավ, որ ժամանակակից քՒԵ՞բականություննեւում դեճանունխոսՐիմասի մեջ են միավորվումմիանգամայն նե շաշաբյուսական առանձնաճատտաշբեբ իմաստային,ձեաբանական կություններԵ՞նան ճանող բառախմբեր:Այսքանովէլ առդի քեշականականճամակաոգովներկայացված միդեբշանուննեոը քէեբականական է ասնականխումբչեն կազմում: Բայց դրա ճետ միասին անժխտելի նան այն, որ դերանվան մեչ մտցվող իրենց յուառանձինբառախմբեր ԻՐաճատուկ քեռբականական ճատկանիշնեբով տարբեբվումեն բառերի Դրանք են ճատկապես մյուս բոլոր խմբեռբից: փոխադարձ, անձնական, ցուցականն ճառցական-Բառաբեբական դեբանուննեոը:Ըստ Եբնույթին հենցայղ բառերնէլ կազմումեն ժամանակակից ճայեբենի«իսկական» է Իսկ ինչ վեբաբեբումանորոշ,ոՐոշ յալ, ժխտական դեբանունները: ճատդեբանուննեոին, ապա դրանք առանձնտճատուկքեբականական նս ն բանում, Ներկայացե՞րեան վերչիններս եթե մենք չեն կանիշներ քննում ենք դերանունների բաժնում, ապա այդ անում ենք խիստ Հետնելով ժամանակակից ճայերենի քերակապայմանականությամբ՝

նում

ու

նականճամակարգովընդունված դրուլթներին, Դերանվան տեսակները

Անձնական դերանուններ

ԱՆՁՆԱԿԱՆ

ժամանակակից ճայերենի եզակի 1-ին դեմք--ես, ինքս,2-րդ դեմք--

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

անձնականդերանուններնէն՝

ԻՄԱՍՏԸ.--

ինքդ, 3-րդ դեմք--նա, ինքը, Հոցնակի՝ 1-ին դեմք--մենք, ինքներս,

դու, '

Տես

Ա.

Աբրաճամյան, Ժամանակակից Բայլոց լեզվի քերակաճություն, Էջ 100:

ինքնեորկամ իրենք: 3-րդ դեմք--նբանք, ղեմք--դուէ,ինքնեոդ,

2-րդ

Այս դերանուններըերբեմն կոչվում

են ցույց

են

նան

դիմային, որովճետն դեմք

տալիս:

Ես, ինքսանձնական դերանուններըՃավասարվումեն խոսողի դեմ-

են տալիս վոոսողին, է այսինքն խոսողն իրեն անվանում Քի «ետ, ցույց «Ես եմ ասում». «Ինքս նմ ասում»: այս դերանունների միջոցով, օրինավ՝ Դու, ինքդ անձնական դերանունները4ավասարվումեն խոսակցի են տալիս խոսակցին, այսինքն խոսողն այս Հետ, ցուլց դերանուննեբով անվանում է խոսակցին, օրինակ՝ «Դու նես ասում». «Ինքղհս ա-

ռում»:

ինքըանձնական դերանունները ցույց

Նա,

որի մասին խոսվում է, օրինակ՝ «նա է

ասում».

տալիս այն անձը,

են

«Ինքն է ասում»:

Մենք,ինքներսանձնական դերանուններըցուլց

են տալիս խոսոայն անձերին, որոնց անունիցՀանդես է գալիս խոսողը, օրինակ՝ «Ինքներս էնք ասում»: «Մենք նք ասում». Մենք դերանունը առանձին դեպքերում կարող է դործածվել ես դեբանվանիմաստով`ալսպիսով կատարելովոճական Հատուկ դեր ն արտաճայտելովՃամեստություն,իր «ես»-ը թաքցնելու ձգտում: Ոճական ՀնարանքջըՃճատկապեսկիրառում են Հեղինակները, ն այդ իսկ այդ պատճառովէլ մենք դերանվանայսպիսի կիրառությունըես դերանվան իմաստով կոչվում է «Ճեղինակային մենք», օրինակ՝«Մենք Ճամաձայն չենք այդ դրուլթին». «Մենք առաջ ենք քաշում նոր տեսակետ». «Մենք

ղին

ն

ունենք ճետնյալ առարկությունները»ն այլն'

Դուք, ինքներդանձնական դերանունները ցույց

են

տալիս

խոսակ-

«Դուքեք ասում», այն ւմնձանց, որոնց դիմում | խոսողը, օրինավ՝ ասում»: «Ինքնեոդքք Դուք դերանունըղու դերանվան իմաստով է գործածվում քաղաջավարական դիմումի դեպքում, օրինակ` «Դուք, ընկե՛ր Սիրունյան, չափազանց սիրալիր եղաք իմ նկատմամբ». «Դուք, չասմի՛կ, ինձ շաւո եք դուր գալիս» ն այլն, են ՆՐանք, իրենք կամ ինքնեբրանձնական դերանունները ցույց «ՆՐանք տալիս այն անձերին, որոնց մասին գնում է խոսքը, օրինակ՝ ցին

են

ն

ասում».

«ԻՐԵՆԸ էն ասում».

«Ինքնեորն են ասում»:

Եսկինքս, դուկինքդ.նակինքը,մենքլինքներս,ղուքիինքնեոդ, ենրկամ իբենք Համապատասխանզույդերը Համանիշնէր են, Իանբք|ինքները միայն

ունեն

իմաստային այն տարբերությունը, որ

երկրորդների մեչ

մեղավոր, դեմքըշեշտվում է, օրինկ՝ մեղավորիինքս ես պատասխանատու |. այլն պատասխանատուիինքդ Ես էմ

եմ

Դու

ես

նշենք նան այն, որ այս զուլգերը Հաճախ կարող էն միասին ճանղես զալ՝ կատարելով ոճական Հատուկ դեր ն առանձնապես շեշտելով

ինչպես՝«Ես ինքս ասացի»,«Դու ինքգ ես մեղադեմքիգաղափարը: վոր», «Նա ինքըխոստովանեց» ն այլն: Ինքը, ինքներբն իրենքդերանուններըունենալով երրորդ դեմբի կարող են գործածվել նան գոյականներիճԽո, ծրինավ՝ իմաստա̀զատ «Սմբատնինքն է մեղավոր» կամ օինքըՍմբատն է մեղավոր», «Ուսանողներնիրենք էին եկել» կամ «իրենք ուսանողներն էին եկել» ն այլնւ

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ.-Անձնական ես, դու եա, ինքր,մենք, դուքդերանունները ն ցուցական սա, դա (նա) դերոսիրենց ճոլովական առանձնաճատկունունները, ընդամէնը ութ բառ, հն չոլովվող մյուս բոլոր բառատարբերվում ճայերենի բյուններով Դա է տալիս այս Ճոլովումը, ի տարբերություն 4իմք բառերի խմբերից, Այս Հոլովմյուս բառերի Ճոլովման, կոչելուդեշանվանակար Բոլովում: են։ ման առանձնաճատկությունները «ետնեյալներն ա) Ի տարբերություն չալերենի մյուս բոլոր բառախմբերի, վերոՀիշլալ բառերն ունեն վեց Հոլով՝ուղղական, սեռական, տրական, բացառական,գործիական ն ներգոյական, ալսինջն դերանվանական 4ոլովման դեպքում սնոսկանը ն տրականը ձնաբանորհն տարբերակված էեն ն անկախ Ճոլովներ են, չարցական-ճՀարաբերական ով դերանվան տրահս պատկանում է դերանվանականՀոկանըլինում է ում, այսինքն լովման, այն տարբերությամբ, սակայն, որ սեռականի ճամար առանձին Ճոլովաձն չունի: բ) Ի տարբերություն անվանական4ոլովման, դերանվանական Պոլովման դեպքում սեռական ն տրական Հոլովները, որպես կանոն, ոչ թե կազմվում են ուղղականից, ալլ արտաճալտվում ենե ուղղականից տարբեր բոլորովին առանձին արմատներովկամ 4ճիմքերով, որոնք անկախ բառեր են ն ճիմջի չեն կարող տարրալուծվել, ինչվերջավորության պես՝ ես--իմ--ինձ, դու--քո--քեզ, նա--նջա--նբան, ինքբ--իո--իրեն, սա

ու

մենք--մեո--մեզ, ղդուք--ձեր--ձեզ, սա--սբա--սբան, միայն Սրանցից (նա--նբա---նբան):

սա,

դա, նա ն

դա--դոշա--դբան, ինքը դերանունների

դեպքում է, որ սնոականի ն տրականի դեպքում որոշ ձնային կապ է նկատվում: գ) Դերանվանական 4ոլովման դեպքում նս բացառական, գործիական ն ներգոյականՃոլովներըկազմվում են անվանականՀոլովման վորականԻՑ, ՈՎ ն ՈՒՄ վերչավորություններով, բայց դրանք անպալմանորենդրվում նեն տրականի ձեի վրա, ըստ որում, ես, դու, ՄԵՇք, դուք այս Ճոլովումները վերչավորություններից առաջ մտնում դերանունների սո-

է Ն (րամ ԱՆ

բաղադրամասը,

ե

այսպիսով ստացվում են նիցիանից,

նովլանով,նումիանումզուզաձները՝ինձնիցկինձանից, ինձնովլինձան այլն: Երկրորդ ձնեհրնավելի Ճատուկ են ժոնով, ինձնումվինձանում ղովրդական-խոսակցական լեզվին։

Առանձնաճատուկ, դերանվանականՃոլովում ունեցող անձնական դերանունների Ճոլովման ճարացույցը-

զու

Ուղղ.քո

Սեռ.

իմ ինձ

Տո.

ինքը

նա

Փո

նրա

Փեզ

նրան

քեզնից Բաց.ինձնից նրանից ինձանից քեզանից

գուք

մենք ժեր մեզ

եր հրեն

ձեր

խրձնիվց մեզնից մեզանից Քեզնով նրանով հէրծնով մեզնով Գործ.ինձնով ինձանով ջեզանով մեզանով նրանում իրենում Ներգ.ինձնում քեզեում մեզնում ինձանում ջքեզանում մեզանում

ձեզ

ձեզնից ձեզանից ձեզնով ձեզանով ձեզնում ձեզանում

Ինչ վերաբերում է մյուս անձնական դերանունենրին, ապա դրաննբանք ն Ցից ինքս, ինքդ, չեն Հոլովվում, իսկ ինքներս, ինքներդ իրենք Ճճոլովվում են դերանունները

Ճարացույցով՝ նբանք

-

անվանական Ք/8 Հոլովման սովորական

նբանց նրանցից նրանցով նրանցում,իրենք-

-

-

այսինքն ունենում իրենց-իբենցից-իբենցով-իոբենցում,

հն

ոչ

ճռլով

քն 6,

այլ

ԱՆՋՆԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Արտաճայտելոլ առարկայական նշանակություն` անձնական դերանուններընախադասության մել ճանդես են գալիս գոյականին Ճատուկ չարաճլուսական պաշտոններով, այսինքն` ենթակայի, խնդիրների ն այլ պաշտոններով, ինչպես՝ «Նա իբ տան Հաժար պաշարեզեննինն է տուն բերում իո ձեոՔով առավոտներըկանուխ» (Շիրվ-). «ես քեզ սիրում ձմ, դու չես մծռել, Ես քեզ եմ որոնում» (5Տեր-). «Տո՛ւրինձիմ Ճոր Ճրեղեն ձին, ամենուրեք Տո՛ւր ինձ իմ Հոր Թուր-Կեծակին,Տո՛ւր ինձ իմ Հոր գոտին ոսկի, Տո՛ւր ինձ իմ Հոր ծալ-ծալ կապեն» (Թուժ.)- «Դու անչոդ նայեցիր իմ վրւս Ու անցար քո խաղով կանացի,Ես քեզնիցդառնացածՀծռացա, Ես քեզնից ճեռացա լացի» (Տեր-)ն այլն: ու

Ցուցականդերանուններ

ՑՈՒՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏՆԵՐԸ, ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ

ԿԻ-

ԲԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ..-ցուցականդերանունՀայերենի ժամանակակից

ներն

էն

Համարվում Ճետնլալեերը.

սա

դա,

նա, այս,

այդ,

այն,

այս-

պիսի, այդպիսի,այնպիսի,նույնպիսի,այսքան, այդքան, նույնայնքան, քան, այսչափ,այդչափ,այնչափ,նույնչափ,այսպես,այդպես,այնպես, նույնպես, այստեղ,այդտեղ,այնտեղ,նույնտեղ,սույն, նույն, մինճույն,

մյուս:

լարզ Սրանցից սույն,նույն:

կամ արմատական են՝

Սկզբիտվերլուծենք

յ70

պարզ

ստ,

դա,

նա, այս,

այդ,

այն,

արմատականցուցականների արտաճալ-

տած

իմաստները, որոնցով կնախանշչվենդրանցով բաղադրված մլուս

իմաստները: դերանունների ՍԱ,

ԴԱ, ՆԱ.--

Այս դերանունների իմաստների կիրառությունների ամար պետք է նկատի ունենալ Ճետնյալները: 1. Սա, դա, նա դերանուններըմատնացույց կարող են անել է՛ ուսրկա,-ն՛ անձ, օրինավ՝ «Սա մեր տունն է, գնանք մեզ «լուր» (Խանզ-.)«Սասունցի Դավթին ուներ ժի Քեռի, Սա էլ իմացավ Համբավը կռվի» սա մատնաէ հր մեջ Առաջին նախադասության դերանունը (Թում-): ու

ա-

անում, էսկ երկրորգնախադասության մեջ՝ անձ:

կուլց

Արնելաճայերենումսայ լական-գոյականականիմաստ 2.

դա,

նա դերանունները միշտ

արտաճայտում, ի

են

առարկա-

տարբերություն,

ասենք, արնմտաճալերենի, որտեղ կարող են ածականական-Հատկա «վմնցնենքսա գործը».«Եո՛, շային իմաստ նռ արտաճալտել, ինչպես՝ սա փոշիենտուր». «կաղաչեմ անդամ մր ձեր ոտքն անցունեիք սա կո-

չիկներբ(Պար.)

ընգճանԱրնելաճայերենում,ինչպես նան արնելյան բարբառներում

րապես,

սա,

ղա,

նա

Բյու լունեն,

դերանունները ածականական-որոշչայինկիրառու-

Սա, դա, նա դերանունները բոլորն էլ երրորդ դեմքի էն, ն դա դրսնորվում է բալյ-ստորոգյալների ճետ ունեցած Հճամաձայնությամբ այնքանով, որքանով ռր բոլորն էլ երրորդ ղեմքով դրանորված ստոնտ եկավ. Սա արբոգլալ են պաճանջում, Ինչ«լես՝ Սա եկավ, դա եկավ, սաց, դա ասաց, նա ասաց: Նույն ձնով ն դրանց Հոգնակիները՝Սշանք Յ.

եկան,դբանքեկան, նրանք եկան. ՍՐանք բանք ասացին:

նրդրանք առացին, ասացին,

4. Սա, դա, նա դերանունները չեն տարբերվում նան առարկայական նշանակությամբ այնքանով, որքանով որ լինելով դերանուններ՝ դրանք երեքն էլ առարկալական ընդճանուր Ճասկացություն են արտաՀայտում. Այս դեպքում ո՞րն է այս գերանունների իմաստային տար-

բերությունը: Այս տարբերությունն այն, առարկան մոտ

է,

որ

սա

դերանունը ցույց

է տալիս,

որ

է խոսողին կամ ալդպես է մտածվում, դա դերանունը է ցուլց տալիս, որ առարկան մոտ է խոսակցին կամ այդպես է մտածվում, իսկ նա դերանունը ցուլց է տալիս, որ առարկանառաջին ն երկրորդ

դեմքերից Ճեոու

Այոպի»ով,

պարզ

է կամ այդպես է մտածվում: է դառնում, որ սա, ղա, նա դերանունները չտար-

բերվելով առարկայական նշանակությամբ`տարբերվում են ջերականական նշանակությամբ՝ մատնացույց անելով առարկան ըստ առաչին, ձրկրորդ կամ երրորդ դեմքի նկատմամբ ունեցած տարածական Հարաբերության: Ցուցական դերանունների իմաստային կիրառական առանձնաու

է:1

Ճճասկուցյուններիընդճանուր բնութագրումիցՃետո անցնենքնրանց «ոլովմանը: Սա, ղայ նա ցուցականներըՃայծրեծնիճազվաղեպ այն բառերից են, որոնք ենթարկվում են դերանվանականՃոլովման, սեռականի ն տրականի Համար ունեն առանձին ձներ ն ճետնաբար՝6 4ոլով։ Այս գերանունների սեռականը ոչ թե կազմվում է ուղլզականից,այլ լեզվի ժամանակակիցփուվիտեսակետիցփաստորեն մի նոր բաո է, բնչպես՝ սա-նա--նբա, սորա, այսինքն ուղղականը ն սեռականը Ճանդես դա--դոա, ծն գալիս որպես տարարմատ կամ տարաձճիմք ձներ, Քննարկվողզերանունների ւտրականնէ սրբան, օեռակադրան,ՇՐան,որտեղ տրականը նից տարբերվում է ն Ճնչյունով։ Դա ծագմամբ 4ալերենի Ն որոշիչ ճողն է, որը վերոճիշյալ ձների Մեջ որպես Ճող չի գիտակցվում: Սրան,դրան, ՇՐան ձեծրը փաստորեն ընկալվում ծն որպես պարզ բառեր, որոնք 4եվաբանործնանտարրալուծելիեն: Սա, դա, նա դերանուններիբացառական, գործիական ն ներգոլական Ճճոլովներըկազմվում են չորականից՝ անվանականՃոլովման սոԸստ ալդմ, այս գերավորական ԻՑ, ՈՎ, ՈՒՄ վերջավորություններով: նունների Հոլովման Հարացուլցը Ճետնյալն է.

Ուղղ-

Սեռ. Տո.

Բաց.

Գործ.

ՆԵՐգ-

դայ

դա

սա

դրա

սրա ւրա

ն

ռ

բան

եա

նրա

նրւսն

սրանից դրանից երանից

սրանով սրանում

դրանով

դրանում

նրանով երանում

Որպես առարկայականնշանակություն արտաճայտող բառեր, Աջ նա ցուցականներն ունեն Հոգնակի ձներ Ջնային տեսակետիցայս

դերանունների Հոգնակի թիվը կազմվում է Ք մառնիկով, որ դրվում է նատրականի ձնի վրա, ինչպես` սա-որբան-ոբանք, ղա-դրան-դոանք, Շբան-նբան ք: Այսպիսով: ստացվում հն ԱՆՔ վերջավորվող ձեեր,որոնք Հոլովվում էն Ք|/Ց Հոլովման սովորական ճարացույցով, այսինքն ջըննարկվող դերանուններըճոգնակի թվում ունեն Տ Հոլովական ձԼ՝ սեղական-տրական Ճոլովը կազմելով Ք|8 4երթագայությամբ, իսկ մյուս թեջ Հոլովները՝ սծռական-տրականի ձնից՝ անվանականճոլովման սովորական ԻՑ, ՈՎ, ՈՒՄ վերջավորություններով': նբանք դերանուններիՀոլովման ճարացույցըՍՐանք, դջբանք,

Ուղղ-

Սեռ.

տո.

Բաց.

Գործ.

Նեոգ-

արանք դրս'նք նրանք սրանք դրոսնը երանց արանցից գրանցից նրանցից սրանցով դրանցովնրանցով սրանցում դրանցում նրանցում

Առարկայականիմաստ արտաճայտող սա, դա, նա, սբանք, դրանք, քբշանք ցուցական դերանունները նախադասությանմեջ Ճանդես են գաՈս գոյականին Հատուկ շարաճյուսական պաշտոններով,ինչպես՝ «Սա էր մնացել. սա էլ անպատճառ Մեր գլխին մի նոր կրակ է բերում»

(Թում.).«Դա

կտակ չէ,

այլ

խրատ՝ մի

ապուշ

քաճանայլի ձեռքով»

(Շիրվ-)Զ.«Արեգակըթեջվել էր գեպի մուտքը, ն նբա վերջին ճառադայքները ողողել էին բուսականությունիցզուրկ, անճրապույր քաղաքը ն նբա առջե տարածվածծովի մակերնույթը» (Շիրվ-). «ԴՐանք երկու սուրճանդգակնելր էին» (Րաֆֆի) ն այլն,

ԱՏՍ, ԱՅԴ, ԱՅՆ.-Այս գերանուններըիմաստային ու կիրառական շփման եզրեր ունենալով սա, դա, նա դերանունների «ետ` վերջիննեեն ն՛ ճատկանշային, Րիցս տարբերվում էն նրանով, որ արտաճայտում է՛ առարկայական նշանակություն:նախադասության մէջ Հանդնս գաշարաճյուսական պաշտոններով: լով ածականին ն գոյականին Հատուկ այս, Ունենալով ճատկանշային նշանակություն՝

այդ,

այն

ցուցա-

կանները գրվում են գոյականների վրա, երբ առարկան մատնացույց է արվում կամ ակնարկվում է, ըստ որում այս գերանվամբ մատնացույց է արվում խոսողին մոտ կամ մոտ մտածվող, այդ դենրանվամբ՝ խոսակցին մուտ կամ մուտ մտածվող, իսկ այն դերանվամբ՝է՛ խոսողից, ն՛ խոսակցից Ճեռու գտնվող կամ մտածվող առարկա, օրինավ՝ այս գիո-

քը, այդ գիրքը, այն գիոքը.այս եբեխան, այդ Երեխան,այն Եոեխան

ն

այլն:

Ըստ իրենց արտաճալյտածայդ

այս, իմաստի՝

այդ,

այն ցուցական-

ները նախադասությանմեջ Հանդես են գալիս որոշչի շարաճյուսական պաշտոնով, օրինակ`«Այս աշխարճում ն ոչ մի բան գին չունի» (Իս.). «Ինձ ո՞վ է մատնել այս մառախուղին»(Տեր-). «Դեռ ժամանակըչէ այդ ծանր խնդիրը որոշելու» (ՇիՐՎ:)-«Այղ բակում օգը ծանր էր, խբ'եղդվում էի» (Անան.). «Այն ժամանակ նոր կնոջից եղած զավակներըկճամարվեներա օրինականժառանգները»(Շիրվ-): Առարկայական,գոլականական նշանակությամբ այս, այղ, այն են սա, դայ նա գերանունեերին՝ նախադերանունները Ճավասարվում դասության մեջ Հանդես գալով ենթակայի, ուղիղ խնդրի ն ստորոգելիական վերագրի շարաճլուսական պաշտոններով.այլ պաշտոններովՃանդես գալ չեն կարող, որովճետն չեն Ճճոլովվում։ նշենք նան, որ այս գերանունները չեն կազմում Հոգնակիթիվ Այս,այդ,այն ցուցականների գոյականական կիրառության մի թանի օրինակներ. «Մի աՃճավոր գուշակություն էր այս» (Զար.). «Այդ մի շինություն էր» (ՇիՐՎ-). «Այնգիշերն է, այն Հուշերն ԼԵ եծրկՀարկանի տրտմաչութ, Այն առտղերն են հս

ն գրա

ցուրտ

երկնքում երազում» (Տեր.). «Այդ

դրանից է իմ ճոգին խոով» (Ճար.). «Հայրգ գիտեր այդ ճամար քեզ Հանձնեքբոլոր գործերը» (Շիրվ:):

գիտեմ,

ն

Այ, այդ, ալն դերանունները Արարատյանն ընղճանրապեսարնելյան բարբառներում էս, էդ, էն ձներն ունեն։ Արարատլանբարբառի կամ խոսակցական լեզվի ազդեցությամբ ալս ձները գործածվում են նան գեղարվեստականգրականության մեջ. Բիշենք Հ. Թումանյանի ստեղծագործությունները, որտեղ էս-ն ու էն-ը գերիշխող են: Դրանք նույն ձնով Քանդես են գալիս նան բաղադրություններիմեջ՝ կազմելով էսպիսի, էդպիսի, էնպիսի, էսպես, էդպես, էնպես, էստեղ, էդտեղ, էնտեղ ն ալլ ձները։ Նշենք նան, որ էպ էդ, էճ ն այլ ձները,գործածական են միայն գեղարվեստական գրականության մեջ, որտեղ կատարում են ոճական Բատուկ դեր՝ լեզվին Քաղորդելով ժողովրդականերանգ: Գրական լեզվի մյուս ոճերում, որպես կանոն, գործածվում են միալն ալս, ալդ, ալն ձները:

Գրաբարումկային սոյն, դոյն, նոյն ցուցականները, որոնք Համանիշչ էին այո, այդ, այն ցուցականներին, այսինջքն՝ սոյն-ը ցույց էր տալիս առաջին, դոյն-ը՝ երկրորդ, իսկ նոյե-ը՝ երրորդ գեմքի նկատմամբ ունեցած տարածական Ճճարաբերություն։Սրանցից դոյն (»գույն) ձնը գործածությունիցգուրս է եկել. ժամանակակիցՀաիրենում գործածվում են միայն սույն (Հաոյն) ն նույն (Հնոյն) ձները: Սույնդերանունը փոխառություն է գրաբարից ն ունի սաչմանափակ գործածություն մեծ մասամբ ճանդիպելով պաշտոնական փաստաթղթերում, բարձր ոճի գրվածքներում ն այլն, օրինավ՝ «Սույն դիժումով Ճայտնում եմ ձեղ...», «ՍույնՀայտարարությունը կազմված է Յ լեզուներով». «Սույնպայմանագիրըուժի մեջ կմտնի նրա ստորագրըման օրից» ն այլն: Բոլոր դեպքերում սույն դերանվանմեջ զգացվում է ռաջին դեմքի «ետ ունեցած տարածականՃարաբհերության որոշ իմաստ: Նույն դերանվան մեջ մեռած է երրորգ դեմքի Հեւ ունեցած րածական ճարաբերության նշանակությունը, ն նա գործածվում է խոսՔի մեջ արդեն նշված Հատկանիշըմատնացույց անելու Համար՝ առանց նկատի ունենալու նրա՝ 1-ին, 2-րգ կամ 3-րդ դեմքերի նկատմամբ ունեցած Հարաբերությունը, օրինակ՝ «Լուրը նույն ժամին տարածվեց ամբողջ քաղաքում». «Նույնօրը երեկոյան Սմբատին Միքայելիմիջե տեղի ունեցավ առաջինընդճարումը» (Շիրվ-)

ՍՈՒՑՆ, ՆՈՒՅՆ.--

տա-

նոյն բառիսեռականը՝ նորին,ժամանակակից Գրաբարյան Հայն-

րենում որոշակի բառերի Հետ կազմում է կապակցություններ, որոնթ Խոսքին Հաղորդում են վեճություն ու ճանդիսավորություն,օրինավ՝ «Նորին մեծություն քազավոր-կայարբ». «Նորին մեծության կառավա-

մուտքը Հանդիսավորէր». «Նորին րությունը». «նորին սոբբազանության Ամենայն Հայոց Հայրապետըճաճել է օրճնության վեճափառություն

կոնդակ ղել

(ՇիՐՎ-):

առ

ձերգ աղնվություն ազնվազարմ Սմբատ Ալիմյան»

դերանունը ճամանիշ Մինճույն

մեչ նույնության, նույնը լինելու նակ՝ ոնա դառնացած էր, բայը

է ճույն գերանվանը, միայն գրա գաղափարն ավելի է շեշտված, օրիմիննույնժամանակ զգում էր մի տի-

սակ Հոգեկան թեթնություն». «Սմբատըլուռ, անշարժ կանգնածէր միննույնդիրքում» (Շիրվ-)։ Այժմ անցնենք արմատական ցուցականներով բաղադրված դգերանունների քննությանը»Ավելորդ կրկնություններից խուսափելու ճամար այստեղ միանգամից նշենք, որ այս, այդ, այն ցուցականներով կազմըված բոլոր դերանունների մեչ, ինչպես` այսպիսի,այղպիսի,այնպիսի, այսպես,այդպես, այնպես, այստեղ, այդտեղ,ալնտեղն այլն, մնում

գերանուններինՀատուկ Ճարարբերությանիմաստը, ուստի ն այդ մասին խոսք կլինի միայն անՀձրաժեշտության դեպքում: ԱՅՍՊԻՍԻ, ԱՑԴՊԻՍԻ, ԱՅՆՊԻՍԻ, ՆՈՒՑՅՆՊԻՍԻ.-- չարաբերակիցեն է

այդ

նն ածականներին:Այսպիսի,այդպիսի,այնպիսի դնրանուննիրը ցույց տալիս այնպիսի ընգճանուր Ճատկանիչ, որբ տարածականՃարաբերություն ունի 1-ին (այսպիսի), 2-րդ (այդպիսի) ն 3-րդ (այնպիսի) գեմֆերի ճետ, օրինակ՝ այսպիսիաղչիկ,այդպիսիաղչիկ,այնպիսիաղչիկ. գիշեր, այդպիսիգիշեր,այնպիսի այսպիսի գիշերն այլն, ունեն Ինչսես արդեն օրինակներն ծն ցույց տալիս, դերանուններն ածականականկիրառություն ն նախադասությանմեչ ճանդես ծն գալիս որոշչի շարաճյլուսականպաշտոնով: դերանունը Հարաբերակիցէ այսպիսի,այղպիսի, այնՆույնպիսի պիսի դերանուններին,միայն իմաստային տեսակետից վերջիններից է նրանով,որ նույն գերանվան նշանակությանը Համատարբերվում պատասխան,մատնացույց է անում նախօրոք նշված ճատկանիշը՝ առանց նրա 1-ին, 2-րդ կամ 3-րդ դեմքի նկատմամբ ունեցած Ճարաբերությունը նկատի ունենալու, օրինակ՝ «ՆույնպիսիՀամարձակություն ցուցարերեց նան նա». տվին «նրան նույնպիսիվերաբերմունք ցույց ճան 4ալրենիթում» ն այլն: Այսպիսի,այդպիսի,այնպիսի,նույնպիսիդձրանուններըբաղադգըրյալ են կազմված այս, այդ, այն, նույն--պեսյվիբաղադրիչներից,Կազմության տեսակետից այստեղ ուշազրավն այն է, որ մակբայներից Ի ածանցովկազմվում են Հատկանիշ արտաճայտող բառերլ՝ածականներ: Սա Ճայերենի Համար անսովոր բառակաղմություն է ն ճանդիպում է Միայնդերանվանականկաղմություններում: ԱՅՍՊԵՍ, ԱՅԴՊԵՍ, ԱՅՆՊԵՍ.-Հարաբերակիցեն մակբայներին: ճետ՝ են ճանդես գալով ձնի պարաՍովորաբար բալերի գործածվում գայի շարաճլոււական պաշտոնով: կարող են գրվել նան ածականների

վրա, ինչպես՝ Այսպեսխոսեց,Այդպեսխոսեց, Այնպեսխոսեց.Այսքան Այդքանպառզ, Այնքանպառզ ն այլն'

պառզ,

ՍրանցՀարաբերակից է նույնպեսձնը, օրինակ՝ «Նույնպեսխոսեց

Հաջորդ Հռետորը», «Նույնպես վերաբերվեց նան նրա ընկերը» ն այլն: Բայց դա ավելի Հաճախ շաղկապականկիրառություն ունի, օրինան

նակ՝ «նա նույնպեսայա կարծիջին է». «Դու նույնպեսչէիր մասնակցում խորճրդակցությանը»: ԱՅՍՔԱՆ, ԱՅԴՔԱՆ, ԱՅՆՔԱՆ, ՆՈՒՑՆՔԱՆ|ԱՅՍՉԱՓ, ԱՅԴՋԱՓ, ԱՅՆՉԱՖ, ՆՈՒՑՆՋԱՓ.-զուլգերը ճամանիշներ են ն ուՀամապատասխան ննն նույն իմաստն կիրառությունները, միայն վերջինները առաչիննճրի չափ գործածական չեն: Այո դերանուններն ունեն մակբայական ե ածականականկիրառուն դեր, այսինքն դրվում են ն՛ բայերի (նան ածականների),ն՛ թյուն ու

վրա, ինչպես՝ ա) Այսքան, այդքան, այնքան խոսեց,զբգոյականների ՐԵց, կեբավ.Այսքան,այդքան,այնքանչեմ, պայծառ,սիռելի,թ) Այսն այլն: քան, այդքան,այնքանմադ, ուսանող,բնակառան Քննարկվողդերանուններնառաջին դեպքում Ճանդես են զալիս լափի աստիճանի պարագայի, իսկ երկրորգ դեպքում՝ որոշլի պաշտոու

նով:

Ըստ իմաստի ն կիրառության այնքանգերանունայսքան, այդքան, նքրին զուգակից է նույնքանդերանունը,միայն այն տարբերությամբ, որ սրա մեջ դիմային ճարաբերակցությանիմաստ չի դրսնորվում, օրինավ՝ «Նույնքանաշխատեց նան Ճճաջորգօրը». «Նույնքանբարի է նան ուսանողներէլ մեր ֆակուլտետում կան»: նրա եղբայրը». «Նույնքան դերանուններիվրա առանձին նույնշափ Այսչափ, այդլափ, այնչափ, կանգ առնելու ճարկ չկա, որովճետն, ինչպես նշված է արդեն, դրանք

կմաստով

ն

կիրառությոններով Հավասարվում

այնքան,նույնքանգերանուններին:

են

այսքան, այդքան,

ԱՅՍՏԵՂ, ԱՅԴՏԵՂ, ԱՅՆՏԵՂ.-- Ունեն մակբայական կիբառություն: Որպես կանոն, գործածվում էն բայերի ճետ ն ցույց են տալիս այն տեորտեղ կատարվում է գործողությունը Հանդես գալով տեղի պաղը, րբագայիշարաճյուսական պաշտոնով, օրինալ՝ «Այստեղ ոչինչ չի մեղմացնում արեգակի տրոպիկականտապը» (Շիրվ-). «Փոնցեք այստեղ մարմինս «լու» (Տեր-)- «Այդտեղլավ էր, խոտառատ, զով» (Անան.). «Այնտեղմի պողպատե պաճարանիմեչ փայփայելով պաճում է այն տրեխները»(ՇիրՎ-)'

Սպասելինույնտեղբաղադրությունը չկա (սպասելի ենք ասում, բովշճետեունենք ճարաբերակիցնույնպես,նույնպիսի,նույնքան, նույնչոփ բազագրությունները)), ո-

Այստեղ,այդտեղ,այնտեղ գերանունները Հոլովվում ծն Ի Հոլովսովորական Հարացույցով այստեղ--այստեղի--այստեղից--այստեղով:ՆերգոյականՃճոլովչեն կազմում, որովճետն դրանցուղիղ ձնեման

ԲԻ

«ենց ներգոյականիիմաստ

նե

արտաճալյտում,օրինավ՝ ճնա ապրում

է այստեղս (4մմտ. «նա

ապրում է գլուղում»). «Այդտեղլավ ճանգոտացանք» (2մմտ. «Առողջարանումլավ Ճճանգատացանջ»

նշենք նան,

որ

լեզվում կան նան այս տեղը, այդ տեղը, այն տեղը,

աեղի,այդ տեղի, այն տեղի ն այլ պարզ շարաճյուսական կապակցությունները: Մյուս.-- Դերանունէ Համարվում նան մյուս բառը: Սա արտաայս

Հայտումէ

Հաջորդություն

ն

ունի ցուցականության

որոշ

ճիանգ, էնչ-

պեռ՝մյուս գիոքը,մյուս աթռոր, մյուս փողոցը,մյուս տառի: տալիս, մյուս բառը իմառ»ով ինչպես օրինակեերն են ցույց տավորապես Ճավասարվում է

հաջոշղածականին,

կերպովկարող է ածական Համարվել:

ն

ինջն էլ

մո-

ազատ

Փոխադարձդերանուններ

ՓՈՆԱԴԱՐՋ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏԸ, ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒ-

ԹՅՈՒՆԸ.-- ժամանակակիցը ճայհրենի փոխադարձ դերանուններն են իշա, մեկմեկու Փոխադարձգերանուններըցույց միմյանց, (մեկմեկի):

տալիս իրար ճետ փոխադարձ Ճարաբերության մեջ գտնվող առարկաներ, օրինակ՝ «Սուրենը ն Արամը օգնում են իբաբ». «Հասժիկը ե Ռուզանը գոճ են միմյանցից»ն այլն: Օրինակներից միաժամանակ էբնոմ է, որ փոխադարձ Հոգնակիիմաստ ունեն: գերանունները Արտաչայտելովառարկայական նշանակություն նրանք ճոլովվում հն, ՓոխադարձգերանուններիՃոլովական առանձնաճակությունն այն է, որ զուրկ ենբ ուղղական Ճոլովաձնիք ն ունեն 4 Ճոլով՝ սեռական-տրական, բացառական, զործիական ն ներգոյական: Միմյանց,իջար, մեկմեկու ձները ինքնին սեռական-տրականիիմաստ ունեն. Այս բառերի մյուս Ճոլովները կազմվում են վերոճիշյալ ձներից ԻՑ (8): ՈՎ, ՈՒՄ վերչավորություններով: Ըստ այդմ, փոխադարձ գերանունների ճոլովման պատկերըՃետնելյալն էւ են

Ուղղ.

.Սեռ.-տո. միմյանց

Բաց.

Գործ.

ՆԵՐԳ.

--

իրար միմյանցից իրարից միժլանցով իրարով միմյանցում իրարում

-մեկմեկու

մեկմեկուց մեկմեկով ժեկմեկում

Փոխադարձդերանուններընախադասությանմեչ Հանդես էն զալի, գոյականին Հատուկ շարաճլուսական պաշտոններով,միայն այն պաշտոն կատարել չեն կարող, որովտարբերությամբ, որ ենթակայի ճետե, ինչպես նշեցին «Երկուսն ջ, ուղղզականճոլուլաձն չունեն, օրինակվ՝ կլ ճանաչում էն միմյանց»(Րաֆֆի). «Որջան ենք մենք խաղացել, Իշաբ սիրել ու ծեծել» (Թում-). «Մենք առճավետ շղթայված ենք մեկմեկու»

(Տ6ր.).«ես

դու էլ շղթայված ենք իբաբու, կարոտավառ հրազում էնջ միշտ ի՞աո» (Տեր.). «Մեզ կյանքը նետեց միմյանցիցՀեռու» (Տեր):

12-31

ու

Ինչոլես օրինակներնեն ցույց տալիս, իբաո ձնին զուգաճեռ գոլություն ունի նան իբաշուձեր: Դա ժողովրդական-խուակցականէւ Հարցական դերանուններ

ԱՐԴԻ ՀԱՑԵՐԵՆԻ

ՀԱՐՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԻՄԱՍՏՆԵՐԸ ԵՎ Կի-

Ճալ (ինչսլեսն օւտար լեզուների) քերականություններում նույն բառերը Հարցական կամ ճարաբերական դերանուններ են ճամարվում ըստ իրենց կատարած շարաճլուսական տարբեր կիրառությունների: Սակայն կասկած չի կարող լինել, որ Ճարցականները ն ճարաբերականները ոչ թն դերանվան տարբեր տեսակներ են, այլ նույն բառերը, որոնք ճանդես են գալիս շարաչլուսական տարբեր կիրառություններով: Չնայած դրան՝ճետնելով ճայերենի քերականության ավանդույթներին, այլն օտար լեզուների բերականական ճամակարզգերին՝ մենք նս Հարցականեերըն Հարաբերականները ներկալացնում ենք առանձին-առանձին: Հայերէնի Հարցական դերանուններըմոտավորաժամանակակից

ԲԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-Արդեննշված է,

որ

են. ո՞վ, ի՞նչ, ո՞ր, ինչպիսի՞, ռբպիսի՞,ինչքա՞ն,ինչՀծտեյալեերն ոոքա՞ն, չա՞փ, ինչպե՞ս,ինչո՞ւ, ո՞ՐԵբորդ,ոբտե՞ղ,ե՞րբ, ո՞ւր, ոոբշա՞փ,

պես

Տանի՞, քանի՞սը, քանի՞Եբոռդ:

Այս բառերը ընդճանուր իմաստի

շարաճլուսական կիրառությունմիակ ընդճանուր Ճատկանիշը, որ միաների միասնություն չունեն, վորում է դրանց մի խմբի մեչ, գուցե Հատուկ 4նչերանգն է, ելնելով դրանից էլ՝ մենք այգ դերանունները կջննենք կամ առանձին-առանձին, կամ խմբերով՝ վերչին դեպքում նկատի ունենալով Ճճարցականդգերանունների Մեջ մտնող որոշ բառերի իմաստային ընգճանրությունն շարաճյուսական կիրառություններինույնությունը: Ո՞Վ-- Արտաճայտումէ Ճարցում անձի մասին, Սեռական-տրական Հոլովն է ում, այսինքն ենթարկվում է դերանվանական4ոլովման. բաումով, ներգոյական ոլով չունի: Հոգցառականը՝ումից, գործիականը՝ նակին է ովքեր, որը չի Հուովվում: ն

ն

ու

իր առարկայականէությանը Ճամապատասխան՝ ով գերանունը նախադասության մեչ Հանդես է գալիս գոլականին ճատուկ շարաճլուսական պաշսոններով, օրինավկ՝ «Ո՞վՔեզ ծեծեց, Մարո ջա՛ն, Ո՞վ անի-

ծեց, Մարոջա՛ն»(Թուժ.). «Ո՞վէ անվերչ «Հեծեծում, Ո՛վ է կանչում այսպես ուշ, Ո՞վ է շրջում անդադար, Ո՞ւմ է կանչում Հիմա նա» (Տերւ)«Ո՛ւմ շնորճավորքս, ո՞ւմից ստանաս մտքումդ փայփայած երազները»

(1նան.):

է ՀարցումԻրի մասին,Հոլովվում է Ի՞ՆՋ.--- Արտաճայտում

ՀոգՀոլովման Հարացուլցով՝ ինչ-ինչի-ինչից-ինչով-ինչում: նակին է ինչեր,որը կրկին Հոլովվում է Ի Հոյովմամբ: վանական Ի

ընդճանուր առարկայականնշանակություն՝ ինչ դեԱրտաճալտելով րանունը նախադասության մեջ Հանդես է գալիս գոլականի շարաճլու-

սական պաշտոններով, օրինավ՝«Ի՞նչը, Ճորեղբայր, ի՞նչը,ի՞նչնեկավ» անեմ, անեմ,-ասօա՛, իսակ, ճարցնում էր նա ստեպի՞նչ « Ի՞նչ (Թուժ.). ստեպ Մարութխանյանին» (Շիրվ-). «Խելքդ ի՞նչ է կտրում, ովքե՞ր Ին ձկան Թշնամիները»(Անան.): Ինչ դերանունը միաժամանակ ունի նան ածականական-Ճատկանշային նշանակություն ն մոտավորապեսարտաճալտում է ինչպիսիգերանվան իմաստը`նախադասությանմեջ Հանդես գալով որոշչի շարաՀլուսական պաշտոնով, ինչպես՝ «Քեղի՞նչ խոսքերով սփոփեմ ճիմա, Ի՞նչարցունքներով«իմա ճեկեկամ» (Տեր.). «Աշո՛ւն, քեղ ի՞նչ ջեքշուի՞նչ խոսքերով երգեմ հո (Տեր.). «Ի՞նչլուսավոր բաներ էիր քյամբ։, պատմումինձ այն խավար գիշերներին»(Անան.)։ Ռ՞Ր.-Արտաճայտումէ Հարցում առարկայի որակական ճատկաՀչ մեչ Հանդես է գալիս որոշչի նիշի մասին ն ըստ այգմ նախադասության շարաճյուսական պաշտոնով, օրինակ՝ «Ո՞բ կողմից եկաի դու, Որտեղի՞ց նետեցիր քո նետերն իմ Ճեռուն» (Տեր-). «Այդ ո՞Ը ստամբակն էր Հոխորտացջ (Զար.). «Բա Քեզ ո՞ր օրվա ճամար եմ «Հաց ուտեցնում»

(Անան. ): Ո՞ր

դերանունը կիրառվելով որոչիչ Հոգով ն Հոլովվելով՝ արտաէ գալիս գոլակաՀայտում է առարկայականնեշանակություն՝ն Հանդես կին Հատուկ շարաճյուսական պաշտոններով,օրինակ՝«Ո՞որ գնաց, ո՞րը մնաց», «Ո՞բբտանեմ, ո՞ր թողնեմ» ն այլն: Ո"բ գերանվանՀոզնակին է որո՞նք. |ա իր առարկայականէությաեը ճամապատսխան՝կիրառվում է գոյականի շարաճլուսական պաշտոն«Որո՞նք վերցրեց», ներով, օրինակ՝ «ՈՐո՞նք եջ գեղեցիկ», «Ոբոնցի՞ց ընտրեցիր»ն այլն: ՈՐ գերանունը Հոլովվում է Ի, իսկ ոշոնք դերանունը՝ Ք/8 4ոլովմամբ"

ԻՆՋԳԻՍԻ՞, ՈՐՓԻՍԻ՞.--

են ճարցում առարկայի ոԱրտաճայտում րակականՃատկանիչիմասին ն րատ այդմ խոսքի մեջ Հանդես են գալիս որոշչի շարաճյուսական պաշտոնով, օրինակ՝ «Ինչպիսի՞ վերաբերմունք ցույց տվեցին». «Ինչպիոի՞ վեաշխատող ես ուզում». «ՈՐպիսի՞ րաբերմունք»- «Որպիսի՞ Հանդգգնություն»ն այլնւ ն ոբպիսի՞դճրանունները գոլականաբար կարող են կիԻնչպիսի՞

րառվել ճազվադեպ, այն էլ սովորաբար Ճողգնակի ձնով, որն ուղղականում ունենում է ՆԵՐ կամ Ք մասեիկները՝ ինչպիսինեոը|ռոպիսին

Առաջին ձները Հոլովվում ինչպիսիքլորպիսիք:

վերչինձնեերըչեն Հոլովվում:

ԻՆՉՔԱ՞Ն, ԻՆՉՉԱ՞ՓվՈՐՔԱ՞Ն, ՈՐՋԱ՞Փ.--

ն որքա՞ն ծականները ինչքա՞ն

բառերն

նն.

էն

Ի

ճոլովմամբ, իշկ

Դրանցիցավելի գործաԱրտաճալտումեն Հարցում

կամ առարկայի քանակային ճատկանիշի, կամ գործողության (ճատկանիշի) դրսնորման չափի մասին, Առաչին դեպքում Հանդես են գալիս որոշչի, իսկ երկրորդ դեպքում՝ չափի պարագայի շարաճլուսական պաշտոնով, օրինակ՝ ա) «Ինչքա՞նմարդ էր Հավաքվել», «Որքա՞ն մարդ էր բնակարանէ կառուցվել, «Ոբքա՞ն բնակարան է ՃՀավաթվել»,«Ինչքա՞ն Խմեց»: աշխատեց», կառուցվել», «Ինչքա՞նիորքա՞ն «Ինչքա՞նիորբքա՞ն ՔԱՆԻ՞, ՔԱՆԻ՞ՍԸ.-- Առաջիննարտաճայտում է ճարցում առարկաի քանակային Հատկանիշի մասին ն նախադասությանմեջ Հանդես է գալիս որպես որոշիչ, օրինավկ՝ բնակարան», «Քանի՞ուսանող», «Քանի՞ ն այլն. երկրորդը Ւանի՞ դերանվան փոխանվանական «Քանի՞ գյուղ» ձնն է, որն իր մեջ ներառելով քանակային Հատկանիշու առարկայական նշանակություն ն ճոլովվելով՝ նախադասությանմեջ կատարում է գոյականին Հատուկ շարաճյուսական պաշտոններ, օրինավ՝ Ճաջող «Քանի՞սը

«Քանիսի՞ն Հանձնեցին, կտրվեցին», խբախուսեցին, քանիսի՞ն քանի՞սը

ես գոճ, Ֆերկայացրին կառավարականպարդնի», «Քանիսի՞ց քանիսի՞ց ծս դժգոճ» ն այլն, ՈՐՏԵ՞Ղ.-Արտաճայտումէ Հարցում գործողության կատարման կարող են լինել սեռական-տրականն ներտեղի մասին, Պատասխանը գոյական Հոլովներով կամ տարածականկապերով արտաճայտված պարբագաներ,օրինակ' ոբտե՞ղ--ծովափին, գյուղում, աղբյուրիմոտ, ծառի

այլն, Ոբտե՞ղ բառիթեք ճոլովական ձներն են ոոբտեղի՞, ռբտեղի՞ց,ոոտեղո՞վ,որոնց պատասխաններըՃամապատասխանաքարլինում են տեղի անունների սեռական-տրական, բացառական ն գործիականճոլովաձները: ԱՀա ռբտե՞ղդերանվանկիրառության մի քանի օրինակներ. «Ոոտե՞ղէիր սայթաքում, մա՛յր իմ, քո քաղցը բեռի տակ» (Անան.). «Ցո՛ւյց են ուզում» աուր մի տեսնեմ, Ոշտե՞ղ (Թում.). «եվ արդգյոք ոբտեղի՞ց,

տակ,սեղանի վբա,պատի տակն

Սպասեմավետիք խնդում» (Տեր-.) ռբտեղի՞ց է որտե՞ղ Ո՞ՒԻՐ.-- Համանիշ դերանվանը, միայն ռ՞ւբ դերանվան ու

մեջ կա տարածական ուղղության լրացուցիչ երանգ. Արտաճայտումէ Հարցում գործողության կատարմանտեղի մասին, օրինակ՝ «Ո՞ւբ փախար դու, Մարո ջա՛ն» (Թում.). «Արդյոք ո՞ւո ես, խորշրդավոր արչշալույս» (Տեր-)- «իսկ դու ո՞ւր մնացիր, ինչո՞ւչճասար քո երազած լու-

սափթիթքափերը» (Անան.),

չի Հոլովվում:

Ի

տարբերություն ոբտեղդերանվան՝ու-ը

ԻՆՋՊԵ՞Ս.-- Արտաճալտում է Ճարցումդործողության կատարման

ձնի Մասին ն, ըստ այդմ, Հանդես է գալիս ձնի պարագայի շարաճյուռական պաշտոնով, օրինակ «Հիմա դու կճարցնես, թե Հեռվից ինչպե՞ռ

ձէ» որոշեցի՝ ձուկ կա՞,թԹե՞ չարան» (Խանզ.յ'

է այս (Անան.).«Ինչպե՞ս

մարգն ընկել Քա-

Սրան ճամանիշ է, ժողովրգական ո՞նց ձնր՝ Ինչպե՞ստեղ Հասարի

Ո՞նց տտծզճասար, Թեղ բնչպե՞սընդունեցինկՔեզո՞նց ընդունեցին ն

այլն:

է Հարցում ե՞ՐԲ.-- Արտաճայտում կատարման գործողության

մանակի մասին,

Բացիուղիղ

ձնից, ունի

ժա-

սեռական-տրականն բա-

նան

Օրինակներ.«Ե՞բբ է ՄմուրցառականՃոլովաձներ՝եբբ-եռբվտ-Եոբվանից: Հակի ժամանակը լրանում» (Շիրվ-). «կուրծքը Ճն առած, Ճճավքիցքն առածֆ-- ե՞բբ կգա նա. իմ սրտում սառած այս աշունը թաց.-- Ե՞շբ կդա նա» անր է».

վանգու

(Տեր.). «Հացըթա՞րմ է, եռբվա՞քխած

է այսպես «ԵՐբվանի՞ց

է».

դարձել».

ճամեստ

«Եռբբվա՞ թքվա-

է 2ի«ԵՐբվանի՞ց

Արտաճայտումէ Հարցում գործողության կատարման իզուր Ճանգցնում ես Ֆաճել կրակն օրինակ՝ «Ինչո՞ւ աչքերիդ» (Թում.). «Ինչո՞ւ տղամարդիկ այդչափ անխիղճ են, ինչո՞ւ չգիտեն,թե որքան դառն է խաբող ամուսնու ն խաբված սիրուճու վիԻՆՉՈ՞ԻՒ։--

պատճառիմասին,

Ինչո՞ւ,չերջապես, նրանց ճամար այդքան գյուրին ճակը: ծաղկից ծաղիկ թռչելը» (ՇիՐՎ-). «Ինչո՞ւ չ իմ ճոգու լույսերը մարել» (Տէր.):

է շուրջս

է քիթեռի պես

աշխարճը լռում, Ո՞վ

ԱՅԼ ԵՐԱՆԳՆԵՐԸ.-ՀաճախՔննարկվող ոչ թե ճարցական, այլ արտասանականայլ երանգներ, որոնք գրավոր խոսքի մեջ արտաճալտվում են բացականչականնշանով կամ չեշտով, երբեմն էլ դրանք Ճա«տուկկետադրական նշանով չեն նշվում: Ստորնբերվում են այսպիսի կիրառությունների օրինակներ: «եվ իմ մոլոր ուղիներում, ո՛վ գիտե, Գուցեմի օր դու երնաս, լուսերե՛ս» (Տեր-). «Ո՛վչէր ճանաչում կալվածատեր ն Հանքատեր Մարկոս Ալիմյանին»(Շիրվ-). «Հենց Հեռվից միայն վրաններիտեսքից անէ ապրում, ո՛վ ի՛նշաստղի ծանոթ մարդը որոշում էր, թե «՛վ ինչպե՛ս տակ է ծնվել» (Անան. էին վերականգնվել ). «ՈԲքա՛նՀիշողություններ նրա մեչ, ռբպիսի՛ ծանր մտքեր էին ալեկոծում նրա ուղեղն այն Հարազատ միջավայրում» (Շիրվ-). «Որքա՛ն ենք մենք խաղացել, հրար

ՀԱՐՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

դերանուններն ունենում

աիրնլ

ու

ծեծե՛լ» (Թում.). «Ա՛4,

սիրված որդին

ն ոՐքա՛ն

ռՐքա՛ն

են

Հուսասխաբարավ նրան

այդ

տանջանքներ պատճառեց, ռրպիսի՞Հոգեկան

«ես չգիտնմ՝ մորմոք» (ՇԻՐՎ-)-

ոՂՐԸ ծն տանում

ճեռավոր Ուղիներիժա-

է պավեններնանճամար» (Տեր.). «Ո՛ւո է ջու ճոր Հրեղեն ձին, Ու» Ո՛ւո Ո՞Ր Քու ճոր Թուր-կեծակին, է Քու Հոր գոտին ոսկի, է քու Ճոր ծալ-

ծալկապեն» (Թում.): է, որ այսպիսի դեպքերում Հասկանալի ցական

դերանուններիճետ,

ես

գործ ունենք նույն «ճար-

որոնք արտասանվելով զանազան 4նչե-

րբանգներով, խոսքին Հաղորդում

են զգացական ալս

կամ այն երանգը:

Հարաբերականդերանուններ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

Հարաբերա-

կան կոչվում նույն Հարցական դերանունները, երբ խոսքի մեջ կաեն շարաճյուսական Ճատուկ դգեր՝երկրորդական նախադասոււտտարում թյունը կապելով գլխավորին: Այսպիսի կիրառությամբ ճարաբերական դերանուններն իրենց ֆունկցիայով ճավասարվում են ստորադասա-չ կան շաղկապներին, սակայն վերջիններից տարբերվում են նրանով, որ դրանցից առարնախադասության անդամ են դառնում. մյուս կողմից՝ կայական նշանակություն ունեցողներըՀոլովվում են։ Հարաբերականդերանուններըգլխավոր նախագասություններիմէչ են իրենց շարաբերակից Ճարաբերյալները,օրինակ՝ ճաճախ ունենում եմ նրան, ով աշխատասեր է». «Բերեցի այն. ինչ պատվիրել «Հարգում էիր». «կգամ այն ժամանակ, Երբ աշխատանքն ավարտած կլինես» ն էն

այլն: նշենք նան այն, ծածվում է

ոո

բառը

որ ն

ճարաբերական դերանուններիՀետ Հաճախ գորայսպիսով ստացվում են ով ոբ, ինչոբ, ԵՐբո՞ր,

ոբտեղոո ն այլ բաղադրյալ Ստորնեբերվում են օրինակներ:

ձները:

ճարաբերական դերանունների կիրառության

«Երնե՛կ նրան, ով իր գործով կապրիանվերջ, անդադար» (Թում.). «Ով մինն ուներ--տասն եմ բերել: Ով տասն ուներ--Քսանն արել» (Թում.). «Ով որ նրանց պաշտպաննէ, մէր թշնամին է» (Րաֆֆի). «Ինչ ունես, չունես, Հավաքիր ինձ տուրս (Թում.). «նա արել է այն, ինչ ոբ են անում» (ՇիրՎ-). «Կինը նրա բարձի տակից դուրս բերեց մի շատերն մեծ ծրար, որբը կնքված էր զմուռսով» (ՇԻՐՎ-)«Ով Հի սիրի նրան, որի շունչը կյանք է բաշխում, որի մի Հայացքը պարգնում է Հավիտենական երջանկություն, (Րաֆֆի). «երկինքը պատած էր մոխրագույն, թանձր ամպերով,դբոնբմեղմ Հոսանքով լողում չին դեպի Կրկուռ ն Նեմրութ լեոների կողմերը» (Րաֆֆի).«ԵՐբինն ամիս ինը ժամն անցավ, Առյուծ-ՄՀերըզավակունեցավ» (Թում-). «Լսե՞լ ես արդյլոք այս երգը դյութող, ԵՐբ այրում է քեզ մի անուշ թախիծ, ԵՐբ քարն ես գրկում, օրբշնում ջուր ու Հող» ԵՐբՀեկեկում ես անբարբառ բախտից» (Տեր-)աճեղ կռվով չի մտնիլ արքան, Ղոնախէ աշուղն իրեն սազի Հետ» (Թում.)- «իմ գերեզմանըթող լինի Հեռվում,Ուբ մաճտացելեն շշուկ, երգ ձայն» (Տէր-)- «ՈՐտեղ մթնի, ալնտեղ ջնեմ միայնակ, Վառ աստ«Ուբ

ու

ղերի, կապույտ երկնի ծածկի տակ» (Իհս.). «ՈՐ-քան մերձենում էր, ալնքան աճում էր նա, այնքան սոսկալի ձն ստանում» (Րաֆֆի) «ՈՐՐան դառն լիներ ժոլորությունը, այնքան քաղօր

էր նրա Հէտեանքը» (ՇԻՐՎ-)-

«Ինչպեսուշ աշնան ծաղկունքը թոշնած, Ինչպեսցուրտ ձմաան Աղբյուրը տակ, Այնպես ել, ավա՛ղ,կյանքս թառամեց» լռեց Սառույցների (Իս.)'

Հարաբերականֆունկցիան բխում է այս դերանունների բուն էուայն է՝ շնդչանուր անորոշ իմաստից։ Քյունից, Որոշյալ դերանուններ

ՈՐՈՇՅԱԼ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ

ԿԻՐԱՌՈՒ-

ԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-ժամանակակիցՀայերենի քերականություններումորոշգերանուններ են Համարվում ամեն(ը), ամեն մի, ամեն մեկը,

ա-

յալ

ոք, ամեն ինչ,յուբաքանչյուբ մենքը, բոլոո(ը),յուրաքանչյու՞(ը),

ա-

ողչ(ը), ամբողչ(ը), ճամայն, ամենայնբառերը: եթե բառակապակցություններիձնով Ճանդես եկածներըչաշվի չառնենք, որոշյալ դերանուններիթիվը կնվազի ն կմնան միայնամեն, բոլոո,յուրա քանճամայն,ամենայնբառերը: յուր, ողջ, ամբողջ, շարածյլուսական առանձԻրենց ձնաբանական ճատկանիչներով նաճատկություններովայս բառերը սովորականածականներիցՀամարորովճետնչ Ճճամենայն յա Քե լեն տարբերվում, Համարյա ենք ասում, մեն ոք,

ու

են եբնան մի քանիսը դեպս,դրանցից որոշցյուրաճատկություններ

Այսպես,Ս,

ճա-

Դ, Նլը

Հոդերը, դրվելով գրանցից մի մասի վրա, ցայտուն գրսեորված դիմորոշ իմաստ են արտաճայտում, ինչպես՝ բոնում:

լոս,

բոլոոդ,

բոլորը,

ամենքս,

ամենքդ,ամենքը,յուբաքանչյուշս,յու-

Որոշյալ բաքանչյուոդ, յուրաքանյչյուոը:

դերանունների մյուս առանձոր գրանցից մի մասի անորոշ ն որոշյալ ոչ ձները քե իրարից տարբերվում են սուկ փոխանվանականկիբառությամբ (ինլպես ալդ նկատվում է, օրինակ, սովորական ածականների դեպքում՝ մեծ--Մեծը,սե--սնը ն այլն), այլ կարծես թե առանն առարկայական նշանակությամբ, օրիձին բառեր Էն՝ Հատկանչային նակ՝ բոլոշ--բոլոոը, ամեն--ամենը|| յուբաքանչյուո--յուրաքանչյուբր, նածատկությունըգուցն այն է,

ամենքը, ողչ--ռղչը։

Հայերենի ջերականություններում

դերանունները սովորաորոշլալ իրենց ընդճանրականիմաստի դրսնորման տարբերությունների, բաժանվում են 3 խմբի. են տալիս առարկաներիքանակաա) Դերանուններ, որոնք ցույց յին ամբողչությունը՝ չնշելով ալդ ամբողջության մեչ մտնող առարկաներն առանձին-առանձին: Դրանքեն՝ ամենքը՝բոլոո(ը): բ) Դերանուններ,որոնք ցույց են տալիս առարկաների կամ նրանց բար,

ըստ

ջանակիամբողջությունը՝ շեշտելով ամբողջության մեջ մտնող առարկաներնառանձին-առանձին, Դրանքէն՝ ամեն, ամեն ոք, ամեն ինչ, ամեն մի, ամեն ոք: Այս խմբի մեչ յուրաքանչյու մեկը,յուրաքանչյուր, են նան ոք, ո չ ոչ մի (ոչ մեկը)ժխտականդեւտեղաբաշխվում ոչինչ, նս ընդծանրականիմաստ են բանուններըայն ճիմունքով, որ գրանք արտաճայտում՝միալն ժխտական ձնով:

են տալիսմի որոնք ցույց գ) Դերանուններ, առարկայի առանձին են ամբողջությունը:Դրանք ողջ, ամբողջ, բամայն, ամենայնշ: իմաստային այս դասակարգումից գուցե ավելի կարնոր է որոշյալ

դերանունների կիրառական-շարաչյումականգասակարգումը, Ըատ կիղերանուններըբաժանվում հն երկու խմբի՝ ճատբառության որոշյալ ն կանշայլին առարկայականիմաստ արտաճայտողդերանունների: դերանուններն են՝ Հատկանչայինիմաստ արտաճալտող որոշյալ

ամեն,

ամեն

մի,

բոլոո,

ողջ, ամբողչ, ճամայն, ամելուբաքանչյռւր,

նայն: Դրանք նախադասության մեջ, որպես կանոն, Հանդես

են

գալիս

ածականինճատուկ շարաճյուսական պաշտոնով, ալսինքն՝ որոշչի պաշւոնով, ինչպես՝ «(տել են բոլոր աղմուկները չար, խոսքերը պատիր» (Տեր.). «Ամբողզչկյանքն անց է կացրել անդուլ գործունեությամբ» (ՇիՐՎ-). «Անցնում է, Հակում սեղաններն ամեն» (Թում.). «Ամեն արարած ասող ունի այնտեղ» (Իս-)- «Պոեհտները ողչ տխրել էն, ցավել» (Թում.). «կլիամենայնզարճուրանքով, կանգնածէ Անուշ բերդը» (ՐաֆՖե). «Ամէն մի մարդ ինքն է պատասխանատու22 ալս, թե՛ Մյուս աշխարճում իր անճատականկյանքի Համար» (Շիրվ-)/ Առարկայականիմաստ արտաճայտող որոշյալ դերանուններն Ե՝ ամեն ինչ, յուամեն մեկը, բոլորը, յուբաքանչյուշը, ամենբի|ամենքը, աքանչյուր ոք, ամեն ոք, ողչը, ամբողչը:Սրանքնախադասությանմեջ

գալիս գոյականին Ճաւտուկ շարաճյուսական պաշտոններով, այդ բոլորը մտացածին է» (Շիրվ-). փողապաշտդարձար» ուրացար, «Բոլորն (Թում.).«Ամւճքն աշխատում էին որսալ նրա Ճայացքըս (Շիրվ.). «Մաճն ամենքինՀաշտեցբել էր նրա ճետ, ամեն ոք աշխատում էր իր վշտակցությունն արտաճայտելու զա-

Հանդես

են

«Շատ շատերը դիտեին, որ ինչապիս՝

մոռավակնեքրին»(Շիրվ.). «Մի վայրկյան ամենից Հծռանալ, Ամենին նալ» (Տեր.). «Ամեն ինչ ունի չմեռնող մի կյանք» (Տեր.). «Ցուբաքանվախենում էր մի գուցե լուրը Հասնի միլիոնների ժառանգին» չյուրը

եկել քն» (Թում.). «Ամեճմինբմի մոր ճրագ» (Թում.)։

ողջ (ՇԻՐՎ-)-«իրան,Թուրան

որդի, Ամեն

մինըՄի

տան

է, սրա Վերչին՝ ամեն մինբ ձեր ժողովրգական-բարբառային ամեն «Ամեն կանն է մեկը մի մոր որդի, ամենմեկը մի մեկը.

գրա-

տան

ճրագ»:

Գրաբարիցփոխառյալ է ամենեցուն ձեր, որ նշանակում է ամենեմ ես ամենեգզուն» Քին, բոլորին՝ «Արդ, Բաճալյան կամքով ասում

(Ճար-): վում

110,

Առարկայականիմաստ արտաճայտող որոչլալ դերանուններըՃոլովեն Ի Հոլովման սովորական Ճարացուլքով՝բոլոոը-բոլոբի, ամենքքՏես

Ս.

ԺամանակակիցԲալերենի քերականություն, Աբրաճամյան,

էջ 109--

ամենքի,ամեն ինչ-ամենինչի, ամեն մեկբ-ամենմեկի: Ամեն ոք,

ոճ չեն բառերը բաքանչյուր

յու-

Հոլովվում

ԺԽՏԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ԺԵՏԱԿԱՆԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԻՄԱՍՏՆԵՐԸ ԵՎ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐԸ.-

դերանուններ են Համարվում ոչ ոք, ոչինչ,ոչ մի, ոշ մեկը մխիտական բառերը. Սրանք իրենց իմաստով ճամապատասխանաբարճՀավառարվում են ամեն ոք, ամեն ինչ,ամեն մի, ամեն մեկը որոշյալ դերանուններին, միայն այն տարբերությամբ, որ ժխտականներըբացասական, ժխտականիմաստ ունեն, ինչպես` ամեն ոք--ոչ ոք, ամեր ինչ--ոչինչ, ամեն մի--ոչ մի, ամեն մեկը--ոչ մեկը: Աշտաթե ինչու Ս. Աբրաճամյանր, ինչպես նշված է արդեն, առանձին ժխտականդերանուններ չի ընդունում ն դրանք տեղաբաշխումէ որոշյալ դերանուն(ըբնդճանրական) ների մեջ։ Քննենք արդի Ճայերենի ժխտականդերանուններնսոանձինառանձին: ՈԶԻՆՉ.-Արտաշայտումէ Ընդծանուր առարկայական նչշանակուժխտական իմաստով, ինչպես՝ «Այստեղ ոչին չի թյուն բացասական, մեղմացնում արեգակի տրոպիկական տապը» (Շիրվ-). «Մինչե Հնարավոր եզերքը վայելիր կյանջը, ոչինչ ու ոչ ոքի մի խնայիր» (Խանզ-)«Մայրս թաշվելուց ոչինչչասաց» (Անան.): Ոչինչբառի իմաստը կարելի է արտաճայտելոչ մի բան կապակցո օրինավ՝ ՈչինչչգիտիկՈչ մի բան չգիտի,Ոչինչչկառողացավ

թյամբ,

ն այլն: պատասխաճձել||Ոչ մի բան չկաբողացավ պատասխանել

ՈՋ ՈՔ.--

Ցույց է տալիս ամբողջությամբ ժխտվող անձի անուններ, օրինակ՝ «Ոչոր չէր Համարձակվում բարձր խոսել» (Շիրվ.)- «Այլնս ոչ ոքր չէր բամբասում, ոչ ոքր չէր ասում, թե Մարկոս աղան, եղել է խաբեբա, կողոպտիչ» (Շիրվ.). «Ոչ ոք չգիտեր, որ ձկների մեծ բազմություն է ապրում այնտեղ» (Անան.). «նվ ինձ խավարից ոշ ոք չի կանչումս (Տեր-)։

իմաստային տեսակետից շփման եզրեր ունի ոչ ոք միայն այն տարբերությամբ, որ ոչ մեկը դերանունը ն՛ կարող է գործածվել: Այսպես, Ոչ ոք անձի,ն՛ հր նշանակությամբ

ՈՋ ՄԵԿԸ.--

դերանվանՀետ,

չո լսումկՈչ մեկը չէՐ լսում, Ոչ ոք չէՐ կաբեկցումիՈչմեկը չէր կաբեկցումնախադասություններիմեջ ոչ մեկր դերանունը անձ է ակնարկում, իսկ Բոլոբգոքեբնէլ ճանձնելեմ գշաղաբան,ոչ մեկը չեմ պանախադաձել. Բոլոր ԲույսԵբսխոոբտակվեցին, ոչ մեկը չիրականացավ սությունների մեջ ոչ մեկր դերանունըիր է ակնարկում: Մի Երկու օրինակ գեղարվեստականգրականությունից. «Ոչ մեկը

գլուխ չուներ Տեր-Աշոտիլուսավոր գաղափարները լսելուս մի Հավատալ երբեք ոչ մեկին»(Թում.):

(Շիրվ-).

«Ու

ՈՋ ՄԻ.--

Ունի ածականականկիրառություն, այսինքն դրվում է

գոյականներիվրա՝ 2Հանւսռարկայական իմաստ արտաճայտողբառերի՝ պաշտոնով, ինչպես՝ Ոչ մի աստղ շարածճյուսական դես գալով որոշչի չէր ծրնում այդ գիշեր» (Րաֆֆի). «եվ ոչ մի գործ նա չի վարել ազնվաբար» (Շիրվ-). «վին խորճում են երկինք, գետ ու արտ, եվ ո՛շ մի շարժում, եվ ո՛չ մի Հնչյուն» (Տեր.)- «էլ չ(ա ոչ մի լուսեղեն տագնապ,եվ ոչ մի ձրան, ն ոչ մի ծրազ» (Տծր-):

Այ,

են տալիս, որ եքե նախադանախորդ օրինակներըցույց սության մեչ կա ժխտական դերանուն, ապա ստորոգյալը ժխտական խորնարճում է ունենում, ինչպես՝ «Ոչինչ չօգնեց, «Ոչինչ չգիտի, «Ոչ է, որ ստորոգյաոք լեկավ», «Ոչմեկը չուրախացավ»ն այլն: Հասկանալի լի ժխտական ձնը բխում է այս դերանուններիժխտական իմաստից: Ոչ ոք, ոչինչ,ոշ մեկը դերանուններըՃոլովվում են անվանականի Հոն

ոչ ոք-ոչոքի-ոչ լովմանՃճարացուլյցով՝ ոքից-ոչ ոքով,ոչինչ-ոչնչի-ոչընչից-ոչնչով-ոչնչում,ռչ մեկբ-ոչ մեկի-ռչ մեկից-ոչմեկով-ոչ մեկում:

Հատկանչայինիմաստ արտաճայտող ոչ մի դերանունըչի Հոլովվում: Անորոշ դերանուններ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԸ.-- Ժամանակակիցճայերենի քերականություններումանորոշ դերանուններեն Համարվում 4էտնյալները. ինչ-որ, ինչ-ինչ, ոմն, մեկը, մի քանի,մի քանիսը,ուրիշ,

ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԱՆՈՐՈՇ

այռինչ,այնինչ, ոբոչ, որնէ, ե՞բեէ, Ե՞բեիցե,մեկն ու մեկը:

այլ,

Քերականության մեջ դրանք սածմանվում Դպրոցական

Հետելալ կերպ- «Անորոշ դերանուններըցույց տալիս անձ, առարկա կամ անձի առարկայի անորո Հատկություն, քանակչ3. Ս. Աբրաճամյանը անորոշ դգերանուններըՀակադրելով որոշյալներին՝ դրում է. «Եթե բրոշլալ դերանուններնունեն ճանրականիմաստ, ապա անորոշներն, ընդՀակառակն, մասնական իմաստ ունեն, այսինքն ցույց են տալիս, ակնարկում են առարկաներիցմեկը կամ մի քանեսր»Պ: էլ որ տրվի, Ճճամենայնդեպս, մի բան ինչպիսի սաճմանում Սակայն ու է որոշակի, որ այսպես կոչված անոբոշդեբանուննեոը, պարզ ինչԲատպես արդեն առիք ենք ունեցել նշելու, յուրաճատուկ (եբականական են

էն

ու

"-

կանիշներեռբնան չեն ճանում ն դերանուններեն ճամառվումսոսկ այն բանի ճիման վոա, ռբ ակնաշկումԵն առաշկակամ ճատկանիշ,ընդտաբշտամ ռւ անոռբոշ Բանուր, չտուոբեբակված, ձեով: Իինչնիցե,բքացատ-

րենք այս բառերի իմաստները ն բերենք դրանցից ավելի գործածականԵրի կիրառության օրինակներ: ԻՆՋ-ՈՐ.-Ցույց է տալիս առարկայի անորոշ, տարտամ Հատկա3

Է. Աղսդան, Հ. Բարսեղյան,Հալոց լեզու, Երնան, 1974, էջ 1Ը5:

Ս. Աբրաճամլան, Ժամանակակիցճայերենիքերականություն, Էջ 111:

մեջ Հանդես կալովորոշչիպաշտոնով, ինչպես` հիշ՝ նախադասության

«Բայց աճա ճեռվից ինչ-որ բան որոտում էր» (Րաֆֆի). «Բժիշկը սրըսՀեղուկ» (Շիրվ.)- «ինչ-որ օձային ինքնակում էր ինչ-որսթափեցուցիչ Հիացում եվ դեպի Ճճողըինչ-ոԻ քամաճրանք» (Տեր-). «Քեզ մի՛ կաշկանգիրինչ-որփտած ավանդներով» (Խանզ.յ' իմաստովմոտավորապեսՀավասարվում է ինչ-որ ԻՆՉ-ԻՆՋ.-գերանվանը, միայն այն տարբերությամբ, որ սա, որպես կրկնավոր, ունի իմաստ ն, ըստ այդմ, պաճանջում է Ճոգնակի որոշյալ, ճոգնակիության օրինակ՝ «Ինչ-ինչմաողիկ»,«ինչ-ինչ ճաշցեո»,«ինչ-ինչնկատառումներ» ն այլն, ՄԻ ՔԱՆԻ.-Արտաճայտումէ անորոշ, բայց ոչ մեծ քանակի գաղափարնախադասությանմեջ ճանդես գալով որոշչի շարաճյուսական պաշտոնով, օրինակ՝ «Անչրաժեշտ էր մի քանի րոպե նս պաճշպանել քայքայված անոթի մեչ» (Շիրվ.). «Մթնեց Ծեկյանքը ճյուծված բունին լուռ չարչարանքով Մի քանիկոճղեր դրեց կրակին» (Թում.). «Հավաքվելէին մերնողի ընտանիքի անդամները, մի քանիմերձավորներ, ծխականքաշանանջ»(Շիրվ:): ՄԻ ՔԱՆԻՍԸ..-փոխանվանականձենն է, ունի առարկաՆախորդի յական իմաստ՝ նախադասությանմէջ ճանդես զգալով գոյականին Հատուկ չարաճլուսական պաշտոններով, օրինակ՝ «Հոգեճանդգատին ներկա էին նան Միթայելիընկերներից մի քանիսը»(Շիրվ-). «Մի քանիսը ափի կանաչինթաց-թաց մեկնված տաքանում էին» (Անան.). «Մի քանիսին ու

գոճ եմ»: եմ». «Մի քանիսից ճանաչում ՄԵԿԸ.-- Մեկ թվականի մեկը որոշյալ

ձնի իմաստային զարգացմամբ առաջացել է մեկը անորոշ դերանունը, որը ցույց է տալիս անոանձ կամ իր, եղած անձերից կամ իրերից պատաճածը: Ունի առարոշ կայական նշանակություն ն գործածվում է գոյականի շարաճյուսական ֆունկցիաներով,օրինակ՝ «Այդ միչոցին մեկր ցատկեց ձիուց» (Րաֆֆի). շշուկով պատմում է կամաց, Մեկը իմ ճոգին տանջում է ճամառդ «ՄԵկը (Տեր-). «Ուզում եմ մեկին քնքշորեն սիրել, Ուղում եմ անուշ փայփայել

մեկին»(Տեր.): Մինը ձնր,

գործածվում է Թումանյանի, Մուրացանին այլոց ոտեղծադգործություններում, բարբառային է. ՌԻՐԻՇ.-նշանակում է այլ», «տարբեր»: Ունի ճատկանչային փմաստն գործածվում է որպես որոշիչ, օրինակ`«նա ութիշ ելթ չունի» որ

բան էին չին (ՇիրՎ-).«Ուռբիչշ Ճնչում իմ Հոզում» (Տծր-):

պոնտները» (Թում.). «Ուրիշերգեր

ՈՒՐԻՇԸ.-- նախորդի ճոդավոր ձեն է, ն կիրառություն, օրինավ՝ «Ու՞իշը

մաստ

որ այլ

են

ունի գոյականական իկերպ կվարվեր», «Ինձ

ուրիշին, Ուրիշին ես սիրում դու» (Տեր-). «Դնել քսանութ տարեկան տղամարդինուբիչի Հրամանատարությանտակ» (Շիրվ-)'

չես սիրում,

(67

ԱՑԼ-չ ուրիշ դերանվանը, օրինավ՝ «Այլ էին Սմբատի Համանիշչ զգացումները» (Շիրվ-)- «Մի այլ Տրկրային ծրաժչտության ելեէչների եմ Կպչրանքն Հիշում, Միայլ տանջանքիեդեմն եմ տեսնում» (ՏՏր-)։ ՈՐԵՎԷԼՈՐԵՎԻՑԵ.-- նշանակում են շայս կամ ալն: իրենց Հատնախադասության մեջ կանշային նշանակությանը Համապատասխան՝ ճանդես հն գալիս որոշչի չշարաՀլուսական պաշտոնով, օրինակ՝ «Դեռ որնէ օպասումէին, Հուսալով որեէ բանիմանալ»(ՇիՐՎ-)-«Որպեսզի իր մորը» (Շիրվ-). «Ո՞նիցե նորություն չվիրավորի ավելորդ բառով կա՞ջ»: ԵՐԲԵՎԼ|ԵՐԲԵՎԻՑԵ.-- չամանիշներ են, նշանակում էն «որնէ ժամանակ»: նախադասությանմեջ Հանդես են գալիս ժամանակի պարա-

կտեսնե՞մ գայի շարաճլուսական ւկաշտոնով, օրինավ՝ «ԵՐբեէ||ԵՐբեիցե մեր տանջանքները».«Եոբեէ|լերԵրան».«ԵՐբեէլեո՞բեիցե կվերջանա՞ն Ճանդիպե՞լես բեիցե ՈՄՆ.--

այգպիսի մարդու:

Գրաբարումցույց էր տալիս անձ ըսդճանուր անորոշ նչանակությամբ ն ուներ գոյականականն ածականականիմաստ ու կիրառություն, օրինակ՝ա) Ոմե զայ «Մեկը գալիս է», Ոմն ասէ «Մեկն ասում է», բ) Այո ոմն գայ «Մի մարդ է գալիս», Իշխանոմն առէ «Մի ինչ-որ

իշխան ասում

էո:

Աշխարճաբարումունի միայն ածականականիմաստ կիրառություն ն նշանակում է «ինչ-որ», ըեդ որում դրվում է միայն անձ ցույց տվող բառերի վրա, օրինավ՝«Քեզ այսօր Ճարցրել է ոմն Պետրոս». «Մի ոմն խաչատրյանէ գործը փչացրել». «Ոմն Սառտուրյան է ալդ ճիմնարկի ու

ալեւոր» ն այլն:

ՈՄԱՆՔ.--

Ոմն

դերանվան Հոգնակին է, բայց բառային իմաստով չափով տարբերվում է սրանից: նշանակում է մի քանիսը, բայց միայն անձի իմաստով: Ունենալով առարկայականնչանակություն՝ նախադասության մեջ Հանդես է գալիս գոյականին Հատուկ շարաճլուսական պաշտոններով, օրինավկ՝«Ոմանք դեմ կանգնեցին այդ առաջարկությանը». «Ոմանցխրախուսեցին, ոմանց պարսավեցին» ն այլն, Հոլովվում է անվանականՔ|8Ց Հոլովման Հարացուլյցով՝ ոմանք-ոմանցորոշ

ոմանցից-ոմանցով-ռմանցում:

ԱՅՍԻՆՋ-ԱՅՆԻՆՋ.-ԱրտաՀայտումէն ընդճանուր, անորոշ ճատկանշային նշանակություն՝ ցուցականության երանգով, օրինակ՝ «Հա-

մարձակություն ունենայիր ասելու, թե այսինչ մարդն է մեղավոր». «Հալտարարեցին, թե այսինչ-այսինչպատվիրակություններընիատին չեն

«Չիտի պատճառաբանէիր, մասնակցում». ասեիր,թ: Հանձնարարուկամ այնինչնկատառումներով»: Թյունը չեմ կատարել այսինչ Այնինչբառը առանձին գործածությամբ ունի շաղկապականիմաս» ն կիրառություն, օրինակ՝ «Այնինչիմ Հոգում ուրիշ երգեր էին 42նչում».

տանչվեցինք»այնինչնրանք են վայելում աչշայլնւ խատանքի Սա սովորական ածականներից ՈՐՈՇ.-ոչնչով Հի տարբերվում: Դլրանուն է ճամաիվում միայն այլն պատճառով,որ շատ կիրաություններում արտաճալտում է ընդճանուր անորոշ նշանակություն, օրինակ՝ «Ոբոշ բանվորներ պարգնատրվեցին, իսկ որոշ բանվորներ արժանացան «ՈՐոշառաջագիմություն նկատվում էչ. «ՈՐոջ խրախուսանքի»Ճարցեր լուժվեցին» ն այլն: ԻՆՉԵՎԷԼԻՆՉԵՎԻՑԵ.-- Չնայած որ Համարվում են դերանուններ, բայց փաստորենեղանակավորող բառերի արժեք ունեն, օրինավ՝ «Ինչեէլ անցնենքՀարցի կոնկրետՔննարկմանը». անինչեիցե, «Ինչեէլինչեիցե, ցածը վերադարձնելճնարավոր չէ». «Ինչեէլինչեիցե, Ճիմա տեսնենք, Քե ինչ ենք անելու» ն այլն: «Մենթ չարչաբվեցինքու

պտուղները»ն

ԲԱՅ

ԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍ.-Խոսքի մասերի մեջ իր ձեերի բազմազանությամբ, քերականականկարգերիՃարստությամբ ճոխությամբ ն խոսքի մեջ խաղացածբացառիկդերով ճատուկ տեղ ունի բալը: Խոսն Հայերենում (ն ոչ միալն ջեմասերից ոչ լունի Քի մեկը ճալերենում) ու տեսնում ձների ալն բականական կարգերի ճարստությունը, ինչ ենք բալի մեչ: Ինչպես որ գոլականի խոսքիմասային կարգի մեչ մտնող բառերի վմաստալին ճիմքը առարկալի ճասկացությունն է, ալնպես էլ բայի խոսքիմասայինկարգիմեչ մտնող բառեբիիմաստայինճիմքբ գործոէ: Այս բանը շատ լավ երնում է ճասկացությունն ընթացքի ղության, ու

ն նույնարմատգոյականների բայերիՀակադրությամբ՝ գոոծ-գործել, սեո-սիոել, խոսք-խոսել,ԵՐգ-Երգել,ծաղիկ-ծաղկել, ԲՔավատ-Բճավատալ, ն այլն: Այս խաղ-խաղալ իշկ ցուլց Ճամեմատությունն

զուլգերի իմաստալին ամենամակերեսային է տալիս, որ առաչինները առարկայական իսկ երկրորդները՝գործողության, ընթացթի' վմաստ են արտաճարլտում, Հենց գոյականների մեչ էլ կան բառերի առանձին խմբեր, Սակայն են բայերին ն գործողություն են ցույց որոնք իրենց իմաստով մուենում են տալիս: Այսպես ճուզում,մեծարում,ըսկատառում, բալանունները՝ արճամարպասառկում,կոկնություն,սպանություն, պաշտպանություն, ն ն ճանք, տանջանք, ճամապատասգովք, նզովք այլն, Քայց դրանց

խան բայերի Ճամեմատությունը նս իմաստային տարբերություն է երեկրոկվան ճանում: Այսպես՝ կատաբումիկատառել, մեծաբումիմեծառել,

արճամարճանքիարբճամաոբել, Շություն|կոկնել, գովքիգովելն

այլ

զույ-

են տալիս գործողությունը որպես առարկա, զերից առաջիններըցույց առարկայացված գործողություն, ն դրանց մեչ չկա ընթացքի գաղափար, են տալիս գործողությունը Ճենց որպես ալդպիի«կ երկրորգներըցույց սին, ընթացքի ձնով:

Բայց իմաստային այս տարբերությունը ուշադրություն է գրավում ճատկապես երանով, որ միաժամանակ ուղեկցվում է քերականական Ճատկանիչշների տարբերություններով. Այսպես՝ բերված զույգերից

ա-

ռաչիններին, որպես գոյականների, բալասեռի կարգը Հատուկ չէ, ն, ըռտ այդմ, կան միայն կատառում, պաշտպանություն,տանկրկնություն, ն չանք, գովք այլ ձները, իշկ ձրկրորդներին, որպես բալերի, Ճատուկ

Լ

բայասեռի կարգը,

ն ըստ

այդմ, կան

կատառել-կատառվել, կոկնել-

տանչել-տանչվել,գովել-գովվել կոկճվել.պաշտպաւնել-պաշտպանվել,

ներգործականն կրավորական ձները։ Մյուս կողմից՝ Համապատասխան ն այլ բառաձները, որպես ներգործակոկնել,պաշտպանել կատառել, ունեն սեռի բայեր, իրենց կան այսինքն Ճճատուկ խնդրառությունը, ղիղ խնդիր են պաճանջում, օրինավ՝ աշխատանք կատառել,դասը կբոկու-

ն այլն: Կատարում, պաշտպա-պաշտպանել նել,քաղաքը կոկնություն, բառերը, որպես գոյականներ, ոչ թե ուղիղ խնդիր, այլ ճատնություն

պաճանջում, ինլպես՝ աշխատանքի կատարումը,ղասի քաղաքիպաշտպանությունը. կոկնությունը, դրանք տիպիկ անվանական կացուցիչ

են

են: բառակապակցություններ Այսպես ուրեմն՝ կատառել||կատաոբում, կոկնել|կոկնություն, գովելի

գովքտիպի բառիմաստայինտարբերությունը ուղեկցվում է նան ջերականականտարբերություններով: Առաչիններըբայ են՝ բայ խոսքի մասին ճատուկ ճՃատզանիշներով, իսկ երկրորդներըգոլական էն՝ գոլական

խոսքի մասին Հատուկ Ճճատկանիշներով: Այնուճետն, ժամանակակից քջերականագիտությանմեչ բալեր են Համարվում նան ալնեպիսիձներ, որոնք ճատկանիչ են արտաճայտում, ուրեմն ն Հավասարվում են ածականներին,ինչպես՝կատաբած-կատարող

(աղչիկ) (մարդ), գՐբած-գոող(աշակերտ), կաողացած-կաոդացող

այլեւ Բայց այսպիսի ձների մեջ նես, ինչպես ճետո ավելի Հանզամանորեն կտեսնենք, կա գործողության, ընթացքի գաղափար, որը կրկին էր եյութական-քերականական դրսնորումն է ստանում բալասեռի ն. դըրանով պայմանավորվաֆխնդրառության կարգերում, ինչպես՝ աշխատանքկատաբածիկատաբռղ մարդ, նամակգբած|գրողաշակերտ, գիոք աղչիկ: Այս բառաձները, որպես ներգործական կաշռդացածվկարղացող բալեր, միաժամանակ ունեն նան իրենց կրավորականները՝կատաբածկատտոված, գբած-գոված,գոող-գովողն այլն: կատաբող-կատաովող, հսկ այս ՔերականականՏաւոկանիշներն էլ ինքնին նշանակում ձն, որ ն նման ձնձրը մտնում կատարած-կատարված, կատաբող-կատառվող են Հայերենի բայականճՏամակարգի մեջ, Ասացինք, որ բայի խոսքիմասային կարգի մեչ մտնող բառերի իմաստային Հիմքը գործողության,ընթացջի գաղափարն է, Այստեղիցէլ բայի բնորոշումը. բայ են կոշվումայն բառերը,որոնք ցույց են տալիս կ

բառր գործողություն, ընթացք:Գործողություն

ըմբոնմամբ է

շատ

լայն բովանդակություն ունի.

ֆիզիկական,մտավոր

ու

տվյալ դրա

Քերականական

տակ ճասկացվում

Ճոգեկան գորժունեություն, դրություն,

դրու-

չաբդել, կտոել, փորել, այոել, պառկել,մեծանալ,ճիվանարգել, լսել, քնել, դատել, սիռել, մտածել, ղաճալ,լինել ն այլն:

քյան փոփոխություն ն այլն, ինչպես՝

են

սերտորեն կապված Բալի ձնաբանականառանձնաճատկությունները

ճետո նրա իմաստային լուրաճատկությունների

առանձդոոնորվածձնաբանական Հայեշենիբայի ամենացայտուն մյուս խոսքի մասեոի ճամեմատությամբայն է, ռո Շաճատկությունը նա, որպեսկանոն,բաղաղդոյալ է ն պաոզ լինել չի կարող, ինչպե«՝ գոել, գՐ-ած, գո-ող, գո-եց, գո-եմ, գո-իո, կաող-ալ,կաոդ-աց-ած,կաոշղկաշդ-ա ն այլն: Այս տեսակետից բաքաաց-ող,կաոդ-աց, կաոդ-ամ, են ռություն կազմում միայն ճրամայականիմի քանի ձենր՝ առ, բեո, տես, թող, որոնք բալական բաղադրլալ ձների ճսկալական Ել. զարկ, բազմության մեչ միալն մի կաթիլ են օվկիանոսում: Հայերենիբայի բաղադրականությունիցբխում է նրա մի այլ Ի տարբերությունմյուս մասերի,ռՐռնք, խոսքի ռանձնաճատկությունը: ոբպես կանոն,ձեայինմիություն չունեն Ն ոբոշվում են գլխավորապես իմաստայինճիմունքով,բայերըունեն ոչ միայնիմաստային, այլն ձԵԱյսպես՝ ճալերենի բայի ելակետային ձնծրը՝ վայինբնդնանբություն: անորոչ դերբալները՝վերջավորվելով ել կամ Ավ մասնիկներով, ինչ«ես՝ գրել, կատարել,կարդալ,զգալ ն այլն, որպես գործողության ա-

ա-

միալն իմաստային, այլն ձնային միություն են կազմում, ՋՁնայլին ալս միությունն առկա է ոչ միայն անորոշում, այլն դերբայական եղանակային մյուս բոլոր ձներում, ինչպես` գրած--կարդացած, նուններ

ոչ

ու

գբեմ--կառգոող--կաոշղդազող, գոելիս--կառդալիս, գոեցի--կաոբղացի, դամ ն այլեւ Բայր մյուս

բոլոր խոսքի մասերին ճակագրվում է նան իր քերականականկարգերիբնույթով ու առանձնաճատկություններով: է սեռիքերականական դրսնորորը Նախ՝բային ԲՔատուկ կարգը, վում է Վ ն 8ն մասնիկներչունեցող ն ունեցող ճամապատասխանձների ճակադրությամբ, ինչպես՝ գոել-գովել,կտոել-կտովել, ջառդել-ջառղվել,

բարձբանալսենանալ-սնացնել-սնացվել, մեծանալ-մեծացնել-մեծացվել, ն այլն։ բարձբացնել-բարձրբացվել

ն կրավորականները, սեռային ձներից ներգործականները որպես անմիջական ուղղակի ճակադրություններ, պայմանավորում Քն շարաճյուսական ճատուկ կառուցվածքներ՝ներգործականները պաճանջում ձն ուղիղ խնդիր է կազմում են ներգործական (ակտիվ) կառուցվածքի նախադասություններ, օրինավ՝ Դիրեկտորը պարգեատոեց հկ կրավորականներըպաճանջչում ուսանողին, Հայորսիրումէ որդուն, են ներգործող խնդիր ն կազմում են կրավորական (պասսիվ)կառուցվածքի նախադասություններ՝Ուսանողըպարգեատովեց դիոեկտոռիցՈՐդինսիրվումէ ճորից:

Բայի ալս

ու

է ն ՔայիննԵրբատուկ

նՐա

էություննէ կազմումնան խոնարճումը:

Հալերենի բալի բաղադրականությանմասին ավելի մանրամասն րաճաճլան, Բալը ծամանակակիցԲայերենում, Երնան, 1962, էջ 43։ '

տե՛ս

Ա.

Ար-

կարգր նս Ճատուկէ միայն ու միայն բային, ԽոսԱյս բերականական Քէ մեջ ձնափոխությունների ենթարկվելով, խոնարճվելով ե այսպիսով կազմելովդիմավոր կամ եղանակային ձենր, ինչպես՝ գրում եմ, գոռում

գբում է, գբեցի,գբեցիո,գոեց, գրեմ, գրես, գոի ն այլն, բայը Հանթվի քերականականկ(լարգես է բերում եղանակի, ժամանակի,դեմքի ն ունեն էն ներճատուկ բային իրենց որոնք բեռրոշիլ առանձնագերը, Հատկությունները: Ո-շպես բայի ձեաբանական առանձնաճատկություն պետք է նշել նան այն, որ է բային հատուկ ժխտմանքեբականական կարգր, օրն է Ջ մասնիկի միջոցով, օրինակ՝գբել-չգոել,գրած-լգրարտաճայտվում

ես,

ու

Իած, գշող-չգոող. գբեցի-շգրեցի, գոեմ-շգրեմն այլն, իսկ ՀրամալակաՄԻ նի ղեպջում՝ մասնիկի միչոցով, օրինակ՝ԳՐի՛ո---մի՛գոիո, վազի՛"--

կարդան այլն: մի՛ վազիո,խաղա՛---մի՛խաղա,կառդա՛---մի՛ Բայր խոսքի մեջ ճանդես է գալիս երկու ձնով՝ անդեմ կամ դերբայական ն դիմավոր կամ եղանակային: Դերբայականձներին Հատոմլ

ժամանակի, դեմքի ու թվի Քերականականկարգերբ. ձեն եղանակի, գբրանք բալի դիմավոր ձների ճետ միավորվում են բալական իմաստով: ն բայասեռի ու գործողության, ընթացքի իմա«տով, խնգրաայսինքն՝ «ուքյան կարգերի ընդճանրությամբ: Այս բանը առիթ է տվել տարբերակելու նրկու տիպի կարդեր՝ բայական խոսքիմասային կարգեր, որոնթ ե՛ ե՛ անդեմ, ճատուկեն ամբողջ բալին, այսին քն՝ ներա դիմավորձներին ն նան (քայասեռի, մասամբ կերպի կարգերը) բայական ստորոգելիական կարգեր, որոնք ճատուկ են միայն բալի դիմավոր ձեերին (եզանակի, ժամանակի, դեմբի ն թվի կարզձրը)ի, Չնալած բայական: կարգերի այսպիսի առանձնացմանը,պետք է նշել, որ բայ խոսքի մասի բուն ն իսկական էությունը գրսնորվում է նրա դիմավոր, եղանակային ձների մեջ, որոնցով էլ ճենց նա առանձնանում է մլուս խոսքի մասերից ն Հակադրվելով նրանց՝ խոսքի մաակրիճամակարգում իր ուրուլն ու առանձնաճատուկ տեղն է գրավում: Քայըյուրաճատուկ տեղ է գբավումխոսքիմասերիճամակառգում

իՐ շարահյուսական առանձնահատկություններով: է, ոբ ճանդեսէ գալիսստռԲոգյալիպաշտոնով: Բայի եղանակայինձները գործողության Հնտ միա-

Շան

Բայեբենումմիակխոռքիմասն Բայը

ժամանակարտաճալտելով եղանակի, ժամանակի, դեմքի ու թվի քերականականկարգեր՝ նախադասության մեջ ճամարյա միշտ դառնում Ես են ստորոգյալ, ինչպես՝ «իմ անվերչ ճամփի սանջանքիցը Հոդնաժ՝ սիրտս վայելքից Հանկարծ.-- Թոննջելէի ոսկեղեն արտում, Ու ճշտաց վաց, որ մեկը կանչում է տրտում: եվ ես աշթնացախնդության ցաէ

Տե՛ս Հ. Բարսեղյան, Արդի հալերենի բայի 1963,էջ 117-118:

13-31

ն

խոնարճմանտեսություն, Երնան, «ռօ

էՐ դրժՄութ ճեռաստանե վից:-- Գիշերվաճովն էՐ լալիսդաշտերում, էՐ կամ Շայումինձ, Մենսկությունն քարի պես լոում» (Տծր.)սԴիմավոր

ձնծրի ստորոգելիականգործածությունըայդ ձների ճենց բուն էության դրօնորումն է, սովորական է զանգվաժային, ուստի ն ավելի օրինակներ բերելու կարիք չի զգացվում: Ասացինք, ռր ճայերենում ստորոգյալի պաշտոնով ճանդես եկող միակ խոսքի մասը բայն է: Ճիշտ է, ստորոգյալի ձնավորմանը կարող են մասնակցել նան այլ խոսքի մասեր, ինչպես՝ նա գյուղացի է, իսկ ես. է. ՁԶյուննսպիտակէ ն այլն, բայց Գայլը դու քաղաքացի գազան ստորոգյալի կազմում կա բայական ալդպիսի դեպքերում էլ բաղադրլալ ու

մաս՝ ճանգույց, որն արտաճայտում է եղանակի, ժամանակի, դեմքի

թվի ն, ճետնաբար, ստորոգման չարաճյուսական կարգր, որը ոչ միայն ստորոգյալի, այլն նախադասությանէական Ճատկանիշն է ընդՃանրապես: Քանի որ ճայերենում ստորոգում կատարող միակ խոսքի մասը է, որ բալը բայն է, դրանից Ճետնում նախադասությանկազմում կա«տարում է բացառիկ դերւ Հենց Ճճայերենիբայի նախադասությանմեջ ունեցած ալդ բացառիկ դերը նկատի ուներ Մ. Աբեղյանը, երբ գրում էր. «Բայը բուն խոսքնէ (նախադասությունր--Մ. Ա.) կամ խոսքի էական մասը, իսկ (լրացումներըե̀նթակա, խնդիրներ ն կողմնակի խնդիրմասեոբն են»8: ինչապնս ծր, բայի նկատմամբ էլ խոսքիեԵբկրոբդական որ մոտննանք Մ. Աբեղյանիայս դրույթի դնաՀչատմանը,ճամենայն դեմի բան պարզ է, որ Ճայնրենում ամեն մի դիմավոր բայ պարզաըս, գույն մի նախադասություն է կազմում, օրինակ՝Գնացի.Տեսա. Գնացիո. ՏԵսար.Գնաց. բայերով Տեսավ.Գնում է. Տեսնում է ն այլն Դիժավոր Համեմատությամբ 4այերեծնումչափակազմված նախադասությունների ղանց ջիչ դեր կշիռ ունեն ալսպես կոչված անդեմ ն անվանողական նախադասությունները(օրինակ՝ Սանձաճարէ՛լ պատերազմի ճրձիգնեու

ու

ն Դրանջժեր (Լեզվի շազորթե՛ր զորթե՛ր, նմանները): րին կայարան, երկրորդական դեր են բաճյուսական Ճամակարգումայնքան ոչ էական,-

կատարում, որ առանձին ուսումնասիրողներ (օրինավ՝ Մ. Աբեղյանը) նախադրանց կողքով լռելլայն են անցնում` անդեմ ու անվանողական իրենց Ճետազոտության ոլորտներից: դուրս թողնելով դասությունները Բայի շարաճլուսականկիրառությունները քննելիս, իճարկե, չի կարելի ալքաթող անել դերբայները: Հալերքնի դերբայական ձների մի մասը ճանդես է դալիս գոյականին, ածականինու մ,Փկբային ճատուկ շարաճյուսական կիրառություններով՝նախադասությանմեջ գործածվելով որպես ենթակա ու խնդիր (անորոշ, ենթակայական, ապառնի երկրորդ), որոշիչ (Հարակատար,ենթակայական, ապառնի երկրորդ) ն ժաՀԻ «զպ:

Մ.

Աբեղյան, Աշխարճաբարիքերականություն, Վաղարշապատ, 1806, էջ 46:

(անկատարերկրորդ): Բայց

այս փաստը նշանակում դերբայների մեջ գործողության, ընթացՓի եշանակությունը օ«մաջուր», «անխառն» ձնով լի դրսնորվում ն միամիաձուլվում է այլ ն այլ խոսքիմասային նշանակությունճյուսվում

մանակի պարագա

է միայն մի բան, այն,

որ

այս

ու

ների Հետ,

Քայի շաբաճյուսականմյուս առանձնաճատկությունը խնդոառությունն է, ռրը դրանորվում է գոլականների ն առարկայական իմաստ այլ բառերի՝ բայերից ունեցած կախմամբ:Խնդրառուարտաճալրտող

թյունըճամընդչանուրբայական-շարաճյուսականկարգ ն՛ անդեմ, ն՛ դիմավոր ձեերին:

է ն Հավասա-

Բալերը այս կամ րապեսՀատուկ է բալի ալն Հոլովով կամ 4ոլովով կապով արտաճայտված խնդիրներու պապարագաներեն առնում իրեեց իմաստի կամ սեռի թելադրությամբ չանչով, ըստ որում՝ բալիմաստի պապաճանչով դրված խնդիրներն են հան հույն բալից ածանցված րբագաները նույնությամբ սպաճպանվում կամ նուլն արմատն ունեցող գոլականների ն ածականների Ճետ, իսկ սեռի պաճանչով դրված խեդիրները՝ կրող (ուղիղ) ն ներգործող խնգիրները, Հատկապես առաջինը, Հատուկ են միայն բայերին (առաչինը՝ ներդործական, իսկ երկրորդը՝կրավորական սեռի բայերին), Ստորն բերվում են մի ջանի օրինակներ նույնարմատ բայերի, գոլականների, նույծականեերի (մակբայների) խնդրառության բնդճանրությունն նությունը ցույց տալու ճամար: Հեռանալ մի բանիցիկճեուսցում մի բանիցիճեռու մի բանից. Մոտենալմի բանիկմոտեցում մի բանիկիմոտ մի բանի. մի բանովլ|ճպարտությունմի բանովկճչպարտմի բաՀպարտանալ ու

ու

ու

ա-

ու

նով.

Հանդիպելմեկին--մեկի 2ետկՀչանգիպումմեկին--մեկի

կովելմեկի

Ճետ-

դեմ--մեկի ճետկկռիվմեկի դեմ--մեկի Խոսել մ| բանի մասինլ|խոսքմի բանի մասին. մեկի, մի բանիվրավեերգործություն մեկի, Ներգործել ճետ-

վրա՛

մի

բանի

Տարբեր խոսքի մասերի խնդրառության այս ընդճանրությունն ու նույնությունըբացատրվում է նրանց իմաստային ընդճանրությամբ. չէ՞ որ նրանք նույն արմատն ունեն, ճետնաբար ն ն լուքական-իմաստալին կողմովիրարից Ճնռու լեն, կա խնդրառության մի տիպ, որ Հատուկ է միայն բայերին Սակայն ն այն էլ ներգործականսեռի բայերին: Վերչիններս կապակցվելով ուղիղ խնդրի Հնետ՝ պայմանավորում են միայն իրենց ճատուկ շարաճյուսական կառուցվածք, բնչպես՝ սիբել ճայբենիքը,Ե՞եխային,գիրք գել,

վեոչացնել, նամակ կարդալ,փայտկտոել, տունը մաքոել, աշխատանքը ն ապակին ջաոդել այլն: Եվ Հենց այսպիսի խնդրառությամբ է, որ բայրը

տարբերվում

ձն

մյուս կարգի

բոլոր

բառերից, Գետք է նչել,

«բ

ահսակետից ուղիղ խնդրի «ետ չի կարող Ճամեմատվել նեքգործաղ Խնդիրբ, որը նույն ձնով կարող է Հանդես գալ նան բալանուններիճետ, այս

մի կողմիցկսպասառկում մի կազմակեպության «րինակ՝ սպասառկվել

կազմակեշպությանկողմից, բարձրացվելկառավաբության կողմիցի բաշձշացումկառավառության կողմից: Ամփոփելով ասվածները՝ կարելի է «Հանգել Հետնյալ ընդճանուր եզրակացությանը: Իմաստաբանորեն՝ բայր բնոռոշվումէ գործողության, բնթացքիգաղափառիարշտաճայտմամբ. ձնաբանոբեն՝ոբպես խոսքի մառ ունեցած իշ ճատուկձեով, բազադոյալ կազմությամբ, խոնաոճմամբ,որի դեպքումդոսեռրվումեն եղանակի, դեմքի ու ժամանակի, թվի քերականական կառգեբը,այլե բայառեռով.շաշաճյուսորեն՝ստոՐագմանքերականական կագի դոսնոջմամբ,որբիչնոբճիվ էլ ճա ճայերենում ստորոգյալիպաշտոնովՔանդեսեկող միակ խոսքիմասն է, ընդնանոապեռե միայն իբեն ճատուկուղիղ խճդոի խնդոառությամբ (այլ տերմինաբանությամբ՝Հայցական) խենդորաուղղական-տրական (Վերջինս Հատուկէ միալն նծրգործական ոությամբ՝մասնավորապես սեռի բայերին):

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՅԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՐԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԼՂԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՎ

ՀԱՐԱԴՐԱԿԱՆ

ժամանակակիցՀայերենում ն

Քառկադբական:

ըստ

են կոչվում Համադրական

մաձույլ

են

ն

մի միություն

են

ԲԱՑԵՐ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

կազմության (լինում

ծն

Բայերը

համադբական

այն բալերը, որոնց բաղադրիչները Ճակազմում, բնչպես՝ գշել, կատառել, գրտ-

նել, փախչել,կառշդալ,ճավատալ, բարձրանալ, վախենալ. մեծացնել, օիովելն այլն: Համադրականբալերը: ինչպես օրինակներնեն ցույց տալիս,

ունեն

մի բառի տեսք

ու

ձն:

Հարադրականէն կոչվում այն բայերը, որոնց բաղադրիչներըճամաձույլ չեն ն մի միություն չեն կազմում, ինչպես՝ դուբս գալ, վազտալչ ցույց տալ, լաց լինել, աղաչանք անել, մեջ բեկնել,գոել տալ ն այլն Հարադրականբայերի բաղադրիչները,ինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, կապակցվումեն Ճարադրականբարդության եղանակով:

ՊԱՐՋ. ՍՈՍԿԱԾԱՆՏՑԱՎՈՐ, ՊԱՏԾԱՌԱԿԱՆ,

ԲԱՑԵՐ

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԱԿԱՆ

ՊԱՐԶ ԵՎ ՍՈՍԿԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՅԵՐ.--

րենի բայի ելակետային բայը: (96

ձե

ինչպես ճայտնի է, Հայեկամ սկզբնաձն է ընդունվածանորոշ դեր-

ժամանակակիցայոց լեզվում անորոշ դերբայը կազմվում է ԵԼ ն

ԱԼ մասնիկներով,ինչպես՝ գբել, կատառել, վազել, կաոդալ, ճավատալ, ն այլն: Այսպիսի բայերը, որոնք անորոշ դերբայի ԵԼ ն Ալ մնալ

մաս-

նիկներիցառաջ բայածանցներչունեն, կոչվում են պարզ բայծր: Անորոշ դերբայի ԵԼ մասնիկից առաչ մի քանի բայերի մեչ ճանդես ձն գալիս ն, 9 ածանցները,օրինավ՝ գտնել,փախչել,իսկ Ավ մասնիկից առաչ՝ շատ բայերի մել Ան, մի քանի բայերի մեջ ԵՆ ածանցը» օրինակ՝մեծանալ,սնանալ,վախենալ, մոտենալ:Այսպիսիբայերը կոչվում էն սոսկածանցավոր բայերՀ: Պարզ ն սոսկածանցավոր բալերից ածանցվում ծն պատճառական՝

բարձոացնել, վախեցնել,ճագցնել,կրավորական՝գովել, կառդացվել,

բազմապատկակաոն՝ բայերը, որոնց մասին խոսկտբատել, չարբդոտել է վում առանձին: այս վերչինեերն անտեսելով՝ Այսպիսով, անորոշդերբայն արդի ճալեիննում վերչավորվում է պարզ ԵՆ ԱԼ կամ սոսկածանցավոր ՆԵԼ, ՋԵՆ ԱՆԱՆ ԵՆԱԼ ձեճրով։ ԴրանցիցժամանակակիցՃալոց կ

լեզվում կենդանի ու գործուն են ԵՆ ԱԼ ն ԱՆԱԼ կազմությունները: Սեոորն խոսվում է այս ձեերի մասին առանձին-առանձին: Արդի ճայերենում ամենամեծ թիվն են կազմում ԵԼ պարզ կազմության բայերը: Այսպես, ըստ Հ. Բարսեղյանի որն կազմած քբալյացանկի, Ընդգրկումէ մուտ 6000 բայեր (ճարադիբբայերն ալդ բառացանկի մեջ չեն մտնում), ԵԼ պարզ կազմուքյուն ունի մուտ 4000-ը, այսինքն բոլոր բայձրի երկու երրորդը: ել ձնով բայեր ծն կազմվում է՛ ներգործական, ն՛ չեզոք նշանակությամբ,բայց ավելի մեծ թիվ են կազմում ներգորսեռի ԱԶ ազատել ատել, բերել, ծականները: Այսպես,ներգործական ծախել, կարել, Ճարգել, մերժել, մխիթարել, շարել, ոգնորել, որոնել, պաժել, չարդել, սիրել, տանջել, ուզել, քանդել ն այլն, Չեզոք սեռի էն՝ աժպել, գազազել, խամրել, կապտել, ճրճվել, մոլեգնել, նստել, աղմկել, վազել, բենլ, ծիծաղել, սատկել, վիճել, տառապել, տխրել, ջալլել ն այլն: Բայերիկազմության ալս տիպը շատ գործուն է, ն այժմ էլ պարզ ել ձնով նորանոր առավելապես ներգործական սեԵբայեր Լ14 կազմվում՝ ռի, օրինավ՝ապակել, պոոպազիգզագել,Բքաբել,ցելխել,տախտակել, ն այլն: գանդել, հողել,բետոնել

ԱԼ

նախորդ տիպի ճամեմատությլամբմեծ թիվ կազմության բայերը

չեն կազմում (մուտ 500): Դրանք առավելապես կազմվում

նական արմատներիցն

մեծ

մասամբ լեզոջ սեռի

են,

էն բնաձայԱԼ կազմության

ն «սոսկածանցավոր բալեր» անվանումներըգործածում ենթ «Սոսկածանցներ» պալմանականորեն՝ Բետնելով ավանդույթին: Ինչպես ճետո կտեսնենք, սոսծականցներըիմաստազուրկչեն ն ճնավորում են բայերի անկատարի Բիմքը։ Տես Հ. Բարսեղյան, Արդի ճայլերենի բալի ն խոնարճման տեսություն, Երնան,

1953:

բնաձայնական,սովորական բալերը ջիչ են, Դրանցիցեն՝ աղալ, անձերնալ, խղճալ, ժպտալ, կարկալ, բաղձալ, գթալ, գնալ, եռալ, գոզալ, ն այլե: ցոլալ սուրալ, ողբալ, Հոզալ, շողալ, Ոչ բնաձայնական դալ, արմատնհրից կազմության Ալ տիպը արդի Հայերենում այլես գործուն չէ: ԱԼ կազմության բայերը, ինչպես նշվեց, մեծ մասամբ բնաձայնական արմատներից են, օրինակ՝ բլբլալ, գլգլալ, գժժալ, զնգալ, զնգզնգալ, ԹԽկալ, թեկթխկալ, թշշալ, Ք2Թշալ, ծվծվալ, սվսվալ, տզզալ, տզտզալ ն այլն, Ալա ձնով բնաձայնականարմատներից կազմվել ն կազմվում հն բազմաթիվ բայեր: ԱՆԱԼ ձնով սովորաբար բալեր են կազմվում գոլականներիցն ծականներից, դրանք ճամարլա բոլորն էլ չեզոք սեռի էեն ն ցույց են տալիս մի բանի վերածվելը, մի բան դառնալը, օրինակ՝ ազաճանալ, մՄեերջանկանալ, ընկերանալ, Ճճիվանդանալ, ճզորանալ, աղքատանալ, որբանալ, չորանալ, չերմանալ, տաքանալ, ուրախածանալ, նեղանալ, նալ, քարանալ, օտարանալ ն այլն. ԱՆԱԼ ձնով կազմված բայերի ջանակը ըստ Հ. Բարսեղյանի կազմած բալացանկիմոտ 200 է, Կան այս ձեովկազմված մի քանի ներգործական բայեր, որոնք իմաստային այս լոմբին լեն պատկանում,ինչպես` գողանալ, լվանալ, խոստանալ,ճղանալ, մոռանալ, ստանալ, ցանկանալ, ուրանալ, Այս բայերը ավանդված ոչ

ա-

ճեից, ն այժմ ԱՆԱԼձնով ներգործական սեռի բայեր չեն կազմվում: ՆԵԼ կազմության բայերի թիվը մուտ երկու տասնյակ է: Դրանք մոտավորապես Հետնլալներն են՝ անել, անցնել, առնել, բուսնել, գտնել, դնել, ելնել, ընկնել, թողնել, իչնել, լինել, Հագնել, ճասնել, Հատնել, ճՀեծնել,մեռնել, մտնել, պրծնել, տանել, տեսնել: Այս կաղմությունըքարացած է, ն ՆԵԼ ձնով ալժմ նոր բալեր չեն կազմվում: ՋԵԼ կազմության բալերի թիվը մի տասնյակի էլ չի Ճասնում: Դըբանք են՝ դիպչել, Թոչել, կորչել, կպլել, ճանգլել, սառչել, ուռչել, փախձել: կազմության ալս տիպը ոչ միայն նախորդից ավելի ջիչ բալեր է ընդգրկում, այլն ժողովրդականլեզվում ՋԵԼ ձները տեղի են տալիս ՆԵԼ ձեծրին, ինչպես՝ թոչել»-թոնել, կպչել» փախչել» Վերչին ձները գործածված ենք գտնում անգամ գեղարվեստականգրականության մեջ: ԵՆԱԼ ձնով, կան 4ետնյալ բայերը. արժենալ, գիտենալ, կամենալ, կենալ, ճագենալ, մերձենալ, մոտենալ, պարծենալ, վախենալ, ուզենալ, ունենալ: կազմության այս տիպը ես քարացած է, ն այս ձնով ալլնս նոր բալեր չեն կազմվում:

հն

կպնել,

Պարզ ե սոսկածանցավորբալերից ածանցվում պատճառականն բազմապատկականբայերը:

ՊԱՏՃԱՌԱԿԱՆ

ԲԱՑԵՐ.--

Կազմվում են

8Ն

փախնել:

են

կրավորական,

մասնիկով, ըստ

որում՝

ԵՑՆԵԼ ձնի, ինչպես՝ վազել-վազեցնել, վախենալ-վախեցնել, մերձենալ-մերձեցնել, ԱԼ, Փբծաղել-ծիբՓաղեցնել, Ել,

ԵՆԱԼ ձնեերըվերածվում

են

ԱՆԱԼկազմությունեերը՝ ԱՑՆԵԼձեի, ինչպես՝ ծռալ-եռացնել,դողալել, դողացն աղքատանալ-աղքատացնել, էսկ ՆԵԼ, մեծանալ-մեծացնել, ՉԵԼ կազմությունները՝ ՑՆԵլԼ ձնի, ինչպես՝ ճագնել-Ճագցնել, Հասնել-

ճասցնել, թոլել-թոցնել, կորչել-կորցնել: ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱՅՑԵՐ.-- կազմվում են Վ ածանցով, ըստ որում` ԵԼ, ՆԵլ ձեճրը վերածվում են ՎԵԼ ՆՎԵԼ ձնի, օրինակ՝ սիրել-սիրվել, կատարել-կատարվել, ճարգել-Ճճարգվել,գտնել-գտնվել, տեսնել-տեսնըԱՑՎԵԼձնի, այսինքն ձնաբավել, ԱՆ ԱՆԱՆ ԱՑՆԵԼ կազմությունները՝ հական կառուցվածջով լեն տարբերակվում, ինչպես` կարդալ-կարդաց-

վել, աղալ-աղացվել, իմանալ-իմացվել, ճասկանալ-ճասկացվել»բարձբացնել-բարձրացվել,մեծացնել-մեծացվել, ԵՆԱՆ ԵՑՆԵԼ կազմությունեերը՝ 0ՑՎԵԼ ձնի, ալոինքն ձնաբանականկառուցվածքով չեն տարբերբակվում,օրինակ՝ կամենալ-կամեցվել, վախեցնել-վախեցվել,ճագզեցնել-4ագեցվել, իսկ ՑՆԵԼ կազմությունները՝ՑՎԵԼ ձնի, օրինավ՝ Ճագցընել-ճագցվել, ճասցնել-ճասցվել, մտցնել-մտցվել ն այլն: ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐ.-Ցուլց են տալիս գործողության կըբեհություն, սաստկություն կամ մի քանի առարկաներիմիանման գործողություն, կազմվում են Ել վերջավորվող բայերից ՈՏ, ԱՏ, Տ ն սակավ գործածականմի քանի ալլ ածանցներով, օրինակ՝ մորքոտել, բոնոտել, նատուտել,խոցոտել, կծուտել, կրծոտել, խեղդոտել, ցատկոտել, պատառոտել, կապոտել, կոխոտել, պոկոտել, ջարդոտել, կտրատել, կուտրատել, կոտորատել, փնտրատել, ծոմոատել, կտրտել, կոտրտել, փշրտել, պաճվրտել, սատկոտել, փնտրտել, պատոտել, ճանկուտել,ճխլտել, խանՌՏ, ԱՏԱԿ, ՈՐ մասնիկներով ունենջ՝ ջանձոտել: Բազմապատկական դրոտել, փայլատակել, կարմրատակել, ծամծմորել, պալպչորել ն այլնծ։ Քանի որ կան ՈՏ վերջածանցովածականներ, որոնցից բայեր են կազմրուո-մրուոել, ալրոտ-ալրոտել, ուստի Ճճասմրվոս՝ժանգոտ-ժանգոտել, կանալիէ, որ դրանք չպետք է շփոթել բազմապատկականբալերի Ճեռս ԲԱՅԱԿԱՆ

ԲԱՅԱԿԱՆ

ԼԾՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄՆԵԲ

ԼԾՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ Ե, Ա ԽՈՆԱՐՀՈՒՄՆԵՐ.--

Անո-

դերբայի, ինչպես ն բայական մի շարք այլ ձների կազմության մեջ Ճատուկ դեր ունեն Ե ն Ա «ձնույթները», որոնք կոչվում են լծորդներ կամ խոնարճիլներ, օրինավ՝ գրել-կարդալ, գրեմ-կարդԱմ, գրեց-կար-

րոշ

ռԱցն այլն: Ըստ խոնարճիչներիկամ լծորդությունների՝ժամանակակից Ճայնձ

Բազմապատկական բսդերի մասին ավելի ընդարձակտե՛ս Մ. Աբեղյան, ՀաՀ. Բարսեղյան,Արդի ճալերենի բալի ե խոնարճմաճ

լոց լեզվի տեսություն, էջ 291. տեսություն, էջ 182--138, Ա.

268---200-

Աբրաճամյան, Բալը ժամանակակից Բալերենում, Էջ

բենում բայերը բաժանվում են երկու խմբիէ՝ Ե կամ 1-ին խոնարճչման բայեր ն Ա կաժ 2-րգ խոնարճմանբայեր: ե խոնարճչման են պատկանում այն բալերը, որոնց անորոշ դերբայը վերչավորվում է ԵԼ ձնով, օրինակ՝ գոել, վազել, գտնել,փախչել,

վազեցնել,ճագցնել, գովել, սիովել, կտոբատել, ջաշդոտել բառձոացնել,

ն

այլն: Ա

խոնարճման ծն պատկանում այն բայերը, որոնց անորոշ դերբայը վերջավորվում է ԱԼ ձնով, օրինակ՝ ճավատալ, գնալ,մեծանալ, ն այլն" զվաշճանալ, մոտենալ,մեռշձենալ ճայոց լեզվում իրենց ծավալային ընդգրկումով ժամանակակից վելի մեծ թիվ են կազմում ե խոնարչման բայերը՝ կաղմելով բոլոր բավերի մոտավորապես Ժ|գ-ը: ա-

ԲԱՅԱՀԻՄՔԵՐ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- իրար ճետ Համեմասելով Գո-ել, գո-ում, գո-եմ ձները, նկատում ենք, որ դրանց մեչ է գալիս բոլոր կա ժի ընգճանուր մաս, որ անփոփղխկերպով Ճճանդգես ձների մել. դա է ԳՐ մասը: Գոեց-ի, գոեց-իր, գբեց-եջ ն այլ ձների մեջ որպես ընդճանուր անփոփոխմաս ճանդես է գալիս ԳՐԵՑ, իսկ գրՐել-օ, գոել-իս, գշել-ու, գրել-իքձների մեյ՝ ԳՐԵԼ մասը, ԱՀա բայական Հիմբերի որոշման ելակետ է ճանդիսանում ճենց այս՝ որոշ բայաձների մեջ անփոփոխն ընդգճանուրկերպով ճանդես եկող բայական բաղադրիչներիանջատումը: ինչպես տեսանք, գռելբայի ճամար անչատվեցիներեք ընգճանուր մասեր կամ բայաճիմքեր, որոնց վրա վերչավորությունների ավելացմամբ կազմում են բայական ձները. դրանք են՝ ԳՐ-, ԳՐԵՏ- ե ԳՐԵԼ. է տալիս, որ այսպիսի երեք ճիմքեր են անցուլց Համեմատությունը նան ջատվում, ասենք, կառղալ բայի Համար, ինչպես՝ ա) կառղ-ալ, կաոդ-ում, կաշդ-ա, բ) կաշդացկաոդաց-ի,կաշդաց-Եք,գ) կարղալ-օ, կառդալ-իս, կաողալ-ու, այսինքն՝ կառղալ բայի ճամար անջատվում են ԿԱՐԴ-, ԿԱՐԴԱՑ- ն ԿԱՐԴԱԼ- Հիմբերը: Այսպես շարունակելով կարող ենք ՃՀաժոզվել, որ ժամանակակից

ԲԱՅԱՀԻՄՔԵՐ

ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ն այլ

ած,

Հայերենի յուրաքանչյուր բայի բոլոր ձները կազմվում են երեք Ճիմքեբից: Առաչին Հիմքը կոչվում է անկատաշի կամ անորոշի (բերված օրինակներում գր-, կարդ-), երկրորգ Ճիմքը՝ կատառյալի(գրծց-, կարդաց-), իսկ երրորդ Ճիմջը (գրել-, կարգալ- ղեբբայական ճիմք: Մինչե վերչերս ճայերենի քերականություններում բայաձների Համար բնդգունվումէր երկու Հիմք անկատարի(անորոչի) ն կատարլալի: Այս դրույթը գալիս է գեռնս Մ. Աբեղյանից, որը, ինչպես Հայտնի է, բայ էր Ճամարում միայն գիմավոր, եղանակային ձները, իշկ եղանա-

)՝

կայինձներում, իրոք, կարելի է անջատել միայն երկու Հիմք՝ անկատաբրին կատարյալի Հիմքեր: Բայց քանի որ Մ. Աբեղյանին ճաջորդած քեբայական ճամակարդի մեջ ղետեղվեցին նան դերրականություններում բայները, դրանից ինքնին բխում է մի երրորդ Ճիմբի առանձնացումը, որը ն կատարում է է. Աղայանը, այն կոչելով դերբայական Հիմք Այժմ բայական Հիժքերի կազմության մասին, Բոլոր բալերի դերբայական ճիմքը այդ բալերի անորոշ դերբայն է ն ունենալով ԵԼ կամ Ավ մասնիկները միշտ Հանդես է գալիս որպես նշույքավոր Հիմք. Դերբայականճիմքից կազժվում են անկատարերկէ ԻՍ, իսկ րորդ ն ապառնի գերբայները, Անկատարգերբայն ունենում

մասնիկները,օրինակ՝ գոբել-գբելիս-գոեն այլն։ Այս կալու-գբելիք,կարդալ-կաշդալիս-կառդալու-կառդտլիք ապառնիդերբայները՝ՈՒ

ն ԻՔ

է: ոչ մի բացառություն լի ճանաչում երկու խոնոնը շժամապարփակ ն Ճամար, ուստի նարճումների նրանց մեջ մտնողմանրակաղապարների ն դերբայականբայաճիմքից բայական ձնեծրիկազմությանը այլնս չենք

Բոլոր բայերի անկատարիճիմբն

ստանում

ենք անորոշ դերբայից

ինչպես՝ գրել-գո-։ կարդալկարդ-, փախչել-փախչ-,գատնել-գտն-, բարձքարձրանալ-բառձրան-, ն այլն: Բացառություն բացնել-բառձբացեչկար Ներքին կազմության տեսակետից անկատարի բայլաճիմքերը բաժանվում են երկու խմբի՝ ա) աննշույթ բայաճիմքեր, որոնք իրենց կազմում չունեն օոսկածանցներ կամ պատճառական ածանցներ, օրինակ՝ ն բ) գրել-գո-, ճավատալ-հավատ-, նչույթավոր բայաճիմքեր, որոնք ունեն իրենց կազմում ածանցներ, սոսկածանցներ կամ պատճառական ժեծանալ-մեծան-, մռտենալօրինակ՝գտնել-գտն-, փախչել-փախչ-, ն այլն: մոտեն-,բարձրացնել-բարձբացե-, փախցնել-փախցն ն կառարլալիճիմքը կազմությամբ բազմաձն է տարբեր տիպեր է ել

ն

ԱԼ մասնիկները ճանելու ժիջոցով,

ունենում:

Ե ն Ա խոնարծճման պարզ բալերի կատարյալի ճիմքը ճամապաունենում է ԵՑ ն ԱՑ բաղագրիչները,որոնք ավելանում տասխանաբար ձն անկատարի Հիմքի վրա, օրինակ՝ գրել-գր-գրեց,սիրծլ-սիր-սիճեց: Լ. այլն: կարդալ-կարգ-կաբդաց, Հավատալ-Հավատ-հավատաց Ե խոնարճման Ն ն Ջ ածանց ունեցող բայերի կատարյալի ճիժմքում ճիմքի Ն ն 9 ածանցներն ընկնում են, ն այսպիսով ստաջանկատարի են վում կամ արմատական ճիմքեր, օրինակ՝ գտնել-գտն-գտ-», պարզ մտնել-մտն-մտ-, փախչել-փախչ-փախ-, թոչել-թոչ-թո- ն այլն:

Տես

227-280:

Է.

Աղայան, Ժամանակակից ՔԲալերենի Ռոլովումը

ն

խոնարճումը, Էջ

Անկատարիճիմքերի համար գործածում են նան վերջավոր ու անվերջավոր (Է. Աղաչան)ն ձնավորու անձնավոր(Գ. Ջաճուկյան) անվանումները: Հ

Ա

խոնարճչմանսոսկածանցավորբալերի կատարյալի ճիմքում անկատարի ճիմքի ԱՆ Լ ԵՆ ածանցները ճամապատասխանաբար փոխաբինվում են ԱՑ ն Ե5 ածանցներով, օրինավկ՝բարձրանալ-բարձրան-բառ ճեռանալ-ճեռան-նեռաց-, մուտննալ-մուտեն-մոտեց-, աց-, մերձենալն այլն: Այսպիսով, ԵւԱ խոնարճմանպարզ բայերը մերձեն-մերձեցն այս բայերը կատարյալի ճիմբով նույնանում էեն, օրինակ՝ գրել-գրեց|| | մոտենալ-մոտեց,վազել-վազեց| մերձենալ-մերձեց, կարդալ -կաոդաց ն բարձրանալ-բարձրշաց, Հավատալ-հավատաց| Հեռանալ-հեռաց այլն:

Պատճառականբայերի կատարյալի Հիմքում անկատարիՀիմքի Ն Հնչյունը փոխվում է Ր-ի, օրինակ՝ բարձրացնելբարձրացն-բարձբաց ն այլն: մուռեցնել-մոտեցն-մոտեցո-, Հագցնել-ճագցն-ճագցոն երքին տ եսակետից ճիմջերը կազմության կատարյալի Այպիսով, նս լինում են նշույթավոր, որոնք բաժանվում են երկու խմբի՝ ցոյական րեական (բարձրացր, մոտեցր, (Գրեց: սիրեց, կարդաց, ճավատաց), ճազցը) ն աննշույթ(գտ, մտ, փախ, թո Համեմատելովանկատարի ն կատարյալի ճիմքնրը՝ճեշտ է նկատել, տր խոնարճման ոչ մի ձնում դրանք լեն նույնանում ն այս կամ այն ձեեն վով ճակադրվում իրար: Անըատարիե կատարյալի ճիմքերը իրար են ճակագրվում երեք Ճնով:. ու

դրել կարդալ

զոնել

փախչել

աննշույթ նչույթավոր անկատար կատաոյալ դրեց-գր-կարդաջ-կարգ-նջույթավոր աննշույթ անկատար կատարյալ

զաոն--

փախչ--

զւո--

փախ--

նշույթավոր նշույթավոո անկատտո կատառյալ

բարձրանալբարձրան-մոտենալ

մոտեն--

բաբձրաց-մուտեց--

բարձրացնել բարձրացն-- բարձրացր-մոտեցնել մոտեցն-- մոտեցբ--

Մի քանի բայեր կատարյալի զուգաձն ճիմքեր ունեն, ինչպես՝ բերի բեռեց,դոկդրեց,աշիաշեց ն այլն, սակայն դրանք ժամանակակիցՃա»

Հմմտ.

Գ.

Ջարուկլան, Հայոց լեզվի զարգացումը ն կառուցվածքը, էջ 233:

երենի խոնարչման ընգշանուր ձներից չեղվող այսպես կոչված օանկանոն»բայեր են, որոնց մասին կխոսվի առանձին: Անկատարիու կատարյալի ճիմքերից կազմվող ձներին անդրադառնալու ենք ստորն, առանձին խոնարճումներին ն նրանց մանրակաղանվիրված Ճատվածներում: ւպարներին ԲԱՅԻ

ՍԵՌԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Սեռերի Բամակարգը

չայոց լեզվի ներկայացնում է բազմաթիվ ձենրի բարդ Համակարդ: նա ունի դերբայների Համակարգ, խոնարճվելով կազմում է եղանակների, ժամանակների, կերպերի, դեմքերի ու Թվերի ճամակարգ: Դրանցպետջ է ավելացնել, որ Հայերենի բայր կազմում է նան սեռերի Համակարգ: Քայի սեռի կարգր ցույց է տալիս քերականական ենթակայիու ԲԱՅԻ

ՍԵՌԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՆ

ԱՐԴԻ ՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.--

բայը

սուբյեկտին օբյեկտիփոխճառաբեռություն խնդոի, տոամաբանական իԸ դոսնոբումնէ գտնումբայաձնիմեջ: Հարցին մոտենանք մաքուր ձնաբանական սկզբունքով թե սեռերի ի՞նչ Համակարգ է կազմում արդի Ճայերենիբայը: ոբն

ն

տեսնենք,

երկու ի մբի բայերի կազմած սեռային շարքերը պատկեՀետնելալ բացում կարող են տալ ժամանակակիցճայերենի սեռերի «ճամակարգի մասին ընդճանրապես:

Առաջինխումբ Ա

չարք

Ք

Գ

շարք

շարք

բարձրացնել 6 բարձրացվել բարձրանալ

Հեռանալ մեծանալ ւվելանալ մոտենալ

Հեռացնել մեծացնել ավելացնել մոտեցնել

Հեռացվել մեծացվել

ավելացվել մոտեցվել

Երկրորդխումբ Ա

շառք

գրել սիրել ճարգել

Բ

շարք

գրվել

սիրվել

ճարգվել

արճամարճել արճամարճվել սպասարկել սպասարկվել

Բերվածերկու խմբերի բայերի ձեաբանականփովոխությունը Հալեզվի բոյին Ճատուկ ու տիպական սեուսյին փուվոխությունն է: Առաջին խմբի էրեջ շարջերը իրար են ճակադգրվածն՛ ձնով, է՛ են փմաստով. Ա շարքի բայերը (բարձրանալ) ցույց տալիս այնպիսի գործողություն, որ պարփակված է ենթակայի մեջ ն որի կատարման ճամար ուղիզ խնդիր լի պաճանջչվում,Ք շարքի բայերը (բարձրացնել) են տալիս այնպիսի գործողություն, որ դուրս է գալիս ենթակայի ցույց ն ճամար կատարման որի շրջանակներից պաճանջվումէ ուղիղ խնգիր: 3 շարքի բայերը (բարձրացվել)ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն, որ խնդրից անցնում է ենթակային: Երկրորգխմբի ո՛չ Ա, ո՛չ Բ շարքերը սեռային նոր իմաստ չեն արտաճայտում: նրանք միավորվումեն առաջին խմբի Բ ն Գ շարքերի Հետ. Այսպիսով, եթե յուրաքանչյուր խմբից վերցնենք մի բայ իր սեռային զույգերով, բերված երկու խմբերի շարջերը կմիավորվենիրար ճետ 48Եսոնլալ ձնով. ցոց

Ա

Բ

խումբ

բարձրանալ

Գ

խումբ

բարձրացնել

խումբ

բարձրացվել սիրվել

սիրել

Առաջինխմբի բայերի արտաճայտածքերականականիմաստը կոլվում է չեզոք սեռի իմաստ, երկրորդ խժբինը՝ ներգործական, իշկ երսեռի իմաստ: րբորգ խմբինը՝ կրավորական Այժմ անցնենքներգործական,կրավորական չեզոք սեռի բայերի իմաստներիու կիրառություններիավելի Հանգամանալիցքննությանը: ու

Ներգործական սեռի բայերը

ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

ՍԵՌԻ ԲԱՅԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՄԱՍՏ-

տալիսմի այնպիսիգոոսեռի բայերըցույց Նեբգոոծական սուբյեկտի,քերականական ծողություն,ոոի ժամանակտբամաբանական ճամար պահտնջչվում է ուղղական գոոծողության ենթակայիկատառշած կամ տոտկանճոլովով դված ուղիղխնդիոլբացում (տրամաբանական օբյեկտ): ներզործականսեռի բայերը միշտ ընգունում են ում ն ինչ Հարցերը» (Էրե լինում է տրական(անձի առում) ն (ուղղական որոնց պատասխանը էմման զըլրացուժը: Խնդիր ուղիղ գրված Այսպես, Հոլովներով առում) ո՞ւմ-ո՞ւմ, է ի՛նչ-- Հարազատիր ճորը. Սուրքնք սիրում Վարճացրեց ներին, աշխատանքը.Աշոտը ճանաչեց ո՞ւմ, ի՞նչ-- ընկերոջը, նկարըԱնան գրեց ի՞նլ-- նամակ. երեխանկոտրեց ի՛նչբ--բաժակըն այլն: Ուղիղ խնդգրին ներգործականբայի ՃարաբերություններըտրամաՆԵՐԸ.--

են

բանականտեսակետից բազմապիսի կարող են լինել, Դրանցից նշենք մի քանի ավելի ընդճանուրները: ա) ՈւղիղԽնգիրը կարող է ճանդիսանալ ալն առարկան, որը ննրգործվում, ազդվում, փոփոխվում, մի գրության մեջ է մտնում կամ մի դրությունիցմի ուրիշ դրության է անցնում գործողությանազդեցության ու տակ, օրինակ՝ մութել.--ոշխաոը,վերանորոգել զարդարելպատերը, մատիտը,ավեռել գյոտղը։ չաոդելապակին,պղտոբելչբե՞շր, կոատոել պատոելգիրքը, զվառնացնելեբեխային, ճեղքել պաշտպանությունը,

ջու՞ր գոլոոշիացնել

այլն: Բ) Ուղիղ խնդիրը կարող է ճանդիսանալ ալն առարկան, որը որպես արդյունք առաջանում, ստեղծվում է գործողուքյան ճետնանթով, օրինակ՝գիոր գոել, ծրջանիկ ճասաբակարգ կառուցել,ստեղծելՀզոր բանակ, շատովանպատբաստել, գովպա գործել,սեղանշինել ն այլն: գ) Ուղիղ խնդիրը կարող է Ճանդիսանալայն առարկան, որի վրա առսկուղղվածէ գործողությունըիր ամբողչ ծավալով, առանց իրական փոփոխություններմտցնելու նրա մեջ, օրինակ՝դիտելԵշկինքբ, նկատել ն

կանանց, ուսուցչին, Բարգել սիշելճայբենիքը, լսել ձայնը,մոռանալ Եբեխային,.զգալ գեղեցիկըն այլն: Ինչպես նկատում ենք, այսպիսի ու-

ղիղ խնդիր մարդու գիտակցական,իմացական, զգայական ե ընդճանրապես մտավոր ու ճոզեկան արտաճայգործուն եություններն տող ներգործականբալերը: ելնելով բայի ն ուղիզ խնդրի կոնկրետ բառային իմաստների ճետ կապված առանձնաճատկություններից՝ բերված բաժանումների ներսում բայի ն ուղիղ խնդրի զանազան Ճճարաբհրությունները ցույց տվող ավելի քա փոքր խմբեր կարելի է առանձնացնել, ինչպես՝ դեպքեր, երբ ուղիղ խնդիրը փոփոխություն է կրում գործողությունից(չարդել բաժակը), երբ մի դրության մեչ է մտնում գործողության ճետնանքով (զվարճացնել երեխային), երբ մի դրությունից մի այլ դրության է անցնում (մեծացնել երեխային), երբ ատեղծվում է գործողությունից(տուն կառուցել), երբ ոչնչանում է գործողությունից(տուն քանդել) ն այլն, ն այլն' Բայց այդ տարբեր ճարաբերություններըոչ թե քերականորենեն արտաճայտվում, այլ պայմանավորվածեն բայի ն ուղիղ խնդրի կոնկրետ բառային նշանակությամբ: Հայոց լեզվի քերականականկառուքվածքի տեսակետից նշանակություն չունի բայի գործողության ազգեեն

ունենում

ության տակ օբյեկտն ստեղծվո՞ւմ է, թե՞ ոչնչանում, փոփոխություն կբո՞ւմ է, Թե՞ ոչ, մի գրության մե՞ջէ մտնում, թե՞մի վիճակից մի այլ վիճակի է անցնում: Քերականական վերլուծությունը մեզ ոչինչ չի կաասել այն մասին, Թե «տուն կառուցել, զտուն քանդել» կամ ճտուն տեւնելս կապակցություններիմեջ բայի ն խնդրի Հարաբերությունըտարառարբեր է: Ներգործականբայերի քերականականՃճարաբերությունը րող

կային ընդգրկում է վերնի բոլոր դեպքերն էլ, ն սեռի խնդիրը բոլոր դեպջերում ձնավորվում է ուղղականովկամ տրականով: ՑՆ

(ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԲԱՅԵՐԸ).-- Հայերենի ներգործական բայեիրենյ կաղմության բաժանվում են երկու խմբի՝ պարզ կազմուԱՄԱՆՑՈՎ ԿԱԶՄՎԱԾ ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՐԸ

ըսո

ՊԱՏՃԱՌԱԿԱՆ

Քյան ներգործականներ(դրել, բարեկարգել, ճաղթաճարել, Ճասկանալ, թողնել ն այլն) ն բաղադրյալ կազմությաններգործականներկամ պատճառական բայեր (մտցնել, բարձրացնել,թաքցնել, ճասկացնել, ճիշեցնել ն այլն), Վերջիններսկազմվում են 8ն ածանքով՝չեզոքներից կամ ենրգործականներից։Քննհնք դրանք առանձին-առանձին,

ՑՆ ածանցով 4աՎեզունեոից բայեոը.-- ժամանակակից կազմված ՑՆ ածանցը, ցորքնի չեզոք բայերի մի զգալի մասը, ստանալով դառ-

է ննրգործական սեռի, օրինավ՝ մեծանալ-մեծացնել, բաշձշանալբարձոացնել,մռոտենալ-մոտեցնել, ծիծաղել-ծիզաբմանալ-զաշմացնել,

նում

ն այլն, ծաղեցնել

ՑՆ ածանցով կազմված ներգործականները իրենց ՀամապատասԻան ձեզոջներից նրանով 22 տարբերվում, որ երե չեզոք բայերը ցույց Ֆե տալիս միայն ենթակայի գործողությունը կամ դրությունը, ինչպես՝ էչ. «Աշակձրտը երս«Սուրծեր զվարճանումէ». «երեխան մեծանում տում է». «Արնը բարձրանում էօ ն այլն, ապա այդ չեզոքներին ճամապատասխաններգործականները,ցույց տալով ճանդերձենթակայի գործողությունը, միաժամանակարտաճայտում են այն առարկայի պաճանֆը: որը մի որոշ ալդ գործողության ազդեցուդրության մեջ է մտնում թյամր, փոխվում, մի դրությունից մի ուրիչ դրության է անցնում, ինչպես՝ ոնա զվարճացնում է իր երեխաներին». «Մայրը մեծացնում է իր զավակներին». «Ուսուցիչը աշակերտին նստեցրեց առաջին սեղանին»«Բանվորնձբըբարձրացրին աշխատանքի արտադրողականությունը»ե

այլն:

Հայֆերականեերիմեծ մասը գտնում է, որ ծն ածանցովկազմված բայնրը ցուլց են տալիս մի այնպիսի վործողություն, որ ենթականինջը Հի կատարում, այլ միայն պատճաոէ լինում ուրիշին՝ մի գործողություն կատարելու Այստեղիցէլ Տն ածանցով կազմվածբայնրի «պատճառա կան բալեր» անվանումը: Վէրցնենը ճետնյալ նախագասությունները.«Ուսուցիչը կորցրեց իր գրջնրը»- «Ռւառւցիչբվերջացրեց աշխատանքը»,Դժվարթն Հնարավոր լինի ասել, քե այլս նախաղդասություններում կորցնել,վերջացնելբայբ"վ արտածալտված գործողություններ կատարում է հչ թե ուսուցիչ էեթական,

այլ

հրա գրդմամբ, ստիպմամբ կատարում

ննգիրները: խատանքը

Այժմ վերցեննց 4էտեյալ նախադասությունները-

են

գոքեոը,աչ-

Դիրեկտորը նրան ազատեց աշխատանքից:

Դիրեկտորընրան Հեռացրեց աշխատանեջից: նրանք ավարտեցինաշխատանքը: նրանք վերջացրինաշխատանքը: նա

նա

ամրապնդեցիր դիրքերը: ամրացրեցիր դիրքերը"

ՖԵթեընդունենք պատճառականբայերին տրված վերնի բացատրուապիտի ընդունենք նան, որ բնրված Ճամապատասխան ն ռաջին երկրորդ նախաղասություններիմիտքը բոլորովին տարբեր է, որովճետնառաչին շրինակներիմեջ գործողությունը կատարում է ենբական (ներգործականսեռի բայեր), իսկ երկրորդ օրինակների ժեջ գործողությունըենքական չի կատարում, այլ նրա գրդմամբ, ստիպմամբ սեռի բայերխ Բայց կատարում է մի ուրիշ առարկա (պատճառական «Դիրեկտորընրան աղատեց աշխատանքից»ն «Դիրեկտորը նրան ՀԵն ճՃամապատասռացրեց աշխատանքից»նախադասությունները,ինչպես խան մյուս նախադասությունները, նույն կամ ՛«ամարլա նույն միտքն են արտաճալտում: ամոապնճնդե Ազատել-ճեռացել, սւվաոտել-վեոջացել, ամբացնելբայերը իրարից տարբերվում են կոնկրետ բառային, բայց ոչ քերականական նշանակությամբ, Այսպես են Ֆան ճետելալները. իբա-

թյունը,ապա

բՆԵմեղմել-մեղմացնել, գործել-իՐականացնել, լայնացնել-րեղլայնել, ն ռել-կենտոոնացնել, մաբել-ճանգցնել

այլն: Դրանք բոլորն էլ արտաՃայտում են մի այնպիսի գործողություն, սր բխում է քերականական հնթակայից ն ուղղված է ուղիղ խնդրի վրա: Այս երկու խմբերը,իրաՐից տարբերվում են կազմությամբ. առաչինները պարզ. իսկ երկրորգները բաղադրյալ ներգործականբայեր են":

Բայց, Ճճամենայն այս գեպս,բացիկաղժության տարբերությունից,

երկու խմբերը ունեն իմաստայիներանգիտարբերություն, Քն ածանցովկազմված բայերը, սեռով, քնրականականընդգճանուր նրանցից տարբերպարզ ններգործականներից, իմաստով չտարբերվելով վում են իրենց գրսնորած գործողության յուրաճատուկ բնույթով: հսկ դա արտաճալտվում է նրանում, որ լլաղադրյալ ներգործական բալերով դրսնորվածգործողություններիուղիղ խնգիրը ոչ միայն ներգործության եեթարկվող,այլն մի դրությունից մյուսին անցնող, մի դրության մեջ մտնող, որոշ գեպքերում մի գործողություն կատարող առարկա էւ ԱՀա է բաղադրյալ ներգործականներիարտաճայտածգործողության լուրաճատուկ բնույթը, գրանց պատճառականությունը:, Հասկանալիէ, որ այդ բալերի գործողության լուրաճատուկ բնույթը ստեղծվում է այն ունեն երէնց Համապատասխանչեզոքները: որ դրանք պատճառով, ԱյսԽա

"

տեն:

Այստեղ պարզ

ն

բքաղադրլալ

անվանումներըգործածվում

են

պայմանականո"07

ն պես, քանի որ, ասենք, վազեցնել, մոտեզնել, բառձշացնել ճասցնել, ունեն իբենց Համապատասխանչեզոքները, այդ պատճառով այլ բայերն առաչին զծի էլ դրանցով արտաճայտվածգործողությունների դեքում Վրա է մղվում այլն, որ ենթական ոչ թե ինքն է վազում,մոտենում, ճասէ, մոտեցնումէ, ճտսցենում է, բարձճում, բարշձբանում, այլ վազեցնում է, է մեկ ուրիշի իշկ այդ մեկ ուրիշը ոչ միայն վազեցվում բացնում մոտեցվումէ ն այլն, այլն վազում է, մոտենում է ն այլն, Պատճառակասնբայերով դրսեորված գործողությունը կարծես թե չանղդես է գալիս որպես երկփեղկված գործողություն (վազեցնել-վազել, մուեցնիլ-մուտե-

նալի

դժվար Հ եզրակացնել: որ Այշտեղից

երբ ՔՆ ածանցով կազմված չ եզոջները, լի կարող ճանդես լունեն իրենց Համապատասխան բայերը դալ նան այդ բալերի արտաճայտածգործողության յուրաճատտուկ բը-

նույթը՝ պատճառականությունը: փոխառյալ ժի քանի պատճառականբայեր, Էնչոլ ես՝ Գրաբարից կառուցել,Բատուցել.մատուցել,հառուցել1. այլն, գործածվում են արԴի

չեն արտաճայտում» բայց "պատճառականություն Հայերենում,

ԻԼ-

չո՞ւ: Որովչետն դրանքչունեն իրենց Համապատասխան լեզոքները:

են, թե փակցնել,կասեցնել,յուբացնել,վեոցնել բայծբը» կազմված էեն 8ն ածանցով, պատճառականլեն կում կորցբել էն պատճառականիմաստը: Իսկինչո՞ւՄիայնն միայն այն պատճառով, որ դրանք չունեն իրենց Համապատասխանլեղոքները. Այդ բագերը ավելի ջիքչ «պատճառականություն»չեն արտաճալտում, քան, ն այլ բայերը: անենք, նստեցնել, զվաբճացնել վազեցնել, Ընգճանուրեզրակացությունըկլինի Հետնյալը: Փարզ ներգործական ն ՑՆ ածանցով կազմված ներգործական բամերի միչն գործողության, ենթակայի ն ուղիղ խնդրի փոխճարաբերության տեսակետից տարբերություն չկա. Այդ երկու խմբի բալերն էլ են տալիս մի այնպիսի գործողություն, որ բխում է ենթակայից ցույց ն անցնում է ուղիղ խնդրի վրա: Պատճառական բալերը, ունենալով իՐէնց Համապատասխանլեզոքները, ի ճակադրություն գրանց, ավելի ցայտուն կերպով են դգրսնորումներգործական սեռի քերականական Գությունըօ ցույց տալով մի այնպիսի գործողություն, որի ազդեցության տակ ուղիղ խնդիրը մի որնէ վիճակի, դրության մեջ է մտնում կամ մի դբութլունից անցնում է մի ուրիշ դրության, Պատճառական րբայերը իրենց արտաճալտած այդ իմաստով ոչ թն ճակադրվում են պարղ ներգերծականբայերին, այլ նրանց ճետ քերականական մի միասնունն Քյու կազմում՝ միավորվելով ննրգործական սեռ քերականական Ասում

չնալած

որ

ա-

կարգի տակ,

Հմմտ. Հ. Բարտեղյան, Արդի Բադերենիբայի ն խոնարհման տեսություն, էջ 122: Տե՛ս անդ, էջ 129։

Այատեղիցէլ ելնելով

8ն

ածանցի չիմնական ֆունկցիան

թե

ոչ

այն է, որ չեզոք սեռի բայերին դարձնումէ պատճառական՝ցուլց լով մի այնպիսի գործողություն, որը ենթակայի ստիպմամը կամ դբրդմամբ կատարում է մի այլ առարկա, այլ այլն, որ չեզոք սեռի բայերին դարձնում է ներգործական՝ցույց տալով հնթակայի այնպիւի գործողություն, որի կատարմանճամար անճրաժեշտէ ուղիզ խնդիր լրացում: Ց8ն ածանցը սեռային ածանց է: տա-

ՑՆ ածանցովկազմվածբայեոբը.--Բացի չէՆեոգոոբծականնեբից

ՑՆ ածանցը կարող են ստանալ նան մի քանի ենբգործական զոքներից, բայեր, ինլչպես՝ԲՔագնել-ճազցնել, Բասկանալ-ճասկացնել, ճիշել-ճիշեցնել, զգալ-զգացնել.լսել-լսեցնել, խմել-խմեցնել,կաշղալ-կաոդացնել, կամ կեռցնել, տեսնել-տեսցնել, ուտել-ուտեցնել ճանաչել-ճանաչեցնել, ճ այլն: Այգ բայերի թիվը սաչմանափակ է մոռանալ-մոռացնել

նում

մի հրեք տասնյակից:

ն

չի անց-

Ի՞նչ տարբերություն կա պարզ ներգործական ե ծամապատասխած դպատճառական-ներգործական բայերի միջե՛ ԵԹԵ պարղ նհրգործականներնարտաճայտում նն այնպիսի գործո-

ղություն, որի ճամար պաճանչվում է ենքակայի գործողությունն իր վրա կբող առարկա, ինչպես՝ «Աղչիկը ճաշ է ուտում». «երծի ան կաթ է խմում», ապա ներգործականներիցկազմված պատճաուսկաններըարտաճարտումեն ալնպիսի գործողություն, որի կատարման ճամար պաՀանչջվումէ մի առարկա՝ հնթակալի գործողության ազդնցության տակ մի ուրիշ առարկայի վրա ներգործելու Համար, ինչպես՝ «Մայրը աղջկան ճաշ է ուտեցնում». «Հայրը երեխային կաք է խմեցնում» Ու Բերում ենք մի քանի օրինակ գեղարվեստականգրականությունից«խաբումէ, տանում գցում ծովի մեչ, Շործրը առնում, հտ բերում քաէ քեզ ղաք, Հագցնում իր ան, դարձվորաղջկան» (Թում.). «նսատեցնում մի երկու բաժակ Տաք ջուր խմեցնումկամ մի թաս օղի (Թում.). «Մի՛ քողեիր, որ եղբայրգ տանի Հարստությունը ուտեցնիկնոջն ու զավակներին» (Շիրվ.)Ձ. «Ա՛խ, Սեդա, գոնե մի կերպ հասկացնեիբ ինձ այդ դաղզտնիքը» (Մուր.). «(եոնին ալդ բոլորը հիշեգնումէՐ իսկական ռազմաճակատռ(Ջար-).«Սովոռբեցնում էին նրան կրոն, լեղուներ ու դպրություն» (Րաֆֆի): 8ն ածանցով կազմված բալերը, ինչպես օրիՆերդործականնծրից

նակներնեն են Ճճանջում

ցույց այդ

ում, ինչ կ պատալիս, թելագրում են երկու Ճճարց՝ ճարցերի պատասխանըորպես տրականով դրված ան-

ն ուղղականով գրված ուղիզ խնդիր, ինչպես՝ Հագցնել ո՞ւմ, ի՞նչ-- երեխային շորերը. Հիշեցնել ո՞ւմ, ի՞նչ-- ուսանողին իթ պարտականությունը,ճասկացնել ո՞ւմ, էնչ- աշակերտի դասը ն այլն: Հայերենիճամար որպես ընդծանուր կանոն չի կարելի սաճմանել,

ուղղակի խնդիր

էջ 128։ Տ ՐՏԵԿ անդ, 14-31

Քե ներգործականբայերը, ստանալով պատճառականածանցներ, լրիվ փոխում են իրենց բառային ու քերականական նշանակությունը: Այսսվես, արդի ճայերենում պտտել-պտտեցնել, մեղմել-մեղմացնել,կոճըեե ն իրարից Տամապատասխանզույգերըճամանիշներ տել-կոճտացնել են սուկ իմաստային երանգով, Այսպիսի զուգաճեո ձները տարբերվում ավելի շատ էին գրաբարում, ենչպեւ՝ազատեմ-ազատեցուցանեմ, փատբատեմ-փարատեցուցանեմ, գայթագղեմ-գայթագղեցուցանեմ, ճշնազանդեմ-Հնազանդեցուցանեմ,բորբոքեմ-բորբոքեցուցանեմ,դանդաղեմ-գանդաղեցուցանեմ, դղրդեմ-դղրդեցուցանեմ, ծաւալեմ-ծաւլեցուցանեմ ն այլն. ՈՒՑԱՆ ածանցը այսպիսի դեպքերում ավելի է ուժեղացնում բայի ներգործական նշանակությունը ն նրան տալիս է պատճառականության երանգ: Պատճառականբայեր եե կազմվում նան տալ բայի Ճարադրությամբ: Տալբայով պատճառականներկարելի է կազմել Համարյա բոլոր ներզործական բայերից, ինչպես՝ սիրել-սիբելտալ, բերել-բեբելտալ, զար-

դարել-զաոդարել տալ,

վերջացնել-վերջացնել տալ,

ճագցնել-Բագցնել

տալ ն այլն: տալ,ավելացնել-ավելացնել տալ,Ճեռացնել-հեռացնել

Տալ բայի ճարադրությամբկազմված պատճառականները ցույց

են

թե ենթական է կատարում, այլ

կասռալիս մի գործողություն, որ ոչ տարել է տալիս մի ուրիշին, բնչպես՝գոեց-գոել տվեց,զաողարեց-զար տվեցն այլն: դառելտվեց,բեբեց-բեբելտվեց.բարձբացոեց-բարձոացնել

ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

ԲԱՅԵՐԻ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԱՌԱՆԶՆԱՀԱՏԿՈՌԻԱՅԼ

ԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

Րի.--

բայեոբի գործածությունը առանցուղիղխընդՆեբգոոծական

Երբեմն ննրգործական բայերը գործածվում են առանց ուղիղ են տալիս շարունակական, Խնդրի Այշպիսի դնպքերում նրանք ցույց որպես ենթակայի մշտական, մնայուն, բըկրկնողական գործողություն՝ նութագրողՀատկանիշ, օրինավ՝Նա լավ է կաողում.Միշտգոում է. Քիչ Շատ է խմում ն այլն, Այսպիսի կիրառություններըՀաճախ է ուտում. Ճամարում են ներգործական բայերի բացարձակ գործածություն:

ՆԵՐգործական սեռի բայ բացառականճոլովովդովածմասնական

խնդիբ.--երբեմն

ներգործական սեռի բալերբ ուզիղ խնդրի փոխարեն բացառական Հոլովով դրված մասնական խնդիր, օրինավկ՝ Նա այդ հացիցկեբավ.Հայրս այդ գոքերից ուղառկելէբ մեզ. են ցույց տալիս, որ առարկանգորԱյսպիսի կապակցությունները ծողության մեջ է մտնում ոչ թե իր ամբողչ ծավալով, այլ մի մասով ունենում

են

միայն, ձամեմատել,օրինակ, «Այդ գինին տուր» ն «Այդ գինուց տուր»«Այդ Հացը բեր» ն «Այդ Հացից բեր» կապակցությունները:, Բացառական Ճոլովով մասնական խնդիր կարող ծական բալեր: Բերենքմի քանի օրինակ:

են

ունենալ մի

շարք

ներգոր-

«ես մեր աղբրի սառր չբիցն եմ ուզում» (Թում.). «Յարս էլ խմէ՞ց էգ չբից» (Թում.). «Վերչը Գառնիկիմսիցն է ուզում» (Թում.). «Սիծա-

նրա վարդագույն այտիգ» պինդ Ճամբուրելով կանչեցԱրմենակը՝ ղելով «հր ունեայդ ալյուշից».«Գեիրւս դ կտորից». «Վաճառիր (նար-Դոս)ցածիցինձ էլ տվեց». «Այդ գինուց մենք էլ ունենք». «Վայհլիր այս

պտուղներից»:

ե մասինկաՆերգործական սեռիբայգ սեռական-տոական ճոլովի

խնդիո.-- ժամանակակից վեբաբեոության պի միջոցովաշբաաճայաված

ճայերենում ասացական, պատմողական, իմացական ն նման իմաստներ արտաճայտող ներգործական բայերի խնդիրը Ճաճախ արտաճալտվում է սնռական-տրականճոլովի ե մասին կապի միջոցով, ինչպես՝ «Պատմում է նրանց ԻՐ ձիու քաջագոոծությունների մասին». «Հիշեցայդ կաբնեորոբոչման մասին». «վռում էին թռիչքնեւիմասին». «Հայտեեցին մասին». «Զեկուցեցինհաղթանակիմասին»: Սրանք նրա վեբադարբձի իմաստով տարբերվում են «Ներգործականբայ- ուղիղ խնդիր» կապակԱյսպես,«պատմել այդ գիրքը» կապակցությունըճշացություններից: նակում է «լրիվ պատմել այդ զիրքը», իսկ «պատմել այդ գրքի մառին» կապակցությունընշանակում է «որոշ բան պատմել այդ գրքի մասինու կապով արտաճայտված այս խնդիրը, որ կոչվում է վեբաՄասին բեբությանԽնդիր, ժողովրդական լեզվում սովորաբար բացառականով են Լոռու չին-չին քաչերից»է արտաճալտվում, օրինակ՝ «Խոսում (Թում.). «ռամփինոոսիգէինք խոսում» (Թուժ.)։ Կրավորական սեռի բալեր

ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

ՀԱԿԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ՍԵՌԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ

ՈՒ ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑԵՎ ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

ՈՒ

ՎԱԾՔԻ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

վորական սեռի բալերը կազմվում

Հայոց լեզվում կրաժամանակակից են ներգործական սեռի բայերից՝Վ

Սակավբացառություններով, յուրաքանչյուր ածանցով:

ներգործական ունի իր ՀամապատասխանՎ ածանցով կրավորականը,ինչպես՝ ուսումնասիրել--ուսումնասիրվել, ծաղպարգնատրել--պարգնատովել,

բայ

րել--ծաղովել, կալանավործլ--կալանավոովել, կարդալ--կաոդացվել, զգալ--զգացվել, բարձրացնել--բարձբացվել, մեծացնել--մեծացվելն այլն:

Եթեներգործական սեռի բայերըցույց են տալիս մի գործողություն, ապա կբավորբական սեռի բայերշբ անցնում է խնդոին, ենթակայից են ոբ է տալիս ենթակային: մի խնդրիցանցնում գործողություն, ցույց ներգործական սեռի բայերով կազմվում են ներգործականկառուցվածքինախագասություններ,օրինակ՝ «Դիրեկտորըպարգնատրեց նողին», իսկ կրավորական սեռի բալերով՝ կրավորականկառուցվածքի նախադասություններ, դիրեկտորից»: օրինակ՝ «Ուսանողըպարգնատրվեց ներգործական կառուցվածքի նախադառությանմեչ քներականակած որ

ուսա-

աուբլեկտը ն օբյեկտը Համապատասխանումեն տրամաբանական սուբՎեկտին ն օբյեկտին, այնինչ կրավորական կառուցվածքի մեջ տրամաբանական սուբլեկտը ճանդես է գալիս անուղղակիխնդրի, իսկ տրամաբանական օբյեկտը՝ ենթակայքքերականականկարգով: Սուբյեկտին օբյիկտի Հարաբերությունների այս տարբեր արտացոՎումները Ճնուց անտի Հատուկ են Հայոց լեզվին: Արդեն գրաբարում ինածն Հակադրվում«Որդի սիրէ զճայր» ե «Հայր սիրի լորդւոյ» բար որպես նույն մտքի տարբեր արտացոլումներ: Դըփխադասութլունները՝ փզանքիրենց ուժն ու կենսունակությունըպաճպանելեն նան այոաօրբ, ն այժմ նս Հնարավորություն ունենք ալդ նույն միտքն արտաճայտելու րկու ձնեով՝«Որդին սիրում է Հորը», «Հայրըսիրվում է որգուց»: կրավորաԵրբ ասում ենք, որ ներգործականն Համապատասխան կան կառուցվածքները նույն միտքն արտաճայտումեն լեզվական տարՓեր միջոցներով, ապա որոշ անճշտություն ենք թույլ տալիս, որովճետն Դրանթ ոչ թե նույնանիշներ, այլ շարաճլուսսզան ճամանիշներ են, եվ ինչպես որ բառապաշարայինՀամանիշներըլրիվ նույնական լեն, ալն«վես էլ լրիվ նույնական չեն շարաճյուսական ճամանիշները: Վերնում բերված նախադասությունների բովանդակային տարբե«րությունը Հանգում է Հետնյալին:։ նքե ներգործական կառուցվածքինավխագասությանմեջ առաչին գծի վրա է դրված սուբլեկտի՝ իր իսկ Ճատկանիշի ստեղծման փաստը, որի իրականացմանՀամար օբյեկտ է պաՃՀանջվում,ապա կրավորական կառուցվածքի նախադասության մեչ ա«աջին գծի վրա է մղված օբյեկտի Ճեւտ կատարվածգործողության փաս«ոը, իշկ թե այդ գործողությունն ո՛վ է կատարել, մղված է երկբորգական գծի վրաւ կարճ ն/ պարզ ասաժ՝ էթե բերված ներգործական կա«ուցվածջի նախադասությանխնդիրն է ցույց տալ, որ զիբեկտոոր պարէ ուսանողին, սպա կրավորականկառուցվածքի նախադասուգեատոել տալ, որ ուսանողը պարգնատրվելէ (դիրծկտոՔյան խնդիրն է ցույց Րի,)։ Այս տնսակետից, աճա դրանք ոչ միայն չշարաճյուսորեն, այլն բովանդակությամբն իրենց արտաճայտածմտքի երանգներովնուլն եաԴ փադասություններըչեն Ասվածներիցկարելի է գալ Ճետնյալ եզրակացություններին.

ա) ԿՐավորական կառուցվածքի նախադասության տբամաբանական ստեղծողայս կամ այն սուբյեկտը ոբպեռ գործողության,Ճճաականիշի կեշպ անաեսվածէ, նա չունի այն ուժն ու զոբությունը,ինչ ճամապա-

տասխան նախադասության նեոգոոբծական սուբյեկտը: Բ) ԿՐավոբական կառուցվածքի նախադասության, մեջօբյեկտիդերն մեծ Բան նաէ, ավելի ճամապատասխան ներգործական կառուցվածքի խաղասության մեջ: կրավորականնախադասությանտրամաբանականսուբլեկտը կամ Քերականականներգործող խնդիրը, որ կոչվում է

Ֆ:2

նան

կրավորականսե-

ոի խնդիր, արտաճայտվում է կամ բացառական 4ոլովով, կամ սեռան կողմից կապի միջոցով, ինչպես՝ Հայրը սիրվում է կան-տրականի կոզմբց,նա արճամարձճվումէ ծողովոդիցկժողովոգի ռոդուցկռոդու կոզկողմից ն այլն: Վէրչին ձենրն մից, Աբելն օպանվեց ԿայենիցիԿայենի ավելի ավելի են տարածվում ն գերիշխող դաոնում: կրավորականկառուցվածքի այն նախադասությունը, որի մէջ տոկա է ներգործող խնդիրը (տրամաբանականսուբլեկտր), կոչվում է օրինակ՝ «Այս Հարցը քննարկվում է կառախոանղամկբավոբական, վարությանկողմից»: (եզվաբանականգրականության մեջ նշվում է, որ եռանդամ կրավոիականնընդճանրապեսքիչ գործածական է: Այսպես է, օրինակ, ռուռերնեում ն գերմաներենում: նոանդամ կրավորականըքիչ զործածական է նան Ճայհրենումր եռանդամկրավորականիսակավ գործածությունըլեզուներում բրխում է կրավորւկան կառուցվածքի նախադասությանբուն էությունից, սուբյեկտի դեայն է՝ իջեցնել գործողի, որպես ռեալ տրամաբանական ճետ տալ կատարված որոշ գործողության փաստ՝ րը, ցուլք օբյեկտի մեծ մասամբ անկախ գործողից: Աչա այս է պատճառը, որ կրավորական սեռի բայերով կազմված նախադասությունների մել ներգործող խնդիրը, տրամաբանականսուբյեկտը մեծ մասամբ լի Ճիշատակվում, Հի արտաճալտվում, օրինավ՝ «Այդ ճարցը ուսումնասիրվում է». «Առաջարկությունը մերժվեց». «Ճաշիճներըլորացվում են». «Ցուրացվումեն նոր Հոզատարածություններ». ճկառուցվում են նոր ճիանալի բնակարաններ». «Արտադրության մի խումբ առաչավորներ պարգնատրվեցին» ն այլն: կրավորական կառուցվածքի ալն նախադասությունը, որի մեչ ներգոիծող խնդիրը տրամաբանականսուբյեկտը, չի նշվում: կոչվում Է ու

Երկանդամ կբավոբական:

Երկանդամկրավորականը, ինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, արտաճայտում է օբյեկտի (բերականականենթակալի) Հետ կապված մի որոշ գործողություն առանց ճիշատակելուգործողին: ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏԱԾ ԻՄԱՍՏՆԵՐԸ.-- Արդի Հայեբենում ներգործականներին Համապատասխանկրավորական բայերի մի մասըմիալն կրավորական սեռի իմաստ է արտաճայտում, իսկ մյուս մասը ըստ գործածության կարող է արտաճայտել ն՛ կրավորական,ն՛ չեզոք սեռերի իմաստները:

ուղաշկԱյսպես, օրինակ` գնաճատվել,ծաղովել,կալանավուվել, Վել, Բրավիովել բայծրը ինչպիսի շարաճյուսական կապակցությունների մեջ էլ որ գործածվեն, անպայմանորենըմբռնվում են որպես կրավոբական սեռի,

ն

նրանց ենթական միշտ ընկալվում է որպես տրամաբա-

է, ծաղովումէ, կալանավո՞նականօբյեկտ, ինչպես՝ Նա գնահատվում

է, ճբավիովումէ: Բերվածբայերի րնույքն ունեն վում է, ուղարկվում նան բազմաթիվ ուրիչ կրավորականներ,օրինավ՝ գովվել, խմվել, ուտբերվել, կանչվել. աշճամաոճվել,բարձբացվել,ավեվել. աբշաաքսվել,

ն այլն լացվել,ոչնչացվել

ված կրավորականները:

ն

կազմընդշանրապեսպատճառականներից

Այժմ վերցնենք ճանձնվել, սկսվելբայերը:Դրանք պատբաստվել,

են գործածվել որպես կրավորական ւեռի՝ ցույը տալով, որ ծնթքականգործողությունն իր վրա է կրում ուրիշից, օրինակ՝«Որոշումը կողմից զեկուցում ճանձնվեց գործկոմի քննարկմանը»- «Ուսանողների էր պատրաստվել». «Գարնանացանը գյուղացիների կողմից սկսվեց մարտաոի վերչերին», մեկ կարող են գործածվել որպես լեզոք անոի՝ ցույց է որ գործողությունը ուրիշից չի կրում, այլ կատարում ենթական լով, «նա է «Պատրաստվում դատարան գերի ճանձնվեց». ինքը, օրինավ՝ դիմել». «Սառնամանիքներն սկսվեցին դեկտեմբերի կեսերից»: Բերված բալերի բնույթն ունեն նան բազմաթիվ ուրիշ կրավորականներ,ինչպես՝

մեկ կարող

տանչվել,ճուզվել բաժանվել,շաոժվել,փակվել,բացվել,տեղափոխվել, ն

այլն:

Հարց է առաջանում՝ինչո՞վ է պայմանավորված կրավորականբա-

գերի արտաճայտածչեզոք իմաստր: լոց

ձն՝

Ալս երնույթը պայմանավորվածէ նրանով, որ ժամանակակիցՃալեզվում պարզ ներգործական բալերը լունեն առանձին լեզոք սեռի որպես ոչ կրավորական:Բայց կենդանի լեզվական պրակտիկայի բն-

թացքում անճրաժեշտություն ն կարիք է զգացվում, ասենք,

ազատկ(ել),թափ(ել), բաց(ել), պատոասալել),սկս(ել)

շաոժ(ել),

բայիմաստներովվդրսնորվող գործողությունը ներկալացնել ոչ միայն որպես կրավորականսեռի, այլն լեզոթ սեռի գործողություն, ներգործական է մեղմիկս. «Վարդըբացվում է մայիսին». «Քամին շարժվում ինչպես՝ «Նրա աչջերից արցունքներ էին թափվում» ն այլնւ

այլ

ու

Այսպես է եղել նան գրաբարում, որտեղ ներգործականբալերի կրավորաձնխոնարճմամբ արտաճալտվումէր ոչ միալն կրավորական, ալլն չեզոք սեռի իմաստ, օրինակ՝ «Եւ երբէք երբԷք պատերազմունքշարժին, ուր մեղաւորք ն արդարք առՌասարակկոտորին» (Եզնիկ). «Ապա լցան, սփռեցան, ծաւալեցանընդ ամենայն երկիրն Հալոց» (Փաւստոս). «Յորդագոլնս տարածեցսս աղանդ նոցա» (Ագաթան-

գեղոս)։

Միջին Քալերենում Վ /Ի, ՈՒ/ ածանցի առաջացմամբ ճնարավորություն է ըստեղծվում անցողական բալերի մեջ տարբերակելու ներգործական, կրավորականն չեզոք սեռի ձներ, ինչպես՝ եփեժ /6ն./,եփիմ /:./, եփվիմ /կ./, բաժեեմ/իմ/վիմ,այրեմ Ռմ/վիմ, շարծեմ/իմ/վիմ, ծոեմ/իմ/վիմ, պատոնմ/իմ/վիմ, փոխեմ/իմ/վիմ,կուորեմ/իմ/ վիմ։ Սակայն պետք Է նկատի ունենալ, որ ալս երնույթը միջին Բալերենում չի ներկայանում որպես մի ԲետնողակառԲամակարգ՝ճախ նրանով, որ սեռադիներեք ձեվեր են ունեցել միայն Ե խոնարոման անցողական բալերի մի մասը, մլուս կողմից Ե՝ Վ-ով ձները Բաճախ չեզոք կամ անդրադարձիմաստեն արտաքալտել:

Միջին հայերենի անցողականբայերի երեք սեռերը պահպանվել են Պոլսի բարն մասնակիորենանցել են արնմտաճայգրական լեզվին: Վերջինումս մի քանի ներգործակւ:ն բալեր, կրավորականսեռի ձնից բացի, ունեն առանձին չեզոք սեռի ձն, ինչպես` կոտրել ծռել||լիլ|ՎԻւ, Թառփել|ղ|ի |կոտբիլ|| կոտրվիլ, Վիլ,ադրել|լիչ|լ Վի, Իճչ վերաբերում է արդի Բալերենին, ապա, ինչպես նշվել Է արդեն, ալստեղ ներգործականսեռի բայերն ընդհանրապեսչունեն առանձին չեզոք սեռի ձն՝ որպես ոչ կրավորական,ն ալդ է պատճառր, որ նրանց չեզոք սեռն արտաքալտվում Է կրավորականձնի միջոցով:

բառում,որից

մարելը եւ|Վի"»

կրավորականբալերի արտաճալտածլեզոք սեռի իմաստն ընդճանրապես բնորոշվում է նրանով, որ բալիմաստով դրոնորված գործողուՔյունը կատարում է քերականական էենքական:Բայց կրավորականբացերի կոնկրեւո բառային նշանակությունիցկախված՝այդ ընդճանուր նըշանակությանմեջ, որպես նրա կոնկրետ դրսնորումներ, Հանդես են գալիս իրարից տարբեր մի քանի իմաստներ, որոնք տարբեր ձնով են րըեննակային գործողության Ճարաբերությունը: Ֆութագրում Մի շարք կրավորական բայեր արտաճայտում են ալնպիսի գործոզութլուն,որ կատարում է ենթական, բայց ն միննուլն ժամանակ ուղղված է 4ենց իր՝ ենթակայի վրա: ենթականայդ բալերի դեպքում ճանդես է գալիս իր կատարած գործողությունը իր վրա կրողի դերում: Ալսպիսի իմաստ արտաճայտող բայերը մեր ջերականագիտության մեչ կոչվում են անդրադարձ բայեր: «Մայիսի մեկին նա քնից զարթնեց թե ն շտապեց Հէ, վնր կացավ, լվացվեց, զաշղարբվեց սանբվեց, զուզվեց, փողոցն նախադասության մեյ ընդգծված բայերը անդրադարձ իմաստ նն արտաճայտում: Այդպիսիքեն նան՝ հանվել,պատոշաստճագենվել, վել, պաշտպանվել, քսվել, սափովել,փաթաթվել,յուղվել, օծվել, չպաովել. մաքովել,շփվել,տեզավոբվելն մի քանի ուրիշները:

իմառտը Անդրադարձ

կրավորականբայերիչեզոք իմաստի մասնակի դրսնորումներիցմեկն է։ կրավորաձնչեզոք բայը Հակադրվում է հը Համապատասխաններգործական սեռի բային Հետնյալ ձնով: եքե ներգործականբալը ցույց է տալիս ենքակայի կատարած ն ուրիշ ռաքկայի վրա ուղղված գործողություն, ինչպես՝ «նա տանջում է ինձ», «նա Հուզում է ինձ», ապա կրավորաձն չեզոք բայր է տալիս ենցույց Քակայի կատարած, բուլց ն միննուլն ժամանակ ննթակայի մեչ մնա«նռ ցած, ենթակայի մեչ պարփակված գործողություն, 2ուզ իէնչպես՝ վում է», «նա տանչվում է». եթե ճարցին մոտենանք այս տեսանկյունից,ապա կարելի է ասել, որ կրավորաձնչեզոքների ճակայականմեծամասնությունը այս կամ այն կերպ անդրադարձ իմաստ է արտաՀայտում: Բայց կրավորականբայերի անդրադարձիմաստի մասին կաբելի է խոսել միայն այլն դեպքում, երբ ենքակալյի գործողությունը ոչ ա-

Տե՛ս Ա.

Ալտընեան,Քննականքերականութիւն...,էջ

89։

քէ ընդճանրապեսպարփակվածէ ենթակայի մէջ,

այլ ուղղված է 4ձճնց եր՝ ծնթակայի Արա. եքե չկա գործողության անմիջական ուղղվածություն, ուրեմն ն չկա անդրադարձ իմաստ. Այսպես, եթե «նա բոնեց փունքերն թաղվեզմտախոճության մեջ» նախադասությանընդգծվաֆ ու

բայն այս կամ այն կերպ կարելի է ճամարել անդրադարձիմաստ արտաճայտող, ապա «վուլսը բացվեց», «նա ծնվել է քաղաքում», «երս ճայրը գտնվում է երնանումջ նախադասություններիբայերը անդրաՀդարձ գործողության նշույլ իսկ չեն արտաճայտում: Մի ջանի կրավորականբալեր ցույց են տալիս երկու կամ մի բանի առարկաներիայնպիսի գործողություն, որը կատարում է այդ առարկա-

ներից յուրաքանչյուրը բայց ն միննույն ժամանակ ալդ առարկաներից յուրաթանչյուրը ճանդես է գալիս որպես մյուս առարկայի (կամ առարկաների) կատարած գործողության օբյեկտ: Այսպիսի իմաստ արտա/ ԱշոտըՀամՀայտող բայերըկոչվում են փոխադաոձ բայեր:«Սուրենը բուրվեցին» նախադասության բայր փոխադարձ իմաստ է արտաճայտում: Այսպիսի բալերի թիվը ճայերենում սակավ է: Դրանցիցեն՝ համ-

բոււվել, պաշպչվել,ծեծկվել,տեսնվել,ողջագուվել,բախվել,զառկվել Հետ զարկվելու) ն այլնւ

(նա պետք է գնար թշնամու

Չեզոք սեռի բայեր

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ.--Չեզոք սեռի բայերը ենթակայի տալիս տրամաբանականսուբյեկտի մի այնպիսի

ՋԵԶՋՈՔ ՍԵՌԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

են

ցույց

գործողություն, որի կատարման Համար լի պաճանչվում մի անմիչական առարկա, իբրն ուղիղ խնդիր, ինչպես՝ «նա վեր ցաակեց,նսաեց էՐ դեպի անկողնի մեչ, դուրս նայեց լուսամուտից: Ջյունը` նահանջում Հեռավոր գագաթները: ԴաշտերիՀամատարած սնության մեչ տեղ-տեղ միայն մեացելէին ձյունի կղզիներ» (Ջար-). «եվ ես առթնացախնդության ծավից.-- Գիշերվա«Հովնէր լալիս գաշտերում, Մութ Հեռաստանն էՐ դժկամ նայում ինձ, Մենակություննէր Քարի պես լոում» (Տեր.): Փ՛Վ ներգործական,է՛ չեզոք սեռի բայերը արտաճայտում են այնպիսի գործողություն, որ կատարում է քերականականենթական: Բայց ննրգործականն ձեզոք բայերը իրարից տարբերվում են իրենց շարաճՀլուսականՀատկությամբ- առաջիններըուղիղ խնդիր են պաճանջում, իսկ ծրկրորդները՝ոչ,

Բայերի ներգործականկամ չեզոք կարգերին պառկանելը միայն ե միայն թերականորէն է որոշվում. Եթե դրանց որոշման ժամանակ ելնծեք տրամաբանականնկ ոչ քե քերականականտվյալներից, ապա ներգործական պետք է ճանաչենք նան դավաճանել, տիբապետել, օգնել,

տիռշել,վնասել, ծեծ նի

որ,

տալ, սիշտ տալ ն բազմաթիվ ուրիշ չեզոքներ, քաասենք, «ռիրել Ճալբենիջը» ե «դավաճանել ճայրենիքին», «գի-

«տիրապետելլեզվին» կապակցություններիմեչ բայի խնդրի տրամաբանականՀարաբերություններըՀամարյա նույնն են: Բայց բայի ն խնդրի տրամաբանականտեսակետից նուլն ճարաբերուեն թյուններըառաջին օրինակներումարտաճայտված շբայ- ուղիզ խբնտենալ լեզուն»

ն

ն

դիր», իսկ երկրորդ օրինակներում՝ շբայ-անուղղակի խնդիր» կապակ-

ցությունների միջոցով: Այսքանով էլ առաչին օրինակների բայերը ներէշկ երկրորդ օրինակներիբայերը չեզոք սեռի են, Այսպես գործական, ն,

չնացածոր ծեծել ն

ծեծ տալ,

ն սիոտտալ Հճամապատասսբտապնդել

Իան զուլգերը նույն կամ ճամարյա նույն իմաստն են արտաճայտում, ն բայց ծեծել բայերը ներգործական սեռի են, քանի որ սոտապճդել են պաճանչում, իսկ ծեծ տալ ն ոիոտտալ բայերը չեղոբ ղիղ խնդիր հն, քանի ռր ուղիղ խնդրի ճետ կապակցվել չեն կարող (դրանթ սեռի անուղղակի խնդիր են պաճանջում): Գետք է նկատի ունենալ նան այն, որ նուլն բալերը ըստ իրենց տարբերիմաստների, կարող են պատկանել ե՛ չեզոք, ե՛ ներգործական ռեռերին, օրինակ՝ «նա ապրում է երնանում», «ի՛նչ օրեր ապրեցինք»«նայում էր դաշտերին», «Այսօրվաքերքերը դեռ չի նայել» ն այլն: Ալս երնույթը Ճալերենի վերչին շրջանի ջերականականաշխատությունների ժեջ անվանվում է կրկնասեռություն՝: ներգործականն կրավորական սեռի բայերը խնդրառական միասնություն ունեն, քանի որ առաջինները կապակցվում են ուղիղ խնդրի ու-

էսկ երկրորդները՝ ուղզական-տրականի (այլ սերմինով՝ճալյցականի), ներգործող խնդրի բացառականիճետ: Ձեզոք սեոի բայերը խնդրառական միասնություն չունեն: նրանք մեծ ժասը ցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, որի կատարման4Ճամար կողմնակի առարկա, օբլեկտ չի պաճանչջվում, օրինակ՝ քալլել։

վազել, քնել, ծլել, աճել, թռչել, լռել, մեռնել, մեծանալ,սնանալն այլն: բայերը Այսպիսի

նախադասության մեչ կարող են ունենալ պարագանքր, բայց սովորաբարխնդիրներունենալ չեն կարող. Չեզոք սհռի բայերի մի մասը պաճանչում է սեռականչսորական (բուն տրական)Հոլովով գրված անուղղակի խնդիր, օրինակ՝ տիոել,

տիբապետել, վճասել, սպասել,գիպչել,կպչել, նայել, իշխել, դիմադոել, (մի բանի, մեկին): Չեզոքօգնել,նպաստել, օժանդակել, դավաճանել Ճոների մի մասը ուժեղ խնդրառությամբ կապակցվում է բացառական լովի Հետ, օրինակ՝ ակնածել,օգտվել,ամաչել, գառշել,դժգոճնել, զաոձուռել,խորշել, խոտափել,վախենալ(մի բանից, մեկից): Որոշ չեզոբ-

ներ ուժեղ խնդրառունցյամբկապակցվում են գործիական ճոլովի ճետ,

Այս երնույթի մասին ընդարձակ տե՛ս հալերեճում,Երնան, 1082, էջ 702--722:։ "

Ա.

Աբրաճամլան, Բալը ժամանակակից

-

ուրախանալ,զբօրինսսվ՝հպարտանալ, բիանալ, պառծենալ, լիանալ, մայլվել (ի բանով, մմկով), Չեզոք բալերի խնդրառության մանրամասն քննությունը կապ չունի

բայր սեռերի Հարցի ճետ. Ջեզոք սեռի քայլերը միավորվում են մի կարտալ ո՛չ գործողության դի տակ այն ճիմունքով, որ չեն կարող ցուլց անցում ենթակայից ուղիղ խնդրին, ո՛չ ներգործոզ խնդրից ենթակային:

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԵՎ ՉԵԶՈՔ

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱՑԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏԱԾ

ՍԵՌԵՐԻ ԻՄԱՍՏՆԵՐԻ ՏԱՐԲԵՐԱԿՈՒՄԸ.-Հալոց լեզվում լեզոք սեռն ու է սրտաճարյտվում ոչ միայն պարզ սոսկածանցավոր, այլն Վ ածանց ունեցող բայերի մեչ,

կրավորականբայերի իմաստների վերլուծությանը նվիրված ճատվածում տեսանք, որ մի շարք կրավորականբայեր արտաճայտում են նան չեզոք սնոի իմաստ: Դրա տակ, ինչպես նշված է արդեն, Հասկա-

ենք այն, որ կրավորականբալով արտաճայտված գործողությունը, ճատկանիշը բխում է քերականականէենքակայիցե ոչ թե ներգործող խնգրից: Հետնելով Մ. Աբեղլանի ոճին՝ կարելի է ասել, ոբ մի շարք կբավորական բալերի չեզոք գործածությունը Հայերենում սովորական երեվույթ է: 9եզոք սեռի իմաստ են արտաճալտումբազմաթիվ կրավորական բայեր, ինչպես՝ ոնա աճագին բան սովորեց ն փոխվեցբնավորուդաշտի լուսապայծառ առավոտը». ճերկթյամբ».«Քացվեց Արարատյան նակամարում գորշ ամպեր են կուտակվել».«նրա աչքերից արտասուքի է». «Աշունն ավառշտ-«նրա վերջը արդեն փակվել կաթիլներ պոկվեցին». ԷՐ դեպի մուտքը»է վումէ, սկսվում արդեն ձմեոր». «Արեգակըթեքվել էՐ «Այդ օպանիչ մքնոլորտում հալվում նրա նրիտասարդկյանքը». «Վիշ«նա ավելի ոգնոբվեց». տը նրւս մեջ խառնվելէՐ ուրախության Հետ». «Ամեն ինչ ծնվում է ու մեռնում». «Զիու սմբակները խրվումէին սնա«Նա որ իր վրա ծն ծիծաղում». «Մազերից մի ճողի մեչ»համոզվեց, բարակ փունջ անջատվել կախվելԷՐ նրա խոշոր ականջին». օնա շրոչծծվեց ճողի մեչ». «Տաքարյուն վեց իմ կողմը». ճ,ջուրնսսնմիջապես ճնա բարոլապես շատ էԸՇտանջիրիտասարդնանմիչապես բորբոքվեց». վում». «հմ առջե փովել էին արտերըվ. «նա պնդում էր, թե պետք է նում

ու

։ռսմուսնուց բաժանվի»: 2առկանալիէ,

ընդգծված բայերը այլ կապակցությունների մեչ կարող արտաճայտել կրավորականսեռի իմաստ: Հարց է առաջանում` գործնականորեն ինչպե՞ռ տարբերել կրավորական բալերի արոր

են

տաճարտածկրավորական ն չեզոք սեոի իմաստները: Դրա ճամար կարելի է առաջարկելՀետնյալ միչոցները:

ա) Կրավորականսեռի բալերով կազմված նախադասությունների միտջը Ճնարավոր է տալ Համապատասխաններգործական սեղի բայերով կազմված նախադասություններով։ Այռպես. «Ժողովում այդ առա218

մերժվեց». «Այդ աշխատանքը բարձր գնաճատվեց» նաջարկությունը

ներգործականի են վերածվում «Ժողովում այգ խադասությունները բարձր գնաճատեցին» ռաջարկությունըմերժեցին», «Այդ աշխատանքը մերժվելն գնաճատձեով:Սա նշանակում է, որ վերնի օրինակներում ա-

վել բայերը կրավորական սեռի իմաստ մաստ

են

արտաճայտում: Չեզոթ ի-

արտաճայտող կրավորական բայերով կազմված նախադասու-

թյուններիմիտքը ճնարավորչէ

տալ

Համապատասխան ներգործական

նախադասություններով,

սեռի բալերով կազմված Այռպես,«Բացվեց դաշտի լուսապայծառ առավոտը». «նա թաղվեց ծանր մրտԱրարատլան Քերի մեջ» նախադասությունների միտքը չի կարող տրվել Համապատասխաններգործական սեռի բայերով կազմված նախադասություննեն բերված օրինակներումբացվել թաղվել բայերըչեզոք բով,որովճեւոն

սեռի իմաստ

են

արտաճալրտում:

բ) կրավորականսեռի բայերը թելադրում են ումի՞ց, ինչի՞ց կամ կողմից Հարցերը, որոնց պատասխանը լինում է կրավորական սեռի բայի ներգործող խնդիրը' Եթե ներգործող խնդիրը նախադառությունմիջոցով այն կարելի է ների մեջ չի Ճիշատակված,ապա այդ Ճարցերի ձնականորենվերականգնել, Այսպես, «Ժողովում ալդ առաչջարկությունը մերժվեց». «Այդ աշխատանքըբարձր գնաճատվեց» նախադասուՔյունների կրավորական,սեռի թայերը թելադրում են ումի՞ց,ո՞ւմ կողմից Հարցերը, որոնց պատասխանըլինում է ներգործող խնդիրը (բանվորներիկողմից, կառավարությանկողմից Ջեզոք սեռի իմաստ արտաճայտող կրավորականբայերը չեն թելադրում կրավորական սեռի բայերի ճամար տրվող ճարցերը: «Արեգակրըթեթվել էր դեպի մուտքը». «Սկավեց ձմեռը» նախադասությունո՞ւմ

ո՞ւմ կողների կրավորական բայերի ճամար Հնարավոր 1է տալ ումի՞ց, մից ճարցերը, որովճետն այդ օրինակներում կրավորականբայերը չեզոք սեռի իմաստ են արտաճայտում: պ) կրավորականսեռի բայերով արտաճայտված ստորոգլալները պատասխանում են ի՞նչ է աբվում, ի՞նչ առվեց ն այլ Հարցերին, իշկ Վ ածանց ունեցող չեզոք սեոի բալերով արտաճայտվածստորոգյալները՝ ի՞նչ է անում (ի՞նչ է լինում), ի՞նչ աշեց (ի՞նչ եղավ) ն այլ 2արցերին: Ըստ այդմ՝ «Այդ առաչարկությունն ուսումնասիրվում է» նախաճարցին, իսկ դասության ստորոգյալը պատասխանում է ի՞նչ է արվում «նա

ձգվեց Ճրամանատարիառաջ»

արեց Հարցին:

ատորոգյալի՝ի՞նչ նախադասության

եթե կրավորական բայով արտաճայտված ստորոգյալը

չի թելա-

ն այլ դրում կամ չի կարող թելադրել ի՞նչ է առվում, ի՞նչ առշվեց նա ն է: քերը, ուրեմն ոչ քե կրավորականսեռի չեզոք

Ճար-

ՀՀՇ առատ.

Տե՛ս

Հ.

Բարսեղյան,Արդի Բայերենի բալի

ն

խոնարճման տեսություն, Էջ 209։

Այո մի քանի միջոցներով չեզոք սեռի իմաստ արտաճայտողկրա-

վորական բայերը կարելի է տարբերել կրավորական սեռի բայերից: «ԿՐԱՎՈՐԱԿԵՐՊ ՋԵԶՈՔՆԵՐ».-- Ժամանակակիցճալերենում կան Վ ածանցով կազմված մի շարք չեզոք բայեր, որոնք չունեն իրենց ՃաՃեմապատասխանպարզ ներգործականձները: Դրանք մոտավորապես էն. զբզ բաղվել, գունատվել, գժվել, բնակվել,գանգատվել, տեյալնէրն

թաքնվել,խաղաղվել,խելագառվել,խղճաճառվել, մայլվել,ընդճառվել, ճիասթափվել,ձնազանդճակվել, ճաշտվել, Բամառձակվել, ճառձակվել, վել, ճուսաճատվել,ճպատակվել,ճՐաժառվել,ճաբաճատվել,մոլոովել, մոայլվել, չվել, պապանձվել,սթափվել,սիրաճառվել, սխալվել,վախճանվել,վճատվել,ցնորվել,ուշաթափվել, փլվել։ փշաքաղվել, փքվել: Վ ածանցով կազմված, բայց ժամանակակիցլեզվում իրենց ճամապատասխանպարզ ներգործական ձները չունեցոզ բայերը (դրանց է պատճառականիձնով՝ բնակվել-ներգործական սեռն արտաճայտվում բնակեցնել, թաքնվել--թաքջցնել, մոլորվել--մոլորեցնել ն այլն) կրավորական սեռի իմաստ չեն կարոզ արտաճայտել, չեզոք սեռի բայեր են ե մեր քերականությունների մեչ ճորչորչվում ծն «կրավորակերպ» չեզոքներ ոչ ալնքանՀաջող անվանմամբ:

Դրանց մեծ մասը գրաբարում եղել են կրավորաձն,խոնարքճմանչեզոքներ ն մի Ե լծորդով ներգործականը, ինչպես՝ թանիսը ունեցել են իրենց ՃԲամապատասխան խաղաղիմ/եմ, ճամարձակիմ/եմ, ճաշտիմ/եմ, ճնազանդիմ/եմ, պապանձիմ/նմ,սթափիմ/եմ, վախճանիմ/եմ,ցնորիմ/եմ, չօժարիմ,եմ, մի քանիսն էլ չեն ունեցել, ինչպես" գանգատիմ, զմայլիմ, բնակիմ, թաքչիմ, խելագարիմ, ուշաթափիմ, սխալիմ: Բճակիմ ն սխապիմբալերը ունեցել են նան Ե լծորդով չեզոք ձներ: Մեր լեզվում «կրավորակերպ» չեզոքների գոլությունը բացատրվում Է նրանով, որ երբ Վ բայածանցի ստեղծումով ներգործական բալերի կրավորակերպխոնարիման ԻԼ ձնը փոխվեց ՎԻԼ ձնի, միաժամանակկրավորակերպ խոնարճվող մի շարք չեզոք սեռի բալեր (գանգատիմ, բնակիմ, խելագարիմ, սխալիմ ն այլն) նույնպես ստացան ալդ ածանցը, իսկ ճետո այդ բալերի նմանակությամբկազմվեցին նան այլ բալեր (գծվել, սիրահարվել, փշաքաղվել):

Վ ածանցը օկրավորակերպ» չեզոքների մեչ սոսկ ձնական նշանա-չ կություն ունի, ն երբ ղրանցից ՏՆ ածանցովներգործականսեռի բայեր են է ընկնում, ինչպես՝ հաշտվել կազմվում, այն դուրս --ճաշտեցնել,

Բնազանղդվել--ճնազանդեցնել, սիբաճառվել--սիբնակվել--բնակեցնել, ն այլն, բայց՝ գժվել--գժվեցնել: Րաճառեցնել

Մի քանի օկրավորակերպ» չեզոքներ ունեն առանց Վ-ի (չեզոթ) ձեձր, ինչպես՝ ճակառակվել/ել, ճամաձայնվել/ել,մոլոբվել/ել, մռայլԳրական վել/ել, ճոժառվել/ել,նմանվել/ել,վեբաբեովել/ել, տոաքվել/ել: է լեզուն երբեմն գերադասում Վ-ով, իսկ երբեմն առանց Վ-ի ձերը» Առանձին դեպքերում դրանց միչն նկատվում են իմաստալին՝ տարբերություններ, օրինակ՝ վերաբերվելիվերաբերել(նա ինձ վատ է վերաբերվում, ն Այդ բանն ինձ չի վերաբերում):

ԲԱՅԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅԱՆ

ՋԵՎԵՐԸ

ԴԻՄԱՎՈՐ ԵՎ ԱՆԴԵՄ ԶԵՎԵՐ..-- ինչպես նշված է արդեն, ճայերեէ երկու՝ դիմավոր կամ եղանակային ն անդեմ` բայը դրնաորվում

նում

կամ դերբայականձնծրով:

Դիմավոր են կոչվում բայի այն ձնեծըը, որոնց գործողության

ճետ

թվի թերականամիասին Հատուկ կն հղանակի, ժամանակի, դեմբի եմ, կառդումէի, կառդացելեմ, կաոկան կարդերը, օրինակ՝ կառդում ն կառդամ այլն: էի, կառդացի, դազել Անդեմ ծն կոչվում բայի այն ձնծրը, որոնք արտաճայտում են սոսկ առանց եղանակի, ժամանակի, դեմքի ն թվր, օրինակ՝ դործողություն՝ կառդացել,կարդացած,կաոդալու0. այլն: կառդալ, Այժմ անցնենք բայի արտաճայտության այս երկու ձների ջննուքյանը՝վերլուծությունն սկսելով բայի անդեմ կամ դերբայական ձնեու

րից:

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐ

ՀԱՏԵՐԵՆԻ

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐԻ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ..---

Վերլուծությունն սկսենք ճեւտնյալ ճարցադրմամբ. կարելի՞ է արդյոք ժամանակակիցթերականական4ամակարգով դերբայներ 4ամարվող բոլոր ձնձրը՝ կառդալ,կառդում, կաոդալիս,կառդալու,կառդացել,կաոդացած,կարդացող,կաողդա, կառդալիք,Համարել նույն բառի քերականական ձներ կամ բառաձներ: Չէ՞ որ գրանցից մի մասը՝ անորոշըր-ծնկաոդալ,անկատար11-ը կարդալիս,Հարակատար--կաոշդացած, ն ապառնի11-ը քակայականը--կաոդացող կառդալիք,բառային ինթնուրույնություն ու անկախություն ունեն, Ճի՞շտ էնք վարվում մենք այս դերբայներընես մյուսների եման դիտելով որպես բառի քերականական ձեներ: է, իճարկե, որ բառային ինքնուրույն կիրառություն Անժիատելի նեցող դերբայները մյուսներից տարբերվում էն ոլ միայն իրենց Հարաբերականանկախությամբ, ալլն լեզվի Համակարգում իրենց խաղացած դերով: Բայց, ճամենայն դեպս, դրանք նս մյուսների նման քերականական ձներ են, բառաձներ ն ոչ թե անկախ ինքնուրույն բառային միավորներ, Դրանում Համողվելու Համար պետք է նկատի ունենալ ճետե--

-Է

ու-

ու

ալբ:

Ճայերենի բոլոր ժամանակակիք

մաստից

դերբայները, անկախ իրենց ի-

շարածյուսական կիրառություններից,իրար ճետ կապված, իրարով պայմանավորված ձներ են, ն դրանցից մեկի գոյությունը կանխադրում է ճամագոլյակից նան Ժլուսների գոյությունը եթե լեզվում ունենք որնէ դերբայական ձն, ն

լեզվի Համակարգում խաղացած դերից

ու

ապա օրինակ,մշակել, բող

ճաստատ

ենթ կազմել մյուս

բոլոր

կարող եեք ասել, որ ունենք կամ կադերբայական ձները, ինչպես՝ մշակել-

մշակում, մշակելիս,մշակելու, մշակել (ձմ), մշակած,մշակող, մշակի, մշակելիք: Ամեն մի անորոշ դերբալ ունի իր Համապատասխանան-

դերբայները. ամեն մի կատար, ապառնի, ճարակատար ն մլուս բոլոր Ճարակատար դերբայ ունի իր Համապատասխանանորոչ, անկատար, ծնթակալյական ու մլուս բոլոր դերբայները ն այսպես շարունակ: ԱՃս ձների այսպիսի «ճեւտնողականու բացառություններ լճանաչոզ Ճճարաբերակցությունը ոչ մի կասկած չի թողնում, որ բոլոր դերբայները ջերականականձներ էն ն ոչ թե առանձին, անկախ բառեր: Հենց այն բաՖը, որ, ասենք, ԱՇ ն ՈՂ մասնիկներըկարող են Հարակատարն հնթաէ կայական դերբայներ կազմելճամարյա բոլոր բայերից, նշանակում են. ն դրանք ձնակազմական ոչ թե բառակազմականմասնիկներ Հայերենիբոլոր դերբայները միավորվում ու ճամախմբվում էն մի բառի տակ որպես քերականական ձներդ որովճեւոն նրանց բոլորին, դի-

ընթացի գաղափարը, մավորձների նժան, ճատուկէ գործողության,

որն իր նյութական-քերականականարտաճայտությունն է ստանում բալասէոի ն խնդրառության կարգերում. Այսքանով էլ ճայներենիբոլոր դերբայները, որպես բայի անդեմ ձնծր, ի ճակադրություն դիմավոր ձեՎերիչ կարող են Համախմբվել մի ջերականականկարգի տակ: Սակայն բայի անդեմ ձները՝ մի կողմից ն դիմավոր ձները՝ մյուս կոզմից, տարաբնուլթ առանձնաճատկություններեն հրեան ճանում, որ պետք է ճաշվի առնել ճայերենի դերբայական ձները անպայմանորեն

բնութագրելիս: Այս Հարցը Հանգում է Հետնլալին։ Բայիդիմավորձնեոըճամասեռ են եշնան առանձնաճատկություններ քերականական

ճանում, նրանք ի-

իրենց ձկաբանականառանձնաճատկություննիբարից «ոարբերվում բով միայն՝ եղանակով, ժամանակով, դեմքով Թվով, բայց ոլ երբեք կիրառությամբ լեզվի Համակարգում իրենց խաղացած դերով: Բայի գլմավոր ձնհրը խոսքի մէչ նույն կիրառությունն ունեն ն Հանդես են պալիս ստորոգյալի շարաճյուսականպաշտոնով: կեզվի մեջ ինչ կիրառություն որ ունի, ասենք, գբում եմ ձնը, նույն կիրառությունը կունենա գրել եմ ձեր, այլն գելու եմ ձեր ն դրանց միչն, բացի կերպային-ժատալ մանակային տարբերություններից, այլ տարբերություններ ցույց Հնարավոր չէ: էեն

ու

ու

Եթե Հարցին մոտենում ենք այս տեսանկյունից, ապա պարղ է դառքԵբշանում, որ հայերենիդերբայական ձնեոր տաբասեռ, տառբաբնույթ են ԵՐբնան ճտնում: չին քերակականականառանձնաճատկություններ նության թերությունն

այս

Ճճարցումայն էր,

որ

բոլոր

դերբայները քնբն-

վում էին նույն մակարդակով, բավարար ուշադրություն չէր դարձվում դերբայեերի ներքին խմբավորմանը ն նրանց տարբեր խմբերի դրսնո229

րած առանձնաճատկություններին լուրաճատկություններին։ Դերբայների ուսումնասիրության ժամանակ այս Հարցերի վրա է ճենց իր բնեռում նորագույն լեզվաբանությունըՁ4: շադրությունը նկատի ունենալով դերբայական ձների տարբեր կիրառությունները ն լեղվի կառուցվածքում դրսնորած տարբեր ֆունկցիաները՝ ժամանակակից ճայերենի դերբայները բաժանվում են երկու զմբիտ. ա) Ինքնուրույն շարաճյուսական կիրառությունից զուրկ ե, Հետեվաբար, բառային անկախություն չունեցող դերբայներ, որոնք են՝ անկատար (կարդում), ասլառնի (կարդալու), վաղակատար (կարդացել), դերբայժխտման(կարդա): Դրանքէ. ԱղայանիՀորջորջչածկեշպային ներն են: Բ) Ինքնուրույնշարաճլուսականկիրառություն ունեցող ն, ճետնաբառային անկախություն ունեցող դերբայներ, որոնք են անորոշ բար, ու

ու-

ԵՆ((արդալ),անկատար ՍԱ ((արդալիս),Հարակատար ((արդաքած),

թակայական (կարդացող), ապառնի 11 (կարդալիք), Դրանք է: Աղայանի Հորջորջածվիճակային դերբայներն են: Առաջին խմրի դերբայները կոլվում էն կախյալ դեոբայներ,իսկ ծրկրորդխմբինը՝անկախ դեոբայներ: կաոկախյալ դերբայներից անկատարը՝կառդում, վաղակատարը՝ դացել ն ապառնին՝կարդալուիրենց իմաստով ն լեզվի ձնաբանական կառուցվածքում խաղացո(ծ գերով Համազոր ԱԶ կազմելովհռանդամ Հծակադրություն։Այս դերբայները իրարից տարբերվում են սոսկ կերպային-ժամանակայինիմաստով, այն է՝ անկատարըարտաճալտում է կակատարվող, ընթացքի մեջ գտնվող գործողություն, վաղակատարը՝ էկ այտարված,ավարտված, ընթացքիցգուրս ծկած գործողություն, այսպիսի կատարելի, սպաւելի գործողություն: իմաստային պառնին՝ Հակադրությունը պայմանավորում է այս դերբայների՝լեզվի ձնաբանական կառուցվածքում կատարած ճամազոր դերը, որն արտաճայտվում է նրանում, որ դրանցից յուրաքանչյուրը օժանդակ բայի ներկայի ու անցյալի ձների 4ծտ բաղադրում է սաճմանական եղանակի երկուաԷմ-կան ժամանակ՝ արդի Հայերենի Համար այնքան բնորոշ կառդում

կաշդումէի, կարդացելեմ--կառղացելէի, կաոդալուեմ--կառդալու էի

զուղադիր Ճճակադրություններով Անկատար, վաղակատար նկ ապառնի դերբայներըայս ճարացույցային ձներից դուրս այլ կիրառություն չունեն, նրանք միշտ Հանդես են զալիս օժանդակ բայի Հետ միասին ն այց զուգորդումից դուրս նրանք որպես անկախլեզվական միավոր փառտորեն գոյություն չունեն, Նույնն է նան ժխտմանդերբայը, որը նա ան-

ՀՈ ՀՀՀ-7Ի4

Տե՛ս,

օրիճակ, Է.

բումը,Երնան,

ճետ

1967:

Աղայան, Ժամառակակից ճալերենի ճոլովումը

Ալս ն Բետագա շարադրանքը (էջ 844--848)։

Բմմտ.

ն

խոնար-

Է. Աղայանի վերոճիշլալ աշխատության

վախ ու ինքնուրույն բառային կիրառոթյուն չունի, միշտ Ճանդեսվ գալի« օժանդակ բայի ժխթտական ձների ճծտ՝ բաղադրելով պայմանական կամ ենթադրական եղանակի ժխտական ապառնի ն անցյալի ապառնի ժամանակները՝չեմ կաողա--չէի կառդազուգադիր ճակադրությունն Ր"վ' Վերլուծություններից միաժամանակ կարելի է գալ այն եզրակացությանը, որ կախյալ գերբայները լեղվի քերականական կառուցվածեն րայաքում իրենց խաղացած դերով մոտավորապեսՃճավասարվում վերջավոՀիժքեբին:։ Այսպես, եթե բարձոանՀիմքիք Համապատասխան բարձբանաս,բարձ-րությունների կցումով առաջանումեն բարձոանամ, Բանա ն այլ բայաձները, բարձրացՀիմբից՝ բարձրացար, բարձրացա, Լ. այլ բայաձները, ապա բարձրանում Հիմջի ն եմ օժանդակ բարձբացավ եմ, բայի խոնարճված ձների միացմամբ առաջանում են բարձրանում է ն այլ բայաձնծրը, բարձոացել Հիմբից՝ բառձոանումեռ, բառձբանում ես, բարձոացել է ն այլ բայաձները: իճարկե, բարձրացելեմ, բաոձրբացել եմ--բաոձոանումէի, չի կարելի վճռականորեն պնդել, թե բարձրանում էի ն այլ բայաձների 4ճծտ ճանդես եկող բառձոանալուեմ---բարձոանալու եմ Լ. էի միավորները սոսկ վերչավորությունների դեր են կատարում: Հայտնի է, որ բայական բուն վերջավորությունները,ինչպես՝ բարձրան այլն, ձուլված ծն Հիմքերին, նրանց ցայ, բարձրացա», բարձրացավ են Հետ կազմում ն ձեաբանականվերլուծության սերտ միասնություն ծն տարրալուծվել, իսկ կախլալ դերբայների միջոցով միայն կարող կազմում Հանդես եկող եմ ն էի միավորները չեն ձովվել ճիմջերին, նրանց 4ետ սերտ ամբողջություն չեն կազմում, կարող են դրվել նան նախադաս ն անգամ ընդմիջվել այլ բառծրով, օրինակ՝ ես եմ այսօր երեկոյան գնում նրանց տուն. Դու Ես բոլորի ներկայությամբնրան այդ բանն ասել ն այլն։ եթե դրան գումարենք նան այն, որ եմ--էի ձները

ծ-

վրա ածականներիայլ բառերի կարողեն դրվելնան գոյականների, ու

ստորոգյալ (աշակերտ է, աշակերտ էր, լավ է, կազմել բաղադրյալ ե ու այլն այն, դրանք կարող են ունենալ անկավխ լավ էր այլն), որ ինքնուրույն բառային գործածություն արտաճայտելով նյութական իմաստ (նա եղել է, է ն կլինի), ապա պարզ կդառնա, որ կարդումեմ-ն

կառդումէի, կաշդալուԵմ--կառդալուէի, կաոդացելեմ--կաողացելէի տիպերի մէչ եմ ն էի միավորներիդերը չափազանցդժվարությամբ կաբող

է սոսկ ճավասարեցվելբայական բուն վերջավորություններիդերին:

Բայց որ ալդ տիպերի մեչ եմ ն էի միավորները այս կամ այն չափով շփման եզրեր են ճանդես բերում բայական բուն վերջչավորությունների ճետ-դրանում նս կասկած չի կարող լինել: Այժմ անցնենք անկախ դերբայների բնութագրմանը: Անկախդեո-

ճամազոր ու ճամաճնչյունառանձնեաբայնեորըլեզվի կառուցվածքում եԵբնան ճանում: չեն Վերջիններիս միակ ընդծանրություճատկություննեո

նը պործառականտեսակետից գուցե միայն այն է,

որ նրանք ճանդես՝ ցալիս նտխադասությանինքնուրույն անդամների պաշտոններով: դրանիցդուրս նրանք հրնան են ճանում էական տարբերություններ: Աճկախ, ինքնուրույն ունեցող դերբայները նույն շակիրառություն չունեն: Անորոշ դերբայը սռբաճյուսականառանձնաձճատկությունները ածականի, ենվորաբար ճանդես է գալիս գոյականի, Հւարակատարը՝ ն ն քակայականը ապառնի1-ը՝ ածականի գոյականի, իսկ անկատար Ո-ը՝ մակբայի շարածյուսական պաշտոններով: Իրենց իմաստներով պայմանավորված`անկախ դերբայները տարբեր են նան ձնաբանական առանձնաճատկություններով։Անորոջ դերՃճոլովվումէ` Հենցինքնին, որովճետն նա իր մեչ Համատեղում է բայր նան գոյական անվան Հատկանիշներ, օրինակ՝ գոել--գոելու--գոելուց, ն այլն: ենթակայականդերբայը նա Հոճոգնել--ճոգնելու--ճոգնելուց լովվում է ճենց ինքնին, որովճշետննրա մեչ գործողության ճետ միառին դրանորվումէ նակ գործողի գաղափար, ինչպես՝ կաշղացող--կաոՀարակատար դերբայը ճոլովվում է գոյականադացողի---կաշդացողից: բար գործածվելիս՝ որպես փոխանուն իր մեջ Համատեղելով ճատկաեշային ն առարկայականնշանակություն, օրինակ՝ Բոգնածը (Հոգնած Անզինվորը, մարդը)-- հոգնածի--ճոգնածից, քնածը--քնածի--քնածից: ն կատար Ա-ը փոխանվանաբար գործածվել լի կարող։ ուրեմն զուրկ է Հոլովի կարգից, բաց սոութլամը այն ճազվագլուտ դեպքերի, երբ գործածվում է ինքնանվանողաբար, օրինավ՝«Հոգնելիս»-ը հոգնելբայի անկատարդերբայն է: Այս թռուցիկ վերլուծություններն էլ բավական ծն ճամողվելու, որ անկախդերբալները տարասեռ, տարաբնույթ քերականականառանձնաճատկություններ են դրսնորում: Աճա թե ինչու Մ. Աբեղյանը դրանք տեղաբաշխում էր տարբեր խոսքի մասերի մեյ: որպես բայլաձների» Արդեննշված է, որ Ճալերենի դերբայներին, Հատուկ է գործողության, ընթացքի գաղափարը: Հայերենիդերբայների իսկական բնույթը ավելի ճիշո բացաճայտելու Համար պետք է մանրամասնորհն վերլուծել ալս վերչին կետր Հայերենի տարբեր դերբայների Համեմատությամբ կարելի է գալ այն եզրակացությանը, որ դերբայներըգործողության, ընթացքի գադրսնորում կամ ներղափարընույն Համասեռ ձնով չեն արտաճարտում, կայացնում: Այսպես, անկատար՝կարդում, վաղակատար՝կարդացել,

էն

ապառնի՝կաոդալուն. ժխտման՝կարդադերբայների մեչ սոսկ կա գործողության, ընթացքի գաղափար: Դրանիցդուրս այլ նշանակություններ ձեերի մեչ չկան: իսկ սա էլ ինքնին Շշանակում է, որ անկատար, վաղակատար,ապադնի ն ժխտման դերբայները գործողությունը ներայո

կայացնում են շմաթուր», անխառն» վիճակում ն այսքանով էլ ճենց ճանաղարտ» ձնով են դրսնորում բալ խոսքիմասային կարգի քերակա-

15-31

22:

է պայմանավորվածնան նական էությունը, Այդ առանձնաճատկությաժբ այն, որ դրանք լեզվիՔերականականկառուցվածքում միանման դեր են կատարում` օժանդակ բայի ճետ բաղադրելով եղանակային ձնեեր. Աճա առանձնաճատկությանչշնորճիվ էլ վերոճիշյալ դերբայներըկարող այգ են անջատվել մնացած բոլոր դերբայներից ն ճամարվել առանձին քեբականականկարգ անկախ ղերբայների մաԱյս նույն բանը կարելի՞ է ասել արդյոբ ւնէ աւել, Թե անորոշ,ճարակատար, ենթակայական, սին: կարելի՞ նս ն ապառնի դերբայներիմել գործողությունը, բնթացքը կատար արտաճայտվում, դրսնորվում կամ ներկայացվում է «մաքուր», «անխառն» ձնով կամ վիճակում: Ո՛չ, չի կարելի ասել, Վերոչիշյալ դերլայների մեջ դործողության, ընթացքիճետ միաժամանակ առկա են կամ ճանդնեսեն գալիս նան այլ ն այլ խոսքիմասայիննշանակություններ: այս Մանրամաւնությունների մեջ չմտնելով՝ դերբայների ն այլ խոսքի մասերի Ճարաբենրակցությունները ներկայանում են ծետնեյալձեով: Անորոշ դեբբայըգործողության, ընթացքի 2ետ միաժամանակդըրբնան է առարկայական-գոյականականիմաստ, օրինակ՝ Սիրում սնորում է վազել, խաղալ,կառդալ, երգել, պարելն այլն: Հաբակատաո դեռբայը՝ Հատկանշային-ածականական իմաստ, ինչհոգնածզինվոր, ջաոդված պես՝ քնած հրել, ապակի Լ այլնւ դեոբայր՝ածսկանական կ գոլակտնական իմաստ Ենթակայական օրինավկ՝ միաժամանակ, աշակերտ, կարդացող կարդացող (նա, ով կարդում է), մտածող մարդ, մտածող (նա, ով մտածում է), պայքաբող (նա, ով պայքարում է) ն այլն: մարդ, պալքառող Ապառնի11-ը՝ ածականական ն գոյականական իմաստ միաժամժանակ, օրինավ՝ առելի խոսքեր, ասելիք(առնելուբան), գբելիքնամակ, (անծլու բան) ն այլն, գործ,անելիք գւելիք(գրելու բան), անելիք իմաստ, օրինակ՝ Անկատար21-ը՝ պարագայական-մակբալական Տուն գնալիսՀանդիպեցի, կարդալիսմռայլվում էր, Հիչելիս տխրում էր ն

այլն:

Այսպիսովպաոզ է դառնում, ժամանակակից ճայե՞ենիդեոբայնԵբից«մաքու՞» բայականիմաստեն աշբաաճայտում միայնանկատա" (կառդում), վաղակատար (կաողացել),ապառնի(կառդալու)ն ժրխտման (կսւոդա)դեբբայնեոը, իսկ մյուս դեբբայնեոի մեջ բայականիմաոճետ: Անոռւոջշ տը զուգակցվումէ այլնայլ խոսքիմասային իմաստնեոի է դեոբայիմեջ դոսնոբվում գոյականի,ճառբակատար դեջբայիմեջ` ծականի,ապառնի11 ն ենթակայական դե՞բայնեոռի մեջ՝ ն՛ ածականի, ն՛ գոյականի, իսկ անկատաշ11-իմեջ՝ մակբայի իխոսքիմասային մաստըոջ

ա-

Դերբայներբըմասին ասվածները սխեմայով կամփոփվեն Ճճետնյալ

ձնով:

ՏՅ

-

Դերբայներ

Յ-

Ժ

Ժ8

Ի

Ի

,

բ,3

Ց3

ծ

Անորոշ

(կարդալ)

Անկատար (կարդում) ԱնկատարԱ

(կարդալիս)

Բ:

-

Ւ

ը

ՋՋ

Խ

Ապառնի1

(կարդալիք)

Է

Վաղակատար (կարդացել)

-

-

Հարակատար

(կարդացած)

Է

ա

Ենթակայական

(կարդացող)

Է

ա

Ժխտման

Վ

Յ

ՅՅ

ա

ա

-

ո

Ւ

ա

լա

Ւ

--

լա

-

-

Ւ

Հ-ՂԼաաաա Լ

Դ

--

Յ

ՅՅ

Ր

--

ալս ընդճանուր բնութագրությունից Դերբայների

յերենի

Յ

Լ

(կարդալու)

անկախն

ՅՏՏ

.-

գ

Ապառնի

(կարդա)

Յ

ՏՅ

--

Հետո

քննենք

ճա-

կախյալ դերբայները առանձին-առանձին: ԱՆԿԱԽ

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐ

ԱՆՈՐՈՇ

ԴԵՐԲԱՅ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԻՄԱՍՏԸ ԵՎ ՀՈԼՍՎՈՒՄԸ.-Ինչպեսնշված է արգեն, ժամանակակիցճայոց լեզվում անորոշ դերբայը կազմվում է Ել ն Ալ մասնիկներով, ինչպես՝ գրել, վազել, նավատալ, կարդալն այլն: Անորոշ դերբայի ԵԼ ն ԱԼ մասնիկներից առաջ ճաճախՀանդես են գալիս սոսկական, պատճառական,կրավորական ու բաղմապատկականածանցներ, ն այսպիսով ստացվում են անորոշ դերբայի ՆԵԼ, ՉԵԼ, ԱՆԱԼ, ԵՆԱՎ, ՏՆԵԼ, ՎԵԼ, ԱՏԵԼ, ՈՏԵԼ ն այլ ածանցավոր ձենրը, ինչպես՝ գանել, փախչել, մեծանալ,վախենալ,բարձբացչաբդոտելն այլն: նել, սիշվել,կտոբատել, ԱՆՈՐՈՇ

ե՛վ Հայ,

ԴԵՐԲԱՅԻ

ն՛

օւտար լեզուների ջերականություններում անորոշ դերբնորոշելիս սովորաբարզուգաճեռ է անցկացվում դրա ն գոլականի ուղղական Հոլովի միչն։ եվ իրոք, գոյականի ուղղական ճոլովաձնի ն անորոշ դերբայի միջն ինչ-որ զուգաճեոռությունգոյություն ունի: Ինչ-

բայր

գոլականների ուղղականճոլովաձներբ անվանում են առարկան, օրինակ՝ տուն, Ւաղաք,փողոց,ծառ, մարդ, բանվոր,այնպես էլ բայի անորոշ դերբայներըանվանում հն գործողությունը, օրինակ՝ գել, կաոդալ, վայել, ճավատալ,չաոդել, մաքոել, կտրել ն այլն: Մյուս կողժից՝ գոյականի ուղղական ՃՀոլովաձները,գոնե Ճայնրենում, ճանդես են գալիս որպես քառի ուղիղ, սկզբնական ձներ, որոնցից մեր լեզվական գիսռակցությամբ ածանցվում են գոյականի բոլոր մյուս ձերը, ինչպես՝ անս

որ

քաղաք-գ-ից, քաղաք-գ-ով--քաղաք--ում--քաղաք-գքաղաէ-էաղաք-.-ի, ն նեո--քաղաք-գ-ներլ-ի--քաղաքվներ-ից

այլն:

Այսքանով էլ,

նան

ոբպես առարկայի սնվանում, ուղղական Ճոլովը գերիշխող դիրք ունի գոյականի մյուս բոլոր ձների նկատմամբ: իսկ այս տեսակետիցինչպիսի՞նէ անորոշ դերբայի դրությունը: եթե ժամանակակիցքերականական Ճճամակարգով բոլոր անդեմ ն դիմավոր «բայական» ձնեերըճամախմբվում նն մի կարգի տակ՝ գոել, գբած, գոող, գռելիս,գբեցի, գրեմ, գոիո ն այլն, ապա դրանցից «ելակետային», օակզբնական»,«ուղիղ», զանփուխոխ»ձն է անորոշը, ն դա միայն այն 4Հիմունքով,որ անորոշ դերբայը անվանում է գործողություճը: Այս տեսակնտիցնա բոլորովին էլ անորոշ դերբայ չէ, այլ, եթե կարելի է այսպես արտաճայովել, անվանողականդերբայ է: ինչպես ոբ գոյականի «ուղիղ» ձնը անվանում է առարկան, այնպես էլ բայի «ուղիղ» ձեր անվանում է գործողությունը, ուրեմն ն՝ օսկզբնական», «չփոփոխված» ձն է, ն այսքանով էլ մյուսները ստորադասված են նըբան: Ամեն մի անորոշ դերբայ ունի իր Համապատասխանդերբայական ն դիմավոր ձները՝ գոել--գբած--գոող--գոեցի--գոբեմ--գռիո, կառդալ-ն այլն: Հայհրեկաբդացած--կառդացող--կաոդագի--կաբդամ--կաոդա նում կան միայն սակավաթիվդիմավոր ձներ, որոնց Համապատասխան Եմ, կամ,զիտեմ, ունեմ: Բայցայս մի քաանորոշները չկան,ինչպես՝ եի ձները սոսկ կթիլ են ծովի մեջ, ն, որպես օրինաչափություն, ամեն մի անորոշ դերբայ ունի իր Համապատասխան ղիմավոր ու անդեմ ձեվերը ն ընդջակառակն: Այսքանով փակելով Հարցը՝ անցնենք անորոշ դերբայի Ճոլովմանը: ն --կաոդալու--կաոդալուց--կաոդալով լու--գշելուց--գոելով, կառդալ

այլն: Պետք է նկատի ունենալ,

որ

անորոշ դերբայի

փոլխանՀոլովումը

նե՛ ձեվանական Հոլովում չէ ն վերյչինիցս տարբերվում է ն՛ իմաստով, վով: Այսպես, սպիտակը բառաձեր փոխանվանականՀոլովմամբ Ճամա-

տեղում

է

ճատկանիշին առարկայի իմաստները, իսկ, դրան Ճակառակ,

օրինակ, գբելը սոսկ նշանակում է գռելու գործողությունը,

բայց

ո1՝ գոե-

գործողությունը ն դրա Հետ մի ուրիշ առարկա: Մլուս կողմից՝ փոխառումով անվանական ճոլովումն ընդճանրապեսկատարվում է որոշյալ

լու

ն այլն, օրինակ՝ սպիտակը--սպիտակի--սպիաակից ՈՒ ճոլովմամբ՝ մինչդեռ անորոշ դերբայի ճոլովումը տեղի է ունենում առման ճետ նան անորոշ առումով, օրինավ՝ գբելը--գոելու-որոշյալ ն այլե: գոելուցչգրել--գորելու--գոելուց Անորոշ դերբայը ճոլովվում է ճենց ինքնին ն ոչ թե փոխանվանական կիրառությամբ, որովչետնենա իո մեչ ճամատեղումէ բայի ե գոն

Ի Հոլովմամբ,

Անորոշդերբայըբայ Է այնքանով,ոո յականանվան ՝ճատկանիչնեոը: է գործողության,ընթացքիգաղափար,որն իր քեբաաբտաճայտում դոռեոբումնէ ստանում բայասեոին դոանիցբրկանական-նյութական կաոգեոբում. անոբոշ դեոբայրմիաժամանակգոյախնդոառության խող անուն իբ իմաստովճաէ որպեսզործողության կան այնքանով, նան առաոբկայական արտաճայտելով գաբայանուններբին, վասաշվում որն իբ քեռականական-նյութակտն դոսնորումնէ ստանում Բողափառ, լովիկարգում:Այապեսուրեմն՝ անորոշ դերբայիններչատուկ են ն՛ բաոր

ն՛

գոլականի ճամար բնորոշ քերականականկարգերը՝ բայասեռն խնդրառությունը ն ճոլովումը, ճետնաբար ն անորոշ դերբայր պետք է բնորոշվի Ճենց որպես այդպիսին: Հայ քերականությունների մէլ նշվում է, որ անորոշ դերբայը Ճողնակի թիվ չունի, թեն նա կարող է ստանալ ներ մասնիկը, սակայն դա է ցույց ոչ թե դերբայի իմաստի Ճոգնակիությունն տալիս, այլ ստացական Հոդի իմաստվ՝ գնալնեոս--մեոգնալը,գնալնեոդ--ձեր գնալը,գնալԼեոր--նջանցգնալը: հճարկե, չի կարելի բացարձակորեն պնդել, թե անորոշ դերբայը ընդչանրապես ճոգնակի թվով գործածվել չի կարող» որովճեւտնբացառիկ դեպքերում դա նս 4նարավոր է, ինչպես՝ Այսպիսի եմ տեսել. Քո շատ զղջալներ վերչ կունենա՞ն, թԹե՞ոչ: ուտել-խմելներր Բայց դրանք բացառիկ օրինակներ են, ն, որպես կանոն, ճոդնակի թվի կարգը անորոշ դերբային Հատուկ չէ: Սրան կարծես թե ճակասում է այն դրուլթը։ թե անորոշ դերբայը իր մեջ ճամատեղում է նան գոլական անվան4ատկանիշեերը:Եթե իրոք է, ապա ինչո՞ւ նա ճոզնակի թիվ չի կազմում: Բացատրությունը պարզ է. լէ՞ որ անորոշ դերն անուն է, բայը գործողության ճասկանալի է, որ գործողությունը ճոգզնակի ձնով անվանվել չի կարող. Այստեղ պետք է ճիշել, որ սուկ վէբացական նշանակություն արտաճարտողբայանուններն անգամ, օրինավ՝ կատաբում,ծագում, ստեղծումն այլն, որպես կանոն, Հոգնակի թիվ կազմել չեն կարող» ճատկաԱնորոշ դերբայի բալական ն անվանական-գոյականական նիշնեըըդրանորվում են ոչ միայն սեռի ու խնդրառությանն ճոլովման Ճամատեղությամբնույն ձնի մեջ, այլն բացաճայտվում են անորոշ դերբային տրվող ճարցերով: Այսպես, «Սիրում է վազել, խաղալ, կարդալ,

յի, ու

այդավես

Հմմտ. Ա. Աթբաճամլան,Բալը ժամանակակիցԲաչերենում,Էջ 896:

երգել, լարել» կապակցության մեչ անորոշ զվարճանալ, գրել: զբոսնել,

դերբայները Ճավասարապես կարող են պատասխանել ն ի՞նչ անել, ն ի՞նչ Հարցերին. նա սիրում է ի՞նչ անել` վազել, խաղալ, կարդալ... նա սիրում է ի՞նչ` վազել, լխաղալ, կարդալ ն այլն: ի միջի ալլոց նկատենք, առմամբ գործածվելով որ այսպիսի դեպքերում ն՛ անորոշ, կ՛ որոշյալ (այսինքն՝ առանց 4ոդի ն ԸիկնՀոդով կիրառվելով) անորոշը չի փոխում առման եր բնույթը»թեն որոշլալ դեպքումնրա առարկայական էուԹյունն ավելի ցայտուն է դրակորվում`«Սիրում է վազելը, խաղալը, կարդալը, դրելը» ն այլն:

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՑԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- կատարված

իմաստա-

րդեն ընդճանուր գծերով նախանչում են զինվերլուժություններն

անո-

դերբայի շարաճլուսականկիրառությանՀիմնական ոլորտները: Գործողության, ընթացքի նշանակությունը ճամատեղելով առարկայական նշանակության ճետ՝ անոբոշ դերբայրիր առաբկայական, բայանվանա-

բոշ

կան էությանըճամապաատասխան՝ խոսքիմեջ ճանդեսէ գալիս գոյա-

կանին ճատուկ շարահյուսական պաշտոննեոով: Գոյականներինման

նախադասությանմեջ գործածվելով ուղղական, սեռականտրական, բացառական, դործիական,Ճազվադեպնակ ներգոյական Ճոլովներով՝ անոդերբայն արտաճայտում է այս Ճոլովեերին Ճատուկ շարաճյուսաբոշ կան Հարաբերություններ: նախադասությանմեջ Ճանդնս է գաԱնորոշի ուզղակա:ն Հոլովաձնը լիս էնթքակային ուղիղ խնդրի շարաճյուսական պաշտոններով, ինչպեւ՝ ա) «Մի՛ մտածիր այն ցավերի մասին, որոնց դաոշմանելը վեր լ քո ժից» (Մուր-). «Այդպես շուտ ուրախանալը դեռ վաղ է, սիրելի՛,մայրը» (Րաֆֆի).«եվ ավելորդ, ն անօգուտ է պատճառի կամ պատճառների մասին մտածելը»(նար-Դոս). «իմ շուտ վեր կենալը կարնոր էր մեր տեսարանն սկսեց նրան ձանձընտանիքիճամար» (Անան.). բ) «Սդալի էր չաողել, սրա Բացնել»(Շիրվ-). «Սիրում աղմկալի ջեֆեր, կոտորել, էո նրա վրա շշեր շպրտել, թուղթ խաղալ»(Շիրվ.). «Սովորեցնում ն վազել, լայն վիճերի վրայից թոչել, ձիաոշավլինել խրոխտ նժույգնեբին սանձահարել» (Րաֆֆի). «Դարանեն մտնում, ճենց որ զգում են ու-

ու

վայրի խոզերի մոտենալը» (Բակ-): Անորոշդերբայի ուղղական ՃոլովաձնըՀաճախգործածվում է կանի

կ

տրա-

էր գնալ (փխ. բացառականիփոխարեն, ինչպես՝ Պատբասավում

է Ճանգերով գել, Փափագում էի տեսուռանավոբրներ գնալու),Վառժվել

ու լսել նրան, Զգտումեն վերացնելթերությունները, բարձոացնել աշխատանքիորակը, Ամաչումէր գնալ, տսել (գնալուց, ասելուը), Վախենում ԷՐ նրան ճանդիպել,տեսնել, ճծտր խոսել, ԽուսափումէՐ մոէր նախկին ընկերներին, նրանց 4ետ բտոբեկամություն անել ն տենալ սայլն: Այսպիսի ուղիզ ձնով գործածված անորոշը, որի ձնը պայ-

նել

ուղիղ

մանավորված չէ խնդրառու բայի Ճոլովառությամբ, կոչվում է բացաո-

ձականոոոշ: Անորոշի սեոական-տրականճոլովաձեր կիրառվում է այնպես, ինչպես դոյականի սեռական-տրականՀոլովաձեր: ճանՈբպեսգոյականիցկախվածձն՝ անորոշիսեռական-տոբականը նամէ ինչպես՝ «Մեր պաշտոնով, ղես գալիսոբոշշի կամ ճատկացուցչի փաընկնելուժամանակն էր» (Թում.). «Հետեիցճյուղի կոտովելուձայն լսվեց» (Բակ.). «Ալիմյաններիտանն ասեղ գցելու տեղ չկար» (Շիրվ-)ն բան չկա, վերջացավ» (Անան.).«Զարմանալու «Ափսոս էլ կառդալու ճետաԲք"ոքովելու Հերթն ինձ Հասավ» (նար-Դոս):

Ոբպեսբայից կախվածձն՝ անորոշիսեռական-տՐրականը ճանդես է գալիս՝ ա) նանգմանխեդբիպաշառնով,ինչպես՝ «նախասենյակում (Րաֆֆի). «Պատսպասում էր դոների բազվելուն,նրա աոռթնանալուն» րաստվում էր օդնել ձագի աշխարճ գալուն» (Անան.). բ) նպատակի պաշտռոնով` շարժումցույց տվողբայեբիճետ, օրինավ՝«Գապաշագայի էին իրենց Հանգուցյալին» (Շիրվ-). «Վաճարգանքը լիս մատուցանելու են իյնում ջուր րազներն խմելու»(Բակ.): Անոբոշիբացառական բոլովըոովորաբարճանդեսէ գալիս՝ ա) անխնդրի պաշտոնով,օրինավ՝ «նս ճրաժարվում է լատման անուղղակի Հետ մեզ հանդիպելուց,մեռ Ճեւտ խոսելուց, մնր երեսը տեսնելուց». «խուսափումէ իր նախկին բարեկամներինայցելելուց, նրանց տեսնե«Շատ պարագայիպտշտոնով,օրինո:կ՝ լուց». բ) պատճառի աշխատեմի ջանի սխալներ թույլ լուց չէի կարողանում լավ քնել». «Շտապելուց տվեց»: Անորոչի դործիական Ճոլովը շատ դժվարությամբ է ըմբռնվում ռարկայական նշանակությամբ կ այդ պատճառով էլ, որպես կանոն, խնդրիպաշտոնով Հանդես չի գալիս: ա-

Անորռչիգործիական ճոլովաձեր ճիմճականումճանդես է գալիս ձեիպաշագայիշաբաճյուսական պաշտոնով,ն նրա այս կիրառությունը

զանգվածայինէ սուր չափազանց տարածված, օրինակ՝ «Ծիծեռնակը ծղոտալովընկավ կատվի Ճետնից՝ նրա շուրջը թոթռալովու կտցանաՐելով(Թում.). «Հեռվիցխաղալովու խայտալովվազում էր սպիտակ ձին» (Բակ.). «Փայփայելով պաճում է այն տրեխները»(Շիրվ-): Քացի ձնի պարագայից, անորոշիգոբծիականը նախադասության ու

եՆ պատճառի ու մեջ նան կիրառվումէ ծտմանակի ճիմունքիպաբշագտնեի պաշտոններով, օրինակ՝ ա) «Գիջորին նկատելով` նա իսկույն կանգ առավ» (Թում.).«Աշտասանելով այս խոսքերը՝ նա շտապով դուրս գնաց» (Շիրվ-). բ) «Հասկանալով նրա խորամանկությունը այդ օրը տնից դուրս չեկավ». «Զգալովնրա դրությունը՝ հս դուրս եկա սենլա-

կից»:

Անորոշի ներգոյական ճոլովը սակավադեպ է միայն կիրառվում՝ արտաճայտելով սաճշմանափակմաննշանակություն, օրինակ՝ «ես շատ ծույլ եմ նամակներ գոելում»(նար-Դու). «Դմակինկտա ու մի տալումը դմակը կպոկի» (Թումւ)։ Անորոշի ներգոլականիիմաստը սովորաբար արտաճայտվում է սեռական-տրականովու մեջ կապով, օրինակ՝ «Սոչունի». «Ճառելու մեչ մի ճատ է». «ՎարպետամեջՃավասարը վոբելու

ՏՋել է ուրիշներին վառկաբեկելու մեջ»ն ալլն: Սակայն կան կիրառություններ, երբ անորոշ դերբալը սոսկ ճանդես է գալիս գործողության նշանակությամբ, առանց առարկայական իմաստիսԱյսպիսիբնույթ ունեն Հետեյալ կիրառությունները:

որպեսեզանակային ձեեբիբաղադոիչ.--ժաա) Անոբոշ՛դեոբբայր

մանակակից լեզվի ոչ Ճեռավոր անցյալում անորոշ դերբայը մասնավկցում էր բայի դիմավոր ձեձրի կազմությանը՝օժանդակ բայի ժիատական ձների Ճետ բաղադրելովենթադրականեզանակիժխտականձները, ինչպես՝ «երբեք իր բնի մոտերքում որս չի անիլ ու վնաս լի տալ» (Թում.). «Անիծվի՛ս, եթե վերջին կամքս լես կատառիլ» (Շիրվ-)- «Երնրա 4ծտ» (Շիրվ-): բեք չեմ ամուսնանալ Այս ձները, որոնք մինչե դարասկիզբը օրինաչափականէին, այժմ արժեք ունեն, գործածությունից դուրս են եկել ն ճնաբանությունների

եղանակիիԲ) Անորոշ դեբբայի գործածությունը ճորտմայական մաստով, ինչպես՝ «Գլխատելստաճակինեվ ինձ նեբկայացնել գլուխն անմիչապես» (Ջար-). «Միայն պատրաստ պանելխռովածույզ ոգին եվ Շամիրամամեծաճնար խելքին» (Զար.). «Որոշում Ճանեց... Քավատալ

վեց արշին ՃՀողով, Ճայ Ճողազուրկին Չբավառշաւել Այլ-- ընդամէնը-մաՀվան ջարդի մշտական դողով» (մնեռկի Չխենթացնել ու

ըղձականեղանակի գ) Անորոշդեոբայիգործածությունը իմասառվ, ինչպես` «Մոռանա՛լ,մռռանա՛լ ամեն ինչ, Ամենին մոռանալ,Չսիռել, Մի վայրկյան ամենից հեռանալ,Աչխոոճել,չափսոսալ--Հեռանա՛լ...

Մո-ցավերումքաշանալ մոռանալ.-Խավարում, Մճն-միայն... ամեն ինչ, Ամենին մոռանալ, մօռանալ չկանՉսի՞ել,չտենշալ, ռանալ, մենին

չել, հեռանալ»(Տեր-), Այսպես ն՝ անորոշ դերբայով արտաճայտվումեն

նան

եղանակաերանգներ, ինչպես՝ խա«ի՞նչդիրք բոնելմոր կեղծե՞լ, Հոր վարմունջը» (Րաֆֆի)բե՞լ, Թ6՞ բացարձակ կերպով դատապառտել յին

այլ

թե՞ չլինել՝այս «Լինե՞լ,

մոտ.

է խնդիրը» («Համլետ»). դպրոցը, «Փակել ռումնարանը... Բայց ինչպե՞սփակես մի ազգի լեզուն (Սնեակ)խ

ու-

Հասկանալիէ, որ այսպիսի գործածութլուններիգեպքում անորոշ դերբալի ճոլովական ձնի մասին խոսք լինել լի կարող, որովճետե անորոշ դերբայը վերչին կիրառություններիդեպքում զուրկ է առարկայնունան Հոլովի քերականականկարգից: թյան գաղափարից,Ճճետեաբար

ԱՆԿԱՏԱՐ

ԵՐԿՐՈՐԴ

(ԻՍ ՋԵՎ)

ՈԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Անկատար

ԻՍ է կազմվում մասնիկով, բայերի անորոշ որը գրվում է բոլոր 2-րդը փախչել-դերբայի վրա, ինչպես՝ գրել--գբելիս, կարդալ--կաոդալիս, ն այլն": Այս բարձրացնել--բարձոացնելիս կանոնըՀամափախչելիս, ն ոչ մի բացառություն չի ճանաչում: Ըստ Է ու Ճամընդճանուր պարփակ այսԻ անկատար 2-րդի ձնեերըժամանակակից Ճայոց լեզվում ընկալվումեն ու ըմբռնվում որպես անորոշ դերբայից ածանցվածձներ:

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԻՄԱՍՏՆ

մեջ գտնվող,շարշունաԱնկատաշ2-ոդր գույց է տալիս ընթացքի ն անական գործողություն իր արտաճայտած այդ իմաստով կական, ՈՒՄ է Համաճնչյուն անկատարին,բայց նրանից տարբերվում է իր կիրառություններով': Անկատար2-րգի Համար պետք է տարբերել երկու Հիմնական կիա) անկատարըորպես նախադասությանինքնուրույն ւսն բառություն. դամ, ինչպես՝ Փողոցն տնցնելիսվայր ընկավ. չամալաարանգնալիս Հանդիպեցընկերոջըն այլն. բ) անկատարըորպես երկրորդականբաժամանակների կազմիչ, ինչպքս՝ անցնելիսէ լինում, անցնեղադրչալ լիս եղավ. անցնելիսլինի, գնալիսէ լինում, գնալիսԵղավ, գնալիսլինի ն այլն երեք բայերի՝ գալ, լալ ն աալ բայերի ԻՍ անկատարովբաղզադրվում են նակ սաճմանական հղանակի ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակները՝գալիս եմ--գալիս էի, լալիս եմ--լալիս էի, տալիսեմ--տալիս էի: Անկատար2-րդը Ճանդես գալով որպես նախադասության ինքնու-

րույն անդամ ն որպես երկրորդական բաղադրյալ ժամանակների կազմիչ այսինքն՝ տարբեր դերերով, դրսնորում է նան տարբեր իմաստներ:

Որո՞նքեն այդ իմաստները: Որպես երկրորդականբաղադրյալ

ժամանակների կազմիչ ԻՍ է դառնում ՈՒՄ կատարըիր իմսատով ՃճամարլաՃճավասարազոր

կատարին՝գույց տալով ընթացքիմեջ գտնվողգործողություն,մի

ան-

ան-

գոշ-

տնում է ճառշաձիգ, ծողություն,որը սոնէ ծամանակակետում օշրինակ՝ եմ գնալիս լինում,գնալիսէի լինում, գնալիսեղա, գնալիսլինեմ ք այլնս

Որպես նախադասությանինքնուրույն անդամ ԻՍ անկատարըժամանակայինիմաստ է արտաճայտում՝ դոռնոբելով«տվյալ գորբծողու-

ե իբ աշտաճայտած թյուն, կատառելուժամանակ»ճասկացությունը այդ իմաստին ճանդեսէ գալիսժամանակի Բամապատասխան՝ պարշա-

Տարբեր բերականներտարբեր կերպ են անվանում ալս դերբալը, ալն Է՝ անկատարի11 ձն կամ տարբերակ (Մ. Աբեղյան. Ա. Աբրաճամլան), ծժամառակալին Է. Աղայան), Ճարակցական (Ս. Աբրաճամլան), զուգընթացական (ն. Պառնասլան): Մենք ավելի նպատակաճարմարենք գտնում ալդ դերբայն անվպնել անկատար երկրորդ: Հ

զայի շաբաճյուսական պաշտոնով,ինչպես՝ Տուն գնալիսՀանդիպեցիր ընկերոջը. Քննություն հանձնելիսշփոթված էր. Սիծաղելիսաջ այտին փոսիկ էր գոյանում ն այլն: իր ալդ իմաստով ԻՍ անկատարըկարծես թե արտաճայտում է ա-

նորոշ դերբայի ջերականական-ճոլովական ճարաբերություններից կը» որը դրսնորվում է անորոշի սեռական-ւորական ճոլովաձնի ն ժաժամամանակկապի միջոցով, ինչպես՝ Վազելիսվայր ընկավվՎազելու նակ վայր ընկավ- ԵՐգելիս Ճուզվում էլլ|Եոգելու Ճճուզվումէ. ժամանակ Արնը մայր մտնելիսանտառում էինքիԱրեըմայր մտնելու ժամանակ անտառում էինք ն այլն: Այս զուգաճեռ ձների իմաստային միակ տարբերությունն այն է, որ առաջին ձներում շեշտված է նան գործողության չարունակականություննու տականությունը, իսկ երկրորդ ձներում դըբանց վրա ուշադրությունչի դարձվում: Քանի որ անկատար2-րդը ժամանակիպարագայի պաշտոնումսոսկ ցույց է տալիս գործոզության ժամանակաճատված(վազելիս--վազելու ինջնին բխում է, որ նա կարող է գործածվել բաժամանակ), ռրանից յական բոլոր ժամանակներիՀետ, ինչպես՝ «Քայլելիս Բենվումէ փայտին» (Բակ.)- «Մարդըմի շաբաթ առաչ նրա անունըլսելիս դեմքը թրթվեցնում էր» (Շիրվ-). «Մեր արնաշոզ ճովիտն իջնելիս միշտ սիրտս ճխացելէ Հրճվանջից» (Անան.). «Այս ասելիսսրբազանըջերմեռանդորեն բարձրացրեց աչքերը դեպի Վեր» (Շիրվ.). «Ով ցած կբերի նրան թոչելիս, Թծ չլինեն կինն ու գինին» (Թում.) ն այլն: մե-

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ

ԴԵՐԲԱՑ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-Հարակատար դերբայըկազմվում

է ԱՍ

մաս-

նիկով, որը դրվում է սլարզ (նան կրավորականու բազմապատկական) բայերի անկատարի, իսկ մնացած բայերի կատարյալի ճիմջի վրա, ինչ«իրվել--սիովպես` ա) գրել--գո-գրած, կատարել--կատաո-կատառած, ն այլն, բ) կարդալ--կաողաց-կաոռղացած, Հավատալ--հավասիոված

մեծանալ--մեծաց-մեծացած,վախենալ--վախեցտաց-ձավատացած, բարձրացնել-վախեցած,գտնել--գտ-գտած,փախչել--փախ-փախած, ն այլն: Հեռացնել--հեռացո-հեռացոած բքաբձբացո-բաոձրացոած,

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՑԻ ԵՐԿԱԿԻ ԲՆՈՒՅԹԸ.--Հարակատար

դերբայի

իսկական էությունը ճիշտ ըմբոնելու ճամար միշտ պետք է Ճաշվի ա) հարակատար դերբայնաշտանել 4ետեյալ երկու Ճանգամանջքները. է է գործողություն, դերբայնաբշտաճայաում բ) հարակատար ճայտսում առ-

2Հաներկու նշանակությունները ն ի մի ծն ձուլված: գալիս միասնաբար դես Ըստ ալդմ, եթե փորձենք սաշճմանել Հարակատար դերբայը՝ նկանրա արտաճայտածայս երկու իմաստները, կունենանք ունենալով տի

վիճակ:Հարակատարիայս դրություն, են

Հետելալ սաճմանումները. ա) հարակատար ղեբբայըցույց է տալիս գոոէ ծողություն,՛ որը վեբածվել դրության,վիճակի. բ) ճառակատաոդերէ տալիսդոություն, վիճակ, որն առդյունքէ որոշակիգոոբայր ցոյց

Այս երկուբնորոշումներն էլ կարելի ծողության:

է

ընդունել, մանավանդ

ն տարբեր են միայն երանց ելակեոր նրանք փաստորեն նույնն են, տերը: է անկախ ինչպես նշված է արդեն, մտնում Հարակատար դերբայը, ճետ միադերբայներիմեջ, իսկ «անկախ դերբայները գործողության

են այլ ն այլ խոսքիմասային նշանակությունժամանակ մսրտաճայտում դեպքում՝Ճարակատար դերբայը գործողության ճետ ներ»: կոնկրեւտ

արտաճալտում է միաժամանակ

նան

նշանակություն: 4Ճատկանչային

Հառակատաշի բայականնՇշանակուաշտաճայտածգործողության, իջ քԽշականաճամազորու ճամաճնչյուն, թյունը, մյուս դերբայնեբին է ստանում բայասեռիԵ դՐբանից աշտաճայտությունն կան-նյութական կս, մյուս դերբայների կարգերում:Հարակատարը բխողխնդոառության նման, ուղիղ խնդիր է ընդունում, ինչպես՝ գիոՒ գրած մարդ, աշխաոն տեսած զինվոր, քննությունը ճանձնած վեռջացուսանող, աշխատանքը բած բանվոր ն այլն, ն փուիոխություններ է կրում ըստ սեռերի, ինչպես՝ բարձրացած(յ.)--բարձրացբրած (կ.), մեծացած-(ն.)--բառձբացված ջաոմեծացրած--մեծացված, գրբած--գոբված, կատաբած --կատաոբված, ն այլն» ղած--ջաոբդված նշաՀաբակատառիաշբտաբայտած ճատկանշային-ածականական դոսնոռումնէ ստանում նբա նակությունըիր քնշբականական-նյութական մեջ: ինչպես ստորն կտեսնենք, Հաշաշաճյուսական կիբառությունների

բակատար դերբայը, իր արտաճայտած Ճատկանչայինածականական բնությանը ճամապատասխան, նախադասության մեջ ճանդես է գալիս ածականինՀատուկ շարաճյուսական կիրառություններով՝որոշիչ (ե ձնի պարադա), ստորոգելիական վերադիր. ինչպես ածականը, ալնպես էլ ճշարակատար դերբայը կարող է գործածվելգոյականաբարն այդ դեպքում նա ճատկանիշիճետ միասին արտաճայլտումէ նան առարկայական

Հոլովվում է, ինչպես՝ հոգնածը--հոգնածի--ճոգնան բեբածը--բեբածի--բեբածից--բեբածով այլն: Մի ծից--հոգնածով, ն ածականի շարաճյուսական կիրառուխոսքով Ճարակատարդերբայի թյունների մեջ տարբերություններչկան: Այսպես ուրեմն՝ Հարակատարդերբայի մեջ դրսնորվում են ն՛ գոր-

նշանակություն

ու

ծողության, ն՛ ճատկանիշի(դրության, վիճակի) նշանակություններ: Իճարկե, հրոշ կիրառություններում, ինչպես սպասելի էր, գերիշխում է որոշ կիրառութլյուններումէլ՝ Ճատկանիշինշանակությունը, բայց որպես ընդճանուր կանոն ամեն մի բայից կազմված ճարակատար դերբալի մեջ այս երկու նշանակություններն էլ դրոնորվում են Հավասարազոր ճավասարարժեք։ Այն վեճը, թե «Հարակա-

գործողության,իսկ

ու

դերբայ- եմ-էի» կառուցվածքներըեզանակայի՞նձներ են, 22 բաղադրլալ ստորոգյալներ, իճարկե, գատարկ վեճ չէ ն ունի իր իմաստը:

տար

Այն քեբականնեոը,ոբոնք գտնում են, թե «ճաբակատառո եմ-էի» մտնում Են բայի խոնաոբճման ձեկառուցվածքնեոը մեջ ե Եղանակային են են, վեբ ճաբտկատաոռի աբաաճայտած շեշտըդնում բայական,գոոսոսնք գտնում ծողությաննշանակության վոա. իսկ այն քԵբականնեոը, Են, թե «ճառբակատաոբ դերբայ բայի խոնաոն-- եմ-էի» կառուցվածքնեոը ման մեջ չեն մանբւմ,բաղադոյալ սաոոբոգյալներ Են, շեշտը դնում են ճարշակատառի առտաճայտած ճատկանշային նշանակության վբա:

Այժմ Հարակատար դերբայի կերպալին-ժամանակալինիմաստի

մասին:

Ճարակատարն Չնայածենթակայական,

ապառնիՀ-րդ

դերբայները

ուղղաձիգ ճակադրությունչեն կազմում ն այս պատճառովէլ միշտ չէ, որ կարող են իրարով փոխարինվել,որովճետկ դրանցիցլուրաքանչյուբը, անկախ կերպաժամանակային իմաստից, ունի միայն իրեն Հատուկ առանձնաճաւոկությունները, ճամենայն դեպս որպես որոշիչ գործածվեՄոս դրանք նռանդամ ճակադրություն են կազմում, ինչպես՝ կտոուցվող

չենք--կառուցված շենք, քննվողուսանող--քննված շենք--կառուցվելիք ուսանող--քեննվելիք ուսանող: եթե ջննարկվող ձներին մուտծնանջՄ.

կերպերիտեսուԱբեղյանի

թյան զուգաճեռությամբ, ապա ենքակայական դերբայն արտաճայտում է կատարվող կերպ, Ճարակատարդերքբայը՝ կատարված կերպ, իսկ ո"լառնին՝կատարելի կերպ: Եքճ քննարկվողձներին մոտենանք ժամանակային տեսանկյունից, ապա աղաչջինշարքի բառաձներն ունեն ներկայի, երկրորդներբ՝անցլալի, իսկ երրորդները ապառնիիժամանակայինճատկանիշ: Ըատ այբադըմ, ենթակայական դերբալիկերպային-ժամանակային իմաստը է. ցաճայտվում է ներկայով՝ քննվողուսանող--ուսանող, որը քննվում Էննվաձուսանող--ուսանող, որը քրՀարակատարինը՝ վաղակատարով՝ է (քննված ապառնիով՝քննվելիք նրնվել ուսանող-է), իսկ ապառնիինը՝ ա-

է: որը Էննվելու ուսանող,

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՑԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- նախ նշենք, որ սովորաբար գտնում հն, թե Հարակատար որոշչային կիրառությունները

ածականական,իսկ Հարակատարին ԵՄ-էի բայի կապակցությունները բայականկիրառություններեն, Սակայնիրականում ճարակատարիկիրբառությանալսպիսի ՃակադրությունԼ, Ճետնաբար,այսպիսի ճարց դգոլություն չունի։ Ե՛վ որպես որոշիչ գործածվելով, ն՛ եմ բայի ճետ ճանդես գալով՝ ճարակատար դերբայը երկու դեպքում էլ, եթե կարելի է այսպես արտաճայտվել, գտնվում է իր բնական գրության մեջ՝ դրսնոբելով իր ածականականնկ բալական էությունը: «նստած մարդ» ն «նա նաւած է», «ճարդված մարզ» կ օնա ճարգված է» «սիրված մարդ» ն

սիրված է» ճամապատասխւն կապակցությունների մեջ Ճարակատարբերություններ ամեննին երեսն չի Ճառար դերբայը իմաստային նում, այլ ն՛ առաչին, ե՛ երկրորդ կապակցութլյուններիմեջ նա դրսնոածականական ճատկանիշներ՝ երկու դեպքում էլ բում է բայական տալով դորժողություն, որ վերաժվել է վիճակի, դրության կամ, ցույց է՝ նույնն վիճակ, որ արդլունք է գործողության: դրություն, որ մենք կսկսենք Սակայն ճՃարակատարի ճատկապհս որոշչային կիմուռեցումն ունի իր իմաստը, ն դա այն բառությանջննությունից։ Այս է, ծաէ, որ Ճարակատարի որոշչային կիրառությունը ճՃամապարիփակ ն է ճատուկ անխտիր բոլոր բավալայինսաճմանափակումներ չունի յերին. իսկ «Ճարակատար դերբայՀեմ-էի» կառուցվածքները, ինչպես ստորն կտեսնենք, ունեն զգալի ծավալային սաշմանափակումներ՝ ճատուկ լինելով բայերի որոշակի խմբերի միայն' Գործածվելովորպես որոշիչ Հարակատար դերբայը ցույց է տալիս որպես դրություն, վիճակ, օրինակ՝ «ԱՐշնրտված, առարկայի ճՃատկանիշը սիրտը նաիրյան Բացվել է այսօր աշխարճի սրտում» (Ջար-). են խավարում» (Թում.). հոգնած տերն զորքը «Հաշբած, Մբափում երգում էր ճին երգ» դուռը դողդոջ մի (Բակ.). «Հնձած արտե«Մաշված էին Ճճատիկները, րում կաքավներըճավաքում կտցաճարում թափընկած ված Հասկերը» (Բակ.)խ: Այստեղ պետք է Ճատուկ շեշտել ճարակատարիկիրառական մի ռանձնաճատկությունը:Դա այն է, որ Հարակատարդերբայր ներգործական ձնով կարող է կրավորական(անանցողական)իմաստ արտաՀայտեր Այսպես, դասջոըպատրաստածաշակերտը,քննությունները «նա

ու

խոցված

ու

ա-

վերջացրած ուսանողը,աշխատանքը բանվոոր,ապակինջաոդած Երեխանկասլակցությունների մեջ ներգործաձն ճՃարակատարդերբայը ներգործականսեռի իմաստ է արտաճայտում,իսկ պատրաստած աշխատանքը,ջաոդած դասերը,հանձնած քննությունները, վերջացրած հանձնած

ապակինկապակցությունների մեչ ներդործաձն Ճճարակատարդերբալը իմաստ է արտաճայտում: Ուրեմն՝ լեզկրավորական(անանցողական) վում լինում է մի դրություն, երբ, ասենք, գրած--գոված, պատոաս-

ձների Հակադրությունը տած--պատոաստված, կատաբած--կատարված

վերանում է, ն, որպես Հավասարազորձներ, երկուսն էլ կրավորական իմաստ են արտաճալտում:

Հարց

է

առաջանում՝ էնչպե՞ստարբերակել

կատար դերբայի ներգործական

ն

ներգործական Ճարակրավորական նշանակությունները:

կարելի է սաճմանել ճետնյալ ընդճանուր կանոնը. եբբ նեբգոբծաձնոԲոշի ճաշրակատարբ ղեռբբայիդոսնոբածգործողությանկատարողըոԻոշյալնէ, ուբեմն ճառրակատաո դեոբայնունի անցողականնշանակություն, իսկ եբբ ռՐոշյալբ գործողությանկոողն է, ուբեմն ճառբակատար ունի անտնցողական դեբբայն նշանակություն:

Ալս

շատ

լավ երենումէ Ճետնեյլալճակադրություններում:

ճաշակատարդեոբբայի Ներբգործաձն կիշառությունը Անցողական

նշանակություն

Խոտ 4Ճնձած գյուղացի դիրք կարդացած մարդ պատմած աշակերտ դասը Խուտը տրորած ձի

Անանցողական

եշանակություն

4նձած

խոտ կարդացած գիրք

պատմած դաս տրորած խոտ

Ինչպես Ճճայտնիէ, շատ որակական ածականներ կարող են գորցույց ծածվել նան մակբայաբար՝ տալով դործողության կատարման նա է ձեը, օրինակ՝ բարձր խոսում,լավ է պատմում,Բիանալիէ գբում նան ճարակատարդերբայները: ն այլն, Այս նույն ճատկությունն ունեն Ճետ՝ Հարակատար դերբայր բնութագրում է գորբայերի Գործածվելով ծոզությունը՝ ճանդես գալով ձենի պարագայի շարաճյուսական պաշտոնով, ինչպես՝ «Դուրս եկա ն նուզված ու մոլոր քայլեցի դեպի գյուղ» (մնան.). «կինը զաբմացածնայեց նրա երեսին» (Շիրվ-). «Փառք քեզ, աստո՛ծ,-- ուրախացածու զարմացած կանչում էին ամենքը» (Թում.).

«երկարժամանակդիտում էր հուզված»(նար-Դոս)խ/

ինչպես ճատկանիշ արտաճայտող ամեն մի բառ, այնպես էլ Ճաբակատար դերբայը լայնորեն կարող է կիրառվել դոյականաբար ն այդ դեպքում նա արտաճալտում է ոչ միալն ծչատկանիշի,այլն առարկալական գաղափար: Գործածվելով ՃարակատարըՃանփոխանվանաբար՝ դես է գալիս գոլականին ճատուկ շարաճլուսական պաշտոնեերով, ինչպես՝ «Մինասի տղա Ստեփանիպատմածըճշմարտանման է» (Բակ.). «Այսպես ծն անում սովորաբար ինձ պես անպատվածները, ինձ պես «նա չկամեցավ ճիսուն ինձ պես լքվածնեշը» (նար-Դոս). խաբվածնեռը, քամուն տալ» (Շիրվ-)' տարվա արյուն-քրտինջովվաստակածը «ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ --ԵՄ-էի»ԿԱՌՈՒՑՎԱՄՔՆԵՐԸ.-- Ինչպեսարդեն առիթ ենք ունեցել նշելու, Հարակատար դերբայն արտաճայտում է սյնպիսի գործողություն, որը վերածվել է վիճակի, դրության: ձարակատարի այս լուրաճատուկ իմաստը թելադրում է, որ բակատար ժամանակներովգործածվել չեն կարող:

բոլոր

բալերը

ճա-

ժամանակակիցարնելաճայ գրական լեզվում ճարակատարժամանակներով գործածվում են՝ ա) կրավորականբայերը (տարածված է,

է, ջարդված է, գրված է կատարված

ն

այլն), բ) չեզոք սեռի այն

բա-

տալիս (ընկած է, բարկացած է, նատած ն այլն): Իւկ ինչ վերաբերում է ներգործական է, է կանգնած ապա դրանք ընղճանրապես ճարակատար ժամանակաձներ բայերին, չեն կազմում, Գրած եմ, ճարգած եմ, սիրած եմ, կատաբածեմ ն այլ

յերը, որոնք դրություն, վիճակ

ծն ցույց

ձերը ժամանակակիցլեզվում վփվաստորեն գոյությունչունեն: Անցողականճարակատար բայերի ներգործական նշանակությամբ գործածությանառանձին օրինակներ կարելի է դնել Ճայ դասական գեդրականության մնջ, օրինա:կ՝ «նա հագած էՐ ռուս քաղարվեստական աստիճանավորիՀնամաշ ու դունատ մունդիր կրծջին ղաքացիական արշ արած մի կարմրսդույն խաչաձն շքանշան» (Շիրվ.). «նս մա՞րդ (նարսպանեմ...ես, որ կյանքումսմի ճանճ անդամ չեմ սպանած» Դու). «Այդ խոստումն արած է ուրիշին» (Մուր.): Բայց այս ձները Ճենց այլն ժամանակ էլ փաստորեն ընդճանուր օրինաչափությունիցշեղվող ձներ էին: ու

լեզվում սովորական Է անցողական բայերի ԲաԺողովրդական-խոսակցական րակատար ծամաճակների գործածությունը անանցողականիմաստով, օրինակ` «Մեր Անիգիրն Էլ ճալբաթ էսպես էր գրած» (Թում.). «Որսկանռութլունը անիծած ա:-ծած այ բա՛ս, մին որսկանությունը, մին Էլ ձկնորսությունը, երկուսն էլ անիծած ա» (Թում.). «Սեղանի վրա թանաքամանին Բենած էր մի լուսանկար» (Շիրվ.). «Մսուրճերի վրա շարքով կապած էին ճծուլգները» (Րաֆֆի). «Պատասխանեց,որ գրքերում գրած է» (Բակ.). «Պատի վրա մեխած էր մի լալն վագրի մորթի» (Րաֆֆի). «Սյունի պատվանդանի վրա դրած էր փալտլա փոքրիկ օթակ» (Րաֆֆի): Գրական լեզվում ալսպիսի դեպքերում սովորաբար գործածվում են ճարակաանիծված է. Գրբետարի Վ-ով ձները՝ Որսոր.յութլունն անիծած Է|լՈրսորդությունն րում գրած Է//Գրքերումգրված է ն այլն։ Հարակատարժամսնակների գործածությամբ արնելյան գրականը որոշակիորեն տարբերվումԷ արնմտլան գրականից: Վերջինումս որպես եղանակային ձների բաղադրիչ Բանդեսեկող վաղակատար ն ճարակատնւըդերբալների միջն իմաստալինտարբերություն չկա, որի ճետնանքով Էլ Ճարակատար ժամանակներով գործածվում են բոլոր բալերն անխտիր, ճներայլալ նան ճներգործականները, ինչպես` «Հետը տեսնվելու, տունը երթալու առիթը փնտրած ու գտած էր» (Ջոճրապ). «Ոստիկանությունն աղջիկ մը ձերբակալածէր» (Պար.). «Խոշոր թիկնոց մը ճագած էր» (Պար.). «Բոլորովին մոռցած էր սռտուկները (Պար.). «Գտած էի արտասաքմանյանգործիչ մը» (Օտլան).«Իր Բուլսը դրած էր նվերներու վրա միայն» (Օտյան):

Հարց է առաջանում՝ինչո՞վ է բացատրվում Հարակատար ժամանակաձներիկազմության որոշակի սաճմանափակվածությունըարնելյան

գրականլեզվում:

է, որ Հասկանալի

եթե ներգործական բայերն անխտիր Հճարակաժամանակներ չեն կազմում, իսկ կրավորական բայերն անխտիր ճարակատար ժամանակներեն կազմում, նշանակում է այս երնույթը պետթէ բացատրել ալդ սեռերի դրսնորած գործողությունների բնույթներիտարբերությամբ: տար

Գիտենք, որ

ներգործական ն կրավորական սնռերն անմիջական կազմում. ներգործականսեռի բայերը ցույց են տալիս գործողություն, որ դուրս է գալիս ենթակայից ն անցնում է խնդրին, ճարգում է ուսուցչին, իսկ կրավորական սեռի բաօրինակ՝ Աշակեբար են յերը ցույց տալիս գործողություն, որ դուրս է գալիս խնդրից ն անցնում է ենթակային, ինչալնա՝Ուսուցիչը ճառգվումէ աշակետից:Եվ հթե են տալիս ենթակայի դրությունը, Հարակատար ժամանակներըցուլց վիճակը, որն արդյունք է որոշակի գործողության, ճենց իմաստային այս առանձնածատկությունիցբխում է, որ ներգործականսեռի բայերը ճարակատար ժամանակներով գործածվել լեն կարող, որովճետն գրանց ցույց տված գործողությունը, որ դուրս է գալիս ենթակայից, չի կարող այգ նույն ենթակայի ճամար ճարատնողվիճակ ստեղծել: Այլ կերպ սած՝ ճառգածէ ուսուցչինկառուցվածքըժամանակակիցՃաԱշակեբտը սեռի բայերի Համար ծարակատար յերենում անիմաստ է: Կրավորական ժամանակներըբնորոշ են, որովճետն նրանք ցույց են տալիս մի գործողություն, որն ուղղված է ենքակային, ենթակայի մեջ է ն, ճետնանրա ճամար կարող է ստեղծել կայուն վիճակ, ինչպես՝ Ուսուցիչը բար,

Ճակագրություն են

ա-

է: ճաոգված Մյուս կողմից՝ ճիշտ

է, մենք սովորաբար ասում ենք, որ ներգործական ն կրավորականսեռերն արտաճայտում են նույն գործողությունը Հակադիր ուղղվածությամբ, բայց պետք է նկատի ունենալ, որ դըբրոսնքբացարձակՃակադրություններլեն, ն ներգործականսեռը, որպես տալիս, իկ կրավորական սեռն ավելի կանոն, գործողություն է ցույց է սեռի այս իմաստը ճատալիս: Կրավորական դրություն, վիճակ ցույց է 4արակատարժամանակներիիմաստային կողմին ն աճա մաճնչյուն Քե ինչու կրավորականբալերից կազմված ճարակատարձները այնքան լայն կիրառություն ունեն ժամանակակից շճայերենում, օրինակ` «Թատքխոբվածէ, ճայրապետը աքսոբվածէ, իմ Հայրը սպարագավորը պետը աքսոբվածէ» (Րաֆֆի). «Այնտեղ են դաբսվածՄարկոս Ալիմ-

«Մաճամերձիմաճճակալը լանի ուկիներով լի ։ոուվրակներըջ(ՇԵՐՎ-)«Ամճե ինչ խոբասուզված էր սսնվերդովածէր պատի տակ» (ՇԻՐՎ-)«նրս սարսափըՃնռուներում էր տածանելի մթության մեչ» (Րաֆֆի). եմ հաջ (Թում.)ն այլն: (Բակ.).«Առանցքէն էլվիբտվորբված Րածված»

Ճճամաինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, ներզործականներին ւատասխան կրավորականներնազատ կիրառվում են ծարակատարժամանակներով անկախ այն ,բանից՝ կրավորակա՞ն,թե՞ չեզոք սեռի ի-

են արտաճայտում, որովճետնվերջին դեպում Վ ածանցը գործոլությունը «պարփակում է» ենթակայի մեչ, իսկ ենթակայի մեջ պարէ վիճակի կամ դըփակված այդ գործողությունը Ճեշտորեն ստանում բության ճարակալությաննշանակություն: մաստ

Գալով չեզոք սեռի բալերին՝ պետք է նշել,

որ դրանցից Հարակաեն կազմում միայն ժամանակներ տար նրանք, որոնց ցուլց տվաժ գործողությունը կարող է ճատկանշվել գրության Հարակայության նշանակությամբ կամ Հնտնանքային կողմով, ինչպես՝նստած է--էր, ճոգնած է---էՐ, Ւնած է--էր, զարգացածէ--էՐ, կպած Է--էՐ՞, բարկացածէ---էո, պառկած է-- էո, զայրացածԷ--էՐ ն այլն:

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ՋԵՎԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ.-Մ. Աբեղյանիկողմից: Զուէ առաջ քաշված Այս Ճարցը գիտականորէն ն անցկացնելով վաղակատար Ճճարակատար գաճեռ դերբայներով կազմբված ժամանակային ձների միջն՝ եա գանում է, որ ե՛ վաղակատար, -

ճարակատար ժամանակները՝ քննվել է--քննվելէՐ, քննվածէ--քնընված էՐ, կատարյալ կերպի ժամանակներ են, միայն վերջիններիմեջ կա ճետնանքայինկողմ, դրության ճարակայության նշանակություն: Հեէ՛

շրջանի ճամարյա բոլոր քերականներն ընդունում են այս բան էցատրությունը, բացի Գ. աճուկյանից Աղալանից: ն անկաէ անցկացնում ճՃարակատար Գ. Տաճուկյանը զուղասճեռ տար ձների միջն, գտնելով, որ «Ընդճանուր առմամբ ած.ովձեեծրնարտածայտում են վիճակ, նրանց ճակադրվող ում-ով ձեերը՝գործողություն, շարժում, վիճակային ւսնցումո11: նշենք, նան, որ բոտ Գ. ,աեն բայի խոնարչման Ճամաճուկյանի կարծիքի՝ ած-ով ձները մտնում կարգիմեջ: է. Աղայանը այն դրուլքն է զարգացնում, թե Ճարակատարը, ինչպես ն ենթակալականը, գործողության շարունակականկերպ ունի: Հասկանալի է, որ եքե Հարակատար դերբայն ունի շարունակական կերպ» ապս կապակցվելով օժանդակ րայի ներկայի Հետ նա կարտաճայտի շարունակական ներկայի գաղափար, իսկ օժանդակ բայի անցյալի ճետ կապակցվելով՝կարտաճայտիշարունակական անցյալի գաղափար: Բայց որովճեւտնճարակատար բայաձեերը ավելի վիճակ, քան թե գործողուբյուն են ցույց տալիս, այստեղից ճարակատարովն օժանդակ բայի նստած է, ճռգնածէ նւ այլն, կարող կազմված բայաձները՝ ներկայով հն անվանվել վիճակի ներկա, իսկ ճարակատարով ն օժանդակ բայի նստած էո, ճռգնածէր ն սայլն, կարող կազմված բայաձները՝ անցյալով ձե անվանվել վիճակի անցյալ: չարցն այսպես է լուծված է. Աղայանի 2 Բարսեղյանիկազմած դպրոցական ջերականության առաջին Հրաէ տալիս առարկաներկան ցույց տարակություններում: օ«ծարակատար տազաս

ի քայլ

դրությունը, վիճակը ներկայում, խոսելու պածինո8, Այստեղից մի է մնում միայն, որպեսզի Հարակատար ձները Հանվեն բալի խո-

Ջաճուկյան, Հալոց լեզվի զարգացումը ն կառուցվածքը, էջ 274:

Փ.

Թ

Է. Աղադան,Հ. Բարսեղյան, Հալոց լեզու, 1965, էջ 233:

16-31

:

նարճման ճարացքույցից,որ

կատարվում է դպրոցականքերականության վերջին Հրատարակություններում 5: Ճամար Ճճիմքեն ծառալել այնպիսի Վերնում բերված սաճմանման օրինակներ, որոնց ներկայի իմաստն անժխտելի է, օրինակ՝ բեզառաձ է, ք՞տնած է, կանգնած է: Կարելի է բերել նան այլ օրինակներ, որտեղ Հարակատար ձկներըներկայի իմաստ են արտաճայտում, ինչպես՝ նա զբաղվածէ, բաշկացածէ, չղայնացածէ, պառկածէ, նստած է, Բռգնած է ն այլն: Սակայն, Համենայն դեպս, Հարակատարղդերէ, սիրաճաշված ն օժանդակ բայի ներկալով կազմված բայաձները դնել ներկա բայով ժամանակի տակ նշանակում է միակողմանիորեններկալացնել այս բաէ, որ որոշակի վաձների ժամանակայինբովանդակությունը: Անժխտելի դեպքերում օ«ճարակատար դերբայի եմ» կառուցվածքներըբացաճայտորեն դրոանորված անցյալ ժամանակ էն ցույց տալիս, որը շատ լավ երեվում է ճետեյալ Հակադրություններում.ուսանողը քննվածէ-- ՒԷճնվում է--քննվելու կ. խանութըստուգվածէ--ստուգվում է--ստուգվելու է. ն

աշխատանքը ավաոտվածէ--ավառտվումէ--ավառտվելուէ. շենքըկառուցվածէ--կառուցվումէ--կառուցվելուէ. ճաճիճըչորացվածէ--չշորացվում է--յչոբագվելուէ. ժողովուոդըստրկացվածէ--ստոկացվում է-ստոկացվելուէ. առաջադրանքը կատառված է--կատառվումէ--կատաոէ է, որ Էննվածէ, ստուգվածէ, ավաշտված վելու է ն այլն: Հասկանալի

բայլաձներըբացաճալտորեն դրսնորված անցյալ գործողություն են տալիս՝ դրության ճարակալության նշանակությամբ, ն ներկա ցույց ժամանակի բալաձներ ճամարվել չեն կարող: Այոպես ուրեմն՝ օ«ճարակատար դերբայ-է եմ» կառուցվածքի բայաձների մի մասը բացաճայտորեն դրսնորված դրության կամ վիճակի ներկայի իմաստ ունի (նստած է, կանգնած է ե նմանները)» իսկ մլուս մասը անցյալ ժամանակիիմաստ ունի՝ մինչն ներկա ժամանակակետը շարունակվող դրության ճարակայության նշանակությամբ (քննված է, ավարտվածէ ն նմանները): բաՀարցէ առաջանում. ինչո՞վեն պայմանավորվածՀարակատար կասվաձներիարտաճայտածալդ տարբեր իմաստները: երկընտրանքը կած Ճճարուցելչի կարող: Դրանքպայմանավորվածհն ճարակատարդերբայի Հենց բուն էությամբ: Հիշենք Հարակատարդերբայի բնորոչումէ տալիս գործողություն, որը վերածվել է ները. շարակատարըցույց է տալիս դրություն, վիդրության, վիճակի կամ ճարակատարըցույց է այսինբն՝Հարակատար ճակ, որը արդյունք որոշակի զործողության, դերբայի մեչ միշտ առկա է երկու գաղափար՝գործողության, ընթացքի ն դրության, վիճակի, Հատկանիչի գաղափար:Տարբերդերբայների բառվմաստային առանձնաճատկությունների ճետ կապվաժ՝ գերիշխում է ն այլ

Տես

Է. Աղալան, Հ. Բարսեղյան,Հալոց լեզու, 1974:

այս

իմաստներիցմեկը կամ մյուսը: կարելի է սաճմանել Հետնլալ ընդ-

Հանուր գրույթը:

Եթե ճարակատաբ դեբբայիմեջ գեռիշխումէ ճետեանքի,դոբության

իսկ գոոշծողության եռրկոորդական գծի վոա է զաղափառը գաղափառր, դերբայ մղվաձ,ապա «ճաշակատաո - եմ» կառուցվածքըցույց է տալիս վիճակ ե ունի նեբկայիժամանակային ճատկանիշ(օբինակ՝ դբություն,

դերբայիմեջ գե՞իշխումէ գործողության բոգնածէ). եթե ճաբակատաո է ապա «ճաշակատար գույց գաղափաոը, դերբայ եմ» կառուցվածքը ն ժադարձած զործողություն ունի անցյալի վիճակ, տալիս դբություն մանակային ճատկանիշ(օ.ոինակ՝ ստուզված է): Բայցոբովճետնոչ ա-

են «մաքուր» ղբություն, ռաջիններն վիճակաշտաձայտում առանց զաղափաոի, ոչ էլ վեոջիննեոը՝«մաքուր» գործողություն, գոոծողության էլ փասառանցվիճակի,դոությանգաղափառի, այդ իսկ պատճառով են «մաքուր» տոբեն ոչ տռաջիններն ներկան ոչ վե՞ջիննեոնեն «մաԼուր» անցյալ: ինչպես անմիջաբար կարելի է նկատել, մեր վերաբերմունքն այս Հարցի նկատմամբ երկվական է: Բայց դրա պատճառը4ենց բուն լեզվական երնույթի՝ Հարակատարդերբայի երկվությունն է: եմ» Հասկանալիէ, սր ինչ ասվեց «Հարսկատար դերբայ-է կառուցնան է օ«ծարակատարդերբալԴ էի» վածքիմասին,նույնրռպլետբ ասել կառուցվածքի մասին, որտեղ գործողության կամ դրության արտաձճալտությունը նույնն է, միայն ալդ գործողությունը կամ դրությունը վերջվում է անցլալ ժամանակակեւտիՃարաբերությամբ: Մեզ մնում է պատասխանելայս գլխում քննված գուցե ամենադժվար Հարցին. «ճարակատաո եմ-էի» կառուցվածքնեոը մըտղեոբայ-ճո՞ւմ են բայի խոնաոբճման մեջ, թե՞ ոչ: Որ դրանք մի շարք Բառշացույցի Ճատկանիշներով տարբերվում են անկատար դերբայ Եմ-էի», «վաղակատար դերբայի եմ-էի», ապառնի դերբայ նեմ-էի» կառուցվածքնեբից, դա անվիճելի է նչ կասկած չի Հշարուցում: Բայց դրանից բխո՞ւմ է արդյոք թե «ծարակատարդերբայեմ-էի» կառուցվածքները բայական ժամանակներչեն ն պետք է Հանվեն բայի խոնարչման Հարացույցից,--

Ինչպես ճարակատաո դեռբայնունի եւկվականբնուել եբկվականբնություն ունեն նշանով ն եմ-էի օժանթյուն, այնպես դակբայով կազմվածկառուցվածքները:եվ դբանքճանելովբայի խոնտոճման անտեսում ենք ճաշբակատառի աշտահայտած ճառրացույցից` գործողությաննշանակությունը,իսկ թողնելով ճառացույցիմեյ՝ անտեսում ենք նա նշանակությունը:Այհտտկանշային աշբտաճայտած դժվար է ասել:

ոբ

սուամենայնիվ ավելի ճիշտ կլինի «Հարակատար դերբայ

եմ-էի»

կա-

ռուցվածքները ծանել, քան թե թողնել բայի խոնարչման ճարացույցի մեջ,

ԵՆԹԱԿԱՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԲԱՅ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- ենթակայականդերբայը կազմվում է ՈՂ մասնիկով, որը դրվում է ե խոնարճման բայերի անկատարի,իսկ Ա խոնարճման բայերի կատարյալի ճիմջի վրա, ինչպես ա) գրել--գո-գրող,

փիախչել--փախչ-փախչող, բարձբացե՞ դանել--գտնզտնող, բարձրացնել բ) կարդալ--կաբդաց-կաոդացող, Հավատալ--ճավատացբարձոացնող,

ճավատազող,բարձրանալ--բարձոաց-բարձոբացող, մուտեննալ--մոտեց ն այլն: մոտեցող

ԴԵՐԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ ԳՈՐԾՈՂԻ ԱՆՈՒՆ ՑՈՒՅՑ ՏՎՈՂ

Որ ենթակայականդերբայը բայական Հառկացություն է, անհրտկերպով կապված է բայական մլուս ձների շետ ե պետք է քնեվի Հայերենի բայական ճամակարգում,-- դա կասկածից դուրս է: ձն ունի իր Համ ապասուսխան Հենց այն բանը, որ բայի մեն մի անորոշ ՈՂ մասնիկով կազմված ձեր, ինչպես՝ կատա-ել--կատառող, մշակել-ն այլն, մեզ արդեն մշակող, ճավատալ--ճավատացող, զգալ--զգացող Հուշում է, որ դործ ունենք ոչ թե առանձին բառային միավորների, այլ ձեձրի ճետ: Եթձ ՈՂ մասնիկով կազմված ձներն բառիքերականական առանձին բառայինմիավորներ լինեին, անորոշդերբայի(ինչպես ն մյուս դերբայների) ճետ ձների այսպիսի շժետնողականն բացառություններ չճանաչող դգալ չէր կարող:Հայտնի է, ճանդես Հարաբերակցություն որ բառակազմական մասնիկների գործածության ոլորտները այս կամ այն չափով սաճմանափակվածհն բառերի թանձրացական,նյութական եկ ջնրականականմասնիկների նշանակություններով, գործածության ոլորտներն ավելի լայն են ու Համեմատարարազատ բառերի նյութական եշանակություններից: եվ եթե ամեն մի սնեորոշ անկախ դերբայից, այդ դերբայի բառային նշանակությունից, կարող են ՈՂ մասնիկով ձեվեր կազմվել, այս փաստն ինքեին նշանակում է, որ ՈՂ մասնիկըձնակազմական ձեույք է, ն, ճետնաբար, նրանով կազմված միավորները են Հայերենի ձենաբանական բառաձներ էն ն մտնում ճամակարգիմեչ։ Քանի որ Հայերենում որպես բայական ձների ելակետ ընդունվում է անորոշը, ուստի ն մենք ջենում ենք ն ոտորն նս քննելու ենք անորոշի ն ծնթակայականի Հարաբերակցության Հակադրության4Հարցը: Անորոշ դերբայըկազմվում է ԵԼ ն ՍՎ մասնիկներով,ինչպես՝ կատարել, գբել, վազել, ճավատալ,մնալ, զգալ ն այլն, ն ցույց է տալիս անուն, իսկ հնթակայականդերբայը կազմվում է ՈՂ մասզոոծողության

ԵՆԹԱԿԱՑԱԿԱՆ

ԲԱՌԵՐԻ

ԿԱՐԳ.--

ու

նիկով, ինչպես՝ կատարող,գոող, վազող,ճավատացող, մնացող,զգացող ն այլն, ն ցույց

է տալիս

Այս Համադրմամբ

պարզ

ծողությանանվանկարգէ, է: վանկառոգ

գործողիանուն:

է դառնում, ապա

որ

գորեթե անոբոշդերբայը

ենթակայական դեոբայըգործողիան-

Գրենք, որ գործողի անվան գաղափարըճայնրենում արտաճայովում է ոչ միայն ենթակայական դերբայի, այլե լեզվական զանազան նախ՝ ցանազանածանցներով, օրինավ՝ ԱՆ-- վազան, կրմիջոցներով. ծան, ԻԿ-- շոչիկ, մուբացիկ,Ի9-- փոկիչ, ԵՐգիչ,ՈՐԴ-գնորդ, որոռոդ, ճատու,

կտոուկ,բանուկ, ՈՒՆ--

սաճուն, ճոսուն, ՎՈՐ-- սգավոր, այլն, երկրորդ՝ իսկական բարդությամբ, երբ բառի վերչին բաղագրիչը գործողի անվան նշանակություն արտաամեճայտող բայաճիմք է, օրինավ՝ ստախոս, ճայասեր,մատենագիր,

ՈՒ--

ազդու,

ՈՒԿ--

ճգնավոր ն

տաղասաց, նագետ,շատակծհր,

բոնքճայերենում շատ

ն այլն, աբագավազ, լբագբավաճառ

ո-

լայն տարածում գործածություն ունեն: խմբերը դործողի անվան նշանակությունեն արտածայտումն այսքանով էլ իրենց ընդճանուրիմաստով միավորվում էն Անթակալական դնրբալի ճետ, Բայց ենբակայական դեռբայըգու-

Բերվածբառերի

ու

բոլոր

ծողի անվան նշանակությունաշտաճայաող մյուս բոլոր բառախմբհռից է քեբականորեն: տաոբեովում իսկ ո՞րն է քերականական այդ տարբե-

բությունը:Դա

այն է,

ենթակայական դերբային, որպես բայաձնի, որը գործողի անվան նշահակություն արտաճայտողածականներինու գոյականներին Ճճատուկչէ: կազմված ենթակայական դերԱյսպես,ներգործական բայաչշիմքերից բայներն ունեն ուղիղ խնգրի շետ կապակցվելու շարաճլուսական Ճատկություն, որը գործողի անվան նշանակություն արտաճայտող մյուս բառախմբերն ունենալ չեն կարող: Թվուժ է, թե կարելի է ասել, որ, օրինակ, փոկիչ ն փոկող ձնեոը,Ճամենայն դեպս, բառիմաստային միծ տարբերություն որովչունին,բայց դրանք տարբեր են քերականորեն, ճնտե Հեւ ուղիղ չի կարող, իսկ երկրորդը առաջինը կապակցվել Խնդրի կարող է: Համեմատել, օրինակ, «իմ փրկիչը դու ես» ն «Ինձ փրկողը դու ես» կառուցվածքները: Պետք է նշել, որ ենթակայականդերբայը ուղիղ խնդիր է պաճանչում անկախնրանից, քե նախադասությանի՛նչ անդամների պաշտոններով է գործածված, ածականաբա՞ր, թե՞գոյականաբարէ կիրառված, որ

ճաւռոուկէ բայասեռի քերականականկարգը,

ինչպես: «Ողական ամբոցը իլուրներըծխում շՐջապատող ծառազարդ էին ձյունի պես ճերմակ գոլորշիներով» (Րաֆֆի). «էս բանը լսում է «Սառան ծիտիկի լեզուն կտոշող չար պառավը» (Թու.). ստիպում է ն Գարեգինին սպանելու իր պատիվն իբենլմլողին» (նարաճաոգողին

է, Դռս).«Փայտծախողն

ասենք, մի սովորական գյուղացի»

«իր ձագեբին սպանողինէ փնտրում» (Անան.):

(Չար-).

Վ ածանցը, ինչպես բայական մյուս ձները, այնպես էլ Ստանալով ենթակայականդերբայները վերածվում են կրավորականերգործական

զրկվելով ուղիղ խնդրի շետ միանալու շարաճյուսական Ճասկությունից՝ ցուլց են տալիս մի գործողություն, որն ուղղված է ենթակային կամ պարփակված է ենթակայի մեչ, ինչպես՝ «Պարզվեց, որ ներքեի

ն

նաճարկում պաճվողոսկով լի տոպրակներն անգործ մարդկանը վառ երնակայության ծնունդ են եղել» (Շիրվ.). «Վարագույրներիմիչով ներս արեգակի շողերը ոսկեղօծում էին այդ փոշին» (Շիրվ-). «Խեղդաիփռվող վողի նման նա բնրանը բաց ու խոսի էր անում ն թույլ տրոփում ձեռՔումս» (Անան.)' Ընդճանրապես ինչպես ներգործական մյուս բոլոր բայաձնհրը, այնպես էլ ենթակայական դերբայները ունեն իրենց ՀամապատասխանՎ ածանցով կազմված կրավորականները, ինչպես՝ կատառել---կատառվ

ԿԱՏԱՐՈՂ--ԿԱՏԱՐՎՈՂ.

վակատառած--կատաոված, վառել--վառվել,

ռած--վառված,ՎԱՌՈՂ--ՎԱՌՎՈՂ. կառուցել--կառուցվել, կառուցտծ-կառուցված,ԿԱՌՈՒՑՈՂ--ԿԱՌՈՒՑՎՈՂ. զգալ--զգազվել,զգացած--բզգացված,ԱԶԳԱՑՈՂ--ԶԳԱՑՎՈՂն այլն:

ճենց այս՝ ննրգործականությունՀակակրավորականություն դրությամբ ենթակայական դերբայը միավորվում է անորոշ, Հարական բայական մյուս ձեեհրին, նրանց ճետ մի խումբ է կազմում ն տար միննուլն ժամանակ ճասկադրվումէ նրանց՝ որպես բայ խոսքիմասային ու կարգի մի առանձենաճատուկ ուրույն դրսնորում: Այսպես ուրեմն՝ հեթակայական դերրայր շարահյուսորեն գործողի անուն ցույց տվող բառերի մյուս խմբերից տարբերվում է նրանով, ոթ կարող է ուղիղ խնդիր լրացում ունենալ (ճասկանալիէ, որ խոսքը գրընում է ներդգործականների մասին), իսկ ձեաբանուեն սռարբերվումէ նըրանով,որ կարողէ ստանալ Վ ածանցը ն վերածվել կրավորականի:

ԲԱՅԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆՎԱՆԱՆԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՏԵՂՈՒՄԸ ԵՆԴԵՐԲԱՅԻ

ԹԱԿԱՑԱԿԱՆ

ՄԵ,Ք.-- Ինչպես Հայտնի է, Հնուց ի վեր ենթակայական դերբայը սաշմանվել է որպես գործողի անուն (ոօոծճոշքծոԷՏ), գործողության ընթացքի մեջ գտնվող, եղող առարկա: Մի անգամ նս ճշւոությունը՝ փորձենք ավելի ճանծավաստելովայս սաճմանման գամանորեն.քննել այս դերբայի իմաստը, բովանդակայինկողմը" Քանի որ ենթակայականդերբայը գործողի անուն է, ցույց է տալի» գործողության ընթացքի մեջ գտնվող, եղող առարկա, ինքնին նշանակում է, որ ննթակայականդերբայի մեջ կա երկու գաղզափար՝ ա) դործողության գաղափար, բ) առարկայի գաղափար եվ երոք, վազող նշանա, ով կատարում է, կովող-նակում է նա, ով վազում է, կատառճող-նա, ով|կովում է, գնացող-- նա, ով գնում է ն այսպես շարունակ: Այստեղ մեր տերմինաբանությունը ճշտելով, պետք է ասենք, որ ԱՀա

սա

նե ոչ թե ենթակայական դերբայի մեչ կա առարկայնության ընդճանուր որ պայմանական ձնով ենթակաթանձորացական գաղափար: Ասացինք,

արտաճայտած առարկայական գաղափարը կարող է բացածայտվել նա դերանվամբ (վազող-- նա, ով վազում է): իսկ էնչո՞ւ Հատկապես նա դերանվամբ: Այն պարզ սլատճառով,որ նտ դնրանունը (բնչպես ն առարկայական իմաստ արտաճայլտողդերանուններն ընդյական դերբալի

Ճճանրապես) Ցույց է

տալիս ոչ թե թանձիացական առարկա, այլ առարկա ընդճանուր ձնով, առանց մասնավորեցնելու: ենթակայական դերբայի արտաճայտածառարկայական գաղափարըազատ ծշամադրվում է նա դերանվան իմաստին, Ճեշտորեն բացաճայտվում ու տրվում է նա դերանվամբ, ռրովչետն երկու դեպջում էլ դրսնորվում է առարկայնու-

թյան ընդճանուր իմաստու Քանի որ ենթակայականդերբայի մեջ կա առարկայական ընդճահուր գաղափար, ուրեմն նա գոյական է ինքնին, ն նրա փոխանվանական կիրառության մասին խոսք լինել լի կարող: Վերցնենք ճետնյալ նա«Չնայած դրան, եկողըչէր ուզում 4նռանալջ խաղասությունները. (Շիրվ-). «Բան եմ ասում, իսկ ասողինլսող է Հարկավոր ն ճասկացող» (Ջար.). «նամակ ու ծեռագիրգալիս մինչն կարդացողէին գտնում, ջուր էր մաղվում ստացողիգլխին» (Անան.)։ Այս նախագասություններիմեջ ենթակայական դերբայները առարկայականիմաստ են արտաճայտում: Բայց նրանք առարկայական իմաստ են արտաճայտումոչ թե այն պատեն այլ այն ճառով»որ զործածված փոխանվանական-գոլականաբար, որ նրանց մեջ այս իմաստն ինքնին կա, այսինքն գոլապատճառով, կանական-առարկայականկիրառությունը ենթակայական դերբայի բընական, նրա էության գրսնորումը ճանդիսացող ն ոչ թե փոխանվանական կիրառություն է: Պետք է ասել նան Հետնյալը։ Քանի որ ենթակայական դերբայի ծականական-որոշչային կիրառությունը նա բխում է նրա բուն էություեից, ապա այդ դեպքում նս նա գտնվում է իր բնական դրության մեջ: նա է, մոտեցավ» ն «Վազողերեխան մոտեցավ», «Ծիծաղողը «Վազողը ով վերջինն է ծիծաղում» վ «Սիձաղողմարդը նա է, ով վերչինն Լ ծիծաղում» նախաղասություններից առաջիններում ենթակայականդերբայեհրը առարկայական իմաստ են արտաճայտում ն չանդես են գալիս գոյսկանին ճատուկ շարաճյուսական իկ երկ(ճենթակա), պաշտոնով ն են րորդներում՝ճատկանշայինիմաստ արտաճայտում Հանդես են դալիս ածականինՀատուկ չշարածլուսականպաշտոնով (որոշիչ): Բայց է՛ առաջին,ե՛ հրկրորդ նախադասություններիմեջ ենթակայականդերբայները, եթե կարելի է այսպես արտաճայտվել,գտնվում են իրենց բնական դրության մեջ, որովշճետնառաչիններում դրսնորված է ենթակայական դերբայի բուն էությունը՝ առարկայականընդճանուր գաղափարը, էսկ երկրորդներում՝ առարկայականընդճանուրգաղափարիթանձրակաա-

նացումը, որը ն դրսնորված է որոշլալների միջոցով: Այսպես ուրեմն՝ եենքակայական գերբալի ն՛ առարկայական,է՛ ճատկանչային կիրառություններըբխում են նրա բուն իսկ էությունից առարկայականընդճանուբ նշանակությունից: ենթակայաԻր արտաճայլտածայս իմաստին ճամապատասխան՝ վան դերբայը ազատ կարող էր Համարվել գոյական (կամ ածական),

եքե նրան Հատուկ չլինեին սեռի ն խնդրառության՝կարգերը: եվ եթե ենթակայականգերբայր բայական շամակարգի մեջ է մտնում սոսկ այն պատճառով, որ ունի սեռի ու խնդրառության կարգերը, իսկ մյուս Ճատէ գոյականին կամ ածականին, նման է գոլականիշներով մուտենում կանին կամ ածականին, սրանից ինքնին բխում է, որ ենթակայական

դեբբայրիո մեջ համատեղումէ բայի ե անվանճատկանիշնեոը:

Այն էլ պետք է ասել, որ իր բայական նշանակությանը Ճամապատասխան՝ ենթակայականը շարակատարի Ճճակադրություննէ կազմում ն արտաճայտում է ընթացքիմեջ գտնվող գործողություն, ի Ճճակադրուէ տալիս ընթացքից դուրս եկած գորթյուն ճարակատարի,որը ցույց ութաճչետնանքային որոշ ծողություն՝ Հծատկանիչով, ենչպեւ՝քննվող նող--քննվածուսանող, կառուցվող շենք--կառուցվածշենք, կաաաովող

վաճառվող ապառշանք--վաճաղռկատաոշված աշխատանք, աջշխատանք-վածապարանք1. այլն' Հայ լեզվաբանական գրականության մեջ նշվում է,

որ

ենթակա-

ականի արտաճայտած իմաստը բացաճալյտվումէ ներկա շարբունակականով՝քննվողուսանող--ուսանող, որը քննվումէ, էսկ Ճարակատարի արտածայտածիմաստը՝վաղակատարժամանակով՝ էննված ուսանող-ուսանող, որը քննվելէ։ Այսքանով էլ ենթակայական դերբայրնհրկաանցյալի ժամանակայինշատկանիշ ունիչ մեչ իսկ ճարակատարը Նշենք նան այն, որ ենթակայական ն Հարակատարդերբայներըկաժամանակների ճետ, ինչպես. բող են գործածվել բոլոր

ենթակայական դեոքայ Տեսնում

եմ

վազող երեխային, ծաղկող ծառերը, քննվող ուսանողին:

Տեսել Տնանելու էմ եմ

Հաբշակատաո Տեսնում

Տեսել

եմ եմ

վազած երեխային, ծաղկած ծառերը, քննված

Ճեսնելուեմ Բերված բոլոր ցյալ

ն

դեոբայ

ուսանողին:

օրինակներում ենթակայական դերբայր ներկա,

ապառնի ժամանակների Հետ

ան-

ունի միաժամանակության,իսկ

Հարակատարը՝ նախաժամանակության գաղափար:

ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ

ԴԵՐԲՔԱՅԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- ենթակայական

դերբայի իմաստային վերլուծություններով արդեն նախանշվում

են

նրա

շարաճյուս սկան կիրառության ոլորտները: Արտաճայտելովառարկայական նշանակություն ենթակայական դերբայը նախադասության մեչ

Հանդես է գալիս գոլականին Հատուկ շարաճլուսական պաշտոններով՝ ինքակա,խնդիր (ն Հատկացուցիչ),ինչպես՝ «Տեսնողնէլ կասի-- ի՛նչ ապակյա աչքերով նշան արավ դեպի աղչիկէ սա» (Թում. ). «Մեոնողեն ես եմ, Ո՞վ է շինելու» (Սակ). «կյանքն (Շէրվ.). «Քանդողը Սմբատը» ու Մմեռնումք (Թում-). «Հաղթողինփեու արնը բաշխում է ապրողներին բերին» (Թում.). «եվ մաքառումդ իղուր է, Հանձնվիր սի թախտի մու

Բաղթողներին» (Զար.)Զ. «նախատում էինք տոտնջացողին,Դեպի նա չար» օՀավաքվելէին մեռնողիընտանիդառնումանողոք (ջարծնց). քի անդամները» (Շիրվ-). «Քանզի ընծան ընծայողիպատվին է ճավաու

ռարո

(Ջար.):

ենթակայականդերբայի 4ճիմնականկիրառությունեերիը մեկը նրա «Արդեն արթնաածականական-որոշչային կիրառությունն է, իէնչպես՝ քում էր զառանցողքաղաքը» (9արքնց)-«Քայլում էի աշնանամուտի

անտառով» (Անան.). շուրջ սուրբ-սուրբ «Տաճարի վանքեր, Հընդեղնող միակ արաչող, շնշող, կանչողզանգեր»(Սնակ).«Մթնաձոր աանող

առանձին ձյան Հետ փակվում է» (Բակ.). «նրա բազմաթիվ Հողերից բխողնավթը խեղդում էր, ն գործարանի ծուխը կուրացնում նըրանց աչքերը» (Շիրվ-)։ ենթակայականդերիայի որոշչային պաշտոնից բխում է նրա գործածությունըորպես ստորոգելիականվերադիր, ինչւես՝ շիսկ ձյունոտ են, ճամփանխաբող էր ու նենգ» (Չարենց). «Խոսքերդ աոսվել խոցող մա՛յր, քան Ճամոզիչ» (Ջար.). «Աչքերըպղտոր էին ու թափառող» (Անան.). «Մանկությունից եղել ծս մտածողու աչքաբաց» (ՇիրՎվ-).«Դումանը շոյող է ինչպես զեփյուռ, Ձիերի դոփյունը ինչես երգ» (Չարենց): Այ» Հատվածր վերջացնելուց առաջ նշենք, որ խոսակցական լեզվում ենքակայականդերբայը գործածվելովորոշիչ շոդով ն ճատկապես օժանդակ բայի ժխտական ձների Հետ՝ արտաճայտում է ապառնի ժամանակիիմաստ, ինչոլես՝ «Այնուճետնթեկուզ գլուխս ճղիր, այլես դրանից ձեռք վեոցնողը չեմ» (նար-Դոս). «էս անգամ ճամփից դուրս եկողը չեմ» (Անան.). չեմ» «Զուրծս բերում, ւղջի՛կջան, մե՛կ է, ես կշտացողը Հետն

(Անան.):

ԵՆԹԱԿԱՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԲԱՑԻ

ԳՈՑԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ.--

Արդեն ասված է, է որ ենթակայական դերբայն իր մեջ Համատեղում բայի ն գոլական ան-

ծատկանիշները։ Այստեղիցէլ՝ ենթակայականդերՃեշտորեն կարող է փոխանցվել գոլականի, որովշճետննա իր մեջ

վան իմաստներն ու բայը

գոյականի Հատկանիչներ արդեն իսկ ունի (ինչպես դերբայնունի ածականի ճատկանիշներ):

մը:

Ինչպե՞սէ տեղի

Դա

որ

Հարակատար

ենթակայականդերբայի գոլականացուբառերի շարաճյուսականկիրառության 4իմբի

ունենում

տեղի է ունենում

վրա: Ենթակայական դերբայը գոլականիէ վերածվում, երբ որոշ շարաՀյուսական կապակցությունների մեջ ճաճախակիգործածվելով՝իմաս-

տային լուրաճատուկ զարգացում է ապրում, խամրում է նրա արտաՃճայտածգործողության,ընթացքի գաղափարը, ն միննույն ժամանակ վերածվում է քանձներսսընդծանուր առարկայական նշանակությունը Հասկանալիէ, որ դրանով նույն ձնը, չի դադարում դերբալ բացականի՛ լինելուց: այլ կիրառությունների մեջ նա պաճում է իր Հարաբերակըությունները բայական ձեծրի Հետ որպես դերբալ՝ գործողության, ընթացքՔի ն առարկայականնշանակության գաղափարներով միաժամանակ: Այսպիսօվ լեզվում առաջանում են ճամանուններ. Վերածվելով գոլականի՝ՈՂ ձնջրը զրկվում են սեռի, բայական խնդրառության Ճատկաձեռք բերելով գոյականին Հատուկ Ճճատկանիշներ: նիշներից՝ ենթակայականդերբայի փոխանցմանմասին ավելի կոնկրետ գաղափար կազմելու ծամար բերենջ մի քանի օրինակներ: Գոող որպես գրել բային Համապատասխանենթակայական դերբայ նշանակում |՝ նա, ով գբում է ն ուղիղ խնդիր է պաճանջում, օրինավ՝ դիմում գոող, գիոք գոող, բառաշանգրող ն այլն: Բայց միաժամանակ այս ձեր իր մեջ արդեն իսկ եղած առարկայական իմաստի թանձրացականացմամբ նշանակում է Հատկապես այն անձը, որը գեղարվեստական ստեղծադործժությունենրէ գրում: Վերչին իմաստով գրող բառը մաքուր գոյլաէ գոյականին Հական է, ուղիղ խնդիր պաճանջել չի կարող ն ունենում ն տուկ լրացումներ՝ որոշիչ Հատկացուցիլ։ օրինավ՝ զոող, տաղանդան այլն: Այսպես ն՝ վոր գրող, խոոճողային գբող, Հայաստանի գոողնեոը որպես ընտրել բային Համապատասխան ենթակայական դերընտրող բայ նշանակում է՝ նա, ով ընտրում է ն ուղիղ խնդիր է պաճանջում, օրինակ՝ կին ընտոող, գիոք ընտրողն այլեւ Բայց միաժամանակ այս ձնր իմաստի նեղացմամբ նշանակում է այն անձը, որ ընտրության ժամանակ ընտրելու, ձայն տալու իրավունք ունի, օրինավ՝ խոորճոդային ընտրող,մեբ թաղամասիընտոողնեոըն այլն: Հասկանալիէ, որ վերջին իմաստով ընտոողձեր մաքուր գոլական է: նուլնանման օրինակներ են նան՝ բժշկություն ուսանող, ճՃամալաարանի ուսանող. ծնող՝ ուսանող՝ երեխա ծնող, երեխայի ժծնող- ընթեոցող՝ գիրք ընթերցող, Հանրային գրաղարանիընթերցող: Այս ձնով աճա մի շարք ենթակայականդերբայների մեջ զարգացել է նան թանձրացական-առարկայական բովանդակություն, ե երանթ են, Ի նան ժամանակ գոլականներ թիվս նշվածների, ալսպիմիննույն ռի բառեր են նան Հետեյալնեերը.աշխատող, ծառայող,սիբող,մեղադրող,

մտածող, ճետազոտող,ուսումնասիբող,առշդյունաբեբող, շաճագործող ն

այլն:

Պետք է նկատի ունենալ նան այն, որ շատ դեպքերում, անգամ շարբաճլչուսականկապակցությանմեջ, զժվար է ասել գործ ունենք եննքակալական

ճետ: ԸնդՀանուր ձնով թե՞ գոլականի ղերբայի՞,

կարելի է

սաճմանել Հծետնչալկանոնը. եթե ՈՂ ձեի մեջ դրսնորվում է ընթացբի

ապա գաղափար,

նա

դերբայ է,

եթե

ոչ՝

գոյական է:

Բայցինչոլե՞ս

որոշենք՝Հետնլալ օրինակներում ընթացքի գաղափար կա՞, թե՞ ոչ ն էքե կա, ապա ո՛ր օրինակներում Հատկապես: «Քանղի ընծան ընծայողի պատվինէ Ճճավասար»(Ջար.). օերբ դու կեղծիքը ճնղթել ես ուղում, Պիտիսովորնս ստողիլեզուն» (Սնակ). «Զարմանումէր ուտողնեբի ես վրա» (ՇԻՐՎ.)սովորողներիտեղ էի ընդունում» «Գրանց խորժակի Ճճեւտ գիր է Հարկավոր» (Ջար.). «Մին-մին եկողի «Ասողին.լսող (Մուր). ղարկի (Թում.)։ Կարելի է ասել, որ բերված բոլոր օրինակներում ենքակայականդերբայները գոլականի շարաճյուսական պաշտոններով են ա-

կիրառված:Բայց դա, ինչպես նշված է, ենքակայական դերբայի բնական դրությունն է, ն, գոյականի ճատկանիչներ ունենալով Հանդերձ, նա չի դադարում բայ լինելուց, որովճետն պածպանում է բայական խնգրառությունը,ինչպես՝ դասը պատմողը,ղասը պատմողի,դասը

պատմողից, ղասը պատմողնեոը, նամակգողը,

նամակգոողից, նա-

ն մակ գրողներից, ծառըկտբողից, ծառըկտոողնեոից ծառըկտբողը,

այլն:

ԱմբողջՀարցը այն

է, թե վերնում բերված օրինակներում ՈՂ ձեեԵն, Թե՞ գոյականներ, ինչպես ալդ պարըը ենթակայական դերբայնն՞ր

ենք, ասենք, նամակգրող ն խոոճոդային գոող կապակցություններում, որոնցից առաջինում ՈՂ-ով ձնբ դգերբայէ, իսկ երկրորդում՝գոյական: Փաստերըցույց Են տալիս, որ այս նրկու նշանագեպքերում իրարից ճեշտորեն չեն զանազանվում: կությունները շա, Թե ինչու է այոպես, կաշխատենքբացատրել ստորեւ Վերցնենք Ճճետնելալ օրինակը. Դասը բարձը գնաճալավ պատմողը տականկստանա:Այս կապակցության մեջ լավ-ը ձնի պարագա է ն պաՍա նշանակում է, տառխանումէ ինչպե՞ս Հարցին՝ինչպե՞ս պատմողը: որ այստեղ պատմողձնթքակայական դերբայ է: Դա ճաստատվում է նան դասը ուղիղ խնդրով ն վերչին, խանգարիչ է Հանդիսանում, որպեսզի լավ բառը չիբմբոնվիորոշչի նշանակությամբ: Այժմ վերցնենք ճետնլալ օրինակը. Լավ պատմողը գոբավեց բոլորին:Լավ բառն այս կապակցուէ թյան մեջ կարող պատասխանել ե՛ ինչպեսՀարցին՝ ինչպե՞սպատն՛ մողը, ինչպիսի2Հարցին՝ինչպիսի՞պատմողը:Առաջին դեպքում ՈՂ ձեր ենթակայական դերբայ է, իսկ Երկրորդ դեպջում՝ գոլական: ենջ այս տեսանկյունից, ապա վստաճ Եվ եթե Հարցին մոտենում կարող ենք ասել, որ ն՛ տեսականորեն, ե՛ գործնականորեն ամեն մի ղորեն տնսնում

ՈՂ ձեի մեջ կա դերբայական ե գոյականական իմաստի երկփեղկում, ն ամեն մի ՈՂ ձն կարող է որոշիչ ընդունել ն պատասխանել ինչպիսի՞

ճետազոուսումնասիրող, վազող,քննող, ինչպիսի՞ պատերազմող, կարդացող,վաճառող, խոսող,կատառող, ն ուտող, խմող, գուշակող, խաղացող, նվագող մտքրբող, պարապող,

Հարցին, օրինավ՝ տող, դատող,

այլն,

ե

այլն:

Տեսականորենամեն

մի ենթակալական դերբայ պոտենցիալ ձնով կարող է ըմբոնվել սոսկ առարկայական նշանակուԹյամբ՝ գործողության, ընթացքի գաղափարիցանկախ: ԱՀա սա է ենթակայլական դերբալների՝ զանգվածային ձնով գոյականների վերածնան

գոյական է

ն

վելու գաղտնիքը:

ԱՊԱՌՆԻ

ԵՐԿՐՈՐԴ

(ԻՔ ՁԵՎ)

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Ապառնի

Սեսկն ընդունում են երկու տարբեբակ՝ ի (կատարելի)ն ԻՔ (կատարելիք),ՍակայնժամանակակիցՀալոց լեզվում անորոշ դերբայներից Ի ձնով կազմված բառերը, ինչպես ճիշտ կերպով նշում է է. Աղայանը, վերչնականապեսանցել են բալյան ծասկանների շարքը բայական Համակարգի մեչ չեն մտնում: Մի կողմ քողած այն չանգամանքը, որ անորոշ դերբասներիցԻ ձնով կազմված է այլն, կորցնելով ապառնիության բառերը՝ գովելի,սիոելի, կատառելի են վմաստը, ցույց տալիս «ինչ որ պետք է, կարելի է անել» (Մ. Աբեղդրանց բայական լան) կամ «մի բանի արժանի լինելը» (է. Աղայան), դուրս Ճճամակարգից գալը ապացուցվումէ նան ճետեյալներով: ա) Ի ձներ կարող են կազմվել ոչ բոլոր բալերից: Այսպեսօրինավ՝ վազել, գնալ, քնել, ճոգնել, բարկանալ,Բեռանալ,սնանալ,պայծառանալ ն քազմաթիվ այլ բայեր ի ածանցն ստանալչեն կարող: Սա ինքնին նշանակում է, որ Ի ձնով կազմություններըոչ թե բառաձներ են, այլ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԻՄԱՍՏՆ

2-րդի ճամար Մ. Աբեղյանն ու

անկախ

ու

ՈՒ

Գ.

առանձին բառային միավորներ:

բ) ի մասնիկով ներգործականբայերից կաղմված բառերը, ինչպես՝ ատելի,շոշափելի,բուժելի,կասիոելի,հարգելի,տանելի,ճասկանալի, ն այլն, տաոելի, զգալի, ընդունելի

ընդճանրապես զուրկ են բայլասեռից ուղիղ խնդիր ընդունել չեն կարող: Եթե գրանք բայական ձներ լինեին, կունենային ուղիղ խնդրի Ճետ կապակցվելու չշարաճլուսականՃճառկուԹյոմ: գ) Դրանովպայմանավորվաժ՝Ի ձները չեն կարող ստանալ Վ ծանցըն արտաճոյտել կրավորականսեռի իմաստ: Տաովելի, սիովելի, ճառգվելին նման ձներ լեզվում ընդճանրապեսգոյություն չունենւ դ) Ի ձները, ներառյալ նակ ներգործական բայերից կազմվածները, ազատ աստիճաններ22 կազմում,որբ կրկին ցույց է ծամեմատության տալիս, որ դրանք ածականներեն, ինչպես՝ Հասկանալի--ավելի Հասկանալի--ամենաճասկանալի, բընդունելի--ավելի ընդունելի--ամենարեդունելի, գովելի--ավելի գովելի--ամենագովելի, ճարգելի--ավելի ճարն

ա-

գելի--ամենաճարգելիչ ատելի--ավելի ատելի--ամենատտելի, սիրելի--

ավելիոիրելի--ամենասիրելին ե)

Ի

այլն:

մասնիկով կազմված բառերի ժխտականըկազմվում է ԱՆ

կամ նախածանցով

ՈՋ

մասնիկով՝ ի տարբերություն բայական

բոլոր

ձների, որոնց ժխտականն ընդճանրապեսկազմվում է Չ մասնիկով,

բայց բուժել--շբուժել, բուժաժ--շբուժած, բուժող--շբուժող, րինակ՝

օ-

բու-

ժելի--անբուժելի,սիրել--շսիրել, բայց՝ սիրծլի--ոչ Կիբելի, Հարգել-կամ ոչ ճաոգելին այլն: բայց՝ ճարգելի--անճաոգելի լճառգել, Այսպես ուրեմն` անոբոշ դեոբայիցԻ մասնիկովկազմվածձեեոր են ն գործածվում են ածաժամանակակից ճայոցլեզվում ածականներ կանինՀատուկ շարաճյուսական պաշտոններով (որոշիչ ն ստորոգելիաՀայրը, այնտեղ էր կան վերադիր), օրինակ՝ «Այնտեղ էր նրա սիռբելի նրա սիբելի թագավորը» (Րաֆֆի). «Բայց էս բոլորը տանելի բաներ էինչ (Թում.). «նա անտանելիէ, ուռղակի զզվելի». «Քո վարմունքը գովելիԷ խՐբախոսելի»: ու

Ի

ձենիննվիրված այլս Հատվածը վերջացնելուց առաջ նշենք նան, չնայած անորոշ դերբայներից Ի-ով կազմված ձներն ընդճանրապես զուրկ են սեռի քերականական կարգից, բայց ն ալնպես շարաճյուսական ճատուկ կառուցվածքներում նրանց մեջ կրավորական նշանակություն Է դրսնորվում, ինչպես՝ «ինքն էլ այնպես սիրելի էՐ ամենքին» (Թում.). «նիկին լսելի եղավ որոտման աճեղ դղրդյունը» (Րաֆֆի). «Նաեղան ոտքի ձայներ» (Րաֆֆի): Դրանթգրաբարյան խասենյակում լխելի ի վերջավորվող դերբայի կրավորական նշանակության արձագանջներն ենճ, որոնք ժամանակակից Ճայնրենում կենդանի ու գործուն օրինաչափությանարժեք չունեն: Այժմ կարող ենք անցնել ԻՔ վերջավորվող դերբայի վերլուծուԻՔ մասնիկը, ինչպես ապառնի 1-ինի ՌԻ մառնիկը, դրվում է թյանը: անորոչ դերբայի վրաչ օրինակ՝ գրել--գոելիք,կառուցել--կառուցելիք, որ

կատարել---կատառելիր, գալ--գաանել--անելիք, կարդալ--կաոդալիր, ն այլն: լիք.գնալ--գնալիք

իր արտաճայտած ժամանակի իմաստային կողմով ն այս կամ այն չափով նան գործածությամբ ապառնի 2-րդգըճակադրվում է ճարակա-. է տար ն ենթակայական դգերբայներին,նթե Հարակատարըցույց փո որեէ ժամանակակետինախորդած գորժողություն, օրինակ՝ «կտեսնեմ գործողություն՝ շենքերը», ենթքակայականը՝ զուգորդող կառուցված «կտեսնեմ է տաապառնի ցույց ապա շենքերը», երկրորդը կառուցվող Այլ լիս Հաջորդող զգործողություն՝«կտեսնեմ շենքերը»: կառուցվելիք կերպ ացաժ՝ Եթե ճարակատարըւսնցյալի,ենթակայականը նծրկայի, ապա ապառնի դերբայը ապառնու ժամանակային Հատկանիշ ունի: Այսպիսին ծն նան 4ետելալ Հակադրությունները. կատարված|կատարվողկ տա-

Գրաբարում Ի վերջավորվող դերբայն արտաճայտում էր նան ենթակայական դերբալի իմաստ` ներգործական ն կրավորական նշանակություններով, օրինակ` կրելի նշանակում էր կրող ն կրվող, կատարելի կատարողն կատարվող. լսելի՝ լսող ն Պ

ավող

ն

ալլն:

կատարվելիք աշխատանք, գրվածկգրվողկգրվելիք նամակ, ստացվածի ատացվողկատացվելիքգումար, կարդացվածիկարդացվողիկարգացվելիթ գիրջ, վաճառվածվվաճառվոզկվաճառվելիք ապրանց ն այլն: Սակայնպետք է նկատի ունենալ, որ այս երեք դերբալները, բացի ժամանակային տարբերությունից, ունեն նան իմաստային ալլ տարբերություններ, ռրի պատճառով էլ նրանց ճակադրությունը ուզղակի ու ուղղաձիգ Ճակադրություն չէ, ինչպես ունենք, ասենք, վաղակատար, անկատար ն ապառնի (ՈՒ) դերբայների դեպքում, ինչպես՝ կաշդացել եմ-էի,կառդումեմ-էի, կաշղալու Եմ-էի,որոնք Ճակադրվում են սոսկ

կերպային-ժամանակալին ճատկանիշներով: ենթակայականին ապառնիի իմաստային տարբեճՀարակատարի, րությունները բնութագրվում են ճետնյալ կերպ. Հարակատար դերբայր է տալիս ճատկանիշ, որն արդյունք է որոշակի գործողության, օՑույց բինակ՝ գրած, կտոդացած.ենթակայականդերբայըցույց է տալիս գոր-

ծողի անուն, այսինքն առարկա,

կատարում է բայիմաստով դգրսնորված դործողությունը, օրինավ՝գրող, կաողացուլ. ապառնի երկրորդը է տալիս բալիմաստով դրսնորված գործողությանը ենթակա, կրոզ Ջուլց լինելու առարկայական գաղավոար,օրինակ'գոելիք,կառդալիք: Այս բնորոշումներից պարզ է դառնում, որ ապառնի երկրորգըմոտ է ենթակալականին, որովճետն երկուսի մեջ էլ կա առարկայականընգՀանուր գաղավար, միայն քե ենթակայականի դեպքում առարկան 4անգես է գալիս որպես գործողության կատարող, իսկ ասյառնի 2-րդի դեպքում առարկան ճանդես է գալիս որպես գործողություն կրող. Ենթակայականի ն ապառնի2-րդի ներքին իմաստներըշարաճյուսականկապակցությամբ դրսնորվում հն Ճետնչալ կերպ. ենթակայական դերբայ՝ գոբող-նա, ով գրում է. կարդացող--նա, է. ապառնի դերբայ՝ գեով կաոռդում որ

ոբ լփք--այն, ռր պիտիգովի. կառդալիր--այն, պիտիկարդացվի: երբ ենքակայական դերբայն է Հանդես գալիս որպես որոշիչ, տպա

նրա որոշյալ դերբալով արտաճալտված գործողության կատարողն է, էկ երբ ապառնի 2-րդն է ճանդես գալիս որպես որոշիչ, ապա նրա

դերբալով արտաճայտված գործողության կրողն է: Ներքնի օՐինակներըշատ լավ գաղափար ծն տալիս ենթակայականին ապառնի որոշլալը

րդի իմաստային ալս

տարբերությանմասին:

Ենթակայական գրող

աղջիկ

կարդացող աշակերտ նառոցող բանվոր Հանձեող ուսանող խմող ծրիտասարգ

Ապառնի գրելիք նամակ կարդալիջ գիրթ կառուցելիլ. շենք Ճճանձնելիք քննություն խմելիբ գինի

Այստեղ բերված

բայերը ննրգործականսեռի են, ն ըստ այդմ դերբայներըկարող են ուզիզ խնդիր լրացում ստանալ, ենթակայական աշակեոտն այլե' Բայց Հադաս գրող աղջիկ,գիոք կաոդացող ինչպես՝ ապառնի դերբայները ուղիղ խնդիր լրացում ընդունել մապատասխան. աշակերտն չեն կարող: Այսպեւ՝ դաս գոելիքաղչիկ, գիրք կառշդալիք նման կապակցություններլեզվում գոլություն չունեն: Դա բացաայլ տրվում է առղառնի2-րդի իմաստային առանձնաճատկությամբ, նրանով, որ նա ցույց է տալիս գործողությանը ենթակա, կրող լինելու առարկայականնչանակություն: Սրանիցկարելի է եղիակացնել, որ ներգորԺականներիցկազմված ԻՔ ձները ի բնե կրավորական սեռի Հատկանիշ ն իմաստ ունեն: Հասկանալիէ, որ ԻՔ ձեեր են կազմվում նան կրավորականներից: նաենք, ասենք, գելի նամակ|լգովելիք Այսպիսով՝լեզվում ունենում բոլոր

մակ, կատառելիք գործ||կատառվելիք գործ, կառուցելիքշենք|կառուցայս զուգաձների վելիքչենք ն այլ զուգաձները: Հարցէ առաջանում՝ միջն իմաստային տարբերություններկա՞ն ն եթե կան, ապա որո՞նք են:

Արդեն առվածժէ, որ կրավորական իմաստ կարող է արտաճայտել նան-ննրգործաձն Հարակատարդերբայը, որի ճետնանքով կրավորական ունենում ենք գշած նամակ|լգոված նամակ,կատաբած նշանակությամբ

գործիկտտաոված գործ, կառուցածշենք|կառուցված շենք ն

այլ

զուգա-

ձնեծրը:

ինչ Հարաբերություն որ կա գրածնամակն գովածնամակկապակցությունների գրած ն գոված ձների միջն, այդ նույն Հարաբերությունը կա նան գոելիքնամակն գովելիքնամակկապակցություններիգոելիք ե գովելիքձնձրի միջն, Այս զուգածեռ ձների իմաստալին տարբերությունն ամենից առաջ

այն է, ռր, որբան էլ այդ տարօրինակ լինի, ներգործաձների մեջ կքավորականսեռի նշանակություննավելի ուժեղ է, իշկ կրավորաձներիմեջ կրավորականսեռի նշանակությունը թույլ է, ն նրանք կարող են չեզոք ոի իմաստով կա ըմբոնվել, »րինակ՝ ղիզած խոտ--դիզվածխոտ,

սկսածխաղ--սկսված գերան,գզգզած խաղ,շաշժածգեբան--շարժվտծ մազեո--գզգզված մազեր ն այլն, Այս զուվգերից առաջիններըանպայմանորեն գործողության կատարող են ենթադրում ն կրավորականսեռի են, իսկ երկրորդներըանպայմանորեն չէ, որ գործողության կատարող են ենթադրում կ կարող են ըմբոնվել նան չեզոք իմաստով: Այս նույն բանը կարելիէ ասել նան դիզելիքխոտլդիզվելիքխոտ, սկսելիքխաղ|սկսվելք խաղն նման զույգերի արտաճայտածիմաստների մասին: Ապառնի2-րդը բայական ձներից միակն է, որ զուրկ է ներգործական սեռից ն, Ճճետնաբար,ուղիղ խնդրի Ճետ միանալու շարաճյուսական

Մենք արդենգիտենք, Հատկությունից:

որ գոելիք--գովելիք, կատաբեՀան ոչ 22 այլ բայաձներին ւսյլ Ճճակադրությունը լիք--կատաովելիք

կրավորականսեռ Ճակադրությանդրսնորումն տուկ ներգործականսեո-է, ալլ փաստորենավելի ձնական բնույթ ունի, Նշենք նան, որ դա Ճայերենի միակ գերբայն է, որ բոլոր բայերից կազմվել չի կարող' ելեջլով ալս դերբայի իմաստային վերլուծությունից ն դատելով տեսականորեն՝ կարելի էր եզրակացնել, որ ԻՔ ձնով ապառնի դերբայները պետք է Ճատուկ լինեն ներգործական (ն Համապատասխանկրավորական), բայերին: Եվ, իրոք, այդպես էլ է, ինչպես՝ ասել--ասելիք,բերլ--բեբելիք, առնել-գրել--գրելիր,կատարել--կատառելիք, կառուցել--կառուցելիք, առնելիքն այլն: Կրկին դատելովտնսականորենն. ելնելով ապառնի 2Բդի իմառտից՝կարելի էր եզրակացնել, որ բոլոր չեզոք սեռի բայերից չէ, որ կարող է ԻՔ ձնով ապառնի դերբայ կազմվել: Այսպես՝ լեզվում ազատ շրջանառության մեջ են՝ ծիծաղած--ծիծաղող, կոված--կովող,

նիոճած--նիբճող, ննջած--ննջող,շտապած--շտապող, հոգնած--ճոգնող, պառկած--պառկող, վազած--վազող,վախեցած--վախեցող, տառտպած

ՄԱՐԴ, տխոած--տխոող՝ --տառապող,

ԶԻՆՎՈՐ

այլ կապակցությունները, իակ ծիծաղելիք,կովելիք, հոգնելիք,նիոճելիք,ննչելիԲ ՄԱՐԴ, ԶԻՆՎՈՐ ն նման կապակցություններ գոյություն չունեն:

/

Այս, Հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ Իջ վերջավորվող ձների մեչ, բացի ապառնիությանգաղափարից,կա նան գործողությաչ նրբ ենթակա, կրող լինելու առարկայականնշանակություն: եվ աճա ալդ ն ապառնի 2-րդը լԻիշկ պատճառովէլ Հարակատարը,ծենթակայականը րբիվ Հարաբերակից Ճամարվել չեն կարոզ: Այս տնսակետից ՃետաքիրՔորական

են

նած Հետնյալօրինակները:

քնողԵ՞եխաձնեերին Երեխա,

Համապատասխանէնելիք Երեխակապակցությունըլեզվում գոյություն չունի, բայց գոյություն ունի կամ կարող է կազմվել քնելիքտեղ կապակցությունը: կամ՝ գնացածզինվոր, գնացողզինվոր ձեծրին Համապամտասխան գնալիք զինվորկապակցությունըգոյություն չունի, բայց կա կամ կարող է կաղզմվել գնալիքճանապարճկապակցությունը: Այսպես ն՝ չկա բնակվելիքմարդ, բայց կա կամ կարող է կազմվել բնակվելիք է Ինչո՞ւ կապակցությունը, այդպես, Այն պարզ պատճառով, որ տուն,

քնելիքերեխա, մարդ կապակցությունների զինվոր,բնակվելիք գնալիր

մեջ որոշլալները չեն կարող ըմբոնվել որպես գործողությանը ենթակա, տուն ճանապաոճ, կրող առարկաներ,իսկ քնելիքտեղ,գնալիք բնակվելիք ենւ մեջ որոշլալները Ճճենցայսպես էլ ըմբոնվում կապակքությունների Այսպես ուրեմն` իր արտաճայտած իմաստին Համապատասխան՝

ապառնիի ԻՔ ձերըունի ծավալալին սաճմանափակություն, այսինքն՝ չի կազմվում բոլոր բայերից: Դրա ճետ միաժամանակ նա ունի նան գորՓածականության ոլորտների սաշմանափակություն ե իբ կիրառական ՀՃաճախականությամբ չի կարող, ասենք, ճամեմատվել զուգակից ԱՍ Հան ՈՂ ձների ճետ: Այս դերբայների գործածականության մոտավոր բաբերակցության մասին գաղափարկարող են տալ Ճետնյալ տվյալները:

Հարակատարի, ենթակայականին ապառնի 2-րդի գործածս.կանության Քաճախականմությունը «Աբու-Լալա Մաճարի», «Այա Գեղեցիկ» ն «Անլտելի զանգակատուն» ստեղծագործություններում

«Աբու-վալա«Արա Գեղեցիկ»

Մաճարի» ՈՂ

ԱԵ

ԻԹ

ՍԱԾ ՈՂ

ԻՔ

«Անլռելի

զանգակատուն»

Ընդամենը

Առ

ՈՂ

Իթ

ԱԵ

ՈՂ

ԻՔ

Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ քննության նյութ դարստեղժագործություններում Հարակատարի, ենթակայականի ն է՝ պառնի2-րդի գործածականությանմոտավոր Ճճարաբերակցությունն ձաժ

ա-

35:13:.

Նախորդ էջերում կատարված վերլուժումներն արդեն նախանշում ապառնի 2-րդգիշարաճլուսական կիրառության ոլորտները: Այս դերբայը նախադասության մեջ ճանդես է գալիս ածականի ն գոլականի է կամ որոշիչ» յսինքն դառնում կամ ենթակա ու Խբնպաշտոններով, դիր (նան Ճատկացուցիլ)' էն

երբ ապառնի2-րդը գործածվում է որպես որոշիչ, նրա արտաճայընդճանուր առարկալական նշանակությունը թանձրականանում է որոշյալի մեջ, ըստ որում վերջինս ապառնի դերբայովարտաճայտված շենք, ուգործողությանը ենթարկվող առարկա է, ինչպես՝ կառուցելիք տած

ապոանք,գբելիքնամակ,գանձելիքգումար,ճանձնելիքքըրնղառկելիք նություն,ճՐատտբակելի ք գիոք, վաճառելիքապոանք(. այլն՛ Ապառնի2-րգի գոյականական կիրառությունը փաստորեն փոխանունություն էլ չէ, այլ նրա Հենց բնական գրության դրսնորումը" Այն էլ պետք է նշել,

ճախվածեն

որ ն

ապառնի 2-րդի գոյականականկիրառությունները

գերակշռում

են

Ճա-

նրա ածականականկիրառությունների

իմանանք» (Զար-)Այսպիսիօրինակներեն՝ «Առսա՛, որ մենք անելիքներս «իսկ դուք ասացեք ուղղակի ձեր ասելիքը»(Դեմ.). «իրիկնադեմին եկ մեր տուն, խոսելիքունեմ» (Շիրվ-). «-Թող, որ մենակ մտածեմ իմ անելիքիմաւին։,-- Բայց ալաօր չէ՞, այսօր կվճռես անելիքդ»(Շիրվ.): Այսպիսիգորժածություններիդեպքում այս դերբայի արտաճայտած ռարկալական նշանակությունը բացաՀայտվում է բան բառով՝ անելիք-անելուբան,ասելիք--ասելուբան, խոսելիք--խոսելու բան: Գոյականական կիրառություններիՃիմքի վրա շատ ապառնի դերնշանա-չ բայների մեջ զարգանում է նան թանձրացական-առարկայական են մաքուր զոյականների: կություն, ն, այսպիսով, նրանք,վեբածվում Այսպիսիբառեր են՝ գիտելիք, ծխելիք, Հիշելիք, պատկանելիք, սպաա-

սելիք, ուտելիք, վառելիք, Ճագնելիք, ըմպելիք, օծանելիք, Հավատալիք, սպառնալիք, խաղալիք, գալիք: Մ. Աբեղյանըդրում է. «Այսպես ն բոլոր բայերից կարող են կազմվել գոլականներ, որոնք կարող են դորժած-

17-31

վել իբրն ածական՝ ասելիք (ասելու բան), գրելիք, անելիք, առաջարկելիք, երթալիք, գալիք (գալու բան), լինելիջ-- ինչ որ լինելու է. նույնիսկ կրավորականբայերից՝ ճաղթվելիջ, խմվելիջ, գրվելիք, կառուցվելիք»: Այստեղ որոշ չափազանցություն կա, որովճետն բոլոր բայերից չէ, որ դերբայներ կազմվել, մյուս կողմիցէլ՝ կարող են ԻՔ ձնով ապառնի կրավորականձներից կազմվածները դժվարությամբ կարող են բմբբոնվել որպես գոյականներ: Բայց մի բան պարզ է, որ ԻՔ ձնով կազմված դերբայների մեջ կա առարկայական ընդճանուր նշանակություն, որի նրանք Ճեշտորենմաքուր գոյականների են վերածթանձրականացմամբ

վում:

վերջացնելուց առաջ նշենք, որ արղի Ճայներենում Այս Հաատվածր կան անորոշ դերբալներից ԻՔ ձեով կազմված մի ջանի բառեր, որոնք են տալիս գործարան, Բոտոտե.-ցույց ինչպեւ՝աեսանելիք, ճաշակելիք, ԻՔ ձների այս գաճպելիք, ծամելիք: նշանակությունը շոշափելիք, լիք, լիս է գրաբարից: ՎերջինումսԻ վերջավորվողապառնինարտաճայտում էր նան ենթակայական դերբալի իմաստ՝լսելի--լսող, տեսանելի--տես-

նող ն այլն:

ԿԱԽՅԱԼ ԱՆԿԱՏԱՐ

ԳԵՐԲԱՅ

(ՈՒՄ ՋԵՎ)

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ՈՒ ԿԻՐԱԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- ժամանակակիցճալոց լեզ-

ԱՆԿԱՏԱՐ

ՌԱԿԱՆ

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐ

ԴԵՐԲԱՑԻ

վում անկատար դգերբայր կազմում է ՈՒՄ մասնիկով, որ դրվում է անոե ԱԼ մասնիկների տեղում ն նրանց փոխարեն, ինչպես գրել-Րոշի ԵԼ

կարդալ--կաոդում, Ճավատալ--ճՃավա գբում,կատաբել--կատառում:

տում

ն

այլն:

Անկատար դերբայի ՈՒՄ մասնիկը ծագմամբ նույնանում Է ներգոյական ճոլովի վերջավորության ճետ: Դա ապացուցվում Է ոչ միայն ներգոլական Բոլսվի ու անկատարդերբալի ձնային նույնությամբ ու իմաստային աղերսներով. ալլն նրանով, ն այլն) ն նրանց որ արնելյան բարբառները (Արարատյան,Թիֆլիսի, Ղարաբաղի Բճիմրիվրա բարձրացածարնելաճալ գրական լեզուն, որոնք ունեն ՈՒՄ մասնիկով կամ դրա տարբերակներովկազմված ներգոլական Բոլով, միաժամանակ ունեն ՈՒՄ մասնիկով կամ դրա տարբերակներով կազմված անկատարդերբայ: ՈՒՄ

Անկատաո դեոբբայը գույց է տալիսընթացքիմեջ գտնվողճարաձիգ ու գործողությունե վաղակատաբ ապառնիղեորայնեբիճետ կազմում ու է անմիջական ուղղաձիգկեռպայինճակադբություն՝ կակատաոբվող, 2.

Մ.

Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ

253:

ե կատառելի կերպայինգաղափառնեռով, տառված ինչպես`գրում |գգոել| կաողում|կաոդացել|կաոդալու, ճավատում|ճավատացելիճավագոելու,

տալու ն այլն:

Արտաճարտելովկատարվող կերպային իմաստ, ձնավորվածչլինելով որպես առանձին ու ինջնուրույն

փաստորեն մի տեազատ բալյաճիմբի միշտ ճանսակ կատարելով դեր՝անկատար դերբայը բայի ներկայի ու անցյալի ձների Հետ՝ բաղադես է գալիս օժանդակ դրելով սաճմանական եղանակի ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակները, ինչպեւս՝գբում եմ--գոում էի, կառդումեմ--կառդում էի ն այլն: անկատար դերբայը ալլ Օժանդակրայի այս զուգորդումներից գուրս, ն նրա դերը սոսկ ձնաբանական է. ԱՀա չ ունի, Ճետնաբար կիրառություն քե ինչու ենք ասում, որ անկատար դերբայը, ինչպես ն վաղակատար ապառնիդերբայները, մի տեսակ կիսանկախ բառերի, ազատ բայաՀիմբերիդեր են կատարում: բայց

բառ,

այլ

ու

ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ

ԴԵՐԲԱՅ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԻՄԱՍՏԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ..- Աշխարճաբարի

առաչին քերականներից սկսած մինչն Մ. ն Աբեղյանը վաղակատարը Ճճարակատարըմտցրել են մեկ ընդճանուր անցյալ դերբայ Հասկաքությանտավկ՝վերջինիս Համար ընդունելով երկու վերջավորություն: ԵԼ ե ԱԾ: Հարցի այսպիսի լուծումն, անչուշտ, ազդեպայմանավորված էր գրաբարի բերականական ավանդույթների ցությամբ: Չէ՞ որ գրաբարում կար մի միասնական ԵԱԼ վերջավորվող (գրեալ,կատարեալ, դերբայ շարժեալ),որն արտաճայտում էր աշխարե՛ ԵՆ ն՛ ԱԾ վերջավորվողձների իմաստները: Դա ՀնարավոՃճաբարի րություն էր տալիս, գրաբարի բթերականական ավանդույթներին Ճամապատասխան, աշխարճաբարիԵԼ ե ԱՍ ձները ներկայացնել որպես մի միասնականանցյալ դերբալի տարբեր վերջավորություններ կամ տարբերակներ:ժայ Փերականագիտության վերչին շրջանում միայն ԵԼ ն ԱԾ ձները իրավացիորեն դիտվեցին որպես անկախ ու ինքնուրույն դերբալՎԱՂԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅԻ

ներ՝ նրանց Համար օգտագործելովՄ. Աբիղյանի՝ վաղակատար ն

Հա-

բակատարանվանումները: է, չձասկանալի

բեր

Են

որ

վաղակատարն Հարակատար դերբայներըտար-

իրենց իմաստներով, կիրառություններով ն լեզվի Համակարգում

խաղացածդերով, Հետնաբար՝տարբեր լեզվական միավորներ

են ն որ-

պես այդպիսիք էլ պետք է ներկայացվեն: Վաղակատարդերբալն առաջանում Է գրաբարյան անցլալ դերբայից` ԵԱԼ»ԵԼ պատմական քնչյունափոխությանճանապարձով, ինչպես` գրեալ չ-գրել,կատարեսլ չ» Հ-կատարել, սիրեալՀ»սիրել ն ալլն: Այս ճնչլունափոխությունը տեղի Է ունեցել ոչ

միալն անցյալ դերբայներում, այլն ուրիշ ձներում, ինչպես` ցորեան»»ցորեն, կո-

ն ալն: իւրեանք»»իրենք, գրեաց». բեակ-» կորեկ, գրեց, սիրեաց». սիրեց

ժամանակակիցՃայէրենում վաղակատարդերբայը կազմվում

վերջավորությամբ,

որ

վրա:

է ԵԼ

գրվում է անկատարի կամ կատարյալի Ճիմքերի

Ե խոնարչման պարզ բայերի (նան կրավորական բազմապատկական բայերի) վաղակատարըկազմվում է անկատարի Ճիմքից- սա եշանակում է, որ այս դեպքում անորոշ ն, վաղակատարդերբայներըձեՀամանուններենւ վային եուլնություն ունեն, այսինքն՝ ու

Անոոսշ

Անկատտոի ճիմք

Վաղակատար

գրել վազել

գր-վաղ--

ւիրել

ւիր--

գրել վազել կատարել սիրել

կատարել

կատար--

Անորոշ ն վաղակատարիձնային այս նույնությունը պատաճական բնույթ է կրում ն առաջացելէ ԵԱ»Ե ճնչյունավոխությանճետնանքով ն այլն): (դրծալ»գրել, կատարհալ» կատարել Մնացածբոլոր բայերի, այսինքն Ա խոնարճման պարզ ն սոսկածանցավոր, 0 խոնարճման Ն ն 9 սոսկածանցավորն պատճառական բասա է դերբայը կավմվում կատարյալի ճիմքից. յերի վաղակատար նշանակում է, որ այս դեպքում անորոշ ն վաղակատարդերբայներըձնաբանորեն տարբերակվածեն:

Անոոոշ

Կատաոյալի ճիմք Վաղակատար

Հավատալ

Հավատաց--

մոտենալ

մոտեց--

բարձրանալբարձրաց-գտնել փախչել

գո-փախբարձրացնել 6բարձրացր-մուտեցնել

Հագցնել

մուտեցը-Հագցը--

Հավատացել բարձրացել մոտեցել գտել

փախել բարձրացրել

մոտեցրել Հագցրել

Ինչպես օրինակներն են ցուլց տալիս, Ա խոնարծման պարզ ԱԼ ն սոսկածանցավորԱՆԱԼ վերչավորվող բայերը վաղակատարումունենում են միննույն կազմությունը՝Հավատալ--ճավատացելիբարձրանալ--բառձ

ացել,

կարդալ--կաոդացել|մնծանալ--մեծացել, գնալ--գնացելկանա-

նալ--սնացել ն այլն, Ինչպես տեսնում

ենք, երկու դեպքում էլ վաղաձեք ԱՑԵԼ ձեր: Սա բացատրվում է նրանով, ռր կատարում ունենում խոնարչման պարզ Ավ վերչավորվող ն սոսկածանցավոր ԱՆԱԼ վերչաեն վորվող բայերը նույնաձն Հիմք հն ունենում` առաջիններըստանում ԱՑ բազագրիչը՝ ճավատալ--հավատաց, իսկ վերջինները ԱՆ ածանցը փոխում են ԱՑ-|՝ Հասկանալ--ճասկաց: Այսպիսով, անորոշում տարբեր կազմություն ունեցող այսպիսի բայերը վաղակատարում կազմության նույն տիպն են ստանում: Արդիճայերենում կան սակավաթիվ բայեր, որոնք կաւարլալում զուղաձն ճիմքեր ունեն՝ ն՛ պարզ արմատական, է՛ բաղադրյալ ցոյական ձնով: Այս բայերի վաղակատար դերբայը կազմվում է պարզ-արմատական ճիմքից՞2:

Անորոշ

Կատաբյալի ճիմքէե՞ Վաղակատառշ

անել

արկարեց բերիբերեց դիրիդրեց թողկթողեց

բերել դնել թողնել Հանել տալ զարկել

արել բերել դրել

թողել

ՃՀանիճանեց Հանել տվել տվկտվեց զարկկզարկեցզարկել

Անդրադառնալով վաղակատարիիմաստին կիրառությանը՝պետք որ վաղակատար դեբբայը գույց է տալիսկատարված,ավաբտված, ընթացքիցդուրս եկած գործողություն,կատառշված կեռշպունի ն, ու

է եշել,

ինչպես նշված է արդեն, անկատար ն ապառնի դեբբայների ճետ կազմում է հոանդամ ճակադրություն՝նրանցից տարբերվելով սոսկ իր կերպային-ժամանակային իմաստով: Ազվի ճամակարգում խաղացած դերով նա նման է անկատար դերբային, մի տեսակ կիսանկախ բառի, զատ բայաճիմքի դեր է կատարում ն միշտ ճանդես դալով ԵՄ-էԻի շժանդակ բայի Ճճետ՝ բաղադրում է սաճշմանականհղանակի վաղակատարն անցյալի վաղակատարժամանակները,ինչպես՝ էի, կառգրելեմ--գոել դացելեմ--կաոբդտցել էի ն այլն: Այս ձներից դուրս վաղակատար դերբայն այլ կիրառություններչունի: Ուրեմն վաղակատարդերբայի դերը ա-

նս

սոսկ ձնաբանական է:

ԱՊԱՌՆԻ

ԱՊԱՌՆԻ

ՆԸ.-2:

ԴԵՐԲԱՑԻ

ԴԵՐԲԱՅ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԻՄԱՍՏՆ

ժամանակակիցՀալերենի Տե՛ս

Լ.

(ՈՒ ՁԵՎ)

ՈՒ

ՈՒ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒ-

վերջավորվող ապառնի դերբայն

Աբրաճամյան,Բալը ժամանակակիցԲայերենում, Էջ

889:

առաջանում է անորոչի սնուսկան Ճոլովաձնից: Ապառնիդերբայը, սակայն, ձնով չի տարբերակվել անորոշից, ն այոպիսով արդի ճայերենում է, որ ամեն ձների մի ամբոզչ շարք: Հասկանալի ստեղծվել է ճամանուն մի անորոշ դերբայ ստանալով ՈՒ վերչավորությունը՝ կազմում է սեռական-տրականՀոլով. միննույն ժամանակ ամեն ժի անորոշ դերբայից ՌԻ մասնիկով կարող է ապառնի դերբայ կազմվել: Ալսպիսով ունենում ենք ճետենլալպատկերը:

Անոբոշդեբբայ Անոբոշդերբայի Ապառնի դեբբայ սեռ.-բ. ճոլով

գրել գրվել կարգալ

բարձրանալ մեծացնել փախլել դտնել

գրելու

գրվելու

կարդալու

բարձրանալու մեծացնելու փախչելու գտնելու

գրելու գրվելու կարդալու

բարձրանալու

մեծացնելու

փախչելու դտնելու

եվ այսպես,

ամեն մի բալի անորոշ գերբայի սեռական-տրական ապառնի դերբայը նույն ձնն ունեն. դըՀամապատասխան Հոլովաձնր բանք ձնաբանորենտարբերակվածչեն ն ոլ մի բայի մեջ: Ուրեմն, եթե անորոշի սնեոսկան-տրականճոլովաձնից բացի առանձին ապառնի դերբալ ենք ընդունում, պետք է ընդունենք նան ճամանուն ձների մի անՀուն շարքի գոյությունը, Սակայն կան ջքերականներ,որոնք գտնում են, եմ Ճարաբերակցությանդեպքում Թե, ասենք, ուտելու ճաց ն ուտելու գործ ունենք ոչ թե ծամանունության, այլ բազմիմասաության ճետ, ալսինքն` առլառնի դերբայը որպես անորոշի սեռական-տրականՃոլովաձնից անկախ ու առանձին լեզվական միավոր գոյություն չունի Այսգտնում է, որ բաղադրյալ ժամանակներիկաղմուսես,Ա. Այտինյանը ե

թյան մեջ Հանդես եկող ՈՒ ձեր ոչ թենառանձին ապառնիդերբալ է, ալլ անորոշի սեռական Հոլովաձե: Նա գրում է. «Աներնութինսեռականըթէ

եմ, էի ն ԹՅԱիբրե բաղադրեալ ժամանակներկը ձեսցնեէ.-- տեսնելու մուն, ածական կը գործածուի. այսպես՝վախնալու հրազներ, բնակելու տեսնելուբան մը, չոստուելուկերակուրներ»:Իսկ առանձին լեզվաբաններ էլ ավելի առաջ դնալով՝ ուղղակիորենգտնում են, թե ՌԻ ձնրը,որպես անորոշի ճոլովական ձն, չի կարող գիտվել որպես բայի եզանակային ձների բաղադրիչ: Ըստ ալդ դրույթի, օրինակ, գնալուեմ ձեր չի

ԲԱ.

Քերականութիւնաշխարճաբար Այտրնեան,

ՎիԷննա, 1883, էջ

72։

կամ արդի այերէն

լեզուի,

գնալբայի խոնարՀչմանՀարացույցի մեյ: Այս տեսակետն է

մտնում

զար-

գացնումվրացի լեզվաբան. Ճալագետ Շանիձենն4: Սակայն Հակառակ այս լեզվաբանների՝ Մ. Աբեղյանից սկսած `

Ճճա-

բո՛ոբր Ճայ քերականները անորոշի սնռոական-տրական Ճ4ոլովից առանձին ապառնի դերբայ են ընդունում: Բայց թե ՈՒ վերջավորվող ձնի ճատկապես ո՛ր գործաժությունները պետք է Ճամարել ապառնի դերբալ ն ո՛ր դգործածություններըսեռական-տրական Հոլովաձն,-այս ճարցի վերաբերյալ Ճայ լեզվաբանները Ճամնրաշխ չեն: նրանք Համերաջխ ձն այն Հարցում, որ, ասենք, գնալու եմ ձնի մեջ գնալու ապառնի դերբայ է: Դրանիցդուրս արդեն սկսվում են տարակարծությունԳ. Սնակը գտնում է, որ ապառնի դերբայն ունի նան ները: Այսպես, որոշչային գործածությունճ,օրինակ`գոելու թուղք, խմելու չուր ն այլն: Ա. Աբրաճամյանն,ընդճակառակն,գտնում է, որ ապառնիդերբայի դերը սոսկ ձնաբանական է, այն միայն ճանդես է գալիս դիմավոր ձների ժամակազմության մեչ՝ եմ է լինել բայերի շետ կազմելով բաղաղրյալ Եմ ն այլնշչծ6: է. ե մ, Աղայաննարդենկասնակներ՝ գոելու գոելու լիճում կածի տակ է առնում ապառնի երբայի ոլորտի այսքան նեղ ըմբոնումն անգամ: Բերելովգնալու լիճեի ն այլ ձները՝ նա գրում է, լինեմ,գնալու ռր այս ձների մեջ «գնալու կարելի է ճամարել նէ՛ անորոշի սեռական ե՛ ծոլով, ապառնի դերբայ, ն այստեղ էլ, ինչպես շատ ուրիշ գեպքեբում, դժվար է Ճաստատապեսասել, թե ո՛րն է»: անոեվ եթե, իրոք, Ճարց է, ասենք, զնալու կլիճեմձնի Մեջ գնալու բոշ դերբայի սեռական ճոլո՞վ է, թէ՞ ապառնի դերբայ, ապա նույնպիսի Հարց կարող է Ճամարվել՝ գնալու եմ ձնի Մեջ գնալու անորոչի սեռական Ճոլո՞վ է, թե՞ ապառնի դերբալ, այսինքն՝ անորոշի սեռական »ոլովը ն ապառնի ղերբայր իրարից անկախ ու ինքնուրույն քերականական միավորնե՞րեն արդյոք: Այս բոլորն ասում են, որ անորոշի սեռական, ավելի ճիշւո սեռական-տրականկ ապառնի դերբայ ծարաբերակցությանՀարցը Ճայ քեբականությունների մեչ դեռես իր վերչնական լուծումը չի ստացել ն առիթ է տալիս տարբեր մեկեաբանությունների:Դա բացատրվում է նբրանով, որ բուն լեզվի մեջ էլ, ձեւայինբացարձակ նույնուքյան պալմանու ներում, երբեմն պարզորոշ ճետակ չեն նան իմաստային տարբերուԱՀա է պատճառը,որ ՈՒ ձնի միննույն կիրառությունթյունները, այդ ները տարբեր լեզվաբաններ տարբեր կերպ են ընկալում ու արժեքավորում: Մենք նս տնորոշի սեռական-տրականՃոլովաձնից առանձին ապառ-

մարչա զատ

« տ

Տե՛ս

«Լք:

ԼՇԾԵԴԱՇՇԽօՐԾ)ՒԱտՇքՇՔօշ»,

1965, ճ. 166, Էջ 437--38: Սնակ, Ժամանակակից Բայոց լեզվի դասընթաց, Էջ 300: Ա. Աբրաճամյան, Բալը ծամանակակիցՌալերենում,Էջ 872--378։ Է. Աղայան, Ժամանակակիցճալերենի ճոլովումը ն խոնարճումը, էջ ՅՑ: Տե'ս

Գ.

եի դերբայ ենք որ,

Բայց Ընդունում:

ասենք, գնալու եմ,

ոնդունում ենք

ոչ

Թե այն

տեռնելուեմ, կատառելուեմ

(

այլ

պատճառով, ձների մեչ

սեռական-տրականի ճոլովական ճարաբերություն չի արտաճայտվում: Անորոշի սնռական-տրական ճոլովաձեր ապառնիությանընդճանուր իմաստ է արտաճայտում, ինչպես` գնալուտեղ, տեսնելուբան, կատաշե(ճմ) ձնր, որ սեռականլու գործ ն այլն։ եթե այդպես չլիներ, գնալու չէր կարող: տրական է, կատարելիգործողություն արտաձճայտել Անորոշի սեռական-տրականճոլովաձնի ապառնի դերբայի, որպես առանձին քերականականմիավորների, անջատումըպատճառաբանվում է Հետնյալ փաստարկներով: 1. ՈՒ ձեր (գնալու) Հարացույցի մեչ է մտնում մեկ անորոշ դերբայի Հոլովական ձների Հետ, օրինակ` գնալ--զնալու--գնալուց--գնալով, մեկ էլ անկատարն վաղակատարդերբալների ճետ որպես սաճմանական հղանակի գլխավոր բաղադրյալ ժամանակներիկազմիչ, օրինավկ՝ գնում եմ--գնում էի, գնացելեմ--գնացել էի, գնալուեմ--գնալու էի: Մի կողմ թողած առաջին ձները, որոնց Ճճակադրությունը4ճռլովական իմաստների Հակադրությունէ, անդրադառնանքվերջին ձներին: Գճում, գնացել, գնալումիավորները ձնային ու իմաստային ճաեն կադրություն կազմում, դրանցից առաչինը՝ ՈՒՄ ձնը ցույց է տալիս կատարվոզ, ընթացքի մեչ գտնվող գործողություն, երկրորդը՝ ԵԼ ձեր է տալիս կատարված,ընթացքից դուրս եկած գործողություն, իսկ Ցույց երրորդր՝ ՈՒ ձնը ցույց է տալիս կատարելի, սպասելի գործողություն: Անկախ անորոշի սնռական-տրական 4ոլովաձնի ճետ Ճճամեմատվելուց՝ գնալուձնր գնում ն գնացելձների զուգակիցն է ն կարող է դիտվել որպես միննույն Փամասնեռ քերականական կարգի մի անդամ, այսինքն՝ նրանց ճետ նույն Ճամակարգի մեչ մտնող անդամ: Գնումանկատար դերբայ է, գնացել՝ վաղակատար. դրանց ճետ ունեցած ճարաբերակցության տեսակետիցէլ՝ գնալու ապառնի դերբայ է: Ուրեմն այսպես՝ անորոշի սեռական-տրականՃոլովաձնից զատ ուսնձին ապառնի դերբայ պետք է ընդունել ամենից առաջ անկատարն վաղակատարդերբայների ճետ ունեցած Ճարաբերակցությանն Ճակադրության 4ճիմբիվրա: 2. Հայտնի է, որ ճայերենի բոլոր բարբառներում անորոշ դերբայր է: եմ, եթե գրելու գշելուէի ն նման ձների մեջ Հանդես հկող Հոլովվում գրելու միավորը տարբեր չէ անորոշի սեռական-տրականՃոլովաձնից ն նրա Հեւ նույնն է, ապա այդ ինչպե՞սէ, որ չնայած անորոշ դերբայի Համապարկփակ ճոլովմանը բոլոր բարբառներում, բոլոր բարբառները չէ, ունեն վերլոժական ձնեերը, որպես ժամանակային որ գոելու--Եմ-էի ձնեձր։ Այսպես, Ա. Ղարիբյաննարձանադրելով, ռր գրականի նման ա-

ա-

պառնի ժամանակ կազմում են ճայերենի շատ բարբառներ, օրինակվ՝ Արարատյան(գրէլու էմ. գրելու լի) Թիֆլիսի(Գրէլու իմ, գրէլո« էի):

(գրէլու յամ, գրէլու ի), Պոլսի (գրէլու էմ, գրէլու էի) ն այլն, միաժամանակնշում է Հետնյալը. «Ապառնինդերբալի գործածությունն

ուղայի

իբրն ժամանակ կազմող ձն չենք գտնում մի շարք բարբառներում, օրինակ՝ Վանի, Կարնո, Տիգրանակերտի,Խարբերդ-երզնկայի,Շապին-Գաբաճիսարի ն այլն: Այդ բարբառները, Վանի բացառությամբ, ապառնիի փոխարեն գործ հն ածում Հարկադրականեղանակի ձները՝բիդի,բրդը» բի, բը, դը, բրգրբ մասնիկներով ն բառերով: Վանի բարբառը՝ներկայի ն անցյալի անկատարիձները»18: Հարցին մոտենալով այս տեսանկյունից պետք է նչել, որ գրական լեզվում միշտ չէ, որ ՈՒ--եմ-էիկապակցությունները ապառնի ժամանակներ են կազմում: Քանի որ անորոշի սեռական-տրականՃոլովն արտաճայտում է նան ծատկանչային իմաստ, ուստի ն նրա ձները միանան բնութագրում ստորոգյալ լով եմ բայի ճեռ՝ կազմում են բաղադրյալ են առարկան որակայինկողմից, օրինավ՝«Այս չուրը խմելու է» (խմելու ջուր է), «Այս ապրանքը դեն գցելու է» (դեն գցելու ապրանքէ), «Այս ցորենը գանելուէ, իսկ այս ցործնը ուտելու»(ցանելու ցորեն է, ուսելու ցորեն է) ն այլն: Ոչ մի կասկած չի կարող լինել այն մասին, որ, ասենք, «նա այս չուրը խմելուէ» ն «Այս չուրը խմելու է», «նա այս ապրանքը է» նաէ» ն «Այս ապրանքը վաճառելու վաճառելու ՈՒ խաղասությունեերից առաչիններում ձները կերպային-ժամանակային իմաստ են արտաճոյլտում ն իմաստային այդ իմունքով էլ ապառնի դերբայներ են, իշկ երկրորդներում Ճատկանշային-որակականիմաստ են արտաճայտում ն իմաստային ալդ ճիմունքով էլ անորոշի սեռականտրական ճոլովաձներ ենք: Աշա իմաստային (ն ոչ թե կառուցվածքավին) այդ տարբերությամբէլ առաջին օրինակների ՈՒ-եմ բաղադրուեն բայի խոթյունները ճամարվում են պարզ ստորոգյալներ հ մտնում նարճման ճամակարգիմեչ, իսկ երկրորդ օրինակերիՈՒ-Հնմբյաղադրությունները Համարվում են բաղադրյալ ստորոգյալներ, բառերի ազատ ու կապակցություններն չեն մտնում չեն էլ կարող մտնել բալի խոնարձճմանՀամակարգի.մեջ, Բերվածփաստերըցույց են տալիս, որ արնելաճայ գրական լեզվում ն Ճայերենի մի շարք բարբառներում անորոշի սեռական-տրականճոլովաձնը որոշ կապակցությունների մեջ իմաստային լուրաճատուկ զարգացում է ապրել, որը ն թույլ է տալիս առանձին ապառնի դերբայ ընդունելու: Այս Հատվածը վերջացնելով նշենք, որ դպրոցականքերականության դասագրքում, նկատի ունենալով ՈՒ վերջավորվող դերբայի կերպային իմաստը, այն վերանվանվածէ կատառելի դերբայ: տ

Ա.

»

Հմմտ.

Ղարիրյան,Հալ բարբառագիտություն,Երնան, 1958, էջ 190--191։ Ա. Աբրաճամյան,Բալը ժամանակակիցճալերենում, էջ 878-979:

Փխտականդերբալ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Պալմանական

կամ ենՔադրական կոչված եղանակի ժխտականձները կազմվում են օժանդակ բայի ժխտականձներով ն թոնարճվող բայի մի ընդծանուր ձեով, որն անփոփոխկերպով գործածվում է օժանդակբայի ճե

Պայմանականկամ 111111111եղտնակի կազմությունը խոնաոճում ԴՐական

Ապառնի կգրեմ կգրես կգրի

Անցյալ ապառնի

կկարդամ կկարդաս կկարդա նն

կգրեի

կգրեիր

կգրեր

կկարդայի կկարդայիր կկարդարնն

ժխտական խոնարճում

Ապառնի չեմ գրի չես դրի Հի գրի

չեմ կարդա չես կարդա Հի կարդա նն

Անցյալ ապառնի չէի դրի չէիր գրի չէր գրի

չէի (արգա չէիր կարդա չէր կարդա նն

ժխտականխռնարճմանաղյուսակում բերված գրի, կաոդտմիավոր-

ները լեզվի կառուցվածքում իրենց խաղացած դերով Ճամաճեչյուն են, ասենք, գբում եմ--գոում էի, չեմ գշում--չէի գբում, կառդումեմ--կաո-

դում էի, չեմ կաոշդում--չէիկտոդում, գոել եմ-- գոել էի, չեմ գոել-չեի գել, կարդացելԵմ--կաոդացելէի, չեմ կաոդացել--չէիկառշդացել ն այլ ձներում Հանդես եկող գճում, կարդում,գոել, միավորկառդացել ներին (թեն գործածության ավելի նեղ ոլորտ ունեն): Եթե այս վերչինները դերբայներ են, ապա դերբայներ են նան չեմ ԳՐի--չէի գի, չեմ կաոդա--չէիկաշղա ն այլ ձննճրումՃանդես եկող գոի ն կառդամիավորները: Ելնելով ըղձական ապառնուեզակի եծրբորդ դեմքի Ճնտ ունեցած ձնական նմանությունից (գրեմ, դրես,գրի, կարդամ, կարդաս, կաշդա) Ա. Ղարիբյաննայո դերբայնն ավանեց ըղձական: Հետադայում նկատի ունենալով այն, որ դերբայը գոբծածվում է միայն օժանդակ բայի ժբխկամ ծխտմանդերբայ ն տական ձների Ճետ՝ վերանվանվեց ծխտական է քերականություններիմեջ: այս" անվանումով էլ գործածվում

«ասո:

»օ

էջ 167:

Տե՛ս

Ա.

Ղարիբյաճ, Հայոց լեզվի քերականությանդասագիրք, Երնան, 1941,

ժխտման դերբայնն առաջանում է անորոչ դերբայից: Ոչ Ճեռու անսկզբները, արնելաճայ գրական լեզվում որպես ցլալում, մինչե դարույս պայմանականեղանակի ժխտական ձների բաղադրիչ ճանդես էր դալիս ճենց անորոշ դերբայը, միայն Ե խոնարճման բայերի լծորդի Ե ձայնավորը փոխվում էր Ի-ի։ (ստ այդմ, օրինակ, գոել ն կառդալբայերի պայմանակի ժխտականի ճամար ունենում էինք խոնարճման Հշետնլալ Ճաբացույցը:

չեմ գրիլ չես գրիլ չի գրիլ

Հի գրիլ չէիր գրիլ չէր գրիլ նն

Այս ձներն անմիչաբար գալիս

չեմ կարդալ չես կարդալ չի կարդալ

չէի կարդալ չէիր կարդալ չէր կարդալ նն

Արարատյանբարբառից, որտեղ անորոշ դերբայը մասնակցում է ժամանակների կազմությանը բաղագրելով Հարկադրական եղանակի ապառնի ն անցյալի ապառնի ժամաեն

նակները, օրինակ՝ գբիլ պտեմ--գոիլպաեի, կաշդալպտեմ--կաոդալ պտեի, արգելական ճրամայականը, օրինակ՝ գիլ մի--գոիլ մեք, կարմեք ( կամ եհնթաղրականհղանակի պայմանական դալ մի--կաշդալ ձները, օրինակ՝ ժխտական չեմ գրիլ, չես գրիլ, չի գոիլ-չէի գրիլ, չէիշ

գ-իլ» չէր գրիլ, չեմ կաոդալ,չես կառդալ,շի կաշդալ--շէի կառդալ,չէխբ կառղալ,չէՐ կաոդալհ այլն:

Արարատյան բարբառի այս վերջին ձներն անցան գրական լեզվին որպես պայմանական կամ ենթադրականեղանակիժխտականձներ: Այսպես, Մ. Աբեղյանն ուղղակի գրում է. «ենթադրական եղանակի բացասականը կազմվում է հմ օժանդակով ն անորոշ դերբայով: Բացասական չ մակբայը դրվում է օժանդակ բայի վրա, որ սռվորաբար դերբայից է ընկնում: Եզակի երրորդ դեմքը միշտ չի ձեն ունի: Դերբալի ե առաչ լծորդը միշոո փոխվում է ի ձայնավորի: Որպես օրինակ նա բերում է չեմ զնալ--շէի գնալ, չեմ գոիլ--շէի գբիլ ձնճրի խոնարչման ամբողջական տախտակը: եվ իրոք, մինչն 20-րդ դարի սկզբներըարնելաճայ գրական լեզվում պայմանական կամ հնթադրական եղանակի ժխտական ձների կազմուԱ 21 վեջին թյան ճիմնական սկզբունքըսա էր, օրինակ՝ «Անիծվի՛ս, ման կամքս չես կատաբիլ»(Շիրվ.). «վավ որսկանը որսի չի գալ» (Թում.). «Մի կամ երկու Մարդուց ոճմակըչի վախենալ» (Թում.).«Երբեջ չեմ ամուսնտնալ երա Հծտ» (նար-Դոս): Մ. նույն տեղում Աբեղյանըեշում է, որ ծնթադրականիժխտական կազմություններում «Անորոշ դերբայի | Վերչավորությունըխոսակցական, երբեմե ն գրական լեզվի ժեջ Հաճախ դուրս է ընկնում,օրինավ՝

Մ.

Աբեղեան, Աշխարճաբարիքերականութիւն,Վաղարշապատ. 1906, էջ 191:

չեմ գոի, չեմ խոսի, չեմ գնա, չեմ զաշմանա»2:Հետագա, շրջանում չեմ գոի, չեմ գնա ն այլ ձները դարձան օրինաչափական,բարձրացանկա-

նոնի աստիճանի, ն այսպիսով ավարտվեց անորոշիցը մի նոր դերբայի՝ ժխտական դերբայի ձնավորման ընթացքը: եթե մի կողմ թողնենք լեզվի պատմականտվյալեծրըը,ապա պետք է ասենք, որ արդի Ճայերծնում ժխտական դերբայը կազմվում է անկատարի (անորոշի) Ճիմքից Անի վերջավորություններով (դրանք պատժականորեն անորոշ դերբայի Ա ն ի լծորդ ձայնավորներնեն), բատ ոԱ խոնարշման, իսկ ի՝ Ե խոնարՀման բում Ա ծն ստանում բայնբը:

Ժխտականդեոշբայիկազմությունը Ա

խռնաոճման բայեր

Աշկատարի

Անորոշ

Ճիմջ

կարդալ

Ճավատալ Հասկանալ մոտենալ դառնալ Ե

Անորոշ

գրել

կարդ--

Ճավատ-Հասկան-դառն--

դառնա

մոտեն--

մոտենա

խոնաոճմտն բայեր

Անկատարի

ժի

ճիմք

տական

դերբայ

գր--

գրի

գտն--

գտնի փախչի

կատար--

փախչել

փախչ-

Հագցնել

տական

դերբայ

կարդա Ճավատա Ճասկանա

կատարծլ գտնել

ժի

Հաագցն--

կատարի

Ճազցնի

ժամանակակից Ճալերենի ժխտականդերբալի կազմության ճամընդճանուր է ն ոչ մի բացառություն չի Րբինաչափությունը

այս

օ-

ճանա-

չում:

ժի տական դերբայլը անկատարի, ապառնիին վաղակատարիՃետ կազմում է դերբայների այն խումբը, որոնց մասին ասել ենք, թե դըր-

րանք ինջնուրուլն ու անկախ զործածություն չունեցող կիսանկախ բառեր են, որոնց դերը չափազանց նման է բալաճիմքերի դերին: Այստեզ պետք է ավելացնենք, որ ալս կիսանկախբառերի մծչ «առաչին տեղն է գրավում» ժխտական դերբայր՝ նախ նրանով, որ սրա կիրառության

Անդ, էջ

182:

քանակային տեսակետիցավելի նեղ է, քան մլուսներինը, որովանկատար, ապառնին վաղակատար դերբայները գործածվում են ն՛ ժխտական ձների 4ետ, իսկ օժանդակ բայի ե՛ դրական, ժխտական դերբայը գործածվում է օժանդակ բայի միայն ժխատական ձների ճետ: Մյուս կողմից եթե անկատար, ապառնի ն վաղակատար դերբայները այս կամ ալն չափով իմաստային որոշակիություն ունեն, ժխտաապա կան դերբայը իմաստայինորոշակիություն չունի Կգնամ,կվնաս,կգնա,կգնանք,կգնաք,կգնանն Համապատասխան չեմ՝ գնա, չես գնա, չի գնա, չենք գնա, չԵք գնա, չեն գնա ձները իմաստով իրարից տարբերվում են սոսկ նրանով, ռր առաջինները դրական, իսկ երկրորդներըժիոտականխոնարճման ձներ են: Զնենրի այսպիսի ճամադրմամբ գաղափար կարելի է կազմել այն դերի մասին, որ խաղում է ժխտական դերբայլր ժամանակակիցճալերենի ձնաբանականՃամակարգում: ինչպես որ կգնամձնի մեջ գն- մասը օոսկ բալաճիմք է ն գործողության ընդճանուրիմաստ է արտաճալտում,այնպես էլ չեմ գնտ ձնի մեջ գնա մասը գործողության ընդճանուր իմաստ է արտաճայտում՝ իր դերով ճավասարվելով բայաճիմքին, միայն այն տարբերությամբ, է դիմային վերչավորություններից ն, 4ծետնաբար,ունի անոր ազատ կախության ինչ-որ նշույլ, որից բոլորովին զուրկ է զն- մասը,

ոլորտը ճետն

ԵՂԱՆԱԿԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- Բայի եղանակային կամ դիմավոր ձները, ինչպես ն բայն ընգճանրապես, իմաստաբանորենբնորոշԲայի վում են գործողության, ընթացքի գաղափարի արտաճարոմամբ: եղանակային կամ դիմավոր ձները այլ կերպ կարելի է կոչել նան բոգելիական ձներ, որովճետն նախաղասությանմեչ նրանք, որպես կանոն, ճանդես են գալիս ստորոգլալի պաշտոնով,այսպիսով արտաճայտելով ստորոգելիությանշարաճյուսականկարգը, որը նախադասության ձներն ունեն իրենց ամենաէական ճատկանիշն է: Բայի ստորոգելիական ու ներճատուկ առանձնաճատկություններն քնրականականկարգերը, են մյուս խոսքի մասերից ընդճանրապեսն բարոնցով առանձնանում վի անդեմ, դերբայականձներից մասնավորապես: Բայի եղանակային ձնձրին ժամանակակիցՃայնրենում ճատուկ են եղանակի, ժամանակի, կարգերը: գործողության կերպի, դեմքի ու թվի քերականական ստո-

ո-

ԲԱՅԻ

ԲԱՑԻ

ԴԵՄՔՆ

ԴԵՄՔԻ

ՈՒ

ՈՒ ԹՎԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԹԻՎՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՐԳԵՐԸ

ԱՐՏԱՀԱՑՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

Բայի

դեմջի ու թվի Քերականականկարեղանակային ձներից անբաժան գերը: Այս կարդերիէությունն արտաճալտվում է նրանում, որ եղանաեն

կային ձների մեջ դրսնորվում է նան գործողության կատարողի դեմքը ԹԻՎԸ: Հայերենի բայն ունի երեք դեմք՝ առաչին, երկրորդ, երբորդ ն երկու ՔԻՎ եզակի ն Հոգնակի: Եզակի թվի առաջին դեմքը ցույց է տալիս, որ գործողությունըկատարում է խոսողը, օրինակ՝ գնացի,տեսա, գնամ, տեսնեմ: Եզակիթվի երկրորգ դեմջը ցովց է տալիս, որ գործողությունը կատարում է խոսակիցը, օրինավ՝ զնացիո,տեսար. գնաս,տեսնես: Եզակիթյլի էրբորդ դեմէ տալիս, որ գործողությունը կատարում է մի երրորդ անձ կամ Քը ցույց ն

հր, օրինակ՝գնաց, տեսավ.գնա, տեսնի:

Հոգնակիթվի առաչին դեմքը

է տալիս,

գործողությունը ալն խումբը, որի անունիցՀանդես է դալիս խԽոսողը, օրինակ՝ գնազինք,տեսանք, գնանք, տեսնենք: Հոգնակի թվի ձբկրորդգդեմքը ցույց է տալիս, որ գործողությունը կատարում է խոսաէ խոսակիցը, օրիկիցը ն այն խումբը, որի մեջ ըստ խոսողի մտնում տեսաք.գնաք, տեսնեք:Հոդնակի Թվի երրորդ դեմքը ցույք ն«վ՝ զնացիք, է տալիս, որ դործողությունը կատարում են խոսողությանը չմասնակցող անձեր կամ իրեր, օրինակ՝գնացին,տեսան. գնան,տեսնեն: Ի տարբերություն մի շարք լեզուների, որոնց մեջ բայի դեմքերը ռովորաբար կամ առանձին դեպքերում որոշվում են միայն դերանունների միջոցով, Ճայերենում բալերի դեմբերն Թվերը միշտ որոշ են ե ձնաբանորեն տարբերակված,ինչոլես՝ գնացի,գնագիո,զնաց. գնացինք, գնացիք,գնացին.գնամ, գնաս, գնա, գնանք, գնաք, գնանն այլն: ժամանակակից Ճայերենի բայական ձների մեջ միայն Ա խոնարճման պարղ բայերի ըղձական եղանակի ապառնիի եզակի երրորդ դեմքը ն եզակի ճավաճրամայականըձնով ճամընկնում են, ինչպես՝ նա գնա, կառդա, տա. Բալց դրանքիրարից տարբերվելով դու գնա,կաղա,հավատա: դեմքով, մյուս կողմից էլ ճ«րամայականիձները շեշտ կրելով՝ փաստորեն իրար ճետ շփոթվել չեն կարող: եվ որովճետն Ճճայերենիբայի դեմքերն ու թվերը միշտ որոշակի են այդ պատճառովէլ դիմավոր ձների ճետ դերատարբերակվաժ՝ նուն ենթականերիգործածությունը մի տեսակ- ավելորդություն է դառնում, եթն դա չի պատճառաբանվում տրամաբանականշեշտով, ղեմքեոի Հատուկ ճակադրությամբն այլն: կատարում է խոսողը

ցույց

որ

ն

ու

ու

Մ.

Աբեղյանն անդրադառնալովայս

Ճճարցինն նշելով, որ Հընդօրինակ՝ գերմաներենում, ֆրանսեեվրոպական մի շարք լեզուներում, բեննում,սկզբնապեստարբեր բայական ձները 4եչյունափոխության պատճառով ճՃաճախ նույն ձնին են վերածվել, ուստի ն դերանուն ենքակաեն բալի դեմքերը որոշելու ճամար, մեր լեզվի մասին ներն անձճրաժեշտ գրում է. «Հայնրենումէլ Հարկավ բայից առաջ կամ ճեւտո դնում ենք Ճաճախ դեմքի Համապատասխանմի անձնական դերանուն, բայց այդ

լինում է ոչ թե բայի դեմքը որոշելու ճամար, այլ սովորաբար իբրե ավելորդություն կամ երբ դեմքը զորեղ շեշտվում է, ինչպես՝ ե՛ս ծմ գթնում: Միշտ պետք է նկատի ունենալ, որ մեր լեզվի մեջ դերանվան իրըն ենթակա կիրառությունն առանց որնէ դիտավորության՝ընդչանրասպես ավելորդ ծանրաբեռնութլյունէ, որ առաջ է զալիս շատ անդամ տար լեզուների ազդեցությունից». Հայերենիբայի դեմքերն թվերը արտաճալտվում են Ճասոուկ վերմիջոցով, որոնք կցվում են բայաշիմջերին վերյից՝ չավորությունների Հաճախ լծորդ ձալնավորների «ետ միասին, երբեմն էլ առանց դրանց, որում միննույն վերջավորությունն արտաճայտում է ն' դեմբի, ն՛ ըստ Թմթ գաղափար, օրինակ՝ զնացի ձնի մեջ ի վերջավորություննարաաճայտում է եղակի թվի առաջինդեմբի իմաստ, գնացիքձնի մեջ ԻՔ վէրջավորությունը՝Հոգնակի թվի երկրորդ դեմբի իմաստ ն այլն, Բայի դեմբերն թվերը արտաճալտվումեն վերջավորությունների ճեւոնլալ խմբերի միջոցով:

ու

ու

այ) եզակի

ճոգեակի

Մ

ՆՔ

Ս

Ք

Ն

Այս վերչավորություններնեն ստանում րղձականեղանակի ապառԽին ն մի թանի բայնրի զրաբարաձն ներկան, միայն ըղձականիզեպքում Ե խոնար ճմանբայերի եզակի երրորդ դեմբում լծորդի ն ձայնավորը Լ Փոխվում Ի-ի, Օրինակներ-

եզակի

գբե--Մ կաբդա--Մ 5-- Մ Գգրե--Ս կարդա--Ս Տ-Ս գբի--0 կարդա--0 Լ--0

կա- Մ կա -Սմ կա-

6Ճ.գնակի

«բե--ՆՔ գբե--Փ օբծե-Ն »

Խոս

կաբղտ--նՓ .--ՆՓ կարդա--Փ .5--Ն զաբդո--ն

ԾՓՍյզղու.Հարց ճզՓսութ.

ել զ.

կա--ՆԹ կա

Ժ

կո-Ն

'"

Բ) զանի

Հոգնակի ԻՆՔ

ի ԻՐ

իՔ

Ր, ԵՑ, 0

ԻՆ

Այս վերջավորություններնեն

ստանում

բոլոր

անբայերի ըբզձական

ցլալի ապառնին ն մի քանի բայերի գրաբարաձն անկատարը՝եզակի Ե ն Ա խոնարՀման դեմքում ունենալով Ր վերջավորություն, հրրբոբդ կատարյալը՝ եզակի երրորդ բայնրի անցյալ դեմքում ունենալով պարզ 0 վերչավորություն ն պատճառական բայերը՝եզակի երրորդ դեմքում

ունենալով ԵՑ վերջավորություն:0րինակներեզակի

դրե--Ի

կարդայ--Ի է-Ի

կայ-Ի

կարդաց--ի բարձրացր--Ի

է--իՐ կայ--ԻՐկարդաց--ԻՐ գրե--ԻՐ կարդայ--ԻՐ բարձրացր--ԻՐ կա--Ր կարդաց--0 բարձրացր--ԵՑ գրե--Ր կարդա--Ր է--Ր Ճոգնակի

գրբե-ԻՆՔկարդալ-ԻՆՔէ-ԻՆՔ կայ-ԻՆՔ կարդաց-ԻՆՔբարձրագր--ԻՆՔ գրե-ԻՔ կարդայ-ԻՔ է-ԻՔ կալ-ԻՔ կարդաց-ԻՔ բարձրացր-ԻՔ դգրե-իՆ կարդայ-ԻՆ է-ԻՆ կալ-ԻՆ կարդաք-ԻՆ բարձրացր-Ին

դ) եզակի

Հոգնակի

Ա

ԱՆՔ

ԱՐ

ԱՔ

ԱՎ

ԱՆ

են։ Անցյալ կատարլալում Սրանքկատարլալի վերջավորություններ այս վերջավորություններնեն նակներ.

ստանում

սոսկածանցավորբալերը: 0րի-

եզակի

գո--Ա գտ--ԱՐ ա--ԱՎ

փախ--Ա բարձրաց--Ա մոտեց--Ա ֆախ--ԱՐ բարձրաց--ԱՐմոտեց--ԱՐ ԱՎ մոտեց--ԱՎ փախ--ԱՎ բարձրաց--

Ճոգնակի

գո---ԱՆՔ գո--ԱՔ

գտ--ԱՆ

մուեք--ԱՆՔ փախ--ԱՆՔ բարձրաց--ԱՆՔ

բարձրաց--ԱՓ

փախ--ԱՔ

բարձրաց--ԱՆ

փախ--Ան դ) եզակի

մոտեց--ԱՔ

մուռեց--ԱՆ

Հռգնակի

ԻՐ, Ա, ՈՒ

ԵՔ

Այս վերջավորություններնեն ստանում Հրամալական եղանակիբալաձները, ըստ օրում, եղակի թվում իր վերջավորությունն են ստանում Ե խոնարչմանպարզ սոսկածանցավորն Ա խոնարշման սոսկածանու

ստանում Ա խոնարճման բալերը, իսկ ՈՒ ցավոր բայերը, պարզ են ստանում պատճառականբալերը. 4ոգնակի թվում ԵՔ վերչավորությունն են ստանում բոլոր բայերը: Օրինակներ.

Ա Տե

եզակի

գր--

իր

գտ-- ԻՐ

մուտեց--ԻՐ կարդ--Ա

բարձրաց-- Իր

բարձրացր--ՈՒ

Ճճոզնակի ԵՔ գրեց--ԵՔ զո --ԵՔ բարձրաց-մոտեց--ԵԹ կարդաց--ԵՔ բարձրացր--ԵՔ

Ամփոփելովայս բոլորը՝ կունենանք ճայերենի բայի դիմային վերչավորություններիչետնելալ պատկերը: եզակի

1-ին դեմք--Մ,Ի, Ա (գրե--Մ, գրե--Ի, գրեց--հ,փախ--Ա). 2-րդ դեմք-- Ս, ԻՐ, ԱՐ, Ա, ՌԻ(գրե--Ս, գրի--ԻՐ, գրեց--ԻՐ, փախ--ԱՐ, կարդ--Ա, բարձրացը--ՈՒ)3-րդ գեմջ-- ԱՎ, ԵՑ, Ր, 0 (փախ--ԱՎ, բարձրացր--ԵՑ,գրե--Ր, գնա-0)Ճճոգնակի

1-ին դեմք-- ՆՔ, ԻՆՔ,

ԱՆՔ

(դրե--ՆՔ,գրեց--ԻՆՔ, փախ--ԱՆՔ).

2-րդ դեմք-- Ք, ԻՔ, ԱՔ, ԵՔ (գրե--Ք, գրեց--ԻՔ, փախ--ԱՔ, գրեց--ԵԹ). 3-րդ դեմբ-- ն, Ին, ԱՆ (գրե--Ն, գրեց--ԻՆն,փախ--ԱՆ)։

18-31

է. Աղայանըվերջավորութլունները բաժանում է երկու խմբի՝ պարզ են բաղագրլալ: «Պարզ են այն վերջավորությունները,որոնք ցույց ն ս, մ, տալիս դեմքի թվի քերականական կարգերը, ինչպես, օրինակ, են այն ուեք, բաղադրյալ որոնք միաժամանակ վերջավորութլյունները, ենն նան ժամանակային ցուցիչ, ինչպես, օրինակ՝ ինք, իո ն այլթծո Նա ժամանակային այսպիսի ցուցիչներ է Համարում անցյալ ժամանակաձներում Հանդես եկող Ա--ն ն Ի--ն (փախ--Ա-ր, գրեց--Ի-ր ն այլն) մուռեցումը Հնարավորություն է տալիս կատարելու ձեԱյսպիսի վույթների նույնացում ն տարբեր ձների մեջ գնելու միննույն վերջախոնարշման Համակարգում ըստ է. Աղայանի, վորությունեերը: Այոպես, ն

ունենք Հետնլալ վերջավորությունները.եզակի 1-ին դեմք-- Մ կամ 0,2ՐԴ դեմք-- Ս, Ր, Ա, Յ-րդ դեւք-- Ր, Վ կամ 0. Ճոզնակի 1-ին դեմք--

ՆՔ, 2-րդ դեմք-- Ք, 3-րդ դեմք-- Ն55:

ն նուլնացմամբ Ճոզեթե վերջավորությունների անդամաճաւտմամբ նակի թվի վերջավորությունները կարելի է Հանգեցքնել առաջին դեմքի ՆՔ, երկրորդ դեմքի Ք ն երրորդ դեմքի ն ձեերին, ապա եզակի թվի վերջավորությունները նշվածներին Ճանգեցվել չեն կարող: Ալապեսօրինավ՝ եզակի թվի ճամար չեն արտացոլված առաչին դեմջի Ա, Ի (փախ--Ա, մեգնաց--Ի),երկրորդ դեմքի Ճրամալականի Ռի (բարձրացր--ՈՒ, ԵՑ (բարձրացր--ի, բարձրացր--ԻիՐ, բարձծացր--ՈՒ), երրորդ դեմքի րբացբ--ԵՑ)վերջավորությունները։ Մյուս կողմից՝ նթե լեզվական ձների ն ընդճանրապեսլեզվի կառուցվածքի նկարագրությունն ունի նան գործնական նպատակներ՝կոչված լինելով ավելի պարզ ու մատչելի ներկաացնելու լեզվի Ճորինվածությունը, ապա այդօրինակ տարրալուծումները շատ դեպքերում վերածվում են իրենց Ճակադրությանը՝ոչ միայն չնպաստելով, այլն Ճաճախ խանգարիչ Ճճանդիսանալով լեզվի կառուցվածքի իրական տարրերի՝իմաստակիր միավորների բացաճայտմանը: ԲԱՅԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ԲԱՑԻ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԸ.--

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Բայիդիմավոր կամ

եղանակային ձներով

միաժամանակ արտաճայտվում է գործողության կատարման ժամանա-

կը, այսինքն թե ե՞րբ է կատարվում գործողությունը՝խոսելու պաճի՞ն, օրինակ՝ նա գնում է, կարդումէ, խոսնլու պաճից չառա՞ջ,օրինակ՝Նա գնացելէ, կաբդացելէ, Թճ՞ խռսելու պաճից Ճետո, օրինակ՝Նա զնալու

է,

է: կաոռդալու

բայի ժամանակները երեքն դատելով՝ Այսպիսով, տրամաբանոիհն որ գործողությունը կատարվում է խո-

է տալիս, են՝ Ներկա, որը ցույց անլու պաճին, անցյալ,որը ցույց

է տալիս, որ գործողությունը կատար-

Է. Աղայան, Ժամանակակից ճայերենի Բոլովումը Տե՛ս անդ, էջ 963։

ն

խոնարճումը, Էջ 362:

է տալիս, որ գործովել է խոսելու պաճից առաջ) ապառնի, որը ցուլց ղությունը կատարվելու է խոսելու պաճից Ճետու Սակայն տրամաբանական այս հրեք ժամանակները լեզվում քերականական զանազան արտացոլումներ են ունենում: թե ինչ պատկեր է ներկալացնում Տեսնենք, ժամանակակիցՃալերենի բայի ջերականական ժամանակների Համա-

կարգը:

եթե մի կողմ թողնենք Հարակատարձները (ստուգված է--

վածէր):

ստուզ-

որոնց ասին արդեն խոօվելէն անցյալկատարյալը, ապա սաճմանական եղանակի մնացած ձները ներկայացնում են «ետնյալ

ս

ատկերը:

Ա

դնում

Բ եմ

գնացել եմ գնալու եմ

գնում էի գնացել էի գնալու էի

Այս ձներից Հորիզոնականգծի վրա դասավորվածներըանմիջական են կազմում ն նույնը լինելով դերբայներով՝ երկանդամ ճՃակադրութլյուն են իրարից տարբերվում միայն օժանդակբայիձներով (եմ--էի), իսկ ուզլղաճայաց գծի վրա դասավորվածԱ ն Բ շարքերից լուրաքանչյուրը անմիջական եռանդամ ճակադրություններ են կազմում ն նույնը լինելով օժանդակ բալերով տարբերվում են միայն դերբայներով (գնում-գնացել--գնալույ: Բերված վերլուծական ձների մեջ օժանդակ բայն արտաճալտում է ւլաճըչ որի նկատմամբ առնվում է դերբայներով արտաճայտվածգործողությունը, ըստ որում եմ-ր ցույց է տալիս խոսելու պաճր, այսինքն՝ ներկա ժամանակ, իսկ էի-ն խոսելուց առաջ ընկած մի որնէ պաճ, այսինքն՝ անցյալ ժամանակ (ըստ որում, այդ անցյալ պաճը կարող է լինել խոսելուց մի վայրկյան առաչ, մի օր առաջ, մի տարի առաչ կամ Ճճազարավորտարիներ առաջ. բալակուն ձնն անտարբեր է ժամանակի այսպիսի ֆիզիկական ըմբոնման նկատմամբ): Կարծես թե վիճելի չէ նան դերբայների արտաճայտած իմաստների ճարցը նթե Համադրենք իրարից քիչ տարբերություն ունեցող բնորոշումները, ապա կարող ենթ ասել, որ անկատարդերբայը ցույց է տալիս ընթացքի մեջ գս»նվող կամ վաղակատարդերբայը՝ ընթացքից դուրս եկած կամ նախորիսկ ապառնի դերքայը՝ կատարհլի կամ Ճայորդող գործողություն,

զուգորդող,

դող,

այսինքն տալիս:

ալդ

դերբալները գործողությունների Հճաջորդությունեն

ցույց

եթե ջերականականժամանակ ասելով Ճասկանանք, թե ինչ ժամաէ վերցվում գործողությունը, ապա սաճմանական եղանակի նակներում երկու ժամանակի՝ ներկա ն բայաձները վերոբերյալ կդասավորվեն

անցյալ ժամանակների մեջ: Հարցը մուռավորապեսայս ձնով են լուծում Գ. Ջաճուկյանը: Առաչինը եմ բայով Աբեղյանն դերբայներով կազմված բայաձկերը փաստորեն Ճամարում է ներկա ժամանակի բալաձներ, իսկ էի բայով ն դերբայներով կազմվածները՝անցյալ ժամանակի բալաձներ, Համապատասխանձները, նույնը լինելով ժամանակով, իրարից սոսկ տարբերվում են կերպով (կատարվող,կատարված ն կատարելի կերպեր): Երկրորդըգրում է, որ եմ օժանդակ բայի ն դերբայների կապակցություններն արտաճայտում են իրադրական ներկա ժամանակը, իսկ եի օժանդակ բայի ն դերբայների կապակցությունները՝ իրադրական անցյալ ժամանակը: կապակցություննեՀամապատասխան ՐԸ» նույնրլինելով ժամանակով, տարբերվում են միայն Ճաջորդականության կարդով (ճամընկնում,նախորդում, Ճաջորդում)։ եթե առայժմ մի կողմ թողնելով դերբայների ն օժանդակ բայի կապակցությունները՝վերցնենք, ասենք, գոյականների ածականների ն Մ.

ու

ու

ու

դրանքպայմանականորեն Եմ--էիբայերիկապակցությունները, դիւե-

լով որպես լուրաճատուկ միասնական ձներ (ինչպես որ դիտում ենք դերբայների ն օժանդակ բայի կապակցությունները), ապա գոյական կապակցությունները միշտ կարտաճայտեն ներկա կամ ածականվԻ-եմ ժամանակի իմաստ, ինչպես՝ Սա ուսուցիչէ, զինվորէ, գեղեցիկէ, բա՞ի է, իսկ գոյականկամ ածական-էի կապակցությունները՝անցյալ ժամանակի իմաստ, ինչպես՝ Նա ուսուցիչ է՞ր, զինվոր էո, զեղեցիկէո, բառիէո:

Այս օրինակներըբերեցինք ցույց տալու ճամար, որ բալական ժամանակի վերոբերյալ ըմբոնումը ունի իր առարկայականկովաններն նախադրյալները: եքե քերականականժամանակ ասելով սոսկ Ճասկանանքգործողությունների Ճաջորդությունը մի որնէ ժամանակակետինկատմամբ, անկախ այն բանից՝ ալդ ժամանակակետըներկան է, քե անցյալը, ապա սածմանականեղանակի վերոբերյալ 6 բալաձները կդասավորվեներեք ժամանակի տակ, որոնցից անկատար դերբալով կազմվածները (գնում կամ կաեմ--գնում էի) պայմանականորենկարելի է կոչել ճամբնկնող կազմվածները (գնացել տարվող, վաղակատարով նմ--դնացել էի)՝ նախոոդողկամ կատարված, իսկ ապառնիովկազմվածները (գնալու եմ-գնալու էի)՝ հաջորդողկամ կատարելի ժամանակներ: Ասենք, որ բաու

վական ժամանակների այսպիսի մեկնաբանությունը նս Հիմքից զուրկ ն անիմաստ ճամարվել չի կարողչ որովճետն վերջիվերջո առանց գոր-

ծողությունների Ճայջորդության ըմբոնման ժամանակի կարգն ընդճանբապես անըմբոնելի է ն անիմաստ:

Սակայնբայական ժամանակիայս երկու ըմբոնումներից առաջինի թերությունն այն է, որ սոսկ Ճճաշվիէ առնում, թե որ ժամանակակետի Հարաբերությամբ է վերցվում գործողությունըանտես առնելով գործո216

ղությունների Ճաջորդությունը, իսկ երկրորդի թերությունն այն է, որ առսոսկ Ճճաշվիէ առնում գործողությունների Հաջորդությունը՝ անտես են նելով ժամանակակետը, որի նկատմամբ վերցվում գործողությունները։ դեպս, ճալերենի սաճշմանականեղանակի բաղադրյալ Համենայն ձների ժամանակների որոշման առաջին տեսակետը կարող էր ընգունելի ճամարվել, եթե ճալերենի անկատար, վաղակատարն ապառնի դերբալննրը՝ զնում, գնացել, սրտաճայտեին բուն իսկ կերպային իգնալու, մաստներ ն ոչ թե գործողություններիՀաջորդություն,ինչպես որ իրոք է' Արտաճալտելովգործողությունների ճաջորդություն, այսինքն՝ կաւռարվող, կատարված ն կատարելի գործողություններ՝ գերբայները։ իբնուլթին Համապատասխան,մասնակցում են բայի ժամարենց այդ նակի քերականականկարգի դրսնորմանը: Այոպես ուրեմն՝ սաճմանական եղանակիբաղադրլալ ձների ժամանակի կարգի առոտաճայտմանմեջ դեր ունեն ն՛ դերբայները, ն՛ օժանորում, օժանդակ բայը ցուլց է տալիս ներկա ն անցյալ դակ բայը, ըստ ժամանակակետեր,իսկ դերբայները ցույց են տալիս գործողությունների Հաջորդություն այդ ժամանակակեւոերիՃճարաբերությամբ: եմ տեսնում ենք։ որ գնում մոտենալով այս ռտեսանկլունից՝ Հարցին է է պաճի ձնը ցույց տալիս մի գործողություն, որ ճամընկնում խոսելու եմ ձնը՝ մի գործողություն, որ նախորդել է խոսելու պաՀետ, գնացել Եմ ձնը՝ մի գործողություն, որ Հաջորդելու է խոսելու ճին, իսկ գնալու պաճին: Գնում եմ բայաձների շարքը Հայտնի է ներկա,գնացելեմ շարքը՝ եմ ժամանականվանումով: իսկ գնալու վաղակատաո, շարքը՝ ապառնի Իսկ ի՞նչ են ցույց տալիս գնում էի--գնացելէի--գնալու էի բայաձները։ Ալդ բայաձները կազմող դերրայների էությանը ճամապատասեն տալիս ճամնկնող, նախորդող ն Ճաջորդող խան՝ դրանք կս ցույց կամ կատարվող, կատարված ն կատարելի միայնոչ գործողություններ, քե խոսելու պաճի, այլ մի անցյալ ժամանակակետի Ճարաբերությամբ: Այս ն նախորդ բայաձների տարբերությունը միայն այն է, որ գնում եմ սաճման այլ բաժանմանն. Հարաբերության տիպի դեպքումելակետը, նը խոսելու պաճն է, իսկ զնում էի ն այլ տիպի դեպքում ելակետը, բան ճարաբերությանսաճմանըխոսողի ընտրած մի անցյալ ժաժանման մանակակետն է: Ըստ ալդմ, գնում էի ձնը ցույց է տալիս, որ գործո-

զությունը ճամընկնում է խոսողի ընտրած անցյալ ժամանակակետիեւո, էի ձնը ցույց է տալիս, որ գործողությունը նախորդել է այդ ժագնացել մանակակետին, իսկ գնալու էի ձենն էլ ցույց է տալիս, որ գործողությունը Հաջորդելու է այդ ժամանակակետին: Գնում էի բայաձնձրի շարջը Հայտնի է անցյալիանկատար,գնացել

իսկ գնալու էի շարթը՝ անցյալիաէի չարթը՝ անցյալի վաղակատառ, պառնիժամանակ անվանումով:

Այշպիսով

է դառնում,

սաճմանական եղանակի 6 բաղադրյալ բայաձներից 8-ի մեջ ճաջորդական գործողությունները վերցվում են ներկայի, իսկ 3-ի մեյ՝ անցյալի ճարաբերությամբ. Ճենց այսքանով էլ մենք դորժ ունենք քերականական 6 ինքնուրույն ու անկախ ժսամաՀեւ, որոնթ կազմում են հրկանդամ Ճակադրություններ՝ նակների գնում պարզ

որ

եմ--գնում էի, գնացելԵմ--գնացելէի, գնալուԵմ--գնալու էի: Առանձին որն կատարլալ ժամանակը,

այս բոլորից տարբերվում իմաստով: Այս նրկանդամ Ճակադրություններըդրանորվումեն ռչ միայն սաճմանական եղանակի վերլուծական ձներում, այլն Ճճալերենիբայական ձների գրանորման ամբողջ ճիմքն են կազմում ն, Հաշվի չառած ռաճմանական եղանակի անցլալ կատարլալն ճրամայլականը, տարածվում են ժամանակակիցՃճայերենիբոլոր եղանակայինձների վրա, ինչպես՝ Ըղձական եղանակ-- գնամ--գնայի,ենթադրական եղանակ-- կգնամ-կգնայի,Հարկադրականհղանակ-- պիտիգնամ--պիտիգնայի: Դրանցից գնամ,կգնամ,պիտիգնամ ձները, տարբերվելով եղանակային իմաստով, միավորվում են ժամանակային նշանակությամբ՝ արտաճայտելով խոսելու պաճի նկատմամբ կատարելի գործողություն: Դրանք ունեն ապառնի ժամանակ: նույն ձնով՝ գնայի, կգնայի,պիտի ծղանակալին իմաստով: միավորվում են գնայիձներըչտարբերվելով ժամանակային նշանակությամբ՝ արտադայտելովմի անցլալ պաճի նըկատմամբ կատարելի գործողություն: Դրանք անցյալի ապառնի ժամա-

է մնում

անցյալ

է ն կազմության ձնով,

ն

ու

նակ

ունեն:

Նկարագրվածերկանդամ ճակադրություններըՀայերենի խոնարչՀամակարգի բուն իսկ էությունը կազմող, նրա կառուցվածքիԼությունը որոշող ամենաբնորոշ առւսնձնաճատկություննէն կազմում: Դրա ճամար գուցե բավական է ճիշատակել միայն ալն, որ քերականական ման

ձները բայական Ճճարացույցիցկարելի է դուրս բերել կամ ճարացույցի մեջ զետեղել միայն զուլգերով: Այսպես օրինակ՝վերչերս տարածում է գտնում այն դրուկթը, որ Հարակատարդերբայը կազմում է բաղադրյալ ն բայական ձների կազմությանը լի մասնակցում, ն, ըստ առռրոգլալ ճարաքույցը պակասում է զուլգ՝ Հարակատարն անայդմ, խոնարձչման էի: Ռրոշ քեպլալի Հարակատար ժամանակներով՝նստած եմ--նստած

րականներ Վզիտի-ովկազմված կապակցքությունները խոնարճման ձեեր չեն Համարում կ ճարացույցից կրկին դուրս են Հանում զույգ ձներ՝ պի-

տի գոեմ--պիտի գոեի: Առանձին քջերականներխոնարչման ձներ էն ընդունում ենքակալական ղերբայով ն այդ զեպքում էլ Հարացույցի մեջ ավելացնում են զույգ ձներ՝ սովոբող եմ--սովոբող էի: եքն փորձենջ պայմանականորենճարացույցի մեջ զետեղել գոյականկամ ածական-Ի

ապա օժանդակ բայ կապակցությունները,

մեր Խոնարչման Ճճարայույցըկճարստանազույգ ձներով՝ բանվորէ--քանվոո ծն տալիս, որ, ինչպես էր, մեծ է--մեծ ԷՀ: Այս բոլորը ցույց նշեցինի, ու մի կողմ թողած անցյալ կատարյալն արդի Ճայհրենի ՃՀրամայականը, բայական ժամանակների ամբողչ ճամակարգըճիմնված է երկանդամ Հակաղրություններիվրա: Այստեղ անչրաժեշտ ենք Համարում նշել, որ առանձին լեհզվաբաններ, բացարձակացնելով (լեզուներում Հաճախակի ճանդիպող այսպիսի ծրկանդամ ճակադրությունները(ՇՒԵՅքոՅն Օոոօյոմքց), գտնում են, որ «Քերականականկարգը նշանակությամբ իրար բացառող երկու (ն ոչ ավելի) ձեծրի շարքերի կամ խմբերի միասնությունն է»37 Քէրակաայդ

դեպքում

նս

նական կարգերի այսպիսի նեղացված ըմբռնումը ն ծրկանդամ ճակադրություննհրի բացարձականացումըլեզվաբանականդրականությանմեջ է ենթարկվել:5, իրավացիորենՔննադատության ռրովճետն լեզվիՓերականական կառ ւքվածքում իրական կերպով գոլություն ունեցող բոլոր Հակադրությունները արճեստականորենչի կարծլի ճանգեցնել երկանդամ 4ճակադրությունների(օրինավ՝ արգի ՃճալերենիՀոլովները, բայի եղանակները, դեմքերը ն այլն): Բայց մի բան պարզ է ու անժխտելի, որ լեզուների քերականական կառուցվածքում երկանդամ ճակադրուառում--անոթյունեերը (օրինավ՝ եզակի թիվ--Հողեակի Թիվ, որոշյալ ն մեժ առում, բոշ կատարյալ կերպ--անկատար կերպ այլն) դեր ու կըշիո ունեն, ճեւոնաբարդրանց իրական Ճաշվառումըօգնում է ավելի խոր կերպով բացաճայտելու լեզուների կառուցվածքային առանձնաճատկությունները:

ԺԱՄԱՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ՈՒ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ (ՊԱՐԶ ՈՒ ԲԱՂԱԴՐՑԱԼ)

ՆԱԿՆԵՐ.-Ըստ արտաճայտման ձեի՝բայի ժամանակները բաժանվում են հբկու խմբի՝ Համադրականու վերլուծականկամ պարզ ու բաղադըըբալ ժամանակների: կամ պարզ Քն կոչվում այն ժամանակները, որոնք Համադրական կազմվում են բայաճիմքով ն վերջավորություններով, օրինակ՝ գնացի, գնացի», գնաց. գնամ, գնաս, գնա ն այլն, ժամանակակիցՃճայերենի Համադրականժամանակներն են սաճմանական եղանակի անցյալ կաու ն ըբղձական տարլալը ճրամայականեղանակներիձները: չՀամադրաեն նան կան ճամարվում պայմանականն ճարկագրականհղանակների

Հմմտ.

էջ 102--104։ ր. ք. Ֆ

Տեա

Ռ.

Իշխանյան,Արդի ճայերենի ճոլովումը ն խոնարճումը. Երնան, 1971,

ՍՇոՎՀՀաօ,Օ քնոյ 6.

Է.

ԸՉոօՅոխ, 32ա1ւն

3ՏԱՅՎՀՇԻԽՆ 84.

1961, 72 1. ԱՎՇՇԽՕԵ 312ՎՇԷտա. 82. քնա ՅԼՈՎՇԸՒՕ: Օ

ԼոբՕՂԵԿէ1. 8. ԹօւՏքՇԳաօծ. Ըը 8քծաճի 8 ՇՕԹթճեշխոօս ոօղաօծ»ոա. 8Ջ, 1962, ԻԹ 3. Է. Է. ԼԱԵտծտե«,Օ Լքճաա2ՂԱՎՇ«րօր Ր 8. նուազի, ՕՇԼԱՇՇ Ւ ՅքետեՇոՕՇ ԽՅԵՌՕՅԱՅԿԵՇ, Բբոճճի. 1978

ճ.

չլ 3) 1962. 7» 2.

9:ԽԵ6. քշԸԻՕ 1962. 723.

ձները, որոնթ կազմվում են բղձականից Կ ն ՊիՏի եղանակիչ մառնիկներով, իեչպմա՝ պիտիգնամ--պիտի գնայի: Այսպի է ալնքանով, որքանովոր Կ ն ԳԻՏԻ Մասմոտեցումը պատճառաբանված նիկները եզանակի ջերականական կարգի արտաճայտիչներեն ն բայի մեջ որեէ դեր չեն կատարում: Ե՛վ ըղձականի, ժամանակի դգրոանորման ն՛ պայմանականի ու Հարկաղրականի ձեերում ժամանակիկարգն աբտաճալտվում է նույն կերպ՝ բայաճիմբի ն վերջավորություններիկցումով» օրինակ՝գնամ--կգնամ--պիտի գնամ, գնայի--կգնայի--պիտի գրնայի ն այլն: Դրանցիցառաջինները նույն ապառնի, իսկ ծրկբորգները նույն անցյալի ապառնի ժամանակիձեւերէնչ են կոչվում այն կամ բաղադրյալ Վեշլուծական ժամանակները, ն են դերբայներով օժանդակ րոնք կազմվում բայով: Վերլուծականժամանակների կազմունյանը մասնակցում են անկատար, վազակատար ու ապառնի գերբայները, որոնք բաղադրում են սաճմանական եղանակի ներկա ու անցյալ անկատար, վաղակատարու անցյալ վաղակատարն ապառնիու անցլալ ապառնի ժամանակները,ինչպես՝ գնում Եմ--գնում էի, գնացելեմ--գնացել էի, գնալու.եմ--գնալուէի, ն ժխտական դերէ պայմանական եղանակի ժխտական ապառնի բայը» որը բրաղզադրում ն անցյալի ապառնի չեմ գնա---չէի գնա: ժամանակները՝

կգնամ. կգնայի,

ո-

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՐՊԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

ԲԱՅԻ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԵՐԳԵՐԸ.-- Բայիվերլուծական ձները Ճամադրականներիցտարբերվում են ոչ միայն կազմությամբ, այլն իրենց արտաճալտած գործողությանյուրաճատուկ բնույթով, որը պոյմանավորված է վերլուծական ժամանակներըկազմող դերբայների իմաստով Ինչպես գիտենք, վերլուծական ժամանակներկազմող դերբայները» ծն գործողության ընայսինքն՝կախյալդերբայները, արտաճայտում թԹացբայինվիճակ, այն է՝ անկատար դերբայն արտաճայտումէ կատարկատարված, իսկ ապառնի դերբայը՝ կավող, վաղակատարդերբայը՝ տարելի գործողություն: արտաճայտածգործողությանընթացքի Ճարաբերումբ մեջ կոչվում է որնէ ժամանակակետիճետ ճայ քերականագիտուքյան գործողության կերպ. Ըստ այդմ՝ վերլուծական բայաձներում դրսնորն կատառելի (նրպեր: վում հն կատտովող, կատաոշված ժամանակները արտաճալտում են Անկատարդերբայով կազմված

Դերբայների

դործոզութլան կատարվողկերպ, ինչպես՝ գնումէ--գնում էր, գոումէ-գբում էՐ, կաոդումէ--կառդում էԸ ն այլն: Ուրեմն՝ սաճմանական եղանակի ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակները կատարվող կերպի ժամանակներեն: դերբայով կազմված ժամանակներն արտաճայտում Վաղակատար

հե

գործողության կատարված կերպ, ինչպես՝

գրելէ--գոել

էո,

էՐ ն կաոդացել է--կառդացել

էր, գնացելէ--գնացել

այլն: Ուրեմն՝

սաճշմա-

նական եղանակիվաղակատարն անցյալի վաղակատար ժամանակները

կատարվածկերպի ժամանակներեն։ դերբայով կազմված ժամանակներն արտաչայտում են Ապառնի էո», գրելու գործողության կատարելի կերպ, օրինալ՝ գնալու է---գնալու է--գռելու է», կառդալու է--կաոդալու էՐ ն այլն. Ուրեմն՝ սաճմանական. եղանակի ապառնին անցյալի ապառնի ժամանակներըկատարելի կերպիժամանակներեն: կատարելիկերպի կարելի է ճամարել նան պայմանական եղանակի ժխտական ձնեերը, որոնք նս արտաձճայտվում են վերլուծական ձեով՝

գնա, շի գոի--չէՐ ԳՐի,չի կաոշդա--չէՐ կարդան չի գնա--չէՐ

այլն, միայն պետք է նկատի ունենալ, որ ժխտականդերբալով կազմվող այո ձեերի մեչ գործողության ընթացքի գաղափարը թույլ է արտաճայտված:

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՀԱՐԱՔԵՀԵՏ.-ԲԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԳԼԽԱՎՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ

Կրկին անդրա-

դառնալով գնում Եմ--գնում էի, գնացելԵեմ--գնացել էի, գնալու'եմ-զնալուէի ձնճրին՝ նշենք, որ եթե դրանք երկանդամ Ճակադրություններ

կազմում ըստ օժանդակ բայի ժամանակների,ապա եռանդամ Ճճակադրություննեհրեն կազմում ըբուտ դերբայների՝ գնում եմ--էի|գնացել եմ--էի|գնալու եմ--էի: Այ, նոանդամ Հակադրություններով, ինչպես պարզել հնք արդեն, արտաճայտվում է գործողության կերպի կարգը: առկա են նան այսպես կոչված Այս նոանդամ Ճճակադրությունները ժամանակներում, որոնց վերվերլուծական (բաղադրյալ) ծրբկրորդական լուժությանն էլ անցնում ենք այժմ: երկրորդականվերլուծական ժամանակներըկազմվում են անկաապառնի (գնալու) դերտար 2-րդ (գնալիս), Հարակատար (գնացած)ու բայներով ն լինել բայի խոնարճմանձներով: են

ժամանակների դեպքումբաժանմանՖԵթե գլխավորվերլուծական լակետբներկանէ (եմ) կամ անցյալը(էի), ոբոնց նկատմամբգործոՆ կատառելի(կամ՝ ղությունը կարող է լինել կատարվող,կատարված ու վեոլուծաճամընկնող,նախորդող հաջոոդող),ապա Եռկոոոդական ժաորեէ գլխավոր ելակետը կան ժամանակնեբի դեպքումբաժանման կառշողէ լինել կատաշվող մանակնէ, որի նկատմամբգործողությունը ե կատտոելի (ճաջոոդող): (ճամբնկնող),կաաաշված(նախոոդող)

Այսպիսով,ամեն

մի գլխավոր

ժամ

անակիՀամապատասխանո

հրկրորգականկամ Ճարաբերական ժամանակների ծրեք ձեներ, որոնք անկատար, ճարակատար ն .ապառրնիդերբայների արտաճայտած ըստ են

իմաստների՝դգրանորումեն կատարվող, կատարվածն կատարելիկերպեր՝ ծետնյալ ձնով.

Սատմանական գնում

ծմ

գնում էի

գնալու

եմ

գնալու էի

գնացել

գնալիս եմ լինում եմ լինում |ղգնացած գնալու եմ լինում

գնամ

գնալիս էի լինում (դնացածէի լինում գնալու էի լինում

գնայի

`օնալիս եմ լինելու գնացած հեմ լինելու եմ լինելու իգնալու

խո» |

չի լինելու (գնացածէի լինելու ցոալու էի քնե»

գնալիս եմ եղել

գնացած եմ եղել գնալու եմ հղել

եմ

գնալիս էի եղել գնացել էի |գնացած էի եղել գնալու էի եղել

յ

գնացի

Ըղձական

գնալիս եղա գնացած եղա գնալու ծղա

գնալիս լինեմ գնացած լինեմ գնալու լինեմ գնալիս լինեի

գնացած լինեի գնալու լինեի

Փայմանական ն չնալիս կլինեմ գնացած կլինեմ գնալու կլինեմ

կգնամ

գնալիս կլինծի կգնայի գնացած կլինեի գնալու կլինեի

Հարկադրական գնալիս պիտի լինեմ դնացած պիտի լինեմ գնալու պիտի լինեմ

պիտի

Ի"

րի

Ն

աա

ի

գնալիս պիտի լինեի զնացած պիտի լինեի դնալու պիտի լինեի

Հ րամայական գնա

գնալիս եղիր գնացած եղիր գնալու եղիր

Այսպիսով, գլխավոր ժամանակային ձների 14 շարքերին շամաձների 42 շարք պատասխանունենում ենք երկրորդականժամանակային ալն որ Մի Հարցը, ձների կողմ թողելով այս մի մասբ (142342): է, նչենք, որ ժամանակները երկրորդական գլխավոր Քիչ գործածական ժամանակների ճետ Ճարարերականդործածություն ունեն, ըստ որում դրանորվում է գլխավոր ժամանակի ն երկալա ճարաբերակցությունը

բորդականվերլուծական ժամանակներումՃանդես եկող լինելբալի խոնարչված ձների ժամանակային Հճամապատասխանությամբ, այսինքն՝ գնում եմ ձենինՀամապատասխանկարող են գործածվել գնալիսեմ լի-

նում--գնացած եմ լինում--գնալու եմ լինում շարքերի ձեերը միալն, օրինակ՝Ամեն անգամ, երբ ես նրանց տուն եմ գնում,նւս պառշապելիս է լինում. գնացելեմ ձենին է լինում, պաբապածէ լինում, պառբապելու եմ գնալիս եղել--գնացածեմ եղել--գնալու եմ եղել ճամապատասխոն՝ Ամեն անգամ, երբ ես նրանց տուն Եմ միայն, օրինավ՝ գնացել, է եղել,պարապածէ եղել,պարապելու է եղել:Այսպես պառբապելիս

ձները նա ն

մլուսները:

կարողենք ասել, որ յուրաքանչյուր Ընդգճանրացնելով զլիավորժա-

մանակային ձնե ունի իրեն Համապատասխաներկրորդականվերլուծական ժամանակալին երեք ձներ, որոնցից անկատար դերբայով կաղմված շարքը ցույց է տալիս, որ երկրորդականժամանակով արտաճայտված գործողությունը Համընկնում է գլխավոր ժամանակով արտաճայտված գործողությանը նե ունի կատարվողկերպ (Ամեն անգամ, երբ նըէ լինում).Հարակատարդերբարանց տուն եմ գնում,եւ պառրապելիս է յով կազմված շարքը ցույց տալիս, որ երկրորդական ժամանակով արտաճայտվածգործողությունը նախորդում է գլԿավոր ժամանակով արտաճայտվածգործողությանը ն ունի կատարվածկերպ (Ամեն անգամ, երբ նրանց տուն Եմ գնում, նա պարապածէ լինում).ապառնի դերբայով կազմված շարքը ցույց է տալիս, որ երկրորդականժամանակով արտաճայտվածգործողությունը Հաջորդում է գլխավոր ժամանակով արտաճարտվածգործողությանը ն ունի կատարելի կերպ (Ամեն է լինում): անգամ, ծրբ նրանց տուն եմ գնում,նա պառբապելու Այս դեպքում էլ, ինչպես պարզորոշ ենք, գործ կերպով տեսնում ունենք երկրորդականվերլուծական ձներում դրսնորվող գործողությունների Հաջորդությանկարզի ճետ, միայն այն տարբերությամբ, որ էրկրորդական վերլուծական ձննրում գործողությունների ճայջորդությունը վերցվում է լինել քայի ժամանակային ձների ճարաբերությամբ,իսկ վերչիններա էլ, ինչպես նշված է արդեն, պայմանավորված են գլխավոր ժամանակներով, քանի որ, ասենք, գնում եմ ձենինՀամապատասեմ ձնին՝ խանում է լինում եմ ձեր,գնացել եղելեմ ձնր, գնացի ձնին՝ ն եղաձենը այլն' Այս վերլուծություններիցՃետո Ճճեշտանումէ երկրորդականվերլուՓական ժամանակների անվանումը: Քանի որ վերջին դեպքում ժամա-

նակր կամ ժամանակակետը(մեզ թվում է, որ տվլալ գործածությամբ այս բառերի միջե տարբերություն չկա) արտաձայտվումէ լինել բայի ձներով, իսկ դերբայները ցուլց են տալիս գործողությունխԽոնարձճման ուրեմն ն դրանից տբամարանորհնբխում է, որ երկՆերի Ճաջորգություն,

րորդական վերլոժական ժամանակներըկարելի է անվանել Ճճետելալ կերպ.

գնալիս եմ լինում-- Համընկնողներկա գնացած էմ լինում-- նախորդող ներկա գնալու եմ լինում-- ճաջորդողներկա գնալիս էի լինում-- Ճամընկնող անցյալի անկատար գնացած էի լինում-- նախորդողանցյալի անկատար գնալու էի լինում-- ճաջորգող անցյալի անկատար գնալիս եմ եղել-- ճամընկնողվաղակատար զնացած եմ եղել-- նախորդողվաղակատար գնալու եմ եղել-- Հաջորդող վաղակատար

Այոպեսնան մյուսները: Այս քվարկմամբ արդեն պարզ է դառնում

երկրորդականվերլուծական ժամանակները անվանմանսկզբունքը: ԼՆ2 նել բալով անվանվումէ ժամանակը կամ ժամանակակետը,իսկ դերբայնծրով՝ դործողությունների ճաջորդությունըս: ԲԱՑԻ

ԵՂԱՆԱԿԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.-Բայի եղանակի կարգի տրամաբանականճիմքն այն է, որ նույն ն միննույն գորՓողությունը կարող է ներկայացվել որպես իրական, ցանկալի, ենթագրական, կարելիական, պայմանական, անճրաժեշտականն այլն, բոտ որում, այս դեպքում նս, ինչպես շատ ուրիշ դեպքերում, նույն զգործողության տարբերերանդգավորումները գնաճատվումեն խոսողի տեսանկյունից: ԲայիԵղանակի կարգրցույց է տալիսխոսողիվեբաբեոմունքբ ԲԱՑԻ

գործողության նկատմամբ: Սակայնպետք է տարբերելբալի եղանակիկարգր եղանակավորու-

թյան լեզվական կարգից ընդճանրապես, որն ավելի լայն է ն, բացի ձնաբանականմիջոցներից» դրանորվում է նան բառային, շարաճլուսական ն 4նչերանգայինմիջոցներով: Հայտնիէ, որ լեզվում կան բառերի ճատուկ խմբեր, այսպես կոչված եղանակավորողբառերը, որոնք արտաճայտում են խոսողի վերաբերմունքը ն մեծ մասամբ վերաբերում նախադասությանբալ-ստորոգյալին, օրինակ՝ «նա Եշնի կդառ, «Գու-

էն

գե (զո»,

կգա», «Մի՞թե

«Կաշծես

կգա»

ն

նման

բառերով արտաճայտ-

վում է խոսողի թեական, երկբայական վերաբերմունքը գործողության նկատմամբ, իսկ ճնա իշոք կգա», «Անպտյման կգա», «Անշուշտկգա» ն նման վերաբառերով արտաճայտվում է խոսողի Ճճաստատողական բերմունքը գործողուքյան նկատմամբ: Այս ձնով ամենատարրեր եղանակավորողբառերի միչոցով գործողությանը կարելի է ճաղորգել ամե224

նատարբերերանգներ ն, այսպիսով, բայի զանազան «եղանակներ» ըստանալ: Սակայն քանի որ տվյալ դեպքում քննության նյութ է ճանդիսանում րայի եղանակի կարգի ձեաբանական արտաճարտությունը,ուսն, մյուս ձնաբանական կարգերին զուդաճեռ, բայական եղանակի տի տակ պետք է Ճճասկանալխոսողի վերաբերմունքի ալնպիսի արտաճայւոություն, որը դրսնորվում է ճենց բալաձնի մեջ՝ բայի ձեաբանական Այստեղից պարզ է դառնում, որ եշնի կդա, փոփոխության միջոցով: գուցե կգա, անշուշտկզա, իո կգա ն նման տիպի կապակցությունները, լինելով ազատ շարաձճյլուսականկապակցություններ ն ոչ թն բայի խոնարճմանձներ, չեն կարող դիտվել բայի եղանակի կարդի, որպես ձնաբանականկարգի, արտաճայտիչներ ն բերված բոլոր դեպքերում կգա բայն արտաճայտում է նույն ն միննույն «ձնաբանական եղանակը»: Մի կողմ թողնելով եղանակավորողբառերն ու լեզվական զանազան միչոցները, որոնք բայական ձներին ճաղորդում են եղանակային այս կամ այն երանգները ն Հաշվի առնելով միայն բալի խոնարճման ձները»նկատում227 ռր ճենցխոնարճմանձեծրի մեջ գործողությունն անխուսափելիորեն ներկալանում է իր այս կամ այն եղանակային երանգով, օրինակ՝ գնացի (իրական գործողություն), գնամ (ցանկալի գործողություն), գնա՛(ճ-րամալյական գործողություն) ն այլն։ ժամանակակից Հայերենիքերականություններումընդունվում է բակամ ենթայի ճինգ եղանակ՝ սաճմանական, բղձական, պայմանական ն ճբրամայական: ճաշաբեշական կամ անճբաժեշտական դբական,

են տալիս ստույգ Սաճմանական եղանակի բայաձենըը ցույց կերկամ կատարելի գործողություն, մի գորպով կատարվող, կատարված ծողություն, որ խոսողի Ճալեցակետով, նրա ունեցած ճիմունքով կամ ներկայացմամբ ճամապատասխանումէ իրականությանը, օրինակ՝գր-

նում եմ--գնում էի, գնացել էի, գնալու Եմ--գնալու էի, Եմ--գնացել գնացի:

են տալիս գործողության Ըղձական եղանակի բայաձները ցույց կատարման իղձ, ցանկություն, տենչանք, փափագ, օրինավ՝ գնամ--

գնայի,տեռնեմ--տեսնեի:

ընդունված տեսակետի՝ պայմաարդիՔերականություններում նական կամ ենթադրականեղանակիբայաձները ցույց են տալիս պայմանական կամ ենթադրական գործողություն, օրինակ` կգնամ--կգնայի, կտեսնեմ--կտեսնեի։Սակայն ինչպես ճենց այս օրինակնհրից կարելի է Ըստ

հզրակացնել, կը եղանակիչով կազմված բալաձեերը ավելի Հաստատողական, քան քե պալմանական կամ ենթադրական գործողություն են մուսլիս, ուստի ն դրանք ավելի ճիշտ կլիներ կոչել ճաստատողական հղանակիբայաձներ:

ցույց

կամ անճրաժեշտականեղանակի բայլաձները ցույց ձարկադրական

են

տալիս Ճարկագրականկամ անճչրաժեշտականգործողություն, օրի285

նակ՝ պիտիգնամ գնայի,պիտիտեսնեմ--պիտի տեսնեի: --պիտի Հրամայականեղանակիբայաձները ցուլց են տալիս խոսողինուղղված ճրաման, կարգադրություն, ճորդոր, խնդրանք, օրինակվ՝ գնա,տես: Հայնըննի բայի արտաճայլտած հղանակային իմաստները ավելի մանրամասնորեն կներկայացվեն ստորն, առանձին եղանակներին երվիրված ճատվածներում:

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ԲԱՅԱՁԵՎԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒ-

ԹՅՈՒՆԸ.--

Մի կողմ քողած Հարակատարն

անցյալ ճարակատարը, որոնց Հարցը վիճելի է, սաճմանականեղանակն ունի 7 գլխավոր կամ ժամանաբացարձակն 21 (743) երկրորդականկամ ճարաբերական կային ձներ, որոնք ներկայացնում են ճետելալ պատկերը. ու

Գլխավոր

կամ

բացարձակ ժամանակաձներ գնում է

գնում էր

գնալու է

գնալիս է լինում գնացած է լինում գնալու է լինում

գնալիս էր լինում գնացած էր լինում գելու էր լինում գնալիս է (լինելու գնացած է լինելու գնալու է լինելու էր լինելու գնացածէր լինելու էր լինելու լգնալու

դնալու էր

իո»

գնացել է

ի»

դնացել էր

գնաց

երկրորդական Հարաբերական ժամանակաձներ

եղել դնացածէ եղել գնալու է եղել գնալիս էր եղել գնացած էր հղել գնալու էր եղել զնալիս եղավ գնացած եղավ նալու հղավ է

կամ

ինչպես նշված է արդեն, սաճմանական եղանակի բայաձները ցույց տալիս ստույթո կերպով կատարվող, կատարվածկամ կատարելիդգորՍաճմ..նականըայսպես կոչված առարկայականեղանակ է, ծողություն: ի տարբրեություն մլուս եղանակների, որոնք, այսպես կոչված, անձնական եղանակներ են. Սաչմանականը լեզվաբանական գրականության մեջ բնորոշվում է նան որպես իրականությանեղանակ, որոլճետի սաճմանական եղանակիբայաձներով առարկալական աշխարճիեղելությունները ներկայացվում են իրենց բնական դրության մեջ՝ առանց անձնական այս կամ այն վերաբերմունքի: Սակայն այստեղ մի էական-վերաեն պաճում պետք է անել. սաճմանական եղանակի բայաձները ցույց տալիս ստույգ գործողություն ոչ թե բացարձակ կերպով:այլ խոսողի ննրկայացմամբ: Այս դեպքում նս, ինչպես ն խոսողության ընթացքում ընդճանրապես,տերն անօրենըխոսողն է: Դրանիցինքնին բխում է, որ սաճմանական եղանակով կարող են արտաճալտվել այնպիսի գործողություններ, «րոնք ըստ էության չեն ճամապատասխանումիրակադա քերականականտեսակետից բայց նշանակություն չունի: նությանը, «Սուրեն Սիրունյանըսովորում է բանասիրական ֆակուլտետի երրորդ կուրսում» նախադասության «սովորում էտ ստորոգյալը որբան էլ չճամնում է մապատասխանի իրականությանը, որպես սաճշմանական, ոասում րբովչեւտնբայաձեը ոչ միայն ոչինչ չի ալդ անչամապատասխանության մասին, այլն, ընդճակառակն, արձանագրում է այդ ճամապատասխանությանփաստը: Քանի որ քերականությունն ուսումնասիրում է լեզվական ձները ն նրանց արտաճայտածիմաստները ն ոչ թե այդ իմաստների ն իրակադրանից ինքնին բխում է, որ սաճնության փոխճարարբերությունները, մանական եղանակի բայլաձներովմիշտ արտաճայտվումեն քերականական տեսակետից ստուլգ կատարվածկամ կատարելի կատարվող, եղելություններ: Ուրեմն՝ վերնի՝ «սաճմանական եղանակըիրականության եղանակն է» բնորոշումը պետքէ ճասկանալայդ իմաստով: էն

ու

ՆԵՐԿԱ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Սաշմանական եղա-

նակի ներկա ժամանակը կազմվում է անկատար դերբայով բայի ներկայի ձննրով, ինչպես.

ն

օժանդակ

Ալյսուճետն խոսվելու

նենալով, որ

տրված Է:

Է միայն գլխավոր ժամանակաձներիմասին` նկատի ուերկրորդական վերլուծական ծամանակների բնութագրությունն արդեն

Շ

Ա

խոնարճում

կարդում եմ կարդում ես կարդում է կարդում հնք կարդում եք կարդում են

գրում եմ գրում ես գրում է գրում ենք գրում եք

գրում

խոնարճում

են

Սաճմանական եղանակի ներկա ժամանակի բայաձները ցույց

են

տալիս խոսելու պաճին ընթացքի մեջպտնվողգործողություն, մի գործողություն, որի սկիզբն անշուշտ տրամաբանորեն ընկնում է խոսելու սպաճիցառաջ, բայց ն խոսելու պաճին ընքացքի մեչ է, շարունակվում է, է Հարաձիգ, օրբնակ՝Հիմա, երբ խոսումենք, նեռ գում է, կառդում ն է , է աշխատում գնում յլն: իր այս բնույթով ճայերենի ներկա ժամանակնիրոք անկատար ներկա է, ն, եքե կարելի է այսպես արտաճայտվել,անսաճմանափակժամանակ է, որովճետն չի սաճմանափակված ոչ սկզբով, ոչ էլ վերջով ի տարբերությունմյուս ժամանակների, որպես կանոն, ալս կամ է ձնի մեջ գորայն ասճմանափակվածություննունեն: 0րինավ՝ գնացել ծողությունը սաճմանափակված է րստ ավարտվածության(գործողությունը կատարվել վերջացել է), իսկ գնալուէ ձնի մեջ՝ ըստ սկզբնավոբության (գործողությունըդեռ նոր պետք է սկովի): Սա սաճմանական ճիմնական կամ գլխավոր իմաստն է, "ննրկայի կամ ճենց սոսկ բալաձնի որը դրսնորվում է ամենափոքր շարակարգում մեչ (գնում է), ն ներկայի մյուս բոլոր կիրառությունները բխում ն պայմանավորվածեն Ճեեց այդ իմաստով: նձրկա ժամանակաձնիայս 4իմնական կամ գլխավոր կիրառության Ճամար բերենք մի երկու օրինակ գեղարվեստականգրականությունից«Բարակ ամպերը մաղումեն ոսկի, Ջրերը անուշ ճեբիաք Են ասում. Հոգիս բախտ է երազում» Ճաքոտէ սիրտս մտերիմ խուքի, Հոգնատանջ (Տերյան). «Լռություն կա կաքավաբերդիավերակներում: Միայն ձորի է Բասուտա գետը,քԵՐում է ափերը ն հղկում Ճունի կամեջ աղմկում

որոնք,

կույտ

որձաքարը: հր նհղ ճունի մեջ

սես նրա սպիտակփրփուրի տակ քարե շղթաները» (Բակունց):

գալաշվումէ

ոռնում

են

Քասւտա

գետը,

Հաղարգամփոներ

ն

ա-

կոծում

ներկայի 4սմար ճատուկ լեզուներ, որոնք ալս շարունակական բայաձներ ունեն: Այսպես են, օրինակ, անգլերենը ն թուրքերենը: Վերջինիս օրինակով արնեմտյանորոշ բարբառներում ստեղծվել են շարուՀատուկ ձներչ ինչպես՝ ընդճանուր հակսկան ներկայիե անկատարի կան

ներկա ն անցլալ անկատար-- կուտե,կուտեր, շարունակական ներկա, ն անցյալ անկատար-- կուտեկոբ, կուտերկոո: Սաճմանականհղանակի ներկալի բալաձներով են արտաճայտվում ժամանակների ճամար ընդունելի ճշմարտությունները, իրերի մբշբոլոր տական Ճատկանիչշներիվերագրումը, բնորոշումները, սաճմանումները ն այլն: Դա այսպես կոչված բնդճանուրկամ մշտական ներկան է, որով արտաճայտված եղելությունները այդպես են ըստ բնության ն ոչ թե պաճին մի անդամ կատարվում են, ինչպես՝ «Փուրը Ճեղուկ է», խոսելու «Մարդ մաճակնաքու է». «Երկիրն իր լույսն ստանում է արեգակից». «Զկներըչրում են ապոում».«խաղողնաշնանն է ճասնում». «Առյուծը մոնչումէ». «Գայլըոռնում է» ն այլն'

Ընդճանուրկամ մշտական ներկանլայն առումով սահմանումիկամ էւ բնութագոման նելկա Սաճմանումի կամ բնութագրման ներկային է մուռենում այսպես

կոչված ճառածականներկան»: Դրանովարտաճայտվում են ընդճանուր կարծիքներ, առածներ, իմաստալից խոսքեր ն այլն, ինչպեւ՝«Չարիքը՝ չարիք, իսկ բարիքը բարիք է ծնում». չի կորչում». «Շու«լավությունը նը տիրոջը չի ճանաչում». «ճրագն իր տակ լույս չի տալիս»- «Սառը պտղից է ճանաչվում» ն այլն Ներկայի բալաձնծրով արտաճայտվումեն իբրն կարգ, կանոն, վորույք կրկնվող գործողությունները, որոնք ընդգրկում են մի որոշա«Ամեն կի ժամանակաշրջան, օրանց մեջ ն խոսողի ներկան, օրինավ՝ անում ձրկագիշեր մոռւլլ ծերունին մեն-մենակ իջնում է վար, բաց է Թե դոները ժանգուտբանալիով, համոում է տոպրակներըն ավելացնում նոր ոսկիներ» (Շիրվ-). «Գիշեր է դառնում, ն գիշերվա ճետ որսի են ելնում Մցնաձորիբնիկները Արչը տանձ է ուտում, իրար թաթով են են տալիս, թավալգլոր լինումչոր տերնների վրաչ դարան մտնում,Ճենց որ զգում են վայրի խողերի մոտենալը»(Բակ): Այսպիսիներկան ընդչանուր ձնով կոչվում է սովոբույթ (ամ կրոկնությաններկա: Ներկայի բալաձներով կարող են արտաճալտվել նան անցյալում կատարված-վերչացած գործողությունները: Այսպիսի ներկան կոչվում է պատմական ներկա: Ներկայի այսպիսի կիրառությունը ավելի շուտ ոճական մի լուրաճատուկ ճնարանք է ն ունի Հատուկ նպատակադրում՝ անցյալի գործողությունները մտովի տեղափոխել եերկա ժամանակասո-

կետը ն դրանք ներկալացնելորպես խոսելու պաճինՃարաձիգ կատաբվող, այսպիսով կենդանություն ու ճավաստիութլյունճաղորդելով խոսՔին, ինչպես՝ «ՎարդանՄամիկոնյանըիր կտրիճներով որընթաց անցնում է գետը, մխրճվումէ թշնամու 4ոծ խմբի մեջ, գետին է տապալում

բազում թշնամիների, բայց ինքն էլ ալդ մարտում ընկնում է քաջաԲար». «Մեսրոպը իչնում է Աղվանք, Աքսվաղենին Երեմիայի մոտ,

ո-

19-31

Հետո Մեսրոպը րոնք աշակերտներ են հավաքումն նրան հանձնում: է արքունիքից կանչում Բենիամինքարգմանին, նրանց օգնությամբ նրնաբում է գրերը ն Հովնաթանինվերակաքու թողնելով: Հայաստան է

դառնում(Աճառ): Նծրկայի բալաձնհրով

են

արտաճայտվում ապագա այնպիսի գորկատարումը խոսողը ներկայացնում է որպես առարկություն չվերցնող, Ճավաստի՝կարծես քե նրանք խոսքի ուռույգ, եմ պաճին արդեն կատարվելիս լինեն, օրինակ՝ «Հունիսինավառշտում եմ ստանում ն Համալաարանը, նշանակում ընտանիքով տեղափոխվում եմ գյուղ». «Հենց վաղը տոմս եմ վեբցնում,թողնում եմ ամեն ինչ ն թռչում Մոսկվա»: Այսպիսի կիրառություններըՃճատուկեն ժողովրդական-խոսակցա կան լեզվին ն գրականումտարածվածչեն քիչ են Հանդիպում:

ծողություններ, որոնց

ու

ԱՆՑՅԱԼ

ԱՆԿԱՏԱՐ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Անցլալ անկատար ժամանակը կազմվում է անկատարդերբայով ն օժանդակբայի անցյալի ձներով, ինչպես. Ե

խոնարճում

գրում էի գրում էիր գիում էր գրում էինք դրում էիք գրում էին

Ա

խոնարճում

կարդում կարդում կարդում կարդում

էի

էիր էր

էինք կարդում էիք կարդում էին

Անցյալանկատար ժամանակի 4իմնական,

գլխավոր իմաստն

այն

ժամանակումընթացքի մեջ գտնվող, շարունակվող, ճարաձիգ գործողություն, ինչպես՝ «Երեկ, երբ խոսում էո, գնումէո»: էինք, նա գրում էբ, կաոդումէՐ, աշխատում ԱՀա մի քանի օրինակգեղարվեստական գրականությունից.«Գլուէ,

որ

ցույց

է տալիս մի անցյալ

դիտումէին կապտավուն նը4ետաքրքրությամբ ժույգի վազքը: նրանք չէին թաքցնումիրքնց Հրճվանքը, երբ ձին թոչում անսաշման ղացիները

էՐ օղակի վրայով» (Բակ.). «Արջը ետնում

էՐ նրան, Ավին վազումէո,

էին դեմքը թոչումգերանների վրալով, ծառի ճլուղերը չանգոում էՐ, նորից բարձրանում» մժագիլներիպես, Կայթաքում (Բակ.):

սուր

Անցյալ անկատար ժամանակով արտաճայտվում են անցյալում որպես կարգ կանոն, սովորուլք կատարվող գործողություններ կամ

Դա, այսպես կոչված, ընդճանուր կամ էլ կրկնվողգործողությունները: է, անկատարն օրինակ՝ կրկնուքյան «Հին ճույները ծըողսովորույթի ածում փոքրիկ էին վանդակներն էրենց կախում բռնոտում, բիդներին ու

ու

շրջանակներին, լուսամուտների

որ

երգեն» (Թում.).

«Տան

ապրուստի

միրճչավէջ մի մասը Մթնաձորի խորքերից էՐ Բոգում:Բացոււտներում ռՐոում, թակարդ էբ լաշումաղվեսի ճամար, երբեմն էլ Մքնաձերի խորՔերն էո գնում,ժամերով նստում քարի քամակին, մինչն վարազները ջրի գային» (Բակ-). «Առավոտից մինչն երկու-երեք ժամը Մուխանը առջն օրա ու նրա ճամար ճատը տասը կոպեճաշտարար դատարանի իսկ այնուկով խնդրադրերէր հորինում (ամ օրենքներ բացատբոում, Հետն օրվա վաստակածըհանձնում էո օղետներին»(Շիրվ-)' ԱՊԱՌՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

Սաճմանական եղանակի

ապառնի ժամանակըկազմվում է ապառնի ղերբայով ներկայի ձներով։ ինչպես. Ե

խոնարճում

գրելու

եմ

գրելու

ծս

գրելու է գրծլու ենք

գրելու եք դրելու են

Ա

ն

օժանդակ բայի

խոնարճում

կարդալու եմ կարդալու ես կարդալու է կարդալու ենք կարդալու եք կարդալու են

ապառնիժամանակըցուլց է տալիս մի ալնպիսի Սատմժանականի պործողություն, որբ կատարվելու է խոսելու պաճից «ճենտո, օրինավ՝ «Հիմա,երբ մենք խոսում ենք, նա գելու է, կաոդալուէ, աշխատելու

է, գնալուէ»:

Ապառնի ժամանակով արտաճայտվող կատարելի գործողությունը կարող է կատարվել խոսելու պաճից անմիջաբարՃճետո կամ շատ երկար ժամանակ Ճեւտու Քերականական ժամանակն անտարբեր է ժամանակի այսպիսի կոնկրետ ըմբոնման նկատմամբ ն ֆիզիկապես չի

չափվում, ինչպես՝ «ես իսկույն գնալուեմ 4Հանքծրը»(ՇիրՎ.). «Առավոտը քեզ ճամար սարի բոխի Եմ բեռբելու».«Մի խոշոր կոմբինատ են

կառուցելումծր գյուղում, Մեր կոլխոզը վերանալուէ» (Խանզ.). ամպերի մեջ կորած սարն ենէ բարձրանալու» (Անան.):

«էն

մեջ սովորաբար նշվում է, որ սաձճմա-չՀայ Քերականությունների նականի ապառնի ժամանակը ամենաքիչ գործածական ժամանակներից

է: Դա, իճարկն, ճիշտ է ն բացատրվում է նբանով, որ ապառնիիիմառտ է արտաճալտվում նան ենքադրական ն Ճճարկադրական եղանակների է, կգնա, պիտիգնա ձնեձներով: Պետք է նկատի ունենալ, որ գնալու

իմաստաբանորեն շատ մոտ են կ շատ դեպքերում գտնվում են լրաԱճա մեջ. այս պատճառով էլ սատցուցիչ բաշխման ճարաբերության տարածման լայն ոլորտներ չունեն, մանականի ապառնիիբայաձները

Րը

ԱՆՑՅԱԼԻ

ԱՊԱՌՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱՋՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Սաճմանական

եղանակի անցյալի ապառնի ժամանակը կաղմվում է ապառնի դերբայով ե օժանգակ բայի անցյալի ձնձրով, ինչպեսն

խոնարչճում

գրելու էի գրելու էիր գրելու էր գրելու էինք գրելու էիք գրելու էին

Ա

խոնարճում

կարդալու էի կարդալու էիր կարդալու էր կարդալու էինք կարդալու էիք կարդալու էին

Անցյալի ապառնի ժամանակըիր կազմությանը Համապատասխան՝

է տալիս մի գործողություն, որբ մի անցյալ ժամանակում կասարելի էր, օրինակ՝«Երեկ, երբ խոսում էինք, նա գելու ԷՐ, կաողալու էՐ, աշխատելուէՐ, գնալու էո». «Երկու-երեք շաբաթ անտառում էինք «իՀշարկե, ինքն իր կալանավոր լինելու մաին (Անան.). գիշերելու» ցուլց

էՐջ (Խանզ-ի ասելու

Անցյալի ապառնի ժամանակը ապառնիիցէլ քիչ գործածուկան է-

սա

սաճմանական եղանակի ամենասակավգործածական ժամանակն է:

ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Սաշմանականեղանակի վաղակատարժամանակըկազմվում է վաղակատարդերբայով ն օժանդակ բայի ներկայի ձներով, ինչպես. Ե

խոնարչճում

գրել

ես

Ա

խոնարճում

կարդացել

հս

գրել է գրել ենք գրել եք գրել ճն

կարդացել է կարդացել ենք կարդացել եք կարդացել են

Վաղակատարժամանակի բալաձները

են

տալիս ներկա ժամանակակետից առաջ կատարված, ավարտված գործողություն, օրինավ՝ օՀիմա, հրբ մենք խոսում ենք, նա գնացել է, գել է, կարդացելէ». «Գնալով Ռուսիա, նա այնտեղից բերելէ (ծղծ դրամներ ն տգետների նա խաբելէ, գողացել,է, զոփել ու կողոպտելէ խծղվրա սաղացոել: եա է էր մի Ընկերոջը» ճերին, նույնիսկթունավորել (ՇիրՎ-).«Պախբայի նախիրը եկել է, չուր խմել ու անցկացել»(Անան.). «Գիշերն է ցույց

փռելիր Թեծրը մութ, Գիշերն է գերել իմ սիրտը ցաված» (Տեր-):

Վաղակատար բայաձների իմաստային գլխավոր առանձնաճատկու-

են տալիս այնպիսի է, որ նրանք, որպես կանոն, ցույց գործողություն, որին խոսողն ինքը ականատեսչի եղել, այլ պատմում է կամ ուրիշներից լսծլով, կամ էլ Ճետնանքից դատելով, ի տարբերություն անցյալ կատարյալ ձների, որոնք արտաճալտում են այնպիսի գործողություն, որին խոսողն ականատես է եղել կամ իրեն դնում է գործողության կատարմանվայրկլանի մեջ, ինչպես՝ Ձյուն է եկելիԶյուն

թյուննայն

եկավ, Ոչխարըմորթել ենիՈչխարըմռբթեցին,նա կտրվել էնա Նա վեց, Փողոցները ենկՓողոցները մաճքբել մաքոեցին, Նա շատ

խմեցն այլե

շատ

է

կտրո-

խմել|

Վաղակատարիիմաստը քննելիս իր վրա ուշադրություն է գրավում նան այն, որ վաղակատարբայաձները ալս կամ այն չափով ներկալի Ճճատկանիշնա ունեն, քանի որ խոսողը միշտ ներկան նկատի ունի, որից առաջ գործողությունը, ճիշտ է, կատարվել-վերչջացելէ, բայց ն գործողության 4ծտնանջը կարող է ճարատնել մինլն եերկա ժամանակակետը, ինչպես՝ «Ամպերն եկել են օարերըբպատել, Ջորերը լգվել, իրար փաթաթվել»(Թում.). «Տխուր երեկոն զաշկել է վրան» (Տեր.). «Գիշերն է փռել իր թները մութ, Գիշերն է գեբել իմ սիրտը ցաված» (Տծր-). «Արնեն-արդեն պոռունկըդբել է մեր Գնդուկ կոչված սարի ուսին»

(Անան.),

Այսպես ն՝ «նա պառկել է, բնել է, Ճճոգնելէ, նստել է» ն այլն Պայմանականերկրորդականնախադասութլուններումվաղակատա-

բով կարող

են

նան արտաճայտվել

ապագայում կատարվելիք գործո-

ղություններ, օրինավ՝«եթե տեսել եմ, կասեմ». «Որ հանդիպելեմ, 46եռ, էլ քեզ 2նտ չեմ խոսելու» ն այլե: ոիցս չի պրծնի». «Եքե գնացել երանգն ավելի շատ արտաճալտվում է անցյալ կաայս իմաստային տեսա, ձեռիցս չի պրծնի»: կասեմ». «Որ ճանդիպեցի, տարլալով՝ «եթե լեզվին: Այս կիրառությունները Ճատուկ են ժողովրդական-խուսակցական

ԱՆՑՅԱԼԻ

ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Սաշմժանական եղանակի անցյալի վաղակատար ժամանակը կազմվում Է վաղակատարդերբայով ն օժանդակբայի անցյալի ձներով, ինչպես. Ե

խոնարճում

գրել գրել գրել գրել գրել գրել

էի

Ա

խոնարճում

կարդացել էի կարդացել էիր կարդացել էր կարդացել էինք կարդացել էիք կարդացել էին

էիր էր

էինք էիք

էին

իր կազմության բնույքին ճամապատասխան՝անցյալի վաղակաէ տալիս մի գործողություն, որը մի անցյալ ժամանակացույց կետում կատարվել, վերջացել է, ըստ որում` գործողության արդյունքը կամ ճետնանքը կարող է տնել մինչե տվլալ անցյալ ժամանակակետը, ինչպես՝ «երեկ, երբ մենք խոսում էինք», նա գոել էՐ, գնացելէՐ, կաոէՐ». «Արեգակը թեքվելէՐ դեպի մուտքը, ն նրա վերչին ճառադացել, է գայքները լուսավորել ին քուսականությունից ղուրկ, անճրապույր քան նրա առչն տարածված ծովի մակերնույթը» (Շիրվ-). «Հեզ ղաքը արծաթափայլ ԱրածանինգարնանայինՃեղեղներից կատաղելէո ն պրղտոր Ճորձանքներով ծածկելէՐ յուր ափերը» (Րաֆֆի). «Հյուսիսի աննա էՐ իր կնոջն որսի մի գիշեր: ավելի ճիշտ՝ ւտառներիցմեկում սպանել էր զզգզել կնոջը» (Բակ.): շներին ճրամայել Ինչպես օրինակներից կարելի է եզրակացնել, վաղակատարբայաձնծրի ընդճանուր բնույթին Ճամապատասխան՝ անցյալի վազակատարը նս, որպես կանոն, արտաճայտումէ այնպիսի գործողություն, որին խոսողն ինքն ականատեսչի եղել, այլ պատմում է ուրիշներից լսելով դատելով: կամ էլ գործողության4Հեւոնանքից տարը

ու

ԱՆՑՅԱԼ

ԿԱՏԱՐՅԱԼ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱՋՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

Անցյալկատարյալ

ժա-

մանակը սաճմանականեղանակիմիակ պարզ ժամանակն է ն կազմըվում է կատարյալի ճիմքերով ն Համապատասխանվերջավորություններով: կատարյալի ճիմբերի նկարագրություննարդեն տրված է ն նշված, որ դրանք լինում են երեք տեսավ՝ ցոյական(դրեց-, (արդաց-), ՐՇեա-կան (բարձրացր-)ն պաշզ կամ աշմատական (գ -, փախ-)յ:

Անցյալ կատարյալը կազմվում է երկու տիպի վերջավորություննծրով՝ի ձայնավոր ունեցոգ վերչավորություններով, որոնք դզրաքարյան այսպես կոչված «նծրգործաձն»խոնարձճմանշարունակությունն են, ն Ա ձայնավոր ունեցող վերջավորություններով, որոնք գրաբարյան «կըԽոնարճմանշարունակությունն են, Միայն պետք է նկատի րավորաձն» ունենալ, որ ժամանակակից Ճայերենում, ինչպես ն աշխարճաքարում Վվերջավորությունեերի այս տարքեր տիպերը բայի «5ընդճանրապես, Ճետ ոչ մի առնչություն չունեն, իսկ գրաբարում, դրօնորումների ռային բայց Համենայն դեպս որոշակի դեպբեճիշտ է, ոչ Ճճեւոնողականորեն, րում տարբերակում էին ներգործականն կրավորական սեռձրը, օրի-

նակ՝ գոեցի--գոեցեո--գբեաց (գրծցի--գրեջցիր--գրեց)-- ներգործական անո, գոեցայ--գոեցաո--գբեցաւ (գրվեցի--ԳգՐՎեցիր--գՐՎԵ9)--կրավորականսեու Անցյալ կատարյալի Ի ձալնավորով վերչավորություններն ունին ճծետկյալպատկերը:

եզակի

ճոգնակի ԻՆՔ

ի

իջ

Իր

կամ ԵՏ

ԻՆ

Անցլալ կատարլալում այս վերջավորություններնԵն ստանում խոնարճումների պարզ բալերը ն պատճառականբայերը, ըստ են ոչ թե 0, րում՝ վերջիններս եզակի ծրրորդ դեմքում ունենում ն

Ա

ԵՑ:

են ո-

այլ

0րինակներե

Ա

խոնարճում

խոնարճում

գրեցի բարձրացրի գրեցիր բարձրացրիր գրեց բարձրացրեց գրեցինք

կարդացի կարդացիր կարդաց կարդացինք

6 բարձրացրինք

կարդացիք բարձրացրիք կարդացին գրեցին բարձրացրին վերջավորություններնունքն Անցյալ կատարյալի Ա ձայնավորով

գրեցիք

ճծտնյալ պառտկերը-

եզակի

,

Հոգնակի

Ա

ԱՆՔ

ԱՐ

ԱՔ

ԱՎ

ԱՆ

ե Ա

Անցյալ կատարյալում

վերչավորություններնեն

ալս

ստանում

Ե

խոնարճումների սոսկածանցավոր բայծրը: 0րինակներ. ԵՇ

Ա

խոնարճում

գտար

գտավ

փախար փախավ

բարձրացար բարձրացավ

ժՄուտեցար

փախաք

բարձրացաք

մռտեցաք

գտանք փախանք գտաք

փախան

գտան

խոնարճում

մոտեցավ

բարձրացանք մոտեցանք բարձրացան մոտեցան

Չնայածայն բանին, այս

որ անցյալ կատարյալիվերջավորությունների երկու տիպերը լրիվ Համարժեք են ու Հավասարազորն գտնվում

են լրացուցիչ բաշխման ճարաբերության մեջ, կամ այն բայց ըստ այս կազմության իմքերի վրա դրվելու առանձնաճատկության չափազանց մեծ կալունություն են Հանդես բերում ն, որպես կանոն,իրարով փոէ ՃոլովականՃամակարինչես ալդ չեն կարող, նկատվում խարինվել ծագումիկլծագման, գում (2մմտ.օրինակ՝ գիշնրվակգիշերի,ընկերոջի փաընկերի ն այլն, բայց միայն՝ գրեցի(ոչ ծրբեք՝ գրծցա), կառդացի, ն այլն): խա, գտա, բարձրբացա

Այժմ անցյալ կատարյալ ժամանակիիմաստի մասին: Անցյալ կատարյալ ժամանակըցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետում առանց որեէ տնականության կատարված, ավարտվածվերչացած գործողություն, ինչպես՝ «երեկ ժամի Հինգին նա գբեգ,կաոդաց, աշխատեց,գնաց». «Սրաֆիոն Գառպարիչը թաշկինակըշարժեց, Արծաթի ախորժալուր ձայնն էլեկտրական տոկի դրամները ճնչեցին: նրան: նա շարժվեգ, պես անցավխուժանի մարմնով,ցեգեց դղոդաց, դիմեց դեպի թաշկինակը» (Շիրվ-). «Դու անճոգ նայեցիոիմ վրա Ու Ես քեզնից դառնացած ԵՇ քեզնից անցարքո խաղով կանացի. ճեռացա,

հեռացա լացի»(Տեր.). ու

«Ես

վազեցիձորը,

մտա

գետակն

ու

սկսեգի

այդպիսի քարեր գտա, դաորսեցի դույլի Մեջ, չուր շոշափել քարերը: ու վեր. Անտառըվերջացավ, գետակի լցրի վրան քայլեցիգետակն ի (Անան.)։ գույնն ավելի պայծառացավ» Անցյալ կատարլալ ժամանակը տարբերվում է անցլալ ժամանակաճատվածարտաճալտող մլուս ժամանակեծերից: ես

Իր իմաստով անցյալ կատարյալընախ տարբերվում է անցյալ անկատարից: նքե անցյալ անկատար ժամանակը ցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետում տնական, ճարաձիգ, ընքացքի մեջ դոնվող է տալիս կատարյալ ժամանակը ցույց գործողություն մի անցյալ ժամանակակետում կատարվածավարտված

դործողություն,

ապա

անցյալ

գբում էՐ| զեկուցումէո|զեկուցեց,ճաշում էո|ճաշեց, գեց, կառդումէո|կաոդաց, առանց որնէ տնականության, ինչպես՝ Երեկ ժամի 8-ին

նա

ն այլն: էՐ|նկաշեց եկաբում

եթե իմաստային մյուս տարբերությունները Ճաշվի չառնենք, ապա որ անցյալ կատարյալն անցյալ սնկատարը, էնչպես դրանց անվանումներն են արդեն ցույց տալիս, կերպային Ճակադրություն են կազմում: Առաջինըկատարլալ կերպ ունի, այսինքն շեշտում է գործողության վերջը, ավարտվածությունը, իսկ երկրորդը անէր Ընկատար կերպ ունի, այսինքն արտաճայտումէ գործողությունն տնականության մեչ, ն գործողության վերջը Հի ծրնում։ թացջի» անԱնցյալ կատարյալը տարբերվում է նան վաղակատարից ցյալի վաղակատարից։եթե վաղակատարիդեպքում խոսողը միշտ նըորի նկատմամբ կատի ունի ներկա ժամանակակետը, գործողությունը երբ խոսում հեք, ներկայացվում է որպես ավարտված, ինչպես՝«Հիմա, նա գնացել է», իսկ անցյալի վաղակատարի դեպքում խոսողը միշտ նըունի մի անցյալ ժամանակակետ, որի կատի նկատմամբգործողություեր ներկայացվում է որպես ավարտված, ինչպես՝ «Երեկ, երբ մենք խոսում էինք, նա գնացել էր», ապա անցյալ կատարլալի դեպքում խուողը մի անցյալ ժամանակակետում զործողությունը ներկայացնում է որպես առանց որեէ տնականությանկատարված-վերջացած,ինչպես՝ «երբծկնա գնաց»: Մյուս կողմից՝անցյալ կատարլալը։ ինչպես նշված է արդեն, տարբերվում է վաղակատարից ու անցյալի վաղակատարից նրանով: որ անցյալ կատարյալը, որպես կանոն, ականատեսիժամանակ է: կարող ենք ասել»

ու

ու

ԸՂՋԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

ԸՂՋԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ԲԱՑԱՋԵՎԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒ-

Ըղձականեղանակն ունի երկու գլխավոր կամ բացարձակ ն վեց (22«3»-Հ6) երկրորդական կամ Ճարաբերականժամանակայինձներ, րոնք ներկայացնումեն ճետնլալընդճանուրպատկերը. ՆԸ.--

ո-

Գլխավոր կամ քացարձակ ժամանակաձներ զնամ գնայի

Երկրորդական

կամ ճարաբերական ժամանակաձներ գնալիս լինեմ գնացած լինեմ գնալու լինեմ

գնալիս լինել գնացած լինեի դնալու լինեի

Ըզձականըսուբյեկտիվ եղանակներից մեկն

է տալիս ցուլց գործողության կատարմանիղձ, ցանկություն, տենլանք, փափագ, Ըստ որում, գնամշարքի բայաձներըիղձ, ցանկություն էն ցույց տալիս խոսողի նեհրկալում, ուստի ն դրանք իրենց բնավորությամբներկայի Ճատկանիչ ունեն, իսկ գնայի շարքի բայաձները իղձ, ցանկություն են ցույց տալիս մի անցյալ ժամանակում, ուստի ն դրանք իրենց բնավորությամբ անցյալի ճատկանիշունեն: Սակայնքանի որ ցանկալի գործողությունը ըստ բովանդակության, կատարման տեսակետիցմիշտ ապառնի է, ուստի ն գնամ շարքի բայաձներին տրվում է (ներկայի) ապառնի, իսկ գնայիշարքի բայաձներին՝անցյալի ապառնիանվանումը: ԱՊԱՌՆԻ

է

ն

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՆԿԱՋՄՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

մանակը կազմվում է անկատարի4իմջով

ն

ապառնի ժաԸղձականի

դիմաճամապատասխան

թվանիշ վերջավորություններով: ապառնիի վերջավորություններնեն. Ըղձական

եղակի

ճոգնակի ՆՔ

Մ

ԼԱ

Ք Ն

ըստ առաջին ն երկրորդ խոնարճումԱյս վերջավորությունները Հետ Են Ա ձայնավորների միասին ճամապատասխանալծորդ ների՝ են վրա, միայն առաջին խոնարճման անկատարիճիմջի դրվում բար ն ձայնավորըփոխվում է Ի-ի: դեպքում եզակի երրորդ դեմքի լծորդի են ըղձականապառնիիՃՀետնյալձենրըԱյսպիսով, ստացվում

ե

խոնարճում

գրեմ

գրես

Գրի գրեեջ գրեք գրեն

Ա

խոնարճում

կարդամ կարդաս կարդա կարդանք կարդաջ կարդան

Ըղձականապառնիի Ճիմնական իմաստն այն է,

որ

ցույց

է տալիս

կատարման իղձ, ցանկություն, փափագ ներկալում, գործողության «Գնամ,ռա՛րգնամ, գլուխսդնեմ դոգին, մորս կարուռն առնեմ» րինավ՝ 1իք-լցված սրտով նսաեմ (մնաե.).«Մարդոցժխորը թողնեմ Բեռանամ, .-

միայնակ, Գոկեմ վարդերս դալուկ, դժնդակ, Մեռնող վարդերս փայ-

լամ» (Տեր-). «Այսօր գթանքիրարու-- Խեղճ լինենք ԲախտչշտենչանքՃեռու Տարիներըչճիշենք» (Տեր-)։ մաչենք,

փայեմ

ու

ու

չա-

ու

իրենց արտաճալտածիմաստին ճամապատասխան՝ բղձականի ձեեն ստորադասականնախաղասություններում. վերը լայնորեն կիրառվում ինչպես` «նա ՆպատակիԵրկբոոդտկան նախադասություննեբում, միջոցին ազատ շունչ առնե» ձիու սանձը ճանեց բերանից, որ լողալու (Րաֆֆի). «Մոտսնում էին աղայի դիակին, որ տեսնեն նվիրական ունամանները» (Շէրվ-). «իմաստուն խոսքեր սովորեցի ես, Որ բոապուրեմ զորությամբ մթին, Հոգիդ կախաոդեմբմայեմ Քեզ: ինձ այրող ճուրը նետեմ քո սրտին» (Տեր.). «Շտապում են կշտանալ, որ լուսադեմին գնանանտառի թավուտներում թաէնվեն»(Անան.): ինչպես: «եթե Պայմանիեբկոբոբղական նախադասություններում, Հիվանդը կենդանի ձուկ կուլտա, կկտրի դանակի պես, կամ՝ դես, կամ՝ նեմ անելու» դեն» (Անան.).«Թե սազ մնամ, եկող ւշունք Ճարսանիք (Բակ.). «Որ բամփեն գլխին, տափին կփակի» (Բակ). «Աչքովդ էլ տեսնես, չճավատաս» (Հնան.): ու

Խեդիր Եբկբոորդական նախադասություններում՝ ուզել,ցանկաճալ, խնդրել, պահանջել,ապսպոել,պատվիշել,պատվերտալ ն իմաստային նույն խմբի մեջ մտնող այլ բայերի պաճանջով, ինչպես՝ «ձամբոն ուղում էր իր տասներկու տարեկան Գիքորինտանի քաղաք» (Թում.).

«Ուղում է, որ առաջ էս խոսեմ,ուտելիքխնդրեմ» (Անան.).«Հայրդ փափագումէրչ որ միալն անունդ խլես նրանցից ն այդ օտարազգի կնոջից» (6Շիրվ-)«նրանից պաճանջում էին, որ իր ուխտը ղոժե, թողնե կնոջը, ձգե զավակներին»(Շիրվ-). «Ապապրեց, որ Համբոնզա» (Թում.). կենդանի որ ձուկը ճամոզել ճիվանդին, կուլ տա» (մնան.), «Սկշեցին եմ ասել ն նման տիպի կապակցուՈւզում եմ գնալ, ցանկանում թյունների անորոշ դերբայները ժողովրդական լեզվում արտաճայտվում են ըղձականիձեերով՝ ուզում եմ գնամ, ուզում ես գնաս, ուզում է գնա ն

այլն,

Մեր Ճին քերականները, նկատի ունենալով ըղձականի միայն այսպիսի կիրառությունները, այս եղանակը կոչում էին ստոբաղասական:

Ճաճախ արտաճայտում են պատԸղձականեղանակի բայաձները սնվախատդես վեր, ճորդոր, երբեմն ն Հշրաման, էնչսես՝«Վախ փուչ չանես» (Թում.). «ինձ դեն չընկնես, ձեռդ ընկած փողը թոռ մտաճան չանես,Հա՞... պատվիրեց լացակումած» (հԽանզ.).«Մինչե ուտենք ու գնանք կրակն իջնելը է՛կ մի քանի ճատ էլ բռնենք,խոշովենք ու

ու

ու

ճորթերի մոտ» (մնան.).«Թող օրհնվի ճանգուցլալի անբասիր ճիշաի րլուրուց տակը, քող աստված բլուր վարձատրենրա ազնվազարմ ժառանգներին,թող Հանգուցյալի գործը ծառայե օրինակ բոլոր ազգալնոց ճամար» (Շիրվ-). «Թող շուրջս փովի անանց լռություն, Թող ինձ

չբիշեն,թող ինձ

մոռանան»

(Տծր-): Ըղձականիձնեերովեն արտաճայտվում անեծքներն օրճնանքնեի՛, է՛ պակսե՛ռ դու,. էլի աչքդ էն իը ն նմանները, ինչեւ՝ նի Հաջաթի վրա՞ է» (Անան.). «ՔՐԲՐվե՛ս գնա դուռը բա՛ց արա դու, չուտ» (Թում.). «Աստվածլինի քո օգնականը, բալա՛ ջան-- խոսում էր Ջոր քարին գնալիս՝ չոր քարն էլ կանաչիջեղ Համար: Պակաս պապս: օրդ խնդությունով անց կենա... Աստվածբարի ճամփա տա, ոտդ ոչ դիպչիքարի» (Թում.). «Անիծվի՛այն օրը, ձրբ նա թույլ տվեց իր Սըմու

Օ--

սատա-

նա, պնալ օտար ծրկիր՝ուսումըշարունակելու, բատին անիծվի՛

զեց իրծնից իր որդուն» (Շիրվ-)» ԱՆՑՅԱԼԻ

ԱՊԱՌՆԻ

որ

կոր-

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱՋՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Ըղձականիանցյալի պառնին կազմվում է անկատարի բայաճիմքով ն Համապատասխան ա-

պիմախվանիշ վերջավորություններով: Ըզձականանցյալի ապառնիիվերջավորություններնեն. եզակի

ճՃռգնակի ԻՆՔ

ի

իր

ր

ԻՆ

ըուռ առաչին Այո վերչավորությունները,

երկրորդ խԽոնարճումձայնավորների ճետ միասին Ճճամապատասխանալծորդ ձայնավորների դրվում են անկատարիճիմքի վրա" ԵՍԱ բար ն Ի ձայնավորով սկսվող վերչավորությունների միչն ըստ ճայեծրենի Յ մտնում է ձայնակապը, որը մեր ուղղաօրենքների արտասանական Ճետո Ճնտո չի գրվում, իսկ Ա-ից գրվում է: գրության կանոններովԵ-ից ն Այսպիսով, առաջին երկրորդ խոնարճումներիճամար ստացվում են անցյալի ապառնիիճետնելալձները. ըղձական ների

ն

Ե ն Ա լծորդ

ռ

խոնարձճում

դրեի գրեիր դբեր

մ

խոնարճում

կարդայի կարդայիր կարդար

գրեինք գրեիք

գրեին

կարդայինք կարդայիք կարդային

նշենջ, որ կարող է լինել նան այլ մոտեցում. ըղձականի ն՛ աղպառնիի, ն՛ անցյալի ապառնիիվերչավորություններիկազմում զետեղել նան (լծորդ Ե ն Ա ձայնավորները: Այս դեպքում առաջինխոնարչման ապառԵՄ, ԵՍ, Ի (Հէ), ԵՆՔ, ԵՔ, ԵՆ, իսկ անցյալի նիի ճամար կանջատվեն եի, ԵՒՐ, ԵՐ, ԵԻՆՔ, ԵԻՔ, ԵԻՆ վերչավորությունները, Համար՝ սպառնիի որոնք եթե ճաշվի չառնենք ուղղագրական տարբերությունները, փաստորեն նույնանում են օժանդակ բայի ներկայի ու անցյալի ձների Հետ ն՛ Հնչյունական կերպարանքով,ն՛ իմաստով: Ըղձականանցյալի ապառնիի բայաձները ցույց են տալիս չիրականացած գործողության իղձ, ցանկություն մի անցյալ ժամանակում, իր ինչպես՝ «Բայց ինչո՞ւ դնաց Հայոց Թագուշին, Մնաբ ծիծ տար Մնաոբ Մեր Սողոմոնին-կոմիտասին։ ճողարՄեր մինուճարի-- հր Մնաբ ու որդու մասին: նրան մայրություն աներ: Հժուսաճատության տրսոմության պաճին նրա ճակատի ամպերը վաներ, Նախ նրա ոսոի Ու 4ետո սրտի փշերը հանեոչ Մնաոր, Որ նրան մի ողջ ժողովուրդ «Մեծ մայր» անվանե, «Վեճամայլբ» կոչեր,Մի ողջ ժողովուրդ սուրբ ձեռքը նրա իր բերնին տաներ, Փեշերը պաչշեո» (Սնակ). «Ջուր դառնայի՛ր որ լի է աղանեմորդ փորում, չասո՛։ ծրանիչմտնեիբայս աշխարտճը» բով: նրանիշտեսնեիր արնի փայլը...» (Փոփ): ինչես օրինակներնեն ցույց տալիս, ըղձական անցյալի ապառնին իր եղանակային բովանդակությամբամեննին չի տարբերվում բղձական ապառնիից, միայն անցյալի ապառնինցույց է տալիս մի չիրականացածցանկություն անցյալում: Սակայնըղձականի անցյալի ձները ունեն այն առանձնաձճատկությունը, որ կարող են վերաբերել ոչ միայն անցյալին, այլն ապառնիին, այսինքն իրենց արտաճայլտածիմաստով մոտավորապես ճավասարվում են ըղձականի ապառնիի ձներին, օրինակ՝ գնամ տեսնեմ նբան| ու

ու

տեսնեիրնրան, գնա գնայիտեսնեինրան, գնասաեսնես նբան|գնայիո տեսներ նրան: ձեերի միջն, այս զուդաճեռ Սակայն տեսնի նբան|գնաբ Համենայն դեպս, իմաստային տարբերություն կա. Ըղձականիանցյալի ապառնիի ձները այղ դեպքում արտաճալտում են այնպիսի իղձ, ցանկություն, որի հրականացումը խոսողը ներկայացնում է խիստ ցանանիկալի, բայց կամ Ճամարյա ան4ճնար, անճնար, անիրականանալի

բականանալի,ինչպես՝ «նեի չոբան սարերում Ճեռու, Գայի անցնեիր վրանիս մոտով, հրար նայեինք անուչ կարոտով, Քնքուչ ժպաայինք Թեթն որպես ճանկարծիրարու: Գեայիո աղբյուրն ու ետ ղառնայիո, վիթ ելնեիր ձորից, Մի չուր տայիրինձ քո լի սափորից Ու վրանիս մոտ

լիներ,որ Բանգսաանայիո» (Տեր-). «Լիներ,այնպես նրանց

նած

արտբ

նստեր

ճնձեր, Սոնան Հաց

կողջին» (Բակ.

ՊԱՑՄԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՄ

ինքըճնձվորլիներ,

բերերիրեն, շապիկը

ԵՆԹԱԴԲԱԿԱՆ

ՃԻտներ

ու

քրրտ-

ԵՂԱՆԱԿ

ԿՐ-ՈՎ ԿԱԶՄՎԱԾ ԲԱՑԱԶՋԵՎԵՐԻԵՂԱՆԱԿԱՅԻՆԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՑԸ.-- Արնելաճայ գրական լեզվի ԿԸ-ով կազմված բայաձների էղանակային բովանդակության ճաիցը ճայ ջներականությանպատմության մեջ տարակարծություններու վեճերի առիթ է տվել ն է՛՛ կազմված ապառնիի ձները Այսպես,Ստ. Պալասանյանը ԿԸՐ-ով (կդնամ,կգնաս, կգնա) դնում է սաճմանականիմեչ, իսկ անցյալի պառնիի ձները (կգնայի, կգնայիր, կզնար) ճամարում է առանձինեղանավ՝ պայմանական եղանակ": Ելնելով այն դրույթից, որ կգնամջարՔի ձները ճիմնականում արտաչալյտում են ներկա, իսկ կգնայի շարքի ձները՝ անցյալ ժամանակ՝ Մ. Աբեղյանն այն դրույքն է զարդացնում, Թե ԿԸ-ով կազմված բայաձները Ենթադրական գործողություն են արտաճայտում. այստեղիցէլ այս բալաձների ենթադբական հղանակ Հորա-

ֆորջումը։ Ա. Ղարիբյանին Գ. Սնակի քերականություններում,բացի ձնթադրականգործողության արտաճայտումից,կՐ-ով կազմված բա-

զաձների 4իմնականեղանակայինբովանդակությունն է ճամարվում նան պալմանական գործողության արտաճայտումը, ն, այսպիսով, այս բակամ ենթադրական ցաձներն անվանվում են պայմանական եղանակի ձներ2: Ս. Աբրաճամյանը,անդրադառնալովալդ ճարցին, գալիս է այն եզրակացությանը, որ ԿԸ-ով բայաձները ըստ եղանակային բովանդաեն43: Հ. Բարսեղյանըքննարկվող Ճարցի մասին կության սաճմանական է. գրում «Պայմանականկամ ենթաղրականեղանակը ցույց է տալիս Խոսքի մոմենետիցչետո կամ մի անցյալ ժամանակակետում կատարվելիք գործողություն, որի կատարման իսկությունը խոսողը Ճավաստում է Հաստատ 4ամոզմունքով, ճաճախ էլ պայմանով կամ ենթադրաբար»: Պ. Պողոսյանը ԿԸ-ով կազմված րայաձներին տալիս է կատեգոբիկաեղանակի բայաձներն արկան եղանակ ճորչորջումը, կատեգորիկական ստաճայտումեն «գործողության նկատմամբխոսողի կատեգորիկճաստատական կամ ժխտականվերաբերմունքը» 5: ՎրացիճալագեւտՇիլանման` կաձեն քննարկվող ճարցը լուծում է Ստ. Պալասանյանի կգնամ

Տե՛ս

Ստ.

Տե՛ս

Մ.

ԳԱՏ,

Քերսմլանութիչն մալերենի լեզուի, Թիֆլիս, 1906: Պալաստանեան, Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1965: . Տես Ա. Ղարիբյան, Հալոց լեզվի դասավանդմանմեթոդիկա, Երնան, 1854, Գ. Սնակ, Ժամանակակից քսդոց լեզվի դասբնթաց, Երնան,1955։

Ց

Տես

««

Տես

Պ.

1953, )8 9:

Բարսեղյան,Արդի Մայերենիբայի ն խոնարճման տեսություն, էջ 251։ Պողոսլան, Բալի եղանակային ձների ոճական կիրառությունները, էջ 82։ Հ.

իսկ կգեայի շարքի ձները՝պաչյսանմանական, շարքիձները Ճամարելով է. Աղայանը զոնում է, որ ԿԸ-ով կազմված մանականեղանակի ձեերճճւ սմոնում բայաձները

սաճմանական եղանակի մեջ: Կր մասնիկը կարող է դրվել միայն ըղձական բայաէ չոալիս Ճաղորդողի գրում է- «Այն ցույց ձների վրս՝ գ. ՑՓաճումլյանը կողմից Ճաստատաբար, որոշակիորեն ենթադրվող եղելություն: 0գտա-

Նշելով,

են

որ

ավանդականւսնվանումը՝ կ(ը)-ով օժտված բայաձները կագործելով րելի է կոչել ենթադրական: Քանի որ կ(ը)-ն Հաստատ, որոշակի էնարտաճայտողմասնիկի արժեք ունի, ուստի կ(ը)-ովօժտթադրություն ված կ(բ) գնամ,ե(ը)գոեմ ռիպի բայաձները սաճմանական եղանակի արժեքեն ստանում, մանավանդ որ որպես ճավաստի արձանագրվող եղելություն ենթադրական է: Մյուս յուրաքանչյուր աղպադա (ապառնի) յուրաքանչյուր ենթադրություն ճենվում է որոշ պայմանի վրա, կողմից՝ ն առանց կ(ը)-բ(ըղձական) ձնծրի ճետ զուգորդվելու դեպլքում՝ ուստի են ձննպայման, կ(ը)-ով (ճնթագրական) վերջիններս արտաճայտում բըբ՝որոշ պայմանով կատարելի եղելություն (ճմմտ. «եթե գա, կգնամ» կամ «եքն.գար,կգնալի»).էլ ծագում է կ(ը)-ովձեերի պայայստեղից մանական անվանումը»:8: Հարցէ առաջանում. էնչպե՞ս կողմնորոշվել այս կարծիքների մեչ, վերչիվերջո ո՞րն է ԿՐ-ով կազժված ձների եղանակային բովանդակությունը: Հայ քերականների՝ ԿԸ-ով կազմված բայաձների մասին արտաճարտած կարծիքներից Ճամենայն դեպս կարելի է եզրակացնել, որ

շարքերիձնեոը Եղանակային բազմիմաստ կգնամ, տեսակետից կգնայի Եթ: մի կողմ Թողնենքպայմանական եղանակային իմաստը, քե բխուժ է ԿԸ-ով կազմված բուն բայական ձներից, այլ պայմանավորված է շարաճյուսականծատուկ կառուցվածքով, օրինավ՝ «եթե գաս, կանեմջ», «եթե գայիր, կանեի» (այսպիսիպայմանականություն կարող է արտաճայտվել նան սաճմանականի ձներով, ինչպես՝ «եթե անելու եմ», «եթե գայիր, անելու էի»), ուրեմն ն հղանակի ձնադաս, բանական արտաճայտությունՀամարվել լի կարող, ապա ԿԸ-ով կազմված բայլաձները առնվազն արտաճայտումեն եղանակային ճետելոալի-

ձնեեր են: որը

ոչ

մասոները: եղանակիիմաստ, ծրբ ԿՐ-ով կազմված 4ձեա) Հաստաաողական էն վերը արտաճալտում ապառնիի գաղափար: Այդ դեպքում նրանբ են ցույց տալիս ալյեպիսի գործողություն, որ խոսողի կարծիքով, նրա ունեցած ճիմունքով ճաստատ, անվերապաճորենկատարվելու է ներՏե՛ս

«Լեզվի ն ոճի Բճարցեր»,2, Երնան, 1084, էջ 205, 209։ Է. Աղայան, Բալի ձնաբանական կառուցվածքը ժամանակակիցԲալերենում, «Պատմա-բանասիրական ճանդես», 1968, ԺՔ 3: « Գ. Ջաճուկյան, Ժամանակակիցճալերենի տեսության Բիմունքները, Էջ 246։

Տես

կա կամ անցլալ ժամանակակետերիցՀետու իրենց արտաճալտած իմաստով ԿԸ-ով կազմված բայաձները ճավասարվում են սաճմանական ապառնիի ն անցյալի ապառնիի ձնձրին՝ միայն այն տարբերությամբ, որ սաճմանական ձների մեջ խոսողի անձնական վերաբերմունքը չի դրսեորվում, իոկ ԿԸ-ով կազմված ձների մեջ դրսնորվում է, ն եղելուԹյունները ներկայացվում են որպես անվերապաճորեն,անպայմանորեն կատարելի, ինչպես՝ Նա գնալու էնա կգնա. Վաղր նա զեկուցում է Վաղբ նա զեկուցում կկարդա:նշենք նան այն, որ սաշմակառդալու| նական ն Հաստատողականիմաստները իրար շատ մոտ իմաստներ են, ն այդ իսկ պատճառովէլ ԿՐ-ով ձների ալդ իմաստով գործածվելիս աղատ կարող են փոխարինվել սաճմանական եղանակի ապառնիի ն անցյալի ասլառնիիձներով եղանակիիմասա, նրբ ԿՐ-ով կազմված բայաբ) ենթադրական ձները, առանց ապառնիությանգաղափարի,արտաճայտում են ներկավի (ն անցյալի) իմաստ, օրինավ՝ նա ալդ մասին կիմանա(այժմ). նա ն այլն: ւոնտեսող է եղել, փող կունենա եղանակիիմաստ, երբ ԿԸ-ով կազմված բայադ) Սաճմանական ձներբ կիրառվում են ներկա ն անցյալ անկատարժամանակներիիմաստով որպես սովորության, կրկնության ներկա ն անցյալի անկատարջչ շտապ մի կտոր Ճաց կուտի ու կրշվեր կկենա, օրինավկ՝ Առավոտյան դաշտ. Առավոտյան վեր շ տապի կկենաո,տապ մի կտոր ճաց կուտեր ու

դաշտ կշտապեր

Հարց է առաջանում` այս

երեք եղանակային առումներից ո՞րն է «իմնականը։ կարծում ենք, որ ճարքբ երկինտրանք չի գլխավորն կարող առաջացնել: Եթե նկատի ունենանք, որ ԿՐ-ով կազմված բայաձները ենթադրականեղանակի իմաստ են արտաճալտում, երբ նրանց մեջ մարում է ապառնիության գաղափարը, իսկ սաճմանական եղանակի իմաստ են արտաճայտում, երբ երկրորդաբար կիրառվում են որպես կրկնության, սովորույթի ներկա ն անցլալ անկատար, ապա սլարզ կդառնա, որ կՐ-ով կազմված բայաձների եղանակային ճիմնական իիմաստն է, ուրեմն ն դրանք կարելի է կոչել մաստը նհաստաատողական եղանակիբայաձները: Բայց մենք, Հետնելով ավանճաստատողական դույթին, գործածում ենք պայմանական կամ ենթադրականեղանակ» սնվանումը: ենքադրական եղանակը, ըղձականի նման, ունի երկու գլխավոր կամ բացարձակ ն վեց երկրորդականկամ ճարաբերականժամանակայինձներ, որոնք ներկայացնում են ճետնլալ ընդճանուր պատկերը: ու

կամ բացարձակ ժամանակաձներ կգնամ

գլխավոր

կգնայի

կամ ՖԽրկբորդական Ճճարաբերական ժամանակաձներ

գնալիս կլինեմ գնացած կլինեմ գնալու կլինեմ գնալիս կլինեի գնացած կլինեի գնալու կլիներ ԱՊԱՌՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Այսպես կոչված պայմանական կամ ենքադրական եղանակի ապառնի ժամանակի ձները, ինչես առիթ ենք ունեցել նշելու, կազմվում են ըղձականի ապառնիի ձներից, որոնց վրա սկզբից ավելանում է Կ (ձայնավորով սկսվող բայերի դեպքում) կամ ԿԸ (բաղաձայնով սկսվող բալերի դեպքում) մասնիկը: Այսպիսով, ստացվում են ճետնյալ ձները. Ե

խոնարչճում

կգրեմ կգրես կգրի կգրենք կգրեք կգրեն

ն

խոնարճում

կկարդամ կկարդաս կկարդա կկարդանք կկարդաք կկարդան

Այս բալաձների Հիմնական իմաստն այն է, որ ցույց են տալիս մի գործողություն, որ խոսողի ունեցած Ճիմունքով Հաստատ, անվեբապաճործնկատարվելու է խոսքի պաճից ճետո ընկնող մի ժամանաինչպես՝«Դու չես Ճավատում, կաճատվածուք, Սամվե՛լ,բայց շուտով որ այդ բոլորը «Վաղը նա կակնաոկի, (Րաֆֆի). կտեսնես, կկատաովի» երեխաներին բերել Մոսկվայից: Այրին, իչէ, Հետո կամա-ակամա կընՃետ» տելանաիր Հարսին ընդունելու մտքի (Շիրվ-).«էլի դարուն կգա, էլի լարին կմեա, Կփոխվին տարիքը, կփոխկբացվիվարդը, Սիրեծկանը վի մարդը, Բլբովի ձրգն էլի տարին կմնա» (Չար.). «Կշարծեմնորից քայլերս տարտամ, Լապտերներիճեզ լույսը կգոկեմ,Զվարթ անցորդին ուրախ կժպտամ,Ինքս ինձ կեոգեմ»(Տեր.)։ ենքառրականեղանակի ապառնիի ձները առանձինդեպքերում կիրառվում են ենթադրական, Հավանական, կարելիական եղելություններ

Թե ցանկանում է կնոջն

ու

փույք բայց ճարկե,կզայբանա, կաղեոսե,

20-31

«րտաճայտելու ճամար, ինչպես՝ «Այժմ նա տանը ելինի».«Որ տասը բարեկամ ունենանք, մի քսան էլ թշնամի կունենանք».«Այս դաճլիճում «նա այդ բանն էլ կգիտենա». ճազար մարդ կտեղավոովի»«Վերջերս չի աշխատում, փողի կարիջ կունենա». «Աշխաիչ է. էդպես էլ կպատաճի» (մնան). «- Ջմեռը սարի չրերում ձկները կապոե՞ն: խոր լճերում կապոեն (Անան.)' ինչպես նշված է արդեն, ենթադրականեղանակի բայաձներով արստաճայտվածայոպիսի եղելությունները վերաբերում են ոչ թե ապառնիին, այլ ներկային: ենթադրականեղանակի ապառնիի ձները Հաճախ արտաճայտում նն այնպիսի եղելություններ, որոնց կատարումըկախված է այս կամ այն պայմանից. եթե պայմանն իրականանա, ապա գործողությունն անվերապաճորենկկատարվիչ Այսպիսի դեպթերում պայմանականբացաձները սովորաբար ուղեկցվում են եթե, թե, որ ն այլ շաղկապներ ունեցող երկրորդականնախաղասությունեերով, որոնք իրենց կազմում են ըղձական եղանակի բալաորպես ստորոգյալ սովորաբար ունենում «Որ էդպես բան էն. Քուռը ձներ, ինչպես՝ անի,կգտմ,կոնիցը կբռնեմ, կգցեմ»(Թում.).«Եթե բաժանվի ալժմյան կնոջից, իրավունք ձեռք բերի ամուսնանալ մի ճայ աղջկա ճետ, այն ժամանակ նոր կնոջից եղած զավակները կհամարվեննրա օրինական ժառանգները» (Շիրվ-). «էն տեսակ կին, ես իմ Հոդին, Թե աշուղն էլ ունենար, Առանց զենբի, Առանց զորքի Շաճերի դեմ կգնար: Սիրո ճնոց, Կրակ բոց-էնպես աչքեր քե ժպտան, Մարդու ճամար օրվա պես վառ Գիշերներըլույս կտան:Վարդիթերթեր-- էնպես չուրթեր, Թե Հաղթություն քեզ մաղմաճ, Ո՛չ զենք զորք կհաղթեն» (Թում.)։ թեն, էլ ջեզ ո՛չ ջաճ, Ո՛չ աճ ենթադրականեղանակի ապառնիիձների Ճաճախ կիրառվում էն սաճմանական եղանակիներկայի բայաձների փոխարեն ճատկապեսորպես սովորույթի, կրկնության, սաճմանումի ներկա, ինչպես` «Ջուկը պոչիցչեն բոնի,գլխից կբռնեն» (մնան.).«լավ որսկանը ման չի գալ. նա շր աշռրար կպաճի,-- պատմում էր որսկանը» (Թում.). «ԱՄեն լխատանքիցճետո կուտի, կխմի, փքված ու կարմրած տուն կգա, կոիվ կսարքի,կվիճի, կգոռգոռա, շատ անդամ էլ տան հղած-չեղածըկտտ --

ու

ու

ու

կջաողի»:

ենթադրականիերկրորդ դեմթի ձները արտաճայտում են խուակքին ուղղված պատվեր, ճորդոր, ճրաման, ինչպես՝ «էգուց տավարը

Տա՛մ ճետդ պաճ կտաս, կգասբակատեղ, Սիմոնին

Ճաց

Հա՛մ կբերես,

Բարկօգնես»(Անան.). «Վաղն առանց այլնայլի կվճաբես ճետ կվեոցնես,ինձ Համար կպատոասսեղին իմ պարտթը, մուրճակը տեռ Հինդ Հաղարռութլի: Ես ունիմ ուրիշ պարտթեր էլ, բոլորը կվճարես են բեզ, ո ւլեր չարչարում կգրես իմ Հաշվին»(ՇՒՐՎ-)-«Քոզալուկ ախո» էդուց նախիրը կտանես (թում), եզ

ու

ուստա

ԱՆՑՅԱԼ

ԱՊԱՌՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Պայմանականկամ էնեղանակի անցյալի ապառնի ժամանակի ձները կազմվում թադրական են ըղձականիանցյալի ապառնիի ձներից, որոնց վրա սկզբից ավելանում է Կ(ը) եղանակիչ մասնիկը: Այսպիսով, պայմանականի անցյալի ճամար ստացվում են ճետնյալ ձները. ապառնիի ե

խռնարճում

կգրեի

կգրեիր կգրեր կգրեինք կգրեիք

կգրեին

Ա

խոնարճում

կարդայի կկարդալիր կկարդար կկարդայինք կկարդայիք կկարդային

Այս բայաձներն ունեն պայմանական կամ ենթաղրական ապառնիի եղանակաժամանակայինառումները, միայն անցյալի նշանակությամբ, ուստի ն այս ձների վրա առանձին կանգ առնելու անճրաժեշտություն չկա. Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ անքյլալի ապառնիի ձները կարող են գործածվել ապառնիի իմաստով, երբ եղելությունների կատարումը պետք է ներկայացնել որպես քիչ Հավանական կամ ուղղակի անձավանական(ճիշենք ըղձականի անցյալի ապառնիի գործածությունը ապառնիիիմաստով), բնչպես՝ «Մի ձուկ լիներ, ի՛նչ կուտեի». «Ա՛խ» մի նրան կտեսնեի՛, շան լափր կթափեիգլխին, կխայտառակեի»: Մի կողմ թողած մյուս կիրառություննեերը՝եշենք, որ Ճճառտկապես է տարածվածճաստատողականիանցյալի ապառնիի ձների կիշատ որպես սովորույթիկամ կրկնության անքյալ անկատար, րառությունը ինչպես` «Անտառում ճանկարծ կեբնա», փայտաշատի կողքին կկանգնԵ՞, կնայեր թե ինչպես նա արագ կացնաճարէ անում ծառը: Մեկ էլ Քաքջստոցից դուրս այնպես, որ արչերն էլ էին քաքսկգա",կմոռնչար տոցից դուրս դալիս (Բակ-). «Կնստեր իր տեղը, որչերում մոռում» ու

Հոնի կարմիր մաՀակին, կկոթներ

գլուխը մի կողմի վրա կթեքերն եթե (Բակ.)։ զրուցընկեր չունենար, ինքն իրեն կխոսերն քթի տակ կժպտառո»

ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ԲԱՅԱՋԵՎԵՐԻԸՆԴՀԱՆՈՒՐԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒ-

կամ Հարկադրական

ԹՑՈՒՆԸ..--

վերը

ցույց

են

անճրաժեշտականեղանակի բայաձեդործոտալիս Ճարկադրական կամ անճրաժեշտական

ձները կազմվում ղություն:Հարկադրականի

են ըզձականից։ որոնց վրա է եղանակիչը։ Այսպիսով, ճարէ երկու գլխավոր կամ բացարձակ

սկզբից ավելանում է ՊիՏի (ամ ՊԵՏՔ

կադրականեղանակընս ունենում վեց երկրորդականկամ Ճարաբերական ժամանակաձեւ

ն

կամ Գլխավոր բացարձակ ժամանակներ

պիտի գնամ պիտի գնայի

կամ Երկրորդական ճարաբերական ժամանակներ

գնալիս պիտի լինեմ գնացած պիտի լինեմ գնալու պիտի լինեմ գնալիս պիտի լինեի գնացած պիտի լինեի գնալու պիտի լինեի

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

Ապառնի ժամանակ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-ապառՀարկադրականի

նի ժամանակը կազմվում է ըղձական եղանակի աւառնիի ձներից, բոնց վրա սկզբից ավելանում են ՊիՏիկամ ԳԵՏՔ է եղանակիչբառմասնիկները: Այսպիսով,ստացվում են Հարկադրականիապառնիի4ետնլալ ձները. ո-

ծ

խոնարճում

պիտի գրեմ պիտի գրես պիտի գրի պիտի գրենք պիտի գրեք պիտի գրեն

Ա

խոնարճում

պիտի կարդամ պիտի կարդաս պիտի կարդա պիտի կարդանք պիտի կարդաք պիտի կարդան

Նույն քմաստն են արտաճալտումնան պետքէ գոեմ, պետքէ կաոդամ ձները: Հարկադրականիապառնի ժամանակը ցույց է տալիս մի դգործո-

զություն, որ խոսողի ներկայացմամբ անճրաժեշտաբար,Ճարկադրապետք է կատարվիխոսելու պաճից Ճետո, ինչպես՝ «Աշուղ Սայաթբար Նովի նման ես երգ ու տաղ պիտիասեմ, Եոգեմպիտիգիշքր-ցերեկ-308

ասեմ» (Ջար-).«եսն արտիխաղպիտի

միայն ե՛ս պիտիկրեմ ներա մի մասը պիտի ստանա իր կինը» (ՇԻՐՎ-).«ժառանգության պատիժը» «նս պետրէ շաբունակեմ իմ ճանապարձը»(Րաֆֆի). «Պետք (ՇիրՎ-)ճեռու, է կորցնեմ Քեզ էնքան Որ էլ չտեսնես արնը (ոռու» (Թում.). «8ոք տերություն իրար պիտիխասնվեն,Հացը պիտի թանկանա,թագավորի բարչը շատանա» (Բակ.): ես

ԱՆՑՅԱԼԻ

ԱՊԱՌՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-անցյալի

Հարկադրականի ապառնի Հ4ամանակը կազմվում է ըղձական եղանակի անցյալի ապառնիի ձներիցչ որոնց վրա ակզբից ավելանում են ՊԻՏի կամ ՊԵՏՔ է

ստացվում են Հարկազրականիանցյալի բառ-մառնիկները: Այսպիսով, աւառնիի Հեւտնելալ ձները. Ե

խոռնարչճում

պիտի գրեի պիտի գրեիր պիտի գրեր պիտի գրեինք պիտի գրծիք պիտի գրեին

Նույն իմաստն

դայիձնձրը»

էն

Ա

խոնարճում

պիտի կարդայի պիտի կարդալիր պիտի կարդար պիտի կարդայինք պիտի կարդգայիք

պիտի կարդային

արտաճայտումնան պետքէ զբեի, պետքէ կար-

Հարկադարականի անցյալի ապառնի ժամանակը ցույց է տալիս մի կատարելի էր մի գործողություն, որ ճարկադրաբար,անճրաժեշտաբար անցյալ`ժամանակակեւտում, ինչպես՝ «Այդ օրերին նա պիտիգնար լեռան մյուս լանչը բուրդ գնելու» (Անան). «ես նրան պիտի ուղեկցեի ն այնտեղ նրա ձին պիտի մինլե պապս ներկայանար պրիսպանեի,

տավին» (Բավ.).«Նա պետքէ

երկրներից անցշատ տեղեր գնաբ, շատ մարդկանց ճեւո տեսնվեր ն այդ նամակները պետքէ ճասցներ նրանց»(Րաֆֆի).«երան պիտիճանձներիր բոլոր գործերը» (ՇիրՐՎ-). «Մի տարուց ետը բազաղը նրան պետքէ տաներ դուքան, շիներ «դու(Թում.)' քանի աշկերտ», ու էսպես Գիջորըպետքէ բարձբանաո» նծր,

շատ

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ.-ծղանակն

Հրամայական ունի մեկ գլխավոր կամ բացարձակ ն հրքք երկրորդականկամ Ճճարաբերականժամանակային ձներ։

Գլխավոր

կամ բացարձակ ժամանակ գնա

կամ Երկրորդական Հարաբերական ժամանակներ

գնալիս եղիր գնացած եղիր գնալու հղիր

Րորգ

հղանակնունի միայն եզակի ն ճոգնակիթվերի երկՀրամայական դեմք: Ստորն ներկայացվումէ ճրամայականեղանակիբայաձե-

վերի կազմության նկարազրությունըառանց նկատիունենալու երկրորդական ժամանակաձները,քանի որ դրանց կազմությանսկզբունքն արդեն ներկայացվել է երկրորդականվերլուծական ժամանակների քննուքյան կապակցությամբ: Հրամայականեղանակի եզակիի ձննրը կազմվում են ԻՐ, Ա ն ՈՒ վերջավորություններով: Ե խոնարճման պարզ ու սռոկԻՐ վերջավորությունն են ստանում ն Ա սոսկածանցավոր խոնարճման բալերը, ըստ որում ածանցավոր Ե խոնարճման պարզ բայերն այդ վերջավորություննստանում են անկատարի, իսկ մյուս բոլոր բալերը՝ կատարյալիՀիմքի մրա:

Հ-ամայականեզակիիկազմությունԻՐ վերջավորությամբ գրել--գր--գրիր զտնել--գտ--գտիր փախչել--փախ--փախիր

բարձրանալ-բարձրաց--բարձրացիր մուոենալ--մոտեց--մոտեցիր

լեզվում Ճրամալականիայս ձների Ր վերչնաձճնչլունն ժողովրդական ն այլ ձները: ն են Լէ, ստացվում ընկնում գոի, գտի, փախի

Հրամայական եզակիում

նարշման պարզ բայերը, կատարի ճիմքի վրա:

ըստ

Ա

վերչավորությունն են

ստանում

Ա

դրվում է որում՝վերջավորությունը

ՀոամայականհզակիիկազմությունԱ վեշջավորությամբ կարդալ--կարդ--կարդա մնալ--մե--մնա զգալ--զգ--զգա

խոան-

Հրամայականեզակիում ՈՒ վերջավորությունն են

ճառականբայերը.

դա

ստանում

պատ-

դրվում է կատարյալի ճիմջի վրա:

Հբամայական եզակիիկազմությունՈՒ վերջավորությամբ բարձրացնել--բարձրացր--բարձրացրու մոտեցնել--մոտեքր--մուտեցրու

փախցնել--փախցր--փախցրու

Բոլոր բայերի ճոգնակի ճրամայականըկազմվում է ԵՔ վերջավորությամբ, որ բոլոր տիպերիդեպքում դրվում է կատարյալիճիմջի վրաճ

Հրամայական ճռգնակիի կազմությունը գրել -գրեց--գրեցեք

սիրել--սիրեց--սիրեցեջ գանել--գտ--գտծք փախչել--փախ--փախեք կարդալ--կարդաց--կարդացեջ բարձրանալ--բարձրաց--քբարձրացեք

բարձրացնել--բարձրացը--բարձրացրեք

մոտեցնել--մոտեցր--մոտեցրեք փախջնել--փախչր--փախջցրեք

ԼԱխոնարչման պարզ բայերի Ճճոգնակի Հրամայականըժողովրդախոսակցականլեզվում կազմվում է նան անկատարի4ճիմջից, ն, այ«պիսով, ստացվում են ԳՐԵք,սիրեք, կատարեք,խոսե ն այ ձները, սբրոնք խոսակցական լեզվի ազդեցությամբ, ավելի ավելի են տաբածվում: Հրամայականեղանակի բայաձները ցույց են տալի խոսակցին ուղղված ճրաման, կարգադրություն, պատվեր, Հորդոր, խնդրանք ն ալրոոասանվումհն Հատուկ Ճնչերանգով, որը գրավոր լեզվում սռվորաճատբար նշվում է շեշտով: Թե Հրամալականիձները այս իմաստներից են է կապես ո՛րն որոշվում կապակշարաճլուսական արտաճայտում, ու

ցությամբ:Օրինակներ.

առաջ ճորդ կտակի գլիավոր կետը բաժանվի՛» Հորդ անեծքից, որդի՛, ծրեխաներիցդ» կնոջիցդ (ՇԻՐՎ-). «Ազատվի՛ր նա ն ճարյուր անգամ կրկնածը» ազատվի՛ր մեզ էլ ազատի՛ո,--կրկնեց (ՇԷՐՎ-). «Քո պայծառ գաճից մեղմորեն իչի՛՞, Մաղերդ փոի՛ո ճոգնա-

նախ ն «Կատաոի՛ր ու

Ցնորք Հուշերով ամոտանչջկրծջիս, Անուչ երգերով սիրտս պաճունի՛՞, «Սոնա՛ չան, խմի՛", որ լավանաս» (Սնան.).«Վե՛ր Ռ՛բ Հոգիս» (Տեր.).

կաց, բալա՛ ջան, քիչ մնաց,-- Հնչեց մորս աղաչական ձայնը» (Անան.)«Ագչի՛,ւղինձը ջուր 19-Եքբերեք,կրակնածեքտաքանան» (Թում.)։ Բայի խոնաոճմանԲառշացույցի ընդհանուր նկարագիոը

ԱՌԱՋԻՆ ԵՎ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄՆԵՐ

ԵՎ ԴՐԱնտՑ ՄԱՆՐԱԿԱՂԱ-

ճետո ՊԱՐՆԵՐԸ.--Բայական ձեերի կազմության քննությունից

կարելի

4 ներկայացնել բայի խոնարճման ընդճանուր ծամակարգը կամ ՃՀարաՑ

ՎՏԸ

ինչպես տեսանք, խոսքի մեջ Հանդես գալով իր Հիմնական պաշտոնով՝ ստորոգլալի պաշտոնով բայը զանազանփոփոխությունների է հեթարկվու՝ կազմելով եղանակների, ժամանակների, դեմքերի թբվերի ճամակարց. Բայի փոփոխությունը ըստ եղանակի,ժամանակի, դեմ քի ու թվի կոչվում է խբնաոճում: Բայի խոնարճումը կատարվում է որոշակի օրինաչափություննեբով, ճամակարգայիկ բնույթ ունի ն անմիջաբար կապված է նրս. կազմության Հետ: Ինչպես նշված է արդեն, արդի ճալերենի բալաձների ելակետ է ընդունված անորոշ դերբայը, որը վերջավորվում է պարզ Ել (գրել), ԱԼ (կարդալ), սոսկածանցավոր Նեվ (գտնել), Ջել (փախչել), ԱՆԱԼ (15էկրավոծանալ),ԵՆԱԼ (մոտենալ), պատճառական ՑՆԵԼ (փախցնել), բական ՎԵԼ (գրվել, կարդացվել), բազմապատկականԱՏԵԼ, ՈՏԵԼ (կբտու

ն այլ ձներով: ինչպեստեսնում ենբ, բոլոր դեպբատել, ջարդուոել) ունենում ԵԼ է Ալ կամ որում իստ անորոշդերբայն ածանցենրը, բուն ածանցն է Էն, իսկ ՇԼԱ ճնչլունները (ծորդ ձայսնորոշդերբայի

քերում

նավորեեր են կամ «խոնարճիչներ»: Այս տեսակետից աշխարճաբարում Ճճանդես պարզվել է գրաբարյան խոնարճման պատկերը: Գրաբարում ԼՆ էին գալիս Ե (դրեմ),ի (օրի), Ա (ազԱմ),ՈՒ (ՎզգենՈմ) (միայն մի բայի մեջ՝ գՈւմ)խոնարճիչները: Արդենառիթ ենք ունեցել ասելու, որ ըստ անորոշ դերբայի կազմության ժամանակակից ճայերենում տարբերակվում է երկու խոնարՀում՝ Ե կամ առաչին խոնարճում ն Ա կամ երկրորդխոնարձճում:Ե կամ առաչին խոնարճման են պատկանում անորոչում ել վերջավորվող բամերը, Ա կամ երկրորդ խոնարճման են պատկանում անորոշում ԱԼ վերջավորվող բայերը: Սակայն ն՛ ԵԼ, ն՛ Ալ վերջավորվողբայերի մեչ, ընդ-

ճանրություններով ճանդերձ, նկատվում տարբերություններ, որոնք

ն

թույլ

են

ձների կազմության զգալի տալիս առաջին խոնարՀչման մեջ են

բայեր (գրխոնաոճման պառոզ սոսկածանցավոր բայեր (գտնել, փախչել) ն պատբել), Ե խոնաոնման ճառականբայեր(վազեցնել, բարձրացնել, փախցնել),իշկ երկրորդ խոնարձման մէջ` երկու մանրակաղապարնել՝Ա խոնաոճմանպառզ բաԵ Ընդունելու երեք մանրակաղապարներ՝

խոնաբճմանսոսկածանցավոր բայեր(Մճծանալ, մոտենալ)։ Իւկ ինչ վերաբերում է կրավորական բազմապատկական բայերին, օրինակ" գովել կառդացվել,ջառդոտել,կտշատել է,այն,

յեր (կարդալ)

ն

Ա

ու

դրանք խոնարճման առանձին չեն կազմում, մանրակազապարներ կանոնավոր կերպով կազմում են Ե խոնարճման պարզ բայերի նման, ուստի ն դրանց վրա առանձինկանգ առնելու Հարկ չկա, ն Ե խոնարչման պարզ բայերի մասին ասվածները Հավասարապես ապա

իրենցձները

կվերաբերեննան դրանք: Ե

ԿԱՄ

ԱՌԱՋԻՆ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ՝

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

Ե

կամ առաջին

Խոնարճումն

ընդգրկում է արդի ճայներենիբայերի բացարձակմեծամասնությունը: Ըստ Հ. Բարսեզյանիկազմած բայացանկիտվյալների, որում ընղգրկված

միայն

սոսկածանցավորբայերը: առաջին խոնարճման են պատկանում ժամանակակիցճայերենի բայերի մուտ երկու երրորդ մյոար. եթե նկատի ունենանք նան այն, որ առաջինխոնարճման են պատկանում նան բոլոր պատճաուսկան, կրավորական բազմապատկական բայերը, ապա առաչին ե երկրորդ խոնարճումներիփոխճարաբեբությունն ավելի նս կփոխվի 4օգուտ 0 խոնարճման՝կազմելով բալերի մոտ երեք քառորդ մասը: Ինչպես նշված է արդեն, Ե խոնարչման բալերը, ըստ ձնակազմական որոշակի առանձնաճատկությունների,ստորաբաժանվում են երեք բայեր, որոնց Հետ իրենց կաղմությամբ պարզ մանրակաղապարների՝ բայերը, միավորվում են նան կրավորականու բազմապատկական կածանցավորբայեր կ պատճառականբայեր: բնութագրվումեն այս երեք խմբերի ձեակազմականառանձՍտորն նաճատկությունները: են

պարզ

ն

ու

սոս-

Ե

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

խոնարնճմանպարզ

բայեր

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Ե խոնարճմանպարզ

բայերի ձնակազմական (նան կրավորական բազմապատկական) են։ ճետենյլալներն ռանձնաճատկությունները ա) Անցյալ կատարյալը ցոյական է՝ ԵՏ բաղադրիչովն ունենում

ա-

ու

Ի, ԻՐ, 0, ԻՆՔ, ԻՔ, Ին

է

վերջավորությունները:

բ) Բայականբոլոր ձնեերը,բացի անցլալ կատարլալից ն ճրամայականի ճոգնակիից, կազմվում են անկատարի4իմթից, որի պատճառով էլ երբեմն այս բայերը կոչվում են միաբուն բայեր: գ) Հրամայականեղանակի եզակին կազմվում է անկատարի ճիմԻՐ Քից վերջավորությամբ:

Այսպիսով,

այս

ստացվում մանբակազապարում

տնելալձնծրը: Ոբպես օրինակ բերվում

էն

են

բայական Ճ5Ե-

գբելբայի ձեերը:

ԴԵՐբայներ սա) անկախ

Անորոշ11

գրել

--

գրելիս Հարակատար ցրած Անկատար

--

--

ենթակայական Ապառնի11 `

գրող

--

գրելիք

--

բ) (ախյալ Անկատար1 Ապառնի1

--

--

Վաղակատար

--

-՛

ժատական

--

գրում գրելու գրել գրի

ձնեշ Եղանակային ճամադրբական

անցյալ

գրեցի գրեցիր գրեք

կատարյալ

գրեցինք գրեցիթ գրեցին

ճրամայական գրիր

գրեցեք

Ըղձական եղանակ

ապառնի

` գրծնք գրես գրեք գրեն գրի գրեմ

անցյալի գրեի

գրեիր գրեր

ապառնի

գրեինք գրեիք գրեին

Ըղձական ապառնիի ն անցյալի ապառնիի ձներից Կ(Ը) ն ՊԻՏԻ ն ճարկադրականեղանակի մասնիկներով կազմվում են նենքադրական

ձեձրը, ինչպես՝կգոեմ--կգբեի,պիտիգ-եմ--պիտիգոեի։

Վերլուծական ձներն, ինլպես գիտենք, կազմվում են անկատաքթ, ապառնի ու վաղակատար դերբայներով ն օժանգակ բայի ննրկայի ու

անցյալի ձների միջոցով, ինչպես՝ գրում եմ--գոբում էի, գռելու Եմ-գրելուէի, գոել Եմ--գոել էի: Ուստի ն ավելորդ կրկնությունից խուսավերլուծության ժամափելու նպատակով մյուս մանրակաղապարների ու նակ ինչպես ենթադրական ճարկադրականձների, այնպես էլ վերկազմություն ունեցող սաճմանականձների մասին այլես խոսք լուծական չե լինելոօ Ե

բայեր սոսկածանցավոր խոնարճման

(Ն,

Զ

ածանց ունեցող բալեր)

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Ե խոնարչման սոսկածանցավորբայերի ձնակազմական առանձնաճատկությունեերըՃետնյալներն են: ա) կատարյալիճիմքը պարզ արմատականէ: Անցյալ կատարյալն է Ա, ԱՐ, ԱՎ, ԱՆՔ, ԱՔ, ԱՆ վերջավորությունները: բ) Անկատարիճիմքից կազմվում են անորոշ, անկատար, ենթաժխտական դերբայները ն ըղձական (Ճասկանալիէ, նան կայական ենթադրական ճարկադրական) եղանակիձները: ունենում

ու

ու

Հիմբից կատարյալի

կազմվում են անցյալ կատարյալը» ճրամայավաղակատարու ճարակատար դերբայները: գ) Հրամայականի եզակին կազմվում է իր վերջավորությամբ, որ դրվում է կատարյալի Ճիմքի վրա" ստացվում են բայական ՃեԱյսպիսով, այլս Մմանրակաղապարում են ն բայերի ձեձները: Որպես օրինակ բերվում նյալ փախչել գանել Վերը,

կանը

ն

Դեբբայներ ա) անկախ

Անորոշ

փախչել գտնել գտնելիս փախչելիս փախած դտած Հարակատար ենթակայական գտնող փախչող --

ԱնկատարՄՍ

--

--

--

Ապառնի1

պտնելիք

--

-ծ-

բ) կախյալ Անկատար1 Ապառնի1

--

--

գտնում փախչում գտնելու փախչելու

փախել Վաղակատար գոել ժխտական -- գտնի փախչի --

ձնեբ եղանակային ճամադոական

կատարյալ

անցյալ գտա

գտանք փախա

գտար

գտաք

գտի

գտե

գտավ

փախավ փախան

զւոան

փախիր

Ըղձական գտնեմ գտնես զոնի

Վ111117

փախանք

փախար փախաք

փախեք

ապառնի

փախչեւ/ փախչենք

գտնենք զոնեթ գտնեն

փախչես

փախչի

փախչեք փախչեն

ապառնի

անցյալի

փախչեինջ գտնեի գտնեին, 6 փախչեի փախչեր ` փաիխչեիք դտնեիր ` գնեիք գտներ գտնծին փախչեր փախչին Պատճառականբալեր (ԵՑՆ, ԱՏՆ, ՏՆ ածանցունեցող բայեր)

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.-- Պատճառականբա-

մերի ձնակազմականառանձնաճատկությունեերը ճեւտնյալներն են: ն է ա) կատարյալի ճիմջքըհական կազմվու է Ն/Ր Հերթագայությամբ (բարձրացնել--բարձրացնիբարձրացը» մոտեցնել--մոտեքն|մոտե ն այլն): Անցյալ կատարլալն ստանում է Ցըը, Ճագցնել--Ճագցն|ծադցը ի, ԻՐ, ԵՏ, ԻՆՔ, ԻՔ, Ին վերջավորությունները: Հիմքից կազմվում են անորոշ, անկատար, ենթաե) Անկատարի կայական

ու

ժխտական դերբայները ն ըղձականեղանակի ձները:

Հչիմքից կազմվում կատարյալի

լական

եղանակըն

են

անցյալ կատարյալը, ճրամա-

վաղակատար Ճարակատարդերբայները: ու

եզակին կազմվում է գ) Հրամայականի այս Այսպիսով,

վերջավորությամբ:

մանրակաղապարում ստացվում

տնեյալձները: Որպեսօրինակբերվում

ՈՒ

էն

են

բայական

հագցնելբայի ձները:

ճե-

ԴԵրբայներ այ անկախ

Անորոշ

բ) կախյալ

Անկատար1 Փագցնում Ապառնի1 Հագցնելու Հարակատար ճագցրել ճագցրած Վաղակատար -- ՃՀազցնող ժխտման -- Հագցնի ենթակայական Ապառնի11 (ճագցնելիք) Անկատար Ա

Փագքնել ճագցնելիս

--

--

--

--

--

--

--

--.«թ

ձեիո Եղանակային ճամադբական

անցյալ Հագցրի ճագցրիբ

ճրամայական

կատարյալ Ճճագցրինք Ճագցրիք ` Հագցրեց ` Պագցրին

Հագցրու

.ճագցրեք

Ըղձական եղանակ

ապառնի Ճագցնենք ՃճագցնեսՃագցնեք Հագցնի ճագցնեն ճագցնեմ

անցյալի

ապառնի

Ճճագցնեի ճագցնեինք ՃճագցնեիրՃճազցնեիք ճագցներ Հագցնեին

Պատճառական բայերի ձնային նմանակությամբ՝այսպես նարՀվում նան լցնել, հարցնելբայերը: Ա ԿԱՄ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԵՐԿՐՈՐԴ

էն

խո-

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-.

խոնարճման բալերը, Ե փոքրԹիվ ծն կազմում: Ըստ խոշնարճման բայերիՃամեմատությամբ, ձնակազմականառանձնաճատկությունների,ինչպես նշված է արդեն, դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ պարզ բայեր ն սոսկածանցավոր բայեր: Ստորն տրվում է այս մանրակաղապարների ձեակազմական ռանձնաճատկությունների բնութագիրը: Ա

ա-

Ա խոնարճման պարզ

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

բայերն

ունեն

բայեր

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.--

Ա

խոնարճմանպարզ

ձնակազմական ճետնլալառանձնաճատկությունները: ա) կատարյալիՀիմքը ցոլական է՝ ԱՑ բաղադրիչով: Անցյալ կատարլալը կազմվում է ի, ԻՐ, 0, ԻՆՔ, ԻՔ, ԻՆ վերջավորություններով:

Բ) Անկատարի4իմբից կազմվում են անորոշ, անկատար,ժխտական դերբայները, ըղձական եղանակը ն ճրամայականիեզակին: Կատարլալի 4իմքից կազմվում ծն անցյալ կատարյալը, ճրամայականի ճոգնակին ն վաղակատար,Ճարակատարու ծնթակալական դերբայները: գ) Հրամալականիեզակին կազմվում է Ա վերջավորությամբ: մանրակաղապարումստացվում են բայական ՃեՀայս Այոպիսով, օրինակ Որպես բերվում են ճավատալ տնեյալձները: բայի ձմւերըս

Դերբբայներ բ) կախյալ

այ անկախ

Անորոշ

--

Անկատար11

Հարակատար

--

Շնթակայական

Ապառնի1

Անկատար1 ճավատալ Հավատում ծ--ծճավատալիս Ապառնի Ճավատալու -- ճավատացել Տավասյտացած Վաղակատար ճավատացող ժխտման Հավատա --

--

--

--

--

(ճավատալիք)

ձեեո ճամադրբական Եղանակային

անցյալ

կատարլալ ՃճավատացիՃճավատացինք Հավատացիր Հավատացիք Ճճավատացճավատացին

ճՃճրամալական ճավատա

Հավատացեք

եղանակ Ըղձական

անցյալի

ապառնի ճավատամ ճավատաս

Հավատանք ճավատայի ճավատալինք

ճավատաք

Տճավատա ճավատան

Ա ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ճավատալիի ճավատայիք

ճՏավատար, Ճավատային

ՍՈՍԿԱԾԱՆՑԱՎՈՐ

(ԱՆ ԵՎ ԵՆ ԱԾԱՆՑ

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ապառնի

ՈՒՆԵՑՈՂ

ԲԱՅԵՐ

ԲԱՑԵՐ)

ԱՌԱՆԶՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.--

ԱՆ

ե

ԵՆ

սոսկա-

2ենծանց ունեցող բայերի ձնակազմական առանձնաճատկությունները

տնյալներն են: ա) կատարյալի ճիմքը ցոլական է ՅԼՑ

(բարձրանալ--բարձրան--

ն այլն): Անցլալ Բաց,մուտծնալ--մոտեն--մոտեց

կատարլալը կազմըվերջավորություններով: ճիմջից կազմվում ծն անորոշ, անկատար ժխտման Բ) Անկատարի ն բղձական եղանակի ձները: կատարյալի Ճիմջից կազմըդերբայները ճնթակալական դերբայները, անվում ծն վաղակատար, ճարակատար, ն ժամանակը ճրամալական եղանակիձները: ցլալ կատարյալ գ) Հրամալականիեզակին կազմվում է ԻՐ վերջավորությամբ, որը դրվումէ կատարյալիճիմջի վրա: Այսպիսով, այս մանրակաղապարումստացվում են բայական ՃեԼ/ մոտենալ բատելալձեճրը:Որպես օրինակ բերվումծն բաորձրբանալ յերի ձնճրը:

վում է Ա, ԱՐ, ԱՎ, ԱՆՔ, ԱՔ,

ԱՆ

ու

Դերբայներ այ անկախ

Անորոշ

բարձրանալ մոտենալ բարձրանայիս մուննալիս մոտեցած բարձրացած

--

Անկատար1

--

Հարակատար ենթակայական Ապառնի11 --

մոտեցող

բարձրացող

--

(բարձրանալիքմոտենալիք)

--

բ) կախյալ Անկատար

--

Ապառնի1

--

Վաղակատար ժլտական

--

--

բարձրանում բարձրանալու բարձրացել թարձրանա

մոտենում

մոտճնալու մուտեցել մոտենա

ձեեր համադրբական Եղանակային

անցյալ բարձրացա

կատարլյալ

բարձրացանք Մմուտեցա

բարձրացար բարձրացավ բարձրացան մոտեցավ բարձրացաք

մոտեցար

մոտեցանք մուտեցաք մոտեցան

ՀՐամայական

բարձրացիրմուոեքիր

բարձրացեք

մուոծցեր

եղանակ Ըզձական ապառնի բարձրանամ բարձրանաս բարձրանա

բարձրանանք մուտննամ մոտենաս

բարձրանաք

մուտենա

բարձրանան անցյալի

բարձրանայի բարձրանայինք բարձրանայիր բարձրանայիք բարձրանար բարձրանային

մոտենանք մուտննաք մուոծննան

ապառնի

մոտենայի մուտենայինք մոտենայիր մոտենայիք մոտենային մուռենար

խոնարծճման այս Ընդճանրականձեներիցբացի, ժամանակակիցճամերենում կան նան խոնարճման ավելի մասնակի մանրակաղապարներ, որոնք ճատուկ են սակավաթիվբալերի, Դրանջ արդի ճալերենի այսպես կոչված անկանոն բայերն հն, որոնց խոնարճման նկարագրությանն Հլ անցնում ենք ալժմ: ԱՆԿԱՆՈՆ

ԲԱՅԵՐԻ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄԸ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- Քերականական ձները, որպես կանռն, որոշակի օրինաչասփություններով կազմվող ն որոշակի շարքերի մեջ մտնող ձնեերծն, որոնք խոսողն ազատ կազմում է կամ կարող է կազմել առանց նախօրոք ուրիշներից լսած լինելու Այսպես, ենթքան դրբենքմեկն առաջին անգամ է լսում առշավել սուրալ բայծրը: Դրանք տաշնա ճետո է լածլուց ազատ կարող կազմել առշավեցի, աշշավեցիո, ք. շավեց, առբչավիո, սուբացի, սուբացիր,սուրաց, սուրա, արշավեցե Սա ն: ճնարավոր է դառնում այն պատճառով, որ սուբացե այլ ձնծրը։ ն սուրալ արշավել

բայերը ձների կազմության իրենց տիպով

նաչափությամբ մտնում

են

ու

օրի-

գոել՝ գոեցի--գոեցիո--գոեց--գոիո--գբեցե,

ն այլն մեծ խմբերի մեջ: զգալ՝ զգացի--զգացիո--զգաց--զգա--զգացե որոնք ԵՆ ոբոԱճա 1ԽԵբականական այսպիսի ձեեոը, կազմվում մտնում են ոռբոշակի շարքերիմեչ, այշակի օբինաչափություններով, են սինքն կազմվում այլ ձնեբիճամաբանությամբ, կոչվումԵն կանոձներ: նավոր

Սակայն կան առանձին թերականականձեր, որոնք որոշակի շարՓնրի մեջ չեն մտնում, այլ ձննրի ճամաբանությամբչեն կազմվում, ն, Հետնաբար, խոսողը դրանք կարող է կազմել միայն ուրիշներից լսծլով ե սովորելով: Այսպես օրինակ՝ուտել ն լինել բայնրի անցյալ կատարՏ20

կերա, կեբար, կերավ, կեր, կեբե. Եղա, եղա, Հրամալականի ձննրը խոսողի կարող է կազմել միայն ուրիշներից եղավ, եղի, եղեք զ

յալի

լաելով ու

սովորելով:

քերականական այսպիսիձնեոը, որոնք միայնակկամ առանձեեբի ձճամաբանությամբ չեն կազմվում, ե խոսողը մնում, այլ ձին է լսելով ու սովոռելով, կոչդշանքկառող կազմել միայնու՞իշներից ձներ: են անկանոն վում Ռրքան էլ որ առաջին ճալացքից տարօրինակ լինի, պետթ է նշել, Աճա են

սոժորարար Քերականականձների անկանոն կազամժություններ են ճանդես բերում լեզվի բառապաշարիամենասովորական,ամենատարածված բառերը: Այսպես են, օրինակ, հայո, մայլո, եղբայո գոյականները, տրականը կազմվում է յուրաճատուկ ձն"վ՝ ԱՅ/Ո Հերորոնց սծռական-. քագյությամբ,մերնեումբերված ուտելՄ լինել բայերը, որոնց կատարեթե նկատի ունենանք, լալի Հիմքը այլ արմատից է ն այլն: Սակայն ռր լեզվի զարգացման Ճիմնական միտումներից մէկը ջերականական անկանոն ձների վերացման միտումն է, ձների միասնականացման, մեծ որ Հաճախականություն ու գործակդառնա, միայն պարզ ապա են կայունություն 42:նդես Բերել՝ ձները կարոզ ծականություն ուննցող Խմլեր կամ այլ այսպիսով կազմելովմիայնակ,ռանձին, նենրփակ հ ձներ»: «անկանոն անճաջող անվանմամբ՝ գուցե Քերականականանկանոն ձիերի մասին ալս փոքրիկ բացատրությունը տալուց Ճետո անցնենք ժամանակակից ճալերենի անկանոն բաոր

լերի բնուքագրմանը: են Անկանոն

ծամարվում այն բոլոր բայերը, որոնք իրենց ձնակազմական առանձեաճատկություններով շեղվում են խոնարճման վերնում

նկարագրված ճինգ ընդճժանրականտիպերից: Անկանոնբալերը սովոգալիս են լեզվի պատմության 4ին շրջաններից՝ արտացոլելով րաբար երա ավելի ճին ու կանոնավորօրինաչափությունները։Անկանոնությունները սռվսրաբար Ճանդես են գալիս անցյալ կատարլալում նե նրա ճիմՔից կազմվող ձնեերում: Ստորբնանկանոն բայնրի բնութագիրը տրվում է ըստ վերնում նրկարչսգրված մանրակաղապարների:

Ե ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ե Խոնարճման ՊԱՐԶ ԲԱՅԵՐ.-բայերից պարզ խոնարճման ընդշանուր Համակարգից շեղումներ են Ճճանղեսբերում

ն ասել,բեռել,զառկել բայերը: ուտել

ԱՍԵԼ.-- Այս բայի անկանոնությունն արտաճայտվում է նրանում, կատարյալի 4իմջը կազմվում է ԱՑ բաղադրիչով ասաց: Ըստ այդմ աանցլալ կատարլալի ճամար ունենում ենք ասացի, ասաց, առացիո, որ

՞

Այս Բատվածի շարադրանչը

ճմմտ.

Հ.

Բարսեղյանի«Արդի Ճալերենի բալի ն ճետ (Էջ

խոնարճման տեսություն» գրքի «ԱԸկանոն բայերի խոնարճումը» Բատվածի 300--509)։

21-31

սացինք,ասացիք,ասացինձնձրը: Բայց խոսակցական, Հաճախ նան գրավոր լեզվում կան նան ասեցի, ասեցիր,ասեց, ասեցինք,ասեցիք, ասեցինձները: Հրաժարականեղանակիձեեծրընս կազմվում են Ա խոնարճման պարզ բայերի եմոսն՝ ասա, ասացեք: Մյուս բոլորձները կանոնավոր են ն չեն շեղվում Ե խոնարճման պարզ կան կաղաղարներից:

բայերի ձնակազժա-

արմատականէ՝ բեր, որից պարզ կատարյալի անցյալ կազմվում բերի,բԵՐիո, բերեց,բԵՐինք, բերիք, բերին կանոնից շեղվող ձները: Սակայն 0 խռնարճման կանոնավորբայերի «ամաբանությամբ այժմ տարածվում է նան այս բայի «կանոնավոր» կատարյալը՝բերեցի, բԵրեցիո, բեբերեց,բեռեցինք, բերեցիք, ձներն են՝ բԵՐ,բերեք: 2րամայականի ՞եցին: ՋԱՐԿԵԼ.--կատարյալիճիմքը պարզ արմատական |՝ զարկ, որից ք, օտացվում են անցյալկատարյալի զաոկի,զառկիո, զաոկին զառկեց,

ԲԵՐԵԼ.-- կատարյալի ճիմքը են

զակ, զառկե ձները:ծժրամայական՝ զառկին ք: Այս ւսնկանոն զաոկիր,

ձնծրը

Ե

խԽռնարճմանպարզ

բայերի Ճամաբանությամբ փոխարինվում

զառկեց,զաոկեցինք, զաոկեցի,զաոբկեցիր, զառկեցինն զառկեցիք, ձենրով: զաոկիո,զարկեցեք ՈՒՏԵԼ.-- Անկանոնությունն արտաճալտվում է նրանում, որ կան տարյչալում նրա ճիմքից կազմվող ձներում Հանդես է գալիս կեր արմատը: Դրանիցկազմվող ձներն ունեն ճնետնյալպատկերը. անց. կատկերա,կերար,կեբավ. կեբաք,կեբան.Հրամ- կեր, կերեք. վակեբանք, ղակ. ղերբ. կեռել, ճարակ.կեբած: են

Ե

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

Ն

ԱՆԱՆՑ

ՈՒՆԵՑՈՂ ԲԱՑԵՐ.--

Ե

խոնարճման ն ածանց ունեցող բայերից ձների կազմության անկա:նոնություններ են ն Հանդես բերում անել, դնել, տանել ելնել, առնել, տեսնել, թողնել ու լինելբայերը: Ըստ կատարլալի Հիմքի կազմության դրանք ստորաբախմբի մեջ են մտնում անել,դնելԼ ժանվում են երկու խմբի" Առաջին տանելբայերը, որոնց կատարյալի ճիմքը րեական է ն կազմվում է Ն/Ր Հերթագայությամբ՝անել--աո, ղնել--դո, տանել--տաոր, իսկ երկմնացած բալերը. դրանց ճիմքը պարզ աիբորդ խմբի մեչ էն մտնում մատական 1՝ ելնել--ել, առնել--առ,տեսնել--տես, թողնել--թովլ:փնել բայի կատարյալիՃճիմբըայլ արմատից է՝ եղ: ԱՆԵԼ.-Անցյալ կատարյալի առի.առիր,առեց (արավ),առինք, արիր,առինձներին զուգաճեռ գործածական են նան անցյալ կատարյալի ցոլական ձեերը՝ աբեզի,արեցիր,արեց,արեցինք,արեցիք,արեցին: 2րամ. աբա, արեք: Վաղակ. ղերբ. արել, ճարակ. աբշած, ենք. ա-

Նողիաբող: ԴԽԵԼ.-- Անցյալկատարյալի դոի,դրի. ղբեց.ղոինք, ղոիՒ.դրին ձներին զուզաճնո ունի նան ցոլական ղեցի, դրեցիր,Ղոնց, դբեցինք,

դրեցին ձները: Հրաժայական՝ դիո, դոնցիք, դռել, Հարակ. դբած, հեթ. դնողկդշող: դերըՏԱՆԵԼ.--

Ասցյալ կատարյաղլ`տարա,

(դոեցեքյ: Վաղակ.

դրե

տաբավ. տաճանք,

տաբար,

տաբեր: տաշաք, տարան: Հրամ. տար, Վաղակ. դերբ- տառել, Հարակ. տարած, ծնթ տանողդ|իիոաբող: ԹՈՂՆԵԼ.-Անցյալ կատարյալի թսղի, թողիր, թովեց. թովինք, թո-

ղին թողին ձներին զուգաճեռ կան նան թողեցի,թողեցիւ, թողեց, թոթողեցինցոյական ձեերը: Հրամ. թով. թողի Ր: Վաթողեցիք. ղեցինՒ, ղակ. դերբ- թովել, շարակ. թովտծ,եեթ.թողնսղ: ԵԼսեԼ.-Անկանոն է միայն այս բայի ել ծզակի Ճրամայականը: է նան Հրամայականի ելիր «կանոնավոր»ձենը: Գործածական ԱՄԽԵԼ.-ենկանոն է միայն այս բայիառ եզակի ճրամայականը:

ՏԵՍՆԵԼ.--

Աւկանոն է միայն

ալս

բայի տես եղակի Հրամալականը:

ԱնԼԻՆԵԼ.-- կատարյալի ճիմքում Հանդես է գալիս եղ արմատը: եղաշ, եղավ. եղիր, կատարյալ՝ելա, եղանք,ելաք, ելան: 2րամ. ցյալ ք: վաղոակ: դերբ.եղել,Հարակ.Եղած, ենթ.լինողկեղող: եղե Ա

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ՊԱՐԶ ԲԱՑԵՐ.--

Ա

խԽոնարճմանպարզ

բայերից

գալ, լալ ն տալ բայերը, որոնք բոլորն էլ միաճնչյուն արմատներ ունեն, հ դրանց անկանոնությունըգուցե բացատրվում է ճենց են մյուս բոլոր դրանով. Այս բայերը առանձնանում բայերից նրանով,

անկանոն են

անկատար 1 (ում վերջավորվող) դերբալ չունեն. Սրանք ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակները կազմում են անկատար 1-ի (իս վերջավորվող ղերբայի) ն օժանդակ բայի նկրկայի ու անցյալի ձներով՝ որ

գալիս եմ--գալիս Լի, տալիս եմ--տալիս էի, լալիս եմ--լալիս էի:

Ան-

կատարի Ճիմքից կապմվող ժյուս ձները կանոնավոր են: կատարյալի ճիմքից կաղմվող ձների մասին խոսվում է տորեւ ԳԱԼ.-- կատարյալի 4իմբը այլ արմատից է՝ եկ: Անցյալ կատարյալ՝ Եկա, եկար, եկավ. Եկանք, եկաք, եկան: ճրամ.եկ, եկեք (ժոզովրրդական՝ արի,արեք):Վաղակ.դերբ. եկել,ճարակ. եկած,ենթ.եկող: ՏԱԼ-- Անցյալ կատարյալի ճիմքը զուգաձն է՝ տվ («Հտու) ն տվեց: Ը այդմ անցյալ կատարյալի ճամար կան զույգ ձներ՝տվի,տվիր,

տվեգ, տվինք,ավիք, տվինյլտվեցի, տվեցիր,ավեց, ավեցինրք, տվեցիք, ավեցին:Հրամ. տուր, տվեք: Վաղակ. դերբ. տվել, Հարակ. տված, ենք. տվող: 1ԱԼ.-Անցյալ կատարլալ՝ լացի, լացիւ, լացեց, լացինք,լացիք, լացինվլացեցի, լացեցիր, լացեց, լացեցինք,լացեցիք,լացեցին: Անցյալ կատարյալիոյս

ձները Ճամարյա անգործածական են

ն

փոխարինվում

լինել Հարադիր բայի ձներով՝ լաց եղա, լաց եղար, լաց եղավ է այլե: Հրամ. լաց (լաց եղիր), լացեք (լաց եղեք): Վաղակ. դերր- լացել (լաց եղել), Հարակ. լացած (լաց եղած), նեք. լացող (լաց եղող): քն

լաց

Ա ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ՍՈՍԿԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՅԵՐ.--

Ա

խոնարճման սոսկել24

են Հանածանցավորբայերից ձների կազմության անկանոնություննեեր դես բերում դառնալ, լվանալ, կենալբայնըը: րոշ բթերականներղրանց մեջ են զետեղում նան բանալ ս բառնալ րայնըը, րայց դրանք ժա ն բացել մանակակից լեզվումփոխարինվելով բարձելձներով՝վերածվում են կանոնավոր բալերի: ԴԱՌՆԱԼ.-- կատարյալի 4ճիմքնէ դարձ, այսինքն կազմվում է ՌՆ| ՐԶ Հերթագայությամբ: դարձա, դարձար, ղառշձավ, Անցյալկատարլյալ՝ դաշձանՒ, դարբձաք, դարձան:Հրամայական՝դարձիր,դարձեք: Վաղակդերբ. դարձել, ճարակ. դաւշձած,ննթ. ղարձսղ: դառավ, դառա, Անցյալկատարյալի ն »չրամայականի գուս, դառաք,դառան,ղառիւ, դատե ձները բոշւրբառայինեն: դառանք, 1ՎՎԱՆԱԼ.-Այս բայի անկանոնությունն արտաճայտվում է նրանով, որ անցյալ կատարյալը կազմվում է ի ձայնավոր ունեցող վերչավորություններով՝ լվագի, լվացիո, լվաց, լվացինք, լվացիք, լվացին, որոնք փասատորեն լվալ բարբառային բայի ձներն են: չրամայական՝ լվա, լվացեք:Վաղակ. ղերբ- լվացել, ճարակ. լվագած,ենթ. լվացող: ԿՆՆԱԼ.-Կատարյալի Հբմյնե է կաց: Անցյալ կատարյալ՝ (վեր) կացա,կացաոր, կազավ.կացանք,կացաք,կացան:Հրոամայական՝ (վեր) կաց,կացեք:Վաղակ. դերբ. (վնր) կագզել,ճարակ. կացած, ենթ կացող: Այս բայի կատարյալի կից ճիմբը ն նրանից կազմված կեցա, կեցար, կեցավ, կեցիո, կեցեր ն այլ ձնենրըբարբառային են ն գրական լեզվում գործածականչեն,

ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ

ԱՐԴԻ

այն

ՀԱՏԵՐԵՆԻ

բայեոը, որոնք

ԲԱՅԵՐ

ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ ԲԱՅԵՐԸ.--

խոնարհման բոլու

Պակասավուեն կոչվում

ձների չունեն: Այսպես,

ժամա-

նակակից Հայերենում կան մի քանի բայեր, որոնք միայն սաճն մանկան եղանակիներկա անցյալ անկատար ժամանակաձներ, ըուո որում` դրանք կազմվում էն ոչ ին դերբայսվ ու օժանդակ բայով, այլ բայաճիմքով ու վերջավորություններով, գրարբարաձնկաղզմուայսինքն՝ ունեն, են: Այս Ճեւտնյալներն բայերը "թյուն ԵՄ.--

Ներկա՝ եմ, Անցյալ՝ էի,

ունեն

ես, է, ենք, եր, հն.

էիր,էր,

էինք, էիք, էին:

ԿԱՄ.-- ներկա՝ կամ, կաս, կա, կանը, կաք, կան.

Անցյալ՝ կայի, կայիր, կար, կայինք, կայիք, կային'

ԳիՏԵՄ.-- Ներկա՝ գիտեմ, գիտես, գիտի, գիտենք, գիտեք, գիտեն. Անցյալ՝ գիշեի, գիտեիր, զիտեր, գիտեինք, գիտեիք,գիտեին:

ՈՒՆԵՄ.--

ներկա՝ ունեմ, ունես, ունի, ունենք, ունեք,

Անցյալ՝ունեի,

ԱՐԺԵՄ.-324

ունեն.

ունեիր, ուներ, ունեինք, ուննիք, ունեին:

Ներկա՝ արժեմ, արժես, արժի, արժենք, արժեք, արժեն.

Անցյալ՝արժեի, արժեիր, արժեր, արժերնք, արժեիք, արաժեին: կոչվում են ճավելավոր բալեր: Այս բայերը Ճճաճախ Վերջին ձրեք բայերի ճամար կան ժամանակակիցլեզվի տեսակետից կանոնավոր կազմություն ունեցող գիտենումեմ--գիաենում էի, ունենում եմ--ունենում էի, արժենում Եմ--արժենում էի ձեծրը, որոնք Համապատասխանաբար գիտենալ,ունենալ,արժենալբայերի ձներն են: էի նկ ալլ ճամապատասԲայց գիտեմ---գիտեի, գիտենում Եմ--գիտենում են ռչ միայն ձնով, այլն իմաստով: Պարզ խան զույգերը ֆարբերվում ձեերը ոչ տնական կերպ ունեն ն նշանակում են կռնկրետ ներկա ու ձները տնական կերպ ունեն ե անցյալի անկատար, իսկ բաղադրլալ ծն ընդճանուր ներկա ու անցլալի անկատար, օրինակ՝ նա նշանակում է--ունենում ԷՐ: ունի--ուներ ունենում

կաբող եմ-եմ--կաբողանումէի, ուզում եմ--ուզում էիլ կարող էիլլկաբողանում էի ուզենումեմ--ուզենում Համապատասխանզույգերի մեջ: ժամանակակիցՀայերենում կան նան պակասավորմի քանի այլ բայեր»ինչպես՝ զգանկալյորն ունի միայն ըղձական (ն սրանից կազմվող եծնթաղրական ճարկտդրական)եղանակի ձնել՝ գանկամ-Ճուսալ, որն ունի միայն ըղձական(ճամապատասխանա գանկայի, բար՝ հնքադրական ճարկադրական)ն Հրամայական եղանակների ճուսամ ձներ՝ --ճուսայի.ճուսա, Բուսացեք,լվալ, որն ունի միայն անցյալ կատարյալի ն Հրամայականիձներ՝ լվացի,լվացիո,լվաց ն այլն, վա, լվացք: Ցանկալ,Բուսալ,լվալ պակասավոր բայերի մյուս ձները լրացվում են Համանիշ ճույս ունենալ,լվանալբայերի ձներով: ցանկանալ, իմաստային

նույն երանգն է դրսնորվում

այս

նեան

ու

ու

ԺԽՏԱԿԱՆ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-- ժխտականխոնարճման ձները» են տալիս, որ գործողությունը ի Հակադրություն դրականների, ցույց բացասվում, ժխտվում է, օրինակ՝ դրական-- գբում եմ, գբեցի, գրեմ, ժխտական-- չեմ գրում,չգոեցի,չգոեմ։ Հայերենում ժխտական խոնարճման ձները, որժամանակակից պես կանոն, կազմվում են գրական խոնարճման ձներից 9 մասնիկով, էսկ ճրամայականիդեպքում ՄԻ մասնիկով, չնայած որ ժխտականխոնարչման առանձին ձներ (ենթադրականեղանակիձները) Հատուկ կազ-

մությունունեն:

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ԱՆՑՑԱԼ ԿԱՏԱՐՅԱԼԻ ԵՎ ԸՂՋԱԿԱՆ ԵՂԱ-

ՆԱՆԻ ԺԽՏԱԿԱՆԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Ճամադրականկազմություն

ու-

Լ Ըղձականեղանակի սսլառռաճմանականի անցյալ կատարյալի նեցող

նիի ն անցյալի ապառնիի դեպքում Ջ մասնիկը դրվում է դրականբամաձների վրա «կզբից, ինչպես-

Անցյալ կատարյալ

Դրական գրեցի գրեցիր

գրեց

ժխտական

գրեցինջ

գրեցիք գրեցին

չգրեցի չգրեցիր չգրեց

`

Հգրեցինք չգրեցի չգրեցին

Ապառնի

Դրական

գրեմ գրես

գրի

ժի

գրենք գրեք

տական

`

չգրեմ

չգրես

չգրի

գրեն

չգրենք չգրեք չգրեն

Անցյալի ապառնի Դրական

ժի

գրեի

գրնինք

գրեր

գրեին

գրեիր

գրեիք

չգրեի չգրեիր

ական

չգրեր

`

չգրեինջ չգրեիջ չգրեին

ՍԱՀՄԱՆԱՆԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ

ԺԽՏԱՆԱԵԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Սաշմանականճղանակի վերլուծական ժամանակների ժխտականը կազմվում է ժխտական օժանդակ բայի ն ճամապատասխանդերբայներիմիջոցով: Օժանդակբայի ժխտականձներն հն.

ՆԻ

Ներկա--չեմ,չես,չի չԵնք,չեր,չեն.

Անցյալ-- չէի, չէիր, չէր, չէինք, չէիք, չէին։

ինչպես տեսնում

ենք: ներկայի եզակի երրորդ դեմքի է ձեր ժըխ-

տականի դեպքում դառնում է ոչ թե չէ, այլ չի: Ճիշտ է, ժբատականի Համար կա նան չե ձեր, բայց դա կիրառվում է բաղադրյալ ստորոգյալների կազմում, օրինավ՝ մարդ է--մարդ ՒՏ

չէ

ն

այլես ժխտականօժանդակ բայը

մեծ

է--

մեծ

չէ,

սն

է--սն

դրվում է նախադաս, դերբայներից ա-

ռաջ,

յալ

ն,

ալոպիսով, ստացվում

են

վերլուծական ժամանակների Հեւտնե-

ձները:

ՆԵբկա

դրական

ժխտական չեմ գրում չենք գրում չես գրում չեք գրում չի գրում չեն գրում

գրում ենք

դրում եմ գրում ես գրում է

գրում եք գրում

են

անկատաճ Անցյալ դրական

գրում էի գրում էիր գրում էր

ժիտական

չէի գրում չէիր գրում Հեր գրում

գրում էինջ գրում էիք գրում էին

չէինք գրում չէիք գրում չէին գրում

Ապառնի դրական գրելու եմ գրելու ենք գրելու ես գրելու եջ գրելու են գրելու է

ժխտական չեմ գրելու չենք գրելու լես գրելու չեք գրելու Հի գրելու չեն գրելու

Անցյալիապառնի

դրական

դրելու էի գրելու էիր գրելու էր

գրելու էինք գրելու էիք գրելու էին

ժխտական չէի գրելու չէինք գրելու չէիր գրելու չէիք գրելու չէր գրելու չէին գրելու

Վաղակատար

դրական

գրել եմ գրել ես գրել է

գրել ենթ գրել եք գրել են

ժ։իտական չենք գրել չեմ գրել չես գրել չեք գրել չեն գրել չի գրել

Անցյալիվտղակատաշ գրել էի գրել էիր գրել էր

գրել էինք գրել էիք գրել էին

չէի գրել չէիր գբել չէր գրել

չէինք գրել չէիք գրել չէին գրել

ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ԺԽՏԱԿԱՆԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Հարկադրականի ժխտական ձենրը ես կազմվում են դրական ձներից 9Ջ մասնիկով, որը դրվում է կամ պիտիհղանակիչի վրա սկզբից կամ բուն բայաձնեիվրա սկզբից ըստ որում ավելի գործածական են ու տարածված առաչին ձները:

Ապառնի գրական ժխտական չպիտի պիտի գրենք գրեմ ` չպիտի գրենք ` չպիտի գրես պիտի գրեք ձոլիտի գրեթ պիտի գրի պիտի գրեն չպիտի գրի չպիտի գրեն պիտի գրեմ պիտի դրես

Անցյալիապառնի

ժխտական

դրական

պիտի գրեի պիտի գրեիր պիտի գրեր

`

պիտի գրեին պիտի գրեիք պիտի գրեին

չպիտի գրեի չպիտի գրեիր չպիտի գրեր

ինչպես նշեցինք, գործածական են ն

այլ

ձները:

Պետք

է

չպիտի գրեինք

չպիտի գրեիք

չպիտի

գրեին

պիտիչգրեմ, պիտիչգբեի

նան

է գրեի դրական 4արկադրականինՃամապագոեմ--պետք

տասխանկան

չգոեմ--պետքէ

նան

ժխտական չպետքէ գոեմ--չպետքէ գոնիլպետքէ

ձնձրը: չգոեի

ԵՆԹԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԻ ԺԽՏԱԿԱՆԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

ենթա-

թե կազմվում է դրականից, ալլ լուդրական եղանակի ժոխբաճատուկ, դրականից տարբեր կազմություն ունի: ենթադրականի տականը կազմվում է ժխտական դերբայով ն օժանդակ բայի ժխտական ձներով, որոնք դրվում են դերբայից աոաջ: ժխտականը ոլ

Ապտոնի դրական

կգրենք կգրես կգրեք կգրի կգրեն կգրեմ

ժիտական չենք գրի չեք գրի ` չեն գրի

չեմ գրի չես գրի չի գրի

Աճցյալի ապառնի ժխտական դրական գրի չէինք գրի կգրեի չէի կգրեինք կգրծիր

կգրեր

կգրծիջ

կգրեին

չէիր գրի չէր գրի

չէիք գրի չէին գրի

ԱՐԳԵԼԱԿԱՆ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԻ ԿԱԶՋՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Հրամայականի

կոչվում է արգելական ն կաղմվում է Մի մասնիկի միչոցով: ժխտականը Հ. Բարսեղյանը արգելական ճՃրամայականիկաղմության մասին է. «Բոլոր տիպի բայերի արգելական ճրամայականը ծագումով գրում ն անորոշ գերբայի այլնայլ ձնափոկազմվածէ «մի» արգելականից

Արգելական 2ճրամայականի եզակիթվում խություններից:

Ն

խոնարը-

բայերի «լ» վերջավորությունը փոխարինվում է օր» վերջչավորությամբ,իսկ Ե խոնարճիչը դառնում է ի: 0րինավ՝ մի գռիոչ մի սիբիո, ման

մի վախեցնիշն այլն: Ա խոմի փախչիո,մի մտնիո,մի խաղացնիո, բալերի մեչ «մի» արգելականնավելանում է անորոշ դերնարճման որի «լ» վերջավորությունն ընկնում է, Օրինակ՝մի կառշդա, վրա, բայի ն. այլն: ժխտականճրամամի մի խաղա, մոտենա, մի բարձրանա ն «մի» արէ ճոգնակին կազմվում դարձյալ անորոշ դերբայով լականի

Այս գնլականով:

դեպքում անորոշ դերբալի «լ»-ն բոլոր տիպերի բաէ մտնեք, մի փախյերում փոխարինվում «ք»-ով։ 0րինավ՝ մի գոե ք, մի 1. այլնոտ0: մի կառդաք,մի մոտենաք, մի բարձբանա՛Ր չեք, մի փախցնեք,

Սակայն արգելականի կազմության այս օրինաչափությունը այժմ փոխվում է: Քանի որ պարզ բայերի դեպքում Ճրամարսկանի դրական ն արգելական ձեերը նույնանում են, ինչպես՝ գորի,սիշիո-գբիո--մի մի սիբիո, կաոդա--մի կարդա, ճավատա--միճավատան այլն, ուստի ն դրանց նմանակությաւ"բ մյուս բայերի արգելական ձները նս կազմըվում են դրական ձներից, էնչպես՝զտիո--մի փագտիո,փախիո--մի

հագցոու ն խիշչբարձբագիո--մի բարձբշացիո, բագցոու--մի

ըոնք ավելի ու ավելի չենք լինի, եթե ասննք,

են

այլն,

ո-

գերիշխող գառնում. Սխալված աոբզելական ճրամայաարդի Քայեբենում Այսպես, եթե «աշդբականճբամայականից:

տարածվում

ն

որ

կանիձՆԵրըկազմվումեն

վի չառնենք ժամանակակից լեզվում արդեն 4Ճնաբանություններիվերածվող կաղմությունները, արգելական4րամայականի ձնեծրըկունենան ճետնլալ պատկերը:

արգելական

դ-ական

եզակի գրիր

մի գրիր

(դրի)

(մի գրի)

գտիր

Մի գտիր մի բարձրացրու

փախիր

մի փախիր

բարձրացրու կարդա -ծ«ԵԳՇէծԵծ......

Հ.

մի կարդա

բարձրացիր Մի Բարսեղյան, Արդի ճայերենի բայի

ն

բարձրացիր

խոնարհմանտեսություն, էջ 318:

Հճոզնակի

գրեցեք

(գրեք)

փախեք գտեք

մի գրեցեք

(մի գրեք)

մի ժի բարձրացրեք մի կարդացեքմի բարձրացեքմի

փախնջ գտեք բարձրացրեք կարդացեք

բարձրացեք

Արգելականճրամայականի մի փախչիո,մի զտնիո,մի խաղացնիո, մի մտնեք, մի փախչեք,մի փախցնեք, մի կաոշդաք, մի մոտենաք, ն այլ մի բարձբանաբր ձները վերածվում են ճնաբանություններիկամ

4նաբանություններդառնալու ճանապարճին: ԺԽՏԱԿԱՆ ՋԵՎԵՐԸ.-- 9 մասնիկով կազմվող ժխտանան դերբալները, բայց կան ձեձր են ունենում միայն անկախ, բառացին ինքնուրույն գործածություն ունեցող գերբայները, այսինքն անոբոշ, անկատար 11, Ճարակատար, ննթակայական ն ապառնի 11 դերբայները, օրինակ՝ գբել--չգրել, գոելիս--չգբելիս,գբած--չգբած, գբող-զւոնվում

են

ԴԵՐԲԱՑՆԵՐԻ

գոելիք--շգելիք, կաոդալ--չկաոդալ,կառդալիս--շկառդալիս, կարդացած--չկարդացած, կարդացող--չկարդացող, --չկաոկաոշդալիք դալիճ: չգրող,

ՀԱԲԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԳՐԱԿԱՆ

ԲԱՑԵՐԻ

ԲԱՅԵՐԻ

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵ-

ԲԸ.-- ժամանակակից Ճայերենի խոնարճչմանճամակարգում չափազանց մեծ դեր ու կշիո ունեն ալսպես կոչված չարադրական բալերը գոսս գալ,

բել ն

ներս

տալ,

այլե:

գալ, խաղ անել, լաց լինել, քուն մտնել, գրել տալ, զաոդամեռնել պոծնել, գալ անցնել, թողնել գնալ, պոկվել ընկնել

ինչպես օրինակենրնեն ցույց տալիս, դրանցից մի մասի մեչ Ճանդես է գալիս որնէ խոսքի մաս (մակբայ, գոյական ն այլն) ն բայ (օրինավ՝ ներս գալ, խաղ անել), մի մասի մեջ անորոշ դերբայը ն տալ բայը, իմաստ է արտաճայտվում (գրել որոնց միասնությամբ պատճառական տալ,

զարդարել տալ), իսկ մյուս մասը իրենից ենրկայացնում է իմաս-

կամ այն աղերսակցությունն ունեցող երկու բայերի միոթյուն ( թոչել գնալ, պոկվել ընկնել): Առաջին ն երկրորդ խմբերի (դուրս գալ, գրել տալ) ճարադրական տային

այս

բայերի խոնարճման առանձնաճատկությունն այն է, որ վերլուծական ձների ն՛ դրականում, ե՛ ժխտականումօժանդակ բայն ընկնում է Ճա330

րագրին բայականմասի լիս, ղուրս է

միջն,

Եկել--դուբսշի

շի տվել տվել--գոել

օրինակ՝ դուս

եկել,գրելւ

է

դուոս չի գալիս--

գա-

տալիս--գոել չի տալիս,գոելէ

ն այլն, Պարղ ժամանակներում դրանց խոնարճուսովորական բայերի օրինակ՝ դուս մը չի սարբերվում

եկա,

ղուրս

գամ, ղուոս

խոնարճումից,

եկաբ, ղուրս Լկավ, գոել տվի, գոել տվիո, գշել տվեց. դուս գաս,

ղուրս գա-

գբել տամ, գոել տաս,

գոել տա

ն

այլն: Են-

Կ(Ը) մասնիկը դրվում է խոնարճվող բայաձնի եղանակում քոդրակուն

վրա, օրինակ՝ դուռս կգամ--ղուբս կգայի, գել կտամ--գոշելկաայի: Սակայն Ճարկադրականիդեպքում ՊԻՏԻ ծղանակիչըկարող է դրվել ն՛ անմիջաբար խոնարճվող բայի, ն՛ ճարաղրի վրա, օրինակ՝ դուբսպիտի գշել տամ ն այլն: Հագամ |լպիտիդուրս գամ, գշել պիտիտամիպիտի Մադրականձներր ժխտականի դեպքում 9 մասնիկն անմիջաբար դրվում է բայական մասի վրա, օրինակ՝ ղուրս գնագ-- դուս չզնաց,գռել տը-

վեց--գոել չտվեց, գոել տամ--գոել շտամն այլն: Նույն կերպ անմի-

խոնարճվող բայաձնի վրա է դրվում նան արգելական ճրամալականի ՄԻ մասնիկը, օրինակ՝ ղոսս գնա--դուս մի գնա, դուրս գնա-

ջաբար

մի գնացեք,գրել տվեր--գոելմի տվեքն այլն: Սակայն ցեԵք--ղուբս

ա-

ռանձին դեպքերում ՄԻ ձեր կարող է դրվել նան Հարադրական բայի վրա, որպես մի ամբողջության վրա սկզբից, օրինակ՝ մի դուրս գնա, միդուս գնացեք, մի գրելտվեք ն այլն: Այս ձները կանոնի աստիճանի չեն բարձրացել ն 4անձնարարելիչեն: Ներս գալ, գոելտալ տիպի նման են խոնարչվում երկրորդական

վերլուծական ժամանակներ կաղմող գւելիս լինել, գած լինել, գոելու

եմ լինելՃարադրությունները,ինչպես՝ գրելիսեմ լինում--գբած լինում--

գրելուեմ լինում, գրելիսչեմ լիճում--գբածչեմ լինում--գբելու չեմ լինում, գրելիսեղա--գոածեղա---գոելուեղա, գրելիսչեղա--գբածչեղա-գոելուչեղան այլե: Թոչելգնալ տիպի Ճարադրականիբայերի խոնարճումը առանձնա-

պես չի տարբերվում սովորական բայերի խոնարճումիը, միայն վերլուծական ժամանակներումօժանդակքայը կարող է դրվել ե՛ առաջին, ն՛ Ճետո՝ ըստ այն բանի, թե ո՛ր բաղադրիչի վրա է երկրորդ բաղադրիչից ըեկնում տրամաբանական շեշտը, օրինակ՝թոչում է գնումիթոչումգրնում է, թռել է գնացելվթռել գնացելէ: ժխտականխոնարճման ժամանակ օժանդակբայն ընկնում է նախադաս՝դրվելով առաչին բաղադրիչից առաչ, օրինակ՝չի մեռնում պոծնում,շի թռել գնացել:Համադրական ժամանակներիխոնարճումը սովորական խոնարճումից ոչնչով չի տարբերվում, միայն ժխտականի դեպքում 9 մասնիկը դրվում է միայն առաջինբայի վրա, օրինավ՝չմեռավպոծավ,չթոչեմ գնամ ն այլն:

ՄԱԿԲԱՅ

ՄԱԿԲԱՅԸ ՈՐՊԵՍ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍ.-Մակբալը որպես խոսքի մաս իմառտալին տեսակետիցբնորոշվում է նրանով, որ ցուլց է տալիս գորկամ էլ ճատկանիշիՃատկանիշ։եթէ գործողուծրղության ճՃատկանիչ գրությունը, որակը, քանակը միավորենք առարկայիճատկանիչշ ավելի լայն Հասկացությանտակ, ապա մակբայր ցույց է տալիս ճատ-

քուր,

կանիշի Ճճատկանիշ: Որպես Ճատկանիշցույց

տվող բառերի կարգ մակբայը շփման կետեր ունի ածականի Ճետ, միայն այն տարբերութլամբ, որ եթե ածականը ցույց է տալիս առարկայի ճատկանիչ, ինչպես՝ գեղեցիկգրիչ, լավ մաոդ, ապա մակբայը ցույց է տալիս ՀճատկանիշիՃատկանիչ՝չափազանցգեղեցիկգրիչ, շատ լավ մարդ: Եթե այս վերչին կետը ուրիշ լեզուների ճամար նշանակություն ունի, ապա Ճայնրենի ճամար այդ էլ էական ու վճռական նշանակություն չունի, որովչճետնորակական ածականները ոչ միայն կարող են գործածվել գոլականներիՃնտ՝ ցույց տալով առարկայի Ճատկանիչ, ալլն կարող են գործածվել բալերի Ճետ՝ ՏՑուլց տալով գործողության Ճատկանիշ։ մեր լեզուն ունեցել է դեռնս գրաբարյան շրչաԱյդ Ճաատկությունը նում, որտեղ որակական ածականները կարող էին գործածվել բալերի Ճետ՝ ծանդես գալով ձնի պարագայի չարաճյուսական պաշտոնով, ինչ«վես՝ «Զայն դուք իսկ Ւաջ գիտեք». «Խօսեցաւպառզ». «Շատ ընդգդիմացան ՔրիստոսիճրԼէայք». «Փշրեացմանբ». «Թաքուն ն ծածուկ ջանաք զնոյն գործել». Թեթն կրիցեք զաշխատանսն». «Աշձակ բանակի-

ն անխտիր մեղանչեն»|: «Ազատ ասացէր». գոչէ». «Ազնիւ ցեն». «Աճեղ ն միգրաբարում ածականի մակբայի ալնուամենալնիվ, Սակայն,

ջն կարող էր դիտարկվել ձնաբանականտարբերություն, քանի որ ածականը գոյականի ճետ գործածվելիս որոշակի դեպքերում Համաձայնում էր նրան թվով ն ճոլովով (մեծ տուն--մեծի տան--մեծք տունք--մեծաց տանց ն այլն): Մեր լեզվի Ճճետագապատմական ղարգացման ընթացն Քում վերանում է ածականի ն գոլականի Ճճամաձայնությունը, այդ բանը իր ճերթին ավելի է նպաստում որակական ածականներիմակբայական կիրառությանը: Մեր լեզուն այժմ ճասել է մի այնպիսի գը1

87:

1884-Բոլոր օրինակներըտե՛ս «Նոր բառդիրք ճալկազեան լեզուի». Վենետիկ,

են բության, որ որակականածականները ղանգվածորեն Գործածվում հն ինչպես մակբայ Հանդես գալով բայերի ճետ. այսինջն կիրառվում

պաշաոնսվ, ինչպես` «կանգնած էր շարա չլուսական պարագայի հանդայտ. տեվոդով»/Շիրվ-)- 'Բժիչկը կամացուկչաղորդեց նրան «Ու որդուժամանժան լուրը (ՇԻՐՎ-)- տղերքը տխուր լու Վերադար). "Սասոբ Թեջ ընկավ ծերը» (ԹԲում.)ձան դեպի ռուն. տնբալով (թուշ. «Մ սնում ժինչն վերջը լսեց է (Թում.). տխոաղեմ» ս.րությանը «Միք ուշադիո»( նար- Դոս). «Անաղմուկ,անտոտունչ,անճնչյուն նրան լոտ նորից Հեռանում. (Տեր-). «Դժկամնայում են ժայռերը զալիսեն են ալիքները ժիր» (Տեր-)- «ինձ անլա՛ց ԹաղեՏխու՞ խաղում խռժոռ, Քայլում էինք մէնք կայտառ ցեք. ինձ անխո՛ս թուղեցեք» (Տեր-). չաբել»: «Ով, որ գալու եջ զվարթ ու թեբնաքայլ»(9.սր-). «Թեթե նա-

ձնի նա

ու

ու

ու

ու

։

(Դեժ.). «Հեզ յենցսեպութներին մեղմաձալն կշտամբեց» Վարդանը»(Դեմ): ասաց ու

Բերված օրինակներից կարելի է

գալ

ու

խոնաշճ

այն հզրակացության,

րակականածականներըիրենց բառիմաստի մեչ ճամատեղում առարկայի ճատկանիշի,

որ

են

ո-

նէ՛

Լ

գործողության Հատկանիշի իմաստ, ինչպես՝ տխուրմարդ, Րնքէուշծաղիկն տխուր քայլել, Էնքուչժպտալ: Ուրեժն՝տխուր, Ւն ուշ ն նման բառերը կամ որակական ածականների գոնե ճնշող մեծամասնությունը միաժամանակ ունի մակբայական իմաստ ն նշանակում էն նան տխոորենիտխրաբաոշ, քսբչոբեն|Բնրշաբառ կամ վերլուծական ձեվ տխուր կեբպով ձեով. քնքուչ կե՞պով| ձեով: ծվ բայնրի Հետ որակական ածականները շատ դեպքերում գորկամ ածանցավոր ձնով որպես մաքուր մակրալծածված ենք տնսնում ներ, կամ կերպով,ձեովբառնրի ռենտ որպես վերլուծական մակրայներ, բոնեց նժույգի սանձից: (Ր«ֆֆի)- «Անըսինչպեւ՝ա) «Մտեոբմաբաբ պասելիորենընդչատեց իր շարցուիորձըս (Դեմ.). «Մարությանը դարձյալ լռում Լր համեստոռեն» (նար-Դոս). «Քո պայծառ գաճից մեղմորեն հչիր» (Տեր.). «Մոր սլես քեքշաբար մոտեցիր դեմքիս (Տեր). «Ու քայլում է աղչիկն այնպես զզուչորեն» (մնակ). «ճառաչեգՍրաֆիոնԳասպարիչր՝ գլուխը տխոոբենշարժելով» (Շիրվ-)- բ) «Հարորեց մայրը Բաղցբկերպով ժպտալ-վ" (Րաֆֆի). «Հարցրեց իշխանը ավելի լու կեբպով» (Րաֆֆի).«Ժիր կեոսլովպտտվում էր կրակի շուրչը» (Րաֆֆի). «կամաց արտասանեց եվան ն թույլ կեբպովժոյտաց» (նար-Դոս). անկեղծ, ուրախ կերպով խնդում էին անդադար» (նար-Դռս). «նրանք

«Լուռ,դողդոջուն կերպով դիտեց երկուսին

ու

ծիծաղեցս (նար-Դոս). «Աենկատելի կեռպով չնկատելու տվեց Անաչիտի Հուզմունքը» (Դեմ):

է, որ նույն իմաստը կարող է արտաճայտվել նան ձեով, Հասկանալի բառերով, Ինչոլես՝ կիսախրատականձեեղանակով «կիսաճեգնական,

վովիեղանակով ասաց. «Հանգիստ

ու

ռեց

այդ

Ճարցր"

ն

այլն:

Հասարակ ձնով:

ՎԸՃեղանակով ՅՀՑ

ուրեմն` Այսպես

վով, ն

մակբայական իմաստով լեզվում

ունենում

ենք

զու-

Էնքուչի|քնքշորենյ քնքուշկեսով (եղանակով),ձեկերպով, գգույշ|| զգուշորեն զգույշ կեորպով մեղմլմեղմորեն|իմելմ

գաչեոռ ձներ, ինչպես այլն:

ինչպես առիթ ենք ունեցել նշելու, որոշ քնրականներ ժսկբայէ չարաշճլուսական պաշտոնով Հանղես եկող ածականները տվյալ չարատլուսական կապակցության մեջ Համարում են Հենց մակբայներ, իսկ որոշ քերականներ էլ գտնում են, որ ածականը իր շարաճլուսական բոլոր կերառությունների դեպքում մնում է որպես ածական նկ մակբայ ամարվել չի կարող, Հասկանալիէ, որ արդի այս տարբեր լուծումները պայեն նրանով, թե էակա՞ն, 12 երկրոր: սկան է Համարվում մանավորված Խոսքի մասերի որոշման շարաճյուսականՀիմունքը: Մր կարծիքով ճիշտ պետք է Համարել ասաջին անսակետը: Որակական ածականներիպարագայական կիրառությունը ոչ քե պատաական, անցողիկ ճատկանիչ է, այլ Հայերենին Ճճատուկմի երնեույթ էչ լեզվում ինչքան զանգվածային է, ասենը, լավ ն ճիասնալի բառերի ոբոշչային կիրառությունը, ինչպես՝ լավ մառղ, զինվո, աղջիկ,հիանալի դասախոս,բժիշկ, բանվորն այլն, նույնքան զանդվածային է դրանց նան պարագայական կիրառությունը, ինչսլես՝ լավ խոսեց, գրեց, խա-

պարապեց.կովեց. Բանձնեց.հիանալիխոսեց,զեկուգեց,կովեց, խաղաց,ղատեց,.կառդաց, լուծեց ն այլն: եվ ամեննին էլ ճիշա: չէ այս ղաց,

ճամարել կիրառություններից առաջինը

ճիմնական, խոսքի մասային իմատից բխող, իսկ երկրորդր՝ ոչ Հիմնական, չարաճյուսական կիրառությամբ պայմանավորված: Ասենք նան այն, որ «մաքուր» մակբայ Ճամաքվող որոշ րառեր կանն դրվել նան գոյականների վրա, ինչպես՝ աբաղ շարժում,ղանրող դազ վեբադաձ, լիովինոչնչացումն այլն: Ճիշտ է, այս օրինակներում մակբայները գործածված են բայանունեերի Հեւո, բայց ղա Ճճարցիէությունը չի փոխում, Քանի որ նրանք Հանդես են գալիս որոշչի պաշտոնով, ուրեմն ն մեզ ճամար տվյալ դեւղբում ածականներ են ն ոչ թե մակբայներ: Պետք է նշել ան, դր այսպես կոլված իմաստաբանական մոտեցման դեպքում առանձին ղեպքերում ուղղակի անչնար կլիներ րոշնլ տվլալ բառր ածակա՞ն,թե" մակբայ պետր է "աժարել։ Այսպես քէ՞ բայերի վր"ո են օրինակ՝շատ ն քիչ բառերը ավելի զոլականների՞, է դրվում-- ուղղակի անճնաի ասել, այն է, որ Ճայերենում որակական ածականները եզրակացությունն ո-

ն

տարբերակվածչեն, շատ մակբայները դեպքերում

կարող Լ Ճանդես գալ

Հասկանալիէ, բորդ

որ

ն

ճանդես է գալիս ածականի

ն

միննույն

բառը

մակբայի ղզերով։

առաչին դեսլքում տվյալ բառն ածական է, իսկ երկ-

դեպքում՝մակբայ:

Մակբայը կարող է դրվել

ու

նան

ածականներիկամ մակբայների վրա՝

տալով ցույց առավելապես

Ճճատկանիշիաստիճանըկամ գործածվելով ինչպես՝ «կեռնայինվտակը բազիվլսելի ձայնշանակությամբ, մի նով խշշում էր սառույցի տակ» (մնան.). «Սիմոնը մի շատ խելացի քայլարավ: (Անան.). «Գուցե նրան, նեղում էր խիստ մաքուր ն խիստ ամուր օձիքը» (Շիրվ-). «նրա դեմփայլուն օսլայած շապիկի բարձր արտաճայտություն էր ստացել» (նար-Դոս). «կոիվն իմ Քը խիստլուրջ ներսում բավականերկար տնեց» (Անան.). «Գլուխը թեքել էր կրժբին, որ թեթնակիթաց էր» (Շիրվ-). «Այսօր փողոցը գրեթե ամայի էր» միշտ ժրաջան՝ Խոտերիմիչից առվակը (ՇիրՎ-): «Հավիտյանվազող խնդաց» (Ջար.). «Հավետանմոռաց մեր Գոլիցինը»(Սնեակ)ն այլնւ Սակավադեպմակբայները կարող են գործածվել նան թվականնեայլ

ու

ու

բե Ճետ՝

տալով թվականով արտաճայտված քանակի ճավաստիաօրինակ՝ «շուրջ երեք տարի»չ «ուղիղվեց աստիճանը, կանության «մոտ քսան աշակերտներ» ն այլն: միս», Մինչն այժմ քննվածները կարելի է կոչել Ճատկանչային մակբալեն տալիս գործողության կատարման ձնր ներչ որովճետն դգրանբցույց դրսնորման չամվին աստիճանը: կամ Ճճատկանիշի են տալիս գործողության կատարման Մի շարք մակբայներ ցուլց կամ ճատկանիշի դրսնորման տեղն ու ժամանակը, ինչպես` «Թավամազ ճոնքերը կարծես վայո իջան աչքերի սուր ճՃալացքնավելի խտացնելու ճամար» (Մուր.). «իջնում է մայթերին, էլեկտրաքարշի վազոնների վրա, ամենուշ (Անան.)-«Գազանը վայր էր ընկել» (էտեղ-տեղ նախանձոտ Ճալացքներ ուղեկցում էին նրան ամենան.).«Բազմաթիվ նուբեք (Շիրվ-). «Իսկ նս Հնչում էր ամենուբ միշտ. Ամենուր ու միշտ, Ուր 4այն էր շնչում» (Սնակ). «Միշտարնկող էր անում՝ մեջքը վրանին 4ենած ն միշտ սրթսրթում էր, միշտ մրսում» (Անան.). «Տրեխների գոլությունը տակավին չէր ձրնում» (Շիրվ.). «Վաղուց.վաղուցմըտորում է իմ մեջ մի անճուն ցանկություն. վաղուգելք է փնտրում կուտակված մի կարոտ (9ար.). «Քեզ եշբեք սիրտս չի մոռանա» (Տեր.)«էգուցնախիրըկտանես արոտ» (Թում.)ն այլն, Բոլոր ասվածներից կարելի է եզրակացնել, որ մակբայները նախաղասության մեչ, որպես կանոն, Ճճանդեսեն գալիս ձնի, չափ ու քահակի, տեղի, ժամանակի պարագաների շարաճյուսական պաշտոննեբով: Սակայն պարագայական պաշտոններով ճանդես եկող ոչ բոլոր ցույց

ա-

ու

ու

բառերն են,

ռր

մտնում

ականները: պետք է Սակայն

են

մակբայների մեջ, Այսպես են, օրինակ, գո-

եկաւոի ունենալ, ռր երբ գոյականները նախադասության մեջ իրենց ղանաղան ճոլովական ձներով կատարում են պաբազայի պաշտոն, ապա նրանք այս կամ այն չափով կորցնում են իՐենց առարկայական նշանակությունը ն ծակվում են դեպի մակբայ«Լուրը նուլն ժամին ները:Վերցնենք Հետնյալնախսդասությունները335

տարածվեց ամբողջ գյուղում». «Ամռանըզինվորները վերադարձան». գունատվել էր». «Մեծ սիբովկկատարեմ քո Հանձնա«Բառկությունից

բարությունը»: Այս նախադասությունների մեչ ընդգծված բառաձներբ են տալիս գործողության կատարման տեղը, ժամանակը, պատցուլց Ճառբ, ձնըչ այսինքն Հանդես են գալիս պարագայական նշանակությամբ: Բայց դա էլ ինքնին նշանակում է, որ գյուղում, ամռանը, բառկությունից սիրով բառաձները տվյալ կիրառությամբ Ճակվում են դեպի մակբայները, որովճետն ալս կամ այն լափով կորցնելով իրենց ւշչոարկայական նշանակությունը պատասխանում են ռբտե՞ղ, Ե՞Րբ, ի՞նչ պատճառով, Ճճարցերին:Սակայն ալա ն նման ձները իրավացիորեն մակբայ ինչպե՞ս չեն ճամարվում ն չեն էլ կարող ճամաբվել, որովճետն սրանք ոչ բե անկախ ինքնուրույն բառեր են, այլ բառաձներ ն որպես այդպիսիք մրտնում են Համապատասխանգոյականների Ճոլովական ճարացույցի մեչ՝ ու

գյուղ--գյուղի--գյուղից--գյուղով--գոուղում, բառկություն--բառկության ն այլն: Մյուս կողմից՝ չնայած գոյա--բարկությունից--բառշկությամբ

կանների պարագայական կիրառության դեպքում նրանց առարկալական նշանակությունը այս կամ այն չափով խամրում է, սակայն սխալ կլիներ ասել, թե այդ դեպքում նրանց առարկալական նշանակությունը վնրանում է ընդճանրապնես:ինչքան էլ որ գյուղում, ամռանը,բառկությունից,սիրովձները գործածվում են որպես պարագա, ալնուամենալնիվ, առարկայական նշանակությունը նրանց մեջ առկա է ն ալդ պատճառով էլ նրանք ազատ որոշիչներ են ընդունում, իսկ բարի շարաճյուսական ալդ ճատկանիշը գոյական լինելու լավագույն չափանիշն է: Հայ բերականությանմեջ ճիշտ կերպով գոյականով արտաճալտված ւվարագաները առանձնացվել են մակբալով արտաճայտվածպարագաիսկ ծրկրորդներից. առաջիններըկոչվել են պաբագայական խնդիոներ, Մ. Աբեղյանընշում է, որ պարագայական ներբ՝ բուն պաբշազաներո: Խնդիրները՝այսինքն գոյականով արտաճայտված պարագաները,միչին այսինքն մակբալով արտաճալտտեղն են բռնում բուն պարագաների՝ ն ված պարագաների առարկայականխնդիրներիմիջե Տվյալդեպքում, սակայն, մեզ Հետաքրքրում է գոյականի կ մակբալի Հարաբէրակցությանն տարբերակմանՃարցը: Մ. Աբեղյանըգրտեն նում է, որ բուն պարագաներինժամանակի անուններից մոտէնում

այսօր,

ԵՐԵկ,վաղը,էգուց,այժմ,Բիմի,առաջ բառերը,բոչց

դրանք

/ակբայ Ճամարելու 4Ճիմքչկա, քանի,որ գրանք Հոլովվող բառեր են ն նշանակուխոսքի մեջ կատարելապես պաճում են իրենց ճոլովկան թյունները: նա նշված քառերը վճռականորեն ու անվերապաճորեն գոյականներ է Ճամարում՝ Ճճավասարությաննշան դնելով սրանց ն շաբաթ, ամիռ, տաբի,առավոտ,իբիկունբառծձրիմիջն՝ գրելով. «Եվ ինչ-

Տե՛ս

Անդ, էջ

Մ.

Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Էջ 382: 383:

պես որ վերջինները ժամանակի պարագալի նշանակությամբ գործ են ածվում իբրն ժամանակի ճայցական՝ փոխանակ ներգոյականի,-- նա առավոտըեկավ, նա իրիկունը կգա, նա ամառն էկավ ն այյն,-- նույն ձնով բանում են ն՝ նա ծրեկ եկավ, նա վաղը կզգա, նա էգուց կգան Այսօբ բառն նա նուլն տեղի պարագայական խնդիր է ն ոչ մակայլ որ պարագայական խնդիր են՝ նա այս ինչպես շաբաթ գնաց, նա բայ, նա այս տառի գնաց, ամառ հս գնաց, ամիս Այս գյուղումն էի, Այս այս ձմեռ ձյուն եկավ ն այլն խոսքերի մեջ այս շաբաթ, այս ամիս, այս տաբի, այս ամառ, այս ձմեռ»4: Ելնելով սրանից էլ նա գտնում է, որ ոլետթ է գրել որպես ծրկուբառ՝ այս օՐ, էնչպես որ գրվում են այս շաբաթ, ն այս ամիս, այս տառի այլն: կարծում ենք, որ ճիշտ չի Հավասարության նշան դնել այսօր, եշեկ,

վաղը, էգուց, այժմ, հիմի, առաջ ն շաբաթ, ամիս, տաբի,առավոտ,իւիկուն բառերի միչն։ Այս նրկու խմբերի բառերը Հավասարհցվում են, որովճեւոն ՀավասարապեսՃոլովվող բառեր էն ն պաչում են իրենց Ճոլովական նշանակությունները: Դա, իրոք, բնդճանրություն է: Բայց բառերի այդ խմբերը չունե՞ն արդյոք ձնակազմական նկ իմաստալին կիրառական տարբերություններ: Այսպիսի տարբերություններ անշուշտ ու

կան: Դրանք կարելի է ամփոփել Ճետնյալ կետերում. 1. Առաջին խմբի բառերը ճագնակիթիվ չեն կարող կազմել (միայն գործածական է առաջ բառի Ճոգնակի ներգոյականի ձնը՝առաջնե-Բում), իշկ երկրորդները ազատ գործածվում են Հոգնակի թվով շաբաթներ, ամիսներ, տարշիներն այլն: Ըստ այդմ` վերջիններն ազատ կապակցվում են քանակական թվականների Հետ՝ ԵՐԵՐ շաբաթ, չորս ամիս, Քինգ տառի ն այլն, իակ առաջինները թանակական թվականների ճետ գործածվել չեն կարողայսօր, չորս եբեկն այլ ձներ լեզվում Եբկու գոյություն չունեն: 2. Առաջինխմբի բառերը, որպես կանոն, ենթակայի ն խնդրի պաշւոնեծրով ճանդես գալ չեն կարող: իսկ երկրորգ խսմբիբոռերի գործածությունն ալդ պաշտոններովսովորական է ու զանգվածային, Յ. Առաջինները սովորաբար որոշիչներ ընդունել չեն կարող՝ գեղեգորցիկ, Բաղթական այսօր, վաղը, էգուց ն այլ կապակցությունները ժածականչեն, իսկ երկրորդները ազատորեն որոշիչներ են բնդունում՝ զեղեցիկ,ճաղթական շաբաթ, ամիս, տառին այլն' Այս երկու խմբի բառերի ձնակազմականն կիրառւսկան-շարաճյուսական տարբերություններն արդյունք էն այն բանի, որ շաբաթ, տառի,

ամիսն

բառերը ցալտուն դրսնորված առարկայական նշանակուարտաճայտում, իսկ այոօո, վալը, Ե՞եկ, էգուց,այժմ,ճիմի, առաջ քառերի առարկալական նչանակությունը եթե իսպառ էլ չի մաբել, ապա որոշակի չափով խամրած է: Այս բառերի մեչ առարկալական

թյուն

ալլ

են

Անդ:

22-31

նշանակության որոշ Հետքեր պետք է տեսնել այնքանով, որքանով որ վերչիվերչո դրանք ճոլովվող բառեր են, բայց պետք է նկատի ունենալ, դրանց Հոլովական ձները՝` այսօո--այսօռվա--այսսշվանից,եշեկ-որ ն Ե՞եկվա--եբեկվանից,վաղը--վաղվա--վաղվանից այլն Հանդծա ծն դալիս պարագայական(ուղղականը ն բացառականը)ն որոշչային ֆունկայսինքն՝ ոչ առարկայական, ոչ գոյականական ֆունկցիացիաներով, երով: ԱյսքանիցՃետո ո՞ին վ Ընդճանուրեղրակացությունը. այսօբ, ԵՐԵկ, են: քիմի, առաջ բառերթ ցոյականնե՞ր, 22 մակբայննր վաղը:եգուց»չ Եթե այղ Հարցին անպայմանորեն պետք է պատասխանել, ապա դրանք են, որովճեն Խոսբի մեջ Հանավելիմակբայներ, քանԹե զոյականներ են այլ մակբային Հատուկ շարաճյուսական դես գալիս ոչ թե գոյականի, ֆունկցիաներով, իսկ բառերի շարաճյուսական ֆունկցիան վերջիվերչո բխում է ն պայմանավորվածէ նրանց խսաքիմասայինիմաստով: Բերվածփաստերից միաժամանակ բխում է նոն այն եղրակացությունը, որ առանձին դեպքերում եքե չաենթ անչնարին, ապա շատ դժվար է առանձնացնել գոյականն ոմ մակբայր միմյանցից: Հայ ջերականությունների մեչ այդ Ճճարցիվերաբերյալ Ճատուկ չափանիշներ չեն մշակված: Դա ցույց տալու Համար նշենք ՀետԼյալը։ Ս. Աբրաչճամյանը մի կողմից կեսօրին,կեսգիշեոին, գիչեբով.ցեբեկովՀամարում է մակբայներչ, իսկ մյուս կողմից էլ «Երեխաներըխաղում էն դոսում». «Նեոսում շատ շոգ էս նախադասություններիդոսումն ներսում բառերը ճաէ, է մարում գոյականներ Անմիչաբար նկատվում որ գոյականի սաչճմանագծման միասնական չափանիշ մակբայի տարբերակման ու

ու

չկա: Ինչո՞վեն կեսօռին,կեսգիչեոին,գիշեոով,ցեբեկով ձները մակբայներ-Հէ՞ որ դրանթ կենդանի ճոլովական ձնէր են, պաճաանում են առարկայական իմաստր ն րստ իրենը Հոլովական նշանակությունը, են մութ այդմ կարող որոշիչներ ընդունել, ինչպեւ՝արնավառկեսօոին,

գիշեբով,անձոեային կեսզիշեշին,ձյունախառն ցԵբէկով: Այդ դեպքում ինչո՞ւ մակբայներ չճամարել նան, ասենք, իշիկնա-

ձները Հետնյալ նախադասություննկրիմեջ. «Իւիկպաճին, լուսաղեմին գտանք մի խոր անտառում» նրան (Թում.).«Լուսադեմին տբնՇապաճին ղերքը վերադարձան»(Թում.):

Մյուս կողմից, եթե Հակառակ ալս բոլորին՝ դրանք Համենայն դեպս առավել նս մակբայներ էն դոսում ն նեբսում ապա (դուս ն նեբս) ձերը, որովշետն դրանց առարկայական նշանակությունը Համարյա վդալի չէ ն այդ պատճառովէլ չեն կարող որոշիչներ մակբայներ են,

Աբրաճամլան,Չթելքվուլլխոսքի մասերը.... էջ

Տե՛ս

Ս.

ծ

Տե՛ս

անդ, էջ 230:

259։

(մեծ նեբշսում, մեծ ընդունել

դոսում, լավ ներսում, լավ դոսում ն

նման

կապակցություններլեզվում գոյություն չունեն): Պետք է ուշադրություն դարձնել նան Հետնյլալ ճանգամանքի վրաո Ս. Աբրաճամյանը, ի քիվս ուրիշների, տեղի մակբայներ է Համարում նան վեր, վաշ, մեջտեղ, հեռու բառերը, ըստ որում, որպես օրինակներ բերվում են այնպիսի նախադասություններ,որոնց մեջ այս բառերը են ուղիղ ձնով, երբեմն ելում էր վեր». ինչպես՝«Սմբատը գործածվում «նա կանգնեց սենյակի մեջտեղ». տարած«Բյուրավոր ճառագայթները նեռու»7: Հայտնի է, որ այս բառերը Ճոլովվում են, վում են Բեռու այլ

ու

ինչպես՝վեո--վեռի--վեոից,մեջտեղ--մեչտեղի--մեջտեղից--մեջտեղում, Մի կողմ թողած սեռական-տրական ճեռու--ճեովի--ճեռվից--ճեռվում: Ճոլովը, Հարց է առաջանում՝ այս բառերի բացառական, գործիական ն ԵՆ, 22 ոչ: Ս. Աբրաճամյանի ներգոյական ձները ես մակբայնե՞ր Գորջում այս ճարցի պատասխանըչի տրված, բայց բերված օրինակներից կարելի է կռաճել, որ Հեղինակը մակբայներ է Համարում միսյն այս մեր խորին Համոզմամբ այս բառերի ուբառերի ուղիղ ձները: Սակայն ն թեք ձնձրի միջչն խոսքիմասային տարբերություններ չկան, ղիղ Եթե հեռու մակբայ է «նա գնաց Հեռում նախադասության մեջ, ապա բառը նա մակբայ է նան «նա գալիս է Հեռվից» նախադասությանմեջ: նույն ձնով էլ՝ եթե վեբ բառը մակբայ է «նա նայում է վեր» կապակցության մեջ, ապա մակբայ է նան «նա նայում է վերից կապակցության մեյ: Ըատ ծրնուլթին այսպիսի բառերի ե՛ ուղիղ, ն՛ թեք Հոլովական ձները,'

որոնք չեն կարող խնդրի ֆունկցիայով »անդես բայներ

են

կամ գտնվոս՛

Սակայնինչպես էլ է

պարզ

ու

էն որ

գալ,

փաստորկն մակ-

մակբայացման Շանապարձին:

մոտենանք այս

Հարցերիլուծմանը, մի բան

որոշակի. լրիվ տրամաբանական

ու

ծակաճետնողական ն

սություններից բացարձակապեսզերծ քերականական Համակարգեր չեն եղել ն

ն

ըստ

էրնեույլթինչեն

էլ

նի,

որովճետն կենդանի

կանական կաղապարնէրով

զարգացող

օվկիանոսը քերաուղղակի անկանոններով պարվփակելն

ժողովրդի բերանում Հավերժ ծփացող ու

ու

ալդ

անչուն

Հնար է, ն լեզվաբանը միշտ վնրաչասու է լեզվի միայն ւամենաընդչանուր օրինաչափություններին, Այօպիսով, կատարված վերլուծություններովն որոշ լեզվաբաննեբի Հայացբների քննադատականշարադրանքովուրվագծվեցինմակբաձնաբանական առանձնաճւատշարածյուսականկիրառության ոլորտների ընդճանուր

յի, որպես խոսքի մասի, իմաստային

ու

կությունների ե Հետ պատկերը: Այժմ անցնենք մակբայների ուսումնասիրության ված կոնկրետ Ճարցերիթննությանը:

կապ-

'ԳԵԿԹՇԸ--Ը-ա-ակատա շաշպաա-աթ

Տե՛ս անդ, էջ 264:

Մակբայի կազմությունը

ՊԱՐԶ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ.--

են կազմությամբ մակբայները տարբերվուժ

Ֆյութական իմաստ արտաճայտող մյուս խոսքի մասերից խրանսվ, որ, մի կողմ թողած մակբալաբար Հանդես եկող որակական սծականները, բուն մակբայների մեջ մտնող արմատական բառերը չատ քիչ են. ղըրբանցքանակը չի անցնում մի ջանի տասնյակից: ժամանակակից լեզվի տեսակետից արմատական կարող են Ճամարվել ճետնեյալմակբայները. եբբեմն, այժմ, միշտ, Բետո, իսկույն, նախ, ապա, իսպառ, աո-

ԵՐբեք,ղեռ, մերթ, կամաց,շաբունակ,աստ, անդ, դեն, միասին,Բիմա, ամենուր», ճավեոժ, հանկարծ,կանուխ,Բույժ, ճար, ճավետ, ճապճեպ, Լ. այլն: շտապ, աող, ուշ, շուտ, վեր, վար, ցած, առաջ, աբշազ, դանդաղ

Նշենք,որ

ժամանակակից (8զվի ոնսակեւտեց պարզ կամ արմատական Համարվող բերված մակբայների գոնե մի մասը պատմականորենոչ բարձերեն: թն պարզ, այլ բաղադրյալ արզ մակբայների սակավաթիվ քանակը լեզվում անընդճչատՃճաԺալըյլում է օատկապես կրկնավոր բարդությունների ն գոյականի մեռած կամ քարացած Ճոլովական ձեերի նախորիվ կապակցությունների միջոցով ն ածանցմամբ: ԵՐԿՆԱՎՈՐ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ.-նախ նշենք, ր մակբայականնշանակությամբ կարող ծն կիրառվել ածականների կրկնությամբ կազմված սաստկական կամ բաղմակիության նշանակություն ունհիցող ածականները, ինչպես՝ ծանո-ծանը (նստել), ուբախ-ուրախ(գնալ), ճպարտու

Բպառտ(քայլել),

ծուո-ծուտ

(նայել), թաց-թաց (մէկնվել),

ամուշ-ամուշ

(.եղմել),բաոձո-բաոձո (Խոսել),խեղճ-խեղճ (նայել) այլն: մի զգալի մասն էլ կաղմվում է մակբայների Մակբայների ե

ն

գո-

աշագյականների ։պարզական կրկնությամբ, ինչպես՝ կամաց-կամաց,

աբագ,

մեբթ-մերթ, ստեպ-ստեպ,շուտ-շուտ,

առու-առու, Բիվանդ-Քիվանդ, խումբ-խումբ,

ուշ-ուշ. շարան-շարան, հուլունք-ճուլունքն այյն:

այն մակբայները: որոնք կազմվում կրկնությամբ չիթ գոյականների նախդրով,օրինավ՝ շիթ. կաթիլառ կաթիլ,քայլ առ քայլ, բռպեառ Րոպե, վայոկյան վայո-

Սակայն չափազանց

շատ

են

են

առ

առ

առ

կյան, բառ առ աոցունքն ,յլն'

բառ,

տող

առ

տող,

Կրկնավոր մակբայներ կան

ողկույզ

առ

ի

նան

կ

ողկույզ,աոցունքառ

ինչպես՝ նախդիրներ»վ,

Բեիճն, խառնիխուռն, երթ ի ճեոթ, շար ի շար, դուոս ի դուշս, օրեցօր, տարեցտա՞ի: են առաջին բաղադրիչի բացակրկնավոր մակբայները շատ-շատ Ե Լաշհքաո, սարեսար, բեշնեբերան,շաբեշար, ռականի ձնով, ինչպես՝ :

Այս Բատվածի շարադրանքը

սերը..., էջ 293---258:

ճմմտ.

Ս.

Աբրաճամյան, Զթեքվող խոսքի

մա-

դռնեդուռ, դարեդար, ծժամեժամ, պատեպատ,տնետուն, գյուղեզյուղ,

ձորեձոր

ն

այլն:

Մակբայականիմաստներ են արտա4Հայտվումնան

ժամանակի ու տեղի Ճատկանիշիմաստ արտաճայլտողմի քանի բառերի միացությամբ ՌԻ շաղկապով կամ առանց դրա, ինչպես՝ գիշեո-գեւեկ, ամառ-ձմեռ, դես-դեննամ գիշեր ու ցեոեկ, ամառ ու ձմեռ, դես ու ղեն,զօբ ու գիշեր, աջ ու ձախ,տակնու վբա ն այլն:

.ՔԱՐԱՑԱԵ ՀՈԼՈՎԱԿԱՆ ՋԵՎԵՐԻՑ ԵՎ ՆԱԽԴՐԻՎ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ՄԱԿԲՔԱՅՆԵՐ.-մի զգալի մասն

Մակբայների ռաջանում է գրաբարյանկամ ուղղակի Հին Հոլովական ձեերից ն նախդրիվ կապակցություններից,ինչպես՝ վաղուց, Բնուց,մանկուց (ման՝

ա-

կութ), փոքբՐուց, այսուճետն,այնունետն,առդեն,աոդյոք,ճավաստյավ, ճազիվ. ի բնե, ի սբտե, ի վեշջո, ի մոտո, ի տես, ի ցույց, ի սպաս, ցայսօր, առայժմ,առմիշտ,առճավետ իծնե, ցմաճ, ցգեբեզման, (Լ այլն: Այսպիսի բաւծրի մեջ առանձին տեղ են գրավում տեղի իմաստ արտաճայտող մի շարք գոյականների ե ի վեր|ի վար կապերի կապակցությունները, ինչպես՝ սարն ի վեոլսաբն ի վաո, լեռն ի վեբլի վաո, չուն ի վեբլի վար, գետնի վեոյի վաո, չովեժն ի վելի վար ն այլն: Դրանք այնքան շատ ծն ն այնքան ազատորենեն կազմվում, որ կարող են Ճճամարվել բառերի պարզ շարաճլուսական կապակցություններ:

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ

ԿԱԿԻՑ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ ԱԾԱՆՑՄԱՆ ՄԽՋՈՑՈՎ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԱԾԱՆՑՆԵՐԸ.-- Հայերենում մակբալ-

ՄԱԿԲԱՅԱԿԵՐՏ

նծրի կազմության մեջ լափաղզանցմեֆ դեր է խաղում ածանցումը: նան սծանցներ, որոնք միայնմակբայներ են մոտավորապես մեկ տասնյակ կազմում կամ 4անդես են գալիս մակբայների կազմության մեյ, Դրանցից ամենագործուններն են ԲԱՐ, ՓԵՍ, ՈՐեն ածանցները:Առաջին երեուսը միշտ բառերինեն միանում Ա Հոդակապով:

ԲԱՐ, ՊԵՍ

ն

ՈՐԵՆ

ԲԱՐ ճատկապես ածանցները,

ե ՈՐԵՆ

ածանց-

միննույն բաՀաճախ դրվում ները, իմաստով իրար շատ ռերիվրա՝ այսպիսով կազմելով Համանիշ բազմաթիվ բառեր,ինչպեւ՝ մում

են

կ

են

բնազդ| գազան|աբաոիորբեն, ազաճիաբարիորեն, անկախկաբարվորբեն, ըճջլաբառլորենկապես, աբարվոբեն, գեբազանցկաբառիոբենիապես, ն այլն: վե՞ջնականի|աբարիորեն|ապես կտոբակաճ|լարբաոիուենիապես, չնայած Սակայն,

բի մեջ վում:

կիրառական ն

այսպիսի

այս ածանցնեզուգաճեռություններին,

իմաստային որոշ

տարբերություններ ծն նկատ-

արմատից ն իր նյութական ին այլ բառերի մեջ: գազանաբաբ մաստով առկա է բաք, բառոյական, նան կենդանիների անունա) Գործածվելովանձի, սակավագեպ ճնման», ՀՔԵտ՝ «ձնով» օրինավ՝ եճրի նշանակում է «իբրն», «որպես», ԲԱՐ.--

Ծագում է բարք բառի

բար

բաշեկամաբաշ,ասպետաբար,ավազակաբաո, ընկեբաեղբայբաբաո, թշնամաբար,աղյուծաբար,աղվեսաբաոն այլն: կան նան այսպիսի կազմություններ՝ գոյականաբաշ, ածականաանբար, մակբայաբարշ.Րոպեարբաոր, աստիճանաբար, վայոկյանաբառ. միջաբաո: տվող որակական Բբ) Դրվելով Հատկապես անձի ճատկանիչշցույց բար,

ածականների վրա, որոնք սովորաբար մակբայաբար նս կարող են գործածվել, երանց վերածում է «մաքուր» մակբայների՝ նշանակելով «կերպով», «ձնով», ինչպես՝ ազնվաբար (ազնիվ կերպով), տգահաբա»,ա-

նամոթաբար,գոռոզաբաշ, խիզախաբաւր, կուղտաբառ,հեզարաո,նենն զաբառ, քաջաբառ, քնքշաբար այլն: ՈՐԵՆ.-- Առաջանումէ օրբէնք բառիօրէն արմատից ն իր նյութական իմաստով առկա է օբենք, օբինական,օՐինապաճ, ապօրինին

բազմաթիվ

այլ

բառերի

առարկայական նշանակությումեջ: Զրկվելով

նից՝ որպես ածանցը նշանակում է «ձնով», «կերպով»,

ածականների վրա՝ նրանց վերածում ւս) Դրվելով

«նման»,

«պես»:

է «մաքուր» մակ-

բայենրի՝ նշանակելով «կերպով», «ձնով», ինչպես ագաճոբեն, ազա-

տոշեն, ազնվոշեն. անկեղծորեն,գիտակցորեն,դաժանորեն,զգաստոբեն, թեթնամտուրեն, խիզախուեն,կատաղռրբեն, ճարազատորեն, ճաւպ-

կորեն, ճշտորբեն, մեղմոբեն,միամտոբեն,նենգորեն,ջեբմոբեն, վստահորեն ն այլն. Այս իմաստով ՈՐԵՆ ածանցը նույնանիչ է ԲԱՐ ածան-

ցին:

բ) Ջնի մակբայներ է կազմում նան մի շարք գոյականներից՝նշանակելով «պես», «ձնով», օրինակ ասպետոբեն, զազաավազակոռեն, ճոբեն, եղբալբորբեն, ստոբկոբեն, Այսպիսի կազմությունվաշպետորեն:

ներ, սակայն, ավելի շատ են ՔԱՐ ածանցով: Հատկապես ԱնԱՆ ածանցն ունեցող մի շարք բառերի գ) Դրվելով վրա (որոշ դեւլքերում բաղադրության մեջ ԱԿԱՆ ածանցը չի պաճպանվում )՝ ՈՐԵՆ ածանցն արտաճայտում է մասնական, մասնավորեցման իմաստ` եշանակելով «կողմից», «տեսակետից»,ինչպես` գիտականորեն

(գիտական կողմից, տեսակետից), զորբծնականորեն, տեսականորեն

պայմանականորեն, լեզվականորեն,քեբականորհն,էականորբեն,զեձնաբանոոճաբանորեն, թվաբանորեն, հանբաճաշվուբեն, ղարվեստուեն, ն այլն, ԲԵն, իմաստաբանորեն

նույնանում է պեսարմատին ն նախնական բաղադրությունների մծջ գործածվել է ճենց այս նշանակությամբ, ինչպես` տղայապես ՊԵՍ.--

վինվռբապես, օտաբապես,բժչկապեստ: (տղալի պես), վայբենապես, ա) Դրվելով վրա՝մասնական իմաստ արտաչՀայտող գոլականների

մակբայներէ (կազմում «տնսակետից», «կողմից»

Տես

Մ.

Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ 276:

բառերի նշանակու-

թյամբ: «Այս մակբայները Համապատասխանձն Խույն դոլականներից ԱԿԱՆ ածանցով կազմված սծականներին» 0, ինչպես՝զաղափառշապե

(գաղափարական անհսակետից),մեթոդապես,ֆիզիկապես,բարոյապես. կան նան՝ աբտաքնապես, ական ձնեով՝Ւաղաքականապես: նեշքնապես: Բ) Դրվելով ածականներիվրա՝ նրանց վերածում է մակբալների ե նշանակում է «կերպով», «ձնով», օրինակ, աբժանավոբապես, գլխավոշավեռչմոտավոբապես, ճատկապես, պես,ճայտնապես, Բիմնավոբապես, նականապես, վճռականապես (Լ այլն: կան

ածանցներ նս, որոնքմակբայներ են կազմում կամ մասնակցում մակբայների կազմությանը, բալց դրանք ԲԱՐ, ՈՐԵՆ ն ՊԵՍ սծանցների նման գործուն ու տարածվածչեն: Ստորն բերվում են այս այլ

հե

քերը:

ՈՎԻՆ|ՈՎԻ.-- կազմում

ձենի կամ իմաստային

են

այլ

երանդներ

օրինակ՝ ազգովին,խմբովին,լիովին, գլխովին, ամբողջովին, ամեննին, տնովի(տուն-տնովի), բոլոբովին, տակավին, նա

ունեցող մակբայներ,

յուոովի:

ՉԱՏԻՍ.--

կազմում է չափ

ու

քանակի մակբայներ,

օրինավ՝ կբոկ-

նապատիկ,եռապատիկ, քառապատիկ,ճնգապատիկ,յոթնապատիկ, (ք. այլն: բյուրապատիկ, բազմապատիկ է, որը մի քաՌԻՑ.-- ԲացառականՃոլովիՌԻՑ վերչավորությունն նի բառերի մեջ ածանցի արժեք ունի՝ կազմելով ժամանակի մակբայներ, օրինակ՝ առաջուց, ննուց, մանկուց,վազուց,չուտուց, այլն՝ էգուց: ԱՆՑ.-Գործածվումէ որոշ բառերի մեչ՝ կազմելով ձեի մակբայներ՝

կողքանց,սբտանց,շապկանց: եջեսանց, ՈՒՍՏ.--

Գործածվումէ

որոշ

բայներ՝աբշտաքուսաւ,ներքուստ,

բառերի մձչ՝ կազմելով տեղի մակԲեռուստ: Առաջին երկուսի վեբուստ,

ձնի նշանակությունը: է մի քանիբառեր, որոնք Շամատեղում էնե ն՛ ն՛ ածականականնշանակություն, օբինակ՝շեղակի(հաոմակբայական,

մեջ զդալի է

նան

ԱԿԻ.-- կազմում

ճաճավաֆել, ճարված),շեշտակի,լայնակի,ուղղակի.ճանկառրծակի, խակի,եբբեմնակի: է որպեսածականակերտ ՎԱՐԻ... Սովորաբարներկայացվում ա-

են ծանց, բայց դրանով կազմված բառերըիրէեց մեջ Ճամատեղում նան մակբայական իմաստ ու կիրառություն, օրինակ` Ւաղաքավառշի ՎԱՐԻ ածանցը, որ ժողովրդա-խոխոսել, տղայավաբիվեբաբեոբվել: սակցական երանգ ունի, կազմում է մի շարք բառեր,ինչպեւ՝գյուղաՀ-

գժավառի,իշխանավառի վարի, թու՞քավաշի,ճայավառի,տնավա՞շի, ն այլն, Մակբայական մաշդավարի տղավաոի, գ ողավաշի, իչավաբի.

Անդ, էջ

277:

կիրառությամբ այս բառերն արտաճալտում են ձնի նշանակություն: ԳԻՆ.-Այս ածանցով կազմված բառերը նա- որպես կանոն Հանդես են գալիս ածականին մակբայի ֆունկցիաներով,ինչպես` թախանձագին, խնղշանք,թախանձագին խնդոել:ԳԻՆ ածանցով կազմվում էն մի շարք բառեր, օրինակ՝ թախանձագին, ողբազին,տխճագին, լալագին,

ցավագին,սոտագին,մոլեգին, ճիվանդագին, զվաբթագին,ուժզին

ն

այլն:

Մակբալների իմաստային դասակարգումը

ԵՎ ՊԱՐԱԳԱՑԱԿԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆՇԱՅԻՆ

ՄԱԿԲԱՑՆԵՒ.--

ձայ նոր

ՈՒ ՀԱՏՆԱ-

քերականություններիմեչ մակբայներն ըստ իրենց արտածայտած իմաստի սովորաբար բաժանվում են չորս տեսակի՝ ժամանակի, տեղի, ձեի ն չափու քանակի:Վերջերսընդունվում են նան ընդճանբական մակբայներ: Դրանքայն մակբայներն էն, որոնք իրենց բառային իմաստի մեջ Համաւտեղումեն տարբեր տեսակի, մակբայների նշանակությունները (ժամանակու ձնչ տեղ ու ձե ն այլն): Սակայնմակբայների ներքին իմաստային կողմը նկատի ունննաէ նրանց ճետնելյալստորաբաժանումը: լով ավելի նպատակաճարմար նախ կարելի է բաժանել երկու խմբի՝պարագայական Մակբայները որոնք ցուլք են տալիս գործողությանը ուղեկցող Հանգամանքները: այ-

սինքն՝ւոեղ, ժամանակ ն

այլն,

ե

որոնք Բատկանշային,

արտաճարոում

քանակական բնութադիրը, այսինջն՝ գործողության որակային ձեր ն քանակն աստիճանը: Այս երկու խմբերի իմաստային տարբեօրինակները՝ բության մասին պատկերացում կարող են տալ Ճճետնյլալ «Նա եբեկ նկավ», «նա աշագ եկավ»: Առաչին նախադասությանեւեկ մակբայը սոսկ ցույց է տալիս, թե երբ է կատարվել գործողությունը ն առնչություն չունիս Երկրորդնախանթա ներքին կողմի ճետ կապ ւնմիջապես առնչվումէ դասությանաշագ մակբայը,ընդճակառակն, Հետ՝ այն բնութագրելով որակային տեգործողության ներքին կողմի ծն

ու

ու

ու

սակետից: ն մակբայները Ճճայերենումլինում են ժամանակի ԴՊարագայական տեղի:Ուրիշլեզուներում կան նան պատճառի,նպատակի, պայմանի, պատճառի, նպատակի մի Հետնանքի ն այլ մակբայներ: Հայերենում տալ ջանի մակբայներ կարելիէ ցույց միայն, օրինավ՝չգոու, աբու, ու

դիտմամբ: ցոտու,

Հատկանջայինմակբայներն իրենց Հերթին լինում են՝ որակային աստիճանի),օրիգրել ն քանակային(չափ (4նի), օրինակ՝դանդաղ նավ՝ շատ գոել: ու

Պարագալական

մակբալնեռ

Ժամանակի մակբալներ ԱՐԴԻ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԸ.-- ժամանակի մակտալիս գործողության կատարմանժամանակը:Բալց ժամանակի պազափարըբոլոր մակբայների մել նույն ձեով չի գրանորվում, այլ ամենատարբեր բազմազան իմաստային կողմերով է արտաճայլտվում: Աճա այլս վերջին Հանզամանքնառիթ է տալիս ժամանակի մակբալները գոնե ամենարնդճանուրձնով խմբավորելու առանձին իմաստային խմբերի մեջն Մե խումբ մակբայներ ցույց են տալիս ներկա, անցյալ ն ապառնի ժամանակներ, այսինքն՝ Հատկանիշը ե՞րբ է դրսնորվում` խոսելու

բայները ցույց

են

ու

նրանիցառա՞ջ, պաՃի՞ն,

Այս իմաստային չՀակադրությունը

Հետո:

ցայտուն կերպով կղրանորվի Հետնլյալ նախադասության մեչ՝ «Առաջ դերասան էր, Քիմաբանաստեղծէ, հետո երեի քննադատ կդառնաջ (Նբոր տվյալ դեպքում անգամ զուգաճեռություն գոյություն ունի կատենք, բայական ժամանակներին մակբայների միջն): Խոսելու պաճի նկատմամբ ներկայի դաղափար են արտաճայտում Բիմա,հիմի,այժմ մակբայները, անցյալի գաղափար՝առաջ մակբայը, հետո մակբայր։ Բացի գրանցից, ներկայի իսկ ապագայի գաղավփար՝ է գաղափար արտաճայտվում նան նեբկայումս,անցյալի գաղավար՝ կ հետադայումբավՆՐջԵշս,իսկ ապառնու գաղափար՝առաջիկայում ռերի միջոցով, որոնցից առաջինըցույց է տալիս Ճճամեմատաբարմոտ, իսկ երկրորդը` Ճեռավոր ապագաւ վերջերսուղղական (ՃալԴրանցից ցական), իսկ մլուսները՝ ներգոյական Ճոլովաձնի Հիմջի վրա առաջացած մակբայներ են, Բերենք այա մակբայների կիրառությանմի քանի օրինակներ. իսկ

բիմա լսեցե՛ք, մարդիկ,

Շաշ-նամեն

բանաստեղծ Չարենցի» (Չար-)-

«Հիմի ռւրիշ երեխաներ են խաղում իմ մանկության ընկեր դետակի ափին» ես

մեծ»

թեն «գազան» «ցեց»՝կդառնայի շուտով (մնան.). «Առաջ ապրում են միայն դե). «Հավատացե՛ք, նԵբկալումս (Թում. ու

մծր մայրաքաղաքը ավելի է րասանուճիները»(Շիրվ-). «Առաջիկայում այդ աշխատանքներըավելի մեծ գեղեցկանալու»(1ր.). «Հետագայում են ծավալ ընդունելու» (Լր-)- «ՎԵբջերսանկշտում գայլերի պես ընկան շեները(ԴեԺ.): Ներկա, անցյալ ն ապառնիժամանակներիՀետ այս կամ այն չաժամանակային Ճաչորդուփով առնչություն ունեն կամ ըբնդձանրապես նան են շուտով, Շախօբոք, թյուն ակնարկում այլ մակբայներ՝ վաղօրոք, Հաւա.

Հետագա շարադրանքը

էչ 257.-283:

ճմմտ.

Ս.

Աբրաճամյան.Զթեբվող խոսքի մասերը...,

ուշ,

կանուխ,վեոչը ն այլե: Այսպես ն սկզբումն վերջում ձնեծրը,որոնց

առարկայական նշանակությունը մարում է, ն դրանք կս վեր են ածվում մակբայների,օրինավ՝«Սկզբում ինչ գտնում էր, գցում էր բերանը» (Թում.). «Վերչումբաժակը վերցրեց, առաջարկեքիմ կենացը» (Անան.): իմաստային ճատուկ խումբ են կազմում թանձրացական ժամատվող մակբայները: Դրանքժամանակի Հետնյալ անսկամիջոց ցույց են՝ նուններե Եբեկ, էգուց, վաղը՝ ժողովրդական ձնով էլօր ն այսօր, ու առավոտյան եբեկոյան քառերը, օրինակ՝ «եվ աճա այսօր մեռնում է անվանի քաղաքացին»(Շիրվ-). «Երեկ ճետը ծանոթացա կուլիսների

(Շիրվ-). «Վաղը ճա կխոսեմ նրա ճետ» (նար-Դոս). «էգուց նախիրը կտանես արոտ» (Թում.). «Որ էգուց-էլօո, ինչ էլ որ անեմ, Ոչ մի սասունցի թուր չառնի իմ զեմո (Թում.).«Երեկոյան գլուղում էլ Գետին մոլորվածի պես ուրիշ խոսելիք չկար» (Բոակ.). «Առավոտյան էր» (Բակ): Այսօո,երեկ,վաղըբառերըիմաստի ընդարձակմամբ ն վերացարկմամբ Հաճախ գործաֆվում են ընդճանուր նշանակությամբ` արտաճալՀետնումթ

տելով ներկա, անցյալ ն ապառնի ժամանակների գաղափարընդճանբապես, օրինակ՝ «ԵՐեկաղքատ էր, այսօր Ճճարուստէ, վալը միլիոնան այլն: «ծրնանըեւշեկ, այսօր ն վաղը» տեր կդառնա». Է Այսօր,Երեկ, վաղր այլ բառերի Ճոլովման մասին արդեն նչված է, ուստի ն այս Ճարցին ալլնս չենք անդրադառնում: իմաստային առանձին խմբի մեջ կարելի է միավորել այն մակեն տալիս գործողուքյան կամ Ճճատկանիշի դըրբայները, որոնք ցույց անորման ճարատնություն, մշտականություն, մի խոսքով ժամանակ ռանց ծավալային այս կամ այն սաշմանափակման:։ Այս մակբայները մոտավորապես ճետեյալներն են. հար, հավետ, ճավերժ, Բավերժաբաո, միշտ, ժխտական իմաստով եՐբեք, առմիշտ, առնավեւո, հանապազ, հավիտյան,հուո-Քավիտյան:Օրինակներ.օՔանաստեղծնարդեն տանջանքիցճոգնել,Ուզում է բնել, Բավիտյանբնել» (Թուժ.). «ՀավետԼԸռում է մի տխուր խորճուրդ, Վառվում 1 հավետ մի անանց կարոտ: կյանքի զոառճավետ միշտ Ընդունենք (5ծր-). «Եկեք նախապես, (Սնակ).«Միչտարնկող էր անում՝ մեջքը վրանին չենած, բեղությունը» 1՛ ն միշտ սրթսրթում էր, միչտ մրսում» (Անան.). «Դու հավեբժաբաբ ա-

ու

(Տեր.). «Հու՞-ճավիտյանպարտական մնաս» (Բակ-). միչտ, ճանապազՄեր գլխիցը անալակաս»(Թում.)։ Եբբեր մակբայր գործածվում է ժիատականբայլաձների Հետ, օրինակ՝ «Քեզ ԵՐբեքսիրտս չի մոռանա» (Տեր-). «Ե՞բեր չի սիրել նրան» (Շիրվ): Մակբայներիայս խմբի Հետ շփման եզրեր են Հանդես բերում որոշ ճեռու,

ն՛

«Շրա

չութը

մուտ»

կիորոնք, որպես կանոն, միայն պարազպայլական կապակցություններ, են դեպի ունեն, Հակվում այսինքն օրին:ւ՝ մակբայները» րառություն

«Գիշեո-ցերեկթծրքում գրքեր, Շինում էի դատարկ հրզեր» (Թում.).

«Գիշեոու ցերեկ, գիշեր ու ցեբեկ Խուլ մոնչում եք, անսիրտ ծիծաղում»

(Տեր-)-«Գիշեր ու

եր ինձ

դութ

օԻ

ու

զօր

կլանքըդու

գիչեր»(Թում.).

ես

զարդարում» (Տձր-). «Հալածում բնության ծոցում էինք՝

«Ամառ-ձմեռ

անտառներում» (Անան.).«Գերի սարերում,

(Թում.).

«Նա

օոն

(Սւակ)։

ի բուն աշխատում

շինել

ողջ

տառինբուն»

է, իսկ գլուղացին ճանգստանում»

Մի քանի մակբայներ արտաճայտում են գործողությսն կամ

ճատ-

ընդմիջումներով, կանիշչի

ընդչատումներով դրսնորվելը կամ տարբեր մերթ, Հատկանիշներիիրար Հաջորղելը. դրանք են՝ ՆՐբեմն, մերթ մեւթ-մեոթ. մեոթ ընդ մեռբթ,շրինավ՝ «Այդ կողմից եոբեմն փայլաաակում էր կայծակը» (Րաֆֆի). «Բուի կոինչն է տարածվում մերթմերթ» (Թում.). «նժու վիշտը մեթ ընդ մերթ ցնցում էր նրան ոտից մինչն ցլուխ» (Շիրվ-): իմաստային նույն կողմե ունեն նան մեկ-մեկ. ժամանակառ ժաէ մանակկապակցությունները՝«ՄԵկ-մեկՀիշում իր Հին ընկնըներին». առ զբաղվում էր նան գրականությամբ.: «Ժամանակ ժամանակ իմաստային այս խմբի մեչ կարելի է զետեղել նան հանախն հանախակիմակբայները, օրինակ՝ «Հաճախգալիս է մնզմայցելության». 2ճանդիպումեն իրար». ն այլեւ «Հաճախակի Իմաստայինմի խմբի մեչ են միավորվում կրկնավոր բաղադրիչներ

օՐեցսո,ամսեամիս,տաբեցտառի,դառեղաո,վայոբուվե,ՇՐ-օոիմակբայները, որոնք իրենց են տալիս ժամանակային Հացույց կազմությանը Համապատասխան, ունեցող ժամեժամ.

կյան առ

վայբկյան,Րոպեառ

եսն որպեսկանոնարտաձճայտելով չորդություն,կրկնություն:

Փատկանիշի զորացման. ուժեղացման գաղափար, օրինավ՝ «Դուք օՐեզօո նիՄիշտ Հարում եք դալկանում» (Շիրվ-). «խազելինդ էլ տաբեցտառի կավելացնի քո ռոճիկը» (Թում.). «ՍԸ-օոի չքանում էր անասունների մարմնի կլորությունը» (Անան.), «Րոպե առ -ոպե կանց է՛ն աոյոմ սատոկացող աճով կառքեր»(Շիրվ.). «Շուշանըվալոկյանառ վայոկյան էր նայում նրան» (Խանզ.): Առանձինիմաստային խումբ են կազմում ժամանակի սկզբնակետ ձեներ ցույց տվող մակբայները:Սրանք,որսլեսկանոն, բացառականի էն, ն դրանց մի մասի մեջ բացառականի իմաստը մինչն այժմ էլ կենու

դանի է

ու

զգալիո Այսպիսի մակբայներ են՝

(ժողոմոբուց,մանկուց

վըրդական՝մոոբութ, մանկութ). վաղուց, ննուց. առավոտուց,առաջուց, ի ձնե, ի բնհ: չասկանալի է, որ այս խմբի մեջ են մտնում Հոլովվոզ ՆՐԵկվաղվանից. այսօրվանից. մակբայներիբացառւսկանՀոլովաձները՝ Բեբվանից:Օրինակներ- «Վաղուց, վանից, էզուցվանից, այժմվանից, անճուն ցանկություն, վաղուց ելթ է վաղուցմտորում է իմ մեջ մի

հնուցնախրապան մի կարոտ» (Ջար-).«Պետին էր» (Բակ-). «Ջեզ խոսք էմ տալիս առաջուց, ինքս կգամ գյուղ» (նարկուտակված փնտրում

Ռոս). «երազեցիշարունակ իմ կյանքի մեջ ես մանկուց»(Թում.). «Մանկութ ընտրեցի ճամփորդական ցուպ» (Տեր.). «Հավաքվելեն առավոտուց աարվորներընրա տակ» (Իս.). «Թե չէ լինել ի ծնե գերի Մերկ մԺուսայի երգերի» ( Թուժ.)։ Մի բանի մակբայներ իրենց կազմում ունեն 8 նախդիրը ն ըստ են տալիս ժամանակի վերջը, վերջնակետը: Դրանք են՝ այդմ ցույց ցայսօր, ցմահ, ցգեւեզման,ցայժմ: ցառդ, օրինակ` «8գեսեզմանչճմ մոռանա նրան». «Հակառակդեպքում զման պիտի բավականանարիր Համեստ ամսականով» (Շիրվ.): Իմաստայիննույն խմբի մեջ է մտնում նան առայժմմակբայր՝ «Առայժմ ամեն ինչ բարձչաչող է ընթանում»: Իմաստայինմի խմբի մեչ են միավորվում դեռ,դեռես,տակավին են տալիս տնականություն, շաբունակակամակբայները, որոնք ցույց ու

իսկ պատճառով էլ անցյալ կատարլալ ժամանակի Հետ գործածվել չեն կարող, այլ սովորաբար կիրառվում են տնական (ներկա ն անկատար)ժամանակների ճետ, օրինա՝ «Տասեււյակների ԽորՔից դեռ լսում եմ մորս աճաբեկ կանչը» (Անան.). «Գու դեռ չես մեռել հմ Հիվանդ սրտում, Դու դեռ ապրում էս երազի եման» (Տեր.). «Տրեխների գոյությունը տակավինչէր ձրնում» (Շիրվ-). «Անտառըտակավին մութն էր» (Թուժ.)։ Դեռ, դեռես մակքայները միաժամանակ ցույց նն տալիս, որ գործողությունը չի բխում իրէրի տրամաբանական ընթացբից, այլ ճակասում է նրան, օրինակ՝ «Դեռ գանգատվում էլ էո. «Դեռ խոսում էլ էս։ ծն տալիս Վերջապես,վեոջիվեւջո, ի վեոջո մակբայները ցույց ճասպասելիք ժամանակի ավարսը, օրինակ՝ տանտիրուճու «Վերջապես էր» Հարցը դրականորեն լուծվեց». շը պատրաստ (Մուր.). «Վեչիվեոչո «Ի վեոջո ամեն ինչ բարեձճաչջող անցավ»: Այս խմբի մեջ կարելի է դնել նան արդենմակբայը, որը նս ցույց է տալիս գործողության վէրչը, օրինակ՝ «Մէր լեռների գագաթներին արդեն ձյուն էր նստել» (Անան.). «նրա դեմբն արդեն ընդունել էր մաճանիշ Ճոլագուլն ստվերագծեր»

նություն

ն

(Շիրվ-)' Այսօ

այդ

Նեթ, վաղն եեթ, իսկույն նեթ մակբայները ցույց

են

տալիս

եմ կատարման անճետաձգելիություն, օրինավկ՝ «Դիմելու գործողության դատարանինայսօո նեթ» (Շիրվ.). «Կարող եք տեղափոխվելվաղընեթ» (Շիրվ.). «Իսկույննեթ առաջ է գալիս մի ուրիշ պատկեր, մի շատ մժոթալի ցավալի պատկեր»(Թում.)' ա-

ու

Անորոշ, բայց

ժամանակամիջոցի իմաստ են արյտաճայտում բառծրը, օրինակ՝ «Միաոժամանակ կմրառժամանակ միառժամանակ. նա

գյուղում».

ոչ

մեծ

(ճանգատանա նկ «Առոժամանակ

ապա

կանցնի աշխա-

տանքի»:

Այլես. էլ բառերը տլոռ,

Շայդ

որպես մակբայներ նշանակում

պաճիցճհտոս

ն

գործածվում

էն

«ղրանից 65ժխտականբայաձների ճե, են

արջառներըջուրը տանելիս այլես չէին օրին«-կ՝ «աճել երինչեերն չէր գոռում» (Սնան.). խաղում, ն ցուլն այլես գետինը չէր քանդում «էլ Մի՛ ուշացնի, Նս շատ եմ կացել, էլ Մ/՛ (ացացնի, ես չատ էմ լաու

ու

ցել"

(Թում.)։

Սրանց Հետ իմաստով նույնանում է այսունետն մակքայը, որը գործածության վերը նշած սաճմանավակությունը լունի ն կիրառվում է դրական բացասականբայաձների Հետ, օրինակ՝ «Այսունետննույն էլեղեցին անեծք կկարդա նրա անարժան թոռան վրա»(Րաֆֆի)- «Այսունետն չնմ վշստաճելու նրան»: նման կազմություն ունեցող այնուրետն բառը կարող է կիրառվել մակբայական իմաստով՝ նշանակելով «նրանից ճետսն, օրինակվ՝«Այեունետե սկսվեց մեր Ճաղթանակներիշրջանը». ճԱյլհոմետեամեն ինչ Բալց այս բռն ավելի շաղկապականիմաստով է ընթացավ»: Հարթ ալդ դեպքում կիրառվում, նախադասությանմյուս անդամներից սովոանջատմելով որոշ դագարով, օրինակ` «Այնոփետե,պետք է բաբար ու

Ճարկաեկաս'իունենալնան Ճարցի բքարբոլական կողմը»-«Այճուճետե,

այս ճարցը»: Այս Հատվածը վերջացնելով եշենք, որ երկա ն կարճ բառերը, գ րծաձժելով մի շարք բայերի ճետ, արտաճայտումեն ժամանակային են ն մաստ նշանակում «երկար ժամանակ», օոկարճժամանակ», օրինակ «Երկարզմայլվեցի ծս այդ չքնաղ ճովտի տեսքով» (Անան.). «նին նախագաՀիայս սրտազեղումըկաոնտնեց» (Խանզ-)։

վոր է լուծել

նան

ՏԻղի մակբսյնՒ-ր ԱՐԴԻ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՏԵՂԻ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԸ.--

Տեղի մակբայները ցույց (ճատկանիչի) կատարմանտեղը: ղործողության Տեղի մակբայների ամենամեծ խումբն ծն կազմում տեղի անուն այն որոնք կորցնելով իրենց առարկայաՀանդիսացող գոյականները, կոն նշանակությունը՝ գործածվում են բայերի ճետ սոսկ ցուլց տալով մր ։ասը, բայերի տեղ ընդծանուր իմաստով: Այսպիսի մակբայների «եա չոնսա.կետից ավելիսերտ մխություն կազմելով,գոնե իաստաւյին մի բադի արժեք ունի կամ գտնվում է Մի բառ դառնալու ճանապարճին, օրինակ՝ վբա տալ, վբա ընկնել,դուբս գալ, մեջ ընկնելն այլն, թոկ մի մասն էլ, ճատկապեսերբ գործածվում է ետադաս, բայի ճնտ սերտ

էն

տալիս

7ճություն չի կազմում

ն

պաճում է իր

հեռն»ուրույնությունն բառային ու

վԵշ բարձոանալ, աննախությունը, օրինակ` առաջ գնալ, գեալ ն այլն, Տեղի իմաստ արբաշձոանալվե. ցած մագլցել. մազլցելցած առաջ,

այսպիսի մակբայներ տաճայտող

վեր, վարչ,վբա, դեմ, ենրը։ Օրինակներ- «Կւնգեաձ են Հերքն, ցած,

են՝

առաչ,

մոտ, չուրջը

դուրս,

շուռջը,

մեջ

ՇԵՐս,

ն

ետ,

վերն,

մի բանի ուրիշ-

կանայք Հարնան»

(ԹուԼ.).

«--Մո՛տ

եկեք,-- առանց որնէ ջերմության ճրավիրեցՇուշանը» (Խանզ-). ձեն չի գալիս դեռ» (Թում-). «Հուզվում են, Ճո«Նայում են ներէն սում Հեղեղնեերըմեծ, Մագլցում վերն ու թավալվում ցած» (Տեր.). «Քավամազ Հոնքերը կարծես վայո իջան՝ աչքերի սուր Հայացքն ւսվելի խը«տացնելու ճամար» (Մուր-). «եվ քարավանը օրոր ու շորոր գնում էր ետ չէր նայում» (Իո.). «Դուս նկանք դուտը. նայեցի ՎԵՐե» առաջ "ւ (Թում.). «Օրիորդը ձեռները դրեց ծոցըչ Հայացքը Հառեց հնոու» (Շիրվ-): այն է, Դրանցմեծ մասի ձնաբանական առանձնաճատկությունն որ Հոլովվող բառեր են, օրինակվ՝ մեջ--միջից--միջով, ներս--նեբսից-ե այլն: ներսում,ղուբս---դոսից---ղդոսում Այս առանձն աճատկությամբ էլ այս քառերը ճակվում են դեպի գոլականները, ե շատ թերականներ դրանք ճենց գոյականներ էլ Համարում հն: Բայց որովճետե սրանց ռարկալական նշանակությունը խամրած է կամ զգալի չտփով խամրած է, այդ իսկ պատճառով էլ այդ բառերի ե՛ ուղիղ, ե՛ թեք Հոլովական ձները որպես կանոն Հանդես են գալիս մբայն պարագայականֆունկա-

է, ցիաներով:Սա ինքնիննշանակում

որ

այս

ձեերըփաստորեն մակ-

Դրա օգտին է խոսում նան այն, որ առաջ,ճերքն,վերե է այլ բառերի ն՛ ուղիղ, ե՛ թեք ճոլովական ձները որոշիչ լրուցումներ ընդունել չեն կարոզ: Սոորե բերվում են վերոճիշյալ բառերի թեք ձների մակբայական կիրառության օրինակեեր. ոեվ թեթն եհտած սլաքի նման՝ Դեմից մի թոչուն անցավ սրընթաց» (Չար.). «ՆԵշքնիցվնրն զարմացած նալում էր ինձ, (Անան.).«Հարկաճանը վեր նայեց ն չպատասխանեց» տակից «ՆԵՐքնում մուգ-կանաչ անտառներ են սռարածվում,իսկ վերե(Դեմ.). բայներ

են,

վում` այպիական արուներ» (Անան.).«Ճանապարձճին ՍանդուխտնաՇաչանն 0Հանը միասին, 0Ճանի տղան հետեից» ռաջից էր գնում (Բակ.). «Աոչնիցգալիս էին մի խումբ կանայք» (Դեմ.). «նրանք գալիս էին նեռվիգ։ շատ Բեռվից»(Րաֆֆի).«Դիմացիցերկու գյուղացի էկան» (Թում.). «ետնիցմի խու տնքոց լսեցի» (Թում.). «Դոսում դուրս ու

(Ր«ֆֆի). «Ներսում

վիձոր» (Տեր-)։ ճատկաԱյս բառերիցմի քանիսը,օրինակ՝ ղուոսը,նն "սը,առջեր, են արչմտալեզվում, ուղիղ ձնով կարող պես ժողովրդա-խոսակցական ոէ ժամանակ բազազն ու իր Հայտել եերգոյլշկանի իմաստ, ինչպես՝ սրտիս խորքում կամացուկ կինը վիճում էին նեոբսը»(Թում.)- Ճեեոսը, մայիսն է, արքբածը, շարժվում է նա» (Ջար.). «Դուոսը Գոււսը՝ խնդում ու աղմովլ» (Տեր-). «ԱռջերՀայրենի նեղ ձորն էր» (հանզ.)'

տիրում էր չերմ, լուսապայծառ

օր»

ճաբանում էինս. «Այնտեղ, գածումդեո նիրճում են

Վերոճիշլալ բոլոր

բառերը ե՛

տաք-տաք

դաշտ

ու

ուղիղ, ն՛ թեք ձնեերով ճանդես

գալիսնան կամլերի պաշտոնով, օրինակ՝

տան

առաջ,

տան

մոտ,

են

տան

առաջից,տան մոտից,տան առաջով,տան մոտով ն. այլն: Տեղի մակբայներիմեջ Հատուկ խումբ են կազմում տեղի Ճաչորդ350

իմաստ արտաչայտող բառերը: Դրանքտէղ ցույց տվող գոլականեւրի կրկնությաբ. կազմված բաղադրություններ են, որոնցից առաչինը ն ն արնմտյան բարըառներին ծատուկ բացառականի դրվում է գրաբար ե ձեով, իսկ երկրորգը՝ուղիղ ձնով, բնչպես՝ ղռնեդուռ,ստբեսաո, տնեԺան

տուճ.

գյուղեգյուղ,ձռբեձու,

Օրինակներ. «Քաշեքաո

ն Բարշեքաբ, պատեպատ,բերնեբերան

այ-

ընկան, դատարկուն եզան» (Թում.). «Սաէըն' ձորեձոբ Րեսար, գլուխ պիտի պաճենք» ընկնելով (Դէմ.). «Հայրն ամեն տնետուն պտտում էր» (Բակ.). «նրա մասին բերնեբերանպատամիս խրփմություններ էին անում» (Բակ.)- «Քարեքրար ընկավ, պատեպատ վեց» (մնակ):Այս մակքայների մեջ դրսնորվում է նակ ձնի իմաստ: Տեղ ցույց տվող բառերի մեջ առանձին խումբ են կազմում գոլականների ե ի վեր,ի վար բառերի կապակցությունները, որոնք ցույց սարն ի են տալիս ուղղություն դեպի վեբն ն ներքե, օրինակ՝ վեր,սարն

վա»,գետնի վեր, գետն ի վաո, չովեժն ի վերի վաշ,

ի ի վերի վաո, լեռն ի վերյի վաո,ջուրն ի վեբիիվար, վեր|ի լանջնի վելի վառ, ձորն ի վեռլի վաո, կի՞ն Ի վեոկի վառ է այն: Տեղի անունը կարող է Հոգնակիթվով նս դրվել, օրինակ՝ սառեոն ի վեր | ի վար, լեռներն ի վեբիի վառ, լանչեոնի վեոբկիվաո: Տեղի ածունը

ի

ճոսանքն

վաո, Բսշոս

առանձին դեպքերում կարող է գործիականսվնս արտածայտվել. ինչոլես՝ «Մերգետովնի վեր ճամառանոց» գնալիս ձկների վերջին կայանը մեծ ջրվեժի տակն էր» (Անան.),

Ստորն բներվում էն վերոչիչյալ ձների կիրառության օրինակներ. «խնդում իրար ուսի տալով, երգըզեգում սարն ի վեւ-»(Թում.)- օՆերցնացին» (Թում.). «Փախչում քնից գուրս էկան ջուրնիվե», չուրնիվեր ձն ցրվում ոզջ սարեն ի վեո»(Թում-). «Ինչ անուշ է Ջեր լանչնի վեր...» (Թում.). «Ամբողջուժով թոչում էին ջովեժնի վեր» (մնան.). «Սուրում էին չրի կատաղի հոսանքն ի վեր» (մնան.).«ծս ցամաբող բունն ի վեբ ՃԼեռն ի վա» վարգող եղնիկի ոտներ»(Սնակ).«Եէցնացի» (Անան.). Հառնում րունու ձեռքերն ի վեբ էր ինչ-որ կաթնագույն լուսապսակ» (Վերֆ.). «Աուոծքն ի վար շղթայով կապած էր ոսկեշրջանակակնոցը» ու

(1էրֆ.)։

Ինչպես նշված է արդեն,

սարն

ի վեբ. սարն ի վար. գետն ի վեր,

գետօի վաո ն այլ ձները կարող ազատ կերպով դիտվել որպես բաոերի սովորական շարատյուսակս:նկապակցություններ: ԱմննուՐ ն ամենուրեր մակբայները ցույց են տալիս տեղի ընդեն

Հանուր գաղափարն նշանակում չում էր

ամենուր

վակ). ՃԱմենու՞շեք

ու

են

միշտ, Ամենուր

մի կարուռ

հս

ամեն ու

նետել

տեղ. օրինակ՝«իսկ

միշտ, դու»

ուր

4ըն(Սե Հայնէր շնչում» նա

(Տեր-)'

ածանցով կազմված վերուստ, արտաքուստ մակբայները ցույց ձեզ ի վԵ«Այս ճանապարտճր տալիստեղի սկզբնակետ, օրինակ՝ «ԱրՐ(ունոստ Եույն ք Հրամալված»: սաշմանած» (Ջար:)ՈՒՍՏ

են Իուստ

ա-

նեւքուստ մակբայների մէջ ավելի գերծանցե ունեցող արտաքուստ, հշիչում է ձնի նշանակությունը, օրինակ՝ «Արտաքուստ գառ փ ձնանում, բայց

ճերոքուստ գայլ է». Դեմուդեմ, դեմդիմաց, դեմ հանդիման մակբայները Համանիչ

են

ն նշանակում նէն առարկաներիտեղի ալեպիսի Ճճարաբերություն, որոնցից Ժեկը տլուսին է ուղղված առայի մասով, դեմքով, Ճակատավ,օրիդեմ հանդիմանկանգնած էին երկու ախոնակ` «Գոմուդնմ |դեմդիմաց աններ»: Ալս մակբայների մեջ նս, բացի տեղի իմաստից: դրոնորվում

ձնի իմաստ:

է եւն

ձնի իմաստային երանգ ունձն Գործողությանտեղի մակրայները, որոնցից առաջինր ցույց տեզ ն տեղնուտեղը ու

նան

տեղ-

է տալիս,

գործողությունը կամ Ճատկանիշըդիսնորվում է առանձինտեղերում, իշկ երկրորդե ուղղակի նշանակում է «տեղում», օրինակ՝ «Վիպում էր Քեռին ոս ծրոււմ տեվ-տել» (Սնակ). «Գազանըտեղ-տեղվայր էր ընկել» (Անան.). «եքե քբոլսր ներկա նճզողեծրըբրոպեաբար տեղնուտեղը մաճանային, դարձյալ նիա աչքերըչպիտի Թոչվծին» (ՇԻրՎ-)' Ինչպես ալս շարագրանքիցկարելի է եզրակացնել, տեղի մակբալնծրը չեն կարող Հավասարվել ժամանակի մակբայներին ո՛չ իրենց քառր

ու

նակով,ո՛չէլ իմաստային բազմազանությամբ: կարելիէ աւսծլ, որ Փան է, կաշատ չեն, նբծնում տեղի մակբայները լեզուն, ինչպես երենում

բիթ էլ չի զգում ճամալրբելուդրանց ջանակը, որովչետն տեղի պարացայական իմաստներնհավելի շատ արտաճալտվ»ւմ են գոլականների Ճճոլովականձների միջոցով Հատկանչաչին

մակքայլներ

Որակական մակբալներ ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՄԱԿԲԱՏՆԵՐԸ.-- Որակականմակբալէն տալիս գործողության որակը, այսինքն՝ թե ինչ արտաներբ ցույց Քին կամ ներքին Ճատկանիչ ունի գործողությունը ե ըստ ալդմ Ճճանդես են գալիս ձնի պարագայի շարաճյուսականֆունկցիայուր որակը Հայերենում նախ ն առաջ արտաճարովում Գործողութքյան 4 որակականածականների միջոցով, որոնք ալդ դեպքում, ինչպես նրշ«Բուռն ված է արդեն, կիրառվում են մակբայաբար, օրինակ՝ քնքուշ պարում էին նրանք» (հսւ). «Ազատ, անցնում էին նրա աչճտմարձակ տծսնում եմ քեզ» փերի առջեից» (Րաֆֆի). «չիմա էլ պարզ ու նհստակ ու ու էին (Անան.). «Հարսներն աղչիններըլոտ տխուր ներս գուրս ու

ու

անում» նան

(Թում.).

Այսպիաիբազմաթիվ օրինակներ տրված են մաս» Ճճատվածում: արմատական կամ որսլես այդպիոին մակբայ Ճճանդիւսացող ն

այլն:

ռրչվես խոսթի «Մակբայբ

Քուն

են։

որակական մակբալներն արզի ճայերենում շատ Քիչ դիտակցվող են՝ աբշագ, դանդաղ,հապճեպ.շտապ, կամաց, ակամա,իսԴրանցից «Ամծեից աւագ էր մուտեցել լուսակույն,ճանկառծ.միասին, շրինակ՝ ճեմում

երգի արքան էւմասէր ծովափին քայլերը մոլոր» (Թում.). «եվ նան«Մեկայծ իմ Մանկության ծանոթ ձայներով լցվեց ճովիտը» (Անատե.). կը շշուկով պատմում է կամաց»(Տեր.). օկամսարյանը իսկույն ծոցը (Մուր-)հ այլն: դրավՃուշատետրըպ Որակական մակբայների 4իմնական խումբն են կազմում ածականնծրից ն գոյականներից ՈՐԵՆ, ԲԱՐ, ՊեՍ ածանցներով կազմված մակ բայնեիր, որոնք նշանակում են «այս կամ այն կերպ», ճայս կամ այն կամ այն բանի նման», ինչպես՝ «Ու. քայլում է աղչիկն ձնով», «այս (Սնակ). «Մոր պես քնքշորեն Մուտնցիր դեմքիս այնպեսզգուշորեն» (Տեր.). «Քո «պայծառ գաճից մեղմորենիջիր» (Տեր.). «Մարությանը (Նար-Դոս). «Տխուր կժպտաս զու հոգդարձյալ լոում էր համառորեն» նածորեն Ու րոգնածորբեն կբանաս» (Տէր-)- «Ա՛յ որդի, ջո զլութը դուռը պածի էլի,-- հայբաբարխրատում էր նա» (Անան.). Ու թներն աշա Թռչում է Ճոգիս, թոչում դեպի տուն» (Թում ). «եվ ոչ փոռածտիբաբար, (Շիրվ-). «Ասաց «իկինբ վնոաբար» մի գործ նա չի վարել ազեվաբաո» ն այլն: (Մուր.) Գործողության որակական Հատկանիչեն արտաճայաում նահ ՈՎԻԽՍ ՈՎԻ, ՎԱՐԻ, ԱՆՑ, ԱԿԻ, ԳԻՆ ածանցներովկազմված մակբայները, օրինակ՝ «Խմբովինմրա բերբն սեպուճներն ու զինվորները ծիծազադեմ» (Դ8մ.). «Թույլ տամ որ ինձ թրչի հիմնովին»(Անան.) »«Ուրախանալու միայն ազգովին»(Սնակ). «Մենք արդեն մտովիճաշակում ենթ այգ լրբՏաղ ուտելիքը» (Անան.). «Սմբատը Լաղաքավառի, բայց սառը սեղմել Մեկի ւ մյուսի ձէռջը» (Շիրվ-). «Մամիկոնյաննախարարն արագ ու կոզանցզննեց խոսողին» (Դեմ.)-«Աշխատեցսիտով,Հղծով,սրտանց» (Խանզ-). «Քեքշագին սեղմեց իր կրծքին», Կան ձեի մակբալենր կազմող այլ ածանցներնա՝ ԻՎ, ՈՒԿ, ՈՎ ե այլն, շրոնթ գործածվում են սակավաթիվբառերի մեջ, օբինակ՝ «Մի ատվեր անցավ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվչոլելով» (Տեր.). «Տիկինըխբստիվպատվիրում էր սուրճանդակին.. (Ր«ֆֆի). Գալիս են կբկին 2222 կամացուկ» մշտեցավ Եվ յի աեննյակիդռտա(Թում.)-«Շտապով եր, (Նար-Դոս) «Աբնբ մայր մտավ, օրր միանգամից Ջինջ» (Անան.յ

մուտին» ւոուն»

(ՇԻրՐՎ-). «Դանդաղ

(Ջար:)-

«Գեռւմ

է շտապ,

»

«ՄՏեջ լռելյայն առաչ գնացինջ»(Անան ). «Շաճյանբգաղտագսվի գջէր Եվային» (նաթ-Դոռ ): Առանձին պետ է խԽոնլ գոյականների կրկնոփֆյամթկազմված Են մակբայների Մասին, Դթանք գործողության ձնի ճետ ժիասին ցույց

«ում

տափս նան ճաջորդություն, «բինակ՝ «եվ չասան-շարանչարձրանում էր (եր Մբ թեռնավարվածընկերների չուն» (Չար.) «Հոթիո-նոթիռ վեր

23-31

թռչում կյանջերը մեր կարեվեր» (Ջար.). «Վազն է լալիս այգում կրքից ճովունք-բուլունի»(Դավթ.). «Զներն են լալիս, որ առու-առու պղտորված իրար գիրկ վազեն» (Դավթ-.). «ԳաբրիելԲագրատյաննայլս բառերն արտասանում է հատ-հատ» (Վերֆ.): հն

այդ Հաջորդականության

իմաստն ավելի ցայտուն ձնով է դրսնոր-

նախդրով միացածկրկնավորների մեջ, օրինավկ՝ վում «Քայլ քայլ Հնտնում էր նրան» (Րաֆֆի). «Թափվե՛ք, իմ երգեր, աշցունք ԱՌ

առ

առ

իր դառնագին 4աճույառցունք»(Տեր.). «Ընծայելով կաթիլ կաթիլ առ ՄԵՆ ՔԸ» (9ւր.)- «Գրոճ են տալիս բանակ մենավոր արեբանակ աճա տաք գակի դեմ» (Սնակ). «եվ աղչիկներն բարությունն են նում կողովառ կողով»(Դավթ.). «եվ կաթել է շիթ առ շիթ Տաթ սրտի մեջ ողկույզի» (Դավթ.).«Ջովեժ ադ չովեժ խորանալով՝ ջրերը կորչում առ են կիրճի մեջ» (Խանզ-). «Եվ այսպես, ղիվիզիա դիվիզիա,գունդ առ գունդ ծավալվեցին մեր զորբերը» (Լր.)' Զեքի Հաջորդության այս իմաստն է արտաճայտվումնան Հետկզալ օրինակներում. «Ժողովուրդմի ող սրտով վշտառու Ելավ ներթ ի ճե՞թ, ծլավ շառ ի շառ իր խաղ պարի, իր տաղ երգի կախարդիչ տալույ մոգին ծՓրաժնեշտ (մնակ): տայիս Հատկանիշիդրսեորման աստիճանականություն են ցույց մակբայները, օրինավ՝ «Հետզրետեգիչերճետզճետե,աստիճանաբար վա խավարն սկսեց նոսրանալ» (Թոսվ.). «Աստիճանաբար վերացվում են նան լդ թերությունները» (7-ի լեզվում բայերից ձնի մակբայներ են ժողովրդական-խոսակցական ԵՆ կազմվում ածանցով,ինչպես՝ օբոբալեն,շոբոբալեն,զնգալեն,շրինակ՝ «Զենը դմբղմբալենդալիս էր գեղը ճասնում» (Անան.). «էնսլես առ

ու

տա-

ու

ու

էր

գնում, կփկփալեն

ոնց

որ

ու

կոկիկ ճամփով» (Անան.):

Քանակական մակբալներ

ԱՐԳԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

բայները չավին

ու

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԸ.-- Քանակական մակտալիս գործողության կամ ճատկանիշի դրսնորման ե ըստ այդմ լինում են՝ չափին աստիճանի: աստիճանը ցույց

են

ն թաՉափիմակքբայներիցմի քանիսր կազմվում են թվականներից ԻՑՍ Անի, ՊԱՏԻԿ, նապ ցուլց բառերից օրինավկ՝ ածանցներով, տվող

միապատիկ, միակի,Եոկակի.կոկնակի,եռակի,քառակի,ճնգակի,բազճնզապատիկ,յոթնամակի,Եշկտպատիկ,եււապատիկ,քառապատիկ. պատիկ, բյուբապատիկ.բազմապատիկ. Երիցս, չոբիցս. քանիցո.բազ-

միգս: Գործողությանկամ Հատկանիչի ղրսնորման բանակային չափը արտաճայտվում է նան թվականնեբի ն անգամ բառի կապակցությամբ կազմված վերլ"ւծական մակբայների միչոցով, ինչպես՝ մեկ անգամ,

Նշկո։ անգամ,երեք անգամ,։տաս անգամ(ասել, շրավիրել) ն այլն: Մի քանի մակբայներ ցուլց են ալիս կրկնողություն, ինչպես՝ՆՇո-կոկին, վեոստին,դարձյալ, օրինակ՝ «նրան նորից ձերբաբից, նուն, կալեռոն»չնորից քշեցին Սիբիր» (Խանզ-). «Այժմ գու նորեն կամենում կւ ընդունարանը» ժեղ թողնել» (Մուր.). «Սամվելը կոկին մտավ լուր իջավ գիշէրը, դարձյալ ՀԴաորձյալ կոկին Մենակ ծեռ դու /(Ր«.ֆֆի.)բաց» (Տեր-). «Ջի կամճեա նա վեոստինբեզ ինքդ քո դեմ մծրկ ու

ու

տանջել»(5ծր-)։

են շատ ՛Քավական

են տալիս գորալն մակբայները, որոնք ցույց ԱԴ շատ, կամ 4ստկանիշի դրսնորման ճատիճանը: Դրանցից ծողության

բավականին,շայիազանց,սաստիկ,խիստ,Բազիվ,ամքիչ. բավական, ճույժ, անչափն այն: 0րիամենեին, բոլուովին, իսպառ, բուլջասվես, «Գիշերընաս շատ ուշ վերադարձավՄուշեղի մոտից» (Րաֆֆի). նակներ. «Արեր բավականբարձրացել էր» (Րաֆֆի). «Կռիվը իմ ներսում չաէդ չայի փազանցերկար տնեց» (Ահան.). «ես սաստիկամաչեցի էլ տվի» (Թում.). «Աշնանամուտինգետակները խիտոբարակում փողն են» (Անան.). օեռը պարուրված էր լսելի ուկեչունչ թնդլունսվ» Բազիվ ու

մնացել (Հերֆ-)-«ժալաստանը

էր

անտեր բոլոբովին

(Րաֆֆի) այլն: Գրեթե ն համաոյամանբայները ցույց ե

ւ

անսլաշտպանը

տալիս ճատկանիշի կամ «Նա նամարգործողության դրսնոր:ււն մուտավոր աստիճանը, օրինակ՝ յա չլանց վերջին խոսքերը» (Րաֆֆի). «Այսօր փողոցը գրեթեամայի էր» են.

(ՇիրՎ-)' Գռրծածվելովքանակական թվականների 4ճետ՝ դրանք ցուլց են լիս բանակի մոտսվորություն, ձնամաբյաճինգ տարի», «գոնթե օրինակ՝ տա-

վեց ամիս»:

Ճեւտ քանակի մոտավորություն էն արտաճայտում նան Թվականների մոտ, մոտավորապես, չոււջ մակբայները, օրինավ՝ «Մոտ|մոտավոբա

երեք տարիլեմ պեսիշչուշջ

տեսել նրանոչ դրանց՝ ուղիղ ն ճիշտ բառերը ցույց են տալիս վյալ թվով արտաճայտվածքանակի լրիվությունը, ճշտությունը, օրինավ՝«ՈւղիղՃիւսուն տարի առաջ թողնելով իր աննչան ծննդավալրը...5 (Շիրվ-). «Ճիշտ2իսունչինգ տարեկան էր սբբազանըս(Շիրվ.): է տալիս տվլալ թվով արչտաճայտված մակբայը ցուլց Ընդամենը քանակի ամբողչությունը, օրինակ՝ «Այդ դժբախտ դգէեպբիցանցել է ընդամեճըերեսուն տարի» (Րաֆֆի). «նշանակել էր նրան ընդամենը մի ճարյուր ռուբլի գրպանի ծախբ» (Շիրվ-)' Ի տարբերություն

.-9

Բացի նշված խմբերից, ընդունվում են նան ընդճանբական մակեն կոչվում այն մակբայները, որոնք րստ բայներ։ Րեդծանրական կի355

բառության տարբեր իմաստներ են արտաճայտում կամ էլ ճենց տվյալ կիբառությանմեջ Համատեզում են տարբերիմաստներ: Այսպես, առաչ մակբայն ըստ կիրառության ունի տեղի ն ժամանակի իմաստներ, ինչպես` «Զորքերը շարժվեցին առաչ» ն «Առաջ նա սիրում էր ինձ». Մեկ-մեկ բառը ըստ կիրառության արտաճալտում է չափի ու ձեի ն ժամանակի իմաստներ, օրինավ՝ «Մեկ-մեկ Խոսեցեք մոռանում ծմու ն ոչ քե խմբով» ն «ՄԵկ-մեկ Նուտ-չուռ մակբայը ըստ է ժամանակի ն չափի ու ձնի իմաստներ, կիրառության ճամատեղում օրինակ՝ «նա շուտ-շուտ (ճաճախ) է գալիս մեր տուն», ն «Շուտ-շուտ սրբի: ուշանում ենք»: Սրանից տարբեր երնուլթ է, երբ նուլն մակբայը Ճենց մժիենույն կիրառության դեպքում ծամատեղում է պարագայական տարբեր ճատկանիշներ: Այսպես, արտաքուստ, ներքուստ մակբայների մեջ տեղի իմաստի Հետ միասին զարգացել է նան ձեի նշանակություն ե դրանք ավելի ձնի փմաստովԵն ըմբոնվում։ Տեղի ն ձնի իմաստները Համատեղում ծն նան

տեղնուտեղը, դեմ առ դեմ, դեմ դեմի, դեմ հանդիման,դեմ ղիմացմակբայները:

Որոշ մակբայների մեչ շամատեղվում են ժամանակի ն ձնի նշանակությունները, օրինակ՝ իսկույն, Րռպեապես, անմիջապես, վայոկեհաճախ,շարունակ,անընդճատ, նաբաոշ, ստեպ-սանհպ, մեոթ ընդ մերթ: Վերչին ջրինակներում իրեն զգացնել է տալիս նան չափի նշանակությունը:

կան

մի քանի մակբայներ էլ: որոնք Համատեղում

են

չափք

ու

իսպառ, էնչպես՝ բոլոբովին, ամբուլջովին: եշանակությունները,

ձեք

էլ պայմանավորված է կապերի գործածության այնքան մեծ Հաճախականությունը: Սակայն սխալ կլիներ ճավասարությաննշան դեհլ ճոլովական ձեվերի ն կապերի միջն ընդչանրապես: կատարելովնույն դերն ու ֆունկցիան, այսինքն՝ նախադասությանմեջ արտաճայտելովբառերի բազբազմապիսի Ճարաբերություններ,ճոլովներն ու կապերը նախ մաթիվ ն առաջ իրարից տարբերվում են որպես լեզվի կառուցվածքային միսզատկանում ծն լեզվի ձնաբանական կառուցվածվորներ:Հոլովները Քին, լեզվի ձնաբանականկառուցվածքի տարրեր են, իկ կապերը ։զատկանում են լեզվի բառապաշարային ճամակարգին,լեզվի բառապաշաՈրպես բառապաշարայինճամաբային ճամակարգի միավորներ հն կարգի միավորներլ՝կապերըշփման եզրեր են Հանդես բերում նլուցական իմաստ ունեցող բառերի Հետ այնքանով, որքանով որ կապերը նս բառեր են, Հետկաբար ունեն նան բառային իմաստ, որը դրօնորվում է ն ընպալելի է նան խոսքից, նախադասությունիցդուրս, օրինակ՝ բագի, առանց,դեպի, մինչե, տակ, վոա, մեջ, առաջ ն այլն: Բայց կապերը տարբերվում են նյութական խոսքի մասերից իրենց լուրաճատուկ իմաստով, այն է քերականականիմաստով: Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ կապերն ունեն երկակի բնույթ ն չփման կետեր են Հանդես ե՛ Քերականական ն՛ բերում լեզվի միավորների Ճետ' քառապաշարային, Աճա թե ինչու Վ. Վ. Վինոգրադովընշում է, որ կսպերը գտնվում են լեզվի բառապաշարիե քերականականկառուցվածքիեզրերին: Այս տեսակետից այլ է Հոլովական ձների դրությունը, որոնբ անկախությունից լրիվ զուրկ քերականականմասնիկներ են. դիշտ է, Ճոեն, օրինավ՝ քաչովական մասնիկները նա իմաստակիր միավորներ ու

Ի, ղաք-Հ0,քաղաքԴ

Քաղաք

ԻՑ, քաղաք-ՈՎ, քաղաքԴ ՈՒՄ,բայց

այդ

կմաստը դրսնորվում է միայն բառերի մեչ՝ իրար ճիտ ունեցած Հարաբերակցությամբ: Այնուծետն, չոլովների արտաճայտածՃարաբերություններըավելի վերացական, քան կապերի արտաճայտած ճարաբեընդճանուր են եվ Ըությունները: դա այլ կերպ լինել չէր կարող: Ծագումնաքբանոր կապված լինելով նլութական իմաստ արտաճայտողխոսքի մասերի Հետ՝ կապերը շատ ճազվադեպ նն խզում իրենց աղերսներըդրանց Հետ ն վերածվում առաջաճարկամ վերջաճար քերականական մասնիկների: Այսպես են, օրինակ, գրաբարի Զեն Ի նախդիրները Սակայն կապերի այսպիսի վերացականության,իսկ բամիայն լնչին մասն է ճանում է իր բառային նշանակուցարձակ մեծամասնությունը պաՀճպանուժ ու

թյունն

անկախությունը: Մյուս կողմից՝ ճոլովները կազմում

'

ՅՏՅ

ու

Հմմտ.

Ս.

են

նույն բառի ձները

Աբրաճամյան, Չթեքվող խոսքի մասերը.... էջ 292 --293:

ն

4ան-

գալիս որպես բներականական կարգի արտաճայտիչեեր, ինչպես՝ Դրանց Հակառակ, քաղաք--քաղաքի--քաղաքից--քաղաքով--քաղարքում: ասել, թե կարող օրինս.կ, էաղաքէի վ ոա, քաղաքիմել, քաղաքի չենք ն այլ քաղաք կապակցություննեերը քաղաք մասին, մինշն դեպի քաղաք, են: իսկ ձնեերն սրանից ինքնին բխում որ չեն էչ կապերը կարող բառի որպես քնրականական Ուրեմն՝այս կարգերի դիտվել արտաճայտիչներ: են ճոլովներից որ Ճճարատարբերվում նրանով, տեսակետից կապերը են ոչ արյտաճայտում թե բառի քերականականձների բերություններ փոփոխությամբ,այլ իրենց բւսռային իմաստով: կապերըՃարաբերություններեն արտաշայտում ոչ թե ինքնին, այլ Հոլովականձների 2ծտ միասին կամ որ նույնն է՝ կապերը գործածվում դես նն

«Գնաց դեպի տուն»օՊասմեք կամ այն ճոլովի Հետ, ինչպես՝ իր տանջանքների մասին». «Վերադարձավ պատերազմիցՃետոռ ն այլն: կապն 4ճոլովականձեր կախված են լինում մի բառից, սովորաբար բայից կամ բալանունից, երբեմն սովորական գոլականից, ածականից, սակավադեղ նան մակբալից, որը կոչվում է գեբաղասկամ խնդրբառու մեջ է մտնում, կոչվում է որը բառ, իսկ ւսյն բառը, ջարաբերության կապայինխնդիր: «Վերադարձավպատերազմից ճետոռ նախադասուիշկ կապաթյան մեջ գերադաս կամ խնդրառու բառն է վերադարձավ, է է արտաճալտված խնդիրն պատերազմ, ո րի Ճճարաբերությունն յին հետո ն փաստորեն Այստեղ կապի միջոցով: բացառականճնսլովաձեի կա կրկնակի ստորադասություն, ենթարկվածությունկամ կախում: Կապն ու Ճոլովական ձնեըմիասին կախված են բայից իսկ ճոլովական ձնն էլ կարտաճալտվիճետեյալ եր 4երթին կախված է կապից, որը սխեմայով ձնով. նե

այս

ռւ

|

ԽՆԴՐԱՌՈՒ

ԲԱՌ

ՎԵՐԱԴԱՐՋԱՎ

--

ԶԵՎ

ՀՈԼՈՎԱԿԱՆ

--

ԿԱՊ

ՀԵՏՈ

ՓԱՏԵՐԱԶՄԻՑ

ձների Հետ միասին արտաճայտում են պաԿապերը4Ճռլովական ինչպես՝ «ճամփան տանում է դեպի Րագայական ճառաբեբություններ. Աշաբատ, ԴեպիՄայո Աբշաքս՝ ճոխ դաշտի միչով»: «Այս գիշեր երից լալիս է քամին իմ դռանառաջ, իմ պատերիտակ» (Իհս.), է խնդոային ինչպես՝ «Սկսեցիմտածել կյանքի մաճվանմահաբաբեբություններ, սին» (Թում-). «Թուրքերը կովում էին կովկասում՝ ռուսներիդեմ. Մբիչագետքի անապատում՝անգլիացինեոի Բնդիկնեոիդեմ» (Վերֆ.)«Ինչո՞ւ ծս ինձ վոա բարկանում, բարկացիր Աշխենիվբա» (Նար-Դո«)"Դաշտտեղերը մաողկանցվբաէլ է Հարձակվում»(Թում-)/ կապերը կախված են բաԲերված բոլոր նախադասություններում են վերից կամ ենթարկվում բայերին: Բայց այդ կախվածության կամ կան: Ըեդծանրաեեթարկվածությանմեջ ինչ-որ աստիճանավորումներ ու

ու

ՂՇ9

ապեսպետք է եշել, ռր երբ կառղերը ճանդես են գալիս որսլես պարազգայական 4արաբերությունների արտաճայտիչներ, նրանց ենքարկվածությունը, կախվածությունը խնդրառու (գերադաս) բառից ավելի թույլ է, քան երբ նրանք ճանդես են դալիս որպես առարկայական ճարաբեԱյսպես,«խոսելուսուցչի մոտե, «խոասրտաճայլտիչներ: րությունների ռել ուսուցչի առաջ», մեջ «Խոսելուսուցչի պես» կապակցությունների կապձրի կախվածությունը բայից ջատ թուլ է, ն կարելի է առել, որ այապիսի դեպքերում կապերը Հակվում են ղեպի գոլականները, իսկ «Խուել ուսուցչի Մասին», «Խոսել ուսուցչի դեմ», ոխոսել ուսուցչի վրաս կապակցությունների մեջ կապերի կախվածությունը բայերիցուժեղ է, ն կաբելի է ասել, ոը այսպիսի դեպքերում կապերը Հակվում են դեպի բայը միու Որ «խոսելուսուցչի

թյունըբայից

շատ

թույլ է,

կապակցության մեջ կապի կախվածուչ երանով, օր մոտ կապով ճաստատվում

բայերի (բառերի) ոլորտը խնդիրպս ճտանջող պարագայական

ե՛ տէսա-

ն՛

կանորեն, գործնականորեն անսաճմանափակէ: Ամեն մի գործողուԹյուն կարելի է կատարել որեէ առարկայի մուտ (Ինձ մուտ կռվեց, կեբով, գրեց, ջարդեց, զարդարվեց, սանրվեց, բարկացավ ն այլն, ն այլն): «Խոսել ուսուցչի մասին» կապակցության մեջ որ Ընդճակառակն, կապի կախվածությունը բալից ուժեղ է, Հաստատվում է նրանով, որ մասին կապով առաշկայական խնդիրպլաճանջողբայերի (բառերի) որոշակիորեն սաճչմանափակվածէ ասացական, պուոմողական, լորտը ղաւողության,Հաղորդմանն եման այլ իմաստներ արտաճայտող բամերի շրջանակներով,ինչպես՝ խոսել, ասել, պատմել,զճուցել,կառդալ, ն այլն՝ մեկի գոել, լսել, դատել, մտածել,իմանալ,ճայտնել, ճաղոոբղել ո-

կամ մի բանիմասին: ինչես սր բայերը ուժեղ բնդրառությամբ կարոզ են այս կամ այն Հոլովը սպլաճանջել, «Մոտենալ դետին»,«կարդալ Գիրքը»,«խուօրինակ՝ Հաջողություններով» ն այլն, այնսափել պատերազմից»: օ«Հպարտանալ ւզես էլ բայերը երննց բառիմաստի թելադրանքով կարող են պաճանջել այս կամ այն կապը, օրինակ՝ «Պատմել պատերազմիմասին», ճկովել դեմ», «Բարկանալ երեխայի վրա» ն այլն: դավաճանների Ուրեմն, ինչպես որ լեզվում ունենք «ՈՐՈՇԱԿԻ ԲԱՅ--ՈՐՈՇԱԿԻ ՀՈՎ(ՈՎԱԿԱՆՋԵՎ» կաղապարը» այնպես էլ ունենք «ՈՐՈՇԱԿԻ ԲԱՅ--ՈՐՈՇԱԿԻ ԿԱՊ»

կաղապարը:

Հայերենի Քերականություններում կապը բնորոշվում ընդճանրապես

մաս: եվ կարծես22 ճենց այդպես էլ պետք է կապերը բառերի ստորադասական Հարաբերություններն

է որպես չթեջվող խոսքի

լիներ: ՋԷ՞

որ

արտաճայտող սպասարկու բառեր են, Հոլովական ձների ճՃամարժեքն այղ իսկ պատճառով էլ իրենք Հոլովվել փոփոխվել չեն կա-

նէրը բող:

մի

ու

Բայց Հայ քերականները վաղուց շարք

բառերթեքման,Հոլովման

են

ձներ

նկատել, ծե

որ

ունքննում,

կապ ճամարվող

էնչպես՝վշա--

տակ--տակից--տակով,մեջ--միչից--միջով, վշայից-վո-այով,

առաջ--

ն մուռ--մոտից--մոտով. առջն--առջնից--առջնով առաջից--տռաջով,

ժի քանի ուրիշները:

որպես կանոն, խոսքիմասային Մեր քերականները, իմաստի

Հակադրություն սակծջտից են

տեսնում

մոտ,

վբա,մեջ,տակ

ե այլ

աեբա-

թեք ձների միչն, ուղիղ ձները Համարելով կապ։ իսկ թեք ձանրը՝գոյական: բտ ընդունված ոնսակետի՝ Այոսվես, Հետելալնախադասություններում ընդգծված բառերը կապ են. «Փարթամկանաչի տակփտում են Չետու ոսկորները (Բակ.).«Մի ակնթարթում անճետացավ մերձակա մեջ» (Րաֆֆի). «Փայտրդրեց օջախի մոտ ու լուռ նստեց խոժայռերի տի վբա» (Բակ.). «Արածանիիափերի մոտ ապրում էր ն մի այլ ժողովուրդ» (Րաֆֆի): Դրանց Հակառակ՝ Հետելալ նախադասություննեդուրս րում ընդգծված բառեիը գոյական են. «կինր երա բարձի տակից ճոսում» մեծ առու է ծրար» «Ծառերի բերեց մի (Շիրվ.). տակովպաղ մեր երկրի բարձրաբերձոգին» ( Չար.) (Բակ.). «Թոել էր արդեն իր միջից «Հանգիստ, միալար քայլում էր առաջ ճեզ լուսեկայի շողերի միջով» (Իս.). «Գիշերը նա շատ ուշ վերադարձավ Մուշեղի մոտիգզ»(Րաֆֆի)«Գայիր անցնեիր վրանիս մոտով» (Տեր-). «նրիտասարղըցած իջավ գաճավորակիվոայլից»(Րաֆֆի). Ավին վազում էր, թոչում զերաններե վբայով» (Բակ.) «Զյան վբայով դեպի նրա դուռը քարմ ոտնաչետՔեր էին ձգվում" (հանզ.)։ Այս տեսակետը, որքան էլ տարածվածլինի, Հէ կարող ճիշտ Ճամարվելն առա թե ինչու: Մոտ, վբա, մեջ, տակ ձները՝ մի կողմից ն մոտից--մոտով,վբաՀամապատասխանձեերը՝ յից--վբայով, միչից--միչով, տակից--տակով մյուս կողմից, իրենց խոսքիմասային իմաստով իրարից չեն տարբնըվում: Համապատասխան ձները իրարից սոսկ նրանով եհ ւոռաիբերվում, որ բառի ուղիղ, առաջինները ալսինքն՝ուղղական-ճայցականձներ են, կամ գործիակաիշկ երկրորդները բառի թեք, այսինքն' բացառականի են ն, ձներ ճեւտտնաբար, նի իրարից միայնՃոլովական իմաստով են տարբերվում: Եթե մեջ բառը կապ է «Տրակտորնաշխսոտում է դաշտի մնջ» նախադասության մեջ, ապա նա կաղ է նան «Տրակտարլ,դուրս եկավ դաշտի միջից», «Տրակտոր առաջ է շարժվում դաշտի միջով» նտխադասություններում:նույն բառի ուղիղ ն թեք ձները իրար չեն կաը«ղ Հակադրվել որպես տարբեր խոսքի մասեր, նրանք ճակադրվում են միայն որպես տարբեր քերականականիմաստների կրողներ: ոերի ուղիղ

ն

Որ քննվող բառերի թեք Տոլովական ձները

նս

կասյեր

են

ն

ոչ

թե

նրանով, որ դրանք գոյականներ, լավագույնս Ճաստատվում ծական որոշիչների ընդունել չեն կարող. Հնարավորչէ ասել՝ «Դուրս եկավ արտի մեծ միջից, գեզեցիկ միջից: լավ միջից» կամ «Դուրս եկավ սեղանի մեծ տակով, գեղեցիկ տակով, լավ տակով» ն այլն, իսկ որոէ նան

ա-

Յ61

շիչ ածականներ ընդունելը առարկայնության լավագույն չափանիշ է: Ուրեմն՝մեջ,վբա,տակ,մոտ ն այլ բառերը Հոլովվում են ոչ թե այն պատճառով, որ գոյականներ են կամ ղրանց ուղիղ ձնեերըկապեր են, իսկ թեք ձերը գոյականներ, այլ այս բառերը կապեր են ն Հոլովվում են Հենց որպես կապեր: Սակայն 4ոլովվում են ոչ թե Հայերենի կապերն ընդճանրապես, այլ միայն նրանք, որ տարածական իմաստ են արտաճայտում, ինչպես՝ մոտ, վբա, տակ. մեջ, առաջ, առջե, դիմաց,դեմ Ս նմանները: Այս կապերի ճոլովման մեջ անպայմանորեն դեր ունի այն Հանգամանքը,որ առաջացած լինելով գոլականներից՝դրանք ունեն նյուքական նշանակության որոշ Հեւոքեր, որ դըսնորվում է 22 ուղիղ։ թԹէ՛թեր ձներով Հանդես գալիս, Անկասկածդա էլ Հնարավորությունէ տալիս նան ստացական Հոդեր ընդունելու ն Հանդես գալու նան ստացական 4ոգնակիմոտն, մուտԴ, մուն, վրաՍ, վրաԴ, եերի ձնով, իէնչպես՝ վրան, մուռ-

վրանեՐմՍ, վրաներԴ, վրաներըն

ՆԵՐՍ, մուոՆԵՐԴ, մուոներԸ,

այլն:

Համենայն դեպս, տարածական կապերի Հոլովական ձնէրը իմաստալին տնսակետից տարբերվում են մլուս բոլոր կապերից: Այդ տարբերությունն այն է, որ տարածականկապերիՃճոլովվածձները կրկնակի Ճարաբերություն են արտաճայտում՝ մեկ իրենց բառային իմաստով՝ մեջ, վա, մոտ, տակ, մէկ էլ 2ոլովական ձեերով՝ միջի--միչից--միչով, վբայի--վբայից--վոայով,մոտի--մոտից--մոտով,տակի--տակից--տակով: Այսսլիսով, բոլոր ասվածներից կարելի է Ճանգել Հետնյալ եզրա-

կացությանը:

կապ խոսքիմասայինկարդի մեջ մտնող բառերը՝ բնորոշվում են նրանով, որ իրենք զուրկ լիա) Իմաստաբանորեն նելով նյութական իմաստից արտաճայտումեն քերականականճարա-

բերություններ:

:

բնորոշվում ծն նրսսնով, որ դրանց մեծամաօնուԲ) Ջեաբանորեն թյունը զուրկ է թեքման ձներիցչ սակայն տարածականիմաստ արտաՀայտող կապերի մի զգալի մասը ճոլովվում է ն ընդունում ստացական Ճոդեր:

բնորոշվում Շաբահյուսորեն

նրանով,որ առանձին նախադասության անդամ լինել չեն կարող: Դրանք միշտ գործածվում են զոիմաստ արտաճայտողբառերիՀետ՝ լականների կամ գոլականական տալով վերչինեերիս ճարաբերություններըդհրադաս կամ խնդրացույց ղու բառերինկատմամբ: գ)

են

Կապերի կազմությունը

ՊատՈՒՂԻՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ.-են

ն առաջանում նյութական իմաստ մականործն կապերն առաչացել

ԿԱՊԵՐԻ

ԱՌԱՖԱՑՄԱՆ

արտաճայաողխոսքի մասերից՝ Հատկապես գոյականներից, մակբալներից, ածականներից, սակավադեպ նան դերբայական ձներից՝ մերլիններիսնյութական իմաստի կորստով նե ղրան ղուգընթաց՝ ճարաբն-

իմաստի զարգացմամբ ն բության

ծավալմամբ:

Նյութական իմաստ արտաճայտող խոսքի մասերից կապերին են անցնում կամ կարող են անցննլ այն բառերը, որոնց մեջ, որպես կանոն, այս կամ այն չափով արդեն առկա է 4արաբերությանիմասալրո կապերի առաջացումը նլութական խոսքի մասերից տեղի է ունեՆում պատմական երկարատնկժամանակաշրջանում,լեզվական կենդանի գործընթացում, բառերի շարաճյուսականկիրառության Հիմքի վրա, իմաստի զարզացմանու ծաայս կամ այն բառի մեջ Հարաբերության վալմանճիմջի վրա" Հայեսենի կապերի մի մասը գալիս է դեռնս մեր լեզվի պատմուէ հ իր զուքյան վաղնջական շրջաններից, ծագմամբ ճնդեվրոպական դաչեռներն ունի ազգակից մյուս լեզուներում: Անցնելով պատմական վարգացմաներկար ուղի՝ այսպիսի կապերի մեջ զարգացել են վերացական նշանակություններ, ն նրանք էրենց արտաճայտածընոծաեուր իմասոներով մոտավորապեսՀավասարվում հն Հոլովականձներին: ԱյոԻ, 8, ԱՌ, ԸՍՏ, ԸՆԴ, 2 նախդիրները» չես են, օրինակ, գրաբարյան ծագումն անճայտ է, գալիս են ՀրնդՋԶ-ից» որի էլ, բացի թոլորն որոնթ ն գորայն չափով կենդոնի են ալս կամ հչրոպական ճիմնալեզչիցու ծուն բարբառլեզուներում կամ արեմտաճայլ գրական արնելաճայ ու

երում:

Հալերենի կապերի մի մասն էլ թեկուղ չի չասել ալսպիսի վերա. ցականությանն ունի վառ կերպով դրանորվածբառային իմաստ, բայց իմաստ է, հսկ նյութական իմառիմաստը սոսկ Ճճարաբերության ալդ մեուժ է կամ անզգայելի: Այսսլիսի կապեր են. առանց/առ«անք), տը առթիվ լառիթ բառի գրաբարյանգործիականճոլովր), զերդ (զի-Է րդ ի), դիմաց(դեմք թաի), դեպի "կէրպո), բացի(բաց ռի գրաբարյան սեռական-տրականՀոլովը),ի դեմս (դեմքբառի գրա-

«Հեռու»

(դեպ--

(աիբոն (ի բար «պեսոն), բարյան նախդրիվ ճայլցականը), ճամար (առա(ճան գեպ), բանդեոո ճանգեպ գոյականից)» ռաջացած թառիգրաաբարճանձին (անձն գոյականից)» ջացած ճանդեոձ «Հագուստ» ճանուն (անուն բառի գրաբարյանհախդրիվ չան նախգրիվ տրականը), ճամար

Հայցականը),ճետ (նախապեսնշանակել է ոտք),մասին (մասնբառի ներքո (արմատն է ներ, ոթ գրաթաթյան տրականը), մինչն (մինչ-ն), , նչշՖֆակում է մեջ), չնոոճիվ (չնորն բառի գրաբարյանգործիականբ

Հ առռ ԱԹթոաշաքածո աղո»նրեՓը

աճում»:

Աճարղանի «մոոլիրեճնարժատամրատթարոա363

Անմիջաբարգոյականներիուղիղ ձներից առաջացած կապերը կավաթիվեն, օրինակ՝ ժամանակ,Բամար, հանղերձ,շափ, պես (եղանակ, կերպ), տակ,տեղ: կան մի շարք կապեր, որոնք ծագմամբ դոյականներեն, բայց կապային խոսքի մասին էն անցել մակբայների միջմասին խոսվում է առանձին: Դրանց նորդությամբ: Գրաբարյան տրական Հոլովաձներ են դիմաց ն մասին կապերը: Նշենք նան, որ ժամանակակիցՃայերենում մի քանի բառերի տրական Հոլովաձներ որոշ կապակցությունների մեջ զրկվելով կամ մասամբ զրրկվելով առարկայական նշանակությունից՝Հարաբերության իմաստ են ստանձնում, ուրեմն ն գտնվում են կապ դառնալու Ճանապարտին:Այսպիսի բառաձներ են՝ միջոցին (ճրաժեշտի միջոցին), պանին(րարկու(նրա օգտին), քյան սլաճին).օգտին (աաոծու սիրուն ռիրուն),բասցեին (խոսել մեկի ճասցեին): սա-

Առաջին, միջին, տակին ձները (առաջ, մեջ, տակ բառերի տրական ճոլովաեն, օրինակ` «Փնթփնթացնումէր ճա իմ առաձները), ժողովրդական-բարբառային ջին» (Թում.). չՍարի լանջին, Բովի միջին, Մուշ-մուշ անուշ մլուսփել» (Թում.). «Պատերազմըքթներիս տակին է» (Դեմ.)։

կապերիկազմավորմանմեջ որոշ դեր է խաղում նան բացառական Ճճայերենիմի քանի բառերի բացառական4ոՃոլովը:ժամանակակից իմաստից՝ Հարաբերության պաշտոն զրկվելով նյութական լովաձնեերը են ստանձնում, («Որդին սիրվում է ճոր կողմից»), օրինավ՝ կողմից այս փորձանքները»),ձեռքից(«Փախավ ԵՐեսից(«Կնոջս երեսից եկան արդարադատության ձեռքից»):

դերը խաղում է գործիակապերի կազմավորման մեջ ամենամեծ կան Ճոլովլո Գրաբարյան գործիականճոլովաձներեն առթիվ, շեորբիվ, որ ժամանակակիցճալերենում վերածվել են իսկական կապերի: Այսսլես ն քիչ գործածական՝Քիմամբ: Սակայն ավելի շատ են այն կապերը, որոնք առաջացել են արդի դործիսսկանՀոլովի ճիմջի վրա: ԱյսպեսԵն՝ ՃՀալերենի

կապակցությամբ

ճետնանքով,հիմունքով, ձեռքով, միջոցով.նկատմամբ,նպատակով, ուղղությամբ: Այս Հովեբաբեբությամբ, պատճառով,վեբաբեբմամբ, (ովաձները յական

շատ

մեջ կորցնելով էրենց կապակցությունների

առարկա-

կապակցականբառերի» օրիվերածվում նչանակությունը՝ ծաղրուծա«խոշտանգումների նակ՝ «այս կապակցությամբ», նկատմամբ», «կանանց նակի Հետնանքով», «բարեկամների միջոցով», «Հիվանդության պատճառով», օօրիոբդի վե«տանջելու եպտատակով»,

գործի

են

ու

«Գորուղղությամբս, զարգացման րբաբերմաժբ», «արդյունաբերության

աշխածը տեսավ բարեկամների ձեռքով», գուսումնաարտադրական տանքների գծով» ն այլն ոԿապերիդեր են կատարում նան մի քանի բառերի ներգոյական դեպքում («չորս տարվա ընթացքում»), լովաձներ,օրինավկ՝ ընթացքում

(«պատերազմիդեպջում»), գործում («Հանցագործություններըկանխեգործում»): կապերի կարող են վերածվել նան նախդրիվ ճոլովաձեները,ինչպես՝ սեր («ի ռեր Ճայրէնիքի»), ի հենուկս(«ի Հ0ճուկս գոռոզ թշնամու»), ի ի տրիտուր (ճի տրիտուր նաճատակների արլանս ), ի նշան (շի նշան ի դեմո ("ի դեմս այս ուսմունքի ), հանձին բա("ճանձին փառքի»), նաստեղծի»), հանձինս («Հանձինս առաջավոր բանվորները»), հանուն ("Հանուն եղբայրության ե սիրո»), հօգուտ(«Հօգուտ ւազգիւ): Այս բոլու

լոր

3»Հչ) բացի,դեպի,իբրե:

կապերի մեջ առկա է գրաբարյան Ի (ձայնավորից

Ի նախդրով կազմված կապերից են նախդիրը:

նան

առաջ

Մի շարք կապեր էլ մակբայական ծագում ունեն. Ընդճանրապես են նկատվում մակբայների ն կապերի միջն Ճարաբնրակցություններ ճետնյալ 4իմունքով: Առարկայականեշանակությամբ թուլացած բառեԸը բայերին՝ մակբայական իմաստ են արտաճայլտում,իսկ Հակվելով կապային իմաստ նե արտաձճայտում: ԱՀա Հակվելովգոյականներին՝ Բե ինչու ժամանակակիցՃայերենում մի շարք բառեր ըստ կիրաոության մակբայներ կամ կապեր են: Ալապիսիբառեր են.

Մակբայ առաջ գնաց դեմ կանգնել զուրս

գաղ

ընդառաջ գնալ Հեռու զնալ Հետո խոսեց Մեջ ընկնել

գնալ ներքե գնալ

մուտ

շուրջ

տաս

վեր զնալ վերե գնալ վրա վազել

Կապ սեղանի

առաջ

ժողովրգի դեմ ընտանիթիցդուրս զորքին ընդառաչ

ճայրենիքից Ճեռու ճաշից Ճեւտռո սենյակի Մեջ աղիյուրի մոտ սարերից ներքն այս Հարցի շուրջը սարերից վեր սարերից վերն սեղանի վրա

առաջանում նան ածականներից. Ածականներից ջացած կապեր կամ կապականբառեր են՝ անկախ(ճայս Ճճանգամանցքներից անկախ»), առրեթեր(«գրությանն առընթեր»), զուգընթաց(«այս գործողություններին ղզուգընթացս),համաձայն(«կարգադրության4Հա-

կապեր են

տոս-

Բամե("որոշման Համապատասխան), մաձայն»),Բամապատասխան

(«կյանքին Համընթաց»), («կարողությանՀամեմատ»), ճամընթաց (ճ"գլուղինմոտիկ»), նման (:42եՔավասաշ(«մեզ Հավասար»), մոտիկ բոսի նման») ն մի քանի ուրիշները: մատ

կապեր կարող Սակավադեպ

են

նան առաջանալ ղերբայներից, էնչ-

վեբաբեոյալ(ներառյալ, բասլես՝նտյած, շնայած,նայելով, չնալելով, Այլապեսնան՝ անցած («Հինգ օր անցած»), սկսած (բսկսած ցառյալ): բայն անց արմատը վերածվել է կապի («5 օը ժամի Հինգից»)' Անցնել անցայ,Այսպես զատ») կա

նակ

նան

զատել (զատանել)բայի

զատ

արմատը («նրանից

հիման վբա բաղադբրլալ կապը՝«Ինձ ւորված իրավունքճիման «Ստեղժված Ճնարավորությունների

ների ճիման վրա»,

այլես

ե

վրա»

Ա ետադգրություններ Նախադրություններ

ԿԱՊԵՐԷ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.-ճայնհրենումկապերըդրվում ժամանակակից վող բառերից կամ

կապերըկոչվում

են

առաչ,

կամ

ճետո,

կապվող բառերից

ՈՒ են

առաջ

իսկ կապվող բառերից նտխադբություններ,

դրվող կապերը կոչվում

էն

ետադբություններ:

հտադրությունների ճետ նախադրությունները,

ԵՏԱ-

կապ-

դրվող Հետո

Համեմատած,

սա-

առ, կավաթիվ են։ Դրանք մոտավսրապես ճետնյալներն առանց, դեպի, զերդ: ըստ, ի, ի դեմս, իբոն, ինչպես,որպես, հանձին,անուն, նօգուտչ,մինչ, մինչե, նախքան,չնայած,գ, քան, քանց:եթե կապվող դրվում են լրաբառը լրացումներ ունի, ապա այդ նախադրությունեերը

են.

բումներից առաջ: Օրինակներ. «Ըստ ընդունված սովոբույթի՝դեռ կաարքեն անմեղ դավեր» (Սնակ). «Իբոնմի Հրաշալի եբազ փոված էր ծագեծագս(Ձար-)ու «նա գնում էր նբկին դեպի ճեռուն այն լուրթ, Դեպիլյառը անճաս ու ձմոան չ սնքուք բոբանին՝Ալսլերն վեճանիստ» (Չար-)- «նայած կան Հաջողությամբ» (1ր.). «Դու իչնում ես կարող, ոբպես մաճու խայթ, (Տեր-).«Մինչնիմ ճասնելը Քնքուշ,ոբպես սնղարձ բախտի Բիշատակ» ոչխարիդմակը պ"կեը, տարավ»(Թում.)ն այլն: ժամանակակիցճայերենի կապերի մեծ մասը հտաղրություններեն,

ինչպես`առաջ, առրիվ, առջն, դեմ, դիմաց,կողմից.ճամար, հետ, հետո, ճետնանքով.մասին, մեջ, միջոցով,միջե, մոտ, նեոքո, նեոքն, նրվեբարբեոյալ, վբա, պես, վերաբեբմամբ, կատմամբ,նման. նպատակով, տակ,տեղ ն այլն, Օրինակներ. «Զեր դոան առաջ կանգնում եմ երկար» (Տեր-). «Այսմեջ նա սռեղ,զինվուներիմեջ,այս նհրիտասարդ անճոգ մարտիկների մբ պատ մոռազավ իր սրտին չոքած մեծ վիշտը» (Դէմ.). «Բազենյանի լրագրիվբա» (նարայշջն ընկավ սեղանի վբա ընկած Հեղափոխական ՃոԴոս).«Այս միտքը օձի պեսսողաց նրա գլի ով» (Ի».). «Մնար են սրտի բո մասին» (Սնակ). «Փակ զար մեր մինուքարի-- իր ոոդու ու

ու

Յ67

Ճեռուներն իմ դեմ, Քո աշքեւիդեմ իմ աչջերը՝ կույր» (Տեր.) ն այլն» Կան մի քանի կապեր էլ, որ կարող Են. գսրծածվել կապվող բառերից ն՛ ռաջ, ե՛ Դնտո, այսինքն ճանդես հն գալիս ն որպես նախագրություն, ն որպես ետադրություն, Այսպիսի կապեր եե. անկախ-չանգամանքներից անկախ. բագի-Անկախայդ ճանգամանքներիցվԱլդ Բացի վերոճիշյալ ուսանոզեերիցիՎերոճիշյալ ուսանողներից բացի- ընղՀաղեմ-- Ընցգեմ պատերազոիվՊատերազմին ընդդեմ. Բակառակ-կառակ ցանկության »ւակառակ|ծանկությանը հռամաձայն-Համաձայն ։ոնղեկություններիիՏեղեկությունեէրի«Համաձայն. համավպատասխան-ւդ որոշման Այդ ռրոշման ճամ ապատասխան. հանՀամապատասխան Հեռու ՀայրենիթիցՀայՀանդեպ- հնոու-Հանդեպ կնոջվննոջ դեպ--՛ րէնիքից Հեռու. չնոբհիվ-- Շնորճիվբնությանիրնությանշնորճիվ: Բերված կապերից ըեղդեմ, հակառակնախադաս գործածությամբ էն Իակվում դեպի սնուսկան խնդրառությունը, իշկ ետադաս զոբծածուսբաչ թյամբ՝ տբականխնդրառությունը, ինչպես՝ ընդղեմնշա, նակառակ բալց

ընդդեմ,սրան հակառակ: կապերի գործածության Համար պետք է նկատի ունենալ ԿՐան

նան

ճե-

տնլալները:

նախադասությանՃամադաս անդամների ճետ կապերը սովորաբար չեն կրկնվում, ն մեկ կապը բավական է ցուլց տալու գերադաս բառի նկատմամբ ունեցած դրանց Հարաբերությունը, ինչպես՝ «Փոս ընկած աչքերում անճուն բարություն կար ն միամիտ սեր դեպի խոտը. կովը, ծաղկած սարերը»(Քակ.). «Շարունակլուրեր էին շրջում լրտեսների

դավաճանների, մասին»(Վերֆ-). «Փառքի,իշխանության դասալիքնեբի ն պատվիբԲամաո ամէն սրբություն կվաճառեն նրանք» (Րաֆֆի):

Սկայն նախադասությանՃամաղդասանդամենրի չետ կապերը կաեն կրկեվել՝ բող կատարելով ոճական լուրաճատուկ դեր, այն է՝ առանձին-առանձին շեշտելով նախադասության Համաղաս անդամների`գեբազաս ունեցած նույն ճարաբերությունը, ինչպես՝ չնկատմամբ բառի «խռսում մասին, նոր պիեէր իշ իրենց ընտանիքի անդամների տան մասին, իք ւպրող Ներքին Հարկում սի մասին, երճնց չինովնիկի

մասին,

ընենցծառաների մասին»(Նար-Դոս). «Քայլել է դեպիտաքը. դեպիաԻեր»(Անան.). օխոնավությունկաթեց քարերիվբա, մամուռներիփվշա» (Բակ.). «Հետո սկսեցին խոսել կովի վոա. Հացի թանկության վոա»

(Թում.). «ԱռանցԲոզսեբի առանգվշտի Խաղումէինք մէնք էն երազ Ճովտումս (Թում.յ: է նան Հակառակ էրեուլքբ, այսինքն նույն ՀազվադեպՃՀնարավոր կապվող բառի վրա կարոզ են գրվել երկու կապեր, օրինակ՝ Կեսօւից վԵՐնո' ներքե կամ Բետո,Պաճարանի վրակամ մեջ, Ինքնաթիռից առաջ նե այլն. Ինչպես այս օրինակներից կարելի է եզրակացնել, մեկ րառի ու

Վրա դրվելու Համար կապերը պետք է արտաճալոեն չականիչ ծարա-

Սակայն պետք լերությրուններ:

է նշել, որ նույն բառաձնի ճետ երկու գործածությունն ընդճչանրապես օրինաչափականչէ, ն վելի Հակչառլի

ճախ կապվող բառաձնը կրկնվում

է

ճետ, կապերից, լուրաքանչյուրի

օրինավ՝«Կգամ ձեր տուն կեսօրիցառաջ կամ կեսօոիցհետո». «Գիրքը վբա կամ պահաճանիմեջ կլինի» ն այլն: Գուցե միայն ապաճառանի հետւ

կապերն են, որոնց միասին գործածությունը կապային տարածված է ու սովորական, բքնչպես՝«Գարնանիք խնդիրների առա՞ջ,քե՞ Հետո», «զատերազմրցն՛ առաջ, է՛ Հետու ն այլն: Այս ճատվածը վերջացնելուց առաջ նշենք նան այն, որ Ճնարավոր չէ նան կաի ինչպես ալդ երնում է Ավ. հսաճակլանի Ճեկբկնություն, ես Ճաղքական, լուլս փառքերիդմեջ սրարբած սուանլալ տողից «Որ բամ դեպի,դեպիջճզ» («Աբու-Լալա ՄաՀարիչ, յոթերորդ սուրաճ): նույն ռաջ

ն

ճնտ

ոճով կարելի է կազմել նան այսպիսի կապակցություններ. «Մինչն, ոթնչն լույս տանջվեցիջեզ ճամար». «Հօգուտ, Հօգուտ մեր ազգի միայն մտածել» ն այլն: Որպես ընդճանուր կանոն՝ կարող են կրկնվել կապը հ իր խնդիրը միասին, այսինքն բառերի կասլակցությունն ամբողջությամր, օրինավ՝ «Մինչն ուշ գիշեր, մինչն ուշ գիշեր ասպատակեց»

(Տար-)։

Կապերիդասակարգումըըստ կազմավորմանաստիճանականության ն

ԻՍԿԱԿԱՆ

ՈՒ

իսկական ո:

ԱՆԻՍԿԱԿԱՆ

անիսկականկապեր

ԿԱՊԵՐ.--

ժամանակակից Հայերենի

բերուկունությունների մեջ սովորաբար կապերը բաժանվում

են

երեք

խժբի՝ իսկականկապեր,անիսկական բառեր:Կակապերն կապական Մ. է պերի այլաւիսի ղասակարգումը գալիս Աբեզլյանից,բալց Վերջինիս են կայրարվում։ Իկադասակարգման մեչ որոշ վերախմբավորումններ կան կառերի ճարցը պարզ է. ղրանք Ճարաբերությունցուլց տվող այն բառերն են, որոնք միշտ կապի դենը են կատարում ն առանձին գործածվել, Ճոդ ստանալ ու 4ոլովվել չեն կարող, օրինակ՝ ի, գ» առ, ըստ, մինչե,դեսլի.առանց,մասին Լ այլն: ԱյլապեսՀստակչէ անիսկականկապերի ն կապականբառերի տարբերակումը: Մ. Արհղյանըանիսկական կապերէր ճամարում պես, չափ, տեղ.ճետ, դեմ, մոտ, վոտ բառերը, որոնք անձնական դերանունների առաջին ն երկրորդ դեմքերով տրական Հոլով են պաճյսնջում, ինչպես՝ ինձ Բետ, ինձ մոտ, ինձվոա: Գրտնեեք, բառերը կարող են Հոդ որ այս մոս ն այյն։ Վերջին դեպն սատանա 4ոլովվել՝ իմ մոտից,իմ մոտով, ծն: Քում այս բառերն տրդեն գոլականներ Ըս Մ. Աբեղյանի է Մ. Աբեղյանըկապականբառեր կոչում ալն զոլականները, Մմակբայներն ածականները, որոնք խոսքի մեջ որեէ կախման ճարաբեեն ժամաճակ,հահություն դույդ տալիս՝ ձեոքով, երեսից. փոխանակ. ն մաճայն,առաչ այլն: Անիկական կապերը ն կապական բառերը Մ. Աբեղյանը ։տարբեսւ

24-31

բակում է ըստ Ճոլովառության: եթե նկատի ունենանք, որ նրա նշած կապերից ղեմ ն տեղ բառնրը ժամանակակիցըՀայերենում սեուսկան հն պաճանչում՝իմ տեղ, իմ դեմ. այյն այն, որ մյուս անիսկական կապերը նս կարող են սեռական ճոլովի 2Լտ գործածվել՝ իմ մոտ, իմ պես, իմ վբա,իմ չափ, ապա պարզ կդառնա, որ անձսկականկապերի ն կասոսկ Դոլովառությամբ՝ ճիշտ ճՀամարպական բառնրի տարբերակումը մոտ, վա է, արդեն որ, ասենք, չի կարող: նշված Մյուսկողմիպ՝ Վել ն այլ բառերի ճոլովական ձները ոչ թե գոյականներ են, այլ կապեր, եկ այս բառերի Հճոլովված ձների սեռական են պաճանչջում հ ոչ թե տրական(իմ մոտից, ջո մոտից» իմ վրայից, քո Վրայից): Այսպրսովնպատակաճարմարէ դառնում կապերը բաժանել երկու Խմբի՝ իսկականկապեր ն անիսկականկապեր:

են կոչվում այն կապեոը,ոշոնք միշտ ճաբաբեշության Իսկական են իմաստով գոբծածվում,չեն կաբող հոդ ստանալու ճոլովվել: Ժաիսկականկապեոըմոռավորապես մանակակից ճԲալեբենի ճետեյալներն Են. առ, առանց,առթիվ, բացի, դեպի, զատ, զեոդ, ըստ, ի, ի Բեճուկս, ի սեր, ի տբիտուր,ի դեմս, ի վԵր,իբոն. նամար, ճանդեպ,ճանդե»ճ, Բանուն, Բօգուտ, մասին, մենչն. միջն, նախքան, հանձին, հահձինս, ներքո, նկատմամբ,շնորհիվ, վեբաբերմամբ, վերաբերյալ,տեղակ,ց, քան (քանց): փոխառբեն, փոխանակ, են կոչվում այն կապերր.ոբոնք իԱնիսկական ճաբաբեբության նան են աբտուճայտել իմաստ, նյութական ըստ մաստիցզատ կաշող որում` նյութական իմասիմաստըկառողէ դոսնոովել ճառաբերության տի հետ ճավսաարչափով,քիչ կամ առավել:Մյուս կողժից՝ դրանց մի անիսկական մասը կարող է ճոդ ստանալ ն Հոլովվել Աշդի հայե՞բենի են. առաջ, առջե, դեմ, ղհմաց, հետեյալնեորն կապեոըմոտավորապես տակ, տեղ, ղուրս, ճետ. հետո, մեջ, մոտ, նման. շուրջ, չափ, պես, վբա. գծով. եբեսից,զուգրնքով, անկախ,անունից,անց, անցած, առրնթեր, թաց. ընդառաջ,ընդդեմ, ընթացքում.ժամանակ,կիզ, կողմից, ճԲակաճամեմատ, հանգույն,ճավասաո, ռակ, ճամաձայն,ճամապատասխան, Բեռու, ԲԵտեանքով, ձեռքից,ձեոքով,միջոցսվ.մոտիկ,նեոքՆ, նպատավեբաբեոմամբ, վերե, ուղկով, որպես,չնայած,չնայելով,պատճառով, ն ուրիշները: ղությամբ մի քանի

Դիշտ է, անիսկական կապերը այս

կամ այն չափով պաճում

հն

են, որոնցից նրանք առաջացել այն խո«բի մասերիՀատկանիշները, է, բոլոր բամեջ մտնող անիսկականկապերի որ բան պարզ մի բայց ռերն էլ գնվում

ծն

իսկական կապ

դառնալու ճանապարչին:

Կապերի իմաստային դասակարգումը

ԿԱՊԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏԱԾ

ՏԱՅԻՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ.--

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ԻՄԱՍ-

ինչպես նշված է արդեն, կապերն արտա-

Հայտում են կախման զանազանՀարաբերություններ՝իրենց դերով մոտավորապեսՃճավասարվելովՃոլովներին, Հաճախ միայն Հոլովական չը բավականէ շարածյուսական ամբողչական ու լրիվ Հարաբերություն է գետին». «նա գիրք է Ճամար, ինչպես՝ «Մոտենում արտաճայտնելու է կարդում. «Գրում մատիտով. «Աշխատումէ դաշտում». «խուսափում ն այլն: Բայց կան քազմաթիվ ու բազմազան Ճարաբել ընկերոջից» տրոնք սոսկ Ճոլովներով արտաճայտվել չեն կարող, այլ րություններ, կապերով միասին: Այապիսի արլոաճայտվումեն Հոլովական ձներով ու

մատնանշում ՃՀոլովիերը դեպքերում բսկ կապերը ղրանք րաբերությունները, են

Հաամենաբնդճանուր են մասնավորում պաճանջվող

միայն

առաջ, դեմ, դիմաց,Բամաբ, հանդեպ, ուղղությամբ,|նչսլես՝ Աշակերտի մասին, մեջ, միջոցով, մոտ, եկատմամբ,շնոբճիվ, պես, վբա,

ճետ,

ն այլն: փոխաշես

կապերիարտա«այտածճարաբերություններըբազմազանէն ու բազմապիսի: ԴրանցիցՃատկանշակսններնու զլխավորները չետնյալներն են:

ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ՝

առաջ,

առջե,դիմաց,ղուշս, ի վհ», ի վաշ, ճանղեպ,

նեոքո, նԵոքն, շուրջ, վեր, վԵ՞ն, վշա, տակ, քով ն այլն, ինչպես՝«Ջեր դռան առաջ կանգնում ծմ երկար» (Տեր-). «Հեծ-

մեջ, միջն,

մոտ,

(Դեմ.).ոՔայալն ուժգին թափով Ճասավ ն կանգնեց զորականիաոջե» րի մոտ է բանում ալպիականմանուշակը, պարիսսլներիտակ»(Բավ.). ներքե, սի թմբի վբա վեց սլախրա նստած որոճում էին» (Ա«նախրից ամրոցից դուրոչ ճոսսնքն ի վԵՐ, Ճոնան.)։Այսպես ն՝ ծառի դիմաց. Բետնում,լեքո, վարագույրների սանքն ի վառ,դաշտի մեջ, Լուսնի ՇՆԵՐ ռան

շուոչը, սարերիցվեր ն այլն: Տարածալան Հարաբերության

չետ միասին ուղղության Հարաբեարտածացաում օրէնալ՝«Թռչում մինչե,առ կապերը, դեպի, րություն մատ ու ւ սն արէր»չ արել»(Իս.). «Հ էր անդուլ,Հաղթական վեւ ղեպի են նում լ եռնային աղբյուրները» (Անան.). մինչենրա ակունբները, մինչե ւմ | «Հոգուխորը: աղաղակումէր առ Քրիստոս»(Կնրֆ.): են

սս-

աեց. առաջ, ժամանակ,ի վեբ, հետո. մեջ, միջե, նախքան.պարին,պես, օրոք, սկսած, անցած,ընթաց-

ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ՝

միջոցին,մոտ, Բում. օրինավ՝ «Արշալուլսից առաջ մենք դարան էինք մտած եղնուտի ծակիրճում» (Թում.). «նրան ձնրբակալեցինճենց դասախոսության մանակ» (Խանզ-).«Մինչեուշ գիշեր: մինչեուշ գիշեր ասպատակեց» (Ջար.). «Արէըմայր մտնելու մոտ սկսեց փչճլ զով քամին»(Մուր-). «Չինաստանչասնելուն պես բոլորին տալիս են Մառոլիգրքից մեկական որինակ» (1ր-)։ Այսպես ն՝ այն որից ի վեր, տրտմության պաճին,Տիզ է, երկուշաբաթ անց,մի ամսվա մեջ,չորս սռարվա ընթացբանի օրԲո (ում ն այլես ՎԵՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ՝ մասին,նկատմամբ, վեբաբեոյալ,վեբաբեոմամբ, 3.1

ճասցեէին, գծով, ուղղությամբ, ինչպես՝ «Սկրշուոչ(ը)» առթիվ, ճանդեպ, մաճվան մասին» անցի մտածել կյանքի (Թում.). «կանանց, եկատմամբ պետք է նծրողամիտ լինել» (Վերֆ-). «Բացատրություններպաու

ՃճանջեցՀայտնի գործի վեբաբեոյալ» (Վէրֆ»)'Այսպեսն՝ Հայացքների ճարցի Հայկական պատերազմի առթիվ, սեփաշուրշը, վեբաբեբմամբ, խոսել մեկի հասզեին, կան անձի Բանդեպ, ւսրդյունաբերության զծով, ուսումնական աշխատանքներիուվղությամբ:

ԲԱՑԱՌՄԱՆ՝

առանց, բացի, դուրս, զատ, բացառությամբ, օրիծակ՝ «կԿո՛ւյր'ու գո՛ւլ մարդիկ, առանցերազի, առանցլանլու Հեքիաքն է ինձ Հետաքրքրել, բազի սսյս վսեմչ (Իս.)- «Ուրիշ է՞եչ կարող ավդ Ճիգիրկ, իսկ խամար կտակից» (Շիրվ-). «Իսկ գրքից զատ կա կյանթ ամեն զից զատ կան խաղ ու տաղ» (Սնակ). «եվ իմ կամքից դուս ինչ կ՛ ե՛ բանտ է ստրկացում, բռնադատում» (հս.)' ՊԱՏՃԱՌԻ ՈՒ ՀԻՄՈՒՆՔԻ՝ համար, պատնառով, առթիվ, ճետնանու

քով, շնոբճիվ,հիման վբա, եբեսից,ձեռքից, սիո:ււն, կապակցությամբ, ինչպես՝ «Ու էն Հարսանքից թշնամի զարձան Ախպերտղերքը էս դեպքի համար»

(Թում.). «Առատ

է ճաղորդակցուպատճառով խախտվել խիստ անկման ԲԵ(1բ-)- «քերմաստիճանի

ձյան

Թյունը քաղաքների միջն» կյսզմալուծվել է երկրի տնտեսականկյանքը» (Լր.). «Քամու տնանքով խաշամն է թում թավալ շնորբբիվծառերի զառ-զառ թավալ» ե տոնի կապակցությամբ, չոուժել (Ղավթ.)։ Այսպես ծննդյան առթիվ. առ

երա

երեսիցն այլն: ձեոքից,

Վաի, օրինավ՝ նպատակով, «ժպտաց ասկը տխուր մաքերի բեռից ազատվելու Բամար»(Ղեմ.). «Հազարամակներ շարունակ ջանք է թափել անուն Վերելքի, հանուն քաղաքակրթության նվաճումների» (ՆՐֆ.). «Շինարարությունն արագ ավարտելու նպատակովնոր միջոցներ են ննրդրվում» (Լր.). «Սուլքան ձաիր ի փառս Ալլաճի,ի նշան աճի Ամեն մի Հայի եժի գիտություն մՄիդը երկար բթով ամեն տեղ մտնող Ալդ Եվրոպայի...»(մնակ):

ՓՈԽԱՐԻՆՈՒԹՅԱՆ՝

տեղ, տեղակ՝«Սպասափոխառեն, փռխանակ, նրա գեղեցիկ, ոսկեգույն բարակը» (Րաֆներս մտավ վորի փոխարեն ուրախանալու ու պարծենալու դու ինչ-որ ասեկունեՖի). «Փոխանակ (նար-Դոս). «Շատերնէին փող տալիս Հացի րի մասին ես մտածում» (Թում.): տեղ»(Բակ.).«էչ աստղերնէին աչքերի տեղակ»

ՆՊԱՏԱԿԻ՝

համաբ, հանուն,

ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅԱՆ՝

հավասա,

ըստ,

համաձայն,

համապատասխա

նախնական պայմանի,ձկների փորը տվի իրեն» (Անան.). «նախնականտեղեկությունների համաձայնանձնակաղմից զոչվել է երեք մարդ» (էր.). «նրանք պետք է իրենց դգործու((ր.). եծությունը վերակառուցեն նոր պայմաններին համապատասխանջ ճԲամեմատ՝

«Ըստ մեր

«Տղամարդուն հավասարգործ է կատարում» (էր-). «Աշխեեր, իր Բամեմատ, նատած էր բոլորովին լուռ» (նար-Դու): վորության

սո-

ՋԵՎԻ ԵՎ ՆՄԱՆՈՒԹՅԱՆ՝

պես, նման, ինչպես,որպես, բիչ գործաօրինակ՝ «Եվ զեփյուռի

ճանգույն, ժողովրդական՝ ոնց,ոնց ոբ, ծական՝

պես սաճելով, գարնան պես բուրծհլով վաղում է մի դեղուճի»(Իս.). «կանգնել է հրազի նման Եվ չկա Նաիրի ուրիշ» (9Չար-). «Որ երկչոտ էին ինչպես եղջերուն» (Սնակ). «Դու իջնում ես կարող, ոբպես մաՀու Քնքուշ, որպես անդարձ բախտի «Հիշատակ» (Տեր.). «Երբ իր մախայթ, ծնում է ասւող իր Քանգույն» Հով, խինդով, աճով՝ (Ջար.).«Պողեր ունի ոնց-որ մի կաղնի» (Թում.)։

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ՝

իբոե, ոբպես, ինչպես` «Նա իբոն բժիշկլոշպես բժիշկ պարտավոր էր «գնել». «Իբոն ուսուցիչիորպես բժիշկ ինչպես ուսուցիչ ուսուցիչիինչպես

ես կասեմ իմ կարծիքը»: ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՀԱԿԱՌԱԿՈՒԹՅԱՆ՝ դեմ, ընդդեմ,ճանդիման, ի ճենուկս՝ «իմ Հայրը իմ դեմ մեզանչեց, սակայն լմեղեմ-ճանդիման, ես ոչ ոքի դեմ» (Իս.). «նա ղանչեցի տրտնջալով ծերության ընդդեմ՝ Քթջթում էր յուր ծառերի տակին» (Թում.). «110000 զորքի ճանդիման մարտնչում էին 600 քաջեր» (Սնակ). «Որբվառ ցրտի դեմ-հանդիման Ոնց էլ լինի՝ դուռ է փակում» (Սնակ). «Հայրենի մի կտոր Հողի վրս բոլորանվեր կենտրոնացրել էր իր ամբողջ ուշադրությունը՝ ի ճենուկս աշխարճումեղած բոլոր գայքակղությունների»(Վերֆ.)։

2ԱԿԱՌԱԿ ՀԻՄՈՒՆՔԻ՝

հակառակ,չնայած,չնայելով,օրինակ՝«Սբմ-

Համաձայնություն էր տվել՝ հակառակիր ճայացքներին» (Շիրվ-)«Չնայածիսկուճու ծանր վիճակին՝ ստիպված եղան ճանապարճ ընկնելու երկրորդ օրը» (Վերֆ.). «նայելով տարիքին՝ ճանապարճն անցնում էր ժրությամբ» (Մուր.յ:

բատը

ճետ, ճանդերձ, ճամընթազ,զուգրնթաց՝ «նրանց միասին վազվզում էր պարտեզում, նրանց բետ ճաշում էր, նրանց նետ քնում» (Իս.). «Այս Հաջողություններովնանդերձ՝ աշխատանքներում կան լուրջ թերություններ» (1բ.). «Ռոմանտիզմին զարհամընթաց նան գանում էին նոր գրական ուղղություններ»(1ր-). «երեխայի աճին զուգընթացզարգանում է նան նրա դիժադրողականությունը» (1Ր-),

ՄԻԱՍՆՈՒԹՅԱՆ՝

ճետ

չափ, ավել, ավելի, ավելիքան, մինչն, պակաս՝ «Դու փոքր ես, երկիր, Սրտի չափ ես դու» (Դավթ.). «նա Հազարից ավելիավելի դիրք ունի». «նա մինչն Հազար գիրք ունի»- «նա Հազարից պակասգիրք ՉԱՓԻ՝

ունի»:

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ՝

Լան, ճամեմատ, ճամեմատությամբ՝ «խոսքերդ

առավել, քան այս պտուղր քաղցրաճամ» (Զար:). աճր նախորդ տարվա համեմատությամբ կազմեց «Արդլունաբերության ուք տոկոս» (Լր.). «հր եղբոր ճամեմատ նա շատ է զարգացած»: ՇԱՀԻ՝ հօգուտ, օգտին, Բամառշ՝ «Չինովնիկ ծիծաղը Բօգուտ Միրի մեր Հոգուն

Հաճո

են

կընդունեին»(Բակ-). «Այս գործի օգտին2ինգ ճարլուր ռուբլի բում. (նար-Դոս). «Առա քեզ ճամար բերել եւմ ավյուն» (Թում.),

եմ

նվի-

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱ՛Հ՝

գծով,ուղղությամք, գործում,մեջ՝ «Պրոռեկ-

գիտաճետազոտական աշխատանքների գծով». «նկատելի աշխատանքներ կատարվեցին բնակչության կենցաղային պայմանների բարելավման ուղղությամը»(1ր.) «Այս գուծում ձեռք բերվեցին նոր Հաջողություններ» (ր-). «Ուսման մեջ առաջավոր էու

ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ՝

կողմից` «Աշակերտըսլարգնատրվեց դիրեկտորի տոր

կողմից»:

ՊԱՅՄԱՆԻ՝

կալի չենք

ծագելու դեպքումմենք անակընդեպքում`«Պատերազմ

գա»:

ԴԻՄԱՄՆՈՒԹՅԱՆ՝

հանձին, հանձինս,ի դեմս` «Հանձինմարքսիս-

տական ուսմունքի` պրոլետարիատը գտավ իր Հոգնոր զենքը» (1ր-)հշխանությունը պատկանում է ժողովրդին»՝ «Ամբոզջ հանձինս աշխատավորների պատգամավորներիխորճուրդների»((ր.). «Ի ղեմս նոր կանմննք գործ ունենք ճետադիմականուսմունքներից սեկի մտականություն՝

Հեւո»(բ:

մոտ՝

«Գաբրիելիմոտ սկսվել էր ինչ-որ ան«Այս Հիվանդությունն ավելի Հաճախ զարծանոթ ճովգեվիճակ»(Վերֆ.). դանում է ձմռան ամիսամիսներին ծնված երեխաների մոտ. ամռան Մոտ կապի ներին ծնվածների մոտ ծա Համարյա չի նկատվում» մեջ ստացականությանիմսսստ է զարգացել ոուսերենի ազգեցությամբ: է նշել մասնակի այլ Հարաբերություններ ես: ինչպես Հնարավոր րդեն բնրված օրինակներից է երնում, նույն կապը կարող է Ճանդես գալ որպես շարաճլուական տարբեր ծշարաբերություններիարտաճալտիչ՝ իր մեջ Համասեղելով ամծձնատարբերնշանակություններ: Այսպես

ՍՏԱՑԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ՝

օրինավ՝առաջ,մինչն,մեչ ն

են այլ կապերարտաճայտում տեղի նշանակություններ, համտբ կապը՝ նպատակի,պատճաժամանակային

ոի, շանիե

ու

էլ նշանակում է, որ մի նշանակություններ: իսկ են, մեկը ա յդ իչարկե, կապերբազմիմաստ նշանակություններից ն է է կարելի բխեցնել դրանից: Որպես Հիմնական մյուսներբ լինում, ճին կապերը բազմիմաստ են, իսկ նորեընդՀանուր օրինաչավփություն՝ բը՝ մենիմաստ: կապերընշանակությունըաճախ կախված է լինում կապային խընդիրներից։ Թե ինչու «Մինչե էջմիածին», «Արտի մեջս, «Գետի մոտ» կապակցությունների մեջ կապերը տեղի, իսկ «Մինչե կիրակիչ, «Մի տարվա մեջը, «Գարնան մոտս կապակցությունների մեջ ժամանակասմինիմաստ են արտածայտում, բացատրվում է միայն նրանով, որ տեղի,էսկ երկրորդ դեպքում ժաԽնդիրները ռաջինդեպքումկասլային ենս անուններ մանակի Առանձին դեպքերում կապի նշանակությունը կախված է լինում սա

աղ

շարք

ա-

առաջ»,«Հոր առաջն «Սուրենի օրինավ՝ կապայինԽնդրի Հոլովաձնից,

(տեղ), «Սուրենից առաջ»,

«Հորիցառաջ»

(ժամանակ):

նան Հակառակ երնույթը, երբ տարբեր ճոլովաձնով խընբոլորովին չի ազդում կապի նշանակության վրա, ինչպես՝ առնելը դիր «Մի շաբաթ Ճետո կդա, «Մի շաբաթից Ճետո կդառ. ոՔեզ ճամար ուրիշ զորություն չկա, բացի զենքը», «Բացի զենքից, քեզ ճամար ուրիշ

Բայց կա

չկա»: զորություն

Մյուս կողմից կապերի իմաստային նշանակությունները ավելի Հաճախ պայմանավորված են լինում նրանով, թե կապը ն կապի խնդիմեջ են գործածվում ն ի՛նչ գերադաս բաՐԸ է՛նչ կապակցոլթյունների ռերից են կախված լինում, ինչպես՝ «Գիրքըդրեց սեղանի վրա». «ժայլռնրի վրա սավառնում էին թոչունները». «Մեր տունը Ջարենցի փողոցի վրա». օ«Հարձակվեցին վրա է». «Ծառերն օրորվում էին ճանապարճների է «Չատուճանը նայում պարտեզի վրաս. «խոսում էին թշնամու վրա. նա ներս մտավ». «Գինին Հացի թանկության վրա».«ԱյսԽոսքերի վրա վերջանալուվրա էչ. «Տարին տարու վրա ավելի է գեղեցկանում» ն

այլն: Հասկանալի է, որ բերվածներով լեն սպառվում ն չեն էլ կարող ապառովելվբա կապի՝ բառակապակցություններիմեջ արտաճայտված իմաստները,Հայերենի կապերի մի զգալի մասը բազմիմաստ է ն գորմեջ՝ դրսեորում է իր նշածձածվելովտարբեր բառակապակցությունների նակություններիբազմազանություննու Ճարստությունը: Կապերի Բուովառութլունը

ԿԱՊԵՐԻ ՀՈԼՈՎԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

ինչպես նըշ(ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ).--

ված է արդեն, կապերը գործածվում են այս կամ այն Ճոլովաձնի ճետ կամ որ նույնն է` կապերը պաճանջում են այս կամ այն ճոլովը: Թե ինչու տվյալ կապը ճատկապես այս կամ այն ճոլովն է պաճանջում, բաայլ կապի նշանացատրվում է ոչ թե ինչ-որ պատաճականությամբ,

գոյուկությամբ, Որպես բնդճանուր կանոն, Համապատասխանություն ն Հոլովական ձնի ընտրությանմիջն նշանակության թյուն ունի կապի եվ նթե մի քանի կապեր տարբերՀոլովների չետ են գործածվում, օրինակ՝ ա) «ղեպի թեզ» ն «դեպի ինքը», բ) «փոքորիկի առաջ» ն օփոթորՀամաապա գա բացատրվում է կամ ճոլովական ձների կից առաջ, ն՞ությամբ. այսինքն որոշակի դեպքերում տարբեր Հոլովների իմաստա-

օրինակները),կամ ճակաղրություններիչեզոքացմամբ (առաջին (երկրորդ օրիկապերի արտաճայտած տարբեր Ճճարաբերություններով

յին

նակները): Ասված

ժամանակակիցՀայերենում Հայցական Հոլով ընդՀանրապես գոլություն չունի, իսկ սեռական չորականճոլովները տարռէրակված նն միայն անձնականն մի քանի ցուցական զերանունների է,

որ

ու

մեջ, կասլերի խնդրառությունը մենք շարադրում ենք ճենց

այդ

տեսա-

3"

կետից,

գոլականների Համար նս առանձին դեպքերում գործածում ն որական ւերմինները՝միայն նկատի ունենալով,ոթ սւյդ Ճոլովները որոշ դերանուններիմեջ տարբերակվածեն, ճայոց լեզվում ուղղականճոլովի հետ գուծածվում ժամանակակից են Քետեյալ առ (առ Քրիստոս ), դեպի(դեպի դաշտ), զերդ կապեոր. (զերդ գազան), ի (ի գիտություն), ի վեր (գետն ի վեր), ի վաո (դետե ի վար), մինչն(մինչն տուն, մինչն կիրակի), ց (ցայսօր), անց (մի շաբաթ անց), առաչ (մի տարի առաչ), հետո (մի շաբաթ Հետո), նախքան (նախքան նրա ղալը),իբոե,ոբպես,ինչպես (նա աշխատում է Իբն ուսուցիչ, որպես ուսուցիչ, ինչպես ուսուցիչ), Լան (երնանըմեծ է, քան Լենինականը),ժողովրդական՝ոնց, ոնց ոբ, հանց,ճանց(ոնց ծրեխա, ոնց որ երեխա, քանցգել-գազան, 4անց գել-գազան): Ռւրեմն՝ուղղական 4Հոլովեն պաճանջում ուղղություն ցուլց տվող կապերը»ժամանակի ն նմանության ու կապերից մի քանիսը, ձնի կապերը բացաճալյտման նման (պես կապերը սեռական կամ տրականճոլովների ճետ են գորն քան Համեմատությանկապը: ծածվում) Սակայնպետք է նկատի ունենալ Հետելալները: 1. Անձնական դերանունների առաջին ն երկրորդ դեմքերի ճետ ուղ-ղության կապերը տրական են պաճանջում, ինչպես՝ դեպի ինձ,դեպի բայց

ծնք սեռական

քեզ

մինչեմեզ, մինչնձեզ: ն հետո կապերը ուղղական 4ոլովի Առաջ

գործածվում տվող բառերի դեպքում (թեն միայն ժամանակ ցույց կապի Հետ ճետ նան է բացւառականը՝ ճինգ օբ ուղղականի ճավասար գործածվում 2նտոկճինգ օրից ճետո, մբ շաբաթ ճետոլվմիշարաթից Ճետո): Այլ բառերի դեպքում գործածվում է քացառականը՝ քննություններից առաջ, Բետռ, ընտոություննեբից առաջ, նետո։ Ուղղական-- բացառականզուգաՀեռությունը նկատվում է նան անց կապի դեպքում՝ «Յոթանասունն անցտղամարդէր»: անց տղամարդ էր», «Յոթանասունից 3. ժողովրդական-խոսակցական լեղվում ուցղական Հոլովի ճետ են ժամ ն ու գործածվում նան առանց բացիկապերը, օրինակ՝ «Առանց պատարագ, Մեջը դրին Մարոյին»(Թում.). «Ես նրա ճամար մի արնվիրեցի, բացի ձիու վարձը» (Թում.): Առանց կապի Խալուղացու առա սեռական-տրական, Համար Համար օրինաչափականը իսկ բացի կապի բացառականճոլովն է ժամանակակիցՀայերենում լոթ Հոլով ընդունող լեզվաբանները վերոՀիշյալ բոլոր կապերի Ճետ գործածված ճոլովական ձները (միեչե Սուրենը, դեպի Սուրենը, մի շաբաթ առաջ, երկու օր Ճետո ն այլն) ճամարում են Հայցական, բացառությամբ այլն դեպքերի, երբ իբոն.որպես, Հետ

են

հետո

ինչպեսկապերը մասնակցում են առորոգելիականվերաղրի ն մասնաէ իբրն ուսուցիչ): Վերկան բացաայտիլի ձնավորմանը (Աշխատում է Ճճամարվում ուղղական, ջին դեպքում ալդ կապերի խնդիրը

սեԺամանակակից ճայեոբենի կապերիճնշող մեծամասնությունը ռականԲոլով է պաճանյում,ն դա արդյունք է նրա, որ զգալի թվով կապերառաջացած լինելով գոլյականներից՝պաճպանում են իրենց սե-

Ճոլովի խնդրառությունը, Սճռական ռական

ճետ

գործածվող կապերն

(իր մոտ), վբա (նրա վրա), առաջ (սրա առաչ), մեջ (դրա (եր աոջլ), միչե (ըրա տուջն նրա միջե),տակ(նրա աակ), մճջ)։ ճետ (էր եԵրՐքո (նրա ներքո), (Էր դիմաց դիմացը), Հետ), ժամանակ ժամանակ), ընթացքում (դրա ընթացքում), (սրա) շնորհիվ, առ(օրա թիվ,պատճառով,ճետեանքով,եբեսից,ձեռքից,հիմանվբա. դեմ (նրա դեմ), ընդդեմ(ընդդեմ նրայ. (նրա) փոխարեն,փոխանակ, տեւլլ(իր) մասին,շուջ, նկատմամբ, հասցեին,ճանվերաբերմամբ, վերաբեյալ, դեպ. (սրա) պես, նման. ճօգուտ(սրա), (երս) օգտին,ըստ (դրա), (սրի ղեմս (օրա), ճանուն (դրա), րա) չափ.(հր) համար. նպատակով, նե այլն, կողմից Օրինակներըցույց են տալիս, որ սն(նրա) միջոցով, Հետ են ռականճոլովի շարաշլուս ական 6: գործածվում ամենատարբեր էն.

մոտ

ու

բաբերություններ արտաճայտող կապեր(տեղ, ժամանակ, նպատակ, վերաբերությունն այլն),

սպլատճառ,

վբա, նետ, պես, չափ, նամար, ճօգուտ, ճանԲանուն կապերը անձնական դերանունների առաջին ն ի ձինս, դեմս, նշվածներից մոտ,

երկրորդ դեմբերի

Հետ

տրական Հոլով

են

սպաճանջում,ինչպեւ՝ինձ,

քեզ, մեզ, ձեզ-- մոտ, վբա, ճետ, պես, չափ,ճամար. հօգուտ,ճանձինս, ի դեմս, Բանուն-ինձ, (Եզ, մեզ. ձեզ: Այապեսնան նանդեպկապը» է որպես նախադրություն, երբ զործածվում ճանցեպինձ,քեզ, օրինակ՝ է Ճոլով՝ որպես պաճանջում սեռական իմ բանդեպ, բայց նտադրություն ռո

ն այլն: ճանդեպ

Քննարկվողկապերի խնդրառությունից կարելի

է գալ այն եզրաանձնական գերանուններիառաջին ն երկրորգ դեմքերը որպես որոշ կապերի խնդիրներ ճակադրվումեն երբորղ դեմջին ն լաեն Հանդես բերում: Դա բացատրվում է նրանով, որ րբաճատկություն առաչին ն երկրորդ դեմքերըցույց տալով խոսողին ն խոսակցին՝գտնըվում են Հավասարազորգրության մեջ, իսկ երրորգ դեժջը ցուց տալով առարկան կամ անձր, որի մասին գնում է խուքը, լի կարող Հավասա բազոր լինել դրանց. Այս տեսակետից դերանունների երրորգ դեմբբ է գոյականներին ե նրանց ճետ կապակցություններիմեջ Ճճավասարվում է ենթարկվում, օրինակ՝ դեպի նա ն միննույն օրինաչավփություննէրին

կացության,

ռր

դեպիՍուրենը,դեպիինքը Լ դեպի Անաճիտբ,բայց

քեզն

այլն:

գեպի ինձ, դեպի

եթե գոյականներիՀամար նս առանձին սծ«ական ն տրական Հոլովներ էն ընդունվում, ապա այդ ճոլովները գոըստ դեր յականների մեջ պալմանականորեն պետք է տարբերակվեն աֆուններիերրորդ դեմքի (հայց ոչ երբեք առաջին երկրորդ դեմբերի)

Սրանից բխում է,

որ

ու

Հ1

որ ունենք ինձ վբա, ձեզ վբա, ինձ ճամար, քեզ ճամար, մեզ պես,

Այսպես, լնալած Տոլովական ծամապատասխանության:

մոտ, քեզ մոտ, մեզ

մոտ, տանիքի ձնեերը, բայց ն այնպես՝սեղանի վբա, ճայբենիքիճամաո, եբեխայիպես կապակցությունների մծջ դոյականների 4Հոլովաձնըպետք է Ճճաժարելսեռական, որովճետն դերանվահ երբորդ դեմքի չետ այս կապերը դզործածվումհն սեռական 4ոլովով՝ իո մոտ, նբա մոտ, սբա վբա, դրա ճամար, իո պես ն այլն: Պետքէ նկուտի ունենալ նան այն, որ ինձմռտ, քեզ վրա, ձեզ պես ն այլ կապակցությունների մեջ դերանունները իմաստով սեռական են | առանձին դեպքերում ճենց սեռական ձնով էլ գործածված ենք գտնում գեղարվեստական գրականության մեջ, ինչպես՝ «Այն նմ ես անվերջ խորճում քո ձեզ

պեսն

այլ

վոաջ (Տեր.)- «Դու անճոգ նայեցիր իմ վբա»(Տճր.). «Դարձի՛ր իմ մոտ, վերագարձի՛րդու նորից» (Տեր.)ի Բացի վերոճիշլալներից, բուն տրական ճոլով են պաճանջում 4ետնյալ կապերը. զուզրեթաց(սրան զուգընթաց), ընդառաջ(նրան ընդաոչ), (դրան Ճակառակ), Քամաձայն կից (սրան կից), Ճակառակ (որան Համաձայն. նան՝ սրա Համաձայն), հավասար(նրան Հավասար), չնայած (չնայած սրան), չնայելով(չնայելով դրան): Բոլով են պահանջումբացառման Հարաբերություն Քացառական արտաձճաւյտող զատ (խաբացի(բացի ընկերջերիը ու բարեկամներից), ղից տաղից զատ), տարածական Ճճարաբերություն արտաճշայտող դուրս (քաղաքից դուրս), Բեռու(ճայրննիքից Ճեռու), նեւքն (ծառից ներբն), վեշն (սարձրից վերն), վեշ (ժայռերից վեր), ժամանակային Հարաբերություն արտաճայտողառաջ (արշալույսից առաջ), հետո (Մայբամուտից Հետո),սկսած (կեսօրից սկսած), ի վեր (այն օրից ի վեր) ու

կապերը:

Ինչպես նշված է արդեն, բացի կապը գործածվում է նան ուղղաեն նան առաջն ԲԵկանի ճետ (բացիժայրը» բացի եղբայրը): Այսպես տո են կապերը: երբ գործածվում ժամանակի անունների ճետ (ճբ միս առաջ, մի ամիս Ճճեւո, լոք օր առաջ, լոթ օր ճետոխ Ասացինք, որ վերե,ՆԵրքն կապերը քացառական են պաճանջում, ներքին: Բայց դրանց ճոլովված ձներն ինչպես սեղանից վեոն, սեղանից են ճետ, ինչպես՝ նԵ՞սեռականի արդեն գործաձճվում սեղանի վԵշեից, ա-

վերե միշտ նատծի, իմ ապքՆից.սեղանիվեբնում, նեբքւում: «Սուփոբի Հավաբվել էր գյուղի վերն, րուստի դրստեի» (Թում.). «Ամբողջ գյուղր տավարի մոտ» (Բակ.) նախադասություններումվերե ձնը սեռական է որովչեւոններգոլսկանի արժեք ունի (ւուփրի վերն» սուփրի պաճանջել, վերնում. գյուղի վերն» գյուղի վերնում): ճոլովի ճետ է կիշառվումհանդերձ կապը, Գործիական

որը

սոսկ

ւսվելի է շնշտում ու բացաճայտ դարձնում գործիականիմիասնության ն Հակառակ Հիմունջի իմաստները, օրինա՝ «Այս ամբողջ քաղաքակա-

նությունը,

տոչմի

լկտի պարզապես

Ճասցեին ուղղված

ծաղր էր»

հանդերձ, հաճռյախոսությամբ

(ՎԵրֆ.). «Սակայնվշտանալով, ողբալով

հանդերձ,նա այժմ էլ զգում էր, որ րարձրաիրեն դատապարտելով ցածպատնեշնանխորտակելիէ» (Շիրվ-): Մի երկու կապակցություններում չափ կապր գործածվում է գորկուրծքը կիսով չափ մերկ» ծիական ճոլովի ճետ, ինչպես՝ «Ուսերն /ՇիբՎ.). «Սիրանի տափի բախտր կիսով չափ որոշված ճամարծցին» ու

ու

եմ նրան» (նար-Դու):Սակայնդը(ճակ.).«Ինքս ԲոգովսչափՃարդգել

բոսնք քարացած, ոչ կենդանի շարաճլուսական ձեեր են, որովճետն մըծն առանձին, ն դրանց նմանակությամբ նոր կապակցություններ նում սեռական կամ տրակազմվել չեն կտրող: Չափ կապն ընեդճանրապես կան Ճոլով է պաճանյչում (նրա չափ, ինձ չափ):

կապերիճետ չի գործածվում: Նեշգոյականճոլովն ընդհանբապես

առաջ

կապերի ճոլովառությանը նվիրված այս ճատվածը վերջացնելուց ասննեքնան Հետնլոալը:Գիտենք, որ այս, այդ, այն ցուցական-

ձներ չունեն:Սրանից որ ները թԹեջ Ճճռլովական կարելիէր եզրակացնել, են պաճանջում, այս դերանունների այն կապերը, որոնք թեք Ճոլովներ ճեւո ալդպես էլ է, բայց պետք դործածվել չեն կարող: Ընդճանրապես է նստի ունենալ, որ սեռական 4ոլով պաճանջողմի քանի կապեր կա-

այն դերանունների Հետ գործածվել: Այսպիսի կապեր ինչպեւ՝ այս մասին, այդ պատճառով, առթիվ, մասին, նպատակով, ն այլն: Դրանքբոլոին էլ գոայս պատճառով առթիվ,այն նպատակով, Րող են՝

են այսչ

այդ,

ականական ծաղում ունեն ն այս կապակցությունները երեմնի «դեգոլական» կապակցությունների շարունակությունն են նոր իՐբանունՀմաստավորմամբ: Այս, այղ, այն դերանունների կարող եե գործածվել նան առանց. այդ էլ շատ է չարչարվել». «Բազի բացի (կապերի«ետ, օրինակ՝ «Առանց նան նրա դիրքը» ն այլե՛ Այս գործածուէ ունենալ նկատի պետք այս, թյունը բացատրվում է նրանով, որ առանգ, բացիկապերը ժողովրղաճետ գործածվել (բացի գիրեն բառի ուղիղ ձնհրի կան լեզվում կարող Քը, առանցընկեր)'

ՇԱՂԿԱՊ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՑԵՐԵՆԻ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱ-

ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ.-- Հարցի բննությունն սկսենք ճետելալ Ճարցադրումով՝ շաղկապներըբառային իմաստ ունե՞ն, թե՞ ոլ կարծնսթե այո Ճարցը երկընտրանք չի կարող Ճարուցել. չէ՞ ռր խոսքից, նախադասությունից դուրս էլ իրարից բոլորովին տարբեր իմաստներ են արտաճայտումչ

ասենք, որպեսզի,ռբովճետե, ուստի,բայց, իսկ, Եթե, ն, կամ, թե ն այլ բառերը: Բայց ինչպիսի՞ իմաստներ են դրանք: Հասկանալիէ, դրանք նլուքական իմաստներ չեն, այսինքն շաղկապները չեն անոր վանում առարկաներ, ճատկանիշներ ու գործողություններ: հսկ ո՞րն է շաղկապներիդերը լեզվի մեչ, է՞նչձն արտաճայտումնրանք: Չունենալով նյութական իմաստ, չանվանելով առարկաներ, ճատկանիշներ ու գործողություններ շաղկապներն արտաճայտում են վերջիններիս ճարաբերությունները, որոնք բաղմաթիվ են ու բազմապիսի, օրինավ՝ «Գնաց, որպեսզի ուսումը շարունակի»(նպատակ). ճ«չարցը սխալ լուծեց, ոբովնետնգրդոված էր» (պատճառ). «Ռու զինվոր ես, ուստի պետք է կատարես ճրամանը» (ճետնություն). «Պատասխանեց, բայց անճաջող» (սաշմանափակում). «Եթե Հանդիպեցի, ամծն ինչ կասեմ» (պայման). «Մասիսըն Արագածըծայաստանիամենաբարձր լեռնագագաթներն են» (միավորում) ե այլն: Ասվածներիցու օրինակներից կարելի է եզրակացնել, որ շաղկապներըլեզվի Համակարգում կապակցական դեր են կատարում նհ պատկանումեն լեզվի քերականականմիչոցներին, Շաղկապներիբուն էությունը ճիշտ ըմբոնելու Համար միշտ պետք է Հաշվի առնել Ճետնեյալերկու ճանգամանքները. ա) շաղկապները աեն ն, որօլես այդպիսիք, ունեն իռանձին, ինքնուրույն, անկախբառեր աճա թե ինչու, ասննք, Ճարենց բառային իմաստները(ի միչի այլոց, երենի շաղկապները, որպեսկանոն, ոուսերենում ն գերմաներենում ունեն իրենց բառային ճամարժեջները, օրինակ՝բայգ--10--ՁԵՇո, Նե--ե-նման

ՎՀՕ-եթե--ՇՇղի--Խճոո, ոբովճետնե--ոօրօՕխ) կամ- հղո--Օ467, ԷՕ 7ՕղԵԽՕ այլն--ԵՇ ոշպեսզի---ԿԼՕԾԻԼ--«Մճո, ոշ միայն ոս ՏՕոժօղո Յսշհ). բ) շաղկապներիբառային իմաստները հլ ԽՒ--ո իմաստներ են: Հենց քերականական Ելնելովշաղկապների այսպիսի երկակի դրությունից՝ կարծում ենք,

սոմ,

«ԲԱ,

չենք սխալված

լինի, եթե ասենք, որ չաղկապները գտնվում են լեզվի բառապաշարիքերականականկառուցվածքիեզրերին: Լեզվի շամակարգում ունեցած իրենց այդ երկակի բնույթով շաղկապներըանմիջական շփման եզրեր են Հանդես թերում կապերի Հծետ՝ դրանց ճնտ միասին կազմելով քերականական իմաստ արտաճայտող խոսքի մասերի խումբը ի տարբերություն նյութական իմաստ արտաՀայտողԽուքի մասերի խմբի: Մենք գիտենք, որ կապերը նս, Ճանդես գալով որպես առանձին, ինքնուրույն բառային միավորներ, զուրկ են եյութական նշանակությունից, արտաճայտում են սուկ քնրականական իմաստներն կատարում հն շարաճյուսական դնր՝ դրսնորելով ստորադաս բառհրի՝ զերադասների նկատմամբ ունեցած կախման զանազան օկովեօրինալ՝«Մտածումէր իր որդու մառին». Հարաբերությունները, «վաց էր լինում ցին թշնամիների դեմ». «Տանջվեցիմինչն լուսաբաց». երեխայիպես» ն այլն: կապերի Բ շազկապներիշփման աղերսներըՀանդես են գալիս նան երանում, որ շատ դեպքերում նրանց արտաճալտածճարաբերությունները նուլնանում են կամ նրանց դրսնորած իմաստների միչն զուգաՀեռություններ են նկատվում: Այսպիսի օրինակներենւ Նպատակ -- Գնացքաղաք ուսումը շարունակելու ճամարիջնացքան

ուսումըշարունակի ղաք,սբպեսզի Պատճաոռո-- Քննությունները ճաջող չճանձնեց լավ չպարապելու

ՔննություններըՀաջող պատճառով|

չճանձնեց, ոշովհետն լավ չէր

պա-

րապել:

Պայման-- նրա մասնակցելու դեպքումգործը Հաջողությամբ կանա մասնակցի, գործը Ճաջողությամբկավարտենք: վարտենքկեթե ոշ նրան նրան տեսնելուն պես ինձ իմաց կանեսեՀենց ժԺամաճակ-տեսնես,

ինձ իմաց կանեսս

Հակառակճիմունք-- զնայած նրա գալուն՝ գործը վատ ընթացք նա հկավ, գործը վատ ընթացք ստսցավ: առացավկցնայած

կապը ն շաղկապը որպես նայած այս զուգաճնռությանը, Սակայն, մաս խոսքի չի. կարելինուլնացնել, որովճետն դրանց միջն նկատվում եե իմաստային Այս տարբեկիրառական զգալի տարբերություններ: ու

րություններն ամենից առաջ դրանորվում են կապերի ն շաղկապների, որպես կապակցականբառերի, քուն ֆունկցիայի մեջ, Ինչպես գիտենք, կապերը մոտավորապեսկատարում ծն Հոլովական թեքույթնէրի դեր՝ գոյականը կամ գոլականաբարդզործածվածբակապելով գծրադաս բառերի ճետ, ռերը որպես խնգիր կամ պարադա այսպիսով ցուլց տալով, թե ինչ Հարաբերությանմեջ է գտնվում ստո-

Հէտագա շարադրանքը Բմմտ. Ս. Աբրաճամյան. Զբեքվող խոսջի մասերը... էջ 382. Պ. Շարարբիունյան,Գրաբարի շաղկսպները, Երնան, 1980, էջ 9--10. Գ. Գաբեգինչան, Շաղկապներըժամանակակից ճալերեշ'::մ. Երնանս, 1963. Ւ, 49--Գ0:

39:

բառը գերադաս բառի նկատմամբ՝ որոշելով նրա ֆունկցիան էին պատերազմի մասին». ետխաղացության մեջ, օրինակ «Խոսում «ՀարձակվեցինՀակառակորդի վբա». «Վերադարձավ եղբոր Ճծտ». «Հչանդիպեցին դպրոցի մոտս ն այլն: Ինչպես օրինակներն են ցուլց տալիս, բառերի՝ զնրադաս բառերի նըկապերն արտաճայտում նն ստորադաս կատմամբ ուննցած ճարաբերությունները՝այսպիսով իրենց խնդիրների Հետ միասին դառնալով նախադասությանմեկ անդամ: Ի տարբերություն կապերի՝ շաղկապները ստորաղաս րառեիր գերբադաս բառերին կապելու, նախադասության անդամների ձնավորման, բառերի ֆունկցիայի որոշման դեր չունեն. եթե կարելի է այսպես արտադայտվել, շաղկապներն անտարբեր են իրենցով կապակցվող միավորների Հոլովական ձների նկատմամը։ Պարզ նախադասությանկաղմում նրանք իրար նն շաղկապում նախադասուքյանՃամազոր անդամներ կամ մճ:սեր, որոնք գտնլում են այս կամ այն ճամադասականՃան գնացին»-- միավորբաբերության մեջ, օրինավ՝ «Սուրենը Արամը «Թե՛ ման Հարաբերություն. Սուրենը, թե՛ Արամը գնացին»-- թվարկման ճարաբերություն. «Սուրենը ես գնաց»-- Համելման Հարաբերություն. «Սուրենըկամ Արամը»-- տրոճշմանՃճարաքերություն: Սակայնշաղկապներիկիրառության Հիմնական ոլորտը բարդ նաիշադասություննէ, որտեզ շաղկապներըճանդես հն գալիս ավելի լայն շարաճյուական-կապակցականֆունկցիաներով արտաճայտելով րարդ նախաղասությանկազմի մեջ մտնող նախադասությունների ամենաքբազմաղան ու տարբեր ճամադասական ու ստորաղասական ճարաքերուն օկսվեց տեղատարափանձրեթյունները, օրինակ՝ «Քամին դադարեց» ամեն օնա ուզում էր ասել ինչ, բայց ուժերը դավաճանում էին». վը». «եղբայրնուսուցիչ է, իսկ քույրը բժշկուճի». «նրանք նվիրված են իրենց գաղափարներին,ուստի կՀչաղթեն». «Գու ճսնցանր նս գործել, հետեպետք է պատժվես». «Գնաց մայրաքաղաք, վաբաո ոշպեսզի ուսումը շարունակի». (Գիտեմ, ոո ղու չես դավաճանիքո սկզբունքներին». «Մենք կշաղթենք, ոբովնետնմեր գործն արդար է». «Հենգ ոբ Հասան գետափին, իսկույն իջան ձիերից». «եբե դա կատարես, քո մեղբր կթեթնաբադաս

նես:

Սակայն շատ միավորվում են

ոչ

ծաճախ նախադասության կազմում չաղկապներով քե երկու, այլ իմաստային այս կամ այն ճարարե-

նախադասություններ՝կազմելով բազինչպես՝«իսկ ԵՐբ աղան ախ երերվելով գնում էր փողոցով կամ անցնում էր

բության մեչ գտնվող մի

շարք

մաբարդ շարածճյուսական ամբողջությունեեր,

բաղի պես

աջ

ու

էին Խանութից խանութ ե կամ կլուբ էր մտնում, ամենքն աշխատում որսալ նրա ճայացքը, ռբպեսզի բարենն խոնարճ ն արժանանաննրա

արչամարծականպասոսսխանին»(Շկրվ.). «Գաբրիելնայս երեք ուսյւլ երնելիներից ուզում էր իմանալ, թե սրանք ինչ լույսի տակ են տեսնում

թե ինչ իրադրությունը,

մտադիր անհլու, եթե աքսորի 4րաման տրվի, գործադրելու, որպեսգիքիչ տանջանքներովկրեն ոնչ միջոցներ իրենց վիճակվածխաչր» (ՎԵրֆ.): Այս բոլորից կարելի է եզրակացնել, որ շաղկապները, որպես լեզունեն իրենց ցուրաճասուկ իմաստներն ու շարամիավորներ, վական Հյուսական կիրառության ոլորտները. Հատկանիշներ, որոնցով նրանք տարբերվելովժլուս բոլոր բառախմբերից՝առանձին տեղ են գրտվում իոսքի մասհրի ճամակարգում: է շաղկապների՝ լեզվի ՃամակարՔանի. որ ալստնղ խոսքը դի: գում խաղացած ղերի մասին ընդճանրապես,ապա նշենք, որ շաղկապենրը կարոզ են գործածվել նան ինքնուրույն, անկախ նախադասությունների, սլարբերույթների, խոսքի ամբողջական ճատվածների սկզբում՝ այդ դեպքում դրսեորելով դրանց ն լխուբի շղթայում դրանց նախորդած լեզվական միավորների տրամաբանական,իմաստային կապերն ու աեն

են

Ե

ղերսները:

Վերցնենք, Հեւտնյալ նախադասությունները«Գիքորիցո. օ2ամբոն ուզում էր իր տասներկու տարեկան Գիքորինտանի քաղաք, մի գործի տա, որ մարդ դառնա, աշխատանք անի: Կինը չէր Համաձայնում։-Չե՛մ ուզում, իմ քորփա էրեխին էն անիրավ աշխարճբըմի՛ գցիլ։ չե՛մ ուզում,-- լաց էր լինում կինը Բայց ձչամրոնչլսեց». Միանգամայն ճնչերանգաակեբախ է, որ վերջին նախադասությունըիմաստային յին տեսակետից ավարտուն, ինքնուրույն ու անկախ նախադասություն է ն քերականորենկապակցվածչէ նախորդ նախադասություններիՃեւու Սակայն բայց շաղկապն այստեղ կատարում է յուրաճատուկ ֆունկցիս՝ տրաարտա՞այտելովիրենով սկսվող ն նախորդ նախադասությունների մաբանական կապը: Նույնպիսինէ իսկ շաղկապի դերը օՔաոսից» բերվող Հետեյալ Հատվածի ժել. «Սանձարձակ ծաղրում էին. զիպարտում, Հայճոյում քաղաքի առաջին միլիոնատիրոչ,սակայն միայն Հեռվից: Իսկ երբ աղան գնում էր փողոցով կամ անցնում էր խանութից խանութ ն կամ կլուբ էր մտնում, ամենքն աշխատումէին սրոս լ նրա ճայացքը»:: նշենք նան, որ առանձին շաղկապներ, կիրառվելով էն քնուրուլն, անկախ նախադասություններիմեջ, ցույց են տալիս, որ այս շաղկաղհերի Հետ գործածվող միավորները ունեցել են իրենց «ծամազորները «Այղ տան պատերը ես նախորդնհախադասությունեերիմեյ, օրինավ՝ սնագույն բարից էին». «Աղոթքներնէլ չօգնեցին». «նան իմ բարենաու

մին ազատեցին» ն այլնւ

թե շաղկապով կարող են Այնուճետն,

օկսվել ամբողջականԽոսքեր,

«Թե ինչ պատաճեցդոն կիխոտին ալծաորպես վերնագրեր, օրինավկ՝ բածներն միջե» (Սերվ-.). «Թե դոն կիխոտի ճետ եղած ալծարածներից մեկն ինչ պատմեց» (Սերվ.). «Թե ինչ ուղարկեցթուրքի սույթանը Մոս-

կովի ցսրի ընծաների փոխարեն»

(Թում.)- «Թե ինչսլեսճույսն

ու

Ճու303

սաճատությունը պարքերաբար ճաջորդում էին իրար» (Անան.). «Թե բնչպես կարիքն առանցճապաղելու սկսեց բախել նրանց դուռը» (մնան.) ն աղլն: Դրանք փաստորենծագմամբ ծրկրորդական նախադասություննձր են (Պատմություն այն մասին, թե..., Խոսք այն մասին, թե...), որ անկախացելեն: Այսպեւ՝ ուրեմն՝ շաղկապները կապերիճետ միասին կազմում են

ոշոնք իմաստաշտաճայտողբառախմբերը, լեզվի քերականական զուբկ լինելով նյութականնշանակությունից՝ սոսկշաբաճյուսական, կապակցականդեր Են կատաբում՝աշտանայտելովբառեւի ե նախադասություններիհաբաբեոություննեոը: առաջացումն ու զարգացումը անմիջականորեն սերՇաղկապնեիի ու

տորեն կապված է բարդ եախաղասության առաջացման զարգացման իսկ բարդ նախադասություններըմարդկային մտածողությանթելադրանքով պաճանջով զարգացմանբարձր մակարդակի են Ճասնում Հատկապեսդրավոր-գրականլեզվուվփ՝ի վիճակի լինելով արտաճայտելու լեզվականւռարբեր միավորներիիմաստային ամենաբազմազանփոխն Ճարաբերությունները ընդգրկելով բազմաթիվ բազմապիսի տիպեր ու ձներ: Հարցին մոտենալով այս տեսակետից՝պետք է նշել, որ ժամանաունի, բավականին Հարուստ շսղկակակից գրավոր-գրականՃճայերեծեն պական ճամակարգ:. Մի կողմ թողած ճարաբեհրական դերանունները՝ գրավոր-գրականձայնրենում կան Հինդ տասնյակից ավելի բառեր, րոնք ճատկապես բառերի եհ նախադասություններիկապակցման դեր ծն չաղկատարում, այսինքն կազմում ծն ժամանակակիցՃճայերնենի կապներիճամակարգը: լեզվին ն բարիսկ ինչ վերաբերումէ ժողովրդական-խոսակցական բառներին, ապա պետք է նշել, որ գրավոր լեզվի Ճամեմատությամբ դրանց շաղկապականՃամակարդըթույլ է զարգացած: Այս տեսակետից բավական է նշել, որ գրավոր-գրական լեզվում այնքան սովորական լայնորեն տարածված այնպիսիշաղկապներ,ինչպիսիք են՝ այլ, այու

Հետ:

ու

ու

ո-

ու

սակայն,թեն, թեպետ,չնայած,Բետնաբաշ, այսպիսով, լապես, այնինչ,

մինչդեռ,նաե, նույնիսկ,ոչ թե ճետեապես,

այլ.

ոշ

միայն

լեզվում ժողովրդական-խոսակցական դուվեսզի,-ոբովճետն,

ե

այլն, քար-

բառներումգործածականչեն: Գուցեսխալված չլինենք, եթե ասենք, լեզվում ն բարբառներում գործածվում ժողովիդախոսակցական երկու տասնյակից ոչ ավելի շաղկապներ:Դրանցիցեն՝ ոո, թե, թե էլ ն մի քանի ուրիշները: կամ,կամ թե,կամ թե չե ու, մինչե, ռի

են

չէ.

բան պարզ է, որ գրավոր-գրական լեզունդերադասուէ իսկ ժողովըըտալիս շազկապական), զոդվածական Քյունը (այսինքն՝ մի Ինչնիցե,

դական-խոսակցականլեզուն՝ շարաճարական (այսինքն՝ կապակցություններին:

4Տ1

անշաղկապ)

Մ.

Աբեղյանը, շատ

ճիշ

ՔԲնորոշելովալս

եհրեույթը,միանդամայն

գրում է. «Շարաճարությունըխոսքերի կապակցության իրավացիորեն ամննապարզ, սկզբնտկան ձեն է ն Հատուկ է ժողովրդական լեզվին. ցրականլեզվի մեջ պաճանջչվում է, որ կապակցական խոսքերի ճարաբերությունն արտաճայտվիորեէ բառով»: ԵՎ իրոք, մեր գրավոր-գրականն ժողովրդական-խոսակցական լե-

զուների Ճիմեական տարբերությունեերիցմեկը ճենց այա է: Սրա Ճամար ցայտուն օրինակ կարող է Հանդիսանալ Հ. Թումանյանիլեզուն,

լինելով ժողովրդգախոսակցականին՝ է շաչափազանց առատ րաճարական կապակցություններով, որոնք գրավոր-գրական լեզվում կդրսնոիվեինորպես զոդվածական(շաղկապական) կապակցություններ, քնչպես՝ «(եթե) Սնկան ծերին աքլորը ծուղրուղու կանչի, ձենը ականչը չի Ճասնիլ» (362). «(եթն, երբ) Ես նեմ գնում,-կարասը լիքն օձ է զառնում, (եթե, ծրբ) սրանք են գնում-- ռւսկի» (448). «Մին էլ գնում է (որ) չուրը կապի, գալիս է (ու) տեսնում՝ (որ) բազաչը չկա» (441). տեսնում է վեր կենում «Առավոտը (որ) մի աղվես է ընկել մեջը» (ու) եմ Բուսել այս պարզ չրի ափին,բայց ամառ ձմեռ ս եմ (441). «(թԹեն) մնում» (426). «Տեսնում է (որ) մի պառավ փետի է ման դալի (՞րկորպեսզի) թոնիրը վառի, ճաց թխի» (433). «Գնում է (ու) տեսնում՝ (որ) մի տեղ ճարսանիք են անում, (բայց)մսացու չունեն, ռր մորթեն (434): կատարվածբննություններով ընդանուր ձնով ուրվազծվեցին շաղկապի խոսքիմասային առանձնաճատկությունները,նրա շարաճլուսական կիրառությունների ոլորտները: Այժմ շաղկապի ն այլ խոսքի մասերի փոխճարաբերություններիմասին, մոտ

որը

այլ խոսբի մասերի Բետ Շաղկապների ճարաբերակցություններն

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԼ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵ-

ՐԸ.-- լեզվաբանականգրականության մեջ ճիշտ կերպով նշվում

է,

որ

շաղկապները հ կապերը պատկանում են 4ամեմատաբարուշ առաջացած խոսքի մասերի թվին: Դա ամենից առաջ Հաստատվում է նրանով, որ շաղկապների ն կապերի մեջ մտնող բառերը, որպես կանոն, առաջանում են նլուքական իմաստ արտաճալյտողբառերից նրանց նյութական իմաստի մթագնման ն Ճարաբերությանիմաստի զարգացմանճա-

կամ («կամք»),ուստի,ուրեմն, սակայն(սակ «պայմանչ) շաղկապները, առթիվ, դիմաց, ճամար, ճանդեոձ,հանձին,մասինկապերը ն այլն: Այսպես 227 օրինակ,այլ նապարճով:

միայն,ոբ,

մասին պետք է նշել, Խոսքըմասնավորելով շազկապների

Մ.

Հ.

ջերը)։

25-31

որ

Աբեղյան, Հալոց լեզվի տեսություն, էջ 609: Թումանյան. Երկեր, 8. 1. Երնանճ. 1055 (փակագծերում նչանակված

նը-

են

է385

րանք սովորաբար առաջանում են դերանուններից, կապերից, մակբալներից, եղանակավորող րառնրից, առանձին դեպքերում գոյականներից ու բայական ձներից: Այսպես օրինավ՝ մենք գիտենք, որ ժամանակակից ճայնրենի ոո շաղկաապնառաջանում է որ դերանունից, իսկ վերչինս գրաբարում բուն շաղկապականկիրառություն չուներ: Այսպես ն դերանվանական ծաղումունեն այլ: այնինչ,այսինքն, քանիշաղկապները: Հայտնիէ, որ կամ շաղկապն առաջանում է կամ բառից, որը դգրաքարում Հավասարապես նան գոլական էր, իսկ շաղկապը՝ իսկ բառից, որը գրաբարում ճավասարապես նան ածական գոլական ր. Արդի Ճայեբենի ուստի շաղկապն առաջանում է ուստի ժակբայից, որը գրաբարում կիրառություն ն այլն։ միաժամանակուներ նակ շաղկապական Այս բոլոր օրինակներըխոսքի մասերի փոխներգործությանն փոխանցման երնույքներ են, Գիտենք, որ լեզուն ոչ թե պատրաստի գործ է, այլ անընդճատ շարժման մեչ դտոնվող,ճարատն ավարտուն փոփոխվող ու զարգացող հրնույթ է. Դարերիընթացքում լեզվի առստիեն բառեբի ձները, իփ ոփոխության ճեյտնանքով փոխվում ճանական ճետ նեն փոխվել նան րաիսկ կարող մաստները, վերջիններիս կապված ռերի ֆունկցիաները: է, որ փոփոխություններն ուղեկցում 2ասկանալի են լեզվին նրա պատմության ամբողջ ընթացբում, հ իր ղարգացման ն սչ մի փուլում լեզուն չի կարող ներկայանալ որպես ինքնաբավ ու

ու

ու

ա-

վարտուն Դ»ամակարգ" կարելի է եզրակացնել, Ասվածներից

որ տարբեր խոսքի մասերի ֆոխներգործությունները ն փոխանցման երնույթները տեղի են ունենում եան լեզվի ժամանակակից փուլում: նթն մի կողմ թողեենք լեզվի պատմական տվյալները ն անդրադառնանը սոսկ ժամանակակից Ճալերենին, ապա պետք է նկատենք, որ արդի (եզվում նս շազկապներըինքնաբավ: այլ խոսքի մասերից պարփակվածճամակարգչեն ներկայացնում: նչված է, որ գործառական տեսակետից շաղկապները բնորոշվում են իրենց կապակցական դերով: Բայց չէ՞ որ նասխադաւությունների կապակցությունն իրականանում է ոչ միայն շաղկապների,այլն Հարադերանունների միչոցով, նախադասությունների բերական կապակցման իրենց ֆունկցիայով ճարաբերական դերանուններըՀավասարվում են ստորադասականշաղկապներին, բայց վերջիններիցս տարբերվում են են դառնում, մյուս կողմից էլ՝ երանով, որ նախադասության անդամ ղրանցից առարկայական նշանակություն ունեցողները »ոլովվոմ ենւ

դերանունները գլխավոր նախաղասություններիմեջ Հարաբերական ճախ

ունհեում

են

Ճա-

իրենց Համապատասխան ճարաբերյալները՝ ալսպի-

առվ ավելի ցայտուն ձնով դրսնորելով

մասերի Հնչնրանդային

ն

բարդ նախադասության կազմիչ իմաստային միասնությունը. ինչսյես՝ «Վերց-

երբ արդեն Րեց այն, ինչ իրեն Հարկավոր էր». «եկավայն ժամանակ, ուշ էր:. «Գրեց այնպես. ինչպես էս էի պատանջել».«ՈՐՒան մքծանում

այնքանգեղեցկանում էս.

էր այնպես ոզնորված, ինչպես այլն: բոլոր նախադասություններիմեջ շարաբերական դերանունԲերված ենբը երկրորդական նախադասություններըկապում են գլխվորնհրին՝ այսպիսով, կատարելով շաղկապական ֆունկցիա, բայց բուն շաղկաղԵրից, ինչպես նշված է, տարբերվում հն երանով,որ Հարաբերական Հանդես են գալիս նախաղասությոն անդամների ղերով, դերանունները որը. պայմանավորվածէ նրանց ունեցած, ճիշտ է, անորոշ, ընդճանուրչ ն ալնպես նյութական բայց նշանակությամբ, Դետք է նշել նան այն, որ առանձին դեպքերում ճարաբերական դերանունները ն շաղկապները ճստակորեն չեն սաճմանագծվում:ԱյսՀաստատ կարող ենք ասել, որ «Այնմարդը, որը չի Ճարպես, օրինավ՝ մեչ գում իրեն, չի կարող ճարգել նան ուրիշներին» հնախադասության ոբ բառը ճարաբնրականդերանուն է, իսկ «Զգացի, որ տխուր է» նախադասության մեջ՝ շաղկապ: Բայց ի՞նչ է նույն բառը «Այն մԺարգիկ, որ չեն ճարգում իրենց, չեն կարող Հարգել նան ուրիշներին» նախադասության մեչ՝ շաղկա՞պ,թե՞ Հարաբերականդերանուն: Այստեղ որբ քբաոր կարելի է Համարէլ չաղկապ՝ նկատի ունենալով այն, որ Թվով լի Համաձայնել մաշղիկ որոշյալին, բայց կարելի է Համարել նան ճարաբերական դերանուն՝ նկատի ունենալով այն, որ կարող է փոխարինվել մաւդիկ որոշյալի Հետ թվով ճամաձայնող ոբոնր Հարարերական դերէրենց...» մյս մի Հասոիկ անվամբ՝ «Այն մարդիկ, որոնք չեն Հարգում որ Հարաբերական դերանունների օրինակն էլ բավական է ցուլց տալու, ն շաղկապների միջն անանցանելի պատնեշներ չկան, Հարաբերակցություններեն 4անդես բերում նան կաՇաղկապները կապերի պերի չնետ. Դա մի կողմից արտադայտվում է շտղկապների դրսնորած որոչ ճարաբերություններինույլնությամր կամ ճամապատասԽանությամբ, մյուս կողմից՝ նրանով, որ որոշ բառեր ըստ կիրառության ճանդնս են գալիս կապական ն շաղկապականֆունկցիաներով միաժամանակն ԱՀա այսպիսի օրինակներ: բննուՄինչեՔենությունների վերչը չի կարող այցելելմԺեզիՄիեչե թյունները չվերջանան,չի կարող այցելել մեզ: Ինչպեսառյուծ ճարձակվեցկչարձակվեց։ ինչպեսառյուծն է ճարձակվում: ՆախՆախքաննրա վերադարձը ամեն ինչ պետբ է ճարթված (լինի քան նա կվերադառնա,պետք է ամեն ինչ ճարթված լինի: ուրախանաս, տրխուրախանալու տխրել եսիՓոխանակ Փոխանակ

Վ,

նրբեք չէր խոսել»

խոսում

ն

ու

բել

նս

Չնայածաշավոր վտանդի սպառնալիքներին՝կլանջն ընթանում էր '

Հմմտ.

Ս.

Աբրաճամյան, Զթեքվող խոսքի մասերը.... Էջ 382--883:

աճշավոր վտանգ էր սպառնում, կյանքն ընթանախկին ձնեովիՋՉնայած էր նախկին ձնով: Առաջին նախադասություններում ընդգծված բառերը կապեր են,

Ֆում

ի«կ երկրորդ նախադասություններում՝ շաղկապներ: ճարաբերակցություններնն Հանդես բերում նան ոՇաղկապները րոշ մակբայների ն եղանակավորողբառերի Ճճետ՝:. Այսպես, էլ, ապա բառերը ըստ կիրառության մակբայներ ն շաղկապներ են Ճավասարապես, իսկ կաշծես, կարծեսթե, ասես, ասես թե, հենց, միայն բառերը՝ հղանակավորողբառեր ն չաղկապներ։ Ստորն բերվում են ճամապատասխան օրինակներ, որտեղ առաջին նախադասություններումընդգրծված բառերը մակբայներ կտամեղանակավորողբառեր են, իսկ երկրորդ

նախադասություններում՝ շաղկապներ: ա) էլ եմ տեսնելու նրան. բ) Նա էլ դավաճանեցմէր գործին: ա) Հանդիստդրեց գլխարկը, ապա վերցրեց ձեռնափայտը. բ) Եթե մեծ եղբայրը մեղմ էր Ճճամեստ, ապա փոքրը կատաղի էր ամբարու

ու

սավան:

ձմ,

մի

ւս) Կարծես Հիվանդէ. բ) Այնպես է գունատվել, կարծեսՀիվանդ է: ա) Հենց նա ասաց: Բ) Հենցեկավ,ասաց: ւս) Միայնդու (լսեցիր իմ խորճուրդները. բ) Ամեն ինչի Համաձայն

միայնլսիր իմ խորճուրդները:

Եվ վերջապես, խոսքի մեջ շաղկապական դեր բառեր

շարք

ն

կապի

ու

հն կատարում նան խնդրի կասլակցություններ, ինչպես՝ մեկը

ապա, նախ ապա, մամյուսը ԵՐՐոոդը, սկզբում Բետո ի դեպ, այս սամբ մասամբ,մեբթ մեթ, վեբջապես,վԵբջիվեոջո, սրբա այս նպատակով, այդ նպատակով, այդ պատճառռվ, պատճառով,

համար.

դբա ճամաո

Ստորնբերվում

ն

այլն: այսպիսի

են

մի քանի օրինակներ:

բառերիշաղկապական կիրառության

սկզրում զարմացավ, ապա րնդունեց այդ օգԱլթունին «Պետրոս որ քեզ տեսնեմ՝ մեկ, որսի գնամ՝ երկու,

«եկա, նությունը»ՐԸԱՐՖ-).

նայում էր մերթ անտառի ծախեմ՝ եբեր» (Տոլ.). «նա կանզնած էր ներքն, խոնավ, մամռապատ գետնին, մերթ լուռ ականջ դնող շանը, մեթ անտառիմերկ կատարների ծովին,մերթ երկնքին»(Տոլ-). «Ի դեպ, նա այս վորախմբի մեչ չընդգրկնց դասալիքներին» (Վերֆ.). «Նախ ճանգուցյալը ճանձնարարում էր Սմբատին աշխատել Միքալելին ուզիզ ճՃանապարճի բերելու, հետո պատվիրում էր արթուն 4սկողություն ունենալ Արշակի վրա... Այնուճետենա խնդրում էր ուղղել իր սխալը» (Շիրվ-). «Մեկրնավթաճոր էր փորել տալիս, ն երեկ խողավակը ծովել էր ճորի մեջ, մյուսի ցործակատարը գողություն էր արել, Եբոոոդրվաու

Հմմտ.

Ս.

Աբրաճամլան,Նուլնը.

կից Բալերենուս: ՅՏՑ

Գ.

Գարեգինյան, Շաղկապները ծամանակա-

ղը

պիաի բանկից ազատեր իր մուրչակները,

էր-.-»

(ՇԻՐՎ-):

մի ու՞իշն էլ

մտածում

Շաղկապներիկազմությունը

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ ԸՍՏ ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՊԱՐԶ ՈՒ ԲԱՐԴ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ.-- Շաղկապներնըստ կազմության բաժանվում էն երկու

ն բարդ շաղկապներ: խմբի՝ պաոզ շաղկապներ Պառզ հն կոչվում այն շաղկապները որոնք ժամանակակից լեզվի

տնսակետից ընկալվում են որպես արմատական բառեր ն բաղադրիչների վերածվել չեն կարող. Արդի Հայերենի պարզ շաղկապներըմոտավորապես ճետելալներն են. այլ, ապա, բայց, եթե, ե, ու, եբբ, էլ, թե,

ինչ, իսկ, կամ, միայն,մինչ, ոո, նի:

ոչ

ոչ,

սակայն.ուստի,ուբեմե,

(ա-

էն Դրանցից մի քանիսը ստուգաբանորեն բաղադրյալ տարրաչուծելի, ինչպես՝ մի--այն,ուոՎ-եմն, քան--ի, րայց ճենց դրանք էլ տրգի լեզվում ընկալվում ըմրոնվում են որպես արմատականբառեր: Չեայած պարզ կամ արմատական շազկապների սակավությանը, կշիռ ունեն գրանջքլեզվի կապակցականմիջոցների մեջ առանձին դեր ու

ու

ու

իրենց գործածականությանՃճաճախականությամբ, շաղկապրաղադիչլալ ների մեջ ունեցած դերով ն բազմիմաստությամբ:Այս Հատկանիշները Հատկապեսբնորոշ են զարգացման երկար ուղի անցած նչ ոչ թե, էլ

շաղկապներին:

:

ըստ շաղկապները, Բաոշդ

սնրտաճման բաղագրիչ անդամների միաձուլման տարրեր աստիճանների, բաժանվում են երկու խմբի՝ կցական բարդություններ ն Հարադրականբարդություններ: հսկականբարդությունը շաղկապներիկազմության մեջ դեր չի խաղում: ինչպնս գիտենք, կցական բարդություններն առաջանում են բառեու

րի պարզ շարաճյուսական կապակցություններից,որոնք ճաճախակի միասին գործածելով՝ միաձուլվում են, ընկալվում որպես մեկ իմաստ արտաճայտողմի բառ ն գրվում են միասին։ Արդի ճայերենի կցական բարդություն ներկայացնող շաղկապներն նն՝ այնինչ(այնինչ), այ-

սինքն (այսինքն), թեն (թեգն), թեկուզ (թե-կսզ), թեպետ (թեյ պետ), մինչդեռ(մինչ--դեռ), մինչն(մինչ-Էն), նան (նագե), նույնիսկ ճետն), որպեսզի(ոո(նույն-իսկ), այլն (այլե), ոշովճետե(ոբով-թեպիտե(բեպետ-չ քանզի վառնզի ե), թեկուզե(թեկուզ--ն): Վծրչին երկու բառերիբաղադրիչներըգրվում ձն ն առանձին՝ թեպետե, թեկուզե: Այս բաղզադրություններիմեջ ուշադրություն է գրավում այն ճան-

պես-է զի), (քանչ զի), (վասեզի),

գամանքը, որ դրանց մի մասի հրկրորդ բաղադրիչներըշաղկապներ էն: Ավելի մեծ թիվ էն կազմում Հարադրական բարդություն ներկայաց-

3Տ9

են, որոնց բաղադրիչները Խող շաղկապները: Դրանքայն շաղկապներն են ն առանձին, արտաճայտում են բայց գրվում թեն չեն միաձուլված իմաստու ձասկանալիէ, մեկ ընդճանուր կապակցական, որ լեզվի շաղկապական միջոցների Ճարստացումը Ճատկապես բեղմնավոր է ընթանում Հարադրականբարդությունների ուղիով, ն լեզվի արդի փուլում էլ այսպիսի նորանոր շաղկապներեն առաջանում: Նշելի է

շաղկապական

այն, որ ճարագրական շաղկապների երկրորգ բաղադրիչը սովոշաղկապ է լինում, Հարադրականշաղկապների կազմության մեջ Հատկապեսմասնակցում են որ, ն, էլ, թե շաղկապները,Բացի սրանցից, շաղկապի գերով են Հանդես գալիս նան երկու կամ երեք բառի սովորական Հարադգրա-չ նան

րաբար

կան

կապակցություններ:

այլ

Հաբագրականշաղկապներ կազմելու տեսակետից ամենագործունը

շաղկապն է, որով բաղագրվում

ո՞ր

Րինակ՝այնպես որ,

վանդ որ,

ՈՐ

քանի ոբ,

եբբ

ռո,

թե

մինչն որ,

են

մի

շարք

ճարադրություններ,

օ-

նՇամանաոո, հենց ոբ, մանավանդ չնայածոբ, այնքան ոո, այնքանով ոբ,

ոբ

շաղկապով բաղադրված այս բոլոր Ճարադրությունները,ոբ շաղկապի բնույթին ճամապատասխան,Ճճանդեսեն գալիս հնախադասությունների ստորադասական կապակցություններիարտաճայտման ֆունկցիայով: նչենք նան, որ այս շաղկապը որպես թարմատար ըբնդճանրապես կարող է Ճարադրվել Հարաբերական դերանուններին, օրինակ՝ ով ոո, ինչ որ, ԵՐբոո, ուր ուր, ոբտեղոբ, ինչպեսոո / այլն: Հարադրական շաղկապներ նն կազմվում նան ն շաղկապով, որ Ճաբադրվում է ճամադասականներին, բայց ն, թեպետե, թեկուզ օրինավ՝ ե, ճետենարաբ ե, նմանապես ն, ճետնապես ե, Ն, ինչպեսե, նույեպեռ ն

այլն:

ուստին,

ուրեմն

ե:

ՌրոշՀարադրականներկազմվում

ինչպես՝ ինչքանէլ,

որքան

են

Ճարագրությամբ» էլ շաղկապի

էլ, այն էլ, կամ էլ: Նշենք,

որ

էլ շաղկապը

Ճճարադգրվելճարաբերական դերանուններին ընդճչանրապես, օրինակ՝ինչ էլ, ով էլ, ու" էլ, ոոտեղէլ, ինչպեռէլ ն այլն, որոնք

կարող է

ստո-

կախադասություններըկապելով գլխավորներին, Ճարստացնում

րբադաս

են

արդի Հայերենի շաղկապականբառերի Ճամակարգրս

թե շաղկապով կազմված Ճարադրություններ, ինչպես՝ թե, իբո թե, իբոն թն, միայն թե, էան թե, կարծեսթե, ասես թե, կամ թե: Բացի նշվածներից, ժամանակակից Ճալերենում կան նակ այլ բրկազմության Ճարադրականշաղկապներ, օրինակ՝թե չե, ապա նույթի ոչ, եթե ոչ, կամ թե չէ, ոչ թե, Ն ոչ թն, քանիդեռ, այն է, ըստ թե ՀաԲում, ընդբբում | այլն: իճարկե,այսպիսի բաղադրությունները, կան

նան

ապա

ու

ո-

լեզիրենց բաղադրիչների ճախ սլաճպանելով երանգները, իմաստային չեն կարող արճավասարվել խաղացած իրենց դերով վի Ճճամակարգում

մատական չաղկապներին, ռրոնթ անցածլինելով պատմական զարգացերկար ճանապարճ, արտածայտում են «մաքուր կապակցական-

ման

ճարաբերություններ,իսկ քերականական

շատ

Ճճարագրական շաղկապ-

ների մեջ այդ Ճարաբերություններն ուղեկցվում են զանազան իմաստներով,որոնք արդյունք են բարդության բաղագրիչների՝ Ճճամապատասխան խոսքի մասերի Ճետ ունեցած կապերի աղերսներիո ու

առաջ

շաղկապներին եվիրված այլս Հարադրական նշենք,

որ

Ճատվածը վերջացնելուց

ձեն կարողՃամարվել Ճարադրություններ շաղկապների

կից գործածությանբոլոր

դեպքերըոս

Վերցնենք Շիրվանզագեիճետնյալ նախադասությունը. «Պարզ էր, ոՐ եթե բոլոր ներկա եղողները րոպեաբար ն տեղնուտեղը մաճանան, դարձյալ նրա աչքերը չպիտի թրջվեն»։ Այստեղ միասին, կից գործածված ձն որ ն եթե շաղկապները, բայց դրանք մի ճարադրություն չեն կազմում, մի բառի արժեք չունեն, քանի որ նրանցից լուրաքանչյուրն արտաճայտումէ մյուսից բոլորովին տարբեր մի առանձին 4արաբերություն՝ Հանդես գալով տարբեր երկրորդականնախադասությունների կապակցման դերով:Այսպես,ոբ շաղկապը բերված օրինակումարտաճայտում է մեկնական իմաստ «դարձյալ նրա աչքերը չպիտի թրջվեն» երկրորդական նախադասությունըկապելով «պարզ էր» գլխավոր նաչ խագասության 4նհտ, իսկ եթե շաղկապն արտաճայտում է պայմանի իմաստ՝ ներկա եղողները րոպեհաբար տեղնուտեղը մաճանան» «բոլոր երկրորդական հտխադասությունը կապելով «դարձյալ նրա աչբերը չպիտի թրչվեն» երկրորդական նախադասության ճետ. Ըստ այգմ, նախակարտաճայտդասությունների այլ շարադասությամբ բերված օրինակը վեր Ճետնյալ ձնով. «Պարզ էր, որ գարձլալ նրա աչքերը չպիտի ԹԸՐչվեն, եթե բոլոր ներկա եղողենրը րոպեաբարն տեղնուտեղըմաճանան»յ ՈՐ ն եթե կից գործածությունը նույն բնույթն ունի նան շաղկապների ոբ ճետնեյալ նախադասության մեջ. «Գիտեին, եթե Մարկոս աղան մի է, ունի, ալդ օղակ այե որով անխնա սեղմում է իր պարտապանների կոկորդը» (Շիրվ-): Այս ձեով, առանց Հարադրություն կազմելու,միասին,կից կարող են գործածվել նան այլ շաղկապնել՝ առանձին-առանձինպաճպանելով իրենց բառային անկախությունն ու ինքնուրուլնությունը ն Ճատնդեսգալով որպես շարաճյուսական-կապակցական տարբեր Ճարաբերություննեբի արտաճայտիչներ,ինչպես՝ «Եվ Երբ ցած էր թեքվում ընկածը վերջնելու, Հացի գնդիկները կարկտի պես էին տեղում նրա պարանոցիվրա» (Շիրվ-). «նրանք Ճամբուրում էին եկեղեցու դուռը ն ոբովբետնդեո վաղ էր, ցրվում էին բակում» (նար-Դոս)- «Արնից քարերը տաքանում են, ե ԵՐբ ամպերը ծածկում են ջար ու պարիսպ, մանուշակը թեքվում է, ու

Հ---«Հաթոպաւաաա զո.

'

Հմմտ. Ս. Աբրաճամլան, Զթեքվող խոսքի մասերը, էջ 388---399։

դլուխը «ենում քարին» (Բակ.).«ԻսկԵրբ քամին ցրում է ամպերը, ձոպարսպի վրա երնում են մացաորերում Ճալվում են ամպի ծվենները, ներ, աշտարակիխոնարձճվածգլուխը» (Բակ): Մենադիր, կրկնադիր

ն

զուգադիր շաղկապներ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅԱՆ ԶԵՎԻ ԵՎ ՄԵՆԱԴԻՐ, ԿՐԿՆԱԴԻՐ ՈՒ ՋՈԻՒԳԱԴԻՐՇԱՂԿԱՊՆԵՐ.-- Ջուտ գործածության,

կիրառության ձնի տեսակետից պետք է տարբերել շաղկապների երեք ն զուգադիր շաղկապներ: կոկնադիո հսավ՝մենադիո,

են կոչվում գործածվող շաղկապենմիայնակ,առանձին Մենադիր

ծաղիկ ու ծառ, բայց-- նաց, ՍուրենըՆ Արաժը, բայց չճառավ, իոկ-- Դու գեղեցիկ ես, իսկ նա ավելի գեղեցիկ է, ոո-Փեացի,ԿՐ ասեմ, թե-- Ասաց թե կգամ, եթե-- Եթե զա, լավ կլինի ն

բը,

օրինավ՝Ն--

այլն:

ու--

են կոչվում ԿՐկնադիր

կրկնվող շաղկապները, օրինավ՝ ն

ե--

Ե՛վ թե-- Թե՛ Սուրենը, թե՛ Արամը, ոչ ոչ-- Ո՛չ Սուրենը, ո՛չ Արամը, էլ .-. էլ- Սուրեննէլ, Արամն էլ» կամ կա՛մԱրամը: կամ--Կա՛մ Սուրենը,

Սուրենը,ե՛

Արամը, թե

Ջուգադիրծն կոչվում սովորաբար զույգերով, միասին կիրառվող շաղկապները: Այս դեպքում շարաճյուսական միասվորներիկապակցու-

Քյունը շատ կուռ է լինում, որովճետն կապակցության առաչին եզրում ճանդես եկող շաղկապին որպես կանոն Ճամապատասխանումէ որոշակի շաղկապ՝ երկրորդ եզրում,ինչպես՝ ոչ միայն կապակցության

այլ-այլե-- Ոչ միալն Սուրծնը, այլն Արամը, ոչ թե Ոչ թե ջաղաԹեն չա բայց-խնդրեցինք, բայց ապարՔում, այլ գյուղում, թեե դյուն, չնայաձ բայց-Չնայածբարեկամներ ենք, բայց Համարյա դու քոռ մեղքը խոսչենք ճանդիպում, որովհետե, ուստի-- ՈՐ՞ովճետն ոո ներեցին,չ ո ւստի քեզ քանի ուստի||Բետնաբար|ճետէւտովանեցիր, վապես-- Քանի ոբ նա քաղաքում չի եղել, ուստի|ճետենաբաշիճետնապես ժողովին չէր կարող մասնակցելն այլեւ

Համադասականու ստորադասականշաղկապներ

ԿԱԳԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ ԸՍՏ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԻ ԵՎ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՈՒ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ.-- Ըստ

իրենցով կապակցվող լեզվական միավորների տրամաբանական-շարաՃճյուսականՃճարաբերությունների բնույթի՝ շաղկապները բաժանվում են 1. ոտորադասական հրկու խմբի՝ ճամադասական շաղկապներ շաղկապՆեր:

են՝ ն, ժամանակակիցՃալերենի 2ճամադասական շաղկապներն

ոՆ

իսկ,

բայց,

սակայն,կամ, էլ,

ուրեմն, այսինքն,

նան,

այլե, նույնիսկ, անգամ,մինչն իսկ,

հետնապես,բայց ն, բայց հետնաբարշ, մանավանդ, ն ն... ն, ն այնպես, թե, ոչ ոշ ն այլն: թե կամ թե, կամ, են՝ ոբ, Ստորադասականշաղկապներնե թե, ԵՐբ,եթե, ոբպեսզի, մինչե, մինչ, մինչդեռ, թեն, թեկուզ, թեպետ, թեպետե, մինոբովճետե,

չե ոո, ճեեցոր, քանիոո, թե ոբ, քանիդեռ, չնայածոո Լ այլե Ավանդականքերականության սաճմանմամբ՝Համադասական շաղկապներովկապակցվող միավորները տրամաբանականու շարաձճյուսա-

կան տեսակետից Ճճամազորեն ն անկախ ու ինքնուրույն, իսկ սստորադասական շաղկապներով կապակցվող նախադասությունները տրամաչեն. դրանբանական ու շարաճյուսական տնսակետիցՃճավասարազոր ցիը մեկը կախված է ւլյուսից, ստորադասված է մյուսինչ այսինքն՝ շաղկապներով արտաճայտվումեն նախադասությունստորադասական ների կախվածության,ստորադասությանճարաբերություններ: Վերցնենքճետնյալ նախագասությունները1. դադարեց, ն սկսվեց տեղատարափանձրեր: Քամին 2. Աշոտը դասերն է պատրաստում, իսկ սոունն է զարՀասմիկը դարում: 3. Ուսուցիչն անմիջաբար ճասկացավ, որ իր սիրելի աշակերտն երեն վատ է զգում: 4. Գործի ճաջողությամբ կավարտենք, եթե ստանանք ճամապատասխան օգնություն: Առաչին ն երկրորդ օրինակների բարդ նախադասություններիմեջ մտնողմասերը կապակցված են ն, իսկ Ճամադասական, իսկ երրորդ ն չորրորգ օրինակների մասերը՝ ոո կ եթետսռորադասական շաղկապներով, ն, ըստ այդմ, գրանք իրարից լիովին տարբեր տրամաբանական-շարաձճյուսականճարաբերությունեեր են արտաճայտում Առաջին ե ծրկրորգ նախադասությունների բաղադրիչները,ճանդես գալով որպես մի ամբողջություն կազմող բարդ նախադասության մասեր, տրամաբանական տեսակետիցճավասարդեր ու արժեք ունեն բարդ նախաղասության մտքի արտաճալտմանմեյ, միննույն ժամանակ շարաճլուսորեն ձՃամեմատաբար անկախ են ու ինքնուրուլն ն առանձին գործածություն նես են ունենալ: 2ամենայն դեպս, ճաստատ կարող ենք ասել, որ կարող «Սկսվեց տեղատարափանձրեր» ն «Հասմիկըտունն է զարգարում»

նախադասությունները,միավորվելով կամ ճակադրվելով «Քամին դաե «Աշոտը դասերն է պատրաստում» նախաղդասություններին, ո՛չ տրամաբանորեն, ո՛չ շարաճլուսորեն ստորադասվածչեն, կախված

գարեց»

չեն դրանցից,

այլ

Ճամազորեն գրանց:

Այս նույեր չի կարելի ասել «իր սիրելի աշակերտնիրեն վատ է կ «Ստանանքճամապատասխանօգնություն» նախադասություն-

զգում»

ների մասին, որոնք լբացնում

են

«Ուսուցիչն անմիջաբար Ճասկաքավ»

Լ «ԳործըՀաջողությամբ կավարտենք» ծախադասություններին՝ ռրբայի սեռի ն իսկ նրկրորդը՝ չինը ճանդես գալով որպես Բասկանալ առաչ

պես

բայի ավաշտել

իմաստի խնդիր: Հնտնաբարերրորդ

ն չորրորդ

նա-

խադասությունեերի երկրորդ բաղադրիչները գտնվում են կախլալ, ստորադասական ճարաբերության մեջ: Մեք Հատուկ նպատակով բերեցինք բարդ նհախադասությունների երկու Ճիմնական տիպերի այնպիսի օրինակներ, որոնցում Ճամադասությունն ու ստորադասությունը Ճակադրվում են առավել ցալտունությամբ ն իրար 4եւտ շվման եզրեր ճամարյաչունեն: Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ բոլոր դեպքերում չէ, որ ճամադասությունն ստորադասությունըայսպես 4.տակորեն սաճմանաէն զատվում Վերնում նշվեց, որ ՔերականություննեՃակագրվում: է, քհ Ճամադասականկապակցության Րի մեջ սանմանվում բաղադրիչները իր։սր միտբ չեն լրացնում ն կարող են անկախ ու ինջնուրույն' կիբառություն նս ունենալ, իշկ ստորադասականկապակցության քաղադրիչներից մեկը լրացնում է մլ/ուսին ն անկախ ինքնուրույն կիրաովել չի կարող: Բայց լեզվաբանական գրականությանմեջ ճիշտ կերոլով նշվում է, որ Հծնց ճամադասական կսպակցության դեպքում նես բաղադրիչների բացարձակ անկախության ու ինքեուրույնության մասին խոսք լիննլ չի կարող, քանի որ միավորված լինելով մի բարդ նախադասության մեջ՝ նրանք իմաստային ն արտասանական Հնչերանգաին մի ամբողջություն ճն կազմում, ն ճետնաբար բարդ հախադասությունը էրկու պսրզ նախադասություններիսոսկական գումար չէ միայն: Այն էլ պետք է ասել, որ Ճամաղաս նհախադասություններիցճատՀկապես երկրորդը, կառուցվածքային տեսակետիցկախված լինելով ռաջինից, ճաճախ Ճանդես է գալիս ոչ լիարժեք քնրականականձեվորմամբ,առաջին նախադասության մեջ արտաճայտվածայս կամ այն անկախ գործածություն անդամի զեղչմամբ ն, այսպիսով, առանձին ունենալ չի կարող, օրինավ՝«եղբայրսապրում է քաղաքում, իսկ քույբըս՝ գյուղումս. «Դու փողի ես ձգտում, իսկ նա՝ փառքի». «Պարտքով եղել փող էր տալիս, բայց միայն բարեկամներին».«Արտասաճմանում ն է, սակայն պատերազմիտարիներին» այլնւ Մյուս կողմից՝ զուգադիր ճամադասականշաղկապներով կապակցոչ միայն երկրորդ, այլն առաջին բաված բարգ նախադասությունների ինքնուրույն զործածություն ունեդագրիչը։ որպես կանոն, անկախ նալ չի կարող: Այսպիսի դնպքերում մենք գործ ունենք բարդ նախադասության մեջ մտնող մասերի փոխկապակցությանու փոխպայմանավորվածության ճետ. այսինքն՝ ինչքանով որ երկրորդ բաղադրիչրբպայմանավորված է առաջինով, այնքանով էլ առաչին բաղագրիչլբ պայլմանաու

ու

ու

ու

ա-

ու

ու

Հմմտ.

Գ.

Գարեգինյան, Շաղկապներըժամանակակիցճալերենում, էջ 90:

վորված է ձրկրորդով, օրինակ՝ «նաճանջեցի ոչ թե երկյուղից, այլ խղճի Խայթից» (Անան.).«Ես պիտի լիներ Ճամեստ ոչ միայն վարմունքով, այլն բոլոր զգացմունքներով»(Շիրվ.): Այնուճեւոն, մի կողմ թողած բարդ նախադասության բաղադրիչների Համեմատական անկախության կամ կախվածության Ճարցր, եշենք, որ, ինչպես ճիշտ կերպով արձանագրված է քերականական գրականության մեջ, կան բարդ նախագասության այնպիսի կառուցվածքներ, որոնք տա-

են ւտտանվում

ստորադասության Ճամադասության ն

միջն, կամ

Համա-

երբեմն արտաճայտվում են ստորսադասությադասական ջաղկապնէրով եր Հատուկ իմաստներ, օրինակվ՝ զիջչական, պատճառաճետնանքային, իսկ ստորադասականշաղկապներով՝ՃամադասությանըՃատուկ իմաստներ, օրինակ՝ չակադրական, կամ խիստ ասած ճամադասությունը ն չեն սաճմանազատվումյ սռորադասությո՛ւը ճսատակորեն դու քո մեղքը խոստովանեցիր, ուստի ն քեզ Այոպես, «ՌՈրովչետն ներեցին» նախադասությունը պետք է չամարվի պատճառաձծետնանքաբարղ լն Ճարաբերություն արտաճայտող ստորադասականհախաղասություն, իսկ նույն միտքն արտաՀչայտողոԴու քո մեղքը խոստովանեցիր: ուսաի ն ջեզ ներեցին» նախադառությունը՝ կամ ճամադասական, կամ ստորադասական նախադասություն, որի կախլալ նախադասություեր, սակայն, վերջինն է: նամ՝ եթե... ապա ցզուռսդիր շաղկապներով կապակցվում են պայյանա-չետնանքայիկ նհախադասություններ,ինչպես՝ «եթե արքան ձեր մորթիները խուով չլոնի, ապա ուրախ ապրեցեք Ճովգիուներ, ապա ). «Եթե տակավին սիրչտ ԱՆՃուշբերդում» (Դեմ. ու

ւլետք

է

ծարավից»(Վերֆ.)։ տոչորվերանմարդկային վբիժառության

Բայց եթե

զուգադիր շաղկապներով արտաճայտվումէ նան 4Ճակադրություն, որն արգեն նախադասությունների Համադասական Ճճարաբերություն է, ինչպես՝«Եթե մեծ եղբայրը Ճամեստ էր ու խնայող, «եթե ջուլրը պա փոքրը մեծամիտ էր ու շոասյլող». ամբողջ օրը տանը գործերով էր զբաղված, ապա եղբայրը թրն էր գալիս փողոցներում»: Մեր քերականագիտությանմեջ ճիշտ կերպով նշված է նան, որ իբենց իմաստային փոխճարաբերություններովճամադասությանը չատ մոտ են կանգնած նան զիջական երկրորդական խհախադասություննեԻրջ.որոնք զիջական շաղկապների զեղչմամբ, առանց իմաստային րոշակի փոփոխություն կրելու, վերածվում են ճամադասական նախաղասությունների, ինչպես՝ «Թեպետ անձամբ չի տեսել նրանց, բայց միշտ լսել կարդացել է նրանց մասինչի«Անձամբչի տեսել նրանց, Բայց ժիշտ լսել ու կարդացել է նրանց մասին».«Չնայած երկար նման դեպքերում իրարից դեռնս քաշբիներ ամուսնացած էին, բայց ապա

ա-

ո-

ու

տա-

Տե՛ս

ճ

Տե՛ս

անդ, Էջ 89: Խ.

Պառնասյան, Ստորադասեւկանկապակոությունը արդի Խսմրենի

Երնաս, ճնախադասություններում,

բարդ

1981. էջ 16:

վում էինաիշերկաբտարիներ.ամուսնացածէին, բայց նման դեպքերում իրարից դեռես քաշվում էին» ն այլն: ԱՀա թե ինչու ռուսաց լեզվի առանձին տեսաբաններ գուցե իրավացիորեն որոշ թերաճավատությամբ են մուտենում բարդ նախադասության կապակցականբոլոր տիպերի ստորաբաժանմանըմիայն Ճամադասական ու ստորադասականտեսակների, գտնելով, որ այսպիսի մոտեցումը տառապում է որոշ արճեստականությամբ,որովճետն նախադասությունների կապակցության այս երկու ծայրաթների մժիչնկան միչջանկլալ տիպեր, որոնք ո՛չ ճամադասություն են, ո՛չ օտորագասություն, կամ նույնքանով ստորադասություն են, որքանով ն ճամազասություն: Վ. Վ. Վինոզրադովըգրում է. «նախադասություններիճամադասության ն ստորադասությանփոխարեն ավելի զգույշ կլիներ խոսել նախադասությունների կապակցման տարբեր տեսակների ե նրանց կախվածուԹյան տարբեր աստիճանների մասին արտաճարտվածշաղկապներով ն այլ քերականականմիչոցներով՝ եղանակայինձնեերով,բառերի դասավորությամբ, դերանվանականբառերով, ՃՖչերանգովն այլեւծ: Ռուս քերականներիՃետնողությամբ նույնանման մտքեր են արտաճարովել նան Ճայ քերականություններիմեջ, Շաղկապների իմաստալին դատակարգումը

Շաղկապներիիմաստային կամ իմաստաբանական դասակարգումը 4իմեված է չշաղկապների արտաճայլտածկապակցականՃարաբերությունների վրա: Արդեն նշված է, որ շաղկապներն ունեն իրենց բառիմաստները։ նթե Հարցին մոտննանքջայն տեսանկյունից, որ լուրաքանչյուր բառ, ն Ճետնաբար լուրաքանչյուր շաղկապ, ունի միայն իրեն Հատուկ ն մյուսներից տարբեր իմաստը կամ, ճամենայե դեպս, իմաստային ներբերանգը,ապա կդառնա, որ լուրաջանչյուր շաղկապ արտաճայտումէ միայն իպարզ րեն Հատուկ կապակցականՃարաբերություն, մի ճանգամանք, որ կաիժՓես թե ավելորդ է դարձնում շաղկապների իմաստային դասակարգման իս ն Սակայն, Համենայն դեպս, լխիստ ասաժ՝ լուբուն դաղավփպրն բաքանչլուր շաղկապ արտաճայտելովմիալն իրեն ճատուկ մի որոշ կամինեույն ժամանակ իր արտաճայտած Ճարաբերություն, պակցական մնում՝ միավորվելով մոտիկ նշանակություն ալդ իմաստով միայնակ չի արտաճայտող չաղկապների մեծ կամ փոքր խմբի ճետ. Հենց գա էլ Հնարավորություն է տալիս կատարելու շաղկապների իմաստաբանական դգասակարգում,այսինջն ելնելով որոշ շաղկապների իմաստային նրանք միավորելու առանձին խմբերի մեջ ն այսընդծանրություններից՝

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

Փ6թ

8.

Հմմտ.

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ.--

հուօքքնոօ0, ՔՆՇՇՃԵՔՅան, հԼ-7Մ1.,1947. «ւթ 708 Գ. Շարաբխանյան,Գրաբարի շաղկապները:

պիսով գաղափար կազմելու շազկապների կապակցականընդճանուր Ճամաօին: բաբերությունների Ըստ այդմ, կարելի է ընդունել շաղկապների իմաստային ճետնյալ

խմբերը:

ՄԻԱՎՈՐԻՋ-ՀԱՎԵԼԱԿԱՆ՝ ե,

ոչ,

ոչ

տալիս, ենն

միայն

որ

ու,

այլե, ինչպես

էլ, ես, նան, այլե, թե ել ն այլն, որոնք այնպես

թե, ցույց

ոչ են

շարաճյուսական միավորները Հավասպրարժեք կապակցվող

ավելանումեն իրար վրո: սոսկ թվարկվելով։ Առանձին դեպքերում

արտաճայտվումէ երկրորդի առավել լինելն առաջինից: Օրինակներ. «Պարիսպներիգլխին բույն են դրել ցինը Ն անգղը» «(Բակ.). «Հայր ու որդի նստած էին բազազ Արտեմի խոճանոցում» (Թում.). «Դալար խոտաբույսերըծփում ու ծածանվում էին, ե դաշտի խաղաղ տարածությունը օրորվում էր սքանչելի ալեկոծությամբ» (Րաֆֆի). «Մաճվան ճետ գերեզման էլ է բերում թշնամին» (Խանզ-). «Այդ տան պատերը նս սնագույն քարից էին» (խանզ.). «նա՝ բնությունը, նան գցիշերըստեղծարար ճիգերի մեջ էր» (Դեմ.). «Ուռի ճիպոտը շառաչում էր թե՛ մեղավորների, թե՛ անմեղների զլխին» (Վերֆ.). «Այս Հավատից չեն կարող խախտել մեզ ո՛չ Հրեշտակ, ո՛չ մարդիկ, ո՛չ Հուր, ո՛շ սուբ» (Դեմ.)- «նա գրգռված էր ոչ միայնՍուլյանի, այլն բոլոր ներկա եղողներիդեմ» (Շիրվ.) ն այլն:

իսկ, բայց,սակայն, այնինչ,ոչ թե այլ, մինչդեռ, թե, թե չէ, ապա թե ոչ, այլապես,բայց ե այնպես,այսուոչ թե, ամենտյնիվ,այնուսմենայլնիվ, այսունանդերձ, այնուհանդեոձ,միայն, միայն թե, որոնք ցույց են տալիս. որ կապակցվողլեզվական միավորՆԵՐՀԱԿԱԿԱՆ՝

ն ոչ

ներն իմաստով իրար Ճամաձայն չեն, այլ ճակաուսկ են ու Ճակադիր: Օրինակներ. «Արշակ թագավորը ճայի ճողով անցնելիս խրոխտանում էր, իսկ Պարսկաստանի ճողի վրա խեղճանումռ (Դեմ.). «Անբժում էր։ բայց ոսկի սիրտ ուներ» (Անան.). «Պաշտպանեց,սակայն ապարդյուն» (Խանզ.). «Մինչդեռ առաջինները պինդ բոնել էին ձիհրի բաշեբից: Վերջին ձիավորը քթի տակ մոմռում էր մի երգ» (Բակ.). «Մենք տանչվեցինք շարչարվեցինք,այնինչնրանք են վալելում աշխատանՔի պտուղները». «Գաբրիելիներսում իշխում էր ոչ թե բերկրանքը, այլ հրազախառնտվայտանքը» (Վերֆ.). «Գու պետք է ներողություն խընդրբեիր։ ոշ թե Հշոխորտայիր».«Ամեն ինչ անեիր նրա սիրտը գրավելու ճամար ն ոչ թե աղմուկ բարձրացնեիր». «ես քեզ էի փորձում, թե չէ այս խարդախ կտակով ես ոչինչ լէի կարող անել» (Շիրվ-). «Պետք էր նման կտաներ թե՛ ձիուն, փախչելնրանից,Եթե ոշ մի թեթն տաշեղի ու

Թ6՛ ձիավորին» (Բաֆֆի). «Արա

այս

բանը, ապա թե ոչ վատ վլինի»-

«Պէ՞ք է չշաճագրգոելնրան, այլապեսբաններ»բուրգ է»- «Սիրտսգայլերին թող բաժին դառնա, Միայնբե մայրս մաճս չիմանա» ն այլն:

ՏՐՈՀԱԿԱՆ՝

կամ, ն

նակամ,կամ թե, կամ թե չէ, թե (ճչարցական

), որոնք խագասություններում

կապակցում

են

այնպիսի միավորներ,

որոնց միջն երկընտրանք կա կամ ընտրություն է կատարվում. եթե ընդունվում է մեկը, ապա, որպես կանոն, մերժվում է մյուսր:

Օրինակներ. «Ախպերն ամեն

տուն

գալով նրա ճամար մի բան է

բերում` կամ ծազիկ,կամ միրգ,կամ Հագուստ կ կամ թե չէ մի Քաղցր խոսք է ասումա (Թում.). «Վճոռելէր կամ մաճապատժի արժանանալ, կամ ընկենլ ռազմաճակատ»(Խանզ-). «Պապսէլ նրանց պիտի ճարցներ, Թե վարը պրծան, կամ թե այսինչ սարի խոտն ինչպես է» (Բակ.). «Ջյան վրա աղվեսի՞,թե շան թաթերի ճետք նկատեց» (խանզ.). «Միտս չի՝ սպանեց, թե վիրավորեց» (մնան.)ն ալլե:

էն

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ՝

այնսլիսի այնէ, որոնք կապակցում այսինքն, միավորներ, որոնցից երկրորդը առաջինի բացաճայտումն է այլ բառով կամ այլ կապակցությամբ կրկնելու միջոցով, օրինակ՝ «Սովորական ժամին, այսինքն՝ մըառավոտյան ժաժր ութին զարթնեց». «Գլխավոր առատ Են. քո Հացը, միսը, շաքարը Թերքները, այսինքն «Զգուշացիր ամենամեծ թշնամուց, այն է՝ քո կրքերից»: են տալիս, որ ՄԵԿՆԱԿԱՆ՝ ոո, թե. որոնք ցույց իրենցով կապակցվող լեզվական միավորը նախորդի լրացում-մեկնությունն ու բացատրությունն է, ինչզես՝«Պարզ էր, որ աներոջ մաճը մազի չափ չէր ԽԼԸՐտում նրա ազգակցականզգացումների նիրչը» (Շիրվ-).«ՀայրըՀայպկացավ, ոո ձիավորները նստել են իր խԽսրիվրա» (Բակ.).«Ակնարկեց, է լրագրի ճամար» թե դեպքի նկարագրությունն արգեն պատրաստ «նա ծոցում պատմեց, ճյուրի կար թե մի փայլուն իր» (Բակ. (Շիրվ-). ՈՐ,

ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ՝

որոնք նպատակի որպեսզի, Հարաբերություն նախադասությունները կապակցում են ղերաարտաճչալտողստորադաս դաս նախաղասություններին, ինչպես՝«Պե,ոո է անղագարն շարժվել,

ապրի»(Խանզ.).«Սիմոֆը Սոշքու ոբպեսզի չցրտաճարվի, ւորոշպեսզի

արդեն իջնում էր ձորակը, որպեսզիմիանաս ուրիշ ձիավորններին(Բակ-). «ես էլ բերել եմ, ոբ բան սովորի» (Թում.). «Մայր ձրկհերը իրենց լորձունքներով ձկնկիքն ամրացրել են քարերին, ոՐ ՀռսանՔը երանց չտանի» (Անան.)։ ղայի

Հետ

ՊԱՅՄԱՆԻ՝

եթե,թե, թե միալն,միայնթե. եթե միայն ն այլն, կս ում էն գերաորոնք պայմանի նախադասությունները երկրորդական ատյան կազմի, վերչր պիտի բացվի դասնեքին, օրինավ՝ «նթե արչան ԱԼ2

այս Ճանգամանքը»(Դեմ.). «Մենք ոչինչ չենք շաճի, Եբե դրանց կոտոԻեննք, չենք էլ շարի, եթե պաշենք իքբբնպատանդ» (Վերֆ.). «ԹՆ աջոիմացրու, որ մենք էլ ուրախանանք, թե պակասուղություն ունենաս՝

իմացրու, որ ճարեճաս լինենք» (Թում.). «Գործը Համարիր վերջացած, եթե միայն Համաձայն ես իմ պայմաններին»: ՊԱՏՃԱՌԻ ԵՎ ՀԻՄՈՒՆՔԻ՝ ոոովճետն,որ. քանի որ, չլ՞ որ՞, մանա-

թյուն

ունենաս՝

վանդ

ոբ.

ՅՑԷ

ՈՐ, որոնք նամանավանդ

պատճառի ն չիմունքի

'

երկրորդա-

կան նախադասությունները կասլում են գլխավորներին, օրինավ՝«եղծանր ու դաժան, ոբովնետնզգաց նրանց խոսքերը նրան թվացին բոր արդարացիությունը»(Շիրվ-). «Ժամանակը ծանր էր անցնում, որովոր ճետե քաղցած էինք» (Անան.). «Տանտերը գովեց ծձամբոյին, չարմնում է զիջանել փիլիչարվում էր որդուն մարդ շինիչ (Թում.). «Մեզ ու մեր ընկերոջ զգացումները (լոում ենչ (ՇԷՐՎ.). սոփվայության, Էէանի «նա մեզ անպալմանորեն կօգնի. չէ՞ ոբ նա մեր բարեկամն է». «Այս ոբ խանգարիչ ՀանգամանքՀարցը Ճաջողությամբ կլոժենք,մանավանդ ներ չկան»:

եբբ, եոբ ոբ, մինչե, մինչե որ, մինչ, հենց, ճենց որ. քանի,քանի դեռ, որ, թե չէ, որոնք ժամանակի իմաստ ունեցող

ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ՝

էրկրորդական նախադասություններըկապում էն գլխավորներին: «ԵՐբթաղման Ճանդեսը արգեներեք ժամն 0րինակներվերջացավ, էր» (Շիրվ.). «ԵՐբՀեռավոր Հարթավայրում արնը նոր է թեքվում դեպի մայրամուտ, Մթնաձորում ատվերներըթանձրանում են» (Բակ.).«Եշբ որբ նրանք են գնում, հրենց արդար վարձին են գնում, իսկ ԵՐբոՐ դու ես գնում, գնում ես ուրիշի բաի:տը Ճափշտակես»(Թում.)- «երգնանդադար կրկնվեց, մինչնկանաչավուն երկնքում ճալվեց վերջին աստղը» (Վրֆ-)«Բաց չէր թողնում, մինչե ոբ մարդը դութս չէր գալիս Ճամբերությունից» (Թում.)-«Մինչնա ծանը ու քարակ բարձրանում էր, աչքերը մերթ դեպի աչ, մերթ գեպի ձախ պտտելով զննում էին ճարուստ տան ժուտքը» (ՇԷՐՎ-)-«Հենցմուռենում ենք ձագին, նայում է մեզ վայրենի աչբերով» (Անան.). «Նվ գարունն էր բացվում, ն մեր սրտերն էին բացվում, ճենց սՐ նա իր զվարթ ճիչով ՀշՀայտնվումէր մեր գյուղում մեր կտուրի տակ» (Թում.)- «Քանիմարդը կենդանի էր, բամբասում էիք, զրպարտում, Ճացը գլխին ճարամ անում» (ՇԻՐՎ.). է, ճնձի» (Թում.). լո «Քանի «Քանիդեռ ցուրտ էր, տնից դուրս չէր դալիս». «Գյուղացիքայս ոբ տեսան, վաղեցին գյուղամէչ» (Թում.). «Գարունքըվար օւ ցանքի ժամանակը ոբ գալիս է, եզը չի ունենում, թե վարի»(Թում.). «նկավ թե չէ, սկսեց կոիվն ու գոռգոռոցը»: ՀԵՏԵՎԱՆՔԻ՝նհետնաբաո, ճետնապես,ուստի, ուբեմն, որոնք արեն տաճայտում եզրակացություն, որի ճամար իբրն ճիմունք ծառայում է նախորդ նախադասությամբ արտաճալյտված միտբը, ինչպես՝ «Բոլորս մեզ Համար պարտադիր իրար Ճետ կապված ենք արլամբ: ճետնաբաբ հն այստեղ սաճմանված օրենքները» ( Վերֆ.). «Նա այժմ իրեն չի պատու

չի կարող ծառայել յուր անձին» (Մուր-). «եղանակը հետնապես վատ էր, ուստի փողոցներն ամայի էին». օ«չանցավորչէ, ուբեմն կարդարացնեն»: Դրանք ավելի ճաճախ գործածվում են ն շազկապի ճետ ե, ճետնապեսե, ուստի ե, ռւբհմն ն: միասին՝ հետնարաո ՋԻՖԱԿԱՆ՝ թեն, թեկուզ, թեկուզն. թեպետ,թեպետն, չնայած,չնա-կանում,

յած

որոնք ցույց են տալիս Ճճակառակճիմունք, այսինքն այնպիսի ՃՀիմունք, որը ճակառակ կամ անճարիր է Ճնտնությանը: Օրինակներ. «Թեն հաճապետականկին էր, բայց կլանթի ձմռանը կր լսել ժամանակակիցկանանց դավաճանությունեերի մասին» շատ (Շիրվ-). «Թեպետանձամբ չի տեսել նրանց, բայց միշտ լսել ու կարդացել է նրանց մասին» (Մուր-). «Մի կամ երկու մարդուց ոճմակը չի ՈՐ,

ունենան» Ճրացան վախենալ, թեկուզ

լտարար աշխարճ (Թում.).«Թեկուգ

դեմ, տուր չի տալ իրան» (Թում-). «Մենք էլ վրան, կերթա դեմ էինք տխրում, չնայած մեզնից ոչ ոք չէր տեւել քեռի Եգորին»(Բակ.)բայց ամրոցից դեռ չէր լսվում ոչ մի «Զնայածոր բացվում էր լույսը, շշուկ» (Դեմ.)։

ՋԵՎԻ ԵՎ ՆՄԱՆՈՒԹՅԱՆ՝

ինչպեսոր, ժողովրդական՝ ինչպես, ոնց, ասես թե, կարծես,կաշծեսթե, օրինակ՝«Մոնչաց, որ, ասես, ոնց ինչու

գա

|

պեսռՐիռնց առյուծն է մռնչում». «Այնպեսէ մեր իշխանավորըլինի»: կարծես ոբ

խոսում մեզ 4եոո,

Ինչոյես բերված օրինակներից կարելի է եզրակացնել,

որոշ

ասես| շաղ-

17 տարբեր կապներբաղմիմասա են, այսինքն արտաճայտում Ճարամտնում են ն այդմ, մի քանիիմաստաբանական բերությունենր ըստ

Խմբերի մեջ: Այլապես,թե շաղկապն արտաճալտումէ ճավելման, տրոՀական, մեկնական, պայմանի իմաստներ,ինչպես՝ «Հավաքվել էին տղա թե աղչիկ»,«Սուրե՞եր, թե կգամ»,«Թե գաս, կա«Ասաց, թե՞Արամը», ՈՐ շաղկապե արտաճարոում է մեկնական, նպատակային, պալԵեՄ»: մանի, պատճառի ն այլ իմաստներ, ինչպես՝ «Զգացի, որ ճիվանդ է», «Գնաց,որ տեսնի նրան»չ «Որ տեսա, կասեմ», «Որ շատ հս ճետածըըՔորվում, կպատմեմ» նկ այլն: Ը այդմ, թե շաղկապը ենհրկայացվում է ն՛ Հավելման, ե՛ տրոճական, ե՛ մեկեսկան, ե՛ պայմանի շաղկապեծրի մեջ, իսկ ոՐ շաղկապը՝ն՛ մեկնական, ն՛ նպատակային, ն՛ պայմանի, ե՛ պատճառիշաղկապներիմեջ: Հասկանալիէ, որ ճարցին մոտենալով այս ձնով ն բազմիմաստ շաղկապները տեղաբաշխելով մի քանի իմաստարսնական խմբերի մեչ՝ հնք նրանց միասնականությունը: մեձեք այս կամ այն չափով անտեսում Մյուս կողմից՝ որսլես նույն Ճարաբերություններիարտաճայտիչներներկայացնելով տարբեր շաղկաննր, այոապիսովայս կամ այն լափով անոնսում կիրտոսկան առանձնաճատկությունենք հրանց իմաստային ունումնասիրության տեսակետից գուցե ավելի ճիշտ ները: Շաղկապների կլիներ լուրաքանչլուր շաղկապ ներկայացնել առանձին ն քննել նրա իմաստային ու կիրառական առանձնաճատկությունները:Շաղկապների այսպիսի բազմակողմանի ն մանրամասն ուսումնասիրությունը կատարվում է շարաճլուսությանմեջ. տ

ու

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ

ԲԱՌԵՐ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ ԲԱՌԵՐԻ ԱՆՏՔԱՏՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԱՌԱՆՁԻՆ ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՐՑԵՐԸ.-- եղա-

եսկավորող բառերը որպես Ճճատուկբառախումբ առանձնացվելեն դեռկս Մ- Արեղյանի կողմից: նա ընդունում է խոսքի մասնիկների Հ տեսավ՝

բառեր(կասեր ն շաղկապներ),բ) Եղանակական կապակցական բառեր կամ մասնիկներ, գ) բացասական մասնիկներ (ոչ, չը), դ) պատասխանականբառեր (այո, ոչխ Մ. Աբեղյանը գրում է, որ հեղանակական բառերը կամ մառնիկները՝թերես,զուզե, հո. ապաքեն, աոդլոք, գոնե, գեթ, կառծյոք, անշուշտ, նազիվ թե, ճավաիբո թե, միթե, գոեթե, կաոծես, եռբեն ն այլն որնէ կերպ եռանակավորում են խոսքը՝ դրվելով Հաճախ բայերի ն այլ բառերի վրան Սակայն Մ. ԱբեղյանինՀաջորդած քերականություններում եղանակավորող բառեբն մասնիկները չեն առանձնացվումորպես առանձին խոսքի մաս ն ավանդականձնով տեղարաչխվում են մակբայների մեջ: բառերի, որպես մլուս բոլոր խոսքի մասերից տարբեր եղանակավորող բառախմբի, առանձնացումը ն այդ առանձնացման տեսական Ճիմնավորումը վերաբերում է ճայ քերականագիսոությանվերջին չրջանինձ: ժամանակակիը ճայլերենի եղանակավորող բառերի ամբողջական ուսումնասիրությունը ճատկապեսկատարված է Ս. Աբրաճամլանիաշխառտություններում: Խոսքի մասերի որոշման իմաստաբանականճիմունքի տեսակետից Քննադատելովմակբայների ն եղանակավորողբառերի նույնացման տեռուս բառախմբերի այս սակետը հ ի մի բերելով ճայ Քերականների՝ մասին արտաճայտված կարծիքռրսնորած տոասնձնաձճաւտկությունների եեըը՝նա նշում է, օր ի տարբերություն մակբայների, եղանակավորող ու

ու

Աբեվյան, Հալոց :եզվի տեսություն, էջ 131: Իշխանյան, Մանկքայլները Բայերենում (ԵՊՀ-ի «(ուսանողական գիտական աշխատություններիժողովածու», 1948, ԻԲ 4). Ա. Աբրաճամյան, Հայոց լեզվի ուսուցման Բիմունքներըմիջնակարդ դպրոցում, Երնան, 1951. Ա. Քլուրքչյան, Եղանակավորողբառերը ճալերենում (ԵՄԻ-ի «Գիտական աշխատություններիծողովաձու». Դ 8. 1961) Է. Աղալան, ԺամանակակիցՔալերենի Բոլոփոմը ն խոնարհումը, Երնան, 1987, Գ. Ջաճուկյան, Ժամանակակից Բալերենի տեսության Բիմունքները, Երնան. 1974, Վ. Ավազյան, Եղանակավորուլ բառերը ն նրանց ուսուցումը. Երնան, Տե՛ս

1975:

Տես

Մ.

ԹՌ.

բառերըայս կամ այն երանգն են ճաղորդում նախադասության մոջին, խոսողի վերաբերմունքն են արտաճալտում այս կամ այն երողության, առարկայի նկատմամբ, երանք չունեն նյութական իմաստ, գերազանզապես դրվում էն նախադասությունների, ենչպես ն նախադասության անդամներիվրա, անկախ այն բանից, Թե վերջիններս ի՛նչ խոսքի մասերով են արտաճայտված, ն միկնեույն ժամանակ նրանք նախադասռության անդամ չեն դառնում:: Որպես խոսողի սուբյեկտիվ վերաբերմունքն արտաճալյտողբառեր՝ հղանակավորող բառերը կարող են ճամեմատվել ձայնարկությունների Հետ, բայց դրանց միջն կան ձնային ((ազմության) ն իմաստային զգալի տարբերություններ, Այս բառախմբերի կազմոչթյան տարբերությունը արտաճայտվումէ նրանում, որ օեթե բուն ձայնարկությունների ճնշող է մեծամասնություն կազմված է մեկ, երկու, երեք Հնչյուններից ծայերենի նուլնիսկ լուրաքանչյուր ձայնավոր կարող է ձնավորվել որսպեսձայնարկություն, ապա եղանակավորողբառերը իրենց կազմի մեչ նակ- է, իջավ Հ-իո--ավ,Բաշայլեւ Այս երկուբառախմբերի իմաստային տարբերությունը ճանգում է նրան, որ «ՁայնարկությունՀ-ի ձնույթներ», ինչպեւ՝ իճաբկե կավՀՀճաոկ-Հ-կաոծես ավ,կարծես

ունեն

|

ն

են զգացական վերաբերմունք է«կ ճիմնականում ւսրտաճայտում, վեբառերը՝Հիմնականում էղանակավորող մտածական, դատողական

ները

րաբերմունքա::

այնունետի Ս. Աքրաճամյանն

կատարում է եղանակավորողբառերի իմաստային դասակարգումը, որը «ճիմնված է խոսողի տարբեր վերաբառերն ըստ իմաստի լինում են՝ բերմունքների վրա»: եղանակավորող

սաճմանափակճաստատական, ցուցական,երկբայական, սառտկական,

ման, կամային,զիջական, բաղձանքի: ժխտական, Չնայած ճայ քերականական աշխատություններում 4իմնավորված է եղանակավորող բառերի անջատման անճրածեշտությունը, ուրվագրծված են այս խոսքի մասի ընդգրկման սաճմաններըե շարաճյուսական Համենայն դեպս, կան նան բավարար ոլորտները, բայց, կիրառության ու վիճաբանությունների տարակարծությունչափով չլուսաբանված կամ ն կաշխատենք շեշտը դնել շաների առիթ տվող ճարցեր, որոնց վրա րագրանքիընթացքում: Ամենից առաջ եղանակավորող բառերի, որպես լուրաչատուկ բաՃարցի ուսխմբե կամ խոսքի մասի, առաջացման կամ կազմավորման ժառինւ լեզվաբանականգրականության մեջ իրավացիորեն այն կարծիքն է իչխում, որ եղանակավորողբառերը պատկանում են ճամեծմատաբար ուշ աղաչացած խոսքի մասերի քբվին։Այս կարծիքը Հավաստվումէ նը3

Տես

Անդ, Էջ

Ս.

Աբրաճացյաճն. Զթեքվող խոսքի մասերը, էջ 503---504։ 505:

հղանակավորող բառերի. մի զգալի մասը պատժականորեն ռաջանում է զանազանխոսքի մասերի պատկանողբառերից՝ վերչիններիս իմաստային լուրաձճատուկ զարգացման 42նտնանջով:Այս տեսա ճիշտ պետջ է ճամարել, ե ոչ մի կասկած չի կակետն ընդանրապես լինել այն մասին, որ եղանակավորողբառերն առաջանում են ճօբբոզ եկտիվ» խոսքի մասերի մեջ մտնող որոշ բառէրից՝ երանց մեջ գուցե ն ի սկղբանե առկա եղանակավորության, կերպայնության երանգի զարու գերիշխմամբ։ գազմամբ,ծավալմամբ ասում ենք, թե եղանակավորողբառերը պատկանում Սակայներբ էն ուշ առաջացած խոսքի մասերի թվին, այգ բոլորովին էլ չի նշանակում, ասենջ, թե նրանք լեզվի պատմության 4ին շրջաններում գոլուբյուն չեն ունեցել: Խոսքը կոնկրետացնելով ճալերենի մասին պետք է եշնլ. ռր մեր Հին լեզվում գրաբարում արգեն կար նախադասությանը կամ նրա առանձին անդամներին սուբյեկտիվ, կերպայլնությաներանգ Հաղորդող բառերի մի զգալի քանակ: Արդի Ճայլերենի եղանակավորող բառերի մի պատկառելի մասը՝

րանով,

որ

ռւ

միթե, գուցե, անշուշտ, աոդյոէ, ճավաստյավ. ճիբավի,աոդառն, իբ, ն է գրաբարից, ն մեր այո այլն, գալիս թերես,թող»աճա,աճավասիկ,

չին լեզվում բնրված բառերը գործածվում են Համարյա նուլն իմաստՖԵերով,ինչ ժամանակակիցլեզվում, օրինավ՝ «Միթէքա՞րտացէ նմա, 2՞ձ նմա. տացէ միթէ «Գուցէնրբէթ Հափշտակիցէ». «Ալդ այդպես է սւեսի՞ցո»«Ծանուցաւբաւատեաւ». լուա՞յց, աոդեօք «Առդեօք անչուշտ». «Հիշավիկոչեցաւ անուն նորա Յակոբ».«Արդաոնորդի աստուծոյ ես «Թող դուջ-«Իբոանկար գոլով ձիաւարել». «Իբո Թէ ոչ գիտեմբ զայս. զոեմ ն ցուցանեմ մեծ թագաւորին». «Անա էրնեցաւՀրեշտակ տետոնչ». նտու է Քրիստոսն». «Անհաւադիկ ձեզ ամենայն խու": «Աճաւասիկ է»: օրչնեցից զձեզ»- «եւ անդ «Այո՛, օրչնելով խորանի է «Աճաւանիկ լ այք մնր»5: տնսին ասացին. այո՛,այո՛, առատ

եղանակավորող դամանակակից Ֆայլերհնի Քերականություններում

բառեր են Համարվում նան

սոսկ. գեք. լոկ, գոնե, միայն,անգամ,մա-

գալիս են գրաբարից, որտեղ գործածվել են Համարյա նույն իմաստներով, ինչ ժամանակակիցՃայերենում, շրինակ՝ «Ոչ թնրաչաւատնեաց սիրտ նորա, այլ սոսկ բերան նորա». «Գեթ սակաւ ինչ մասնաւորել զնա». «Թէ միայն մծրձենամ ի Հանդերձս նորա, փրկի». «Ոչ մնաց, բայց միայնցեղն ծուդայ».«Գոնէ ալդ պատմես «Բայց միայն լոկ զմիինձ». «Գոնեալ յայսմճետէ զգաստացարուքոի վերայ բանին»: միանս քաղջալերէին».«Մորմոքէին մաճաւանդ կան մի քանի բառեր էլ, որ արդի Ճալերենում եհղանակավորության մակբայներ կամ իմաստ ունեն, բալց գրաբարում եղել են ածականներ,

բառերը, որոնք նավանդ

նս

Սբս:։ճնբն հաջորդ գրաբարյան օիինակսերը վերցված ոարածից: "

են

Նոր ճալկազյան բա403

ես՝ անտարակույս, անկասինչու ի ճաոկե, իջավ, հաբշկավ, կած, իբավամբ, իրոք, շրինակ՝ «Անտաբշա«Անկասկած է դուրս ելեալ ի քաղակոյո վատաճութիւնկամ գլուտ»Մմատնէրգատաւորին». «Արդար ասէիր, իշաւ ասէիր»Փէն». «ԻՐաւամբ եկե լաշխարտ, «Հարկաւ ի ձեոս ետ նոցա զդանիէլա.«Ոչ եթէ ճառկաւ ն այլ կամօք յօժարութեամբ». օ«Պատերազմեցաք Ընդ քեզ ի նաշկէ ն

գոյականի կենդանի Հոլովական ձներ,

ի կամաց». «ԻՐօք բարկացուսցես ն բանիւք ճաշտեցուսցեսո: Այս բոլորից կարծլի է եզրակացնել, որ հղանակավորող բառերի կարգը, Համենայն դեպս, այնքան էլ նոր կարգ չէ, ն երա սկզբնավորումը պետք է փնտրել լեզվի պատմության վաղնջականշրջաններում: Անշուշտ ուշագրության արժանի է այե ճանգամանքը,որ գրավոր ձնով մեզ ավանդված ճալերենի 2նագույն շրջանում եղանակավորողբառերի կարգն արդեն գոյություն է ունեցել: ոչ

բառերի կազմի քննությամբ կարելի է եղանակավորող

գալ այն եզեն վերածորչվես բառերի կանոն, ըակացության, եղանակս:վորող վում այնպիսի ձներ, որոնց բառային իմաստի մեչ արդեն իսկ կւսն որչ

եղանակայնության, կերպալնության, խոսողիդատողականկամ զգացմունջային վերաբերմունքի երանգներ, ինչւլես՝ կարծիք(«կարծլոք նա բանաստեղծություններ է գրում). «կարծես եկել է». օկարծես Հիվանդ է ), Բաոկ(ճ"նա, իճարկե, ճամաձայն է մեզ ճետ. «Տունը,Ճճարկավ, սեփական էր»), տարակույս (շնա, անտարակույս, մեծ բանաստեղծ է»), բանաստեղ(«Նա, իրավամբ ճՃամարվումէ ճայ ամենամեծ իրավունք այսպիսի պալծառ մտածողություն կարող են ունենալ ծը»- «Հիրավի, եա քաջ ու մեծ միայն մարդիկ»), հավաստիր անվեճեր («չավասայավ, մարդ

ճարայս էր»), հավանականություն («Հավանորենի|ճավանաբար

դրականորենկլուծվի») ն այլն, Այժմ եղանակավորողբառերի արտաճայտածիմաստների բնույթի մասին: Ռուս, ինչպես նան ճայ քերականություններիմեչ անվերապաճորեն ալն դրույթն է զարգացվում, քե եղանակավորող բառերը զուրկ են Նյութական էրը էլ, Թէ, եղանակավորող դրանով բառերը իմաստից: ճակադրվում են թե մակբայներին ն թե նյութական իմաստ արտաճալտող մյուս աաա մասհրին» Իչճարկե,եթե եյութականիմաստ ասելով սոսկ ճասկանանք առարկայի ն Հատկանիչի իմաստ ֆիզիկականառումով, ապա, իրոք, հղանակավորող բառերի զուրկ են նյութական իմաստից: Բայց այլս դեպ-

Ցը

քում չպետք է մոռանալ նան այն, որ նանք սոսկ ֆիզիկական տեսանկյունից,

քե

ապա

եյութականությանը մուռեաննյութական կարող

են

Համարվել անգամ «ամենանլութական»խոսքի մասերից մեկի՝ գոյահիմաբուկանի որոշ խմբեր, ինչպես՝ լավություն, մեծամասնություն, ն բոլոր ընդճանրապես թյուն,Ե-եխայություն

բը:

Քանի

որ

վերացական

գոլականնե-

եղանակավորողբառերը դատողական բնույթի բառեր

են,

որպեսզի ապացուցված Ճամարվեր,քե նրանք զուրկ են ելութական իմաստից, պետք է ապացուցվեր, որ եղանակավորողբառերը, ինչպես, ասենք, կապերն ու շաղկապներնեն, խոսքի մեջ օոսկ կատարում են քերականական դեր ծառայելով բառերի ու նախադասությունեերի կապի իրացմանը: Այնինչ միանգամայն պարզ է, որ եղանակավորող բառերը կապակցական դեր չեն կատարում: Մեր կարծիքով, ժամանակակից Ճայերենի քերականություններում եղանակավորող Համարվող բառերի գոնե մի զգալի մասը, օրինակ՝ենի, գուցե, թեբես,իճաոուստր

ն

անպայման,դժմբախտաբաո, կե, անշուշտ, ահպատճտո, բաբեբախտաայլն, որպես խոսողի դատողական վերաբերմունքի արտաճայտություններ, ճավասարարժեքեն նյութական իմաստ արտաճայտող մյուս բառախմբերին։ Որ եղանակավորողբառերը նյութական իմաստ են արտաճայտում,լիարժեք բառեր են, գուցե ճաստատվում է միայն նրանով, որ նրանք խոսքի մեչ ճաճախ Ճանդես են գալիս որպես ամն

բար

օրինակ՝ ԲբԲողչական նախագասությունների փոխարինիչներ,

Դու ւսվ-

նրան ւեսնելո՞ւհս:-- Իճառկե». «-- Հավատացած որ կաշխա«նա մեզ կպաշտպանի՞ս-ԵՐեի»:Չենք ավելին անել:-- Անշուշտ». խոսում այո ն ոչ բառծրի մասին, որոնք ճամարվում են եղանակավոնախադասուրողներ ն որոնց 4իմնական ֆունկցիան պատասխանական Դու գալո՞ւ ես: թյունների մեջ ունեցած այսպիսի կիրառություննէ. «-ծմ,

սօր

տես

Այո՛».

մէ՞զ ճետ կլինիչ-- Ո՛չ»: Սրանիցբխում է երկրորդ Հարցը՝ եղանակավորողբառերը նախադասության անդամ դառնո՞ւմեն, թե՞ ոչ: Որոշ ճայ քճրականներ գրտում են, թե եղանակավորող բառերը նախադասությանանդամ չեն դառՍ. Աբնում: Այս կարծիքն են պաշտպանում, օրինակ, Ռ. իշխանյահը, բառերը Փավերջինս եղանակավորող րբաճաժյանըն ուրիշներ: Այսպես, կադրելով մակբայներին՝գրում է. եթե մակբայները կատարում են պարագայի ֆունկցիա, որի տեսակը որոշվում է մակբայի իմաստային

--

նա

առանձնաճատկությամբ, ապա եղանակավորողբառերը նախադասության անդամ չեն լինումոծ. ձակառակարանց՝Մ. Աբեղյանն Վ. Առաքելյանըգտնում են, որ եղանակավորողբառերը նախադասության անդամ են դառնում: Այսպես, Մ. Աբեղյանը4իմունքի պարագաներիմեջ որպես առանձինխումբ է տալիս խոսողի վեորը ցույց տսռանձնացնումէ Եղանակի պարագան, «Մենք անրաբերմունքը դեպի խոսքի բովանդակությունը,օրինավ՝ պատճառպետք է գեանք նրան տեսնենք». «նա գուցե վաղը կգա մեզ մուտջ. «Դու իսկապես խծլոք վարվեցիր»"Անդրադառնալովայս նույն ու

ն ճավաստիուՀաբցին՝ Վ. Առաքելյաննընդունում է վեռաբեոմունքի

ֆունկցիալով ճանդես են գալիս թյան պաճագանեո: Այս պարագաների

ՀՀառտււ աատտացը

Արրաճամլան, Զթեբվող խոսքի մասերը.... էջ 503-504: Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, էջ 381:

Ս.

Տե՛ս

առոդյոք, կարծես.ասես, գուցե, իհաոկե,անշուշտ, անպատճառ, անկասկած ն այլ բառերը, կարծում ենք, որ մուսհնում

են

Մ. ԱբեղյանըԼ. Վ. Տարցի լուծմանը Առաքելյանը ճիշտ դիրքերից: եմ իրոք, չի կարելի պատճառաբանված

Համարել այն մուռեցումը,որչ ասենք,«Նա նբնի գա, «Գուցեգրի», «ԹերենսՃանդիպի», «Անպայման կտեսնի», «Անպատճառկասի: Է նըման տիպի կիրառությունների դեպքում ենի, գուցե, թեոնս, անպայման, անպատճառն եման բառերընախադասության անդամ չնն ճամարվում այն Հիմունքով,Թե դրանք խոսողիսուբյեկտիվւսնձնական վերաբերմունքն ծն արտաճայտում:Ջի կարելի Համաձայնել այն կարծիքին, թն, իբր, «նախադասությանմէջ եղանակավորողբառի ն նախադասության որեէ անդամի կապը միայն իմաստային է լինում ն ռչ էրբեք շարաճլուսական-իմաստալյին»ջ։: նախ՝ պարզ չէ, քե ինչ բովանդակություն է դրվում «իմաստային կալը ն «շարաճյուսական-բմաստաին կապ» ճասկացությունների մեջ, Մյուս կողմից՝ մենք կապակցուն թյան ոչ մի տարբերություն չենք տեսնում Հնարավոր էլ չի «"եսնել, ասենք, «նա իսկույն կգա Կ «նա երենիկգա», «Նա արագ կգառ ն «նա անպատճառ կգա» ճնա դանդաղ կգա» ն «Նա գուցե կգա» զուգադրվող ձների միջն: եթե «Նա իսկույն կգառ խհախադասության իսկույնն կգա բառերի կապը շարաճլուսական-իմաստային ենք Համարում, ապա ալդպիսին պետք է Ճամարենք նան «նա ծրնի կգառ նախադասության եբեի ն կգտ բառերի կապը: Իսկ եթե այդ կապը սոսկ իմաստային ենք 4Ճամեչ, մարում առաչին նախադասության այդպիսին պետք է Ճճամարենք Խան երկրորդ նախադասության ժեչ։ Մէ խուբով, «նա ի«ճկույն կգա» ն «նա ծրնի կգա» նախադասություններիմեջ բառերի կ(ապակցությունների տարբերություններցույց տալ Ճնարավորչէ' է, որ մեր ասածը չի վերաբերում բոլոր եղանակաՀասկանալի վորող բառերին ն նրանց բոլոր կիրառություններին: Արտաճարոելով խԽոսողիվերաբերմունքը եղանակավորողբառերըՀաճախ Հանդես են գալիս որպես միջանկյալ բառեր՝ ամբողջ նախադասությանը ճաղորդելով խոսողի դատողական վերաբերմունքի այս կամ այն նրանգը: Այս դեպքում նրանք շարաճլուսականՀարաբերության մեջ չեն մտնում րոշակի բառերի ճետ ն այս պատճառով էլ նախադսսության անդամի պաշտոն չէն կատարում: Բայց դեպքերի մեծամասնության մեջ նրանթ որոշակի բառերի Հետ՝ շարածլումական ճարաբերության մեչ էն մտեում Ֆւանդեսգալով հղանակավորող զանազան պարագաներիպաշտոններով, օրինավ՝«Այդ պատերազմի ավնրածուքյան ն փլատակների տկ նա ԵՐեի կթաղի իր զգացմունջը, Եբեի կկորցնի մի էակ. որին նվիրել է իր առաջին սերը» (Դէմ). «կաբավաբերդի բարերնասես կենդանացել ու ո-

Տե՛ս

Ռ.

Վ. Առաքելյան, Հայերենի ճարաճլուսություն. Ա. Էջ 393--395։ Իշխանյան, Մակբայները ճամանակակիցճալերեն'ում. է» 174:

խոսում էին ճնագետի ճետ (Բակ.). «ԱՐդյոք ճիշո՞ւմ ես. անտառ էր, առու» (Տեր.). «Դուցե երան նեղում էր խիստ մաքուր Լ խիստ փայլուն օալալած շապիկի ,ոարձր ու ամուր օձիջը» (Շիրվ-)- «նոր ուղնորն ըստ Աեբնուլթին ուզում էր շարունակել Խոսակցությունը» (նար-Դոս). «-Քաշե՞լ ծք, լա՛վ. որ քաշել եք, դն իճարկե կգամ» (Անան.). րաժանը «Դու անշուշտ իմացար դժբախտությունը մեր Հոգնորեերի ն իշխանների ապերասանպատասխանը»(Դեմ.) ն այլն:

ձայ

ն

ռուս

քերականագիտության մեչ իրավացիորեն նշվել է,

որ»

ի տարբերություն մակբայների, որոնք, ռրպես կանոն, դրվում են րայնրի ն ածականների վրա, եղանակավորողբառերի գոնե մի զգալի մասը կիրառական այսպիսի սաշմանափակում չունի ն կարող է գրվել

եյութական իմաստ արտաճայտողբոլոր խոսքի մասերի վրա, օրինավ՝ «Գուցե գնա», «Գուցե ուսանող է, «Գուցե կարմիր է», «Գուցե երկու Հոգի են եղել», «Գուցե դանդաղ է գնացել», «Գուցե նա է եղել» ն այլնւ ետ միաժամանակ ճատուկ պետք է շեշտել եղանակաՍակայն դրա վորող բառերի կիրառական մի առանձնաճատկությունընս, որի վրա քերականները. ճամենայն դեպս, թիչ ուշադրություն են դգարձրել։Այդ ջուրաձճատկություննայն է, որ եղանակավորողբառերը խոսքից, նախադասությունից գուրս, որպես կանոն, անկախ բառակապակցությունների բաղագրիչ ճանդես գալ չեն կարող: Այսպես, եթե խոսքից, նախադասությունից դուրս էլ ազատ կազմվում են, ասենք, կարմիր մատիտ,

բարձը պատ, մաքուր փողոց,աբշագ գնալ,դանդաղգբել, հիանալիխոսել ն այլ բառակապակցությունները,ապա եբեի մատիտ, գուցե պատ,

թեոնս փողոց, ըստ եոբնուլթին գնալ, անշուշտգրել, իճաբկեխոսել բաուսկապակցություններ փաստորեն լեզվում գոլյովյուն չունեն: Այսպիսի կապակցությունեեր Հնարավոր են միայն խոսքի, նախադասությանմեջ, «Քո ձեռքինը ծրնի մատիտ էչ. «Գուցե պա՞տ դնենք ն ոչ թե օրինակ՝ ցանց». «Սկզբում թԹերնսփողոցը մաքրենք». «Շատ երնույթին գնացել է». «Անշուշտգրել էօ». «ԻՀարկեխոսել է»: Այս ծրնուլթբ ամենայն ճավանականությամբկարելի է բացատրել

նրանով, որ խոսողի վերաբերմունքը, որսլես կանոն, կարոզ է ձնավորվել ավարտված-կազմավորվածմտածության մեյ, որի լեզվական թանձբացական արտաձայտություննէ նախադասությունը: Աշճա թե ինչու նանաոչ ճնարավոր բառակապակցությունները խադասությունից դուրս խադասության մեչ դառնում են Ճճեարավոր:

Այն էլ

պետք է ասել, որ եղանակավորողբառերի մեժ մասը սովոբասբար վերաբերում է ստորոգյալին, ավելի ճիշտ՝ գուցե ստորոգմանը: Մեզ այդ վերչին մտքին են մղում այն փաստերը, որ, ասենք, եղանակավորող բառերը ազատ կարող են դրվել գոյականով կամ ածականով «Նա արտածայտվածամեն մի ստորոգելիականվերադրի վրա: օրինավ՝ «Նա անշուշտ մեծ գուցե ուսուցիչ է, բժիշկ է, բանվոր է, ուսանող է».

է, ընդունակ է, խելոք է, տաղանդավորէ, բարի է» ն, այլն, այն դեպան.Քում, երբ, ինչպես եշված է արդեն, ԵՐեի բժիշկ,ԵՐեի ուսանող, ն այլ մեծ, անշուշտընդունակ շուշտ կապակցությունեերը,որպես ան-

կախ բթքառակապակցություններ, լեզվում փաստորեն գոյություն չունեն Այս Հարցի ճետ կապված պետք է նշել, որ եղանակավորող բառերն ազատ գործածվում են անդեմ ն անվանողականնախադասությունն եբում, օրինակ՝ «ի՞նչ անել: Հարցի ջննարկումը գուցե ճետաձգե՞լ»-

«Հարձակվե՞լ,թէ՞ պաշտպանվել: իՀարկե Հարձակվել». «Թերենսգիշե-

րո՞վ անցնել

քաղաքը».օԱՀա՝

ե ծովը». «Աճավասիկ

Այսպիսի կիրառություններն Իրենց «երթին մի անգամ ապացուցում են, որ անդեմ ե անվանողականնախադասությունն ե-

սծրբ»

նս

գետը»- «ԱՀա՛

ն

այլն:

բում ստորոգման չարաճյուսական կարգը

այս

կամ այն կերպ

արյոա-

Հայտվում է, Հենց ստորոգման առկայությամբ է պայմանավորվածե-

ղանակավորողբառերի գործածությունը անդեմ ն անվանողական նախադասություններում: Այժմ եղանակավորողբառերի Ճնչերանգի մասին: Որպես խոսողի դատողական-կամային վերաբերմունքնարտաճալյտողձներ՝ եղանակավորող բառերն իրենց 4նչերանգով կարծես թե առանձնանում են սովորական բառերից: նրբ նրանք վերաբերում են ամբողջ նախադասությաեր ե ոչ թեննրա առանձին անդամներին,Հաճախ արտասանական դադարով անջատվում են նախագասությանմյուս անդամներից, որը գրավռր խոսքում արտաճայտվում է ստորակետով, ինչպես՝ «նրանց պատճառով, թերես, ինքն ապագայում տանջվի խղճի խայքից» (Մու-). խոսքեր առաց նրան,իբ», նա այնպես չի բժշկում, ինչպես «Հանդուգն է» պետք (Շիրվ-). «Իհարկե,այդ աղջիկն իրավունք ունի իրեն վարկամի արտոնություն է, բեկելու»(ՇԷՐՎ-)-«Անփորձությունե էլ, անշուշտ, են որից երբեմն մարդիկ օգտվում ճաջողությամբ» (Մուր.). «Մենամարտ

ասած

բանը մի ժամանակ,

արդարն, ունեցելՀ

իր իմաստը»

(ՇԷՐՎ-). «Հիմա, իշոՒ, կարելի էր ասել, որ պաշտպանության գործն առաջ էր ընթանում բարձր մակարդակով» (Վերֆ.)'

Շատ դեպքերում էլ եղանակավորող բառերը արտասանականդադարով չեն անջատվում, ինչպես՝ՃԵ՞եիծեր տիկնոջը դուր չէր եկել գառան չասիիմ փափախը»(Անան.). «Գուցե ապնին պետք է գալիս, գուցե են գալիս մեզ թալանելու» կեղբակատեղը գողեր (Անան.).«Անշուշտ տոտ արճեստը ապականել էր նրա բնավորությունը» (Դեմ-). «Ախո ծս

եկա էսոեղ մնացիչ բա ինչ ես ասում» բել»- «Գոնե Քրոչդ տեսնեիր» ն այլեւ լու,

(Թում.). «Ախո ք.

էլ

եմ

բեզա-

խոսքում եղանակավորողբառերը տրոճելու կամ չտրոճեԳրավոր այսինքն՝ ստորակետով անջատելուկամ չանջատելու ճարցում միշտ

առաջնորդ պետք է ունենալ կենդանի արտասանությունը:

եվ վերջապես՝եղանակավորողբառերի ընդգրկման ոլորտներիմա-

սին: Այս խոսքի մասի ուսումնասիրությանընվիրված քերականական աշխատություններումսովորաբար ընդարձակվում են եղանակավորող ոլորտները՝ դրանց մեչ Հաճախ զետեղելով սմբողջական նաբառերի

որոնք խադասություններ,

խոսքի մեջ որպես կանոն ժիջանկլալնախակատարում, շաղկապներ, դասական թՎականնճր ն մի շարք այլ բառեր, որոնք այլ խոսքի մասային կարգերի մեջ դժվար է տեղավորել, օրինակ՝ ինչ էլ լինի, ինչ ուզում է լինի, ինչ գնով դեր դասությունների

են

էլ լինի, ինչ գնով ուզում է լինի,

ուր մնացթե, ուռ Լ թե, ով գիտի, ով է, է, իմանա,ճիշտ ճշմառշիտ մեկ է, միննույննէ, առի, տես, բեր, եկ (ճրբ գործածվում են ոչ ուղղակի նշանակությամբ), խնդոեմ,կեցցես,

համմե,նախ, առաջին,Եբկոոբդ, եոկեցցեք, նեբեցեր,ներողություն, են բորդ (երբ գործածվում թվարկման նշանակությամբ) Ո: անոԱյսպիսի մոտեցմամբ խիստ ընդարձակվումն տարտամ ու

դառնում եղանակավորողբառերի սաճմանները, որովճետե այս կարգի մեջ են ընդգրկվում այնպիսի միավորներ, կաորոնքկմաստով, ու ճեւտ ուուցվածքով շարաճլուսական կիրառություններով իրար շփման եզրեր ամեննինչունեն: Համեմատել, օրինակ,ճիշտ Լ, նշմաշիտ է,

Ըոշ

են

միննույննէ , աի, տես, բեբ, եկ. կեգցես,կեցցեք,խնդրեմ,ՇԵՐեցեք ն նախ, առաջին, ԵՐկրորդ,ԵշՐոբդզուգադրվողձները: Ինչեիցն, այստեղ մենք ուզում ենք Հատուկ շեշտել, որ առանձին Քերականնեերի աշխատութլյուններումեղանակավորողներիմեչ են մրտցվում մի շարք բառեր, որոնք շաղկապականիմաստ ն կիրառություն ու-

մինչե անգամ,մանավանդ,նամա-

ինչպես՝ նույնիսկ, մինչե իսկ, այնուամենայնիվ, նավանդ,այսուամենայնիվ, այսինքն,ուբեմն: նեն,

Որ

այս

բառերը շաղկապական, կապակցականդեր են կատարում-- բացաճայտորեն երնում ն դրսնորվում է նան ճենց իրենց՝ ճեղինակների բերած օրինակների մեջ. ինչպես՝ «Այնածղ նույնիսկ կային մի քանի ավանդություններ». «Նա մինչնանգամջրտնեց իր գիրուկ ուսերի վրա

բոլոր

դրած ծանր անսովոր բեռան տակ». «Մի խանութի առաջ ճրաշալի խնձորները»: ԱՀա պաուղներ էին դարսված: Հրաշալի էին մանավանդ այս պատճառով էլ վերոճիշյալ բոլոր բառերը մենք ներկայացնում ենք շաղկապներիբաժնում: ու

Եղաճակավորող բառերի իմաստայինդասակարգումը

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ.-եթե մի կողմ թողնենք միջանկյալ նախադասությունների ձնով Ճճանդեսեկող կապակցությունները, այլե տարբեր խոսքի մասերի պատկանող բառեորոնք իրենց այս կամ այն կիրառությամբկարող են կերպայնուբըչ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ ԲԱՌԵՐԻ

Ց

Տոս

Մ.

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

Աբրաճամյան, Զթեքվող խոսբի մասերը, էջ

ած ՇոՇ8Տ օօ ՈՏՈԵՒ «ՕԹքշխ

Յքազկշսօրօ

Ֆ3եո,

513.

8.

Ճոռոռո,

ԻԼօ-

էչ 28--31:

թյան կամ եղանակավորության երանգեեր արտաճայածել,ապա րդի ճայնրենում կան մոտ վեց տասնյակ բառկը, որոնք կազմում են ծղանակավորող բառերի կարգը: ն լուրաքանչյուր էԳիտենք, որ լուրաքանչյուր բառ, ճնետնաբար ն ղանակավորող բառ, ունի միայն իրեն Ճատուկ մՄլուսներիցսարբեր իմաստը: Այսպիսի Ճարցադրմամբ կարծես թե ավելորդ է դառնում եղանակավորող բառերի իմաստային դասակարգմանբուն գաղափարնիսկ' Բոասյց յուրաքանչյուր եղանակավորողբառ, ունենալով միայն իրեն Ճճատուկ իմաստը, միաժամանակ այդ իմաստով միւսսվորվումէ կամ կաէ միավորվել մոտիկ իմաստ արտաճայտողկամ իմաստային նույն բող հրանգն ունեցող այլ եղանակավորողբառերի ճետ. Հենց դա էլ ճնաբավորություն է տալիս կատարելու էղանակավորիլ բառերի իմաստային դասակարգում կամ խմբավորում: Նախ նշենք, որ ժամանակակից ճայերենիքերականություններում որպես եղանակավորիչներներկայացվող բաւերը որոշակիորեն կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ ա) բառհր, որ վերաբերելով ամբողչ նախադասության կամ նրա առանձին անդամներին՝ արտաճայտում են խոսողի անձնական վերաբերմունքը ասվածի նկատմամբ՝ խոսքին ճաղորդելով կերպային այս կամ այն երանգը, օրինակ՝ Իճառկե,այդ աղջիկն իրավունք ունի իրեն արճամարճելու. նա, անշուշտ, մեծ գիտնական է. Հարցը եբնի դրականորեն լուծվի. Այսօր նրան անպայման կտեսնեմ, հ բ) բառեր, որոնք դրվելով նախադասության տարբեր անդամների վրա՝ առանձնացնում, ճատուկ շեշտում են դրանք կամ էլ արտաճայտում են սաճմանափակման նշանակություն, օրինակ՝ Հենց դու ասացիր. Խմեց վերջին կաթիլն անգամ.Միայնընկերս օդնեց ինձ. Լոկ ոսկորներն են մնացել ն այլն, Հասկանալի է, ռր բառերի այս երկու խմբերից բուն եղանակավորիչներ են առաչինները՝խոսքին կերպալնության այս կամ այն էրանգ Ճաղորդող բառերը, իսկ երկրորդները եղանակավորողթառհրի մեչ են տեղաբաշխվում, ոբովճետե մի ուրիշ ավելի օ«ճարմար» խոսքի մաս չկա, որտեղ դրանք գտնեին իրենց իսկական տեղը: ինչնիցե, ալդ ի լգոլե լավագույնի», այս աշխատուձրկրորդ խմբի բառերը նս, «առ թյան մեջ ներկայացվում են բուն եղանակավորողբառերի Ճեւտ: Ըստ խոսողի ունեցած տարբեր վերաբերմունքի

եղանակավորողբառերը լինում

են

ու

գնաճատման՝

զգտճաստատական, երկբայական,

սաստցական, ժխտական,կամային,ցուցական,սաճմանափակման,

զիջական: կական,

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՋՆԵՐ.-ՀաստատականեղանակաՀաստատական, Ճավորող բառերը արտաճալտում են մտբի, ասվածի ճշգրիտ լինելը, ինչպես՝ անշուշտ,իճառկե,իսկապես, վաստի, ստույգ, իրավ,իոոք, աողառե:

ՀԱՍՏԱՏԱԿԱՆ

Օրինակներ. «Անշուշակեղտու» արճեստը ապականել էր նրա բնա-

(Դեմ.). «Անշչուշա ներքնի գյուղից խճուղի կբերեն գյուղ» վորությունը» (նւնզ): «կոնտր-կտակն, կկազմվի Ճետին քվականով»(Շիրվ-)իճաոկե,

իսկապեսարժանի է պատվի ն ճարգանքի». «Իրավարժե ժառանգել այս գանձը» (Մուր.). «նա իրոք տեղյակ էր այգ մասին». «Դա, աշդարե, մի լեռնային դրախտէր» (Մուր.), «նա

եւ Հավաստիականության միասինասվածի անառարկելիությունն

անտարակուսություննեն ցույց տալիս անպայման, անպատճառ,անկասկած,անաառակույս հղանակավորիչները,օրինակ՝ «նա անպայման կճշամաձայնիմեզ ճետ. «խաղաղության ուժերն անպայմանկճաղքեն». «Անպատճառ վճիռը մեր օգտին է լինելուռ. «Անկասկած Հազթանակը նա ինձ կասի ամեն մերը կլինի». «Անկասկած ինչ. «Անտառոակույս այս պատերազմում մենք միայնակ չենք լինի». «Անտարակույս մեր կողմն է արդարությունը» ն այլն իրավացի արդարացի լինելն են արտաճայտում իշաԱսվածի նա կարող է եղանակավորիչները,օրինավ՝ «Իրավամբ վամբ,հիբավի ժառանգել Ճոր ճարստությունը,. «Վարդն իշավամբ է (ոչվոծ ծաղիկների թագուճի». «Հիրավի, լեզուն ազգի ամենանվիրական ստեղծագործությունն էս. «Հիշավի, նա մեր ազգային ամենամեծ բանաստեղծն է»: Հարկավնեղանակավորիչով արտաճայտվում է ասվածի անճրաժեշ« տությունը, օրինակ՝«Տունը, հարկավ,սեփական էր» (ՇիրՎ).«Հաշկավ այս բոլորից Ճետո այլնս անձճնարէր դավաճան կնոչ ճեւտ մի Հարկի լ տակ ապբելը»(Շիրվ-): Հաստատականբառերի մեջ ճատուկ տեղ ունի այո ծղանակավոՐիչը։ որք գործածվում է քե նախադասություններիկազմում` Հավաստելով ավյալ նախադասությամբարտաճայտվածմիտբը։չ թե առանձին, որպես պատասխանականբառ փոխարինելով մի ամբողջ նախադառության, որի պատասխանխոսքում կարող է նան կրկնվել, օրինավ՝ «Թումանյանն, այո՛, մեր ազգային ամենամեծ բանաստեղծն է». «Այռո՛, նրանք իրննց ժամանակի ամենամեծ գործիչներն էին». «-Արչակը Կարող եմ աւել, որ ճայրս գալի՞ս է, Հիվա՞նդէ:-- Այո՛» (Շիրվ). «-Այո՛, գալիս է Սամվել»(Րաֆֆի):

ԵՐԿԲԱՅԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՉՆԵՐ.-- Երկբայականեղանակավոանբող թառերը արտաճայտում են մտքի, ասվածի թվացողականկամ իրական, Հավանական կամ անճավանականլինելը: Ըստ իրենց իմաստային առանձնաճատկությունների՝ ճայ քերականությունների մեջ դրանք բաժանվում են էրեք խմբի՝ Եբկբայական-ճաու

ու

--

ճ եբկբայական-ճաոցական'1: վանական, եբկբայական-անհավանական -ծ-..-.

Տե՛ս

1974, էջ 561:

Ս.

Աբրաճամյան ն ուրիշ.

Ժամանակակից ճայոց լեզու,

Բ.

2, Երնան, 1ո

ծշանակավորիչները,ինչպես՝ Եբնի,թԵոԵ՞կբայական-ձավանական միգուցե,կարծեմ, կարծես,կարծեսթե, գուցե, ըստ եոբնույթին, են ն մտքի, ցուլց տալիս ասվածի ճՃավանական կարծյոք այլն, նմանողական լինելը, օրինավ՝ «ԵՐեի կամ թվացողական Միքայելը է կարմրախայտի ձկրնձեզնից ոսկեղեն է վերցրել» (ՇիրՎ-). «Եբնի կիթը» (Անան.). «Դուք երկուսդ թերես վաղը ճանապարճվեք Արտաշատ» կոպիտ (Դեմ.). «Թեբես Հանգստանում էր նա Բաբիկիանկեղծ կշտամբանքներից» (Դեմ.). «Գուցե Բասուտա գետը ուրիշ գետի 4եւռ է այն ծովին» (Բակ.). «Գուզե մի բան իմանած լխառեվելով Հասնում ես, սես,

ա-

ու

ս

ու

կտակի մասին» (Շիրվ.). «Միգուցե մերոնցից մեկը Ճիվանդացել է» ինչ-որ գրոճ էր պատրաստվել դեմ» Վասակի (Մուր.). Ըստ եբեույթին ուղում էր շարունակել խուսակ(Դեմ-). «նոր ուղնորն ըստ Եբեույթին

ցությունը» (նար-Դուս).«Կարծեմ բարձրագույնկրթություն չունի». «Կաոծեմ գլուղում է աշխատումջ. «Կարծես ճավք էր թառել անտառի մթին խորքում» (Բակ.). «Կարծես մեր Բողարիճաչոցն էի լսում» (Անան.)«Կարծես թե լսում էր պղնձյա զանգերի տխուր ղողանջները» (Բակ.)«կաքավարերդիքարերն ասես կենդանացել խոսում էին ճեագետի Հեւ «Ասես մուս կամենում Հյուրի (Բակ.). էր ավելի ազդու ծրնալ» դուք մի ժամանակ բարեկամներ Եք եղելու (Խանզ.). «Կարծյլոք Ասվածի դժվար իրականանալի լինելն են ցույց տալիս դծվաշ թե, «Դժվարթե նրան տանը օրինակ՝ ճազիվթե եղանակավորիչները, գբոԵննք». «Դժվաբթե այս տարի բնակարան ստանանք». «Հազիվթե րննրան»: կերներբ կարողանան օգնել երան». «Հազիվթե այսօր տեսնեմ ԵՐկբայական-անճավտնական ծղանակավորիչները՝իբո, իբո թե, իբոն թե, արտաճայտում են ասվածի անճավանական,անիրական լինելը։ «Սկսեց պատմել» իրականությանը չ2ամապատասխանելը: օրինակ՝ Թե իբո գերմանացիք պայթեցրել են մի աճոռելիպարիսպ» (Բակ.). «ես Քրեսս շրջեցի, իբոթե ասրերին եմ նայում» (Թում.). «Զին էլ դունչը ցցած եւոնիցն է ընկնում, իբոն թե Հալածում է» (Թում.): ծղանակավորիչներնեն՝ արդյոք, միթե, ԵՐ՞կբայական-ճաոռցական Հարցական 4նչերանգով տրտոճալյտում ծն չլինի,չլինի թե: Դրանք բակուսանք, երկմտություն, կավ զարմանք ու անճանզատությունոռրել անսպասելի, դժվար Ճավատալի բանի մասին, ինչպես՝ «Ասացեք,առդյո նա էլ թախծո՞ւմ էր, Առդյոք տրտո՞ւմ էր նա էլ ինձ նման» (Տեր.). «Մի՞թե նրա տառապանքները լուրջ պատճաղ չեն ունեցել: մի՞թե անիբավարար է անիծել որդուն» (Շիրվ-). «Մի՞թե շները միշտ մի տեսակ ինձ զրկեք չեն ճաչում» (Թում.). «Չլինի՞ թե ծերունին խենթացավ ժառանգությունից» (Շիրվ-)- «Չլինի՞թե Հաղթաշճարված,ճարը Հատած ու

տա-

ու

թշնամին Դավ է դնում մուքն

ու

մեռած

Կես

Ճորդ անեծքին արժանանասջ»: (Թում.).«Զլինի՞

գիշերվա էս ժամին»

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՉՆԵՐ.-ԶԳԱՏՑԱԿԱՆ

Բոլորեղանակավորիչների եր-

լբնելով դատողական բնույթիբառեր՝զգացական եղանակավորիչները իրենց մեջ պարունակում էեն ասվածի զգայական գնաճատման եբանիթե, եբնեկ,Երնեկ թե, դժբախզգալիտարը, էնչ ես՝ եբշանի, տաբաո, բաբեբախաաբաոր, ախբիախաճ, ցավոք, ցավոքստի ն այլն, 1. ԱրԵրնեկեղակակավորիչները Երանի, Համանիչշներեն, Դրանք տաճայտում են ուժեղ ցանկություն, բաղձանք գործողության կատարման վերաբերյալ. ե սովորաբար գործածվում են ըղձական եղանակի Հետ՝ ուժգնացնելով այս բայաձնեերիըղձանքի նշանակուբաջաձների տեսնեի նրան ու Ճեւտո թեկուղ գերեղԹյունը, օրինակվ՝«Եշանի|եոնեկ ման իջնեի». «Եւանի|եբնեկ գային». «Եբանի|եբնեկ այսօր բարեճաջող ազատվեր այս փորձանքից»: Այս նշանակությամբ գործածվում են նան թե, երնեկթե ձեերով։ 2. Ցույցեն տալիս խոսողի բարլացակամ եբանի զգացմունքը մեկի կամ մի բանինկատմամբ, որին խոսողը Ճամարում է էրջանիկ, բախտավոր, երանելի, օրինավ՝ «Ե՞նեկ նրան, որ իր գործով կապրի անվերչ, անդադար»(Թում.).«Երնեկծին, ճյուղթի միջին ծլվլում է, Թոքոում, (Բումժ.).«Եբանի արդարնեսսղքատներին, եբանի են ցույց Ինչպես իօրինակներն տալիս, այս րին, եբանիճեղզերին»: են մաստով կիրառվելիս եբանիլերնեկբառերը տրական 4ոլով պաճանչում: (բարերախտորեն)եղանակավորիչլըիր բաղաԲաշեբախտաբար դրիչների իմաստին ճամապատասխան՝արտաճայտում է գոճունակուպատաճմունքի կամ դիպվածի ըստ թյուն, ուրախություն Ճաջողության, որնէ երեույթի, գործողության առկայության կամ կատարման ճամար, օրինավ՝ «Բառբերախաաբաբ անձնագիրըմոտս էր». «Բաշեբախտաբաճ կարաշխարճում ազնիվ բարի մարդիկ դեռ կան». «Բարեբախտաբար կուտը երկար չտնեց»։ Դժբախտաբար եղանակավորիչը նախորդի Հականիշն է ն արտաճայտում է խոսողի դժգոճությունըըստ անճաջողության,պատաճմունՔի կամ դիպվածի որնէ երնույլթի, գործողության, Ճատկանիչի առկայության, կատարման կամ դրանորման ճամար, օրինավ՝ «Դժբախտաարդեն այսօր բաո նա լավ տրամադրության մեջ չէր». «Դժբախտաբար է նայում»: ինձ վատ աչքով մեկնելու է». «Դծբախտաբաո հր մեջ ունենալով ցավակցական, եղանակավորիչը Ախո|լախար ափսոսանքի, սրտնեղության երանգ արտաճայտումէ ասվածի Ճամոզիչ լինելը, օրինավ՝ «Հերիք է, ախոմեղք են» (Անան.). «Ախոե« էլ եմ ման

ու

բեզարել»(Աճան.).«Ախարվեց

փոքրիկ երեխաներունի, նրանց պիտի

կերցնի, «ագցնիչ:

գրաբարից փոխառյալ Ցավոք, ցավոք սբաի ծզանակավորիլները էն։ Առաչինր նշանակում է «ցավով, ցավերովս, իսկ երկրորգը՝ «սրտի Ցայվով, ցավերով»: հրենց բուն բառային իմաստին ճամապաչուսսխան՝ ցույց են տալիս, որ խոսողը կատարվածըկամ կատարվելիքը

ձեեր

Համարում է ցավալի, վշտալի, օրինակ՝«Ցավոքպետք է ասեմ, որ ձեր պեւոք է նշեմ, որ նրան աշխատանքից դիմումը մերժել են». «Ցավոք են». օգնել չեմ կարող»: ղաել «Ցավոքսոտի ԺԽՏԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՋՆԵՐ.-- ժխաական ծղանակավորիչներն են ոչ, 2. բառերը:Երկրորդըժողովրդական-խոսակցականէ: Հականիչ ծն ժխտական հն այո, ճա բառերին: Գործածվում նախադասություն: 'հբում՝ ժխտումը մի անդամ ես ճաստատելուՀամար կամ առանձինիբբն ժխտողական կամ մերժողական պատասխանտրված ճարցին, օրինակ՝ «Ո՛չ, նա չի կարող ներել դավաճան Ընկերոջը». «Ո՛չ,ծս նրան խնդրել «-ես:-«-չեմ կարող». Հոգնա՞ծ Բնակարանդ լա՞վ է տաքացՈ՛շ». ես մնավում:-- Ո՛շ». «Չէ, նրան չեմ սիրում». «-- Աժառըքաղաքո՞ւմ Չէ»: ԼոԿ-Հ ա-

ԿԱՄԱՑԻՆ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՉՆԵՐ.--

կամայինեղանակավորողբա-

ռերը արտաճայտում են խոսողի կաժբը, Ճճորդորը, կոչը՝ուղղված խոուսկցին կամ մի երրորդ անձի՝ նրան դրդելով այս կամ այն դգործողության կատարմանը: կամային եղանակավորիչներնեն՝ թող, ապա|ճապա,մի ն այլն: բայի եզակի ճրամալականի ձնն է, Թող ծղանակավորիչը թողնել որ շատ կապակցությունների մեջ ղրկված լինելով նլուքական իմասէ տալիս խոսողի կամքը, կոչը գործողության կատարման տից՝ ցույց վերաբերյալ:Սովորաբար գործածվում է ըղձական եղանակի երրորդ դեմբի բայաձների ճետ, օրինավ՝ «Թողինձ չճիշեն, թող ինձ մռռանան». «Թող արագ վերջացնի գործերը ն վերադառնա. «Թողգա ն վերջին անգամ տեսնի ինձ»: Ապալձապաեղանակավորիչը սովորաբար գործածվում է «րամալական եղանակի բայաձնենրիՀետ՝ արտաճայտելով խոսողի ՀՓորդորը, եկ տեսօրինակ՝ կատարման վերաբերյալ, կոչըգործողության «Ապա, նեմ». «Ապա,քարը շուռ տուր». «Հապա,վազեցնեքտեսնեմ». «Հապա,

ձի՛գ տվեքո: Մի ծղանակավորիչր, որպես կանոն, գործածվում է ըղձական

ն

Ճետ՝

ավելի շեշտելով առաջին Հրամայական եղանակների բայաձների ձեծրի ցանկության, իղձիչ կոչի նշանակությունները ե մեղմելով երկնրանց ճաղորդելով խնդրանբորդների ճՃրամայականԵշանակությունը՝ «Մի պնաս նրան ասես գա մեր տուն»Քի, Ճորդորի երանգ, օրինակ՝ «Մի վազես Ճացի»-«Մի նրան տեսնեի, նոր գերեզման իջնել". «Մի

Է՞նչ է պատաճելչ. «Միլավ միտք արա, տես խելքդ պատմիր տեսնեմ ինչ է կտրում»: Արգելականճրամայականի մի մասնիկից ճնչերանգով

է մեղմ, շատ թույլ ե ոչ թե սուր տարբերվում է նրանով, որ ունենում Հեշտ:

ՃՈՒՑԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՋՆԵՐ.-- Ցուցական եղանակավորիչներ

աճավասիկբառերը, ծրկրորգը փոխառություն է գրարարից, ունբ գրքայնությանհրանգ ն Քիչ գործածականէ. աճա եղանակավորիչը, ունենալով ցայտուն Դրանցից Տատվապես ղրանորվածցուցականության իմաստ, արաաճայտում է ցուցում որնէ

էե

աճա,

առարկայի, դրության, գործողության, Հատկանիչշիվրա, որը առկա է, կատարվում է խոսողի մոտ կամ ներկայացվում է ռրպես այդպիսին, օրինակ՝ «Աճա Մասիսըվեճափառս. «Աճա գտավ Գիքորին» (Թում.). «Աճա աշույնը փայլատակեց»(Թում.). «Աճա ճիպոտը թափաճարելով քշում եմ ազունն ուտող ճավերին» (Անան.). «Աճա ն այն Քարը», որի տկ պիտի Թաբնվի»(Անան.)։ կամ գտնվում

Բերենք աճավասիկեղանակավորիչիկիրառության մի երկու օրինակ. «Աճավասիկ Մէր իմաստուն գուսանք ժամանեցին».«Աճավաե նա, սիկ սերը... որին փնտրեչեմ ես ծրազներիս ոսկեհրից ավազանան

(Ջար.):

նում»

ժողովրդակաճ -խուսակցականեն Բբես,ճոնդ,ԲՐեն

ցուցական եղասովյալ երնույթը, գորըօոտ առաջին, երկրորդ ն երբորդ դեմքերի ծողությունը,Ճատկանիշը նկատմամբ ունեցած տարածական ճարարերության, օրինակ՝ «Հրես| գոլիս Եենջ- «ՀՐես|ճոեդվբոեն է»: կազԲբեգմճոեն դարունը մուռենում մելով եռանդամ ճակագրություն՝ այս բառերը չփման եզրեր են Հանշես բերում ցուցական դերանուններիՃետ:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՉՆԵՐ.-- Արդի ճայերենի աաճմանափակման եղանակավորիչներն են՝ միայն,միմիայն, գոնն, լոկ,

նակավորիչները: Դրանքմատնացույց են

անում

Ղեթ-սոսկ ն այլն'

Այս բառերը, դրվելով նախադասությանղլանազանանդամներիվրա,

դրանը առանձնացնում ե ներկալացնում Քն որպես միակը, եզակին, կամ էլ տվյալ երնուլթը, գործողությունը, ճատկանիչը ն այլն ներկա-

լացնում են որպես ամենափոքր,ծայրագույն աստիճան,օրինակ՝«Միայն մի Ճույս կար» (Անան.). «Մեր ունեցաֆըմիայնչոր ժայռեր են. (Խանդ.). իրիկվա ճովից խշշում էին սիմինղրի կոշտացած տերնները» «Միմիայն (Բակ.). «Գոնե ծրեխաների մասին մտածեր». «Գոնե տունր լվաճառեր»Հակ ոսկորներն են մնացել». շՎիչշտու տառապանք լոկ վաստակեցի». ինձ զեթ մի անգամ»- «Սոսկ «Վերջինըգեթ մնա ինձ ճետ». օՀամբուրիր եմ էր ինձ մխիթարում... տեռել»- «Սոսկերա սերն տանջանքներ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՋՆԵՐ.-- Սաստկականեղանակավորիլզանազան իսկ ն այլն, գրվելով նախադասության եծրը՝ճենգ,անգամ, են բառերը ալդ զրանք՝ փասատորհն Ճճատուկ չեշտում անդամենճրիվրա՝ օրինակ՝«Նըկենտրոնը, դարձնելով նախադասության տրամարանական ժամանակ» (Խանզ.). «Հենց րան ձերբակալեցին ձենց դասախոսության

ՍԱՍՏԿԱԿԱՆ

էդ

բաց

տոնն

արածում» (Թում./«Պլատեղերում պախրաներըշարվում են «Խմեց վերլին կաթիլե լուծել». ճարցր անգամ չկարողացավալդ ու

«Հոզով ւտկարանումէին ամենաուժեղնեերն անգամ». «Այդ ջերանգամ».

մության մեջ ճալվում են ամենաճրակայուն մետաղներնիսկ» ն այլն:

ՁՋԽՔՋԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐԻՉՆԵՐ.-- Հայ Քերականությունեերի Մեջ են Համարվում զիջական եղանակավորիչներ ի դեպ,ի միչի այլոց, ինչնէ,

ինչեիցե,Բամենայնդեպս, այսուամենայնիվ, այնուամենայնիվ, այսուն նման իմաստ արտաճայցտող Քանդեոձ, այնուհանդերձ ւսյլ բառեր: են Դրանցից ի դեպ, ի միջի այլոց «ծղանակավորիչները»ցույց

միտքը, դատողությունը մեջ է բերվում դիպվածաբար, երկբորդաբար, ինչպես՝ «Ի դեպ, նա իմ ճնուսվոր բարեկամներիցէ». «Ի դեպ, թրոջս նշանեցինք». «Ի միջի այլոց: նրա Հետ ծանոթացել էի Երեվանում». «Ի միջիայլոց, նա ինձ շատ թե քիչ ճովանավորումէր»: են տալիս, որ խոսողը ցույց օ«եղանակավորիչները» Ինչեէ, ինչեիցե, առանց տվյալ ճարցի մասին վերջնական եզրակացության գալու, իր միտքն ասփոփելու, անցնում է նոր մսքերի,օրինակ՝ անցնենք «Ինչնէ, փաստերի վերլուծությանը». «Ինչեիցե,եա մեր լավագույն գիտնականայս փորձանբից մի կերպ աղատվեցի»: Ենրից է». «Ինշեէ, տալիս,

որ

այնուամենայնիվ, այսունանդեոձ, Այսուամենայնիվ, այնուճանդեոձ,

ղեպս «եղանակավորիչները»ցույց ճամենայն

են

տալիս,

որ

ճակառակ

ճանգամանքներըխոսողի կարծիքով չեն կարող խանգարիչ լինել տբվլալ գործողության, ճատկանիշի, երնույթի դգրսեորմանՀամար, օրինավ՝ ծե. պիտի նա աղնիվ մարդ է». «Այնուամենայնիվ «Այսուամենայնիվ տեսնեմ երանք պայքարում էին ճշմարտության նրան». «Այսուճանդեոձ նրանք չէին ճրաժարվում իրենց գաղափարՃամարջդ«Այճունանդերձ դեպս, նա Մեր բարեկամն է». «Համենայն դեպս, Ենրից»-«Համենայն գործը լավ վախճանունեցավ»: ե բերված օրինակներիցկարելի է ինչպես այս բնութագրումնքերից «զիջական» եղանակավորիչներըիրենց եզրակացնել, այսպես կոլված են շաղկապներին ն ազատ մուսրննում կերարտաճայտածիմաստներով են նս Ճամարվել: սով շաղկապներ կարող

ԶԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՐՊԵՍ

ՋԶՋԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՂ ԲԱՌԵՐԻ ԽՈՒՄԲ.--

ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔՆԵՐ

19-րդ դարի թերաՃայերենի

ԶԳԱՑԱԿԱՆ

Դեռնս

երում ձայնարկությունը կանությունն բեորոշվում է որպես այնպիսի խոսէ տալիս մարդու զգացմունքներն որ ցույց Ա. Այկրքերը:

Քի մաս,

տբնյանը գրում է.

ու

«Միջարկութիւնկամ ձայնարկութիւն կրսուի այն

անփունու մասն բանի, որ մարդուն այլեայլ կիրքն ու զգացմունքը կը ես ճայտնէ, ինչպէս` ցաւ, զարմանք ն այլնա ի: Ստ. Պալասանյանը ձայչԽարկությունը ճամարյա նույն ձնով է բնորոշում. «Այն ճնչյուններն ու բառերը, որոնք մեր Հոգուկրքերն Են արտաճայտում, ւյսինքն՝ ղզարմանքը, երկյուղը, բարկությունը: ուրախությունը, ցանկությունը ն այլն, ն ալլն, կոչվում են ձայնարկություններ»2: Մ. Աբեղյանիտալիս է ձայնարկությանավելի խորը բնութադրումը: Նա բառերը բաժանում է երկու խմբի՝ գաղափար նշանակող բառեր, ու կամք ցույց որոնցով մենք խոսում ենք, ն ղգացքմունք տվող բառեր, որոնք խոսքի մեջ ոչ մի պաշտոն չկատարելով՝խոսքից դուրս են մնում: Դրանք կոչվում են միջարկություններ կամ ձայնարկություններ: «Մջչարկությունները,-- գրում է Մ. Աբեղյանը,-- վայրկենական տպավոբության տակ առաջացած բացագանչություններեն, որոնք ակամա կերպով արտաբերվում են խոսքի գործարաններիանդրադարձ շարժումեեր"վ Այսպիսով բացագանչություններնայն սաճմանի վրա են, որ լեզուները միմյանցից չեն տարբերվում, ե լեղուն դառնում է մի բնաբնական ծբնկան Ճնչյուն:3: Սակայն ձալնարկություններըչեն մնում լաելով նրանց աչյունների մակարդակիվրա, «որովճետե ուրիշներից մենք յուրացնում ենք այդ ճնչյունները, կամա բացսգանչությունները՝ ինչպես ն մյուս բառերը, ե ապա ճեշտությամբ վերարտադրում ենք կերպով՝ մեր սեփական զգացմունքներն ուրիշներին ճադիտավորյալ են մի խումբ սողորդելու ճամար: Այսպի«ով լեզվի մեջ առաչանում վորականձայնարկություններ»"

"Ա. Այտրնեան, Քննական քերականութիւնաշխարճաբար կամ արդի Բալերէն լեզուի, Վիէննա, 1856, էջ 186. 2. Ս. Պալասանեան,Քերականութիւն մալրենի լեզուի, Թիֆլիս, 1894, էջ 82: Մ. Աջեղյան. Հալոց լեզվի տեսություն. Էջ 127: « Անդ: |

27-31

մոտենանք Խոսքիմասերի գասակարգման ձայնարկությունների, որպես բառերի, գնաճատման Հարցին, մի բան պարզ է ու որոշակի. ձայնարկությունները իրենց իմաստային առանձնսճատկությամբ խիստ տարբերվում են բառերի մլուս բոլոր իչմբերից:

Սակայն ինչպես էլ

որ

ե

Այդ տարբերությունն արտաճալյտվումէ նրանում, որ ձայնարկությունծն արչտաճայտում, այլ ընդչանուր անորոշ ները ոչ 22 գաղափարներ են խոսողի զգացմունքն ու կամքը։ Մի լեղմաբան որոշ ձնուվ դրսնորում ձափաղանքություն կատարելով գրում է, որ ձայնարկությունները ոչ Միայն բառեր չեն, այլ փաստորեն ճենց բառերի ժխտումն են. որովչետե մենք բառերը գործածում ենք այն ժամանակ, Երբ ուզում ենք խոսել, գործածում ենք այն ժամանակ, երբ չենք իսկ ձայնարկությունները զում խոսել: Ինչնիցէ,մի բան ակնճայտ է, որ ձայնարկությունները արդու ոչ թե դատողական, այլ զգացմունքային աշխարճի արտաճայտիչներնեն: ու-

ձնով սաճմանելով՝ կարելիէ Ընդճանուր

ասել, որ ձայնարկուքյունները կամ այն ծբնույքի նկատխոսողի զկացմունքները այս դրանորում կամ այն ձայնարկությունները, որոնբ գիմամբ: Արտաճայտելովայս են նան նույն լեզվով խոսող Ճասարակության մլուսմ անդամտասկցված ների կողմից: խոսողըճենց ղրանով նշում է, որ ինբն անտարբեր չէ անտարբերությամբ չի ընկալում տվյալ տվյալ երեույթինկատժաժմբ, երեույթը, դրա նկատմամբ արտաճայտում է իր այս կամ ւյն վզգացմունքը՝ ուրախությունը, տրտմությունը, զարմանքը, Ճիասթափությունը են

ն այլն, որոնք սովորական դատողական բնույթի բառերով արտաճայովելու ղեպքում այդքան ուժեղ արտաճայտչականություն, Հուզականություն ու զգացականություն ունենալ չեն կարող. 6մմտ. Վշտացա, որ 04, էմ, ինձ Դժգոճ ձանձրացա, վերջ ւտուրկ ինձչլճեցինկԱ՛խ, չլ«եցին. Սքանլացածեմ, զարմացած, ճիացաժ՝ գրթերի աշխարը վերջ տուր. տիեզերք է անեզբի0՛, գրջերի աշխարճը տիեզերք է անեզր, Աճա «րանով պետք է բացատրել այն ծանգամանքը, որ ձայնարկություններն ռատորեն գործածվում են կենդանի խոսակցական լեզվում ն զեղարվեսն տեխտական գրականության մեջ՝ տեղչունենալով,սենք, գիտական տ-

նիկական գրականության ժեջ: Հարցինմոտէնալով այս տեսակետից՝ կարելի է ասել, որ ձայնարկություններընույնքան անճրաժեշտ Են լեզվում, որքան բառերիմյուս խմբերը (մլուս խոսբի մասերը):եվ պատաճական չէ, որ մեզ ծանոթ բոլոր լեզուներն ունեն ձայնարկությունների բավականին Ճարուստ քաԹ եւակ, վում է, թն դժվար թե լինի լեզու, որ ձայնարկություններ ընգճանրապես չունենաս Արտաճայտելովմարդու զգացական ղանաղան վերաբերժունրները ն այսքանով էլ կազմելով բառերի լուրաճատուկ խումբ` ձայնարկուն իրէնց իրենց ձեյին թյուններն ունեն առանձնաչատկությունները

ճնչյունական լուրաճատուկ կերպարանքովու են Մյուս բոլոր բառախմբերից:

ճեչերանգով տարբերվում

Զայնարկություննհրիձեային-Հնչյունական առանձնաճատեությունծն՝ սակավաճնչյունությունը (օրինավ՝ ա՛, Է՛, ի՛, ո՛ւ, օ՛, ա՛ք է՛թ վա՛լ վա՛խ, օՀո՛, էճն՛ ն այլե), միաձնույքլինելը(ձայնարկություններն

ները ածանցավոր կամ

լինել չնն կարող) են առոգանության ռանձնաճատուկ նշանակությունը նրանց,որպես բառերի, ձնեսվորման դամար (օրինակ՝ Հայերենի Համարյա բոլոր ձայնավորները, ճատուկ ւառոգանությամբ արտաւսանվելով,դառնում են ձայնարկություններ)»: Ջայնարկություններն ունեն նան իրենց կիրառական-շարաճյուսական առանձնաճատկությունները, որոնք արտաճայտվում նն այն բանում, նրանք հախաղասության անդամ չեն դառնում, սովորաբար որ են ու թե նախադասության մի անդամին, այլ ամբողչ եւսվերաբերում նրան Հաղորդելով այս կամ այն զգացական երանգը լխադասությանը՝ ն, այսպիսով, խոսքը ճագեցնելով Հուղականությամբ ու արտաճայլոչականությամբ: Նշենք նան այն, որ ձայնարկություններըճաճախկրկընվում են, ինչպես՝ վա՛ լ-վա՛յ,վույ-վո՛ւյ,այ-այ-ա՛լե այլն, այսպիսով արտաճալտելով տվյալ կրքի» զգացման ուժգնությունը: Գրավորխոսքում ձայնարկությունները նախադասության մլուս անդամներից սովորաբար անջատվում են ստորակետովն իրենց վրա ունենում են բացականչսկան նշան կամ շեշտ՝ որպես նրանց առանձնաՀատուկ Հնչերանգի արտաճայտություն, օրինավ՝ «Ա՛խ,4է, ամա՛ն, սում Եեն՝ դա ճոտած» Մի դիակ է լուո, (Թում.). «Վուշ-վո՛ւշ,Անուշ վուչ-վո՛ւչ թուրիկ, Վո՛ւչ քու սերին, քու յարին, Վո՛ւջ-վո՛ւջ, Սարո, Վա՛յ, փավուշ-վո՞ւշ, Իգիթ, վո՛ւչ բու սիրած սարերին» ( Թում.)- «-բարդ

ա-

ա-

խԽծ՛.,եկա՛վ

մաճա՛յ, հաբա՞յ,եկավ» (Թում.). «0՛, մանկության

սին գրել շատ-շատերը» (Ջար.). «Պա՛ն, դրանք «ո գելեր են,-- անցավ մտբովս» (Անան.). «է՛, Քողարըանխե՞լքէ, որ նման առաջարկին դեմ լինի» (Անան.): երբ ձայնարկությունը վերաբերում է նախադասությանմի կոնկրետ այդ անդամի, դեպքում նրանց միջն արտասանականդագար չի լինում, ն, ճետնաբար, գրավոր խոսքում ձայնարկությունը ստորակետովչի անիմ Ճերաճոտ» (Թում.).«Ա՛լ սարչջատվում,օրինակ՝«է՛լ Ճորեղբայր, սաղ,էդ հ՞նչարիր» (Մնան.).«Ո՛վլոաեղեն,դոներդ բաց» (Թում.)։ են

ՋԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՑԱԿԱՆՉԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ԿՈՉԱԿԱՆ ՋԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.--

Հայերենի

են սովորաբար բաժանվում Փերականություններում ձայնարկությունները Տ

Տե՛ս

Ս.

Աբրաճամչան, Զթեքվող խոսքի մասերը..., էջ 542---544։

երկու խմբի՝ բացականչական ձայնաոկություննԵր, որոնցով արտաճայենք մեր զգացմունքները՝ ուրախություն, վիշտ, ցավ, Ճիացմունք, զարմանք, զզվանք ն այլն, օրինակ՝ ջա՛ն, ա՛խ, օ՛Ք, վա՛յ, ա՛յ, ո՛ֆ կ այլն, ն կոշական որոնցով ուզում եեք ուրիշների ձայնաոկություններ, ուշադրությունը Հրավիրել, ղել մի բանի, խրախուսել կամ կենդանիեերին կանչել,Քշել, վանել ն այլն, օրինալ՝ճել, ՛). դե՛ր,փի՛շտ.չո՛ւջո՞ւ ն այլե, Ստորնտրվում են ձայնարկություններիայս հրկու խմբերի տում

բեութագրումները:

Բացականչականձայնարկություններ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԲԱՑԱԿԱՆՉԱԿԱՆ

ՐԸ.-- Այս բառերիջենությունըամենից

ԶԱՅՆԱՐԲԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵ-

բերում է այն եզրակացությանը, որ բացականչական ձայնարկությունների մի պատկառելի մասը, եթե կարելի է այսպես արտաճայտվել,բազմիմաստ է ն գործածվելով շարաճլուսականտարբեր շրջապատներում՝ արտաճայտում է մենատարբեր ամենաբազմազանզգացական վերբերմունքներ. Դրաեում Համոզվելու Համար բավական է 4Ճամեմատելախ բառի կիրառուԹյունեերը Ճետնեյալնախադասություններում. մեր տանջանքները: Ա՛խ,ինչ երանելի օրեր Ա՛խ.վերչ կունենա՞ն էին. Ա՛խ, Մեկ էլ տեսնեի նրան: Ա՛խ, ինչպես է ցավում: Ա՛խ, լավ Ա՛խ դու, ա՛խ դու, այդ Է՞նչծս արել, Ա՛խ, վերջապես ընպատժվեց' կար ձեռքս: Ա՛խ,սիրտս անճանգիստ է Ա՛խ,ինչ գրավիչ է նրա ձայնը: Ա՛խ, ճասա նպատակիս: Բերված նախադասություններոմ ախ բառը զգացական տարբեր է որոնք դատողական բնույթի բավերաբերմունքներարտաճայտում, ռերով դժվար թե Հնարավոր լինի ճշգրտորեն վերարտադրել: Հասկանալի է, որ ախ ձայնարկության տարբերիմաստները կամ իմաստային հրանգեերը պայմանավորված են նշանակություններով տվյալ նախադասության մեջ մտնող ալլ բառերի, որոնք թելադրում են ըեկալել ախ բառը այսինչ ն ոչ թե այնինչ վմաստով: Դրանից կարելի է եզրակացնել, որ բացականչականձայնարկություններիիմաստների դրսնորման բացառիկ նշանակություն ունի: մեջ-շարաճյուսական շրջապատր Պետք է եշել, որ Հատկապես աչքի է զարնվում մի քանի շատ գորԱյօպես, Ստ. Մալծածականձայնարկությունների բազմժիմժաստությունը: բառարանում»վայ ձայնարկության բխասյանցի«Հայերէն բացատրական է օրինակ՝ նշվում, ցավ նե վիշտ («Վա՛յ, ծս մեռնում իմաստ Համար տղա, իզուր կորար»), տաբակուսանք, («Վա՛յ, խեղճ ծմ»), ափսոսանք կառք Վա՛յ, ճիմա ի՞նչ պիտի չկա-շվտշածություն(«-- Ռչ մի առաչ

ա-

ու

ա-

ԽԵնք»), զաբմանքմի անակնկալբան լսելիս («-- Մեր Հարնանի որդին եկել ե-Վա՛յ, մենք նրան մեռած էինք Ճամարում»), զաբմանքն զր-

վառճություն(«Վա՛յ դու կրակ ուտես, տղա՞, որտեղի՞ցայդ բանը ՀնաՐեցիր»), ոս"-ախություն, զվաոթությունմի աջողությանառթիվ(«Վա՛լ,

էդ ինչ լավ բան եղավ») ն ալլն: Կարելի է բոլորովին չկասկածել, որ Մալխասյանցի բառարանում բերվաժ-նշվաժներովչեն ապառվում վալ ձայնարկության իմաստային հրանգները ն շարաճջուսական տարբեր կապակցություններիիմաստներով պայմանավորված՝ այս բառի մեջ եորանոր իմաստային հրանգեր կարելի է սաճմանել: Վերցնենք այնքան գործածական օ ձայնարկությունը: Սա ցույց է տալիս ուժեղ կիրք, գրգովածություն, ճուղզմունք, զգացմունց՝ դրական թե բացասական իմաստով-- սեր, Քնքշություն, գութ, կարեկցություն, կշտամբանք ն այլն: Այս արճամարճանք, ատելություն, դժգոճություն, իմաստներն ընդճանուր ձնով դրսնորվում են միայն շարաճյուսական Ճճաճախվերչիններս էլ որոչակի չեն կապակցություններիմեչ, բայց բացաձճայտումչթե օ ձայնարկությունըի՞նչ զգացմունք է արտաճայտում՝ 22 արճամարճանք ն այլն: Հենց սե՞ր,22 Քնքշություն,աւոելությո՞ւն, մեչ շատ դեպքերում ալդ ձայնարէլ կապակցության շարաճլուսական ն ու է իմաստն ըբնդճանուր անորոշ, միայն կարելի է առել, որ կության գրգոմունքը, զգացմունքը, վերաբերդրանով դրանորվողխոսողի ուժեղ է կամ դրական մունքը տվյալ երնեույթի,առարկայի, անձի նկատմամբ

«0՛, Վերցնենք Չարծնցի Հեւտնյալնախադասությունըբացասական: է ձայգրքերի աշխարճր-- տիեզերք է անեզր»:Ի՞նչ արտաճայտում օ

նարկությունն այստեղ--

սե՞ր,Քնթշա՞նք,մըՀիացմո՞ւնք, զարմա՞նք,

տախոճությո՞ւն,թե՞ այս բոլորը միաժամանակ: Իսկ ի՞նչ է արտաճայտում նույն ձայնարկություն Շիրվանզադեի

Հետնյալ նախադասության մեչ. «0՛, նա շատ է տեսել այդպիսի դաւտեր».-- ատելությո՞ւն,արճամարճա՞նք, տխրությո՞ւն,զզվա՞նք, ծա՞ղր, այս բոլորը թե՞ միաժամանակ: Բերվածմի քանի օրինակներն էլ բավական են Համոզվելու, որ շատ ճաճախ այնքան էլ ճեշտ չէ այս կամ այն ձայնարկությունը որոշակիորեն մտցնել այս կամ այն իմաստային խմբի մել. ՋայնարկուԹյունների մի զգալի մասըչ ըստ շարաճլուսական տարբեր չշրչապատներում ունեցած գործածության, Հանդես է գալիս որպես ամենատարբեր, իսկ երբեմն էլ Հակադիր զգացմունքների արիրար բացառող տաճայտիչ: իճարկե կան ձայնարկություններ, որոնք «մենիմաստ» են, օրինակ՝ օնո--զարմանք,թյու--զզվանք, բայց դրանք երեույթի ընդճաու

հուրէությունը չեն

փոխում: Այն էլ ասենջ, որ ձայնարկություններիարտաճայտած զգացմունքներըշատ Հաճախուղղակիանճնարէ սովորական դատողականբնույթի բառերով ճշգրտորենարտաճայտել: պայմանականորենիմաստային որոշ խժբավորումներկաԻնչեիցե,

հն օրինակներով ենհրկայացվում ստորնՀամապատասխան տարելով՝ 45)

ժամանակակից ճայերենի ձայնարկությունեերի արտաճալտած ընդճաԽուր նշանակությունեերը: Վիշտ, ցավ, տառապանք. «Ա՛խ, չեմ ուզում ես այսքան Ճարստույունը». «Վա՛խ, տղաս, այդ ինչ օրն ես ընկել». «Վա՛խ, ի՛մ մայր, Ժեկ էլ կտեսնեմ թեզ». «0՛, ճոգիս մաշել է». «Վա՛յ,տունս քանդվեց».

«Վա՛յ,ցավումէ». «Ա՛ճ, ժամանակակից հրիտասարդությունը փչացել 22 «Վո՛ւյ, քոռանամ ես, ինչո՞ւ նես այդքան երճարել». «Վա՛յ-վա՛յ, վո՛ւյ-վո՛ւյ, Ինչի՞ճամարԵկա էս ռար, Բուն շինեցի,ՁագՀանհցի»«0՛ֆ, սիրտս մաշել էչ». «Ո՛՛ֆ, գլուխս պայքում էո. «0՛յ. ոտքս ցավում է». «Ամա՛ն, էլ չեմ կարող դիմանալ»:

Դժգոհություն, անքավականություն, բառկություն-- «0՛ն, գլուխս տարել է». «0՛ճ, ծրբ պիտի դրա ձեռքից ազատվեմ». «0՛ֆ, էլ Հանգիատ Քուն չունի մարդ էս անիրավ մոծակեերից»- «է՛ճ, դուք էլ մարդ գտաք. «Գլուխս տարար է՛լի». «Ը՛Բ, չմծու էլ պրծնեմ». «Ո՛ւճ, էլի եկավ». «Փիե՛,էդ լակոտը մեզ խայտառակ կանի». «Ամա՛՛ն,այդքան ՃճամբեՐություն չունեմ»: «էհե՛, քադավորի անուն ունես, մե՛ր Ծաղո, հեգնանք,ՒԷմծիծաղ-«Համա մոզի ժամանակդէր Բա՛». «Հա՛, դու էիր մնացել». «Հա՛յ, չտողաջ. հս քո մարդ ասողին»- «Պաճո՛, մի զարկով երկու գել է սպանել». «Հի՛Բի՛, ուսյալ ես Բա՛». «Պա՛ճ, պա՛ճ,պա՛ճ,մեեակ դու էիր։ որ կայլիր»: ջեզցավակցություն--«է՛յ աշխարտճ, Ափսոսանք,կառեկցություն, եից բան չՃասկացանք». «Է՛յ չաճելություն, անցար ն քեզ Հետ տարար ամեն այս անցավոր ինչ»- «Վա՛յ,Խե՛ղճտղա, իզուր կորար»- «Ավա՛ղ փառքին». «Ավա՛ղ. այն օրերն էլ ետ չեն դառնա». «Վո՛ւշ-վո՛ւ, Անուշ, վո՞ւշ-վո՞ւշ քուրիկ, Վո՛ւշ քու սերին, թու յարին, Վո՛ւշ-վո՛ւջ, Մարո, վո՛ւշ-վո՛ւշ իգրթ, Վո՛ւշ քու սիրած սարերին». «Փետրում է ծաղկած ափերը ճին-Հչին Ու գոռում գիժ-գիժ-- վա՛շ-վի՛շշ, վա՛շ-վի՛շշ». «է՛լ ծք կորել». «ՀԵ՛լ գիդիէմ կորած մանկություն». գիդի օրեր»որտե՞ղ «Հե՛յվախ,կյանքս ցավ ու վշտով ան«Հե՛յ գիդիգիժ չաճելություն». ցավ»: տճանություն,աշբճամառճանք-- «ինչ կեզտոտն Ջզվանք,խոոշշանք, է, թյո՛ւճ».«էլի ճազում է խոզի ճուտը, թո՛ւ».«Թո՛ւճ, դե՛ն եհտիր». «Փո՛ւն, անտա՛շ վայրենի»- «Ֆու, այստեղ ամեն ինչ ապականվում է». իսկ այդ «Կինը պետք է կին լինի իր բոլոր արտաքին Ճճատկանիշներով, «Ֆո՛ւճ, էեչ կոպիտ բարիտոնը իսկ այդ ֆո՛ւ». բեղիկնե՞րը ֆո՛ւ. մտնես «Ի՛, «Ի՛, էչ. դու». կեղտոտն գետինը շան երես ունի», Ջարմանք, անսպասելիություն, «Մին էլ, րճը՛» անակնկալություն.-աղվեսն եկավ». «Մեկ էլ տեսնեմ, ըիր՛, արչի բունը առաչիս». «ՕԲո՛, դեղեած խոտերի վրա սառած արյուն կաո. «Պա՛ն, դրանք Ճո գելեր են». «Պա՛ճ, էդ ինչ ուժեղ է եղել այդ մարդը». «Ա՛ճ, ուրեմն նա ազատվեց».

«Ուտում

է ճա՛».

Պատմությունիցկտրվեցի'--

Իա՛»:

Ուբախություն,Բոճվանք,բավականություն, բավառուովածություն է արդլոք լսում ձեզ». «Հել ջա՛ն,ԲԵլ ջա՛ն, լանջեր մարջան». «էյ ջա՛ն, Ճճայրենիք,ինչքա՛ն սիրուն ես». «0՛,

«Ջա՛ն, Ճճայրենիծղրիդներ, Ո՞վ

«Ուխա՛յ,ինչ

լավ ջուր է». «Օխա՛յլ, սիրտս Ճճանգըստացավ». «Ա՛խ,լավ պատժվեց». «ՄԱ՛,եկա՞ր,մե՛ր տզաջ.«Ո՛ւ «-ո՛ւ ինչ Ճամեղ է. շատ լավ բան հս բերել». «Ո՛ւ, Ապի,սրանք ժամ ունէ՞եւ-Ունեն, բա՛ս:--էստեղէլ պրիստավկա՞ որ։-Կա, բա՛ս»: Ի, զմայլանք, ճուզմունք-Հիացմուն Մի աշխարճ ար«Ա՛յ ձի ժի». «0՛, գրքերի աշխարձըտիհզերք է անեզր». «0՛, ինչ գեղեցիկ աէ». «Ս՛ճ, ինչ վեշապանծ ռավու»է»- «0՛լ, էնչ ճրաշագեղ մարգագետին չոեսարան էր բացվում մեր աչքերի առաչ». «Ո՛ֆֆ. ինչ լավն է», Սպառնալիք,սաստում, սբտնեղություն-- «Փայտը գլխիդ կտամ, ա՛յ». «Խելոք մեա, կծէծեմ հա՛». «Ա՛, ուրեմե ինձ չե՞ս լսում». «ի՞նչ հս է, ուղում ինձնից, իա՛». «Դե բավական է էի». «է՛, բավակա՛ն սիրտ չունեմ, ո՛ւֆ»: «Առհցե՛ք, վերջացրո՛ւ»Սաշսափ, ԵՐկյուղ, վախ-- «Ամա՛ն, նա գիժ է, մեզ կռպանի». «Հա՞յ,ճաճշա՛յ,փախեք». «0՛, 2արօավիելի «Վա՛յ,ճաբա՛յ,փախե՛ք». է դրան նայելն իշկ»: «Ցուրտըտարա՞վ Վա՛ճ ։նաՀանդիմանություն, կշտամբանք-այդ

ինչ լավ եղավ».

թող անում Մի շունչ քաշեմ». «ՕԲո՛,ձայնդ սիրաճարվածես». «0, գլուխս մի տարեք»:

շեն, Չես

դողաց:

չլինի՞Թե

«է՛, ճամակեոպում,ճհուսահատություն-Անտաիբբեռություն,

մենք

է՞նչ կարող ենք անել». «է՛ճ, մի օր էլ մենք եեք աշխարճից գնալու». «է՛ճ, մաճից ազատումչկաս Խբոխտանք,պառծանք-- «Հայ-ճո՛ւյ, ծս քո խոսքերից վախեցող

մոտիկ տեղից եկա, Տես որտեղից Ճիմա կգամ»: չեմ». «Հայ-հա՞յլ, ԽՐախուսանք-«Ա՛յ, մի ձեզ տեսնեմ». «Հա՛լ Հող ջրի Աստված»: Ե՞կմտություն,նեբքին Բճառցում--«Հըր՞,էա քա՞րն է մեզ բախտ բերելու».«Հը՛մ բարեկամ.լա՛վբարեկամ Աէ»: զ-- Աղջկասամուսնացրիւ-է՛:-- ՆռրաՀետաքոքբասիճություն-ու

փեսայի

Հետ

գնացին ճանապարճորդության:--է՛»:

Այստեղ անչրաժեշտ հնք

նշել, որ ձայնարկությունսպառիչ ու ճշգրիտ չեն նշանակությունները կարողՃամարվել, որովչետն, ինչսլես ասված է արդեն, ձալյնարկությունՆերի իմաստները ճաճախ դժվար կամ ուղղակի անճնարին է սովորական բառերով արտաճայտել, իսկ մյուս կողմից էլ դրանք շատ դեւպքեբում պալմանավորվածեն լինում շարածլուսականշրջապատովընգճանլապես ն նախադասությունից նախադասություն տարբեր են լինում: Մնում է ւսվելացենել, որ բերվածներով չեն սպառվում Ճայերենի բոլոր ձայնարկությունեերը, որովշետն ձայնարկություններն այնպիսի բառեր են, որ ամեն բուպե կարող են ստեղծվել ամեն մեկի կողմից:

եճրի՝մեր

սաշմանած

Համարում

այս

Կոչական ձալնարկություններ ն բնաճալճականբառեր

ԿՈՋԱԿԱՆ ԶԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ..-Այս ընդճչանուր անունով են կոչվում այն ձայնարկությունները, ռրոնք գործածվում են ուրիշի ուշադրությունը գրավելու Համար՝ նրան մի բան Հաղորդելու, մի գործողուքյան մղճլու ն այլ եպատակներով, ինչպես, ԲԵ՛յ,է՛լ, ա՛, տռո՛, քա՛, դե՛, դե՛ճ ն այլն: Սրանքսովորաբար գործածվում են կոչական բառերի կամ ճրամայական բայաձների 6ետ. կոչական ձայնարկությունների մեջ են զետեղվում նան կենդանիներին կանչելու կամ քշելու, վանելու ձայները, ինչպես՝ ջո՛ւ-ջո՛, բիժո՛-բիժո՛, հո՛-ճո՛, քը՛շ, քշա՛, փի՛շտ ն այլեւ Ստորնե բերվում են կոչական ձայնարկությունեհրի գործածության օրինակներ գեղարվեստականգրականությունից: «Հե՛յ ուլատեր,Բե՛լ գառնատներ,ելե՛ք, շուտով բացեք դռներ» են Գելերն ինձ ուտում Օգնեցեք, (Թում.). «-Աղանիկ ճԵ՛լ

Բե՛յ...» (Թում.). «Հե՛յ, զարքնեցե՛ք, առյո՛ւծ Թաթուլի» (Թում.). «-- է՛լ, որդի, ասավ, մեռնեմ «-- է՛յ, չան սարեր, Սասման սարեր» (Թում.).

քաջեր,

Է՛յ, Ձուրաբի տղա,

բեզ ի՞նչ է պատաճել, Հո «Ա՛ տղա, նա էլ մեր կունենա մ՛ Ա՛ ետ տղես չնտզա, կասի, «իմի նրա մերը ճամփա կպաճի

մա՞րդ նս սպանում» (Ջար-). «-ճետնի՞ցդչե՞ն ընկել» (Անան.). տղա,

Ա՛յ

Պաճապաններ (Թում.).

իր լուսին»

տղա,

կավ» (Թում.). «-- Ո՛վ (ուսեղեե,դոներդ բաց»(Թում.). «-- Ո՛վ բաԻ՞նչ ես ներս խցկվում, տո՛ լաՐեգութ, քեզ եմ խնդրել» (Թում.). «-«նա մնաց անտուն, մնաց բնավեր:-ծՓիրակ,գեա քու բանին» (Թում.). Տո՛ լաճ տնավեր: եղավ անդադար, եղավ բնավեր:-- Տո՛ լաճ տնավեր» (Մնակ).«-- Քա՛, խամէ, որդի՛չկսովորի» (Թում.). «-- Քա՛, ես է՞նչ կիմանամ» (Զար). «-- Ի՛նչ ես կծկվել, ադա՛ քեղ տղամարդ պաԱդա՛, էդ եզները խոտը քափում են, է՛լ...» (Զար-), ճիր» (Ջար-). «Դե՛, գնա՛, Քեզ «-Դե՛, վե՛րկաց, օրն անց է կենում» (Թում.)-«-«-Դե՛ր, տեսնենք, դոճ մատաղ, աստված բարի ճամփա տա» (Թում.). «-Դե՛ճ, ասա՛, ու ես իմ փողերով (ՇիրՎ.)Խելքով» Քո ուսումով, այս րուլնիս, շան աղչիկ» (ՇԵՐՎ-): Փի՛շտ,փի՛շտ,--վեր թռանք մենք» (Թում.). «Հացատաննեղ Ջո՛ւ, չո՛ւ, չո՞ւ...»(Խանզ.).«-- Քի՛շ, Ռ՛շ,-- չարադուռը ճոռնչաց:-լսվում էր մեզավ Աթագազին»(Խանզ-)- Հո՛, հզ, ճամբերի կի բանդավառ ձայնը» (Ջար.):

բոլո՛րն

ասա

ԲՆԱՋԱՑՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԵՐ.--

--

ինչպես նշված է արդեն, ձալյեաթկությունների Մեջ դրվում նան բնաձայնությունեերը կամ եմանաձալքնությունները, որոնցով լեզվի մեջ աշխատում ենք վերարտադրել կենդանիների, առարկաների, բնության երնուլթների ձայները: Ստորն բերվում հեն այսպիսի օրինակներգեղարվեստականգրականությունից: են

«Հանկարծ մի Թփի Հետնում (օզվեց կաքավի ձայնը:-- Կա՛խ-կղա, շա՛խ-կղա»(Բակ.). «Հա՛ֆ-ճա՛ֆ, ճա՛ֆ-ճա՛ֆ, ԱՀա այլապես ճՀաչումեմ ես.

Հա՛ֆ-ճա՛ֆ, ճնա՛ֆ-ճա՛ֆ,Ու Ղա՛,

ղա՛չղա՛,ղա՛

«Մքայն լսում

եմ

զգույշ

այսպես Պաճում

տունն

եմ

ես»

(Թում.).

Պատասխանեց Ագուվն թոավ» (Թում.). ոտնաձայնի, որ խաշամը կոխելով առաջ է ու

Բան չի ծրնում, բայց գալի-- խը՛շտ, խըշտ, խը՛շտ, խը՛շտ դարձյալ մոտենում է ավելի խը՛շտ,խբ՛շտ, ավելի» (Թում-). «Կռունկխը՛շտ, ները մոտեցան ու կանչելով անցան նախարարներիգիլեի վրալով» (Դեմ.).«Մոտակա ժայռի աշտարակից մի թնչուն «ճր-նըէր անում» (Դեմ.). «Նրանք շարունակում էին շ-ր՛փՀա չ՛» ձր-ճը--չի՛», շ-բ՛փ ծեծել թաց թաղիքները»(Անան.). «նս չիրիդ եմ խաղում գորգի տալիս, որ մարվեն՝ «շբ՛պչ շի՛պ, չր՛պ» վրա, մաճակով Ճճարվածներ «Ամեն տեղից կաթում էր այդ վրանը՝ չր՛պ. չր՛պ, չը՛պ» (Ա(Անան.). նան.). «Բակատեղիկողմից լսում եմ կացնի Հեռավոր ձայնը՝ թբ՛խկ-թբ՛խկ...»(Անան.). «Ջրորխկ Հա թրոր՛խկ նորից շինեցին» (Թում.). «Շրոր՛խկ Հանկարծ դուռը բացվեց, Թուրքկանացով տունը էլ դճոլը-լցվեց» (Թում.)-«ես ու Ակոփըզուռնեն զլեցինք,էս Դավիթն Հա դըր՛մբ,կես գիշերիժ, էս վերանա դաշտումը ածում ենք» կը՛մբ

ու

«Կոլո՞ւ-կոլո՛ւ»

թր՛խկ-

ս

(Թում.):

որոնցից էլ՝ Բնաձայնական շատ բառերից կազմվում են բավեր, գոյականներ, օրինակ՝ սվավալ--սվօվոց, գվգվալ--գվգվոց, քխկալՔեկոց, շխկալ--չխկոց, թխկթխկալ--ՔԽկթխկոց,չխկչխկալ--շխկչըխտզտղալ--տբզտզզոց, կոց, խշշալ--խշշոց, խշխշալ--խշխշոց, տզզալն այլն: տրզոց

ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մ. Մ. Մ.

Մ. Ա.

Աբեղյան,Հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1965: Աբեղյան, Աշխարճաբարիքերականություն, Վաղարշապատ,1906:

Աբեղյան, Աշխարհաբարի Բոլովները, Վաղարշապատ,1908: Աբեղյան, Հայցական Բոլովը մեր աշխարճաբարում, Վաղարշապատ. 1909: Աբրաճամյան, Հայերենի դերբայները ն նրանց ձնաբանական նշանակությունը,

Երնան, 1953։ Ա. Ս.

Աբրաճամյան, Բայը ծամանակակիցճալերենում, Ա, Երնան, 1962: Աբրաճամյան,Ժամանակակից Բալերենի չթեքվող խոսքի մասերը,

1959: Ս. Աբրաճամլան, Զթեքվող խոսքի մասերը ն

Երնան,

նրանց բառական ու ջերականական ճատկանիշներիփոխճարաբերությունը ժամանակակիցԲալերենում,Երնան, 1965: Ս. Աբրաճամլան, Ժամանակակից ճալերենի քերականություն, Երնան, 1989։ Ս. Աբրաճամյան, Արդի ճալերենի դերանունները. Երնան, 1956: Ս. Աբրաճամլան, Ն. Պառնասյան, Հ. Օճանյան,Ժամանակակից Բայոց լեզու, 8. 2, ձնաբանություն,Երնան, 1974: Է. Աղալան, Լեզվաբանության ներածություն, Երնան, 1967: Է. Աղայան, Ժամանակակից ճալերենի Բոլովումը ն խոնարճումը, Երնան, 18987: Է. Աղալան,Հ. Բարսեղյան, Հալոց լեզու, Երնան, 1971: Հ. Աճառյան, Հալոց լեզվի պատմություն, 6. 1--2, Երնան, 1940--1951։ Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն ճայոց լեզվի, Բ. Լ--5, Երնան, 1952-1967:

Աճառյան, Հալ բարբառագիտություն, Մոսկվա--Նոր-Նախիջնան, 1811: Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարճաբար կամ արդի Բալերէն լեզուի, Վիէննա, 1866:։ Ա. Այտրնեան, Քերականութիւն աշխարճսբար կամ արդի Բայլերէն լեզուի, ՎիԷնՀ.

Ա.

նա,

1883:

Վ. Առաքելյան, Հալերենի շարահյուսություն, Ա, Բ, Երնան, 1958, 1964:

Վ. Առաքելյան, Ժամանակակից Բայերենի ճուովների ն Բոլովական կապակցությունների իմաստայինառումները, Երնան, 1957: Մ. Ասատրլան, Ժամանակակից ճայոց լեզվի ձնաբանության Բարցեր, Ա, Բ, Գ,

Երնան, 1970,

1978. 1977։

Բարսեղյան, Արդի ճալերենի բայի ն խոնարհման տեսություն, Երնան, 1953: Հ. Բարսեղյան, Հատուկ անուն, Երնան, 1964: Հ. Բարսեղյան, Մ. Աբեղյանի Բինգ Բոլովի տեսությունը ն նրա ճին ու նոր քըննադատութլունները, Երնան, 1967: Հ. Բարսեղյան, Հալերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Երնան, 1980: Հ.

Ս.

1978: Գ. Ս. Ս.

Գալստյան, Ածանցումը

ն

ածանցները ծամանակակից ՔԲալերենում,Երնան,

Գարեգինլան, Շաղկապները ժամանակակիցճալերենում, Երնան, 1888: Գյուլբուդաղյան, Թվական անունը ծամանակակիցԲալերենում,Երնան, 1964: Գյուլբուդաղյան, Հալոց լեզվի մեթոդիկա, Երնան, 1978։

Ա. Գրիգորյան, Հալոց լեզու. Քամար, Երնան, 1963:

Դասագիրք տեխնիկումների ն

ուսումնարանների

Դաղբաշեան. Արնելաճալ աշխարճաքարիքերականութիւնը, Թիֆլիս, 1913: ճալերենիԲոլովումը ն խոնարճումը, Երնան, 1971: Հ. Հարությունյան. Ածական անուն, դերանուն, Երնան, 1976: Ս. Ղազարյան, Հալոց լեզվի ճամառոտ պատմություն, Երնան, 1954: Ա. Ղարիբյան, Հալ բարբառագիտություն, Երնան, 1953: Ա. Ղարիբյան, Հալոց լեզվի դասավանդմանմեթոդիկա, Երնան, 1954։ Ա. Ղարիբյան, Հալոց լեզվի քերականության դասագիրք, Երնան, 1985 (ալլն ճուլնի Բաջորդ Բրատարակությունները): Ա. Ղարիբլան, Հալ մանկավարժական լեզվաբանություն, Երնան, 1969։ Գ. Ղափանցյան,Ընդճանուր լեզվաբանություն, Երնան, 1939: Ստ. Մալխասեանց,Հայցական Բոլովը աշխարճաբարի մեջ. Թիֆլիս, 1910. Ա. Մարգարյան, Հալերենի Բարադիրբալերը, Երնան, 1966: Ա. Մարգարյան,Արդի Բալերենիկապերը, Երնան, 1955: Ն. Մելիջ-Թանգեան, Աշխարճաբարի Շուշի, 1893: քերականութիւնը, Ա. Մուրվալլան, Հալոց լեզվի բառային կազմը, Երնան, 1955: Պ.Շարաբխանյան, Գրաբարի շաղկապները, Երնան, 1960: Ստ. Պալասանեան,Ընդճանուր տեսութիւն արնելեան նոր գրավոր լեզուի ճագոց, Թիֆլիս, 1820: Ստ. Պալասանեան,Քերականութիւնմայրենիլեզուի, Թիֆլիս, 1884, 1906։ Ն. Պառնասլան, Շարաճլուսական ` Բամանիշները ժամանակակից ճալերենում, Երնան, 1970: Ն. Պառնասյան, Քերականական ՔԲամանունությունը ժամանակակից քալերենում, Երնան, 1979: ' Հ. Պետրոսյան, Գոլականի առումները Բալերենում, Երնան, 1960: Հ. Պետրոսյան,Գոլականի թվի կարգը ճալերենում,Երնաք, 1972: Պ. Պողոսյան, Բալի եղանակալին ձների ոճական կիրստություններըարդի Ճալերենում, Երնան, 1959։ Գ. Ջաճուկլան, Ժամանակակից Բալերենի ճոլովման համակարգը, Երնան, 1967: Գ. Ջաճուկլան, Հալոց լեզվի զարգացումը ն կառուցվածքը, Երնան, 1989: 1974: Գ. Ջաճուկլան, Ժամանակակիվ Բալերենի տեսության Բիմունքները, Երնան,՛ Գ. Ջաճուկյան, Է. Աղայան ն ուրիշներ, Հալոց լեզու, Երնան, 1880։ Գ. Սնակ, ԺամանակակիցԲայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1938։ Գ. Սնակ, ԺամանակակիցԲալոց լեզվի դասընթաց, Երնան, 1955: Հ. Օճանլան, Ածական անունը ժամանակակիցճալերենում, Երնան, 1962։ «Օուօտ47Շոի, 116քօրքաո, Ւ, Անօոփշոն Փքուաներմն հ քոս: Քոօու, Յ.

ԹՌ. Իշխանյան,Արդի

1915. 7. 8.

Ձ3Եր., ԻՂՕՇԽՑՉ,

ԲոյխՓատո, 8.

Թոօրքնոօտ, Քջշշճոտ

35Եր,

1947. Ի1.-մ41.,

Ի1ՇԸԽՑՁ,1958. քջշճաամՅԵ Լոութոճ-Փծրօքյո Ւ ոք., ԸՕՑք-ոճարար 1950. 7.

Ո1ՕՇԽՑ2,

83Խրւ2, 1, ՐքշռաճոյնւտքՇեաօրօ ՋՅԵՈԿՕՅԵՅԽՒԸ, Էքօտշի, 1978. Ը Բ. Մ առջոտի, Օճոլթբ կ Հք ԸաօՇ Ո1-Է., 1963. ո ՇՕտքշաշսաօխՅքեզոծուօել Ջ3եղծ, 8. Լյուռոռւ, Ճքւտետտ Բոաշխօօ, էՖքը ՇՕոքշաօիեօրՕ քյճշաօրց ՊԽքՀՄքԻ0ՐՕ Ք. Խ. Փաաօտ, է. հ. Բ հԼ

1ԼԻՇՑ, 1965. ՔՇՇոտն83Եր։, իՂՕՇԽՑ2. 1981.

ԼԱՅոՀԿաՔ, Ճ. ԷԼ

Շօ8քշխշեխոն

ՏԼՐՑՏՏԵսՐք, 1901.

մօ5 Խ4րԱԱՏշհ--Ճոտչուչբհծո, 1. Բոո6է ԷՈՏԹոՏօիծ Օռուոճեն Բ. ՇԱՀ, Ճմլողտծուտշհօջ ԵԼօտշուուծսչի, ԷԼ61461Ե6-ք.1914. 1711. Ս. ՏՀհւ666-, Լիօտտսքստ հոքսճօ ՁՈՌՇՈՒՇՅԸ,ՃՈՏԼօժշու.

Ց3ԵԼԵ8,

ԷԼ հ.

Լումօոօծ,

ՀԱՄԱՌՈՏԱՓՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՂազարսսԱղայան Հրաչլա Աճառյան Աճան. Վախթանգ Անանյան Բակ. (ԱԲ) Ակսել Բակունց ԳԱՏ «Գիտությունների ակադեմիալի տեղեկագիր» Վաճագն Դավթյան Դավթ. Դեմ. Դերենիկ Դեմիրճյան ԵՊՀԳԱ Երնանի պետական ճամալսարանի «Գիտական 6աշխատուԱղ.

--

Աճառ.

--

--

--

ՀՇ

--

թյուններ»

Ջար. Ջոր.

--

Թում. Իս.

--

ԼՈՀ

Նաիրի Ջարլան Ստեփան Ջորյան Հովճաննես Թումանլան

Ավետիք Իսաճակլան «Լեզվի ն ոճի Բարցեր»

Լր. Լրագրեր Խանզ. Սերո Խանզադլան --

--

Մուրացան

Նալբ.

Միքալել Նալբանդյան Շիրվանզադե Եղիշե Չարենց «Պատմա-բանասիրականԲան-

Շիրվ. Չար.

--

ՊԲՀ

--

դես»

ՀովճաննեսՇիրազ

--

Մուր.

Պատկ. Ռափալել Պատկանլան Պար. Հակոբ Պարոնլաճ Սմբ. Սմբատ Գունդստաբլ Վարդ. Վարդան Այգեկցի Վերֆ. Ֆրանց Վերֆել Տեր. ---Վաճան Տերլան էն Տոլստոլ Տոլ. Րաֆ. Րաֆֆի Փափ. Վրթանես Փափազյան --

--

--

-

--

--

--

Օտ.

--

--

Երվանդ Օտլաճ «8օոքօօխ 835 03իտաող»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՈՍՔԻ

Ց

ՄԱՍԵՐ

ԳՈՅԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

.

.

Գոլականի թվի քերականականկարգը Գոյականի Բոլովի քերականական կարգը Հոլովների Բամակարգըարդի ճալերենում

Հոլովում

`

Հոլովների կազմությունը Ընդճանրական,ձնային,

իմաստային, ճնաիմաստային պատմական Քոլովում80 սեր Ջուգաձնությունները Բոլովման համակարգում .

.

..

ս

.

կարգը Առկայացման(որոշլալի ու անորոշի) քերականական Անձի ն ոչ անձի ք-«րականականկարգը Գոլականների կազմությունը

Ածանցում Բարդություն բարդություն Համադրական

ԱՆՈՒՆ

Ածականի տեսակները Ածականի ճամեմստության աստիճանները Ածականների ձճոլովումը Ածականներիկազմությունը .

.

Ածանցում

Համադրական բարդություն .

Վերլուծական բարդություն ԹՎԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

Հապավում

Բարդություն

Վերլուծական բարդություն

ԱԾԱԿԱՆ

,

Թվանանների տեսակները Քանակական թվականներ Խոտորակալինթվականներ Դասական թվականներ Բաշխականթվականներ

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

Դերանվան ուսումնասիրության .Դերանվան տեսակները Անձնական դերանուններ Ցուցական դերանուններ Փոխադարձ դերանուններ Հարցականդերաճուններ

Բարցերը ընդճանուր .

ւ8

Հարաբերական դերանուններ

Որոշլալ դերանուններ Ժխտական դերանուններ Անորոշ դերանուններ

ԲԱՅ

Բայերի կազմությունը .

.

Համադրականն ճարադրականբալեր Պարզ, սոսկածանցավոր,պատճառական, Բայական լծորդություններն խոնարճումներ Բալաճիմքեր Բայի սեռի

օպեր կրավորական բազմապազկական ն

քերականական կարգը .

-

Ներգործական սեռի բալեր Կրավորական սեռի բալեր Ձեզոթ սեռի բայեր Բալի արտահայտության ձները

.

Դերբայներ

Անկախ դերբայներ

Անորոշ դերբալ Անկատարերկրորդ Հարակատար դերբսղ Ենթակալականդերբալ Ապառնի երկրորդ Կախլալ դերբալներ Անկատար դերբալ Վաղակատարդերբայ Ապառնի դերբայ Ժխտական դերբալ Եղանակալին ձներ Բալի դեմբի ու թվի քերականական Բայի ժամանակի քերականական կարգը Գործողության կերպի քերականական կարգը Երկրորդական վերլուծական ժամանակներ Բայի եղանակի քերականական կարգը Սաճմանական եղանակ Ներկա ժամանակ Անցյալ անկատար ժամանակ Ապառնի ժամանակ Անցյալի ապանի ժամանակ

կարգերը

.

Չ85

-

Ք91

-

Վաղակտտարժամանակ Անցյալի վաղակատար ծամանակ Անցյալ կատարյալ ժամանակ -

Ըղձալյան եղանակ Ապառնի ժամանակ Առցլալի ապառնի ժամանակ Պալմանականկամ ենթադրական եղանակ Ապառնի ժամանակ

-

.

.

Յ00

.

.

Անցյալիապառնի ժամանակ Հարկադրական եղանակ

-

յ

.

-

.

.

.

.

.

-

Ապառնի ժամանակ

Անցյսկի ապառնի ժամանակ Հրամալական եղան'.՝լ Բալի խոնարքմազ Բարացուլցի Ե կամ առաջին խոնարճում Ե խոնարճման պարզ բալեր

ընդհանուր նկարագիրը Յ13

Ե

խոնարհման սոսկածանցավորբալեր Պատճառական բալեր Ա կամ երկրորդ խոնարճում Ա խոնարճմսն պարզ բալեր Ա խոնարբման սոսկածանցավորբալեր Անկանոն բալերի խոնարճումը

ՅԼ6

`

Յ17 Յ17

Յ20

Պակասավոր բալեր Ժխտական խոնարհում Հարադրական բալէրի խոնարճումը

ՄԱԿԲԱՅ

-

Մակբալների կազսությունը

Յ40

Մակբայներիիմաստային դասակարգումը Պարագսղականմակբալներ Հացկանշալին մակբալներ

ԿԱՊ

Կապերիկազմությունը

Յ62

Յ67 ետադրություններ աստիճանականության իսկա369

Նախադբություններ ն Կապերի դասակարգումը ըստ կազմավորման կան ու անիպլական կապեր Կապերի իմաստալին դասակարգումը .

ն

Յ75

Կապերի հոլովառությունը ՇԱՂԿԱՊ

ՇայլկապԸերի Բարաբերակցություններնալլ Շաղկապների կազմությունը

խոսքի

մասերի

Բետ

Յ89

զուգա.,իր

Մեճադիր, շաղկապներ կրկնադիր կան ն ստորադասական շաղկապներ

Յց2

իմաստային

Յ96

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ

ն

Հ

Դ

Շաղկապների

ՅՑ2

դասակրգումը

ԲԱՌԵՐ

Եղնակավորողբառերի իմաստային

դասակարգումը

ՋԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

տեսակները Ջալնարկությունների

Բացականչականձայնարկություններ Կոչական ձալնարկությլուններ ն բնաձալնական -

ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

բառեր

.

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

"

.

.

.

.

.