Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթաց

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԳՈՒՐԳԵՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՍԵՎԱԿ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ԴԱՍԸՆԹԱՑ

ԵՊՀ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՏԴ ԳՄԴ

809. 198.1(07) 812Հ97

Մ -411

է Դասագիրքը վերահրատարակվում

ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի

հայոց լեզվի ամբիոնին ֆակուլտետի

խորհրդիորոշմամբ

Խորին երախտագիտությամբձոնում հայոց լեզվի իմ սիրելի ուսուցիչ ծերունազարդ մանկավարժ ՊՈՂՈՍ

եմ

ՀՈՎՎՅԱՆԻՆ

ն

հայ լեզվագիտությանիմ անմոռաց ուսուցչապետներ

Խմբագիր`Էդ. Բ. Աղայան

ՄԱՆՈՒԿ

Վերահրատ.խմբագիր`Ռ. Կ. Սաքապետոյան

ԱԲԵՂՅԱՆԻ

ն

ՀՐԱՉՅԱ ԱՃԱՌՅԱՆԻ

Ս411

հավերժ սիրելի հիշատակին

Սնակ Գուրգեն

Ժամանակակիցհայոց լեզվի դասընթաց. Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2009, 350 էջ: -

Ձեռնարկն ընդգրկում է ժամանակակից հայոց լեզվի պատմությունը,զարգացմանփուլերը, հնդեվրոպականլեզվի մեջ ունեցած իր տեղը ն տարբերլեզուներից փոխառածարմատներնու դրանց ընդլայնումները:

ԳՍԴ

1Տ81

978-5-8084-1186-9

Օ ԵՊՀ

81.2Հց7

հրատարակչություն,2009

թ.

ԳՈՒՐԳԵՆ

ՍԵՎԱԿ

ԵՐԿՈՒ

ԽՈՍՔ

Չնայած չուրջ վեց տասնամյակ վաղեմությանը՝ ւսկադեմիկոս

Շայոց լեզվի դասընթաց» ԳուրգենՍեւսկի«Ժամանակակից

բու-

շական ղասագիրքը չի կորցրել իր արղիականությունը: Այդ պատճառով նպաւռակաշարմար զտանք վերաշրաւոարակել այն: Գրքից կրճատվել են որոչ Շատվածներ, որոնք ժամանակի գաղաւիւսրախոսության պարտադրանքով արճեստականորեն ներմուծվել Լիս նրա մեջ: կատարվել են աննչան բառային ոճական չտկումներ, են այսօրվա գրական ձեերը փոլուսրինվել ձեերուվ՝ երկար Շնաբան տարիներ Շայ լեզվաբանության մեջ առանցքային դեր կատարած սույն դասագիրջը անխաթարներկայացնելու միտումով: Դասագիրքն օգւուս կարԼ ոչ միայն բանասիրության ֆակուլտետի ուսանողների,այլե ուսուցիչների, դասախոսներին Հայոց լեղվի մասու

նագետների Շամար:

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Յուրաքանչյուր լեզու, Շին թե նոր, գրավոր քե անզիր, Շանղիսանում Ն ժողովրդի Շոզնոր սւնղծագործուցյան ամենանախնական ն միննույն ժամանակ ամենանվիրականարգասիքը. նա Շակենսապատումն Լ այն վասարապես կենդանի Շիչատակարանն ու

զարգացրել Լ նրան ղարերի, Շաժողովրդի, որը ստեղծել ընթացքում: ղարամյսակների իբրն աչխարչշի ամենա՞շինն ամենաճարուստ լեզուներից մեկը՝ սքանչելի ինքնատիս| Շայոց լեզուն իր մեջ Շարազաորեն ցոլացնում Ն մեր ժողովրդի կյանքի պատկերընախապատմական Շնւսգույն ժամանակներից մինչն մեր օրերը: Ինչպես որ ոճր ինքը մարդնՆ, այնւլես ել լեզուն ինքը ժողովուրդն Ն: Լինելու|Ասիայում սմիոված Շնդեվրոպական կոչվող լեղուներից մեկը՝ Եվրուղայում Շայոց լեզուն իր ինքնուրույն անկախ տեղն Ե բոնում Շնդեվըուպականլեղուների ընւոանիքիմեջ սլավոնական գերմանական, ն իրանական ռոմանական այլ ցեղակից լեզվաճյուղերի չարքում: իր Հենթում ունենալով ն պաճպանելովայն ընդշանուրը, որ Շատուկ Ե Շնղեվբուզականբոլոր լեղուների քերականական կառուցվածքին Շիմնականբառաֆոնդին, խոր Շնադարից,ղեռնս ստրկությանը նախորդած ղարաչըջանից, Հայոց լեզուն Հազարամյակների ընթացքում,մեր ժողովրդի պատմական զարգացման պայմաններին Շամաւպատասխան, զարգացել, կաանընդչատ Շարստացել Է Լ տարելագործել իր քերականական կառուցվածքը, Շամալրել իր ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

բառապաչարը:

իր դարավոր գոյության ընթացքում Շայոց լեզուն, իճարկն, կրել Ե մլծ փուիոլություններ,ունեցել Լ անընդատ «չփումներ» մերձավոր Շեռավոր անշամար լեզուների Հետ, ենթարկվել ուժեղ փոխառուբոնի ձուլման փորձերին, ազդվել ժողովուրդների թյուններկատարելբազմաթիվ լեզուներից, բայց միչւո պաճանել Լ իր ինքնուրույնությունը, իր քերականականկառուցվածքի ն Շիմնական բառային ֆոնղի անկախությունն ինքնատիպությունը՝ ցուցաբերելով մեծ դիմացկունություն ն վիթլիարի ղիմադրողական

ու

ու

ու

նություն բոնի ձուլման փորձերին: Հասկանալիէ, որ անժիչելի ժամանակներիցմինչն այաօր Ճայ միջոց, իբրն մտածողությանմիջոց, ժողովրդինիբրն Հաղորդակցման չեր իբրն պայքարի ղարզացմանգործիք ծառայող Հայոց լեզուն ն անփուիոխվիճակում: Միչտ կենսականորեն կարող մնալ նույն ն կրող ժողովրղի Հետ՝ մեր լեղուն ել կապված լինելով իրեն ծնիչ ունեցել Լ անընդճատորակականղարգացում,անցել ղարզացման լեզվից դեպի ցեղային Շացորդական փուլերը,այն Է՝ տոճմային ն. լեզվից ժողովրղի լեզուն, ցեղայինլեզվից դեպի ժողովրգիլեզուն ու

որոնք թեն ոչ լրիվ կերպով մեզ ծանոթ մական փուփոլոությունները, աչխարէն Հանձին բարբառների,զրաբարի,միջին ճայերենի են ոչ Շանկարծակիգրեն, ունեցել ոչ Հարարի, իճարկե, տեղի ու

ոստյուններով: անսպասելիպայթյուններով,ոչ Հեղափոխական ամենանորը, ամեբազմաղան լեզվի Հայոց դրսնորումներից Լ, զրական աչխարծարարն նակենսականն ամենաժողովրղականը ե 19-րդ որ, ստեղծվելով 11-րդ դարում` աստիճանաբարմչակվեց լեզուն՝ազղային դարձավ Շայ ազգային Հասարակության ղարում ու

լեղուն:

-

կյանքի բազմազան ՎերածնվածՀայ աղգի ստեղծաղործական բնագավառներին սպասարկող Շայոց լեզուն իր ջերականական կատարելագործման կառուցվածքի որոչ ճչտման ետմ̀եկտեղ Լ Շարստացրել վերջին տասնամյակներիընթացքում վիթլսարիորեն Է իր բառային ամենից կազմիֆանակը, որ, իշարկե,աչթի ընկնում: առաջ ն ամենիցավելի մատչելի Լ ուսումնասիրության Համար: Սակայն ոչ պակաս կարնոր են ե չատ ավելի դժվար ուսումնասիրելի,այն որակականփոփոխությունները,որ տեղի են ունեցել ու

ընթացՇայոցլեզվիբառապաչարի մեջ:Վերջինւոասնամյակների

թում՝ չնորիվ իր Հասարակական, զիւտական, տեխնիկականն պետականնոր բարձր դերի, Հայոց լեզուն մեծ ճշտումներ մւոցրեց իբ Շոմանիչների,նույնանիչների ե զուգաշնո բառաձների իմաստային օգտագործման մեջ: Դեռնս 1916 թվին Հովշաննես Թումանյանընկատել էր, որ մեր լուսավորություն, կրթություն, ջաղաքթակրթությունբառերի իմաստները ճչտված չեն ե նրանք գործածվում են մեկը մյուսի փոխարեն:Ներկայումս ո՛չ միայնայդ ու

բացնԷ վերացել, այլե' իմաստաբանորեն ճշտվելեն տարբերակվել ու

բազմաթիվ Հոմանիչներիայնպիսի չարքեր, ինչպես ցան-ցանք-

ցանքս, ցուցում-ցուցմունք, ծախս-ծախք, պաչտոնական-պաչտոնեական, կազմակերպական-կազմակերպչական, ազդային-ազգայնական,լայն-լայնական, բացաճայտել-արտաճայտել-դրսնորել, ցուՇայտբերել, Հասկացությունցաբերել-Շայտարերել-Շայտնաբերել-ի Շասկացողություն, ըմբոնում-ընկալում, պետություն-կառավարություն-տերություն-իչխանություն, վիճել-վիճարկել,ջննել-քննարկել,

նախատեսում-կանխատեսություն-Շեռատեսություն, դրականն գրքային,ձեռադգիր-ձեռացագիր այլն: Հետ Է, Պարզ որ միայն ժողովրդի կենսականորենկապված,դործ-

ճշտումներ, այսպես խելացիորեն կարգավորել երկար ժամանակ անխնամթողնված իր սեփականտնտեսությունը,իր գանձը: Սակայն Ն, մյուս կողմից, նան այն, որ ոչ մի ժամանակակիցլեզու չի պարզ կարող կառավարվել միայն իր սեփական բառադանձով,ինչքան էլ Հարուստ կամ անսպառ լինի այն: Ցուրաքանչյուր լեղու կարիք է զգում ավել կամ պակաս չափով օգտվելու ն այսպես կոչված միջազգայինբառագանձից,որը դառնում Է բոլոր լեզուների սեփաԱՀա թե ինչուՇայոց լեզուն կանությունը: Շամարձակորեն օգտվում է ւ ւսյդ «միջազգային» բառագանձից՝ դիմելովմեծ մւսսամբռուսերենի օգնությանը, որը մեզ տալիս Է իմաստարանորեն Շնչյուճշտված, կայունացած փոլսառություններ: Այսպես, նարբանորեն մինչդեռ արտասաճմանիՇայերը ցեմենտ իմաստով գործածում են մերթ սրմեն ֆրանսիական ձեր, մերթ չեմենւոո իւուսլական ձեր, մերթ բարդիզան, մերթ փարթիզան, պարտիզան իմառտով՝ նույնպես նան՝ մերթ սենֆոնի, մերթ սեմֆոնի ն այլն, մենք Հետնելով ռուսերենի օրինակին՝ գործածում ենք ցեմենտ, պարտիզան,սիմֆոնիակայուն ձները: ն մեր իսկ Շին բոլոր Հետնելով առաֆադեմ լեզուներիօրինակին լեզվի՝ գրաբարի ավանդներին, որի մեջ օտարազգի փոխառուԼ 4015-ի, ինչպես Շաչվել Է պրոֆեսոր թիվբ Հասնում թյունների ՀրաչյաԱճառյանը,Շայոց լեզուն, բնականաբար,չարունակում Լ իր բառապաչարը փոլխառություններով: Շարստացնել նորանոր Պատմությանտրամաբանականպաճանջով ն լեզվի զարգացման անճրաժեչտությանթելաղրանջով այսօր մեղ Շամար Շարաղատ բառեր են սոցիալիզմ, Շայերեն կոմունիզմ, օպերա, բալետ, ֆիզիկա, ն ռադիո,կոսմիկ,մատերիալիզմ, այլ նոր փոլխաՇարյուրավոր ու

ռություններ:

արճեստականորեն թարգմանելու միջազգային դարձած բոլոր ու բառերը ն աոնղծելու կամ գործաձելու այնպիսի անճասկանայղի «եղրեր» (այսինքն` տերմիններ), ինչպիսիք անմատչելի «Հայաչունչ» են մայթաձյութ, Շրասայլ, անկարգելն այլն: ընաչխարճիցՇնռու, օտար ն անբարյացակամաղդերի Ապրելով կլանող լեզուների միֆւավայրում՝ արնեմտաճայերըօտարաղզի փոխառություններիցխուսափում են ազգայինինջնապաչտպանության առողջ մղումով,երբեմն ել, դժժբախւոաբար, ղրդված լինելով ազգայիննեղ սնապարծությունից: Լեզվի այղպիսի «ինքնապաչտպանությունը», իճարկե, որոչ չափով նպաստում Լ սփյուռքի

տարբերակվածվերաբերմունք ունենալուանճրաժեչւոությունը: Շեւռո անցած մի քանի տարվա ընացքում ղլզալի Բանավեճից նկաւովեց նան Շայաղիտության ժամանասկակից աշխուժացում Հայոց լեղվի ուսումնասիրության մարզում. լույս տեսան մի չարք նոր մենւաազրություններ1. ղրանք բոլորը, միասին Շեւուղուռություններ առնված, մեծ ներղրում են Շայազիտության մեջ, սակայն ղեռնս բավարար Հիմք չեն տալիս ժամանակակիցՇայոց լեղվի լիակատար բաղմակողմանիղասազիրքթգրելու. ղեռնես արդի Հայերենի Հետ կասլված բաղմաթիվ Շարցեր կարուռ են մենազրական ուսումնասիրության: Նկատի ունենալով այղ" Հեղինակը առանց Հիմնական սույնձեռնարկը, որը վերամչակմանՀրատարակության Լ Հանձնում

լուն, թեն, մյուս կողմից, լեզուն կտրում

թվին (զիրք Բ.): թվին (զիրթ են քեքն չտկումներ, մեջ կուռարված Սույն Շրաւոււրակության ե նյութի որոչ վերաբաչլխում: Շավելումներ մւսսնակի ՆույնւվիսիդոճունակույամբՇեղինակը նչում է, որ սույն չխաւոության առաջին Շրատարակությանմեջ իր կողմից առաջ քաչպրոբլեմներ իրենց լուծումներու| ված ըբաղմաթիվ ղրույքներ բոնեցին ժամանակի դժվարին ֆննությունը ն ընդունվեցին Շաձնույցի տեյազիտության կողմից. այղպիսիներից են Շնչույթի սությունը, բառի Շասկացությունը, բայի Շիմնական3 Շատկանիչների դրույթը, ղերբայների Հասկացությունը, Շայերենի բաուսյին կազմի չերտերի ղրույթը, ժամանակակից Հայոց լեզվի կազմավորման Շամակարզիտեսությունը, ե, մանատվանղ,լսոււթի

ու

ե Հայությանը ապազդայնացման ձուլմանվտանզից Շեռուպածնու

դարձնում ջերմոցային ոչ կննսական:

Շեռացնում Է ժողովրդից,

ու

ու

ու

ու

ջանսկուվ| ձեռազրիիրաառանձինղըքերով,սաճմանավւակ ու

վունքով

լույս

Ե ւոեսել

Ա.)

ն

ձուլման ոչ մի վտանգ չունի Մայը ՀայԱպազդայնացման րենիքի Հայությունը որն ունի մայրենիլեզվով գործող Գիտությունների ակադեմի, Պետական Շամալսարան, տասնյակ այլ ժողովրդականլուսավորության աննախդպրոցներ, բարձրագույն ընթաց լայնցանց,բնաչխարճումկենտրոնացած Շոծ մտավորականություն կ իր ազգային մչակույթն նրա աղգային ձեր" Շայոց լեզուն պաճւպանող, զարգացնող կատարելագործող բաղմաթիվ այլ գործոններ: չրջանումաննախընթացկերպով Շարտուսցած ԽորՇրդային վարզացած լեզուներից մեկն Ե ԽորՇրղային Հայասւուսնի սլետական լեղուն՝նրա պետական-վարչական, ուսմունքը: մասերի նոր՝ իմացաբանական օրենսղրական-դատավարական, ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

արդյունաբերականզյուղատնտեական բարձր առող, բազմազան յն1» Ա դափարարկես

արա

Շեղինակըույս Շւսնձնելով սույն աչխատությունը՝ Տւլւսդրության

ու

ու

դ

ու

ներգործուն

նության լեզուն: ԱՀա թե ինչու Շայոցլեղուն,ւ

ղեղարվեստականզրակա-

'

նրա նորազույն մասնավորապես դրսնորումը՝ ժամանակակից Շայոցլեղուն ՇանդիսանումԵ ոչ միայն ե մեր ժողովրղի ՇոՇարաղատպետության ուշադրության գ տարության Շեառարկան, այլն մեր երկրի Շայագետների

ունի, որ այն կնպաստի ժամանակակից ՃՇայոց լեզվի Շաֆող դասավանդմանը մեր բարձրագույն ղպրոցներում իբըն ձնեոնարկ, մինչե որ ստեղծվեն Շնարավորություններ բուճականծրագրի

Շամաձայն կաղմելուլիակատար դասագիրք: Նուեմռեր. ՒՆ:

ու

ա

ԹվիԱգաանիի ջ այուքը: լեղվաբանական ճիրված Լ" ավալված ղիսկուսիայի լործիվ ե ղվաբանական ՂիտուՄ.ռի ազա» թյունը ազատվեց ուսմունքի» ճնչող բեռից ստացավ անկա կան ՂՎի քափ. առանձէլ բաղաղըիչների՝բվիքլսարի լեզվի առային կազմի, Հիմնական ա ա

Ն. Յա

ն

նապես

լն

: այր

.

դ

տարբեր

«լ "

զարգաց

լ

ան

որ

Հա.

թ-

ԳՈՒՐԳԵՆ

Շայոց լեզվի,1-ին Լիակատարֆերականություն Հը. Աճառյան,

ները

(1952

ք.ն

ՍԵՎԱԿ

2-րղ Շաւոոր2-րղ զիրքր (1951թ.), Ար. Ղաթ.), Հայոցլեղվի ւպատմություն, ն

(1953 Հայերենի ղերբայները բիբյան,Հայ բարրբրառազիտություն թ.), Աչ.Աբրաճամյան, ն (1953 նրանց ձնաբանականնչանակությունը ԱրղիՇայերենի ք.), Հ. Բարսեղյան, բայի ն խոնարչման տեսություն (1953 թ.), Ս. Ղազարյան,Հայոց լեղվի Շամառուռ

պատմություն (1954

թ.)

ն

այլ:

ԼԵԶՈՒ

ԵՎ

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

8 1. ԼԵԶՈՒ ԵՎ ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.ինչպես ամեն մի գիտություն, այնպես էլ լեզվաբանությունը ունի յուր ուսումնասիրության Հատուկ առարկան: Այդ առարկան մարդկայինլեզուն Լ Ւր բոլոր ն մանրամասնություններով բաղմազանություններով: Մարդկային

լեզուն որքան Լլ անմչակ, ւլարզ, անզարգացաճլինի, այնուամեէ որակաւվես տարբերվում այն նայնիվ, բանից, որ սովորաբար կենդանական լեզու Լ կոչվում: Այս վերջինիս ն մարդկայինլեզվի Լական, սկզբունքային տարբերությունն այն Լ, որ մարգկային լեղուն Հասարակական լեզու Լ, ստեղծվել է ն ղոյություն ունի Հասարակության մեջ, ծառայում է Հանրային Հաղորդակցմանը, ձնեոքբերովի ունակություն Լ, մինչդեռ կենդանական«լեզուն» բնական«լեղու» Լ, ձսսարակականֆունկցիա չունի ն ձեռքբերովի չէ: Ճիչտէ, որ կենդանիները (նույնիսկ միջաւոները) լեղվի նման ինչոր բան ունեն, իսկ առանձնապես բարձրակարգկենդանիները(մարն այլն) ունեն ղանման կապիկները որոչ ճիչեր,որոնցով ինչ-որբան են Հաղորդումիրար: Այս երնույթը, սակայն, միայն արտաքին կողմով Լ նման լեզվին կամ մարդկային լեղվին:Խնդիրնայն Լ, որ կենդանականաչխարձում միչտ էլ կարելի Լ ղզտնելմարդկային Հւսսսրակության բազմաթիվ երնույթներին արտաքնապես նման իրողություններ. այյսսլես, օրինակ,կան միայն«Շասարակությունն ներով» աւզրող կենդանիներ միջաւոներ (մեղուներ,մրջյուններ ), կան «արչեստներ» ն «արվեստներ» ունեցող կենդանիներ(մեղուներ, ւտերմիւներ,մրջյուններ, կուղբեր), կան խաղաղաբարո կ կովասեր կտն «դասակարկենդանիներ (ճագարներ, բորենիներ),

զային»կենդանականՀասարակություններ (մեղուներ, տերժիտներ)

ն, վերջապես, ւոնտեսող վատնողկենդանիներ(մրֆյուններ,մկներ, )։ զիչատիչներ կննդանականաչխարՀչում ն մարդկային Հասարակության մեջ ու

գոյությունունեցող արտաքնապեսնման

երնույթների մեջ կա, տարբերություն, որի Հիմքը պետք Լ որոնել մարդու' իբրն արտադրության միջոցներ արտադրող Հասարակական կենդանու մեջ: բոլոր

որակական, սկզբունքային այնուամենայնիվ,

(ն Մարդը մարդկային Հասարակության բոլորիրողությունները) ն կենդանուց կենդանական Հոտերիբոլոր երնույթներից ) ւոարբերվում Լ նրանով, որ նա աչխատանք կենղանի Լ: իսկ կատարող Լ մւոաձողությանն զիտակցության Հետ. ղա կապվածձ աշխատանքը զիտակցականաչլսատանք|Լ ն ո՛չ թե կննղանական,բնաղդական դործունեություն: մի բան իրականության Մարդը մեջ կառուցելուց

առաջ

րանը կառուցում Լ

այդ

յուր

զլխում (մտքի մեջ)

առաջ արդեն զին, Քն ինչ սլետք է ավարտելուց

ստանա:

ն

զործձն

ինքնին ՀասկանալիԼ, որ մարղուն այս գործում օգնում Լ նրա իսկ վերջինս ամենասերտկերպով կապված|Լ մւուսծողությունը, լեզվի Հետ: Եվ այնքան ժամանակ, որքան որ լեզուն չի դիտվում Հեւ մւոածողության ունեցած նրւս առնչության մեջ, անկարելի Լ որոչել, քնե ինչ բան Լ լեզուն,անկարելիէ Հեռանալ կենդանական «լեղվիդ» երկու ուռքովկանգնել զիտական Հողի վրա,լեղզվաբանության առարկան' լեղուն ղիտել իրրն Հասարակական ն ոչ թե իրըն բնականերնույթ: Արդֆենենք, Թե ինչ բան է լեզուն ն ինչ Հասարակական ֆունկցիա ունի մարդու կյանքում:Առաջին իսկ ոչ լոր վերլուծումն ի Հւսյտ Լ բերում լեզվի ամենաակնբքալս, ղիտողությանՀամար ամենամատչելի ֆունկցիան. լեղունՀաղորդակցման միջոց էչ Բոլորիճամարպարզ Լ, որ լեզվի միջոցովմարզիկ իրար Հաղորղում են իրենը մտքերը ն իրար Հասկանում ն մտածությունները, իրար,կալում: նեգարելիԼ պատկերացնելըմի յուն, որի անդամները չունեն Հաղորդակցման որել միջոց ն իրարչեն Հասկանում: Այդպիսի ու

կանչով Հերայի

Հասարակությունն առասլե-

լական աչտարակաչինությանը

ձեռնարկածՀասարակության նման

անմիջապես կքայքայվեր: Պետքէ ղիտել,սակայն, ունեն որ մարդիկ միջոցներնս:Այսւլես,օրինակ,

երկա ցության,

ու

ւսյլ Հաղորդակցման

ղային ւզայմանական նչանների (դուՀամակարզը զանազանկոդերը(ռաղիոյի,

մավոր Ար» լորոնբներ), տին ասլա արական ագարի այնքան կարնոր ղեր, որքան Հնչականլեղուն: ո չունեն

այն, անկ թի կատի ունենալ ենթադրում փավորվում նն

րոք

պայմանական լեղու ն արժեորել լեզվի վրա

որ բոլոր այդ են որել

այն չափով, որ չափով Հենվածեն

սա

ու

ու

ւ

ու

Հեւոձւսկադրությունների միասնություն:

Մենք ոչ միայն լսոսում ն դրում ենք լեղվի միջոցով, ո՛չ միայն մեր մտքերն մտածություններն ենք Հաղորդում լեղվի միջոցով, այլն' մտաճում, լսորչում ենք դարձյալ դարձյալ լեղվի միջոցով, առարկայականաչլսարձՀը ճանաչում ն դիտակցումենք լեղվի միջոցով: Լեզվական իրողություններըչատ Հին ժամանակներիցդարձել են ուչաղրության առարկա: եթն Հաչվի չառնենք Հնազույն ղիտունների Գրերի (գաղափարազրեր,սեպագրեր, վանկազրեր) մչակումը ն քերականական աչլսատություններն ձեռնարկները,ապա դարժյալ Հին ՀույներնԼին, որ փորձեցին դիտական քննության առարկա դարձնելլեզվական որոչ իրողություններ (լեզուների տարբերությունը,Հնչյունին իմաստիկապը,լեզվի ձազումը, լեզվական քաղան այլն): քականությունը իբրն գիտություն լեզվաբանությունը մչակվեց ն ձնաՍակայն ու

ու

խուլուչամբրերի լեզուն, ծովագնա-

:

մւոքում քարգմանվում են այս կամ այն լեզվի: Այդ իսկ ալաւոճառով լեզուն պետք է ղիտել ո՛չ միայն իբրն Հաղորղակցմանմիջոց, այլե իբրն Հաղորդակցմանսմենակարնոր միջոց: Լեղվի Հասարակական մյուս ֆունկցիան ավելի բարդ Լ ն ալրաՀանջում Լ ավելի |լսոր վերլուճություն. խորապես կապված է մտածողության Հետ ն մատչելի է ղառնում միայն ներՀուն ուսումնասիրության չնորՀիվ: Երը ասվում Լ' լեղուն Հաղորդակցման միջոց Լ, միջոց, որով մարղիկ Հաղորդում են իրենց մտքերն մտածությունները, ենթաղրվում է, որ այդ մտքերն մտածությունները ինքնուրույնաբար դոյուլժյուն ունեն, առկա են Հւսղորդող մարդու զլիում, որը լեզվի միջոցով մխւսյն արւտուսծայտում, ղրսնորում, Հաղորդում Լ այն, ինչ որ արդեն կա իր զլիխում՝մտքում: Այս նսակեւտիցլեզուն ղիտվում է, ն կարող է դիովել, սոսկ իբրն տեխնիկականմիջոց, իրբն Հաղորդիչանոթ կամ գործիք, որը կապված չԼ մւոածողության Հետ, այլ միայն փոլխանցումէ չյն, ինչ որ արդեն կա, տրվածԼ մարդու մւոքի մեջ առանց նրան: Լեղվին այս ւտնսաղդաչտից նայողները,բնականաբար,անտարբեր, երբեմն նն արձասմարչականվերաբերմունք են ունենում դելի լեզուն' դիտելով այն իբրն սոսկ տնիսնիկականմիջոց, որը կարելի Լ ուզած ժամանակփոխարինելնորով կամ ւիուխոլսելուզած ձնով: սակայն, լեղուն ոչ միայն մտածողություններ իրապես, մւոքեր միջոց Հաղորդելու Լ, այլե մւոասծողությանմիջոց, մւոսծողության ձն ն ամենասերտկերպով առնչվածէ մտածողությանը' կազմելով նրա

ու

ու

ԿԱՄ ԼԵԶՎԻ ՏԵՍՈՒԹՑՈՒՆ.

Տ 2. ԳԻՏԱԿԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

վորվեց 19-րդ դարի առայջինկեսում: Այս գիտությունը, որ Հննված Համեմանե պատմական Լ ւուպրբերլեզուներիիրողությունների չարաճյուսությունը սովորաբար առնվում են Ձնարանությունը լեզվաբանություն: Քերակավրա,կոչվում Է պատմածամեմատական տության իրըն լեզվաբանական մի ինքնուրույն ամբողջություն լեղվի գիԼ ընդծճանուր լեզվաբանությունը իր մեջ ընդգրկումնան Պատմածամեմաւոական նությունանվան մուկ: ՎերջինսՀաճայվս ն ճյուղերը արւմտածայտու- Հնչյունաբանության բառաղզիտության որոչ տարրեր, որզես ւությունն Լ, որն ունի յուր առանձին նախազիտելիք: թյունները: լեզվականիլոողությունների անճշրաժեչտ ամեԱյսւես, օրինակ, պատմածչամեմաչոսկան լեզվաբանության ւոյն լեղվարանության ամենամասսայական, Քերականությունը նա է կոչվող Հնդեվրուչական Լ լեզվալսմրի ճյուղն է, որովՀշետն ավանղվում Թն՛ւռարճյուղը,որն ուսումնասիրում նածանրածանոլթ («ընտանիքի»)լեզվականիրողությունները,կոչվում է Հնդեվրուլաբական,թե՛ միջնակարգ ն թե՛ միջնակարզիցբարձր ղապրոցներում, կան լեզվաբանություն կամ Հնղեվրուղաբանություն:Նույն լեզվամինչղեռ լեզվարանական մյուս ճյուղերը (ընդծանուր լեղզվաբան Լ լեզկոչվող սեմական որն մի բանության ւսյլ ճյուղ, ղբաղվում այլն) ղասավանդվում նություն,Համեմատականթնրականություն են սեմական լեզվավախմբիլեզվական իրողություններով, կոչվում է միայն մասնադիոական ըարձրաղույն ղպրոցներում ֆաբանություն կամ սեմաղիտություն ն այլն: կուլւոեւոներում: Համեմատաբար ավելի լսոր Հաջող են մչակված լեզվաբանաՄայրենիլեղվի Հետ, ինչպես ՀայտնիԼ, տարրականն միջնակարգ է կան առանժմին ո րոնց Լ նրա քերականությունը, որի նպատակն ճյուղերը, մեջ Հաւոուկւոեղ դրավում ղւզրոցներում ավանդվում Հնդեվրովական լեզուների ւզատմածամնեԼ ղիտակցել Հնդեվբուվաբանությունը' ւոալ մայրենի լեզվի գործունօրինաչամությունները, մատականուսումնասիրությունը: նպաստել գրավոր ն բանավոր խուքի զարգացմանը նե Հող նաինչպեսընդՀանուրլեզվարանությունը, այնպես Լլ նրա առանձին լ,ապատրաստել քերականության միջոցով օտար լեզուներ սովոճյուդերեԲւնեն Հեւնյալբաժինները. րելու Համար:Այդ նռրաւուսկով էլ դպրոցումֆնրականությանը Ս է որն ուսումնասիրում Հնչյունաբանություն (ֆոնետիկա), ւորվում| գերաղանցապես ղործձնական բնույթ: Հնչական իրողությունները ե նրանց լեզուներիՀեչյունական, սովորող պատանեկությունն միջոցով Դպրոցում քերականության զարգացումը: Լ մայրենի լեզվի գործուն օրիերիտասարդությունըյուրացնում 2) ն զրավոր լսոսքի զարԲառագիտություն(լեքսիկոլոգիա), որն ուսումնասիրում է նաչափություններըի նպաստ բանավոր ն որի Հեւ բառապաչարը, լեզուների սերտորեն կապված են' դացման,ն 4եռք բերում լեզվաբանականանձրաժեչտնախազիտելիք ա) (էտիմոլոգիա), որն ուսումնասիրում Լ Ստուղաբանությունը իր մայրենիլեզվի Հիման վրա: բառհքիծագումը, առաջացումը,փոլսառությունները. ֆերականությունը, սակայն,որքան Լլ այն գիտական Դպրոցական ն բ) խմաստաբանությունը (սեմասիոլոգզիա կամ սեմանտիկա),որն խոր լինի, չի կարող անտեսել յուր անմիջական նպատակը' ուսումնասիրումէ բառիմաստիիրողությունները, իմաստային փոե, Հետնաբար,ի վիճակիչէ նույնիսկ մայրենի դործնականությունը' փախությունները լեզվի բոլոր ն նբանցպատճառները: իրողությունները քննության առարկա դարձնելու, 3) Քերականություն (գզբամատիկա որն ուսումնասիրում կսոսխորաւղեսզիտական, պատմածամեմատական ), Լ ղզիտելիքներՀաղորՔի կառուցվածքն կառլավցությունք ն որի Հավասարազորերկու դելու նրանց մասին: բաժիններնեն' Տարբականն միջնակարգ դպրոցներում ձեռք բերված բոլոր ա) Ձնաբանություն ոբն ղբաղվում Լ բառերի (մորֆոլոդիա), գիտելիքները, այդ թվում նան լեզվականը,լսորացվում,լայնացվում ն. կառուցվածքով ն. տալիս է նրանցՀամափոփվսիխություններով ուսումնասսիրութցյան առարկա են դառնում բուշերում մանրակրկիտ բաո կարգումն խոսքի մասերի. մասնագիտականդասընքացների միջոցով: Համապաւտոասվսան բ) Շարածյուսություն (սինտաքսիւ ), որն զբաղվում Լ բառերի Դպրոցական ֆերականությանը բուծերում ւսոխարինում Լ լեզկապակցությամբ նախադասության մեջ ն նախադասությունների վաբանականՀատուկ դիսդիպլին, որը կոչվում է լեզվի տեսություն կառուցվածքով կապակցությամբ: կամ ժամանակակից լեղվի դասընթաց: -

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

2-14

Լեզվի ւտեսությունը է: ւովյալլեզվի դիւոսկան ֆերականությունն նա սարակականլայն ՀաղորդակցմանընդՀանուր միջոց: Ավելին, գրաՆրա առաջ դրված են դգերաղանցաւնես տեսական լսնղիրներ. Լ կան լեղուն ժամանակի ընթացքում այնքան Լ ւուսրածվում, որ լուսաբանում ուսումնասիրվող լեզվի իրողությունները, ղիդառնում է նան լսոսակցական լեղու զրագետ ն ուսյալ ւոսկանորեն մեկնում բազմաթիվ լսնղիրներ, խավերի որոնք դպրոցական Համար ն կարծես նույնիսկ ձգտումէ ամրողջ Հասարակությանլոքերականության մեջ չեն անցվում կամ անցվում են միայն սակցականընղճանուր լեզու դառնալու: ցողաբար: ՊարղԼ, որ լեզվի տեսությունն իր նւզաւտակին Հասնելու Սակայն զրական լեղուն չի կարող դառնալ ամբողջ ՀասարաՀամար չի կարող սաշմանափակվելմիայն տվյալ լեզվի իրողուն կության խոսակցականլեզու, եթե նա միաժամանակ թյուններով նրա միայնւովյալվիճակիսումնասիրությամբ: Ռրել զգայինլեզու չԼ։ Ազգայինլեղուն՝ զրական լեզվի բոլոր ֆունկցիաներն լեզվի իրողությունները բացատրելու Համար Հաճայվս անծրաժեչտ Լ ունենալով ճանղերձ, նրանից բարձր է ն ունի յուր Հատուկ Հասարակական լինում այդպիսիներնուսումնասիրելիսՀաչվիառնել՝ ա) ֆունկցիան նս: Խնդիրն այն Լ, որ ազգային լեզուն ազդգորենկազտվյալլեզվի անցած փուլերըն բ) տվյալ լեզվի բարբառների ւվատմականորեն մակերպվածՀասարակության' ազդային Հասարակությանգրական նրա Հետ կապված ցեղակիցլեզուներիիրողությունները: լեզուն Լ, ավատական (ֆեոդալական) ն մինչավատականերերուն, թույլ չաղախ ունեցող Հասարակությանը Այլ ձնով ասած' լեզվի տեսությունը ւոնտեսասփվոխարինած' բացինկարազըրությունից, ՀւաււաԼ կան որը զերիչլսում մանավանդդպրոցական Համեմատաբար կուռ ունեցող Հանրություն չաղալս Քերականության մեջ, նան րակության զրական լեզուն: Ազգայինլեզուն սովորաբարչատ ավելի կատարումԼ պատմական Համեմատական ուսումնասիրուչատ թյուններ: ժողովրդական, ամբողջ ազգի ւսվելի մատչելին ւուսրածված, մեծ Լ խոսակցական Հալեզուն ղառնալու չատ ավելի Ավելորդ մաւոնանչել,որ լեզվի տեսությունը Հավակնություն յուրացնելու ն մինչֆեոդալական մար անձրաժեչտ է որոչնախակրթական ունեցող Լ, ղզրական լեղու քան ֆեոդալական զիտելիքներ ունենալ ընդՀանուր զրական լեզուն,որը սովորաբար կտրված է Հասարակությունների ինչպես ն տիրապետել լեզվաբանությունից, լեղվի տվյալ լինում դպրոցական ժողովրդական լայնագույն ղանդվածներից, Հաճավսնույնիսկ Քերականությանը: է անձասկանալի լոորթ լինում նրանց:

3 8. ԳՐԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒ, ԱԶԳԱՑԻՆ ԼԵՋՈՒ.- Լեզվի

Այսպես,օրինակ, մինչն ՎերաձնունղըԵվրոպայիբազմաթիվ ժոսնսություն սովոունենում են րաբար ղովուրղներինիբրն զրական լեղու ծառայում էր Հին լատիներենը, զրական լեզուները, մանավանդ,երբ նրանք նան պետականեն: Գրականլեզուն ե որը նրանցից ոչ մեկի մայրենի է Հարազատ լեզուն չեր. արնելքում' կարող լինել ւվեւտական, բայց ն ազգային, ինչպես մաշմեղական չփնել աչխարծում, իբրն դրական լեզու ծառայում Լին աղզգային լեղուն կարող Լ լինել զրական, բայց պետականչլինել: Պարզենք,թե ո՛ր լեզուներն են կոչվում արաբերենըն պարսկերենընան ոչ արաբ ն ոչ պարսիկժողովուրդգրական,ն ո՛ր լեզուները' ռուս ժողովուրդը ներին. երկար դարեր զրականության մեջ դորձաաղգայինկամ աղդգային-գրական: ծում էր Գրական կոչվում են ւսյն լեզուները, են Հին սլավոնականլեզուն, որն իբրն այդպիսինըբնղդծանուր էր որոնք Հանդիսանում այս կամ այն ճասարակության բոլոր սլավոնների Համար, Հայերիս զրական լեզուն մինչե 19-րդ զրականության,պաչտոնականզրադբության լեզուն:Սակայն դարի 2-րդ կեսը զրաբարն Լր, որը վաղուց արդեն դադարել էր ժողզրականլեղու բառորոչումն ավելի լայն իմաստ լեղուն սովորաբարՀանդիսանումԼ ղովրդական լեզու լինելուց ն իր կառուցվածքով քնրականուունի: Գրական տվյալ Հասարակության զրագետ խավերի Հաղորդակցման թյամբ չատ տարբեր Լր կենդանիբարբառներից լսոսվածքից: միջոցն ընղՇանրապես, ինչպեսն զրքի Հաղթանակնիր Հետ բերում Լ ի միջի այլոց նան Հրապարակային, ՀանրայինՀարարնե- կապիտալիզմի րությունների ընդունվածլեզուն: Նա ժամանակի աղզգային կաղմավորումներ, Հին' ֆեոդալական Հասարւսկությունընթացքում ղառէ դառնալ Հասարակության են տալիս ները ն տեղի կապիտալիստական ազդային ՀասարակուընդՀանուրլեզու ն բողջ Հասարակության են որոնք ստեղծում իրենց ազգայինդրական լեղուկողմիցիբրն ներՀա- թյունների, ներն ծին գրական, րայց ոչ ազգային լեղուներից: Հրաժարվում ուսու-

Հ

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ա

ու

ն մշւսկվեցինժամանակիընթացքումարդի Այսւզես կաղմվեցին ղերմաներենը, անգլերենը, ուուսերներ, իտալերենը, ֆրանսերենը, ն Հայերենըայլ տասնյակ լեղուներ:

Ազգային լեզու անունը տրվում Լ միայն որպես ազգություն

կազմավորված մարդկանց Հանրության լեզվին՝ե ւռարբերություն ն չատ ւտոշմայինցեղային լեզուների, որոնքնույնպես Հաճավսխալ լեղվի կաղմավորումը կերպովկոչում են ազգային լեզու: Ազգային ն Լ ֆնողալիղմի ղզուդգաղիպում կալի ոալիզմիՀաղվերացմանը քանակին, աղզություններ կազմելոււլրոցեսին:Հրապարակեկող Լ բուրժուազիան ձգտում իր չածերինծառայեցնել նոր Շասարակության գոյացող ազգային լեղուն:Սակայն ւսյդ լեղուն միաժամանակ ծառայում Լ ամբողջ ազգին, այսինքն' նան ժողովրղական, դեմոկրատական լսավերին,որոնք Հակասության մեջ են բուրժուականկուլտուրայիՀետ: Այս առումով, ուրեմն, Հայոցազղային լեզու չի կարող կոչվել զրաբարը, որը չնայած Հայության ղրականընդծանուր լեզուլինելու փաստին 5-18-րդ դարերի ընթացքում, տակավին ոչ աղգորնն կաղմավորվածՀայության Համար մուռավորապեսնույն դերն Լ կատարել, ինչ որ ծին ռլավոներենըն լատիներենը ռուսների Համարմինչն նրանց աղզորեն կազմավորվելը ն իտալացիների սական իտալական ազգային լեղուների ստեղծվելը: Վերջին ւզրոցեսըմի ւզայքարիպրոցես Լ, որն ռաջ Է տարվում բարձրացող բուրժուազիայի Հին, ավատականկարգերի ն Հին զլխավորությամբ գրավոր լեզուներիդեմ: Այդ պայքարի միջոցով Հին լեղուների' լան տիներենի Հին սլավոներենի(Եվրոպայում) զրարբարիկաչկ կանդիչ ազատված ուռքիկանգնած աղդությունթաթաչորերից կերտեցին իրենց ազգային լեղուները, այուվլես կոչվող նոր լեզուներըն մեր աչիսարչաբարը: վրուղլական Այս նոր լեզուները սովորաբար իրնեց վրա կրում են Հին լեզուների ուժեղ ղրոչմը, որից նրանքավել կամ Կասնա մ են ազատվում ժամանակի ու

ռու-

ու

ու

ները

ընդդեմ գրապայքարն անցյալդարի50-60-ական թվականներին բարի' պարղ կերպով արտածայտում Լէ ազգային լեզվի զիւոակցական մշակմանվուլը մեր լեզվի ւլաւոմությանմեջ: «Հայոց ազգի ւոունը պիտո Լ ն կարող Լ չՀենվելմիայն նորա լեզվի չինությամբ», նոր զգայինլեզվի(աչլսարծարալր) Հինությամբ,-ասված այսինքն' Լ «Հյուսիսափայլի» առաջինիսկ Համարում: ն ղուզընլաց ւսղդայինլեղունւուղարդանալուն Մչակվելուն ն է րածվում դառնում ազգության նան խոսակցականլեզու: Հայող դարձավ լայլեղուն միայնսովետական ւզայմաններում աոլզային Շարստանալով լ եղուն՝ վերամչակվելով ղանդգվածների նւսդույն սոցիալիստականՀինարարության ւլրոցեսում: ու

Տ 4. «ՀԻՆ» ԵՎ «ՆՈՐ» ԼԵԶՈՒՆԵՐ.- ՎերոՀիչյալ ձնով ստեղծված ն են նան «նոր» լեդրական լեղուներըկոչվում մշակված ազղդային ն ի «Հին» լեզուների, ղուներ՝ տարբերություն Հակաղրություն որւվիսի անուն տրվում է Հին աչիսարծի,Հին Հասարակությունների լատիներենը, Հին սլավոլեզուներին: Այսես, օրինակ' գրաբարը, ներենը ն այլն «Հին» լեզուներ են, իսկ այսօրվա Հայերենը, իտա«նոր» լեզուներ են: լերենը,ռուսերենը, դերմաներենը, ֆրանսերենը ն Հին նոր լեզու Հասկացությունը միայն մասամբ է ճիչտ, ն պետք է ընդունել «Հին» քանիոր ընդծանրապես միայնռսլայմանականորեն, ն «նոր» լեզուներչկան, այլ կան միայնՀին ժամանակներում ղզրականդարձած մյչակված լեզուներ, ինչպես ն նոր ժամանակներումդրական դարձած մչակված լեղուներ, որոնք կարող են կան լեզուներ, որոնք լինելթե՛ սոսկ դրական, թԹե՛ղրական-աղզգային: զրականլեղու զրի են առնվել չատ Հին ժամանակներում,մչակվել են կան լեղուներ,որոնք զրի են դարձել Հին կամ միջին դարերում. ն առնվել գրական լեղու դարձել նորագույն ժամանակներում, ինչպես ն կան լեզուներ, որոնք տակավին գրի չեն առնված կամ այսօր են դրի առնվում գրականլեղու դառնում: Հեւոնում, ժե այսօր դրի առեվող լեզուները իՀարկե, չի Սրանից, կամ «նոր» լեղուները նույնուցյամբ ղոյությունեն ունեցելդարեր կամ Հազարամյակներ առաջ էլ: Ո'չ. լեզուն, ինչպես զրական, այնպես էլ ոչ զրական, անընդչատ փոփոխվում է, ն չկա մի լեզու, որը ճիչտ նույնը մն ո՛չ միայն Հազարամյակների,այլե' Հարյուրամյակների ընթացքում: Խոսքը չի վերաբերում այն լեզուներին, որոնք զորեն կամ այլ սածմանասիակ ծածվում չրջանակներում կաստայական իբրն սրբազան, ավանդական, անձեոնմլվխելի լեզուներ ն արծես-

չափով : Լ . մշակվում, . կվում ւ. աին զրո լեզու որաոված արամ Փում զրողների, . , Հով, Հեղինականրի իրա լ

ընթացքում: Ազգալին

լե

ն

ն զրականության ն ոմի մամուլի

տատությունների Հսկողությամբ

ջոցով:

Հայ բուրժուական

՛

ու

թա

մո ան ն դեմոկրատական ավորականությա

ու

ու

ու

ու

տականորենմնում նն անվթար: նրանք սովորաբար լինում են ոչ խոսակցականլեզու նույնիսկ զործածողներիՀամար,ն սերունդները ճգնում են գրել ճիչտ նույն ձնով, ինչ ձնով զրել են նրանց նաիչորդները:Այսպիսի վիճակի մեջ են դասական չինարենը, մւսսամբ նան լատիներենը,մեր զրաբարը, Հին Հնդկականռւսնսկրիտ լեղուն ն Դեո այլն: մինչն վերջերս կախողիկոսսկանկոնդակներըզրվում Լին գրաբար լեղվով, որն ւսրձեստականորեն նմանեցվում էր «Ե» դարի ղզրաբարին:Ավելին. արտասաձՀմանումմինչն վերջին ւոարիները Լին նույնիսկ զիտականլեզվաբանական, ւտպազրվում բանասիրական,ւ"լատմական ղրաբար լեզվով (Տաշչյան ուսումնասիրություններ ն այլն): ԳրաբարնԼլ, անչուչտ, որոչ չրջանում' 5-9-րդ դարերում, փուվոխվում ն ղարդանում Լր, բայը այն ժամանակ նա կենդանի զրական լեզու էր, մինչդեո 19-րդ ն 20-րդ դարերումնա ւսրդեն մեռած լեզու Լ ն փուիոլվելայլես չի կարող:

ինքնուրույն ւզետությունունեցող ժոՀՏՆ ԼԵՑՈՒ. լինում է պետության դովրղի գրակա ղուող" սովորաբար էպ ւռականլեզու: Պետականլեզվովէ լաԼ ոչն պաչտոնական զրվու գրականությունը, լեզվով Տ 5.

-

նան

ւոոնա

պաչ-

:

արտակա գործավարությունը, զործարկրու աւրվու դարտավարուցյունը, պայմանագիր, մուրծակներ այլն): աշխատա փառրը րԿիաւտիրակա ասարակարգում լեղուն բաղմժազգ ւպետականկ վ

են

այղ

.

'

ն

Սե-

" պետության ներսում

սովորաբար ՀանդիսանումԼ ճնչման միջոց ն Հւզաւուսկ ժողովուրղների ւղգերինկատմամբ, որոնք Հարկադրաբար սովորելովն այդ լեզուն, աստիճանաբար կիրառելով ենթարկվում են ձուլման' իրենցլեղուն: կորցնելով Այսպես, ցարականՌուսասւուսնում պետականլեզուն՝ռուսերենը, մի «ոստիկանական էր Հանդիսանում», դադգանակ որն իջել Լր բոլոր ոչ վելիկոռուս ժողովուրդների թիկունքին. վերջիններսղուրկ Լին ղարդանալու Հնարավորությունից, Հաճավս նույնիսկմայրենի լեզվով ունենալու ն

լեզվով տսլելուիրավունքից եքա ղպրոց

ե

աուն յունը

ե

վում: ր լլ

ըբկվում Լին

րո

զրականություն ի ոուսացման: Այլ Լ «մլ

սոցիալիսւոական ՍՍՌՄ ծասարակարդում: նաղրությամբժլաւովում է ւպետական մի առանձին Լ, տի դր

Սաշմա-

ՍՍՌՄ

բաղմազգպետությանՀամար: ՍՍՌՄ- Ը չունի ուլետական Ը: լեղու, նա ունի Հանրատարած լեղու: Ճիչտ Լ, Հայկ.ՍՍՌ-ում Հայերենը,իսկ ՎրացականՍՍՌ-ումվ րբացերենը ւլետական լեղու են, սակայն ' այստեղ պետական լեզվի ֆունկցիաները են, այլ այստեղ ւլետական

ն ն ն մասն նեերի կուլաղդային լեզուն չի խանգարում փոթրամասնությունների կուլ նե լեզուների ւոուրաների զարգացմանը, այ| ընդծակառակը: յուրաքանչյուր Հանրաղեւտությունում յուրաԽորՀրղային աղղզային քանչյուր փոքրամասնություն աղգային մեծամասնության օժանդակությամը վարզացնում Լ յուր մայրենիլեղուն ն ռւովար բնակված ազգային փոքրամասնությանվայրերում (ինքնավար Հանրաղզեւոություն, չրջան, մարզ, զյուղ) պետական լեզվի ֆունկցիայով կիրառում Լ իր մայրենի լեղուն:

8 6. ԼԵԶՈՒ ԵՎ ԲԱՐԲԱՌ.

Յուրաքանչյուր աղղզային լեղու ծանղիսանում Է Համասլատաւսվուսն ողջ ւղգի ըբնդծճանուր ղրական լեղու, ամեն ազզ կարող Լ ունենալ, ն սովորարար ունենում Լ, մեկ ազգային լեղու, որը ե ՀավասարապեսծառայումԼ նույն աղզի տարբեր նույնիսկ Հակաղիր իրըն Համաժողովրղական լեղու: դասակարգերին Համաժողովրդականլեզուն, սակայն, սովորարար Ընդծանուր, ունենում է իր տերիտորիալճյուղավորումները"բարբառները: Սրանք են ավելկամ պակաս չափով ւուսրբերվում Թե՛ ղրական կամ աղՀետ գայինլեզվից, Բայց իրար սերտ չփվելու ն զրական թե՛իրարից: ազգայինլեզվի Հարատե աղղեցության Հետնանքով բարբառներն են իրար ն զրական լեղվին, սակայն լլ աստիճանաբարմուռննում են նրանց տարբերությունները մնում մինչն Համազգային լեղվի են առաջացումը:Որքան ավելի արադ փոլսվում բարբառները քաայնքան ավելի ղանդաղ են փոխվում ն առնմանվում ղաքներում, նրանք զյուղերում: ԼԸ Լեզուներիղարդացման առաջիկա Հանդրվանը Համաղդային լեզվի Հանզրվանն Լ, դեպի որն արագ միասնական խափով րնթանումենք մենք, ն որի պայմաններում չեն լինի այլնս դրական լեզվի բարբառների տարբերություններ: Ամեն մի աղգ կունենա յուր միասնական լեղուն, որը կլինի թե՛ գրականթե՛ լոսակցական: ու

ու

(

ու

Տ 7. ԼԵՋՈՒ ԵՎ ԽՈՍՔ.- Դիալեկտիկան մեզ ուսուցանում Լ, որ «աշխարՀըչի կազմված ւղատրաստի իրերից ն ավարտուն առարայլ Հանղիսանումէ սպլրողեսների կաներից, Համակեցություն, որոնց ն ժե Ն տոհ մի նե ր, մեջ ան փոփոխ ինչպես Նա Եթ չինվող նրանց մտացի պատկերները"Հասկացությունները, դտնվում են անրնդ Հւաւո են, մն ' Թ փուիոխութ'ուն մեջ մն : Թ առացւանում

աԴացող Կարա

ք7

ն ոնում»

(էնդելաս) ՀԵ

Հեգելի ժամանակիցի վեր ընդանուր ե

լ

զիտակցության

միր ՞

անություն յուն

Լ ոչ քն

Հիմնականմիտքը, սակայն, կարնոր յուրաքանչյուր առանձին լսոսքով ընդունել, այլ կիրառել դարձած դար

այս

յ

մեծ

ն

յուրաքանչյուր ւովյալբնազավառում: դրբում,ուսումնասիրության անդամ Հումբոլղը մեջ առաջին կարողացավ Լեզվաբանության ե Լ, ինչսլես դործ ոչ թե ո ր լեղուն ավարտուն ւկաւորաստի դիտել, այլ մինչն ւսյդ, անընդճշատ Լր լեզվաբանությունը սլատկերացնում ղորձուննություն: Այն Հանգամանքը,որ լեզուն ղիտվում Լ իրըն բառերի նե կանոնների Հավաքածու' տրված բառարանին քերականության մեջ, ն Հանլեղուն բնավ չի տալիս մեզ իսկականպատկերը,կենդանի դիսանում Լ «դիտական մեխանիկական վերլուծման մեոյալ ): արդյունք»(Հումբոլդ Լեզվի բնական գոյի, իսկական կենդանի լեզվի մեջ չկան առանձնացածբառեր ն կանոններ,ավելին' նույնիսկ նաիսադասություններ: Լեզուն դրանորվում,առարկայանումԼ ամեն րոպն, ամեն "Ի Հանդես բերելով այն բոլոր ք Հատուկեն տվյալ լեզվին: է ոչ նրկրորդական ունեցող ի չ Լ լեզուն, ն ի՞նչ Լ խոսքը:Այս Հարցի

Արի խուբ մարգա եր,"ր" Հոիաչամությու

ունր ն թյունը ե

նորր միայնմիայսկսել լ մտածել:լ

ապ

ապա

ռանանք,

որ

այղ

երկու

ԱԵ

Ն"

ու

ալիս

ս

աաա իր Հասարակական Լ բերել դոյովպայմանավորված' մարդը ձեռք '

օբյ

մտածելուլ

վերջինս միչտ պայմանավորվածէ եղել առաջինով, ճիչ այնոլես, ինչպես մարդու աչլսատելու կարողություննաստիճանարար / ւվրոցեսում: նրբացելէ նրա ւմենօրյա աչլսատանքի Հարստացել ն են լեՀամաղզատասվանում Մւոածողությանըւմտածությանը ե լխոսքի իբրն ղըսնորում, նյումական բաղա: Լեղուն ղուն նրանց վերացականառումով ոչ այլ ինչ Լ, ան տվյալ ազգի (տոչշմի) լսուելու կարողություն, որը տեղավորվում է բառարանի նհ քերականությանմեջ' իՀչարկն,ոչ լրիվ կերպով ն առանցկյանբի: Խութը կենղանացումն այդ քերականության բառարանիօգտաղործումն ն Լ օբյեկտիվ իրականության ւզրոցեսում:կենդանի արտացոլման կրկնվող. խորն Լ, որ իրական Լ, կոնկրետ ն միլիարդավոր խոսքնէ լեզվի իսկականդոյը, որ Հանդես է դալիս ո՛չ միայն խոսելու ն զրելու ժամանակ, այլն կարդալու, այլե' լուռ մտածելու ժամանակ: իսկ լոսքն անընդատ ւլրոցեսէ, Հոսանոււո ղեւ, որի մեջ ներս առանձին տարրերը (բառեր, արմատներ,ածանցներ, վերջավորումեջ են: թյուններ)անընդՀչաւո փոխաղդեցության Հոսում Լ կենդանի լսոսքը, որի մեջ առանձին ճիչտ նույն ձեով բառերը, սերւո սրանց մեջ էլ առւսնձճին իսկ նախադասությունները, Էն ունեն Հետ, չարժվում կապված են վեր, վար, ուղիղ կամ թեք գծով, իրար մղում, իրարով պայմանավորվում,իրար նեցուկ դառնում ն այլն: Այս Լ կննդանիլսոսբն անձին նրնդծ Հ նքի ի իր անընդչատ րա ից դուրս քի ն ձիանքի ւիա քի մեջ,ի) ն նրան ու

անզամ

միմյանց, առ

ճու

կտիվիրականությունն այնպիսի ընդունակություն, իմանալու -

.

ր ա

տաժողու

1:84

ու

.

տտա-

ծողությունը մարդու մտաճելու ւլ լ է, որը ալու ցիալկարողությու նրան Հնարավորություն Է լիս «ղմտաւածելու»,մտածողության առարկա դարձնելու իրականության այս կամ այն օբյեկտիվ առարկան, կողմը. այդ գործուննությունն ածա մատածոկլինի լ տա

ղություն:

Այսպիսով, Լ ւլուտենմտածողությունը մտաճելու կարողությունն

ցիալ վիճակում:Մտածությունն էլ այդ

ւլուռենցիայիղրսնորումն Լ կիրառումը: ն Սակայնմտածողությունը մտածությունը,որ մենք ւանձրաժեչտ ենք Համարում դիտել անջատաբար, մեջ,

հո ն

մարդու րղ

Լ նրւսմւոաճելու իսկ ւ։լրոցեսի ընթացքում, զարգացել կարողությունը

Ալո րրաոաք ո ա կչանակությոն ԼՐ» իար անճրաժեչտ է նմանւսկություն անցկացնել Հարաբերություն իրար պատասխա լ ռ ,

Աաաա, աանլո ր" նր" ւսա իրր միասնարար,

Ամեննին.

ծագումնաբանական ւոեսակետից, բնավԼլ

Զւեւոք

՛

։

Լ

իրականության

անջատ չեն իրարից: թն մարդը ստեղծել Լ նախ մտածողուպատկերացնել,

բացումներ են ն խոսքից դուրս անվանապես են միայն կոչվում մ մարմնից ն 4ե ն ինչպես ե ն ե ն մ ճ «ձեոքը նախոր դասություն կամ բառ, ճիչտայնպես, Լ ձեռք» (Արիստոտել): (որված միայն անվանասպեա Մենք տեսանք այսպիսով, որ լեզվի կոնկրետությունը,երա. իռԼ, կական գոյր կենդանի իլոսքն Լ, իսկ լեզուն «վլսոսողությունն» ն լեղու ,ե Լ խոսք, թիլ Հ անգամանքը, իոԼ գարողուվցյունը: Լ իբրն իբրն ոչ թն լեզուն նին ը մ. ոչ մ մի : յի Հարա "է: թ". Հոնի արդ" գոյություն դարանում կամ պլածեստում, իրը այդպիսի չոչափելի, լալի

նքն`

ե

:

այլ

որ

չէ

որ

նա

լ'ոսքիցդուրս, առիթԼ ւովել Հնդեվրոպական լեզվաբանությանը

երկու ղալրոցի: բաժանվելու

ղոլրոցի Համարաղդային, տոչմականն «ինդիվիղուալիստական»

լեղու դոյությունչունի. ղոյություն ունեն միայն անչատական լեզուներ,կամ, ինչպես ձնակերոլել Լէ այդ դպրոցիանվանի ներկայացուցիչ դե կուրւոենեն, Բողուեն «Գոյություն ունեն միայնւսնՀատական լեզվական մւոածություններ, իսկ ռուսական լեղուն, ինչպեսն որնել աղզային կամ տոչմային լեզու, ոչ այլ ինչ Լ, եթն ոչ ղտւսգույն ֆիկզիու»: Նույնը միթիչ ավելիմեղմ ձնովարւուսՀայտելԼ ւվրոֆ.Մ. Աբեղյանն իր «Հայոց լեղվիւոնսության» մեջ'ւլնղելով,թն «կարող ենք ասել,որ կան միայն անչաւուսկան լեզուներ»: Զարայն չէ, որ այս ղպրոցի մանալին լեզվաբանները ծառերի եւտտն անտառը չեն նչմարում, այլ այն, որ իրենը Հեւտաղուռությունների ընթացքում նրանքելնում են, լեղվից, այնուամենայնիվ, |լսոաղգային սում են, ռուսաց կամ Հայոց օրինակ, լեզվի, ն ոչ թն, օրինակ, իվանով կամ Կիրակոսյան Պյուորի ւսյլ

Մարտիրոսի լեզվի մասին: «Սոցիոլոգիական» կոչվող ղզրոցը, ընղչակառակը, խոսում Լ միայն Հասարակական, ազգային, տոՀմային լեզվիմասին, նրա Համար լեզուն ճասարակության յուրաքանչյուր անդամին ռլարԼ երա ծննդյան ն տաղրվում ոք պարտավոր Լ օրից, յուրաքանչյուր ընդունել արդեն

պատրաստիլեզուն նույնությամբկիրառել. չկա այլ կա միայն ֆրանսիական լեզու,գերմանական լեզուն այլե: Այս դպրոցի Համար էլ լեզուն

անչճատական լեզու,

բայց

արող

ու

թեպեւտ

Հասարակական, վերչասարակական, ինչ-որ վերացական, եթերայինղոյով ժի սիստեմ Լ,

իոզայն այա

որ

է յուրաքանչյուր փաթաթվում ֆաղաքացու

ւնն Ո Էրկո դոլբոցեսրն 1"

էլ անաղարտորեն չեն պածպանում

տիկականմատերիալիզմի միջոցով: ն Այս Հարցը ոչ ւյլ ինչէ, քան ընդՀանուրի վերամասնավորի, ցականի ն քՍանձրացականիփոլսՀարաբերության Հարց,որի լուծումըվաղուցԼ ւովել մարքսիղմը: Պարղէ, որ ընդանրապես լեզու, աղդային լեզու, ւտոծմայինլեղու որպես այդպիսին որոնող լեղվարաններն ընկնում են նույն մոլորության մեջ, որովՀետեննրանք ւսյդաիսին ղզտնելչեն կարող, ֆՓանի որ «ըրնդծանուրը զոյություն ունի միայն առանձնականի մեջ, սռանձնականի միջոլով»,իսկ «առանձնականըղոյուժյունունի ոչ այլ կերպ,թանւսյն կաի մլ 9, որը ւոանում Լ ղեւի ընղՀանուրը... Յուրաքանչյուրառանձնական(այսպես թե ւյնաես ) ընդՀչանուր Է»: Արդ, գոյություն ունի՞ արղյոք Հայոց լեղու որւզեսայղ իսին, դոյություն ունի՞ արղյոթ ռուսաց լեզու որղես այդպիսին, խմե՞ղա մի Լ, որ Հարցի այս ղրումն ինքնին սխալ «զտագույն ֆիկցիա» Լ: Պարզ է, քանի որ դրվումէ ընդՀչանուրի Հարցն առանձնականից ղուրս: Այո դոյույուն ունեն Հայոցլեղու,ռուսաց լեղու ն այլ աղղային, լեզուներ, որոնք, սակայն, կոնկրետանում, ղրսնորվում են տոչմային այդ լեղուները կրող աղզի կամ ւոոծւյի անդամների լեզվագործածության կամխոսքի մնջ: Հայաստանիերկնքում կամ Հայերի չէ, որ ղոյուխյունունի Հայողլեզուն, ն ոչ Լլ անձատ արանքում Հայերի «անչատական լեզուների» դումարի մեջ Լ, որ զոյություն ունի նա որւվես նրանց թվաբանական միջինը: Ո՛չ. Հայոց լեղուն իրըն աղգային լեղու ունի առանձին Հայերի մեջ ռրպես առանձնականղրսնորումը կամ արտաՀչայտությունըՀայոց լեզու կոչվող

գոյություն

ընդծանուրի:

փոխադարձ Էքսկուրաներ կատարում Ա7" աան ինքնին Հասկանալի ընդՀանուր (ազզային կամ ւոոճմային գավառ ) Այսպես, օրինակ, անչատապաչտական ու լեզվի վերացությունը, կատարվում ի Լ անձատականլեղվադործածությունից մարե, |0նզաազույն ֆիկցիա օրյնկտիվ աաա կամ լեզվից, Լեզուները» զոԳավառ լորի նությունը, որի իրականության ավելի ճիչտ ավելի խոր իմացում: նվաղ ազդեցության զղեցության տակ ղարզացել անճատական Հազերանությունների ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ.- Վերացականի լքանձրացականի, գումարով Հասարակական Հողեբանություն. են

թ

է,

ԻԸ:

որ

որը

դպրոցը"

ոչ

բ

Ս

Լ

սոցիոլողիական

Լ

դպրոցն էլ լեղվի մասնատմամբ ն ընդչանուր Հասնում բեկտմամբ Լ դասակարզային, դասային, ն արձեստավորական, Հասակայինանճատական լեզվին: են

այս

Բայցն ւյնպեսւսյդ երկու

դպրոցներն էլ ն կիսաճանապարծին չեն կարողանում ան ել լեզվաբանության

կարնոր Հարցը,

որի

այլ

ն

այս

ստանում

Լ,

ոչ

ՀոԳԱՔ»-

մնում

լուծումըկարելիԼ ւուսլ միայնղիալեկ-

8. ԼԵԶՎԻ

ընդչանուրիմասնավորի կամ ե

ն

աղգային լեզվի

անձաւտական

ն

լեզվի Հակադրամիասնությունը, որ անխուսափելիորեն Հատուկ Լ բոլորլեզուներին, կազմում է լեզվի ղարդգացման,առաջխաղացման

Հիմնական լծակը: ՀայտնիԼ, զարգացումը, Հակաղբությունների որ

իսկաւլես, ինչպե՞ս Է ղարգանում լեղուն. չէ՞ մոմենտում

յուրաքանչյուր լեղու ունի

յուր

սլայքար

որ

Լ: Եվ

յուրաքանչյուր ւովյալ որոչ բառաւղզաչարը,

քերականականորոչ կանոնները, ոճայինորոչ նորմաները, որոնք ւպարւոաղիրեն տվյալ լեզվական կոլեկտիվիանդամ յուրաքանչյուր անչատի ճամար: Լեզվի նկարագրականկամ դպրոցական քերականությունըմիայն ձնակերպումն Համակարգում Լ ւայնկանոնները, որոնք արդեն իսկ գործումեն լեզվի մեջւովյալմոմենոում: Ենթադրենք,թն մեկն այսօր զրում Լ Հայոց լեզվի քերակակարո՞ղ Լ արդյոք նա իր զրքի մեջ մտցնել մի կանոն, որը նությունը, գոյություն չունի մեր լեզվում կամ, ընդծակառակը,առանց քեբականության լրիվությունը բաց թողնել դործող մի որել լ'ավուռելու կանոն: իՀարկեո՛չ: Պարտադի՞ր Լ արղյոք այդ ֆերականությունը յուրաքանչյուր Հայի Համար: այո՛չ (Հայերը, անչուչտ, քեիՀարկե րականության միջոցով չեն սովորում իրենց լեզուն. այդ նրանք անում են բնական ճանապարճով, ւայսսլես կոչվող բնական քնրականության միջոցով.բայց չԼէ՞ որ զրավորքերականությունընույն բնական ջերականության, այսինքն'լեզվի ղործողօրինաչափուԼ միայն): թյուններիՀամակարգումն ն Լեզուն իր կենդանի դրավոր Լ Հասարակության Փերականությամբ պարտադիր բոլոր անդամների Համար,յուրաքանչյուրոք, որ մտնում | լեզվականտվյալ կոլեկտիվի մեջ,պետք Լ անչրաժեչտաբար լեզու» զատնիիր «ընդՀանուր Հեւ, իոսի նույն լեզվով: չրջապաւտի ԼեզվիընդՀանուր, ավանդական նորմայից մազաչափ անգամչեղվելը Լ որպես «սլսալ»,ի նկաւովում Լ ղրվում ւսյս կամ այն ն կերպով «ուղղվում»: է, որ, ասենք, Բավական

ցույց

նոր սովորած մի մարդ (կամ Հայերենը լեզուն նոր բացված երեխա) գործածի ուտեցիձեր կերա ձնի փոլարեն, իսկույներանի ցույց կդնեն այդ «սլւալը» ն կսովորեցնեն «ուղիղ» ձեր: հսկ թն ինչո՞վԼ սխալ ուտեցիձերն ճիչւո' կերա ձեր, ոչ ոք չի կարողասել, քանի որ Հայոցլեզվում ունենք բազմաթիվ նմանձներ,որոնք «ուղիղ» են, երգում եմ օրինակ՝ երգեցի, վազում եմ վազեցի, ֆնում եմ նեցի ն այլն: Թվարկվածբոլոր ձնեերը «եցի»-ով ճիչտ են, բայց ւտում եմ ուտեցի 4նր սխալ Լ: ինչո՞ւ: այսպես Լ ընդունված լեզվի մեջ,ւայդ Լ թելադրում մեր լ որ ճիչւոկլիներ ավանդությունը, կոչել«նյութիպածշպանման -

-

-

Ռրովչնոն ոի

օրենք»: ն վան

ո

խոչոր դությունը

-

դործոն

Լ

լեզվի մեջ.

սակայն ն միաՀեճան: Ե վ իրոք,եթե նա ամենակարող ն միակ ամենակարող որձոն են նրաԹելաղրությունն անխախտ լիներ լեզվի մեջ, Հր ոմ ո,մթա Իմ ոչ

ո

թոր

լոզվի մնջ

փոփոխություն չԼր կարող տեղի ունենալ,

լեզուն զուրկկլիներ ղարգացումից: ճիչտ Լ այն ւպնղումը, իՀարկե, թն մենք այսպեսենք լսոսում (ն գրում), որովշետն այսպես են լսոսել (ն գրել) մեր ձնեողները,որովչետն այդպես են խոսում (ն գրում) ուրիչները, այլապես մենք չէինք Հասկանաոչ միայն մեր ծնողներին, այլնմեր Հասակակիցներին: Մակայն ավելիճիչտ կլինի,եթե ասենք, թն մենք խոսում (ն գրում) ենք այնպես ն միաժամանակ ոչ այնպես, ինչպես լսոսել (ն զրել) են մեր ծնողները, ինչսլես լսոսում (ն դրում) են ուրիչները: Այս «աայնպեսը» ւլարտադիր Լ ավանդության Հրամայականորեն անողոք օրենքի Համաձայն, ժառանգության անխուսափելիօրենքի Համաձայն,սակայն այդ օրենքի կողքին, նրա Հետ միասինն նրանից անանջատդոյություն ունի ն մի ուրիչ օրենք' նույնքան կարնոր ն նույնքան պարտաղիր: Այդ երկրորդ օրենքը առաջինիբացառումն է, նրա Հակաղրությունը. ավանդախախտություննէ, որ ճիչտ կլիներ կոչել «նյութինորողման օրենք»:Այս երկու տարամերժ օրենքներըգործումեն յուրաքանչյուր լեղվի մեջ ն առաջ ւուսնում երա ղարդացումը (խոսքը, անչուչտ, վերաբերում է կենդանիլեզուենրինն բնավ ոչ' մեռած, օրինակ' զրարար լեզվին, որը, իճարկն, չի էլ զարգանում): ՀրամայումԼ զործածել այսինչ 4նր, այսինչ բառը, Ավանդությունը այսինչ ոճը, ե յուրաքանչյուր քաղաքացի ընդունում Լ այն, ինչ որ թելադրում Լ նրան ավանդությունը: Բայց քանի որ յուրաքանչյուր մարդծասարակության ւսնդամ է, որոչ գոյի տեր ն, վերջապես,քանի որ նա մարդ Լ ն ո՛չ թն ձայնաղիր գործիք, Հասկանալի է, որ նա ընդունում Լ այն, ինչ նրան Թելադրում Լ ավանդությունը, բայց ընդունում Լ ակտիվկերպով, ընդունում է ներգործելով, իր լուման մտցնելովայն բոլորի մեջ, ինչ որ ընդունում Լ ավանդությունը: թԹելաղրածընդչանուր աղդային լեղուն բեկվում, Ավանդության կոնկրետանում, անչատականանումԷ առանձինանչատների մեջ,ն այսպիսով,տեղի է ունենում ավանդախալխտում սվանդության ընղունման իսկ ւլրոցեսում:Հենց այղ ավանղախակխտությունն Լ առիթ ւուսլիսլեզվաբաններին ալնդելու,Քն չկան երկու ռուս, որ խոսեն ճիչտմիննույն չկան երկու ռուսերենով, Հւայ,որ լ՛ոսեն ճիչ միննույն ն Հայերենով, չկա ռուսաց լեզու իբրն այդպիսին,Հայոցլեղու ուրեմն' ն իբն այդալիսին այլն,այլ կան միայն անչատական լեզուներ: «Նյութի պածշպանման» ն «նյուժի նորոգման» Հիմնական օրենքները լեզվի մեջ գործում նն միասնաբար,ապածովում նրա սա

աս-

զարգացումը ն պպաշպանում ւոիճանական ծավասարակչոությունը: ինչպես Ավասնդալխախւոությունը,որ, Լ ւոեսանք,միչ ղոյակցում

Ախար հարիլ իր թնշ բովանդակությանը

ն թն՛ ձեին, ըստ որում' բովանդակությանբնագավառում տեղի ունեցող ավանդախալտումըպայմանավորված Լ անչատի զերաղանցապես Հասարակական զոյով, արտացոլումԼ այդ զոյը, մինչդեո ձնի բնաղավառում ոեղի ունեցող ավանդախախտումը Լ ւվայմանավորված լեզվական այն զարգացմամը ճաչակով,որ ստացել Լ տվյալ անՀաւոն իր ն միջավայրում ւսռանձնաւղես չրջանում:Եվ մինչղեռ բովանդակության ) (բառիմասոի ավանդախալվտման շանդես Լ դալիսՀասարակական ընթացքում դոյով անմիջականորեն ւլայմանավորվող ձնի ւսվանդախավտության ակտիվությունը Հանդես Լ դալիս անչատի կողմից ւպատմաչասարակականորեն ձեռքբերված մի այլ ավանդություն, որը ։զայմանավորվում Լ դերաղանցապես լեզվական, բարբուսռային այս կամ այն միջավայրում մեծացած լինելու ն լեզվական-արուններ ժմառանդւած ւուսբերչական ուրույնունակութ ինելու իրողուե ման արղզագզմա թյամբ, ինչպես ց իօրի ով: Իը ւ մ պ, չ ավա այս երկու կողմերը, դախակխտությա են սակայն, Հաճավս միասինէլ Հանդես դալիս,քանի որ սպաւումւաՀւս-՛

ի

'

-

՛

՛

ու

մանկության

ընթացքում ընդՀակառակը ,

,

՝

,

աարի անութ ւ

ո միջեն ԱԻ ու

«զացԸ մ

սարսկականորեն լեզվառրտարերական որոչ ավանղություն ձեռք բերած առանձին (այս կամւսյն բարբառով Հատվածները լսոսողների ամբողջություն) նույնւվես բաղկացածեն Հասարակական ւուսրբեր դոյ ունեցող անչատների որոնք, անչուչտ, այս կամ այն լւմբերից, բառի իմաստի մեջ իրենը դոյն արտացոլելու Հեւո մեկտեղ արտաՀայտում են ն իրենց բարբառային առանձնածատկությունները: Մենք որ ւոեսանք, ղոյակից Լ ավանդուավանդախակոոությունը Թյանը' իբրն երա բացասում,իբրն նրա Հակաղրություն: Սւսկայն եթե

ավանդությունը Հավիտենապես էլ մնաղլիս լիներ իբըն

դություն,իսկ

ավան-

իբրն նրա Հավիտննական ավանղախախտությունը՝

պարզ է, որ լեղվի օւզողիցիս,, «սայլակն առաջչէր չարժվի», ն լեղուն էլ մ ար Շավիտենապես նույնը: լ ի նպատակն ցույց էր,սակայն, տալ, որ այղ Հակաղրամիաս-

եությունն Լ լեղվիզարգացման լծակը:Իսկ լեզվի զարզացումը կաԼ

տարվում Հետնյալ ձնով.դործողֆերբականությունից (ավանդությունից) չեղվողարՀամարչված, բայցիբըն նոր առաջ եկած

որակիտարը

ավանդախախտությունը անա կական «ընդչատակյա» աճ-

երածվում վերածվում մամբ

Լ

նում դառնում որակի

ն ավան դություն

,

նավկին

ավանդությունը դարձնում ավանդախալխոոություն: Այսպիսով,լեզվի ոֆտեղի 5 ուսննում հոր որակի նունդ, «թռիչք», կամ ավելի ճիչտ -

կատարվածփոփոխու հղ ԲՆ ԱԱիչոցով: Հրիարա ացվու լ Հճիշտ ԻՐ թյունը "ո բականությունը, ակտիվ դեր ունի լեզվի կարն

ն

մ

ւա Դոլ

ս

Լ

թ

-

ր

լ

117111)

'

:

է, որոչ

ազավառու կարգավորող գիտություն,

մն գավորման րբնագ ւՐ իրրն Բ""19 նրա այղ ակտիվությունը սաչմանափակվածԼ դործող ավանդունախկինավանդախախւոությունն սկզբնական չրջանում իր Հակաղրությունը, իր լսավատում նում Լ ւոսկավի Լ Հն ախկին ն ավան կավին իսպառ չվնրացա Սի թյան մնչ, իսկ որոչ ժամա ակից Հետո ձեռք է բերում նոր ախոյան, որը Հասարակական ավելի Հիմնավորկովաններ ունենալու դեղքում մե ն նրա իոկ անցած մեր ի

,

թյամբ: Նկարազրված ձեով սրբազործված մւ

ու

ասածն

ւոնու

ո

ԾՆ աը օրինա

-

ճանապարչով, Պարզենք

՝

.

րով:

հ

մոա մեջ ավանդարի 2-րդ ակեր, ւս գրական ւս ցյա իրագանության "1աշխար արարից կող ար

Դ

/ի

|

լ

լ

Ղու

ՎՈրԲարՐ

բ"

չատ

մերով տարբեր, նրան Հակաղիրայդ լեղուն: Գրարարըբոլոր

-

զրա-

Համար րդեն վաղուցերկրորդ լեղու Լր մայրենի բարդետների բառից Հետո: Աճողբուրժուաղիան ն. նրա մւտավորականությունը ի

գտան զրաբարն իրրե պարտաղիրավանդականլեղու, բարն այլես չր կարող բասվարարելնոր

բայց

գրա-

ն Հարաբերություններին

եռր'ազզային կերտմանն ն ւտարաձմանը: մչակույթի կողԳրաբարի ֆին,իբրն երւս Հակադրություն, վաղուց սկսել Լր ղարգանալմի նոր լեղու' ղրականաչթհարչարարը,որը տակավին ավանդախախւոություն էր: Բայց ած ւս աչխսարծչաբարը ւուսրածվեց այնքան, որ նույնիսկդրաբարի ն ջերմեռանդ Փրմերը(Ա. Արարատյան այլն) Հաճեցին Թույլ չոալ նրա զործածությունը«պածը», աուոնին, ն առնետրական ւյլ Հւսրաբերությունների ընթացքում,ալայմանով,

մնար իբրն «դրոց ասվանղական լեզու»: Սակայնաչխարչաբարը չուտով ղարձավ նան «զրոց լեղու», Հասավիչլշող բարձրության,ն դրաբարն ստիպվածեղավ նրան «զիջել» յուր տեղը: Աչխարչաբարը դարձավ իչիող ավանղություն, իսկ զրաբարը' ժամանակավորապես ավանդախավտում (ծՀնարանուՀանղուրժելի Հետո իսպառ թյուն)որը, սակայն, կարճ ժամանակից ՀրաՀեռացավ պարակից' Վենետիկին Վիեննայի սպատսպարվելով Մլսիթարյան որ

զրաբարը

վանքերում էջմիածնում: Այսպեսւռեղի ունեցավ մեր լեզվի որակական անցումը 19-րդ ու

ԱՈ

փ

։տտմբմրրոր թթյարրյյլիյյրր իրրյյ յյ իրթեր թթյրթ թր թթթր արթ

րրթյո յայյյյաայկյյյյյյյյյը

դարի2-րդ կեսում, ե այսպես Հասավ ավանդականբարձրությանը մեր ազգայինլեղուն: էլ, սակայն, քարացած վիճակում չԼր. այդ նոր Աչիշարչաբարբն ավանդությունն Լլ ուներ յուր ախոյանը: Հանձին առանձին բարն բարձրացող ն ղզրաբարից բառներից մնացածձների:Նաղարյանի

կայսեր

կայսրի

զինու

գինիի

արյամբ

արյունով|

լ անսաՀմանորեն Այսչարքերի օրինակները կարելի չարունակել,

"33 երկու ՐՍ տարբեր Իր Ր 4են բի ծամատեղությունը ա Լ Հ ավիտենական թ մեք, ղործելոյ, երգելոլ»ն Լ, Համարելչի կարելի: Պարզ որ զուղածնո այս երկու ձներից մեկը այլ ձները, որոնք ոչ մի պաչտսանություւ չէին դտնում ժողովրդամիայնկարող Լ իչխող լինել: ե կան բարբառների մնֆ, ավելին' արղեն իսկ Նազարյանի ՆալԼ Համարվում Առայժմ մեր լեղվի մեջ ընդունված ւսռաջին չարքը, Հրջանում իրենց ավխոյանն բանղյանի ունեին Հանձին «սրա, սրանը, ն ավանդաբար ն մետ մ ասամբ ւք Լ որն զալիս դրաբարից: բ Բայց ե երկրորդ նո մեն սրա ք ով,սրա 1 ցով,դրանց, մենը, ղորճձելու, րի:Է վ երգելու»ն այլ ձն երի: են ճն չարքն արդեն իսկ այնքան տարածված է, որ մրցումԼ առաջինի Հեւո ի՞նչ սսոացվեց.վերջին ձները, որ սկզբնականչրջանում ավանղան այնքան Հիմնական կովաններ ունի մեր իրականության մեջ, որ լսաիտական Լին, կարճ ժամանակում բարձրացան ավանդականի դժվար թե տեղիք կասկած Հայտնելու նրա ապագայի վեն բարձունքը ւսյսօր «մեք» ձեր միանգամայն մոռացված է: Բրառնուայ: ր Զարգացմանընթացքումչե բացասվում արդեն մի անդամ մերժված ձների կրկին րարձրացումը ավանդախախատությամբ ֆ 9. ՁԵՎ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ.Լեզուն,բացի ծաղորդակցաավանդականաստիճանի, երբեմնի եթե,իՀարկե, Հառւսրւսկությունըկանիր Հիմնականդերից, ն մի այլ ունի ֆունկցիա. դա մտածության դրա պաճանչն զգում է: Այսպես,օրինակ,այդ կարդով մեր այսօրվա Լ: 0բյեկտիվ իրականությանբարդ առարկայացումն ն դրսեորումն են լեզվի մեջ կենդանացել ն. ավանդական դարձել ի, ըստ մասամբ ճարտարարվեստի մեջ գործող' ճասարակայնորենկազմակերպված առ, ընդ նախդիրները, որոնք լայն կիրառում են ստացել մեր լեզվի մարդնայդ իրականություննընկալումէ իր զգայարաններիմիջոցով, բայց զիւտակցում,իր ներաչիւսարՀի սնփականություն Լ դարձնում Առանձնապես դժվար Լ ղիտել ավանդախախտական ընկողմը ւ յն միայն ժամանակ, երը եր զիտակցության լեզվի մեջ, մմ|.9 թացիկ որովծեւտննա Հասկացություններ Լ ննչ կաղմում:Այս վերջիններնէլ անձրաժնչտարար թարկվում օբյեկտիվղիտողության,բայց աշխատենքմի քանի օրիամրանում են Հոնան որեւ ցույց խմբի: նակով տալ արդի Հայերենի դաբաչիս Հնչյունների ավանդախախտական կողմերիցմի քանիսը: իրենց Հրապամումեն Հնչյունների «Մարդիկ որաչլսարչՀով, պեսզիընկալեն ն վերամչակենառարկաներիաչխարՀը»,- ասում էր Այսօր չատ սովորականերնույթ Լ, որ Հաճախմիննույն մարղը արդեն Հիշատակված գործ ածում ներքոչիչյալ Հումբոլդնիր Հայտնի աշխատության մնջ: երկու 4ները,րստ որում" առաջիննավելի' Եվ իրոք, Հնչյունները օդի տատանվողչերտերն նն, այն նյութը, գրելիս,իսկ երկրորդը'խոսելիս. որի միջոցովամրանում ն Հաստատվում Լ առարկաների, երնույթժներիիմացումը,նրանց ե միայն նրանց միջոցովօրյեկտիվիրը իմաց1-ին ն վումԼ սուբյեկտի միջոցով, ղառնումսուբյեկտիվ, դարժյալնրւսնց ն միջոցով որ նւս Լ է, վերստին օբյեկտիվանում Հւսնդեսդալիսիբբն ընկերոջ ընկերի առարկայացած, իսկական զիտակցություն: Հնչյունների մեջ Լ արտաճայտվումմտթի կյանքը: ձյան ձյունի մն ց 0բյեկիվ իրականության ն ընդգր ման վրա ում դործող| այդ իրականության ըեղգրկումի է նան մարդն ցասման անձրաժեչտարար ներգործող դործում իր զլինով, ցասումի ճարտաքին ւուլավորությունները մարդու վրա' արտաաչլաարՀի

դուս, «սորա,սորանով, սոցա,սոցանով,

ե ւլգ 17

ալդ

|

ւ

«

լ

Է

տա

ու

մեջ։

տակավին դժվարությամբ

է

2-րդ

սյան

յունի

3-74

Մ

Տ ՏՏԱՏՏՏՅԱՆ

Աաաա աաա նարարական

Հայտվում են նրա զլիի մեջ, արտածայտվումեն ղրա մեջ զդայությունների, մտքերի, գրգիռների,կամայինչարժումների ձնով..» (Էնգելս): Սակայն,որպեսղիայդ արտածայտությունները բարձրանան Հասկացության աստիճանին, դառնան Հասկացություններ, է, որ նրանք մարդու անձրաժեչտ ղլիի մեջ կապվեն Հնչյունների Հեւո: «Զգայական ընկալումը ւուսլիսԼ առարկան, միւոթը(քճՇՇ7405)' նրա անունը: Մոբի մեջ չկա ոչինչ,ռր չլինի ղզայասկան ընկալման մեջ, բայը այն, ինչ որ ղդայական տրդպւսծԼ իրառլես,մւոքիմեջ Լ միայն ղւոնվում անվանապես, անունով»-սսել Է Լ, Ֆոյերբալաը: Ցուրաքանչյուր Հասկացություն մարմնավորվում է Հնչյունների միջոցով: Ականջով ընկալվող այն մատերիան են, այն Հնչյուններն նյութը, որի միջոցով օբյեկտիվ առարկան ղառնում | սուբյեկտի' ն ընկալողմարդուսեփականություն կրկին օբյեկտիվանում իբրն

Հասկացություն-բառ՝ դառնալով լեզվական միավոր: ԼեզվիմիավորՀանղիսւասցող բառըանձրաժնչտորեն իր մեջ ունի ն երկուկողմ'Հնչյուններ իրար Հակաղիր բովանդակություն, որոնք Հանդեսեն դալիս միասնաբար, սակայն Հ ակադրության մեջ: ն ԶՁնի բովանդակության Հակաղրամիասնության Հւսրցընորություն չէ մարքսիստական մւռքիՀամար: Ձեր,ինչպես Հայւոնի Լ. պայմանական արտաճայտությունն է բովանդակության, որը, սակայն,Հավիտենապես չէ երւպատիճին: կառչած Բանի որ բառն իբրն Հասկացության ձն, իրըն առարկայի է ւնուն, որը «ծառայում տարբերման Համար...,որը դարձնում եմ առարկայիներկայագուցիչ,

առարկայի բնորոչիչ,որպեսզի մտաբերեմ ամբողջությամբ» (Լ, Ֆոյերբալս ), միւոյնպայմանականորեն է արտածայտում օբյեկտիվ

առարկան, իսկ այղ օբյեկտիվառարկան արւուսցոլում են մարղիկ իրենց լեզվի նյութով, ապա ինքնինՀասկանալի Լ, որ տարբեր լեզուներ կրող մարղիկ լեզվական 4եերով, տարբեր Հնչյուններով պիտի արտացոլեն միննույն առարկան, միննույն Հասկա-

տարբեր

ցությունը, միննույն իմաստը: ւ

կոպես,

ընդՀչանուր

ԱԱ

օրինակ, Հաց, ն այլ 4եերն դասակարգ, կոլոոնտեսություն են բոլոր ՀայերիՀւսմւար, դրանքՀւսյկական միասնւսկան Հւսնդիսանում: իմաստն արմտածայտող Միննույն

րըն

աթո ին Համար, ւսս կա դրանք ուաական կա ոո որել եթն «ա յ

դուրս,

,

սե

ոուսենրի Ռրեէ Հանդիսանում: ոուս, նա ուրիչլեզու չզիտնե իր մայրենիլեզվից վմեբոՀիչյալ Հասկացությունները կարողԼ ունենալ միայն այդ ձն

են

բոլոր

աան

լրա

աաա

ձենրի միջոցով ն ոչ այլ կերպ: Դա անխուսափելիէ իբրե ավանդական իրողություն, ավանղության առկայության տվյալ ժամանակաչրջանում:

8 10. ԱՐՏԱՍԱՆՎԱՄՔԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ.--

Վերը (37)

մենք

որ լեզվի կոնկրետությունը, Հանգեցինք ւսյն եղրակացության, նրա իսկականղոյր կենդանի լսութն է. այս վերջինս անընդատ Հուսանք Լ, որի մեջ առանձին իսկ նրանցմեջ էլ նավսաղասությունները, առանձինբառերը սերտորեն կապված են միմյանց,իրարով ւլայ-

մանավորվում ն իրար նեցուկ են դառնում: Ասացինք նան, որ առւսնձին նավսադասություններն բառերը միայն դիւտական-Հետազուռականնպատակովկատարվածվերացումներ են ն խոսքիդ դուրս միայն անվանապես են կոչվում նախադասություն կամ բառ: Նույնըկարելիէ ել նան լեզվական ավելիփոքրերնույթների ինչպիսիք են վերջավորությունները, մասին, վանկերը ն ածանցները, ու

Հնչյունները: էլ, ինչպես բոլոր Լեղվարանությունն

ղզիտությունները,անՀրաժեշտաբարղիմում Լ վերլուծման, միջոցին, միաստարրալուծման նական-ամբողջականը' լոսքը, բաղադրիչ ն բաղկացուցիչ մասերի բաժանելու եղանակներին,որպեսղի Հասնելով բաղկացուցիչ ամեն նափոքը մասնիկներին՝ կարողանա ճիչ եղրակաղզիտական ցություններ ւմբողջական ւու բաղադրյալի մասին: Քանիոր, ինչպես արդեն սել ենք, լեղուն երկու տարբեր, Հակադիրկողմերի'Հնչյունների ն իմաստի միասնությունն Լ, ապա լեզվականվերլուծում-տարրալուճումների ուրեմն միջոցով կարելի է' ւս) ՀնչյունականամբողջականՀատվածներըբաժանել արտասանս նականավելի փոքր տարրերի, սրանք' ավելի փոքր տարրերի մինչեարտասանության չոեսակետիցայլես անբաժանելիտարրերին

ճասնելը:

բ) Խոսքըբաժանել մտքերի, վերջիններս իրենց մասերին, սրանք

միավորներին, մինչն խոսքի ամենափոքր բաղկացուցիչ միավորներին Հւսսնելը: դ) Արտասանվածքը իմաստայինբաղադրիչ Հատվածբաժանել էլ իրենը

ների,վերջիններսավելի փոքր միավորների,մինչե իմաստի ն

ար-

տասանության այլես անբաժանելի մասերին Հասնելը: ւոեսակետից

ՎերցնենքօրինակիՀամա

«Հա յ կին մի նավա Դ ասու,չ ուն' ն դուր զալիս», տեսնենք, թե ինչ կստանանք երեք եղանակներով վերլուծելու Հետնանքով: ,

օ

իրենց արտի ցորենն Լ այս

ը,

Սոսկարտասանական-Հնչյունական ւռեսակետից վերլուծելու ժամանակ չպետք Լ Հաչվիառնենքայն, թե ինչ Լ նչանակում, ինչ իմաստ ունիւովյալ վերլուծման այս եղանակը Հատվածը. է առնում սոսկ այն, թե ինչպեսԼ Հնչում ն լսվում վերլուծման ենթակա իսկ մեր նյութը Հնչում ե լսվումԼ արտասանվածքը, Հետնյալ ձնով' ա)

նկատի

Հայկի -նիրեն

Վ

ցարտի ցորեն

-

-

այս Հնչման չոեսակետից է ւտրոչվում արտասանվածքը Մար Հատվածների' Հայկի, նիրեն, ցարտի, ցորեն,

Օ Հատվածներից յուրաքանչյուրը կազմում Լ յալ

բողջություն

ն

նեղուր,դալիս: մի Հնչյունական

մի չեչտովառանձնանում, սածմանադծվում

միանում ո»: նա ծելով Հնչյունականչեչտավորմիավորներ:Խոսկրւ " Կա անված անա ՆԱՎՆ» րեր փարվում Ռաոնրի, Բորտ կտորների:անձին ն

են

Հւսյկին

ա)

ը) իրենց արտի ցորենը զ) ղուր է զալիս:

-"

է, որ Նկատելի ւտարբեր բառերիմասեր

-

ու

նեդուր դալիս:

-

յս

մ

մոքի' ելնելով միայն մտքից, զանց առնելով նախադասությանանն Այս եղանակով բառերիձներն ղասավորությունը: դամների մենք կստանանքերեք Հիմնականմիավոր կամ Հաւոված՝

Առաջին միավորը նչում է, թե ում Լ դուր է դալիս, երկրորդ Լ միավորը' թն ի՛նչն Լ դուր գալիս, իսկ երբորդ Հատվածը ցույց ւուսլիս, էն իղչ Լ լինում, ինչ է անում ցորենը: Մերընտրած նախադասության (մտքի)այս երեք միավորներից մեկը՝ երկրորդը, դարձյալ կարելի է տրոծել մտքի ավելի փոքր միավորների, որոնք են'

ա-

իրենց, բ) արտի, գ) ցորենը: Սրանք այլես անբաժանելի են վերլուծման երկրորդ եղանակի կարողմ Հնչյունական միաինքնուրույն ւ ր ղիսա ալ միայն ւլայմաններում,այսինքն' մտքի ծւսչվառմանւլայմաններում, քանի այն ժամանակ, երբ նրան Հաջորդողկամ են բ առե իը չեն նախորդող կ որ Շանդիսանումեն մւոքի, նախադասության նվաղադույն միավորքաչում իրենցմիացնում նրա այս կամ այն Այդ չե նչանակում, թե մեր սւոացած ներ,անդամներ: միավորները ընդչանրաւվեսայլես անբաժանելիեն. չէ՞ որ, օրինակ, Հայկինբառը Դրա է վերցնե կարելի է տրոշել Հայկ-ի-ն մասերի (Հայկ, Հայկի, Հայկին), որոնցից Հարկավոր ուրա յուրաքանչյուրը իմաստ ունի: Բայց երկրորդ եղանակով մենք պիտի է արղյոք Հնչման Հնարավոր տեսակետիցՀասնեինք մտքի ն ոչ թն իմաստի միավորներին: Այս վերջիններին այգ Հատվածները: ՎերցնենքՀայկի, նիրեն,ցարտի ՀասնելուՀամար Հարկավոր է ղիմել արտասանվածքի վերլուծույուրաքանչյուրն չսրտուսսանական դա թյան 3-րդ եղանակին, որով արտասանվածքը մասնատում ենք' անելիէ: Դրանքբաժանվումեն" Ղի-րեն,ցա աի Հայ-կի, Հաչվի մառնրի, ն. Հնչական առնելով են կողմի վոլսադարձ որոնք իմառւոի առնչուեն վանկ կոչվում ն ը տտասանվում չնչի մի թյունը: ըտամղումով: Սակայն սւոացված դ) Այս երրորդ եղանակով ես մեզ որված արտասանվածքընավսե վանկերը առաջ կբաժանվի Հայկին իրենց արտի ցորենն Է- դուր դալիս կտորների, որոնցից յուրաքանչյուրը մի ամբողջականիմասւուայինմիավոր Լ' արտածայտվածՀնչյունական Համապատասխան լուծական խմբերով: մենքկտեսեննք ւնը:Այս վերջինփուլում 4, ա, լ, կ, ի, Վերլուծմանայս եղանակըմեղ Հասցնումէ ամենից առաջ առանկոչվումեն ը, տ,ի ւռարրերը,որոնք Հեչյուններ, Լն չական բառերի. վերնում բերված ձին-առւսնձին յուրաքանչյուրմիավորըմեկ

վո «ան Հեչյունը:

Հանձին

բառը

ւս)

ալ

Համար

ա ար

տեսել, լաԱրարանել «ը բբ: տեսակետից Սրանցից Ր Բորը

ա

-

:

ն բարութ» ա Համարվում: նվազագույն «սովո աչքով»: Նրանց Հեւտտագա Լ Հնարավոր միայն«րավան վերլուծման միջոցով: մել. ւոր ցունարանական արտասանվածքը վերլուծել »

,

,

բա-

՛

-

-

-

լ,

տար-

ապ

-

րստ

բառ

է:

բառերը դեռ անբաժանելիմիավորներ չեն. նրանք ես Սակայն լինում են բաղադրված ն ւորոչվում են այնպիսի մասերի, Հաճավս

որոնցիցյուրաքանչյուրըիմաստային-Հնչյունական ինքնուրույն միավոր Լ: Այսպես,օրինակ, բառր տրոչվումԼ Հայկ-ի-ն Հայկին բաղաղրիչների,որոնցիցառաջինը(Հայկ)արտածայտումԷ այլ իմաստ, քան երկրորդը (-ի) ն երրորղը (Էն), ն նրանք այլ ալարադաներում լլ կարող են Հանղես գալ մեր լեղվի մեջ ոչ իրար Հետ արտածայւոելով իրենց սեւիական իմաստր:Այդ կարելիէ ւլարղ ւռեսնելստորն `

-

ե ԲՐ

ված սխեմաում

ր:

Հ ա յկ-ի ն «իրո

Հա

կ-

Սուեն-ի՞ն

Հայկ-ի

ար-ին

Ի9

ֆբ

Հա 1կ-ով

ՂՐՔ

ԱՍյխբառաչարթերից ե

ի-ն

,

։

Այս արչեստական սխեման ցույց

Շար-կ

մեջ

ն առանձին

ւովյալբառի

գործածությամ ղոր տամք

Հետ:

,

Սեն

նրանք բանք

ո

ոչ

Համար սարդար Սրինակի

կարելի Լ բաժանել ուսր-դար, սարդ-ար, ս-արդար մասերի, մինչդեո սարդար բառր բաղադրված չէ նրանցից ն ոչ մի առնչուն է ե ո՛չ ել թյունն չունի Հ Հողիկամ մ ո՛չ սար, սարդ, արդար բառերի ար Հեւո, որը Հայերենում Հնչյունավխմբի բայի անցյալ կատարյալի վերֆավորություննԼ եզակի երրորդ դեմքի Համար (տես-ար, Հառ-ար, բառր

,

ո՛

ս

ւանե բարնհաա րոնցից աո տանԱա»(քաղել հոգ կրո այական Վեջավորություն եկ-ար

ն

այլն):

աք աղծաան ն ալն) Բոն որ

դիչտ

նուլն

բառն

4նո

Լ,

իսկ

ո

(տես-աք, եկ-աք,Հաս-աք ն

աղա,

ե որկրորը

ասոր

կարե

բայ

ամ

ր

՛

'

այլն): Սակայնայս տրոշումն էլ, ինչպես ե նախորդը,սխալ Լ անիմաստ, որովշետն քաղաք բառը չի կազմվածքաղ ն աք Հնչյունախմբից,ինչպես ն քաղաք բառի չի բաղադրված ո 17 իմաստը ռի ն աք վերջավորության իմաստնե ա.ից: ու

Ուրեմնբառի իմաստային ճիչտ

ւոարրալուծման

ոչ

միայն

առկայությունն Հնչյունական-նյութական

չովյալբւսոի մն ջ, ւայլե իմաստային: Այլ ձնով

լեր-կ

է տալիս, որ մեր մտարրալուծումը բռնազբոսիկ Լ, քանի որ ստացվեցին այնպիսիՀնչյուններ կամ Հն Հ նղ մե ունախմբե իշը,չ որոնց մեջ իմաստ չի դրված, կամ որոնք իմաստ չեն արտաՀայտում: Սրանով միաժամանակ ապացուցվեց,որ Շայտ,Ճայր, Հարկ,լերկ բառերըբաղաղրված կամ կազմվածչեն մտվյալչինծու ,

Ա

ռլայմանը

ենթաղրումԼ տվյալ բառի ւորոծումը ոչ թե պատածականիմաստ ավելի փոբթրՀնչյունավամբերի, ունեցող այլ այնպիսի մասերի, որոնց

Հ

այ-կ

ամ

մի առնչություն չունեն

.

Հայ-ւո Հայ-ր

կարող բաժանվել իմաստային ավելի փոքր միավորների: կարելի է (ե պետք Լ) տարրալուծել ոչ թե այնքան ն Բառերը այնպիսի մասերի, որքան ն որոլիսի մասեր մենք կընւորենք բուո մեր ցանկության կամ ւպզաւռածականորեն, այլ այնքան ն այնպիսի լ ասե բս իրոք բաղաղրված. Նն չ Լատ րի. որո ե ցիցնռան որում,ամը բաղաղրիչներից յուրաքանչյուրն պետք Լ ունենայուր անպայման կայունիմաստր նան ուրիչ բաղադրությունների կամ առանձին դործաձուլյյան մեջ: Սակայնայս ւզայմանն էլ լիովին բավարարչԼ: Հաճալս Հնւսրավոր է այս կամ այն բառը բաժանել Հնչյունական այնպիսի մասերի, որոնցից յուրաքանչյուրն իրոք ունի յուր կայուն իմաստը նւսեւսյլ

աղադրությունների բաղադր մ

նր (Հ առաջինը (Հայկը, Հայկից,Հայկով)) մե մեզցույց է ւոււլիս,որ ՀայկՀնչյունավսումբն ունիյուր կայուն իմաստր բոլոր դեպքերում, իսկ երկրորդբառաչարքով (Սուրենին,քարին, զրքին) ճշտվումէ ե Հն Հնչյունալսմբի որը դարձյալկայունէ իմառւոր, (որական Հոլով,որոչյալ առում): Նույն 4եով կարելի Լ տարրալուծելիրենց բառը, իրեն ն -ց մասերի,որոնցիցյուրաքանչյուրն ունի յուր կայուն իմաստը ն արտաԼ այն նան ւսյլ դեպքերում: Հասյւոում Հայոցլեզվի բոլոր բառերըիճարկեբաղադրվածչեն, ն չի կարելի ամեն ղնպքում բառերիայսպիսիտարրալուծում կատարել:Այդ կլինի իսկ ստացվածարղյունքը' բռնազբոսիկ, անչեթեթ:Այսպես, օրինակ, մեր ստացած ՀայկՀնչյունալվոումբը Է կարելիբաժանել ներքոչիչյալ ձնով, ւոեսնելուՀամարայդ անչեթեթությունը. ,

ն չեն ւոսրրերից Հեւոնարար

7,

աանԳ

ն աիԱր

է բացածայտ բառը

ւոար-

: արո կազմված լ բաղադրիչ իմաստների

ւս իմաստ ոնի ԱՂ ն չյունալամբերի միացումից: ԴԻՔ

ասած'

Մն

Բառերի իմաստային -նյութական '

ճիշտ տարրալուծման միչոցով առացվող տարընրը Հանդիսանում են լեզվի այն նվազագույն

որոնց մեջ ղրվնորվում Լ Հնչյուններին իմաստիանմիավորները, քակտելիմիասնությունը: Այդ տարրերը կոչվում են ձնույթ ):

(մորֆնմա

ենք լեզվի իմաստաձճնչյուերբորդ եղանակով մենք Հասնում նականնվազազույն միավորներին' ձնույթներին, որոնց ուսումնասիրությամբ զբաղվումէ ձնաբանությունը:

ձնի ն բովանղակության Ձնույթների Հակաղրամիասնության նվաղադույն ւոարրերնեն լեզվի մեջ, անկալսնրանց մեծությունից ու

փոքրությունից: կարողԼ ն՛ միածնչյուն Ձեույթը լինել, ինչպես ս, ղ, ն Հողերը, է չաղկապը, բայը, ե՛ բաղմածձնչյուն, ինչպես դու, երեկ, Փաղաք, բառերը: Ձնույթի ՀամարԼական Լ ոչ թե Հնչյունների երիտասարդ ու

ֆանակը,ւյլ ւովյալ Հնչյունիկամ Հնչյունավամբի Հեւ անբաժանելիորեն կապվածիմաստը: ԵԹՆ,օրինակ, բառից երիւտասարդ մեկ կամ մի քանիՀնչյունՀանենք, մնացածնավելիբաղմածեչյուն կլինի, ֆան է, ու, դու բառերըՄՄ Ֆ»ն Հողերը, բայց այլես ոչ մի իմաստչի արտաՀծայտի ( ոչ ւսռանձին գործածությամբ «երիտասար,

«րիտասարդ», «ռռասարդ)

ն

ոչ

էլ

կապակցությունների մեջ

ն ((«տասարդացնել», «նրիտասներից» այլն), ես

մինչդեռ գիրքս, գիրքդ, Հով է, դու օրինակներում չատ Հստակզգացվում Լ ս, ղ, է, ձնույթներիիմաստը, թեն նրանքմիայնմեկականՀնչյուն են: ու

ու

Արտասանվածքի վերլուճության այս

զելիորենապացուցում Լ,

որ

երրորդեղանակը անւսոսրբառերըկա՛մ կազմվածեն լինում բա-

ն ղադրիչձնեույթներից են կա'մՀանդիսանում ինքանբաժանելի, նուրույնձնույթներ (քաղաք, մարդ, երիւոասարդ): Գիւտականորեն սխալ Լ ն պատմական միանգամայն ղարգացմանը Հակասում | դպրոցական

Քերականության այն

չոր դրույթը, մեխանիստական կազմվածեն վանկերից, իբբբառերը իսկ վանկերը' Հնչյուններից: կարծես եղել Լ այնպիսի թեն երբնիցե ղրություն, որս Հնչյունը միա-

նալովւս Հնչյունին ռա կազմեր վանկն ստանարը Հնչյունը ն

(ն վանկը

թն

), ապա այդ դերանունը վերածվեր ն սար վանկին (սար բառին) ւսա միանալով նույնեղանակով դ, ա,ր Հնչյուններին, վերածվեր ոարդար բառին: Ոչ թե բառերնեն կազմվածվանկերից,այլ մենք ենք ն վանկալուծում բառերը վանկերը տարրալուծում Հնչյունների: Ամփոփելով արտասանվածքի վերլուծության Հատվածը՝Հիչենք, ան սայ

եղանակով ենք լեզվինյութ.ԷԱա ամի իրերին"Հնչյուններին, որոնցովզբաղվում Հնչյունարանությունը, երկրորդ ւս

կւ

սզագույն

Հասնում

տա

'

եղանակով Հասնում ենք մուքի,նախադասության վազագույն միավորներին, որոնք ունեն կիրառություն չարաճծյուսականվերլուծության ն ն

մեջ կոչվումեն չարույթ(ԸՇՏԹՐԻՁՐՈՈՎ ).

Ա

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՓՈՓ ԼԵՋՎԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

չնորչիվ աուսջին անդամ լեզվաբանականղիտության դիսկուսիայի ողջ գոյության ընթացքում բացաճայտվեցլեզվի տարբեր կողմերի (բաղադրիչների),այն Լ' բառային կազմի, Հիմնական բառւսյին ֆոնղի ն քերականականկառուցվածքիանչավասարաչափ զարդացումը

ուրեմն ոչ միատեսակարժեքականությունը լեզվի Համար: Լեզվի էությունը, նրա սւզեցիֆիկայի Հիմքը ն, Հեւոնաբար, նր դիմաղրողականուժի աղբյուրը կաղմում են Հիմնական բառային ֆոնդը ե ֆՓերականական որոնք ստեղծվում ն իրենց կառուցվածքը, գոյությունը պաՀծպանումեն մի չարք դարաչրջաններիընթացքում' ն

ունենալով մնծաղույն կայունություն:

Լեզվի բառային կաղմը, ընդծակառակը, ունի փոփոխականության անմիջականենթակայություն, վերին աստիճանի զգայուն է Հակյանքի բոլոր ոլորտներում տեղի ունեցող նույնիսկ սարակության ամենաաննչան նկաւոմամբ ն անմիջականորեն փուփոլսությունների է դրանց արձագանքում արտացոլում իր մեջ: ամեն ն մի լեղվի քերականականկառուցվածքի ժամանակակից բառային ֆոնդի Հիմքը պետք Լ Համարել այն ընդՀիմնական որ ունի տվյալ լեզուն իրեն ցեղակից այլ լեզուների Հետ, Հանուրը, որպես նրանցից յուրաքանչյուրի ժառանգություն ծաղարամյակների ու

ընթացքումնրանց ընդՀանուր ցւսնքերով ուռեղձված Հիմնալեզվիցչ

Այս բոլորիցբլսում է, որ Հայոցլեզվի բառային կաղմի,Հիմնական բառային ֆոնդի ն մանավանդքերականականկառուցվածքի նյութականն

կողմի մեջ իմաստային

նախասկզբնականն Հնագույնը ժառանգելԼ իրեն ցեղակից մյուս լեղուների Հետ ծեդեվրումական Հիմնալեզվիաղբյուրիցգ,իսկ մնացածըՀանդիսանում է նրւս Հետագաառաջընթացի արդյունք' արդեն ունեցածի ղարզացում կամ կատարելադործում,լսաչավորման, կուլտուրականֆաղաքականչփման ն այլ ճանապարՀներով ցեղակից ոչ ցեղակից լեզուներից կատարած փոխառություն, որը խիստ Հազվադեպ է դուրս գալիս բառային կազմի սաՀշմաններից ղեպի Հիմնական բառայինֆոնդիսաճմանները ն, որպես կանոն, չի Հասնում Քեւյն միայն

Լ, ինչ

ու

նա

ու

ու

րականական կառուցվածքի մարզին:

ֆոնդը,այսինքե' մեր լեղվի Հիմթը,նավուսւզես եղել են

Աաաա ղվի այոց

|

-

ւսգույն ուչարձանն Հազիվ :

ւ ԸԸ

են

ն

մնում

Հասնում

Հայերենիդոյոււյան ն զարգացման անընդծւուռ Ընդծանուր ճյուու վերամիավորումներով ղավորումներով այդ Հայտնի

են

մեր

5-րղ դարի թվականության սկղբին, այսինքն' արդեն4նավորված չրֆանին, Հնտնարար նրա ղարզացման նախորդ Լթնիկական լեզվի

լեզվի փուլերը ւռոչմային

իսպառանձանոթեն

ն

ու

ու

լեզվի չՀրջանները, ցեղային զիտությանը կարող են մասամբվերականգեվելմիայն ու

Հեւտղծեւտտե չարժվելովդեսլի Հայկական բարձրավանղակը, բարե-

կամական թչնամական սերտ չփումներ են ոչ աղզակից ժողովուրղներիցեղերի Հեւո,

պատմածամեմատական ուսումնասիրության ու

ու

նախասկղրնական աղքատիկբառային ընդծանուր Հայերենի

կազմը,որ պետք Լ

ան

Համապատասխաներ այն ժամանակվաՀայերի տնտեսական-կուլտուրական ղարդացմանցաճր մակարղակին Հիմնականում Համընկնում էր նրա Հնղեվրո 1 ական բ մին ֆոնդին' նեն ալով այղ ֆոնդից դուրս մնացող սակավաթիվոչ բաղմաղան ե ածանցավոր ,

բառա

ու

ու

բարղ ինչպեսցույց են

ու

որ մեզ ճանապարձով, կերով դծելո,ւղատկերը

կտաթեկուղ աղոտ Հնարավորություն այն նախասկզբնական լեզվի, այսինքն' նախածայերենի կամ ընդՀանուրՀայերենի,որը նախորղելԼ զրարարին բարբառներինե ունեցել է մուռ 2000 ւուսրվավերին աստիճանի Հեւոաքրքրական կյանք զարգացում մինչնմեր լեզվի այն Հրջանը, Լ մեզ որ ծանոթ զրավոր աղբյուրներից: ն

բառեր: տալիս լեղվականտվյալները,ընդճանուր ՛

Հա-

յերենի բառային ֆոնղիՀարստացման Հիմնական ւղբյուրներից մեկը եղել Լ այսւվես կոչված որ ւոեղի Լր ունենում արմատաստեղծումը

որ չրջանը,

մեկ ՀաղարամյակԼ ընդզրկում մինչն ՀայկականԼթնոսի կազմավորումը ն Հայերենւոոշմացեղային լեզուների վերածումը էթնիկականլեղվի բարբառների, Հւսյերի աստիճանական ղարգացման Հղորացման այն չրջանն լ, երը նրանք, մի թանի ալիքներով մուռ

ունենում

ազգակից ե փոխամեծաքանակ

ու

ն ռություններ ենկատարում նրանցլեղուներից ասիմիլյացիայի

թարկում նրանցիցչատերին: Հայյ Լքնոսի ն Հայյ Լթնիկական տնաԼեզ լեզվի կազմավորման զ Ր յ լան չրջանի արզասիք պետթ Լ ՀամարելՀայոց լեզվի բառային կազմին նույնիսկ Հիմնական բառայինֆոնղիՀարստացումը այս

Հնւղույն

փոխառություններով' գլլսավորաբար ցեղակիցիրանականլեղունե-

րից,ինչպես ն մասամբ|սեթժերենից, լսուռիտերենիցլսալղերենից. ու

ՀասկանալիԼ, |

որ

այս

չրջանում սեփական բառակաղմությունը

ւեւոք է Հանդես դար իբըն բառային կաղմի,մասամբ ն Հիմնական բառային ֆոնդիՀարստացման կարնեորագույն աղբյուր' արղեն Համ արյա բացառելովարմատաստեղծման չատ ավելի պրիմիտիվ եխն "

հ տոչմացեղային "այերի լ

նչ

մեկի լեզուներից բարձրանալը վարչան նմա լեզվի մակարդակը ընդճանուր ճետնանքով Հիմնականում Հայկական մյուս լեզուների իրավական «իջեցումը» ւտոՀմացեղային ալ միննույնարմատի(զլխավորարար մինչն բարբառի մակարդակը, որ արղյունք Լր Հայերիքաղաքականձայնավորի)Հնչյունափոխությամբ(բար4-րերժձ, էթնիկական ՛

բ.

ւայլն ), ւ

խառն-խուռն, չտաղպ-ոտեպ ոզի-չոգի-Հողի

այլն),

ե

՛

աճականՀնչյունների

Հավելմամբ (բար4-րարձը,ցած-ցածը: ն '

Հետագայում բառակաղմական զորությունիցզրկված մի չարք ախամասնիկներով (տի-այր, տի-կին, Հ-զոր, Հ-մուտ, զգ-ոն, զզն գ.

աստ

այլն):

1 Այս

երնույթըճավանարար արղյունք Է բնղճանուր ն. Հայերենիառացին ճյուղավորումների

վեբաճիավորոմների, երբ կիսաառանձնացած առանձին բարրառներ լեզուներ աուսնձին կաոճային են Հնչյունների փուփոխության զիմել արՃիմանվրա, իսկ ընդչանուր Ճայերենը արգազան փոփոխության սկսված րաղայի օզտազործելէ

Պի

շորի

նոր իմաստավորմամբ:

կան-պետական

ծամախմբման Հայ ւպզետականության ստեղծման, Հիմք Հանդիսացանէթնիկական ընդծանուր լեզվի բնականաբար բառային կազմի վիթխարի աճի (զլխավորապես վարչական-պետւսկան, կրոնա-եկեղեցական, Հասարակական ղիտակոան կյանթի տերմիններով զեղարվեստական խոսքին անչրաժեչտ բառերի բազմաղանությամբ, բառակապակցություններով, Հոմանիչներով, չարաձյուսական նորանոր միջոցներով ձներով ն ւայլն ), որով ու

ու

ու

ու

առավե ավ

գրաբարի բարբառների միջն Խ"րացվ զզալի չափով Հարատացավ զրարարի եց

է ՀասկանալիԼ, րությունը, նան

ն

ների

միջն

եղած եղած

տարբ

ե-

որ

բառայինՀիմնական ֆոնղը,ի ւուսրբերություն բարբառների

բառային Հիմեւսկան ֆոնդի:

Այսպիսով, Հայ տոծմացեղային լեզուների երբեմնի իրավածավա47

նույնիսկ գրաբարի նրա մայր-րարբառի, որ տոծժամանակամիջոցումդպրոցական, զիտական, կրոնա-եկեղեցական, մացեղային ւսյդ լեզուներից մեկն էր,ընդչանրությունը Հիմնականում ինչպեսն դրական ասալարեղզներում չանդեսգալովորսզես ընդծչաէ մեր թվականությունից առաջ 3-2-րդդարերի ն մեր խալվստվում մեր Հարուստ մչանուր լեզու, որովես ւսյդ մեծ ժամանակաչրջանի 5-րդ դարիմիջնընկած ժամանակամիջոցում, թվականության երբ ձն, գրարարը չկրեց չատ կամ Քիչ նչանակալից կույթի ւղզգային1 ղզրաբարը իբրն վարչական-ւպետական, էթնիկական բնդճանուր քնրականականկառուցվածքի մեջ, քեն նրա բաիր փոփոխությունն լեզու, թերնս նան գրավորլեզու, դառնում է կաղմավորված Հայ ռայինկաղմն անընդատ Համալրվում էր Հազարավորնոր բառերով էթնոսի Համաժողովրդական լեզուն ն ռաջ ընթանում իր զար(ինքնուրույնբառակաղմության փոլսառությունների միջոցով): դացման ներքին օրնենքներով' «վելի Հեւողծեւտն վելի անջատԵՎ

3 12.ԳՐԱԲԱՐ

վելով ոչ միայն իր մայր-բարբառից, Մերարգի լեղվական վիճակը, ԲԱՐԲԱՌՆԵՐ.այլե Հայերենի մյուս բւսրբառունեն կենդանի երկու զրական լեզուներ որի դոյություն բոտ ներից,որոնք նավոապես էլ նրանից չատ ւոսրբեր էին: ն տասնյակբարբառներ ենժարար(արնեելածայ արնմտւաս Հայ), Մեր թվականության 4-5-րդ դարերում զրի առնված զրարարը, որ ն իբրն մեղ կուլւոոուրական ժառանգություն բառներ'մի կողմից, իբրն Համաժողովրդական լեղու ունեցելԼր 6-7 դարիանընդՀատ մեռած զ րամնացած երկու գրական լեզուներ ծամապատասիիան զարգացում ն՛ իբրն բանավոր ընդՀանուր լեղու, եւ Հաղորդակցման նւոն. իբրն դրական լեզումինչե կանությամբ (գրաբարն միջին Հայերեն )' մյուս կողմից,արղյունք Լ մեր կարձիքով, քրիստոննության Հետաքրքրական ն պատմականմչակութային վերին աստիճանի մուտքըՀայաստան, 5-րդ դարից Հեւոոչունեցավչատ թե Քիչ նչաբարդ պրոցեսի: նակալից ղարդացում: թնեինչսլեսկազմավորվեց Հւսյ ժամանակակից իմանալու Համար, Հունարբւսն մենք չենք դիտում Հւսյերենը եբբնգրաբարի զարԼ ղրականլեղուն, Համառուոսկի ձանոթանալ Հայ անչրաժեչտ դոնե ղացում. դա օւռարաբան կողմից կատարվածմի մտավորականների որ նույնիսկ ղարդացման ւզրոցեսին, չեղում էր Համաժողովրդական ւրղի լեզուների մանավանդ լեզվից,մասնագիտական մի ժարդոն, լեզվի մեջ ամեն օր զգացվում է պատմականայդ պրոցեսի ղրոչմբ որ ծառայումէր «արտաքին» կամ «խոր» գիտություններինՀաղորն թե, չարաճյուսության իմաստարանության դակիցլինելուն,բայց չունեցավ ն չեր կարող վայելել ժողովբղա- թե 4եարանության, մեջ: մանավանդ, բառասլաչարի կանություն: Լեզվականբավականին Հւսրուսւո Հուչարձաններնակնրալվ:կերՀինգերորդ դարինՀաջորդած դարերում դրաբարիմեջ նկատված են տալիս, որ պով այլ կարգի ցույց նս չեն Հայոց Հնագույն զրական լեզուն եղել Է փոփոխությունները ղիւովել իբրն կարող են, դգրաղզրաբարը, որով գրվել Համենայն դեպս, բոլոր դիտական, յդ ղարգացում. փոփոխությունները ոչ այլ են, եթե ոչ ինչ ն պաչտոկան, բարբառներիավել կամ պակասզգալի ներթափանցումներ պատմական,դպրոցական, եկեղեցականերկերը գրաբարի մեչ, որոնք ոչ Թն գրաբարի զարգացման նականթղթերը սկսած մեր թվականության 5-րդ դարից, այսինքն' ներքին օրենքների ծավալմանարտաչայտությունն Մեսրոպի կողմից Հայոց այբուբենը Հորինելու ն Հայ զրականության են, այ նրա թուլության վկայուսարությունը

ն

ու

ու

ու

ու

ու

գրաբարի

նչանը,բարբառների Փայքայման թյունը, ներա աշչլսուժացման ակտիվացման ու

վկայությունը, ւսյս վերինաստիճանի Հեւոաքրքրական

երնույթը պայմանավորված Լր

ոչ

միայն Հայ պետականության

ւայլննրանով, սկղբում, անկմամբ 5-րդդարի որ

դրաբարը

կտրված

եր իր ատնտու բարբառից ե մեր կարծիքովիր գոյության Հննց ազզբից կառուցվածքային կխոչորտարբերություններուներ Հայ

իչլսողմեծամասնությունից: բարբառների մի պած անտեսենք միջին Հայերենը, ւաւզաետք բճակորեն

աեր,

օրից: Հիմնադրման

մինչն ԹԼ,լեզվական ինչ վիճակ էր ապրումՀւսյժողովուրդը զրարա՞ր Լր խոսում

արղյոք

նա

կենղանի բարբառներ, այդ ժողովրդական

է

ասել, որ 5-րդ դարիցմինչն 19-րդ դարի կեսը ընկած

այդ

ղարում, թե՞ կային մասին լուրջ ուչադրության արժանին վստաճելի որեւ վկայություն չունենք: Հիչատակության արժանի են Մեսրուղ Մաչտոցիաչակերտ ն կենինչպես ն Հեւուսգա սասգիր կորյունի մեկ-երկունկատողությունները, դարը,

ն

՝

Այս

բառր

այդ

զործածում ենք պայմանականորեն,որովչետն ընղունված չե ասել

ձե»: «Եթնիկական

4-74

ֆնրականների

մեկնիչներիդիտողությունները, որոնքկցկտուր են կերչղով տեղեկություն ւուսլիսայն մասին,որ Հայերը ոչ րոլոր ու

գավառներումԼին խոսում դրարբար, որ պատմական Հայասւոանում դոյություն ունեին ղանազանբարբառներ: թնե ինչպես ւոառերը Նկարազրելով, Հորինելուը Հետո Մեսրու Հրջում Լր Հայաստանի Մաչտոցը ղանազանդավառները' դպրոցներ բացելու ն գրազիւություն ւտարաձելու, կորյունըՀիչատակումէ' «Ցայնժամ վաղվաղակի Հրաման առեալ ի ԹազավորԼն՝ սկիզբն ւսոնելոյղիչուժադուժ կողմանսն մարաց,որք ոչ միայն վասն ղիւական սատանայակիր բարուցնճիւաղութնան, այլե վասն Խեցբեկագոյնն խոչորադոյն լեզուին՝դժուարամատոյցք Լին»: Այս Հատվածը Հաստատորեն վկայումԼ, որ ՄարացկողմիՀայերի լեզուն «խեցրեկագույն նլ խոչորագույն» էր, այսինքն՝ «վոիստ ծոմուռած ն կուսլիտ», որի պատճառով նրանքդժվարամատույց Լին:

Համարյա նույնպիսի արձամարՀական արու | Հայտություններ

ձոայլում զորյունի նան

Սյունյացկողմի Հայերի մասին' անչուչտ

նկատի նրանցլեղուն(այժմյան Ղարաբաղի ունենալով նան. բարբառինախատիպը), երբ արձանագրում է «Ապա յետ ի ւսյնորիկ

ե Սիւնական սածշմանակիցս ն աշլսարՀնելանէր. ժողովնալ ււսնկունս ի նիւթ

առ

վարդապետութնեանն, ւռււել զգաղզանամիսո, զվայրենա-

դոյն, զճիւաղարարոյ կողմանցն»: ւ

ժամանակի երկերում (6-8-րդ դղ.) Հույն ՄիԲիր ավոլի իոնիաիուԹրակացու թնրականության Հայերեն թարգուչ

աաա

2անության մեջ գտնում

տաղերգուների, Կիլիկիայիչրջանի Հեղինակների,այնպես էլ, մավիմական արձանազրությունների նավանդ, մեջ: Համենայն դեպս, ւուսրածված այն կարծիքը, ըստ որի դրաբարը Հինգերորդդարում ամրողջ Հայ ժողովրդի խոսակցականլեղուն էր, իսկ բարբառները Հետո առաջ եկան ղրարարից, պետք Լ Համարել չշիմնավորված, ն ճիչտ Համարել այն կարձիթը, բուտ որի գրաբարը ո՛չ Հինգերորդ ղարում, ո՛չ նրանից առաջ ն ո՛չ Լլ նրանից Հետո չե եղելամբողջՀայ ժողովրդիխոսակցականլեզուն: Մյուս կողմից" չի կարելի ճիչտ Համարել,թնեդրաբարը ստեղծվել է պալատներումՀայ ազնվականության ն կողմից չի ունեցել իր մայր բարբառը ժողովրդի մնֆ: ոչ Սն Հայ բարբառների մայրն Լ, այլ ընդծանուր ՀւսԳրաբարը յերենի բարբառներիցմեկի կամ մի քանիսի դուաւորը:Պատմական Հայաստանի Հարավույին բնակություն Հաստատած ղդավառներում Հայկականւոոծմերի խոսակցականբարբաոր կենդանի կուլտուրական պածանջներիՀամաձայնժամանակիընթացքում մչակվել բանավորՀաղորդակցմանմիջոցով պարսկերենի, ասորերեՀունարենի, ն զրի եի որոչ ազդեցության ւկ առնվելուժամանակ արդենբաՀեռացած Լ եղելիր մայր-բարբառից: վականին Հայ ժողովրդի ղրական ընդՀանուրլեզուն դառնալուցՀեւտո գրաբարը, ինչսլես վերնում ասացինք, ներգործում է ժողովրդական բարբառներիվրա եկեղեցու, պետական, վարչական ապարատի ն Դպրոցներիմիջոցով, ն այնուծետն բարբառները գրաբարից վերցնում են չատ ոճեր, արտաՀայտություններ, բառեր, ձենը, որով

Լ

ենքբարբառային ձների արձանադրություն դրարարի ձներիկողքին, ինչպես, օրինակ' գեմ, գետս, մուտռենում գնայ, ւոլս, Հետղծեւոն

Տորարի զո ա գոյ:

ինչպես աղետ Աա, ՛

,

բազուկձների,իսկ Հաջո

Հականե-Հանվանն թվում Լ

Սիւնի, աա որոնք

են

,

յ

:

Աո

տալիս Լ բարբառային այլ 4ներ,

ն զուկ փոխարենզրաբարոռողանեմ

մի չարք «եզերական բարբառներ»,

անցի Խութայի,

Հետազաժամանա

կարիքչկա, թանի

ԶորրորդՀայեցի,

կների Համար Հիչատակություննների դիմելու

արծչեստուսկան կեր պով Լ ւպածպանում իր գոյ

գրաբար

ի,

ն

ուլցյուն

նրա կողքին Հետզծետե

,

բս

ււռների է ոչ

ե

Թն՛ ղրաբարին, Թե՛ միմյանց:

Հայ բարբառները մինչն Հինգերորդ դարը ես տարբեր չին ինչպեսիրարից, այնպես Լլ զրարարից, ուստի ն նրանց տրվում Լ նախարարբառներ սնունը մինչն Հինզերորդ դարը' ւպայմանական բարբառներ սնունը Թողնելով իբըն նրանց անուն Հաջորդ դարերի

Համար:

Այս տարբեր անվանումներն անծչրաժեչտեն մանավանղ այն պատճառով, որ այսօրվա մեր բարբառները զոյացել են զրաբարից մի մասը` Հենց ղդրարարից,մյուսները' այն նախաբարբառՀեւոո,

բավարվում զրականությունը: Այդ նկատվում Լ ինչւզես միջնադարյան

ուժեղ կնիքն Լ կրում, ա

Սպերացի,

Բանիոր

3 13. ՄԻՋԻՆ ՀԱՑԵՐԵՆ.- 9-13-րդ դարերում ուժեղանում Լ աչլսույժ առեւտուր Լ ղաքայի բ ակչությունըՀոգեղեն սնունդ Լ պաշա ջում:

աանկանքը,

աչ-

ի լորոԲո ժավալվում յդ

ւզաչանջին նա չի կարողանում ւուս, դրաբար գրականությամբ, որի ոչ միայն լեղուն մաոչելի ԱՆ նրան,այլե բովանդակությունըմուռչէր նրա սրտին: Այդ ժամանակ առաջ Լ զալիս ւշիսարծչիկ գրականություն նոր բովանդակությամբ միանզամայն (առուսկներ,

իրենց Հարազատ կողմից" հարրառ մյուս կողմիցւրղեն 18-րդ դարից սկսա

ՀետզՀետեմուռեցնելով այն մի

(նաղաչՀովնաթան) ն

Պոլսում

Ռուսասուսնի

ե

Հայաբնակ մի

չարք

քաղաքներում

նորորակ աչիսարծաբարներին, որոնք 19-րդ դարում ձնաբողբոջող, նան ղեր,սիրային ն բանաստեղծություններ, ինչսլես դիւտական-գործ- վորվեցին իբբն դրական կենդանինոր լեզուներ, ): Այդ նւսկան ձեռնարկներ զրվում է նոր լեզվով,որ զրականությունը անունը ի տարբերությու գրաբարի փականացվեցաչխարՀչաբար անունն միջինՀայերեն է կրում,թեն միւսանական ընդծանուր չէ ե միջինՀայերենի: տա-

բարբառին, չափին ա Հողինակի բաղամ չափովարարազիտության զրարարին: թ առաչ զալիս «ե մբրանում: կա զր

'ււ

է

թր

Ց գրաբար

տերմինըն նրա կողքինաչխարՀիկ բարբառ

«որքոր ումը,ւոսկավին որը

Տորրածվու Ր

չատ

քա-

ու

.

ւ

դՈԺ

Բրո

կամ աչխարծիկխոսք ընդՀանուր իմասւոուներ ն Հաճախ սն զրում Լր պարզ

դրարարի Համար,

Հեղինակը դրաբարՀամեմելով իր լեզուն բարբառային սաճմանաորոչ, չատ

որոց --

Ց 18. ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՑ ԵՎ ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՑ ԳՐԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐ.-.

Աչլարձարարը կամ ավելի ճիչտ մեր ազզային զրական լեղուն չատ ւսվելի վաղ գոյություն ուներ, քան նա Հայտնին ընդունված դարձավ իբրն այդպիսին: Գրական կաններ:), մանավանդ արնմաուս ւուպազրումէին դեռ Հւսյ դրականով, դարում, թեն նա ընդունվեց ն ճանաչվեց միայն

աչխարՀարարով զրականություն (զրքեր, պարբերա

18-րդ 19-րդ դարի արրորով: Պարի ընազնա-փիլիսուխա կեսերում: Հովճաննա աար Բ ո ՊՐ Երկու տարբեր պետության գերիչխանության պայմաններում Կեոտրավ .շ Լացի իրաչխատության լի Ռուսաստան), երկու տարբերբարբառներիբաղայի վրա իմաստնախու բնագիտակա բանիւք» (Թյուրքիա առաջաբանում Հայտարարում ԻՎ Ե

ճամառոտ ն

է'

որ

զիրթնինինքը գրելել Է «աչխարչական զիրթն ն ղիւրաւ Հաչխարչական խօսիւք, վասն սանելիլինելոյ Բ բընթերցողաց», այնինչ նրա Բ9"ղոց», լեղուն Համ մաքու այնիէրա լեղու տաքողը

ն

«կ»բարբ

«Ում»

ձեավորվե

19-րդ դարի կեսերում մեր ազգային լեզուն երկու ճյուղերով, որոնցից ոնցից մեկր մեկը կոչվում Լ արարյա դրականլեղու, իսկ մյուսը՝ արեմտածայ դրականլեզու: արնհելաչայ որոչ արտաճայտություններով: Չի ւս բելի պնդել, թե Լ ԱրեմտաՀայզրական լեզուն Հենված զլխավորաբար Պոլսի 13-րդղարում ՀովՀաննես Երզնկացինզբել Լ այն ր լեզվով, որը գործածական բարբառի վրայ որն անմիջականժառանգորդն նր միջին Հայերենի, ն էր երա ժամանակ ժողովրդիմեջ: Թե՛ նրա ե՛ն աման, մուս ձեաակ, թե՛ նրանիցղարեր ժաման այղ իսկ պատճառով ավելի Լ գրաբարին, մանավանդ առաջ գոյություն ուներ չատ ավելի աշխարՀիկ լեղու: բանությամբ բառապաչարով ն, դրան Շակառակ, չատ Հեռու է դրաբարիցիր Հնչյունաբանությամբ' արտասանությամբ:

9 14. ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ.կ

իլիկյան սկիզը Հայդրականլեզուն արնմուտքի Հւսյության դրականլեզու Լ Թագավորության անկումն միջին Հայերենի դարձավ ն Այս վերջինս զրկվեց ւլեւոական անկման: յուր ճարուստ այլն): ղզրականությունը (Դուրյան, Պարոնյան լեզվի իր դիրքից, ն «Ում» դրականությունը վերստինկտրվեց Լ (նան ԱրնելաՀայ ժողովրդից դրականլեզուն Հենված բարբառավմրի անցավկղերին, որն առանց ն մուռ վարանելու է գրաբարինիր կրկինորդեգրեց բարբառի) վրա Համնեմաւուսբար Արարաւոյան դրաբարը, բայց աղճատված,անկենդան, դպրոցական բառապաչարով: արտածայտությամբ, Հ նչյունարանությամբ ե Քանի 8-9ոն խոսակջական լեզու չէր նույնիվ գրաբարով գրող երի Համար: 8 16. ԳՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐԸ ՄԻՆՋԵՎ «ՀՑՈՒՍԻՍԱՓԱՑԼԸ».-- ՎՆԱյդ լեղուն Հարադաւո է ԱՆալիս կղեբաֆեողալական (8 18) ասացինք, որ աչխարձաբարըչատ ավելի վաղ գոյությու ն բը գրականության տոնը, երջինս այդ պատճառով Լլ վերջի փարես ն իլին կրկին փարնց նրանԼ մինչնայսօր Լլ ուներ,քան թն նա ճանաչված ն ընդունված Լր իբրն զրական լեզու: չի բաժանվումնրանից:Սակայն վիչտն նպե ժողովրղի Լ ինչպես արնելածայ, այնպես էլ ար նմւտտածայ Լլ լեԱյդվերաբերում Հողսն խիեղը, երզող տաաշխատանքը ն. Հեւտագայում նե ն ի ճ ւկ ւսա նե դիրը մենք նրանց ւռեղըբոնող աչուղներն իրենց ն այրենեերը» ղբաղվ Ք ւռասղերը միայ չարունակեցին զրելայդ միջին Հւսյերենով' այդ

Դ

առ

բարբառային

աա - իչ `

ե

բարրաո) բարը Լ իր

ուռ

-

ու

Լա

ու

արարով: զրոն ո

ու

դերգուները ,

ոի

աՆ

ու

ԼիԼոն" Գարի ո Գարի բկրորդ չ

,

,

:

Լ Ընդունված

աչլսարչաբարի տարնգրությունն սկսելՍւոնփանու կանոնավորվելու, կոկվելու,չատ կամ ուսկավղաչնակավորություն Նազարյանի «Հյուսիսափայլ» ամսաղրի ն ծրաւարակությունից ստանալու, (1858թ. ստացավ այն կերպարանքը, տեսնում որ մենք այսօր իսկ աշլսարչարարի Մոսկվա), Հիմնաղիր կամ Աբովյանին, ենք անարդարաղես ճանաչել Արարատյան կոչված կամնույնայդ Նազարյանին: բարբառումն, որն բուո Այսւվնդումը, դժբախտաբար իչխում ամենայնիրավանաց ն ո

եր մեր գրականության պատմությանմեջ մինչն վերջերս, իՀարկը, սխալէ: Ժամանակակից Հայոց լեղվիկազմավորման այդ չրջանըդեռ սպասում | իր ն ուսումնասիրողին, մենթչենք կարող այստեղ զրաղվելլեզվիոլաւտմության մանրամասնու թյուններով, թեն անկարելի էր չուրվադգծել այն թեկուզ Համառոտակի: այն Լ, որ' ււ աչխսարչՀարարը, իբրն դրական լեզու, դոյություն նույնիսկ ուներ ն՛ Նազարյանից, ե՛

Խնղիրն

Աբովյանից առաջ, Խաչատուր Աբովյանի ճանաչված երկասիրությունը' «Վերք Հայաստանին», ոչ թն զրական լեզվով է: դրված, բ)

ւսյլ

դրականով,

բարրառային

որպիսին

,

Փառորդը Հայկական տվեց իրականությանը ուան, առաչին կոչոր օախ՝ Լազարյան ճեմարանը Մոսկվայում եո" Իր» Հավաքված Հայերի հորվյունը լեզվով ստացածիր գիտություններին ն

տասապ

ավել,

՛

ն

ո

զրարար

աչխարշարարի զիխտելիջները: «Ուսուցիչները Ցետնում Լին երենի Լին խոսակցություններին, մաքրում նում

ն

,

գավառա եր բարբառներից,

բառերից ն մչակում Լին զավառաբարբառ էլ չէր, եկ րին Հասկանալի մի լեզու»,- դրումԼ Լեոն լրազրի 1850 թվի Մշ 2-ի վրա:

Հարազատ ՝այնինն,ո

օւոար

Հէր, տեղերիչ անՀ Հենվելով «Արարատ»

այլ բոլոր

։

ստացող Հարյուրավոր երիտասարդներ Հիման ն փոխադարձ Հարաբերության մեջ աչակերտական տարիներիընքացթում ասւոիճանաբար Թողնումէին իրենը դավառարարբառների տարրերը, սեփականում նոր Հայախոսության ն ձնենր դւզրոցից ընդՀանուր ղուրս

դւլով' իրենը Հեւո տանում մեջ Լին նան Աբովյանն ու

ա

Բոց

լեզունօրեցօրսկսավ մեքրվելու,

Նազարյանը:

միջոցով ն իրենց տպարանի ելույթներով բանավոր

(ղասախոսու-

խյուններ, քարոզներ) աչխարչարարը մասսայականացնում Լին

նան

դորոցից ղուրս: Մեզ մնացել են այղ չրջանի մի քանի ուչազրավ երկեր,որոնցիցնմուչներ տալիս ենք «Հավելվածի»մեջ: Ուչաղրության արժանի մի ՀանգամանքԼ նան այն, որ 19-րդ ղարիառաջին կեսերինՇուչումԲաղելյան ֆսանամյակի միսիոներներ ն Դիորիլաը Զարեմբան ձեռնարկեցին միսիոներական զրականուքյան Հրատարակությունը այնպիսի աչլսարչարարով,որն իր մաքՀՀՇ

էին պատրաստիաչլսարծարբար: Սրանց

Ներսիսյանդպրոցի աչակերտներըն ուսուցիչները սեփական

ւ

-

լեզուն

արղարությանպետք Լ ճեմարանական անվանելու ն որի եթն ոչ ստեղծողը. գեթ կերպարանքե չքեղությունւվողը Մ. Էմինին ճանաչելու Պարոն թեն ինքը Էմինը, Հիանալի, դեղեցիկն մաքուրաչխարՀչարառ. կանոնավոր, էր խոսում, բայը բնավ չԼր խոստուիսնումն չէր ուղում ճանւսչել նորա ղեղեցն նորա ժողովրղականության կությունը ընթւսցքն իրավունքւուլու չէր աչխատում, թեն, կրկնում եմ. ինթը Հոչ (յոչ) կամաց աչխարծաբարի ամենածղոր էր..: Մենք, էմինի Հովանավորիչն աչակերտքս, առաջինն Լինք, որ ամաչելով (իբբն թե արածներս աններելիմեկ ՀանցանքԼր) սկսանքՀայ կենդանի բարբառիմեջ մուծանել դասատուն կամ ղասարան, թեյ, սուրճ, Համալսարան, Հեւոո ղասախոսությունն այլն բառերն,որթ մեր Հեւոնորդների ծամար դարձան սովորականդործածելի բառեր...»1: Այղ ղպրոցներըկուլտուրական լնոչոր ղեր լ,աղացին աչխարչաբար լեղվի մշակմանղործում, ընդՀանուր Փանիոր այնւոեղ ուսում բարբառ

աւա

Լ

Մ. էմինի երկասիրությունները, Մոսկվա,1898 թ., էջք" 206, 207,

211-212.

ն Լ ո՛չ միայն մինչե րությամբ ։զարզությամբ գերազանց իչլսանությունները (ըստ երնույթին 30-ական րական ւայդմիսիոներներըղզգա-

թվականները,այլե՛ մինչե 60-ականթվականներըՀրատարակված

բոլորգրքերի լեզվից: Մերձեռքիտակ Լ 1833 Թվին ՇուչումՀրատարակված մի զիրքն

որի վերջում տրված Հայտարարությունից իմացվում Լ, որ Շուչում են «Ավետարանական ժողովքի տան մեջ» վաճառխվում Դիրք, բոլորն էլ աչխարծաբար (իճարկե,բոլորն Լլ կրոնականբովանդաայժմ ո՛չ այդ գրքերի կրոնական կությամբ): ՄեզՀետաքրքրողն Լ, ոչ էլ այն, որ դրանց Հրատարակիչներն բովանդակությունն խմբագիրներն օտտարազզի միսիոներներ Լին: Ամենիցուչազրավն մեզ այստեղ Հետաքրքրողն այն |, որ այղ զրթերի մեջ արտածայւոություն Լ գտել անցյալ դարի 20-ական թվականներիլսոսակցական աշխարչարարն առանց զրաբարյան ավելորդ.Համեմունքների, որպիսիք Հաւոուկ Լին ուղղափառ լուսավորչականների լեզվին: Այս օտարաղգիներըժողովրդիցսովորեցին կենղանի լեղուն ն այդ լեզվով էլ ծրատարակեցին իրենց ու

ու

պրոպազանդիստական զրակա-

նությունը՝ առանց այս կամ այն նկրտումի: լեզվաչինարարական ԱՀա միքանի

պարբերությունայղ գրթից. «Սրա Համարով սիրելի կարդացողամլն մէկ ւլատկերին մւոիկարա ն ապա քո սրտի մեջ նայիրն քո Հոդոյորպլսութիւննթենիր, Հաստատ որ իմանաս, թէ քո ինչԼ վիճակդ

(Լջ 6):

Սիրամարգն(թովուզ ղուչին) որ իրան փոաճ ե խեպուրներով Գ. Ս.) (փետուրներով սրարձննում ե ամլն

է

-

փայլուն կենղա-

նիքներիցգոռող Լ' դոռողութիւնն Լ ցոյց տալիս... Վազրն (փալանգն)որ ամլն գազաններիցավելի բարկացող ն թափող Լ, բարկութիւննն քլն պածելըն Լ նչանակում... (էչ

րք

իմ մտքիաչքերըքո Լուսավորի՛ր լուսոյ երկնաւոր չաղափներովն, լոյս արա իմ լաւարիսմէջն, որ կատարելապլս ճանաչեմ իմաստիս 1,

որոլԼսութիւեըն...» Լջ Սակայն չուտով այդ կազ թա ոո մակն թյունը ն Հոգեոր էջմիածնի իչխանու գնոր

Է

ն Հրատարակչությունը

իչիա ության կործանում են միջնորդությամբ

Սիրոմարղոյ, որ

նախոեր երներով

առա

Տեաոն 1833.

բ

:

Է

տաճարաստծոյ կամ զործարան

Գ որ ամեն

մի- տասն սատանայի

ցա-

պ պատ-

մարղ Շելտ իմանալն միտք առնելով Քրիստոտնելոյ Համարջանք անէ: Ի Շուչի, Յամի

Թարզմանություն:

լի Հարված Լին Հասցնում լուսավորչական եկեղեցուն, փախցնելով երա «Հուռից»բաղմաթիվ «դառներ»,մանավանդարճենստավորականմիջավայրից): Միսիոներները, իրենց դործուննությունը սակայն, ն փոխաղրումեն Մոսկվա արդեն 1834 թ. այնտեղ «Ավետարան»են Հրատարակումաչխարծարարնույն լեզվով, իսկ Հեւռազայում երկրորդ տպաղրությամբ տալիս են իրենց առաջին Հրատարակությունները, որոնք մասամբ սպառված էին, մասամբոչնչացված: Մենք այս Հրատարակությունների վրա կանգ առանք, ոչ թե նրա ճամար, որ դրանք այս կամ այն չափով ղեր Լին լսաղացել մեր գրականլեզվի զարգացման դործում, այլ միայն ցույց տալու Համար, որ նոր Հայախոսությունը կամ աչխարճշաբար նոր լեզուն ղոյություն ուներ ն կյանք ուներ չատ ավելի վաղ, քան ընդունվածէ մեր դրա-

կան-բանասիրական չրջանակներում: ի

վերջո մենք ունենք նույնիսկ ՆազարյանիՀիչատակությունն ւսյդ մասին «Հայկականլեզվի լսորՀուրդի» մեջ: «Հայոց լեղու ասելով ենք միայն ւչլսարծարար լեզուն,որ կյանքունի մեր ժւաիմանում մանակումը...այն լեզուն ն 4ները, որով մեր ժամանակի Հայերը լավ վատ Հասկացնումեն միմյանցյուրյանց միտքը,դատողությունը ն զդացողությունքը»: մի ընդծշանուրլեղու, իրոք, արդեն վաղուց դոԱչխարՀչաբար յություն ուներ գրաբարիկողքին, ն ՀարկավորԼր միայն նրան անձնազիր տալ, նրա քաղաքացիական իրավունքների դատը պաչտպանելդրաբարի դեմ, ինչպես ն նրա մչակումը տանել նպատակաշարմարՀունով: ԱՀա այս Հարցերի չուրջը ծավալվեց մի ճաանունն կատամարտ, է կրում: որը ն զրապայքար ու

Ց 11. ԳՐԱՊԱՑՔԱՐ.-

Գրաբարիդեմ

ն

աչխարծչաբարիօգտբն

1840-50-ական ծավալված գզրապայքարը Հիմնասկաթվականներին նում Հայբուրժուազիայի պայքարի մի մոմենտն էր, նրա Հիմնական խնդիրներից մեկը, Հայ ազգություն կազմավորելուկամ Նազարյանի լեզվով ասած'

մասը:

«Հայոց ազգի տունը չինելու» պլանի մի Հիմնական

Այդ ւպայքարում իբրե առաջամարտիկներՀանդես նկան խաչաԱբովյանըն Ստեփանոսնազարյանը,իսկ 50-ական թվականայդ պայքարը նոր ղիրթնրից ծավալեց Հնղափոխական-դե-

տուր

աորեց ոկրատՄիքայել Նալբանդյանը:

«ՎերքՀայաստանի»-ի ծանրաձանոթառւսջաբանը վաղուցւսր57

դեն մեռած դրարարի արՀեստականորեն ւպածպանվող վրա նությունըպիտի դառնար կենսականն աչլսույժ:«Դժվար Լ երնաղիակի արտասանվածառաջին առողջ դամբանականնԼր ն միաժամանակ կայել զարզացում մի ժողովրղի մեջ- գրում էր նա,- որի բանասդաւոիաուսջինւլաչւուլանությունը: աչխարչարարի ւռեղձծըն իմաստասերըՀարկաղբվածեն իրենց Հողու սլատկերները Խաչատուր Աբովյանը, սովորական, կենդանի լեզվից մեռած լեզվին փոխադրել,երբ այսպիսով, ղրոչակակիրըդարձավ այղ Հարպայքարի. նա փակեց զրաբարի Հաչիվը նոր աչխարձի մարդկանց կավոր Լ մւոքից անցնել ձնին»՛: անունից, «ՀարիրՀաղարի» անունիցն դուռ բացեց աղզոյին գրաանծրաժեչտ Լ Համարում մչակել մի ժողովրդական Նազարյանն կան լնզվի առաջ: ՍակայնԱբովյանը լեղու' Հիմք ընդունելով Արարատյան չմտավ այն ղոնով, որ ինքը բարբառը, օզտադործելով, բացեց նոր սերեղի Համար:Այստեղ,իՀարկն,զզալի ղեր խաղաց կայն, նան այլ բարբառներիբոլոր ազնիվ տարրերը: այն, որ Աբովյանն իր Հիմնական երկըսւոեղծագործելու 1851թ. նա ՀրատարակումԼ «Ցաղազս Համարբավական փորձնականծողեբանուն Հարուստ սպաւորաստ քնան» աչխատությունը, աչխարձչաբար որի առաջարանի չէր զտնում Հալ տակավին մեջ դարձյալ արձարձում իրականությանմեջ: Ժամանակակից է գրաբարից աչխարչարարինանցնելու լեղուն այս կամ այն չափով, անչրաժեչտությունը,1853 «լավ վատ» Հարմարէր դալիս Հասարակական Հաղորդակցմանը, թվին նա լույս Լ ընծայում իր անդրանիկաչսարձաբար աչլսատուն նույնիսկ պարբերականներին կրոնի» ն «ԱռաջինՀոդեղեն կերակուր» զիտական-ժողովրղական երկերին, թյունը' «Վարդապետարան բայց, նա գեղարվեստական վեպի Համար ն աչխարչարբար ղեռ րավական մչակված դասազիրթ-ընթերցարանը վերջապես 1857 թվին չէր: Այղ իսկ ւվղատճառով Լ Աբովյանն Հրատարակում ն որ ընտրեցժողովրդի «Հանդես Հայախոսության» կենդանի լոչոր երկՀչատոր բարբառը, ՀիմնվեցՔանաթեռի բարբառի վրա ն Հենց ղրանով մաաչխատությունը,որի աոթիվ զրած իր զրալոսականում խոչոսամբնածանջ կատարեց ղրականլեզուն րազույն Հայ դեմոկրատՄիքայել մչակելու որին վիճակվածէր գործից: նալբանղդյանը,Սւոեվանոս որ դեռ «Հյուսիսափայլից» Նազարյանը, ւյնուծեւոն դառնալ չատ առաջ «Հյուսիսափայլի» ւմենւփայլունղեմքը,- դրում աչխարճաքարի դատն Լր պաչտպանում, նույնպես է. «Լնզուն, որով զրված Լ այդ գիրքը, առավել ճոլաԼ, առավել Հաչղարձավ ն չլր կարող ն դառնալերա Հիմնադիրը, բուստ նավսայն ալսուոճւսոով, առավել մուտ' կենդանի ժողովրղի բարբառին, քան թե Հեոր նա իրրե լիբերալ,խղճիխայթովն մեծ վշտով ղինակիայլ զրվածքը մինչն այսօր»: էր պայքարում ղդրաբարի դեմ' աչխատելով զրարարը մտցնել Այն զնաչատականը, որ տվեց նալբանղյանը աչխարծարարի մեջ, ն երկրորդ' այն Նազարյանի«Հանպատճառով, որ Նաղարյանը դես նոր Հայախոսության» ո՛չ վիպասանէր ն ո/չ բանաստեղծ, որ գրքին, միայն այդ զրքի գնաշատականը կենդանություն չունչ տար չէր. ղրանով Միքայել Նալբանդյանը, նորաբողբոջ իբըն Հայ ղեմոկրատիայի գազրական լեզվին: Այդ կենդանությունը մեր լեզվին տվեցին Հետազա վիպասանղափարախու,պայքարի էր ղուրս զալիս զրարարի ղեմ, կովում Լր արղեն այն ժամանակ, ն երը զրական լեզուն ընդունված աչխարչաբարի ինքնուրույնացմանՀամար, մի քայլ, որը, իՀարկե, չված Լր Հասարակության ավելի էր անձչրաժեչտ, դեմոկրատիային կողմից: թան Սն բուրժուազիային ՍտնփանուՆազարյանը նրազաղափարալսոսներին, նոր աչխարճաբար որոնցից մեկն Լը ն Նազարյանը: չՀալլեղվով տվեց, ված «Հյուսիսափայլը», մի չարք զր ման երկե այլ, զ գնաճշատականի երկեր Միանգամայն կանի արժանաըավ ար ցավ Նազարյան («Վարդապետարան Նազարյանի կրոնի», «ԱռաջինՀոդեղեն կերակ ն զիրթը վերոՀիչյալ ուր», նոր «Հանդես ւպաճշպանողական կղերա-ավատամամուլում Հայախուսու1-ինն 2-րդ ն կան գործիչների կողմից: Հատորները ւայլն ): Պածպանողական կողմի ամենածարդատի պաչտպանությունը Հակողական դեմքը Նաղարյանիերբեմնի ղպրոցակից Արարատյանն Լ սկսնց Նաղարյանը րրողանիՀամալսարանում էր, որը մի Հատուկգրքույկ Լ լույս ընծայել 1858 լվին' աչխատելուժամանակՀայկական ղատապարտելով աչխարՀարարի ն իր ռուսերեն աչխադատը, ին թե, մատությունենբա իա ՍԱՐԸ լո նրա թթ, նավանդ, կատարածգրաբարի ' «Այն ամե«սրբասզղծությունը»: Նազարյանը դրեց մի նոր,ամենքին լեզվի սա-

ու

չունչն

ու

ու

աարի

ու

ական

թյան»

զրարձախարի

րո

նժու չտությունը րա

Հասկանալի Հայերի Համար, որի միջոցովՀայոց դգրակա-

թե՛

Նազարյանի լեզուն

Հաաաաաա

Մեջրերումն ըստ Լեռյի «Ստեփանոս Նաղարյանց»,Հ.

1-ին, Էջ

144։

ն կ նայնպատուական ընւոիրբառքմեր ն ոճք որսվէ՞սխաղալիք ն ծաղրականիմն յառաջ բերեն, այսր որվէ՞սանկանօն նդր ձղձգեն ըստ կամաց որպես աւար անտերունչ անկեալ ի ձեոս Թշչնամեաց:

Որքանբառք

ն

տողք,

նույնքան գրեթէ սխալք

ն

ղարտուղութիւնք

յօրինաց Հայկաբանութնան»1: այլես ապածովվածէր, նա Աչխարչաբարի Հաղթանակը, սակայն,

օրեցօր ավելի ն ավելի Հաստատուն արմատներԼր գզում Հայ իրականության մեջ ն ամրացնումիր ղոյության իրավունքը, որի վա1858 թվից Հրատարակվող վերացումըՀանղդիսացավ «Հյուսիսափայլը»: Այս ամսագրինսպասում էր մի վերջին ն դոռ ճակատամարտ: միտքը վերջին անգամ լարեց իր ուժերը նոր Պածւվանողական այդ միակ ամսազրի ուղղության դեմ: Այս ճակատամարտից ղուրս եկավ Հաղթանա«Հյուսիսափայլը» կած, ըստ որում այդ Հաղթանակի մի իսոչորմասը պեւտքԼ վերագրել չոաղանդավոր Հրապարակախոս, բոցաչունչ մարտիկ Միքայել նալ-

բանդյանին' ՀայՀեղափոխական ւսմենաառաջավոր դեմոկրատիայի ն դործչին: Նալբանդյանի Ստեփանոս ժամանակավոր Նազարյանի ծամագործակցությունը չի լեզվաչինարարության ասպարեզում Սո. Նաղարկարելի Հայլիբերալ բուրժուազիայի դաղափարախոս ն.

յանի

դեմոկրատիայի առաջավորմտքի գաղափարախոսՄ. նալ-

բանղյանի աչխարձայացքի տեսակետների վերադնույնությաանը ու

րել. ամեննին:Այստեղմենք դործ ունենք այդ երկու գործիչներիժամանակավոր, պատմական չովյալւպայմաններից բվսող մի դորձակցության Հետ,որն ուղղված Լը ընդՀանուր ւզածպաՀակառակորղի' նողական կղերաավաւոական մի կողդաղափարախոսության դեմ' մից ն նորախոսՀայ լեզվի, Հւսյոց աղդային դրական լեզվի դատի

օդգտին՝ մյուս կողմից: ԱչլարՀչայացքի հազտպանության ն

ւոեսա-

կետներիտարբերություն նրանք ունեին իրենց գործակցության իսկ օրերից,սկզբունքային Հակասություններ նրանց մեջ կային լեզվի բնազավառում, պայքարում խզվեց չուտով նրանց ժամա-

աի

ա-

ն նակավոր դործակցությունը իրարՀակաղրվեցին ւսյդ երկոււմնձնաոչ թն անձնական, վորությունները ւսյլ Հասարակական Հողի վրա: թն լեզվականինչոլիսի Այժմտնսնեեք, Լին քաղաքականություն վարում ն «Հյուսիսափայլում» Նազարյանը որոնք Նալբանդյանը, Պառտաաառառտապատտատաաաակատաատաաաակառաաաաայ

Առ.

վարժ. Արարատեան

«Դիմազրաւ ընդղէմ.», 1853, Տփխիս:

լեզուն

ն

պայքարը

լեզվի Համար օգտագործում էին

ղասակարդգային չաչերիՀամար: Հակադիր

միանգամայն

Հայ ժողովուրդը մտել էր նոր կյանք, Հասարակականնոր Հաէր ստեղծել ն վերածվել ազգության: Աղզությունը րբարերություններ ւվետք է ունենար ազգային դրական լեղու, ազգի տունը կարող Լր միայն աղդայինլեզվի Հինությամբ, որը ն ազգային ւսմուլի չեինվել գործիչներիառաջնաձերթ|լսնղիրըպետք Լ լիներ: 2. ԳրաբարըՀայ ազգի լեզուն դառնալ չէր կարող: Երբ մի ազգ ժամանակիՀետ առաջ լսաղալով փոփոխում Լ յուր կյանքի պայմանները,այնուչետն այդ նոր կյանքի Համար «պիտո Լ նա ծնուցանն ն նոր ձներ, նոր կերպարանքներ.պատճառո՝' նոր Հոզին կամի ն նոր ն նոր ձե... նոր Հայեցվածքը ըմբոնությունքը ւպիտոԼ ցոլանալով ն լեզվի (Սո. ): ւպատկերանային մեջ» Նազարյան Ց. Ազգայինլեզու չեր կարող ղառնալ ոչ որել բարբառո ն ոչ Լլ բարբառիլծի տակ զարգացած որել լեզու, «Անչուչտ այս լշուքերը չեն նչանակում, թե Հին լեզվի լձից ազատվելով նոր լեզվի մշակությունը դնել այս կամ այն գավառականբարբառիլծի տակ: Տեղական բարբառն ընդճանուրի Համարգորձնականարժեք չունի ն նոր լեզուն այս կամ յն լճի ւուսկ դրականապես դավառաբարբոսոխ մչակելու գաղափարընույնպես ամուլ է ն անդործաղրելի, ինչպես Հին լեզվի դաղամփարը, ինչպես նորա ստրկության տակ աճած նոր լեղվի գդաղափարը:Այդ պատճառովնոր լեզուն պիտի նայվի ն մչակվի ինքառանց ամեննին Հին լեզվից |սպնելու ն աուսնց այս նուրույնաբար, կամայն ղդավառական (Մ. Նալբանդյան): բարբառին ստրկանալու» Այդ լեղուն պետք Լ լիներ ինքնուրույն. այդ լեղուն արդեն դոյություն ուներ. դա կենդանիաչիսարչաբարնԼր. «Հայոց լեղու ասելով իմանում ենք միայն աչխարծաբար լեզուն, որ կյանք ունի մեր ժամանակում»(Ստ. Նաղարյան): 4. Նոր լեղուն պետք Լ մչակվեր գիտակցաբարն դրվեր որոչ Համակարգի (սիստեմի) տակ' Հավատարիմմնալով լեզվի ժողովրդա«Գրել ժողովրդական լեզվով առանցծառայանալու կանությանը: դավաուսկան բարբառներին, ոլ ծելով միննույնժամանակ ամբողջ (Մ. Նալբանդյան): լեզվի ժողովրղականությունը» զրիչքը «Հյուսիսափայլի» առաջին անգամ «Հյուսիսափայլի» երեցածօրից ուչ դնելով մայրենի նորախոսության, միչտ չափի ու կչռիտակ առաջ տանելով սորան, զիւտցելեն, այո՛, չափել ն կչռել ուրիչներիղրչով առաջացած նորախոսություննէլ»: 1,

ու

«Հյուսիսափայլի»միակ ճանցանքը,են ՀանցանքԼր այղ, այն էր, որ նա կամենալովույժ զորություն ղնել մայրենի նորախու լեզվի մեջ, ղրել Լ այդ լեզուն մի ճիչտ Համակարղության ւուսկ... Զկա մեկ տող, չկա մեկ առաք,որ «Հյուսիսափայլի» զրիչքը զրած լինին առանց չափելու ն կչոելու» (Մ, Նալբանդյան ): ու

Նալբանդյանը, սլաշտպանելով «Հյուսիսափայլի»լեղունայն մարդկանց որոնք այդ լեզուն ղդերմանացած Հաարձակումներից, էին է. «երբ Հյուսիսասիայլի» Հայտարարում, բացականչում զրիչքը այս

կամ այն գաղափարիՀայտարար ձեր (բառր Գ. Ս.) ժողովիղիմնջ չգտնելով ն ժողովրդինՀայտնիբառերովզործ Լին դնում մի ձե բուն Հին լեղվի ոզուն Հավատարիմ մնալով, «Հյուսիսափայլր»դերմանալոս Լր դառնում»: Նոր լեզվի Համար զրաբարականների ղեմ մղվող ալայթարում Նալբանդյանն իր լեզվականոճով իրրե ժողովրղականզործիչ ն ժողովրդիներկայացուցիչ չափաղանցՀեռու Լ Նաղարյանից, որի լեզվական ոճի կամ լեզվի սւզանիչ ֆննաղատությունը տվել | նույնիսկ Ռափայել Պատկանյանն իր մի նամակում. «Նաղարյանցի կարծիքով զրելը կեչանակնբարձրաձայն աղաղակով ամենքին Հայտնել,Հիմարներ, Լ չեր, լսեցեք,ինչպեսես ոյիքոոօ Հնարել զիտեմ ես Փքճու

ՏԵՄքԷԱւԲ

մինը չեմ, այդ ձեզանից պատճառովինձ լիստ եք խոսում. դութ ասում Քոկա դնացի տուն ն կերա ի չը, կասեմ,հա կողմնիմ տան ուտնան իմ չարժություն արարի մարմնեղեն -

րամ հչանտ Արաիոնը "րկխ ճամ . . արատրաստվաւծ ճամար ի

Մ

ս

արի կութերով ն

գործարանը լցուցի մարմնախիստ ազնիվ բու կերոլով

կարծում Լ, թե

Ինչնիցն «Հյուսիսափա, յլով» վավերացվեց ազգային դրականլեզ՛

իրավունքը, այնուճնետն աղատ-ձաի փաղախացիական առաջ Փաղաքային լայն պողուռայով՝ մաքրաղարդտուց ր ող ին մասամբ Նալբանղյանի ղզրաբարյանչմերվող ն

ա

ր

նա

Ս:

8 18.

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

.- Ժամանակաիր զից Հայոց լեզունկազմավորման վերինաստիճանի Հեւուաքրքրա-

աոաշ թաս Գատմակա Գը, Վանցյան, վան քերականություն

էջ 103.

ա

արնելածայլեղվի, Թիֆլի

կան ն ղալարուն ուղին անցավ մի կողմից բարբառների, մյուս կողմից զրարարի ներգործման ւուսկ ն այղ ուղուց ղուրս եկավ իբրն միանդամայննոր որակի լեղու, որը ո՛չ ղզրաբար Լ, ո՛չ բարբառ, որի ն՛ մեջ, սակայն, կոմպրոմիսի կարզով ի մի են ձուլված ն՛ ղրաբար, ռյու ների վրա,որոնցիցմեկը բարբառայինն երկուՀիմնական իսկ մյուսը' դրարարյանը, ժողովրղականը, ավանդականը:

ված է

է'

ԱնվիճելիԼ, որ մեր լեզվի ներթին բովանղակայինկողմը, այն, ինչ կարելի Լ անվանել լեզվի ողի, Հիմնականում ժողովրդական Լ, ն նրան մուոնցնում է բարբառներին: նույնքան անվիճելի Լ, որ մեր լեզվի արտաքին' նյութական կողմը, կամ այն, ինչ կարելի Լ լեզվական ֆակտուրա անվանել, զրաբարյանն |, ն ղրանով ՀակաղրումԼ մեր լեղուն բարբառներին: Այժմ թննենթ մեր լեղվի Համակարգըն տեսնենք,թե ինչն Լ նրա մեջ բարբառային ն ինչը զրարարյան: Հիմնականում ն ամբողջապես Քառապաչարը արտւսքին ձնով է 1: ղրարարյան Գրարարը Լ մեր լեզվի մինչնւայսօրէլ Հանդիսանում Հարստացման աղբյուրներից մեկր:Այս, անչուչտ,չի նչանակում, Թե լեզվի բառերը բացարձակապեսլսորթ են բարբառներին ղզրական կամ չկան նրանց մեջ: Խնդիրն այն է, որ բարբառային ձեի ն դրաբարյան ձնի միջն առաջնությունը մինչն այսօր Լլ տրվում Լ երկբորդին, ն Հազիվ զտեվի մի տասնյակ բառ զրական լեզվի մնջ, որ առնվածլինի այս կամ այն բարբառից բարբառայինիր ձնով: Այդ զիճըղալիսէ «Հյուսիսասիայլից », ն դեռՄ. Նալբանդյանն այն ժւաղրում Լր. «Բոլորղավառականբարբառների էական ւուսրբերը, որ իրենց ձնով կազմությամբ ավելի ընդունական են կենդանի լեզվի ընդՀանրության վրա ւզլատվաստվելու,սլիտիընկնեն ճարտարաղետ Փուրայի մեջ ն այնտեղ Հալվելով ե Հեղինակների Քիմիարար ոչ) միանալով (ֆիզիկաբար իտի դուրս զանոչ որսլես կամ անթլպատություն,այլ որսլես նոր արարած: թլոլատություն Այսպիսով, որեԼ ւուսրը իր բնական 4նով չի կարող բարբառային մտնել,ն չի մտնում, զրական լեղվի մեջ առանց քիմիաբար ձուլվելու երան, նրա ողջ ֆակտուրային, նմանվելու իսկ վերջինս ամբողջովին զրաբրարյանէԼ, թեն, կրկնումենք, ղզրաբարի բոլորբառերըխոր չեն մեր բարբառներին, ԲԻՆ, զ քանի Ա նա նս Հայերեն Լ' Հայ ) բորբ բարբառների յեր ՐԸՑ մեկիՀետազազարզացումը:

մանակ

ու

որ

Ծո

աակըտադատպատատատաատտաատա

Խոսքր, չի վերաբերումնոր իշարկե,

փոխառություններին:

ՏՏ

ՍՈ թ թխեթդ ո նն

նույնպես,ինչպես ն Բառակազմությունը

բառառլաչարը, ամբողն ջովին զրաբարյան Լ. թե՛ ածանցումները Համարյաբոլոր ածանցները, թե՛ բարդություններըկա՛մ դրաբարիցեն առնված, կա'մ, նոր Համաձայնկաղմվումեն ղզրաբարյանկանոններով: ւպզաչանջներին

Հնչյունափոխության ժառանդորդական որ սերւոռորեն օրենքները,

աաաաաաաաիը

մեր ղզրական լեղուն այժմ այնպիսի Հեւոնանքով դասության վիճակի մեջ է, որ զրաբարիցկամ ռուսերենիցմի նակաղդասություն ամբողջ նախաղասությունը ՀւսմարՀաճավաս չուռ ենք քարզմանելու են ւուսլիս:Սովորաբարբերում Հեւոնյալ ւոիւի օրինակ.

ն կաւզվածեն բառակաղմության թեքման Հեւո, նույնպես գերազանջապես զրաբարյան են ն պաճպանվումեն քերականության

ուսուցողական միջոցներով:

Թերթթ Գրարաը՝

չենք լսոսում արդեն այբուբենիմասին, Հիմնականում Գրությունը, ղրաբարյան Լ կամ վանդական, այսինքն" Հայկականբառերի մե-

ԹվինԼուսժողկոմատի Հրածանզգի Համաձայն դոլրոցներին առաջարկված ն կարճ ժամանակում ընդժանրացած մեր նոր

իմ Աչխարճարար՝

Ձնարբանությունը (Հոլովում, լսոնարՀում), բացի

բառակաղմուՀոավանում ժողովրդական, բարբառային լ, ե իր աթ

աք

իր կառուցվածքով նման լինելով Հունարենին, լատիներենին,ռու-

ն սերենին այլն,ժամանակակից Հւսյոը լեզունգերազանցապես կզական տիպիլեզու Լ, ն

ինչպես

մեր բոլոր

մուռլինելով վածքով վրաց երենինն

բարբառները'իր կառուց-

թյուրքերենին: ի դեպ, այս Հանգամանքը վաղուցզբաղեցրելԼ Հայ ն լեզվաբաններին, են որոնքդրանից Հանել այն սխալ թն իբր Հայ ժողովրդիլեզուն

այլազգի

Հեւոնությունը, թյուրքերենի ղարավոր ազդեցության

ւուսկզրաբարից Հեռացել Լիր կառուցվածքով ն «թյուրքթացել»կամ Այս Հետնությունը «մոնղոլացել»: էն անծիմն: միանգամյան սվսւալ ես ժամանակակից

աա ն մորագառությամբ նանոաոթամբ:

ողովրդական, Բորբառամ բարթառայինԼ ն ՀակաղրվումԼ գրաբարին: իբն: Ինչն Ինչպես այնսլեսէլ դրակա։ լեզվի մնչ, ի Հակաղրությունբարբառներում, որոչիչը ն Հատկացուցիչը գրաբարի, Հոլովով թվով չեն Համամձայնում իրենցորոչյալին Հատն կացյալին սովորաբար ղրվում են նրանց առաջից,նալվդիրների զգալիմասը գործածվում Լ իբըն / ծետադիր այլն: իր այս չարա)

ու

ու

Խուլ

Գ

Հարնանիիմոյ.

որդւոյ

Պծօրօոճ

գ

Լեւոնի

Ռուսերեն՝Պոճդու

ուղղագրությունն էլ չղիպավբաղաձայնների ուղղազրությանը, բացի բառասկզբիՎ-ից (որդի) ն բառասկզբի Հ-ից (Հարմար):

զրոց

մենք չարունակում ծամասնությունը ենք գրելայնպես, ինչպես արտասանել ե դրել են 5-6-րդդարերում, թեն Համարյա միչւտարարաում ենք այսօրվաժողովրդական էնչմամբ:

Չ

ու

Շեն

ՇՕօծրճ

Խ,06ԼՉ.

Հարնանի որղի Լեռնի գրթի թերթերը:

իմաստաբանության մասին խռսելն էլ ավելորդ Լ, քանի որ նա լեզվի ամենիցավելի զգայուն ն Հարափուբոլսկողմն Լ ընդզրկում ն, ինքնին Հասկանալի է, որ նույնիսկ զրաբարյան բառերն ոճերը այսօր մենք գործ ենք ածում այաօրվա,մեր իմաստով: Ամփոփելովմեր ասածները ժամանակակիցՀայոց լեզվի Համաու

կանգնածմի Համաղրական(սինթետիկ) լեղուն

Տ 19, ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՇԻՌԸ.- Իր

ժաւմաօրից մինչն Հայաստանի կազմավորման սովետականացումը նակակից Հայոց լեզուն կամ Հայոց ազգային զրականլեղուն ունեցել ն Լ Հասարակականիր որոչ դերն այնքան, որքան այդ կատարում շնարավոր Լր երկու կաչկանղիչ բացասական զործոնների պայ-

մաններում:

ու

ն Առաջին որը Հիմնական Հավասարաւղես կաչկանդիչ դործոնը, բանւոի» մեջ Ռուսաստանի' «ժողովուրղների

ազդում Լր ցարական

ոչ վելիկոռուս ազգերի ն ժողովուրղներիկուլտուրային լեզվին, Հենց ցարական աղգային քաղաքականությունն էր, " Հւղա-

ապրող բոլոր ու ՀՀ

չի բաժանում Շեղինակի տեսակեւր Խմբաղզիրը նրա Համաղրականբնույթի ն մի չարք Համակարգի, (տեւ

5-74

էջք 146,

149-150

նայլե):

ժամանակակից Հայոց լեղվի այլ

կարնոր Հարցերի մասին

տակ ժողովուրդները բռնի կամ «քաղաքավարի» ղուկերպով ԱՀա այն պայմանները,որոնցում Հասարակական եր ֆունկցիան սացնելու այն Փաղաքականությունը, որի բացասական Հեւտնանքպիտիկատարերմեր աղզային զրական լեզուն:Տեսնենք, ուրեմն, թն ներն ավել կամ պակաս չափով կրում Լին բոլոր աղդային որն էր այդ դերը: մի կողմից'արձնատական մշակույթները. լսոչընդուտներ դրական Մայրենի լեզվի ղործող ւոարրական կրթական-դւվրոցական,լեզվի ծավալման դեմ (ցենզուրականն ւայլ միջոցառումներով), ն դպրոցներում նւս դւ։զրոցական ( ծիսական) միջնակարգ ( ճողեոր) դպրոցականն կրթականղորձի ն լսանգարում, Հաճախնան ւիակում լեղու եր. բոլոր զիտությունների դասազրքերըմայրենի լեզվով Լին, ն այլն, մյուս կողմից'ազգային լեզուների ՀասարակականՀւսղորլեզուն պատվով կատարում էր իր այդ դերը: Բայցմիջնակարզից դերի նվաստացում ղակցման որ «ղջ ւզետական նրանով, ասպլարատը, բարձըն ոչ մի դասագիրք, մանավանդ սւոույգ զիտությունների դծով, դատավարությունը, գործավարությունը, իսկ օրենսղրությունը, չկար, ն լեզուն այղ աստիճանի մչակված չէր: Մեր լեզուն չուներ ն Հունադղավան ն Հունաղզավանացած ժողովուրղների եկեղեցում մշակված ղզիտական չոերմինաբանություն Համապատասվոան ն նույնիսկ կրոնական ծիսակատարությունը իչիսակրոնական դարձվածքներ արտաձայտություններ: նությանգործավարությունը (այդ թվում նան վրացիների ), ինչպեսե բավական Հարուսո գրականության Գիտական-ժողովրդական բարձրագույն մասնագիտական կրթությունը,պարտաղիր կերպով պածանջները նույնպես բավարարվումԼին այդ լեզվով, քանի որ ղրա էին «ամենայն ւոարվում ն Ռուսիո» պետական ու

լեզվով'ռուսերենով:

Բարձրադույն դպրոց մտնելուՀամարդոյությունունեցող ընղ-

Հանուր սաշմանափակումներից բացի,առանձին սաշմանափակումէր Հանդիպում արգելքների Հույ,վրացի,ուկրաինացի ն այլ

ների ն

որը կարողացել այներիտասարղը, Լր մի կերպ իր

ազգային միջ-

նակարգ դպրոցում ձեոք բերել ծամապատաս|վնան կրթություն: Բժիչկդառնալ,իրավարան, ճարտարապետ, բնաղզետն այլն ղառնալ,

Համար ստույգւռոերմինաբանություն դիտական լեղու Հարկավոր

չէր:

պածշանջներըլիովին Մամուլի-լրագրության

այդ

լեզվով,

ե

բավարարվում Լին Հայոց լեղուն վատ չէր մչակված իբրն մամուլի ն

ծրապարակակխոսության լեղու:

գրականությանը ծառայելը պետքԼ Համարել Գեղարվեստական մերգրականլեղվի ամենաձիմնականդերը մինչե երկրի սովետակապետական որաչտոնյա դառնալ Լր միայն նացումը' կարելի ասպարեղում ունեցած նրա դերի դպրոցական-կրքական բուճեռուսական րում սովորելով, Հետ միայնռուսերենի աՀա մեկտեղ: Մեր բավական Հարուստ նախասովետականզրակաԵվ միջոցով: աղզդայիներիչուսսարդության բուրժուական նությունը(ինքնուրույն ե քարդմանական) աներնակայելի էր Հատվածճն եր զգալի մասով ենթարկվումէ ռուսացման առանցայղ լեղվի: քաղաքականությանը, Հրաժարվումիր մայբենիլեզվից,լցնում ռուսական տարրական, ն Դպրոց, մամուլ,քառտրոնն զրականություն, ածա այն Հիմնական բարժմիջնակարգ դրոցները, որպեսզի րագույն որտեղ գործածվում ե մչակվում էր մեր զրական բնագավառները, դառնա, «դոլստուր դառ«ինժիներ» եւս,«չինովնիկ» դառնա: լեղուն:Գրականլեզուն մասսայական կերպովՀայ ընտանիքների Ազգայիներիտասարզության մայրենի լեզուն չէր. Հայ մանուկներն իրենց ծնողների Հետ գրական աչխատավոր փոքր Հատվածիմի մասը միայն էր ծականդպրոցի երես ւոնսնել:Շատ կարողանում լեզվով ֆիչ Լին խոսում նույնիսկ մտավորականության չրջաՓչերն Լին կարողանում կամ միջնակարզից միջնակարգ նակներում, եթե չլոսենք բուն ժողովրդի իր բարձր մասին,որ Հիմնական (Ներսիսյան դպրոց,Գեորզյա այլն) մւոնել, այն էլ զաէր, ղպրոցի երես չլր ոնի Փոզազան ընկերությունների լ "չ օգտվում Լր զրական լեզվից, որպիսին Հաճախ օժանղակությամբն այլն: մ ն : 4եուք Հեւոոէլ նրանք ոչ ել, մանավանդ, բերելուց կոչում, նրա մշակմանը չԼին կարո մւսսնաակդու անումն ն ԱՀա ւլաչտոն ստանձնել թն Ա. ԱրասՀասարակական զ. ինչ Լր դրում ւսյս մասին Հրաւվարակախոս մնում էր աղզղային ու կրթության իր «Մուրճի» մեջ խանյանը թվին' բավական չափաղանցելով ը Որ ն կամ լավագույն դեպքում, իրական մեծ մասամբ միջակ լրագրող դառնալ: ւզաւտկերը. «Լինելով դրքերից դպրոցում Լ մեր յուրացրած, զրական լեզուն մշակվել միմիայն այնպիսի

նաղան " մարան նպաստներով ն

կ Սակա ըխություն րակա աստիճանով կուլտուրայի աաա Իր,

Բովանգրագետ

րւ րր" արատի գրաբար» էր

լ

ՏՏ

"զու

ժփ ոո

Արիի

Արոր թոր

ա

ԱԱ

աաա

աաա

իը

մարդկանց ձեռքով,որոնց այդ լեզուն երբեք չի եղելմայրենի:

մասնավորապեսՀայ լեզվի չտեսնված բարգավաճման ն վերելքի Այդ մշակությանմեջ մասնակից չի եղել' չենք ասում ժողովուրղը, սկիզբն էր: նա Հիմնովին փոլսեց ազգային լեզվի Հասարակական բայց գոնե մի լայնաձավալ Հասարակություն, բաղկացած թԹեկուղ լեզվի վոլ: Հակչիոր,արմատապես լուծեց ասղգի ն աղզզային լեզվին ընտելացածընտանիքներից: ոչ մի ի'ավի ՈրովՀեւոն դարձնելով իրոք ւղզգային, բարերությունը' ամարնւս չի եղելմայրենի լեզու...): աղզգի սեւիաանուլյուն: ամբողջ Սակայն չի սկսվում ն նրանով ձեռԱրասխանյանով էր զրական լեղուն էլ չի վերջանում Հարկավոր Հասցնել ժողովրդին, ուսընրա մեր լեզվի վիճակից տրտնջացողների նրան զարզացման ն Քը, դարձնել նրա պայքարի չինարարության զենքը: Սովետական ուղի ցույց վողների չարքը: Այսւես.Հայառաջավոր մասիչիշանությունն այղ արեց,կուրոուր-լուսավորական մտավորականներից պւանցով, մեկը' ՎածանՏերյանը, ն թ. Թիֆլիսում սայական դպրոցներով, անզրագիտությանկիսազրազիտության իր «Հայ կարդաղդած դրականության գալիք օրը» ռեֆերատով վերացմամբ,ձրի ն պարտաղիրուսուցմամբ, Լր, որ Հայտարարում ւպարտիական-սովեւտակապիւոալի երկու արչավր ն Հետեւանք կարող Ա ունենալմեղ Համար, կան-արՀմիութենական ագիտացիայի մասսայաչվրուղադանդայի, «Մենք կճուլվենք,այսինքն' կկորցնենքմեր կան մամուլի, զրականության, կուլտուրականառաջ` թատրոնի ոսդիոյի միջոցով, նության գործոնները, կկորցնենքմեր լեզուն նե կղառնանք մի (նիուռեր, ժողովներ, խործրդակՀասարակական Հավաքույթներով մասս ւա,- ւսսում ապազգային էր նւս այն ժամանակ,կամ թե չէ, ցություններ, Համագումարներ): կղարզացնենք ամենից առաջ մեր լեզուն,Հնեւոո յՀ մյուս ւսզդային-կուլԼեզվիժողովրդականացում այն որ ւոուրականգործոնները ն ընղունելով է պետք արձանագրել մեր լեղվի արդի փուլի սոցիալիզմի փուլի եվրուվական կուլւոուրան, եվրոպական աղդերիչարքըիբրն կուլտուրականմի ազգ): Համարամենից առաջ: ազայն ամենից ավելի ցնցող մեուն ն ն : ծրգրորդՀիմնականնվաճումը, որ տպավորություն Լ թողնում, նա նույնիսկ այսօր էլ, երբ Հւսյ ժողովրդի, հեթ դարձավ ՀայկականՍՍՌ-իւվզեւուսկան երս կուլտուրայի ն լեզվի ոք բերելով մի լեզու մի առողջներկաննլ առավել նա փայլուն որպիսին ապագան ոչ մի կասկածչի չառաերբեք չեր բարդ կարեոր ֆունկցիա, ունեցել: Լ ն: մեք ահլանի այադնա ալլսասյանց ասամբ ւտռարա ն, ճչմարխտայն Հոդվածը,որ գրել Լր տերմիններ մեր լեզուն չուներ: կազմվեցինն կեննսազործվեցին իրաՀանդեպ»խորագրով. ն վաբանական, «Ներկայումս ռաղմական, երկաթուղային, աչխատանքային ւսյլ ոուսածայության ւսռււսցդրված ն լինելթե չլինելու Հեւռերմինարաններ, որոնքղգալալես բարձրացրին Հարցը իր ե : Հոսադրել մեզ, որքանէլ ւոն դարձավ բարձրադույնղւզրոցի, ղիտության ն տեխ. ւջ խո Կ վանենք,որ Հայերենլե նիկայի լեզու: Սովետական ՀայաստանիՊետականՀամալսարանը ե Ր մեջ է, ն ւ" արւուսքոկարգի չկայ բաղմաթիվ բ առւսց չդան, նա ւովել են Հաղարաինստիտուտներն ւոնիանիկումները կկորչիբոլորովի Հեռուկամ մուռիկ ել տեխնիննե լանիկներ, վորզյուղատնտեսներ,ճարտարապետներ,բժիչկներ, ապագայում»: Հայ ժ բուժակներ ն այլն Հայերենի մ չենարարներ, որոնք ոցով, պատվով ւյս դառնացածարձանադրումը մեղ ՐՂ անգամ Հիչնցնում |, թն ն վիճակիմնջ ինչալիսի՛ սորխորատի եզրինէրկ անգնածՀայ ժողովրդիլեղուն զյուղատնւտեսության բնագավառում: Մերղրականլեզուն Հարստանան կուլտուրան: ցավ,ճչտվեց ե վերածվեց դզիտությանփիլիսուիայության լեզվի, ճոխ, ճչզրիտ ե ճկուն արտաճայտոչամարքսիղմ-լենինիզմի' 3:20. ԱՐԴԻ ՓՈՒԼԸ,-. ն կան ձենը պածանջողզրական լեղվի: Հայաստանի խորՀրդայնացումը, որի միջոցով նո Ր Հայժողովուրդը ուր կյանքի դուռր բացեց, ն Այդբոլորի Հեւո, իՀարկե,ղղալի չափով փոլսվեց ն Հարստացավ Հասյմչակույթի մեր լեզվի ֆակտուրան՝ ինչպես ն իմաստաբաբառաւզաչարը,

Հրազան

աիԳա

ու

ու

ամենաճիմնական

--

կոտնենք

ո

մարդկանց արակատկան աԱ Թվին Աի

աի

.

ու

սում

Էւչաերննի

Ագ

կոնկցիային խա պատրաստված երաէէր: գնտական վարչակա -

,

բոլոր սպառնալի

արաղոնր

|

դյոլեղուն

ո

աան աահավոր անցյալի ինչպիսի՛ աղետալի

քերն ,

ո

մոմե աաարեհաղքնանլ աան յԵ ուն "ւ գոյությա ւանք գնաժամի

եւ յ"

ւ

«

-

Իր

:

ու

ո

աա

իոն գործը մեր ԱԱ Աննան

ու

ու

ու

,

'

ուր

'

աաա, աաա

աաաղայն բնագավառումպետք Լ ղիտելՀեւոնյալ նությունը:Բառասղվաչարի

փոփոլխությունները'

իսպառ վերացվեցինկամ Համարյաանգործածականդարձան բառեր Հին կենցաղի,վարչականբաժանման, կրոնաՀարյուրավոր կան, րարոյական, եկեղեցականնե այլ բովանդակությամբ,ինչպես, 1)

օրինակ'բաժինքկամ օժիւտ,նչանղրեք, ղատիկլ ււյլն, զղիր,

աւորաժնիկ, նաշանգ, գավառ, ճաչակվել,մկրտություն, լուսավորչական, սկիչ, ուրար, քչոց, վեղար,պատարաղ ն այլն: 2) կազմվեցինկամ կյանքի կոչվեցինՀազարավորնոր բառեր գիտության ն ւռելանիկայի ւոերմիններ ւոարբեր ճյուղերի Համար, ն ինչպես սովետական իրավակարդի, վարչական-տնտեսական ն աւղզարատի այլ նոր երնույթների Համար, ռլարեւո, Հեճան, օրինակ՝ եղրապած,փայլատում,ջեռուցիչ, սրածակ,սոնակալ, զամաձողիկ, խուտան, լայնական, Հաստոց,դոյ, ելույթ, դորՀասկացություն, Փարկել,գործարք, Հարվածային, գործարար,աչխատանքիպաչտւզանություն, ղյուղխորՀուրդ, ստախանովական, կոլտնւտեսական, ու

լ

Ա

ԱԱ

Ա

ա աաա,

դրական լեզվի 4ներին ն նույնիսկայսօր լեզվաբանը այլես չի կարողանումգտնել որել բարբառով անաղարտխոսող մարղկանց ո՛չ միայնքաղաքում, այլե՛ ղյուղում: Մեկ, առավել երկու սերնղի փոփոխությամը ոնալ իրականություն կդառնա Համաղզային միասեն նական լեզուն, որին մոտենում ՍովետականՄիության մյուս բոլորժողովուրդներն էլ, բոտ որում նրանցից ոմանք,ինչսլես,օրինակ, ռուսները, վրացիներըն այլն, իրենց լեղվական վիճակով չատ ավելի առաջ նն մեզանից չնործիվ զրական լեզվի ն բարբառների Համեմաւոարար թույլ Հակաղրության:

ն Հոկւոեմբերիկ այլն: 3) Ընդունվեցին կամ կյանքիկոչվեցինբազմախիվ օւոարազգի, նան մասամբ ռուսական, բառեր-տերմիններ, օրինակ'բրիդաղա, տրակտոր,կոմբայն,ցեմենտ, բեւոոն, ղիսերտացիա,տեխնիկում,

ինստիտու,կոմիսար, կոմիսարիատ», բոլչնիկ, կոլակ

ն.

այլն:

սւտրատոստատ,

Հին բառերփոլեցին իրենց իմաստը,կամ Բաղմաթիվ ե Հիմնական երկրորդական իմաստի փոխանցում ունեցան,օրինակ' ճաչակ, խորՀուրդ, վարժասվետ, սեփականություն, Հայրենիքն այլն: 4)

Ստեղծվեցին բազմաթիվՀապավումներ, ինչպես" աչխօր, բուծ, էլցանց,չինարդն այլն: Գրական լեղվի ժողովրդականացմամբ վերջ ղրվեց «Հայոց լեղվի լինելու թե չլինելու» Հարցին:Երկրի Համատարած 9)

զրազիտացման, Փաղաքի, մտավոր ֆիզիկական աչիսատանքի Հիմնական ւուսրբերության վերացման մեր լեզուն դնում Լ դեպի ճանապարծով գրականազգայինլեզվի առաջիկա փուլը' Համազգային լեզվի փուլը: Այդ փուլի ղյուղի

ն

ու

մնջ արդեն վերացած կլինեն զրական ն լեզվի տարրերությունները, կվերանանբարբառները' վերառվելով գրական լեզվի մեջ, ն ամրողջ ազղը կխոսի կզրի աղղային ընղՀանուր միասնական լեզվով'Համազգային լեզվով:Արդենիսկ այժմ նկատվումԼ, թե ինչպես բարբառները այքայվում են' տեղի տալով

խոսակցական

ու

ԼԱ

ՀՆՋՋՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՆԶՋՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

8 21. ՀՆՉՑՈՒՆ

ւտարըըՀնչյուննԼ:

Լեզվի նյութական նվաղզադույն են լատ Հնչյունները նյուցական աչլոարծին -

ԵՎ ՀՆՋՈՒՑԹ.-

կանում,մատերիականեն, նրանք արտասանվում են ե լսվում: Սակայնպետք Լ նկատի ունենալ, որ առանձին-առանձինկամ բառային կապակցությանմեջ արւտռասանվող միննույն Հնչյուններն երբեք ճիչտ միննույնըչեն, նրանց մեջ կա ավել կամ պակաս ղզալի տարբերություն, որը սովորաբար, մանավանդ ղպրոցական քերականության մեջ Հաչվի չի առնվում:Այսւղես,օրինակ՝Տիկ, Տիզրանն Տւսկ, բառերի առաջին Հնչյունները սովորաբար Համարվում են Տուրբին նույնը,այդ Տ Հնչյունն Լ: իրաղես, սակայն, արտասանության ն լսելիության ւոնուսկեւոից մենք այստեղ ունենք երկու տարբեր Տ Տիկ ն Տիզրան բառերի մեջՏ-ն, փափուկ է Համեմաւոած Հեչյուններ: Տակն Տուրբին բառերի Տ-ի Հետ, որոնց մեջ նա կոչտ Լ: Նույն ձեով Լավ,Լողարանն սալածշատակ բառերի մեջ Լ-ն ավելի կոչտ Լ Հնչում,ան ւսԼիք, Լիտր ն մանավանդ կուլտուրաբառերի մեջ: Ավելին. նույնիսկ միննույն բառի միննույն Հնչյունը ճիչտ նույնը չի Հնչումմի անի անգամ. արտասանականւյս կամ ւյն մլժԹնոլորտում, Հնչյունական ւուսրբերկապակցություններում նույն Հնչյունը երանդայինտարբերություններԼ ստանում լարվածության (ուժեղ ըստ կամ երկար), րատ բացվածքի կամ փակվածրի մնձության, լեղվի ավել կամ ւլակաս կծկման (լայն կամ նեղ ն այլն): Այս իմաստով նույնիսկ Հասարակական բառի մեջ մենք ունենք 5 տարբեր Ա, որոնք, եթե Հատուկ ձայնազրով(ֆոնողրաֆ) զրի առնենք, կարտաձայտեն

իրենցերանզային ւոսրբերությունները: կամ վերցնենք այսպիսի երնույթ.մենք ւզ-ն ն տ-ն, բ-ն ն դ-ն ղիտում ենք իրբն ւռարբերծնչյուններ որ ոլ-ն միայն նրա Համար, ո-ն ուլ են, այսինքն' իրենց մեջ ձայն չունեն, իսկ բ-ն ղ-ն ձայնեղ են,այսինքն' իրենց մեջ ձայն ունեն: Սակայն,երբ մենք լսոսում ենք են չչուկով (իսփսալով), մեր ձայնալարերը դադարում գործելուց, ե մենքբոլոր Հնչյունները, ենք արտասանում նույնիսկձայնավորներն ն են խուլ:Այդ ժամանակ, իչարկն, վերանում խուլերի ձայնեղների ու

ու

ն մնում է չատ ըբբնրությունները չնչին տարբն րուքան տիկն տակ բառն րի տ-նրի

Թյուն որն ավելի աննչան Լ,,ՓՔ "

չն եվվ չնայած տարբերությունը:

սրան, մենք այնուամենա, նիվ ենք, որ տիկ ակ բառերի տ-ն միննույն տ-ն Լ իսկ դննտն նույնի յնիսկ այն ժամանակ,երբ Դ դ-ն Լ խու է ւուսրբեր արտասանվում, տ

,

ՏՈՄ

Հնչյուններեն: Ա Հ երնույթի ՀիմքումընկածԼ ոչ թե իրենց" բենց' Հնչյունների որային տարբերությունը, այն աքանչյուր լեզվական ճա սարակություն (ցեղ ողովուրդ, ազգ) իր արտասան բտասանած Հն յուրաքանչյուր կոնկրե րետ ւուսրբերությունն Լ Հանրորեն տակցում ու՛արժեքավորո ճախ անտեսում Լ բ, որոնք մի ուրիչ լեզվի մեջ Լական

կա. իե,

,

ասում

։

ե

աաա

վորի դիալեկտիկականկավը: կոնկրետը, բ ոատնուրի ն մսն ն է, որը, ինչպես արդեն ի գիսանելին լսելին' նյութականը ը Հնչյուն Հնչյունն ն տենք, լեզվի նյութական նվազադույն տարըն է: Առս, այն ընդշանուրը, աննյութականը ը կամ մ մտայինը կամ ն Լէ մարդու ուղեղը պատկերն որ ճանում բի Լ, Հնչյուններից լով նրանցընդչանրություններից րից ես տարբնրուո" եր նրո են ղիտակցված արժե. անրորեն Հնչյուն ն ըժեքավո ծ կամ Հնչյունական Հասկացությունը ՛ ե Յուրաքանչյուրլեղու ունի անթիվ ապ նն Հնչույթեեր։ էզ սն լե ւլլսնս ընդանրապես Հնչյունը ն մսում են՝' այսինչ ն Հնչույթը իրարից շշերում: Երբ լեղուն ասուն Հն լեզուն' ե է յոթ չյուն ունի, այնինչ Լշզու Վ ար այսքան, ույ է թն Հնչյուններին, այլ' Հնչույթներին, ա րոանիգ ա

ան

ՍԱ

իր,

Բջ:

փորը,

Հը "՛

ն

ուրաքանյուր թո ա բ կոա ք""նի ԱՆԱԱ Հնչյունների Սովորական -աաճմանափակ տարբերություններ կայել ինչ: այնպիսի Արած հչանավություն երկու Ր-ի այլ

,

-

,

»

»

ո

ւ

ունն:

աարի» սպե

(Բ

լ այն չափով, քավորված

ար ենք

«

Ռ)

ե

որ

Ր

չ

թյու դոյու|ժյունը վով մե նք

չա

տարրերբառեր /Զ Հ ամարում սպ ն սառը, բարը ն բառը ն այլ: Ռ ուսերենում այդ տարբերութ, Հանրորեն պիտակցվածն չէ, քեն. քյօճան ւսերեն Լլ Րօքօղ ( գորող), ռուսկիլ) բառերից մեջՐ են արտասանում Բր" մեջ: Ռ։ Դրա ոուսերենոճե Տ-ն ո (տիտան) բառի երկու տարբեր են Համ. ամարվում, բատ որում ղրան երկրորդր կոչտ տե իսկ փափուկ,մի բան, որ ք չենք ւռարբերում: ն յսւոնդիցբխում էայն,որ լե վի մե ժեքավորըոչ միայնվայր-

ո առանրեն՝ արմերավարված

աաչինի փոլսա Վ ա

ա

ամիսը

յԱ 3

,

Ե 7

ցնում են, այլե

լեզվականլ

որ

Հոր կոլեկտիվի կողմից ավե մ Հնչյուննե չունական Համ, ցությունները: յուրաքանչյուր կ ոլեկտ ունի Հանրորննգիտակցված ե անցը կն չունական Հասկացություններ, ն վայրկյանարտասանվ րղրնտ Հնչյուններն իրննց բա ղիտվումեն Ր լ ն զիտակցարժեքավորված կամ ւսյնՀնչյունի : դրսնո Այսւլեսմենք Հայսւուստորեն ն Լ ՐԲ (Ընդ) ունենք, բայց մեր արժեքավորված արտա անչամար բոլոր ենթ կամ իբբն Ր ն կամ մունի ղրանորում, Ռ-իարանքում ւոասնյակ կիսափաւի ւկն կիսակոչտ կա են Ր-եր արտասանվել: նս Այստե ղ ՀանդեսԼ դալիս կոեզբնտին արատրավտի,ընդՀաՀան

գիտակցված, որված արա:

արոր

"ոտիլ Լարավերված " եո ազանությամբ ված

զիտակչ: ցված իբրեոթ ո

Լ

աք

թներ. խո ա

ն

ու

,

ա-

մո Ի, իակ

կաա է

ս

ո

9 22.

.

րի

,

,

՛

կեն արտասանվողՀնչյուն անար ն, լսվում արտասանվում, անքե ն

,

«այլը Դ Հն

ՉՋԱՐՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ.Մարդու

թաղզարավոր ւտարիներիընթացքում վ ն ւե է, ՀՆ

չյուններ

ա

մարմն

բտարերելու գործում բծու

դորձարաններ: Լ Պեւոք

ն

կոչվում

արժվել են

Հետ

Հեռավոր կամ մոայն օրգանը (ուղեղի Համապա-

ԱԱ

ջո

այն

են այդ

ընդունվում, ընկալվում

յոցով

բուն

մասեր

Հնչարտաբերական

րարության ունեցո րեԼ կենտրոնեւը,

տարբերել Հն տավոր կապ տասխան որի լսողությունը,

մ.մ

են ԱՆՎ նե մարզվել

ղործողությունը )

են

Հն

Ժ ըտաբերվում Հնչյունը. փողը, կոկորղը, բերանի խոոոչը' լեզվով ն բԹի խոռոչը: թիճթով, Սրանցից րաքանչյուրըյուր ասնակցությունն ունի Հնչյուն արտաւվրոցեսում ն ւո Ղ Հնչյունի այս կամ այն որակը: բերելու դերն այն Լ Թոքերի րանքդեպի դուրս են արտամղում օդի Հոսանքը, ի առանց արտաձայտվելչի կարող: Շնչավփողն այդ Հոսանքը որի մեջ օդի չերտը ննթքարկվում է առաջինՀիմնական ւմ վորման: Այդ երանզը 4այնի երանդն Լ որ սւոացվում Լ կոկոբդում գտնվող ճայնային նրկու մկանենր այսպեսկոչվող ձայն. թրթռումից: կոկորդից օղի Հր ւո տը այնային կամ ւմուսնդ ց ձայն ձայնային երանգով, ( նալած թե երանգի յած թն ձայնալարը Թրթոում մտնում ոչ), թրթոում թն է, է բերանի

ղրանք նեն' թոթերը,

ամենով Հատ Ա չնչա

ս

ու ատրով

Մ րն

յու-

ՊՆ

Հաացնում ո

Անի :

Սաո

ր

,

չ

ի`

Լ,

խոռոչը, որտեղ անցնելովլեզվի, ատամներին չրթունթների ստելծած Հ զւսնազան ճե սմ ւծքներո վաճքներով' մշակվում է / իբրե ֆթով։ Վերջինղեսլքում ե մեջ եղաձ օդի չերտր ետ է դառնում բերանի անցնումֆթի լ'ոռոչը' մի նոր յուրաՀչատուկ (ոնգային) երանգտալով Հնչյունին:

նն եչյուն

ար

վոս

Լ նրանց Հնչյունների դասակարզգությունը ւպայմանավորվում արւոաբերության ւոեղով ն այն երանգներով, եղանակով, որ սւուսնում են

նրանք Հնչարտարնրական գործարաններիայս կամ այն

Լ

մասում:

Հնչյունների առաջին Հիմնական դասակարգությունը կատարվում ըստ նրանցձայնայիներանղդիչ Այն Հնչյունները, որոնց ար-

ւոաբերության ժամանակ բերանիկամ թի խոռոչըմւոնողօդնիր

է

մեչ ձայն ունի (իսկ ձայնը, ինչպես մենք զիտենք, արտադրվում կոչվում են Թբրթոուն ձայնալարերի Թրթոումով)), Հնչյուններ: Մնացածբոլոր Հնչյունները,որոնց արտարերությանժամանակ ձայչեն թրթռում, ն որոնք,Հեւոնաբար, նալարերը ձայն չունեն իրենը մնջ, կոչվում են խուլ Հնչյուններչ Թրթոունն խուլ Հնչյունների

երանզային Լ նույնիսկ ւռարբերությունը կարելի ղգալ.

ղրա

ծւսմար

ՀարկավորԼ կամ բթամատովականջներիանցթերը փակել ե արւռասանել,օրինակ` ւ, օ, ի, զ, ժ, ղ Հնչյունները ն կամ մատը դնել դոկորդիդուրս ցցված մասին(աղամախնձորին) ե արտասանելայդ Հեչյունները:Երկու դեսլքում Լլ կզգացվի,որ ձայնալարերըթրթոում են ն ինչ-որ ներքինարձազանք տալիս գանգի մեջ: իսկ եթե նույն

եղանակով արտասանենք ֆ, ս, դոդոոց

ն

չ

ի

Հնչյունները, ձայնալարերի

ներքինարձաղանք չի լսվի: նչանակումԼ'

այս Հնչյունները խուլ են: ԽուլՀնչյուններնարտաբերվումեն բերանիխոռոչում ստեղծված փազվածքի պայթյունիկամ նեղվածքի չնործիվառաջ եկած օղի տա-

ւտանմամբ միայն,որպիսի է երանգը մեջ կոչվում լեզվաբանության աղմուկ: Այդ պատճառովԼլ խուլ Հնչյուններիկոչվում

են

նան

(ո, չ, ֆ, լոն աղմկային այլն): Սակայն աղմուկ ունեն իրենց մեջ նան թրթռուն Հնչյուններից չաւռերը, քանի որ նրանց արտարերության ժամանակ Լլ օդի չերտը ֆսվումԼ բերանի կամ Հանդիպում պատերին որնելւիակվածքի: Աղմուկունեցող ԹրթոունՀնչյունները կոչվում են աղմկավոր (բ, Ն

ժ,

ղնայլն):

Հնչյուններն ըստ իրենց մեջ ե եղած ձայնի տեսակարար աղմկի կչռի բաժանվում են չորս ի'մբի.

ա)

Ջայնավորներ,որոնց մեջ բացարձակապեսիչխում է

չկաղդալիաղմուկ

(ա, Լ, ը,

օ,

որոնց Ջայնորդներ,

ի,

ու):

ձայնը ձայնը ն

4 զորիչխում Արար, Բոցկաղդգալի Հ" Ղ զզալի տավոր Լ ղ) Զայնեղներ, որոնցմեջ ի րիչիոււ ա ուզի»ւ, այլն). սրանք ձայն(վ, ժղ կավոր ը)

դրու աղմուկ

մ, ն),

ճրա

աղ

ր

գ

ն

զ,

աղ

նս

ղ) Անձայն Շնչյուններ, որոնք

աղ

12"

Ը

ւն

ավարա գոչվու աղմուկից ն առ Մ

ք

աղմկայինկամ խուլ, քանի որ կազմվածեն չունեն (ֆ, Ս, Հ» |ս,ծնե այլն):

լ

մաքուր

ն

ձայ

Տ 23. ՋԱՑՆԱՎՈՐՆԵՐ.առանց փակվածթի ն Ձայնավորներն զգալի նեղվածքի արտարերվող բերանային Հնչյուններ են: Կոկորդում. ձայնալարերիտատանմամբձայնայիներանգ ստացած օղը բերանի լ'ոռոչումորնել արգելքի ն(իակվածքիկամ ղզալի նեղվածքի) չճանդիպելով' լեզվի տարբեր ղրությունների չնործիվ երանդավորվումԼ ն բերանից ղուրս զալիս իբըն ա, Լ, ը, ի, օ, ձայնավոր: կախված է լեզվի դիրքից: Ձայնավորների որակնամբողջապես Տարբեր լեզվի ծւսյրը,միջին ձայնավորների արտաբերման ժամանակ մասըկամ կոթը որոչ չափով բարձրանում դեպիթիմը, ըստ որում այդ բարձրացումն էլ լինում Լ երեք ասւտիճանի'ստորին, միջին ն վերին, այսինքն" լեզվի ծայրը, միջին մասը կամ կոթը կարող նն բարձրանալչնչին չափով (ատորին բարձրացում), մի թիչ ավելի ն (միջինբարձրացում), էլ ավելի(վերին բարձրացում): Զայնավորների արտաբերության լեզվի նույնիսկ վերին բարձրաժամանակ ցումր չատ վելի ցաձըրԼ, ֆան որել բաղաձայնիարտաբերության ժամանակ: Համարււոռեղծված Ձայնավորների նեղվածքը չնչինԼ, որի էլ աղմուկը ձայնավորներիմեջ զգալի չէ: Հետնանքով է րստ լեզվի Ձայնավորների կատարվում ղասակարգությունը տարբնըբարձրացումների: Առաջնալեզվային ձայնավորներն են' ի-ն ն է-ն, որոնցից ի-ն վերին բարձրացմանԼ, իսկ Է-ն' միջին բարձրացման: Միլնալեզվային միայն մեկ ձայնավոր կա Հայերննում, դա միջին Ը ձայնավորն Լ: բարձրադման ձայնավորներեն Ու-ն (վերին բարձրացման), 0-ն Ետնալեզվային (միջինբարձրացման)ն Ա-ն (ստորին բարձրացման): ու

Լ

:

է ն 0 Հնչյուններընչելու Ծանոթություն.--

12111

Համար Հայերենում զորճածվում

են

մւսոերրըկամ գրերը:

է

Հայոցլեզվի ձայնավորների տախտակ

աջնալեղիջնալեղԵշնալեզային ային

ը ն

ային

ում

Ո

բարձրագում

ւոորին

ացում

մ

նմո աաա ր"

այնւզես Լլ ճաայլ րգուներում, ն

ոա ա

արտասանվելուշնորՀիվ

վանկ:

իչն կաղմուան դվաքի, այսինքն'

րար

ուժ,

9 24. ԲԱՂԱՋԱՑՆՆԵՐ.-Զայնորդները, ձայնեղներըն խուլերը Հաեն կադրվում ձայնավորներին իբրն փակվածքով նեղկամ վաճքով ն արւոաբերվող Հնչյուններ կոչվում են բաղաձայններ: Ըստ իրենց արտարերության եղանակի բաղաձայններըլինում են կամ պայթական (պ, կ, տն այլն) կամ չփական (ս, ելն այլն): Պայթական | Հնչյուններն արտաբերվումեն խոռոչում որեԼ փակվածքի ստեղծվող պայման Հետնանքով առաջացող աղմուզով: Փակվածքննր կարողնն առաջ գալ բերանիլառռոչի տտարբնր

զգալի

բերանի

մասերում, չրթունքների, չրթունքի է ատամների եզվի ն իմջի Հպումներից: Այսպես, շը երկու օրինակ, յի չրթունքնե բերանի անցքըկփակվի Թ րխարչրթունքների

Է չփվում' միջուվ| անցնելիսնրա սպլատերին օդի չերտը նեղվածքի ստեղծելովորոչ աղմուկ: ՆեղվածքներնԼլ փակվածքներինման կաւուսրբերմասերում չՀրքունքի րող են առաջդալ բերանիխոռոչի ն լեզվի Փիմբիսերւոմերձեցմամբ: ատամների, ինչսլես Այսւղես, օրինակ,եցն ստորին չրլունքը սերտ մուռեցեենք վերին ատամնակազմած մի նեղվածք կամ Հրքունթին ատամների կատեղծվի չարին, արտամղվող օղը քսվելով այդ նեղվածքի պանեղ անցթ. թոքերից ւսնձայնֆ Հնչյունըկամ չփիական ձւսյնեղվ ւռերին'կտա չփիական Հնչյունը:հսկ եցն լեզվի ծայրը բարձրացնենք ն սերւո մուռեցնենք միւոյլ նեղվածք: Այս նեղվածքի մսին, կստանանք ջիմքիառաֆին ն ս անձայն միջով անցնող օդի չերտն էլ կստեղծի չփական չ կամ ն ն Ժ չփականձայնեղ զ Հնչյունները այլն: ՇփականՀնչյունները տարբերվում են պայթականներիցնրանով, որ արտաբերվում են ոչ քն վիակվածճքով, այլ նեղվածքով ն պայնման քականների վայրկենականչեն, չփական Հնչյունները կարելի է երկար ծորել, մինչե որ չունչը սպառվի: Այդ պատճառով չփական կոչվում են նան ւոնականչ Հնչյունները Ըս արտարերության տեղի Հնչյունները լինում են Հըթնային, առաջնալեղվային, միջնալեզվային, նտնալեզչրթնատամնաւյին, վային,կոկորդայինն ոնդային: կոչվում են այն բաղաձայնները,որոնք արտաբերվում Երթնային են երկու Հրթունքների Հպմամբ ստեղծվող փակվածքով. այղ փակվածքիպայթյունը տալիս է չբթնային պայթական պ, բ, փ ու

ու

Հնչյունները:

այն Հնչյունները, որոնք կոչվում Շրթնատամնային Հպլեել,բերվում ստորին չրխքունքի վերին ատամնաչարիմուտեցմամը փակվածքով: ստեղծվողնեղվածքով. տատլվողօգի չերտի ճնշմանտակ վ ղրանք չրթնատամնայինչփական ֆ փակված կ այի մենք կստանանք Հնչյունները: պայթական-աղմկային Հնչյունը կամ ալքական-ձալ՝ հսկ եթե մենք լեզվի որոնց արտւսբերության ւյն Հնչյուններն Առաջնալեզվային ծայրը Հենք բարձրացնենք Բունը: " Փիթին, կատանանք ժամանակ է լեզվի ծայրը բարձրանում ղեպի առաջաթիմքը կամ մի փակվածք.վերոՀիչյալ եղաա

են

են

ր

են,

է

«ցոր:

նակով սլայթեցնելով այս

ն

այլ

կււուսն փակվածքը,

աթ ւո Հնչյունը պայթքակ աղմկային կամւվայթական-ձայնեղ դ Հնչյունը ն այլն: :

վայի ԻնաՑ"աներն պատճառով կոչվում ն

նական,

ցքում

այդ

ՇփականՀնչյունննըն Ա

ասկան-

ւան

արտասանվումեն մեկ ակնթարթում են

նան

վայրկե-

են արտարերվում բերանիլսոռոչում որել ելՂվածքիկամ ստեղծվող անցքի միջոցով,երբ արտամղվող

ն

են

Լ

այդ

արտա-

ն

Հպվումերւսն'սւոեղծելով կամ յնքան փակվածք, առաջնալեղզվային մուռենումւռւսֆաքիմբին, նեղվածք: որ սւոեղծվի ւսռաջնալեզվային

տալիս Լ ազ պայքակ հազվածքի պայթյունը առայնալեզվայի ոո բ: աու ա Նո ՀիԱրանալնգ վային սոզվաբով ՐՀ մ մնան ան վային կանչ ո"չչական: ԱԱռաջնալեղզվայ իսկ ըր, ուլական Ը» լ

չ

' Հանորոնը, յնորդները: Սրանց արտաբերությունը ճետնյալն է. լ 6-74

.

Վ ձայնորդ չ

արտաբերելու լեզվի ծայրըծվում Լ ժամանակ առաջաքիմքին, դ արտաբերելուժամանակ, ինչւվես բայը լեզուն փակվածք չի սւտեղԵ-ի Համար անձրաժեչտ փակվածք, բայց օղի չերտը ծում, այլ Հնարավորություն րաստելով Լ ընձեռում,որ օղի չՀերտր ղա դուրս ոչ քե ւլայթեցնում է այն դուրս ւսյդ փվակվածքին' Հանդիպելով լեզվի երկու կողմերովառանցպոկելուլեղվի ձայրը մնում ն Է ֆթի լսոռոչը այնտեղից Ր ձայնորդն առաֆաթիմջից: ւսյլ եւո դառնում, բերանով, դալիս արտաբերելու ժամանակլեզվի ծայրըւզիրկ ըարժմ Հնչյունը: ւոալիս ոնդային-չրքնային դուրս դալով՝ Լ բանում ղեւղիառաջաքիմքը, չե Հւզվում սակայն նրան.արտամղվող Բոլոր Հնչյունները, անկավսնրանց արտաբերությանեղանակիցն օղի չերտի ճեչման ն լեզվի Լ թրթոում տակ ձայրը ւռալիս առաֆ- Կոնղից,րստ իրենց ձայնային երանզի լինում են կամ խուլ, կամ նալեզվային Թրթոունը ու

ձայնորղը: ձայնորդիարտաբերության եղանակը նույննԼ, ինչ որ Ը-ինը, արնտարբնրությամբ, որ Ռ

ր

ձայնեղ,կամ ձայնորդ, կամ ձայնավոր: Այդ է պատճաոր, որ, ինչպես

լեզվի ծայրն ալատեղավելի սլիրկ է (ավելի

երկուականկամ երեքական Հեչյուններ կան, օրինակ"կ, եք, սեղ, Թրթոոցնավելիուժեղ Լ: Այդ ւպատճառով Լլ այս առաջկամպն փ: թրթոուն նալեղվային ձայնորդը կոչվումԼ նան «կոչտ ոչ: Շրթնային պայթականներից ձայնեղ է բ-ն, խուլ են պ-ն ն փ-ն. Միջնալեզվային կոչվում են ույն Հնչյունները, որոնք արտաբերառաչնալեղվային պայթականներից ձայնեղ է դ-ն խուլ են տ-ն ն վում են, երբ փակվածք կամ ննղվածք է ստեղծվում մաչեղվի միջին թ-ն. առաջնալեզվայինչփականներիցձայնեղ են զ-ն ն ժ-ն, սուլ են «իրթիքի մասի (բմամիչի) միջոցով: Հայնրննումկա ս-ն ն Հնչյունների չ-ն, ձայնորդ են Ն, ը-ն ն ո-ն ն այլն (տես միջնալեզվային միայնմեկ Հնչյուն, ղա միչնալեզվային չփականյ ձայնորղնԼ: տախտակը): են լարված)

ն

ո

Ծտնալեզվային այնՀնչյունները,

որոնց արտաբերությանժարամ լամ առեղծվում Լ բերանի լսոռոչի վերջին մասում, երբ լեզվի կոթը բարձրանալով" Հապվում կամ մոտենում Լ վերջաքիմքին: Ետնալեզվային այդ բակվաճքի պայթյունը տալիս Լ նւոնալեղզվային ւզայթական Ֆ»ՓՔ իսկ ետկ, Հնչյունները, նալեզվային նեղվածքի միջոցով են արտաբերվում նւոնալեզվային ր. Հրա

դասակարգությունը,, սակայն,լրիվ չի լինի, եթե մենք Հնչյունների նկատի չառնենք Հնչյունների մի այլ առանձնածատկություննս: Խոսջը վերաբերումԼ Հնչյունների կազմությանը: Ըստ կաղմության Հնչյունները լինում են պարղ ն բարդ. պարզ են այն Հնչյունները, որոնք արտաբերվումեն ինքնին, որնէ սվիակվաձքի պայթյունովկամ որեէ նեղվածքով, օրինակ' պ, բ, ս, զ ն այլն: Բարդ Հեչունենրը։ են կոչվումայն Հնչյունները, որոնց արտաբերությունըկատարվում կոկորդային Հնչյուն Լ Հ-ի, որի ժամանակ ն՛ արտարերության միաժամանակ փակվածքով,ն՛ նեղվածքով,այսինքն' երկու-տարՀնչարտարերական ոչ մի գործարան չի գործում: Այդ Հնչյունը պարբեր Հնչյուններիերանգով: Բարդ Հնչյունները, ուրեմն, երկու տարբեր ղաւպես արտաչնչության չղմուկէ, որն ստեղծվումԷ կոկորՀնչյունների ւսրդյունքեն, միասնականարտասանության միանվադ, օդի չփումից: Դրա Համար ե էլ ւսյդ կոչՀնչյունը Մ-ն Դ օրինակ Տ-ի միասնական արտասանության Ս-ի միւսնվագ 8-ն' Թ-ի ն Մ-ի, Ջ-ն' Դ-ին Ժ-ին Լ, արղյունք ն Ի այն2 Լ, ՀամարՀաւոկանչականն ԲարդՇնչյուններն որակի, լ լիր սրանց որ ն իրենց Հերթին, ըստ կազմությ չարտաբներական են նում են ն գործարանները ւվաւորասվում չնչեղ բերանային կիսաչփվականչ ւսյլ Հնչյուններ (դ բայդ բնրանի խոռոչմտած օղի չերտըետ է նեբ) արւոաբերելու, Ենչեղկոչվում են այն Հնչյունները, որոնք արտաբերվում են դառնում ն դուրս դալիս քթով: տարրերտեղերիփակվածքիպայթյունով ն չփումով: Հայերենիչնչեղ արտարնրելու ժամանակ լեզվի ճայրըՀւլվումԼ ՏԿՍն ջցւքիմՀնչյունները բաղադրված են մի պայթական Հնչյունից ստեղծելով այն փակվածքը, որի Լ Լ, սոսկ դ Հ տար ւ ղլեւք ւզայթյունը ասվաձ չունը: Օղի չերտը, կոկորդային չփական Հնչյունից, որը, ինչպեսարդեն սակայն, Հավելովայղ ետ Լ Լ կամ ՀագագլՀ-ի անունով Լլ այդ բարդ Հնչյունները կոչվում չունչ փակվածքին' այդ ն են պայթեցնելու թի խոռոչը" մտնելով չնչեղկամ Հադաղզավոր դուրս (ասպիրատ ): արտաբերվումԼ ոնդային-առաջնա7 թ. կան երեք չնչեղ Հնչյուններ, դրանքարն

փազվածք նեղվածք

Լ

ա Կրառամդվող աաՀորիաո 5,

որ

քին աաա առանց

Ն Պո զային

այլն:ան

մ.

,

առա

տրրրնում

-

,

Ը

ՀԶ

Ը

Ցապ Պայթական

աա Զայնո

5. 5.

ք"

3:

աղ Հ

Զայնե

|

«

| .

Ւ

Հ

Հ

Շրթնային

Պ

Շրթնատամնային Առաջնալեզվային

՞

--

|

3,

|

-

-

-

-

Ի

Հվ.

Ծանոթություն.Միջնալե, վային 4

| |

|

Հայոց Հնչյունը ՛«ժնորզ արտարերու նաւ: նեղվածքը Հետնանթովաղմուկե Ց

բախաա

|

Բ

|

|-

|

Հ

-

|-

ՍՏՈՐ

լեղվի մեջ լրիվ

բավականյայն է, որի

յնավորներին իսկ պատճառով կոչվում է իրավացիորեն կիսաձայն: կիսաչխական (աֆրիկա կոչվում նն այն Հնչյունները,որոնք են այղ

,

արտասանվում միննունյ եղի մով: Հայերենի կիա ն

փակվածթի պայթյունով ն չփուճնչյունները բաղաղրված նն մի առաֆ-

ա

Ժ,: Հիագանից (Ս, Զ, Շ,

Թ

աւ

ն մի առաջնալեզվային

Ե"բի հաաՀնչյունների բաղաղրությունները սրանքլինում որում արլ բարդ-կիսաչփականները, յս

տալիս

բվՎու

նն

Չ

բարբառ-

ներիմեծագույն մասում, երկբարբառներչկան, այժմ մենք զրաբարը Այսկարդալիսայղ երկբարբառներնիբրն երկբարբառ ն պես, օրինակ, զրաբարյան կամ գիւղ, լօղուտ, ալիւր այլն, մենք Հնչում ենք ոչ թե իբբն դեող կամ ղզիուղ,իօդուտ, ալիուր ն այլն, այլ իբրն դեղ կամ գյուղ, Հօգուտ, ալյուր ն այլն: Այս Հանգամանքը պետք է բացատրել ոչ թե նրանով, որ իբր թե սվոլսվել են, վեդրաբարյան երկբարբառներն աչլսարծաբարում րածվելովայլ որակի Հնչյունների, այլ նրանով,որ թԹե՛ բարբառներին, թե՛ երանցվրա Շենված ժամանակակից չեն դրականլեզվին Հատուկ մեր երկբարբառները: երկբարբառներինբարբառներում Գրաբարյան Լ եղող երկբարբառի կազմի մեջ Համապատասխանում ձայնավորներից միայն մեկը:

չենք Հնչում:

դեւղ

|-

իր այս 8-ն մոտենում առանձնածատկությամբ իաին որբաղաձայններինր: ն

նալեզվային Նո կայանա չյունից իջ (Տ,

ուա

որ ժամանակակից Հայերենում, ինչսլեսն ծանդամանքի,

-

Ծ,8:Ն9

Կ/ՍՔ|-|-

ավելի

-

-

ԼԱՎԸ

Կոկորդային

էլ նրա

Թ

Տ

Տ/0/ԹՋյջ

Միջնալեզվային Ետնալեզվային

բաղաձայն չէ: Նրա

3. ՞

Փ|-

|

խի

խ

ԵՎ ԵՐԿՀՆՋՑՈՒՆՆԵՐ.-

սարփականԽու

կ

|

Երկբարբառ(դիֆԼ մեջ կոչվում այն երնույթը, երբ իրար ւոոնդ.)լեզվարանության են միասնաբարիբրն մեկ Հաջորդող ձայնավորներնարտասանվում վանկ, ըստ որում նրանցից մեկր (կամ առաջինը, կամ երկրորդը) կորցնումԼ յուր վանկարար ուժը: Այսպես, օրինակ, եվրուլական աուկցիոն(աճուրդ) ն բուրժուա բառերը, երեթն արտասանենք ն աուկ-ցիոն բուր-ժուա, կսւտանանքաուկ, վանկով' կուական իո ն վանկերը, որոնց մեջ առկա են աու, ցիոն ն ժուա նրկրարբառները: նրա մեջ կային ԵրկբարբառներովՀարուստլեզու էր գրաբարը, (աու), եւ (եու), իւ (իու), եա (եայ), եօ (Լո) ն այլ երկբարբառները բուն ղրաբարյան արտասանությանչրֆանում: Սակայն չնորչիվ այն

Տ 26, ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՆԵՐ

լեզվի Հայոց բաղաձայնների տախտակը

Գրաբար

Բարբառներ

ւ

դեղ կամ/զուղ ձին/ձուն ալիրլուր

Գեւղ (զեուղ) շՀ

Ջիւն(ձիուն) Ալիւր(ալիուր) Այլ (աիլ) Լոյս զ ուիս)

կամայնեղ,կամխուլ: են էլ (ալ) Խուլկիսաչփականները ղադրված ին բաՏ Ս, են լուս/լիս լ'ուլ չփականից, 8-Թ0, ո--2Լ ՉԱՐՆրից ղրանք այնեղկիսաչփոա ձայնն Սիւն " սուն/սին ար 9.19 այթականից Հայնե բիա բաղագրվան միջին տեղը գրականլեղուն բոնել է ղրաբարի բարբառների Մեր Բարդկիս էլ զրաբարյան ունի կոչվում նան երկբարբառներ այնիմաստով, «շփականները կիսապայթականներ: ձայնավորէ տալիս: Գրական դիմաց միայն երկբարբառների ըստ

են

են

ն

`

Մ»

'

նեն

ը.

ները

ժ

(սիուն)

ն

են

որ

նա

ն

ոչ

ոչ

պարզ

լեզվի մեջ Հարցըլուծվաձ Լ , կիսաձայնի միջոցով, որով կազմվում 1, Բառավերջի են փակվանկի Ե-ն (Հին է-ն), բառի աճման մերյա, յո, յու, յե, յի ն այ, ոյ, ույ, եյ Հնչյունական կապակցություները, չեշտակորույսլինելով, փոլսարինվումէ ի-ով, օրինակ՝ որոնք սվսալ կերպովկոչվում են երկբարբառներ: Մի ձայնավորից ել Սեր (Հին սեր) սիրել, սիրով, սիրային ն այլն, կիսաձայնից բաղկաղած Հնչյունական այս կապակցություններն պարտիզում ն այլն, Պարտեզ պպարտիզոլան, ավելիճիչտ Լ կոչելերկՀեչյուններ կամ երկձայններ: Էչ իչուկ:

դնպյքում

-

-

-

Դիոր

նո

Գեւղ (գեուղ), զիւղ

Ձիւն(ձիուն)

Ժամ,

(գիուղ) ի,

Բառավերֆիբաց վանկի Ե-ն մնում է անփոփոլս,օրինակ' բազե բազնի, ճարգարե մարգարնականն այլն: 2.

ճայերեն

-

Բաոռւսվերջի փակ վանկի ի-ն ն Ու-ն, բառի չեչտակորույսլինելով, փոլսարինվումեն Ը-ով: ժ.

Հոն

Լոյս (լուիս)

-

-

ճման

դեպքում դեպքու

աճմա

ղրվում' կազմելով զաղտնավանկ: Այս երնույթը կոչվում է Հնչյունի սղում:

Լույս

Հ

Քարնայ(քարեա)

-

Փարյա

Տ 26. ՀՆԶՑՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՇԵՇՏ.ժամանակակից Հայնմեջ բառի աճման դեպքերում նկատվում են, ձայմանավանդ ն ավորների երկՀնչյունների, Հնչափոլսության բաղզմաղան դ եպքեր, օրինակ' սեր

բոնի

Սիրո 0րբինակներ'

--

սրրտարավ),

սըրտուռ,

սըտուռ

-

Լ սրտացավ(արտասանվում

ինչք,ինձ (կենղանի) ընչազուրկ, ընձենի, ընձուղտ, Սուր, դուռ, ամուր սրել, սրած,դռան,դռներ,ամրոց, ամրակազմ: -

-

սիրո,բույս բուսաբան |լ այլն: Հեչյունափոլսության Ծանոթություն.-Ի-ն ե են դեպքերը Հետ կորչում են, գրաբարից փոխանցվել ինչպես այղ զրական արդի լեզվին -

-

բոլոր ն

Լ

այս

ուժ ունեն, չայսօրժառանգորդական կենդանիգործուն չեն: Այդ որ դրական լեզվինլավ չտիրապետող Հաճախ

Հիատճառը, սերի,Հույսաւոու,

արտասանում

են

փոխանակ սիրո, Հեչլուն չյու

«

Հուսատու,

ու

Բոույսասե,

մարղիկ

ը,

գույւյնավոր ը

բուսասեր,գունավոր:

ափոլսության վերոչիչյալ

նայ ն

այլե,

ամենասերտկերերնույթները

բառաչեչտիՀետ, իսկ վերջինս «ով կապված Հայերենում,որպես կա վերջինվանկի վրա Լ են

ի

ընկնումւբ չՀաչված ը կամ ն Հոդ ունեցող որոնց մնջ չեչտն Լ նավոավե ընկնում Ր ջին վանկի վրքււ սնի ը-ն չեչտ չի ընդունել ,

բառերը, որ

կարող: Հնչյունափոխության են ենթարկվում չե ւոիւուսկգտնվող միայն :

միայն

այնժամանակ, ածանցվում կամ բ արդվում) երբ բառն ու

աճում

է

|սոնարՀվում, (ճոլովվում, ,

չինում են լինում, երանքչե չտակորույսեն

նոր ավելացածմասին Անն հու վառ արմատիե) նքո" Հունա թյանը ճառանգորդական երեույթներն ի Հայտ

ցում ամուրբառի ու

գալիս ժաման ւա

Հետնյալ Խե

ւսկակից Հայոց լեզվի մն, ջ.

նն

սղվելու Հետնանքով երբեմն բազարձակապեսանկարելի է տեսնել ամրոց,ամրակուռբառերի մեջ, որոն-

ձայնավորը այլնս նույնիսկ իրբն ը չի արտասանվում:

4. Բառավերջի ի-ն անփուիոլս Լ մնում ի-ով վերջացող բասց վանկի

առերի մեց |,երբ ղրանք անք Հոլովվում են իբըն Հոգնակի կամ ենթարկբառերի մեֆ, Հոլ բր նն ի վում իրենց Համարխորթ Հոլովման, մնացած ղեպքերում այդ ի-ն կամ Ա Հոդակապին ՅՑԱ-» Ե) ւուսլիս

(ԻԱ-» ԵԱԼ Ե,

միանալով ն կամ ենթարկվելովՈւ Հոլովման փոխարինվումԼ վերջինիս Հոլո-

վիչներով:

րի

Օրենան' կ

Ապակիապակիի,ասպլակիով, ապակիներն -

Այգի -

Հեչտից, որալիսին անցնում|

ժրօր

Ու-ն

այդու,

ե այգում, այգեգործ, այզերաց

ն

այլն,ն

ն այլ

բայց

։

աւզակու

չ

Փակէ կոչվում վանկն այն ժամանակ, երբ վերջանումԷ բաղաձայնով,օրինակ՝ ո, աան մարդ: մով րնական Ջայնավորովվերջացող վանկը, ղր օրինակ" այզի, լուսատու, քի-մի-ա): բիմիա (այ-զի, լու-սա-տու, եր բ, տուն

տուն,

Ծանոթություն.-Ջի, թի միավանկրառերիի-ե միչտ մնում

է,

ձիավոր, ձիու,թիակ,Թիավարել: 5. չարք

բոլոր

Բառավերջիրաց վանկի Ու-ն

ես

բացառություններից,երր Ու-ն ղեպքերում նա փոխարինվում

մնում

Հ

չատ

Լ Հազվաղեպ

պա,

Լ

ասավ ավակ

-

ները.

մնում

անփուբոլս,մնացած ասղաձայնո Գաանոթ Ցրինա

Դասատու Առու առվի, առվակ, -

ֆննարկված ժառանդգորդական Հնչյունափվոխության: վերնում ունի ՀետեյալդրսնորումԸնդշանրականՀնչյունավփոխությունն

օրինակ'4ի,թի-

լսորչել-իսոծ, պաճս-պաս, ղուռն-դուռ, ուսումնՔարչել-քաչել, ուսում,վարդապեւովարպետ, չեմ դալ -չեմ գա, չեմ գրիլ չեմ դրի

6. Ա, Ո, Ե

-

(Հին ենը Հնչյունները մնայուն ենե սովորաբար Հեչյունափոխության չեն ենթաըկվում մեր լեզվում, թեն մի չարք բառերի մնջ նկատվումԼ նան Ա, Ո, Ե Հնչյուններիսղում ե Հետադա

ն

ո

լււ Բ

օրոր

Բայց

-

Ու

ուա յց նան'

օրինակ'

պալ-

Հուսատու, Հուսալքում,Հուսաճատ, Հուսավառ, Հասվ

Ը.

Հույսի, Հույսով:

Բույը բուրմունք, բուրաստան, բուրավոր (Հուռավետ), ն այլն: Բույժատամնաբուժարան, անասնաբուժական Հ

.

|

-

երկՀնչյուն ը նույն ւլայմաննե մե նով,օրինակ` 8. ՅԱ

փոխարի վու ԼԵ

մ

ն

մ

Շնչլուք"

Մատյանմատենագիր, մատենադարան: Դորոր: -

ց

:

ենԼ Մնացած երկՀեչյ ունները,

Բյուր բյուրավոր (ոչ' -

այը

ոյ

-

ի

իբրն

որա ճա

ծայրագավառ ՈՂ Հե լ

գոյը ն զոյակ, զոյություն, դոյացում

-

»

չեն օրինակ' մ. օրինակ կանոն, քոն ժիոսվում, որո

բյուրաբյուր, ն

ն

Հ ւյ

Հ'Հ

տի

տ:

կոչում

են

չարք

բոլոր

նս,

այլ

,

ն

Այդլիսի Հեչյունափոխությունը

ենք ընդշանրական

բոլոր

ե՛

Լ այն երեույթժը,երբ բառի մեջ երկու Հնչյուն փոխում իրենց տեղերբ' ցատկելովետ կամ առաջ, օրինակ' Հին ձգել ղարձել է գձճել,որի մեջ Զ-ն պաւոկելԼ Գ-ից ւսուսջ, իսկ Հետագայում Զ-ն արտասանվելով իբրն.8' զրության մեջ տվել Լ գցել բառը: նույն 4նով Հին խատոր.ն կապերտ վերածվել են սխտոր ն կարպետձներին: է նան, որ աչիսատանք,անձրն ն րբաղմափխիվ այլ բառեր Հայւոնի Հաճախղրափոխության ենթարկվելով (մանավանդբարբառներում) ։

արտասանվում ավսչաւտանք, անձվերն այլն: 4. Առնմանում (առսիմիլյացիա ) կոչվում Լ այն երնույթը, երը բառի մեջ երկուտարբեր Հնչյուններից մեկն ւսղղելովմյուսին փոխում է երս որակըն նմանեցնում իրեն:Առնւիանումը կոչվումԼ առաջընթաց ), երբ Հնչյունըդեպի առաջ Լ աղդումն իրենից Հետո (պրոզրեսիվ եղող Հնչյունի որակն Լ մվոխում՝ նմանեցնելովիրեն:Առնմանումը Լ ետընթաց (ռեգրեսիվ), երբ Հնչյունը դեպի եւ Լ աղդում ն կոչվում

են իրենից առաջ եղած Հնչյունի որակը փոլում Լ' նմանեցնելով իրեն: Թե՛առաջընթացն թե՛ ետընթաց աոռնմանումըկարող է լինելլիա'

:

է բացարձակա-չ երբ չոարբեր Հնչյուններից մեկը դառնում կատար,

այլն:

վերոՀիչյալ ղեսլքերից, Հայոց զվե, Գզրնափոխության Գրաբարի, բարբառների, արղի գրական լեղվի) մն մի որոնջ ո ամոնափոխության նրեույթներ լեզուների մեջ չունեն ւ բոլորովին կապ Ն ն՛

Հնչյուններիղրափոխություն (մետալթեզիս)| կոչվում են

օրրան,տա-

երկՀնչյունը բառավերջիփակ վանկում վերոՀիչյալ շ 18 րում փոլսարինվում Լ ձայնավորով,

-

այլն: 2.

կորուստ, օրինակ'

ն աղ`

են

Հնչյունները:

Բայց'դասատուների, առուներում, ուրուներից:

բաղնիք, աի բաղանի» ճարանիջ, տարրական:

կանաց» կանանց, ղեկեբեր» դեկտեմբեր ն

ընդգծված Հնչյունները: Ներթոչիչյալ բառերի մեջ, ընդձակառակը,կորել են ընդգծված

-

Լ

Շարբել,

այլե: Այս բառերի մեջ ավելացել

'

Ուրու ուրվական, ուրվազիծ,

ն

արբել»

պայմանականկերպով

ե ւռարբերություն Հնչյունափոխություն,

ւվեսնույնը, ինչ որ

վում Լ մյուսին որոչ

Լ նրան

աղղողը,

ն

Թերի,երբ մի Հնչյուն

նման-

Այսպես, օրիչափով, չնույնանալով նրա նակ'անբարիչտ, Հետնանքովդարձել են ընբոնել ն այլն առնմանման ամբարիչտ, ըմբոնել ն այլն, որոնց մեջ չրթնային Բ-ի նտրնցաց աղզառաջնալեղվային-ոնգայինՆ-ն վերածվել է չրթնայինդեցությամբ ռեզայինՄ-ի: Այսպես ե չատ ուրիչ բառերի մնջ Բ-ից առաջ Ն-ն արտասանում ենք Մ, թեն ղրում ենք Ն (անբավ, անբարբառ, անՀեւո:

բերրի): Այս նույն կանոնովյան Հոլովմանբոլոր բառերի գործիական Հոլովի մնջ Բ-ից առաջ Ն-ն դարձել է Մ, օրինակ" արյուն » արգործողություն » գործողությանը » զործողությամբ: Նույն ձնով չատ ն չատ բառերիմեջ արտասանությանժամանակ տեղի Լ ունենում առնմանում, որը գրության մեջ չի արւտաճայվում. ընկեր արտասանվումԼ իբըն ըբնդեր,որի Կ-ն Ն-ի աղդեցությամբ Լ ձայնեղ (սա առաջըն աց Թերի առնմանում ղառնում Լ), ամպարւտասանվումէ ամբ (խուլ Պ-ն Մ-ի ազդեցությամբ դառնումԼ ձայնեղ. (սա նս առաջընթացՔերի առնմանում Լ), անմեղ արտասան-

ՏԱԲԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.ինչսլես

Ց ՉԸ ՀՆՉՄԱՆ ԵՎ ԳՐՈՒԹՅԱՆ

ն այնպես էլ Հայոց լեզվի մեջ չկա զրության լեղուներում, ոլոր յանը շարյամբ, կատարյալ Համապատասխանություն, այսինքն' բառերը Հնչումենք ոչ ճիչտ այնպես, ինչպես գրում ենք: Հնչման ն զրության պայմանավորվում Լ մի կողմից' ն արտասանությունը ժամանակի որ լեղուն նրանով, բնխքացքում փոխվում են, իսկ ուղղադրությունը չի փոլսվում (կամ լրիվ չե փոխվում)ն չարունակվումԼ ավանդականկանոններով, մյուս կողտարբեր ղիրքերում (առանձին մից' նրանով, որ միննույն բառը (Ն վումԼ ամմեղ Հնչյունը Հաջորդ Մ-ի ն. աղդեցությամբ արտասանմեջ) տարբեր ձներով ենք սրտաբաղադրությունների վերցրած վումԼ Մ (սա եւտրնթաց ւսոնմանումԼ): լիակատար սանում, այնինչ ուղղաղրությունը միայն մի ձնե Լ թույլ ւուսլիս նույն Առաջընթաց Լ ւոեղիունեցել լիակատար առնմանում բոբիկ բառի ստուգաբանական կամ կամ բառիՀամար՝պածպանելով արմասոի մեջ ՀեւոնյալՀաջորդականությամբ. բոկ արմատից, որը նչւասնակում նույն երգ արմատր Հաձնաբանական սկղբունքը: Այսպես, օրինակ' է մերկ (օրինակ' բոկուոն), -իկ ածանցով Լ սրա բառը, կաղմվելբոկիկ մերգբառի մեջ արտասանվում Լ Գ-ով (Համերգ), կերգեմ, երգել ն մեջ Բ-ի ազդեցությամբ միջինԿ-ն դարձել Լ Բ' ւուսլով բոբիկ բառը: այլ բառերիմեջ արտասանվում Լ Ք-ով (կերքեմ,երքել), մինչդեո եր4. Տարնմանումը առնմանման (դղիսիմիլյացիա) Հակառակ կկու ղեւղքում Լլ զրում ենք Գ-ով: բնույթն Լ լեզվի մլն ջ, երը նույնբառի երկու նման Հնչյուններից մեկը Հայոց լեղվի մեջ գրության ն Հնչման տարբերության Հեւոնյալ մյուսինազղելով' փոխումէ երա որակը: ֆննված բոբիկ Վերեր բառի դեպքերնեն սրժանի Հիչատակության, Հետ մեջ առնմանման Հավասարապես դործել Է տարնմանումըճե1. երբ որել գրվում Լ, բայց չի Հնչվում. այդպես են իսորտեյալ ձնով. բոկիկբառի մեջ կ-ն մի կողմից աղղվել Լ Բ-ից, մրա Շուրդ,աչիսարծն,ընդճանուր, արծձամարճել բառերը, որոնց մեջ կողմից'վերջին Կ-ից:Հետնանքը կ-ն եղել Լ ւյն, որ այդ միջին Հ-ն չի արտասանվում: Այդպես Լին Հին ուղղաղրությամը ընդգծված վերչին Կ-ից ազդվելով փոխվել, տարբերվելԼ նրանից, Բ-ից ազդտղայ, խաղայ ն այլ բազմաթիվ բառեր, որոնց վերջում ղրվում էր յ, վելով'մուռեցել, է նրան' դառնալովԲ, ուրեմն այստեղդորնմանվել Ցե դուրս Հանվեց մ. նաս կոչվում էր Համր մեր բայցչեր արտասանվու ձել Լ ւսռւսֆընժաց առնմանում ն լիակատար եւոըրնթացլիակատար նոր ուղղազրությամբ: տարնմանում միաժամանակ: Սակայն այդ երնույթի Հեւոնանքով 2. Երբ որեն Հնչյուն արտասանվում Լ, բայց նրան ՀամապաԼ ւսյնպիսի ստեղծվել դրություն, երբ նույնբոբիկ բառի մեջ իրարմոտ Ը է, տասխան ւոսոր չի գրվում. այդ Հնչյունն որ թԹե՛բառասկղբում ե կան երկու Բ: Սրանքնս իրար մուռ Հաչտ չեն մնում. առաջինԲ-ն թե բառավերջում, չե գրվում: այսպես կոչված դաղտնավանկերում, է ն ազդում

Աման

անչամապատասվխանությունը

տառ

երկրորդԲ-ին ստիպում, որ նւ

փոլավի. էլ մենք սովորաբար սրտասանումենք բուիկ՝մի լրացուցիչ ւուսչընթաց թերի տարնմանմամբ: ղրա

Հեւոնանքով

Հաճախտարնմանմամբ Մ Հնչյունըվերածվում Լ Ն-ի, օրինակ'

ամբիոն, ամբողջ, ամիուիել, տրամվայ բառերըսովորարարարեն տասանվում անբիոն, անբողջ, մն) տրանվայ, անփովել, որոնց է

նկատվում ետրեթաց տարնմանում, կամ Հաջորդչըթքնային Բ, Փ, վ Հնչյունների նրանց ւռակ ազդեցության ավսորդող աղին Մ-Ն նՀոթնային-ոն դայի դառնում Լ առաջնալեզվայի

մաաոհամնային ն, ռնգային

՝

Գրումենք՝

Սկիղբ

Ստանալ

Զբաղվել

Անսկիզբ Սփուփել

Պրն բլ

Գնացք Տարը

Հնչում ենք՝

ըսկիզբ բատանալ

ըզբավել

անրակիզբ

ըոփուիեք կրել ԸՐ'Լ

զընացք ւուսրբըը

Ը

Լ դրվումն չատ ւուսոր բառասկզբում Հաղզվաղեւղ

սամբ այն ղեպքերում, երբ ընղ, ըն

մեծ մա-

(Հնչյունափոխությամբ՝ ըմ)

Հեւո ղզործ նավադրի նախածանցի ունենք,օրինակ(ընդ կեր)ընկեր, (ընդ Է Հանուր) ընդծանուր,ըմբռնել (ընդ -- բոնել» ընբոնելչ ըբմբոնել)ն այլն: Այս նույնբառերը մեջ ես պածում բարդությունների են իրենց Ը ւռառը, օրինակ` դասընկեր, դյուրըմբոնելի, ՀամընղՀանուրն այլն: Յ. Երբ ձայնեղՀնչյունները ե'ուլ (Հաճալս լռուլ-չնչեղ)են Հնչում, թեն դրում ենք ձայնեղ Հնչյունի ւտառը:Այդ լինում է սովորաբար բառավերջումկամ որել ձայնավորից կամ ձայնորդիցՀետո: ն

Է

Գրում Ձ

ենք՝ ։

ենջ Հնչում .

Վարդ հար Մ, երգ ՈՒՐ. աւ

չ

ուց.Ն"բողֆ

ըն" մաղձ ա

լ

՛

Հնչումենք՝

Թանկ ճանճ

ճանջ:

ՅՐ ն ւ:

Բանտ Ամպ Լ

ԱԱ

«ին գանկբառը,

վերածվելԼ գանգ-ի ն դրվում

միչտ

է Ա:

ճաճալս խրա Բարի խատելով ւպածշպանել ռուսական Հնչումը, Տրոտ, րինակ: Բոգ92

Ը րստ

որում Ը

Ե

ւոսոր

ը Հաճալս

լեքտըը, պրոֆեսրը, կոմպոզիտըըն այլն,

որ,

իճարկն, մեր-

Թ

Հնչյունը միչտ գրվում Լ Թ տառով, թեն երբեմն իբրն Թ ենք Հնչումնւսն Դ տառը (օրինակ' մարդ),ինչսլեսնթ ւուսոր Հնչում ենք ): (օրինակ' ւոնտեսություն

դրվում է Հնչյունը

տառով,թեն երբեմն իբրն Խ ենք Հնչում (օրինակ' աղբ, աղջիկ): Հնչյուն մ իր Մ չյունը չե Հ ակասու ւուսռին: Հնչյունըդրվում է կ ւոառով, թեն երբեմնվերջինս Հնչում Լ

ո

Լ

են ինչտառերով լերիորՀնչյունները կոա Հաց Հնչում «իտ աՆ ՆՄ որով, ի անունների սակայն, Ա մեջ,

լ

Խ

ամբայլն:

ն Ա տառը

ԽԱՐ: :

տառերին:

բանդ

որը

տառերով, Ր

են իրենց Ժ, Ի, Լ Ժ, Ի, Լ Հնչյունները միչտ Համապատասխանում

ւս

Ընկեր

ն Ե

են Ք

արտասանությունը Հեւոնելով'երբեմնարտասանումեն Ը. օրինակ` են դիդիրեկտոր, արւուսսանում լեկտոր, ւլրոֆեսոր, կոմպոզիտոր,

եր ի թ

զր ում

Հնչում ենք յէ, օրինակ' երես (»յԼրԼա): Ը Հնչյունը զրվում Լ Ը տառով, թեն մեծ մասամբ Ը տառր չի զրվում (օրինակ' կրկնել)։ (Ո ւոսոր մի չարք եվրուական բառերիմնջ, ոուսական չեչտին ն

երբ խուլ Հնչյունները ձայնեղեն Հնչում, թեն գրում ենք խով Ա նում Հնչյունի տառը: Դ լինում է սովորաբար ձայնորդներիցՀետո:

Երկիր

Հնչյունը սովորաբար գրվում Լ Բ տառով, թեն երբեմն իրըն Բ ենք Հնչում Պ տառր (օրինակ' ամպ) ն Փ ենք Հնչում Բ ւուսոր (օրինակ' որբ): Գ Հնչյունը սովորաբար գրվում է Գ տառով, թեն երբեմն իբրն Գ ենք Հնչում կ մոաոր (օրինակ' ընկեր) կամ Բ ենք Հնչում Գ ւոխոր (օրինակ'երգ): Դ Հնչյունի տառն է Դ, քեն երբեմն իբրն Դ ենք Հնչում Տ տառոր ) ն (օրինակ՝ բանւո կամ Դ-ն Հնչում ենք իբըն Թ (օրինակ' մարդ): Ձ Հնչյունը սովորաբար Զ տառով Լ գրվում, թեն վերջինս երբեմն Հնչում ենք Ս (օրինակ'սկիզբ,ազգ): Բ

Հնչյուն չյունը

վարթ մարթ, ընթ(Հ)անուր միրք, երք Հարփած որսի, ոխչ, ամբոլաչ օ9, մասը ն այլն:

2.

Գրումենք՝

ն ն այլն ենք Տալստոյ, արտասանում Բագդանով ւսյլն: դանով

Խ

Ղ տառը

բառերի աաա ։ աչլոարճ, Հնչվում, (օրինակա̀րչամարճել, Աարոն Հնչում տառով,թեն վերջինս խրա Գրամ ոո նԳ(

'

,

մնում

տառով, մի չարք Է Համր

երբեմն

ւ

Ղ

էԽ

մեջ, սակայն, այդ

Հնչյունըմիչտ զրվում

(օրինակ' կեղտ):

Լ

Ղ տառով,թեն վերջինսերբեմ, Հնչում

միչ ղրվում Հնչյունը Լ 2 ւոառով, Թեն վերջինսերբեմն Շնչում ենք իբրն Զ.ն 9 (օրինակ ճանճ,կտրիճ): Մ, Ց, Ն, Շ Հնչյունեերը չեն Հակասումիրենց Մ. Ց. Ն, Շ տառերին, բացի Մ-ի ն Ն-իառնմանության տարնմանության դեպքերիջ, որում րատ յէ նրկՀնչյուն Ի ծ"ւ"ը Հաճախ է Ե ). տառով, օրինակ' նքն

ու

գրվում ՇԼքլ սովորարար ղրվում ալ «քունը տառով,թեն Հաճախ այդ Համար դգործաճում ենք մուսոր ( օրինակ' աղջիկ թոն ,

է Չ

նան

ի րչյուն):

ք

-

Հնչյունը գրվումէ զ ե նս երբեմն վ թ ե,պետ Հնչում վԼ.բծինս Րբ չումէ (օրինակ' ամպ): Ջ Հեչյունը դրվում Լ 9 ւուսոով,Թեն վերջինսերբեմնՀեչում ենք իրըն 9 (օրինակ՝ ողջ),չատ Հազվա դեպ 24ւոռառը անդամ Հեչումենք ճանճ (օրինակ' ճանջ): զ

տառո

Բ

»

ոչ Հայերի տառսանությունը, մանավանդ է: Համար. ւսյդ նչանակում Հեռու Լ ուղղազրությունը բավական մեր լինելուց, մի Հնչյունական

բան, որ սովորականԼ Հնազիր լեզուների Համար:

9 28. ԲԱՐԲԱՌԱՑԻՆ, ԳՐԱՑԻՆ ԵՎ ՔՄԱՑՆԱՑՎԱԾ ՀՆՉՈՒՄՆԵՐ.-Հայոցլեզվի դրությանոչ Հնչունականլինելունավելանում Լ նան ն որ չատ Հայեր ղրության ւսյն Հանգամանքը, Հնչման վերոչիչյալ են նւ Հակասություններին ավելացնում այլ Հնչումներ, որոնք ընդունված չեն դրական լեղվի ուղղախոսությամբ. դրանք են բարբառային,գրային ն ֆմայնացված Հնչումները: Լ ւյն բարբառի Հնչական Հնչումը ւպայմանավորված Բարբառային որոնց կրողն Լ Հանդիսանում ւովվյալ առանձնածատկություններով, Բերենքմի քանի տիպականարտածայտություններ: անչաւոր:

-

ՄԱքո"նը չյունը սովորաբար ' Հնչում ենք աար (օրինակ' նՌ

ում

Ս

օրինակչվտո,

ք

Տոն: շրինակ՝ Դ

միչտ գրվում Լ իԱքբնը չյունը միշտ գրվում է

"ՉՏ

առաջ մ.

նան Գ

աաա

Ր

տառով:

ռաջա

(օրինակ'

ուտող

Փ

միչտ

են

,

տառով,թեն

Լ ԽՊոժ»քնն գրվում Ք

ուռք

8 ենքԲԱՔ" Հնչում

ամ

Փ

Հի ուռ

ենք Հնչում Հաճախ

վոք),

Հնչյունըմի Հոոր

Հնչում ենք վ

Ու

Հ

էք

րո

ո

չորը

չունեն

խոչորչափով

այ

Լ Հայերենճիչմտտ դժվարացնում ար-

սունչ

ման սայմա

Պայման Ս

առը

ԱչտարակիՇնչում

ոտ

ւսծշմա Սածշման

նան Թ

քչում ՀաճախՔ ենք Հնչու

ֆոտ

Շունչ

Հնչում '

պածման

Ն. Բայա յաղ

ետի Շնչում

սարը

Սարը սառը1 ՎիրաճայոցՇնչում Գրային Հնչումը պայմանավորվումԼ գրությամբ, այսինքն' մար.

դիկբառերն արտասանում են ոչ թն կենդանի սոսակցական լեղվի ՀչմանըՀետնելով,այլ բառերի զրությանը, այլ ձեով ասած' բառերն արտասնում են չսյնւլես,ինչես ղրանք դրված են:

Կոզառություն եթ նչանով,թեն վերջինս երբեմ: րինակ ենչայե ազատուի Այսպիսով դասատվի) աա ը մաադրանոմ թլարզութանի Գոնե մին ` կանինթույլ Լ, բավա Համապատասխանությունը Ու

մ դժար

ար

յ

(օրինակ՝ կարգ): Հնչյունըգրում ենջ0նրւոառն Հնչումենք վօ,օրին (Հ ակ'

տառր

երբեմն ՐԲ

են՝ Արճուսսանում

Դժվ

երբե

ն թ են 4ե բին»

,

(րհա է տառ նրնում Հնչյունը ունը

նան բ

Ք

Ս

Վօ Հարավ): Հաճավսգրում ենք երկՀնչյունը

որով (5 վօրօվ): չյունը միչտ գրվում Լ Տ ւոււուռ/

ենք (օրինակ' բան): ,

Գրումենք՝

ւոաորՀակասություն չունեն:

`

Գրումենք՝

Մարդ,վարդ

են Արստասանում

մարղ, վարդ

ՊետքԷ լինի՝

ԽորճրդայինխորՀրդային Ձաղուկ

մախխպ

Միրգ,երգ

Հարբել

ձադուկ

աաաապ միրգ, երգ

Հարբել

մարթ, վարթ խորըրթային

ձւսքուկ

տարթակ միրք, երք

Հարսիել

Քմայնացված Հնչումըպայմանավորված Լ նրանով, որ մարդիկ իրենցծանոթ մի ուրիչլեզվիՀնչումները են փոխաղրումւովյալլեզվի մեջ: Մեզ մոտ առանձնապես նկաւովումԼ ռուսական լեզվի փափուկ կամ միջնալեզվային Հեչման

Գրումենք՝

ազդեցությունը1:

են` Արտասանում

էղիկ

Դիրեկցիա Տելնիկում

Վիւոյա

էդ'իկ (Էճիկ) դի՛րեկցիա(4իրեկցը"ս)

Է լինի՝ Պետք

ւո՛նլսնիկում (ձելնիկում)

էղիկ դիրեկցյա

ւռեխնիկում

Վիտյա(վիճիա) Վիտյա Դինամիկա դինամիկա (4ինամիկա.) ղինամիկա ն

որն

այլն:

անտեղի կերպով «Կիափկացնում»Լ

Հայոց ւվես տարածվածԼ Քաղաքներում, մանավանդ աղն չիկներիմեջ իրավացիորեն կոչվումԼ «կանֆեւտային» կամ «Հրու,

ՔԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

չակային» Հւսյերեն ,

.

սանություն, ինչպես, օրինակ, աւոյան, մատյան, արառավուռղյան, ն դյունք,արդյունավետ այլ բառերի ածարտասանությունը որւլես յան, մածյան, | առավոծյան, արձյունք, արձյունավեւո կամ նույնիսկ' արցյունք, արցյունավեւո:

Փափուկ Ը րտասանելու նչանը կամ ՛) Լ

վերեր՝աջ կողմից: Լ

,

'

րվում մ է ՐԳ

Հնչյունի Համապատասխան

1-14

Ա. ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ ԲԱՌԱԳԱՆՋՁԸ

Տ 29, ՀԱՑԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ.- Հայոց լեզուն իր ծաղմամը կապվածԼ այն բոլոր լեղուների Հեւո, որոնց Հնագույն տարածման սաշմաններըեղել են մի կողմից Հնդկաստանը, մյուս կողմից Եվրոպան:Լեղուների այդ լսումբը դրա Համարէլ զիտության մեջ կոչվում է Հնդեվրուլականլեզվարնւտանիք:Հայերենինցեղակից այդ լեզուներից են Հնդկերենը, Հունարենը, ոոմաոլարսկերենը, Փրղերենը, ), լեզուները (իտալերեն,ֆրանսերեն, նական իսպաներեն դերմալ եզուները նական (գերմաներեն, անգլերեն, չվեդերեն), բալւոիկսլավոնական լեզուները (լատվիերեն, լիտվաներեն, լեչերեն, չելսերեն, ռուսերեն,ուկրաիներեն,բելոռուսերեն) ն այլն: Այդ բոլոր լեզուներն իրենդ ւուսրբերություններով ազգային Հանդերձկազմում են մեկ ընդծանուր առանձնածաւոկություններով ն իրենց սկզբնավորմամբ կապված են մեկ Հիմք լեզվարնոտանիք լեզվի Հեւ, որի ճուղավորումներնեն նրանք իրենց ֆերականական ն Հիմնականբառային ֆոնդի նախաՀիմքբով: կառուցվածքի Այս բոլոր լեզուներըկրող ժողովուրդները Հիմք-լեզվից ստացած իրենց աղֆատիկ Հենթի վրա ծաղզարամյակների ընթացքում ժառանգության այեւպեսեն մչակել, կատարելագործել Շարստացրելիրենց լեզուները,որ միանգամայնիրավացի կերպով կարելի է ասել, թե ղրանցից իր լեզվի ոչ միայն կրողն յուրաքանչյուրը ղարզացնողն ու

ու

ու

Լ, այլնստեղծողը:

ինչպեսմիննույն ալյուրից կարելի Լ թխել Հացի բաղմազան տե-

այնպես Լլ սակներ,

կարելի Լ ասել, որ վերոճիչյալ ժողովուրդներից իր ղզոյության նախապատմական պատմական յուրաքանչյուրը երկարատն միննույն լեղվածիմքից ստեղծել Է ժամանակաչրջանում իր սեփական լեզուն, որը միայն իրենն է, ն որի ինքնատիպությունն ու

լ։ անկրկնելի

Հնդեվրոպական լեզուներից չատերը

իրար մինչն այժմ ել բափոխադարձ Շասկանալիության սաշմաններին ուկրսիներենն (օրինակ'ռուսերենը, բելոռուսերենը,կամ իտալերենն իսպաներենը,կամ պարսկերենն քրդե-

վականնման

են

ե

մուռենում

են

ու

ու

ու

բնե),

չատերի տարբերությունըսակայն Հասել Լ բացարձականիտալերեն ւզլարսկերենը, բ Հասկանալիության (օրինակ' Հայերենը, բշնը Է'րճեր,

տվյալների, նախաՀայերը ապրել են տոՀմատիրական ասարզագզած խաչնարաճութցյան Հարաբերություննե զարգաց չնար ԻԻ չր սնում, մ րաբնր ն ճազերմաներենը ռուսերենը): Վերջիններիս Համեմատաբար լավ կննդանական աչլսարՀի ցեղակցությունը վկայում պայմաններում, Լ միայն դիտաչետաղոտական ն, ընդչակառակը, միջոցով,նրանցֆՓերականականնաչողությամբ երկրագործության սակավ ձանոկառուցվածքի բառային կաղմիպատմաչամեմատական վելի ճիչտ' գերդաստանիՀաստատուն Հիմուսումընտանիքի, թությամբ, նասիրությամբ: Այսպես, Հայերենտասը,սիրտ, միս, մայր բառերի էր: քով,որի մեջ իչիսողը արական ղզիծն կապը ռուսերեն դեսյատ (Պ6ՇՋՆԵ), սերդցե (ՇԲքրոճ), մյասո (0160), Ամենակենսականիմաստներ արտածայտող բառերը Հւասյերենի (1815 ), բառերիՀետ անվիճելի Լ ւյս են: աւղացույց մեջ այդ չրջանումդլլսավորաղես Հնդեվրոպական Հիմնալեզվից երկու լեզուների ցեղակցության, ԱՀա նույնպես Հայերեն Հայերենի Հնդեվրուղականայղ բառերի մի մասը, որ ավելի քան բեր-եմ,բեր-ես,բեր-ե ն ռուսերեն բեր-եմ (66ք-6ու), բեր-եչ(66ք-61Ն 3-4 Հաղար տարվա ընժացքում սպասարկումէ Հայ ժողովրղին: ), բեր-եւտ (Շ6ք-6ղ) բայւսկանձների Հեռավոր վկայում Լ, որ Համապատասխանությունը Մարդն կենդանիցույց տվող բառեր. ւսյս երկու լեզուների նախասկզբնական Հիմջը եղել Լ միասնական: արմունկ, աչք, ականջ, այտ, բերան, քիմք, լեղու, ծնուտ, երես, ուս, Հայերենեղբայրն ռուսերենբրատ (6թճր) Այսօր բառերի միջնկարծես ոչ մեղու, եղ, էչ, կով, 4ի, արյուն, այծ, զառ, սիրտ, մարմին, միս, նյարղ, մի նմանություն չկա,բայցվաղնջական դրանքնույն անցյալում զայլ, զոր", են առյուծ, արչ, է' բառն Հիմքլեզվի բրատերը Հայերենում Հնչյունափոխվելով խիթեո,իժ, լու, Վէ: մուկ, մրչյուն, դարձելԼ բրատր» բրայր » բբայր » երբայր» ելբայր » եղբայր,իսկ ռուսերենում դարձել Լ բրատր» բրատ (6քձն), » Ընտանիքի վերաբերյալ. ամուսին, կին, Հայր, մայր, եղբայր, թոռ, ինչպես" "մատեր (ԼՅՂՖ ), նույն"բրատերը Քույր, որդի, մանուկ, ւն, Հայրս, ղուստը, սկեսուր,ւոեղը, տալ, քենի, ֆրդերենում դարձել Լ բրա'կորցնելով առ իր բառավերջիտ-ն, իսկ որը, ընտանիթ,զերղաստան ֆրանսերենում առկա Լ ֆրեր ձնով: ն այլն: Ըստ

այդ

ու

աո,

ողի, Հր»

եղել.

ոմ

աա ա Բոչունն օ

մա» .

Մերթվականությունից մոտավորապես Հաղար

լեզուն արդեն լեզու ծւսուսյում Լր այոց

ն

ւուսրիառաջ

ատվածէր Հիմքլեզվից ե իբրն ինքնուրույն Հայկական բաղմազան ւոոչմերին ցեղերին որւզեսնրանցՀաղորդակցման ց, մայրենի միջո որւվես լեզու: Այդ լեզուն, որ դեռ չատ կողմերով մեծապեսնման կոա լոզուներինն բավականմոտ էր Հիմք լեզվին, սզայմանական կերպովկոչվում նախածայերեն կամ ընդծանուրՀայերեն: Ընդ Հայերենի նախասկզբնական ր, որն Համարյա Համբնկնում էր նրաայն չափովբացածայտված Լ բազմաթիվՀայազետներիցանթերով ու

Ա

Լ Հանուր ւ

ն

ն որոնց

որ

Լ

այդ

բա-

ճշտվածանակն | 927, մեզ տալիս Լ. նախաձայերննիմո-

բառային ըլ կազմի տեսակետից, Հետնարար միշա աին: մչակութային ընտանեկան կյանքի բի տնտեսական կան,

սրատկերը:

արճեստների Խաչնարածության,

ու

ու

եախամուռավոր

արվեստներիվերաբերյալ.

արածել, արոտ, զոմ, թրիք, լակ, լափ, Հովիվ, Ճուտ, որձ, որոճալ, թակ, լար, կարթ, ստերջ,ստինք, տիկ, տավար, ասեղ, աղալ, ղարբբին, ձուլել, նիզ, սալ, սարք, որս, օղ, զիր, երգ, Հինել, Հնոց, ընթնոնուլ, թիվ,Հասնելե այլն:

աաի ֆոն, ժամանակվա բառային, կաղմին ն

ամպ, ալիք,

արեգակ,լուսին, աստղ, լույս, մրրիկ, կարկուտ, ձյուն, Հեղեղ, գետ, տիղմ, աղբյուր, անդունդ,Հով, օդ, սար, բլուր:

ական

նրալի իվ պատմաչամեմատական մեթոդիներկա ոաումնասիրության Հր. Աճառյանի «Հայոց լեզվի պաոմությանջ Աարոն. էջք 23-99): Հայերենի նախասկզբնական ի ռային պրոֆ. կոչում Աճառյանը «բնիկ Հայերեն բառեր 1,

վերաբերյալ. արն, Բնության

բուք,

ն դերանուններ. մեկից մինչն իննսունինը,այս, Թվականներ

այն, դու, ն

ղուք,

այլեԼ,

ես, ինչ,

յուր,

մենք, մյուս, նա, նույն, ով,

որ,

ոմն,

այդ, սա

Հայոց լեզվի ւսյդ Հնազույն չրջւսնիՀամար բնորոչԼ եղելւսրմակամ Հնչյունների ճավելման տաստեղծությունը Հնչյունափոխության ու

կորստի ճանապարձով,որի չնործիվ մեկ արմատըվերածվել Լ եր-

կուն

նոր իմաստավորմամբ: ավելիչսրմատների՝ Համապատասիման

Տես

Հը, Աճառյան,Հայոցլեզվի պատմություն, 1-ին մաս, էջք

108-113:

Ստորնւուսլիսենք այդալիսի արմատաստեղծման որոչ օրինակներ, Հայոցլեզվի բառային կաղմիմեջ կա ավելիթան 3000 արմասո, որ որոնքդեռ կարուռեն լոր ուսումնասիրության ն էն վերջնական ոչ Հնդեվրուղական ոչ ել փոխառություն ւյս կամւոյնծանոթ ճշտման: Դրսնցմեծւսղույնմասը,անչուչմ,դալիս Է այն լեզուներից, լեզվից: Աղ | աղտ ||աղծ, որոնքՀեւսդույն անցյալում Հեւո' պարտվել լսաչավորվելով Հայերենի այց ||Հւայց-ել, իրենց Հետքըթողել Հաղթող Հայերենիբառային կազմի մեջ: ենն Այսկարգիբառերըայժմ միւայնՀայող լեզվի սեփականությունն իրենցվաղնջականությանպատճառովչեն կարող Համարվել մփոլառություններ,ուստի ն ալեւոքԼ Համարվեն նրա Հնդեվրոպականնախասկղզբնական ըասռերիչավ Հայկական ինքնուրույն: Այդ բառերը մենքկառաջարկենք անվանել ստացվածքային: են, բայց

անկ ||յանգ ||ցանկ, | արատ | սրած, արատել արդ ||զարղ || յարդար||արդար | արդիւնք, արթ ||զարթ-ն-ուլ, բալ ||բայ || բան |լբառ, բառն ||բարձ ||բարձր ||բերձ, բող ||բողկ, ընղ | ենթ, թան||թն, թեր |ընթեր||թերթ, իայ ի ենթ | լւիթ | լ'ութ | եոյթ | ոթ | Լշեթ-|լսօթ, այտ | այծ, խանդ || խանձ |ազ ԷԻ»: կե | իոարն "

Նկ

Վ

ու

Վերջին ւուսրիներումորոչ լեզվաբաններ պատմաբաններ ելու

նելովայն ճիչտղրույթից, որ Հայ Լթնոսը կազմավորվելԼ Հին Հայերի ն տեղականբաղմաթիվ ժողովուրդների ցեղերիխաչավորմամբ, առաջարկումեն այդ լսաչավորմանընթացքում Հայոցլեզվին անցած (այդ թվում ն Հին իրանականփոխառությունները բառերը ) չՀամարելփոխառություն:Մենքայս Թեզըընդունել չենքկարող/ ստացվածքային կոչում ննք միայն այն բառերը, որոնց կրող ժողովուրդը կամդեզը լիովին ձուլվել Լ Հայերի մեջ ն անՀչետ կորցրել իր լեղուն: ն իրանական կովկասյան(իբերական) որոչ ցեղեր ես ձուլվել են Հայ Լթնոսի մեջ,բայը իրանական իբնրականլեղուները չարունակում են ապրել, ուստի ն. Հայերենի մնջ առկա նրանց բառերը սոսկ փոու

՛

Ս: եր ե Հարաա . Ամե մ | մեր մելու

Է

ու

ր

մե

են: խառություններ

ինչպեսամեն մի լեղու, այնսլես յուր էլ Հայերենը բառապաչարի մեջարտացոլում Լ ւսյն ղարզացումն ւռեղաչարժերը, Լ որ ունեցել այդ լեղուն նախապատմական չրջանից սկսած մինչն մեր օրերը: իբրնմի լեզու, որ Հազարամյակների ընթացքում չփվել է արնելքի, արնմոււոքի, Հարավի Հյուսիսի ամենաբազմազանլեղուների Հետ

՛

անույ սերմն ||սին| սան երել || քն Քշբոլ | թերթել||քերծել, ստեպ||չտապ սուն

ու

:

Այսպես ան նւսն յ ւվ

աստ

զուտ)

ա

ու

ւնցներինկատմ

||նստ ||իստ |լ ուստ.

|

ակ ||իկ ||ուկ (դռնակ, ման ն այն

ն

Ի

՝

(զգաստ, պածեստ, Հանգիստ,Հա-

երին"Ն կուն ||ոն կման Հու իՀարկե ,

ան

յոց

լեզուն,

,

ինչսլեսն

ն

«

որել

'

է լեզու,

չէր կարող

հաաա էր փոնորակազմություններով, առուն ալրում ն խաչ վորմա ման ճան չ իր անապարծչով ձուլվողլեզուների ա

յլ

ո

ն Հետն իր բառային էրվաղնջական ֆոնդով Հեւող ն՛ բով,

ինչպես խայչայ

բառերով:

Հ

մե

կամ միջնորդաբար անմիջաբար կուլւտուրականազդեցություն

կրել էէ բճավոր Հեռավորլեղուներից' Հայերենը ձեռք Լ թերել բառա պաչարիաճագինՀարատություն,նույնանիչների ն մանավանդ Հոմանիչների չգերազանցվող ն: չների չդերազա ցվող ճ ճոխություն: Ամփոփելով վերը ասածները' կարող ենթ նչել, որ Հայոց լեզվի բառապաչարիՀարստության Հնղեվրուլական առաջին աղբյուրը արմատներն Լ արմատականբառերն են, որոնց Թիվը Հասնում մե 4

:

ու

ի

ու

927-իորոնքւվել են ւոսսնյակՀազարավոր ւսծանցումներբարդություններ: Հայոց լեզվի բառապաչարի Հարստության երկրորդ ն

աղբյուրը բառերն են, ստացվածքային

ու

որոնք կազմում

են

պատ-

մուո կառելի քանակ,

բառ,թեն սրանց մի զգալիմասը | կարող

Բի թաաիրությունենրի

|

չնորչիվ անցնելսիռլսառու-

Հայերենի բառաւզաչարի Հարստության երրորդ աղբյուրը կենղանիբարբառներնեն: Հայւոնի է, որ Հայոց լեղուն ունի չուրջ 40

|

մարդադարման, մարղադավ, մարդադավան, մարդագողություն, մարդադավություն, մարմարղադեմ, մարդաղաւո, ղավանություն, մարղաղղզեստ, մարղդազեն,մարղազոծ, մարդադղաղատուլյյուն,

մւասրդաթիվ,մարդախող,մարդաժողով,մարղալից, մարղոչություն, դախույղ, մարդախողող, մարղախու, մարղալնդիր,

մարդախոս,

իրենը ենքարբարբառներով, բարբառներ, մարդախոսական,մժարղախոսություն,մարդածալվ,մարդածախուորոնց բառաւվաչարի մեջ են Հանդիպում ն զրաբարին անծանոթ, բայց մարդածաղիկ, մարդածով, մարղակաղմական, մարդակաղթյուն, փոլվսառություն չշանղիսացող բառեր,որոնց Աճառյանը մություն,մւարդակապիկ, մարդակենտրոն, մարդակեր, մարդակեկոչումԼ գավառական: Այդ

Հարաղատղավառականբառերի «ԳաԹիվը,ըստ ոչ լիակատար վառականբառարանի» մուոենում Լ 30 Հաղարի, ւովյալների, որի չնչին մասն Լ մւոելգրականլեղվի մ ջ միայն

(արաժան, բլբուլ, բլիթ,

դածուկ, ն էտել,էլ, էլի, Հնալ, տերություն այլն), բայց որը այնուամենայնիվ Հայոց լեզվի բառագանձի ւղրյուր Լ, Այստեղ ւվեւոքԱ Հաչվի նեան առնել երկու կենդանի լեդրական զուների առկայությունը' ն արեմտածայ ւսրնելա ծայ լեզուների, որոնքիրենց ընդՀանուր բառապաչարի Հեւո ունեն ալի տարբնԻՐ

առատ

րություններ,որոեք զալիս են բարբառային Հիմքի,

Արնելաճա լեզվով յ

ւ

Սպիտակ

դ

՛

րինլ մայն ՛

լեզվով Արնմտաճայ

Գործարան Ի՛'լ

Պատվիրել

Թել, իկունք

|

Բով կոնակ

Գեչ Բանվոր Գործավոր այլն: Բառակա ճկունությունը ւվեւոք Համարել Հայերենի Հեյ բառարա չորրորդ Մեր բառակազմական ն

մ

չ

մե

է

նտության անսպառՀնարավորություն Լ տալիս ստեղաղբյուր:

ճկունութ յունը

բառեր ամենաբաղմազան իմաստների մեկ օրինակ.այսպես' Մալխասյանցի «Հա3-րդ Հատորի 272-277 Լջերը

աան միայն արար

Հ

բոնում

,

են

այն բարդ

առի»

ըդարան, մարդամարդարանական, բանել,մարդարանություն, մ մարղարարո, մարղարնակ, մարդաբոյ, մարդաբույս թեան Հարդագայլ, մարդաղզերի, մարդագնրություն, մարղագին բդազիր, ր

՛

մարղամարւո, մարդամեո, մարդամեջ, մարդամժղուկ, մարղամոււ, մարղամուտիկ, մարդանալ, մարդանակխանձ, մարմարդամուռ, ղանման, մարղանմանություն,մարդաչած, մարդաչաս, մարդաչատություն,մարղաչարք, մարդաչեն, մարդաչնորչք, մարդաչող, մարդաչափական, մարդաչասիություն, մարղդաչնման, մարդաչափ,

մարդապաչտ, ւմաարդապետ, մարդաւզաչտություն, մարդապաւկեր,

Ճերմակ

Գործատուն Սեսլել Ապսպրել

րություն, մարղակերպ, մարղակերոլություն, մարդակույտ, մարդակուռոր,մարղակործան, մարղակորույս, մարդածանճ,մարդածաճել, մարմարղածաճոյանալ, ւմւսրդածաճոյույթյուն, մարղածաճուխյուն, ղաճամար,մարդաչան, մարղածաչիվ, մարղաՀաչ, մարդածասակ, մարդածշավաք,մարդածույլ, մարդածու, մարդաչոտել, մարդածարկ, մարղզաձն, մարդաձի, մարդաճիվաղ, մարդամած, մարդաձույն,

մարդազլուլս, մարդամարդադող,

մարղաղուր, մարդառու, մարդասեր, մարղասիրաբար, մարդապնա, արղդասիրապես, մարդասպղամարդասպան, մարղասիրություն,

եություն,մարդաստան, մարդավաճառ,մարդավաճառույյուն, մարդավայել, մարդավար, մարդավայելչաբար, մարդավայելուչ, մարմարդավարի, մարդաւտակ, մարղավարություն, մարդավեւոս, դաւոյաց,մարզատեղ, մարդատեցիկ, ւմարդատեսիլ, մարդատեսակ, ւմարղարար, մարմարդատնեցություն, մարղատեր, մւարդատունկ, ւնսրղացնել, մարղավետ, մարդացում, մարդաքաղաքացի,

մուր մարղելույզ, մարդելուղություն, մարղեղություն, մարրՀ ՈՅԻ դորնույթ, մարդընտել, մարղլսաբիկ, մարդկախառն, մարղկա-

կերպարան, մարդկաճայն, մարդկամած, մարղկային, մարդկայմարդկայնական, մարղկայնություն, մարդկասերմ, մարդ-

աՆ, արդարին, արդուՀարդկեղնն, մարդվորոնը մարդկություն,

ախ ր ի ՐԴ առից կազմված եակ րի կա նախածանց ալբար արմատնկազմված, Նր ոո է րնկնում որոնց մեջ մարդ րոմ արմատն Բջ ռավ րչու կամ բառամիջում, ինչպես օրինականմարդ, անմարդայլ

բառ

ընդա

ւր

ւ

բա-

կային,անմարդաբնակ, զերմարդ, նախամարդ, նախամարդկային, Ասորերենից փոխառնվածէ 214 բառ, որոնց մեջ' առնետ, ւսքսոր, ֆրամարղ, կնամարդն այլն, ն այլն: զույղ, ծրար, ծամ, կեղն,ւաչկ ն այլն: դար, ղուր, Թարգման, դաղութ, կարելիԼ առան ց չափաղանցության ասե է, մեջ է ընկնելու որ բերյալ 180 բառից Հաղիվ18-20 Հառոր սփոլաոնված է 918 բառ, որոնց մեջ' եկեղեցի, կոնՀունարենից կարողանա ամրիոն, պալա, կոնք, կլիմա ն այլն: մնացած Լ թարգմանվեն ղաղասիար, բառերը դակ,մարւոիրոս, ւվեւտք նկարագրորնն որ է մարդուց ), նա, որ ընտե(մարղալսույս փոխառնված Արաբերենից է 702 րառ, որոնցմեջ'քիմիա, ջուլՀակ, ո.ւմ ի"

արնի

:

բրա ավ

սափում օգտակար Լ «րոլ, ինչ ԻՂիզ լինու

'

օ

րավ

հրտնղ,լ

,

այլն:

Մերբ

որտ

են

ա

լինում (

լե

լեզվի

վերո-

,

'

մւարղուՀամար

ստեղծագործական Հենցայս կարողությունն Լ Հնաբավորություն ւռալիսթարգմանելու ն չատ չատ այսպես կոչված միջազգային բառեր,որոնք ե ընդՀանուր բազմափիվ լեզուների մեջ, այսպես'Համալսարան, կազմակերպություն, երկ .ԲՈՐ ՀանրաՀաչիվ չափություն, զրադարան, Հեռախոս, Հեռագիրն այլն: Սակայն Հայոցլեղվիբառակազմական, ստեղծազործական Լայս

ան ա Ր ճկունություն

հարանն

ունի,

թաս, խալի, զաղար,

մարդաբնակ) Եթքնսրանց ն

ն

այլն:

ավելացնենք վրացերենից,կովկասյան այլ լեղունեեղունե բից, թյուրքերենից, ՛րթերենից, աւղա' ւն նոր լեղու

միչարք մ), րից, Փ Փոքր Ա Ասիայի

,

մեր փոլսառությունները, որոնց Հճաչվառումըտակավին չունենք, որոնը մեկ տասնյակ ճաղարից ավելի կլինեն, այն ժամանակ մեզ Համար Հասկանալի կլինի, Սե որքան կարնոր տեղ են բոնում փոխառություններըՀայոց լեզվի բառային կաղմի մեջ:

բայց

ո մեր ւթ լեզվի - ո նՀրաժեչտ

ն

չի կարնլի այն չարաչաճկ լիության վտանգիմեջ ընկնելու ն կամ Ո՞չ բառերիիմաստն ղճատելու:Այսպես Լ ինակՀի զարելի

մելսակ, նարինջ,չամամ, մկրատ, սաղ

ջը,

որ

էյ

սուկայն

աե շարրն (դիաունիաաամական

նկատի

Հար

ունենալ

այն

կարնոր

Հանդգամանզ

պ

բառապաչարը

խրոնիկ) զգալի սաշմանափան ւռարաձային (սինիսրոնիկ) որոչ ն ամենուրեք Լ կենդանի, Հայերենի միչտ բիառապղաչարը ոչ կումներ, լետարը' ընչազուրկ, ունեոռ ն" կուլակը' Դ նը' ծրագիր, գործուն Հավասարարժեք:Այսպես, այդ բառամթերքի մի չնչին մատերիալիտոը' բաժին ֆակուլտետը" մասը Հազարամյակների թարգմանել, ընթացքում գործածվել Լ ընդամենը միայն կամ ասֆալտր' լոբ մայա յութ, կոմիսարը" ղործավար, անգամ, այս կամ այն անչատի կողմից ն ղուրկ է եղել չատ յոդր' մանիչ,բենզինը' մեկ-երկու կնդրին ն այլն, ն այլե: Այս իսկ նչված չորս պասճառով թե թիչ նչանակալից տարածումից, Հայերեն բառերի մի ստվար 7/ Ն աղբյուրներին պետ պակաս կարնոր մաս գորճուն տարածված Լ եղել մեր Հին զրակածանրակչիո Հինգերորդ աղբյուրնԼլ, որից ր Դարսրում է Հայոց օգտվել լեզուն, ն որը չատ նության լեզվի'ղրաբարի, տիրապետությանժամանակաչրջանումն ււ լեղուների բի Պարատացման, Հիմնա կան աղբյուրնԼ այսօր ոչ մի արժեք չունի մեղ Համար գործնականորեն. մի ուրիչ, ՎԸ վերաբերում Լ օւուսրաղգի մաս գործածվել Լ միայն միջին այսպես կոչված պակաս ծանրակչիո Համեմատաբար ա Լ րի մեջն նույնպես գործնականարժեքից զուրկ է մեղ Համար: Հայերենի Հայոց լեզվի մեջ տեղ են բոնում մաս չանակալից Մեր դործածականԼ միայն բառաւպաչարիմի ուրիչ ստվար որոնք Հն փոխառությունները, են նրա ն՛ սկսած ն մւոել մեջ դրական,ե՛ դարերից մեջ չի Հարստացնումդրականլեզվի դանձարանը, բարբառների ինչպես մերձավոր, այնըստ որում Հաճախ աես էլ Հեռավոր ւուսրբերէ իրարից Հեռու կամ մուռիկբարճառյանի«Արմատական բառներիմեջ, վերջապես, այսօրվա մեր գրական լեզվի կենդանի, բառարանի»ն «Հայոց մության» ւովյալների, ընդամենը զործունբառերի մի ղգալի մասը ղոյություն չի ունեցել անցյալում, Հնդեվրոպական դիմացՀայերենն 4.015 փոունի անծանոթ խաոյալարմատ կամ բառ: Ա Լ ղրաբարին միջին Հայերենին,բացակայումԼ կենդանի Բորա» ժողովրդական բարբառների, մասամբ նան արնմտաՀայ դրական փ Պարսկերենի է լեզվի մեջ, ն փոլսաղարձաբար՝վերջինիս աւյսօրվա բառ, դորձաձական որոնց մնջ' աղզ, աղատ, ախորժ, բժիչկ են մեղ Համար: չատ-չատերը լսորթ անձանոթ կամ դաչտ, բառերից դմակ, գավազան, զանգակ, Հաղար, մոմ, կացինէ ինչպես պարզ երնում Լ այս ակնարկից, Հայոց լեզվի Այսպիսով, որո

ու Ի մհյութա Աո օ

(ՈՐ

ու

ու

։

ու

ր հոգնել ն Հանդիսանում, միջազգային փոխառությանը: բառապաչարի Բրո ամո բանավո լեղուներից, ոՎ աԱ ամար

ու

ո

Է

ու

ռ

լեզվի

արմատն, "ի

ու

Այս

,

,

.

ւս

Կաաոեված թա

|ժ,

:

բառապաչարը ենթակա Լ տարբերԼ եղել ղարից դար

եղելանընդչատ փուիոլսությունների ն բնիկ փոլառյալբառերը, ինչսլես,օրինակ'աղձ(04), անծանոթ (դիալսրոնիկ զարգացում) եննա ( Հեւոո ), օխտր (յոթ), խասիաթ (բնավորություն), դավառից (Հասակ), բոյ գավառ (սինլրոնիկ ղարգացում), չե կարելիկամ միայն Հեւոնաբար, (դնդակ)ն այլն: դյուլլա Լ կարելի պատմականորեն լւոսել Հայոցլեզվի կամ Հայերենի ն ե) բառեր,այս չերտի ւջ մոնում են արնելածայ ՆորՇայերեն ընդծանուր բառապաչարիմասին առՀասարակ: Հ ընդդրական լեզուների մեջ դործածվող բնիկ արեմտածայ փոխառյալ Հանուրբառամթերքը 177լեզվի բաղաղրված Լ մ ու

ու

ր բ ա միանգամայն ւռարբե /սրժնթ տեսակարար կչիո, ըստ որում դեպքում նլ մենք ս ղոալը լատի ունենքոչ թն բառերի ստուդգաբանությունը (բ իկ կամ թյ ւնը (բնի փոխառյալ լինելըն այլն), ւյլ նրանց գործաձականության կամ Հաճախակ անության սսՀմանափակվածությունը կամ տարածության ժամանակի ւուսրբեր Հաւովածներում: չորատնրից, որոնք

Հարք

ունեն

»

ո ու

այս

Ըստ այսմ, Հայոց լեզմի ոՇընղչանուր

Լ

բառամթերթըկարելի բաժանել

Հեւոնյալ չերտերի. այ Ճայերեն բառեր,այս ւ

անվան տակ նկատի Ընդճանուր այն բառերը, որոնք անփոփովսՀնչյուո Աաար Հնչյունափոխությամբ բնղծանուր աթի, իս Հ ԻԱ արանան՝ արնմայան գրականլեզուներիՀամար, խր ի մայր, տուն, խոսել, վազել կարդալ Ա Ա խաղա, թեթն ն ծանք, բառեր. ւղ

էա

մո

նաչե

ես

ունեմ

բոլոր

են

ա

ու

քար,

,

,

բ

,

,

Իրաբար

,

լավ,

ն ն

չ

չերտիմեջ նն մտնում այն բառերըոր գործածվելեն միայն զրարար մեջ ն չկան բարբառներում, լաղուներիմեջ նկուղ, ն. մա այս

,

նն

բնիկ

ն

լյլն: այլն:

փոխառյալ

լ մատնեն մատննագրությա

զրարար

ու

այն բառերը, որ չկան զրարբարում, միջին Հայերենում բարբառներում,ինչսլես, օրինակ' օդանավ,Հեծանիվ,Հեռախոս,Համալսարան,ինստիտուտ,կոնֆերանս,սոցիալիզմ,բոլչնիկ ն այլն: Նոր Հայերեն բառերը,որ Հասկանալի պատճառով ոլեւոքէ լինեն ա՛մ փոխառություն լեղունե ն կա՛մ բարդություններ ' բ Ե ԻՎ ' "ՐՂ հյ Ր ածանցումներնախորդ չերտերին արդեն ծանոթ արմատներից ածանցներից,իրենց Հերթին կարող են բաժանվել երկու չերտի' արնելածայհ արեմտածայ: Այստեղ արտածայտվումէ ոչ միայն այն, որ արնմտաՀայզրական լեղուն Հաճախ զրարար կամ նորակազմ բառով արտածայտում այն ո րոնց Համարարնելադաղափարները, Լ ու

Րից

օտար

ու ու

են Հայերը դործածում միջազգային բառեր, ինչպես՝ ւոսրրա-

բանություն, վեշաժողով, ձայնասփյուռ, զորավար, սպարապետ, նախարար, Հրասայլ, փոլսանակ՝ քիմիա, կոնդրես,ոաղիո, գեներալ, նն մուս, մինմինիստրը, ն ն նոր գա գեներալիոսիմուս, այլն ն այն,այն,որ տանկ բառնրի, նույնիսկ Հայերեն նորակաղմ բառով արտածայտելու ղափարը

որն

-

Ա արնելածաէլ Հաճւսվա ղեպքում տարբերվում արնմոածայյերենը

ինի,մյունափոխվածգրակա "Վ բիկար (երաչխավոր), դթեմ աայ աՆ Բրա (պատրվակ, քա. կամ բրածոյաբանություն, սառնանույչ, (դատաստան, Հնէակաբանություն ատյան), ո ւ - (քնեցնել), ուն երախան

յերենից.այսպես, մենք ուննեջ Հեծանիվ, Հեռախոս, պաղպաղակ, դասախոսություն, նախագած,իսկ արնեմտածչաՀնչաբանություն, յերենում ղրանց փոլսարեն գործածվում են Հեճելանիվ, Հեռաձայն,

(ա ինչսլես, օրինակ" 1արն) բածուանդ

(բերանիկա),

ն

այլն: Գ7)

խոտը,

հրախու

եկամույճ(ներսրնրովի) ըսբնրովի), ուր

նախոսություն,ատենապետ

այլն Ավելորղ չի լինի այս այն, որ միննույն միջազզայինբառը երկուսւոեք փոխառնելուդեպքում Լլ նկատելի Լ Հնչական-ուղղագմե, բ րական զգալի տարբերություն յոլ միջն. այսպես, երկուսի եր ՐԸ"Րուլժյ յդ փոխառյալ օպերա, սիմֆոնիկ, ֆաբրիկա, ֆուտբոլ, ակաղեմիկու, բառերի դիմաց ելոկ,կուսլիցիա,տոննա, սովեւո, բյուրո, պղարտիղան արեմտածայ լեզուն ունի օփերա, սենֆոնիկ, ֆափրիքա, ֆութպոլ ւզլոք,Քոալիսիոն, բառերը, որոնք Թոն, սովիեթ, ւվյուռո,բարթիզան Համարյա անչասկանալի են մեզ Համար, ինչպես ն մերը' փոերանց Համար: խադարձաբար

եկակոչ (ատյան կանչված) կապակցությամբ Հիչեցնել նան

Մ.Միչին

Հայերենբառեր, այս չնրտի մեջ

բնիկ ժիչին Հայերենում չկան զբարարում, րղի զրական լեզուների մեջ, թեե կուզ ճանաչելիորեն Հնչյուն ինչպես, օրինակ' պայլ (իչիան, դեսպան), ն անրաչաչիվ), մարաջախտ (մարչալ) այլն: րառն փոխառյալ այն բառերը,

աոկա բար

մտնում

են

ու

ն

ն

ԱԱիոիված, ալճերրա

Բարբառային բառեր, այս չերտի մնջ մտնում նն բարբառգործածվող, Բոց գրաբարին, միջին Հայերենին արգի զրական լեզուներին թեկուզ քիչ տարրեր ձնով դ)

ներում

ու

ատե-

ն

այդ

Հնչյունական

8 30. ՀԱՑԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱՐԱՆԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԸ.-Հայոց լեզվի դարբավորզոյության ընթացթում նրա բառարանական

Հւուոփոփոլսվել է չատ բառեր ղուրս խարմացել, ու

կազմը ւանրեդ-

են

եկել չրջանա-

ռությունից'իրենց ւռեղը զիջելովնորերին,չատ բառեր ուրիչ են լեզուներից մւռելերա մեջ, բաղմաթիվ ածանցավոր բարդ են բառեր ծաարստացրել նրա ւղլարունակությունը: Այս վերին աստիճանի Հետաքրքրական երնույթը ղժբալխտաբար չէ Հնարավոր ենթարկել լուրջ ուսումնասիրության, որովՀեւտւն մենք, թեն բաչատ ռարաններով Հարուստժողովուրդ, այնուամենայնիվ չունենքոչ բստ դարերի, ո՛չ Լլ ըստ առանձին կազմված Հեղինակների ւիասւադրական բառարաններ: ԲոլորՀինդարերի Համար, մինչն 19-րդ դարը, մենք ունենք լավազույն միակ ւսղբյուր Շանվստածչելի դիսացող «Նոր Հայկազյան բառարանը» կամ նրա Համառոտուու

Թյունը' «Առձեռն բառարանը»,որն ընդգրկումԼ միջին Հայերենի բառերը, այլն ու

ոչ

միայն զրաբարի

ժողովրդական, բարբառային չատ բառեր: չե կարելի Դրանով, իՀարկե, որոչել, թն որ բառերն են 9բդ դարի, որոնք՝ 6-7-րդ ն այլն: Նույն վիճակիմեջ նն նան աչիսարՀարարի բառարանները' լիաԴաղբաչյանի «Հայ-ռուսերեն ատար բառարան» (1911 ե

Թ.) Մալխասյանցի Հայերեն րացատրական բառարանը» (1944-1945 Թթ.), որոնցից երկրորդը,

Հայոցլեզվի ընդչանուր առշասարակ բառարան լինելով, մեզ չատ Քիչ կարողէ օգնել զրական աչխարՀաբարի ակտիվ բառապաչարը գտնելու գործում, իսկ առաջինըայս կամ այնոՀ չափովր լրիվմ պատկնրացում ւոալիս | մերլեզվի միայն

նախասովետական բառապա-

չարիմասին:

անձնտաքրթրական չի լինի Համեմատել ԳաղՍլնուամննայնիվ, «Հայ-ռուսերեն բառարանի»

բաչյանի

ն

տվյալները զ ե փոքրմասչտաբով:ԱՀա թԹեկու Հ բով: ԱՀ ն

տության արղյունքը. «Առձեռն

բառարանիջ ՆմաՀամեմա փոքրիկ

«Առձեռն

ժի

բառարանում»

ւպարղումէ միայն քանակականպատկերը: ինչ վեէ այղ րառապաչարի ներքին բովանդակությանը, ապա րարերում է աչխարճաբարի ն զրարբարիբառաւզաչարի դրսնորվում այսւոեղ խոչորտարբերությունը: «Առձեռն բառարանի» 48 բառից 28-ը բաեն բառարանում, որոնք սփոլխարեն այստեղ Դաղբաչյանի պւակայում են ԱՀա «Առայնպիսի բառ, որ ււնձւսնոթժ առկաէ «Առձեոնին»: բառարանին չանցաճ 28 բառերը. աչիսարծշաբարի ձեռնից» Մեսկայն

սա

Գածւսդլ|լսություն Գաձւսդլուլվաս Գածւսկ Գածակայություն Գաձծակարդեմ Գածշակեմ Գաչակցիմ Գածամեճար Գաշանչան Գածանստիմ Գածշապետ Գածավոր

Գաշավորիմ Գածավորություն

ԱՀա ն

,

ըստ

ւ

,

որում

Գաչեմ

Գաչերեց

ԳաՀերիցգություն Գածընկալ

Գածրնկալեմ Գածինը Գաշմունք Գաչող Գաչշոյանի Գազաղեմ Գաղատոս Գաղատոսաչեն Գաղամփիարություն:

այն բառերը, որոնք չկան «Առձեոռնի» մեջ,

Դաղբաչյանի բառարանում, Գա

բարձրանալ

բայց

կան

ԳաՀավիժվել

Գածից Հրաժարվել Գածշաժառանգ

Գածրնկեց

ճառ Գածական

Գաղափարականություն

Գածաճառ

Գաղափարակցություն Գաղափարային Գաղափարապաչտ

լինել Գածընկեց

ԳաշաժառանգությունԳաՀրընկեցություն կարգ Գաղաղ Գաշաժառանգության Գաղափարական Գածչական Գածակից լինել

ւսյսպիսիՀամեմատություն ո բառարանները ն ամբողջությամբ առնված. «Ա՞ձեռնի» մե ջ կա 56.410 բառ Դա իսկ չ ղբաչյանի բառարանիմնջ'

ԳաՀչեղություն

Գածանիստ Գածանիսւո քաղաք Գաճասեր Գածավեժ ւսնել

Գաղափարակից

Գաղափարել

Գաղափարում Գաղել:

Հետնում Սրանից

Լ,

որ

գրաբարիբառապաչարի մուռ

ւռոկոս ' | նախասովետական Հրքանում ն գործածու չ մնացած'փոխարինվելով | վելի մեճ ֆանակբ նո Րբ արից աէ թո" Հ,

ացած էր

նալուՀամար, Քն այսօր, սովետական Հրֆանում նույն«Առձեռն ն ռարանի» մուռավորապես որ տոկոսն Լ ն Հնացածվովսարինված նոր Գ ստուղեցի «Առձեռնի» ւուսուխ ընդգրկածբոլոր րաա-

բա-

նռ 1 ուրու որմածաիա կո գործածելի մուԷԱ մնոնկրաթ զրարարալորդ ռերը,

ն

որո

բայերը,որոնք

։

է

արար նավ

չալ

շ

Հա

ո

եղել լծորզությամը ամ Մողովողի ոյ ոինվաղելու լամ սկսած' արագան ունյան Արանից միչտ ավելի ավելի ռանկարով, ւսմտա-

ւնչուչւո կան բայց այլ խոնարչումով ), որ կաղմում է մուռավորապեա տոկոս այսիելի, յ Ե ավելիւզակաս, ֆան Դաղբաչյ Հ այժմ

831. ՀԱՑԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՇԵՐՏԵՐԸ.-- Արդ, կրկին վերամեր նչած չերտերին' անչրաժեչտ Լ եկատի ունենալ ղառնալով ղիրքր մյուսներիե յուրաքանչյուրիառանձնածաւտուկ նրանցից ին նդծանրապես "9. լող եղվի մ ' նկատմամբ, ի" ւլես ն նրան7 ներքին Խաաաթն Քո" փոկ սշարաբերությունները: Այդ չերտերից առաջինը'ընդՀանուր Հայերեն բառերի չերտը, որ խոչորադույննէ իր պարունակությամբ, կենդանի ն Հարաչարժ Լ

ւ

անի

,

բառարանի ժամանակ: Եվ դա Հասկանալի լ, վ թացքում

ու

ու

Մաաարագուցի Քր մեր առապաչարը իր աարի միջից հական վանեց Հարյուր ավոր Հարյուրավոր Հե առնէ Բարու լքի ուշ աար ելի փորար ակուլթյա մեր տրամադութ 1 Ժո Լոլվի իոտիտուտում կազմվող«Արդի ոու

բ

Ի

ց

քա

բար

Հա

տասն

նոր

երեն Գե, բացատրական են մի կողմից՝ այն ո առձնոն

առակում

նն

ցել 1

չոալ

մնացել մեր

դուրս

մերբսռաւզաչարը

անն աան ան ար

մուռԱԼԱՆ" 70 Հաղար այ Դաղբաչյանինը' Ց որ

բ

' ան

ի բառարանը», որպեսզի Հնարավորր Ցուց

մեր ՑՆ աՂանձիաննախրեթաց Հարատացում, դու Եթե սրան սովեւուսկան չրջանում: անը Է ոչ թն Հասարակ բառեր, այլ գիտական իկական մեր լեզվի որակականաճր, որ ն նախասովետական չին չրջանում, ի չատ վերնույնանիջներ չնորՀիվ տարբե են իմասային այլ արժեք ուն իմաստի ըբերակման, վերածվել ների կամ տարանիչների, նոր վոր չափով պատկերացնելմեր լեզվի բառապաչարի Փանա կական որակական զարգացումը սովետական մ: չրջանու Ա

Լ

աի

ու

Հանուր

ավելացենեք այե, ուզիր Ի/9 չատ-չատերը Աա» որ Հարի ջան ,

ու

ու

ու

բառերը, որ վերջինչորս

Հա

նվաղածվիճւսկով կենղանի Լ ն այսօր, Հետաղայում աուսվել ես ելե դրարարի բարբառների դոյունվաղելու միւոումով: Այսպես, թյան Հնազույն չբջանում այղ չերտր ըեղզրկում էր քանակի բառեր (դրարարի բարբառների Համար ընդչանուր բառերը), Հաջորդ չրջանում, երբ զոյացավ միջին Հայերենը, որն այդ ընդծանուր բառերիմի մասր փոլսրինեց փոլնառյալկամ նռրակաղմՀւսյերեն բառերով' այդ չերտի պարունակությունը բնականաբար նվազեց, ասենք"ու ֆանակով. Հեւտադայում,արնհելյան արնեմտյանզրական լեզուներնիրենց Հերթին այդ թանակը նվաղեցրինչնորՀիվ այն բանի, որ մի չարթ ընղչանուր բառեր փոլսարինեցինասենք" ո1 քանակի նորակազմբառերով կամ փիոխառություններով,բարբառներն էլ իրենըՀերթին աստիճանաբարմոռացան ն չարունակում են մոռանալայդ չերտի բառերի մի որոչ քանակ, ասննք' ուշ: ՀասկանալիԼ, որ նույն միտումը չարունակվելու է այսուշնտն նս: Բնական է, որ ձորբորդ, Հինղերորղ,վեցերորդ ն յոթերորդ ղարերում զրաբարի ե բարբառների մեջ բնղ պիտի լինեին այնպիսիՀասարակական մեծ ինչպես սեպուծ, տերմիններ, իկին ն այլն, ռաղմիկ,չինական, որոնք Հետագայում դուրս մնացին բարբառներիակտիվ բառապաչարիցն ելն ւայսօր էլ ղեո գործածվում են զրական լեզվի մեջ, ապա այղ արղյունթ է զրաբարից կատարված փոխառության: Երկրորդ չերտի՝ զրարար բառերի քանակը զրաբարիկենղանության ղարերում աճման, ենխակա Լ եղել բնական զարգացման զրաբարիանկման (մածացման) բերումով զրկվել Լ զարզանալու (աճման ն մեզ Հասել Լ անչարժ նվաղման) Հնարավորությունից մեջ սւածմանափակված չրջանակի վիճակում, եթե եկատիչունենանք մեջ ՀեւողՀեւոնՀասյւոնարբնրվող ձեռազրերի նորագյուտբառերը: ն ոչ Լլ աճել, թեն են, ղզրաբար բառերը ոչ նվազել կարող Այսպիսով, Լ մեր գիտելիքըՀարստանալնրանց նկատմամբ:Բայց ղարկարող բար

ու

ու

8-74

«

ղանալուկարողությունը 7-8-րդ դարերումկորցրածայս չերտը, լեզվին եկեղեցու զրական լեզվի իր ղիրթիբերումով, Թե՛ մինչն7-8րդ դարերը ն թե՛ ղրանից Հետո, ընդծուպ մեր մինչն օրերը ազղելե ազդում է Հւսյոցլեզվի բոլորդրսնորումների վրա' միջին Հայերենի, դրականլեզվի, ըս բարբառների, որում, եե միջին Հայերենի վրա նրա աղդեցությունը չափազանց ուժեղ,անմիջական կաչկանղիչ էր, որ սակայն միջին Հայերենի ղադարեց մածշացման Հեւոնանքով, վրա այդ չւտ ւբարբառների աղդեցությունը ավելի թույլ էր Հասարակ ն.սկզբնականչրջանում' անմիջական, Հետադայում՝ միջին Հայերենի դուսանականլեզվի միջոցով, իսկ նորաղույն Հրջանում'

ժամափոխառություններով), սլա նորագույն նափոլխությամը աչլսարճարարիառաջընթաց ուժեղացող աղղրական նակներում, ու

ղզբազիտության ծավալման Հետնանքով, նա է աճելու Հնարավորությունից. ւսյլես դժվար կարող նեն Հանզրկվել նոր բառեր Թե՛ եղած բառերի ուժեղ Հնչյուդեսգալ բարբառային թԹե՛Հարնան լեղուներից կատարվողկենդանի փոնափոխությամբ, նկատելիմիտումնայն է, որ բարԸնդՀակառակը, խառությամը: ավելի են որդեգրում դրական լեզվի բառներըՀետղծետն ավելի կամ բնդչանուրՀւսյերեն բառերիղրական ձներըն ուրեմն բառերը նվաղեցնումբարբառային բառերի քանակը, մինչն որ մոտիկ կամ Հեռու ապագայում կվերանա դրաւուսրբերությունը բարբառների կան լեզուների վրա եղած նրա աղդեցությունը Հասկանալիորեն կանլեզվից: ինչ վերաբերում է բարբառայինբառերի ազդեցությանը ն ազղեցություն Լ, կրում է փոխառության գրական, զրթային բնույթ Հայոցլեզվի ղանաղան տարբերակներիվրա, ապա պետք է նչել, որ ունի ստեղծագործական ներգործունուժ: ն այդ ազդեցությունը եղել Լ գրաբարի գոյացման չրջանից սկսած Երրորդչերտի՝ միջին Հայերենի իր ճակաբառերիՓանակը միջին ավելկամ ւպակասուժով Հարատնեելմինչն այսօր. գրաբարը, Լ դրաբւասրի ւուսգրով նման բառերի միջին Հայերենի քանակին, անկնոր չափովՀարատացել Հայերենը, դրական լեղունավելկամ պակաս ման բերումով զրկվել Լ զարգանալու ն մեզ ենրեն կարողությունից բարբառայինբառերով: Այլ |ոնդիրէ, որ այղ լեզուների որդեդրած կայանում է անչարժ Հրջանակի մեջ սածմանափակված վիճակումը բարբառայինբառերր զրական լեզվի աստիճանի բարձրանալով"

դեցությանոսկ

ու

ու

առ-

'

ու

ու

ու

իսկ Հետո" գուսանական անմիջաբար, լեզվի միջոցով ն Հնւոագայում են նան

զրկվել այդ ազդեցությունից: Ինչ վերաբերումէ արնելյանու արնմոյան դրական լեզուներին, պետք Լ նկատի ունենալ,որ միջին Հայերենի բառաչերտը որանցից վրա" անմիջական առաջինի բնական,իսկ երկրորդի վրա' զրականփոխառության ճանապարով, ունեցելէ որոչւսզդեցություն. միջին ՀայերենիցՌՈ դալիսմեր պաբոն, պարետ ն. մի չարք այլ բառեր: ու

Թն դրանք որոնք են: Հիչենք անվիճելիներիցմի քանիսը միայնէլ (այլես), էլ (նան), էլի (դարձյալ), դածուկ, պաս, ճամփա,

ցույց -՛

տալ,

էտել,էտ:

Հինգերորդ չերտի՝նոր

բառերիջանակըենթակա

Հայերեն

է

զարգացման զարգանումէ զրական է երկու Այս չերտի բառերիաճումըասլածովված աչխարչարբարը: ու

աճման, քանի կենդանի է

ու

փո-

աղբյուրով'սեիական բառակաղմությամբ նորանորբառերի Չորրորդ չերւոի՝ բարբառային բառերի է մեր ժողովրդի թանակի վերաբերյալ որքան ղարդգանում Հարատանում խառությամբ. պետք Լ ասել, որ դա, իբրն են կենդանի ակտիվ բառապաչար, նրա որքան ավելի իսոր արմատավորվում ճանրակնցությունը, ենթակաԷ եղելն ենթակաԼ ն

ու

ու

անընդչատ անսպառփոփոլսոության,կյանքի մեջգիտության, ւոեխնիկայի արվեստիւոարբերճյուղերը, լ դրարարի, փոփոխվել ն միջին Հայերենի, որքան ավելիէ արզասավորվում Հարնան լեզուների նորանոր նրա գիտակցությունը Լ նոր դրական լեզվի բառապաչարի ւսզդեցության այնքան ղյուտերով Հայտնագործումներով, ճասկացություններով, ինչպես ն ու

նա

ու

փոփոխվում անփական զարգացման Հետնանթով:Այս չերտի ՈՐՔ» րաբերյալ արժե նկատի այն, ունենալ մինչդեռ անցյալում

վ մի կողմից` կորցնելովբառերի մի մասը, իսկմյուս ո է4եոք կողմից' բերելով նոր որ

ԼԵ

Է

Ր

յուր

Բ:

Միջին,Հայերենի բառերը

չեն նզեռ

Հայտնաբերված

նա

ներդրումներ (բառերի զգալի

Հնչյու-

դժրախտարար մինչե այժմ լրիվ Ճետաղոտված

սպասում են

իրենցոսումնասիլողինը

ու

է

ավելի Հարստանումմեր զրականլեզուն ինքնուրույն փոխառյալ նորբառերով: Հիչենքվերջին ւոարիներում սւոեղծված կամ փոլսառնված մի քանի բառ. ինքնաթիռ, օդաչու, թերակատարել,գերակատարել, տզանոր,,բնագիծ, վայրասլաց, խոյընթաց, փոչեմրիկ, խողո փակալում, Հնույթ, Հնչութ, կերպար, սովետ, բոլչնիկ, տադիր, ու

ր

էմալիրիոկրխտիցիզմ, դինամո,տրակտոր,կոմբայն,կաուչուկն այլ: Սակայն ժամանակակից Հայոցլեզուն կամ զրական Հայերենը Լ ոչ միայն ւռյղ Հարստացնում ճանաղարՀով, այլե աարի

աար

8 32. ԳՐԱԲԱՐՑԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ.-ԺամանակակիցՀայեմեջ, ինչպես արղեն ակնարկել ենթ, զզալի տեղ րենի բրառապաչարի են ղրարարից սփվիոխառնված բառերը. բոնումդրական ճանաւգզարչով մուտ Հաղար տարի առաջ կորցրած զրաբարը իր կենդանությունը մինչն 19-րդ ղարըմնացել Լր իրըն ղասական այնուամենայնիվ զրականլեզու (լատիներենի, Հին Հունարենի ն Հին սլավոներննի

մյուս չերտերից,որոնքնրա վարելով չտեմարան: Այսպիսով,ժամաելի Հալե նակակից գրական դտնվում Լ անընդատ Իր արարը սի մեջ ենքակա չէ լիակատար Հայ մւուսվորականությունը դպրոցից ղրականությունից Հավանմիկ " մյուս կողմից` այն, լեղուն՝ նրա լինելով արտաՀայտությունները, յուրացրած ոճերը, 5 իՀ անգամանքը առայժմմենք չունեն կամ լիակատարինֆերականական ձնենրը մանավանդ բառերը աստիճանաբար որելառայ աներ լի իլիսգատար մոտեցող ղարձնում թեկուղ Լր կննղանիխոսակցականլեզվի, նախ' բարբառային ո " Աե մուռավորմտցնում Հավանականությում աողոնի արդի Հայերենը: ապա' զրական աչխարձաբարի մեջ: Մեր լեզվի առաջին չինաՃիչտ Լ, վերջին ու հենում եջ ւսյվեց Մալլոասյանցի րարներն սավորիչները' Աբովյանը,Նազարյանը, Նալբանդո Ըմ" Ի Քառածատոր «Հայրեն յանը, ավարտել իրենց ինչալես դիտենք, զրաբարով սկսել նակումԼ Ցա" բազան բառարանը», Հաղար լեզվի ուսումնառությունը,դրաբարով սկսել իրենց զրական-Հասարաբան չէ, ւսյլ ընզզրկում ւ ո ե. աոարվա Լ կրա բարբառների ե կական գործունեությունը, Հետագայում անցել մինչն գրական Լեզվի որչիո րենի, ԱԱՐԻ» բառերը, գոյություն ունեցող աչխարձաբարին, ււչլւարծարարի զոյացումը ինչ է, ելժե րոլոր

տպառ

.

արգազման

աճք

ու

ն

ԱՐ

:

նման), ե

ն

ու

որ

այդ

ե

ա

Ստ.

մուռ

ն

յուր

Է

ու

որբ

Լո

են

:'զարուբառա-

բառարաններից, մինչե չունի է" «յղ ե

բ

են

ու

ն

են

որ

արդեն

տեսած լույս բառարաններիմեջ չարժոան տեղ գտնելուչարժա ն ացած չա չատ բառեր, բուռ որում' նույնիսկ առաչարանիմեջ Հեղինակի զործածաճ բառերից մի քանիսը:Այ բառարանը, չե ու

ն

ոչ

ոչ

այլ

զրարարի ժողովրղական կենղանի լեզվի կամ բարբառի Համաղէ ւան է, որ րություն: Այս այսպես լինելով, բնական զրարար բառերը անզիտակցարարն թե՛ զիտակցարար պետք Լէ մուճվեին աչիսարչաբարիմեֆ, ինքնաբեբարբրար ու որովՀեւոն դրարարին ընտելացած անգիտակցաբար' մարդրամեն րոն չէր կարող իրեն Հաչիվ տալ, թն իր զործածած որ բառն է զրարար, ո՛րը' աչխարծարար,ինչպես այղ Հաճախ Լ ու

։

ա մերՀԼ. բնականարար, չրչանում Թն/ինքնարբերարար կարողարատաավինան սկզբնական

չուսքրքրողՀարցին, որովՀեւտն են զրաբարի' մուտ 58.000 ոա րնդամենր20-30

լ,

նրա 120 փորձենք

մուռ 40.000 րբարբառների'

Հանկ 000-ի

առնիթիվ

ավե

յ

Հազարբառի թիվը, , արաաշձայտի արդի Հայերենի որ իր մեջ ունի ն՛ զրարարի,ե՛ միջին Հայերենի,ն՛ բարբառտարրեր,եշ նրանցանձանոլ) նոր Հայերենինչ-

տակել բառապաշարի քանակական

թանի արի բառապաշարի որոնց թիվը պրոֆեսոր սա

տ

Լ մուռ Աճառյանը Համարում Լոմրոյ" Ավելի ճիչ կլինի Հենվել Հայե ՍԱՌ ԳԱՆ րոնոառություններ: 11ի ինատիտուտի կոզմից ը,

պատրաստվող«Արղի Հայնրե-

նի աոձեոն

ՀամարՀավաքված բառարանի» քանակի բառաքարսոերի Լ մուր իմ 90-100.000 90.000-ի: այն մրա» Դ : կարծիքով, Հասնում

որը

Ե աար"մոտավոր նեղ

զաղափարտալ ժամանակակից գրավերաբերյալ, չշաչված Հաղարավոր որոնք սովորաբար չեն մտնում ընդմի այնպիսի պատկառելի Լ եր լեղվի բառապաչարի ւանչուն Վ ԲՈՒԼ ժամանակակից ամեն մ

ան Հանուր ո Ի Թիվ Լ, թր ՐՄԵՄԸ00-ր հրու» վկա Հարստությունը ւ կարո նախո

բառապաչա որ

ե

բարձրամակույթ եղ '

ու

պատւասՀումերկլեղվության (բիլինգվիզմի) պայմաններում.գիտակ-

Հասկացության,

ցարար' որովՀնտն

զաղաայս կամ այն: իմաստի, «Հայտարար արտածայտմանձեր կամ, րուռ Նալբանղյանի բ» շողովիդի լեղվի մնջ չդտենլով, ն. կամ բառինՀավանչլինելով, զբարարով սնված մարդը Հաճախ պետթ է դիմեր գրաբար բառերիօղնությանը:Այս ձնով աչլսարծաբարի մեջ

փարի մտան

լեղվի ժողովրդակ

սենյակ, աթոռ,բսժակ,Հագուստ, սեղան, Հատակ, առաստաղ,

բաղդատություն, ֆերականություն,

բժիչկ, սակավապետ,

մատենա-

որոնք Հաղարավոր բառեր, գայթակղել, աք օրինի, հո ղրակա ժողովրդական ւյժմ լեղվի մեջ, Հմի խմբին աշխարձա դարձել: Բառերի թրի ափազանություն մեջ ժողովրդական լեղվի'բարբառների սուրալ

ն

բայց

են

այս

պետք

է

-

առ Բոր արո ինչալնս օրինակ. ձների բեղունումը զրականլեզվի մնջ, զրարարյան ավլսպար),երկաթ Հեր,Հար),եղբայր(փոլ,.' ավոպեր, ոյր (փոի,.'

|

թ

(ոլ.

էրկախ, արկաթյ յոթ (փռխ." վատը), լոյս,

զալ,

ալու (փոլս.' լուս,լիս,ղել,ալիր,ալուր), ճանապարծ (իռվս.՝ ճ ամփա), այս, այդ, այն (փոլս.' Լս, էդ, էն) ն այլն, ն այլն: Սակայնգիտակցաբար | ինքնաբերաբար մեր լեղվի մեջ մւուսծայս զրարարյան բառերի երկու |սումբը մենք չենք Համարում փոխառություն զրաբարից, Քեն դրանքանվիճելիորեն առնված են նրանից, որովՀեւտնե դրանք են Հանդիսանում դրական աշլսարչարարի էությունը որոչող բաղկացուցիչ ւտարըը, նրա ղոյության զույզ սյուներից մեկը, որ,

ինչպես արդենւպարղելենթ սույն

քանի

աչլսատության առաչին

մասում,դրական աչլսարչարարը Լ խարսխված ու

տարբն ծնողից ժառանգինանցած բնածին Հատկանիշը, որովչնտն աչխարՀարարը, իբրն գրաբարի բարրառի ձնունդ, այլ բան չը կարող լինել,ֆանհր ծնողների մսից ւսրյունից.ուսւոին պեւոք Լ ու

ու

Հատակկերպովտարբերել այն, ինչ որ նա ուտացել | նրանցից, իրբըն ծնունդն արարաձը,այն նրանց բանից,ինչ ստացել Լ նրանցից Հետագայում, իբբն ժառանգ Հաջորդ: ու

ու

Գրաբարյան փոխառություն ասելով,այսպիսով, մենք եկատի` ունենք աչիխարչաբարի ոչ թն այն բոլոր բառերըկամ բառաձեերը, որ են ն գրաբարյան բարբառներում չկան ախոռ, քներա(առաստաղ, | ն կանություն այլն), կամ կան այլ Հնչունակազմով ն այլն),այլ այն զրաբարյանբառերը,որոնք (Հեր,ձին,ալուր իրենց աւոուդարակամ նությամբ 4նաբանությամբը կապվածեն

նության

բառա

կազմության օրնեքներիՀետ

ղրարարիձնարքան

բդական լոս վածքի ու

օրինակ.

ւ

ու

զրական աչիշարՀաբարի

Հոմանիչներից: Քննենք մի

(րստ -անձնե-ել իր աանճնել կազմությամբ,նավսդրով արտատով Հենարանունի միայն ),

սա

բոտ

գրաբարի մեջ ուրեմն փոխառություն է.ձերբակալել («ձերբ ձեռք (ձեռքով)-ա-կալ-ել), բառիդրաբար զործիական

Հոլովով(ուղղ.'

4նոն, դործ.' ձերը) ն

Հնչյունափոլխությամբ ՀենվածԼ զրաբարի վրա, Հետնաբար փոխառություն ոՀ

ծր

քակալել,

աչխարձՀարարով պիւոի լինի ոնակա, ել ձեո-

է.

-

-

ղզրաբարյան այր (ողամարդ,կտրիճ)բառիտարբեր բշղաղդրություններ (ուղղ.' այր, սեռ,՝ ւսոն, Հեչյունափոլսությամը' ւսյը» ւսր-

փա՛ջլեր նչանակումԼ քա՛ջ եղիր).

,

ն

սաս

ու

ական) վկայում են ղզրարբարից փոխառյալլինելը. ջաչալերել (թաջ-ա-լեր-ել) իր լե՛ր (եղի՛ր) զրաբարյան Հրամայականի ձնով մատնացույցԼ անում իր փոլսառյալ լինելը (գրբ.'

իրեեք իակակ-

ՍՐոբարյան լինելը կամ ակնառու կերպով տար-

Համապատասխան նույնանիչեն րից թանի

ստու

ու

երկուսյուների վրա' գրաբարի բարբառների, որոնցիցառաջինն Լ ւովելերա բառակազմըկամ ատաղձը: Սրանք աչխարչաբարի Հարազատանքակեն' տելի

ու

ամարան) ն վերի օրինակի նման ոՀ չր «նչյունափոխությամրղարձյալ ՀենվածճԼ զրաբարի վրան փոխառություն Լ. ղրությունը չի փոլսվի, եթե բառը գարանենք ամար-անոց, ռՀ շր Հնչյունափոլսությունը որովՀեւոն Լ ղարձյալանչարիր աչխարծարբարի բարբառների Հնչյունաւվիոխության նորմաներին, որոնք իրոք ունեն ամառանոց (ամառանոց ) ոչ փոլխաոյալ ձեր («մմտ. նան դուռ դուն աչլսարչաբարձնի կողքին ղուռն ղրան դրաբար ձեր, որ վործաձում են սովետականւպլաւոմավիւլասաններ Դեմիրճյանն Զորյանըդարի երանդր սլաճւղանելու նւզատակով|), ն սառուցյալ (օվկիանոս), Հանգուցյալ, այլն, ն այյն ննջեցյալ ն իրենցղզրաբարյան ուց, եց աորիստիածանցով յալ (եւալ) անցյալ դերբայիածանցով, իսկ անցյալ, մեռյալ (ծով), Հիչյալ ն այլն իրենց զրարարյանյալ (նալ) անցյալ դերբայի ածանցով վկայում են գրաբարիցսերվելը ն ուրեմն փոխառյալլինելը. դրանց աչլսարՀաբար ձնեերնեն սառած, Հանգած (այժմյան իմաստով' մեռած), ննջած (այժմյանիմաստով'մեռած), անցած,մեռաճ Հիչված. Շայոց, վրաց,ւլարսից իրենցը4նեաբանությամը, իբրն զրաբարյան Հոզնակիսեռական Հոլովով ղդրվաճ բառեր (ուղղ.' Հայք, վիրք, պարսք, սեո.՝ Հայ-ոց,վբբ-աց,ւպարս-ից), վկայում են գրաբարից մն փոխառյալ լինելը,թեն աչլսարձարարում մասամբ գործածվում են ւսրղենիբրն ածական. այրուձի,այրական,ջաջարի, առնական,առնացի,արական,իրրե ամառն, անու'

'

արբել, արբենալ, արդուկբառերըաչլսարծաբարի Հարբել,Հարթուկնույնանիչ-Հոմանիչների կողքին,նույնիսկ

իրենց թյամբ(արբելարտասանվում Հարփել) վկա Լ արրել, իսկ Հարբել"

յում են

դրաբարից փոլսաոյալ լինելը.

ապա

ծագումէ դրաբարյան արդ

արատամա

ճիչտ Լ, նույնիսկ Հարբելը զրաբարյանարբել բայից Լ ծագում, բայց զրականլեղվի մեջ մտել Լ ժողովրդական լեղվից. ինչ վերաբերումԼ արդուկ բառին (արդ-ուկ), սա

որ նչանակում է արմատից,

կամ ձեռովաբոնն գեղեցիկ, բառացիորեն ձեռովակալել ձնավոր (որից'արդարել, Հարդարել, ամարանոց (Համարան-ոց), ամայղ սա

բառի776

սե

ազա

Լ:

աֆ

Պովով ՐՆ ՞՛

արդ

ու

զարդ,

լո-

ն բանարդ այլն), որպիսիիմաստը աչխարձաբարումչՀասկացվելու

նրա նմանողությամբ Հետնանքով, է Հարթուկ ստեղծվել (Հւսրժ-ուկ )

նչանակումԼ Հարթող, Հարթեցնող, մինչդեո արդուկնաեզակիսեռական-տրականը ա, ո, ույն վերջավորությամբ. ձն ւովող, վանա, Հուսո, ւղատվո, սիլույն, արժանվույն ն այլն. զեղեցկացնող: օրինակ" ն նման ե (Լ), են (Լն) վերջավորությամբ, օրինակ' օրեցօր, տարեցտարի,փոխեփոխ չատ բառերի զրաբացառականը եղակի բարյան փոիխառությունլինելը վկայվում Լ բացառական Հոլովիե դարեդար, օրեցօր, ծովեն, ցամաքեն ե այլն. սակայն այստեղ (է) վերջավորությամբ են եց նախղրբով, է որ նչւսանակում ղրականլեղուն ն կ ճյուղի բարբառները, միջամտում արեմտածայ մինչե,ուստի է օրեցօր նչանակումօրից մինչնօրչ այլե ում կաղմում են նույն վերջավորությամբ, բացառականը որոնք Լ անվերջ են ոճ թվարկել այսպիսի դեպքեր,ցույց տալու Հաճյուղիբարբառները, ռքոնքիրըն յուրացրել այդ վերջււվոմար, խե ինչ լխոչոր ներղրում են Հւսնղիսանում ե այլ նման ւոնեւոուն, քաղքնքաղաք բարղուրությունըդոնեղուո, դրարարյան են ն մեր գրական աչլսարչաբարի փոլսառությունները իսկականփոլսառուլթյունը մեջ, բայց ավելի թյուններիմեջ, ուստի ղժվարացնում է եչելայն Հիմնական նպատակածարմար 4նական Հաւոկանիչները, (տարեցտարի) ժողովրդականձներից (դոնեղուռ ), ւուսրբերել որոնք բնորոչ նն այդպիսի բառերի Համար, ն որոնցով կարելի եզակի դործիականը բ, ավ, իվ վերջավորությամբ, օրինակ' այդպիսիները:ԱՀա այդոլիսի ձեւական ճանաչել Հաւոկանիչներիմի ձերբակալ,Հազիվ, |ոստիվ, բնավ ե այլն, ըստ որում մեր ան, յան քանի խմբեր: Հոլովմանբառերի գործիական Հոլովը (ուսմամբ, արյամբ ե այլն ), որ առ, ըսւտ (աո, ընդ,ըն (ըմ), զ (ա, 9, բաղ, ւորամ, ւիոնույնւվես ղրաբարիցէ սերված,իՀարկե,չի Հանդիսանում ի մ )ն այլ նախդիրներով խառություն. նախածանցներով բոլոր կազմված բառերը.առարկել,առոդանել,ստանձնել,ընդգրկել, բրնկալել, ուղղականըք վերջավորությամբ, օրինակ` տղայք, պաՇոգնակի րմբրոնել, ղզզետնել,ղգալ, սթափվել, ցայզ, բոնայք,տիկնայք ն այլն, ըստ ոլյում մեր ց Հոլովման ենթարկվող ցտեսություն, բաղդասել, ն այլն), այլն ի ձայնավորովվերջացող բառերը(մերոնք, Գրիզգորենք տրամաղիր, ի միջի, ի տեղի, ւորամաբանություն, ավելյաղ, առաջաբանն այլն: բառերիՀողնակին (դյուղաւցի զյուղացիք, դինի զինիք) չղլետք Լ իտնլ իբրն զրարարյան փոխառություն, Ծանոթություն.Ժողովրդական բարբառնե բարբառների մեջ կենղանի կերպով աոկա նման բառը,

որ

լասլես նչանակելԼ

կարելի

է

(ա րարարյան

ու

աաա

-

-

ԻՐ

-

ական

չենք Համարում ձները զրարարյան փոխառություն զրական լեղվի -

րաոի Գոեց այղ

արան

պատճառով,որ Հենարանուեեե

նան

Համար, որովՀետն եղվի մեջ տատ,

ժողովրդական

ն, ԳԻարարիշ, սրինակ' ցերն րառ ելիր ց նախղրով երեկո, մինչն երեկո, օրվաայն մասր, որ բնկնում է, տնում է մինչն երեկո7, բայց արղեն ղարերովսրրազործված է բարբառներիմեջ իրբե է կենդանիժողովրդականբառ, նույնր ասել ն Հաջող (ի աջող ե շյաջողչՀաֆող, ի

Բաղոուխյուն

(ցերեկՀ ց-երեկ, այսինքն'

ունի

ու

ընկեր(րեղչրե-կեր)

մասին:

ճոդնակի աց, ից, սեռական-։տրականը

այլ

վերջավորությամբ.

ոց

...ճրինակ' վրաց, ռուսաց, պարսից, Հայոց, գործոց ն այլն. ԿզնակիՇայցականը վերջավորությամբ,օրինակ' Հանձինս, ի

պետք

բաղմաթիվբառերի

ա.

դեմս, որոնջ

այլն մասամբ ոճաբանական արժեք ունեն, օրենսդետ ն այլն.չաւո ձներ մնջ' կենսաբեր, րբաղաղրությունների են բարբառներից մեջ իրըն եղակի ուղղական, մտել աչիսարծաբարի մեծ

ինչպես" ղուքս, բաղնիս,

զաս

ծառս փալաս, (Հաճա), ծււվաս,

(ծառս

Լլ չենկարող ե ն այդ ն Գրաբարյան Հոլովական ձենրովկազմվածբառերը,ինչպես խառություն Համարվել. առանձին դործածվող Հոլովական ձները,բու որում Հատկապես կամոք, օրինակ' Ճոգնակի ոք վերջավորությամը, գործիականը Հեւոնյալ դեպքերում. նել) ն լինել)

ր

ե վերջավորությամբ, ուղղական-Հայցականը օրինակ'

տեղի (փիո|ս. տեղ),ւռեղի

ունենալ, տեղի ւուլ, անտեղի՛.

կարծեմ,բացի բարյան այդ ի վերջա

մեկ բառից ուրիչ օրինակչկա, որ պածպանած լինի զրաասենք,զրարարում Էլ այղպիսի բառեր լատ ջիչեն տեղի, պատասխանի սի, արծուի(տեղ, պատասխան,Շյուսիս, արծիվ): բ

բո

,

Ղ20

արար

այլն,ն,

են

ճ պատճառով

են

աբարյան զրաբարյ

կարո

սիո-

մտոք(խղճի մտոք), իրոք,

ն այլն: առոք-Կիաոոռք, ընտանյոք ն առ, ընդ, ըստ, ի եւսվադիրներընրանցով Գրարարյան

կազմված որոչ կապակցություններ, օրինակ' այսօր, ընդսմին, բոտ որում, ըստ գրթի, ի միջի այլոց, ի զիտություն ն այլն: 4. Գրարարյան ոճեր դարձվածներ,որոնցԹիվը բավականմեծ առ

ու

նոր որոնք դրվում աչխարճարար երբեմն երբեմն դրարբար, ւ. սածման «անապատ ի, ղղագրությամը,օրինակ" ձայն բարբառո

Լն

ուղղագրո

են

ճանասպ

զենն յուրյանց, ի խորոց սրտի(ց),ոչ միայն Հացիվ ֆաֆաց կեցցե մարդ, ակն ընդ ական, զլուխ ղործոց, ինքն ըստ ինքյան, ատամն ընդ ատաման,երիցս նզովյալ, Հավուր սլատչաճի,միով բանիվ,երկու նման չարյաց փոքրագույնը, ղնմաննսիրե, ունայնություն ունալնության,ավա՛ղփառւացս անցավորին այլն: ծ. Գրարարի Հոլովականկամ խոնարՀծման ձներից ծագող ղանազան մակբայներ, կոչականներ, չաղկաղնեեր, եղանակավորող բառեր,օրինակ` երբեմն, Շւսզիվ, ուրեմն,իբըն,կեցցե,անկցի, ավաղ, օն ն

ռլոնղիան,չատ Հաճավա օգտվումեն բարրառային վանդդյուղամեւտ այղ կատարվում բայը Լ միայն պայմանականկերպով բառագանձից, ն չի ընղ Հւսնուրղրական լեղվի վրա: աղդում Հասկանալիէ, որ բարբառներից զրական լեղվին անցած բառերի կամբառաձներիմեծագույն մասը, ինչպես, օրինակ' ել, Լլի, առջե, վրա,նրւս, մենք, ենք, դուռ, ընկնել, փախցնել,ծնվել ն այլն (խոխաառաջն, վերա, նորա, մեջ, եմք, դուռն, նակ գրարարյան այլ, չենք ծնանիլձների)մենք սվոխառություն անկանիլ, փվավսուցանել, յլն: են զրական աչլսարՀամարում, որովՀեւոն. ղրանքՀանդիսանում 6. Որոչբառերի զրաբարյան ձների ւպածշպանումը ՀաբարիԼությունը որոչող լիաձայնական բաղկացուցիչ տարըը, նրա գոյության բարբառային ժողովրդական անլիաձայնականությանը ղուգածեո, զույգ սյուներից (զրաբար ն բարբառ) մեկը. ղրանք աչխարձչարարի օրինակ` անկում| բնկնել,նորա| երս, վերա | վրա,բույն | բուն, անցած բնածինՀաւոկանիչը: ծնիչւուսրրնեն` ծնողից ժմառանզին անույչ ||անուչ, Հարսանիք ||Հարսանիք, || բաղանիք բաղնիքն այլն, վերըմենթ այղ առթիվ զրել ենք. պետք Լ Հստակկերպով տարբերել որոնք 20-րդ դարի սկզբից ն Հատկապես սովետականչրֆանում այն,ինչ որ աչսարչաբարը ստացել Լ զրարարից բարբառներից, են արդենվերածվում Հեարանությունների: իբրն երանցծնունղն արարածը,այն բանից,ինչ ստացելԼ 7. Գրաբարյան բայական որոչ 4ձներ ույց, ուց սլատճառական իբն ժառանգ կամ Հաջորդ:Արդ,մի կողմ նրանցից Հեւուսղալյում ածանցով,ան սոսկականածանցով ն ցոյական կամ ւվարղ աորիստի բ արբառային այն տարրերը, որոնք Հանդիսանում են թողնելով ինչպես ն եղակիերրորդդեմքի 4նով, օրինակ' մատույը, Հիմբով, աչխարձարարի ընածին Հատկանիչը (ինչպես, ասենք' որել մարդու մատուցանել, Հատույց, Հատուցանել, մեջեչմարում ենք մաղերի գույնը ն Հասակն ելանել(անելանելի), ասացող, կեցվածքը' Հորից, ւտւսղասաց, Հեռազգնաց, Հեռագնա, Հարամնա, բայ, իսկաչքերը,ճակատն ձայնը` մորից, սակայն ղրանք, իրրե բնածին դոյ ն այլն: ւյսպիսի ձնականՀատկանիչների Անչուչտ, է չատ իոմրերկարելի ւուսրրերում ենք, ասենքայն դաստիարակությունից, Հատկանիչներ, նչել,բոյը սաճշմանափակվելով Հաւոայսքանով' Թե ւռեսնենք, ինչ նյութական բնակարանն այլն ), որ նրան ուռացվածքից (Շագուստո, կանիչներունեն մեր լեղվի բառաաչարի մյուս չերտերըշ: ղարձյալտվել են նույն ծնողները, որոնք սակայն բնածին չեն նրւս

Ց 33. ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ-ՔԱՐԲԱՌԱՑԻՆ

կարարայլ ստացական), ուրեմն, մի կողմ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ-աչխարչարարին անցած բնածին ժառանղզությունը՝տեանենչ, թն ինչ փոխառությունները մեր զրականլեզվի ուֆ ի տարբերությունգրաբարյան են որոչել բարբառներիցմեր լեզվի Հատկանիչներ կարող ղժրալխտափոխառությունների, Բար այնքան չնչին նն, ընդունած քառերը. որ ավելի Հեչտ կլինի փոխառություններըկամ բարբառային դրանք ուղղակիթվարկել, ԼԼ» 1թան թե ղը դրան Հ ն Հատկապես Հարադրական ց ղը Հարաղրական բարդ բարդությունների ) աւտկանիչները Այս դնելու փորձկաւոարել: երնույթիւլատճառնւսյն է, որ գրական մեծազույն մասը,մանավանդ երբ նրանցկողքին ւսոկա են բառա- բայերի աչարն ամբ է օրինակ' պարզ ձները, ինչպես, տալ (վազել), պար գալ (պարել), դրոչմ ունի,ն բարբառային ձն Մ եփ " տալ նե մնում վրաւուլ, վրա վազել,ծեծ մ ներամեչ: տա կարիլի մոռանալ, ճեծ ե ձե Ն. որ Լ: օր Լ: ձեռքք ոււոել, մեց ընկնել, դլուլո տալ, ձեռքր եկնել, մանագեղարվեստական դրականությունը, ու տուն արն, միս տեղ ն այլն: ւրյուն, ճար ճամփա, ու

ու

ու

ու

ու

լողեելով բարբառներ

Բարբառային-ժողովիղական

ան

գրական

աչլւարծարարի

աար րարարյան վարությամբ

իՀարկե,

Նաարի Տ կորել, աեւ, վազ

ու

մի փոքը խումբ տրված Մալխասյանցի այրոաճայտությունների զերծ էխ Գբարարիթբ մէր, պան ի ոգորի ցների, ինչպ կաղմական կանոնների մասին Է Ս.

Հաս

ՀՅ»

՞

ազան

լեղ

տած

աձանցների,

խոսքկլինիՀետազայում:

ինչպես

ն

բ րառա-

ն

ու

ւոալ,

ու

կանների կազմված մակբայներնբաղմապատկական կրկնությամբ ու

ածականները, օրինակ' իունջ-փունֆ, լաումր-աումբ, ուրախ-ուրավս, Հին-Հին ն այլն: կարմիր-կարմիր,

մեծ-մեծ,

լ

ղզուղաչեռ

ավո են

ժո-

բբերանգ

ո

ար-

են, օրինակ' բոկուոն,ճանապարՀ, արտասու,, ՀՐթուն,,, լշաբել,զոռալ, Հաստոց, ղնչու,ընչացք խելառ, դրաբարյան | բառերի դաղել,

լոնչ բան

ու Պոզզար, ծ,

ոը,

4.

ժ, զիժ,

`

,

Գրաբարում չեղած մի չարք

ղովրղական բառ

'

արցունք, բոբիկ,ճամփա, աոտլ, թե բոչա, բեղ | կամ բելս ժողովրդական | ր

բարյաննն, րայց անվիճելի է, բարր "թ լողվիրանցել է արբառներից: "

որ

ես

բարուր,

էտոց,օֆալս,կապա, աթար ն այլն: լ

աո

բամ

բաբարի

չորան, բոստան,

աշուղ,

մա,

Համեմատությամբ որել ավել կամ ունեցողարմատակ պակաս Հնչյուն ւսն ձներըն նրանցից կազմված բաղադրուՓարչ ||Փաչ, ուղ, ուսումն լսարչ| ||ուսուփ խաչ, մնթ|լմենք,նուռն|| |

տապթ ի տաք

7.

"

ն.

այլե,

Բույն ||բուն,

ածք,

պաշս ||պաս,

տապ,

Գրարարյան երկբարբառների ղիմացպարզ ձայնավոր ունեցող Բր նրանց են մեծ գործածվում դաղբությունները, որ արմատներն ոլ

մասամբ գեղարվեստական ղզրական չըն րարձրացել բանավոր մեջ

լուսթի իո Հեր,մեր, ս,մինչլ,ընդՀանուր օրինակ" զրական լեզվի մակարդակը, էղ, էն, արուն, ը փոխանակ' Հայր, ու ն, մ որթուր, լուս ն այլն, յլ հայր,այո, ու

այր, այե, արյուն,

«ն,

մորաթույր, լույս

Ճները, աք ունեցող ինչպես' էրկաթ, էրեկ,էրես, օ

ամեն

ան բառերի մեճ ղակա, ի Փե

օւ

մասը,որոնը մեջ

ե կի, օղորմի

ործաձությունը զոր թյունը

զրական

մոն վերնում թվարկված նավ չեն սպառում մեր ղրականլեզվի մանավանդչատ են ձեանու Սյան որ Էֆ են, չսյնուադուրս անցնենք մի ուրիշ չերտոիբնարոչմանը:

Խար բենության շրջանակի,

Ա

,

,

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆ

ասի աան "ն որը առու որոնցովկարելի ճանաչել "իզ

ի,

նն

,

լե

մեր

-

բառապաչարի այս ծանրակչիո չերտի մասի « ավելի մանրամասնորենննք լաոսելու,

յունենրըչ

6.

ձնի

ի,ԻՐԸանբ

Թեն

ու

Պա

նները ստուզարանորեն զար զրավերջավորությու

նչված բառերի այս

կենցաղային-արտաղրական

ժոՑ 34. ՆՈՐԱԳՈՒՑՆ

տերմին,

ինչպես"էտել, Լ, դածուկ, ալանի,կծիկ,արթաւո, ու

Մանոթություն.--Պարղ է, որք

|

Հեռ խի

Լ

բանան յ

մ

ար

մ Նը ք փոխառություն սելով Հասկանու Նորադույն մ ւմ սական եվրուլական լեղուներից, էլ ռուսերենի միջոցով, նորագույն ժամանակ Հրջանում ընղունած նոր փոլւսո յ աան խորՀրդային մտնում են մեցչ ն առաջավորլեղուների ընդծանուր բառապաչարի են մեծ ն արտաչայտում իրող ությունները: յԴ մասամբնորագու ուսն բառերըՀաճալս կոչվում են կամ որով նրանց փոխառյալ լինելը դեռ Հնագույն Հին ղարերի փոխառությունները վաղուց մերվել են ն ե չեն զիտակցվումիրըն այդպիսին, ւլան ուղա, տերազմ, ամրիոն, կլիմա այլ ոժ'բ ձք673ն. այլն սերենում: Մեծագույնմասամբ ռուսերենի միջոցով մտնելով Հայերենի մնջ' լ ՀՆ

Հերի րրիցխորան

ու

-ո

Հնտն ու

ու

միջաղգային Կանն ա աո

չ

,

՛

օրինլրա Աա `

,

՛

ռու

նորագույն փոխառությունները աո

Հենցայդ

նն

բնականաբար երեում

ճնական Հատկանիչները,որ

ենց

մեջ

պաՀ-

ունն

ետք Լ Համարել

Հանգամանքը:

Այսպիսով, ուրեմն,նորազույն

զրաբարի Հոգնակի ուղՀողդնակի այր ոն ռերը,որ անծանոթեն զրարարին փոխառություն ե Հայցականի րՍն բայց բարբառներին, ւուսկցվում իբրն արմաւույը վերջավորությունները են զիկան Հնչյուն, ն մեծ մով, Հայերենի մասամբ ոուսերենի մեջ, մեջ, մանավանդ բաղաղբուօրինակ շոոնեերի ւս սեր, երբեմն միայնչնչին ա Աթանի գիրք զրթեր, (պածա պատեր, ծավա- ձախդրթասեր (ի Հքունափոլխութցյառը, օրի տեխնիկ, իոնալ, մարչալ, ֆասոցիալիզմ, խելքամաղ սովետ, բոլչեիկ, ինտնրնաց (ի տարբերություն լշելք զրասերի), տարբերություն մբոլ (ի ուլտետ, ||սիմվոլ, պասիմբոլ Հեւոթ ուուսնդարոո, ոնակցիա,դնեմագող, խելակորույսի), ռ

Հ

ա-

ու

չա

ու

-

,

-

տարբերություն ն. Հետավույզի)

այլն:

'

-

Հետքակոխ

քոս ||պաֆոս, կոնֆերանս ||կոնֆերենցիա,ռուբլի, լեզալ, ավիաց ւս իա ն այլն, ն այլն: ուցիչներից Այսպիսի մեկն Լլ այն բառերի ճանաչման Հիմնականցուցիչներից բը

է, որ

ղրանք, իբրն նոր ներդրում մեր լեզվի մեջ, դնեոնսչունեն լայնորեն ճյուղավորված ն մնում են բառակաղմություն մեկ-երկու| ձնով իբրն անփուխոլս բառեր,ինչսլես ն մանավանդ այն, որ ղրանց |

իկա, իզմ, իստ վերջածանցներովկազմված Համարյա բոլոր ես նիդ մ, ւմ, մախեմատիկա, ' կոմունիզմ, իղ Դարվինիզ

ի՛

ՊԻ

Կն

դա

արմատի արմատական իմաստի 9. իա,ացիա, աղա, ցիա մասնիկներովվերջացող դիտակցությունը սովորարար բառերը, ինչպես' | չննջ զատում ամբողջ բառիզիտակցությունից. օրինակ' ունենք դիվերսիա, դիսերօլիմպիադա, դեկաղա, սանատորիա, օկուպացիա, կոուղերացիա, ն կռուզերատիվ, կոուղերատոր | ն օւզերա,օւվերացիա, կոնստիտուցիա, լ եկցիա տացիւս, ւսյլն. օւզերատիվ բառերը, որոնց մեջ արմատն Լ օպեր(ա), որ նչանակում | չ ոն, իոն, ցիոն վերջացող բառերը, ինչպես էլեկտրոն, պրոտոն, Լ դործ, աչխատանք, աչխատել, գործել ն այլն, բայց մենք չենջ ն ու

գինազջում, աանՑա կապում րատիվ բառերը, օւզերացիակոուլե րացիա բառերը

կոուվերացիա բառն իր մեջ ունի կո նախածանցը, մերչածանցը, ինչպեսն իմաստովիրարչննջ

որ

ն

այլն:Սրանցից մեղ Համարանկաս յուրաքանչյուրը Լ, մինչդնո, բառ առանձին օրինակ, Հայերեն լսել, ն ն

:

ու

աՆ,

Խա

հաղաոիյուն այլ բառերի մեջ մենք գիտակցում ատի իմաստը, աւել),

ար

բառնրը մեղ

փողարմատների իմաստը,

ամաՀակոարի մար, Դատին Հ ո իր ամբողչությա

-արան,

-ող,

-

իմաստով այլն

այն

ց

իրեն բշնց բաղաղրիչ մասերի'ձնույթների իմաստով, Համարել Հասկանում ենք, որ, օրինակ, նակում Լ ընդՀանուր (Հ վաշ աեղ (արան): Պարզ որ ,

դրա

աար "Ն

ստաղիոն,լեկցիոն, ավիացիոն այլն. ծ. ալ, իալ, ինելվերջացող բառերը, օրինակ" լեղալ, լոյալ, ման տերիալ,ղիֆերենցիալ, մատերիալ այլն. 6. անւո, ենւ, աւո, ատա, իտ վերջացող բառերը,օրինակօ̀կուպանտ, ղիվերսանտ, կոնկուրենւո, ղիվիդենտ, լաուրնատ, դեպու1. որ,

ատոր,

եր վերջացող բառերը, օրինակ' ռեկտոր, ղիրիժոր, չոֆեր, բյուրզեր ն այլն:

Լլնատոր, կոմուտատոր,

Ց 38. ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՏԵՂԱՇԱՐԺՆԵՐԸ

Հետնանքով սովորաՀասարակական-քաղաքական ւտոեղաչարժերի

լեզուներում կաւոարվում են բառապաչարիփոփոլսությունննր, ինչպես. ա) Առաջեկան կամ գործածական դարձան նոր Հասարակարդի, սովետական նոր կենցաղի մչակույթի բառեր, ինչպես, օրինակ, ձրջկնետրոն, միլիցիա, սովետ, ՄՏկ, կոլտնտեսություն, սովխոզ, էլնկտրակայան, ռադիո, զործկոմ, օդանավ, բանթղթակից, ւմբկոլ, Հարվածային,ատախանովական,. չքանչանակիր,աչխր ն բար

Հունա լատինական եությանը պերացիա նչանակում | միասին, մեկա, - . բար, պնրա) անելը Համաշխատուբո ասենք, անձնավորությունը նոյնպիմի «եաա ս

է|ժյա

բառը

(ացիա), ուրեմ,

մա

ււ

ո-

,

՛

աշխատակցություն,

միասին,մեկտեղ(կո) աշխատտանը ման յուն իվկոռպերատոր' այլն: ԱոՂը

ատ-որ)

ն

նորագույն փոխառությունները Բզիսով, կարելի Լ բառակազմական

Մ

Մ

յուսներից իրենց

սակավճյուղավ

տարբերել մով նա

ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ.-

ու

«իոննը,

այլն:

ծած բ) ետին պլան քաչվեցին, մոուսցվեցին, անգործա

կենցաղի ճամարյա անգործածական դարձան Հին Հասարակարդիար ն

կամ

երնույթներն իմ բառեր,օրինակ քաղաղզետ, արտածայտող բաղմախիվ մատների, վերջավորությունների' Վելթների նան սկիչ, զղիր, կոո,նւծւսնդ, գավառ ուրար, քյոլսվա, ինչպես նրանց ճանաչելիությամբ, նվազ բանակամ հորիվանատուն, զրարարի ւսյլն: բարբառների ա2 բացի մեջ առկայությամբ ենի ճանաչման ընդՀանուր զ) Բառապաչարի ւտերմինղիտատելխնիկական կա ող Հարստացման, Հաւկանիչներից ֆանի նս ներիմշակմանՀետնանքով անչրաժեչտաբար Հարություն առան կարնոր " աու ի Հատկանիչներ ու ածանցների

ությա

բ

ոուսե

որուվո

ու

-

ու

ե

այս

.

կո,

ա որ,ավո,

,

Հիեր, դն,ղիս, ղիս,ւզըն, կրո,

,

ռե ն

մի

|

զրաբար

միջին Հայերենբաղմաթիվ բառեր, օրինակւլարեւո,

կաղմված լինելը, նախարայերով օրինակ" բանա Ց ենրով ՀՀ ա Լոտ ածանցով Հիերրոլա, եգրաացի փորանս ո"որվենցիա, ավտոնուվա, պրոսպեկտ, ռեֆերատ այլե. Ղրի դիսցիալլին,պրեզիդենտ ճամալսարանիստտ, ճեմարանիստ, չարք

ա

կամ

ւո,

,

կ

ւււ,

,

)

ու

կաղմվածունենք մի չարք

|

զոյ,

Հայերեն բառեր նս, ինչպես թառիստ,

ղաչնակիստ,Հնչակիստ ն այլե:

արկ,Հեծան,Հւուտոց, ի փաոս, ընդՀուղ,Հանուն

այլն:

ընդունած:Ռուսական լեզվի մեջ լեզուներից

ավ գուն կարճարեց ժողովոգական ւայլն:

սարե ոլո ա մեճ

հն

օտարաղզիյիոխառությունները (այսսլես,օրինակ1̀866Թվի չատ 30.000 օտարաղգի բառ է նչված ոուսաց լեզվի մեջ): միբառարանում Եվ ուրիչ կերոլ չի էլ կարող լինել. են մի լեղու ցանկանում Լ ն տեխնիկայի մակարդակինՀասնել, զիւտութցյան ցավորկուլտուրայի ճչղրիտ տերմինարանություն ունենալ, անխուսափելիորեն սլիտի Փոխառություններից |լսուսավող Հարստանա փովլսառություններով: նչավակված կլինի կաբիլեղվի դիտական ւտերմինարբուսնությունը լա ն չի եղել ոչ մի «մաքուր» լեղու, այդ թվում ննտայնությամբ: նան Հայերենը: Բավականէ նկատի ունենալ, որ օրինակ` բուռ ւղրոֆ. 10.996 ւովյալների, զրարբարի Աճառյանի«Արմատականբառարանի» որում 1411Լ-ր' արմատ է, Ը "զ ւր Ը Ր ար մաւոի ց ր յոլ փոխառ են

ֆՓիչ քանակով

Ր կչոտությամ բ, օրինակ" աճուկ, չմուչկ, տերություն Բը Հ

՛

ե

չմ

ւ

Հի լ ւ Հ աղբյուրն այնուամեՀան ոո Ա Ն հնական նայնիվ ե որի բառակաղմությունը, զմի ոխավա միջոցովորանոր բառեր են կերտվումմտնում «Բ նՀ Ի օրինակ լ Լ Ղվի զոոսճարանը, կերսլար, ւոնղաէ-թ, առա

ե

մ

ն

ն

դործարկկլ, մւատույց, զերակատարել, բնաղիծ, բացառել, նիսւտարարություն, Համակենտ-

բոնում, ականանետ, ականորս, ւսռաջակալ, դիտանցք, ղորասյուն, ն ւսյլն, ն թնանցել այլն: ղ) Բառակաղմության նորւոենիկա են Հանդիսանում նորադույն Հ

րոք աավումնորը,

,

են մեզ անցել ն ռուսական բավական լեզվից Ի՛Ղ ող զտել մեզմուռ, օրինակ ՍՄԿՊ, ՍՍՌՄ, բուծ, Համկ(բ)Պ, աչլօր ն բաղմաթիվ այլ Հապավումներ, որոնք բաժանվում են երեք ւյն Լ Հնչյունային-(ոառային ւոեսակի,

ԼԿԵՄ, ՍՍՌՄ ն

'եղու

'

.

այլն),

(բուՀ,

աա ա Աա

հյայլնշ, խոն,

կըրթբաժին,զյուղսովետ սականորենանձրաժեչտ չի նուամենայնիվ, որովչետն զրանցու բազմաթիվբառեր, ինչ

այւիեքն' Հեչյունավանա աչխօր, ժոլ«ետք է նչել, որ որքան էլ կննլինեն Հապավումները, այոլ դրանց առաչացումը

աա յլո:

ազար

կա ելի ու

կԵՄ,

առա-

ւալ

(

ն

էայ ՀաճախԲոն, օրինակ" արտասանել, ա

իու

բացասել,ապացույց, անի

Լ նան ար,Ն ր աաա կենդանի Ն խոչոր տաղրանք, ռուսերենիրեղց թա: Կարայի ոի օրինակ' ընդչատակյա, ճակադործել, ած աԱ" Հակագաղ, ղրաշաշար, ականանեւտ Հարյուրավոր

տեխնիկան

այլ

բառեր:

ր

ԿԻ

ն

,

ւ-

ըստ

702-ր' արաբե918-ր' Հունարենից, կերենից, 1-ը՝ ասորերենից, ։

ե

չ

ի

ր

Է ւսյսօր ճիչեցնել, որ օրինակ' ոչլսալր,բակ, րենիցն այլն: Միճաղելի դավառ,ծանը, լեղի, ծաղ, աղզ, աղատ, բժիչկ,կոչիկ, Հաղար, արկղ, ղաղութ, ղույզ, ամբիոն, զաղափար, պալատ, մաչկ, զաղար, կոնք, կիմ», ջուլՀակ, մկրատ, մելսակ, ն վերջապեսԳուրգեն, Սուրեն, Երվանղ, Արչակ, Պողոս, Պետրոս, Հովչաննես ն Հարյուրավոր այլ մաքուր Հայերեն են անձնանուններ,որոնք նվիրազործված են Եթե անցյալում երեում,Հանդիսանում փոխառություններ: այսպեսԼ եղել իրականությունը, ն Հայերը անչրաժնչտ են Համարել ե փոխառությունները, ապա նոր ժամանակներում,երբ գիտությունը են` տեխնիկանլսորացել,ծավալվել սւոեղձելով Հարստացել տասնյակՀաղարավորնոր տերմիններ,ինչպե՞ս պիտի կարողանար Հայոցլեղուն նետ չմնալ առաջավոր լեղուներից, են չղիմեր փոփոԵվ իղուր է մեր արեմաաչՀայլեղուն խառությունների: անչամար խառություններից, Հորինում «ճայացի» անթիվ ն ւռելսնիկական բո«եզրեր»(տերմիններ), Սարգմանում ղիւտական ԱՀա կաբինետային, այդ տերմինները: օրինակ ձեղ մի թանի լոր «Հայացի» տերմիններիցկամ «եզրերից», որ բերում Է իր զրթի մեջ ու

| ոէեն, Տվ ատն , րին Գար անճասկաղալի ԿՀ աներին ՊԱՂ ԳԱՃ, ւ այն,բի. Ճ5Ս, ՄԱՄ, ՈՒԿԲ,

ԻԼ, ԻՍ,ԱԻՍ

է) Բառապատճենումնե լոզվի բառապաչարի Հարստացման Լե արանժամանակներում կարնորմիջու մեր նախորդներն ԱՆԻ անցյալում ենը Հունական, լատինական լեզուների բառերը

Հասկանալիորեն,

ես,

ու

ու

Հակ.Տաչյանը:

լոորչում

- աան տարրարանություն լրոթարանավոր ՀՓիմիա

աժածշնաքասցախականմոնորրոմոցետի

Նորա

Հեռավոր լնզունորի) կատարածփոխառություններ: Ր: վրուղական բոլոր լեզուները անՀամարփոխառությու ն ններ ուն են' իրարից ն Հունա լատինակա

ե,

արնան

ֆերրոցիանձիղրիկ երկաքախաժաջրածնական ժեղիլպրոֆիլամիլամին Մեղիլ։լրոֆիլամիլավչափուտ

ւ

-

-

ԱՀան

-

9.

ւտարրաբանական մի «սիրունիկ» տերմինաչար Հայերեն

կնդրուկբառից կազմված. կնդրեն

Հաղորդում Լ ՍովետականՄիության այլ ժողովուրդների այդպիսիք որոնց թվում ն Հայերենին: Դժվար է պատկերացնել լեզուներին, ղիտականլեզվի զարգացումն առանց ռուսերենի այս օզՀայող

ԵՇՈշ6ո

--

կնդրալ 2/12:)| ան

կնղրին

նության:

ԵՇոշյոծ

-

Խնդիրնայն է, որ այսպես կոչված միջաղգայինբառերը Համարյա ամեն տեղ բոլոր լեզուներում տարբեր արտասանություն ունեն, են փոխառնող լեզվի Հնչյունաբանությանն նրանքՀարմարվում կնղրոն ԵՇոշօո ձնաբանությանը:Այսպես, օրինակ' ինտերնացիոնալբառը Հնչում է կնղրվուտ ԵՇոշօ)16 տարբեր լեզուներում էնտրընասիոնալ, ինտերնատիոնալ, ինթըբնեյ-- ԵՇոշ)1Շո կնդրուստեն նման ն Հայ ո՞ր ձեր պիտի վերցներ լեզուն այլն: Ո՞րը, չրնալ կնղրուստկեն Եօոշչկմյոծ ղեպթերում,էլ չեմ իյուում այն մասին, որ Հաճավսմիննույն տերմինը. կնդրենվուտ ԵՇոշճո)1Շ կնդրւստ ԵՇՈշ02էՇ տարբեր իմաստներԼ արտածայտումտարբերլեզուներում: ԱՀա այս նե նման կնդրիդին ԵՇճոշյմլոծն այլն1: մեր բոլոր լեզուն Լ Հանդիսացել դեպթերում ռուսաց ն արձաառաջնորղն ուղեցույցը, կարող ենք ուրալոությամբ Լավ է, որ արննլածայլեզուն իր կազմավորման Լ նազրել, որ մեր լեզուն չատ չածել ղրանից: Նորադույն օտարազգի օրից ունեցկլ Աբովյանի, է Նաղարյանի մեծաղզույնմասը մենք ընդունել ենք ռուսերենի նււան փոխառությունների Նալբանղյանիառաջնորդներ սաց լեզվի նման են այղ փաստը, օրինակ" նա միջոցով, ապա որոնք իրենց վկայում ձնով իսկ ուղեցույց, թն ոչ էլ այժմ պիտիտառապեր ն տոննա, ոնոլյուցիա,պարտիա ավիացիա,բրիգադա, կնղրուլինի կոնսուլտացիա, այս երկաթախաժաջրածնականության ն անբուժելի այլն: մորմոթով... ՊարզԼ, որ արնելածալպրակտիկ թ) Ազգայինն «միջազգային» ձների մրցությունըն դրա արղներգործուն լեզուն, որը Հեւոարղյունարերության, փոխառության յունջքները.--Գիտատեխնիկական ւռերմինների զյուղաւտնտեսության, Հասարակական կյանքի է ամենօրյա կարիքներն նման ալիքը բնականաբար ւատանեցմինչե ւայդդործածբավարարում, Հի կարող ւզրոժեկտո- Հոկտեմբերյան բության Հետնել,ն ի պատիվերա վողՀայկական տերմիններից չատներիՀենարանը,առաջ բերեց Հայպետք Լ արձանագրենք,որ նա Հինց սկզբից Համնմատարար վական ձնի ն «միջազգային» ձնի որոչ մրցություն: Հայկականտերզերծ Լ եղել այղ վնասակար ն ռուսական լեմինները սլաչարումներից: պիւոիֆննություն բոնեին եվրոպական է եղելնորագույն մեջ փորձված ւոնրմինների իրենց փոլառությունն բեղ Վ ռուս կայանն Հավասար, ե այլ ազգային Ճեր առաջավորլեզվից մչակվելովնրա անմիջական զդեցության րում սովեմեր Հանդերձ' 4նին ազգային ւռալով ւուսկ,Հենց նրա'ռուսերենի առաջնությունը ընմիջոցով ել ւմ « տական չի կարող ոչ մի րուլե Հւսնդուրժել ծասարակայնությունը Ռուսաց լեզուն փոխառություններ: ն ւս ավելի մեծ չափերովՀանդիսանում իմաստի, ամենափոքր աղճատում կամ բովանդակության թեկուզ Լ գիւտատեինիՀանուն Մեզ ճամար ձնի աղդգային պածպանման: անճչտություն մաանՀրաժեչտ ւռերմիններ Լ, իսկ աղբյուր մեր լեզվի կարնորադույնը բովանդակությունն ձեր՝ նրա Ինքը նավօրոք Համար: զր" որման կամ Հընթացս մեր լեզվից ինքնարերաբար Այդ իսկւպատճառով միջոցը: օտարընդունելով անշրաժեչտ ւս զգիի բառերը" ղուրս մնացին ղործածվում արդեն մշակած ճչտած ձնեերով այն անցյալում որոնք Հայերեն բ առերը, իմաստներովէինառ մեի չգոյելավագույնի. իրապուչտ, ւյսսլես՝ նյութաւղաչո, ուսուցճեմարան,կաճառական,Համայնավարական, Քառախոսական ծամասնական, ղիտողություննե ր Հայերենգիտական լեղվի մասին. 487զրեցՀաԲարի, ՎԻ կորուս Վիեննւս,1926 թ., էջք 1 ԱԱ Տաչյան, Հապետն մի չարք մատերիալիստ», այլ բառեր փոլսարինվնցին

կնղրուլ ԵՇոշօ1 կնդրուլինԵՇոշօնոծ -

--

ու

-

-

-

-

--

-

ու

|

ու

ոու-

կեդրուստննի,

'

ու

նախա-

արի նաաԱւ բողունակ զդեչուն

Գո

աա րու

նորագույն աղարավոր

դիճացել Հասարակական

ավան,

ընդունած, ի ովԼ մ Լ ւ

----130

նա

ու

ու

արդարացրածՀետ

Հակառակը"

Հումխակարգը,

ու

բոլչնիկ,ակադեմիւ,, ակադեմիկոս, կոմունիսո, ն ոլրոֆեսոր ռերով:Որքան ծիծաղելի այլ բապիտի լիներ մեղ

Դրամազլուխ կամ անվանելը

են

մեր անվանի

ու

երիտասարդլեզվաբաններըն

Համար մեծ չավփաղանց «կապիտալըջՄանուկԱբեղյանը,որի վաստակը

մասնավորապես

Լ մեր լեղվի

«Մատերիալիզմ ռաստեղծման մեջ: էմաղիրիոկրիտիՑիզմբ» նյութապաչտություն ա» փորձաթննաղառտություն բժչկական, ռազմական, իրավաբանական, Հորջորջն աշխատանքային, մի երկրորդերնույմ նս. «րցության մեջԴիսնորվեց մի չինարարական ւսյլ մասնազիտական սարանական, Հետ չար բառարանները հան Հայկական տերմինների նրանց ղուզածեռսկսեցինդորձածվե տասնյակ Հաղարավոր նոր ւռերմին վել Հայողլեզվին միջաղզային տերմինները, դեռ Հե կարելի ն թե երանըի: ասել, քեն կան նրանց մեջ անրնղունելի բաղմաթիվբառեր, զորակչոում Հաղթանակում, օրինակ" նրանդ դերը չի նսեմանում կեեսարանությունայնուամենայնիվ, Լ, դրանից: Անվիճելի բիոլոզիա, երկրաբանություն զենոլողիա,, զյուղատնտես ազրոնում, մեր բառապաչարի տեղաչարժների մեջ, չափազանց լոչոր Հաթարակական ար սոցիալական, գաղափարախոսություն նեցան Հայերեն իդնոլոնշանակություն թարգմանությունները (անչուչո, ե

է

բա-

բ

բու-

ն

ն

ն

բառ նան

'

են

ու

ու

որ

-

-

Ր

ոաություն --Թնորիա այլն: կապակցությամբ պե եկատիունենալ այե, Բրոմ Հայկական Հեր վերածվում միջազգային բառի մի Հոմանիչի նեղացում -

ե

Այս

թանում

յո

ոք

է

իմաստի

Լ

որոչ

նան

որ

օրինակ'

բանասիրություն : կարթե ֆիլոլոզիա, սզաում նչանակել այլ միայնւոնքսամ րթանական-եզվարանական Փիլոլոզիա, էլեկտրա, Միայնաաոոքօոօգ, իսկ նրա Հին : իմաստիՀամար որութ լսարան միայն Լ տրամվայ, հ

ոչ

շարչ

-

նչանա-

նչանակում միայնսենյակ-լսարան, իսկ ունկնդիրների իմաստով դործածվում Լ | աուդիւտորիա, դասընթաց առակում ձեռնա դասավանդվող ղիսցիպլին Լմիայն կ իսկ կուրս գործածվում դասարան |

Ա երՍի միանիմաստենրով: արղյունքն այն Լ, է դառնում, Հայոց ղուն ժան նույնիսկ ավեի Հարուստ այդ միջազգային բառերի Հեղինակ փո«Ես գոՀ լեղուները: Այսպես իմ գամայն դրական

րո

ա», կարնաԹյան

այլ

ս

ն

որ

ն

եմ

դասընթացից»

ն «Ես

դոճ

կաղմենխ ույն' կուրս արթաճայտությունները այլ լեղո, ենըը սզնետթ բառով, նույնըն այլ ղեւղթերում: Ավին պլաշանջը միչւոեղելԼ ն այժմ Լլ մնում| ԱՐ" են րանք, Լ" ովթեր ծուլանալով բառերը, սով ՐԿլ Հայերեն աղզային ձե մեջ ն կամ արչամարՀելով Նծում մտարբերելու են մուզեյ, ւռելեֆոն,կոնցերտ, ւոուտ, ֆ դրա, ն խրոնիկա ժեք Հասկանա այլն, լի փոխանակ երանց լիարճիչտ Հայկական ձել,բի,այն է" ոախոս, | կե Հեկ աց, Թանգարան, Համերդ, ժ) Թոչակ,

«իաղվում սաիպենդիա աֆի ,

ու

ամբիոն, այլն: Տերմինաբանական բառապաչարիճարստաց արո մանները դերը.Մերլեզվի ման, վորման ճչտման,նրանց լրատու

ն

:

ն

փոլառությու նների ձնագործում կխոչոր ղ եր խաղացին մինչնյժմ Հրասուսրակված մասնազիտական բառար անները, որոնց կաղմությանը մասնակցել

ու

այստեղէլ կան երբեմն մոտենում

թերություններ,մի են

Հրատարակություններ

չարք

ւառացի թարգմանության ն Համարյա են ռուսերեն անչասկանալի Համար): չիմացողների ժա) Քայափոխառությունների նոր տեխնիկան.-1943 թվին Հայոց լեզվի բառակաղմության, ն ոչ միայն մեջ բառակազմության, կատարվեց արտաքնասլես ւննչան մի ւսյն լիսի ւոեղաչարմժ, որը դժվարթն Հնարավորլինի զերազնածատել:Ես նկատի ունեմ Տերմինաբանական որոչու մր «ՍովետականՀայաստանի»ղորկոմիտեի ծածած

էվակուացնել, կոմբբնացնել,մոբիլիզացնել,օկուպացնել,մո-

տորացնել, բայերը Հաստատելու նորմալավորել, նորմալացնել

ն

գործածությանմեջ ղնելու մասին: Խեղիրն այն Լ, որ այս 7 բառից 4-ր իրենը որակով միանգամայն ւոարբեր են մյուս երեքից: Մուտոն բացնելը,նորմալավորելը նորմալացնելըսովորական Հայկական ններ են նորմալնե մուոոր բառակաղմությու բառերից. այղպիսի մենք չատ ունենը, օրինակ ակտիվ կաղմություններ տիվացնել, ալասսիվ պասսիվանալ, ակտիվանալ,

փոխառյալ ռա

ն : տրաղոտո Լ այլն: Ինչվերաբերում տրակտորավորել բառ այն Է' էվակուացնել, չորս Մորիաառաչին բի» կոմբինացնել, -

Լ ասե, պեւոք

ոմՄՄիարա ո ար, ' հաախոխառունյա Հայու լեղունղարեր ղուրկ չարունակ որ

ղրանցով մի նոր

ղուռ

Մ ռակաղմության մասնավորապես

Բանն ւսյն Լ,

որ

աղգիբայերփոխառնելու կարողությունից

բացվեց

ւ ը

Լ

եղել

օտ

"

ը

ասնՀչրաժեչտ ղեսլքում դիմելԼ մինչն 1943 Թեվրբղիմում Լր միայն նկարազրական կամ ճարաղրական միջոցին,չայսսլես, օրինակ' ասում եինթ մոբիլիզացիայի ենթարկել,օկուպացիայիենթարկել ն այլն: Այսպիսիդեպթերումոչ միայնմի բառի փոիլխարեն երկու բառ Լինք զործածում, այլնորոչ չափով աան Լինք իմաստի ճչտությունը. չէ՛ որ իմասն

ու

ւոով մի քիչ տարբերեն փոխանցել ն փոխանցման ենթարկել, ՀարՀարկադրման ենթարկել,ուրեմն ն մոբիլիզացնել մոբի-

կադրելն

մւոնողնոր բառերիուսումնասիրությունը: Լեզվի ղզարդացման նոր սուլում նրւս բառապաչարի մեջ մւոնողնոր յուրաքանչյուր կոչվում են նորաբանություններ բառերը )1: Նո(ննոլոզիղմներ րաբանություններըլեզվի մեջ մատնում են թԹե՛ինքնուրույն բառաստեղծության ճանաւղարչով, թԹե՛փոխառությունների,ն մեծ մասամըՀանդիսանումեն դարաչրջանի առանձնածասկությունները արտածայտող բառեր,ինչսլես,ասենք,սովեւո,կարմիրբանակային, լենինյան,Հարվածային,կոլւոնչոեսություն, տրակտոր,Հերթափոխ, ն կոմերիտական այլն: Հարուստ Լ առանձնապես նորարանություններով մեր լեղվի ղարդացմանսովետական ուլը. Համարյաամենօր մեր աճող ծավալվողբաղմապարիակ կյանքը առաջադրումԼ նորանոր բառերի պան ղրա Հետնանքով Հանց, է ՀարյուրավորՀւալեղուն Հարստանում ղարավոր ըս որում ղրանք Համարյա նորարանություններով, միչ ն արագ կերով ղառնում են ժողովրդական զանգվածների սեփա-

ու

լիզացման ենթարկել, ն օկուղացնելօկուպացմանենթարկել այլն: ու

Սակայն,բացի իմասոի ճչզրտումից

այս բառախնայողությունից, եոր բառակաղմությունն ունի մի ուրիչ ավելիկարնոր նչանակուՍյուն նս. նա ՀնարավորԼ դարձնում փոխառնել օտարազգիբայեր այն դեսլթերում, երբ նրանց արմատները Հայերենում գործածական չեն կամ չեն Լլ կարողլինել, որովՀեւտն իրըն այդոլիսիք նրանքդոյուԹյուն չունեն նան ուրիչ լեզուներում. օրինակ,ոչ մի լեզու չունի օկուպ, էվակու, մոբիլիզ, կոմբինմասերըիբըն բառեր,սակայն ու

գիտակցելով իմաստները նրանց մոբիլիզացիա, կոմբինացիա, օկուբառերի մնջ' մենքսկսեցինք կաղմել ղրանցից լեզվի բառակազմության անձրաժեչտ բայեր Հայոց ւոյն է' մեթողով, պացիա փոխառյալ

ու

լ

ու

կոմբին-ացիա կոմբին-ացված

կոմբին-ացն-ել էվակու-ացիւս

էվակու-ացված

Թե

էվակու-ացն-ել ն.այլն:

ո՛ր աստիճանի լ կենսական որին դաբերով կարոտԼ եղել Հայոցլեղուն, բայափոխառությունը, երեում Լ նրանից,որ չատ կաճ ժամանակում այսվիսի փոխառությունների թիվը Հարաւոացավ

նորերով, օրինակ' ն կոորդինացնել, այլն: դիֆերենցիացնել

'

3 36. ՆՈՐԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՀՆԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ.- 8ուբաթանչյուր Հասարակության մեջ, Հատկապեսչրջաղարձային, Հեղափոխական ժամանակաշրջանում նկատվում,ենւ մեղվի քարա" ւզաչարի լսոչոր տեղաչարժներ, որոնը ի միջի Հեւոնանքը, ւսյլոզ, լինում է այն, որ բառերի մի զգալի մասը մնում ինքնաբերաբար դուրն ակտիվ բառապաչարից ե ղզալի քանաընդչակառակը, նոր բառերեն մտնում լեզվի մեջ իբբն արտաՀայտություն որ ն

կանություն: մեր լեղուն իր մեջ մերեց «Սովետական Արագությամրը Հայաստան»թԹերթի' ՀայրենականՄեծ ւլատերաղմի ւռարիներին ստեղճած կամ որդեգրած Հարյուրավոր նորություններ, որոնցից է Հիչատակել կարելի մի քանիսը. ականանետ, դեսպանորդ, զրաչա-

Հար,վայրասլաց, տորսեդակիր,օկուսպլացիա, մոբիլիզացնելն այլն: Ստորնբերում նմ Տերմինաբանական կոմիտնի1943 թ. միայն մեկ նիստում Հաստատվածտերմինների մի մասը. իբրն նորարանու-

թյունների ցուցաղրում:

Ռազմական տերմիններ

Ականանետ կոմբինացված

կկանաձի .կրակաչերք Ականորս Հեռաձգություն Ավտոմատավոր .Մատույց

Բնա գ իծ

կությամբ անրակեցության գիտության ,

տեխնիկայի նորությունների. րառապաչարից դուրս մնացող, Հ նացած անսովորական ղարձող բառերը կոչվում են «նա բանություննե ի (ա բիաիզմներ), ար նակ'է

Գեւտանց Դիպում

ու

բարեգործական, կուսանո

Փաղաքազլուխ, թաղապետ, Թեմական, զեմստվո, վերատեսուչ, ն ն մորեխակոռ, ակցիղ այլն: Տեսական գործնական ,

տեսակետի անչուչտ, ավելի կարնոր Լ Է

լեզվի մեջ

Զրածածար

Մարտակարգ Շարասյուն

Տայրամլաց արանել

Ն 1Նո Է : Շասարակությա տերմինընեղ առումով բրարանություններ նչանակում

մե ջ օրինակ՝ ռադիոյի փոխարեն ձայնասփյուո, ոճի փոխարենստիլ, զեկուցմանփոլխալրեն զեկույց, փոխարեներզաճանն այլն. սակայն մենք չենք ղրաղվում այս երեույթի

րեղունված այս կամ այն բառի փոխարեն քմաճաճորենզործածվողնոր

բառ,

կոմպոզիտորի նությամբ:

ֆ

ինթնավզնաց Տորւղեղակիր ինքնաչարժ Սրբարաժին Գ յուղատնտնւոէ

սական

տ

ե

| :

|

ըմիններ

ի

|

ԾՄայրատում Փոչեմրիկ

Լրատնկում Սուվկա կոկոնակալում Փորձարար Խողովակալում6 Սպիկաթիթեո

'

|

Բարամրիկ1

կամ ածանցման Մեր, ինչպեսն բարդացման եղանակով: ցով'

բոլոր

լեզուների մեջ նոր արմատ ստեղծելու,խոր ադղզերի քաղաթակիրի Հռրինելու Հեարավորությունը լոապարվ կամ արմատական բառ է. ոչ մի անչատական ում ցառված

կամ Հավաքականմարմին այսօր ի վիճակիՀէ ստեղծելու նույնիսկ մեկ արմատ: Այս նչանակում Լ, որ արմատներիԹիվը ավելանալ քաղաքակիր|մ Հի աղզերիլեղլուների կարող:Սակայն, իսկ ւն իչարկե,ւսյսսլեսՀի եղել վաղ անցյալում, ժողովուրդների լեզուների( մեջ'չ յաղաքակիրի ն մանավանդ կ անվիր փաղաթավիր ԸՂշ"ՐԻ Է"Ղ 1Րր թ Հավանաբար մասամբ նույնիսկնոր ժամանակներում: Բայցանի որ այժմ արմառոներչեն ստեղճվում, իսկ լեղուներն ունեն Հաղարավոր արմատներ,նական է, որ դրանք մի ժամանակ ռսւռեղծվել են. -

8 31. ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԲԱՌԱՍՏԵՂՄԾՈՒԹՅՈՒՆ.Բառերը,

ինչպես արդեն ղզիտենք, իրենը կազմությամբ լինում են' ա) պարղ կոմ արմատական, բ) աձանցավոր, զ) բարդ, դ) բարդ ածանցավոր: Սրանցիցառաջին տեսակը"պարզ կամ արմատական րառը անն է. մեզանից կաղմելի անատեղզծելի ոչ ոք չի կարողայսօր սւոնղծել ջար, տուն, ձի, սեղան, ն այլ պարզ այո, երիտասարդ Հրապարակ, բառերի նման որել բաո, մինչդեռմեղնից յուրաքանչյուրը կարող | ծանոթ արմատներով ածանցներովուղած րուլեին սսեղծել անսաՀման քանակությամբ բարղ աձանցավոր, կամ բարդ ածանցավոր| բառեր: Սրինակ' Թանաքարմատիցկարող ենք կաղմելենթա-

բնաձայնական արմատ նե 3680 անծանոլմ արմատ, արմատ, որ փոլսառություն չեն ուրիչ լեղուներից: Դրանիցբլսում Լ, որ այդ 4700 արմատի մեծ մասր ստնեդճելեն Հայերըն այն ցեղերը, որոնցից կաղմավորվել Լ Հայ ժողովուրղը ւյն ժամանակաչրջանում, երբ դործումէր բառաստեղիՀարկե, ձուցյան կամ արմատաստեղծման օրենթը: Մարդկային Հնչական լեզվիառաջացմանւսնՀիչելիժամանակներում,երբ լեղուներն ունեին բառ կամ տրմաս, բայց ՀեւտղՀչետեկարիք նին զգում սակավաթիվ բառերի, որպեսղի արտածայտեինչրասղատող առարնորանոր

խանաթասիրական, այլն, Սանաթառետին կարփոջնտու, որակաղմկամ նորաստեղծ բառերի մի մասը, զուցե

իչարկն, Հարց Լ ճաղում, |մնինչպես կարելի է մի բառերից: Այստեղ, արմատից ստեղծել Հարյուրավոր Հազարավոր նոր արֆանի

ու

թանաք, թղթաթանաը, ընդիանաթյա, թանաքավոր, թանաքային, լիաթանար, խանաթալի, |լ|մանաԹանաքթավփոչի. ենքախանաթային, ն

բրոն պետքչի

ն

այլն: ոչ մեկը, ե

արմա,

ընդամենը4760

Հասկաների երնույմներիՀւսսկացությունները, միանկամայն ու

կանալի բնական Լ, որ անձրաժեչտ նոր բառերը պետք Է ստեղծեինիրենցիսկ ունեցած նյութից, այսինքն' նույն այդ սակավախիվ ու

ու

զա, մի մասն էլ գուցե Այղ բացաւորելու Համար վերցնենք մի պատմականօրիմատներ: բանավոր կամ նույնիսկզրավոր լոսթի մեջ այս կամ նակ. որ արաբական լեղվից Հայող լեղվին Լ անցել կեղենբառը, այն նպատակով ղործածված լինի կամ չլինի, բայց փաստրմնում Լ ն արարերենումնչանակում գրքիթերթ: Այս փոխառությունը կաաստ, որ թանաք բառից, ինչպես բոլոր մյուս տարվելԼ ոչ ավելի վաղ, թան 7-րդ դարում, որովչշետն այղ ժամենք կարող բառերից ն որ ենք ուղած կաղմել բառեր,որպեսղի Լ սկսելարարների մանակից Այդ Հայաստանում: ւյն նոր իմաստները, արտածայտենը ւտիրապետությունը որ ստեղծվում են մեր լինում ղիտության, Հետո արաբերեն ե ընդամենը «թիլաֆփա»կեղեն բառը7-րդ ղարից ւռելսնիկայի մեր Հանրակեցության վարդացման Հետնանքով: աաաարորաարաարեի Նորբառեր կազմել կամ ստեղծել մենք կարողննթ միայնարդեն ձանոթ 0բենքը,իճարկե, առանց բացառության չի լինում. 17-րդ դարում Հոլանդացի արմատների աճանցներիմիչո-

բրեթ

է

ժամանակ

-

1948, կոո" '

ու

հ ԷԶ րերա վու ԱիՔարե արջի Հիա մեջ Հորինվել լ մախից շրաԱ եեթե մելու ուծարմա, Հայերն Հանված. ոա

Լաղարյան,Ուղեցույց

Տերմինաբանական Կոմիւոնիորոչումների, Երնան,

ե

ուրիչ օրինակմեղ Հայտնիչէ:

մուտ

ւուսրվամեջ այնպեսէ Հնչյունափոլվավել Հայերենում, որ | մարդիկ կամ վելի սւռեղծում, արմաւոներ վաղ անցյալում նորանոր դարձելէ անճանաչելի. բստ այսպես, Հր. Աճառյանի «Արմատական որ յժմ չունենք: Լ մենք ւոելսնիկան, որն բառաստեղծման ձիչտ' բառարանի» ւովյալների, ւս յմ բառը մեր բարբառներում վերածվել |լ | եղած տելսնիկան նախնական արմաւոի Հնարավոր Բառաստեղծման ձնի,որոնքբաչիսվելեն 4 իմբի' ա) կեղեն, կեղուի,բ) թեղն, | կեղեր,

Քեղեր, զ) կլեղզ,դ) թլեպ, թլեվ, թլեֆ, թելեֆ,

ղալար.

ածա

մի քանի

փոփոլսվածձներէլ. զիղիվ, գեղեր,ՔՓեղվունք, Փեվիխ, ղալաբլ Մի՞թե պարղ չէ որ, ասենք ղալաբ, դեղեվ, Քեվիղ, զիղիվ, կեղեվԼ կլեպբառերն ավելիւոարբերեն իրարից(թեն միննույն արմատնեն), ան բնու իու, բառ, րար, րնր կամ' կուռ, ճուռ, բուռ ն կամ' ճու ծյուղ, ծյուղ, ընձյուղբառերը, որ արղեն ւոսրբեր են չատ

արմաւոներ

Կն

չոչ

ե եղել

է մի

ժամանակ, երբ Հայերի նալածայրերըմիայն

մեկ արմատով, ասենք' «րուռ», արտաչայտելեն բաղմաթիվիմաստներ, օրինակ'4եռչթ,ուժ, լսելք, սուք, ավար,բարիք, պտուղ ն այլե, ւսյլն, քանիոր ուրիչ ազատ բառեր չեն ունեցելայդ իմաստներն արտա Հայտելու Համար: ժամանակի ւսյդ «բուռ» ընթացքում արմաարմատինման, գործածության «կեղեն» մեջ Հնչյունափոխվել |

ն

Է

ՀնչյունափոլսություններիտելսնիկանԼ, ամենատեսակ

կամ այլնս ոչ այլ իրն արգասավորությամբ, սիրտօրինակ' լույս-լուսավոր, Հնչյունափոլսություն, սոսկական ն սրրտուտ,

ԽՅԱԱՑ-Ճ:ԽԱաՑ,

կամ իրըն թեքման միջոց, չպրեխեն (վառաել), չպրալա վաոսեց), գեչպրոլանն այն

չափովմնացել Լ

լ

Մ

)

Նեո

որ

Էա ԵՆ ԿԱՎԸ, աա» արմատների իմաստներն

այժմյան լեզուների մեջ,

որ

այս

բայց

արտաղրական-ատնդձաղործական օրինակ

Է ռաներեն"

ծակասություն (ձւսկավսոսություն, իռանցել), վիղերչողրու|ա

),

որտեղ

մի արմատից ունենթ չպրախ, չպրոխ, չպրեխ, չպրուխ, կամ (նստա (նստած եմ), Ճ0-6ո» նս, Օա տուսերնն'Շախգու» ՇԾճո-ուե (ուզենալ), (վազում 10Գ-7 (ուղում եմ), 60-37 (վաղում եմ), ' աաա կայի Աա այ, իակ: նման Հնչյուերնում այս նափոխությունը կամ ձայնադարձությունըայս լեզուների մեջ ներկայումս ունի Հնչյունաբանական կամ առավելն ձեարան ոչ թն նական-բառւսփոլուսկան, կանարժեք: Ճիչւոէ, այսօր էլ կարող է ից, որ տնեանքով որե արմատ այնքան Հեռանալ իր

է. ն

ակայն, ինչանա պարզ միայն

Աաաա հարավ" ոո Տու, 11 աոմառոները, րութ վ նոր իրենց ւսրմատներ միջն ամ,Տղ բաժանելով իրբո աստները, առաջ արտածայտել Լ «րուոջ ի ո ախիվ

նան

աոգրն գցել» քցել

Լ

օրինակներից,

բառակազմական-քա Հեունավոթությա նախկի

վարանի նիգ" չափազան

արաւ քից, բայց այս երնույթը բնավ Լլ այնքան Հնոու լ չեն Ճեռքի դաղափարիը, գործունչէ այսօրվա Համար ն :զետք Ն ղիտել իբը այսպես, բուռր 4 բռնել բայր, բուռն, բոնի աճականնություն: Անչուչտ, պատածականորենԼ կատարվել Հնչյու ափոԼ, են բայր, կուռ կռել ւծւսկանը, նոր արմատներ ստեղծելը նան վաղ ն խությամբ կա թն ոչ մեծ կենդանու, որակական ւոսրբերությունկա այդ "1 նան ոը դարձել Լ օրինակ' ճիվա ճիվ, Հան. մեջ. դերերի անել: Այսպիսով ժամանակների պատածական Հնչյունափոխության ռաջին բաղաձայնի Հնչյունափոլսությամբ ենե -. Համարչատ մինչդեո Ք տարբեր իմաստներարտածայելու անցյալում, բուռ-կուռ-ճուռ: Այս արմատների ձայնավորիՀնչյունափուծանցչեչին Հասարակությունը, էլ ունենք բառ, կառ, լսությամբ քանակությամբբառեր ունեցող իսկ վերջին ման կամ Հնչյունաբաղաձայնի Հնարավորուբարդացման միջոցով նոր բառերկաղմելու կար,ն ձայնավորի նոր Հնչյունափոլսությամբ' ե օզտադորբնր այյն: ղիւոակցարար թյունից դեոնս Հեւոնանքով' ղուրկ լինելու Բեռըայն Լ, որ ուսով են բերում, ս այն Լ, որ ծում Լր բարը ամեն մի նոր ձնե, որպեսզի է եկած առաջ Հնչյունափոխությամբ բերը (բերք) այն Լ, որ Հողն Լ բերում, բերելն Լլ Հննց ույն բնոն Լ, նույն ---ծծ-շ---ծ-1 բարը, նույնբերը (բերքը), ( կամ նույնբոնելը չրաուբե (պտուտակ) Է նան. ճետեյալ օրինակր. զերմաներեն

լր

ները. կուռ նո,աաա

յ"

նն լ Հարու

Հրի

ար

»

օրին Կատաշազ լ 28 անցրալում, Լր ժամանակաչրչա ու

ճուռնկուռ ԱՏ «Իջ Լ.այսին ուն րոր «ոթ» թռչունի, միայնաո ո ,

ու

,

Բորուցյամը՝ ա

Բաո բնրում,

աի -ն-

Այժմ,

ՎՆ»

թվումԼ

ն

,

ն բեոնելը (բեո-ն-ել) րառնալը(բառ-ն-ալ)

բ կլին ի Հնարավո

ու

նն աւկ է,րացնել,

ն

ինչպես Լ ի թնն ինչպես

Հետաքրքրական

բառր ռուսական բանավոր լեղվի մեջ

վերածվել Է

չուրուպ

ձնի,

որ

փայտի մեջ

Հազցվող լեզվի մեջ. պտուտակի իմաստով մւոելէ նան զրական Բուլ րաորԸ կրկին վերադարձել կրկին վերաղարձել Է զեր մեջ ն այժմ զերմաներ զերմաներենի ը Ե է 1րաուրե, չուրուպ

Ա

ու

արմատները,տարբերակվածիմաստներով:

կարողանար արտաչայտել մաս-մաս եՐ իմաստների (գոյականի կրկնություն տարբերությունները, օրիՀայերեն. նակ'ճյուղ (մեճ ույւո) Հյուղ (դալար ոստ) րր ծյուղ ընձյուղձիլկրկնություն նոր գոյական), Հոր (գոյականի ուսո) ն ծիլ (ամենանուրբ այլն, որով նե սլատածականությունը կան ճոլովով Հատկացուցիչ Հատկայյալ նորարմ մեն վ-. րածվումէր անՀրաժեչտության, այսօր,ընդՀակառակը, (ջուր մարդ ջրկիր). չուի ֆու ՀեչյունաՉինարեն. փոխությամբ աուսջ եկած նոր ձները, բառաբարդման նիցի նիցի (լուր լուր լուրեր, լրաբ եո) չծանցյման ճապոներեն. | ւելսնիկայի առկայության սլայմաններումն դրական լեզվի ուղղագՆ ե Չէ" ն Անգլերեն. | ւուսյ-րայւտեր(չրիֆտ զրող- զրամեք ճնչման ւռակ,գիտակցաբար մերժվում | ԱՀա մի քանի օրինակ ամենարարդձներից. բրո սխալ աղավաղ ձներ.օրինակ' դոկտոր դոլուռուր, ընկեր Հնդեր,ականջ մաման

աայ,

-

-

-

|

Հ

-

-

»

-

չ

չ

ու

աարիԿան

ասո

Հ

Հ

Ի

"

կամ

-

--

| Հայերեն.ներգրավվեցիր (ներ-զլավ-վ-եց-իր ւ) ղու ուրիչի կողմից այլն: Հետնարար ե այսօր մեր լեզուների ), Հնչյունափոլխության դեպի ներս մեջ պատածչականությունըԼ սում Լր / (գաղ -մո-մի-ծե Բորա ղիտվում իբըն ը -եբ-ին-ա-ո» գաղմոմիծերերինառ պատաչականություն Վրացերեն, միայնն այլես չի վերածվում մ նս է' ), ամբողջ բառը ինձ Համար անչրաժեչտության: բխում Այստեղից | այնեզրակացությունը, որ մեր «Վ: արտագրել Լ ուջ ւր լեզուները բառաստեղծման ւսուսջին կազմվածծերզըրը) ատից նախնական ստւաղիայի ւել նիկան՝ ինիալուղամ. (ի-նե-ի-ա-լ-ու-ղ ամ եկա որպլեաղի կամ ձայՉինուկերեն. Հնչյունափոխության նաղարձության միջոցովեոր բառերկերտելու մր տամ ներան (այն է ւյս տեխնիկանչեն պաւանել,թանիոր անցելեն ավելի ն վեց լոր այր բարձը ղ (տալ) արմատից նավլսածանցից նրջածանցի կատարյալ ւոնիսնիկայինք: Այդ նոր ն կատարյալ ելխնիկան, որ անսաչմանափակ ՀնարավոԱՀա, ն բառերի -

-

ման

ն

անդամ,

սայման, պայման պաճ-

-

-

Հ

։

ւսռ

|

.

|

.

չ

կԱ

ու

տ

բությու եներ Լ ւտալիս լեզո ւներիբառաւղզաչարն աճեցնելու ն ամենաբազմաղանիմաստներ ըտածայտող բառերձեռք բերելու,ծանոթ ն ւ

արմատների աձանցների միջոցովբառերկազմելն է' բառակաղմությունը:ԱչլսարՀի ունեն լեղուներն բառակաղմության բաղմօրինակմիջոցներձներ, բայցմիչտայն ւլայմանով, որ ղրանցնաԼ պատրաստի ն արմատների առկայություածանցների պատրաստի արմատների աձանցներիտարբեր միաու

հոդրվում Ը:ուդ

ու

Պատաչարար մի Շետաքրք մտաբերեցի րական ղիպված,

Իր"

նն

ամն-

՛

տեղի ունեցավչատ 6 տարե-

մեր րակում կային էղիկ անունով երկու տղաներ, մեկր՝ արիր աոան, տ որ

բաղկացած

:

վերջապես, րբաղմարբարդ օրինակներ. Հայերեն. Հրալուսաճաճանչաղեղություն, րաչերձ (այս օրինակներն առնված են 7-րդ դարի Հայ Հեղիլեզվից), նակԹեոդորոս Բոխենավորի ֆն (արտաղնդաչտու Գերմաներեն, սպրողուկցիոնսկրեֆատսենւվիկլու

վերնագզազալմ

բաուժազարզացաստիճան -

դացման աստիճան ):

։

ցումներից կազմվում են նորանոր ր ոնք Համաղրում աա ոաղերը, որոնք դր իրենց բաղաղրիչ մասերի (4նույթել,ՈՐի) իմաստները: ԱՀա նապարզ 4ներից րից մի թանիսր. մի թան

՛

առր

ուժերի ւրւտւսղրողական

զար-

Հասկանալի պետք է Միանդամայն

լինի, որ ածանցման ն բարղացմանայս բոլոր միջոցները (աճանցները, 6 ողակապը,արմատներ ար ցելու կարողությունը), որոնք միաժամանակ Հանչում նն վերսլաճանչ ն կա լուծականե Համաղրականմտածողության ւոկայություն, չեին բող միանգամից ւորվել մարդկանց,ւսրդեն նեչԼին կարող ըբմբոնվել կիրառվել ինչպես կանցկողմից,որոնք ղեոնա չին տարբերում ի ր զործողությունը' առարկայից,երկինթը թյունից, '

ր

-

վիճաղու պատրաստի

ր հվ ԿԻ Հետեաելոպ արորի աի կ ոկորդախոս աարի հրոՀաց, Ան տ.ԱՎ թի ի : ատայե, կաԱնն հ արի Դիկ ասել կանչում եր Օղոկ, րը արիՀամանակ ե րեխաներ 1115: Խն է, բլենիկա նությունը փոքր Էղիկը Քից այլն: Ա յստեղից Ի խառակաղմությա բ անունն մարզիկ ձեոք դարաչրֆաններում բերել Հեւտաղա «աֆիսարիմեջ րինակ ինան, ճեծաճառակ եր

էր Շոց,թոր,

օրո

ն

Հաստ

չրթունքներ

Քար,

Լ

ու

|

ն

ն

«ԳԻՐ

ասում

Նխ"

«ղիկրՕղոկին ւ»: «Օղոկր չար ծեծել

է» Եր, Թե Օղոկր»ե այե. այսալաով օզպատաճական Հեչյունափոխությունը

երկո, Էղիկիս իրարից տարբերելու ագորովոց Համար երբ Օղոկը այլեսսխալչեր

ճանակ,

Լ

արտասանում

մնաց նույնիսկ այնժա-

ձայնավորները:

Հետնում

են

մի

ա

թարգ որորՀով» ոն: ՛

տից դեպի դժվարը, պարղից ղեպի բարդը գնալու Լ, նույնիսկայսօր չատ էլ կան քաղարակրթության ՇԿ անա ա ա ԱԼ.

Հե

ճա

ճիչ»

ցած

աս-

35ռր», Էջ 55: ճութ,

վրա զտնվող տիճանի բաղմաթիվ ցեղեր,որոնք նույնիսկ 3-իցավելի Հաչվելչգիտենկամ չեն Հասկանում, թն ինչ բան Լ զիրթը, ե կամ դունավոր աւղակին ոսկուց մարգարւոից Թանկեն զնաձատում, ունեն ու

բաղբազմածարկ բառակազմություն, | ինչպես վերնեում մատնանչված չինուկերենլսոսողցեղերը, Լ սակայն պետք մուն ւլ, իմա որ բայց

չատ

բարդ

մաթիվ ածանցներ

լոճճվածֆերականությամբ լեզու

ու

ու

Լ

|

'

:

սար ձորւուսրբերություն կա այսօրվա բենի» ցեղերի ե նախնադարյան տոչմերի կենցաղի թյան մակարդակների միջն: ու

«ամենավայ-

ու

մտածողու-

| |

Տ 38. ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆՏԵԽՆԻԿԱՑԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ.Վերը մենք եկանքայն եզրակացության, որ

բառակազմության տեխնիկան մարղիկձեռք են բերելղարզացման Համեմատաբար բարձր չրջանում ն աստիճանարար Հարստացկատարելագործել բել: Արդ, Հետաքրքրական Լ իմանալ,թն ղարզացման ինչ աստի-

'

ու

ւոնիւնիկան մինչնայսօրվավիԱա ը: անի որ Հնագույն մեղ մնացած ժամանակներից վավերական ւովյալներչկան ն այժմ ամենաՀչեւտամնաց պեղերնէլ որակապես տարբեր ե չատ ավելի բարձր մակարդակի վրա են,քան նախնադարյան Հասարակությունը, մեզ մնում Լ մեր որոնած «Լտնությունները Հանելայսօրվա լեզուների ւվյալներից'երանց գի- |

բառազաղմության

| աղան տազոտության ԱջԱՆԱԼԻ ի ւոնլսնիկայի ղարդացման ել Հետեյալ փու րաճակազմության րատ րո 0. Հեչյունավախութ ան ստեղծելու փուլը. ա. նույն մատիկրե իջոցովարմաւոներ բառեր փուլը. ստեղծելու բկ Հիման վրա:

հկ

Դեոնս

թվին Երնանի ղզիտական սեսիայում կարդացած ղեկուց-

լ

ի

ականոմգյամբ անդույունենրի աա ոյշրի իսկական փուլը. ա

բ.

զ.

բարդ

Հարա

ո

րումնե աա: ա

դ. ածան վ

Արամո

Բանիոր ինչպեսարդեն

ն Հ1 սել ենք,

փուլը,

ա

չ

նմ

ու

ս

դեն

Լ

արմատաստեղծում, նախորդՀատվածի մեջւարՀանգամանորեն խռսել ենք նրա մասին, ուստի անցնենք րուն մե փուլերիՀաջորդական Կրկն ներ ( ), ինչպեսւսչլսարՀչի Հին նոր, Լ լո

քննությանը: Դուրլիկացիա ադամ"լեզուների, այնպեսէլ Հայերենիմեջ կամայն ՛

ու

թած

վ առկա է միննույն ւսփո արմաւոի նոր բառ կազմելու կրկնությամբ

Հ

«

»-

-

'

կատարը

ւլ

սւո

Հ

տ

"

-

ւոն-

ու

-Հաւո, ղույգ-ղույզ,ուրախ-ուրախ: Սան կայնմեր լեզվի մեջ կան նույնւոելանիկայի Հնաղույնվկայություններ, ինչսլես, օրինակ, բարբառ (բառգրառ ), կարկառ մեծ-մեծ, ծուո-ծուո,

Հասո

(կառսկառ),կսկիծ (կիծչկիծ), գդվել (զիվչզիվ-ել), ն այլ Հարյուրավորբառեր, որոնց մեջ կրկնավորությունը ավելկամ պակաս չափով Լ: կրկնավորներով արդեն մթադգնված բարղությունը բառակաղմուքյան ամենապարղ, նախնականայն ձեն է, երբ բառի իմաստի ուժեղացման ն կամ քանակիմեծացման նպատակով նույն բառը կրկնվումԼ: ն կցականբարդություն. Բ. Հարադրական միննույն բառի մեջ երկու (թեկուղ ն նույն) արմատիզիտակցումը,բնականաբար,դուո էր բացում նան տարբերարմատներից մեկ բառ կաղմելու ուղու առջն, թեն այս դեռ չե նչանակում, Թե րդեն կար իսկական բարդության ն տեխնիկան, Հարաղրական կցական բարդություններն իսկական բարդություն մուտքն են, նավոսսլաւորաստությունը: արԱռանձին ն մատների բառերի սակավությունը նախնական չրջանում բնաանարարՀնարավորությունչէր տալիս ամեն մի տարբեր իմաստ բառով արտաճայտելու,այդ պատճառովէլ մարդիկ ղիմում էին մի տեսակչրջասության (երիֆրազի) կամ նկարագրականմիոցի, ասեն, թթ ե, չ չունեն ալով եջնել,Նք բարձրանալ, Բայերը Ըը» ելնել մտնել լ բ բայե րձր լ. ելնել, ՝

,

այս

,

լ

'

ն

ո ագոթյան

Հ

առանձին

չյունափոխությա իչոցով արմաւոներ ստեղծելու փուլը,որ նախորդել Լ ածանդումներին բաուսբարդումներին, ե րի իսկապ ոչ քն է, բա այլ բառակաղմություն ոաաւե ծու րծում կամ ՛

կամավելի Հաճավս'բըառիմասոի նոր Հարաբերություն ասարտածւայտելու միջոցը, որ պնութ Լ Համարել Հնւաղույն արտաՀայւտությունը բառակաղմությաան (այլնլառափոլսության) մեջ:Եթե մի կողմ թողնենք այն Հանդամանքլ,, որ մի չարք լեղուների մեջ, օրինակ'ճաբառի կամ արմատի պոներենում, կաղմվում Լ Հողկրկնությամբ տուն նակին(ջուր ջուր ջրեր, տուն ւոներ ն այլն), իսկ մի չարք լեզուների մեջ, օրինակ՝ Հունարենում, նույն միջոցով կաղմվում Լ ն չն Լ, Հ ւոն ե բայի անցյալ կատ Բ 1Ր նստ 5»ննռւոն ստեց, տես ն սավ )1, դառնանքմեր լեղվին մանավանդ բարբառներին,կտեսնենք, որ այստեղ կրկնավորներըչատ նչանակալից բառաստեղծականղեր են խաղում, օրինակ' ւոնղ-ռեղ,ձանր-ծանը, չուտ-չոււո,

դալ

Լ Բոյ

որոնք Հաճալս գոյականները, գործածվել են

իբրն տեղի պարազա' ե ծածեւ նե, ներսդալ, Հրանի մարդիկ Հեշտությամբ կարող Լինն դործածել Դուրս գալ, վեր գալ, վայր գալ, կամ ներս դնալ, դուրս դնալ, վեր :

ա

--ծ.-.

յս երնույթի արտա թյունը այտու

անցյալ կատարյալի մեջ, որ կաղմվում Է արարին. այլն:

կա նան ղրարարում, բայց միայն առնել բայի Հ ար արար, ար արմատիկրկնությամբ' ար -

րանալ, իջնել բայերի իմաստով,մի րան, որ ղեո այսօր էլ չատ տարածված Լ ժողովրդական բարբառներում:Այսպիսով Հետ իրար կապվածն իրար Հետ Հւսճավս լ ղործածվող ղույղ բառերը ղիտակցեն վում

իբրն

մեկ բառ, խեն ղեռ ւլաշպանում են ււուսնձին բառերի որոչ Հատկանիչներ, օրինակ" չեչտերը: Նույնբանը կարելի է ասել | գոյականների ւ. Հարադրությունների մւասիո ու | կամ Հայր-մայր Հայր Ո ւնայր,իրըբն մեկ բառ, նչանակել են ու նչանակոոժ ծնողներ, կեր խում"լոնջույթ, նիաւո կաց'կենցաղ, առւոուր կամ ոռրտուր, կամ | առնտուր' վաճառականություն, վաճառում, օր. աղ ղիչեր-ցերեկ' Հաց'Հավատարմություն, ինչպես ն ղուռկտուր, վուռպատուձան, ու

ու

Քիթ երես ն այլն:

Հարաղրություններից մի քիչ առաջ անցած, բայց ղեոնս նույն աստիճանի բարղությունւվեւոթ Լ Համարելկցական բարղուորոնց մեջ չարածյուսորեներար Հետ. թյունները, կապված ղույգ բառերն են ւսրղեն իսպառ կորցնում իրենց աուսնձին բառ լինելու Բոլոր, Հատկանիչները (այղ թվում հան չելտր) ն պիտակցվում ու

Հանդեսզալիս իրըն մեկ բառ:

Այսպես,եթն վեր ածել, նիստ կաց, մն ունենք երկուական ա ն վեր,նիստ Հարաղրությունների չեչտ, ղ եռ Հա- Ս բառերը կարող են Հեռանալ բաղրության մյուս մասերից, է աճում, վեր էու ինչպես ինչ նիստ | հոտ չառան, աա սուտասան կցական վերածել, նիատուկաց, առան

ն

ու

նման

ու

սոււո

վաց,

սա

արդեն, թեկուղ միաժամանակավորապես, հարգություններն ուլված են, մեկականչեչտ չեն ն

ունեն

վերաճել

րածում Լ,

ված Լ,

նա, սուտասան

բաժանվում, վեօրինակ'

ն

չէ,

նա ոչ սուտասան

դուխյունները մի

ված

ամեն

ղույգ

իրար

կապակցության հադախական կարող կաղմելկցական բարաա ա ոորողյալը ակ էջմիածին Էջ ովեէ (իջավ) միածինը, ով են

նլ,

կ

ն

այլն:

,

ճբ

-

սկան

էական ւռարրերությունն ավելի Լ ՊՈՒՐ Բարդությունների Ճիչում Թբիլիսիի սովորարարզործածվում մտնել բայր Հարաղիրով՝ րու «ոտն տոնել նչանակում, թատրոն մտնել, առն

Ես

Լար

նմ

տուն

տուն

տուն

մտնել:

'

ինչ նիստուկաց Լ, մեր նիուտուկացը վոխ-

Լ ն այլն: կլական բարառաջ գալ չարածշյուսորեն Հեւո կապբառից, լինեն նրանք Համադասական քն ստոմեֆ, այդ միննույն Լ. րատ որում,

են կարող

|

չի ր արոս խանութ նույնիսկսենյակր տուն

նոլն

է տուն

ն ասում են

ուստի մտնել

տուն

ե

տուն

իսկական ըբարղությունից այն Լ, որ վերջինիս րատեխնիկայի' ւսրդեն ընղմիչտ ն անբաժանելիորենմիաձուլված են, ղադրիչներն մեջ դեռնս կարող են Հեշտությամբ րբամանվել մինչղեոկյականի ն վերաձվել Հարաղրության կամ չարածյուսորեն իրարից իրարից բաոերի. ւսյսւլես, վերլուձել,վերաճել,միննույն, այլես, կախված կցական Հորեղբայր այսօր,որեէ, ումնէ, առնմոուր, նիուտուկաց,

կարող ենթ բաժանել իրենց Հեչտութցյամբ բարղությունները ե վեր բարդություններ. սւուսնալՀւսրադրական բաղաղրիչներին

ն լուծել,վեր ածել, մի ն նույն, այլ ես, այս օր, որ ն Լ, ում ն Լ, կաց, Հոր եղբայր, մինչղեռ Շացթուխ,ջրկիր, զրասետուր, նիսւո ղան,ատամնաբույժ,ուղեւտոմս,օրենսգետրարդությունները ոչ մի կերպչենթ կարող բաժանել իրենց բաղաղրիչներինն այնպես զորձաձել,օրինակ" Հաց թուխ, զրա սեղան, օրենս զետ ն այլն, որովՀետն սրանթ իսկական բարղություններ են: Գ. իսկականբարդությունը ավելի բարձը վերացականմտաձողության արդասիք Լ լթե՛ նրանով, որ այստեղբաղաղրիչները այլեսանկախաբարզիտակցվողբառեր չեն, թե՛ նրանով, որ ղրանց ձնարանորենինքնին վեչարածյուսականկապր 4նականորեն բոտ է, ինչւղեսնան նրանով,որ իսկական բարդությունը բացված էության թեքական (ֆլեկտիվ) բնույթ ունի,այսինքն' բաղադրությունըսովորաբարավելի իմաստ Լ արտաչայտում,քան նրա րաղաղրիչները1: այսօր,որեւէկցական բարդուԱյսոզես, Հորեղբայը, իրարից որոնք բաղկացած են այնպիսի թյունները ն անջատէլ կարողեն ղործածվել(ծոր եղբայր Հաւոկացուցիչ չաղկապ ով ն Լ ենթակա, այս օր որոչիչ ե որոչյալ, Հատկացյալ, ե են ձնարանական )2, ալածւզանում իրենց քերականական ստորողյալ (Հոր Հատկանիչները սական չարածճյու ձնական կապակցության եղբայր Հաւոկացուցիչըսեոական Հոլովով Լ ն Հատկացյալիննան խաղաս,այս օր որոչիչր սովորական ցուցական դերանուն է որոչյալիննախաղաս,ով ն Լ -ենքական բոզյւսլըղեմջով թվով Համամայնված եղակիըրորդ ղ քի ն , իրենց բաղաղրիչթակայինվերջասլես այս բաղադրություններն առ

ու

ու

ու

բաղաղրիչներից, -

-

-

'

ու

-

-

ԽտոՀոլովով. ազգական

ու

ՀԱՇ-------կանգ չեմ

Շնչյունափոխության ճողակապի առարուց դրորհղ գրա, ինբնուրույնությունը բարղության րաղաղրիչների իսկական աՆ իո» քիչոչնչով չի փոխվի, եթն ովնե բառիմեջով բաղաղրիչր լեկ տարարա բությունը ւ

ն

առնում

են

թ

այղ

Հետո:

Լ

քե

ենթակա, այլ ստորոզելիսկան վերաղիր, որ

10-74

Ն

բենջ

ավելի ձիչտ է:

ներիցվե

Ենոր եղբայրը ձայնավորի,ինչպես եթե երեխա բառի ծածվել առանց վերջին Աի»«եւ են,Վոն ունում ի)։ Միանգամայն «երելս»1:Այսսվիսով,առանձին ընկնի դառնա պատկեր կատանանը եթեԱԱ ումի ացու, առանց ա-ի, իսկ նրանից կազմված կցական գործածվել գրասեղան,օրենսդետ ԱՑ ` արգ, իոկական սկսել գիտակցվել պլաշպանել բարդությունները երեք բառի հա բաղադրիչեերե Լլ լ եջատ Այդ ւլոգիայով իբրներկուարմաւոիացնող ծածվելիբրն լրացում-լրացյալ, երկրորդ` բացակայում այսօր

մաստ

-

չեն

Հ

մ

Ն

ա

-

այլ

ա-ն դուրս

»

թ

որ այս

ն

արից

անջատ

չ

ւսրող գորեն

բառը

Լ

րառր

են

մ

այդ

ա-ն,

նՀրաժն անձշրաժեչտ

ն

որ

Լ

ն

ն

նրանց Հետադայումնոր բարդությունների մեջ Լլ ֆերականական կապակցության ե, Հատձանիչները, վերջապնա, երոդիան սկա ի: Ո վերջիվերջովերածվել Լ ններն է երկու ենք Համոզվել մի մեջ, կարող լեղվի նակությունը) Լ րանց տրված աա աթ ա աաքտում 111, ,

բորդ'

։

այս

։

ոցո

աց

ույս

«Հ

որ

մեծ

աց

գրասեղան սեղան, որիվրազիր են անում, օրենսզետնա, թլոում, որ զիւոի օրենքները: րոլորին ԵԹե է ական բարաների, կամոր արմատ զիտակցվող աան, Բարդու .

։

այս

Ե անկա, իրար լո չարաճյուսորեն

են թյուններըբաղաղրվում ն կապվածբառերից Հի,ենը.

ւվի:

Որ

են

այդ

անա լ

-ն ա-ն,

(նւս

ուժ

ողբ,

են ն անցած ն ծ օբ են Հ զրնողոտ գրաբարից աշխարչարարին գրինաղով, ո-ն իբրն բառերինմանակությամբ,որոնց մեջ նչան անՀրաժնեչտությունԼ եղել, նոր ժամանակներում կազմվել օրենսգիրքբառը, որի մեջ ս-ն ոչ մի արդարացում չունի, բացի նախորդներին նմանվելուց. դափնեպսակ,տարեկանբառերի օրիտարի բառերի ի վերջնակով,որոնց մեջ ե-ն իբրն դափնի նա արգասիք(իչա» նածնչյունի Հոդակապի Հնչյունափոխության են ն), է, օրեյա» ւսնծչրաժեչւոություննոր կաղմվել ճաղկապսակ, ա ն (ծաղկան մի չարք այլ բառեր, որտեղ պետք է լիներ միայն կեպսակ, օրական ն այլն), իսկ ե-ն արդարանումէ միայն նմանակությանօրենքով. աճա վերջապես ե մեկ ժիծազնլի օրինակ. փոխառյալ մի չարք բառնրի անալոգիայով,որոնց մեջ պաճպանված (ո) լ եվրուղական Հոդակապը (Հիդրոպլան,Լլեկտրոլեղուների անխնիկ, ռաղիոֆիկացիան այլն) «կովնտականՀայաստան»թերթր դործաձել էր ջերմոկենտրոնշ Հայերեն բառը, որ միանգամայն եղծագործություն Լ ե կարելի Լ բացատրել միայն

Ամ

ոնԱ ոաես բանն դություններ », ո աա բառաձենրի,

Հո ղ

ե

որ ն

:"

Մ

օգտագործել ծել

:

րարդո

-

տարը:

չ

է

ու

Հետ

իր ավելի գիտակցումը Խտ ատի վերացություն արա աուն, Ի" Կ պարզ ինի պատմականորեն անպայմանոի ԱԱիոզակա հարգութ» Ագան րաղրական կցական) բարդութ ունեն Բին Հանդիտանալով թառա-

բարձր ւ ժամանակմեղՀամար ն.

ո

Փոր

ո

,

Ի

:

ծ

բա

Մար

կազմությանավելի Մեր այս տեսությանճշտություն ել Հ նով, որ իսկականհարդության ղ րէ կայի ջ նչանակալվից կաղում Հոդակապը ա, ռուսերենում՝ Շ, 0, Հունախմբիլեզուներում'օ), որը կարող Լր ստեղծվել միայն անիսկական

անր Նի "

(Հայերենում՝

րՒ

,

լ

անկանոն (Հատկա կցական) բարդությանաստիճանի առկաիրո ես

յության դեպքում:Եվ Հողակապի ծազումն անխզելիորենկապված Ա կցական Հետ: ինչայն բարղության Լ « ֆ Մ. Աբեղյանըը, մեր ա Հողակապը եղէւ այերեն մի չարք բառ րի արմատական ե այժմ տղա, երելաան այլ բառերի մեջ) ն. կցական երի մեջ դեռնս ոչ թե իրրե իբ: արմատական Հնչյուն, ինչպեսեթ ասենք' տղամա Լ ժամանա կի նթ ՐՂ. վերցա բեխամայր. վերջ ընթացքումայդա նածն արյունը բնական զարգացման Լ ընկել ՀաՀետնանքով դուրա մապատ ն ւ"պատասիՋսա ն առանձին բառերից այդ բառերը սկսել են դորչ

վերջնա ծնչուն«ե ւ 7" մ Բար

Իինաթ Հոդակապ,

Պրոֆ.ղը.

ւսյդ

Աբեղյան, լեղվի տեսություն, 1931 Հայոց թյու թ., Երնան, Էջջ192-193:

Մ.

թ.

օ

բա անալոգիայով: ո

Անալոզիայի կամ նմանակության այս օրենքի ուժով էլ բաԼ ինչսլես ցատրվում մեր ւլ Հոդւսկաղպվի առաջ գդալը: Նախապես,

ձայնավորով վերջացող մեկ կամ մի քանի բառից օրինակ կազմվաճ եղել կցական տիպի մի ջանիբարդություններ, մեծաբառից մեծաքիթ, մեծաբերան, մնծասիր:ո, որոնց մեջ ա-ն ն չի դիտակցվել դեռես եղելԼ մեծա ւսրմաւտի վերջին ձայնավորը իբընՀոդակապ: օրենքով, Այղ բառերը, կցական բարդության նչան չանակելեն մեծ քիթ, մեծ բերան, մեծ սիրտնր ոչ թ ե մեծ Քիթ

ասացինք, ա

են

գիտակցվել

ոս

արի

րին

`

Հիչեցեք,ձեով ընկել որ այս

ինչպես' տեղ(ի), Շյուսիս (ի),

են

տղա(ի)

2«Սովետական

Հայաստան»,1945

մեր բազմաթիվբառերիվերջինձայնավորները, ն

այլն:

թ.,

ո

180:

ունեցող,մեծ բերան ունեցող, մեծ սիրտ ունեցող: ժամանակի ընթացքում նալսկինմեծա (» մեծ) բառի ձայնավորը ընկել Լ, ն րառ մեծ Լ

ածանցի.այսպես, եթե կտավագործբառր դեռ Հասկանում ենք իրն կտավզործող, իսկ Ճեռադործ' 4եռթի զործ, ձեոթով վործված, ապա դարձել մեծ, ուսւոի բիթ, մեծ բերան կամ մեծ սիրտ արտալեռնաղործ, մեւտաղադործ,էլեատորադործ, ավտոողեՀանքադործ, Համարդորճածվելեն այլես ոչ քն մեծու Քիթ, մեճա Հայտելու ն մի չարք յլ բառերի մեջ դործ ձեույցը այլնս ղաղարել ե բերան, նագործ այլ մեճ Քիթ, մեճբերան,մեծ մեծա սիրսո, սիրտ բառերը,իբն ղիւտակցվելուց ե ռլարղասլես Հավասար է ող, եչ բառ կամ արմաւո որոչիչ-որոչյալի կապակցություններ: Պարղ է, որ Հին մեծաթիք, ածանցներին(ռուսերեն էրու, ՎՃԻ, ադրբեջաներենՎ.) ն Շավասար մեծարերան, մեծասիրտբարդությունները այլես չեն զիւտակցվել լ երկաթուղային (7ՃՅ6Յ1օրօքօշուաու), ճակածովային (օք), իբրն որոչիչ-որոչյալի կապակցություններից ըրառերիային ածանցին: առաջացած կցական տային(ՓքօուօՕոջու) բարղություններ, անի որ այլես չէին կարողբաժանվել ջ կցական բարդուլյյանմմ, եթե բառիբաղաղըիչները Երկրորդ՝ երկու բաղաղրիչ ն խքե՛ ձնական իմաստը բառերի,իսկ եթե բաժանվեին' նյունական Թե էին իրենց պաչպանում անբացատրելի կմնար նրանց մեջտեղի ւս-ն (մեծ-ա-թիթ. (օրինակ'Հորեղբայր, ւռանսոհր մեծ-ա-րերան, մնծ-ա-սիրտ, բառերիւուաջին մասերը սնուսկան Հետնարարնրանք էլ ատացելեն նոր իմաստավորում, ն Հայր, երկրորդ են ն նչանակում են տուն այսինքն' ՀոլովովՀատկացուցիչներ են` ն, նչանակել որ են ե նչանակում են ունի մեծ Փիթ, մեճ բերան, մեձ սիրտ' մասերրուղղական Հոլովով Հաւոկացյալներ արտաչայտելով ւսվելիիմաստներ, թան ունեն նրանց մեջ կորցնելով բաղադրիչները:եղբայր ն տեր), իսկ իսկական բարդությունների Այսպիսով, նախնական ա մենայնիվ վերլուծական ւլածւղանումԼին այնու Հանղերձ (անալիտիկ) իրենց4նական իմաստը' մւուսծողությամբպայմանավորվածւլարզազույնՀարաղրական նյումական իմաստները (ռրինակ՝ Հեռատես, բարդուֆրկիր Քարաչեն, թյուններից' Հարաղրություններից, մեջ Հասկանում ենք Հեռուն տեսնելու, չինելու,ջուր Քարով բառերի Համեմատաբար բարղկզական բարդությունների միջոցով, ւոնիսնիկանանցել բառակազմության կրելուեյումական իմաստները, բայց չենք կարող որոչել, ժե ե՞նչ | չատ ավելի բարձր վերացական" խոսքիմաս են, ի՞նչ թիվ, Հոլով, ժամանակ, եղանակ, ղեմք ունեն Համադրական(սինթետիկ: մտածողությամբ պայմանավորված Հեռ, փտես,Վքար, իակական Վչեն, Վջրբ ն Վկիրարմատները), ասլա որոնց արդեն են ն բաղաղրիչներն միւս մեջ նալվսկինարմատներն ձուլված իրար միացված արդենղբկվում են իրենց ածանցման վիճակումտալիս նն այլ որակ,ան իրենք ունեն առանձին-առանձին, նյութական իմաստից ն պածալանումմիայն ձնական իմաստները, ն նթե կցական Լ, թան նույնիսկ Լ բարղությունները կարելի Համարել ֆիզիկական որոնըըմբռնումը չտ ավելի բարձր վերացություն միացություններ, Հաասպաիսկական էր պածանջվում: իսկական Քանիոր զութ Հւսմար բարղությունների բարղությունները ւպեւոքէ մարվեն Քիմիական ձնական(թերականական) միացություններ: վերացությունն առւնձնաիմաստի Դ, Ածանցումը Լ ւզեւոք Համարել է, բնականաբար երան ցումրվելի բարդ բարձր վերացություն բառակաղմությանչատ ավելի ն բարղաստիճանը այդ Հեւտնյալ ցած պիտի Համեմատարար ռտեխնիկա' նախորդեր բառակաղմության պատճառներով, է առերաապաա եբրա հաա վրաւ «ր Լո իրր. զական բագաղրիչեեր նն" խալակին որ մատներ, փոլսվ լով դ կամ այժմ բառի մեջւռարբերլ յութակա նն առանցՀնչյունափոլսվելու սովորեցին աես նն, ա

'

:

ու

բարդությունների,

'

ու

ու

անգչհա թեյրխատո արի

եչ», ոնի զիտակցվում իրրե անկավսարմատներ. օրինակ' միջատ, փայտուստ, խորանարդ, զմբեթարդ այլն բանապարժորդ, կ ղմված եղելսայլ,ճանապարՀ որղի (Հմմտ. բառերից օրի իչիան . Հատել, որղի), մեջ մեջք), փայտ իրոբառերից, խորան դմբնԹա կում ուն) չ

սայլորչ ն

են

-

,

չ

Հ

ւ

որդ

(-

տրել

-

«

(-

Հատ

ձե, ըա ռերից: ճՃիչտնույն ձնով, ն նույն ե ույ իսկ աուսնցՀնչյունափոլսությա առաջ գործ5 արմատը վերաճվումԼ իչ, ող իմաստ ունեցող ,

մեր աքի ՛

,

բ

գեղե ց ցող

Ան

ԲԱ

Եթ թյանտեր

իմաստ մեական

ասենք,Է ղակի ները, ւսնւոնսելով, վերանալով ձնականիմաստից, 4նական (քեձողնակիի, բայ-գոյսկան-ածականի ներկա-անցյալի, իմաստը, րականական) միայն նյութական ւվածւզանել իմաստները՝ ւոեսոր Լ, օրինակ' Հեռուության, ավելի մատչելի Համեմատաբար ՞

-

»

Լ

ր եվ պատաճականչե, որ նույնիսկ մինչն վերջինժամանակներսէլ Շայ ն աղզիչատ լեղվաբաններ քերականներ ածանցը կոչում եին «անիմաստմասնիկ, որ դրվելով բառի վրա՝ փոխում Է նրա իմաստր»: լլ

Շա

օտար-

ոս

Դ49

նելու,Փարի,կրելուն այլ իմաստները: Մեկոր մարդկային բանա-| կարողացավւոարբերել, կանությունը իրարիցղատելբառիեյուն թուական ձնեւսկան իմաստները օղտազորձել ղրանցից մեկր առանց մյուսի, այնուծետն միայն մեկ Փայլ էր մնում (նյույականը) |

ու

|

:

մինչն այն աստիճանը,երբ Հնարավորկլիներ օգտազործել դրանցից | մյուսնԼլ (4եական իմաստը) իսկ էր անցնել մասնիկավորման նչանակում կամ ածանցման (աֆիկսա-|

առանց նյութականի, այդ արդեն

ցիայի),այսինքն' չատ բառակաղմության ավելի րարձրասւոիճանին: Սկանլով նախնական սակավաթիվ աս բառ-արմատներից ը ՐՈՑ կամ

չսրմաւուսկան բառերից' մարդկությունը աստիճանաբար Հւսրստացբել Լ

չուր

։

արդեն ունեցած նյութի Հետագաձնա-

բառապաչարը

փոլսությամբբազմաղանացմամբ, կրկնա- | արմատաստեղծումից ն միջոցով նցել անիսկական ապա իսկական բարդության ւեիս իկաւյին, իսկ Հեւոադգայում էլ արմատներից ածանցներ ստեղձծելով' Հասել բառակաղմության ւսյնւվիսի կատարեւռելսնիկայի երբայլեսավելորգ ն Լ դարձել լության, թե արմատաստեղծումը թե՛ ու

փորերի

ածանցաստեղծումը: Այսպիսով, աստիճան ւսւոիճանմենք Հեւտնեցինք բառակազառ

մության ւռելսնիկայի ղարգացմանը' նչելով

նրա Հաջորդականփու-

լերը,որոնցարտածճայտություններն ւլարզ ւայնքան նակներովւսռկա են մեր Հին

ռիպիկօրի-

ու

միչտ նորոգվողլեզվի մեջ: | 39. Բ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.- իբր անձիւ ժամա չելի մինչն մեր օրերը Հասած լեղու' Հայերեննու ակներից բաղադրությունեերի այն բոլոր տեսակները,որ մենք թննեցինք ելին, մե վերը: ՐԸ: Դեո ւվելին, Ը լեզվի մեջ կարող ենք ղզտնելբառաբաղաղբության նույնիսկ այնպիսի որոնթ ծանոթ չեն նրա սիստեմիորել այլ լեղվի: Այսպես, օրինակ, Հայերենի մեջ կա Ամերիկայի ընդոծին ժողովուրղների բաղմաճամադրական(ինկորլեզուներին Հատուկ ծամաղրականբառ-նախադայ ուչ, որ Է «եսիմ» ժողովրդական բառը, ծագել է, անհս չոչ", ես ննինչ իմանամկամ ես ինչդիտեմնախադասության ուղիղ խնդրիի (ինչ)ն թակայից, մ ստորողյալի (գիտեմ կամիմա- : նամ) բեկորների գումարից: Բաղզմաչամադրական ուրիչ բառի օրինակ ինձ Հայւոնի չէ Հայերենում եթե նկատիչունենանք խոսքիմեջ զործածվամի անի բանավոր առն», իեջպե ու

ֆ ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

լ

՛

ր

օրինակներ,

Խա Ւր

սա

:

բարն ձեղ,«բա Հայերենիմեջ կա

«բասս»

ջուրի

'

աեԱաաա: աաա Ի իներ անգա Քր ճանը թ բառակազմական մի

Ղ50

-

ն)»

ի

-

.

եկո:

այլ օրինակ էլ, ինչպես մկտր ւսրմատի

միջոցովտարբեր ձայնա որներով իմառուսյին ւուսրբերություններ կտր արմատից այսպես, ւսյդ ունենք` կատար, ղրսնորելը. կատարել,

կուոոր,կուոորել,կուռր,կուորել,կւոուր(չնչակտուր),այլն կտոր, բայաձանցներով կուտրատել,կտրատել,կտրտել, կուորտել:ՊարղԼ, որ այս բառերիմեջ ա, օ, ու ձայնավորներըբառակազմականղեր են խաղում,ածանցիարժեքունեն, ինչպես ձայնավորները սեմական որի լեզուների մեչ, են ե Հայնավորների "վ, ասենք՝ արարերեն քթբ Հայ. զըր, քիթար զիր, ջաթիբ զրող, զրազետ ն այլն, որտեղ ի-ա ն ա-ի միջածանցներով կազմվումեն տարբեր բառեր: Սակայնվերը բերված րոլոր օրինակները Հայերենի Համար տիպական չեն, ավելին' բացառություն են, ուստի ն չենք կարող ասել,թե մեր լեղվի մեջ կա բազմաձամադրությամբ կամ միջկաղմելու ածանցներով բառեր ւտելսնիկան: Շատ ավելի Հարուստ օրինակներ ունենք նախնականՀնչյունափոխական բառաստեղծությունից, որի մասին լսոսել ենք իր տեղում բերելով' բուռ-կուռ-ճուո ն այլ ճյուղ-չյուղ-ծյուղ-ձյուղ-ծեղ-չուղ-չեղ, օրինակները. այստեղկարողենք ավելացնել ոգի-չողի-Հողի, Լլույցն ուրիչ չատ օրինակներ,սակայն չենք լույս, ձսծան-սասան-տաւուսն կարող ւլնդել, թե այն նւսխանական բառաստեղծականւտելսնիկան, երբարմատիՀնչյունափոլխությամբ էին նոր արմաւոներ ստեղծվում կենդանի Լ Հայոց 9 լեզվի մեջ. ո՛չ: Դրանք բոլորը կամբառեր, այսօր աո ան ոնը Ը բ լ Բ"ՐՀ Իլ աօ Հ ՎԻ յսօրվավիճակի Համար: լեզուն այսօր ղզիտնբառակազմությանմիայն Հետնյալ տեՀայոց ա) ն բ) ո)Հ Հապավում, մ դ) ո) ածանցում: աճանմում: սակները" ըը՝ բարդություն, 3 40, ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆ.- Բարդություն կամ բարդ բառ կոչվում նն ան բառերը, որոնք կազմված նն մեկից ավելի բառերի կամ

օրինակ արաբերենում, արմատենրը բաղկացած երեջական Մէոաստավորվում բաղամայնից

-

-

-

յ" թեր2

ինրի ի Է.

Հ

ա)

ձիմնական ձնույթների բաղադրությունից:

Քանի

որ

բարղ

բառը

Լ կազմվելե՛ բառերի, ե՛ Հիմնականձնույթների (արմատկարող

ների)բարդությունից,

Հետնաբար նա էլ իր ներսում ստորան իսկականբարԼ երկու ենթատեսակի'ա) անիսկական բաժանվում

դությունների: Լ Ան ս ն իսկական

ն մ մ Լ իրար բարդությունը կազմվում

Հետ

չարա չարածյ

ծլու-

ՊՀ----են

Այսձայնավոր ածանցները, ,իչածանց, Շայերենը միջածանցչունի որ

այ)ածանցները սխալ կերպով են

մանում

կրել

ն

այղ

են արմատիբաղաձայնների մեջ, կոչվում բայական(կրավորական,բաղմապատկ.ն

անունը:

ժամ ժամ, տնե տուն, քաղաթից ւուղունդ, գունդ օրինակ` ինչպես, են, ե Հարաղրականբարդություն

սորեն կապվածբառերի բաղաղըրությունիյ,ն նայած այն քանին,թն նրա բաղաղրիչները, որ չարածյուսորեն իրար Հետ կապված են, են բ առական անկախությունը որքանովւպածպանել կամ իրենց որՓանով են զրկվելերանիդ Համեմաւտարար սերտորենմիացել իրենց լբացյալին' անիսկականբարդությունները լինում են կրկնա-

առ

Թե կրկնավոր, ւայլ ւոեղում: մասին կլսոսենք Համապատասվոան ուստի նրանց

քաղաքայլն, ոչ ն

են կրկնությամբ նույնպեսկաղմվում բաղմակի Ածականների էլ ն ածականներն այսպիսի մակբայներ, սասւսոկական ածականներ են Հողնւսկի դոյականների Հեւո, օրինակ' սովորաբարդորձածվում

ու

ն վոր,Հարաղդրական, բաղծյուսսկան կցական: առաջին երեթը' կրկնավոր, Հարաղրական Սրանցից

: յուսական

ու

բաղ-

Հոնքեր (ածականներ), Քիչ Քիչ խելոք խելոք լսոսեց, ՀիվանդՀիվանդդնաց (մակբայներ): բացվնց, են բաղմակի բաչլսակազմվում կրկնությամբ մեծ մեծ

բարղությունները, վերջինից' կցական բարդությունից, են տարբերվում որ մինչղեռ սրա մեջ բաղաղրիչները նրանով, կորցհում նն նահ բառականինքնուրույնությու ա յղ Թվում չեչեր, ոը, ւսռաջինների մեջ,ընդչակառակը, ինքնուրույբառական ւսյդ : նությունը (ն չեչտը) պածպանվումԼ: Այսպես, մինչդեո մեկմեկու, կցականբարդությունների մեջ մեկ,վեր կ են իրենը բառական բառերը բացարձակապեսՀրաժարվել (ե անկախությունից չեչտից), մեկ մեկ, վեր լուծել, նիստ ու կաց կրկնավոր, Հարաղրական բառերի մեջ մեկ, վերն բաղծյուսական ւպածպանումեն երենց բառական անկախությունը(է կցական ուրեմն ոչ այլ ինչ Լ, ելն ոչ կրկնաբարդությունը ն կամ բաղծյուսական միաբարղությյունների յ բթականությամբ ֆննենք անիսկական բարդու-

իրենց

Ան հիատուկաց ու

տներ, լավ լավ Հույսեր,

սն սն

Թվականների

ու

նան մսսկբայներ, օրինակ' կանիմաստունեցող թվականներ,ինչսլես եկան Հարյուր նրանըսւուցւան մեկմեկ դիրք,Հինգ Հինդ օրինակից, եմ (մակբայ): մոռանում (»մեկ մեկ երբեմն) (Ժվականներ), Հարյուր են կրկնաես կազմվում ւուսրբերսւնսակներից Դերանունների են իմաստ կամ իմաստի բաղմակի վորներ,որոնք արտաձայտում որոչ երանգ, օրինակ"ինչ ինչ մարղիկ,իրենիրեն խոսել, քանիքանի ն. այլն: անդամ,այս այս դեպքում երբ բայի Հարագիրը Բայերըկրկնավոր են լինում այնդեպքում, Լ լինում, վերացական կրկնվումԼ, իսկ բուն բայր, որ սովորաբար

նիստ բառերը Ն թավալլինել, մնում է առանց թավալ այսպես՝ կրկնվելու, ԱԱ Ար բայարմատից այլն: անել դալ,վեր վեր Թոչել, բզիկբզիկ այղվիսի կրկնավորներից կազմվածկրկնավորներ չունենք,բայց Հւսյերենում:| արտածայտությունը արմաները,իւոնեսակների ունենք (դոոանչափ առաջացածկցական բարդություններ ւսմմենաարդենասելենը,Հարադրության նչպես ոզ ավոը կխոսենք իր ախնակա տեսակն են, երբ միննույն բառի կամ ւյլն), որոնցմւասին ֆավջալել բառարմատի գլոր

ղլոր

ն

յ

:

Բուն

չորս

չատ

մ

|

կրկնությամբկաղմվում Լ ենոր բառ կամ իմատոային երանգւորվում բառին:Հայերենի մեջ կրկնավորներ կաղմվում են Համարյա բոլոր

կըբկնավորներն իբրն Հնագույն անաաա որում բարբառների,քան թն դրական գազաէլ նրանց բացակայությունը կամ լեզվի ա Համար: սակաա Բառով վությանը դրականլեղուն ընդՀակառակն 4ն չատ

ն

երանց առկայություն աթար է

ն

զրական լեզվին: կ ությ ությունտալիսբազմակի Գոյականների իմաստ ըր իկաղժվում տածայտող ածականեն Հոգնակիորոչյալ), երբեմն անջում էլ` մակբայներ Պոակ' ին ր գույն գույն ծաղիկներ,ւոնսակ են

ար-

են

ր արղիկ(ածականներ), հումք տեղտեղծաղկել լ, դասարան արցինք, (մակխումբ խումբ արձակեցինը բայներ): կ լեությամբ, Արմատի նալխդրով, ինչպես Հ տեսակզրքեր,

ամա

առաջին

արմա

բմատի

բայց

աղ

Հոլովվածձեով կազմված

ն

րարղությունները,

գոռալ,

չողչողալ,

նե

տեղում:

չեն Հառյեմերթ ստեպ, ստեպ րենիՀամար,այսպես' ունենք երբեմներբեմն, մերթ ն այլն: Պետթ է նկատել, որ մակբայակերտ կազմված մակրայներից կրկնավոր սովորաբար չի լինում, ասննք ընկերաբար մեծապես մեծապես,ազնվորենազնվորեն, ն ձայնարկու), կապերից (իսկական կապերից : չեն լինու թյուններից բնականարար կըրկնավորներ էլ նսովոր կրկնավորներն կաղմված Մակբայներից

ածանցներո

աուն չաղկապներից

բարդությա ւվարղագույն բարղությունները Հարադրական թրց ւ

ւ

սակնեն, երբ երկու կամ ավել բառեր միասինառնված,րայց, բաեն մեկ բառիիմաստ, րստ միաձուլվելու, արչոածայտում կ ղաղրիչկիսանկալվ րառերըմեծ մասամբՀամարյա րեվ են սակայնիսպառ ղրկվու պածշպանում իրենց իմաստը, Հւսճավխ մեջ նրանից: Այսպես'օր ըստ օրե, դյուղե ղյուղ Հարադրությունների

ոա «րու,

բալով

օր

ն

ր ե գյուղ

Լ

Հպանում պանու են

իրենը իրնեց

իմաստները, ադա : աչքը հար մտնել Հարադրությունների մեջ երես, աչք, իմ

մինչղեոհրել տալ ն մտնել

Հարադրականբայ Լ կաղմվում նան ամեն մի ներգործական դեպքում դարձնել, ե "ր ո դործածվում բայից,որն Իր մամար , անե, լ բառերըայլես երես, ւսչք, տալ ն մւոնելչեն նչանակում: ն ուռեղծվում է պատճառականբայեր, օրինակ"բնրել իմաստով տալ իբրնՀարաղրություն կարող են Հայերենում գալ ամեն ւուսլ ն այլն: ւուռլ՛,եմելմուլ, ծեճել ւուալ,խաբել ններ' չալ,դրելւոալ, տանել մ ն ւոն ե, լրացյալից, Այս իւղի Հարադրականբայերը նախորղներիցտարբերվում են ն ԻՐ | անիս միննույ բառի Հաբայը, իսկ նրա յ լ բայը լ սրանց մեջ խոնաԻ ՀվումԼ մլուսյն նրրանով, որ սրանց նից. պար զալ, եփ տալ, աչքը մտնել, խելքի ոլ Ա տուվրակ Բոբառնր մված են րաղիրրայրմնումլ անփոփոլ բերել տվեց, բերել Է տվել, ճեճել է մ լ կաղմժվա լրացում-լրացյալից, գիչեր ցերեկ, նիստ կաց,վրան դրել տուր խմել տուր ն այլն: տալիս, գլուխը,նուռելվեր կենալկաղմվածեն Համադւու իսկՓ բառերից, 3. Հարադրականբայեր կազմվում են նան անել լինել բայերով ըատ օրե, մեկ առ են միննույն մեկ, դյուղե Լ 1: ԱՂ ը կաղմված իննույն բառերի լինել բայերը որել Հարադրով,ըստ որում այս դեպքում անել կրկնությամբ: Հեւտ այլ իրենը Շարաղրի անել լինել, այլեսչեն նչանակում իրոք Հարա ենն րաղր ական բարդությունների մի զգալի մասը այլաբանական, են միասիննչանակում մի որեն բայական իմաստ, օրինակ միւոք նեւիմաստ է այլաբերականն փոլսաբե իշրական առացել ն վերածվել յուՀ (Հողս ունենալ, վշտանալ), խելք անել (մտաձել), ն դարդ անել անել րբաչատուկ Թարգմանելի ղարձվածի'(իղիոմի):Հայողլեզուն (կռաճել), (լալ), լաց լինել ջուն լինել (թնել) ն այլն: առանձնապեսՀարուստ Լ ղարձվածներով րով (եիոմել /իղիո բով, որութն 4. ՍակայնՀարադրական բայերի մեծադույն մասը կազմված Լ մանավանդմա ւրն երի չարժումցույց տվող բայերից ն տեղ ցույց տվող որել բառից: Այսչատ ո, ր ողովրդականլեզվի մեջ. այսպեսնն" բայերը, ինչպես իսի Հարադրական լ Լ պրոֆ. Արեղյանը,րաղր բայերը. ինչոզ նկատել գլուխ, ձեռք, աչք, մատ, սիրտ, երես ն Ը 11 Բր լ,րիցկազմած. են օտար արձ կազմված ծնե լեզուների ն նախաբայերով «ճամապատասկխյան դարձվածները, որոնք Հարյուրներով տարածված' կննղանացնումնն ն ուրեմն զոնն մասամբ լրացնում են կամ նախդրավոր բայերին»2 մեր լեղուն, թեն դրական լե վի մեջ մեծ ւոն ն աղուսան: ԱՀա դրա) այնպակասը,որ ունի մեր լեզուն ռուսերենի, վրացերենին ուրիչ մի թանիսը. դլուխ տա ն' լեզուներիՀամեմատությամբ: 1, Այսպես,ռուսերենում Ճ0խՈԼԵ (գնալ), է.մ Հանելե, զարգ Է ա Ն նք են 382081, 82.ՕՕրն ՅՅ 8, բայից կաղմվում ույլ նւսխսածանցներով ձեռքիցբաց ո ԴաաԲԻ եո, օուօրու բայերը, որպիսիները մենք կարող ենք թարգմանել վրա, աչքը ձակ, Ն սիրտ տալ, սիրտ սիրտը լ» միայն բայերով' ներս Լ գնում, դուրս Լ դնում, դեն Լ Հարադրական սիրտ անել սրտով մ մարդ, առնել արտովը տալ, հրես լինել, երես ն. ռնել, գնում այլն: երեսից ի ընկնել,երեսո ն ն.ն են մեծ մասամբ գնալ, Հարադրականբայեր կազմվում Այսպիսի Ինչպեսչսրդեն ւս ից, Հարադրու զալ, բերել,տանել,քաչել, ճղել, առնել, ընկնել, վազել, դնել, կենալ, թյունների մեծազույնմասըբայ բայականԼ ն իրոք, Հայերենու ելնել, տալ բայերից ն առաջ,դեն,դես,դուրս,եւո, Հեւ, մեջ, ւմնոնել, րբաղրական ԱԱ բայերն ի կաղովածԷն բաղագրիո ` մա, ներս,վայր, վեր, վրա տեղի իմաստ արտածայտողՇարաղիրամենաբաղմաղան ամբ: մլ նե րից, օրինակ դեն ձգել,դեննեւռել,դես քաչել,ե դուրս գալ, ինչպես, բայ կազմվում ն որոն 1. Հարաղրական ն Լ բայիցա ետ գնալ, Հեւո դուրս բերել,ղուրս բերել,Հեւո ընկնել, ետ դառնալ, յուրաքանչյուրնառանձին խոնա զնալ, մեջՔցել,մեջ մւոնել, մեջ տալ, ներս բերել,ներս ւոանել, ներս եկավ,վեր կենալգնալ վեր դնեալԲո չել ել, վեր ելնել, վե զալ, ն ննրս վեր «ոգմացի, ելնել, վեր դնաց, մեռնելդնալ մեռավ վազել, վայր ընկնել, վայր իջնել, վայր բերել, ն զնաց, գալ Հասնել եկավ Հասավ ե: Ա միջն ստորակեւո բայերի խոսքի դնելը,կամ բանավոր Հ Ջ-----ուն ն պաճպանելը է ստիպել,որ մեկը տանի, սրանիցտարբերվումէ տանուլ քանդում Լ Տանել նչանակում նրանց Հարաղրությունը րաե տալ րանց վերածում անկալ տալ'տարվելբայր: բայերի: ուլ,

Աաաա

,

ո

բայից

բնագ ած (Բացում

զրկնությու

'

Լ

այս

տալ

Հանդես

՛

Հ

2.

'

-

չ

տալ

որ

:

ու

,

,

ու

գյու

ու

ու

ու

ա

|

ոմ Մ չո դ մոդ ինճ րդա

կազմվածները, անուններից ա

,

ն"

գլխից

ւ.

զլուխը Լ գլե ին աո բերել, Հրո ո մում, բեկն ձեռք թողնե,

մատի մատ ավանի հեն

'

ա

առնել,

երե,

եկն ա

Աա ինաւ Է Պար անչաւի

Ո"

,

,

ճա

-

.

Հարարերութ, -

-

/ոոլիսի մեջ»

«րմա Ն ախ կարչ՛ «րի Անա

,

3. քՎ

'

-

:

Հայոց Մ.Աբեղյան, Պրոֆ.

լեղվի տեսություն, Էջ

172:

Ղ55

վե տալ, վրա վաղել, Ն վեր վրա բերել, վրա ւոսլ ն ւայլն: նան Պետք էր սպասել, որ նման բայերունենայինք չուրջ Հարբադրով,սակայն այս ղեւլքում օգտագործվում Լ ժողովրդական չուռ ն Հւսրաղդիրը Հեւոնարբար ունենքոչ Թե չուրջ դալ,չուրջմուլ,չուրջ անցնել ն այլն, այլ չուռ գալ, չոււ տալ, չուռ անցնելն այլն: Այսիսով, չուրջ Հարաղրով Հարադրական Ն. բայերչունենք: Ճիչտ

նալ, գնալ,

,

,

բոլորՀոլովներիմեջ: իր կից Հարաղրին վերջինիս ընկերակցում Հոլովման սլատկերը. Հարաղրությունների ւռեսակի տարրեր

աաղիո» Հա

է

պես

պար-

այլ

բայ), ինչ-

դեմնառնել, դեմսկանղդնել, դեմդ նաել, ւոեղըդալ, մտակն

ընկնել,Հետըգնալ,Հետըտանելն այլն: Սրանցմեջ, ինչպես տեսնում ենք,չուրչը,դեմը,ւոեղըՀող են ստանում, մինչդեռՀարադրական բայերի Հարաղիրը ո՛չ Հոդւլեւոք է ն

Ուղղ.ուսուցիչ

:

Հոլովվի: արադրական մի ւոեսակն Լ բարղության

բաղծյուսական «ասովորական րաղրությունը, Հարադրություններից ւուսրբերվում որ տարրերնանպայմանիրար նկատմամբ ը Համաղաս (ն ոչ թնելրացում լրացյալ), այլե՛ չաղեն կապվում կամե չաղկապով: պետք Լ նկատել, որ մինչդեռ տեսակետից Հ մի մասը, չփոլանլով բաղաղրիչների մեծ ուժ, սաստկությունէ ւուսլիսնրան, ու ա դող, ցիր ու ցան,Հալ մաչ, լուո ու մունջ ն այի մմյուս մասը, յլն, յուր բնդչակառակը, վերառված4նով Լ ընդզրկում ն իմասորը Լ ընդՀանրացնող կամ արտածայտում (» եր իմաստ,մեկ րուսռիիմաստ, ավաքական եւսկ շը ր նց 9 (օր) ամբողջ դարձ երթննկություն, մարդ չրջագայություն), կին (5 ամուսիններ ), առն տուր (» նիստ առեւտուրը), վաճառումն, ու :

որը

աաա Հարագրվող

'

ու

բաղ-

իմաստային

աթադրությունների ավելի

ր ինչպես, ա |

ա"

՛

՛

ո ու

րի

օ

'

7.

Լաց

ն կենցաղ, սովորություն) այլն: ւռեսակի այդ թվում Հարադրությունները,

(»

:

Հոլովվելուղեպթումես ոլովվում են :

են թ,

Պե

ի որ ըա դ իր եանն ո. նավա Հնարավո

նկատել,սակայն, որ որոչ դեպքերում ներն անձի անուն են, լ

անՀ

եծ

չ

լ

-

Լյ

ո «ոով ռական

առաջին բաղադրիչը Լ միայն ընդունում

Հարա-

Մ

են

,

տուն

(տուն

ու

Տր. ուսուցիչաչակերտի(ն) ուսուցիչ աչակերսո(ին) Հայց.

Քույր

ու

քույր

ու

քույր

ու

Բաց. ուսուցիչ աչակերտից Գործ.ուսուցիչ աչակերտով

քույր

ու

քույր

ու

ՀՆ

որդու

ու

ւոեղ(ը) տեղի

տեղիքն) տեղ(ը) տեղից տեղով տեղում)

եղբայր(ը)

եղբոր

եղբոր(ըբ) եղբոր(ը) եղբայր եղբորից եղբորով

որդիքն)

ու

ու

որդուց

որդով

:

է": (չունի)

ա

յ

թու

/

դպա

ու

ւոուն

ու

տեղ(ը) ւոեղի

ու

որդու(ն)

ու

տուն

հունողի»

որղու(ն)

ու

ու

Նե ԻԻ

որդիքն)

ու

ւոուն

ու

ւոուն

ու

տուն

ու

ւռուն

ու

տեղ(ը

ւոեղից տեղով տեղում

չսրդենւլարզել ենք, որպես ինչսլես կցական բարդությունները, են սրանց Հաառաջ եկել Հարադրական բարղություններից' Լ

անու, մատ Հարադրական ազատ ն

ն

ղիտվում են իբրն մեկ րառ, ուստի

մնում

տուն

քույր

Հոր Հոր այց. ծոր Հայր Բաց.Հոր Գործ.Հոր

գիչ

նրանցվերջինբաղադրիչները,իսկ սկզբի

ինչպես ասել | դիրները,

տուն

ու

Սեռ.

ու

ոլոր այերը, 7՛րբ.

ւոուն

Քույր

Ուղղ. Հայր

ու

Լաղագրիչեւրի

ւոուն

,

ու

ա

աչակերտ(ը)

Սեռ. ուսուցիչաչակերտի

(մանավանդ ստացական)

սւոանւս

ռուն

ձեռք մեկնելու ձեռք մեկնելու(ն) ձեռք մեկնել(բ) ձեռք մեկնելուց .ձեռք մեկնելով ձեռք մեկնելում

դնալ գալու գնալ ղալու(ն) Տրակ. դնալ զաղ(ը) Հայց. Քաց. զնալ զալուց Գործ.զնւալգալով դն դալում Ներգ. Սեռ.

ղալ, չուրջը նստել ՀԻՏ Հարադրական բայեր են,

բ ւպակցություններ(պարագան չարածյուսական զապես ն է

ձեռքմեկնել(ը)

Ուղղ.զնալղաղլ(ը)

լ

ման

ԱՀա

ո Հոտի

մով ն բաղաղրիչներիմ կալ տով: կցական րարդությունները ն գրվում,ե արտասա վու բրե մեկբառ: ե՛ կրկնավորկցական բարդություններ կարող են առաջանալ

։

ուն

իացու "|ո

ր

ան

-

ն ն Հարադրուներից, բաղծյուսական պարղ Հարադրություններից,

ունենք թե բաԱ. Կըկնավորներից կցական բարդություններ յականն.թե՛ անվանականդործաճությամբ, բեկբեկ բեկինչպես' «

,

-

բեկուն,դեղզեղ դեղգեղալ, ւվեսպես

ենք բաղաձայնիփուվոլություն: Հիչենք մի երկուսն էլ "զեսպիսություն, մեկ-մեկու նկատում կորուստով. թիթխկալ, բխբխկալ,դըխդխկալն այլն: (բառ բառ) բարբառել, բաղաձայնի անԲ,

-

նան

-

պոծուլուտիկ, բարբառ խլլսլել ն այլն: կրկնավորներից առաջ եկած կամ կցական բարդություններիմեջ կատարվումեն չզոււուլոււտ

-

:

Հ

-

բարդություններիցկաղմվածկցականներն Հարադրական չափտարածվածեն Հայերենում ն ի տարբերություն կրբկնավորներից ունեն զերաղանցապես անվանական չատ թիչ չա| ե՛ .կազմվածների ն, սովորական, փով"բայական զործածություն, օրինակ՝ դործածել (դործ ածել), անսովոր երնույթներ,որոնք Հաճւսվս Հնչյունափոխության չելիության չափ փոխում են կրկնվող (ակն ածել), Հորեղբայր (ճոր եղբայր), այաօր (այս օր), ակնածել մեկը: Այստեղ արմաւոներից են Հանդես (քսան Հինգ), երբնէ (երբ ն Լ) ն այլն: քսանչինդ գալիսձայնավորների բաղաձայններիփուփոխություններ (մեծ մասամբտարնմանության Քանիոր, ինչպես արղեն տեսել ենք, Հարաղրականբարղությունօրենթով ՀնչյուններիՀավելում Հնչյունների կորուստն այլն: ները չարածճյուսորեն իրար Հետ կապված բառերիցկազմված ԱՀա մի բաղադրություններեն, ապա ուրեմն նրանցից առաջացած կցաջանիօրինակներ. Մ կաններն էլ ւղետք Լ ունենան նույն բնույթը, օրինակ' Հորեղբայր Զայնավորի փոփոխություն, (փայլ փայլ. չ Հիչրուկ (չուր ջուր-ուկ), մարդմուրդ ՀատկացուցիչՀատկացյալ, այսօր որոչիչ որոչյալ, օրեօր բազ(մարդ մարդ), ծակծկել(ծակ ն ծակել), թաիթփել (թափ թափել) ե մակի պարագա այլն: այլն: բ) Բաղաձայնների Արդքննենք այդպիսի կցական բարդությունների տեսակները: փոփոխություն. կակիծ (կիճ . կիճ), թրթիռ (թիռ թիռ), սեփսեվ(անչ սն), կցական բարղությունների լավաղույն ենթակա-ստորոգյալով է պան րասլ) է էջմիածինբառր, որ մեղ մնացել է զրաբարիցն կազմված այլն: օրինակն 47 Հնչյունների 1191 իջավ) ստորողյալից ն միածին ենթակայից, զրարարյան են Հավելում.ամանչաման(աման աման), աղմազղ նան (աղ ւաղ ), առակպառակ ինչնեիցեբառերը, որոնց մեջ ենքակա են ով ն ինչ ովնիցե, (առակ առակ) ն այլն: դ) Հնչյունների ե է դերանունները ստորոգյալն Լ իցե գրաբար բայը, որ նչանակում կորուստ. առոքփառոք (իառոք իառոք), այնման են ն ն լունւիայլուն լինի, (փայլուն փայլուն), փոփոխել ուրեմնովնիցե, ինչեիցե ով լինի, ինչ լինի:Սրանց (փոս փոլաել) բախ (բախ բախել), Հեծեծել(Հեծ.. մեր ովնէ, ինչեէ արդեն ո՛չ թն իցե է, ա՛յլ բառերը, որոնց ստորողյալը (դար Հեծել), ղադարել1 "ր ն ն է:Այս օրինակների այլն: մեջ ղտնվող չաղկապը միացնող իմասւո չունի, Բացիսրանցից,պետթԼ նկատի այլ Լ ովեգործածված ուստի ինչնէ, ովնէ, էլ չաղկապի իմաստով, ածաունենալ,որ Հատկապես դանների իցե,ինչնիցենչանակում են ով էլ որ լինի, ինչ էլ որ լինի, ով էլ լինի, իմաստըուժեղացնելու նպատակով, արմատիկրկնությամբ կցական բարդություններ ինչէլ լինի Այս տիպի կցական բարդություններիմեջ պետք Լ դիտել կաղմելու ժամանակ, Հաճա առաչին հան Բաղադրիչը միաժամանակ եչ տերողորմյա զոյականը, որ իսկապես կազմված է ոչ թն նեեչ Հնչյունափոխվում, Հեչյունների զգալի կորուստ է ունննում, Հրամայականեղաատորողյալից, այլ կոչականից որով ն դառնում Լ այսպես թակայից դեպքում այս ստորողյալից կոչականը (տեր, բայց ողորմյա), կասկարմիր, լեցունլեցուն' լեփլեցուն, չ' կափկանաչ, Համըեկնում ենթակային: Լ դատարկդատարկ'դափն. այլն: բավական կցական բարդությունները են րո, չի կարելի քանակ կաղմում մեր լեզվի մեջ, ըստ որում իբրն որոչիչ Հանդես մոռանալ այն անչամարբնաձայնականբաէ Ըը, որ են ԱՀա՛ ե՛ ն՛ գալիս ն՛ ածականներ, դերանուններ: բնության ձայներին են կազմվում ղդոյականներ, վանկերի նմանեցվող դրանց օրինակները. այսօր, այդտեղ, այնչափ,ինչսլես, որպես, որինչպես բղզրզալ, խղխզան մոզան ձո, կեսօր,կեսգիչեր,տղամարդն. այլն: Վզվզանճվճվալ, ծվճվալ, գվդվալ, ավավալ, Թ.թչան խլխլալ,մչմչալ, վչվչաԼ Հա Համենները բը կցական բարդությու այ տկացուցիչ-Շատկացյալով մումոալ ճոճուալ, բլբլոն դողուլ, դոդոււլ, դոալ, դժվժալ,ճրթվրթալ ն մատաբար քիչ են. Հասկանալիէ, որ սրանց առաջին բաղաղրիչը, այլն, րատ որում վերջին երեքիմնի դողալ,

չողչողալ,

կրկնավորներով կազմվող անճանա-

ու

|

),

ու

|

փայլփլել

:

-

-

Հ

Հ

պարապ-սարապ (ալարապ

չ

չ

Հ

ՒԺ

Ի

-

՛

«

չ

Հ

բա-

-

դարել:

անճանաչելի նակով կանաչկա-

(արժիրկարմիր' մենակմենակ' միամենակ, Կաի

ու

ու

մրոչիչ-որոլյալով

ուծ

կրկեավորներից, ամենաբազմազան ,

,

,

Հա

,

իբրն Հատկացուցիչ, ռլեւոթԼ ունենա սեուսկան Հոլով:ԱՀա մի քանիսը. Հորեղբայր, մորեղբայր, տանտեր,

մ, մեջբերում ն այլն իսկական բարդություն դրանցից անում, առաջխաղացու ւուսնոիկին, արյան-| են, ն ոչ թն կցական,ինչսլես ենթաղըել Լ սլրոֆ. Արեղյանը1: են` ւոերչ Գրաբարյան փոխառություններ է երբեմն նան ՀամադասբառեՓեռայր, Փեռորդի (որոնզ կական բարղություն կաղմվում մեջ քեռ քրոջ),չնջրի (5 ջրի չուն) ն այլե: մեկը կարող Լ լինել Հոլովված ձնով որում բաղադրիչներից րից, րատ են Քերականներից ոմանքկցականբարղություն նան (մեծ Հոլովով), ինչսլես ե նրանց բադառական Հւսմարում դրսրարյան մասամբ Հոդակապունեցողւսյն իսկականբարդությունները, այս որոնց առաջին է լինել ոլեԼ նախդիր (առ, բնղ, ի, ց). չի բացառվում միջնկարող բաղադրիչը կամ Հողնակիսնուշկանի նս միննույն բառի եղակի է ձնով առնվածփո- | մ իաժամանակյա առկայությունը երնույթի երկո։ խանակ ուղղականի կամ արմատականձեւ", ինչպես,օրինակ'Հոմեջ։ ԱՀա Համադաս բառերի Հարաղրությունից կազմված կցական |

Հ

րաքույր,

մորաքույր, ն Հորապապ, չանաճանճ,ճեռացադիր այլն:եքն

բարղություններիցմի քանիսը. դեմչանդիման (դեմ Հանդիման),

նույնիսկ որ սրանց ընդունենք, մեջ Հողակապը (մամ ժամառժամ մոմ), ոլո ), մեջընդմեջ (իռ|ս մւոելԼ Հեւոաղայում' սիոլււուիովա | իսկականբարղությունների անալոզիայով (նմանակությամբ), այ(մեջրնդ մեջ), մեկրնդմիչտ (մեկ ընդ միչտ),օրընդմեջ (օր ընդ մեջ), չենք կարող նուամենայնիվ թե դրանք կլական բարՀամամայնվել, օրնիբուն(օըն ի բուն), լսառնիխուռն (սառն ի խուռն), վերջիվերջո են,ֆանի որ' ա) Հոդակապի դություններ (մուոն մուռ), ւսրդենիսկ առկայությունն (վերջի վերջո), փոլանփոլաԿիոլսե փոլս), մուռեմոտ Լ այլես երանց դարձնում բ) անբաժանելի, սնոսկան Հոլովովբառաօրեցօր(օրե ցսր), բաղեիրաց (բացե ի բաց ): Հարաղրություններից են ձնի ես կաղմվում ն աճանիսկական բարդություններ նույնիսկ կցական ռրւլես կանոն,Հնչյունակազմված բարղությունները, ցումներ,Հետնաբար միայնսեուսկան նե Հոլովի Հոդակապչեն բավաընղունում առկայությունը փոխության չեն ենժարկվում կան չէ այդպիսի կցականՀամարելուՀամար:Պարզ բարդությունը է, Գ. ԲաղճյուսականՀարադրություններիցչատերը, մանավանդ որ, ասենք, արենատար, ֆրոջական, մի նոր ւուսնավարի,աչնա- լ կնոջական, երբ նրանը իրենը րաղաղրիչներիիմաստների վերառմամբ նայինե այլ բառերը ւսրեն (արյան),Քրոջ,կնոջ, աչնան սեռական են Հասկվում իմաստ արտածայտում, կամ փոխաբերական ընդանուր Հոլովների չեն ղառնում կցական ւզատճառով են ե այղպիսով վերածվում մեկ մանաբարդություն, դեւի կցական բարղությունները վանդոր ղրանց մեճ մաս ը բարղություն աղ էլ չէ, այլ աճանցավորբառ: րառի:Այսպես մենք ունենք աղուճաըկցականբարդությունը | Հեւոնում Լ, Այստեղից ն որա Հծողակապի որ առւսջ, անչուչտ,նչանաառկայության, ինչպես Հաց րբաղծյուսական Հարաղրությունից, որեԼ ւյլ դեպքում,երբ բարդության չեն կարող կել Լ Հենց ւաղ բ աղաղրիչները սւսկայն վաղուցի վեր աղուՀոռցառարկաները, առանց ւո

աո

ու

դժվարության իրարիցբաժանվելէ. անջաւո զորճածվելնույն իմաստով, ոչ Թե կցական բարղությունը Լ, այլ իսկական: Ճիչ նույնձեովէլ Հե կարելի կցականբարդություն Համարել խնդրիցն լսնղրառուբառից (մեծ մասամբբայամարտից) կաղմված բարդությունները, որ այնքան տարածված են մանավանդ ժողովրղականբարբառների մնջ, ինչպես, օրինակ` զիրկավպ, ձյունձալ, ն աղմիկտվա մանավանդ նրրալական արմատինավելացած տ.

ու

|

է ինչպեսիրարանցում, աճանց, հրեսծեծանք, միսմորթեք, ճրագվառոց, երգասան, ձյունՀալք չաքարկուորիչ, ԿԱՆ հագարիոթուկ, իաղաղրիչները երբեք Հաւլոկվել բղաղրիչից ն

,

չեն կարող նրա |սնղիր.այսպես,չի կաերես սրբիչ ճրագ վաարտասանել ռոց, երգ ասան, չաքար ւս կ ւորիչ ն այլն: Պարզէ, ուրեմն, որ այս տի պի բարդություննեիր, ինչպեսն զրականլեղվի մեջ սւոեղծվածմաս-

գործածվելԼ իրե քրդ բելի անջատղրելկամ անջատ ն

ւ

ո

՛

-

երախտիք ՀացընչանակումԼ բարեկամություն,Հավատարմություն, արտասանվումղրվում մ իրըն մեկ բառ (բառականմեկչեչտով). Հա'ց, այլ՝ աղուշա՛ց այլեսչենք արտասանում ա՛ղ միայն որտեղ վերչինբաղաղրիչն Լ չեչչ» կրում: կերուՆույն ձեռվ ունենք ն նիատուկաց,առնտուր, առուտուր, խում,անցուդարձ,ելեմոււտ,ասուլիս (զրույց),երթնեկ, ն. .տտուզիո, այբուբեն, բացուխումի,թնութիկունք,բառուրան այլն: ձի» տղամարդ ձի(այր փոխառնվածԼ այրուձի Գրաբարից ե

ու

ու

խաղումլար

ու

ու

իմասորի մնջ այր դոյականի ձիավոր) Հեծյալ,Հեձելաղոր իմաստով, տը այժմ, իՀարկե, մթաղնվածԼ: մեծւսսլես նույնկցականբարդությունները կազմված Բաղծյուսականներից ՀԱԱ --1Տեո նչված գիրթը. եջթ 179-177:

իրրե բաղծյուսական կս բառերիմի մասը ղեռ չատերը զրում են անջատ-անջատ չեչտին։ նույնիսկ արտասանության բայց ղա Շակասում է ղրանց Հարաղրություններ, 11-74

պես Հնչյունափոլության չեն ենթարկվում ն

Հոդա են դակապ չեն

դունում:

ըն-

ն սւռանում) չեչտը տեղափոխվումէ բառի վերջին վերջավորություն թեքման կամ վերջավորության վրա,չեչտից ղրկվածէ, Ա, իսկական բաղադրիչի Լ մեկից ավելի բարդությունը կազմվում Հիմնական են

երկչնչյունները ենժարկվում ու, ե(է) ձայնավորներն յա, ուլ ձնույթներից (արմատներից ) կամ իբրն արմատ բա| Հեչյունափոխության ո դառնում ը, ի ք 1, ու, որոնցից սվանդական ոերից, որոնց միջն եղած չարածյուսական Հարաբերությունը | ՍԱրը ձեն գրվում ն կազմում նեն զաղտնավանկ, օր.' սիրտ մթագնված կամ Համենայնդեպս, Հնարանորենչի դրսնորվածա

զիտակցված

է մապատասիսան

վերջավորություններով. օրինակ'ջրկիր (- ջրր(-

|

կիր), Հեռազրատուն Հեռ-գրր-ւոուն), ւչիաւտուժ (- աչխատ-ուժ): | Մինչդեռ անիսկականբարդության բաղաղրիչներիմիջե եղած | . րբաճյուսական Հարարերությունը կայուն Լ 4եարանորենդրանորված, իսկական բարղության մեջ,

չա-

ու

ու

-

մատեաւմա մասյան սրածայր, սիրատենչ, սրտակտոր, բույս բուսաբան այլն: նադիր, -

--

-

ն

իսկականբարդությունները կարող են ընդունել նան Հոդակապ իրենց բաղաղրիչներիմիջն, որը լրացուցիչ չաղախի ղեր է կատարում ն դիտվում Լ արտասանությունը: է իբրն մի միջոց, որ դյուրացնում ն ն Այսպես,ունենք Հացթուխ նորՀացաթուվ,, նորամուծություն ն այլե: ն Հրձիզ Հրաձիգ,չրկիր, բայց չրատար Հողակապի առկայությունը պայմանավորված Լ ոչ թն որել օրենքով կամ անծրաժեչտությամբ, սովորության ւայլ ավանդությամբ, ուժով,ուր բառից ունենք ֆրկիր, ջրմուղ, ֆրչուն, բայց ն չրաբեր, քրատար, ֆրատեր(ն ոչ թե ջրբեր, ջրտար, ցրտեր), քար բառից ունենքքարտաչ, քարծշաւտ,քարկոծ, բայց ն քարաչեն,քարակուի, ն. փարաճատ այլն: Լ նկատել, որ միննույն արմատներից կազմված Հետաքրքրական

ընդծակառակը, 4եաբանորնն

ղրսնհորված չլինելու պատճառով այդՀարաբերությունն Լ անկայուն ն Լ յուրաքանչյուր գիտակցվում կոնկրետբառի մեջ առանձին: մուծություն, Այսես, օրինակ,ինքնագնաց բառի մեջ ինքն դերանունը ՀանղեսԼ

դալիսորպեսգնացզործողությանվերառյալ (ինքըգնաենթակա

Ցող), ինքնատեր բառի մեջ նույն դերանունըՀանդես Լ զալիս որպես

ուղիղ ի|սնդիր վերաոյալ (փրենսիրող), ինքնախույսբառի մեջ' որպես

անջաւոման |նդիր (իրենիցխուսափող),ինքնապարծբառի մնջ' որպես միջոցիխնդիր (իրենով

պարձեցող)ն այլն, նույն ձնով գրուղ ՀանդեսԼ դալիսորւվեսուղիղ Հանդման խնդիր, ան|ոնդիր, ջատ խողիրն տեղի ւպարազա Հետնյալբառերի մեջ' գյուղասեր, | զյուղամեւո,

Բառը

ն երբեմնւմւուսնում են չոդակաւվով անՀողակաւղ բարդություններն առգյուղախույս, տարբերիմաստւուսրբերակում ն արտածայտում իմաստարանական ն ղյուղաբնակ, Համապլատասլսանաբար | են ն ներ, դտնվում այսպես Հրմիգ (ծրդեշող), քարծշատ

է

Հայցական, տրական, բացառական

Հոգործիական

ե

լովներին Հատուկ կախմանՀարաբերության մեջ:ր ր բառի կամ արմատինկատմամը:

բարդություններնունեն իսկական չեչտ, կարող են

դազապ:

ու

Հրաձիգ (զինվոր) (մուրճ)ն քարածատ (քարտաչ) ն այլն: Հայերենի Հողակապըա-ն Լ, որ ի-ով վերջացող բառերի վերֆՀնչյունավփոլսությամբ միանալով ն խիա ես -յա-ե նածնչյունին Լ Հ է. տվել այսպես գինի Հ գործ տվել Լ դինեդործ,ապակիչա պատ տվել Լ ապակեպաւո,ոսկի Հ Հ զօծ տվել Լ ոսկեզօծն այլն: 3 4Լ ԱԾԱՆՑՈՒՄ.-- Աճանցումը,ինչպես տեսանք, բառակաղմուն տեխնիկայի ղարգազման Համեմատաբարբարդ ւսւոիճանն է թյան

միացած

մեկ միասնական բառային

ն մեընդունել ենթարկվելՀնչյունափոլխության :

Հո-

-

ա

ա

կարարմմ աոնոնր Աէ է՛ նրանից

ի մնջ միայն վերջին վանկն է պաժիսկ առաջ եղած բաղադրիչները

եշտից է ւսնիսկական ծւսրաղրական (կրկնավոր, կանոն Հաջորղել որպես Փաղաքատկի'զ, Փաղաքաբնա՛լ, Քաղաք, գյուղաքաղա' «ի կարող դրասե 7,գրարե՛ր,բայց Հեռադի՛ իսկականբարդություններին: Ածանդում ռագրատո՛ւն այն, ցական, միայնայն լեզուները,որոնք Հասել զարգացման չորրնալ Հնչյունափոխութ այնպիսի իմաստ միայն վերաբերական աստիճանի, մեջ պայմանավորարդեն վածԼ չեչտի տեղափովաւ հագադրությունների որսլես կանոն, ե (աֆիքսներ եղած ածանցներ չեչտի ւուսկ ւսյսինքն' Հաւոուկ ձեույթներ, ե(է) ւթյա բր"աճայտող զրկվում են բայց

"

Ը,

|.

ու

Հե-

են

ուն

ու,

որ

ձայնավորն, ՐԸ մա,

Հել տակ, բայց

ունեն

ե

ե

ո

որ բառը

բ.

ույ

աճում

երկՀնչյունները կայունեն չեչտի Լ (բաղադրվում կամ թեքման

սկ

ունեն

):

լեզվի որոչ է, որ ժամանակի ընթացքում նչանակում նյութական, ձեույթներ ղրբկվելովիրենց արտածայտած (արմատներ) սւոանժնում իրաչարաէ սոսկ իրային իմաստից' վերաբերական, այս

բերականիմաստ արտաՀայւոելու ւպաչտոն: Վերցնենքմեկ օրինակ: Հայերեն օրիորդբառը կաղմված Լ երկու բաղաղրիչից, որոնցից յուբաքանչյուրը արտածայտում Լ յուր նյուքական (իրային ) իմաստը որղ'որդի), ուստի ե օրիորդ նավուսսլես (օրի' իչլսան, լ նչանակել որղի՛:Սակայն նույն -որդ բաղաղրիչը Հեւտնորդ, լողորդ, ն ախորդ ւյլ բառերի մեջ չայլնս չի նչանակում որդի ն ոչ Լլ որե ւյլ առարկա, այստեղ չայղձեույթր ղրկված Լ նյումական իմաստից | ն Լ տալիս մի բան անող, մի ցույց զործով ղբաղվող, Հավասար լ -ող ածանցինկամ -իչ «ական չծւանցներին ենթակայական ղերբայի ն կարողԼ փոխարինվել (Հետնող, Հեւոնիչ, նրանցով գնող, զնիչ ն այլե): Ուրեմն -որդ բաղադրիչը ՀւսճաՀեւոնորդ, խորդ ն այլ բառերի մեջ չունի ոչ մի իմաստ ն ցույվԼ նյումյական իրածարաբերություն, այսինքն' Լ նա,որ տալիս միայն նչանակում մի -Որդ բաղաղրիչը բան է անում: ուրեմնարղեն դարձել Է աձանց (իրաչարարերական ձնույթ),թեն առաջ նա եղել Լ արմատ (չիմն նական ձնույի)) Լ որղի,որւզիսի նչանակել իմաստով մնացել Լ օրիորդբառի մնջ։ Վերցեննք ավոր անածանցները: նչանակում քն արզյոթ արանքորե առարկա,իր, Հատվանիչ, զործողություն ե այլն: Իճարկն,ոչ. սրան, այմմ են նչանակում միայն իրածարաբերություն' իսպառ զուրկ լինելով նյուցական իմաստից: Դրանցից -ավոր նչանակումԼ մի բան, որ ունի մի բան նավոր, բծավոր, ն ձայնավոր այլն), իսկ երկրորդր՝ անԼ մի որ չունի նչանակում մի բան (անթն, անրիծ, անձայն):

իչիանի

|

ա

լ

լողացող, լաղորզ.

|

,

"

ն

բան,

Բայզ,

.

իմաստ, Թե՞ ոչ: Անչուչտ, այյո՛: Այլ |սնղիրԼ այն, աո նյութական ածանցի ւղես Հեշտ կերով տնել,թն ինչ աաա ր"Ն«որդ ինչ անցյալում, նչանակել զ

դրանք ունեցել, Ա լ զվարանությունը է դարձնում դրանցից Հնարավոր դոնն առաջնի ծազումր զտնելը: Մերավոր ածանցը Լ կորած ւստ

են

ծագել այժմ մել բեր արմատր

որ նույն իմաստն Լ արմատից, ենցել,ինչ որ բերել,բերք ն այլ բառերի մեջ, իսկ ա-ն

բոր

ու

Հողակառլն է: ՆաՀեւ ունեցել ենք ն բոր ինչպես ն բեր մեյն Մ Հողակապով իսկականբարդություններ. օրինակ' ||լուսարոր, սիրարեր | սիրարորն ւսյլն: ժամանակի

խագրարարյան Հրֆանում Հ այերենում բայի բորելբայր (ինչպես այժմ" թերել ն բերել քորել), րար

թիա

Ընը

Այս

ու

լ

ըն-

մեղ այժմ չի ղրաղեցզնում, սակայնՀաՀամա արտփոխուոնը մեճատոթյան Շճքոում

Կա

բառի

Հե

աաաանար շխառակել տոսեր կարկ

Շիչատա

ր

ռուսերեն

առ

որր որը բաոր,

նույնպես նույնպ

մեռել Լ' իր տեղը զիջելով բերել բային, բայց երա բոր արմատով կաղմված բարղուլյյունները, օրինակ` անցյալում սիրարոր,մնացելենն Հասկացվել երբե լույս բերող,լույս լուսարոր, կրող,լույս ունեցող,սեր բերող,սեր կրող, սեր ննցող: Հեւտասղայում, բերելիմաստի Հնւո չկապվելու Հեւոնանքով, բոր արմատի ք-ն, կամ ւռարնմանութցյան օրենքովփոլավել է վ-ի ն առնմանուլժյան ստացելենք վոր,կամ Հողակապով' -ավորածանցը (ղինվոր, լումինչե այժմ կաղմվել սավորն այլն), որի օղնությամը ւսյնուծետն են բազմաթիվածանցավոր բասեր1: Դժբախտաբար նույն ձնով մեր բոլոր ածանցներիծազումը բացատրելուՀամարանչրաժեչտ տվյալներ չունենք, սակայն սրանովչի սասանվումածանցների արմատներիցառաջանալուտեսությունը: Այժմ ւոեսնենք, խե ինչ Հնարավոր ճանաարձներով կարող էին վերածվել ածանցների: արմատները Ա, Արճաւոի իմւսւոի մթագնումըռպլետքԼ ղիտել միայն իրբն ածանցի վոյացման ամենածչիմնական ուղին: Լեղուն ժամանակիընԼ որոչ թացքումմոռանում արմատներ, որոնցից կազմված բարդություններըչարունակելով մնալ լեզվի մեջ' առաջ նն բերում ածանցի զիտակցում: Վերր թննած -որդ ածանցի օրինակինկարող նեքավելացնելմեր -արդ, -արար, -բար, -որեն ածանցներիօրինակը: նրանցից Հարղարել, արղուկ, զարղ, -արդ-ր աոկա Լ արղուղարղ, ձնավոր, բառերի մեջ ն նախապես նչանակել է ղեղեցիկ, Հարղուկ Է ոուս-եվրուղլական արտիստ արվեստով Համապատասխանում արտ արմատին:Այդ իմաստով ղդմրե|սորանարդ, բառի էլ նավխաւղես քարդբառերըՀասկացվել են իբըն լսորանի 4ն ունեցող, զմբեթի 4ե ժամանակի իսկ արղուկը' իբըն ձեււովող,ղեղեցկացնող: ունեցող, ընթացքումայս արդ արմատի կամ բառի նյուքական իմաստը Լ միայն մի քանի բառերի մեջ, օրինակ"արդուղարդ, իսկ արմնացել Լ մոռացվել: լսորանարդբառերի մեջ մթագնվել դուկ,գմրբելարղ, բառր իր Հ-արդուկ (Հմմտ. արդ» ղՒ արդ, Հաարգդ- արել) Արդուկ ձեովՀասկացվում էլ Հաճախ Լ իբբն Հարքեցնող ն այդ ւլատճառով զրվումԼ Հարթուկ, Լ իբըն ւնկալսւրմաւո, ղարդ-ըղզիտակցվում ն ինչպես Հարդ-ր Հարղարել բայի մեջ, որոնթ այլնս չեն կապվում մթագեված արդ-ի Հետ:

բորել բայր քացթում

ու

-

ու

ու

ու

այն Շանզամանքը, Հենց որ

Շո-

զործածվում մեր ածանցներիցչատերը ն այն) աղ-աայլն)ցույց Է դակապով բաղ-ա-ղրել (գյուղ-ա-ցի, զյուզվ-ա-կան, ամեն-ա-մեծ, ո

ուղ-ւլ-

են նան

:

-ա-

ցու

-

Մերերկրորդածանցր'արար-ր դրարար առնեմ (չինել, Սա նախառսլես | Լր օրէն: որոչ բառերի մեջ նչանակել Լ օրենք,ուսւոի ստեղծել) բայի անցյալ կատարյալիՀիմքն Լ, որից ունենք ղիտվել են իբրն բարղություններ, ասննք, իչխխանօրեն, արար-իչ, արարղություն,արարած նհայլն: Արդ,ղրարարի կենդանության (» իչի անական օրենքով, ատովածօրեն չրջանում օրենքով) ն աւոովածային ուներ իր նյութականիմաստըն ուրեմն լուսարար ժամանակի ընքացթում այլն: բառր Հասայդ | բառերը Հեչտությամբ փոխել են կացվումԼր իբրն իսկական բարդություն՝ ն լույս անողիմաստով: իրենցիմաստր նչանակել իչլուսնիձնով, ւմսւտծու ձնովն այլն,որի Այժմ սակայն, երը ղրաբարյան առնեմ բայի Հետնանքովէլ ըմրոնվել են որւլեսսծանցավոր այղ Հիմքը կատարյալի բառեր,ինչես ելն մեղ Համար Հասկանալի ՀԼ, լուսարարի ն այլն: ձնով կազմված Հուչարար, ասեին իչխանաբար, Այժմ աստվածարար մեր լեզվի մեջ Հաչտարար, խուտանարար, նորարար ն ւսյլ բառերիմեջ արար սակավդործածվող ինքնորեն բառն ունի ե՛ բարղ, ե՛ ածանցավոր ըմբռնումենք իբրն ածանց' -իչ, -ող ածանցներիիմասով (Շուչաբառիիմասւո' նայածուղղազրուլյանը. եե զրենթ ինքնորեն, կնչարար Հուչիչ,Հուչող,Հաշտարար ն այլն)1: Հաչտեցնող նակի ինքնաբար, կերով, որի մեջ -որեն ածանց Լէ, իսկ ինքնուրույն Քննարկվող երրորդ ածանցը'բար-ր իր են զրենք ինքնօրեն, կնչանակի նույնպես | ծավպումով ավտոնում, իր օրենքով, ինքնավար, արմատ էն առկա Լ բարք, բարոյական, ն չարարբարո, ղզաղանաբարո որիմեջ-օրեն արմա Լ: Հասկանալի | է, որ Հին ուղղազրուցյամբ այս այլ բառերի մեջ իր նյութական որ Լ վարվեցողություն, իմաստով, չէին կարող ղրսնորվել, թեն իմաստւսյին տարբերությունները վարմունք:Մերլեզվի Հնագույն չրջաններում եները ղաղանաբար, տարբերությու ղիտակցվում ՀւայրաԼին: Այսպես, օրինակ. «Առժեոն բար ն այլ նման են բառերը ա Հասկացվել իրըն երկուարմատներիը | ինքնօրեն բառի ղիմաց պրում |Լ, «1 իր մասնավոր բառարանը» կազմված բարդություններ, Հոդակապով ն. Հետադայում, օրենքովվարվող, 11: 2. ինքնագլուվս, արդեն աղատ (քաղաք ինքնածաճ»2: դրաբարյան չրջանում, դրանը են է, որ այս -որեն ձնույթր յլեւ փոխարինվել Հայրաբարո, Հասկանալի դազաոչ մի չափով չի պաշնաբարո բարղածանցավոր իսկ իրենք գիտակցվել բառերով, իր Հին (օրենք) նյունական իմաստր ն վերածվել Լ մաքուր իբրն պանել ածանցավոր բառեր'նչանակելով արդեն ոչ Սն Հոր,ղաղանի բարն | ածանցի, ասենք,լսաղաղորեն, այլ բազմաթիվ բառերի մեց: ջով, վարքով,այլ՝ Հոր, զաղանի ձնով, կերպ: Մեկ որ նակսկինբար Առայժմմենք ֆննեցինք ածանցների առաջացումը արմաւոների արմատրսկսելէ զիտակցվել «ձեով,կերպ» մակբայակերպ ն իմաստների իմասԱյս օրինակներին մթժազնումով: կարելիէբ ւսվելացնել ւով, ւսյնուչետն նա Հեշտությամբ է նան կցվել ուրիչ ածական արինչպես դեւղթեր, -վար (օրինակ' ինքնավար, ղզորձւվար, բայց' տատենրին'իապառ զիկվելով բարբի, վարմունքի իմաստի Հետ Քողաքավար, անմարդավար), (օրինակ' կարկտաՀար, -Հար ունեցած կապի Լլ: Եվ իսկապես, մնացորդից եթե Հայրաբար,դազաքմբկածար, բայց` փողածար, սընդածար, ջութակածար), -ղզործ նաբար բառերը ղեո կարելիԼ իբըն Հոր կամ զաղանի Հասկանալ (օրինակ' ղամբյուղադորճ, դինեդործ, բայց` լեոնաասեղնագործ, վարմունքով, բարքով, աղա խոնարՀաբար, դորձ, գոռողարար, միամտաավտողենագործ), թեր (օրինակ' լերուս, քերասացություն, հարա այլ քառերի մեջ այլես ոչ մի տեղ չի մնում վարմունք, բարք բոյը` Թերակչռել,թերակատարել), բաց(օրինակ' բացերնս, Համար:Այս վերջինները են ն նչանապարզասլես բացօթյա, մակբայ բայց` են զերազույն, բացառել, բացարձակ), գղեր-(օրինակ' կում խոնարՀորեն ն ղդոռողորեն, ն միամտորեն, ուստի իայց' բար-ր գերաճել, մեց նչված ձնույթները գերակատարել) արդեն Հավասար այլն,որոնց Լ որեն ածանցին: ընդգծված արմա են, իսկ ընդգծված օրինակներում օրինակներում Բայց մի՞թե -որեն ածանցը Հենց սկզբիցԼլ ածանց Լ եղել: Անարղենածանց: մենք Հնարավորություն Բ, Հոլովի ունենք պարմթազնումը նս իր Հերթին կարող Լ իմաստի Ղշլու դրա ծան եե ՇԵՐԸ ջանա աւա մեր ծենդաբանություն ը: չ:Ա Աոա Այս ածանցը օրեն,օրենք Հնչյունափոխությամբ բառի արմատն | ե այղ բառը՝ Էր ձոնափոխությամբ ածվելով երար-ի: տվել բարերար բառր՝ երար-ի վերածվելով պատճառով էլ Հին ուղղագրությամբ դրվում ն Այստեղ Լ ինբնօրեն, այսինքն՝ ինքնօրէն ավտոնոմ, ինքնավար, Հավասար տայիս, որ ածանցները Ր նախօրոք եղել են արմատներ ն կաղմել րարա-

..նայդբառերը

սա

լ

-

-

'

|

|

-

իմաստի

/

Հո ն Բարերալտաբար

առա-

նաւ

տ

թյուններ: Այս նույն արարն է,

իսկական

որ

նախորդ բառի ի ձայնավորի Հետ միանալովիաջեաած

ա

յ.

|

|

"Ւ

Պղիաոէ:

ւ

արերար

:

Այստեղ արղեն նչանակում Է ինբնօրեն

ինքնորեն,ինքնուրույն ն ածանցավոր

փացնել այնսլիսիերնույթ, որ Հոլուիսկան զիվերջավորությունը

տակցվիիբրն ածանց: Եվ ղա ՀասկանալիԼ. դեռ ւայսօր էլ Հայերենի մեջ սեուսկան Հոլովով ղոյականը Հաճավա ածականի իմաստ է ւին փոխարինում ուրիչ լեզուների Հարաբերական ւտածայտում ւմժաարի դար, բրոնզի ղար, պողւպաւոիկամը, կաններին, օրինակ' սարի չուչան արտածայոուլյունների մեջ թարի, բրոնդի, սլողպատի,մարի սեռական Հոլովով ղոյականները քթարե, բրոնյա, պողպատե, լեռնային ածականների իմաս ունեն: Նույնն էն Հավի բառր Հավի4ու), որ ոչ մի ւծաականով (օրինակ' էլ չենք կարող, սվիոխարինել Հավ ղզոյականից, որովչՀետն ինչպես ն չատ ուրիչներից, Հարաբերական ածական Հայերենը չի կազմում, ուրեմն ն չենք կարող սել Հավային կամ Հավական,ինչսլես ն եղային,եղական, աղչկային, աղջկական,կնային ն այլն: Այդպես Լլ աղի Հաց, չրի կերակուր արտաչայտություններիմեջ ղի, ջրի բառերի -ի 4նույթը ածանց Լ (աղի Հաց աղաձաւմ,աղաչատ Հաց, ջրի կերակուր ֆրիկ, Հեղուկ կերակուր), իսկ աղի կոր, չրի կաթիլ մնջ նույն ղի, ջրի լառերի Վ արտաչայտությունների ձնույթը սեռականՀոլովի է: վերջավորությունն Այս ձեով զրարարի Հոգնակիանոական-աց, -ից, -ոց վերֆաեն վորությունները ն, աչխարձչաբարում իրին ածանց, զիտակցվում ռուսաց, պարսից, ասենք, Հայոց բառերը մեղ Համարարդենւսծական են ն ոչ Թե ղոյականի Հոգնակիսեռական: Նույն 4եով,ղրաբարի ի:ստիվ,Հազիվ բառերի իվ (իւ) վերջավորությունըմենք ըմրոնում | մակրայակերւո ածանց ն այլն: -

-

ԿԻՐՆէլ

| սնուսկանի վերջավորությունը դործածվում Հաճավաս գան" Լ իբր ածանց, օրինակ' ածու, գրու բառերիմեջ յլն: -ու

Ճիչտնույնձնով

ցառական)

ն

ն

էլ գրարարի Հողնակի սեուսկան(-նան

|

բա-

աշխարչաբարի -ուց վերջավորությունը| բացառականի

բաղմաթիվ ղեւղքերում արդեն ածանց Լ, ինչպեսվաղուց,Հնուց, փոքրուց,մանկուցն այլ բառերի մեջ (սրանք ունեն նան մանկութ. փոթրութ,մորու ձները,որոնց մլջ ութ-րւսոաջ է եկելուց-իցե Մեր ղործիականՀոլովի-ով | չատ ղեսլքերումւածանցի վերջավորությունը իմասւոունի, ն, օրինակ,Համով ւիոսմսով կերակուր, կարկանդակ, "

Մեր բանաստեղծները Հենց սեռականՀոլովը ածականիիմաստով զործաձելոց խուսափելուԷ ուրիչ լեղուների ազդեցությանը ենցարկվելուՇետնանջով գործածում են աղջկային,եզայինե այլն:

ն այլ մեջ ընղզծված արտաճայտությունների փոխաղըություն տով

ոչ թն զոյականիզործիականՀոլով են, այլ ածական: Նույնը բառերը է ասել դրարարյան Հողնակի գործիական Հոլովի -ոք (-օք) կարելի ասենք,լսելոք,ւռեսոքբառերիմեջ գիմասին, որ, վերջավորության Լ Սակայն իրըն ածանց: ղրաբարյան Հոգնակի ուղղականի տակցվում էլ, նույնիսկ զրաբարում, արղեն նան աձանցէ ջ վերջավորությունն նե դրվելով բայական արմատների կամ Հիմքերի վրա` զոյաԼ նրանց.չլսես՝ վաղել,ղնալ,Թոչել, ցանել ն ւյլ կանացնում

բայերիցունենըվաղք, դնացք, բազմաթիվ Թռիչք,ցանքդոյաւոեսնում ենը, առանց Հնչյուինչպես Եվ այս բոլորը, կանները: նափոխության: Այժմ ֆննենք ածւսնչներիառաջացման այնպիսի դեպքեր, երբ

Հիմնական ձ4նույթները ածանցներիմեջ արդենՀնչյունափոլսվածենչ Գ, Արմատների Հնչյունաւոխությունը, զիտակցվածկամ պատաՀական, առւսջացրելէ մեր լեզվի մի չարք ածանցներ, որոնցից վերը մենքարդեն քննարկել ենթ -վոր, «ավոր ածանցը. այժմ մի քանի խուք նման ձնով առաջացած ուրիչ ածանցների մասին: Առնենք արտ-, ներ-, տարնախածանցներըն «ատ, -ոտ Սրանցից առաջին երեքը ստեղծված են 5-6-րղ ղարերում Դավիթ ներՀունաբան դպրոցի արտաքին, Անչաղթի Հայերենի ջանքերով' ե Հերջին օտար րբչռերից արձեստւսկան որոչ Հնչյուններ կերպով ձելու,կտրելու միջոցով. այսպես, արտաքին կամ արտաքս բառից պոկելեն արտ-ր (որով ունենք արտասանել,արտադրել,արտաեն Հանել, արտուղին այլն), ներքինկամ ներքս (ներս) բառից պոկել ն այլե), օտար ներ-ը(որով ունենք ներՀուն,ներմուծում, ներդրում բառիցւվոկելեն ւուսր-ր (որով ունենք ւուսրօրինակ, ւոարամամ, ն տարազիր այլն ): ԱրժեՀիչել,որ Հունաբան ղորոցի Հեղինակները ղլխավորարար

վերֆաձանցները

Հայոց լեղուն եղանակով

լրացՇարստացրին23 նախաձանցով' նելովայն խոչոր բացը, որ ուներ մեր լեղուն մինչե այղ: ԱՀա Հունարան բաղ», արտ-, ապ-, առ-, դպրոցի ստեղծած նախաձանցները. բաց-, զեր-,դեր-, ենթ-, Հակ-, Հար-, Հում-, մակ-, ներ,- չաղ-, չար-, պար-, սւռոր-, վեր-,ւռար-, ւորամ-,փաղ-,փար-,փոխ-:Բնական Լ, որ չտաւսյդ ածանցներիցմի քանիսը արձեստականորեն սւոնդծված

ախ

------Ի "

Մխչն Հունարանղպրոցի Հրապարակզալր,

նախածանցներից ուրիչ նախածանց չուներ:

Շայոց լեղուն բացի ժխտական

րբածվեցկամ չզիտակցվեց իբրե ածանց, բայցնրանց Հոլմի մասը ւուստուն կերպովւմւոավ կամ վարդծուռ, տածուտ, ծլշածուտ կեղոՀոտ,ծլոՀուռբարդբառերի մեր լեղվի մեջ ն մենծ ճկունություն ւովեց ձեռվ են կազմվածբառերը նրան,մանավանդղիտականտերմիններ ն չանակել վարդի,ճլսի, Հիվանդի Շուռ սւոեղծելու ղործում: (նա, որ չատ կեղտ ունի,կեղոածուռ են Վերի օրինակները կամ կեղտճուո Լ): Հ-ի ունեցող ցույց ււսլիս, Սն ինչսլես են բառի զիւտակ- անկումովժամանակին ստացվել Լ կեղտոտ ածանցավորբառը, որ պականՀերձմամբ մի չարք ածանցներ: Սակայնդա տիստեղծվել ն արդեննչանակել է նա, որ կեղտ ունի, ե ոչ թե կեղտի Հուռ: ԱյերնույթՀամարել չի կարելի, Փանի որ նախ'դա նուշետն Լ իայնզրայինլեղվի այս իմաստով կազմվել են արավոր ածանցավորբառեր, նորանոր լայմաններում դիտակցաբար ե թանաքթու, ինչպես ջրուռ, բծուռ մեջ այլն, որոնց այլես Հուո իմաստի լեզվաչինարարությամբ զրաղվող մոոսվորականության առկայու- ՈՐՀետքն Թյան ղեւղքում, անգամչկա մինչղեռ անզիրլեզուներնարդեն ստեղծած են լի ղծած նում են Մեր լեզվի իրենց ածանցների թար ծանցր: ՊՀ" մեջՎ կան ազդարարել, ոա Հայտարա. մենծազույն մասը, չէ ոի ե ւտվածարա նարար ն ւս դպիսի բՀեստական ւյռներ, Ըս վ ւս ինր չի բոր ւս յլ բ Ղ որոնց մւսժիվ բարղ բառեր, որոն միջոցով ստեղծվ ծ ածանցները կարող ասբարյան առնեմ (չինել, ստեղծել) անգրալ կլինեն Հող դնել ալի տարածվելլեզվի մեջ: Աճանցների մեծագույն մասը, բնդծակառակը, Լ առաջացել նախազրային Հրֆանում, այն կլ են սրանցնման մի չարթ այլ բառեր նս' մեճարարել, մթարարել, ո"լաւոածական ն Հնչյունափոխությամբ, ւյս Հենց | Հանգամանքն ն այլն, դժվարացնում որոնց մեջ վանկասղության (Հառպլոլոգիայի) նրանցից չատերի ճադման ճչտումը, թանի որ այսօր | չատ Լ օրեեքով ղժվար որոչել, Թե, օրինակ,-ցի, -տ, -ած, Լ, ար-ար երկու մեկր սղվել տալով մեծարել, -վ, -ան ն սլ մթարել,ռակիարելձները, ինչպես Հայող լեզվի ղարգզացմանոր ածանցները որ տավարարած ղարձել Լ Հրֆսնում(իչարկե, դրաբարից առաջ) ն որ վարած, կեղծածամ' են աչխարձչածայացք' աչխարձայացքն արմատներից ծագել:Բննենքիրենց ճաղումը այլն: բացաճայտող մի քանի ածանցներ: մքարել, ոսկիարել բայերի կողքին արդեն չատ Մեծարել, -ուղ | սրանց անցյալ կատարյալիմեծար, մար ն ոսկիար Հիմ| բնական -ատ, Առնենք ն սովորական ածանցները «ար(ք) Հազվադեպ թերի աճանցը:Դրանցից գործածությու նը կամ Հետագա ածանցումն ռաջին երկուսըծազել են Հաւո(ել) ն ծու Հ ն արմաւոներից որով բարդացումը, ստացել ենք նախամեծար,մթարք, ոսկիարիչ » Հնչյունի անկումով, առնեմ բայի իսկ վերջինը' զրը. արար Հիմթից"մեկ վանկի ձեերը: ոսկերիչ Մեկ որ Լ իբրն աճանց,այնուՀետե | անկումով,ն աշա լն ինչպես: Հատ ն լ ն նորանոր բայեր անով արմատից Հեչտությամբ Բուր կարող Լին կաղմել կոտրել, ւզոկելիմաստովունենք անդամածատել, վիենե րաճատել, ածխածատ ն այլ բառերը. Ի» իոչալիսիքնն ստեղծված նակներում Ր նորագույ ն ան ձնով անցյալում, եր: ն անչուչտ, ունեցել ենք, Հողակապով Բորը լիկվիղացեել.,լուծարք, ստուգարք այլ բառեր: ղազապով առանց Հողակապի,զլխաՀատե ատել գլխատել,միջաՀաւո միջատ,քնաՀատ նան Վերջին Ծանոթություն.է ածանցը ց զոյականակերտ բկ միացած քնՀչատբարդ րչի երկուսին բառերը, որոնց Հ Հեչյունը ի Հաա անենք վաղք, (ո ե այլն) զրարարյան մթարջ բառի օրինակով Ր չյունը կկամ աժ օր գնացք ագթում վանկը ընթացը "

ազան «րինաչարի

ու

:

,

Մոոց

|ի-

երկրորդ` միշ

ււ

-

լ

,

,

ԿԱՏ

ու

Հ, Նուքական աաա բալի

կատու

ոակիարարել վանկերից

տա-

կեղծամ,

անվանական

|

Է

թ

ու

«մաչվել» ընկելԼ

ու

ն

են ստացվել

ն

ս

աո

արք

ն

լխա-

ժամանակի

|

են ածանցով կաղմվել բազմաթիվ ածանցավոր (կիսատ, բառեր

Պազտատն այլն): Որ ատ-ր առաջ է նկնլ Շատ արմատը Հաստատվել Հենց վիայտաւո որի կողթին դեռես ունենքփայտածատե փայտծաւտ բառով, տակավին (փալանվթար 4նեերը մի Փիչտարբեր տառից են): իմաստով, որոն բարղ բառեր իՀարկե ոյն այս -ատ ածանցիպես Հ-ի անկումով առաջ եկել մնր շոտ Լ ն

կարողԼ

ւ

ար-զիտակցվել ան իտ

ու

դլխատել, քնատ բառնրը, միջատ, «րոց մեջ -ատտը արդեն ածանցԼ, ն ոչ քն արմատ: Հետագայում այս Հատ մար

Ր

ր"

ու

ածանցը Հուտ(բույր)արմաւոից, կեղնավսաւզես վարդաճու,

նչանակում էր ճպուռ, աչքի չբ կեղտ, բառացիորեն' մութ ղ

:

ու

ք

անող):

Սլ ածանցների ծագման Հարցը մի կողմ թողնելով' այժմ անՀրաժեչտենք Համարում կարող են որ լեզվի մեջ ածանցներ Հիչատակել, բոա զալ նան ղրսից, այսինքն' ուրիչ լեզուների ազդեցությամբ: են կամ Սրանք արղեն փոլառություններ ածանցներ: փոխառյալ

Ածանցների փոխառությունը ւուսնձին բառերիփոլսառությունից Լ նրանով, տարրերվում Համարյաչի որ առանձինածանց սփոլառնել կարելի, ածանց փոլխտոնելունսռվորարար նախորդում Լ նույն ածանցով կազմվածմի չարքբառերիփոխառությունը, որու փոխառու լեղուն սկսում

Լ

ղդալ

աձանցի

ու

Մո

արմատիիմաստներ

առանձին-առանձին: Այսպես, ունենալովկոմունիսւո | կոմունիզմ | ածանցկոչել,Թեկուղ ւսյս ւսճող, ավելացող ծնչյուններն չենքկարոդ | դարվինիղմ Դարվին, ն ղզիմնաղիստ բառի իմաստը, այդ երկու պատճառով: դիմ- | երբեմն սվոլովի նրանցով բր մեեյ»Հեչաությամբ ղզում ենք իզմ ն իուոածանցիրենց իրաՀարաբերական կայուն,մնւոյուն չունեն նախ' դրանք ազի բիի րոոո աստը ն Հարկ եղած ղեւղթում կարող ենք նրանցով նորրաայսինքե'ածանցային անձշրաժեչտիմաստը, երկրորդ' իմասոր, | դրանք ռեր կաղժելՀայերեն ինչպես ն ունենք «դրամրյանիղզմ), բառերից, իրենց կայունղորությունը ն չենք չունեն բառառսոնղծական ն «ճեմարանիուո», «ղաչնակիզմ», «դաչնակիսւտՖ այլն: բոտ նմանակության օրենքի,նոր բառերկազմել: նրանցով, կարող որ ւսծանց Քանի Լ, ղրա Համարէլ փոխառյալ փոխառնելը ղժվար այսպիսի Հնչյունները կամ ա վելացող ա ճող, ւրմատներին Բառերին են մանավանդսկզբնական չրջանում, բա- | ածանցները սովորաբար, ճիչտ Լ, աճականներ: մեջ կոչվում մեր լեզվաբանության ու

կոմունա, դարգինիառ ու

ու

| |

ռաստեղծականմեծ ւոարածում չեն ունենում լեղվի մեց, | սվոխառու երբեմնէլ մնում են միայն փոլաոյալմի քանիբառի մեջ կամ մո- | մ: փոխառյալ մենքորել դժ ածանցով ղծել չ կարող,ննա մնացելԼ միայնդժբախ,ղժգոծ | ւ րառ րի մեջ:Նույնըկարելի Լ աւել ն ռուսերեն -նիկ թի " | որ է միայն Թեյնիկ բառիմեջ ինչպես ւ ի իկա ցների մասին:Բացառություն կարելիէ : ո ր ուշի ածանցը, ամարել են որ Համարում պարսկերենիցփոն որը տարածում ունի մեր լեզվի մեջ: Քիճիայիմն, մանավանդարեմտաայ զ ի քանիարՀեստականորեն սվոխաոռյալ ն ա" ներ, յ նը որոնք արՀնսւոսկան լինելու պատճառով էլ չեն վարողտարածվել:Այսպլես ե օրինակ,-առտ, -իղ, "Ը,-ին,"ալ,-ալ, -իղ, մի

ոացվու հագա, պարադորննից

,

ա ԱԱ ամ "

,

ար զորտածվում

չ

ածա

:

աան: ան ոի Աա թոնտր Ի" ւ

,

-

,

-ին Պ

ն այլ ածանցներով ՔԲաջունին, Լուսինյանը, Զւասդաղչյանը են բառարանազիրներ ւոռալիս Հեւոնյալարծենստւսկան բառերը.

չարք

այլ

ծծմբատ (սուլֆատ), կնղրկատ(քեն ին (աւտեարին ( ),

ո Բ կ ղրիդ, թաղցրանին ոին կն եխ" եին, (թենզիղին) այլն: Աճանգման ընդՀանուրՀատվածըավարտելու, աց ո ովիրված Հե լե ի Հիչեցնել, ուսնք Հակամետ ի

ն

գլիցին,

նը

լ

)

դրալ

ժե ուծանցԼ ւյն

լարծելու,

աար ա մե կամ արմ

ն'

(բննզալ,

'

այս

Լորդ

բառին

,

են

որ

ամենը, ինչոր միանում

Ն

ու

է ւվելանում

ազ չիոխոլով մոմնիոգ

կամ ճա բմատից լու թ ճանկել ն դրա նման են ն սնի, կ լ սկռել բայերը, Փ եր ունենք քերել, արմաւոից " Քերթել,քերձել,քերձել, ունենք կոր, բայց ե կլոր ու աստ արմատից'Հառոլիկ Հաստոիկ, ձիգ արմատից' ձգել դատել,բարբառներում թիթ, մեծ կանաչ, ճանը, մանր ն այլն նն քինթ, մենձ, կանանչ,ծանդր,մանդը, մի չարք ալ աճում նն 1, Բրուք ն դ Հեչյուններով այլն, ե այլն: Սակայնմննջ ու

բայցՔորդել,

ու

'

ին

ու

արտասանցում ոք

,

աճականներըկարող են երբեմն փոլել բառի իմաստը (օրինակ' Հաստլիկ դուրեկան Հառւո, ծաստոիկ տճշաճ Հաստ), բայց դա առկաա՛յլ նրա սպատաճական բխում իմառւոից, Լ ո՛չ թե աճականի յության օղզտադործումից, ույնւվես,ինչւզես,որ երբեմնՀնչյուԼ իբն իմառւոի տարբերակման նափոխություննէլ օգտադործվում ն ծւվաոս, օրինակ' թերել, ե ֆորել,անճայտ ն անծեւտ, ծւավխթ միջոց, Լ թե բացառվում լուրջն լուրթ ն այլն: Այս, իճարկն,չի նչանակում, ածանցի, թեն այս կամ այն աճականի Հետագա վերափոխումը բան մեր լեզվում առայժմ այդպիսի չկա: -

չ

8 42. ՆՈՐԱԳՈՒՑՆ ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԸ.- Հապավում(աբրեվիատուայն րա) կոչվում Լ Ի ւսռակազմութ, տեսակը, երբ բարդ բառի , ան լ բաղադրիչները (բոլորը կամ մի մասը) ոչ թն բառ կամ արմատ են, մասս, այլբառից վերցրած որել մեխանիկորեն ղլուս, կո րիւո, այլ դործածություն չե ունեցել.այսավես չունի նն փօդբառերը կազմված ժողովրդական(ժող), լուսավորություն (ուս, կոմունիստական (երիտ), փո(կոմ), երիտասարդություն որոնց մեջ (դ) նի), (օ), խադարձ օգնություն դրամարկղ բառերից, են ոչ թն իբրն կոմ, երիւո ները ղիտվում ժող,լուս, իրն նրանց աան Անալ նկե նչւպե ման ռի ինչպես անական, կրճատ փոլարինիչներ,

ր այմանագան

ու

րոի»Ե»ԴՐո րն օ

"աղա

"

փո ոխարեն

Հաճավս

երնան), թվի

թ Աի ւմ

եկ.,

են

ո. գործածում թյան դեպքում 92.թ.

արտասանում

արամ լճատման

Ը նա

աֆ,

(օրինա

ք...

'

Ք.

այլն: Տւսրդրության ի վերջին դեպքում մինչղեռ

այստեղ բերությունն "ի Սեւայն է, մն. ենթ կրճատման նչանը որ

տեղ'

քաղաքի

(

ն

Կան"

վերարտաղրո: րառր՝ ենք 1947 թվին, պրոֆ.

)

մա

Վ ԻՆ անոր -

Սրբելյան

արտա մե ե

-

ի նա նանի

ենթ պրոֆեսոր կրբելյան ն այլն), Հ Լ արտասա նչանըչի դրվում ե բաղաղրիչմասնրը են Հենց ե ենց կրճւուռ ձնով (ժողլուս, փօղ այլն արտասանվում

ժողլուս ն իօդ ձնով): Պարղէ, որ եթն գրենք ժող. լուս. կամ փ, օ, դ, պետք Լ կարդանք ժողովրդական լուսավորություն, փոլսադարձ օգեռւթյան դրամարկղն ոչ Սն ժողլուս, փիօղ,թեն, բուոերեւույթին, այս ել չի բացառվում:

|

:

Հապավումները, որոնց սաղմերը կարող ենթ գտնել

ժամանակներում, մյուս բառակաղմության

ն

րոն արբերվում,

են

ձնեերիցծագում4 անիսկական

րոլոր

նրանով, որ

|

փն

չատ

՞

Համաչխարձային պատերաղմը ն ոնոլյուցիաները ավելի նս արակյանթիթափը, ն Հատկապեսմեզ մուռ Սովետական զացրին Միության մնջ, որի Հեւոնանքով նորադույն չոնսնված Հաւպավումները Հասան թե՛ զրավոր ն թե՛ բանավորկխսուքթի չափերի մեջ: ՀայտնիԼ, ն որ առաչին «րինակ, Համաչիարչային Հաջորդող տարիներին Հապավումների տենղր այ քան ուժեղ Լը, որ նույնիսկդպրոցներում աչակերտներըՀապավում էին առարկաների ե:ննե նե իրեն անունները րենը դասատուներների անուն-աղզգանունները ր, իսկ Հ

նրան պատերազմի

շ

մինչդեո հզաղա բանավոր լեզվի ատեղծազործություն խադաւիմունները Ռուսաստանում, տարածվել դրավոր լեղվի ւսնուն-Հայրանուն-աղդանունները («ՀայւվատՖ մեջ ծավալել, ՀապաՀայո աւոմություն, «եվաչիս» վումները, Եվրուղայի զրավոր լեզվի ստեղծազործություն աչիլխարձաղրություն, ընդշակառակը, են, «ողա»ՊողոսՀովվյան, 116-քօ88Վ կրճատ գրությունից -Լւ Հետագայում ււոել մազում ի Հենց -ին ԸԲՕ» ավոր լեզվի ), Հ ետո, այլն բայց մեջ բարեբախտաբար, ւսյղւռենդընստեց: ծավալվել: Սակայն արորում, երը մազաղաթը, նորադույն այսպես թն այնողլես, Հ ապավումները, ինչպես թուղթը քակ ի դաոն տարածում ունեցան Սովետական Միության մեջ, թեն չին ն

-

որ

»

ու

լ

ան

-

ու

-

Դնոմյծոօշր

-

են

բա-

ու

րդին աշխատում Քիչտարածության

վրա չատ Գրեն Հարկաղրված բառեր կնրպով մղվում Լին ղեպի րը, խնայո ությունն կրճատ զրում ամենատարածված ամ բառերը բառն բառերը, ըստ որում կրճատում Լին զանաղան ած եղանակներով, օրինակ" աստված. է պ իսկպ եպիսկո վի կ վու, ՀՆԹՀ Հ յ Հիսուս Նազովրեցի Թագավոր Հրեից,քած քաճանա ե. այլն: լ Այդպես առաջ եկել, Է ի միջի այլոց Յո. ժմ Համ Հատարյա ամբողջ (Համար) նչանը, որը լատիներեն Հւսմար(նոմեր)բառի առաջին ւուսոն է (ն) ե նավխւաւպես դրվել Լ ՀՕ (նո) կրճաւո ձնով:Նորագույն ժամանակ-

-

-

-

աշխարծում տարածված

'

| ներում, կապիտալիստական կյանքիարաղ թափը,րդեն ոչ թն կամ թղթի,ւյլ մագաղաթի ժամանակի Քնայման Թելադրությամբ, Համեմատարար ավելիլայն չափերիՀասցրեց բառերի կրճատ դրությունը, որը սկսեց նան վերածվել կրճատ արտասանության, Հիմք

Հապավումներին, ծաւվավվումԼին արդյունաբեարքն դրեց րական ֆիրմաների, պաչտոնականղանաղան Հիմ-

բական

ու

սռնւր

նարկների նույնիսկ տերությունների անունները. օրինակ'«Ամեն

ՄիացյալՆաշանգները» զրվում րիկայի ՇՏ.4 անգլերեն' դարձել Լ , որ

բառ անկալս

Լին

ն

Մի օբ Երեանի Հնա Գրավաճառներից մեկր ինձ առաջարկեց Վիրք»:Ես չճասկացա, թե ինչ Շեղինակ է տնա

որ

դա.

Նիկողայոս Մառի«լ

զրվում

են

ԱՄՆ

լ 2, Առաջին Հոլովվում

ն

ակնարկում հաա երր Վիրջը կրատւցկուն Տուն Հար, զրոն ոնն զնել

«պրոֆմարփիԻ.

ԳԻՐՔԻ բառը կրճատված ցույց

գիրքն զրականության պատմությունից բիոմոր Գամաո-Քաթիպա կեղծանունը, Ռաֆայել Պատկանյանի կեր Է

ն տառերի միացումից մի տեսակ

' ուն

նկերնե

րի էլ Հապավում

ո անուն-աղզանվան ղզանվ

որ նա

սկղը

-.

Հաս-

,

կանալի միանգամայն նոր բովանդակությամբ: Սովեւվաւոճառով,

տական,պարտիական,արչեստակցականբաղմաթիվ մարմինների,

Հիմնարկների, կազմակերպությունների անվանումները,

մեր որոնք

կյանքի ղեմոկրատական էության պատճառովՀաճավա բաղմաբառ

մամիութե-

մ Լ չին (ինչպեա' կենտրոնականԳործաղիր կ կոմիտե, Հ նական կոմունիստական բոլչ (բոլչնիկների) րի պարտիա, պարտիա, Լենինյան կոմու,

Հա

նիստական Երիտասարդական Միություն,Լուսավորության ժողովրդական Ժողովրդականկոմիսարների|լսորՀուրդ կոմիսարիատ,

ե

այլե), ն կյանքի մեջ չատ Հաճալս Լին կրկնվում, բնականաբար միտում ունեին դեպի կարճ ձները ն վերածվում Լին Հապավումների: Այդձեով ստացվեցին կննւոդործկոմ,Համկ(բ)Պ, ԼԿԵՄ, Լուսժողկոն մատ, ժողկոմխորՀ այլ Հասպավումները: Եվ իրոք, ղանաղան իՍ, ԱԻՍ,2ՏՍ. ԳԱՍ, ՊԱՊ, ՄԱՄ ն այլ Հարյուրավոր Հապավումները, բառարան էլ չԼին ընկնում, անչասկանալի Լին որոնք մանավանդ դառնում մեր ժողովրդի լայնադույնղանդվածների Համար'վեբածվելով ինչ-որ պայմանականանվանումներիկամ Հիերոզլիֆների: ն ժողկոմատներըմինիստրուերկրինոր կոնստիւոուցիայից Հետո թյուններ վերանվանելուց ՀապավումներիՀորձանքը վերստին տե ն ումների սածմ, Հ անափակվեց այժմ նախկին նն գործածվում լրիվ արտածայտությունննր' Մինիստրների Սովետ,

Մեր

Կն ահն բազմաթիվ

տվեց,

րր Էր, որի ճակատին զրված էր «պրոֆ. Մառ», կրճատէլ պարղ է, որ նա արտասանելով կաղմելէր «պրոֆմար»անճեթեթ Շապավումը:

ե ստեղծված

ղյ

|

ած

ս

Օշոօ-

ամենա-

ե

նմ

էնու

'

.

Վերջերս մեր ղպրոցական երեխաներիմեֆ տարածվելէ առարկաների կր ների կրճատ անվանման ւ նոր ն առավել «թվաբ», եղանակ՝ «ֆիզ», «աշխար», տզեղ այլն, ր ոչ այլ ինչ է, եթե մ զրված կրճատ չ թե ոչ ղ ասատալխւակում զը ության բանավոր ր | որ

ո

կրկնություն:

փոր

Լուսավորության մինիստրություն, Արտաքին գործերի մինիսւորու- վանկի տառը կամ աուսջին (Հնչյունը), դառնում են մի ւոեսակփո| Սովետ ն այլն: Այսսլիսով թյուն, Գերագույն կամ ննրկայացուցիչ ամբողջ մայր բառի Համար: Այդպիսի Հապավումներիխարինող թեն ոչ |լորալսուսելի, ւռելանիկան, բայդ ն այնսլես ն ղգալի ւոարածում կոչվում են թեմաներ նրանցից չատերնարդենունեն բեկորները ունեցող երնույթ է ն Հանդիսանում Լ եմ բառակաղմության ամենատարածվածթեղարիրենցկայունիմաստը:Ստորն բերում դացման պատմության նորագույն արտածայտությունը: մասը' յուրաքանչյուրը մի ֆանի օրինակով. մեծաղույն մաների Հենված Լ ւռելսնիցիզմիմելխանիցիզմի Հապավումը ւզաւովան(պետապ,սոցա). -ապ աւղածովազրություն դանիվրա: Եվ իրոք, նախորդփուլերի արտածայտությունները ւոն յ րոֆ ). արծչկոմ. արճ արչեստակցական(արծմիություն, ն |

|

ու

(իսկական

անիսկական բարղություններ: ածանցումը) ւզած- | ւվանում առանձինբաղաղրիչների իմաստ արտածայտող ձները (արմատ ն ածանց) ն դիտակցորեն կարող են վերլուճվել Համաղրվելնւսն ւովյալ բաղաղըություններին անձանոլթ մւսրդկանց մինչդեռ Հաւղավումները կողմից, մեխանիկական կլկզումն են բա| ղադրիչներից մելսանիկորեն իսկւպոկվաձ մասերի ն անմաւոչելի են Հանելուկային նրանց Հւսմար, որոնքչզիտեն յուրաքանչյուր տվյալ ու

են

ու

"

-

-

աչակերտական(աչկոուղ, չչիսործուրդ). աչխ աչլսաւտանքի ային («աչիսժողկոմատ)), աչլսռեղերվներ, աչխօր)1. աչ

իսկ

)2. (լուսաչ|ս, դիտաչի -աչխ աչիսատողների -

առ

մենայնիվ Լ, որ ժողովուրղըբնկալել Հետաքրքրական

Լ

|

Հապա-

վումներիտեխնիկայի Լությունը ն երբեմն, կատակիՎեով, կազմում Լ նայն բանավոր Հապավում, որ ինքնին Հակասում Լ Հաւղավման | Լությանը, քանի որ, ինչպես ասելենք,ծապավումըծւղում Լ զրավոր կրճատումից: Այսպես, ճինկյանքիայլանղակ մնացուկ Հանդիսացող

այն

որ երնույթը,

տեսնում որոչ մարղիկ դործ |սնամիուքյունն ծանոթությունը է Հաչվի ւռնելով, ծաղըում ժողովուրղը «ոձբ» բանավոր որ ծաղզել է խնամի-ծանոթ-բարեՀապավումով, կամ բառերի սկղբնատառերից: կարծեմռայ բանավորՀապավման միկ օրինակնԼ մեր մեջ, ու

են

ն

կուլտառ, առկառավարառնմոուր, առնտրական(ապլետառ,

ր" սռողցապաՀություն -

արտ

(ճառժողկոմատ», առբաժին),.

արտառետուը). (ճարտդործմողկոմաւո», արտաքին

-

բան բանվորական (բանկոուլ, բանթղթակից ,. բաժ բաժնի (բաժվար, կազմբաժվար). բժ րժչկական (բժֆակ,բժինստիտումո), բուժ բուժական, բուժակների (բուժպրոֆիլակտիկ,բուժտելանիկում), գիտ զիտական(զիտաչլսատող, գիտճրատ). դյուղ ղյուղատնտեսական (զյուղինստիտոււո,լյուղբաժին). գյուղ զյուղի, գյուղական (զյուղսովետ, զյուղկոուլ). գործ գործադիր (դործկոմ, գործ ղործերի («ներթղործժողկոմ», «արւողորճժողկոմ»), -

-

-

--

-

--

-

քաղգործկոմ).

-

--

դործ գործարանային (գործուս,ֆաբդործկոմ). -- երիտասարդական երիտ կոմերիտական). (երիտգրող, Եր Երկոչ). Երնանի (Երքաղկոմ, տե՛ս ռաղմ). զին ղինվորական(ղինկոմ,զինթղթակից, ). էլ էլցանց ության (Լլտրեստ, էլեկտրական, -

որ ինչես արդեն Հապլավումները, սել

են գույն եղանակ

-

ություն ),

|

ւլատճառով, Լ իբրն պայմանական դործածվում (երկբորղ ) ւնվա- | նում, իբրն մի ինքնուրույն | ամբողջական (արմատական) բառ ե չի վերլուծվում, մւոովին ո օրինակ Զագս,դէս, բուՀ այլն: Այնուա- |

-

-

ու

Հապավումի կաղմությունը: Հապավումների ւյս ղգալիւրասը,

-

-

եռրաենը, բարղության մեծ առանձնաւղեստարածում գտան ժամա-

-

նակակից Հայոցլեղվի մեջ

-

-

սովետականՀրջանում,արդեն իսկ ժող ժողովրղական (ժողկրթություն, նն ժողլուս). դՂրսեորել բառակազմական ուրույն որոնԼեն օրինաչաբություններ, ն՛ Լենքաղդործկոմ). Լենինականի ( Լենտեքստիլ, ն՛ ցով նմանվում, են տարբերվում Լեն սովորականբարդություններից: Լենուղի). Լենինյան (Լենկոմերիտմիություն, Հիմնական տարբերությունն այն Լ, որ Հաւզավումները Հաննան Ն Ն կաղմվում են ոչ Թն ամբողջական ւ ործաձությունից բառե չակե բառերիցկամ նույնիսկ արմատներից, այլ բշաձությունիցՀանված դնում Հանված բառերը նու եմ ակորտննր ԴԱյս բառերիցկամ արմատներից ր կամ միություն, ղեպքում Է վերջից ենթաղրվում մի ա մեխանիկորեն կտրվածբեկորննրից: իւ տի լուսաչխ լուսավորության ալչխատողների "բի զիտական վիաչխ յուն, որ մեծագույն բեկորները, են բառիւսռաֆին մասամբՀանդիսանում -

-

-

ո

եա է

'

Ն

|

սեկցիան այլն: ալխատողների

12-74

բոթ

Հ

«լուս

Լուսավորություն,թյան (ժողլուս,լուսՀիմնարկ),

-

|

խմբ խմբագրական(խմբկոլ, սմբՀանձնաժողով). խնայ խնայողական ). (խնայղրամարվղ | ային (զիւոխորՀ,ւոնտվխործ, «խորճլսորՀուրդ,«զորՀտնւեսու-

-

-

թյուն»), կազմ կին

-

կաղմակնրպչական (կաղմբաժին,կազմկոմիոն).

-

-

), (ռեղկոմ, ւոեղարդ տեղ տեղական -

ուս

-

կոմդաստիարակություն), Կա

-

-կոչ կրթ "կուս

ա

կոչիկ (Երկոչ), կրթության (ժողկրթրաժին, կրթբաժվար).

-

-

տնտեսական(՛ոնտճչաչվարկ, «ժողտնտխորձ), նաաաղ (ուսկոուլ, ուսղործբյուրո ), քաղաքական (քաղբյուրո, քաղրաժին), Կային (քաղսովեւո, աղկոմ),

ուսանողական

-

|

-

արություն),

սողչինա թար

-

խարար

կենւո կենտրոնական (կենտկոմ, կեւ:ովարչություն), -կում կոմիտե,կոմիսար(կենտկոմ, Հոֆկու,«ժողկոմ», ղինկոմ), կում կոմունիստական (կոմւպարտիսս,

Ա

(սողմրդություն, '

տեխնիկական(տեխմատ, տելսմինիմում). տեխ

տն

կանանց (կինբաժին),

-

Տա

ալիստական

-

-

աղաքի

ակութ

). (բժֆակ, մանկֆակ, բանֆակ ֆին ֆինանսական(Փինբաժին, ֆինվարկային): ինչպեսպարզվում Լ բերված օրինակներից, Հապավմանթեմաները, մասով, նախաղաս են, այսինքն' ընկնում են ոչ թե մեծագույն -

կուսակցություն,ության,-ական («կուկուս»,«Համկոմկուս»,«կուսկոմիտեջ, «կուսանդամ», ւռե՛սւլարտ ). ն կուլտ կուլտուրական,կամ բառամեջր ւյլ բառասկիզըը Հանդեսեն ղալիս այի (կուլտբաժին, կուլտապրանք), | բառավերջրը' ճամ իրրե լրացում Հաջորդ Թեմայիկամ բառիՀամար, ինչպես,օրինակ' Համամիութենական ՀամԼկԵՄ), (Համկոմպարտիա, : արծեստակցական արՀկումք ժողովրդայան (Հայճանտրանս, կ ոմիտե, ժողկրթություն Հայկոուլ). Հայ- նռազրական(Հեռցանց, կանկրթություն, աչլսատող: ւզարսոիական ւարտաչխաւոող ), «խուտՀնոժողկոմ» մասն Հող է -

Բ

-

-

Հայաստանի,-

ո

-

Հ

Հողազործության («Հողժողկոմատ»,

-

ճողբաժին). |

ատարակչություն րաո գրատ, էոթգրատ) աա մանկ մանկական Աո ագաթ ն որակա «թյուաեՏո կինստիտուտ, մառան Ա

աե

ո

-

|

թ

ատ

ներք «լեն,

ժին),

ր

)

), (բանմաւո, մւուորաժին ներքին (ներքառ, «ներքգործժողկոմ» ). չին չինարարություն,թյան ( Հիդրոչեն, Հայչին, չինբա-

|

-չրջանային

պատ

(

Հ

պարտ

-

(նապ Հ

պետ -ապպնտական պրոֆ պրոֆեսիոնալ -

Աաաա

աք

Հ

Լ

Լ

ա

աւորոն,

-միության

ե տայահական տազմուս աաա նյմադգեորձութդ,

սոյա

միայն, որ, ընդծակառակը,վերջադաս լրացյալ,

խորագրակա ոի աո «զիլ: Պոր չի

չրջանային կոմիտն, խմբկոլ կոլեգիա, պարտուս պարտիականուսուցում: Վերջադաս թիվն 9 ն նրանցառջն, վերի ցուցակում նչանակել եմ ղաս թեմաների թիվն Լ 55, ն ցուցակում նրանցվրա ոչ մի -

-

Հ

Լ

դրված:

նչան

ե կուկաԼ ի թեմաներից, նույնցուցակումկան ն՛ ունեն նք նն առջնի միաժամանակ աստղանիչունեցող թեմաներ, որոնք այս

ունն

ց

Լ եմա ԱԱաորիի Ան աչն իւ ւղ: ն երիտ -

ն/ տափադաս, վնրջաղաս գործածություն, դրանց թիվնն Լ 6: Վիսով, ուրեմն ավելանում նս 6 առաջադասե 6 ) է աար» այս տարբերություններից,ինչպես ւսգիր). Պչողմնձամասնությունը միավանկ է (70-ից տառնէ երկվանկ, բնղամենը 4 Հատ" ապառ, խնայ, Հրատ ), տծամալսարան սրան ն իսկսկ մ.մյուսներն ունեն բանցից էլ միայնվերջինն Լ լրիվ երկվանկ, (պրոֆչարժում,պրոֆանդամ,

(չրջկոմ,չրջզործկու)

. - խին ատմություն « պատասխանատ, ե ա վամ պարտիական,(աաա մարան իայի

-

գրինակ' չրջկոմ

նուս անի Սակա, աաա ի

-

պատ

սոց

ման

-

Ա

մանկֆակ),

յժա

րարում,-ն

-

|

,

,

մի չնչին Թեմաների

Նարինքն'ընկնում Լ բառավերջը ն Հանղես գալիս իբրն

զին).

ողկրթբաժին).

ցաղպաշովազրություն, սոցապ),

Այս-

6։

Բացի

1-1

ավանկ, ըստ որում,

ՀԵԱ ՒՆ»

եր

ւե

Մաինաը

անակրո, մանավորված ւ բառի Լ կաի նրանով, թման: ինչպես նաւ փոխարինում թեմաները կարող միավանկ,այնպես էլ երկվանկ ւս

խոտային ներկայացուցիչ լինել թն

պարզ

բառի, թն/ ածանցավոր

ն կամ նույնիսկ բւսրդ բարդ ածանցավոր բառի:Այսպես, աուսնձնացնելու կրճատ դրելու թնմաները ժամանակ: Այսոլես, ժակոչ փոԼ կոչիկարմատական լսարինում բառին, ի բան,զին փոխարինում պիտի գրենը մանկ. լ'որՀուրդ, կրթ. մարմին, տնտ.' մանակ բանվորական, ն այլն, զինվորական ածանցավոր բառերին, առ ե պատ' ուսի ն իբն եմա առնված են ոչ թն խործրդակցություն առեւտուրն պատասխանատու ն բարղ բառերին, աղ ման,կր, տն, այլ' մանկ, կրթ, տն գյուղ' ապածովանկերը: ն վագրություն գյուղատնտեսական ն բարդածանցավոր Համար իբըն նմա ընտրվածբառւբեկորները Հապավման բառերին չատ այլն: Համրնկնում են բառասկզբի Հաճավս արմատներին, ինչպես օրինակ' Պետքէ նկատել, որ Հապավման թնմաներնամբողջական (գործարանային), դյուղ (ղյուղատնոեսական, դործ բառից դյուղադյուղի, են կտրված բառերի կրճատ գրության այն կանոնի կան),չրջ (չրջանույին), ներք (ներքին), լուս (լուսավորություն ), ւզեւդ Հ ամաձայն, ըստ որի կրճատ բառամասրը Լ բաղաձայնով, սովորաբար վերջանում (պետական), ինչռազմ (ուսղմական), սպառ (սպառողական), վար (վապեսՄիք. (Միքայել ), պրոֆ.(պրոֆեսոր ), դի. րիչ) ն այլն, որով Հւսպավումը (դպրոցական),բնկ. ծաճավա նմանվում Լ ւրտաքնապես ն (բնկեր,-ություն), դիւո.(գիտական) ն ոչ քն Մի,ւկրո, կցական կ ամ ընկե,դովրո անչողակաւզ բարղություններին, այսպես' ղյուղսովեւո, այլն:Նույնբանըունենք ն անձնանունների կրճատ զրույան մեջ, ՀայԼներդո, մանկդրադարանն այլն չատ նման են դյուլուսրաժին, այսսլես |

Գեորզ,Գուրղեն,Գարեզին անուններիփոլսարենզրում ենք

միայն Գ., որովՀեւոն այդ Գ-ինՀւսջորղում Լ ձայնավոր, մինչդեռ Գրիգոր անվան ւոեղզրում ենք Գը., Սուրեն, Սարգիս ւսնունների տեղ զրում ենք Ս., որովՀեւտե այղ

ղավան,Հայավանդ,լուստու,

կ

Լ ձւսյնավոր, Ս-ինՀաջորդում մինչդեռ Սեւան, Սրաւղիոն անունների ւոնեղղրում ենք Ստ. ն Սր., իսկ Սմբաւոի ւոեղ՝ Սմբ.:Հայոց լեզվի բառակրճաւոման Հենց այս կանոնով էլ առնվում են Հապավման է որով վերստին թեմաները, ընդդծվում այղ

երնույթիառաջ զալը ղրավորլեզվից: Մեր դիտած 70 թեմանէլ են

ավարտվումբաղաձայնով, | նրանցից 64-ինուղղակիՀաջորղում ձայնավորն միայն 6-ին լ Հաջորղում բաղաձայն,

այդ էլ այն որ տվյալ ճառով, Լրիվ բառիմեջ երկուկամ վելի կուբաղաձայնի ւռակում կա. այսպես (ոնն), տեխ-նիկական ւկաւո-մություն (տ ն

ոռոր ական տասխանում

), բան-վորական (նն

պատ-

(ն

վ), զին-վորական Հ Սրանցից առաջին Հինզը լիովին Համապաւե Ր վանկաւոման ն ւոողադարձի կանոններին, մինչդեռ վերջինըչեղվումէ ղրանցից,ն. այղ կատարվում այն բնական Լ որ են բժչկական բառից իբրն թեմա վերցնեինքբժչ ասի,կստացվեր երկուդաղտնավանկով թեմա (բրժըչ), երկվանկ

պատճառով,

Այս տեսակետից Հետաքրքրական Կրակ չկա: կրթ-ություն օրիԹեմաների ր նակր ունր

կանոնեւ, կ 11 ի

արմատական ն

չեղզվումեն մեր վանկատմանն լ բաղաձայններն իրենց մեջ առնելով բաղաձայնից: Այս դեպքում անչուչտ բառերի կրճաւոգրությանւյն կանոնը, որի մասինխոսեդին, ցինթ վերը ն որով ղեկավարվումենք Հապավման ո

Հաջորդ ոլոական վանկ

(80

Ա

մանկասկղրի

Հապավումներն այնուամենայնիվբարդություն

չեն

ն

այդ՝ նախ

ն

առացիրենը իմաստաբանական առանձնածատկությամբ, ուսւոին

ռաղմկոմիսար ուսղմակոմիսար(երն այսպիսի րառ ու

կաղմենք),

ն կրթբաժինկրթաբաժին, բուժտելսնիկումբուժատեխնիկում ու

ու

այն իմաստաբանորեն նույնը չեն լինի, որովշետն մինչդեո ռազմ, ունեն բուժ թեմաներն իրենց Հաստատուն անսիուիոլսելի

կրթ

ու

ու

ջերականական բառային կոնկրետ իմաստը,ռազմ, կրթ

բուժ արմատներ, ունեն միայն կանորեն չտարբերակվածիմաստ: Այսպես, օրինակ, բուժ թեմա Լ բուժակային (բուժակների, ֆելղչերական), մինչդեռ նչանակում բուժ արմաւոր, կարող Լ նչանակելե՛ բուժիչ, ն/ բուժական, ե՛ բուժման,ն՛ բժչկական ն այլ չատ ն իմաստներ,ուստի բուժտելսնիկում Լ բուժակային նչանակում մինչղեո բոււոնլսնիկում, (ֆելղչերական) բառիւն ջ բուժ արմատը կարող է նչանակել բուժիչ, ն բժչկական, բուժարար այլն: Նույն4նով,ասենք,լուս արկբառի մեջ լուս քնման նչանակումԼ միայն լուսավորության, բունը լուսածիմնարկ բառի մեջ լուս արմաւոի լուսավոր, լույսի, լուսատու, այլն: Այսւոեղից բխում Լ, որ ինչքան Լլ Հապավմանւսները ճամրնկնեն բառական արմաւոներին,իսկ Հապավումները'անչոու

իրըն լոկ արմատները,

Կաղջոց հավան, տողադարձի արին: է նան

մանկատյացիսկական բարդություն-

ե իսկ, ասենք,կրթ աւժին, ներին, բուժտնելվանիկում ուսզմկոմիսար, այլն միմիայնւս Հողակասռը կնմանվեն իսկական բարսւոանալուվ| ե դությունների(կրքարաժին, ռազմակոմիսար, բուժատնելխնիկում այլն ): Սակայն չնայած նույնիսկայդ ձնւկան նմանություններին,

հանակել

ու

Բա ընդճանութ,

Բո

ի

Բարու

լույսային, «լ բոաավորող` ,

թն

ղակաւզ բարդություններին, այնուամենայնիվ, նրանըմիջնկա որամեճ ւուսրբերություն, որովՀեւոն. Հապավման Թեմաները ունեն ոչ Թե արմատի, ւայլինքնամփոփ, ավարտվածբառի իմա, ֆերականական ու լշոսքի մասային (4ենաբանական ) կայունիմաստ, մինչդեռ արմատներն այդպիսիիմաստից զուրկ նեն: է նկատել, Հետաքրքրական որ ծաւղավումներից մի Փանիսի մեջ է անչրաժեչտ նկատվում թեմայիկամ բառի լիակատարբացաթեն նրւսիմաստրՀասկացվում կայություն, Լ ամբողջության մեջ, | յս երնույթը ես պայմանականկերպով եմ անվանել կբկնածապավում կամ ղեղչումով | ծառպավում: Այս Հասկանալու Համարվերցկական

ենեք մի երկու Հապավումն րացենք. այսպես, կենտկոմ կենտրոնական կոմիտն,տնխմինիմում տեխնիկական մինիմում, բանմատ բանվորականմատակարարում, ֆարգործուսֆարրիկաղզործարանային ուսումնարան ն այլն,այսինքն'Հապավման մեջ կա են այնքան Թեմաներ, որքան լրիվ բառի իմասո Լ ընդզրկում ամբողջ Հապավումը: Այսես չեն սւսկայնբոլոր Հաւզավումները, երանցմեջ երբեմն նկատվումԼ որել քնմայի կամ րատի դեղչում ուստի ն նրանց բացման ժամանակ զգացվում Լ մի բառի պակաս: -

-

-

-

աո-

Այսպես,ւկզրոֆչարժում, ն ւզրոՓանդամ սպարտանդամ Հաւզավումները, որ արտաթնապես իրար ճար նման են, ըստ Լության ունեն այնտարբերությունը, որ մինչդեո Լ ւվրոպրոֆչարժում նչանակում ու

ֆեսիոնալ չարժում, պարտանդամ' ւզարւոիայի անդամ, ւվրոֆանղդամ է ոչ Թե նչանակում պրոֆեսիոնալ անդամ, այլ պրոֆեսիոնալ միությանանդամ, Հեւոնաբար Լ ։պրոֆանդամ Հապավմանմեջ զեղչված բառը միություն

աչի,

կամ սրա թեման: են նան Այսպես ԼուսԳեղաչիս, է. կինբաժին մի չարք այլ կրկնաչաւղավումներ կամ

Գիսոկոուլ,

զեղչումով Հապավումներ, են գեղարԳեղաչ|ս, Լուսաչ|ս նչանակում վեստի աչիսատողների, լուսավորության աչլսատողների միություն, 1րիվ' արչեստակցական ավելի է միություն, նչանակում Գիւկոուղ ն աչիխատողների իսկ Կինրաժին, կոուվլերատիվ, կանանցմեջ րվող

պահի աչխաւտանքի բաժին: Այս բոլորընդգծված բառերըղեղչված

են

նանց

վերոչիչյալ Հապավումների մեջ ուստի

վերջիններիբաացվեն,այլապես զիտական աչխակացվիգիտականկոռպերատիվ,կաԲոիոբ՝ կանանցբաժին ն այլ որ ն

անող բոլորովին ոզխատանջի Զեղչումով Հապավման մն

տարվո

.

|

միյուրաչատուկ ւոնսակպետք Լ Համարել

մն 9 Լ ոչ թե ամբողջբառ կամ այն,երբ Հասլավման զեղչված Թեմա, այլ որե բառի վերջին կամ միջին մասը:ԱՀա ղրանցօրինակները. կոլտնտեսական, զինկոմաւոչՍրանցից առաջիեր' կոլանտեսական, թվում Լ, ժե կաղմված Լ կոլ (կոլեկտիվ) ն Թեմայից ւոնտեսական

բառից,բայց

իրականում այդպես չէ. դա կազմվածԼ կոլտեւոնսությունՀաւզավումից, որին ավելացել Ա ական ածանցրն ղրա չնորՀիվ ղուրս Լ մնացել ություն այլապես պետք Լ լիներ կոլտոնտեածանցը, կամ կոլւոնւտեսութենական, սութցյունական ինչպես ունենք Համամիութենական ածանցավոր է, որ այդ -ությունածանցը բառը:Պարղ ղուրս է գցված բառի կարճացման նպատակով,որի Հետնանքով ստացվել կոլտնւեսականղեղչումով Հապավումը1: է Մեր վերցրած երկրորդ օրինակն Լր զինկոմատ րաոր, որը Լ զինվորական ն կաղմված բառի զին Թեմայից կոմիսարիատ բառի ատ կոմսկղբնավանկից որոնց միջն ղեղչված Լ վերջնավանկից, իսարի Այս իՀարկե արվածԼ այն նպատակով, բառամասը: որ տարբերվենզինվորական (զինկոմ) ն ղինվորականկոմիսակոմիսար բիատ(զինկոմառո)բառերի Հապրավումները:: ու

Այլ մանրամասնությունների այլես չմոնելով՝այժմ չոեսնենք, են ինչ տեսակների բաժանվում ըստ Հաւպավումներն իրենց

թե

կազմության: Մինչն այժմ մենթ խոսում Լինք վանկայինթեմաներից կազմված Հապավումների մասին,որոնքռովորարար կոչվում են

ն վանկային Հաւղավումներ, որովՀետե, ինչալես ւոնսանք,ւսյս ւոնսակի մեջ,որպեսկանոն,բառասկզբի վանկերն են Հանդես դալիս

իբրնթեմա: է: տեսակն

Սա

ն Հապավմանամենատարածված ամենամատչելի

Հապավման երկրորդ տեսակը,որ կոչում է տառային,կազմվում է

ն բառերի չատ սկզբնատառով ավելի քիչ տարածում ունի չատ ավելի Փիչ Լ Հասկանալի: մի ւեսւսկւվայՏառային Հաւզավումները ու

|

չի լինի Հիչեցնել,որ Ավելորդ

նույն կոլ թնմայիցնույն այս իմաստով,բայց ավելի կաղմել պրող Ստ. Զորյանը.նա զործածում է կոլվոր բռոր կոլտնտեսականի, կոլխողնիկիիմաստով,որ Հիչեցնում է Շնձվոր,կալվոր,բանայստեղ սյն Է, որ կոլ թեման առնվել է իբրն արմատ ե նրան նորությունն Մլացվել ածանց:ԱյսպիսիՀապավումչկա: Այսերնույթը նույնպես Շիչենք ընկգալիսԷ կրճատ զրության տեխնիկայից, էոկ-Թյան,կազմ-լական ն այ զրությունները ընկերություն, բեկերության, Կդմակերպչական Կչ կ լրիվ ձներիրի փփոխարեն: | բ մեծ

մի ՀապավումԷ զեղչումով

«բբառերը,

Ի

«

լրիվ

բառ են, որոնց ամբողջական մանական իմաստր չատ ավելի ն լ են, իսկ Հւասւոկացուցիչ նախադաս քեմաներբ' վերջադաս այլն,ն մառչելի թան նրանց Հասկանալի, ն ծ ական վերլու իմառսոր, մասերի| այլն:Այս մյուս բոլոր ւոարբերությունների մասին լսոսելը չատ (տառային թեմաների) Այսպես, չատ տարած- | բովանդակությունը: ձեռուն կտանի, ուսւոիղրաղվենք միայնմի թանիՀամեմատությամբ: ված ՀՕՊ, են բուՀՀառլավումները բոլորիկողմից ճանաչված իբբն | Սկաննք ոչ միայն տառային Հաւզավումից, ւսյս ւոեսակը ւսվելի մլնձ. Համապատասխան կաղմակերպությունների անուննել,, բայցՓչերը ունի ռուսերենի մեջ, քան Հայերենի, յլն ռուսերենում տարածում զիտեն, որ աուսջինը Լ Հակաօդային նչանակում սլաչտպանություն, | Լ ձեով ւյլ են արտասանվում, թան Հայերենում, միանգամայն երկրորդր՝ բուծճ'բարձրաղզույն ուսումնական Հաստատություն: 121 ձայնավոր չկա.ւսյսւվես ՇՇՔ ն ՍՍՌ Հաւղավման տառային երրորդտեսակը կազմում են այն բառերը, Հապավումների են ոուսերենում' Լալսլո, որոնց արտասանվում իսկ Հայերենում սրսրոր. ե՛ | ւջ միաժամանակ կաղմի կան վանկային կամ ւռառային |/նմաներ, ել«2.1 Լ ռուսերենում արտասանվում Լլկակալմ, իսկ ՀԿԵՄ Հայեն՛ են '

ու

|

ե

սրանքլինում լրիվբառեր. վանկա-տառային | վանկա-բառային, ըստ ւտառա-րառային, որում՝ Թեմաների ւուարբերՀաջորղակա- |

ԱՀա նությամբ: միՔանի օրինակ.

|

ւս) վանկա-բառային՝ ժողդատարան (ժողովրդական դատարան),

կոլտնտչուկա (կոլեկտիվ տնտնսական' կոլոնտեսական չուկան

Քանաքեոչին (Քանաքեռի չինարարություն), բ7

վանկա-տառային' Համկ(բ)Պ (Համամիութենական կոմունի(բոլչնիկների) ւզարտիա, Պաջը(Պաչտպանությանը աջակ-

մական 9"1

ընկերություն),

դ)

տառա-րառային՝ ՍՍՀ

Միություն(ՍովեւուսկանՍոցիալիս-

տական Հանրապետությունների Միություն), Հայկական ԽՍՀ

)

(ՀայկականՍովետական ն Սոցիալիստական Հանրասղետություն) |

այլն:

իՀարկե Լ, որ անառարկելի ւյս ւոնեիւնիկան ծապավումների ընդինչպեսարդեն նչելենք,արդյունք Լ Հեղավփոխության Ր նոր արադաթաւի Հանրըւսկեցության ն. մաս: ավորաւզեսիր

Հանրապետ, «ոգիալիատական վրա կրում լեղվի ազղեցությունը. Լ ռուսաց

մեծ

ւպավման մի ղզալիմասը փոխանցվածԼ թեմաների

ու

Հա-

ուղղակի ռուսերենից, պատրաստիվիճակում (կոլ, կոմ,սոց, պրոֆ. ն այլն), կայնո՛չ այդ ուղղակի փվոլսառւսծ ն ո՛չ Լլ Հւպլավման թեմաները: տեխնիկան առած ամբողջությամբ չեն մւռնլ մեր լեղվի մեջ իբըն մեխանիկական կցորղ կամ անծչարիր այլ մերվել են նրան, երնույթ, ն նրւս օրգանապես մարսվել մեջ գտելիրենց կերպարանքնձնր: Այսպես, սա-

րենումարտասանվում Է լըկրեմ: Այս բխում Լ նրանից, որ մինչդեո մենքբաղաձայնը ենթ Ը ձայնավորի արտասանում օգնությամբ. ռուսներըդիմում են բաղաձայնի այբրենական անվանը.այսպես, երանքունեն Լի«, ԹԽ, ՔԼԲԽ ն այլն, որ Հնչտությամբ արտասանումեն եկա, Լոկա, Լոկակա՝ բառային բնույթ տալով նրանց, այնինչ մենք կկ, ՌԿ նե այլն պիտի արտասանենք կըկը, որկը, որոնք բառային կերպարանք չունեն, ուստի նավաընտրումենք ղրանց վանկային Թերենսայս երնույցն է պատչՀապավումները' կենտոկոմ, ռայկում: մեկր, գլս ռուսերեն տառային որ Զեկա, նեպ, ղադս, ճառներից Հապավումները, փոլսանակ թարգմանվելու, ուղղակի փոխառյալ ձեովեն դործածվում բաՀասյերենում' ւնվերլուծելիենինքնուրույն որ քեն արժեք է , Հետաքրքրական սւսկայն, սւտազած1: ոնրի սերենումՀապավման մեջ 9 (Լ) ունեցող նէ բառր դրում Լինը ե-ով, դլս-իմեջ,դրան Հակառակ, ղրում էինք է, որ երնիարղյունք նջ Էէր այս ծւսւպավբառի ներկայության դիտակցությանը ման մեջ,որը Հայերենիքարգմանվելու դեպքում էլ պիտիպաճպաէ ներ տառը (պեւոք Լ լիներ ՀԼկ' կայան): Հավերջացնելու փոխառյալՇաւպավումների Հարցը Ռուսերենից մարՀիչենքհան կոլխոզ, կոլխողնիկ,սովխող, զլավլիտ,լիտֆոնդ ն Հւսստաւոուն մուզֆոնդշ վանկայինծասլավումները, որ բավական են կերպով միայն, որ թեն մտել մեր լեղվի մեջ այնւոսրբերությամբ ի

ոու-

«լլեկտրական»

Հիղրո-էլեկտրական

ՊԴՐԿՇաաաաա Մ եեկոեեետաշաաւըպատռաըտտռա»

ԱյսՇապավումները ռուսերենում կաղմվածեն Հետնյալ բառերից.Վքօտոոոգճեւոտ վանկայինՀապավումը «ԳռՇՇագ (ՎԵ), Է(Օոճգ 5ոօաօնոօշռճց ավելի լայն տարածում Լ դտել մեր ոռխոդոտ (յո), Յճոտօծ ձորօթ 1քձշորգճոոօՐԾ լեղվի մեջ,քան տառայինը, Թենռուսերենում ղբունքՀավասարապեսՕՇաչուզ (ՅՅԻՇ),բորքօ-3ոԲԲԼքՔՎՇՇԽՃՎ ՇՐՅՒԱԱՆՅԼ (ո3Շ)2 տարածվածել. Հայերենում Այս չատ ռուսերենում կաղմվածեն Շնտնյալ բառերից. ու

ծատկացուցիչ ավելի թեմաներ ռուսերենում, ն որոչիչ թնՀայերենում Հատկացուցիչ մաները նախադասեն, մինչդեռռուսերենում որոչիչ թեմաները կան, քան

103888

Հապավումները

Ճ0յ03-աու

աիհոոծ

(Ճգուօ3), ածանց («օռւօ3ւռոժ, Լոտոոօօ (/ոքծործ թոթեւ... (Ըոճոմք:),ՄԷրօքեոՄթմումՓօատ,(առֆօոր), ո ՅեոաաունՓօայ, (հ/3ֆօ ԷԼ).

ոո

առջին երկուսն ունեն իրենը տարածված զործածականՀայերեն Համարժեք էլ (կոլտնտեսություն, ձննրըն կոլոնտեսական), մյուսները ղուրկ են դրանցից: Անչուչտ,կան սակավ ւուսրածում

ն կոմի վզարւոկոմից.կոլտնտչուկա-կոլտնտչուկայի այլն, բայց՝

ու

-

պարտկաղմակերպություն-պարտկազմակերոլության կոմերիտ-

ունեցող մի

ն միություն-կոմերիւոմիության այլն: չարք այլ փոխառյալ ես, մանավանղւուսոսյին (ին. Հապավումներ են Հայերենի բառակաղմության սովորականկանոններն ԱԻՍ,Զին ն այլն), որոնք պրոֆեսիոնալ դրսնորկամ մասնազիտական նան վում այն երբ չրիաէ ժամանակ, լինում անչրաժեչտ բարդ կամ նակներից դուրս չեն դալիս են կամ դործածվում իբբն Հատուկանուն: բառ կազմել Հառսլավումներից, ածանցավոր ւսյսւզես,բժֆակ Լ Թնմաների Հետաքրքրական ծաֆորդականության չարթի Հարցը րժփակցի, իմբկոլ-իւմրկոլական, ւեղկոմ-աեղկոմական, բուծ-րուՀայերենն ռուսերեն Հապավումների մնջչԲանի որ Հաոկացուցիչը Հավարտն այլն. նույնիսկ ռուսերենից փ ովկոսոյալ Հաւզավումներն ռուսերենում ետադաս Լ, իսկ Հայերենում նախադաս, ունեն բառակազմականլույն ճյուղավորում, ընականարար օրինակկ̀ոլլսոզ-կոլՀատկացուցչի Թեմանէլ ռուսերենում ն. Հայերենում Հւաամաէ ն ե ւո խողային-կոլիսողաւպատկան, ղզադս-ղադսավորվել1 այլն: դիրքն ունենա: Եվ իրոք.ռուսերեն ւպատասվսան մնում Լ մի երկու լսոսք ասել ՒԼՃքԻՕԻԼւՕքբ Հակյժմ Հապավումների պավման դիմաց, ւոելսնիկայի որտեղ Ղօքբ Հատկացուցիչ Թեման վերքւաադաս Լ, Հնչյունաբանական Հաւոկանիչների մասին: Ո րպես կանոն, ՀաւղաՀայերենի«Առժող կոմ» Հապավման մեջ (առեւորի) ն Հւսւոկացուցիչ վումները չզիտեն Հայերենի սղման Թեման առաջաղ Հնչյունասփոխության կաէ: Սակայն, նախքանառաջ անցնելը եմ | Հ արկ ընտրված նոնները, Թեման քն (առաջադաս, վերջադաս, միննույնէ) Համարում նչել,որ մինչդեռՀայերենը, նախադաս Հաւոկացուցչի մմիչտ Լ դործածվում իր կայուն Հնչյունակաղմով. ո՛չ վերջադաս եելուչնորՀիվ, Թույլ էր տալիս «ժողկոմի» ն «Ժողկոմատի» Լ վերականդնում անվալինելու դեւղթում արմատի կորցրած կամ Հնչյունումները Հաւլավումներով տարբերել, ռուսերենը, Հ աւոկացուցչի նափոխված ո՛չ էլ ձայնավորը, առաջադասլինելու դեպքում սղում եւուսդաս լինելոււպզատճառով, այդ կամշնչյունադոլսում չուներ. այսՀնւսրավորությունը յուր ւվես, մենք ունեինք արմատական «զուսժողկոմ»ն «Լուսժողկոմատ», մայնավորը: ն ««առժողկոմ» Այսւես. լուս թեման ելե րո ն արա «Առժողկոմատ» ւսյլն,իսկ ռուսերննում (լուսավորություն ն բառից, ՒԹք»օրուքօՇՒԹքոօին տից) լուսբաժին, այլ Ղօքո միաժամանակ իբն լուսօրգաններ Հաւզավումների մեջ, ն՛ նչանակում Լին ն՛ կոմիսար, կոմիսարիատ, | չնչտազուրկ արմատ կամ բուն, ղզործածվում երկՀնչյունի ուլ փոԼ բայցՀենց որ Հատկացուցիչը բացակայում Լր կամ նրւսփոլխարեն մի խարեն լ էն դա բնական ձայնավորով, որոչիչ ղրվում, ոուսերենն Լլ օրինաչասի, նույն սակայն :։ ձեռք Լ -

առ

աս

:

ու

բերում նույն Հատկություն, օրինակ առքոօա ն պքո ն. այլն: Հատկացուցչի նույն այս նախաղասդրությանըպետլ Լ ն վերազրել այն, որ Հայերենումինք-

լուս

թեմանբառավերջում ես

ժողուս

թաղլուս

ն

այլն),

է միննույն Հնչյունակաղմով (օր. մնում մինչղեո ղեպթում, իրըն չեչտակիր այս

որմատ,նա պետք լ Հանդես զար իր լրիվ ձեով

նուրույն կերպովկազմվածեն ներով մի չարք

պաճպանելովույ կիսաղույս,զեղալույս ն այլ Լ, որ լուս քեման թն՛ առաջին, թե՛ երկրորդղեւլքումո՛չ թե արմատԼ կամ բուն, այլ պարզապես բառի մեկ բեկորը, իբըն ամբողջ այդ բառի լուսավորություն կամ սիմվոլ, ն ենթակա չե Հնչյունափոլության: Վերցնենք ուրիչ օրինակ. կին թեման, որ իր Հնչյունական ձնով միան ծւսմրնկնումԼ կին արմաւոին կին բառին' զործածզամայն

Հատկացուցիչ-Հատկացյալի (եմաերկՀնչյունը, ինչպես,ասենք, արչալույս, Հապավումներ, որոնք ռուսերենում չկան, օրինակ' բորդ բառերիւմն 9: Այստեղից Հետնում ն

պարտանդամ պրոֆանդամ այլն Այս վերի

:

օրինակները ցույց որ Հապավմանտելխնիտալիս, կան Հայերենում ստացել Լ իրոք աղգային ձն կերպարանքն մեխանիկական փոլխաղրություն չէ ղրսից: ն

են

ու

ոլոր

տեսակիՀապավումները ենթարկվումեն Հայերենիբառա(ծոլովման) կ բարդացման

կրթման ւանկային տասուսյին ու

աոավ բ" |

են

ն

ածանցման

ու

'

Հա

`

-

որոնց վերին բաղաղրիչը մի ուրիչ Հոլովմանենթարկվողամբողջական բառ Լ: Այսպես, օրինակ, բուՀ Հբուշի րուծից,ւլարոկոմ պարտՀ

ներկայացուցիչ

ու

կանոններին:

ման պավումները ընկնումեն ե Հոլով լռառնՀապավումները, բացի նրանցից, -

ն

վ

յս

վերջինբառր

չի ճկրտություն ա դազսավորվել: զրական

ժողո

ական

ստե

Է ե, ծազործություն

նձ Ը Շայտնի Է որքան ինձ ասվում Է զագսումգրանցվել ն ոչ թն ,

|

վելով իբրն առաջֆաղաս թեմա, չնայած չեչտակորույս լինելուն, այն չի նուամենայնիվՀնչյունավփոլսվում յուր չՀնչյունափոխված ձեով Լ մնում կինբաժին 124 մինչդեուլետք Լր ուվասել Հաւպավման կնբաժին1: լ

էն չեն//չին Հեւոաքրքրական թեմաների օրինակը: Սրանցից

առա-

ջինը արդեն մոռացությանԼ մատնվել երկրորղով, ւսյսսգես, մինչդեռ առաջ ունեինք Հիղրոչեն(զճքօոշրքօ) այժմ դորՀաւղավումը, ծածվում են Ալյումինչին, ն Քանաքեոչին, ՔԲաջարանչին, Սնանչին ւյլ բաղմաթիվՀապավումներ ոչ թնե չեն թեմայով,այլ չինչ Շննը չինարարություն բառի չին ւմրմատի լրիվ ձեն չՀնչյունափոլսված էր, որ Հիդրոչեն մեջ կարողԼր ղիտվել իբն արմատ, Հապավման եթե այդ բառր աճման ղեսլքում ն

Հաստաւոում սիրությունը

թեմաներն անփուիոլա են սլարզ, բարղ կամ ամբողջականբառ բի, բարղ-աձանացավոր կոր են նրանց ներկայացուցիչըկամ սիմվոլը ն թեմայի Հանդսանում Լ,

որ

ու

իո ու

| |

|

| Հնչյունափոլսվեր ւուսը, ասենք, | Հիղրոչինցի, Հիղրոչինային, Հիղրոչինետ: Բասյը Թեման չեչտաու

չեն

կորույսլինելուղեղքումայսպիսի չէր կրումն Հնչյունափոլսություն մնում Լր միչտ չեն ձնով (Հիղրոչենցի, Հիդրոչենայինն այլն), չատ ն նման չատ լինելովմի չարք իսկականբարդությունների վերջարմատ

չենին, ինչւզես Նորաչեն, ն այլե: Այս տեսաԾաղկաչեն, Զիգրաչեն կետիցթերես կարելիկլիներՀիդրոչենբաոը դիտել իբրն իսկական

ն բարղության (Նորաչեն) իսկականՀաւզավման (Սեանչին) միջն

տատանվողմի

եթե չեն

արմաւտր Հիղրոչենի մեջ նչանակեր վան, չեն, բնակավայր (ինչսլեսՆորաչենի մեջ) ն ոչ թե չինարարություն,ձեռնարկություն (ինչպեսՍնանչինի մեջ): Աչին Թեմային, Ինչվերաբերում ասլա ետք Լ նկատել, որ էլ լուս, կին ն մյուս բոլորթեմաների նման իր ձնով Հնչյունական կայուն է մնում թն՛ նե վերջադաս թե՛ առաջադասդորճածվելու դեպքում (չինբաժին, ն այլն): չինգրասենյակ, Սնանչին, Ալյումինչին, Բանաքեոչին բառ,

| |

ը |

սա

Այսպիսով, Հասլավման ուսումնաթեմաներիՀնչյունաբանական |

Այսպեսեն ճեր կնասեր, ն այլ կնատյաց, կնամարդ, կնաթող,կնախտաբանություն րարղությունները: Ճիչտ է, մենք ունենք նան կինարմաւոբարղությունը, որի մլ

առաֆաղասկին արմատըչի թյան աղավաղված ձնն Է՝

Հնչյունափոխված, բայց

սա

կին-մարդկցականբարդու-

Է ստացած, անալոգիայով Հողակապ եթեասենք ինչպես

կինաչոֆեր,կինաչրաչանգիչ ե այն,

ա

Շափոխանակ կին չոֆեր, կին Հրաճանգիչ

րաղըու թյունների, որոնք կաղմվածեն ոուսերենի ազղեցությամբ, Հրաճանզչուծի չոֆերուչիբառերիփոխարեն: Այսպիսի մեջ կին րառ Շարաղրությունների բնականարար չպիւոի Հնչյունափոխվեր:

Մ

ՃԵՎԱՔԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. ՁԵՎՈՒՑԹ

ԵՎ ԲԱՌ

8 43, ՁԵՎՈՒՑԹ ԵՎ ՋԵՎ.- Լեզվիիմաստային-Հնչյունական նվաԼ: Լ միավորը ձնույթցն Ջնույթիմեջ արտածչայտված ինքը ղադույն կողմերով' նյուքական-Հնչյունական ն լեզունիր երկու Հւսակաղիր Հանձին ձնույժի մեն գործ ունենք մի բովանղակային-իմաստային: կողմիցիմաստի կամ բովանդակության Հետ, որը մարդու գիտակցականզործուննության արտաղրանքնԼ' «ուրիչ մարդկանցՀամար էս գոյություն ունեցող ն միայն ղրա չնորճիվ ինձ Համար ես ղոյությունունեցողաուսրկայական,իսկականզիտակցության» միավորը, մյուսկողմիցմենք ղզործունենք այդ բովանդակությունը կամ իմաստր պարունակող, Հեւո,որն «այստեղ ղրսնորողձնիկամ մաւոնրիայի Լ զալիս Հանձին օղի տատանվողչերտերի, ՀանձինՀնչյունծանդես ների»Զն ն բովանդակություն կամ Հնչյունական-նյութականկողմ կ կողմ' իրենը անքակտելի միասնությանմնֆ, ածա թնե իմաստային ան որոչում ձնույթը: է, այն Հնչյունըկամ Հնչյունակխումբը, ձեր նյուլիւականն Ձնույթի որը դրսնորումԼ իմաստ ն որին կաոչած Լ այս կամ այն իմաստը: է, որ դրելէ Հասարաայն իման Ձնեույթի բովանդակությունն մեջ, ն որը այս կամ այն Հնչյունի կամ Հնչյունախմբի կությունն է յղ ձնով, կառչած Լ այղ 4ձնին,ւսռանց որի նա դողրսեորվում յությունչունի: Լեզվիմեջ չկա ձե առանցբովանդակության, ինչպես ն իմաստի, Հետ չկաբովանղակություն, կապված չլինի, կամ այն ձնի որ այս ձղրսնորվի այս կամ այն ձնով: Լեզվի մեջ ամեն ինչ, որ լեզվական, միասնուկողմերի խոսքային Լ, անպայման այս երկու Հակադիր քյուննէ: Երբւսսում ենք, օրինակ' ենք,որ նա որոչ բառ,Հասկանում ղրսնորվածորոչ բովանդակություն Լ, երբ ասում ենք նաձեով նս որոչ ձնով դրսնորված խաղասություն, ենք, որ Հասկանում ե ե՛ ւզարբեԼ. այդ կարելի է ասել լնոսքթի, իովանդակություն րության,ն՛ ածանցի,ն՛ չաղկապի, ն՛ նալվսդրի մասին, նույնը կարելի սա

լ

ե՛ ասել ձեույթիւնասին:

Լ մի Այստեղ Հարկավոր

13.

անդամ

ձնույթը ղգուչացնել ընղմիչտ

ն. ձեր (ֆորմա)իրար Հեւո (մորֆեմա) չվոթելուցԹեն ն րկուսնէլ ժո. այնուամենայնիվ մեկր մյուսիցզզա-

աա Ձն

-

աաա առարկան:

առ

(Փորմա)ասելովՀասկանում ենք լեզվական

իրողության կամ արտաճայտության րտա դրանորմանմիջոցը,այն նղանակները, որոնց միջոցովղրսնորվումկ լեղվականյուրաքանչյուր արչուսՀայս.ություն, լինի նա խոսք,նաբառ, լսաղասություն, ածանցն այլն: Այս չեւլքում ձեր մենքղիտում

ենքբովանդակությունից անջատած, թեն իրականության մեջ նա բովանդակությունից անջւաաւո դոյուլցյունչունի: Երբ,օրինակ' ասում ենք Քար բառի եզակի ձեն Լ սնուսկաւն Քարի,մենք նկատի Քունենք ա-ր-իՀնչյունախումբը վերջումի ձայնավորով, այսինքն' ւոյնւարտաՀայոոչական միջոցըկամ ձենը, որով Հայերենում Լ «քար դրսնորվում իմաստր սեռական Հոլովովառնված:Նույնպես ասում ենք' «լուսացավ»ն «լույսը բացվեց», նույննախադասության երկու ւոարբեր ձեերնեն, այսինքն" արտածշայտչական ւոարբերմիջոցները, որոնով մշնք

Լ երկու ձեով:

ձե կակամ երկու ձնե Այսպիսով,ինչպես պարղ երնում Լ,

մեկմեկ 4նույթն ունի երկու ձնույթն ունի

ձերն ձնույթը տարբերեր բ բաներ ենչ Ջեույթները լեզվի ատաղձն են, չինանյութը' լեզվական նվաայնպիսիմիավորներ,որոնք անպայմանունեն որոչ իմաստ: զագույն

ԱնոՑ ծայաաա լուրաքան

եմնայս

նչ ԱԱյսպիսով, ուրեմն,

Մ

երկու աի մոոիորը անն ույթներ: րբկրորդակա

ըստ

ույթներ Կիմնակա

կարդի'

Տ 44. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՋԵՎՈՒՑԹՆԵՐ.-Հիմնական

կոչվումեն այն ձնույթցները, որոնք ունեն նյութական ընդծանուր իմաստ կամ բովանդակություն, (վերացական) ւյսինքն' արտա ծայտում են առարկայականչլսարծը իր առարկաներով նյութական, առանց կոնկրետացնելուայդպիսիները: Այսպես, ձառկանիչներով' օրինակ' իրար միացաձ ֆրմուղբառիմնջ ֆոր ն մուղ ձնույթներն ու

են մի տալիս կոնկրեւտ (այլ ղործիքներից առարկաներից ւուսրբեր ) որ աուսրկայի իմառուո, է ջրմուղ (80ռ0ոքօ80ր) առարկան: Սակայն ու

արտածայտումենք որոչ բովանդակություն(միտ): փր Ճնույթը ինթեին ն մուղ ձնույցբ ինքնին թե՛ բառային կաԴրան ` առաչինը անենթականախադասության ձն |, իակ մյուսը" ննթպակցության մեջ ե թե՛ առանձին վերցրածընդՀանրապեսնյութակայովնախադասության 4ն: Սրանք, ունեն նան կանաչխարչՀի իՀարկե, առարկա ն Հատկանիչ ակիրենց բո(կամ դործողություն) վանդակությունը: Բայցդրանց' իբրն 4ների մասին լխոսելիս,ինչպե | նարկելով Հանդեր4՝չեն կոնկրետացնում կամ մասնավորումիրենց վերնում չսսւսցինք,մենք կտրվում,վերանումենք բովանդակու- իմաստը: թյունից, այլապես մենք իրավունք չէինք ունենա ասելու, քն Ջրըձնեույժը (արմատը), որտեղ որ լինի, մեղ ակնարկում է ջրի ն «մութն ընկավ» ւուսրբեր «մթնեց» ն են: կապված Հեւտ | նախաղասություններ առւսնցկոնկբետացնելու ընդՀանուրիմու, «ողժենջ»ն. «մութն ընկավ» նույնն են րատ Հռջոց բանի տալու, | բովանդակության քն դա ջուր առարկա՞ն (եղակի՞, Հողնակի՞,ի՞նչ որ նույն միւոքնեն արտածայտում, բայց նրանք տարբեր են րատձնի, լովով այսինքն' ի՞նչ կապի մեջ այլ առարկաներիՀետ), րի Հետ Քանի որ մւռքի արտաՀայտչական կապված ւուսրբեր 4ներ են Հանդիսանում: դործողությո՞ւնն Լ (ի՞նչ ժամանակով,ղեմքով, ձնով, ե Ձնույթ(մորֆեմա) ն ո՞ր ասելովՀասկանում ենք ոչ թե սոսկ ձե' վեայլնՀայսինքն' առարկաների ի՞նչկապի մեց այլ առարկաների բացված,կտրվածիր Հետ), թե՞ այլ լեզվի նվազազույն բովանղակությունից, ջրին Հարաբերողմի ուրիչ առարկա Լ (ի՞նչ Հարաորը այնպիսի ՀանդիսանումԼ թԹե՛ 4ն, թե՛ բովանդամիավոր, բերության մեջ ն այլն): Այդ իսկ պատճառովել րր 4նույթն իր կություն, կամ այլ ձեով ասած" ն՛ ն՛ 4ն, ունի բովանդակություն: ինաստը կոնկրետացնում, մասնավորում Լ բառի մեջ' կառլվելով Սրինակ՝սիրտ ն սրառուտ բառերի ուրիչձեույթների մեջ մենթ ունենք սիրտ ն սրտ (արմատների,ածանցներիվերջավորությունների) ձնեույթը (պարզԼ, որ սրտ կամ սրրտ նույն Հետ: սիրտ ձնույքն են միան Հնչյունափոխված): Այս երկուսիբովանդակություննԼ սիրտ (66քի՛ երբասում նն ջբ-եցի,այստեղ եցի վերջավորությունը ֆրը ձնույՈճ) առարկայի իմաստր, որը մի դեպքումդրսնորվում է ս-ի-րտ Հեւո կապվածզորքին Լ գործողության իմաստ (իչարկե տալիս Ջ րի ն Հնչյունախամբով կամ ձնով, մյուս ղեպղքում' ծողության ւսյդ բառի Հնչյուս-ր-ր-տ իմաստ, քանի որ ջրր ձ4նույթնէ արտածայտում կամ ձնով:Ուրեմե այս նակխմբով են եսյե .կոթական ձնույթի ձներն եզակի' ա-ի-ր-տ իմաստը) կապում այղ գործողությունը ը-տ, մինչդեո այդ երկուսի չինդեմքի է սիրտ (Ը6քրղծ) բովանդակությունն Հեւոանցյալկատարյալ Նույն ժամանակում: ձնով ն ֆրի'ր, րած, չրող,կջրեմ ն այլն:

|

լ

-

Լ

|

.

առա-

Երբ

ենք ջրով, րում,

ասում

այլն, այստեղ-ով,-ում,-իիրենց արտածայտածիմաստով Հիմնականձնույթներից ղզալի վերջավորություններն կոնկրետացնում բր ձնույթի նյուլյական կերպով ւոարբերվում են երկրորդական որոնք ոչ թե ձնույթները, իմաստն ընդՀանուր իբրն ջուր առարկա եզակի Թվով,ղործիական, ընղձանուր կերով ակնարկում են նյուքական ւչիսարչՀնիր առարներգոյականն սնուսկան են Հոլովներով: ւսյլ ցույց կաներով Հաւոկանիչներով, ւուսլիսայդպիսիների Նույնպեսն վերնումֆննածձ ֆրմուղ բառի մուղ ձնույթը ԵրկրորդականձնույթրեդկոնկրետՀարաբերություններ: զանաղան Լ մի դործողություն Հանուր կերպով ակնարկում որել կոնվ- ները,Հեւոնաբար, առւսնց իմաստ չունեննույնիսկ նյուլմական վերացական, բայց երբ բետության, այդ ձնույցըկառղլվումԼ մի այլ Հետ' Երկրորդական ձնույժների իմաստր կոչվում Լ ձնույթի կերպով: րնդչանուր ստանում նես Լ վերածվելով բառիբաղաղրիչ իր մասի, որ մենք որ չափով իմաստի ձեական ընդունումենթ այն չափով, իմաստ, կոնկրետացումը, ձն կամ կերպարանքեն տալիս ինչպես,օրինակ'ջրմուղբառի կամ մղել, 4նույժները բառային երկրորդական մղող, ն են

ֆրի

ն

ու

մղեցի,մղում

այլ

բառերի մնջ:

4նույթներին' Հիմնական

Հիմնական են, որովչետեմիայն ձնույթներն արմատներն արեն

ցույցտալով նրանց իմաստներիղանաղան

լո կոնկրետացնում բեղ Հանուր նրանց կոնկրեւտ Հարարերությունները

մատներն նյունական իմաստ արտածայտում: Երր արմատները իմաստրկամ արղեն կոնկրետ. Հարարերություններն իմաստների դորձածվումեն իբըն բառ, օրինակ՝ Քար, տուն, դեղձ, երիտասարդ ն նրանցբառային կապը: նրանքայլես միայն ձնույմ չեն, իրենց արտա Հոայյտած ընդօրինակ' -ավոր ձնույմը (աճանցր) ցույց Է տալիս երկու Այուղես, ւր իմաստինավելացնում են կոնկրեւոություն ն այդ պատ- | որել առարկայիմի որոչ կոնկրետ Հարաբերությունառանց, իՀարկե, ճառովէլ կոչվում են բաո: Սբինակ' «քար կա» նախադասության մել այղ առարկաները նչելու. այդ իմաստն է մի բան ունենալը. երբ բառընախադասության ասում անդամ Լ, եղակիթիվ ն ուղղական ենք կոնկրետացած ենք, մենք ուուսնում օրինակ` լուսավոր, յ ոլով ունի, անորոչ ն նա առումով է ղրված:Այստեղ բառ |, հ լույսի բառ, որի մեջ ցույց Լ տրվում որոչ կոնկրետՀարաբերություն կարելի Համարել ե ձնույթ:Քարկոծել բառի մեջ արդեն չի կարելիասել, որն սենյակի), կամլուսավորության մի այլ առարկայի (օրինակ՝ Ա քարը, ինչ Թիվն Հոլով ունի նա, որոչյա՞լ է, ինչ ւսսում ենք բծավոր, թե՞ ունիլույս կամ լուսավորություն: իսկ երբ ցույց | անորոչ ն այլն: ն մի այլ առարկայի(օրինակ փարվում բծի ն ույն Հարաբերությունը ինչո՞ չո՞ւ. որովՀեւոն. ան- ձնեույթով Լ ոչ Սե ջարբառից, ), որն ունի բիծ կամ բծեր: Երբ ասում ենք անբիծ, Փարկոծել բառը կազմված տիֆի այլ ջար ձնույթից, որն այստեղ կարող Լ ստանալ Հետնյալ կոնլ- | Լ տրվում -ավոր ձնեույթի Հակառակիմաստը, (ածանցով)ցույց մի այնպիսի Հարաբերությունբձի ն մի այլ առարկայիմիջն, այսինքն' կոծել, բ) թարը կոձել, զ) քարերը կոծել, ղ) արվ որոնցից վերջինըչունի բիծ, զուրկ Լ բծից կամբծերից: ր ը թար կոծելն այլն: իՀարկե 4եույթը իրերի ճաայժմ ն այս բառի մեջ քար Ավորն ան- երկրորդական ձեույթները առարկաների, ունի ֆարերով են իմաստը: Բայցայղ կոնկրեւոությունը իմաստ ունեն: ոչ Թե իրենով | րաբերություն ցույդւուսլիս'իրաչարարերական են նան ւսյլ Փարկոճել Նույն ջար բառիամբողջությամբ: Այդպես Նրւսնքբոլորը ցույց են մյուս բոլոր ածանցները: ն կաղմում լ Քարտաչ բառի մեջ միանզամայն ույթցը ւսյլ կոնկրետություն տալիս առարկաների,իրերի, իրային Հարաբերություններ սւուսնում(Հոգնակի, են ենք Հայցական, խումբը, որ մենքկոչում անորոչւսռումով, քարտաչ քարեր երկրորղական առաջին ձնույթների չ Քարայր բառի մեջ մի այլ կոնկրեւոություն (ածականի կամ իրաՀարաբերական ձնույթների խումբ: զակի սեռականի, նան Փարայր քարե-այր, քարի այր) ն այլն: բառաստեղձեույթները կոչվում նն իրաչարաբերական Հիմնական ձնույթները, ինչպես ն առծմասարակ Հիմնական 4նույլթները, ծական կամ բառակազմական, որով առանձինչեն զործածվում,որովՀետե կոչեն երբեմն չ ուննն այղ կոնկրետությունը ձեույթներին' բառ կազմում կամ ստեղծում:նրանք ի ԱրբերանքՀամապատասխան, են նան վում կոնկրետությունատանալով ձնույթներ, որովՀետնլեզվի մեջ Հաճախ 4եաբանական են ածվում առանձին,այս ղեալբում են ձնաբանության են ղառնումն ն ուսումնասիրվում ունեն նրանք արդեն րառ ձնարանական արժեթ նս մ այլնս միայնձնույթչեն: մեջբառակազմության րաժնում: ու

ար»

Բար ի

Խութի մաս

Ի`

-

Բոոովնանը' ր տարերով

.

պոզմանավորված,

»

տոոգ

Հ

միանալով Հետե

զո

'

Երկրորդական մի այլ լսումբ էլ կա, որը ձնույթների են ն բառի (ջրկիր, այլն), այս ղեւղքում արդեն նույնպես վերածվում լուսավոր 4նականիմաստ նի, ցույց Լ ւռալիս իրենց Հարաբերություններ, բայց ոչ կոնկրետացնելով ընդՀանուր Եվ իրոք,ինչու ցոիմաստր: Թե իրերի. ւսյլ բառերիմիջն:0րինակ՝ երբ ւում ենք ես ու դու, ցոլացում, լանալ, արտացոլում, նույնիսկ, ցոլք ն բառերեն, իսկ ցոլ այստեղ չաղկաղը ցույց Լ ւոալիս մի Հարաբերություն բառ չէ: ՉԼ/ որ այս բոլոր բառերի մեջ էլ (միասին նույն «ցոլ» իմաստն Լ լինելու)ես դու առարկաների եսն միջն' Հանձին դրված,որը երբեք չի փոխվում: ինչո՞վ Լ ցոլքը տարբերվումցոլ-ից. ղու բառերի, այսինքն' երանց բառայինարտածայտության մեջ:Այլ ձնով ասած կ ձնականորեն ք-ով: Սակայն չէ որ այդ ք-ն ոչ մի իմաստ այսօր չունի ձեույթը(չաղկապը) Լ տալիս ես ն ղու բառերի ցույց ն ոչ մի իմաստ չի ավելացնում ցոլ-ին ճիչտ այնսլես, Հւսրարներուինչպես ուռք, թյունը կամ կապը: ձեռք բառերի Ք-ն ոչինչչի ավելացնում ն ձեռ բառերի իմասւոին: Երկրորդական այն 4նույթները, ն ձնո որոնքբառերի(կամ բառային) եվայնուամենայնիվ, բառ են, իսկ ցոլ բաո չէ: Վերջինս բառ են Հարաբերություն ցույցւռւլիս, կոչվում են բառածչարաբերական չէ երս Համար, որ լեզվի մե՛ջ,կենդանի Հայոց լսոսքում, նա չի ձնեույթներ: ն չունի իր իմաստի կոնկրետացումը, ստացել մենք չենք ղգում նրա Եվ չաղկապը, ինչպեսն ու, իսկ,բայց ն այլ չազկապները իմասւոի չենք կարող ասել նւս ղոյակա՞ն բակոնկրետությունը, Լ, ռաչարաբերական ձնույժներեն: ԲառաՀարաբերական Ճնույթներ ածակա՞նէ, բա՞յ Լ, թե՞ մի այլ բան: կարողենք ասել միայն, որ նա են նան Թեքման'Հոլովման իլչոնարՀման է, ունի որոչ բնդՀւսնուր ձնեույ իմաստ (ցոլանալու, վերջավորությունները: ցոլքի,ցոլացԵրբ սում ենք Սուրենի գիրքը,այստեղսեռականՀոլովի-ի վերջաման, փայլի )չ է տալիս Սուրեն ն վորությունը ցույց զիրք բառերի որոչ ՀարԲառի իմաստի կոնկրընւտտացումը, նրա բառ դառնալը պայմանաբերություն, որով նրանք ղառնում են է վորված երս պրակտիկ Հառկացուցիչ-Հատկացյալ: ախ կամ ղորձածությամը այնկոնկրետ կոչվում են նան բառափոխածում իմաստով: Այսլես, օրինակ' երբ մենք դործ ենթ լուսամուտ, կանկամչարածյուսական ձնույթներ, մուտ ձնույցը տակավին որովՀեւոն ելեմոււտ, նրանքայս կաման մայրամոււո բառերը, սրանց մեջ են ձնով փուիոխում | բառը(Հոլովում, բառ չԼ, սրանց կողքին լշոնարչում)ցույց տալու Համենք ունենք մուտք բառր:Բայցերբ մեր մարնրանցՀարաբերությունը այլ բառերի, նախադասության | գրողներից այլ մեկը գործածում է «սրեր դեպիիր մուտն Լր գնում» նաՀեւո,իսկ նախադասության անդամների անդամների խադասությունը, կապըկամՀաԼ այյսւռեղարդեննույն մուտ ձնույժր սւռանում րաբերությունը ն չարաձյուսական արժեք ունի բառայինգործածություն,թանի որ ձեոք Լ բերում իր ուսումնասիրվում, չարաձյուսության մեջ: խաստի կոնկրետացումն առանց որել այլ 4նույթի Հետ միանալու: Բառաչարաբերական կամ բառափոխականձնույթներ են ՀոլովԱյստեղ արդենկարողենք ասել, որ մուտը գոյական է, եզակի թիվ ն խոնարՀման բոլոր վերֆավորությունները, "նի Հայցական Հոլովով է ղրված ե որոչյալ բոլոր չաղկապները ն առումով (մուտն): կապերը: մուտ օրինակ, մայրամուտ Մինչղեո բառի մեջ ձնույթը ո՛չ զոյական

Տ 46. ԲԱՌԻ

"4 բայ կամ նույնքան ն Ի" Լ, ղոյական որքան

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ.

Առանձին բառի Հասկացությունը ՐԱԼ լեզվաբանության լով ունի, ո՛չ թիվ, ո՛չ դեմք, ո՛չ ժամանակ ն ո՛չ Մ դեռ վլ ՈՎաբանության դեո նե էլ որել կոնկրետ վերջնականորեն չճչտված լանդիրներից մեկնԼ Հանդիսանում, ն մե նք այստեղչենք ղբաղվելու նրա մանրամասն ֆննությա Բառի կողմերից մեկն ուրեմնայն է, որ նա ծատկանչական Բ: կարնոր Լ, սակայն, նչել բառի Հեւտնյալւառանժ1 արտածայտում Լ կոնկինտացած իմաստ: ՐԸ. Բառի Հ ն Բառր ի մեկն ատկա չական կողմերից Լ. վար մեկն էլ այնն Լ,|, որ նա ավարտված, կոնկրեւուսցած, մասնավորվածիմաստլ ու

ու

ոռ

ուռ

ու

|

առածարարերական 4եույթները

ընդանուր

.

Մ

ման

ւ

ր

Հիմնականում արտաչայտում: Այն իմաստը ընդչանուր Նոան որ մեջ,մասնավորվում է, ո

ԱոՎթԻ, Ց ֆբր, ակ իլարկում Հրույթները կամ այն իմաստը են

"Ր

այս

Լ

Հատկանիչ: Հ.

նաչատկությունեն ո,

ի

լուս

նե

-

որ

ե կերպով զոյություն

է բառի մն ջ: կոնկրետանում ն

Ա

,

ունի Վերը

անան ` ԱԻ արի

արտ այլն) ընդչանուր կերպով մարդ, րեղճանրաեւ այ կամ մարգը ապե ձՃնույթի միանալով այլ

ս

ա

որա

,

մ' այն )

ո

Ե»

ւուսցա

ունելող

աստ

"

ն

ԱԱ

րառն

արան Շե

ն

վերջավորված, միավոր է ինքնամփուի (ինչպես տեսանք վերնում), թե՛

րատ

քե ձնի,

ըստ ն

այղ

կամ նչում բառայինիմաստներ, որովՀեւտն անվանում բովանդակությանտարբեր

պատճառով ունի

ինքնուրույն ղդործածություն, է իր կասլվում, Հարարերում

բառերի:

նման

տարբեր առարկաներ (ճքար» միանզամայն

այլ

Սրւոնավելանում Լ նան այն, որ բառը, որքան Լլ երկար Լ մեկ բառականչեշտն: լինի, ունենում բաղմաձնույթժ Այսպես, ասում օրինակ,երբ ենք' «այս օրը երեկվաօրը չէ», այստեղ այս ն օր առանձին առանձինբառեր են, ինքնաբավ, իրարից չկալսված,թեն ու

մեկը մյուսի լրացումն Լ Հանղիսանում,ն ունեն իրենց ինչջնուրույն բառական չեչտերը, բայց երբ ասում ենք «այսօրը ե երեկը չատ են ւոարբերվում իրարից», այստեղ արդեն ՃճայսօրըՖ մեկ բառ Լ Հանայս-ը ինքնաբավ դիսանում, միավորչէ, նւս կապվածԼ օր-ին ն երա Հետ միասին կազմում Լ այսօր բառր մի ընդչանուր բառական

չա

|

ու

տանա

ոյա, /քո՛ բայից Հաց, ինչպես ուղում րիակիՀամար,վազ վա/ղտալ, ւ աղուճա՛ց, իբբն փուոգալ, .- ո ակ մեկական բաո, լիկ լինի ասել «սեղանիվրա Հարկավոր կար վարուն միր», դոր,շրի իս, Հազ», այստեղ արդեն աղն իի անջատ): չուռ

զալ,

տալ,

աղ

| |

ու

,

,

Հա ՑԸ չ են

այլ

աղ

վի իբբն մեկ բառ

կարտասանվեն ա՛ղ Հաց: ու

ու

ն

չեն

ու

ստանա

ե

ւոարբեր զործուլություններ («քարել» պատել): միանգամայն իմաստբ' քար բառի բառային իմաստն |, «պատ», իմաստոր «Քար» ն

«ղզատելը» քարել ն պատել բառի, ինչպես որ «թարելն» իմաստներնեն: բառային բառերի Քառային իմաստը յուրաքանչյուր բառի արտաճայտած այն Է, որով մասնավորվումն. անվանվումԷ ընուբովանդակությունն թյան, Շասարակությանու մտածողության մի որնե առարկա, ու

պատ

Յուրաքանչյուր լեզվի բառերի ճնչող մեծամասնություննիր բաամեն մի ւսյլ լեզվի մեջ,ն այս նույն բառիմաստը տեսակետից բացարձակ նույնական նն, այսինքն' ունեն Հայերեն պուրի,աղբրբեՀաց, ռուսերեն3166, վրացերեն սակխլի, չաներեն չորաք,Հայերեն ւոուն, ռուսերենՊՕԻԼվրացերեն ՃՔՅՁ, վրացերեն աղրբեջաներեն օրի, Հայերեն երկու,ռուսերեն Էվ, ադրբեջաներեն էջի բառերը: Լ նկատի ունենալ նան, որ յուրաքանչյուր բառի րառային Պեւոթ իմասմոն անպայման նան բառարանային իմաստ Լ, այսինքն' Էէ դարձնում բառարանի մեջ իբրն առանձինբառ իրեն անծրաժեչտ ունի ռւյինիմաստիՀամարժեքներն

միասին կամ ւսնցատ գրելը, բոաիմս Բադազրիչները ակությունչունի, մենք ւսյսօր օժանդակբայը

դերբայից առանձինենք գրում,բայց մի ժամանակ նրանք դրվումԼին միացած (դեռ մինչեայսօր էլ չատ չատ մարդիկ, մանավանդոք լիակատար միացածեն դրում, որովչեւտն դերբայըե գրագետները, ն Հոզեբանորեն մեկ բառ են. գերլեզվայնորեն չարք բայական դրվում նախածանցներ են թն՛ բային

«պատ»), ինչպես

ն ծատկանիչ, գործողություն, եղելություն այլն:

չեչտով: ,

ն

են

մեկ բառականչնչտ,

3 48. ԲԱՌԱՅԻՆ ԻՄԱՍՏ ԵՎ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԻՄԱՍՏ.- Բաոր յուր է մեջ ընղվրկում ամրողջության Լ երկուտեսակի իմաստ' բառային քերականական, որոն Հատակտարբերակվածեն ձեարանական

նչելը:

Բառային իմաստը միննույն լեզվի մեջ Համարյա անկրկնելի Լ,

որովչեւոնլեղուն լսուսափում Լ նույն առարկայի, երնույթի, զործոդությանՀամարմեկից ավելի բառեր պաճպանելուց: են կաղմում Հաղվազյուտ նույնիմաստ րառերը, ինչպես քարայր

այտ ֆարանձավ, Թուչ,դեմք ն

/7

այլն:

Բա

// պրակտիկ երես,գործնական

չե կարելի Այն, ինչ որ ասվեցբառայինիմաստի վերաբերյալ, նան վերագրել քերականական իմաստն. այսպես, նույն բառային եղաչնայած գոյական, իմաստն Հաց |. «66 բառերը, արտածայտող

կի,ուղղականկամ Հայցականլինելուն, միաժամանակ իրարիցտարառում բնրեն նրանով, ունի (Հաց որ Հայերեն Հաց բառն անորոչ լեզուների մեջ: ն.քարի՛ր, պատին ն պլատի՛րբառերը.այս զույզերը Վերցնենք ունեն մյուս ո՛չ որոչյալ. //Մացը, իսկ ռուսերեն ՃոօԾ-ր ո՛չ անորոչ է կաղմողբառերն միանգամայն սեռ ունի (2665 արական, կողմից' ռուսերեն 266 բառրւսրական ոա ոչ մի անբառը Հաց բաղմաճնույթ իգական,Յօքըօ չեզոթ), իսկ Հայերեն բառերն ունենում են մի քանի չելտ, բայց ական չելսն որե իչխում Է բառերը, ձնի: Նույն 4նով Հայերեն գրեցի ն ռուսերեն ոճոմեձր բառի վրա, պածում է նրա ամողջությունը: բողջությունը: ն որոնց Համար ընդՀանուրեն բառայինիմաստը մի չարք ընդՀանուր

կարգեր ունեցող

աւ պայ

Քարին

ւ

ֆերականական իմաստներ(ներգործականսեռ, անցյալ ժամանակ, Քերականականիմաստը առանձին բառիինքնուրույնությամբ մի չարք քերականական իմաստների տար- լ կամմիննույնբառի տարբեր ձների միջոցով արտաճայտվողայն բերություններ, Հայեր գրեցի բառն առաջին ղեմք Լ, իսկ ռուս. | է ովանդակությունն Է, որով Էճոօձ4-ր կոնկրետանում են ոչ մի զեմ. չունի ն, ընդՀակառակը, Լ տալիս լ ցույց Շան անա "վյալ ընդչանուր աա առային իմաստիգոազ ան վերարերուարական սնո, մինչդեո գրեցի-ն ոչ մի սեո չի ցույց տալիս: աան Է թյուններ: 121041 Հայերենի գրեցի,ռուսերենի բւսռնրի կողքին վրացերննի | խոսքիմասային Հաւոկանիչը ածական ե այլն), թվի (ղոյասկան, ն (եղակի, Հողնակի Հատկանիչը այլն), մի քանի քերականականիմաստներից Հոլովի Հատկանիչը(ուղանցյալ, նր."ր ԻՐ Բոց բացի (րայ, Ի): Ժո ղական, սեուսկանն ւսյն), բայի կերպը, | գործական, եզակի ն այլն), ունի նան այնպիսի սնոր, եղանակը, ժամանակը ֆերականական կանայլն քերականական շն ն ն իւք նեռ նե որոն են տալիս իմաստներ "րոք ցոց լ իմաս, որպիսինչկա ո՛չ Հայերենում ն ո՛չ էլ ռուսերենում, վրաց. ն ղրանորվում են նչան ես նազան վերաբերություններ վծերե կամ Ր է ա առանձինբառի նն

որակի անԲո թԻՎ:

Ի

|

ակում զբնցի այսինչ բանը, այսինքն բացի Թակայի իմաստից (եզակի,առաջինդեմք), արչոածայտում Լ նան '

-

ի | ուղիդ Ղրի իմաստը (եզակի երրորդ դեմք), որովչետն մճերե ինձ կնչանակի «դու զրնցիր», դձերե' Փեղղզրեցի», մճերա' ն

'

«նա ինձ ՎՐ գրեց» գվճերա" Ր ւս ,

«ես

մե 1 4Ր'9»-7

«նա

։

ի «յլն: ն

'

,

անանկ րինակ Լա. ս կանչեցիբժիչկ ալխադատության ավ բժիչկ բառն ունի իրի առում (անձի առումը կլինի բժչկին), մինչդեո 8Ել38Յ72 8քՅՎՅ նաիսադասության մեջ չկա ո՛չ իրին ո՛չ էլ անձիառում,

։

առարկայիքերականական իմաստ) ծանոթ կոավոր թարս Հայերենին: Ն Բարին աի Բառնրը հո իոտ րն, ն

| | |

ն

ո

ւուսրբերու|ժյուն

չու

.

երկուս

Լ գոյակա

հղա

առումով ն տրականՀոլովով: նույնը կարելի Լ ասել թվով, սեղանին,դրին, ղուտիին,լուցկուն, երկուսին,առաջինին, մեծին, գնալուն,գնացողինն Հայերենի բառային կազ ի տաս յակ Հասղարավոր ւոյն բառերիմասին, որոնք են-

րոյա

.

դգրոցին,

ղա-

կամ միննույնբառիւռարրերձներիմիջոցով: ինքնուրույնությամբ Այսպես, յսպ ղի, մի, լի

նբառերը բե

առանց ց

որեէ Հատուկ ձնավորման իրենց խոսքի մասային Հատկանիչը (դի'գոյական, մի'թվական,լի՝ ածական), ինչպես ն Հավ լավ, Հինգ դինդ. նիստ խիստ,դուո լուռ բառերը, մինչդեո, օրինակ,մի-անալ,մինանԼ աա ա հ ոերատկրը, ինչնա գրիկաղ, մանա միեն մասային միաՀատկանիչը արտածայտումՀատուկ ձեւսվորմամբ' ե փոխելով իրենց բառիմաստը. մի, միանալ, ունեն լիություն, միություն, ինչպես ն անալ, ոչ միայն լիովին »

մի,

են արտածայտում

ու

ու

ու

ու

,

,

ժամանակ, իՀարկն,

չէ

ով

ույց

բ

,

է եկել այլ Հանդես Լ Փերականական այն իմաստը, որը Հւստուկ

լ

մասնավորվում

կամ

ե

արին այլեոր Ա, Եթե ւ

այմմ

ե. մեր Քարին, քարի՛ր, պաի՛ր վերադառնանք պատին '

/

օրինակներին, կարող ենք արդեն պարզ նչմարել, որ առաջին զույգի է ֆնրականական իմաստներիցն ոչ մեկը չկա երկրորդ ղույզի մեց:մեջ: երկրորդ զույգի քերականականիմաստներն նն. ա) րայի լսոաթի մասային պատկանելություն,ը) ներգործականսնո, գ) Հրամայական եղանակ, դ) երկրորդդեմք, ե) եղակի թիվ: Բնրականական այս Հինգ

Իրորդի լոգին, Հււոուկ ձնի (բացի բ-ից) արտուսծայտված Հոլովման' Համապատասխան ձնավորում: իմաստներից հարելով միջոցով փր ո մասնիկ Կրիան աա ի աիի կորականՀոլով ի լեզվի թնրականականկառուցվածքիառանձնաչատկուՆայած ային ող արի կյան,քերականական ընդՀանուր կամ միայն իմաստր կարող Է արտաճայտվել լ ւ ար' աարԻրություններից, երկուսին, առուսջինին, բնն իրե լավին, ,

ոստանում

Կն

ցույց

ւոսյալ

բառերի

Հա

աաա մականը ք Լ)

Ա ւորակա ,

կամ բայի

ժոռող ոլոի պաճ

անտես

սեղանին,

այլն, յլն,

թեն քեն

խտաստի րականական իմաստ

'

թվականի

Հայցական Հոլով ցույց

,

արտածայտնց փր տակին մասնիկ ։

րառիմեջ

Շինգ իմաստ, իսկ,

ասնեք, դրիր բառի մեջ առկա Լ մի ուրիչ -իր մասնիկ, որը

թալի: դարձյալեզակի թիվ, երկրորդ ղեմք,

Է առնվում այն, են որ այս բառերից մի քանիսը կարող

փոխարենանձիառման

) ն չեչտո/: չե վրան

|

քանիս մի քանիսը

փոխարեն

,

են

,

միա Հատուկձեռվ, կամ այնպիսի ձնով, որը դրսնորում Լ միարել Այսպես, ժամանակ մի ֆա թան երականական ֆարիր թարի՛ օր օրինակ" յասլես, իմաստ:

մի ն սրանցից

ունեն

,

տալը,

լուցկուն,

մեճին,դնալունգնացողին ն ,

չորսր

են

բայց

ոչ

ցույց

է

Հրամայական

եղանակ: եթե վերցնենք դնացիրբառը, ապա կտեսնենք,որ սրա մեջ էր մասնիկը Լ տալիս նույն երկու քերականական ցույց իմաստները ր

տալ: |

(եզակի թիվ, երկրորդդեմք), բայց այս րաոռնունի ն մի ուրիչ մասեիկ' | -աց-, որր ցույց է տալիս անցյալ կատարյալը: Այս օրինակներից բնավէլ չե բլսում,քն յուրաքանչյուր բառ ունի քերականական միայն այնզիսի իմաստներ,որպիսիքարտաՀայտված են առանձին ւասնիկներով: Այսոլես,ն. դրիր,ե գնացիր բառերը բայի անցյալ կատարյալիեզակի թվի ն նրկրորղդեմք |. իմաստըՀավասարապեսունեն իրենց մեջ, սակայն, ինչպես տեսնում բառն անցյալկատարյալի ենք,ղդնացիր իմաստի Համար ունի -աց | մասնիկը,եզակի թվի ն երկրորդ դեմքի իմաստի Համար' -իր մա՞նիկը, մինչդեռդրիր բսոն ունի միայն եղակի թվի երկրորդդեմքի | -իր մասնիկը, բայց իմաստիՀամար չունի անցյալ կատարյալի ո՛չ -ացմասնիկը ն ո՛չ էլ որեւ այլ մասնիկ: Նույն դրիր իմաստով | ունենք նան դրեցիրբառաձնը,որի մեջ անցյալ կատարյալիիմաստի Համարկա Հւսւոուկ ֆերականական մասնիկ (-եց-): Դրիրն դրեցիր բառերը ֆերականականիմաստներով իրար միանգամայնՀավասար են, բւսյց այդ իմաստներն մասնիկների քանակով' արտածչայտող բնավոչ: Այստեղիցբխում է, որ քերականականիմաստը ոչ բոլոր ղեպՓերում ւլեւուքէ արտաչայտվի Եվ որնք մասնիկով կամ ձնույթով: իրոք, եթն -իր մասնիկը դրեցիրբառի մեջ արտաՀայտում| եզակի թիվ ն երկրորդդեմք, իսկ, ասենք, -ի մասնիկըեզակի թիվ ն առաչին դեմք(ղրի,ղրեց-ի),ւսա ի՞նչ մասնիկովեն արտածայտվում եղակի Թվի երբորդ ղեմքի իմաստներն դրեց ձնի մեց: Պարղ Լ, որ այդ ե "իսի մասնիկ դրեց բառի մեջ չկա: Նույնը կարող ենք նկատել լ

|

.

ու

:

|

'

ու

:

ԲարՆա

ազա: արարատ :

վե նեքթերա նելունպատակով րազանակա :, Աի ի դրսնորման Հարդ ցը.

Վո

ելի»ենք իմանում,կամ ինչոով ր

ի չի

ց

ավ

աԼ արոտ

Հայտված Հոդեւսկիության ջարեր, իմաստըՀեւոնյաղբառերում'

են

այն պատճառով,որ

շոզնակի չեն, չունեն Հոգնակիի Համար

մասնիկները: Այդպիսի մասնիկի բացակայությունը անծրաժեչտ իմաստ: չուսլիսԼ եզակիի նրանց ՇավաՔերականական իմասւո դըրսնորելու դործումմասնիկներին Շնասար դերԷ կատարում, մւոսնիկի արժեքԷ ստանում սպասելի, այլ ճասնիկիկամ մասնիկներիբացակայությունը: րավոր

բայերի կրավորաբերվել,Հրավիրվել, նկարվել Այսպես. կանչվել, իսկ ինչո՞վ Լ կանսեռր չրտածայտված նրանց-վ ածանցիմիջոցով.

արտաշայտված կանչել, բերել, Հրավիրել,նկարվել բայերի ներգոր-

սրանք չունեն սւզասելի,Հնարավորկրա-վ աճանցը: Պեւոքմ նկաւոի մասնիկը՝ վորականի Համասպատասիսան ունենալ,սակայն, որ քերականականիմաստ արտածայտելկարողէ Հծնաոչ քն առչասարակ որել մասնիկի րացակայությունը, այլ ծականսեռր. նրանով,

որ

ԵթԹն բերել, կանչել, բացակայությունը: րավոր, մասնիկների սպասելի բայերի ներգործականսեռր արմուսՀայտվածե Հրավիրել, նկարել Համարսպասելի,Հնարավորկրավորականսեռի -վ ածանցի նրանց

չունեցող փախԹե -վ ածանց ւսյղ չի նչանակում, բացակայությամբ, չե, ընկնել, վազել բայերը նույնպես ներգործականսեռի են: Ոչ, Համար Հնարավոր սրանք ենրգորձականսնոի սրանց չեն,որովՀեւոն սեռի բայեր, սրանքչուսպասելիչեն -վ ածանցով կրավորական նեն ն չեն կարող ունենալ «փախչվել», «ընկնվել», «վազվել» ձներ: ոչ Թե որնլ մասնիկի, այլ անպայմանՀնարավոր, սպաՀետնարար, սելիմասնիկների բացակայությունն է ձեռք բերում քերականական իմաստ ղդրսնորելուՀնարավորություն:ԱյսպեսԼլ վազեցբայի եզակի ԳԱԱ րապ ար աակ են (վազեց-ի, թվերըարտաճայտվում իրենց Հատուկմասնիկներով փազեց-ինջ,վազնց-իք, Այս բոլորից Հետնում է, որ բւսոիքերականական իմաստները ու

վաթաան

".

Հողնց-իր,

վազեցի:

այլե միջոցով, մասնիկների ոչ միայն Հատուկ ղրոնորվել Հնարավոր ճնարավոր մասնիկների բացառմամբ:

են կարող

` արԱա աար, ուսանողներհարկա տասնի նորի իմաստներից բացառմամբ արտաչայտվող քնրականական ր ակի ի միջ» Հոիոթն ն ով որոնք " մանիկել, ֆերականականիմաստները, արմատային տալիսազի իմաստր, ր Ն . "Քաար մարրորել միալած լառարմատի նյուքական իմաստին ար եզակի Թվի բ ԱԱ. ինստի Վաիոին հրարից աի: Խո բուի Հազարավոր աջ, ւ» աոա այլ բառերի դար Արմատային Փնրականական թն ասայինիմաստր, չեզոք անռիերքԷ բայի ներզործական որելոաաեիկով նրանով, վ որ«ոդ այլն: Փերականակա են Հոգ ն

ց

:

ցույց

:

մլ

ո

«ոնա

՛

բ

«ղր

ո

ը այղ բառերը

մասնրլոն

Հոդնակի չեն, այսինքն' չունեն

ցույցւվող որել մասնիկ: Ուրեմն Քար,

տուն,

Հոգնակի թի

այլնեզակի աչակերոո ն

մ

ն

իմաստը

այլն,

որոնառանց Հատուկ մասնիկներին նույնիսկ առանց Հնարավոր են արմատական ձնույթների մասնիկների բացառման էլ դրսնորվում

մեջ: Այսպես,օրինակ ՛/ կարղ- (կարդալ), / վազ(վազ-ել), Սնատ(նստ-եւ) սպան(սպան-ել) արմաւոնե բր Ր, ոչ Վ միայն ԱՐԻ են "ք իայն իրն բայականիմաստն են նչում,այլե՛ իրենց ներ ործական1 (կար կ ուպան-) չեզոք (վաղ-, նսւո-) սեռը,իսկ Ֆո կարմր-, արմատներն իրենցմնջ ունեն գոյականի(ջր-), ածականի(կարմր-) թվականի (Հեգ-)խոսքի մասային իմասոր: ԵԹՆնույնիսկմի որել խոսքիմասայինիմաստ ունեցող արմատից մեն ք ն ն կազ այլ լուքի մ ասայի իեւմ եցող բառ, ասլա երաար- |

(Գեշ -

ու

է

մատ:

ու

լ

մատային իմաստը դարձյալ կպածղանվի, իՀարկե, վերաոյալ վի-

կրակով էջ

աաա

աաա

վագաամ ատոմ

| գոյականիմեջ, անչուչտ,կա նստելուղդործողության իմաստը (նստարան նստելու Հարմարանք), | իսկ Մ կարմը- ածականար լա

է

է

վերո Հարկավորնչել, որ լեզուներիմեջ Հնարավոր միննույն քերականական իմաստիղրսնորումը ւուսրբերմասնիկների միջոցով, ե տարրեր նլես տարրեր ինչսլես թեր թերականական իմաստների բի արտաճայտումը ն ար յ'ոուռր միննույնմասնիկիմիջոցով. այմւրեսե" միանման աղջիկ, պարսիկ, զատիկ բառերիսեռական Հոլովը կաղմվում Լ նիկներով (աղջկ-ա, պլարսիկ-ի, զատկ-վաԿույսը կատու թ տարի, գարիբառերի (տար-վա,գար-ու), միննույն-ի մասնիկը Հարդգ-ի բառի մեջ ածականացնող ածանց Լ, մ Ն ոսկա ե Հ ոլովի Լ ն արգ-իբաոի ժե խոաի

Միանգամայն արբեր մաա,

նկատմամբ

չի

մինչդեո ասենք

Ննրձավորուցյու ի ն քերա աաա նրովաի աենորին, բ ւլիկներ, եւր նե աան : Ի ւ

ա

Լ

ա՞ռՂա

Դ

,

է

Ի"ունափոլավե րւ ւ)" ր ,

ով"իրար

յ Մ Հե ժամանակի րե | մատից կազմված կարմրելբայի մեջ կա անասիո կամ որ ածականի արմատային իկը իմաստը(կարմիրդառնալ), ինչպես ե Լ կարգով ձեոք բ իր ՄՀնդ-թվական արմատից | ի չ ռացման կազմված Հնգասլատկել բայի մեջ վերաոյալ վիճակում մնում պաճպանելովՀանդերձիր նախկին ի զու թվականիարմատայինիմաստր(Հինդ անդամ րինՀատուկայս երնույթը բնավ չի լսանզարումլեզվի Հիմնակա բազմապատկելն. այլն: դերին' իբրն Հաղորդակցման Հասարակությանը միջոց ծառայելուն, Արմատային թնրականական լեզվի պաշանջը ոչ թն այն Լ, որ իմաստրլեզվի մեջ ստեղծվածամ-. ֆերանաբարձր կանական իմաստ արտածայտվիանսլայմանմիայն իր վերացություններից մեկն Լ, «մարդկայինմաքի արստրաՀող աշխատանքի» մասնիկով կամ ձնով, այլ այն, որ յուրաքանչյուր քնրականակա ամենարարձրարտադրանքներիցմեկր, որպ. | մարդը բնության, Հասարակության ինստ արտաճայովիորել ձնով: մտածողության մեջ եզող երնույթները տարբնրակման, Լ ենթարկում ամենադասակարգման 341 ԱՐՄԱՏ ԵՎ ԲՈՒՆ.- Արմատկոչվում Լ բառի նյութական վերացական առումով:Պարզէ, որ արմատային իմաստ Քերականական պարունակող 4նույթը,այսինքն' Հիմնականձնույթը, որպիիմաստը առավել կոնկրետէ դրսնորվում ձնավորված ւսվարտված սինբառի մեջ կարող Լ լինելթե՛ մեկ, թե/ ավելի: Այսւլես'Քարել, Բառի մք, օրինակ, Մջր-, բայց ջուր, ջրեր, ջրից, ջրով այն, Բ Գարա, քարաճ բառերի արմատը (Հիմնական ձնույթն) է արբայց նիս, հատել, նստած,նստիրն այլն, ՄՀնդ-, բայց Հինդ, իչդնո քարտաչ ն քարկոծել բառերի մնջ մեկի փոխարեներկուան Հինգական Հինգերորդ, այլն. կարմը-,բայց կարմիր ն այլն: Այս- | կանարմաւտ կա, դրանք են քար ն տաչ, քար ն կոծ: պիսով,արմատային իմաստը ընդգրկվումլ բառի իմաստիմեն Այսվերջին4եույթներիցմեկը' քար, ինչպես արդննվերը տեսանք, առավել կոնկրետանում, եթե բառը նույն լսոսքի մասային իմաստն ունինան բառային այսինքն' մեր լեզվի ինքնուրույն դործածություն, ունի,ինչ որ Հատուկ Լ արմատին,ն կամ մնում մեջՀանդես Լ վերաոյալվիէ գալիս իբըն կոնկրետացած,մասնավորվածիմաստ եթե բառր այլ խոսքի ճւսկում, իմաստ Լ ընդունում, քան | արտածայտող մասային բառ: ո ր այն, Հաւոուկ Լ ւովյալ արմատին, օրինակ, ֆր- ջուր, րի, ֆիլ, ինքնին ի բրն բառ ն դորձածվող ձնույթը կոչվում է արմատական չրեր,բայց ֆրել,րային ն այլն, բառ: Հ ինՀինգ, Հինգերորդ, գազան, բայց ն Հնգապատկել, կարմր-կարմիր,բայց ն կարմրել իեջնին իբրնբառ գործածվողքար 4նույթը, ուրեմն, արմատական Լ կարմրություն -

|

|

ու

ու

/նատ-,

սեռի Ներգործական իմ աստր

ավո,ր» խոստ Է

ա պատ առու,աթ ..

բու

ոնտն ԽԺ

ոէ լրուո'ց րւ աարոը:

. ար "

յուրաքանչյուր աոկաց-

ն

Մ

/Հզ-

.

բառ

իշարկեամրապնդվում Հնարավոր մասնիկի բացառմամբ, որի մասին սեռ

բոբ

`

ւսյլն:

ո

ւ

նող -վէ " ավորականացնող

խոնՎերր

|:

Սակայն 17 բոլոր 4. ն գոր գործածություն չունեն. այս1 4եույթները բառային Դ"եւ: տաչ 4նույթը չի գործածվում իբրն բառ, թնն արմատ Լ.ւն

նա

կարող Լ միայն ուրիչ 4նույթների միանալով վերածվելրառի (տալել, տաչ-եղ, ան-տաչ ն այլն): Շատ արմաւոներ Հայերենում բառերիմեջ իրբն արմատ դոիժառանդորդականՀնչյունափոխության ծւսծվելուդեպքում ենքարկվելով' վերածվում են իրենց յուրածատուկ ւոարբերականների, օրինակ' անդիր, պատմադիր,Հեռադիրբառերի մեջ -զիր արմատնիր սովորականձնով Լ Հանդես դալիս, բայց գրիչ, դրող, գրել բառերի Լ ժառանգորմեջ չեչտակորույս լինելու Հետնանքով ենք. ոոկվում դական Հնչյունափոխության' վերածվելով գիր ձնի, որ զրվում է առանցը-ի (գր-ել, գր-իչ, Վզր-ող): Հնչյունափոլխության ենթարկված արմատը կոչում ենք բուն կամ

արմաւոի ւոարբերակ: Ուրեմն-գիր, -ջուր,

Հեւտ, կարելի է գտնել բառաչարաբերական բառերի ձնույթներ՝ ՀոխոնարՀման կամ. լովման որոնցով արտավերջավորություններ,

է այդ Հարաբերությունը: Հայտվում օրինակՔաղաքիցբառի մեջ -ֆիցվերջավորությունը Այսպես, բառի Հարարերությունը ցույց ն ւուսլիսքաղաք որնԼ այլ բառի Հետ,

եկա. այս վերջին եկա բառի օրինակ' վերջավորություննէլ իր Հերթինցույց Լ տալիս դալ բայի Հարաբերությունը մի ուրիչ բառի Հետ,որն Լ ես (ես եկա): եթն ես բառի փոլխարենլիներ ղու, եկա բառը, որը նրան չի Հարաբերում,չէր կարող կապվել նրա Հետ. այստեղ Հարկավոր կիներ մի այլ վերջավորություն տվյալ Հարաբերությունը ցույց տալու Համար (ղու եկար): ուրեմն, խեքվաձ բառի բառափոլսական վերջավորությունները, ձնույքներնեն: Դրանքեն Հոլովման վերջավորությունները, խոնարձման վերջավորությունները,Հոդնակիիվերջավորությունըն Հոա

-սուր, -լույս, -սեր, «ոեր ն այլն արմատներն ճուս-, սիր-, տիր- բներ են կամարիսկ զրր-, 9րբ-, սըր-, լուս-, մաւտիտարբերակներ: սովորաբար Հանդեսեն ղալիս իրբն արմատական ղերը: Արմաւոները բառ կամ, եթե միացած են այլ 4նույթների, իբրն վերջին ձեույթ: Յուրաքանչյուր բառի մեջ, իշարկե, բացի վերջավորությունից,կա նան Բուննիբրն արմատականբառ Հանդես դալ չի կարող, նա միտ բառի Հիմնականմասը կամ ինքը բառը, որբ Հարաբերության է լինում ւայլ ձնույցներիՀետ են դտնվումԼ կամբամեջ լ մտել ւյլ բառերի Հետ: Բաղաքից միացաձճ բառի մեջ -ից վերկամ բառամիջում, է, ռասկղբում, իսկ բայց Այսչավորությունն Քաղաք նրա Հիմնական ոչ երբեք՝բառավերջում: մասը,եկա բառի մեջ Հա մեջ է, ւզես, օրինակ՝սուզվել,սուզանավ, մասը ե այլն: իսկ եկ' նրա Հիմնական վերջավորությունն բառերի ռազմասուղանավ ւււ, սուղ բունըկամ զցենք որել բառիվերջում,նւս իսկույն Ուրեմն Թեթված յուրաքանչյուր կվերածվի բառիմեջ կա մի Հիմնական մաս ն Լ վերջավորությանը, արմատի, իբբն ինքնուրույն տվյալ օրինակ' Հեւտախուղել, որը Հակադրվում րասույզ: Նույնպես խուզարկել, ն բայց Հետախույզ Թեթված ընկած մասը բառի: այլն: բառի մեջ մինչն վերջավորությունն Լ Հայոց լեզվի Հնչյունափոխությանը չենթարկվող արմատները կոչվումՀիմք: Հնտ բուն չունեն ն թե՛ իբրն արմատական ԲառիՀիմքր կարող Լ թե՛ մեկ ձ4նույթ լինել, թե՛ մեկից ավելի. բառ, թե՛ այլ ձեույթների են ն միացած (բառասկվբում, այուվես, Հանդես օրինակ' քաղաքից բառամիջում բառավերջում) բառի Հիմքն է քաղաք, բայց մայրա, զալիս արմատական ղաքից բառի մեջ Հիմքը փոխված Լ. այստեղՀիմքնէ մայրաքաղաք, ձնով, օրինակ'պատ, պատ-ել, միջխա-պատ: ն խկ մայրաթաղաքացիներ բառի Հիմքն է մայրաքաղաքացիայլն, Տ 48. ՀԻՄՔ ԵՎ ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՑՈՒՆ.- Երբ բառերը խոսքի2. անվերջավորությունը' ամեն անգամ բառից անջատելով այսինթե' Հարարերումնեն իրար' կապվելով իրրե նախադասության ստանում ենք բառի Հիմքը: դամներ,նրւսնցմիանում են նան բառածարարերական | ամեն Սակայն անգամ րաոն այս կամ այն կոնկրետ վերջավոեն ձնույթներ, որոնք ցույց ւոալիսերկու բառի այս կամայն մեջ չի ունենում: ոէ բությունը Որոչ բառերորոչ Հարաբերության Հարաբերությունը: բառերը թեթվում են (Հոլովվում Այսպիսով են դալիս առանց Այսպես, Հանդես թնե վերջավորության: խոնարչվում): 4ձնույթները բառերը Բառածչարաբերական | օրինակ' ստանում Լ -ի վերջավոՍուրեն Հոլովն բառի սեոասկան կամ խոնարձելու են ն. նչաններ կոչվում են վերջավոլությունննր: -իցն հությունը, ւորականը'-ի(ն), ՀայցականըԵ, բացառականը Այսպիսով, ուրեմն,չուրաքանչյուր բառի մեջ եթե նա նախաէ ւոանում ներ իսկուղղականը Լ Սուրեն 211Հոդնակին այլն, լինում անդամԼ, այսինքն" դասության ՀարաբերությանմեջԼ

են.

ա-

Հատուկ կոնկրետ Հոլովել"ւ կարծես

գաոնվում |

տո

իսկ եղակին վերջավորությունը, լինում

Լ

Սուրեն

|

0:

ձնականվերջավորություն են նան առանց սւուսնալու արտածայտում Այս նչանակում է, որ Սուրենն այլ բառերը որոչղեպքերում, ան. Հ արաբերությունը: իրենց Այսպիսի մ ասին բառերի ասել, թե նրանք է' թեքման որել վերջավորության բացակայության դնոլթում, ըն- | վերջավորություն իսսլառ չունեն, կլինի, սխալ ունեն որ անի նրանք ղունակություն իրենց իմաստին նան բառա| ավելացնելու վերջավորված բառերենն Հարաբերություն են ավարտված, ցույց որոչ Հարաբերական իմաստ առանցձնականորեն փոլսվելու: Այդ տալիս:Այսպիսիբառերն ունեն յուրօրինակ, ոչ ձնական վերջավոՀնարավորությունը, ծայր աստիճանի սակայն, Լ, սաշմանափակված րություն,որը լեզվաբանության Լ զրո կամ բացասական ն մեջ կոչվում յուրաքանչյուր բառուձնկարողԼ, լո'վազույնղեսլթում, միւայն մեկ -

|

լրացուցիչբառածարաբերություն արտո Հայտելինքնին'առանց | որոչ վերջավորություն ււոանալու:Այս Հարցըւլարզելու Համար ֆննենք Հետեյալ Լ իմացվում, Հարցը: Ինչի՞ց որ, օրինակ' քարբառը է կամ անորոչ, եզակի անչուչտնրանից, որ քար բառը չլ Հոգնակի (չունի Հոգնակու ն վերջավորություն) որնա որոչյալ չէ (չունիորոչիչ Հող):Ուրեմն Քար բառը Դ («քար» իմաստ Ի (- Հոգնակի) որոչյալը -

վերջավորություն:

Զրո վերջավորություն ունեն ույն բառերը,որոնք բացի իրենց նյութականիմաստից արտածայտումեն նան իրենց բառածշարաբերությունը, առանց,սակայն,ձնական որել վերջավորության: բառերը կարող են իրենց բառաճարաբերությունը Հայերենում դրսնորել երեք ձնով' ա) առկա որել վերջավորությամբ, Ձնականորեն օրինակ' քար-ի, գր-ի՛ր, դպրոց-ում ն. այլն: բ) Զրո վերջավորությամբ կամ բացասական վերջավորությամբ'

' է քար բառի ուղղական կացվում ֆար բառը Հոլովը. քար-Ւ(- սեռական)Ւ (- որական) Գ (- Հայցական) փ (է (բազաոռոեւասկան) | օրինակ՝ գործիական)Է (- ներգոյական ), ն քանի որ ուրիչ Հոլով չկա, քար Գնացազմ լսաղաց Է բառը չի կարողուրիչ այսինքնքար

«

քար

նղակին անորոչ:Ժիչտնույն ձնովԼլ

|

աս-

ու

Հոլովովլինել, բացի ուղղականից, որի ժիտու-

չտրվեց, այսինքն" չասվեց՝ ար

մր ուստի ֆար

0,

0,

Է

ջար

լույս

Է

0,

ուռ

...շ դ) Զրո վերջավորության արժեքունեցող Ք

Է

0,

ձո

0ն

Ի

Ժ (Հ բառը քար ուղղական, վերջավորությամբՆ ուղղական: օրինակ' մի այլ դեպք: կամ վերցնենք Ոտ Է ք ինչպե՞ս Լ որոչվում,որ Ձնականորեն ուքՀ 0, 4եո Հ ք ձեռք Գ.0: Քար բառը գոյական է ն ոչ թն, օ րինակ, բայ. անչուչտ նրանով,որ Քոր բառի նկատմամբ 3 48, ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԵՎ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐ. Բառերըրոտ իրենց ժիտված է բայականորել վերջավորություն "` աղմության օրինակ,-ել -եցի (թարել,բարեցի ե այլե): կամ պարղ կաղմությանլինո բաղադրյալ: լինում Լն ՐՆ" ն Բաղադիյոլ Պարզ նն այն բոլոր վերցննեքթարելրաի անցյալկատարյալիքարեցի,քարեցիր ն են բառերը, ն քարեց 4եերր: երեքն որոնք Հանդիսանում մեկ Հիմնականկամ երկրորդակա կլ ար Այս ` բացի քար ն ունեն Ճոյթ բառային ինքնուրույն գործածություն առանց:այլ անցյալ կատարյա « ձավորությունը: Բացիղրանից, առաջինն ունի -ի վերջավորությունը նե Հե ոո ք տալիս առաջին ալու: ,օ դեմքը, երկրորդն ունի -իր վերջավորությունը,որով դրանորվումԼ երկրորդ ն այլն: դեմքը: Ար դրսնորիսկ ինչո՞վ ն, վում երրորդղեմքը անբոլոր բառերը, են մեկից որոն Քարեց ձեիմեջ.չէ որ այրս վերբաղադր ված ձնականորեն ծավորություն չունի դեմքի Համար: են | որ բոտ լինել եշ որում Դարձյալ իչարկե,նրանով, այստեղ ժլտված են մյուս ե՛ ական, մու բոլոր ղ) ջֆր ու երկրորդական, Հնարավորդեմքերը, բացիերօրինակ' ջրմուղ (ջրր բորդից. ուրեմն' ` Հ (Է Հետ ա) (ան Կնգբբ- մուղ ային), անչետաքրքրական Քարեց քարել բայի իմաստ անցյալ կաւտարյալովԷ (-1 դեմք,Է(-Ո դեմք) Ի (- Հոզնակի ): Այսինքն'մնում Լ եղակի երրորդ | երբայս վերջինս (զրաբարյան) Շողնակիիմաստովչի գործածվում,օրի դեմք«քարեց» բառիՀամար: իՀարկե, Այս ֆննությունից 'Սուղացի-բ զինի-ք (Շոզնակի): (Հոզնակի), երնում Լ, որ որոչ բառեր որոչ դեսլքնրում նակ" Հ

«

քար

»

»

|

նն մեջ» ձեույթից, իրենց ,

ւ

ր

ի Վեր

թո

սա

անգամն Աա կիխտասս, թոքան է, ի նայե, խակ, ղաղ, առնրը, "ւ '

Լ

|

թիւր. ավե ոն մքնորից,

աի

րր

մ

՛

աղաք ՛

բաղա

/ լ պարող

-

-

|

ական), ենս, այլն, դեպի (դեպ- ի) ն այլն: | Բաղաղրյալ բառիկազմությանը չեն կարող մասնակցել երկրոր-| դական բառաճշարարերական ձնույթները, Է

Քիրքըը

կամ տալով յուր լացնկլով

քաղաք-ով, տես -ա, ղաք-ից, Փաղաք-ներ, տես-ար,ւես-անք ն այլն պարղ | են: օրինակ'

բառեր

քա-

`

Բաղադրյալ բառերըլինում ածանցավոր:

են

ն բարդ, ածանցավոր բարդ-

(չատ ա

Հեռ

ուժ)

ն

այլն:

Բաղադրյալ մեջ Հւաճավա բառերի ձնույժների րանքն որը կոչվումԼ Հոդակապ. Հերա Հնչյունը, աւոուն,

աա

Ն նաթ գըր Հողակապը:

(Հեոու),

Լ

:

ն

|

կաղմված

որոնքբաղադրված Ածանցավոր կոչվում այնբառերը, Հիմնական ձնույթից մեկ կամ են

են

ավելբառակազմական

|

մեկ

ձնույթից , օրինակ՝ան-զիր, Մածանցից զր -իչ, զբր-ական-ություն,զր-ա-կան, ն

արտ-ա-սածշման-յան այլն:

Աժանցները, ինչպեսերեում Լ բերած բառերից, կարող են գրկ թե՛ արմատիցառուցթե՛ նրանի ն բրուտ մ նն ց Վ/ / նմ է 1 կոչվու ,

:

(Ճէսն-,արտ-) նախածանց

տո

ն

|

ա

վերջածանց (-իչ,

կջ

Այն

բ

ո"

)

ը,

ու

Ն

,

Դ

ուքաօարոն

են ղել գոյացել

,

ւ

ձո4,

այս,

08, 1808, Քնած, վազող, ն

այղ,

՞

3101.

այլն Համարվեցինածական այլն: ղդալի չաճանաչման որոչման ղորձում են ե՛ փով խանգարիչ Հանդիսացել այն, որ խոսքիմասերըիրենք ծա-

ն անդրազետ, ինչպեսն չուռ տալ, եռ դալ, այսօր, անգրագիտություն այստեղ ն այլն բաղադ ըյալ բա ռեր են, իսկ ասն-, գրը(գր)-, Հական, -ություն,արտ-, -յան, -դեւո, -զիւո-, եո, ղալ, այս-, -օր ն -՛ոեղ նրանց ենչ

բաղադրիչներն Բաղաղրյալ բառերի է Բարրի մն մնջ ման յուրաքանչյուր բաղազրիչ անպայման Ք Հակադրվի մյուս բաղաղրիչներին՝ ամրողջ բառին ավն-

ՄԱՍԵՐ

3 80, ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ ՈՐՈՇՄԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔԸ.-- Խուքի մասեր ասնլով Հասկանումենք բառերի որոչ կատեղորիաներըկամ |լսմբերը, բոտ նրանըարտում ծայտած ընդՀանուր իմաստի: Քերականությունը, ինչպես ն լեզվաբանությունը, մինչե այժմ չի խոսթիմասերի որոչման Հիմունքը, տվել իսկ ձնական ֆերականութռւնր իբր Հիմունթ ընղունել Լր բառերի ձեր, 4նական Հատնիչնե ՐԸ (Պ կա ձեն ոՀ արածյոււուս յ Ուչակով) կամ նրան Բյ իչ եչկովսկի, կանպաչտոնը(Մ. Աբեղյան): Դրա Հետնանընայն Լր, որ թվականը, ն գնրանունը բայր վերացվեցին իբրն խոսթի մասեր, բայր նույհացվնց ստորողյալին, ես, դու, գնալ, 5. Ղու 1քռ, Գաոմքծ ն այլն Հան

Խոսքի մասերիճիչ

կոչվումլ ւ

Բ. ԽՈՍՔԻ

մարվեցին ղոյական, իմ,Փո,

ու

Առի:Գրիչ, գրական, գրականություն, արւոասաճմանյան, է

փոքր «ղան»:

եռն

ձնույթենրը,

անարի կրոպոնննաներ ույժներովբաղաղրիված Ի բառը 7 ա.բաղաղրություն (կոմպողվիւո

նիցտարբերիմաստ ե իր այդ «Կոուն» իմաստր մւոցնում Լ տնակ իմաստիմեջ,նույն բառի-ակ բաղադրիչը բառի է տտնՀակաղրվում բաղազրիչին իր իմաստով (փոթրացուցիչ) ն Հենց այդ իմաստով Լլ մտնում է տնակրառի մնջ: Բայց,օրինակ,դանակբառում դան- մասը ի կարողՀակաղրվել -ակ մասին, թեն վերջինս Հակաղրվելումիտում ունի: Լ փոքր տուն, իսկդանակ Տնակծասվաւմար ՀավասարՀԼ

ու

«ական, -ություն): են Բարդ-ածանցավոր կոչվում մայն բառերը,որոնք կազմվածեն ւ ավելի Հիմնականձնույթներից (արմատներից)ս մեկ կամ ւվել բառակաղմական ), օրինակ' ան-ղզրաձնույթից(աճանցից գեւո,ան-զրա-գիտ-ություն ն. այլն: են որոնք բաղաղրում են Բոլոր բոսոը, կոչվում նն ը , իսկ կամ Հիմնական Հիմնական »

) Լ -ակ բաղադրիչին, բրաղաղդրիչր (որն-տուն Հակաղրվում ունի նրա-

| ընկնում

արբն Կն

ն

ենքկատարել սխալ մեջւորն0րինակ' ւոնակ բառի Վերլուծությունը:

|

Բարդ նն կոչվում այն բառերը, որոնք բաղաղրված են մեկից ավելի Հիմնական4նույթներից(կամ արմատներից), օրինակ" Հացթուխ (- Հաց Ժ Թուխ, նորեկ(- նոր Գ նկ, աշխատուժ (յը Հ

սեփականիմաստը:Եթե բաղադրիչներից

Լ մյուսին (կամ մյուսներին ) մեկրՀակաղրվում ), իսկւում (կամ սրանք նրան, նչանակում է րաոր բաղաղրյալ չԼ, կամ մենք .լննճշակաղրվում

|

այն,

ոչ

ու

այլ որոչ Հաջորդականությամբ, միաժամանակ,

Փերականական զիտությունն Լլ իր Հերթին բոլոր խոսքի մասերը ճանաչելԼ ոչ միաժամանակ,այլ տարբերղարաչրջաններում որ

րաոէ

նության յուրաքանչյուր ղարաչրջանի իչլսող տրա մ հ լուքի աանըիչ ը տածողության ել սածմանումէ ւովելառւանձի Մութի մասերը,ինչպես ն լեղվական մյուս կատեգորիաները «ովի,սեռի,կերալի,չնչավորի, անչունչի, ենթակայի,ստորոզյալի ալե) սոսկ ձեական իրողություններ չեն. իբրն 4եական, 4նարաանհական, ն չարածյուսական այլ միջոցներ,ղրանք միաժամանակ մ

ըստ

ու

հր

նան իմացաբանականկատեգորիաներ լսուսափելիորեն են,որոնք են ծասարակականմարդու մտածողության արտացոլում զարդապումր: Լեզվական կատեզորիաները, այղ թվում ն լոոսթի մասերի կատեգորիան,մարդկությունն ստեղծելԼ Հազարամյակների ընթացճաքում աչլսարՀի ճանաչման եր աստիճանականառաջընթացի

նապարծՀին' Հեւողչետե Հարստացնելովիր իմացությունն

ու

լեղուն:

Անունըբայիցւոարբերելը,ածականը ղոյւսկանից ւռարբերելը,

ն, Հեւոնաբար, չուներ իր Հատուկնունը ն Հատուկ դամներից) ն նրա Հակաղրության՝ Հասարակ ) անվան կատեգորիան (ուրեմն

լեզվի(ն դիւուսկցության)մեջ: բնազդական մարդը ղեռես չԼը ւուսրբերում առարնախնական' ն քե ւսռարկան, Հատկանչից կանայղառարկայի դործողությունից. գործողությունը մարղու Շամարտարտամ, քն նրա ծատկանիչն նւս չուներ չտարբերակված մեկնությունԼին, ն դրա Հետնանքով որոչիչի, ղործողության առարկայի ենթակայի, Հաւկանչի կատեգորիանլեղվի (ն զիտակցության) մեջ, որպիսին ստորոգյալի նա միայն այն բանիցՀեւոո, երբ րդեն ւուսրբերակեց ստեղծեց ու

նախդիրը անունից, բայից, մակրայից ն այլն ւուսրբերելը (խոսքը, իՀարկե,չի վերաբերումնրան, թե ինչպես այս կամ այն քերականե | Հաայդ ւոարբերել մենք խոսում կատեգորիաները. այստեղ ենք նան մապատասիսան լեզվական կատեգորիաների ւա դորձողությունը առարկայից բնությանմեջ' ծազումնաբանական Հաւտկանիչը, (ե նամ ղիտակցությունլ) ւռարբերակման մասին,նւսվսաղրային, Հարստացնելով յուր լեղուն ղոյականի, նախակուլտուրական ժողովուրդներիկողմիցը),- սրանք ոչ քն սոսկ լեզվական միջոցներիբարածականի, բայի ն այլ Հասկացություններով' կատեզորիաներով: ղացում Հարստագումեն, այլ առաջին Հերթին բնությանւռար- | Մոբի,ղիւռակցության յուրաքանչյուր նոր ներդրում արտաբերակված ճանաչողություն, նաւոումԼր լեզվի մեջ ն, ւփվիոլխադարձաբար, լեզվական այս օբյեկտիվ իրականության ցոլվում, ւոարբերակված արտացոլում, կամ էր զիտակորին մարղկությունը այն նչանակում նոր կատեզորիայի սւոեղծումը ծւսսելԼլ դժվարին, ոլորուն նոր կետի» ուղիներով: նոր ցության, «Հանգուցային ւտարբերման կատեգորիայի, ԱՀա Հենց իմացության նոր «աստիճանիկի» նախնական են, որ ծնչյու- | ստեղծում, իմացաբանական ւսյդ կատեզորիաներն կառուցում են լեզվի են նականմատերիային ու դիտակցության տարտամ(ղիֆուղ)ցանցում: Հարած՝թափանցել մշուչապատ, մեջ,դարձել լեզվականիրողություններն. «ծածկված կամ լաճքված կամ ավելի Լզվի մեջ չերտ չերտ կուտակվել նն մարդու մաթի, գիմշակվածձնով» առկա են լեզվի մեջ իբն լեզվական կատեգորիատակցության ղարզացման կատեգորիաները,«աստիճանիկները»,ն ներ:Քերականական լեղուն դարձել Լ մարդկային այսպիսով այդ Սվում ն իսոսքիմասերն զիտակցության զարգացման կատեգորիաները, նախադասության այղինքնատիւվ անղամները, օրադիրը,որի մեջ կարելիԼ կարդալմւոքի,դիտակլեզվական-իմացաբանական ն ցությանամբողջնախապատմությունը են: պիսի կաւտեզորիաներ ւլաւոմությունը: ն | իմաստի, մասերիառաջացումը նրանցիցյուրաքանչյուրի Նալխնական Խոսքի մարդուն'բնաղդական մարդուն բնությունը ներկայանում էր իբրե երնույթների խճճված, տարտամ մի ցանց,ն ձնի ֆունկցիայիտարբերակված ձնավորումըինքնին նչանակում է նաբանության մարդնայղ բարղ ցանցի մեջ «կորցրել էր իր զլուվսը», ավելիճիչտ՝ զատումը չարածյուսությունիցն, ուրեմն ձնաբան դեո չէր զտել յուր գլուխը. նա ղեռնս իրեն չլր տարբերումբնունության լեղվի տարբերակումը չարածյուսության ձնավորումն թյունից, նրա զիտակցությանմեջ տակավինչկար մարդու ն բնումեչ,քանիոր չարածյուսությունը դարձել Լ չարաձյուսություն, իրոք, ե են խյան տարբերակումը, այն առանձինբառերն իրրն ժամանակ ուրեմն լեզվի մեջ Լլ տակավինչկար անձին միայն, երբ 4եավորվել ե սկիզբ Լ առել բառերովկազմվածնախադասուիրի կամ չնչավորն անչունչ առարկայիտարբերակումը"լեղվական կատեգորիաներ ու

ու

ու

ու

ե

առ

ու

ու

ու

մաթյուններից ինչպես որ ւռանձինլսոսքի առաջինը: Այսպիսով,

ծամապատասխան կատեղզորիան:

երբ նա սկսնց արդեն իրնն տարբերել բնությունից, նրա ձիտակցությանն լեզվի մեջ Լլ ստեղծվեց անձի ն իրի, չնչավոր

անչունչ առարկաների կատեգորիան: Նախնական՝ բնազղական մարղըիբըն

բերում յուր

«րի կատեգորիաներն առաջացել նն

տարբերակաստիճանարար, ճեամիջոցով, նրկփեղկման, բննոացմանեղանակով,այնալնսԼլ են բանություննչարածյուսությունը առաջացել ւոսրբերակման, երկփեղկման, լոսքից: բննոացման եղանակով'նավսնական Մտքի(գիտակցության) ւոնող տարրեերկար Հաղարամյակներ

ն

անչատ

իրեն չեր

ման

ու

տար-

(ե Հասարակությունից Հասարակությանմյուս ան|

րակումն բաղմաղանկատեգորիաների Հարստացումը են նռտվածք ւովել լեղվի մեջ Հանձին՝ ա) ավարտված ամբողջականխոսքիկամ սության, բ) ավարտված ամբողջականնավիսաղասության, զ) տար-

ւուսրբեր են: Ծաղիկ բառն այստեղ, երկու դեպքում էլ, միանգամայն Լ ընթացիկ, իբըն խՍոուցիկ, միայնտվյալ առանձինակտի գործածված ֆերականորեն արտացոլման ձեավորվածկառուցմտադատողական կամ անղամ: միավոր հախադասության վածքի'

ու

բերչակված բառ-խութիմասերին դ) ւռարբերակված բառ-նախադասության անդամների: Այսերկու տարբեր պայմաններիմեջ նույն ճաղիկ բառը, ծաղիկ Խոսբիմասերը,ի ւոարբերություն նալսադասության անդամների, լեզվական-իմացաբանական դրսնորված Լ յուր Հասկացությունը են` լեզվական իմացաբանական միավորներ լեզվական ձնավիմաս- երկուտարրեր այլագոյերով. առաֆին ղեսլքում յուր ծաղիկ ընդռայինավարտվածինքնամփխուխ են որոնք անկախացված տարրեր, Հանուր-մասնավոր իմաստիցառել Լծաղիկմասնավորիմաստըեզալուքիցգ,ասությունից, չեն Հանդիսանում նախադասության միակիթվով,իսկ երկրորդ դեպքում նույն ծաղիկընդչանուր-մասնավոր վորներե Հեւոնապես չպիտի որոչվեն չարածյու տականֆունկցիայով իմաստից սոնված Լ միայն մի Հաւտկանիչը' նուրբ,արմ Հառսկանիչը կամ պաչտոնով: (մաղիկՀասակ նուրբ, լխարմ Հասակ), ն այն էլ ոչ Սե ձաղիկ Նախադասության անդամները, թեն նույնայղ ընդչակառակը, առարկայի, ւոյլ մի ուրիչառարկայի" Հասակի վերաբերմամբ: են, նախաղասության մեջ ունեն միանզամայն մաս, յուր եվ սակայն բառր ճաղիկ իբրն բառ, իբրն խոսքի գոլր| ր արժեք նչա ւսկություն. են խոսքիմասերն այստեղ Հանդես ն ինչպես այս ձածության երկու,նույնւվեսմնացածՀնարավոր բոլոր զալիսիրենց նոր ւյլադոյովն, վերառվելով | իբլն իմացարանական մնում է, ն Լ նույն լո միննույն դեպքերում լեզվական-իմածաղիկ սւոանում են կատեզորիաներ' նոր կատեզորիայի' | մւռադատողական ցարանական Հասկացությունը" բնությանմեջ եղած որոչ ոնաընթացիկ, Թռուցիկկառուցվածքի միավորի ւլաշչտոն, նավսադալականության կատեզորիայի(ծաղիկ) Հասկացությունը, որը քերասությունկազմող միավորի սլաչտոն:Պարզենքմերւաւոււծր օրինակով:| կանորեն կոչվումԼ Հւսսւսրակդոյական անուն: եվ թեն ծա նան իմաստի ողջ բոիմացաբանական Ծաղիկըբացվեց/// ԾաղիկՇասակնաճեց: | -

խոսքի հառրթառերն ու

|

բա ն

առի

| |

|

|

լ :

լ

| ի

| :

ջով,տարրեր մեջ նւսվխաւսդասությունների

ծաղկի սուբյեկտ, ամբողջության արտացոլման

"զաչտոններից դերերից,

ու

ռավ ենթակայի

'

իՑ»աան

իյա անի նրա տարբեր կիրառուտարբերիմաստով կամ պաչտոնով: թյուններով, այնուամենայնիվ,պետք Լ միանդամընդմիչտտարբերել Առաջինումնա ենթակա,Լ, ցույց է տալիս բացվել դորճողության ձաղիկ բառր իբրն խոսքի մաս, իբրն լեզվականորենձնավորված մտադատողական բնթժացիկ (Թռուցիկ) բացվելու այղ լմացարանական նույնբառիւայսկամ այն կոնկկատեգորիա, միավորնԼ ծանղիսանու մ, կաղվածլ րետկիրառություններից (լսոսքի)մեջ,նրա տարնավոսոդասության բացվեց Հեւո,երանթելադրել ստորոգյալի է յուր ղեմքն մ. ջ նւ Թիվը,ունի բերչարածյուսական որոնց կամ չարաճյուսական ւսյլ Հաւոկանիչներ ես, որոնց մասին այստեղ է դալիս որոնց մեջ նա, դիալեկյուր ւտարբեր Հարկ Հանդես այլադոյնրով, չկա լսոսելու: ասած՝ ն ինքն Լ, ն ինքը չԼ: տիկայի լեզվով Երկրորդնախադասության մեջ նույն ծաղիկ բառը միանգամայն Այժմ,երբ մենք ընդչուպ մուրեցանք լխոսքի մասերի որոչման այլ իմաստ ն ւլաչտոն ունի նա աաճնս, առանց չարածյուսորեն, այստեղ Հասակի ման ւլիտի պարզենքմիքանի լոանղիրներ անձրաժեչտությանը, մտաղատողական ընթացիկ ամրողորիՀնարավոր (թռուցիկ)արտացոլման չի լինի Հասկանալ լսոսքի մասերի կաւտեզորիաների չության միավորն ծ է, ցույց Լ ւուսլիսւճւաս (որը ն Հասակի Հատկանիչը էությունը այնպես իրարից, խոսքի մասերը ինչսլես սածմանադճել նմանեցվում Լ ծաղիկառարկայիՀատկանիչներից լ մեկին), կապված անդամներից. Հեւո,դրված Լ երա վրա իբրն անմիջական ա) Անառարկելի որոչիչ, իբրն խոսքի ճչմարտություն է, որ բառերը, րել կաղ չունի աճեց ատորոզյալիՀեւո ն այլն: ունեն կանք միայն խոսքի մեջ. ավելին' նրանք նան ծազումնա Այս երկու դեպլթերում, ինչպես տեսնում ենք, ծաղիկ բառը նրա բանորեն նն լռսքից։ Այսպես, օրինակ, միայն սերվել զատվել ֆունկցիան, ն ւպաչտոնը, գործածությունը ձնական իմաստները կննդանի Լ, որ Հայերեն մուխոսքիմեջ գործածվելու Հետնանքով

Այսերկունախաղասությունների է բառը մեջճաղիկ դործածվում չարաշյուսական

'

նախաղասության

:

«

։

Ր

մաս,

ու

լ

բացկան,Հասցե,գրող,Հարվաձային, ռուսերեն ԽԼՕՇՐՕՐՅՏ,

քՅՇՕՎԵԱԼ

ն 4ն ունեն' վր, որ ղրանք ւսծականի Գման են քերականական ւսյլ բառերը(նախնական ն կարող ն իմաստով 4նով ածական բայ) սնոր կամ իրենց են ն Հոլովը, փոխել գնալ, դարձել երգել, ասել բայերը րայ են իբրն ւսյսօրգիտակցում գոյական, ն խենդեռ այսօր էլ նրանք բամարելը գոյականներիչարթր դասելը միայննրա Հիմանվրա, որ երբեմնունենում են նան ածւսկանի իմասււ. կամ երեսից, ֆերականական 4ե ղոյականի ձեռքով, դրանք նեն, այսինքն'կարողեն Հանդերձ, Հազիվ պոյականները, Համարյա, ն դիցուք բայերը, վրագեչոլովվել Հող ընդունել,- այս ն նման բոլոր րեն Թ (դա Թյուրիմացությունները «ջույր») զոյականը են Հենց դարձելեն ն այսօրգիտակցվումբխում են իբրն նրանից,որ բառերիայսպեսկոչված ֆերականական մակբայ, կապ ն չաղկապ: բիսում Լ առաջին ձերմիչտնույնարժեք (ադեկվատ) Այստեղից 21 նրանց նույնիսկՓերականաիշնդիրր. ն կան ի մաստին առաջնություն ս տանալուն սլես' |շորտակմանղուռ Խոսքի մասերըորոչելիս ե ւեւոք Լ ելնելբառերի լ բացում ութի մասերի կատեզորիաների չարաձճյուսական պաչ ւոոնից, նրանցդերից ծասկացողության առաջ: մն լշոսթի,նախադասության ջ, նրանց զ) Ցուրաքանչյուրբառ կենդանի խոսքի մեջ, յուրաքանչյուր ֆունկցիայից: առանձին կոնկրետ այս կամ այն իրադրությանւլայկոնտեքստի, ու

-

|

մաններում ՀանդեսԼ զալիս իր կոնկրեւո, Հաճալսմիայն ւովյալ կոնտեքստից բխող ն նրանով պայմանավորվողայլազոյով, որպիսինիր իր կոնկրետությամբ կենդանությամբ, ՓովԼ, որ մաքուրֆոբմալիստները ճաճավայլես անկրկնելի, բայր նույնացնում էին է ստորողկամ, կզակիական Համենայն ղեպս, տվյալ բառի, տվյալ ձնի Համար յալինն. լուծարքի ն.նթարկում բայր իրըն լսոսթի մաս' ղատելով ոչ սովորական, ոչ բացարձակ: նրանիցբոլոր ոչ ղիմավորձները Այստեղից բիսումԼ Հետնեյալ կշնդիրը. դերբայներ, հ6ԱքՔՎՅՇՐՅ6-ներ, Բառերի լոսքթի կ ատեգորիան մասային չպետթ Լ ելնել որոչելիս ԱթԺՎՀԸՐՅ6-ներ )' Համարելով այդպիսիքիբրն զոյականի, ածականի նրանց կոնկրետ, կամ կոնտեքստային իմաստային նչանակությունից' բ)

մակբայի տեսակներ:

Երկրորդ լանդիրը, որի լուծումը սլեւոք է նավսորդի |շոսքիմա-

ինստաբանական տվյալ եզակի արժեքից:

Բառերի կոնկրետ իմաստի Հաչվառումը, վերջին կոնտեքստային անցնելուն, ՀեւնյալնԼ. ճիչտ Լ, զարտուղի ճանապարՀներով,ՀասցնումԼ դարձյալ Հաչվով, առնելբառեր ի ձեական Հատկանիչները, ձնադարձյալնրանց չարածյուսական իմաստի (կամ ֆունկցիայի) վորումը, 4նավորման, կերպարանավորման ն առանձնա Հատկությունառաֆնությանը առավել ղժվարացնում Հիմնականիսնդրիլուծումը: ները'նրանց այս կամւայն լսոսքիմասին վ երագրելիս:

պ ՈՕՇՈՅՑՔ

կսպես, օրինակ, քար Ք կոնտեքստի մեջ եղած է, ՕԱ Անվիճելիոր յուրաքանչյ ուր բառ յուրաքանչյուր ունի լեղվի մեջ 1. են իբրն ն

ԱՕՇԼՅՑԵՄ,

բոլոր Յոր յուր Հատուկձնական բառերը' 7ՕՎԵՄ պարղ որոչ Հատկանիչը, մուր Ճեր կամ 4նավորումը, խոջիմասեր.պ" ն

ԱՕՇՈՅՏԱՆ'

դերանուն, աուսնցձեի 4նավորմա ն բառ բայ, ՊՕԳԻՄ՝ գոյական, ոճի" չկան չի կարող լինել:Ձեր բովանկապ -ն: նախդիր). Լ իսկ դակության' ի՞նչ Ո՞ր կարող Լ մեղ ասել, քերականը իմաստիդրս մաս Լ 8-ն քնիչ խոսքի (ո՛չ շաղկապը, այլ այս կոնտեքստի8-ն ): սերի որոչմանն

Լ Հաչվի Զապեւտքթ

"

ու

էղչակառակը, բոլոր Քերականներնէլ

միայն վրա, որ այղ բառերը ռուսերենումգոյականի ձե Քերականական չունեն, կամ ոօքթենն 8թօողամ, տրքմտութըլ1 1Րկու,երկրորդ, քնած, վազող ե այլ թվանրա Հիման

կաններն դերբայներ ն ածականների չարքը ու

դասելը միայն նրա

միաբերանկպնդեն, որ 8-ն էլ լինել չի կարող:Այսպես ւպատասխանելը, իՀարկե, Հեշտ է, բայց չԼ՛ որ նույնիսկ Յ, 66, 10«Շ, ԱքՇԽ (ա, թ,իջս, իգրեկ,բառերը (գոնե մաթեմատիկականկոնտնքստներում),որ նույնպես տառեր ենն կամ տառի անուն, այնու ամենայնիվ բառ նն ն այն էլ՝ գոյական: ինչո՞ւ գոյականեն 8, 6, 5, 7 նչանների բայց ոչ միայն գոյական, այլ նույնիսկբառ էլ չեն 8. են տարբեր անունները. «յլ տառերի 4 չէ՛ որ սրանք նս կարող նտե նուն' Փստենրի մեջ Հանդեսզալ իբրն առարկայի իրննց իրըն իրեն բառ

չ(, ուստի լսոսթի մաս

արուները, ԱՂԸ

անուն'

ԿՏ իբրն

իսկ անունր, օրինակ'1ղ

տաքմշոճօը հոՎ 38754,

Վ

ՇՇւԵ

քար:

չունեն, ոչ մի առարկա չեն եչանակում: ' իմաստ Բայցհ այծայեսքՄԻՀ, ն/ ռուսերենում, ն՛ ձեռք Հայերենում ընդՀանրաւվես ղզոյականեն, ւսյս կոնկրետիմաստային որ իրենց սպառողական նչանաջանի կամ ընդչանուր բացարձակ արժեքով կությաննւրժեւք տալու ղեպքում մենք չենք կարող գոյական են առկաւսյդ լեզուների մեջ:Այս, իՀարկե, չի նան նչանակում, բառի վ. ԲՆ (6: չՀամարել ՃՕքօլմօ, ես, եմ,լավ,բոտ, ն ե սպառողական կարդացի արժեքն բացարձակ այլ է: անփուիոլսելի Հավերժական բառերը(դերանուններ, կաղ ն բայ) Հետնյալ մակբայ, Բնավ բառի ո՛չ. սպառողական կոնւոնքստեղակի արժեքը Օպ ոճ եերի մեջ, մասուայակածանալու, Յ8ԾԵ18867 ԸՇ8ՕԲ 2. քօնուճնել լ ԱՅԲ Ջ անդամ կրկնվելու ԱԶ) միլիարդավոր է ւիոկխսել 46814. ոքտչորօ, ԳՐԾ ոլ Հեւոնանթով կարող ներա ԱՕՃՎԱՆ «ճօքօաօ»:

ԵՏՀ ԲՇԸՂԵ Աքճ/րՕՐ: Նո

սպառողական չի բացարձակ արժեքը` տալով նրան միանգամայն մոռանումիր եսը,եսի սեռական նոր Հոլովըչինում Լ եմ, Հաճելի Լ, որ սպառողական բացարձակ ա րժեք: մեր Այսպես, Հասցե դու ստացար լավ, ղզոյսկանի ընդ կապ Լ, կարդացի բայնն ունի ժամանակի, այսօրվասպառողական ընդՀանուր ւրժեքը, որով նա գոյական է եղանակի, դեմքի,թվի Հատկանիչներ: Այդ Հայերենում, չի եղել այդ բառի մեց, Հասցեբառր ւ նախասզես թերըցույը են ւուլիս, որ լեզվական է ծւսրարերության մեջ նախուուվես եղել Հասնել բայիըղձական եղանակի եղակիերրորդ (Հաղորդակցման մեջ) տեղի են ունենում ն Լ «Հասնի»,«Սող Հասնի» այնպիսի դեմքր ե րնույթներ, ունեցել սւվլառողական ընղՀաորւլիսիքւվլատածում են նուն. մարդկային ճայլՀարաբերությունների ո ջ նուր իմաստր: վրա զրում էին,օրինակ, Մրարների «Հասցե երնան սպառողականւսրժեքների նկատմամբ: ն Այսսզես, օրինակ զրիչր ւ վարժապետ այդ նչանակում Տիգրանին» էր «Հասնի Երնան վարնրա այդ սպառողական արժեքը բացարձակ|, ե ժապետ Տիզրանին»: Հ ետղծչետե ավելի ավելի Հաճալվոակի գորը | դունված: են ն նման ձածվելով «Հասցեն» պարզ զրել չի «Հւսսցեն զրված» մի թե այդ գրիչը դառնում Լ դանակկամ զմելին | նույն Հեն մեջ (ինչսլեսելն ասենք «Հասնին» կոնտեքստների դրել եմ, «Հաս| գրիչըմի անդամ,մի կոնկրետ իրաղրության նին»ւպարղչի զրված,ն այլն) իրեն Հւսմար մեց ւսյս ոչ սովորական զրքի թերթերը լ կորելուՀամար: Հանրաձանոթ սվառողական իմաստով՝ Հասնելբայիայս «Հասցե»ձեր ստացավ ւրժեքը,բայդմի՞թե դգիրթը ղառնում սպառողական նոր ընդՀանուր արժեքն դարձավ մաքուրդոյսկան: | իրաղրության մնջ այն ղզորճածվում Լ ասել բայ, Համարյա,գուցե, Հազիվ,մեջ ն այլ Հարնույնր կարելի Ի կ լու Համար: Պարզ է, որ ոչ: Գիրքը,գրիչըն | ուրավորբառերի ն մասին,որոնց սպառողականընդՀանուր արժեքը բկաները զիրթ են, գրիչ նեն ն այլն իրենց : սպառողական | . փոխվել | պատմականորեն: ւ

ոՕԳՆԱՅ, ՃԵ,

Ճքճոտտ ն. Ճիչ նույն ձնով ուր | արժեքով, միլիարդավոր անգամկրկնվող,ղանգվա- այլ Հարյուրավոր կ ի ռուսերենում փոլսելեն իրենց սւզառոբառեր սպառումովի, Հանրորեն ընդունվածՈ ճանաչվածաւզառո- | ղականընդանուր իմաստր, փոխել են ենց լսոսքիմասային կաչի ժիատումնրանց մասնակի,եղակի, ւսրժեքի աստիճաԱՀ նական ն | ծավալման Այս էքսկուրմասսայականացման Հեւոնանքով: , էն որոչ է ղարձնում այն Հանդամանքը,թե ինչու մենք րժեք են ունենում բը լեզվի մեջ, այդ նրանց տեքստային ենթ տալիս առաջադրված երբորդ սպլատասիսան կոնկրեւո | | ողական բա : սկան է, որից ես: նչանակությունն իչա րկե դրին կե չի կարէ լի ելնելնրանց խոսքիմասային դ) Լեզվի, ւատկանելությունը խոսքի մեջ ամեն բաո ն բառային յուրամանավանդ Քանչյուր ունի կառուցվաճքային,գոյւսյին մի չրք կատեգորիա թօռ Ոոօօ ն այղ զինն ինձ ձեոք չի տաԼ. լի» կոն Հատկանիչներ, յուրաքանչյուր բառի դեմքը, վերջին Հաչվով, որոչն եռք բառերը չունեն այլնաիրնց վոմ Լ նրա բոլոր առանձնածատկություններիմիությամբ. որը ն անընդճանուր, բաղարձ տա ն ժեքր, մ ծ (կոն ուկնչանակում, այլե ոչ մի դոյականի ցիան): ունեն Այսպես, նյութաբառեր օրինակ, որոչկատեգորիայի |

ւսյլ նախաղասությունների մեջ'ղառնալով նույնիսկ ենթակա:Պարղ է, որ Ս,Վ յ-ի կոնտեքստային

Հր Ն ա ակայն ր ոԼ Իո աւաՅՐրի աճողական բիչ ար իլոեկրետ կճուճի Ր Ա" րար Նար ո

է

,

"

ո

:

անա եջով «րը հակայն մի ն ո'նը: աալիս,

ոեգորիաները Աննի

Գոի, աաաովոր երբեւմ, Ա

տ ՐՂ ս

իմաստու

իմաստարանակ իր: արոտ

.

:

|

ի

կան իճաստ'դրսնորում են

ն տարբեր դրա երնիքները

անկախ,

նյութական, առարկայական աչխարՀի ունեն

Հնւո

ինքնուրույն խոսքային զործածություն, ինչսլեսն սակիբառերն իրենը ենթարկելու (Համաայնեցնելու)

այլ

տե-

ն, ւպուտենցիա վերջապես, բառափոխական, բառակազմական կարողություն (օրինակ"դոյական, բայ ն այլն): Սրանց կողքին լեզվի մեջ կան բառեր, որոնք նույնպես նյութականիմաստ ունեն, բայց են օժտված ղործածության Համեմատաբար պակաս անկախությամբ, ունենում են սովորաբար միայն ենթարկվողի ուռորադաս վիճակն ղուրկ են բառափոխական նակ բառակաղմական) (մասամբ սլուռենցիայից (օրինակ' ն ածական, մակրայ յլն ): Վերջապես Լ արձակարելի նան նագրել մի այլ

չունեն են

(ն տարբերել կենդանական բուսական) առանձին այնտեսակները, բառերի կառուցվածքային չոարբրեր կողմերի ուսումնասիԼ րությամբ միայնյուրաքանչյուր կարելի որոչել (կամ բառային բառի ներքին

միաժամանակՀամեմատարար պեսէլ

կարդիբառեր, որոնք չունեն նյութականիմաստ, ն բառափոխության բառակաղմության

նույնիսկ Համեմատաբար անկալխ

պոտենցիան զուրկ

զործածությունից (օրինակ' կապեր,չաղկապներ:), ըստ որում սրանցից Լլ կապերն օժտվածնն այլ տեսակիբառերն իրենց ենթարկելու: ստորադասելու կարողությամբ,մինչդեռչաղկապներն ւայդէլ չունեն: Այս ն մի չարք Հւստ-

կատեգորիայի)կառուցվածքային մանրամասները, կողմերը, բւսյց ոչ Հատկանիչները, նրանց ամբողջական դեմքը' կերպարքը: Ամփուիելով մերայս խնդրիՔենությունը արձանազրում ենք,որ խոսքի մասային բառերի կատեզորիան որոչելիս չպետք է ելնել նրանց կառուցվածքային տարբեր Հատկանիչներից: Այսբոլորից Հեւտո մեղ մնումԼ գտնել այնՀիմնական Հաւոկանիչը, բառերի այնէական կողմը, որի Համաձայն կարելի կլինի ւռալ նրանց խութիմասային իան ն կատարել կատեգոր լ'ոսքի մասերի միաս-

նական Մե դասակարգումը: չն կարողՀանդիսանալ բառերի ո՛չ ձնական,ո՛չ իմաստաբանական-Հոգերանական, ո՛չ բառափոխական-բառակաղմակա ո՛չ ել ձարաճյուսական Հատկանիչները ն թե/առանձին-առանձին միա"ին վերցրած:Դրանթ բոլորը ն մի չարթ այլ Հատկանիչներ, ինչպես

թե՛

օրինակ" կանիչներով ոճաբանական, Հուղական (օրինակ' -զդացական, ինքնուրույն չեչտ կրելու կարողությամբ ն նզական-ընդծանն բական այլն, անչուչտ, սոկա նն բառերի այդպիսի կարողության ն մեջ: Ավելին. լեղվի մեջ բացակայությամբ այլն) չլա միբառ, որն ունեն ու Է միայն մեկ Հատկանիչ, յուրաքանչյուր բառիկառուցվածքայինւպզայմանավորված մեկ կողմ, ն այդ տեայս ամբողջականությունը, միանդամայն սակետից են բոլոր Հաւոկանիչների իրավացի վ, վ. Վիւզրոֆ.Բոգորոդիցկին, ամբողջականությունն ք, որ Լ տալիս ն բառի լրիվ նոդգրադովը ուրիչները, որոնք դնում են բառիկառուցվածքային, բազմակողմանի Հեւոնաբար այստեղից բլսումԼ մի նոր խնդիրես. Հասկացությունը: Համադրական Բառն հր Հասկացողության ւզածանջը: կենդանի դոյով կա, ն արում Լ իրոք Պե՞ւոք արդյոքբառերիլսուքի Լ միայն Հաւոկենդանի մեջ խոսքի իր բոլոր մասային կատեգորիաները կանիչներով, որոչելիսելնել նրանց իր ողջ կոնկրետությամբ: կառուցվածքային այլնայլ Հատկանիչներից ակայն բառը մ իայնխոսքային (բառակազմական, ւոարը բառափոխական կամ միավորչէ. ճննդաչեչտունակական, զերադասաբանորեն կապված լինելով ան, ոորադասական, |նոսքին, լսուբից սերվաճձ լինելով Հասնիմաստաբանական, ն ծաղումնարանական, դնրձ' բառր Հնչյունական ւայլն,ն այլն): միաժամանակ ՀանդիսանումԼ մի ավելի բարձր ընդու

,

Հանրության տարը,

Այս ւզաշանջի, ւսյս ի'նդրինկատմամբ նս մեր վերաբերմունքը ժլւոականէ: Բառերի կառուցվածքային, (բոլոր, թե մի տարբեր Քանի,ւսյդ միննույնն է) կողմերի ման Հաչվառումը լշոսթի մասերի որոչՀամար լ առավել ուղի, քան մեր քննած բոլոր Հանդիսանում մոլորնցուցիչ նախորդ ուղիները միասին վերցրած: Բառերի կառուցվածքային Հատկանիչների ոչ ւսյլ ինչԼ, եթե ոչ Հաչվառումը նրանց Հյուսվածքների ին մանրաղիտակայ ուսումնասիրություեր: Թաս Հանրադիտակով կարելի տեսնել միայն առանձին Հյուսվածքները, դիտել բջիջները, արյան գնդիկները,

լ

բայց

|

մայով էլ պետք Լ միավորչ ն Բոլոր Քերականները մինչն այսօր լեզվաբանները «ում կ

այն Հանգամանքը, որ բառը այլե, իսկտվյալդեպքի դա

անտե-

ոչ միայն խոսքայինմիավորԼ, առավել կարնոր Լ, բառր Հան-

| վիսանում խոսողական-մտածողական ըբնդծանուր կարողության Ա

այն Լլ կամ սիստեմի,

չի կարելի

|

|

Համար

լեզվամտածողության տարրր,կատեգորիան: ն Բոլոր մինչայժմյան ք երականները լեզվաբանները խոսքի ն մասերըՀասկացել ղասակարգելեն իրըն խոսքի(նա) խադասության մասեր"միչտ կապակցելով ԽոսքիՀեւ, միչտելամենածիմնական

նելովխպթից:Հին Հույների լեզվարանական մւուսծողության աղՓատությունը, որի Հետնանջն էր խոսքի ն լեզվի տարբերության զիտակցմանբացակայությունը (իսկ ւայսվերջինիսանմիջական Հետնանին է «խոսքի մասեր» իր ավել կամ ւպակաս Հորջորջումը' ), ղրոչմնԼ թողել զգալի թերականագիտության վրա:

ԸՆ Բառերը, իՀարկե, Հանդես դալիսկենդանի կապակցված Խոսքիմեջ,իրբն նավաղասության ւշարրեր կամ միավորներ, բայց

նույն այդ բառերըլեզվի ւմն ջ

ո աթի

այլես

մասս չեն, այսինքն'

մաս, միավոր, տարը նախադասության չեն. այստեղ, լեղվի մնջ երանք լեղվական-իմացարանական միավորներեն, լեղվականիմացարանականկատեզորիաներ, լեզվի մասեր, ե են ղեո մենք չարու-

նակում ենք «վռոսքիմասեր» ւերմինը ավանդաբար ավա ղործաձել, ւեւոք Լ միչւոՀիչելդրա ւպայմանականությունը: մենք Այստեղից Հանում ենթ մեր առաջին Հետնությունը: Բառերիխոսքի մասայինկատեզորիաները որոչելիս պետք Լ վերանալ նրանց խոսքային ն ծատկանիչներից բառր դիտել իրրն լեզվականկատեդորիխա, մաս: «ՈՒՐ իբրն լեզվի Այսօր,իՀարկե, այլես կասկաձչի կարելի Հարուցել այն առթիվ, թն արդյոք բառը դոյություն ունի ղուրս, |լսութից առանձին բառի Հասկագությունը կա" ն ն պմ ,ն ւսսույ Ս Դուրս: ււ.ք ղաթւակիրթ արդկությու լ արղեն վաղուց Ա առանձին բառիաբուորակցիայի առանձինբառը ծւսսկացությանը. ղոյությունունի ճիչւուսյնւզես, ինչպես զոյուլցյուն ունեն ն առանձին է

բին .

ւ:

ո

ա Բաքի» Ւ» '

րթ

լեզուները լւոսքից,կոնկրեւտ խոսողություններից դուրս: Վերն արդենմանրամասնորեն ենք լսոսել բառերի, իբրն լեզվական-իմացարանական միւսվորների մասին,ն նչել, որ բառերը իբրն «վսոսքի մասեր» են Հանդիսանում բնությանւրտացոլման «Հանզուցային կետեր»,«աստիճանիկներ»: ԱՀա Հենց այս ւսսպեկւով, այս պրիզմայով Լ, որ մենք ւչլսատումենթ Հասկանալ ն դասակարգելխոսթի մասերը: Այստեղիցբխում

Լ

մեր երկրորդ Հե-

ւոնությունը: Բառերի լսուքի մասային կատեգորիաները ալետքէ որոչելիս այդպիսիքդիտել իբրն «Հանդուցային լեզվական-իմացաբանական իբրն կետեր»,

նիկներ»:

Այստեղ մեր

այն Խնդիրն

Լ,

առարկայականաչիխարձՀի ճանաչման «ւսստիճա-

բաժանումների ն կական

տարրեր լեզուների մնջ նե լեզվական անայման առկաչեն բոլոր միննույն կաւոեդորիաներն լեզուներում: օրինակ,ռուսերենին անծանոթ կյսպես, Լ ՀաՀողի կ ատեգորիան, մեջ կան միայնվերջաՀար յերենի Հոդեր առանց սեռիիմաստի, դերն են ե մաներենում ֆրանսերենում Հողերը նախադաս

ունեն

նան

սեռի Հատկանիչ. ռուսական բային է Հատուկ ասպեկտի Հատկանիչը (քի), այդպիսին անձանոժ Լ Հայկականբային,իսկ ռուսական ն այլական՝րայր չունեն այն վերսիան, որ Հատկանչական Լ վրացական բայի Համար, որն ի միջի այլոց աչքի Լ ընկնում նան իր խնլրաղիմությամբ, լեզվաբաններըղեռ Համառորենպնդում նն, որ, չինարենըչունի խոսթի մասերիկատնեդորիաներ, օրինակ, ածանցներ, ն մասնիկներ այլն ն դրա Հիմանվրա այն կոչում են ամորֆ' «անձն»: ՄննթՀեռու են, չինական լեղվի «անձեության» Հավատալուց, քանի որ նրանքչինարենի մեջնս որոնում են նյուքականորեն ձնավորված խոսքի մասեր, ավոր, վերջավորված է խոսքի մասնը, իսկ այդպիսիլսութի մասեր, խոք,չկան ոչ միայն չինարենում, այլե, կարելի Լ ասել" նույնիսկ ե ձայերենում Լ որոնց մեջ, ի սարսաւի այղպիսի լեղվրացերենում, վարանների բայր կարող Լ նան ծոլովվել, իսկ ղզոյականը'|վսո(ԲՅԱՇԵԵ), բայց' քարեցիր,քարի՛ր, քարում թար օրինակ եմ,կամվաղել(ԾճԲՅՂ» ), բայց վաղելու, վազելով, վազելում, վաղելուց ն ւսյլն: ՀիչենքՀայերենինույնիսկ բայի Հոլովման ղիմավոր ձենր, օրինակ' վրա պետք Լ չեչտ ղնել» ն այլն: «Հասի՛ր»-ի Բայց եթեմի րոպե նույնիսկ ընդունենք, որ չինարենում ն այլ ճանձե» լեզուներում իրոթ չկան խոսքի մասեր, չկա Հոլովում, իսոն նարչում, ածանցում ինչպես ն ւզետք ւայլնմեր Հասկաղողությամբ, է ե նման որ Հաճավաս, ընդունենք, իրոք, նույնիսկ իրար ցեղակից լեղուների մեջ էլ կան լեզվական յուրածատուկ կատեգորիաներ, այս այնուամենայնիվ, Հանգամանքըչի կարող խոչընղոտ Հանդիսահալխուքի մասերըլեզվական-իմացարանական ասպեկտով որոձելունչ Յուրաքանչյուր լեզվի մասնազետի|սնդիրնԼ' ընդՀանուր ն կակետից ասսլեկտով ղիտել իր լեզվի ռեալ իրոընդՀանուր զություններնկատեզորիաները. մենք բնավ նպատակչունենք ծնրականական ծինւմածիճր Պրոկրուստեսի փոխարինելու ւպրոկրուս-

րության

լոլնակից լեզվաբաններին

Ե

|

՛

հարճվել,

՛

՝

'

ու

տեսյան նորմածճով:

Ա մի Հիմնական կանգնում նկատի ղժվարություն: Մենք ունենք (Հիմնականում այնպիսի լեզուներ նույն առարկայական ն Սական աչխհարծըտարբերարիրենց սիստեմները),որոնք լեզվականորեն,

առաջ ռր

| ղտնում տազոլում ւուսրրբեր ժամանակներում, ւոարբեր Հասարա-

թեքական

1.

լոզոնորի մեջ

են նախադասության մեջ) տարրերում առարկայիւսնունը դործողության անունից, ն Հատկանչի Թվհ անունից անունը այլն ն այլն: իսկ եթե կան լեզուներ (մենք դժվար ենք Հավատում ղրան),որոնք չեն տարբերում տակավին Թիվըն առարկան, ղործողությունն ու ե Հաւոկանիչը այլն,ապա այդպիսիներին ւոսրբնրման այդ կատեղոբիաները, կամ «Հանգուցային «աստիճանիկները» Լ'

(ոչ

խուքի

մասե մասերը,

անսայթաքուղին: Ոչ թն բառի ձեր, բառառիոլխական ունակությունը, չարածյուդերը ն այլն, այլ բառի սական լեզվական-իմացաբանական ըբնդիմաստնէ, որ որոչում Լ, թե ինչլոսքի Հանուր մւսսիմեջ Լ մւոնում տվյալ բառը ւովյալլեզվի ւովյոաւլ փուլիւլայմաններում: խոսքի մասերիիմացաբանական այս Հասկացողությունը ըստ որի ր կանք ր Հանդիսանումնն առարկայականալխարձի արտացոլման ր ր նն բ, ճանիննլո)»" կատեգորիա ճաստիճա իկ բ»՝ չի

այն կետերը»,

իչարկն,չի Լլ կարելիբոնաղատել: ղես մեր չրջապատի Համենայն լեզուները Հիչատակված կատեի ունեն, ն ւյն էլ ոչ միայն գորիաներն Հանձին ամբողջական ւսվարտված բառերի, ւսյլե նույնիսկարմաւոների տեգորիւսների նույնացում առարկայական աշխարՀի Համապատասայսւզես, օրի- իոն նակ, մի՞թե անվիճելիչէ, որ «ՊՕՉԲրթ...», Հիմքերի. ն իրողությունների, ոչ նույնիսկ ղիալեկտիկայի «ՃԲՑՕՎՃ...», կատեդորիա«ջրը...», «լուս...5, Հետ. բնավ «խել...» բներն արմատներընա |ս ն սոռաջընդՀանուր ների ո՛չ: կերպովառարկաեն մատնանչում,«Շք...Ֆ, Լեզվական «Ծ6»...», «ԹՅրբու..», իրողությունները, լեզվականկատեգորիաները, որքան «երուո...», «Հասն...», «մոտեցն...»'զործողություն, կլ նրանք պ այմանավորված լինեն «Պճքղ...», օբյեկտիվ որքան իրականությամբ, «ՊՔՅՇԽ»..», «կանաչ..», «մեձ», «ոժոռ»' կ երանքբխած լինեն առարկայականաչխարձից' առարկայի Հատկանի,, Հանղիսանալով իսկ «ՅՕՇԵՒԼ...», «ՕՃՃ...», «երկ...», նե նրա «Հընգ...», արտացոլումը «ւուսսնը...»' մտացի չսռարկայի լուսանկարը, լեզվաայնուամենայնիվ Թեվ կամ թվական կարգ ն այլն, քեն ւսյս (ն կանկատեզորիւսներ բներից) արմատներից են, լեզվամտածողական ւվրիզմայով անցած ուրաքանչյուրը Լլ ձնավորվել կարող իբրն մի ւյլ լ('ոսքիմաս,օրի- լ լուսանկարներ են ն, Լ դիտվեն ճանաչվեն Հետնարբար, ւլեւոք իբըն նակ'ՃՕՅՃԼԵ ջրել(բայ), ՇԱիճ 116 նստարան ՃքՅԸՇճ61Ե| լզվական-իմացաբանական (դոյւսկան), կամ իրողություններ կաւտնգորիաներ, Տ8ՕՇԵր(ԲքոՅ ութնյակ(գոյական) ն ւսյլն: իրենը այս այապեսկվերանա լեզվի սպեցիֆիկացումը,լեզվական իրողու|երջի վի ակում,բառային կաղաղարում, ռրանք դարձյալ (խոսքից | լկունների սպեցիֆիկացումը: բնության մեջեղած Այսւղես, օրինակ' ակնարկում են, նչում են միայնմեկ ՃՕորու» կատեգորիւս | գործողությունը լեզվի մեջ արտացոլվում Լ ոչ թե մեկ, այլ մի քանի Օաճճնծ նատարան'առարկա ն այլն. բար մերթ եբընքերականականղորձողություն` բայ, կկարածանումով, սրանցիցյուրաքանչյուրն ինքնինարտաձծայտումԼ իր | օրինակ, կայունկատեդորիան, է. մերթ իրբն ֆերականականառարկա' կարդալ, չի կարելի,օրինակ,ոոորարթ դոյական, չրել բառերի իակ" տակպատկերացնել ընթերցանություն, մերթ իբբն քերականականՀատկանիչ Լ առարկա, ինչպես նստարանբառիտակ' կամ պատած (ա ենպիա )' մո ն րն ւալ, օրինակ' այլն, | Աբբա այն նույնիսկխոսքից գործողությանպրիզմայովն արտաճայտվում | ,

,

,

:

նչանակում լեզվական զա-

ու

ու

|

|

ու

Գո այր,

դուրս)

րոլ" Գործողություն,

ու

ու

ու

Հաաա ուր ակա ՍորաադեկարաաենադոԼափփ Աաաարիա մգտաար վկա է ունի, ԿՆ ր անէ: էմնրթ իմ իմացաբանական կարդում դիմավոր արար

բոս

իմաստն լ, նրա,

եթ, կարելի Լ այսպեսասել, լեզվական ամենարնդՀանուր իմաստը: Այսպիսովմենք ընդճուպ խոսքի մասերի Հասկացողու- Ր թյան ն դասակարգությանճասանք միասնական-իմացաբանական չափանչին կամ Հիմունքին,

Ն"/'

է, մերթ Լլ առարկայի

միոաճարովում ոյն: Նույն4նով Լլ սուբյեկտի

ու

սուբյնկտի պրիզմայով

Լ անդեմ բայով, դերբայով' կարդացած, կարդացող

բլու

ու

օբյեկտի Հարաբնրակցությունը

Հակաղիր նկարածանում կարող է տալ լեղվի մեջ' այսպես ն | ակտիվ կառուցվածքի ռլասսիվկառուցվաճքինկարաԲառերի լոսքի մասային կան է իբրն պետք որոչել ւզարզնատրեց օրինակ վերցնենք «ղիրեկտորը գորիաները նրանց| անումենր, լ, լչզվական-իմացաբանական Արենին» «Սուրենըպարգնատրվեց դիրեկտորից»նալսաղաընղՀանուր ի մաստով: Միայնայս. չափանիչը,այս ՀիմունքնԼ, որ կարող Լ մեղ նչել սությունները, առաջին ղեպքում ենթական (դիրեկտորը)ն լանդիրը բառերիխոսքի

մասային կատեգորիաները որոչելու, ինչպես | մասերի կատեգորիաների միասնական

կոծի

|

«չվող

(Սուրենը) են, ադեկվատ են ծամրնկնում

ռեալ դասակարդության աչխարծի սուբյեկտին

ու

օբյեկտիվիրականության, օբյեկտին,իսկ երկրորդդեպքումիբրն

ենթակա Հանդես Լ զալիսօրյեկտիվ Հարաբերակիցկատեգորիա, մասերին իրականության մեջ օբյեկտ մերթ ընդունվելԼ իբն ղոՀանդիսացող Սուրենը,մինչդեո օբյեկտիվիրականության (ն. մակբայի) ածւսկանի, յականի, թվականի մեջ սիոխարեն դործածվող սուբյեկտ Հանդիսացող ղիրեկտորըայստեղ Հանդես Լ զալիս միան խոսքիմաս, մերթ' իրրն գոյականին,ածականին, (ն թվականին մակխեղիր: Պարզ է, որ չի կարելի այս վերջին դեպքում լային) Հարարերակից, բ այց | մաս, ինթնուրույն խոսթի Սուրենը մերթ՝ իբրն Թակա Համարել միայննրա Համար, որ նա իրապես, ն գոյականի, աճաականի, ն թքվականի օբյեկտիվորեն մի մակբայի րաւ ենթատեսակ, սուրյեկտ է, ն ւսյդ ձեով ղանց ռնել, են իրըն արձամարչել լեղվական, Փե- | այդմէլ կամ րոլոր տեսակի դերանուններն մեկ ւսռնվել րականական ենթակայի կատեզորիան: Նույն ձնով էլ չի կարելի| կատեգորիա», մեկ խոսբթի մաս, կամ երանք իրարից ենն ղ ատվել Հավասարապես բալ Համարել կարդալընթերցել ընթերցանություն տարրերխութի մասերիմիջ, իրն լա ստանան ն ընթերցաբար բառերը,ելնելով միայներանից,որ ղրանքիրոք րալիվել ստորակարդեր: | օբյեկտիվ իրականության մեջ առկա միննույնղործողությունն են են Քերականներից գոնն մի նչուլիկ, ոմանք բարեչաճել իմաստի ն արտացոլում, ւայսձեով ղանցառնելսուբյեկտիվ | պատառ մի իրականության մեջ

պ

վերֆինե

ղիտելղերանուններին. այդ Հաչվի առնել նրանց | որոչմանկապակցությամբ, մյուսներն իմաստի ւյղ նչուլիկն էլ չեն դերանուններիմեջ ն ղրանց Հայտարարելեն սոսկ լսոսքային Քերականության,դտել

լեզվական արտացոլման սպեցիֆիկացումը: Պարզ Լ,

որ

այղ

դեպքում Հարկ Լլ չէր լինի

կամ իմացա- | կատեզորիւսյի տրամաբանությունը, բառեր,որոնք լոսթից ղուրս իբրն Թե իմաստչունեն: բանությունը) ինքնին կչանղդիսանային Որ ղերանունը, բոլոր ժամանակների, է դոյականին, բոլոր իրոք, Հարաբերակից ածականին, լեզուներիընդՀանուր մ Լ ն ֆՓերականությունը: բլու Այստեղից թվականին այն,որ. ճիչտ է: Այդ ճիչտ են ղիտել մակրային, բոլորֆերականԼեզվական չուրաքանչյուր կատեգորիաթեն իմազարանական ներր, բայց դեոռնսչի նչանւսկում Հասկանալղերանունը: Դերակատեգորիա է, օբյեկտիվ, մատերիական ւսչլսարՀիարուսցոլման նուերՀասկանալ Լ ղերանվան սպեցիֆինչանակում Հասկանալ մնում կատեդորիա, է ն Լ լեզվական-իմացարա- կումը, այնուամենայնիվ երաւուսրբերիչ ւռարբերիչ էությունը մյուս բոլոր Հատկանիչը, ն նական

ոռրովՀեւոն դիալեկտիկան (կամ

սա

|

կատեգորիա պետք Լ դիտվիիր

վառումով:

արանի ՀոԱԻարի ոն

սակարգութ, ոն որթ կան ընդշան ան ասոր: "

ր

բնղունու Ն

այղ

սպեցիֆիկումիՀաչ-

|

մասերըկոչում լեզվական իմաենք նրանցորոչման րանց լեզվական-իմացաբանա-

իչ"

քերականու-

.

դերանուն տարբերվումԼն մյուս խոսքի մասերից (րայ, մակա, կապ,չաղկապ,ձայնարկություն), իրրե,առարկաների,նրանց Հատկանչիկամ որակի,նրանց ֆանակի կարգի անուններ ն այդ-

«իսիներինփոլսարինողննը,

Անունխոսքի մասերը, որոնք

ու

չորս թվով

խուքի բնդՀանուրԹվի մոտավորասլես կեսն են կազմում: ՊետքԼ արձանազրկլ, սակայն,որ իրենցե' քանակական, ն որակականտեսակարարկչոռվ կարնորայդ խոսքի մասերըճիչտ չեն Հասկացվել, ե դրա պատճառների մեջ երկրորդական դեր չի խաղացելդերանունը: Մեք նա բնայ բով չի ճանաչվել ոչ իրրե լսութի մաս ն ո՛չ էլ իբրն այլ խուքի են,

մասնրի

.

,

:

չիմպանզեին Խրհալին, արդուն. թ չլարղ

-

խյունենրիմեջ անուն ութի մասերը (գոյական, ածական, թվական,

չրջանում: Այսպես, օրինակ, ընդգծել, ե

ու

Տ 61. ԱՆՈՒՆ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԸ.-Մինչայժմյանբոլոր

խոսքի մասերի,ն առաջին Հերթին Հարարբերակից խոսքի մասերի, որ

այլն, դեո չի

Լ,

որ

մարղր ՀարաբերակիցԼ

մարդ հահաում ճանաչել

ւնչրաժեչտԼլ

իո

լ

աան

բերիչ Հատկանիչը, կենտարըերիչ Լությունը մյուս մարդանման Հրջանում: Հասկանալի դանիների է ուրեմն, որ դոյականի,ածականի, ն խվականի դերանվան Հարաբերակցությանընդգծումը ղեոնս չի «այի դերանվանորոչումը, ղերանվան ճանաչումը: ՔնրականուԽնը դերանվանմասին այսպիսի ընդՀանուր արմանազրումից «վելինչի տվել. նա դեո չի ճանաչել դերանունը, նա չի բացաճայտել դերանվան Լական Հաւոկանիչը, ւյն Հատկանիչը, որովդերանունը տարբերվում Լ. զոլականից, ածականից, թվականից(ե մակրայից)։ Սակայն դերանվան էությունը չբացաՀայտելը,ղերանվանտարբերիչ Հառկանիչը չճանաչելըմիայն դերանվան,իրրե խոռբի մասի, չճաարում չի հչանակում, որովչնան Հարարերակիցկամ նման Լ երեույթներից մեկր չսաՀմանել, նչանակում մյուսներից, չւարբերել ն այդ մյուսներըչճառնպուները չտարբերել այդ մեկից, ուրեմն նաչե(Մ:ԱՀ նություն թն ինչու մինչն այսօր Լլ քերականությունը ճանաչ չի ճանաչում

ճա

գոյականը,ածականը,թվականը ն մակբայը,ինչսլես որ Հարկնէ, անի որ չե դտելնրանց ն դերանվան ւոարրերիչՀատկանիչը: Դերանվան Համարիրրեւուսրբերիչ ծանդամանք Հաճավս նչումեն այն, որ նա լ'ութի մեջ փոխարինումԼ դոյականին,

քն չի Հասկացված: Մենքարդեն նչեցինք, որ մինչն ղերանունըճիչւո չՀշասկացվի չլատվի մյու անուննելից (ղոյական, ածական, թվական ), ածականին,| չիններսէլ ճիչ: Հասկացված ճանաչվածլինել չեն ւայսվեր1 թվականին նս, իՀարկե, բայը մւսկրային, կարող:իսկ դերանվան որոչում չլ ն | դերանունըչի կարող ճանաչվելդգիտականոլւեն, ոչ էլ դերանվանճանաչու մ: ջանի դեո չաՎերըմենք արդենմանրամասն ֆննուրունակումեն երան նայելիրին դերանվան, թյամբ արձանագրել անվանը ենք, որ բառերի լ'ոսքի մասային փոխարինող կատեզո- | կատեզորիւսյի' Հւսչվիառնելով չարածյուսական մի Հատկանիչ, րբիաները որոչելիս չպետքԼէ ելնելնրանց որը | չարածյուսական ղերիցկամ ոչ միայնչի կարող օգնելդերանվանճիչտ պլաչտոնից,ֆունկցիայից: այլե լսանճանաչմանը, գարում է այղ գործին, քանի որ դերանունըոչ միայնյսօր, այժմյան Եվ իրոթ, մի՞լթնմիայն ղերանվանն Հատուկ այլ խոսքիմասերն լզուների մեջ անուններինկամ այլ լսուքի մասերինփոխարինող փոխարինելու ն ֆունկցիան լ('ուքիմեջ.ւտռարրական Հանրաձանոթ բառ չէիր Լությամբ, | փաստ Լ, որ խոսքի մեջ ածականնէլ, ւայլն.ծազումաբանորեն իսկւյդպիսին չի եղել: Թւիականն էլ կարող են փոես Այսպես, եթե օրինակ, Լ, Լ նչանակում դերանունը «նա ցույց լւարինելդոյականին, տալիս օրինակ' ունի մի կարմիր վարդ ն մի սուբյեկտ բոլոր ընդծանրապես, մարղիկ, բոլոր սուբյեկտները,ապա (կամ ) Հուռավեւտ Լ. իսկ առաֆինը սպիմարդ, աչակերո, տակը (կամ երկրորդը ուսուցիչ,մանուկդոյականները ցույց են ւոալիս )' այնքան Լլ ոչ»: Այստեղ սպիտակը,երկսուբյեկտ կամ մարդ բորդը, կարմիրը, մարդ տարբերակված: մասնավորապես, առաջինը փոլարինում են Համապատասլոան դոնույն ձնով Լլ, եթե այնպիսի, այնքան (այնպես) դերանունները ականներին (վարդերին),բայց մի՞թե դրանովդերանուն են դառ| ցույց են տալիս Հատկանիչ նում: Պարզ |, որ ո՛չ: ընդՀանրապես, քանակ ընդՀանրապես Ս ազայն ն ընդչանքապես խն Ճատկանչի Հատկանիչ Հ Ը"Ղ Սետեւ ), այսինքն" յինք խնդիրը Հատկանիչ, Հ քաբարդանում է նան նրանով,որ դերանունըմին. ակ (Հատկանչի չե փոխարինում, Հատկանիչ) ա ռանցտարբերակման, ասլա լավ, նոր լսութի մեջ դերանունը կարողԼ փոլխա- | րինել ն այլ խոսքի մասերի, ( թվականները (Հերոսաբար օրինակ"բային դրա դերբայական ձեերին) են տալիս | մակրայները) րին), չաղկապին, ն բայները) ցույց յի տարրերա բբերակված Հատկանիչ, չ, տարբետարբ այլն: Ավելին, կապին դերանունը կարողԼ ակված թան (Հ ն փոխարինել ն Հ նույնիսկնախադասությունների: ակ է, ԱՀա օրինակներ:փճ4ճ. եխչ) այլն: արգե " ում Լ Բիո ել, որովՀեւոն դոյ սկա ուր ն դնրանվա ազդում ուռքիս վերքին. ն. բանակ այի ` ոյ միայնղերանվան, կոչվածները իրըն Հավաքվեցին, Ր նրանք մարմնացած ամենաընդչանուր կամ չտարբերակված ուրախություն ժպիտէին. ն-ը, ու-ն, իսկ-ը ի Ր Մորո չաղկապում նն Համաղասանդամներն ցույց տվող բառերի կատեզորիայի "զությունեեր կախադասություններ, ղո Բեկխանում «ես լ դրանք Համաղասական նչ բանալին զոյականի, աճականի,թվականի չաղկապենր մակ | կարդում եմ. | բայի)իմացարանական Հասկացողության, նրանց որոչումների «Գեղեցիկը Դա բոլորի կփրկի աչխարձը»»: Այղ | ճտմանչ կողմից ընդունված եթե ճչտումը, նույնիսկ նա ալուսՀայտվի միայն մեկ Թեա որ | է: Մի՞թե այս օրինակների մեջ դա, արտաչայտություն բառի ծավելա մով Լ տալիս ցույց (լոյական, նրանք,դրանք բառերը, որ են փոխարինում ոչ թե անունների,այլ այնուամենայնիվ միայն մեկ բառի Հավելում կամ որոչման նոր բայերի,չաղկապների կամ նույնիսկ ամբողջ նախադասության, չէ, այլ միանզամայն նոր կոնցեպցիա,ղիալեկտիդադարում են լինելուց ն դառնում են «դերբայ, դերանուն կական, է դերանիմացաբանական կոնցեսլդիա,որն չսրտաս Հայտում ն վան է, պարզ ո՛չ. որ ., Պարզ անունների ռրովՀեւոն միասնությունը, Հակադրությունների նրրառանք, դիտական, ճիչտ Հր Հասկացողությունը նա բ օրինա, արորի ըստ դոյակլանի որոչումը, նոր աազացողություն չէ: Եվ սակայնիրականությունն այն Լ, որ տաայաւոււք Է կամ Լ դույը ւոայիս սասրրերակվաճ առարկաներ, դերանունը մինչայժմյան քերականության մեջ կամ չի Հասկացված արզեն իսկ ն կամ «Հասկացված» այս որոշման մեջ կտրվի Հառապատասլան դերանվան է այս եղանակով, է, որ դարձյալ նչանակում չեւուլւ, Մոոչումբ, որ պիտիլյույց տարընրակմանջ. առանց «առարկաներ ու

ու

սա

յ

Լ

.

սպիտակ վարդ: կարմիրը

|

Բ

«

ազունանրին

ածականները Հինգ, ութսուն

նան

Հազիվ

ցուլ

ր

նտ

այլես

է

«դորչաղկառլ», «ղերնախաղդասություն»:

հան պ աա չ աոսրբ աաա 1։ չ

ու

,

Հ

"

րոչուը» (ն

են

եմբագրություն

տարբերակված առար-

Մոգիռի բանան

-

տա

Է

ընդշակառակը, ղերանվան նոր որոչման ովուց արդեն բխում| նաւն ղոյականի, ածականի, (մասամը Թվականի մակբայի) որոչումը: ն

կողմով, այլն իմաստային: Հնչյունական կապր ցույց Լէւոալիսորել բանի(առարկայի) Հայերենի առանց Դերանվանայս որոչումը միաժամանակ պարղում է ն նրա պատբացառման բացակայման, ըստ վերաբերությունը, կապը ցույց Լ չաճ ւռեղը խոսթի մասերի մեջ, իրըն ինքնուրույն, ընդ Հանրական տալիս որել բանի (աուսրկայի) նման լինելու Համապատասխան, նյուքական իմաստ ունեցող խոսքի մասի, ե այլես անՀնարԼ ղարձնում

նրա անապաստանդեգերումը տարբեր լսոսթի մասերին ւսնղամներիմիջն: խաղասության

վրարերությունը,մեջ կապը ցույց

եա-

է տալիս որել բանի (առարկայի)

ն ներսում, սաշմաններում դտնվելուվերաբերությունը այլն: Նույ-

եիսկ իմաստովիրար չառո ոուսական ԲԼն Էի նակխղիրներն ղերանվանայս որոչումըմիաժամանակ Վերջապես, սւտնղծազոր- կլիրարիցտարբերվում են իմաստային մինչդնո երանգներով. դրանծական կորով Լ ներչնչում նույն ւսյս մեխոդով մելողոլոդիայով ցիցառաջինը(88) ցույց է ւուսլիս այնպիսի ն, որի մեջ Հարաբերությու նան մուռենաղու Համարձակորեն ւյլ |սոսքի մասերի, չսռանձնապես միառարկավերաբերում Լ մյուսին իբըն երա մակերեսին ըբնդՀոււղվ այսսլեսկոչված «երկրորդական» կամ «նեական» լսոսքի մասերի կպած երկրորդր (Բր) ցույց Լ տուլիս նման մի Հարաբեա ռարկա, Հասկացողությանն որոչմանը: որի մեջ սակայնմի առարկա մյուսի մակերեսից րություն, վերն Լ

9 62. ՆՑՈՒԹԱԿԱՆ ԵՎ «ԶԵՎԱԿԱՆ» ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐ.-են ԱՕր, 13, ՇՃՏՕՅԵ

չէ: Նույնւվես կպած ւլարզ Քերականա- զտնվում, նալխդիրների նման

ու

ու

կան զիտության մեջ, ինչպես ՀայտնիԼ, սովորարարառանձնացվում գոյականը, ածականը, Թւիսկանը, բայն մակրայը, դերանունը, իրըն նյութական, կամ ինքնուրույն Հիմնական լշութի մասեր, կապի, չաղկապիցն ձայնարկությունից, որոնք անվանվում են «Վեական», «երկրորդական», «ոչ ինքնուրույն» խոսքի մասեր կամ ուղղակի «խոսքի մասնիկներ»:Այս բաժանման մեջ նս մեծ ղեր Լ խաղում խոսթի մասերը նախադասության անդամներից չտարծստակորեն բերակելու սվաղ ելակետը, որը ճիչտ չի Հնարավորություն ւուալիս են

| իմաստները: մեկր Սրանցից |

ու

«երկրորղական»Խութի Հասկանալու

առանձնածատկությունը:

մասերի, իրոք,

(ոօճ)' Լ տալիս մի առարկայի ցույց տակր (83)' մյուսը մի առարկայիցծագտնվելու վերաբերություն, միջիցՀեռանալու զելու, երրորդը (ԸՃ803Ե)' մի Հարաբերություն, "արկայի միջով,միջից անցնելու, կտրել-անցնելուՀարաբերությունն ախ

այլն:

Լ

նույնրկարելի առել ն այլ լեզուների բոլոր նալադիրների (կապերի)մասին. ղրա Համար Հարկավոր Լ միայն մի բան' չլինել ձնական

Փերական, ազա լինել այղ ֆերականության նախասաչարմունքից:

ուղած մարղուն(ոչ քերականի), իե ի՞նչ ւուսրբերիչ | Հարցրեք լ

Լ նչանակում,

«րինակ, առանցկամ դեպի կամ մեջ, կամ Վ6ք63Յ, կամ 8,

կամ 83

ն

) կապի, չաղկաղվի (ն ձայնարկության այլն,ն նա ձեղ կտա դրանց իմաստիբազաւտրությունըկամ մի այլ ճիչտ Հասղիտական ն կացողության, ինչպես մեջ եղած Համարժեքը, լեղվի ւոարբերիչւսոռւսնձնաՀատկությունն եթե նա գիտի այլ լեղու: Այսւղիսով, | ըմբոնելու Համարղդարժյալ Լ ուրեւքկ, Հարկավորվերանալ,կւորվելխոսքից, ունեն, իրենց իմաստը, կապերը նրանքցույցեն տալիս Հարան նախադասությունից բառակապակցությունից բերություններ դիտելյղ «վխոսկամ վերաբերություններ, կամ բայց ոչ թե բառերի ֆի մասնիկները» իբըն ոչ Թե նախաղասության անկավլս, ւսնդամների նախաղասությու այսինքն՝ ների, այլ, առարկաների, երնույլթների, կապ, այլ իրըն ինքնուրույն բառեր: Վերցնենք, օրինակի Համար, գոյերի: ու

|

ու

առանց,ըստ, մեջ, վրա, էճ, ԷԼՀԻ, Աօ4, 13, սք, Վսւշհ, ճստ կապերը: | Համարյա նույնը, ինչ որ ասվեց կապերիմասին, կարելիԼ կրկնել Մի՞թե ծամապատասխան լեզուներն իմացող որել մարդու | ն չաղկապների սրանք ես ունեն իրենց վերաբերյալ. ընդՀանուր ճաՀամար այս բառերի իմաստր" լեզվական-իմացարանականընդայված են ոչ միայն (ն ոչ ես իրարից տարբերվում իմաստր, սրանք Հանուրիմաստը արարվզ չէ Միայն քերականները այնքան) Հասկանալի: իրենց կապակչաղկավլելու, կարողեն ասել, թե այս բառերը լսութից դուրս իմաստ չունեն,թ ցելուիրենցդերով,այլե իրենց ընղՀանուր | եթն մենք իմաստով, կապելն լ: իրականության մեջ, Բ գինակ վերանանք երանց չարաճյուսականդերից: Այսպլեաօրիբառսըն իրենց ընդչանուր Հաստատուն Խո Ը արունը էօ կամ իրարից տարբերվում նն (առաքից դուրս չաղկապներըոուսերենում,«ն», «ու», «իսկ» կամ Լլ) ոչ միայն իրենց ՀԻՎ» չաղկապները Բ Հայերենում «սոզ» ն «ՃԵօւ» գերմաներենում ու

ա

որԲարը ու

սակայն լ

|

չարածյուսական իմաստով,

այլն չարածյուսականնույնատեսակ,այն Լ՝ Համադասական չաղեն ն նն: Մակայնմի՞թե նրանքիմաստով կապներ Համարվում, իրաբից տարբեր չեն, մի՞լքն կա մի ւնսրղ, որը «ե»-ի ւիոլսարեն «իսկ» ղործածի կամ 58օ-ի փոխարեն8: Անչուչտ, ո՛չ: Ի՞նչ իմաստ ունեն ն.

«ե»,

են

«ու»,

Ցույց

«1»,

«իճ»

ն այլ

լեզուների Համարժեքչաղկապները, ի՞նչ

նրանք, ի՞նչեն նչում:իՀարկե, ւտալիս ո՛չ առարկա, ո՛չ դոր-

ծողություն կամ. Հատկանիշ,ո՛չ թիվ կամ կարգ ն ո՛չ Լլ այնպիսի որպիսիթմենթ բացածայտեցինք ղոյային վերաբերություններ, նախդիրների մեջ (տարաձային, ժամանակային, եւրաւուսկա -պատճառային ն այլն) ն, Հետնաբար,տարբերվում են նրանցիցիբրն ինքնուիբըն ինքնուրույն խոսքի մաս, րույն «աստիճանիկ»: Շաղկառղը, բնորոչ Լ նրանով, որ ցույց Լ տալիս րաչխական ղանաղանվնրաբն-

), վա՛յ,ավա՛ղ, եղուկ (ցավ,երկյուղ, (գոծունակություն ափսոսանք), ֆի,թյո՛'ւՀ,յա՛խկ (ղժղոՀություն,ղղվանք),ւոո՛, Է՛յ, Ճո՛ (արն այլն: Համարծանք) ինչպես տեսնում ենք, զուտ խոսքային Այսպիսով, լ:ութի մասեր մասնիկներ կամ 4նական լսուքի մասեր չկան. կապը,չաղկապը ե ու

ձայնարկությունը նույնոլես, ինչպեսն անունները, բայրն մակբայր,

խուքիմասեր են, իմացաբանականզաստիճանիկներ», լեզվականիացարանական կաւտեղորիաներ, կառլը,չաղկաղը ն ձայնարկությունընույնսլես ունեն իլչենց լսոսքի մասայինՀիմնականիմաստը, ն մյուս ինչպես խուքի մասերը, ն Հետեաբարչի կարելի, ն սխալ Լ, ն կապը ձայնարկությունը ճանաչել իբբն «ինքնուրույն իմաստ չուննջող»,«աննչանակ», զանինքնուրույն», «երկրորդական»ն կամ րություններ: «նական»լուրի մասեր կամ,առավել ես, «խոսքի մասնիկներ»: «81», «ոօ» օրինակ, «ն», «ու», Այուղես, չաղկաղները ցույց են ճիչտԼ, իՀարկն, որ կապը, չաղկապը ն ձայնարկությունը այննույնական, Համարտալիս Հավասարազորության, ծավասարաղոր, պիսի նյութականիմաստ չունեն ն չեն ցույց տալիս, ինչպես դոժեք լինելուվերաբերություն, «Օխոձիօ»ն «իսկ», «ււսկայն»,«ՅՕ», յականը, ածականը, կամ նույնիսկ թվականը, բայր,մակբայր այլն ցույց են տալիս Հավասարազոր, բայց ներՀակ, Հակադիրլինելու ն դերանունը. կապը, չաղկապը ձայնարկությունը ո'չ առարկա նն վերաբերություն (Սուրենը ն Արամըգնացին ե վերադարձան,Սուո՛չ Հատկանիչ, ո՛չ թիվ նչանակում, կարդ, ո՛չ գործողություն: րենը զնաց, իսկ Արամը են վերաղարձավ ): ցույ Դրանք միայն ւոալիս դոյւսյին ւուսրբեր վերաբերություններ, Ստորադասական չաղկապներըցույց են տալիս զանազանՀատանեն վերաբերական իմաստներ ն ընղծանուր կերպով կարող են կանիչներովստորադաս լինելու իմաստը,րայց ոչ թն առարկաների, լոչվնլ վերաբերական խոսքի մասեր, ի տարբերություն նյութական այլ նրանց զործումների, այսպես, օրինակ' որսվեսղի ւսկւտերի. չաղխոսքի մասերի, որպիսիր կարելի կլիներ կոչել գոլային|սոսքիմասեր: կապըցույց է ւոալիսմի ղործումիստորադաս լինելըմյուսինիրն Մենք վերը Հանդեցինք որ կաղերը, չաղայն եղրակացության, նպատակ, եթե չաղկավըցույց Լ ւուսլիս մի զորճումի սւտոլրւսղասումը ն կապները վերաբերությունղոլայինտարբեր ձայնարկությունները մյուսինիբրն անչրաժեչտ նախաւզայմանն այլն: նախադրյալ, ներեն ցույց տալիս ն ընդունեցինք, որ կարելի Լ դրանց տալ վեւոնսնում ենք,կապերն չաղկապները Այսպիսով, ինչպես «ձնա- բարերական է սակայն լ('ութի մասեր նունը: Անչձրաժեչտ ղգուկան»,սոսկ չարաձյուսական մասերչեն, նրանը րոտ Լության խոսքի ացնել,որ մենթ վերաբերականխոսքի ասելով մ ասեր Հասկանում միայն կապող կամ չաղկապող բառեր չեն, այլ ունեն իրենց ընդեեքոչ քն խոսքի ղանաղան կամ. նախադասությանմեջ բառերի Հանուրիմաստըիբրն խոսթիմասեր, ինչպես ն իրենց սովորական կախման ւովող, կամ ցույց վերաբերություններ Հարաբերություններ դերը կամ ֆունկցիան նախադասության մեջ, նրանքնախաղա- խոսքային մեջ խոսթի առկա աչխարձի մասեր, ւյլ առարկայական են, բայց խոսքիմասնիկներչեն: սությանմասնիկներ գոյային մասեր, խոսքի տարբերՀարաբերություններ տվող ցույց Նույնր Կլիտիտանեքնան «խոաթիմասնիկներից» վերֆինե'Ճ4լեական պալտոնից տայի խմաաից ո ան խաանին նարկության կամ միջարկության մասին (ներառյալ նան նղանամննք վնրանումենք միառժամանակ: կավորող բառիկներն կոչական բառերը):Սրանքնս ունեն իրենց Չկանձնական,խոսքային լոսքի մասեր, բոլոր խոսքիմասերնէլ ընդՀանուր որը միանգամայն իմաստը, տարբեր է մյուս բոլոր լոոսթի մենք ղ իւոում ենք միննույն ւվրիզմայով լեղվական-իմացաբանական մասերիընդՀանուր ն իմաստից. սրանքցույց են ւուսլիս բոլորն Լլ Համարում կատեզոենք լեզվական-իմացարանական ջան, անմիչնորդական վերաբերություն, օրինակ, րիաներ' կամ Հիմիր ընդՀանուր յուրաքանչյուրն յուրածատուկ ու

ու

|

աւ

ու

էմոցիոնալ

զգածականուխայ

նականիմաստով: Ց 68. ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԸ ՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.- Խոսքի մատերի որոչման Համարմենք իբրն Հիմունք ընդունում ենթ բառնրի ընդՀանուրիմաստր, անկալս նրանց սլաչտոնից ն ձնից, ն ղրա էլ տալիս Համաձայն ենթ բառերի դասակարզությունը բոտ խոսքի մասերի' Հայոցլեզվի մեջ ընդունելով 9 առսթի մաս: Համարյա այդքան խոսքի մաս էր ընղունված նան դասական,մինչ-ձնականֆՓերականության մեջ: Հայերենի մասերնեն' խոսքի 1. Գոյականանուն (կամ դոյական) անուն (կամ ածական) Ածական անուն (կամ թվական)

չ դական :»բրանուն 6 Մակբայ կապ 7. 9.

1.

դասատու, ), երրորդ(դասարան, (աչակերտ, մանկապարտեզ կուրս, ն այլն: տարի) 2 Դերանունկոչվում նն այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս առարկա, Հաւտկանիչ, թիվ ն թվական կարգառանց տարբերակման" երանցընդչանուր անուն: Այս խոսքի մասը, իքրն ինչսլես բեղունված էորոչել,դերանուն կոչվել նրա Համար,որ խոսքիմեջ փոխարինում չ անուններին (զոյական, ածական, թվական) ն իր իմաստիտարբերակումը կամ մասնավորումըգտնում| այն ժամանակ, երբ կապվում լ այս կամայն դոյականի, Հեւո: կամ թվականի ածականի Այսորոչումը սվոալէ, անի որ նկատիԼ աոնում դերանվանոչ թն իմաստը, ւսյլ ւպաչտոնը, մենքւիորձում ֆունկցիան. ենքւոււլ դերանվաննոր որոչում, ելնելով նրա ընդՀանուրիմաստից:Դերանունը նույնիմաստն ունի,ինչ ն ղոյականը, թվականը (նան ածականը, ) այն ւռարբերությամբ, մակբայր որ իր իմաստն արու ՀայտումԼ

Լ

նա ընդչանուր կերպով, առանց ւոսրբերակման: Օրինակ" Սուրենը,

Շաղկապ Զայնարկություն Գոյականանուն կամ գոյականկոչվում

նրամը, թոչունը, սողունը, օդանավի,գորձը, ընթերցանությունը,մի խութովբոլոր առարկաները առանց տարբնրակման), այսալիսի ուրախ,տկխուր,մեծ, փոթը, Շճնրոսական, սոցիալիստական,օդա/ուսկանն յլն, մի խուքով բոլորՀաւտկանիչներն առանցտարբե-

են այն բոլոր բառերը, որոնք ցույց են տալիս տարբերակվածառարկաներ ն աուսրկայացված Հասկացություններ' իբրն նրանց անուն, օրինակ" մարդ, կենդանի,թոչուն, Ճնճղուկ, թար, զրիչ, մեծություն, Հերոսություն, վազք, լիցք, ընթերցանություն, փոթորիկ,որոտ այլե:

), րակման այսքան (Հինդ, ւռասննմեկ,Հիսուն, Հաղարն այլն առանց

ն

ճարբերակման): 8. Բայկոչվում են ւսյն բոլոր բառերը,որոնք զույց են մոալիս առարկայի տարբերգործողություններ, օրինակ'վազեց,կվաղի,վա-

Բոլոր անԼ բերված գոյականները, ինչպես երեում օրինակներից,

առարկա չեն ւոալիս, նրանք կարող պատան ասկացություն (մեծություն,Հերոսություննե/ դործողություն են

ցույց

ցույց

տալ

ն'

),

|

ն. զիր, վազած այլն:

է (վազբ, ընթերցանություն), ն՛ Մակբայ կոչվում են այն բոլոր բառերը, որոնք ցույց նն տալիս երնույթ (փոթորիկ, որուռ) այն տարբերությամբ, սակայն, որ այս վերջիններըանպայման առարկատարբերակվածՀատկանիչներկամ առարկայիՀատչի ՆՆ են, դիւովում Հասկացություն իբրն ինքնին գործողություն, Հաւոկանիչներ, օրինակՀ̀ւաղիվ(վազեց,կվազի),մեծասլես ինքնի Հատկություն, ձնորչակալ, գոՀ), արիաբար(կովել, կովեց, կովող ն այլն): ինքնին երնույթ' պոկվելով, կտրվելով, վեայն առարկաներից, են տալիս պա1.կապկոչվում են այն բոլոր բառերը, որոնցՀեւո նրանք կապված են կապես: Ցույց որոնք ծականանուն կամ ածականկոչվում են ւսյն բոլոր բառերը, բազայական տարբեր Հարաբերություններ(նպատակի,ժամանակի, | : ն Վ9 են ւուսլիս տեղի ), բոտ (օռաչմանադայլն ), առարկաների օրինակ`ի (զիւությունբնդունել Հաւոկանիչննր' ւռարբերակված ՀՔ Ցո րանց նուն, րության առ լավ (մարդ, ), օրինակ' գիրթ), աչիխսույժ ), (բեղ) մուտ երգեց) հ երեվուս, վարվել (այն տալ ւոեղեկանք ողով, բանավեճ,ճառ), կարմիր Հասուն այլն: Լղրոչակ, վարդ, լապտեր), (մ իրգ.|սնդիր),կարկաչածու 8,Շաղկապ (աղբյուր, գետակ) ն այլն: կոչվում են այն բոլոր բառերը,որոնքխոսքիմեջ ցույց են Թվականանունկամթվականկոչվում են ւսյն բոլոր | բառերը, տալիս վերաբերուտարբեր բաչխական (Հարաբերակցական) են տալիս առարկաների | Քուններ' տարբերթվեր, թվականկարգ Համադաս ն իրար կամ րառեր Համաղդաս չաղկապելով բրոն նրանց անուն, օրինակ" Հինգ (օր, գիրք, կիլոմեւտը), ւռասնն Հինգ նախադասություններ, օրինակ' (ես) ն (դու), (Արամն) ու | ( էս ուրենը), գնացի), իսկ (դու եկար), (մենք գնացինք), բոց

գործողության .

Բացված Բ«ՅՎՎ

իրը Հ ոա ո

'

կրրոդաս /

), (դիտեմ),որ (չգտանք 9.

(դու օդաչուկդառնաս): ւյն բառերը, որոնքցույց

կոչվում են Զայնարկություն

են

տա-

լիս ղդածական վերաբերմունք առասնդը միջնորդավորման, այսինքն' առանց մւուսցի վերլուծման, քոն, վա՛Հ, Լ՛Հ, վայ, ուխայ օրինակ' օ՛ֆ, ն այլն:

9 64. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐ.-Խոսքիմասերն ըստ իրենց Հիմնական իմաստի լ'ոսթի ւն ջ ւուսրբեր դերն կչիո

ն դ) նախադասությանանդամչեն Հանդիսանում ե) չեն փուիոլսվում, այսինքն' չեն Հոլովվում կամ լսոնարչՀվում: մասերից վերջինը'ձայնարկությունը խոսքի նույնպես ւլեւոքթէ երկրորդականլսոսթի մասերիմեջ,անի որ նա Լլ նյութական մտցնել իմաստ չունի,չի Թնեշվում, նախաղասության չե Հանդիսաանդամ

նում,նույնիսկ նախաղասությանկաղմիմեջչի մտնում, այն տարբերույյամը,սակայն, որ պաչտոն Լլ չի ստանձՀարաբերության նում նախադասության ն որել ւսնդամի նկատմամբ կաւվածճԼ ոչ թն Հեւո անդամների նախադասություն այլ ամբողջ առանձին-առանձին, Հետ, իրբըննրան Հուղական, նախադասության զդածական այս կամ այննրանդպատճառող: սա

ունեն: Այսպես, օրինակ'դոյականը, ածականը, թվականը, ղերանունը, բայր ն մակբայն իրենցՀիմնական ղղալիորենտարիմաստով բերվում նն կապիցն չաղկապից:Մինչղեոկապերըն չաղկապները են Հարաբերություններ ցույց ւուսլիս'չունենալով նյութականիմաստ, ն դոյականը, աձւսկանը,

3 66, ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄԸ ՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.-- Վերը մենք

այլն իրենք Հենց այն բառերնեն, թվականը որոնց իմաստների են կոչված ցույց Հարաբերությունները մոալու կատվեցին» բառերիդասակարգությունըըստ լսուքի մասերի'ելնելով ւլերն իբրն սպասարկու, չաղկապները, երանց օժանդակ ընդանուրիմաստից: բառ բառեր: միայն մեկ ընղՅուրաքանչյուր Այդ պատճառով էլ ղոյականը, ւոծւսկանը, Հանուր իմաստ ունի ն ըստ այդմ Լլ այս կամ այն լսոսքի թվականը,ղերանունը, (ճիմնական) այսինքն' բոլոր անունները, ինչպես ն բայն մասի մւկբայր կաղմումեն մեջ Է ընկնում, օրինակ'քար, խոզ գոյական են, կատեզորիայի լ'ոսքի մասերի առաջինկամ Հիմնական ն են բաց, իակ խումբը, կոչվում նյուածական են, մեկ առաջին'թվական, ես, այսպիսի'դեթական իմաստ ունեցող,կամ Հիմնական րանուն, խոսքի մասերչ դրել,դգրած'բայ ն ւսյլն: Սրանք լ'ոսքի մեջ Հանդես են ղալիս իբրն նախուսդասության Սակայն լսոսքի մեջ ւյս չինական կենդանի կատեղորիաները ինքնուրույն Հետ ն անդամներ, չեն է մեջ Հարաբերությանմւնելով իրար պարուղովվ բաժանվածիրարից, Հաճավսլինում,որ մի բառ այս իբբն այդպիսիք: կամայն կապակցության իսկբառերիձարաբերությունները կամ մեջ գործածվում Լ ոչ թե իր Հիմնական դրսնորվում են ցույց տրվում, ինչպեսարղեն մենք ֆննել ենք (ֆծ 44, 48) երկրորիմաստով, այլ մի ուրիչ լուքի մասի:Այս դեւղքում տվյալբառր ղականձնույթներով: Այս վերջինները են դալիս կամ իբրն ստանձնում է ժամանակավորապես մի ւսյլ ընդանուր(ծիմնական) Հանդես վերջավորություններ, կցվելով իմաստ" Հանղերձիր առանձնաՀատուկՀիմնականիմասբառերին, ն կամ չզրկվելով Հ ամապատասխան իբրն կապ չաղկապ: կապն չաղկապը չկցվելով Հանղերձրատից, այլ կերպասած` մի բառիմեջւռեղիԼ ունենում երկու չոարբեր ռերին'Համարյա նույնդերն ալաչտոնն ընդչանուր ունեն, ինչ որ վերջավորու(Հիմնական)իմաստների ժամանակավորՀամատեղում: են թյունները, Թեն Համարվում Զկա մի իսոսքի կոչում ենք լսուքի մասերի փոխանցում: բառեր ն Հանդիսանում կս երնույթը ինքնուրույն են լոսքի մասեր: զոնն որն այս կամ այն դեպքում չունենա: փոմաս, Հայերենում, Նկատիունենալովկապի ն խանցում: այս դերի ի մաստի չաղկապի առանձնածատկություննե րբը'նրանցտալիս ենք երկրորդական սույն ֆ-ի սկզբում բերած բառերիցյուրաքանչյուրնունի Այսպես խոսՔե մասեր անունը: դեպքերում: Համապատասխան Հեւտնեյալ փոխանցումներ ու

ու

ու

ու

ու

ու

Երկրորդական խոսքի մասերը'

ւու) նյութականիմաստից զուրկ բ)

իմաս ունեցող նյութական բառերիՀւարաբերություններն են

արչոածայտում, դ) իրենք

Հարարերություններ ունենալչեն

տնանքթով էլ'

են Փարն խոզ ղոյականները ածականի, փոլսանցվում ստանում են կամ մարդ առում, այսինքն' քար օրինակ' ածականի

են'

կարող,

դրա

Հե-

Քարսիրտ,

խոզմարդ կամ խող բնավորություն:

Բացն փակ ածականները փոլսանցվումեն գոյականի,այ-

ստանում սինքն"

են

գոյականի առում,

Սուրենիաչլսատանօրինակ'

ններ: րետ բառածարաբերությու մենք այժմ Մինչն բառաճարաբերությունը ղիւոելենք իբրն սոսկ կամ բառերի Հարաբերություն' բառաչարաբերություն Հակաղրելով կամ իրերի Հարարերությանը: իրաչարաբերությանը Այդ, իշարկն, Լ Հասկանալ իզետք Մեթոդականորոչ նալատաովընդունված ւսյղ բաժաոււլն անչուչտ,մեզ օգնումԼ լեզվական երկու երնհույթժներն գործում, բայց իրարից ւոարբերելու նա մեժողոլոգզիապես ղեռ մինչն վերջ ճիչտ Հե բացատրում Հատապես բառափոխությունը (թեթումը ): Այժմ,երբ ընղդՀուղ մուռեցանք խթնթման առում): պետք Լ ֆննությանը, ըեղզծենք, որ քեքման, այսինքն' բառաձարաբերության տակ իՀարՆույն ձնով կարող են կապերը, չաղկաւսղներըն նույնիսկ ձայԼ կե, առում վերջինՀաչվով, Սաքնված Երբ ասում ե, իրածարաբերություն: նները ղոյականի նարկությու սւլուսնալ ընդծչակառակը, զիրթը: առում: ենք' այստեղ, իշարկե, Սուրենի ե Սուրեն ղոյականներըկապի վերջավորությունը ն ԱՀա այդպիսիդեպքեր. Լ ցույց ւուսլիս: Սակայն,չէ՛ որ դիրքբառերի Հայրարբերությունն այս Հարաբերությունը բառերի Սուրենառարկային դիրք առարկայի 1 Ի-ն, ընդ-ր ն ըստ-ր ղրաբարից ժառանգած կավեր են աչիխարղբսնորումն Լ լեզվի միջոցով: ՈւրեմնեհվերջավոՀարաբերության ծւսբարում,(այս նախադասությանմեջ ե, ընդ, բաուո կապերը դորությունն ի րար Հարարբերելով Սուրեն ն դիրք բառերը' դրանով իսկ յականի առում ունեն ն նույնիսկ ենի ակա են): ղրսնորում Լ Սուրեն ն գիրք առարկաներիՀարաարտածայտում, 2. Եվ-բ ն ու-ն Համադասականչաղկապ են (այս նալխադաայսինըն' օրյեկտիվ իրաճարաբերությանմի կոնկրետ սության մեջ ի, չաղկապներըգոյականի առում ունեն ն նույնիսկ դեպք (տիրոջն պատկանելիության ): ենթակա են ): դրսնորմանայն ձեն է, թեքումը ԲԱ Հետեարար, Յ. Ախն վայը մեր երկրից վերացել են (այս նախադասության որ արտածայտվումՀանձին բառաՀարաբերության, իսկ բառաձճաԼ ունեն ն մեջ ախ ն վայ ձայնարկությունները գոյականի առում Լ. րաբերությունը Հանդիսանում իրաչարաբերության դրսնորումը ենթակա են ): է, ղյուղական չենքերի Քի Հիմնական բացըթափթիվածությունն փակը սովորաբարփայտյա է: են 3. Մեկ, վեց ն առաջին Թւիսկանները սիոխանցվում դոլականի, են դոյսկանի առում, այսինքն' ստանում օրինակ'երեքի կրկնակին վեց Լ, մեկ քանակականիդասական խվականը առաջինն Լ: 4. Գրել,դրած բայերը փոխանցվում են զոյականի ն ւսծականի, են առում, օրինակ՝ այսինքն' սւոանում ղոյւսկանի են ականի դրել չի կարելի, գրելը երկու ժամ |ալեց,գրածը չի ֆնջվի, զրաձիցսգոչ են (գոյականի առում), դրաճ նամակ, դրած մաղաղախժ (չսծականի

ու

հարայ

հացարմազառու:

իրոյունը,

ու

նույնիսկ

Արամրչվարել Լ դասերի ձեռքից (այս նալվսադասության մեչ ձեռք գոյականը կապի առում ունի ն Համապատասիվոան այդ իր առման անդամէլ չէ): նախադասության 8. նւս մեզ չափ չուտ չի Հոզնում (այս նախադասությանմեջ չափ ղզոյականը կապի առում ունի ն Համաձայնիր այղ առման նախադա4.

բառերի Հարաբերության միջոցով: Թեթման յուրաքանչյուր ձն ոչ

ռուքյան այլ

ինչ Լ,

եթե

ոչ

բառի

մի որել մի ձն, որի դրսնորում Լ իրերի Հւսրաբերման Հարարբերման ասում Սուրեկոնկրետություն: ենք Սուրենը, Սուրենի, երբ 0Օրինակ'

ն նից, Սուրենին այլն, մենք դրսնրում ենք նույն Սուրեն առարկայի Հարաբերման դեպքում չորս տարբեր կոնկրետություններ: Առաջին սությանանդամ Լլ չէ): որ Սուրենը այն, մեջ ենթակա), մի բան անող է (նախադասության ծ Ե6. ԹԵՔՈՒՄ ԵՎ ԹԵՔՎՈՂ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐ.- ԲաուսՀարաբերաերկրորդ դեպթումայն, որ Սուրենը տերէ մի բանի(նսվլսադական այն փուխոխությունը, Լ վերջավորություն-սուժյան որն արտաչՀայտվում մեջՀատկացուցիչ , երրորդ դեքում ւյն, որ Սուրենռարն ներով (կամ բառափոխական ձնույթներով), լեղվաբանության կանօբյեկտնԼ մի ուրիչւսռարկայի (նալսադասուդործողության

եյանմեջխնդիր), Քերականության մեջ ընղչանուր անունով կոչվում Լ թեքում (ֆլեջչորրորդ դեպքում այն, որ Սուրենըմի առարկաԼ, սիա),իսկ բառաչարաբերական այս կամ մայնարտաձայտությունը որից սերվում, սկսվումկամ Հեռանում է մի բան (նախադասության ձե' դրսնորող յուրաքանչյուր թեքմանՃեյ |նդիր)ն ւսյլն: Թեքմանձները, ուրեմն, ցույց են տալիս կամ դրսնորումնն կոնկյս բոլորը, ինչպես տեսնում ենք, դրսնորվումէ բառաչշարա

անջատման

՝

կամ Թեքմամբ: բերությամբ Բառերի թԹեջքումն ունի երկու Հիմնական արտաճայտություն' Հոլովում ն խոնարչում: Հոլովումը թեքման յն արտածչայտուբառերի Թյունն Լ,

Հիմնականումցույց

ֆ68. ՓՈԽԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ.-

ւտեղ է դրավումւյն առանձին

Խոսքի մասերի մեջ փոխանցումների երնույթը,երբ ոչ ղդոյականները

Հարաբերությունները դոյական առում: տարածության մեջ, օրինակ"Փարը (կո, գւոնվում Լ, առում ընկավ, Գոյականի կարողեն ստանալ ), Քարի (մաս, կտոր, բոլորլւոսքի մասերը, կոտրվեց 4ե.), քարին ւսյդ (մոտենալ, ) կպչել, նան երկրորդական Հ ասնել լսոսքի լում ն մասերը: քարից(Հեռանալ, ւլոկվել) այլն: հոսքիմեջոչ ղոյականների դոյական առում ստանալը Հոլովման ամեն մի առանձնածատուվ մենք թեքման ձեր կոչվում Լ են Մ ուն Հո լ ովման ձն: կոչում է ՛ փոլսանունութ,(մետոնիմիակամ Հիպոսւուս Մ 1 իս): չս իքրնփոխանուն Հւսնդեսեկող ածականը կոչվում Լ փոխանուն ՀոլովմանմեջԼ մնում նան Անունների բառերիԹիվր ն որոչյալ ածական ն է արտածայտում ոչ միայն այլե այդ Հատանորոչ առումը: Հատկանիչ, որը

է տալիս

ստանում են

Ա

ու

Հոլովմանենթարկվողկամ Հոլովվող լ'ոսթի մասերն են Հիմնականում գոյականըն դերանունը, մասամբ նան ածւսկանն Այսպիսով,Հոլովումըանուններիյուրաճատուկթեքում

վազանը:կարողՀոլովվել Ն, այն ժամանակ, երբ միայն ԱՐԻ մասեր ու

"Ի անվա

ու

ոց.

է

են

սովորաբար գոյական անվան) առում:

բառերի թեքման այն արտաճայտությունն հարարչումը տալիս Հարարերությունը ժամանակի մեջ, այսինքն"

Լ,

որը

|

|

կայի գործողությունը տարբերժամանակներում. օրինակ' գնաց (Սուրենը, իննը, Արամո Ժրամը ն այլն,ն, երե երկ, անցյալ ժամ մի ւոարի, առաջ), դնում է (այժմ:, առար-

՛

կգնա (վաղը, մի ժամ

լ

ԲայիխոնարՀմանմեջ լ

մտնում

արտաչայտությունը:

նան

առարկայի դեմքի

Տ ԵՂ ԶԹԵՔՎՈՂ ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍԵՐ.--

լսոսքի

թվականը

դերանունըՀոլովվումեն, իսկ

Մյուս բոլոր լխուքի մասե

բր իրենցբնույթի են ն

ն ըն-

| օրինակ"

բայր

ւ

Լ ոչ բոլոր

: | լսոնարՀվում

երելսան

'

արդ

եմ

ն

թվականները չոխանուն թվական են

է

չեն թեքվում, Համաձայն "րոչյալ իբըԼփոլխանուն Հոլովվում ո՛չ Լլ խոնարՀվում: են' մակեկած դերանունն Հանդես Դրանք ռ բայր,կապը, ն. ձայնարկությունը, չաղկապը են որոնք կոչվում ատկանիչները, օրինակ' չթեջվող լսուքի մասեր:

այսինքն"ո՛չ

ն մեծ

Հո-

ն

թվի

ն (այստեղ

զնաց, իսկ երկրորդըմնաց, առաջիներելսային յամին | տեսել, բայց (այստեղ երկրորդ տեսել երկրորդին զոյականը, աճականը, երրորդին

Թեքումը Հաւուկ

մասերին: Վերը մենք տեսանք, որ ն

ու

(

ունեն'

ն են ունել ն Հ որոչիչ Հոդ, վերածվելեն Հոդնակիին ունեն Հայցական |.Բվ իբրնուղիղ խնդիր): ԴԻր | | իբրնփոլսանուն եկող Թվականը Հանդես նույնւվես, բացիԹիվն | կարգ նան Լ առարկա' այն արտածայւոելուց, արտաՀայտում «"արկան, որի թիվր կամ կարգը ցույց Լ տալիս տվյալ թվականը,

ն,

բայն Այսպիսով" խոնարչումը բայիյուրաչատուկ ԹեքումեԼ, են խոնարՀվել կարող միայնբայերը:

տարան կինո ժոջրերին Քնեցրին, մեծերին փոքր ածականները ղոյականի փոլսանունածականեն, առում

այլն): ԽոնարՀչման ենթարկվող ղ կակամխոնարչվող միակ խոսքի մասը է: Հետո

կանիչր կրողառարկան: Այս դեպքում նա դոյականինման Հոլովվում Ն Հոդ է ստանում: ն ունենումԼ Թիվ,օրինակ' Մերսն կովր ծնեց, իսկ կարմիրըդեռ նոր Լ ծնելու (այստեղ կարմիրը փոխանուն ածական Լ, արտածայտում ոչ միայն «կարմիր»Հաւտկանիչը, այլն «կով» աուսրկան, ընդունել Լ որոչիչ Հոդ' ն որոչյալ, դառնալով եզակի թիվ Լ, ունի ուղղական Հոլով իբն ենակա):

|

Ն

ո

:

Միր եարչի մոռանում, քոխանուն իԷ

դու

թո

նույնիսկ Հոլովված

էլ ունի

վերոՀիչյալ

սին գերի ես դարձել, մեն մենք

տ Զթեթվողխոսքիմասերից հեյինք մեկը' մակբայընյութականիմաստունի իրարՀետ ղու-ով խոսել ն այլն: ն Հանդիսանումէ նյութական ոն կամ Հիմնական 4նական առաջինառանձնաճատկությու խուքի մաս: Մյուս | դերանվան չթեքվողլ'ուքի մասերը որ նա նյութական ն. ի մաստ Հոլովուէ գալիս իր առանձնածատուկ չունեն դուրս են չեղվում, Հանդիսանում մ երկրորդական լւուքի մասեր, Լ սովորական երբեմն կոչվում են նան խոսքի | ննթարկվում ի Հոլովման: որն

այնքան էլ ճիչտ մադ իկներ,

անուն

չէ:

Դերանվան Շոլովում Ուղղ.

նս

Փոխանուն դերանվան Շոլովում ես

(կամ «ես») եսի (կամ «ես»-ի) եսին (կամ «ես»-ին) եսը (կամ «ես»-ր) եսից (կամ «ես»-ից) եսով (կամ «ես»-ով) եսում (կամ «եսի» մեջ)

Սեռ.

իմ Տրակ. ինձ Հայց. ինձ Բաց. ինձնիդ Գործ. ինձնով Ներգ- ինձնում

Փոխանուն ղերանվաներկրորդ առանձնաչատկությունն այն Լ, նա

ծաճավ իր սեռական Հոլովով Լ Հանդես դալիս իբրն փոլխւսնուն' առնվելովիբրն ղղական, ն ենթարկվում Լ կրկին Հոլովման, օրինակ` Սուրենիզիրթը նոր Լ, քոնը' Հին, իմբ' նույնպես Հին (այսւռեղՔոն եմ դերանունները, որ ղու ն նս սեռական դերանունների են Հոլովնեն, Հանդես եկելիբրն ուղղական Հոլով ն ստացել են որոոր

ու

Հեչ Հողեր): ՍեռականՀոլովովիբրն փոխանունՀանդես եկող բառը կոչվումէ սփովլսանուն իմր ն Փոնըբառերըսփիոխանուն սեռական: են: սեուսկան իրըն փոխանուն սեռական Հայերենում կարող են Հանդես գալ բոլոր բառերը, օրինակ'քարինը, փողոցինը,լավինը, մեծինը,ջնածներինը, նույնիսկ' ե-ինը, այս-ինը: վազողներինը, իբրն ւփոխանուն Հանդես եկող բայր (սովորաբար դերբայը) ն Հոդ է ընդունում,Թիվ սւուսնում նույնպես Հոլովվում,օրինակ' գնալը, գնալուց, դնալներս, գնալներով,քնածը, քնածին, քնածներըն այլն: ի վերջո Լ նչել, որ իրըն փոխանուն կարող են Հանդեսզալ պետութ (ն ոչ միայն բոլոր շուքի մասերը1 կամ ւսյն Լլ ոչ միայնուղղական սեուսկան այլն Հոլովով), այն ամենը, ինչ որ կարելի Լ ւսրտասանել կամ արտաբերել,ն այն էլ թեքման բոլոր ձնեերով:ԱՀա այդպիսի մի քանի օրինակներշ. 1. «Գնացեք »-ի վրա պետք Լ չեչտ դնել. 2. Դու «ուրեմն» նս չատ դործւսծում, »-ն Յ. Նր «ուրախացա է. Հասկանալի

մեջ:

«Հորումը»Հայր բառի ներգոյականըչԼ. 5 Ա-ն ձայնավորէ, Լ-ն լեղվային ձայնորղ է. «ուռա Ֆ է նչանակում. 2 «Վաչա»-նվրացերենում երկրների,միացե՛ջ»-ով կշաղքանակի բոլոր 7, «Պրոլետարներ ողջաչխարՀը: նա ուտի»-ն սոցիալիզմինչանարաննԼ: 8 «ովաշխատի, 4.

նն,

Գ. ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Հոլով, ինչպես ն լեզվական 9 59, ՀՈԼՈՎ ԵՎ ՋԵՎ.- Ցուրաքանչյուր որոչ ձնով: պետք Լ արտաձծայտվի ւզայմանականարտաՁեր Հոլովի իմաստի(բովանղակության) են ՀանԼ: Դրանք միասնություն Հայտությունն Հակաղըրությունների ն ւսյդ մեջ առաջնությունը, իչարդիսանում, Հակադրամիասնության Հոլովի իմաստին' կ,, պատկանումԼ բովանդակությանը, այսինքն" կոնկրետ այս կամ այն իմաստին: բառածարաբերական Մ. (ւղրոֆ. Առաջնությունը 4ձնինտալը ձնականքերականությանը նա մեջ ձնաբանության ծասգրեց այն վակուղուն, որ Աբեղյանին) մեջ այդ ըեղունեցմիայն Հինգ Հոլով, այնինչչարածյուսության նա ինն թ ան Հոլով: սղակաս, ոչ ղզտնելով, անկարելի բնդունեց րությունը, որ միջնակարգ Ար 4եով ստեղծվեց այն Հակասական ւպարՀամար «ես բացեցի ստորին դասարանի աչակերտի դպրոցի Հոլով դուռը» նախադասության մեջ դուռր բառը ուղղական տեզի այն Համար աչակերտների էր,իսկվերին դասարանների ։ դասընթացում էր չարաճյուսության Շայցականի' վերածվում բացեց ն դոները կս մեր դպրոցի ւոասնամյակում առւսջին ամեն միիմաստ,անչուչտ,

արդեն

դարի ձնական թերականությունը, հերս մտավ պրոֆ.Մ. Աբեղյանի որն իչձնական-տրամարանհական աստիճանաբար վանելովայնտեղից խող Հասավ 1929-1932 թվականներին: բարձունքների (1908 թ. ա Հոլովները» Մ. Աբեղյանն իր «Աչխարծչաբարի Պրոֆ. (1909 Հոլովր մեր ւաչլսարձաբարում»թ.) աչլսատուճայցական յուր Լլ Հիմնավորել

կունների մեջ նույնիսկ փորձեց տեսականորեն ականՔերականության նորամուծությունները: ՀԸ

Չթեբվող Հեւոո 4 84): նան խոսքի մասերի փոխանունության մասին կխոսենք ռուսերենի Նույնիսկ նման Այսպիսի ղեպքերում Շաճախ առնվում են չակերտներիհում եեքնան փոխանունները

Հայցական Շոլովի ժխտմանանչամարձակ պրոֆ. Պեչկովակու մուտ, որն իր «Ք)6« երմինր: ր ԳԱողաոււ»աշխատության մեջ Հորջորջումէ մաօրոօմերօ-8 յ

Հան

մեն

Հաք

.

տ

.

Այս գրքերի մեջ պրոֆ. Մ. ԱբեղյանըՀոլովների մասին Հետնյալն Հանդես եկող բառերը դիտվում են իբրն տարբերՀոլով, ե ձեերով է գրում. ընղչակառակը' (ն 2 Միւսնղամայն «ինչԼ Հոլով ասածը,եթե ոչ Հոլովների բառերիղանազան տարբեր իմաստով ձներ, ֆունկցիայով, ւպաչտոնով), են մեձ նման որ կաղմվում մասամբ Հոլովական վերջավորություններով...բայը են ձներով Հանդես եկող բառերը իբըն նույն դիտվում | Այսւվզեսուրեմն տարրական քերականությամբ մւսյրենի | լեզվի ճողով: լովելը սովորեցնել,կնչանակիմիայն ուչադրություն դարձնելտալ ԱՀա օրինակներ. Ս «Ես տեսա այն բոլոր ձների, կամ ինչպես սովորաբար ասում են, փուիո«ես տեսա մեր ԱրչալույՄոսկվայիարչալույսը», են «ես վարդ սիրում եմ», «ես խությունների վրա, որ կարող ունենալՃՇոլովելի Մի բառերը... սիրում եմ», «նա ծեձեց սին», Վարդին անուն Ճոլովել,նչանակում Է «նաս Է ասել այն բոլոր ձեերը կամ փուոխուձեձեց նրան»: դուռը), թյունները, որ կարող են ունենալ անունները...Արդ, որ կողմը չուռ Այս օրինակների մեջ տարբեր ձներով արտածայտված(ընդ| տանք, մեր անուններնունեն միայն 5 ձն ն ոչ ավելի» («Աչիխսարգծված)բառերը Հոլովական նույն իմաստն ունեն, բոլորն էլ ղորՀարարիՀոլովները», Լջ 45): անմիջականօբյեկտն են (քերականորնեե' ուղիղ լոնդիր), | ծողության «Մերաչխարճարարլեզուն ըստ ձեի միայն Հինդ Շոլով Է զաբայ ըստ ձնեական քերականության նրանք տարբերՀոլովներ են' նաղանում,ուստի ձնեաբանության մեջ միայն Շինգ Շոլով պետքէ արչալույսը, վարդ, դուռը ուղղական են, իսկ Արչալույսին,Վարդին, դնել» (նույնտեղը,էջ 83): նրան' տրական: ինչո՞ւ,որովՀչետն նրանք բու ձնիւոարբերեն: ԱՀա ւսյս ձնական 2) «նա «նա ւոնսկզբունքներից ելնելով,ձենին առաջնություն ինձ կանչեց», ինձ ղզիրք ւովեց», «նա Արամին ւռալով իմաստիՀանղեպ՝ պրոֆ. Մ. Աբեղյանը 900-ականթվական«նա | սավ», Արամինդիրք տվեց»: ների սկղրին մեր աշխարձաբարի մեջ մւոցրեցՀեւտնեյալ : Հոլովների Այս օրինակներիմեջ նույն ձներով ւրտածարոված(ընդգծված) փոփոլսությունները: (ֆունկցիամիանգամայն տարբերիմաստներ Հոլուխսկան | բառերը ն 1. Սեռական ) ունեն, ՀայցականՀոլովները իբբն Հոլով ջնջեց ձ4նարբանու- ներ, չեն կարող, որոնք երբեք նույնացվել պաչտոններ խյան միչից, թանի որ նրանք «րատ ձեի չէին ղանաղանում», ե րն| կայննական քերականության մեջ նրանք ղիտվումեն իրրն նույն դունեց միոյնՀինգ Հոլով: ձոլուը' տրական:ին չո՞ւ. որովչեւտն «րստ ձնիչեն զանազանվում»: 2. Սնուսկան Հոլովընույնացրեցտրականին նույն Հիմունքով: լ Այսբիոում Լ նրանից,որ ֆորմալիստների Համար,որոնք «մանուկ 4. Հայցականը նույնացրեցկա՛մ ուղղականին, կա՛մ ւորականին, | ջերականների» դւվրոցիսերունդնեն, վճռական,

(ՌԱՈՅՃՕՐՔՅԻՈՎՅ

ՐՈՒ) | նայած թն «րստ ձնի» նրանցիցորին է նման Հայցականը այս կամ ունի ձենը: «խնական, առաջնակարգ նչանակություն կոնկրետ այն դեպքում: Չիկարելի, իՀարկե,ժխտել այն, որ ֆորմալիստներն էլ էին ըն4. Անձնական դերանուններիսեռական Հոլովը, որ նան ըստ ձնի դունումիմասւո,նրանք երրեմն նույնիակոսում էին իմաստիմասին: ե ւռարբերԼ ւորսկանից ուրեմնչէը կարող ՀարմարղալՄ. Աբեղյանի ' Բայց էին իբրն ձեի մեջ ԼականնայնԼ, որ նրանք իմաստնընդունում «Պրոկրուստեսի մաՀծճին», է ոչ ոչ ծոլովական ձն ն դուրս Հայւուսրարեց զրված որ Մի բոան, Հակասում պայմանական բովանղաություն: Հանեց անձնական դերանունների նույնացնելով միայն կատեղորիայից՝ այլն նույնիսկ առողջ ոնալիղմին: մատերիալիզմին, Հոլովական իմաստին Հոլունսկանձնի անխղելի կապը ժխտելչի Այս ձնով Հոլովներիարտածայտածիմաստր, նրանց ֆունկցիան | կարելի, Հոլովները բայդ յուրաքանչյուր դեսլքում այս կամայն լեզվի Ի արձամարՀվեց ն մեջ ն Հոլովը դիտվեց իբրն ձն: Դրա ձնաբանության էլ միայն ոչ նրանց թիվը որոչելիս պետք է ելնել ո՛չ ձնից Հնտնանքով առաջ եկած չփոթը, էլ չենք խոսում ձեարանութանն ՏՆ միջն առաջ եկած Հակասություններիմասին, մի ալակերտոուսաց լեղվի ղասի ժամանակասի 2 Օուոմ 0040, 04 Գոր չարածյուսության | ՀեԵթե օր. Օռռծ, հոօքւ տեյալն Լ" նախաղասությունների մեջ ուղղականիձնով պրվաֆ «գրական 1. Նույն մինչդեռ ճիչ" են, կնլանակի, (ն Հոլով «վատ» նրան իշարկե, ուսուցիչը, իմաստով ֆունկցիայով,պաչտոնով), բայց տարբեր են |

Լ

սա-

:

|

|

|

|

նույնն

լիոն

սովորեցրել մեր աչակերտներինտասնյակտարիչարունակ:

Հոլովըմասին ամբողջի նղարունակողին սլարունակՍեռական

մի Հոլով մի չարք,երբեմննն բազմաթիվ իմասւոներ (ֆունկցիաներ) Լ արտածայտում, ինչպես տարբեր երբեմն նման ձներով են արտածայովում: իմաստները ՑուրալքանչյուրՀոլով անպայմանորենպեւոթ Է ունենա յուր ձեր, բայց այս չի նչանակում, լն յուրաքանչյուր Հոլով անպայմանյուր տարբերձեր պետք Լ ունենա:

քանիոր իմաստից,

ամեն

ն ունեցվածթի) Հարարերությունն Լ ցույց տալիս (քնրայլի տիրոջ ե ունենում Լ Հաւոկացուցիչ) յուր Հոլովական Համապականորեն' Հաճախ չի որը ձեր, ղանաղանվում տրականՀոլովի տասխան ձնից, (ւն ւորական Հոլովի քենունիյուր առանձնածատկությունները

Տ 60. ՀԱՑԵՐԵՆԻ ՀՈԼՈՎՆԵՐԸ.- Հոլովներըորոչելիս պետք Լ ելնել Հոլովականիմաստի ե Հոլովական ձնի այն յուրաչատուկ միասնություններից, որ պատմականորենմչակել Լ տվյալ Հւսսսրակությունը ն որւզիսիք ոռնալ (լեզվական ն իմացարանական ւորամարաունեն նական) արժեք տվյալ Հասարակության Համար, ըստ որում առաջնությունը պետք է տալ Հոլովականիմաստին: Նույն սկզբունքը պետք Լ ընդունենք,իչարկե,նան ժամանակակից Հայոց լեզվի Հոլովները որոչելու Համար: Այս սկղբունքիզ ելնելով,ժամանակակից Հայոց լեզվի մեջ ընդունում ենք (ն կա) յոթ Հոլով: Դրանքեն՝ ուղղական, սեռական, ն ներգոյականՀուորական,Հայցական, ղործիական բացառական, լովները: Բննենքսրանցիցյուրաքանչյուրի իմաստի ն ձնի միասնությունն ու

։

1: առանձին-առանձին Լ Հոլովը Ուղղական զորձող անձի, սուրյեկւոի (ենթակայի) Հոլովն

իմաստի ն միաժամանակբառի ուղիղ ձեն է Հոլովականզրո վերջավորությամբ:Ըստ որում բառի ուղղական Հոլովը ճանաչելը, եթն բառր ւորված Լ սռանձին' նախադասությունից ն |սոսքիցղուրս, ղժվարանումէ երանով, որ բառի ուղիղ ձեր ՀաճավսուղղականՀոլով չե լինում: Այսպես, օրինակ,բառարանի մեջ այբբենականկամ որել այլ կարգով դրված բառերը, կոչական անունները ն այլն նույնպես ուղիղ ձնով են լինում, թեն ուղղական Հոլով չեն, քանի որ Համապատասխան Հոլովական իմաստ չունեն:Մյուս կողմից'ղըո վերֆավորություն Լ ունենում Հաճախ նան Հայցական Հոլովով դրված նա բառը, որով րստ ձնի նմանվումէ ուղղականին: րստ

Ուղղականը նախադասության մեկի Հիմնական անդամներից Հո-

լ"վն է (ենթակայի)ն իր ֆունկցիայովչի կարող չփոթվել նախաղասության որնէ այլ անդամիՀեւո:

Այստեղմենք քննում ենք Հոլովներիմիայն Շիմնական իմաստները,երկրորդա

կանիմաստների մանրամասն մեֆ: չարաղրությունը կտրվի «Շարաճյուսության»

Թե՛ դրաբարում, թքե՛ արեմտածայ տակ): լեզվում նույնՍեոականը է առանձին Հոլով' ձամարվում նույնիսկ չունենալով Հանդերձ պես ըստ ձնի, որ նա ունի այժմյան մեր այնառանձնածատկությունները

լեզվում: արնելաշայ դերանունների (մանավանդ 1-ին ն 2-րդ դեմքերի) սեԱնձնական Հոլովը նան րուտ ձնի բացարձակասվեստարբերվում "ական է մյուս են' իմ, քո, (նրա), իր, մեր, ձեր: Հղովներից: Դրանք Հոլովը Հանդման առարկա Տրական

տալիս, այսինքն՝ մոորոնցիցմեկը տարբեր առւրկաների ւսյնսլիսիՀարաբերություն, ն ունի յուր տենում, տրվում,ՀանգումԼ մյուսին (մատուցման|սեղիր) ձեր, որը Հաճախ չի զանազանվում սեռական ամապատասվոան Հոլովի ձնից,թեն ունի իր առանձնաչատկությունները:Այսպիսով, տրականը սեռականից տարբերվում Լ թե՛ իմաստով, թե՛ որոչ նան դեպքում, ձնով: ւորականի ե սեռականի իմաստային ւուսրբերությունը: Դիտենք մեջ փոխ Հարաբերության Համեմատաբար կայուն կոականր մեիրենցփոլսշարարբերությամբ չչարժվողաոարկաներից գտնվող, ի ձարարերությունն իբրն ամէ ցույց ւոալիսմյուսի նկատմամբ, մի լսոսյուր նկատմամը, բողչի ճարարերությունը ւլարունակյալի ջվ' իրնեցփոլսՀարաբերության չարտամեջ չչարժվող, չարժում Սուրենի ձեռքը, Հայտող Հարաբերություն, օրինակ՝ առարկաների Լ

ցույց

իւրենի Սուրենիձայնը: սիրտր, Հնտեաբար սեռականը որեն

Հեւո չարժման Հարաբերության սեԼլ տալիս: Այդ իսկ պատճառով գույց Հետ չի մեջ սովորաբար ստորադրյալի "ականր նախադասության խպվում: չարժմանՀարաբերուՏրական Հոլովը, ընդծակառակը, ճետ մեջ է կյան կապված, փոխ իրար Հեւոոչ կայուն Հարաբերության պ րոնվողառարկաների ստեղծելու նոր, կայուն Հարաբերություն ցնիՀետ լ կապված: ւսյդ մի ւզրոզես իբրն Հետնանքը, որի է, Իսկ Լ ստեղծված կարող արտածայտվել կայունփոլւՀարաբերություն, ես Հաասես ղիրք եմ ւոալիսՍուրենին, սեռականով: 0րինակ՝ ում եմ բառը էլ ընդգծված Այստեղ երկուդեւլքում Սուրենին: կապված չէ, չարժում չի

տոն

ւորականԼ, այսինքն'ւյն առարկանԼ, որին ւորվում, լելտված (Սուրենին) կերպով ւոսրբերվումԼ մյուսբոլորՀոլովներից, ճիչտ է ոչ Հասնում Լ մի ուրիչ առարկա (գիրք ն ես): Այսւվրոցեսի, Հոլովական ձնական վերջավորությամբ, այլ յուր յրածատուկ

մուռենում,

ղործողության Հետնանքըկլինի այն, որ գիրքը կդառնա Սուրենի ճավորվելու կամ 4ե ստանալու ինքնատիպությամբ: ես կլինեմ Սուրենի մուռ, Սուրենի կդ ինքնատիպությունն գիրք (Սուրենի սեռական է), իսկ այն է, որ յուրաքանչյուր բառ Հայցական Հեւո,Սուրենի առաջ ն այլն: իմաս տոնելու ղեսլքում կարողէ երկուտարբեր «ղովի ձնավորում Ըսւո ձնի տրականն սեռականն իրարից ւոսրբերվում են երա- տտանալ' արւուսՀայաւելուվ իմաստույին ղզալիերանգավորումներ: Այդ Լ, ընդունում Լ որոչիչՀոդ (Սունով, որ տրականը, երբ որոչյալ ն են' Հայցական Հոլովն կրանղավորումներն ւսնձիառումով Հայցարենին, սլաւոին, մարդուն), մինչղեո սեռւսկանը որոչիչ Հոդ երբեքչի Լ Հանդես անծոլովնիրի առումով: Նույն անունը,ուրեմն,կարող կ ՀանդեսԼ մի նոր Հիմնականգալ, ընդունում: ԴրանՀակառակ, երբ սեռականը դալիսւե րժ իբբն իր դիտված, մե՛րթ իբրն ւնձ իմաստ ստանալով (իոխանուն սեռական ղառնալով|) Հարկադրված վտված, անկավսնրանից' իր Լ, թնե անձ Լ չովյալ առարկան:Ըստ է լինում Հոդ ընդունել,նա ընդունումէ միաժամանակ երկուՀող (ն ախմ էլ նա երկու Լ կամ կերպարանավորում ւոսրբեր 4նավորում ե ը), որով կրկին տարբերվում է տրականից,քանի որ այս վերջինս ստանում: երբեքերկուՀոդ ընդունելչի կարող.օրինակ'Սուրենինը, ւվատիեը, Այսպես, օրինակ,երբ սում ենք' «նա Հինգ մարդ տեսավ», (ե) Ըստ մարդունը: որում փոլանուն սեռականն իր Հողերից մեկը սստեղ մարդառարկան առնվում է սոսկ իբրն իր յուր քանակական պածում է նան բոլոր թեք Հոլովների մեջ (Սուրենինի, Սուրենինից, իղմի չեչտով,բայդ երբ ասում ենք «նա Հինղ մարդու տեսավ) կամ այս

ու

ն Սուրենինով այլն):

ի

վերջո տրական Հոլովում անձնականդերանուններն ըստ ձնի միանգամայնտարբերվում են սեռական Հոլովից:

|

ճա

Հինդ մարդկանց ւոեսավ», այստեղ մարդ առարկան նույն

անակական կողմի չեչտով ՀանդերձառնվումԼ արդեն ոչ քն իբրն սմ

(կամանձեր), որի (կամ որոնց) Հետ Հաչվի Լ նստում խոսողը "րպես իրենծավասարի(կամ ծավասարների): Նույնը նկատվումէ Ուղղական եմ Սեռական Տրական Հայցական Հոլովի բոլոր դեւղղթերում, օրինակ`«պատրաստել ն ոսանող» «պատրաստել եմ. ուսանողին», «չատ բժիչկներ եմ ես իմ ինձ ն ննաչում» «շատ բժիչկների եմ ճանաչում», «ես ոչ մի աչակերտ ղու քո ն «ես նքկորել» ոչ մի աչակերտիչեմ կտրել» ն այլն: քեզ նա նրան նրա ձիչտ նույնկերպել ամեն մի ոչ անձի, այլ իրի անուն Հայցականի ինքը եր (յուր) իրեն Լ ունենալ թե՛ իրի առում, թե՛ անձի, օրինակ'«սոխակը մ)լարող մեզ Լ մենք րդ սիրում» ն «սոլւսկը վարդին Լ սիրում»,«մենք սրտաբաց մեր դուք ձեղ ձեր նոր դիսվորեցինք նորւուսրին» ն «մենք սրտաբաց դիմավորեցինք են տարուն», կուռք ւլաչտում»,«կռապաչտները Ծանոթություն ԱնձնականղերանուններիՀողնակի երբոր դեմքի սեռականրն կւջինիլ, «կռապաչտները ն | պաչտում»», «նա սանձեցձին» ն «նա սանձեց ձիուն» բստ ձեի իրարից տրականը չեն ղանաղանվու մ: այլն։ -

Հայցական օրյեկտն Լ Հոլովըդործողության ւսնմիջւական

Հայցական թեթն ձեռքով Հոլովի ժլստումը մեր ֆորմալիստների Կողեց որնիմացաբանական այս երնույթը, լեզվական յուրածատուկ

ցույց

Հեւ տալիս, այսինքն` իբրն օբյեկտի կապը սուբյեկտի առարկայի

ներգործությանպայմաններում ուղիղ խնդիր): Խջր (քերականորեն չունի լեզվի մեջ: արժեք ն Լ, որ այս Հոլովը չե կարող նույնացնել Հասկանալի ո'չ տրականի ձյցական Հոլովի վերնում բերված բոլոր ձները բո ֆորմաո՛չ էլ, մանավանդ,ուղղականի Հետ' ըստ իմաստի: իսկ ինչ Վեխաների կամ ուղղական են, կամ տրական,միայննրա Համար, որ բաբերումԼ 4նին, ապա այստեղ Հանդեսէ դալիս Հայցական Հոլովի, կանք ձեր չունեն: իրենց ւռարբեր, մյուս Հոլովներից սեփական, իբն Հոլովի, ւսյն նչանակալից ինքորովնա առանձնածատկությունը, Հայցական ձեավորման է ն րա Հոլովիձեր ւզեւտք որոնել սրա

|

նւոիւղությանմեջ, իսկ ղրանով նա, այո՛, ւուսրբերվում Լ մյուս Հոայն Լ, որ ՀայցականՀոլովն իր սելովներից:Այդչուսրբերությունն իական 4նական վերջավորությունը չունենալով Հանղերձ, մակաբուծորեն օգտվումէ ուղղական ն ւորչսկան Հոլովի ձնեերից' իր իմասւուսյին երանզավորումներից մեկր (իրի առումը) դրսնորելով ուղղականի(ե միչտ ուղղականի)ձնով, իսկ մյուսը (անձի առումը)' դրսնորելով տրականի (ն միչւտտրականի) ձեով: Այսպիսով,մենթ Հայցականնընդունում ենք իրըն ինքնուրույնՀոլով, որովչետն նա ունի յուր իմաստը ե այն ասռանձնածաւոուկ Լ ինթնաւմոիպ դրսնորում ձնավորմամբ:

Սեռականը ւրականին ն ապա Հայցականընույնույնացնելով նացնելով ւորականին'ֆորմալիստները ոչ միայն ճիչտ չեն արտա-

ցոլում մեր լեղվի Հոլովական այդ իրողությունները, այլն գոեչիկ Համաչարթմանեն ենթարկում երեք տարբեր, բրուտ իրենց իմաստիհ ձնավորման, Հոլովները միայն նրա Համար, որ ղրանք չունեն տարն: բեր ձն կամ վերջավորությու

Լ մի բան կամ որի մեջ, վրա, սաՀմաններումկա,զտնվում մյավայր, է ղդործողությունը (քերականորեն' ւռեղիպարագա ): կատարվում

էլ ունի յուր Հոլովականառանձին 4եր' «ում» վերննրգոյականն նա ճանաչվում նան ըստ ձնի: որով է ավորությունը, ուրեմն,ժամանակակից Հւսյոցլեղունունիյոթ Հոլով, կյսպիսով,

որոնցից միւսյներեքն են ըստ ձնի Հւսաւտռաւոուն կերպով ղանազանեն' րացառականը,գործիականըն դրանք ներգոյականը: Մյուս վում. ձնով որոչվել չեն կարող, ձեական ղրսնորչորս Հոլովներըմիայն մամբ իրարՇաճավսնման լինելու Հետնանքով,ղրանք են' ուղղա(ըստ ձնի երբեմն նմանվումէ Հայցականին),սեռականը(բրուտ կանը ձի Հաճախնմանվում Լ տրականին), տրականը(րուո ձնի Հաճավս նմանվում Լ սեուսկանին ն Հայցականին) ն Հայցականը(րսւտ ձնի ձմանվում Լ կամ ուղղականին, կամ տրականին): Լ Հիչեցնել, որ կոչականը Հոլովչենք Համարում,քանի որ Ավելորդ նա բառս ծարւսբերություն չունի ն նախադասության կազմի մեջ չի մտնում:

Հոլովը ցույց է տալիս սկզբնապատճառը,աղիլուրը Քացառական 3 61. ՀԱՑԵՐԵՆԻ ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐԸ.-- Հռլովվող բառերը Հոլովելու կամ իբրն օբյեկտ ղիտված սուբյեկտը (թերականորեն՝' անջատման ողջ մեջ նկատվում կոչվում Է Հոլովում:Հոլովմանսիստեմի սիստեմը ): երբ ասում ենք «նա Հուզմունքից չփոթվեց», այսխնդիրը 0րինակ՝' , որ բառերիորոչ իսմբերիրենց Հոլովականձնավորումնստանում ւոեղ Հուղմունքն ւյն սկզրնապատճառը կամ աղբյուրն է, որլ նրան մասնավորապես ենտարբերկերպով. այղ առանձնաձծատկությունը չփոթնեցրեց: Այստեղ բառր օբյեկտի փոխանցվածսուբՀուզմունք Լ Հանդեսզալիս սեռական Հոլովի մեջ, օրինակ"քար, գինի, տուն, յեկտ 1, իակ այղ չատ. առվորականերնույթ Լ լեղվի մեջ ե բերաեույնսեռական Հայր, յուրաքանչյուրը արյուն, Փույը ն օր բառերից կանորեն կոչվում Լ կրավորական կառուցվածք: ձկ «ղովի ւուսն, է ա րյան,Հոր,Քրտարբեր ունի,այն քար-ի,դին-ու, Նույն այդ միտքր ներգործականկառուցվաձքով կլինի «Հուզմնում են նան մյուս Բանիոր այս ւուսրբերձները Հաճավս ի,օր-վա: մունքր նրան չփոթեցրեց», է սուրյեկտը Հանդես որսոեղ Հուզմունք Հոլովի ձեր, մեջ, իշարկե, սւտանալովՀամապատասխան «ղովների դալիս իրբն սուբյեկտ (ենթակա), իսկ նա օբյեկտը, իբրն օբյեկտ են ւուսրբեր բառերիտարբերծոլովումներ, որոնք ն ոստի ս տացվում (նդիր): ան իստ սեռական Հոլովի ձնի կոչվում ենի Հոլովում,ու Հոլովում, Բացառական Հոլովի ձնի մւսսին խոսելը որնէ անծրաժնչտություն ն Հղովում այլն: չի ներկայացնում, ֆանի որ նա ունի յուրաչատուկ վերջավորություն (ի, ու, ն այդ նչանները նն Հոլովման Հատկանչական Լ ճանաչվում «-ից» կամ «-ուզ» ձնից: արտաքթնասլես «ն որ ն այլն) կոչվում են Հոլովիչներ: մի Գործիական Հոլովը ցույց Լ ւուսլիսայն ղործիքը, միջոցը, որով Հոլովիչլեզվի մեջ կա ութ Հոլովում Համապատասխան բան տրվումԼ (քերականորեն՝ միջոցի|սնղիրը) ն նույնպես ունի յուր ն ց: են' որոնք ու, ան, վա ոջ, ի, որ, յան, կայուն,անմիջապեսճանաչվող 4եր' «ով», երբեմն նան «բՖ վերֆավորությունը. օրինակ"կացնով փայտ ջարդել, մուրճով ղամ ամրացԻ ՀՈԼՈՎՈՒՄ նել, ատամովկաղին կուորել,լռությամբ Համբերությունից Հանել ե այլն: ն ի ծոլովումըժամանակակիցՀայոց լեզվիամենատարածված Ներգոյական իբրն Հոլովըցույց Լ ւռալիստեղը, լիի վիճակի ւոարածությունը էն ունի լայնլքսպանսիա' «մենազործուն Հոլովումն '

ժուրաքանչյուր

Հայոց երով,

անէ

նելով փոխարինելու Համարյա մյուս բոլոր Հոլովումները: Որոչել,թն որ բառերն են ենթարկվում այս Հոլովման, անկարելի է, քանի որ ոչ մի Հաւկանիչով չի կարելի առաջնորդվել այդպիսի որոչում ւտալուՀամար: Ուստի ն դրական որոչումն ւսյս դեպքում ւպետք Լ փոլարինել բացառման որոչմամբ, այն Լ' ի Հոլովման ենթարկվում են այն բոլոր բառերը, որոնք չեն մտնում որեն այլ Հոլովմանկատեգորիայի ւն:

2, Սեռ,

-

-

3. Տրակ.

Հ

Հիմք.0 Հիմք ի Հիմք ի(ն) Հ

Հայց.(իրի)

4.

-

»

5,Բաց.

ծ. Գործ.

Ներգ.2

Հիմք .0

(անձի)» Հիմք -

Հ

-

ստանում նն

այլն):

»

ի(ն)

:

Հիմք ից -

Հիմք. ով Հիմք ում Հ

»

ւսչակերտ-ի(ն),

քար-ից, քարեր-ից ջար-ով, քարեր-ով ջար-ում, քարեր-ում

5.Բաց. Հիմք(-ի) 6. Գործ. Հիմք(-ի) 7. Ներգոյ.Հիմ.(-ի)

քարեր

քար,

»

»

»

-

Հ

»

ւ

»

աւզակ-ու,գնել-ու(ն) ապակի,գնել(ը) ապակ-ու(ն)

»

ուն)

-

«

ուց

»

-

«

ով

»

Հ

ում

Ֆ

ւպզակ-ուց,գնել-ուց

դնել-ով աւզակ-ով, գնել-ում աւվակ-ում,

վերջացող մի չարք բառեր, մանավանդ են նան ի Հոլովման'պածպանելով իրենց փջիի-նես, օրինակ'Գորկի(քաղաք), 0ստրովոկի,Թրիլիսին այլն Հոլովվում ենԳորիի Քրիլիսիի, Գորկիում,Թբիլիսիումն այլն, թեն կարելիէ այղպիսիբառերիի-ն, զործիականն ներզոյական Հոլովներում,ու Հոլովմանօրինակովղուրս Ծերօրինակ'Գորկով,Թրիլիսով, Գորկում, Թբիլիսումն այլն: -

խնդալի, երգելի, դովելի այլն: Այս Հոլովման առանձնաՀառտկությունն այն Լ, որ է

Չմոռանանք, որ թեքման ժամանակզործում

են

օրենքները:

անձիանուննե

Հ

Հ

աւզակ-ու, գնել-ու

»

ու

»-

ԾանոթությունՈւղղականում ի-ով

են այն Հոլովմանենթարկվում բոլոր բառերը, որոնք ուղղաեն կանումվերջանում ե-ով,օրինակ' զինի, ոսկի, ապակի ն սասկաեն վաթիվայն բառերը, որոնք վերջանում -ին-ով,օրինակ'ամուսին, անկողին,կամ չունեն որել տարբերիչ Հատկանիչ, օրինակ" մարղ, դար: Ու Հոլովման են ենթարկվումնան բոլոր անորոչ դերբայները, երբ իբրն փոխանունՀոլովվումեն, օրինակ'խնդալը, երգելը, գովելը ն այլն, ինչես ն լի աւլառնի ղերբայը, օրինակ" վերջավորությամբ

2Նե բգոյականՇոլով չունեն

օրինակ' աւակի, գնել(ը)

չ

-

»

աչւսկերտներ-ի(ն)

»

Ուղղ.

Հիմք 0 2 Սեռ. Հիմք(-ի) ու(ն) 3. Տրակ. Հիմք(-ի) 4,Հայց(իրի)» Հիմք 0 8. » (անձի) Հիւմք(-ի)

Քար-ի, քարեր-ի քար-ի(ն), թարեր-իքն)

»

Համապատասխանվերջավորություններ (4ի-ու, 4ի-ով

հ

օրինակ' քար, քարեր

Ու

րը.

նց սրւսնց

նան

օտարազգի Հատուկանուններ, ենթարկվում

մնավանղ

ԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

կատեգորիայի երկու Հիմնական (չուն, բառեր, ուն-ով վերջացող բառերը դրանք ուղղականում տուն) ն բայց վերջանում, ն-ովԼին այնբառերը, որոնք ղրարարում' ի-ի փվովսարեն Ան

Հոլովմանենթարկվում

են

են`

արդի լեզվի մեջ

այդ

ն-ն

Շամար Շամար նե

մուկ (զրա(դրարացասում կատարում,

չունեն, օրինակ'դուռ,

բարում'դուռն, զառն, մուկն), ուսում, Շնչյունափոխությանբում'ուսումն,

գառ,

կատարումն,ցասումն) ն այլն:

նիիի իմասներզոյակա

տով զործածվում է սեռականՇոլովըմեջ կապով,օրինակ՝ աշակերտի մեջ, մեջ ն այն:

են դուրս Լ ընկնում բոլոր Հոլովների անպայման մեջ:Բացառություն են ձի,Թի միավանկ բառերը, որոնք պաՀում իրենը ի-նն կազմում

Ու ճոլովման ձնավորումը 1, Հեւոնյալն

Ու ՀՈԼՈՎՈՒՄ

բոլոր Հոլովիչ

է1. Հոլովմանձնավորումը Հետնյալն

ի

1. Ուղղ.

Թեք Հոլովներիմեջ,բացի որ գործիականից, ան ն յան մեջ լինում ով, բացի Հոլովումներից: բոլորՀոլովումների է ՊետքԼ Հիչել, որ ու Հոլովման բառերի վերջին ի ձայնավորը ունիու

դասախոսի

--ծ--ծ.... լ

Հողնակին այլես

Իմ է ի Հոլովման:

մանակ ենթա ենթրկ ժամանակ Հոլովների լ

չենք բերի, որովճետենա

բոլոր

Այս Հոլովման առանձնաչաւոկությունն այն Լ, են ան ւորական Հոլովներն ստանում ձեր (ուսն,

սեռւսկանն ղռան, մկան, ցասման ն այլն), ում (ումն) ածանցով կազմված բառերիզորձիական Հոլովր զրաբարաձն Լ' կազմվում Լ բ վերջավորությամբ (ուսմամբ, ցասմամբ), րսւո որում սրանք որոչիչ Հոդ չեն ընդունում նան տրականում (սեռ. ուսման, ցասման, ւորակ. ուսման, ցասման). այս Հոլովման բառերի բացառականն դործիական Հոլովներում Հաճախ Լ բառիՀիմբին-ն (դռնից, ւպածալանվում ՞ոնով ): Այս Հոլովումըներղոյսկան չունի, ն ղրա փոխարեն ղործ Լ աձվում սեռականըմեջ կապով (տան մեջ, ուսման մեջ): ԱՀա ան

Ուզղ. -

Սեռ.

Հիմք

Հոլովման ձնեավորումը Լ. Հեւոնյալն

օրինակ'տուն,

.0

Հիմք (ան-ով) Տրակ.-Հիմք(ան-ով) (ը) Հայց. Հիմք 0 Բաց. Հիմք (շն) ից -

-

Գործ. Ներգ. -

Հ

Հ

Հիմք (Հն) (չունի)

«

ով

ուսում,

ւուսն, ուսման, դոան

տանքը),ուսման(ը), դռան(ը)

»

ւոուն, ուսում,

»

ւոն-ից, ուսում-ից, ղո-ն-ից ւոն-ով, ուսմամ-ի, ղո-ն-ով

դուռ

Սոյն Հոլովման է ենթարկվում էան

ոչ

թե

ան

նան

աղջիկ բառր,

|

|

|

-

»

-

»

կամ-ով)չբ

(կամՀիմք ով) ներգ.(չունի) Ցան 1. Ծանոթություն -

Հոլովման չեն

փրր,օրինակ'Հնչյուն, ղուիյուն, ինչպես

Է.

յուն ածանցով կաղմվածբաենթարկվում ավյուն

բաոր,

սրանք ենթարկվում են է

2. Վերջին տարիներս նկատվում է յան Հոլովման ենթարկվող Սանոթություն առերի ներգոյականիզործածությունը սովորականում վերջավորությամբ,որր բաձնե Է առայժմ, օրինակ' վական կոլտնտեսությունում: անսովոր Հեղասիոխությունում,

սակավաթիվբառեր, այն էլ անձի ինչպես ն նրանք, ճայր, մայր, եղբայր բառերը, են որոնց նավլսամայր, դրանք' նասվխածայր, վերջինբաղադրիչն ն ես ներգոյական Հոլով չունեն: այլն: Սրանք մորեղբայր ժմմայր, են որ ուուսնում ՈրՀոլովմանենթարկվողբառերըսնուսկանում են բոլոր թեք այր-ի ւռեղն այդ որ Հոլովիչըւլաչշպանում «ղովիչը Հովների մեջ։

որր,

ԱՀ

(աղջկա):

ՑԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Հոլովմանենթարկվումեն այն բառերը, որոնք ուղղականում են վերջանում մեճ չափով նման Լ յուն-ով.այս Հոլովումը նավսորդին: Սա նույնպես չունի ներզոյական իսկ դործիւսկանը Հ ոլով, կաղմվում Լ նն ի-ով, որից առաջ ընկած ն-ն փովլսվում Լ մ-ի:

են

այն Լ' անուններ,

հղղ.

կեռ,

որ

Հիմք0

Հիմք (որ-ով) Տրակ. - նույնը (բ ձա. (իրի) Հիմք 0 » (անի) - Հիմք (որ-ով) քաց.Հիմբ(որ-ով )- իդ Գործ,Հիմք(որ-ով)»- ով ներգ. (չունի) -

Հ

Հ

-

Հոլովման ձնավորումը. օրինակ` Հայր, եղբայր Ֆ» Հոր,եղբոր »

Ֆ » » »

Հոր(ը),եղբորը) «այր, եղրայր Հոր(ը), եղբոր(ը)

եղբոր-ից Հորից, Հոր-ով,եղբոր-ով

Մենոթություն Որ Հոլովման ենթարկվումեն -

'անոր, ,: սկեսոր

էսնոթություն

ն

Հվովման:

Հ

Ցան

արյունով, ընկերություն-ով

» -

ըըՀոլովմանենթարկվում

-

ունենում սակայն, եզակի սեռականում

|

»

ՈՐ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

1. -Ան

-

Վայ,«Հիմք քաց. Հիմք«ից Գործ, Հիմք

`

արյան(ը),ընկերության(ը) արյուն, ընկերություն արյուն-ից, բնկերություն-ից ւսրյամբ,ընկերությամ-ր

»

-

Ծանոթություն Հոլովմանենթարկվողբոլոր միավանկբառերի Հողնակին անչվայմանլինում է ներ, որի ն-ն կամ արմատիննէ (օրինակ' տներ), կամ վերականզնվողզրարարյան Հիմքբինը գաո-ն-եր): (օրինակ' Ան Ծանոթություն2 Հոլովման չեն ենթարկվում ուն ածանցով, ինչպես ն ովն-ունՀեչյունափոխված բառերը, օրինակ`թոչուն, սողուն, րուն (բույն): Սրանք զնում են ե Հոլովմանտակ (թոչունի, սողունի,բնի): Ծանոթություն3.

նույնը Տրակ.-

|

»

»

-

-

ընկերություն արյան, ընկերության

օրինակ' արյուն,

.

-

|

դուռ

ծոլովման մը 4նավորու

իեղղ. Հիմք 0 կեռ. Հիմք (յան-ով)

Լ.

»

Ֆ»

Ցան

որ

նան

աներ ն սկեսուրբառերր

որ-ով որքա"

2. -Որ Հոլովմանչեն ենթարկվում ղղականում Իտերը, լինեն երանքիրի անուն, թե անձի, օրինակ"կտոր, բեկոր,Հեկտոր ն

ոլ

ու

այլն:

ԱՀա

ՈՋ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Ոջ Հոլովման

են սակավաթիվ բառեր,ւյն Լլ ենթարկվում

նս

միայն անձի անուններ, այն է' քույր, կին,ընկեր, ինչպես ն այն բաբառերը, որոնց վերջինբաղաղրիչներնեն բույր, կին, ընկնր, ղադրյալ ղասընկեր ն այլն: օրինակ` մորաքույր,ւոիկին, ւտանւոիկին, ստանում են ոֆ Ոջ Հոլովման ենթարկվող բառերըսնեուսկանում են ն այդ ւլածպանում բոլորթօ Հոլովների մեջ:Այս բաՀոլովիչը ուերընույնպես ներզոյականՀոլով չունեն:

Ուղղ.»Հիմք Հիմբ վա(ն) Հիմք: վաքն) Տրակ.Հայց. Հիմք: 0 քաց. Հիմք (- վան)Հից

Սեռ.

«

-

-

»

Գործ,Հիմք(- վան)«ով -

ում

ներգ. Հիմք

-

-

Ուղղ.

Հիմք «0 Սեռ. Հիմք ոջ Տրակ.-նույն (բ) Հայց. (իրի) Հիմք ». (անմի) Հիմք ոջ(ը) Բաց. Հիմք ոջ ից Գործ, Հիմք ոջ չով Ներգ. (չունի) -

չ

-

Հ

Հ

-

Հ

Ժ

-

-

չ

օ

օրինակ՝ կին, քույր, ընկեր Ֆ կնոջ, քրոջ, ընկերոջ » կնոջ(ը), քր-ոջ(ը), ընկնրոջ(ը) » կին, քույր, ընկեր Ֆ» կն-ոջ(ը), քր-ոջ(ը), ընկերոֆ(ը) » կն-ոջ-ից, թր-ոջ-ից, ընկեր-ոչ-ից » կնոջով, ջր-ոջ-ով, ընկեր-ոջ-ով

81- կինբառի ընկնում Մանոթություն Հոզեակին

Հոլովումը):

2. Քույր բառի Հիմքի ուլ-ր Ծանոթություն -

մնում

սղվում է,

է քր Հիմքը:

Ծանոթություն3.

-

է Հ Հոլովման տակ(տե՛ս ն

ծ

եզակի թեքման ներում

Ոջ Հոլովմաներբեմն ենթարկվում են աներ, տալ

ն

նան

»

օր-ում, ամս-ում, բառը

Հեր-վա-նով

(չունի)

(մաշվան, մած-

չատ նման գրաբարյանՀոգնակիՀոլովմանը են այն բառերը ե բայց պակասավոր:Այս Հոլովման ենթարկվում ստանում են Հոգնակի ք վերմիայն Հոգնակի),որոնք ուղղականում ւոիկն(այ)ք կան(այ)ք, խվորությունը, օրինակ` մերոն-ք,վերինեն-ք, գերսովորաբար որ նանք, հնք, ոնք, ունք-ով վերջացող բառերը, ն Վեդունք անուն են Գողոնք, դաստանի (Բւսդընանք, Գրիգորենք,

պե) այլն մարդիկբառը:

օրինակ' մերոնք,Գոգոն-ք,մարդիկ

նղ.» Հիմքչք

կեռ, Հիմք

»

ց

»

Հիմք Տրակ.եյը.(իրի)» Հիմք

Հոլովումըժամանակ ցույց

բացառական) Հոլովներումընկնում է:

ամս-ով, օր-(վան)-ով,

8 Հոլովումըմաքուր

.

տվող բառերի Հոլովումն Լ, ժամանակիՀամարյա բոլոր անունները ենթարկվում են վա Հոլովման (օրինակ' ժամ, չաբաթ, ամիս, տարի, աչուն, ամառ, զիչեր, ցերեկ ն այլն): մեջ Այս Հոլովման առանձնաձատկությունն այն է, որ սեռականի ունի վա կամ վան Հոլովիչը,որը ներդոյականն գործիական(Հաճախ

»

Ց ՀՈԼՈՎՈՒՄ

-

ՎԱ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

օրինակ'օր, ամիս,Հերու » օր-վա՛(ն), ամս-վա(ն), Հերվա(ն) » օր-վա(ն), ամս-վա(ն), Հեր-վա(ն) » օր, ամիս,Հերու » օր-վան-ից, ամս-վան-ից, Հեր-վան-ից

կս Հոլովմանէ ենթարկվում նան մած մածով): կամ մաՀից, մածշվանով վանիլ,

սկեսուր

բառերը (աներոջ, տալոֆ,սկեսրոջկամ կեսրոջ):

Վա

վա Հոլովման պատկերը.

»

Ք

(անձի)Հիմք ց

հաց Հիմք ցիից Հ

»

-

ֆոձ, Հիմք ցլք» ով «

(չունի) ներգ.

աւտաքանա

ՇԸՇԸՀԿԿԿԸաե

մարդկան-ց Գոդոն-ց, մերոն-ց, մարդկան-ց Գոդոն-ը, մերոն-ց, Գոգոն-ք, դյուղացի-ք, մերոն-ք,

»

մարդիկ

Գոդոն-ց, դյուղացո-ց, մերոն-ց,

Ֆ» Ֆ

»

.

մարդկան-ց մերոն-ց-ից,զյուղացի-Ք-իՑ. Գոդոն-ց-ից,մարդկան-ց-ից, զյուղացի-Ք-ով: մերոն-ց-ով, մարդկան-ց-ով, Գոգոն-ց-ով,

ն:Հոլովում կազմություն բառր (մարդ բառի Շոգնակին)արտուղի Մարղիկ

ունի:

թ Կոխ

Մանոթություն.-

ԱԵԱ

9 82. ՋԵՎԱՑԻՆ

ար

գ ակպաանաեշաԿԵթաաաաա | տր ւս արատը ամայ Կռիվ: ատա

ՌԻ ԻՄԱՍՏԱՑԻՆ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ՈՒ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՀՈ.

Համապատասխան Հոլովական նջան | Փմին ապերացեւլու ան Հոլովման

Այս

տա

ու

ություն:

օւսնիսր

ինչպես աաաՀոլովումների ւս տարբնրությունեերը, ատկություններից, ւպայմանավորված

ւվորվու

ուղղակա

ոլո

քար-ի,կին » կն-ոֆ, օր 5 օր-վա ն այլն) կամ ուղղականի Հիմբի վերջեն սվոլվսելումիջոցով (զինի Հ գինու, մերոնք» մերոնցն նածնչյունը Հ Հոլովումների ւուսկ ընկնող բառերիկաք ձնով, մի քանիսրձնավորվում են միանգամայն ւայլ ա աուպաւտոասիուսն այլե): Հոլովումներից կա Եվ իրոք, ու Հոլովմանւուսկ ընկնում են այն կերպ'ոչ թե վերջավորություններ ստանալով, այլ ուղղակի Հիմքբի բառերը, են Հոլովումվերջավորվում ե-ով, անկալխ Այդոլես նեն ան, յան ն որ Հռլովումները (տուն» փոփոլսությամբ: նրանց են ե՛ տան, արյուն 5 արյան, Հայր 5 Հոր), որոնք սեռական Հոլովի Համար ենթարկվում առարկա,ն' անձ ւռեղ ցույց ակ, ւովող բառեր,ինչպես'աւզակի ներքինթեքման Հոլոչեն ւմւուսնում:Սրանք ոչմի վերջավորություն ա ապի ապու, են կամ տարի տարու, Գորի Գորուն այլն: Նույնը ծոլովման առանձնաՆերքին վումներ ներքին Հոլովումներ: կար լի Լ ասել ն ան, յան,Ց Հոլովումների Հոլովաձների մասին, որոնց դրսնորվումԼ միայն սեռական-տրական ենթարկվող Հատկությունը բառերըսովորաբար որոչվում են ղղականՀոլովի իրենց ձնով: մեջ, այս Հոլովումների մյուս Հոլովները ձնավորվում են Համապաչեն սակայն Այդպես որ, ոջ ն վա Հոլովու մները.սրանց տասիսանՀոլովական վերջավորությունների Հավելմամբ,որոնք ւոսկընկդրվումեն կա'մ ուղղական Հոլովի Հիմքի վրա (արյունարյուն-ից), ' անրությունը:Այսպես,օրինակ' կա՛մսեռականՀոլովի Հիմքի վրա (արյան-բ արյամ-բ): վա Հոլովման ր «աոա Ե են Ժ"Վ9 մուկ, դուոն այլ բառերիներքինՀոլովման Հատակությունը ժաման ակ ( ' Ծանոթություն.-Գառ, տալիս ւուսրի, միս, չարախ,օր, ժամ, աուսվուտ, կ այժմ մթազնված Է չնորչիվ այն Հանզամանքի,որ նրանք կորցրել են իրենց ն ցերեկ, գիչեր այլն), թեն ուղղական Հոլովիձնով վերջնածնչյունը (առն, մուկե, զուռն) ն այժմ մեղ թվում է, թե նրանք արտաքին իրարընավ նման չեն. որ ՀոլովՀա ման նում են իճար Հոլովման ոլո կարզով սեռականՀոլովում անվերջավորություն:Այղ, նեղ ընտանիքի բառերը են նման անդամների են, րանց

այղ

առ

պարզ

,

միմաստով: հաաաա ԱմոնԱԻ,ոՀոլովման

:

՛

աղու

-

-

-

ու

ան,խա ԱԻ ձեի, Հոլովի ուղղագան գախ մամանակ առել ազի են, անուններ

աան

նմանծա յը,

անուններ

այր,

"վ

վայր

ն

-"

ս

ցույց

Հայր միանդամայն բառերին մայր,եղբայր չ

Ի

|

մայր, եղբայր), ն

ամա

այղ

|

պատճառովէլ

բառեր չեն կարող ենթարկվել այս Հոբկվում են լայն ընտանիթի'զերդաստանի կլին, եր,տալ ն այլն), որոնք ուղղականիիրենց ձեով իանզա ւյն տարբերեն, բայց ունեն իմաստային ընդծանրություն։ Այստեղից Հետնում Լ, որ, ոջ ն վա Հոլովումներըիմաստային այլ

Աաաղք ԱԱ շիա մ" տ

ինչպեսեկատել է ։զրոֆ. Գր. Ղասիանցյանը, այնհռ Հոլովում, իր իմաստաբանական ժամանակի կարողլ կողմով, քույնիսկ ոո ողի անուններին ւալ ժամանակի իմասւոչ Այսպես, իմ որ

տտ

իման

լովման

րինի, ան,

Փանոթն Ա

այլ

է»

նախադասության մեջ Դիլիջանբառի ի «ողզործածված վա Հոլովման ձերմե ն անակումԼ ոչ ժամանա Դիլիջանի

որնել Հիմուն իմաստային

յան

ներ: ՞

«նա

Գե աո աշ

ն.

ց), ուստի '

ն ն

նեն

Ղա բյու

ե,պետքէ անվանվեն Հոլովու յինՀոլովում-

բանք

"

նրբ

(ի

"»

ո

արնաանՀԱԱ ն, միայն

ն

թվում

է:

(զառ

զառն

-

զառան,

լ

ԱԱ

մուկ,

Հոլովվելիս

վերջնա Հնչյունը(դառն,ուսումն -

ա

ստանու

ոլովու

սսնսոակւա

-

ուսում

ն

ուսումն

դուռ,

այլն) -

:

Աա

այլն

ն ապա ն ուսման

ուսում,

վորու

ուն:

-

,

սատարում

ա՛յլ

ու

հն իրենց կորցրա ոլովմա

րքի ենթարկվում այլն):

ենրջի

Հոլովումները,որպես կանոն, թԹեքարտաքին են, իսկ ի, ու, ոջ, վանց Հոլովումները ծոլովումներ ման են Հոլովումներ կամ' արտաբին Հոլովումներ: են Տ 63. ՈՐՈՇՑԱԼ ԵՎ ԱՆՈՐՈՇ ԱՌՈՒՄ.- Հոլովվողբառերըկարող Թե՛ որոչյալ,թե՛ անորոչւսռում: ունենալ ւովյալ առումն այնԼ, երբւովյալբառը ցույց է ւռալիսկա՛մ Որոչյալ

Այս։վիսով,ան, յան

ա

են: Հոլովումներ

ա

ն

որ

կա'մւովյալ ւռեսակիար առարկան ընդՀանրապես, տեսակի կոնկրետ միայն մե որը ծանոթ Լ լսոսողի առարկա, կ կաներ աարի րոնի

ինքն որ 4 բ Մյդով

ղեպքեր

բ

թար

(

որոչիչ Հոդ (ը Ն` «եույթ' մեջ ունեցող բառերը,սակայն,ոչ բոլոր Հոլովների Որոչյալ Հայեն Հողը. ուղղականի,տրականի որոչյալ պածպանում իրննց միչտ առկաԼ. այումւան

կամ ն):

առում

ն.

մեջ որոչյալ Հոդը (որոչյալ ցականի

սեռականի վրա

նա

չի երբեք

դեպքում)

գործիադրվում, իսկ բացառականի,

կանի ն ներգոյականի վրա դրվում է, սակայն, բարբառներում:8 Հոլովումը նան տրականում չեն ւպաշպանում որոչիչՀողը:

|

ն

ան

Մանոթություն.-Սովորարարորոչիչ Հող չեն բնղունում աստվածրառի եղակին ն մարդ,կին բառերի Հողնակին: ԱՀա

առման առման

բոլյալ

որոչյալ

երն ըստ պատկերն

Հոլովների.

հան

տարբերեր

թե իբրն անձի, այլ իբրն սոսկ գոյություն ունեցող որոչ առարկա,երնույթ։ Այղպիսի ղեպքում մի տեսակ վերացություն է Լ իրի առում: տեղիունենում, ն անձր ղիտվում է իբրն իր, ստանում որել իրի մասին արտա ծայտԴրան Հակառակ, լսոսողը Հաճավս ունննում այն ոչ միայն իբրն իր, այլ նրա մեջ դնում .տինկատիլ անձիորել Հատկանիչ, այդ իրը մտքով բարձրացնում,ՀասցնումԼ լ ե ունեցող ՐԸ ժամանակայաւ իսով, իրը արարածի, ցող արար զ իտակցություն յ ստանում առում: Լ վորապես անձի | այն Լ, որ Հայցաձեական տարբերությունն Անձին իրի առւան | ձեն է ընդուառում ունեցող բառը տրականի կանՀոլովի մեջ անձի նում, իսկ իրի առում ունեցող բառը ուղղականի: ունենում

միայն ուղղականում ճ

ոչ

|

ՃոլովումերիՆ

Ուղղական-վատանի-ն, զիրք-ը, Հայր-ը, մարդիկ

Լ

այս

ն -սպզաւոանու,գրքի, Հոր, Սե ռւսկան մւարղկանց

Տրական պատանու-ն, զրքի-ն,Հոր-ր,մւսրդկանց ), զիրք-ը:Հայր-ը,մարդիկ Հայցական(իրի) ւլատանիքն

:

-

-

(անձի)- սլատանու-ն, զրքի-ն, Հոր-ը, մարդկանց

»

միչտ:Երբեմնլսոսողը որել անձիմասինարտածայտվելիսնկատիէ

Բացառականպատանուց,գրքից, Հորից մարդկանցից

|

-

-վատանիով, գրքով, Հորով, մարդկանցով Գործիական (չունի), գրքում, (չունի), (չունի) Ներգոյական

ԱՀա այդ

պատկերը.

-

Անորոչառումն, այն |, երը տվյալ բառը

ցույց

Լ

մուսլիս,

Ուղղական Հայր(ը), վարդ(բ), կով(ը)

|

ւովյալ տե-

-

Տրականճորը, վարզիւ ն, կովի(ն)

ուսկիաուսրկան, բայց աուսնց մասնավորաւլես նչելու նույնւոեսակի

կամ այն անչատ առարկան:Այդպիսիդեպքում բառը է առանց որոչիչ Հոդ ստանալու: այս

Տ 64.

-

Հայցական (իրի)

Հոլովում

»

'

|

ԱՌՈՒՄ.-Ասձի ն իրի առումը, որի մասինբավականին խոսելենք Հայցական Հոլովիկապակցությամբ, դրսնորվումէ Հատկաւզես Հայցական Հոլովիմեջ: է Անձին երի առումը, բացի Հոլովականիմաստից ւսրւուս Հայտում նան

ԱՆՋԻ ԵՎ ԻՐԻ

լ

,

ւ

վա

չ

կամ իսկ իր ասելով ճՃասկանումենք ինքնազիտակցում Հաղոր, արմեն կցությու չունեցող արարածներ, իրեր, երեույթներ: էակներ,

զ

-

Հայր(ը), վարդ(բ7,կովոբ) Հորը, վարդի՛ն),

կովին) որոչյալ

ն

թե՛անո-

րոչ առում:

ՍԽԱնձիսնուն, Ես

Նա

2)

'

անձիառում, որոչյալ

եմիռընկերոջը,

«հրումմ եմ

Դու դտար

իմ մյքորը.

քո

ւռեսավիմ աչակերտինչ

Անձիանուն, իրի առում, Ամեն

որոչյալ

ծնողը:

մարդ ունի յուր

է իրւռերը կննդանին ճանաչում ՝

:

'

՛

,

(անձի)

Անձին իրի առումները կարող են ունենալ թն՛

ւո

իրագանության աիաին ամոգ Հ

-

0րինակներ'

իմաստային լրացուցիչ երանգ,որն արդեն ոչ թն բառի պաչտոնի կամ ֆունկցիայի Հլ. Լ կապված, Լ լշոսողի վերաայլ դրսնորում Սա մի մոմենտ դեպի աոռւսրկան: բերմունքը անձնական սուբյեկտիվ, Լ, դերաղանցաւղես | որը բոլորովին չի ւվայմանավորՀոգեբանական, վաճ անձի կամ իրի առում ստացող իրոք,օբյեկտիվ առարկայով: մեջ առարկաները դգոյություն ունեն կամ իրըն անձ ր Ե Հովիվ,պրոֆեսոր), կամ իբրն իր (օրինակ Փ վարղ, բջիջ): Վ Լ, որ լեզվի մեջ Լլ անձրպիտիարտացոլվիիբբնանձ, ասկանալի րն իակիրը իրբն իր: Եվ իրականումայդպես էլ Լ սովորաբար,բայց ոէ կաաարաաարարաաարաարաեիլը Անձ նկատի ունենք ինքնազիտակցում ասելով կամ զիտակցու թյունունեցող `

-

-

իր ընկերը կորցընցն այլն": Անձիանուն, իրի առում, անորոչ Ես Հայր եմ կորցրել բժիչկ կանչեց. մ նք: ֆ ուք ե րեխա սիրու Նա

Յ)

Խա

՛

առումով իրի որոչյալ մասամբ չինում է ունենալ բայի խնղիր:

Անձի

անունն

չատ

ն. Հաղվադեպէ զործածվում

մեծ

Անձի անուն, անձի առում, անորոչ Նա սիրեց ուսանողի. կանչնցի մի բժչկի. Ոչ մի երեխայի տանը չգտա: իրի անուն, իրի առում, որոչյալ

4)

5)

Ես

Նա

թիվն ունիյուր Հատուկ Հոդնակի ձեր' Հոգնակիի վերջավորությունը, որբ դրվում է անվան վերջից, օրինակ"քար-եր, պատ-եր, աչակերտ-ներ, երնանցի-ջք,մարդ-իկչ Հոդնակի թվի վերջավորություններնեն' -եր, -ներ, -ք, -իկ: եր վերջավորությունը դրվում է բոլոր միավանկ բառերի վրոո, օրինակ'լար-եր, փոս-եր, մեծ-եր, լավ-եր, մեկ-եր, վեց-եր ն այլն: Ներվերջավորությունը ղրվումէ բոլոր բավմավանկբառերի վրա, օդաչու-ներ, սածշօրինակ'քաղաք-ներ, դպրոց-ներ, դասակխոս-ներ, մանապաՀ-ներ, ոդնորված-ներ, աչխույժ-ներ, երկու-ներ ն այլն: բաղադրված բառերից նրանք,որոնց վերջին բաԲաղզմավանկ Լ, կարող են ոսւռանալը թե՛ -եր,Թե՛ -ներ: ղադրիչ արմատը միավանկ երբվերջին (միավանկ) բաղադրիչըիր Հիմնականիմաստր պած| պանումէ նան բաղաղրության բամեջ,ւսյս դեքում ամրողջ | ղաղրյալնստանում Լ իր վերջինբաղադրիչիՀոգնակիի վերջավորու| այսինքն' -եր, օրինակ'ւոուն-ւտներ, վերնատուն-վերնատներ թյունը, | գիրք-զրթեր,դասագիրք-դասադրթեր,պատ-պատեր,միջնապատ-

զրա. վարդը

կովը մորթեց.

|

Դուքմայիսի մեկըդիմավորեցիք նվաճումներով: իրի անուն, անձի առում, որոչյալ

ծ)

Սոխակը իր վարդին զավ.

իր կովին Գյուղացին բուժեց. Դութմայիսի մեկին ղիմավորեցիք նվաճումներով: իրիւսնուն, իրի առում, անորոչ

7)

Ես

վարդ դտա. կով մորթեց. Դուք մայիսիմեկ չեք դիմավորել: իրի անուն, անձի առում, անորոչ1 Սոխակըամեն վարդիչի սիրի. ոչ մի կովի չե մորթի. Գյուղացին Նա

8)

չոյում Արնեը

ֆ 66, ԹիվՎ.-

է

|

|

յուրաքանչյուր Թիի, ւռերնին այլն:

|

բառ Հոլովի Հեւո Յուրաքանչյուր

ունեմիաժամանակ Թիվը,այյսինքն'ընդչանուրկերպով ցույը Լ ւոալիս | առարկայի թանակը երկու Հիմնականարտածայտությամը' մեկ ն Ը այսմ Լլ անունն ունենում Լ սրբեր թիվ" հզակի | ն Հողնակի: Անվան եզակի Թիվը ցույց Լ ւոալիս առարկան իբրե առարկա ընդՀանուրկերպով ն, դրա Հետ միասին, իբրն այդ առարկայիննրկայացուցիչկամ նմուչ, մեկ Հատ առարկան մասնավոր կերպով: Այսպես, երբ ւսում օրինակ, ենք ւոուն ենք ւոուն, Հասկանում աուսրկան իրն այդպիսին,բոլոր տներն ընդՀանուր | բնդչանրապես, մասկերպովե միաժամանակ այս կամ այն տունը, մեկ Հատ տուն' նավորկերպով: ԱնվանՀոգնակիթիվը ցույց Լ տալիս մեկից ավելի առարկաննր' դարձյալ ընդՀանուր կերպով,այն չափով, որ չափով չի նչում, ե չի կարող նչել,առարկայի կոնկրեւո որպիսին| թիվը,այն Լ' քանակը, կարողլ Իրիանուն անձի անորոլ առումով Շաղվաղեպլինում: նում

Լ ուր

միջնապատեր:

|

մեկից ավելի: ոտ

|

հսկ երբ վերջին միավանկբաղադրիչնիր Հիմնականիմաստը չի ամայլ միայն իր նյութականիմաստնէ ավելացնում պածպանում,

բողջ բաղադրյալին, կարող է ունենալ նան այլ Հիմնական որը ղիտվում է իբրն բազբառը այսպիսի ղեպքում բաղադրյալ իմասւո, ն ստանում -ներ է բազմավանկ բառերի բառ մավանկ ինքնուրույն օրինակ' զիր-գրեր, վերջավորությունը. ը: ւտուն-՛ոներ,վերնատու -վեր պատմագիր-պատմագիրներ,

բայց'

,

,

/

արտածայտվել միայն թվական անունով:

է

| |

մարդարտածատմեծատուն-մեծատուններ, Հատ-Հատեր,

մարզարւոածատեր, բայց' Փարձատ-քարձատներ, Բոշ հայրեր,

մակբայ, դերբայ-մակբայներ, դերբայներ,ձայն-ձայներ, ոնա երկձայն-կիսաձայններ, ոտնաձայներ, բայց' կիսաձայն,բաղաձայն, -

ն այլն: բաղաձայններ, երկձայններ

Ք

ւ

կազ" է վերջա մ ո ձայնավորով ն

մ

ՀոդնակիԼ վերջավորությամբ

Լ

ի

ն

նի» նակ: ,

որո

օր զակին սովորաքար ի Լ որ Ն. Կնիք, ոսկի-ոսկիր, ինչպես ց Հոլովման,ենթարկվող Գրիեն անեզական,օրինակ" եզակի չունեն ն կոչվում ն գորենք, Արմենենք այլն:

6`

,

ՀիոապիրՀեռագրեր Բազ"

,

յզորաքար

թե որ ԱյսՔ վերջավորությունը, «զիր արի գրաբարի

առանդորդաբարպածպանվումէ, մ

Լ,

բայց

այլնս «յլ

ե

մենասովո-

ն

րականվերջավորությունն Լր, աչլսարչաբարի չ

բառերից, `

բ

առանց Հոգնակի

մ տալու, իմաստ

այլն:

օրինակ' բերք, զովք, տարերք, տեղիք, մուտք, ելք ն

Ք-ն խորա Փրինաղից Աչխարճաքազրում, կամ րայարմատիցզղական իմաստ ունի զրո վերջավորության կամ | Լ նրնում,

վերո

Համար, մյուսը" մեկն առարկայիՀոդնակիության վորություն, Այս օրինակսրո-ն-երը: սրտ-ն-եր-ղ, օրինակսրտ-ն-եր-ս, ցականի, սրոէ (Հոդնակի' սրտ բունը) ներիմեջ բառիՀիմբն (միաժամանակ ատա-

'

այդ

նչանն լ, ա-ն, դ-ն արտ-իՀողնակիության ըր վերջավորությունը ե Հողն ե Հիմ. ն Հոգնակի վերջավողորություն: դոյականացնող կազմելու' ըն ստացական Հողն են, իսկ Հիմթի միան, նչանն Լ: Հողնակիության միայնմ մարդ բառը ակազժում՝ աղմում աՆ րությանմիջն ընկնող ն-ն ստացականի ն մարմ աղաղբյալները, որոնք կազմվածեն դիզ, ինչես կրտներս,սրտներղ, սրտներըբաոնրի մեջ կա Հոգնակիության ԱԱ օրի ակ տղամարդ, կիսամարդ-ւողամարդիկ, երկունչան Լ երկու իմաստ.մեկը' ո-ի,դ-ի, Ը-ի Հոդնակիության Հոգնակիությունը, ւււ «Մէ (-ն-), որը տալիսէ իմ,Քո, նրա իմաստի նչանը նչանը Հոգնակիության մյուսը՝ սրտ-ի այսինքն`մեր, ձեր, նրանց, Հոլովման ժամանակ բառերը Հաճախ Տ 66. ՀՈԴԵՐ ԵՎ ԴԵՄՔ.այսինքն՝ են նան ււուսնում (-եր), որը ւուսլիս է սիրտ իմաստի Հոդնակիությունը, ձնույքեն ո՛չ Հոդեր:Հող կոչվում են բառափոխական նչանակում անսրտեր:Հետնանքն այն Լ լինում, որ այս բառերը ները, որոնք րառի իմաստը մասնավորեցնումեն նույն տեսակի այլն՛մերսրերը, ձեր նոս սրտները, ջո սրւոերը, իմ սրտերը, միայն Հատ առարկաների չուրջը: նրանց սրտերը: սրտերը, Մեր Հոդերն են ս, ղ, նն ը: ւրտածայտոՀոգնակիությունը Արեմւտա ծայլեզվում ստացականի Ս Հոդը ըասոինտալիս է առաջին ղեմբի կամ առաջին դեմքին սրտերնին), սրտերնիզ, (սրտերնիս, վում Լ նիս,նիդ,նին նչաններով պլատկանելուկամ մոտ լինելու իմաստ. օրինակի̀նքս ես, դիրքս նչն ձներ (սրտերներոայլ ունենք իսկ մի չարք բարբառներում | ինձ Հեւո ն այլն: ինձ մուռ, Հեւոս իմ գիրքը, մուոս ն. այլն): սրտերներա | Դ Հողը բառին տալիս Լ երկրորդ դեմթի կամ երկրորդ դեմքն

Աուարդիկ

րլ

|

փոր ի Ար

ն

.

|

|

-

-

-

-

ինքդ ւլաւկանելուկամ մոտ լինելու իմաստ,օրինակ'

|

գիրքդ

է այս, ՑուցականՇոդըարտածայտում

այղ,

այն դերանուններ

կաճ երրորդ դեմքի իաստը' մատնացույց անելով առաջին,երկրորդ գիրքը, մուռդ քեզ մուռ, Հեւող քեղ Հետ ն յլն: օրերս ւռեղի մուռ մոտ գտնվելը ն կամ ժամանակով լինելը,օրինակ՝ Ն նըՀողերը բառին տալիս են երրորդ ղեմքի, երրորդ դեմջին մրցություն(օրերս այո օրերը): ունեցավՀետաքրքրական Հոպատկանելու կամ մուռ լինելուիմաստ,ինչպեսն որոչյալ ւսռում. նույնո, Ֆե ննըր գային Հոդ պիտիՀանդես ցուցական | են մուոն իբբն. կ ամ նա, մուտ, նրա Հ եւոր ինքը կամ ինքն օրինակ՝ մուորկամ նրանքսովորարարզիտակցվում դերը, ս ակայն աշչլսարչարարում Հետն են Հետ, | նրա գիրքը, պատանին տվյալ, որոչ զիրքը, "զատանին Հող ն չատ Հաղվադեպ դործածիբրնստազական կամ դիմորոչ ն այլն: ծՀասւոււոուն, որոչ դեսլթերում, վումիբրն ցուցական,բացիո-ից, որը Հոդերըկատարում են չորս տարբեր պաչտոններն րստ այդմէլ ունի: իմասւո վերեր բերել ենք,ցուցական ն են տալիս որոչակի կոչվում են որոչիչ (կամ որոչող), դիմորոչ, ստացական ցուցական: ինչպես որոնք ցույց են ններ Հողերը, Շոդ նակ՝ են ն Որոչիչ օրինակ հրըն ստացականՀող Հանղես զալիս, նույն ս, դ ննր Հոդերը.| առարկանընդՀանրապես, տեսակի տվյալ առարկա կամ Հնտա, ո-ն | դն առաջին զնմբի Համար (զիրթս, զրթերս, մոտս, դրադարան(» որոչակիմի գիրք), դիրքը լավ ց տարա ը-ն | զիրքը երկրորդղեմբի Համար (զիրթդ, գրքերդ, մուող, Հեդ) ն ն-ն դիրքը), կասոուն է (» առշասարակ բարեկամն սրտները| վագույն երրորդղեմքի Համար (մուոր,Հեւոը, ւուսկը,մուոները, վրան,

ջո

-

դու,

-

|

»

-

Հ

լ

-

-

-

»

|

|

լ

Կն

ու

է: կատուն կենդանի բնւուսնի ունեն.իմաստարի,րություն ն նը Հողերը միայն գործածության Ստացական Հողը սովորարարեզակի իմաստ ունի ն փոխարինում չունեն: տիտարբերություն նրանք բոլորովին Լ, ինչպես արդեն ասել ենք, իմ, քո ն նրա դերանուններին: Երբ, երբ նրանք | Ն-ն իրբն կանոն դրվումԼ բառերիվրա ւյն դեպքում, Հոգնակի կայն, Հարկավոր Լ լինում ստացական Հողը զործածել -ն, ւպատանու-ն պատանի օրինակ" ձայնավորովեն վերջանում, ես ւվիտի Հ ոգըստ որում, ն ւռարկան այդպիսի | դեսլքերում այլն: իմաստով, է Հոգնակիության նակիլինի, բառն ստանում երկուվերջա- | տղա-ն, Սուրենի-ն, մաթեմատիկա-ն ն

այլն):

ա-

լ

բաղաձայնով վերջացող բառերի վրա, յարո դրվում: ո իրր րինակ՝ զիբթ-ր, գրթեր-ը, փողոցներ-ր,իմ-ը, 4եր-ր այլն: է

ի

Ս

'

ն

(ես, Լ առաջին ղեմբիիմաստ տալիս Հողը բառերին դիմորոչ

մենք), Ի օրինակ" Սակայն խոսքի մնչ, երբ ն կամ ը Հոդ ունեցող բառերը ա| ես' դերազանցիկա կօգնեմնրան. ւպակցվում են այլ բառերի Հետ, ւրչուսսանության ղյուրության ե սովոր ենք. չոդին երնանցիներա ւպզաՀչանջի Համաձայն,Հաճավս ւռեղի Լ իարեչնչունության կանոնիլսախոոումն բաղաձայնիցՀետո արտասանվում վերոշիչյալ վաճառատուն. երկուսսգնացինք Էէ (ու գրվում) ոչ Սն ը, այլ ն: Այդ լինում Լ այն ղեպսովորարար ենք: մարդիկ լշիղալխ 0դաչուներս երում, երբ Հաջորդբառնսկսվում է ձայնավորովկամ զր, զգ, սթ, Դ դիմորոչ Հոդր բառերինտալիս Լ երկրորդ դեմքի (դու, դուք) սփ, չպ, չտ Հնչյունական կապակցություններով, | քանի են ձայնավորսկիզբով (ըբզբ,ըզգ, ըսի, իմաստ, օրինակ' սկ, ։ (նե | գրելու) զիրքը ընկավ, զիրքը Ռու՝ ետք է օգնեսնրան. դերազանցիկդ ' այլն, ենք'զիրք նրնկավ,զիրք նրստացվեց, իկ ւ չոզի սովոր եք երնանցիներդ գրում ննթ' զիրթն ընկավ, զիրքն ստացվեց: Այս 4նեովնախորդբառի Քնածներդարթացաթ. ն բաղաձայնը միանումԼ Հաջորդբառիձայնավորինն երկու բառերն Երկուսդզնացիք վաճառատուն. արտասանվում են միաձույլ: ը Հողն իրեն ՀաջորդողձայՍակայն մարդիկեջ: 0դաչուներդ|լսիզախ նավորի ն-ի փոխելը ւպղատճառով լեզվի մեջ ունի որոչ սածկենդանի բոլոր բառերի ման` Ն կամ Հողը դրվում Լ մնացածբոլոր դեպլթնրում, կապված նախադասության տրամաբանականչեչտի Հետ, նան առանց ս կամ իմաստունեն նա վրւս,որոնք ինքնին երրորդ ղեմքի մինչդեո ձեական վեր Լ ածվել դոգմայի: Այսոր դեմք ինքնին պես, օրինակ' երբ ասում դ Հողի:Բացառությունկազմումէ ինքը դերանունը, ենք գրթերը ընկան, այստեղ զրքերըն Հողերի ն ն կամ ը դիմորոչ չունի ն դեմք է ստանում միայն ս, դ բառերիմեջ կա մի փոքրիկ իբրե Հետնանք այն րանի, որ զրթերը միջոցով (ինքթ-ս»ես,ինթ-դշղու, ինք-ն կամինք-ը»նա): չեչտ Լ կրում ընկան ն ոչ Սն մատիւոները) ն չի կարողմիաձուլվել Հաջորդ է զալիսանորոչ Հողի իմաս.իսկ երբ ւսսում ենք դրքերնընկան, մի թվականըՀանղես այսւոեղ տրամաբանական Ծանոթություն.-Հայերենում «Մի մարղ մի օր այդպիսին: իրրե ճանաչվի չեչտբ զրքերը բառի վրա ղնելը դժվարանում Լ, ե նա անցնում1 տովե քերականությանմեջ նա պետք է հ մեջ երեք անզամ միրան ասաց» նախաղասության Հաջորդբառին (գրքերն ընկան ն ոչ քն թափվեցին): ո ր"լորովին էլ ճեկ թվականիիմատտչունի: Այսպիսիդեպքերումկենդանիխոսքըչատ ավելի լավ ուղեցուցՆ, լչ-որ մի օր, ինչ-որբան:Մի-նւլեւտքէ Համար քան ձնւսկան որի ֆրմերը ւովլամար քերականությունը, ջանասիրոււ թյամր նջում են աչակերտների չվ ղրած ը-երը ձայնավորներիցառաչ կկոչվում բա Հարադրյալ բ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ.ն

Լ

ՐԱԴՐՑԱԼՆԵՐԻ

ՀԱՐԱ : դարձնում չատ Հաճավս 67. սովորաբար լոոսքի խալվտելով ւսչակերտի կենդանի որոն են այն որոց Է աղադր իչնեթը է. բառերը, Հ յն բաղադրյալ տրամաբանական չեչտը: «խոզ նն գծիկով, նն գրվում կամ միանում Ը-ի ն Ն-ի գործածությունը, անջատ Հաջորդբառի ներդաչնակելըպետք ցեր կ, գրել տեղ, գիչեր եր, տուն նիստ աղատ թողնել' վստածել ով կենդան գիչեր, կաց, օր ղանի խոսքի առողջ տրամաբա ն այլն: նությանը: կարդալ են իբրն մեկ կարը լ սովորաբար Հոլովվում պետք Հոդերի իմաստին, անդրադառնալով Հարւսդրյալները իա որոչ Հողերըսովորաբար բասինքնՀոլովվում Լ միայն վերջին բաղադրիչը, վերջին դեմք չունեցող բառերին Վ Րջինբ լիներ կպած եթն ն թվական այլն) տալիս են ղեմքի իմաստ,մի ճիչտ այնպես, ղադրիչըչի Հոլովվում յ ռը յու ատկանիչ չէ այդ բառերի Համարն ժամանակավոր ղադրիչին: բնույթԼ կրում նրանց 9: մլն ո

«էագր ատ կրաԲ ժանվում

ւենեում

արթնացանք. Քնածներս

ս

«ր քխանավ աանլու ատացվն

,

րս

ասում

բնկան

ՊՐՔորր բասի

ը

թնրականությամը

դադար (Հորանջ),

ենթական տրամարանական

թ

.

աո ուլեր Հո կմել-ր' թվակա

Արար

ռ

Լ

"

-

անգամ կարան

որ (գոյական " ասական, չ

ու

ու

ու

ու

րեկ, են

ի

|

աի աջին -

"

Շոլովմանպատկերը ՃՇարադըյալների

ԱՀա

Ուղղ.

Սեռ. Տրակ. Հայց.

Հայց. Բաց.

Գործ. Ներգ.

Աղ

ու

Աղ

ու

Հաց(ը)

գրել-կարղալ(ր) Հաց-ի

գրել-կարդալ-ու

Ա. Անձնական դերանունների Ճճոլովում

Եզակի

զիչեր (ը), մայր ն աղչիկ(ը) օր գիչեր-վա մայր աղջկ-ա (մոր աղջկա) օր զիչեր-վա-(ն) մայր աղջկ-ա(ն) օր

ու

Ուղղ. Ես,

նա, ինքը դու, իմ, Քո, նրա, իր (յուր) Տրակ.ինձ, թեզ, նրան, իրեն Հայց. ինձ, քեզ, նրան, իրեն

ու

կեռ.

ու

ու

Աղ

ու

Հաց-ի(ն)

ու

գրել-կարդալ-ու(ն) (իրի) Աղ Հաց(ը) գրել-կարդալ(ը) (անձի) Աղ

ու

ու

Հաց-ից

զրել-կարղալ-ուց

Ազու

Հացով

գրել-կարդալ-ով Աղ

ու

ծաց-ում

գրել-կարդալ-ում

Երբ Հարադրյալն անձի

անուն

Լ

ն

ու

ու

Հաց-ի(ն)

օր

մայր

նրանով,իրենով

զիչեր-վա(ն)

ու

ու

աղջկ-ա(ն)

գիչեր(վան)-ից մայր աղջկ-ան-ից (մոր աղջկ-ան-ից) օր

ու

օր

գիչեր-ով

ու

մայր (մոր

ու

ու

աղջկ-ան-ով

աղջկ-ան-ով)

ի

դիչեր(վան)-ում (չունի)

օր

ու

անձի առում

Մանոթություն

րնաամ,

2Անձնական դերանունների բազառական, զործիական ն Ծանոթություն Հոլովներիերկուձենր ունեն (ինձնից ն ինձանից,ինձնում ն ինձանում, ներգոյական

ն Քեղնից է առանց քեղանից,մեղնից ն մեղանիցն այլն), որոնցիցավելի սովորականն

Բ. Ցուցական Հոլովում դերանունների

Ուղղ.Սա, դա, նեռ,

սրա,

դրս,

նա

նրւս

սրան, դրան, նրան Տրակ.

Հայց. այց. ( (անձի)սրան, ղրան, նրան

(րի)

Հայցական Հոլովների մեջ. բացառական, գործիականն ներգոյական են Հոլովները ձնից" կազմվում ւորականի ի Հոլովման ծամապատասլուսն սւուսնալով վերջավորությունները:|

մեղնով, ձեզնով,

նրանցով,իրենցով մեզեում, ձեղնում, նրանցում,իրենցում:

1.- Անձեականղերանուններնիրի առում են փոխանուն Հանղես զալիս, այս ղեպքում նրանքենթարկվում են ի Հոլովմա եսին,եսր, եսից, եսով, եսում ն այլն): եսի,

ունի,Հնարավոր

ԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎՈՒՄ.-Անձնական,ցուցական,փո-

ն

այս կամ այն Հարադրյալների վերջին բաղաղրիչը:

նրանցից, իրենցից

ա-ի4եր:

ն խադարձ ունեն ստացական դերանուններն Հոլովման յուրաՀատուկ ձնավորում, որը կոչվումԼ դերանվանական Հոլովում: Դերանվանական Հոլովման առանձնաչատկությունը ծանդես Լ դալիս

նրանում, իրենում

մենք, դութ, նրանք,իրենք մեր, ձեր, նրանց, իրենց մեզ, եզ, նրանց,իրենց մեզ, ձեղ, նրանց,իրենց մեզնից,ձեղնից,

ու

ու

սեռւսկան, որական

Ներգ.ինձնում,ֆեզնում,

ու

որ առաջին տարբերությամբ, բաղադրիչը բոլորթեք Հոլովներիմեջ է Հանդեսգալիսմիայն սեուսկանի ձնով,ինչպես ւսյդ երնումԼ մայր աղջիկՀարադրյալի Հոլովումից:

8 68.

Բաց.ինձնից, Քեղնից,

իրենից նրւսնից, Գործ.ինձնով, ֆեղնով,

դիչեր-(ը) մւայր աղջիկ(ը) օր

դրել-կարղալ-ու(ն)

Աղ

"

ու

ու

Հոդեակի

|

'

|

դա,

հա

նրանց դրանց, սրանց, դրանց, նրան նրանց

նց, ղրանց, սրանց,

սրանք,դրանք,նրանք

քաց, սրանից,դրանից,նրանից սրանցից,ղրանցից,նրանցից նրանցով դրանցով, Գործ, սրանով, դրանով,նրչսնով սրանցով,

Նեբգ.

նում սրանում, դրանում, նրանու

սրանցում, դր դրանցում,

արանցում ր

շպատկառտաաատաւյյյյյն աա ականա

11յա, ղա

Հոլովման ենթարկվելը սովորաբար որոչումԷ

սա,

նրանք ղրանք, սրանք, նրանց դրանց, սրանց,

դերանուններըցուցականկոչելը այնքանէլ ճիչտչէ. են: ղապես երրորղղեմքի անձնականդերանուններ ն նա

տ

չէ.

արղրան պար ղրանք

3 69. փոլանունները, Բոլոր

ՀՈԼՈՎՈՒՄ.ՓՈԽԱՆՎԱՆԱԿԱՆ

ր թանն աար աթ Հարվաւ | թվում դերանուններնփոխանունսեռականները, ւփոխանուն

նույնն են, ինչ ո" Ցուցական դերանուններից նա ն ն (նո, երբորդ զեմբի անձնական Ծանոթություն 2.- Այս, այդ, այն ցուցական ղերանուններըչեն Հոլովվում, իսկ երր են աա, ղա, նա Հարկավոր է լինում երանց թեք Հոլովներրզործածել, օզտազործվում նան Հոզնակի: ձներ: Այս, այդ, այն չունեն ղերանուններիՀամապատասխան

Ծանոթություն

1Լ-

ո

այդ

ո

նան

|

են անորոչ դերբայ փոլսանունից,ենթարկվում ի Հոլովման: բացի են Հանդես գալ ն Հոլովվել կարող Հիչենք,որ իբն փոլսանուն բոլորխոսքի մասերը. այդ դեպքումնրանք սովորաբար որոչյալ ն առում են ունենում որոչիչՀող ընդունում: փոխանուն փոխանունածական(կարմիրը), մեկական Հոլովենք սնփոլսանուն (եսը), դ երանուն (Սուրենինը), փոլխանուն աեռական ե | ռական դերանուն(թոնը), փոլանունանորոչդերբայ(գնալը) չաղկապ (ե-ր): փոխանուն

Շոլովում դերանունների Գ. Փոխադարձ

(չունի)

Ուղղ.իրար, (չունի), Սեռ.

միմյանց, մեկմեկու

մեկմեկու

Տրակ. իրար, միմյանց, Հայց. իրար, միմյանց,

Է

մեկմեկի

կամ

մեկմեկի

»

մեկմեկու

»

մեկմեկուց միմյանցից, Բաց. իրարից.

Ներգ. (չունի),

»

մեկմեկի

|

մեկմեկով

|

:

(չունի)

(չունի),

(չունի),

`

մեկմեկից

»

Գործ. իրարով, միմյանցով, մեկմեկով

ղղական ներզոեն յական Հոլով չունեն. չատ Հաղվաղեպ ն այն էլ բանավոր խոսքի մեջ զործածվում են ն ե րանք օրինակ ի՞նչ զտել ներզոյականները, մեկմեկում իրաբում,միմկանքցում Փոխաղարձղերանուններըեղակի թիվ Ծանոթություն, -

ն

ու

|

ՀարցականդերանուններիՇոլովում

բ ի՞ (ն), ի չի րակ. որի՞ն Հայց.(անձի) ո՞ւմ, ինչի՞(ն), որի՞ն (իբի) ո՞վ. ի՞նչ(ը), ո՞րը)

ւմ

բ:

ո

որե՞ց խեչի՞ջ,

Ն Գործ որո՞վ . Իինչո՞ւմ, խչո՞վ, Ն. լ"(չունի), որո՞ւմ "

|

"`

Հողնակի

Ուղղ. Ռ՞վ, ի՞նչ(ր) Սեռ. ո՞ւմ ինի՞, Տ ո՞ւմ, մ

ըգ.

|

ինչե՞ր(ը), որո՞նք ինչե՞ չ րի, որո՞նց ինչերի՞(ն), որո՞նց ինչերի՞(ն), որո՞նց ինչե՞ր(բ), որո՞նք ինչերի՞ց, որոնցի՞ց

լ

|

| `

|

ինչերո՞վ,որոնցո՞վ ինչերո՞ւմ,որոնցո՞ւմ

Ծանոթություն 1- Թ"վ Հարցականղերանունբ Հոզնակիում չի Հոլովվումն փո-

է որոնքդերանվան Հոլով կ ն ձեն րով: խարինվում է ովքե՞ր, մ: որը չատ Քիչ է զորձածվու ղղականն ակա

են

չ

Ո՞ վ

ղերանվան

Հո զ

նակի

,

Ա

Մուր

"էր

Ծանոթություն3.-

անո» ՛

թ

ն (որոչյաւլ, անորոչ ժխտական):

|

|

|

Հարցական ղերանունները ենթարկվում հղակիում,թե՛ Հոզեակիում: Հոլովմանհն ենթարկվում հան մնացած րոլոր ղերանունները բոլոր

են

Սուրենինի, եսի

Սուրենինին,եսին,

|

|

ե-ր

քոնի, գնալու, ե-ի .քոնին, գնալուն,ե-ին

(իրի) կարմիրը, Սուրենինը, եսը, ջոնը, ղնալը,ե-ր Հայց. (անգի)կւսրմրին,Սուրենինին,եսին, ֆոնին,(չունի)

Քաց.կարմրից,

իրարում:

Եզակի

ֆոնը, գնալը,

Սուրենինը, եսը,

Ողղ.Կարմիրը, կեռ. կարմրի, Տրակ. կարմրին, )

ու

Է

Ա.

ու

Սուրենինից.

եսից.

քոնից. գնալուց, ե-ից

ե-ով Սուրենինով,եսով, քոնով,դնալով, եսում, քոնում,դգնալում, ն-ում ներդ.կարմրում, Սուրենինում, է կերպովենթարկվում Հողնակիննս կանոնավոր Փոխանունների ե այլն: կարմիրեերից փճղովման(կարմիրները,կարմիրների,

Գործ, կարմրով,

ի

ճիչտ

ի

զործա-

թյուն

չունի Ծանոթություն, Փոխանունանորոչ ղերրայր Հոզնակի « Հոզ ակիությունը ղերրայի թե ոչ ն սրանք են ւ

-.

ոզնա

ունի:

է,

ծական գնալները, զալները այլն, բայց նչաղալները' Գնալները, Հոզնակիությունը: ցույց տվող 4ներ են, այլ սւուսցականի մեր մեր զնալը, ն դալներս՝ նակումհն նրանց գնայր, նրանց զալր,ինչպեսզնալներս, այս ստաղ երրայի Փոխանուն գալը, իսկ զնալներղ, զալներղ' ձեր զնալր, ձեր զալր: ցականՀողնակին չի Հոլովվում:

Հայոց լեզՎի ՀՈԼՈՎԱՏԵՎԵՐ.--ժամանակակից ՔԱՐԱՑԱԾ որոնք սովորամի չարք Հոլովաձներ, մեջկան դրաբարից մնացած ն իբրե կապ ենքդործածում, կամ բար կամ իբրն ածական,մակբայ

գիտակցման: իմաստի առանց նրանցՀոլովական ԱՀա այդպիսի քարացածՀոլովաձներ. ե ւ

4ա

կցվում

են գործածվում

վրացհ են: սեռականներն Հոգնակի իբընածական, տ սրանքզրարարյան այնուամել

:

2.

ՀաՀալոց,ռուսաց,

լ

«յս

բանիվ,այսուա չնորՇիվ, Հազիվ,դիտմամբ,

նայնիվ, այսու,

Ն ԻՆ,

մենայնիվ, ի

դործիա ն այլն դրաբարի այնու Շանդերձ »

-

18-74

ը,

ւսյն

կննաակա

4.

թյուն, ի կատարումն կանի ձներն են:

ն

այսմըոտ

Ըստ

5.

՛

ՍուՀորից, կանչվել( մարդուց, Սուրենին), նարդ» օգնական, ն Քայլել. կանչել նան կողմից,Սուրենիկողմից)

օրենս(օրենսդիր,օրենսգետ ), կենս(կեն Հ Հայցականձներն նն: դիտություն, ի ստոնօրինուի կամյ նախղրով Հայցաղրաբարյան

" Խր» սարն Հօղուտ, տրաանկա ի ւԻ"ըի Յ.Ծ

՞

՛

րենից,Հաճալս

գուս

այլն ն

նստել(ոչ ոքից

է:

կանիձներն են:

նն ընդերք, բառի բարձունք, է չպես բարձունք, լովամեն

ղրաբարյան Հսգնակի ուղղական ՀոՀ Հարցմունք,խնդիրք ն այլ

6. Տարե

ս

,

բազմաթիվ բառեր: սրան Բացի

ԱՑ Աննան կա առը, «որականի Հոլովվելիս ,

կայսր ն

աչիսա

պանում:

Աւ ի՛

Ուղղ. Սեռ. Տ ""-

սիր»,

դուստր 4են

բառերը ւզած-

են

դուստր(ը), կայսը(ը) դատեր,կայսեր ՐԸ ղատեր(ը), կայսեր(ը)

նրա թեքման

Ն`

|

Դ. ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

տտա-

Հեւո ն միալնդրառություն), ռարկայի կատարող է լինումգործողությունը Գոր կապված դեմքը,Թիվը,նրա առարկայի

իմաստ,սեռ

|

«իրույն»

է նն

երբ նւս խոնաբ Հվում մեջ, է, որը ցույց է թեքումն բայիառանձնածատուկ խոնարչումը այս դեպմեջ:Ըստ որում ժամանակի գործողությունը առարկայի լիս դեմք,թեվ (բուտդործոժամանակ, ջումբայըսւոանում է եղանակ, ն թվի) ն կերպ: դեմթի ությունը կատարող առարկայի երկու ե ՀանդեսԼ դալիս Հանդեսգալ Բայրխոսքիմեջ կարողԼ ն անդեմ: (բայձնով' ղիմավոր Հատկանիչներից իր Հիմնական ձեր,բացի դիմավոր Բայի նան այսինքն' դեմք, ունենում Լ

ն

ն

մարդու ոքի):

ղրբսնորվում Բայիառանձնածաւկությունը

»

բոտ նախղրբով ւորայղմ «41գրաբարյան

ա

ն ոչ

ն

Լ այդ ժամանակարտաճայտում ձեր կոչվումէ ն կերպը:Դիմավոր եղանակը ժամանակը, գողության ձեչ եղանակային

աարի:

Հիմնական ւո, չ անդեմձեր ունի միայնբայական առարկայ կատարող ւ չլինելով դործողությունը կապված ն ո՛չ էլ նրա գործողությա ո՛չ թիվը է նրաո՛չ դեմքը, արտածայտում անդեմձեր կոչվում

նան

,

այի

դրա

Ս 11. ԲԱՑ Բայը իբրն լսոսքի մաս, ինչԲայի կերպը: ժամանակը,եղանակը, է, դերբայըչի ան կապակցությամբ,ցույց է պեսԲ ձեր խոնարչվում Հոլովվու ան Մինչդեռեղանակային ն Հաճախ լիս առարկայի ավելին'դերբայը կարող է Հոլովվել, «ն ը Բայը իբրն խոսքի ւոնյալ ՀիմնականՀատկանիչները. փոխանուն: ն Ա. Բայիմաստ ւ անո. կամ առարկ ի ղործողության իմաստ, որը Հատուկ դրանք ունի երեք Բայն նան արմ Լ բայական ատին կամ Հիմնական ձնույթին,ւսուսնը

8 12. ՍԵՌ ԵՎ ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆ.ն չեզոք:

ե վերջավորությունննրի: ւ Այսպես, եույնիսկ բայական նե ներգործական, չ կրավորական ղոր ողությու այնպիսի րն Լ ւուլիս ժամ, ջար, օրինակ"երբ ենքջրր (ջուր), արլատ (սիրա), սեռը ցույց Ներգործական է անմիջական ե ձե ), մրտն տըն (տուն) ), ըսկո (սկսել պածանջվում վազ (վազել Համար ունենալ, կատարման գտնել, Ն , ճանաչել, (Հասա, Հասնել) ձնույթների Հետ, անմիՈոնել), Հաս օրինակ`տեսնել (ո՞ւմ, ի՞նչ), ե այլն: Բ (ո՞ւմ, ի՞նչ) ջապես նկատվումԼ իմաստ իրային առարկայական, րել, բերել, տանել,Հւսնել Հարց: են ո՞ւմ կամի՞նչ ունեն, իսկ երկրո կամ գործողության: Ն կա:ի շա, ընդունում Բ, Սեռ, որը իբրն լանղիր: աար այլ սուրյեկտի ճարարերումըառարկաների, պատասխանը այդ Հարցերի բառերը, կամ պատասխանող Գոլ կամ կ անչ ն ո՞ւմ ակ' կանչել (ննրզործել մի առարկայի), ի՞նչ Հարցերին ն տալիսորել առարկայի բայերի ցուց ն վել (ներգործվե Հոլովովեն ասած" առարկայից),Քայլել, նատել այլն: Այս վերայն բառերը, որոնք Հայցական օբյեկտը:միչտ ջիններըցու յց րամ տալիս չճարաբնրելըկամ անճարարերությունը: ծողության անմիջական են ուղիղ խնդիր: Գ, Խո դրառություն մեջ կոչվում արտածայովում Լ ըստ սեռի կամբայդրվում ե նավսադասության ի' դիրներ ընդունելով օրինակ' կամ առնելով,

ա ա աան

գործողությունը: ունի այի Լը արրավորոան շրը կամամի

Է`

տա-

վուշ խոնար

աա

ում

այլ

սն

ււրառաջինները

1 րը" բայազան է օրին» օրյեկաներին,

Բե

ւն

են

իմաստի աե .

ւ

որն

որի

թիիո» նար բաց ո

ա "ի Նորդոը րն ա աեո ոգ"ր `

բայերը, Ներգործականսեռի բայ են նան բոլոր սպլատճառական մոունեն բայածանցները(Հազցնեել, -ցն, -իցն,Հացն բնորոչ որոնք ւռեցնել,մեծացնել): կրավորականսեռը ցույց Լ տալիս այնւվիսի զործողություն, որկրումԼ մի ուրիչ առարկայից:Այսկատարողը դործողություն ւպիսին կատարողը ոչ այլ ինչ է, եթեոչ ւլիսի դեղթերումղործողություն դարձած օբյեկւոկամ իբրն սուբյեկտ մտածված օբյեկւո: սուբյեկւո են իրենց բնորոչ րայկրավորական սեռի բայերն ստանում դատնվել,բացվել, է բերվել, ւծւսնցը, որ -վ-, օրինակ'ճանւսչվել, լ ո՞ւմ կողմից): Հանվել,տաբվել(ումի՞ց, կոտրվել, են կրավորական սեռի բայերըմիչ ընդունում ումի՞ց,ինչի՞ց, ո՞ւմ կողմից Հարցերը ե ւղածանջումեն այղ Հարցերի պատասխանը իբրն լսնղիր: կրավորականսեռի բայերի ումի՞ց, ինչի՞ց ն այլ Հարւյն բառերը, պերինպատասխանողբառերը, կամ այլ ձնով ասած' ինչ ումից, որոնք Ցույց են ւուսլիս,թե դործողությունը կատարողը են րացաԼ միչտ ղրվում կրում տվյալ ղործողությունը, ւռարկայից ռական Հոլովով ն նախաղասության մեջ կոչվում են ւսնջցատման նդիր, կրավորականսեռի |սնդիրկամ ներգործող լսնղիր: կրավորականսեռի բայերով, ինչպես արղեն զիտենք, կազմվում են կրավորական կառուցվածքի նախաղասություններ,որոնց մնչ դիտվումէ սուբյեկտրը'ներգործական նախադասությանենթական' իբըն օբյեկտ (լոնդիր), իսկ օբյեկտը' ներգործականնավսադասության լսնղիրը' իբըն սուբյեկտ (ենթակա): խնդիկրավորականկառուցվածքի նախադասությանանջատման նա որում Հաճայվս ըը միչտ բացառական Հոլովով Լ ղրվում. ըստ ստանում է ժի լրացուցիչ բառ (կողմից, ձեռքից), որը նույնպեսբաացառականՀոլովով Լ լինում ե կապ Լ: կապ ունենալու դեպքում ջաւոմանխնդիրըայլես բացառականՀոլով չի ունենում, այլ սեռական: '

.

ԱՀա

օրինակներ.

Ներգործական կառուցվածք կառուցվածք Կրավորական 1,

7: :

յ

-

.

Սուրենըընդունվեց ժողկոմից. Հարվածայիններըպարզնատրվեցին կողմից): (կամ վարչության վարչությունից 3. Այդ խոսթից նա բորբոթվեցրան բորբոքեց. սւլա4. Բազմաթիվկոլտնտեսություններ սպասարկումԼ բազեն կողմից): ՄՏԿ-ի (կամ մաթիվկոլտնտեսությունների սարկվում ՄՏԿ-ից

ընդուն Ժողկոմը ղկոմը ըեդունեց

Սուրենին

1.

պարզնատրեց

2,

կարչությունը

Լ

"Ը -ն

«միրոր»

կաղմվում սեռի բայերը, որպեսկանոն, կրավորական ն որը դրվում Լ Հիմբի վբայածանցով՛, սեռի բայերից գործական միջե: վերջավորության են

ցեղոք սեռը ցույց

ներ-

որպիսինկաԼ տալիս այնպիսի դործողություն,

է առանց ներգործելուառանց ուրիչիդործողությունը տարվում կրելու: ն ո՛չ ել են ւզածանջում, ո՛չ ուղիղ լոնդիր Չեղոթ սեռի բայերը մրցել,Հոսել ն այլն: օրինակ՝վաղել,նստել,կանգնել, անջատման, | ինչի՞ց ո՞ւմ || ե՞նչ կամ ո՞ւմից Համար չե կարելի ւտալ Այսբառերի ն

ճարցերը:

ն իմաստ չունեն թափՀարձակվել, իբրն չեզոք սեռի բայեր,օրինակ' ն այլն: կոչՍրբանը Հանվել

կայնայժմյան մեր լեղվի մեջայլես կրավորականի

զործածվումեն ծազնվել, վել, ծծվել, լվացվել,սանրվել, կամ. կրավորակերով բայեր: չեղոթներ կրավորակերպ վումեն նրանովեն տարրբերկրավորականննրից բայերը կրավորակերպ ն չեն գի|ոնղիրսովորաբարչեն պածանջում վում, որ անջւաւոման սեռ, ւյսինքն'չեն արտածայտո իբրն կրավորական տակցվում են տալիս ենթակայի, ցույց ուրիչից գործողությունկրելը: Սրանք երբ ասում ինքնին:Սրինակ, սուբյեկտիայս կամ այն գործողությունն ն սանրվեց, այստեղոչ մի ուրիչ Հաղնվեց աննեջ Սուրենը լվացվեց, ն այս բայերըոչ մի Սուրներ, կրում չի դործողություն առարկայի նան Հեւտեյալ նույնն ենք չոեսնում նման ատման լանդիրչեն պածանջում: սանրվեցբայերի օրինակում, որտեղ Շանվեց բայր լվացվեց, ն ւվառկեց ջնելու»:Բոյց Հանվեց չեղոք է, «Սուրենը կրավորական ւսյսւոեղարվաճառքի, երբ, օրինակ, ասում ենք' զրթերը Հանվեցին է ն պածանջում է սեոի .ղենայդնույն Հանվեցինրայր կրավորական ): ո՞ւմից : անջաւուման |լսնդիր(ո՞ւմ կողմից, կալված սեռի կատեգորիա Բայերի Հետ անբաժանելիորեն կարող է արտա-

ներգործականկրավորական) (գլխավորաբար Հայտվելերեք տարբերմիջոցներով. ն

լ Հա-

որն իրականացվու միջոցով, (լեքսիկական) Բառային ինչպես (ձնույթով), մասնիկով բառակազմական մապատասխան մեջ կրավորաորի Հայերենում, ենք ժամանակակից այդ տեսնում է Համապատաս մեզւուսլիս ց ի առկայությունը կանի մ

ա.

-վ-ածան

տնջեր | ոք ձնական

կրավորականի բալածանցն Պատճառականի, են միջածանցն ե

մի չարք

կոչվում սխալկերպով մեջ երբեմն կանության

այլ

ը:

շո

| խոսեցինքՀամապատասխա : արդեն ներգործականբայի անկալս կրավորականսեռի բայ, ինչպես, օրիՍրանց մասին իշնդիր սեռի || նակ' կանչել ||կանչ-վ-ել, սիրել սիր-վ-ել։ Այսպիսիդեպքում ենըկապակցությամբ: բայերի են՝ միխնդիրներն ւվաՀանջվող դործական կրավորականբայերն անկավբառերենն ունեն լիաթելադրությամբ իմաստի են տալիս, ցույց իչնդիրները իոնարչՀում, կանչող || Հավասար ղուզաշեռ դերբայականձներ Միջոցի |սնդիրները: իջին մատուցման ւովյալ գորէ վ | | կատարվում կանչված, կանչած կանչել կանչվող, կանչում կանչվում, կանչզենքով միջոցով, գործիքով. ինչ թե կորել, ւոանել. մռրթել,բռնվել. վել, կանչելու | կանչվելու եմ, ես, է ն այլն, չեմ, չես, չի կանչի | կանչծո ությունը. օրինակ՝ ձեն ե այլն ինչո՞վ ն 4եռթով,աւտամով, է, որին ամենակատարյալ վի այլն: Սա սեռի արչոածՀայտման Հասնել,ղգնալ ոարվել. ): օդանավով Հասել Լ Հայոց լեղուն իր ղարգացմաննոր Հրջանում: Հեծանիվով. գնացքով. մուրճովկացնով. ինչպես Հոլովով է դրվում. (4նարանասկան)միջոցով, երբ բայը իր բառային բ. Խոնարըճման միչտգործիական խնդիրը է միջոցով, ստանում են ցույց ւոալիս. իսկ երբեմն յուր ձնով, անկալվլս առնված' չի դրսնորում կամ Հատակչի ղրանորում րած ղ ինակներն Հոլով ունեն, ե դործիական սեռի կատեգորիանն սեռը Հստակ Հանդես Լ գալիս միայն |սոնարչարդեն միջոցով. կացնի ման ատամի, ԱյդպեսԼ, օրինակ,դրարբարը, օրինակ՝ ւուսրբերեղանակների միջոցով: Լ սեռականՀոլով. ինքն ն եղբոր ձեռքով այլն: որը միննույն բայի Համար Հաճավսունի տարբեր լսոնարչումներ' չնորՀիվ. եղբորմիջոցով եղբոր մուռենում., մատուցն ըսւտ ներզործական կրավորական սեռի. այսլես' ղզրեմ,գրես,գրե այնառարկանէ. որին խնդիրը մոտեցնել, օրինակ' մոտենալ. Լ մի բան, նչանակում են գրում եմ, զրում ես, գրում է, իսկգրիմ,դրիս,գրի Լ. է տրվում ավելանում վում ւլաԼՍուրենին, ն ո՞ւմ, ինչի՞ն. նչանակում են զրվում եմ, դրվում ես, դրվում Լ: Գրարարն այսւվիսով (դիրքը) տալ. Հանձնել չոյլն ): ն ւոիրոջրայլն չունի աչլսարչաբարի նման անկախ դրել | դրվելբայեր, այլ նույն գրադարանին, տին,Հեծյա, ինՀարվածայինին. ՀոլովովԼ դրվում.ինչպես զրել բայի տարբեր խոնարծումներով Լ արտածայտում ներգորՄո 7 լանզիրըմիչտ տրական նա չունի նան սեռի իմաստները. Համապաատ ծւսկան կրավորական լ որ առնելը. նան պարագաներ տասխանւնկավսձներ ղերբայների Խն Համար: մեջ Լ ւմւոնում են տալիս այն անցույց ղ. Շարաճյուսական միջողով,երբ բայր ոչ միայն իր բառային Պարագաները Ր Է | ձերն այլն.որոնք սեռի կակախ ձնով, այլե լսոնարծմանմիջոցով չի արտածայտում ման նւզատակը, են ն սեռը Հատակ բաԼ միայն չարածյուսական են միջավայրՀանդիսանում ւոնգորիան, դրսնորվում ւնը կամ պայման, ոակապակցությանմնջ' Համապատասխանսեռի |լանդրի առկայու, ժաՀամար: Դոր են տեզի (տանը, դպրոցում, թյամբ. այղպիսի օրինակ է տալիս դարձյալ զրաբարը, որի այսպես լինում ղնւլու (գնալու. միկոչված «Շասարակ» Ը բայերի սեոր ճանաչվում Լ միայն լոնդրի միժամում),նպատակի մանակի (առավոտը, երկու աՆ կիլոմետր. ծնաւ ն (Հինգ ջոցով. օրինակ' ծնանիլղոք ծնանիլյումեքէ, Արամ զՏիգրան ից.» Վո (խմբով, Հա իվ միասին),չափի սովորելու ն ծնաւ Համար, Տիգրան յԱրամայ (ճնել մեկին, ծնվել մեկից, Արամը ծնեց Համաձայն ) ն Հրավերի Տիգրանինն Տիգրանը նրա (րստ ծնվեց Արամից) այլն: ով ե քո խոստման, Հմունքի են զանազան Լ, որիՀաԽնդրառությունը բայերի ւսյն առանձնաչատկությունն պաչ արտածայտվում երկրորդակա Պարա Հոլովների ւլամաձայննրանք իրենց իմաստի կամ սեռի թելադրությամբ Հանջում են ղանաղան |սնղիրներն պարագաներ: տոննե որ (իմաստները )1: է եսանք, Հետ կապ ղզործողության Խնղիրները ուղղակիկամ ւսնուղղակի

ՀատԴԵՐԲԱՑՆԵՐԸ.13,

ՀԱՑԵՐԵՆԻ

Տ ունեցող առարկաներն են ն ւ"լածանջվում են կամ բայիսեռի ունեն բայիբե թենե այի իբրնլու Ք ի մաս Ի բայ են, նրանք )։ Դերբայները Բ լաղրությամբ, կամ բայի իմաստիթելադրությամբ: ն ռություն սնո ն խնղր (բայիմաստ, կանիչները Սեռիթելաղրությամբ ւղածանջվող|սնդիրներնեն' ուղիղ լսնդիրը ուսութ ան մեջ: նն են (ներզործականսեռի լանդիր) ե անջատմանխնդիրը (կրավորական ն Ղրառու

Բայի

ու

ու

կրտրվել

բոնել.

Միֆոցի

որոնք կապերը. նորՀիվ մոքով Արամ օ

:

Մատուցման Հասնել

ԱՆ 5 օրինակներից: երեում

ու

ւ տուկ Ն ոո

ության

այերին:

որջ» ոթ

Է`

Հանգա

ուղեկցու

ամանակը,

տվյալ

եռ ործողութ արազաները

:

:

-ա-

արտո ա

ո

պատճառի անկարգության ցանկությո ԽԻ իոսթի ր աներն ղրանորելով անագան Հոլովներով" ւո»-

Դերբայնորը, Իրական չշարատ-

Մի կողմ թողնելով այն Հարցը, Թե ի՞նչ են Հապա մյուս դերմյուս ձննրից' եղանակային ձներից, իշարկն, զգալապես տարբեր| բայները, որոնց ի՛նչ լսոսքի մաս լինելը լռությամբ Լ անցվում, ւոեսվում են. այղ տարբերությունն այն Լ, որ դերբայները չեն արտաաճւսկանն մակբայ են այս դերնենք'արղյոք իսկապե՞ս ղոյական, Հայւոումժամանակ, եղանակ, դեմք, դեմթի թիվ ն կերա,մի բան, որ Լ միայն եղանակային բայները: ձներին: Հաւոկանչական ւոեսնում իրենց Հիմնական իմաստով վերնումբերված բոլոր դերբայներն էր ն ընդգծում ղերբայների Ձնականֆերականությունը սեո ն ղ) |սնդրառություն, ա) ունեն ն չէր բ) են, որ բայիմառւ, թանի (ղիմավոր բայ եղանակային բայերից) ձներից ւռարբերությունը տեսնում, Շաչվի չէր առնում օրինակ' գնալ ե գալիսբոտ սնոի չեղոք են, իսկ մյուսները՝ ներդորույն, ինչ որ դերբայները մուռեցնումկամ են ասել,գրել, գրած,ղրելիսն այլն ւկածանջում ուղիղ ծական, կապումէ եղանակայինձներին, ւյն, ինչ որ ընդանուր Լ բայի երկու խնդիր,օրինակ' Հեքիաթ ասել,նամակզրել,նամակզրած (մարղը), տարբեր ձների Համար, այն, ինչ որ նրանը դարձնում Լ մեկ լսոսթի իրըն չեզոք սեռի նամակգրելիսն ույլն.գնալ,զալիսդերբայները, մաս: Այդ իսկ ւսլաւտճառով ձնական ֆերականությունը դերբայները են ունենալ նան պարան մյուս կարող բայեր, ի նչսլես դերբայները, բայ չէր Համարում իբրն խոսքի մաս, քանի որ նրանք դեմք չունեն, դրել, ասել,Հանգիստ ւտտանը ւռուն դալիս, ւոուն դնալ, գաներ, օրինակ' չեն կատարում Հատկանչի վերագրումը ենքակային՝այսինքն' ե ղրած այլն: ուչադրությամբ րոզյալչեն: իրենք է այս դերբայներն ինչես սրարզվում օրինակներից, Ձնական թերականությամբ բայր փաստորեն նույնացվեց բայէլ բացի ե «խոսք կամ կազմելու» առանցստորոգյալ ղառնալու բոզյալին, ղեռ ավելիե' բոսյր նույնացվել նախադասությանը, վերն սնո ունեն նան Հետնաբար բայւսկան լսնդրառություն, իմաստից չին Հւսչվով,վերացվեց ւլարբայնիբըն լսոսքի մւոս՝ վնրածվելով մեջ են կամ կան: Հաւոուկ են նրանց, նրանց ղապես նախադասության անդամի կամ ուղղակինավկսադասության: Հաւտկանիչները ՀաԱՀա թն ինչ Լ ասում կամ լսոսքի մեջ այս դերբայները ճիչտ Լ, նւսվադասության բայի մասինպրոֆ. Մ. Աբեղյանը. Հատորոչչի, այլ,օրինակ, Գ, Ս դալիսոչ Թե սւոռրողյալի, կամ խոսջի | ճախեն Հանդես «Բայրբուն խոսքնԷ (նախադասությունը (դնալը Հեպ աչտոններով կացուցչի, ենթակայի, խնդրի, պարագայի եական մասը, իսկ լրացումները' ենթակա, խնդիրներ ն կողմնակի ես նամակ գրել չեմ սիրում, գրածիդտակ լանդիրներ, բայի նկատմամբ խոսքի երկրորդական մասերն նն կվտաճգվեց, երկար են, բայց այդ նն Հոլովվում րագրություն դիր ն այլն) ն իՀարկե Լջ 46), «Ամենայն (Աչլարչաբարիֆերականություն, բայ մենակ ն ւլաչտոնին բասոի իմաստընույնացնել որտե՞ղէ ընդունված բառի Ե մի խոսք: Բայկոչվում են այն բառերը, որոնք մենակլսոսք կազմում են կաղմում» (նույն ւզաչտոնի: խոսքի մասերըորոչել բուռ բառերի տեղը, Լջ 43): «Խոսողը... դատում, բայերով միննույն Վերցնենք մեր քննությունը: է առաջ ււուսծում է ն իր դատողությունն ւուսնենք Սակայն լ արտա ծաայտելով' կաղմումխոսք: ն ւռյլ լսոսքի մաս`ւռեսնելու կազմված մեկականղերբայ Լ «խոսք»,այդալես «Բայ» Հենց նչանակում | արմատից կոչվելեն այդ |ւմբիբաերանք արդյոք իրենց ընդՀանուր թն չե՞ն ւտարբերվում | Համար, ռերը, որովչետն ղրանցովենք միայն արտածայւոումմեր մւոածողութեն նախադասությա իբըն լշոսքի մասեր, | (Հիմնական) իմաստով Թյունը» (Հայոց լեզվի ւտեսություն, էջ 29) ն այլն: մւտտածո- | մեջկարողեն նույն ւաչտոննունենալ: իննին Հասկանալիէ, որ այս որոչմանը (ն. այս 4նական ն. այլն: |ւպածեստ 1. Գրել | դրություն, գաղ |լգալուստ, ւզածել ղությանը) սաղական չբ գա դերբայները բայ (կամ «խոսք», այ՛ | կատարողական 2 Քնած || քնկան, վազող | վազան,կատարելու ռսինքն'նախադասություն) Համարելը,ն աշա ձնական քերականուստո-

ստո-

ան.

Ս)-

-

ստո-

թյունը ղերբայները մնացած' «երկրորդական» լսոսքի մասերի միջն են Լ բաչլսում Հետնյալ կերպ. գնալ, ասել, զրել ն այլն Համարվում գոյական, գրած, դրելու, զրող ն այլն Համարվում են ծական, գալիս, զրելիս ն ւսյլն' մակբայ:

ՇԱԿ ե՛ս

պրոֆ. Մ. Աբեղյան,Հայոց լեղվի տեսություն, էջք

132-133:

կ

այլն:

ի ձիծաղզի մեջ,երզելիս Ց.վազելիս||վաղքի մեջ, ծիճաղելիս

| նրգի

մեջն այլն: |

են

ցույց առաջինները բառաղույգերից ն վիճակ կամգործողության իրենց տալիս դործողություն առարկայի

Պարզերեումէ,

որ

այս

Հիմնական իմաստով բայ

են

4ն), մինչդեոերկրորդ(ղերբայական

Վույ ները ցու

ց են

տ

երնույթ (գրություն, գալուստ), ալիս կամմառարկա, ն կամ (թնկան գործողու-

հաԿի: րն Հւսւոկանիչ

ամ

|

՛

միայն դերբայների,իբրն սքողում,այլե՛ բայն իբրն լսուսթիմաս լուծարքի ենթարկում, եթե ոչ ամբողջապես,գոնե ն այլն ածական զզալի մասով: Այսպես, օրինակ" ելն գրած, գրելու են, ապա ուրեմն գրած եմ, գրած ես, գրելու եմ եմ, մեծ եա քանի որ րայ չեն Համարվում (ն իրոք չեն, մեծ եմ, ուրախ ես ն այլ բոլոր 4նեերը,որոնք կազմված են որել ածականից ն եմ բայից: ե Համ ե Համարվեն գալիս եմ, դալիս ես, բանիոր Նույն ձեով վ բայչպետք ն եմ են զալիս «մակբայից» մ բայից. ինչպես ն երգումեմ կազմված են երգ, վ երգում ես, վազում եմ, վազում ես, թանի որ կազմված Հոր ք վերք: գոյականներից«ներգոյականՀո պրե ր ո Այսպիսով ատացվումէ. որ վերոՀիչյա ա , վազել բայերի լսոնարՀչմանձներ ր սաՀմանական եղանակի 9 որ այդ բայներով ն նույն այղ եմ բայով, ուստի ժամանակներըբայի լսոնարՀմանձներ չեն, բացի մեկից. որը ձՃնով զնացիր կազմվում Լ առանց դերբայի ն եմ բայի: մաս, թանիոր է Համարյա լուծարթի ենթարկվում. բայր իբրն լսոսքի րա են ը ետեանթով՝ Ք դերբայները, իսկ ղրա նրա միջից Հանվում ձ սաՀչմանականեղանակի ժամանակները: տե սնում չի Աաիսով վ իինչպես չպես բայ չՀամարել յ ենք. դերբայները

ա.

Սակայն

աի

են

դե

չշամարելը

բայ

դերբայները իմաստնէ ասի,Հիմնական

ոչ անտեսում

արոր էո որա ս

,

բա

է

'

վոն ե ւթաազ Ն «ներր Լեա եմ ։ հի աեոր փառ ժամանակնե աբ աա . Աաաա »

ոշ

Հեւոնու

՛

ընդչան թե, ընդՀանուր

Աք մասին

,

ն) է

ա

առանց

միջոցով.

դերբայների

չկա:

բայիկատարյալ խոնարչումՀայերենում Դորայի աան Ան ձնացնելով թե՛, խա իմա թե' սւտորողյալից. ծելԱա Բ մանավանղ. նախադասությունից, , ո աակ7փ դրանորում.արտաՀայտություն կամ ան

ը դպրողա

ն

Հ

ե ս

Ճե

մավոր բայեր

Ար

ն

յ

.

է

.

այ

'

ամ

անակա

անդեմ բայեր կամ դերբայներ:

վաղո'ց

է.

Ա.

ապացուցված է 'Այտրնյան, պրոֆ. ոյական վերջավորությու

որ սեր ղերբայականում 224324:

ջ

'

րն նույննա ազԻՐ վորջազորությունն ժություն» 888

ոջ

-

աս

ե

'

նստել հկ' գնալ, դալ, խաղալ, երգել, վառել, `

մն

ն

այլն:

որից ալ առք որակիր ա լ վ, բայածանցներ

ձնավորվումէ

"ոՀ են որբը

եցն, ցե,

ացն,

ֆո ոո

«Մ

կարող ղրվել մի չարք անալ, ենալ, եցնելցնել, չել ուռել,ուռվել, նն, ն)' տալով վել, ացնել, նստացնել, ցնել, փալնատեցնել, նատվել, նակ"նատվել,նատոցո Վեն րաղաղրյալ նելբաղաղրյալ օրինակ՝ 4ները, ն չկ, նստոտել, մեծանալ, մուոննալ այլն: ձեն Լ, ն որել բայի մասին Անորոչ դերբայը բայի Հիմնական Անորոչ դերբայիալ խոսելիսմիչտ բերվում Լ նրա անորոչ դերբայը: Հիմնական խոնարՀման ե լ ածանցներովորոչվում Լ տվյալ բայի Լ ննթե որ խոնարծման այն, այսինքն' մեկը, Հատկանիչներից երվրորԴ,օրինակխաղալ, թարկվումտվյալ բայր'առաջի՞ն, Թեր Հոգ վազել, բայցերգել, լնդացի, դնացի, ի իսաղացի, գնալ,|սնդալղ հայրը: երի ւս զ ղիւքավոր բայ րի կ մ' ձների եղանակային ղերբայր որոչ չի կազմում: ժամանակներ թյանըչի մասնակցում, իբրն է դալիս Հանդես դերբայր Հւսճավա Անորոչ պաշտոնը 2 է: լ Վ ամենաբազմազան Դ ում խադասությանմեջքր ընդունելո Ը"լ ) Է բո" էւուս "11մ Ել Հոլո արազա) թակա,խնղիր, Հատկացուցիչ, ժամանակւսնորոչ ն Հոլովվելու է զործածվելու իբրե փոլսանուն ու Հոլովմանն կարող -

ր

ու-

`

յ

նա փոխանու

իյ

ի

(Հիճնակա ո դերբայըենթարկվումԼ, :

Ց Ե

ունենալով նրանց կապված իմաստր երա լսոնարչՀվումԼ րատ մեծի բայր

ղործողության

Հոգենցի վազեցի, ասած" ու երգեցի,

տ

Հետ

երնույթն

իբրն

գործողությունը է տալիս առարկայի անունը, օրիԼ առարկայի Հանդիսանում

դերբայր ցույց

(գնացի,

|

ի կարելի' նկատի ն

,

Այլ

յ

Անորոչ

,

բա

Ա. ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅ

ու

,

,

մնջ կա յոթ դերբայ: Հւսյոցլեզվին բարբառների ժամանակակից Հարակատար, դրանքեն' անորոչ, անկատար,վաղակատար, ն դերբայներ: ժլուտական ենթակայական ապառնի,

ղի՛

Շանիձե.ակաղ»

ե

Հոլո

ռի

որպես կանոն, մ չստա ն ալով կամ առում ստանալով որոչյալ, քն՛ ւնորոչ

աաա ոչիչ

ստանում է ներ

-ոդը:

թեն Հաճախ ծո Անորոչ դերբայր Հոգնակիչունի, ե յի իւմասաւո ը նւսԴՐԻ Թ ոչ ե սակայն, որը, վերջավորությունը, Շողիիմաստի գն ձերՃերգոյը կիություննԼ ցույց տալիս, այլ ստացական ): գնալը: գնալներդ մեր գնալներա րը նրանց գնալը, ո

լ

-

(գնալնե

»

Ն

-

Բ.

ԱՆԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

գործողությա առարկայի

տեսնում, դերբայըցույց Լ ւոալիս Անկաւուսր օրինակ` գտնվելը, մեջ բեթացքիմեջ լինելը, կատարման

ն ւսյլն: մուտենում.փախչում, գալիս.նստում Լ երկոււուսրբերածանցներով' Անկատար դերբայըձնավորվում ում

անկատար դերբայը Իս: ԲայերիՃնչող մեծամասնության

ն

..

-

ի

դերբայը,մասնակցում ւոալ բայերի ի«-ով կազմվողանկատար ե ներկա անկատար ձների կազմությանը. բաղաղրում եղանակային նստում եմ, եմ, օրինակ'երգում ժամանակները, անցյալանկատար

-

-

վերչաիրենց անցյալ կատարյալիՀիմքի վրա' կատարյալի մոա Շա մւոնել Հասել, վորության ւոեղը,օրինակ'Հւսսնել Հաղենալ Հագեցա Հաղեցել, իմանալ իմացա իմացել, մտել, փախչել փախա փախել,թոչել թոա թռել, իւաղացնել խաՀաղցնել .- մուտեցրիմոտեցրել, ղացրի խաղացրել, մուոնցնել ճագցրի Հագցրել ն այլն:

|

:

ւ

"

զրարարում հալ

յալ.

Հեն

ունի,

որբ

չենեջ չենք զիտակցում իբրն զերբայական

այլե:Սրանք այսօր

մաքուր ածականներ

4ե.

են:

մի

չարք

բառերի մեջ

օրինակ՝

սառուցյալ.

այսօր

Ե

ոն

մեռյալ. որոմ"

|

-

-

-

-

-

-

--

-

Վաղակատարդերբայը ցույց Լ տալիս կատարված,ավարտված գործողություն կամ կատարմանընթացքից արդեն դուրս նկածգործողություն, օրինակ' մոտեցրել. Հասել. փախել. նստեցրել ն այլե: Վաղակատարդերբայր 4նավորվում Լ ել1 ածանցով, որը դրվում Հաէ կամ անցյալ կատարյալի Հիմբի վրա. կամ ներկայի Հիմքիվրա" մապատասխանվերջավորության տեղ: «1: չուննցողբո օրինակ, առաջինիխոնարՀման՝կերպածանց Այսպես. երցն ել վերչ լոր բայերի գրել. վազել. խոսել այլն։ վաղակատարի

-

նում են

Սույն իս ածանցով անկատար ղերբայր միաժամանակՀանդեսկ գալիս իբրե պարագա" ցույց տալով տվյալ գործողության ընթացջի ւոուն Աա մեջ լինելը մի ուրիչ դործողություն օրինակ' կատարելիս. լսոսում էր խոսելու գործողությունը կատարվում Լր ւայնժամանակ, երբ գալու գործողությունն ընթացքի մեջ Լր. այսինքն' ասնկատար էր : Գալիսդերբայն այստեղժամանակի պարադա է. բայդ,իՀարկե,

Սա

-

-

-

այլն:

ԴԵՐԲԱՅ

-

-

-

-

-

-

էի. գալիս եմ, զալիս Լի: երգում Լի. նսւոում են Իս-ով կազմված բոլոր անկատար բաղադրում ղերբայները նան երկրորդական անկատար ժամանակները. օրինակ'զալիսլ եմ եղել. վազելիսեն լիլինում. գալիս Լ եղել. զրելիս կլինի. |շաղալիս

Գ. ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ

-

ե ւայլնշ: խաղացել ե ունեցող բոլոր կերպածանց կրավորական Բաղմապաւոկական է չունեցողների ձնով, բայերիվաղակատարը կաղմվումկերպածանց դ րվում դրվել, գրվել, օրինակ' կոտրվել, կուորվում կուորվել, -- ֆարդոտել, մրուռել մրուոում մրուոել,ցարդոտելջարդոտում այլն: կոտրտվել կուորտվել կուրրտվում ել ածանցը ընդուունեցող մյուս բոլոր բայերը կերւպաձանցներ

են

Մ

-

-

-

-

-

կազմվում Լ -ում-ով ն միայն զալ, լալ. տալ բայերինը' իա-ով:իս ածանգր կցվում Լ անորոչ դերբայի վերջից. մինչդեո ուժ աճանցր դրվում Լ անորոչի էլ ն ալ ածանցների տեղը. օրինակ" գալ (գալիս), տալիս լալ "լալիս. ե այլն, բայց՝ երգել (երգում), կխուել տալ «խոսում մոտեցնելմոտեցում,ւվալսչելԿիախչում) ն այլն: Ում ւսծանցովկազմված անկատար դերբայը.ինչես ն գալ, լալ,

նումն

ում ներկա դերբայի ընդունումեն ներկայիբնի վրաա' աճանցն ածանցիռեղը,օրինակ՝զնել դնում դնել վազել վազում դերրայն խոսել խոսում խոսելն յլն, որով վաղակատար վազել, ըոտձնինմանվում է անորոչ դերբային: (ղնալ, գալ, խաղալ, մեծանալ Երկրորդիչոնարծմանբոլոր բայերը են անցյալ կաստարն այլն) ել ածանցը ընդունում վաղակատարի եղը, օրինակ' յալիՀիմբի վրա կատարյալի վերջավորությունների եկա եկել,խաղալ խադացի գնալ ղնացի գնացել,դալ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Դ, ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ

ԴԵՐԲԱՑ

սակայն այն ավարտված գործողություն, ինչպեսն վաղակատարը, Փմնականտարբերությամբ, ավա ոյր Լ Օրերն,

հա

ն

է ամն միաժամանակարտածայտում

ւքանարա որ

իբրն մնայուն, Հարատնող խմել (Լ, այստեղ սոսկ ակմ ենք եթ: ա Ան բայց երբ Ր ոա գործոննե աղու նան զորկա ա նեք խմած (Լ, այստեղ հացի ՄԴ Խմել (է), բայց ծ արիայսինքն" խմած նր' խո լինելը մնչե Հիմա Լլ խմելու Հետնանքը, ազդեցությունը" Հ է: արատնում Լ: Խմած Հարակատար դերբայ

ա տված ուլը իմաստից եր «ղության արդյունքի Հարատնութցյո' ի՛

արելո ե

-

Է

:

,

ր

Է,

երբայի

հր՝ վերջիններն ընղզծելով:

ածանցը Եթե Հալվի առնենք սպեցիձեր, պիտիասենք` ել

վրա, որ Էտվ: բնի (արմատի) կատարյալի

ձնե

ԿՐԱ" մ

է անցյա ո

է աճ Հւուոուկածանցով, կազմավորվում դերբայր Հարակատար

վում Լ ներկայի կամ անցյալ կատարյալի բնի վրա

վաղա-

կանոններով, այսինքն' կերպածանց չունեցող կատարի ներբայերի ունեցող կերպաճանց կրավորական աակական ունեցող ածանց սուկական իսկ սլատճառւսկան բնի կայիվրա1 ձնով ո

Է

ն

եղանակային |

բաղ-

ն

ասաժ' Ճասրակատարի բնի վրա: Այլ բսյերի՝ կատարյալի նրա ածանցի տեղում, սվիովսարեն, ածանցը ղրվում Լ վաղակատարի օրինակ' Հասել Հասած, իմացել իմացած,Հադգել Հագած, սիոն լսել վոխաճ, թռել թռած,լսաղացրելխաղացրած այլն: Հարակատար դերրայր չնորչիվ իր այն Հատկանչի, րված դործողությանՀարատնող արղյունքըն ւս Լ իբրն որոչիչ' այդ Հետնանքը, վիճագոր ւռնասքը, ն այն ' կամ նակ» առւսրկային,իբըն նրա ծ ւսւոկանիչ, կր Ի վերագրելով ն օդանավ բրի բնա մ արդ, սառա 4 ուր,Ա խմած մարդ թԹուսծ -

-

-

-

-

որաՆ ոի որձածվում 28թ

ԱՏ

Հ

բաղաղրելով Հարակատար ժամանակները, օրինակ" նստած

`

»յ

»

ո

արակատար

դերբայի

աս

էրն

Իա

այլն:

իսկ գրած է

ծ

-

զրվել է,

կերել է, իսկ կերածէ բայերի օգնությամբ են -

աղղ

ասաճ

եմ,

Ի, որ Կողովրգական Հատուկ ղրսնորման եպատակով

վի

ցությամբ, արք Մարա դիմ» աի րիչարաշյուսական "միջոցին: արանական կաս

ր

-

ձեն"

ֆնածձեմ, պառկած էի, ղզաստացած

գրած ունիԱյսպես

գրել

է,

ունի ասել է, իսկ ասած է ասվել է, կերածունի կերվել Լ ն այլն: դիչտ նույն ձնով' ունենալ ն լինել օժանղակ տարբերում կրավորական ներզործականսնոր նան զեր-

-

-

ու

ն մաներենը, մի չարք ֆրանսերենը

այլ

լեղուներ:

Ե. ԱՊԱՌՆԻ

ԴԵՐԲԱՑ

-

"ա

այս

:

'

,

ալեք

Ապառնի ղերբայր

ցույց

է տալիս մի սպասվող, կատարելիգոր-

ձողություն,օրինակ" վաղելու(եմ), կատարելու (էր)ն այլն: Ապառնի դերբայնունի երկուածանց ն ի (կամ իք), օրինակ" ): Այս կատարելու, (կամ կաւարելիթ կաւոարելի ւծւսնցներըկանոու

նավոր կերպով դրվում են անորոչ ղերբայի վրա (գրել դրել-ու, խնդալ խնդալ-ու): Այս դերբայիառաջին ձեր (ու ածւսնցով ) մասնակցումԼ եղանաձների կային . կաղմությանը ապառնի ժամանակները, բաղաղրելով կ խնդիրը: 0րինակ' երբ առում ենք նամակ գրած մարղր եկավ, այստեղ Ի` օրինակ' դրելու եմ, խաղալուես, երգելու է, գնալու էի, ւեսնելու էիր, յուր է տալիս մարղ առարկայի ցույց ավարտելուէր: Ապառնի դերբայի թե՛ առաջին ե թն ենք մարղու գրած են որնլ անվան վրա իբրն որոչիչ. օրինակ'կատար նամակր, այստեղ զրած ղերրայր ղրվածէ ոչ թե իր երբեմնի ենթակայի (մարդու), այլ Է` գրվում է ն, նամակի ոչ թե տալիս կատարած ցույց տեսնելու բան, կատարելի(կամ կատարելիք)գործ, ճախոաելի(կաԵ իր երբեմնիխեղրի' նամակի վրա իՀարկե, արդյունքի զործողության նամակի կրած զործողության արղյունջի Հարատնումը, այլ գումար: | ծախսելիք) ն ոչ թե ներզործականի: Հարատնումը, այսինքն' կրավորական սեռի իմաստ ունի իրբն որոչիչ գործածվելու դեպքում Հաճախ դժվար Լ լինում | կանոնավոր ն միանգամայնճիչտ ձեր, ուրեմն, պետք է լիներ գրված նամակը, բայց չի առաջին ձեր ն անորոչ դերբայի սեռական Հոլովը ապառնի դերբայի կարելի ասել մարղու զրված նամակր, ուստի ն զրած ղերբայր իր սեոով (զոնե տարբերելիրարից, քանի որ նրանք ձնով իրար նման են բացարձնականորեն) չի Համաձայնվում իր որոչյալի սեռին, չի ընղունում կրավորականսեռի ձակաղես:Այսպես, օրինակ` Հիչատակելուժամանակբառակապակվ աճանցր: ցության մեջ Հիչատակելուբաոր կարող է լինել խե՛ անորոչ դերբայի Այս երնույթր' ներզործական սեռի ձնով Հարակատար ղերբայր իրբն որոչիչ սեուսկան Հոլովը,թե՛ աւզառնի պետք ղերբայ:Այդւռարբերությունը 4ն, զործածելը չատ Հաճախ է մեր արղի լեզվի մեջ ե չի դիտվում իրրն անկանոն Լ որոչել նրա իմաստով, որի Համար կա Հետեյալ միջոցը, մինչղես պետք էր սպասել միայն դրված նամակ, ստացվածբերթ. տեսնվածներկաեթ առաջացնող այդ բայաձեր կարելի Լ ԻՆԻ: ապառնի կաղմում է երկրորդ 4նով, կամ «արժանի» բառն ավելացնել նա դերբայի ազ Հարակատար դերբայի Հիմնական գործածությունն այն կ, որ նրան' առանց տվյալ բառի իմաստր փոխելու, ուրեմն նա ապառնի Շալ աան եթե Բացառություն կաղմում են 2-րղ խոնարչման անածանց բայերը, որոնց ե լացած): ասել փոխարեն իչատակ չ լ ը է եկած լիջ կա (տված, Հիչատակ լի, կաղմվում կատարյալիբնից րակատարը նան Հաճախ Հարակատարղերրբայրիբրն որոչիչ ղրվում է չի ցույց արղյունքր զորճողության այնպիսի զոյականների վրա, որոնց կատարած են նույնիսկ կամ արդյունքն կատարված այղ ղործողության տւսլիս,այլ որոնք

-

Շատ Ծանոթություն.-

Աա

թոր յան Հատվկանիչր, է գրել, իրո արոր աակ Լ թր Բաթ առում ա Ագրա» նամակ),

-

|

երկրորդ Հորը Հաճախ ւո Գոր

|

:

Ը

Ը`

դա

կասկած

փոխարբնե

դրինավ՝ հարուի Հիոաոակոլու աա ոո

բառն այստեղ աւղառնի դերժանի ժամանակ, ուրեմն Հիչատակելու

Լ (ժեր ժամանակը Հիչատակելու մամանակ Լ): իսկ են բառի բայ (կամ կապակցոււովյալ նախադասության փուիոխություն այսպիսի ասոանըիմաստի աղճատման, թյունների)մեջ չի կարելիկատալրել' անուկան Հոլովն է: ղերբայի անորոչ Լ, դերբայր այս նչանակում նա ոչ մի ժամանակ Հիչատակելու դեւդթերը 0րինակ՝«ւվատմական բաոր չի երկիրչմոռացավ»նւսվաւսդասության մեջՀիչաւտակելու ն կարելի փոլաարինելՀիչատակելի(կամ «քշատակելիր) բառով չի չմոռացավ: Այստեղ ւրժանիժամանակ կարելիասել Հիչատակելու

թե՛ նախադասությունըկլսեղվի,Հեւտնաբար Ձե՛ միոքը կաղճաւովի, սեռական Հոլովն Լ: Հիչատակելու բառր այսւոեղ անորոչ դերբայի ճիչտ նույն կերոլ, ապառնի դերբայի երկրորղ ձեր Հաճախ չփոթլխնդալի բարդվածածականիՀետ, օրինակ` վում Լ (ե (լիր) արմատով լի: խինդով կարող Լ նչանակել դեւղքումն ել միջոցն այն Լ, որ փորձենք ւովյալ բաոր Այսւզիսի փոխարինելապառնիդերբայիառաջինձնով. եթն իմաստը չփոխվեց, ուրեմնածականէ: դերբայէ, իսկ ելե ւփոլվավեց, ուրեմնաւզառնի տվյալ բառր փոփորձենթ Ածականն ստուգելու Համար էլ պիտի լիր կամլից ձեովբւսրդվածածականով նույնլի արմաւոի |սարինել Եթե իմաստր չփոլսվեց, ուրեմն տրված բառր խնղալից): (ինգալիր. ելն փոլվեց' դերբայ Լ: 0րինակ' ինչ իսկ դերբայ չԼ, այլ ածական, Լ ասելինչ բերկրալիր փոխարեն կարելի օր Է ասելու բերկրալի (բերկրալից օր է, բայց չի կարելի ասել ինչ բերկրալու օր է։ Այստեղ ուրեմն բերկրալի ածական Լ: նույնը չի կարելի անել ուրիչներիվրա մեջ: մարդնինքը խնդալիդարձավնախադասության

թե՛խնդալու, թե՛

)

ձիճաղող

ն ոչ Այստեղ խնդալի նչանակում Լ ծիծաղելի կարող Լ փոխարինվել որոնք նրա իմասոր ւիոլսում թե Իոնդոլիբ, լոնդալիցածականներով, ։ Հետնաբար խնդալի այստեղ ապառ նի են, այլ լնդապու ղերբայով: դերբայ Լ:

Ջ. ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ

ԴԵՐԲԱՅ

ընթացքի ցույց է ուսիս ղործողության Ենթակայականդերբայը (նա, ով վաղում էշ վազող օրինակ` առարկա, եղող մեջ գտնվող, է, կարդում է), ինտրող (նւս, ով որոընթերցող (նա, ով ընթերցում նում

Լ,

Լ) փնտրու

ն

այլն:

Հեռացած իմաստովենթակայականդերբայը բավականին եթե ածական Համարվել, կամ դ ոյական է բայից կարող էր նույնիսկ իր

այս ն

չլինեին նրա բայական Հիմնական այն է' բայՀաւտկանիչները, իմառոր, սնեորն խնդրառությունը: Ներքնում բերված օրինակիցկաբելի Լ իսկույն Հեւոնցնել, րուա որ լ ենթակայական ղերբայր տակավին Լ: Հիմնականում դերբայ 1 Երեխայի ծնողները եկան դպրոց. այստեղ ծնողները մաքուր դոյսկան Լ ծնիչ (քօխուճրե ) իմաստով, այլես չին Հ նւ, որ ծնում Լ, ն ունի Հաւոկացուցիչ: 2. երելսա ճնողներն չեն զգում, այստեղ ծեողեերըբառր ղոյական չէ, այլ դերբայ Լ, նչանակումԼ նա, ով ձնում Լ, ե իբրն դերբայսացել Լ երեխաուղիղ իսնդիրը: ԵԹՆ այս նավադասությունը երեխայիծնողները այժմ դարձնենք" ցավ չեն զգում, ծնողներ բառի իմաստն իսկույն կփոլովին նա կվե՛

տտ

նակում բառը

,

ալժմ ցավ

րածվիղզոյսկանի:

՛

Նույնը կարելի Լ անել գրող, ուսանող բառերի Հետ, տեսնելու Համար,որ նրանք տարբերիմաստներունեն իբրն ԱՍՇՅՆՇՆԵ, ՇՐՄՊՇՔՐԸ ն իբրն տոոյողյւն, տ5)Գածույւն: 0րինակ'սովետականդրողը ստեղ-

ծաղործության ամենանպաստավոր ունի, Համալսապայմաններն րանիուսանողըաշխատասերպիտիլինի, այստեղ գրողը ն ուսանողը գոյական են: Ամեն զիրք գրողը գրող չէ: Փիլիսոփայությունուսանողը պիտի բազմակողմանիորենպատրաստվածլինի. այստեղ դրողը ն ուսաենն են է, նա, ով ուսանում ւուսլիսնա,ով ղզրում Ցույց ղերբայ նողը է իմաստր' պածանջելովուղիղ խնղիր: ենթակայականղերրայր ձնավորվում է ող ածանցով,որը ղրվում Լ ներկայի Հիմթի վրա,երբ բայր ել լծորղության Լ, ն կատարյալի Հիմթիվրա, երբ ալ լծորղության է, օրինակ' զրել գրող, մեծացնել մրուռել մրուտող,Հասցնել Հասցնող, ղնել դնող, մեճացնող, նալ զնալ անալ - մեճացող,մուտենալ մուռեցողն այլն: - գնացող,մեծանալ -

-

-

-

-

Է. ԺԽՏԱԿԱՆ

-

-

-

ԴԵՐԲԱՅ

Ժ խտականդերբայր ոչ այլ

ինչ է, եթն ոչ բայի մի այնպիսի ձն, որն ունի բասյիմաստ,սեռ ն |սնդրառություն, բայց զուրկԼ իր յուրա՞ատուկ ղերբայական իմաստից, որպիսինմենք գտանք մյուս դերբայների մեջ. այսպիսի ինքնուրույն իմաստի բացակայության ձետնանքով էլ նւս չի ձ4նավորված իբրն ինքնուրույն բառ, թեն գրվումԼ առանձին: Այս ժիւտականդերբայնունի իր զործածության է մյուս բոլոր դերորով նա ւոարբերվում առանձնածառւոկությունը, գ 19.

է ենթադրական եղադերբայրդորձածճվում բայներից:Ժլիուտական

նակի ժիատականձները կազմելու Համար. օրինակ` չեմ դա, չես գա, չլի դա ն այլն: Այստեղ գա դերբայ է' (չեղոք), ներով: Ն ցույց Լ տալիս որոչ բայիմաստ (դալու), ունի չեմ գա), չունի դեմք, քիվ, կարող Լ ունենալ լսնդրառություն (ւոուն եղանակ.դրանքւորվածեն չեմ օժանդակ բայի միջոցով: ժամանակ, է ւսնորոչ դերբայից Ժլւտական դերբայրձնեավորվում Լ-ի անն ե-ն ի-ի կումով, իսկ ել լծորդուլյյանբայերից'ԼՐ նկումով վերածելով, օրինակ` դալ, գնալ, լսնդալ բայերի ժլատականդերբայը կլինի գա, դնա, խնդա, երգել, մուռեցնել, կոտրվել բայերինը` երզի, կուորվի,մուսեցնիչՍրանք ձնով բացարձակապեսնման են ըղձական դամ ղաս դա, երգեմեղանակի եզակի երրորդ ղեմքի ձներինը, երգես երգի ն այլն, բայց ն բացարձակապեստարբեր են նրանցից իրենց կոնկրետ իմասւոով|ն ֆունկցիայով. նրանը ղիմավոր բայ են, ունեն դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ, մինչդեռ սրանք դերբայ են, Հատկանիչները ն ղիմավոր բայ են բաղաղրում միայն չունեն այդ ձներին միանալով (չեմ գա, չենք զա, չԼիր օժանդակ բայի ժիլատական գա ն այլն):

անծրաժեչտության) եղանակը ցույց

(կամ Հարկադրական լ տալիս այնպիսի գործողություն, որը լսոսողի կարծիքով,նրա ունեցած Հիմունքի Համաձայն, պիտի կատարվի, անչրաժեչտաբար, օրինակ' այսօր անձրն ւիւոի զա, ես պիտիգնամ տուն, ղութ պետք է ն դրավեիքձեր սւեղերը այլն:

3.

գերբայի Բոլոր Հատգանիչ սեռ

-

-

-

Հարկադրական Լ ւզեւոքէ կամ պիտի եղանակը ձնավորվում

եղանակիչներով:

Հրամայական եղանակը ցույց է ւուսլիսխոսողի կողմից լսոսակցին ուղղված կամք,կարգադրություն կամ Հրաման որե դործողություն կատարելու կամ չկատարելու վերաբերյալ, օրինակ" դնա, երզի՛ր, խոսեցե՛ք,մի՛ վազիր, մի՛ արտազրիր: 4.

Ծանոթություն.եղանակրմիչտ չեչտ է ստանում: Երբ Հրամանը Հրամայական է զործողություն վերարերում չկատարելուն, չսյսպիսի կոչվում է արՀրամայւսկանը ն կազմվում Էմի՛ արզելականով գելական չեչտն էլ ղրվում է մի՛ արզելականի վրա: ու

եղանակըցույց 5. Ըղձական

է տալիս ասողի իղձը, ցանկությունը

որնք գործողության կամ կատարման

օրիչկատարման վերաբերյալ,

նակ' գնամ տուն, պատրաստեմ դասերս, դերաղանցստանամ, ի՞նչ կլինի'ինձ այսօր չՀարցնեք ն յլն:

Տ 74. ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ.- Դիմավորկամ լսոնարչվող բայի Հիմնական Մանոթություն.-ԸղմականնղանակրՀաճախրեղունում է մի կամ թող բաոր, Լ տրվում Հատկանիչներից մեկր եղանակն Լ, որի միջոցով ցույց բայց առանց չեչտի, օրինակ' մի զնաս, նրան ասես, թող գա, տեսնեմ ն այլն: գործողության նկատմամբ: լսոսողի առարկայի ունեն Բոլորեղանակներն Բսյի եղանակները Հինզ են' սաճմանական, ենքադրական, Հարղրական ն ժատական4ներ:ժլււոական ե են ձեերըկազմվում կադրական, ծրամայական ըղձական: Հ ժիուտական է մասնիկով,որն առաջից միանում 1. Սաշմանականնղանակը ցույց Լ տալիս այնպիսի ղզործողուբայաձնին կամ օժանդակ բային, օրինակ' զալիս եմ չհմ զալիս, թյուն, որի մասին լսոսվում է Հասւտուստուն կերպով,որի նկատմամբ զիտեմ չգիտեմ, ւլիւտիղամ չպիտի ղամ,կգամ չեմ դա, դնամ խոսողը որեէ կասկած չունի,օրինակ' չգնամն այլն: Հրամայական ղնացի,ղնաց,ղնում եմ, դեաարգելական էն եղանակի ժիտականը ն է մի՛ւսրզելականով: ցել ենք այլն: կազմվում 2 Ենթադրական եղանակը ցույց Լ ւռալիս ււյնպիսիղործողուԲոլորեղանակների ինչպես դրական,ւլնւլես էլ ժիատական թյուն, որի կատարումը խոսողի կողմից անչաստատ, ենլաղդրաբար ձեերը,բացի Հրամայականիը (ե արղզելականից), կարող են Լ ասվում. օրինակ՝ կդնամ, տանը կլինի,չէիր դա, չեք խաղա ն այլն: արտածայտվելնան Հարցական ձնով, օրինակ' գնա՞ց, գալի՞ս ես, են կ եղանակիչը, որը գիւոն՞ս, չպիւտի՞զնամ, կդնա՞մ,չե՞ս գրի ն այլն, որ արտածայտվում Այս եղանակի ձնավորման Հատկանիչներն ն լ դ երԼ ժամանակ, ձնի Հարցական դրվում բայիառաջից ժիտական ղրական նչանովն Հարցականառոգանությամբ: Հետ է օժանդակ բայի ժլուսական ձնի զործածվում բայը, որը միջողով ԽոնարՀծման ֆ ԴԵ. ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ.Բ. յի խոնար իջոցով արտածալրտար յ ձեի ժամանակ): (ժիաւտական վումԼ նան ժամանակ,որը ցույդ Լ տալիսգործողության կատարման

վերարերմունթը

-

-

-

-

-

ի

'

Այդ ձնական իմով

դերբայ:

աս ել սրանք

պ

ալու անցյալում սխալ կերպով խա

ո

կոչվումԷին ոչվու

ձա ն ըղմատ

Ը Ըդնդծւսնո ժամանակ

ւր

ե կերպով: ։

Բայի ժամանակներըՀիմնականում երեքն

ապառնի:

են'

ներկա, անցյալ,

անցյալ (գնացած Լի, գնացածչԼի). Հարակատար յն ներկա (գնալու եմ, չեմ դնալու Ապառնի Ապառնի անցյալ (գնալուԼի, Ան դնալու)1: շ 8 Ղ7. ԿԵՐՊԵՐՉ.-Բեսյի բաղաղրյալ ժամանակները ծատկանչական

Լ տալիս ղործողության կատարումըլսոսելու Լ, կարդում Լ, զիտի ղնում օրինակ՝ ժամանակ, |լխոսելու ընթացքում,

Բայի ներկան ցույց

այլն:

ն

Բւսյի անցյալը ցույց է ւուլլիս ղործողության կատարումըլսոսելու նակ' զ դնում Լի, դնացի, գնացել կի աուսց, չ. օր օրի բնթժացթից,ժամանակից րան: Բայի ապառնինցույց է ալիս դործողության կատարումըլսոսեՀետո, օրինակ' դնալուեւ, կզնաս,ւլիտի լու ընթացքից. ժամանակից ն այլն: գնամ, պիտիջնենթ ունեն Այս երեք ՀիմնականժամանակներնԼլ իրենց Հերթին կամ վիճակի նե ըստ ընխքացթի բուողործողության րաբաժանումներ' են ն որով արտածայտում կազմության, բոսյաձների ժամանակների բայի երեթ Հիմնականժամանակներիմի չարք ավելի մասնավորված օժանժամանակներ: Վերջիններս կաղմվում են որնէ դերբայով ն կոչվում են բաղադրյալ տարբերուժամանակներ, ի դակ բայով ն ժամանակի, որր կազմվում է առանց դերբայի թյուն պարզ

ԱԻ

'

՛

են ոչ

օժանդակ նրանով, յուրաձատուկ իմաստով, որւվիսին ք ւ

միայն

բաղաղբվում են որել դերբայից

որ

ու

ոոյից մե րի դրանորած մեջ արտածայտված մեջչկա. դերբայների Դ

մ.

ն

,

ՒՂ

իրեն

212170

յուրօրի եւոլ ակ այն իմաստն եան: թացքը, վեճ վիճակը.

Սա

է,

Լ ալիս զործողության ցույց բընօրինակ' գնում, գալիս (կատարմանընքացթի մեջ ղւոնվող ղործողություն), գնացել, եկել (ավալ ռոված դործողուլճյուն,, դործողություն) Լ Լ լի գնալու, խոսելու լի էյ ղործողություն):Դերբայնե6 ոի ի / այս11 իմաստր կապակցվելով օժանդակ բայի արտածայտածժամանակիիմաստիՀետ' տալիս է գործող գործողությանվի1 ճակիՀարաբերությունը ներկա,անցյալ կամ լ ւնի ժամանակաէ Հեւո, օրինակ' գնում եմ, գնում էի, զնալիս կլինեմ (կատարվո կետի բՎող դործողություն ներկայի, անցյալի ն ապառնիի Համեմատությամբ), բայի: օժանդակ բայի: ղնացել եմ, գնացել էի, գնացած կլինեմ (կատարվածղզործողություն ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ.ժամանակնույն ներկայի, անցյալի ն ապառնիիՀամեմատությամբ).զնալու եմ, Պարզ

Տ 76. ՊԱՐԶ ԵՎ ԲԱՂԱԴՐՑԱԼ

գնալու էի, զնալու կլինեմ (կաւուրելի ղործողություն նույն ներկայի, ները դրսնորվում են բայի լխոնարձմանպարղ ձներով, առանց դերն օժանդակ բայի. ղրանք են սաՀշմանականեղանակի անցյալ անցյալի ն ապառնիի Համեմատությամբ): րայի Այսպիսով, ուրեմն, բոյի եղանակայինձեր արտաՀայտում Լ նան կատարյալը (զնացի), Հրամայականեղանակը (գնա՛, դրեցե՛ք, մի՛ (դնամ, գնանք, ղզնայի), Հարկադրական դործողության տարբեր կերպերը, այսինքն ղործողության վիճակի զրիր), ըղձական եղանակը ժամանակակետիՀետ: տարբեր Հարարբնրումները ւ լիտի ) ն ենթաղռլիտիդնայինք զնանք, եղանակը (սլիտիդնամ, ե. չ/Փ չեմ դնւս,չեր դնա, Համար օղ տաղործժամանակակետ արտածայելու Ապառնի Մանոթություն.ւկ րով: վումէ լինել օժանդակ բայի ենաղդրական եղանակի ձեր (կլինեմ): իր ց սովորակա ղնա '

ստո-

որ

չ

1" ,

Լ

11711171)

ոն

կատար

:

ւմ

ու

Խր կնայի, կգնաք» երիհղանոաղը ււ

,

յ

թԹությ ու

-

Սրանց

Լ1

ա

ակա

նի

լ

ր ՀԲ Ցո

ի"

ՎԸ:

Գորօոդո

չի" ատով ստավկա

կան ձեր պարդ

ժոմ Ին: ԱԶ

մամաղոգ

ում

:

են որեէ դերդրսնորվում անպայման ժամանակներն Բաղադրյալ 8 Հեեն սածմանական եղանակի բայով ն օժանդակբայով: Դրանք

թո ըկաանկատար աաա (ղնու

ար ւ նում գնում, ղնումն նում եք, չեք գնում՛. (դնում Լի, չէի դնում,դնում Լիթ, չէիքդնու Անցյալանկաւուսը 1 Լմ

,

եմ չեմ

Վաղակատարներկա (գնացել եմ, չեմ ղնացել). ). անցյալ(դնացելԼի, Հի գնացել Վաղակատար եմ, չեմ զնացած). ներկա (գնացած Հարակատար ։

«

ա

ւս

Ման ար «3Կմ կն ԱԻ ոյ փր Կայան ի ո

-

ւ

-

դրանք են` կաերեք կերոզ. Հայերենում բայնունի դործողության

տարվող,կատարվածն կատարելիկերերը: դերբայով ն Կատարվողկերպը արմտածայտվումէ անկաւտտար օժանդակ բոյով (դնում,ղալիսեմ, Լի, կլինեմ): կերպը արւոածայտվում Կաւուսրված Լ վաղակատարն Հարական գնացած եմ, Լի, կլինեմ): ււսր դերբայով օժանդակբայով (դնացել,

-Հ------

ն կամ զրսեորվում, այն է՝ զիտեմ, չզիտեմ, գիտեի, չզիտեի։ Այղպես են նան ունեմ բալերը: մեջ մտցրել է պրոֆ. ուսմունքը Շայ քերականական դիտության Կերպերի Աբեղյանը(տես նրա «Հայոց լեղվի տեսությունը», էջք 308-309, 345 ն «ԱչխարՀարարիչարածճյուսությունը», էջթ 224-269):

Մ.

Կաւոարելիկերպը արտաՀչայտվում է ապառնի ղերբայով ն օժանդակբայով (զնալու,խոսելուեմ, էի, կլինեմ): Բոռյիմյուս րոլոր ժամանակները,որոնք այս կերզերից որեէ մեկը չունեն, անկերպ են, երբեմն կոչվում են բայի պարղ կերոլ: Պարզ կերպ են սածմանական եղանակի անցյալ կատարյալը ն ) Հարկաղրական,Հրամայական ենքաղրական, (զնացի,ղնացինը ըղձական եղանակներիբոլոր սովորական ժամանակները:

Տ

1.

այսպես կոչված երկրորդային ժամանակեն ն են կերերով կաղմվում արտաչայւտվում ներ,որոնքանսլայման եմ (եմն լինել), օրինակ' ղալիս լինում, գնալիս լինել օժանդակ բայով Լի լինում, ղնացած եմ լինում, ղզնալուէի լինում, պիտի զնացած լինի, դնւացածեղիր, զնալիս լինեն ն այլն: ունեն

18. ԴԵՄՔ

ԵՎ ԹԻՎ.-

խոնարչմանդրել բայը, նարչման խաղալ բայր, բայերի դերբայներնեն' Ս

2)

3) 4)

ծ)

6) 7)

ՊԱՏԿԵՐ

ԵՂԱՆԱԿ

2-րդ խոնարչում

նան

Դիմավորբայի բոլոր եղանակներիբոլոր ժամանակներն անլատիրկերոլով արտաշայտում են նան գործողու3-րղ) ն միաժամանակնրա թյունը կատարողի ղեմքր (1-ին, 2-րզ, թիվը (եզակի կամ Հոդնակի), օրինակ" գնացի (1-ին ղեմբ, եզակի, գնացիր (2-րդ ղեմք, եղակի), գնացին (3-րդ դեմք, Հոգնակի), դնա՛ (2-րդ ղեմբ, եղակի) ն այլն: մասին, իբրն ամփուիում այն բոլորի, ինչ ասվեց բայի(սոնարծւման Տ

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ

1-ին խոնարծում

ու

կամ կերպով)

Ղ9,ՀԱՍՏԱՏԱԿԱ՝

Ն ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

որ

որը

ներղործականսեռիէ, ն երկրորդ լոոնույնպես ներգործական սեռի Լ: Այս

դրել,|սաղալ. Անորոչ Անկատար դրում,լսաղում. Վաղակատար ղրել |սաղացել. .-- զրած,լսաղացած, Հարակատար --

-

,

դրելու, լսաղալու, Աղառնի դրի, լնաղա. ժլւտական Ենթակայական գրող, լւշաղացող:

Գրում եմ, զրում ես, զրում է Գրում ենք, զրում եք, զրում են

խաղում եմ, խ,խաղու մոս ս, սաղու

2.

Անկատար անցյալ

Գրում էի, գրում էիր, զրում էր Գրում էինք, զրում էիջ, զրում էին

խաղում էի, խաղում էիր, խաղում էր խաղում էինք, խաղում Լիք,

աքի 3.

Գրելու եմ, զրելու ես, զրելու Լ

Ապառնի ներկա խաղալու եմ. խաղայու ես աղալու

Գրելու ենք,գրելուեք,գրելուեն

Է

խաղալու ենք,խաղալու եք

աարի 4. Ապառնի անցյա ՝ հանգել Գրելու րելու

էի, '

ելու զրելու

էիր, զրել

Գրելու հոլո էի եթ, ակին հյու

է,

ու

էր

էիջ,գրելէին ո

-

ո

-

րենի բայերի մեծագույն մասի Համար:

ր ե խաղում

,

խաղում ենք, խաղում եք,

-

կատարվում Լ Հեւտնյալձնով, որը ւոիւզականԼ ՀայնԽոնարծչումը

Անկասուսը ներկա

Լ

Գրել եմ,զրել ես, զրելԼ Գրելենք, զրել եք, դրել

.

խաղալու էի, խաղալու էիր խաղալու էր

խաղալու էինք, խաղալու էիք,

խաղալու էին

ՎՎաղակատարներկա ն

ո

սաղացել

եմ,

ո"ւ

է

խաղացել ես, խաղացել

ես

աղացել

են

խաղացելենը, խաղացել եք խաղացել են

անկատարը 11.Տեւսկան

6. Վաղակաւոսր ղակատարանցյալ

Գրելիս էի լինում, ղրելիս Էիր

խաղացել էի, խաղացել էիր.

Գրել էի, զրել էիր. զրել էր

իսաղացելԼին 1.

Գրած եմ, զրած

ներկա

Գրած ենք, զրած եք, զրած

12.

Հարակատար

նն

8.

գրելիս է լինելո,

խաղացած ենք, խաղացած եք,

Գրելիսենք լինելու, զրելիս եթ լինելու,

13.

խաղացած էի, խաղացած եիր,

Գրած էինք, զրած էիք, զրած Լին

խաղացած էր

զրելիս էր լինելու

խաղացած էինք, խաղացած էիք,

Գրելիս էինք լինելու, զրելիս էիք լինելու, զրելիս էին լինելու

Անցյալ կատարլալ

14.

Գրեցի, զրնցիր, զրեց

խաղացի, խաղացիր, խաղաց

Գրեցինբ,զրեցիք, զրեցին

խաղացինք, խաղացիք, խաղացին

,

,

։

Գրելիս եմ ե է գրելիս

լինում,զրելիսէ լինում Գրելիս ենք լինում, զրելիս եք ինում, գրելիս

հն

լինում

եղել,7

եղել

են զրելիս եդել

անկաւոարներկա Տոնական է լինում լինում,խաղալիս

լինելու, խաղալիսէին լինելու

ոմ խաղալիս խաղայինեմ ա

եղե զել,

խաղալիսհռ եղել

է եղել

խաղալիսենք եղել, խաղայիսեք են եղել,խաղալիս եղել

Էի եղել,զրելիս Գրելիս էիրեղել,

խաղալիս ենք լինում, խաղալիս եք

գրելիսէր եղել

լինում, խաղալիս են լինում

Գրելիսէինք եղել, զրելիս էիք եղել,

Հարակատարժամանակներըսովորարար կադմվում

խաղալիսէի լինելու, խաղալիսէիր լինելու, խաղալիսէր լինելու խաղալիսէինք լինելու, խաղալիսէիք

15. Տոսկան վաղակատար անցյալ1

գրելիսԼին եղել

ես

ես լինելու, խաղալիս

լինելու, խաղալիսէ լինելու խաղալիսենք լինելու, խաղայիսեք

Տոսկան վաղակատար ներկա

Գրելիսենք եղել, զրելիս եք եղել,

Երկրորդայինժամանակներ 10.

եղել, զրելիս ա

խաղալիսեմ

Տեսական ապառնիանցյալ

Գրելիսէի լինելու, գրելիս էիր լինելու,

խաղացած էին 9.

Տեսկանապառնիներկա

խաղացած է

անցյալ Հարակատար

Գրած էի, զրած էիր, գրած էր

խաղալիսէինք լինում, խաղալիսէիք

լինում, խաղալիսէին լինում

եմ Գրելիս լինելու,գրելիս ես լինելու,

խաղացած եմ, խաղացած ես,

զրած Լ

ես,

լինում,խաղալիսէր լինում

Գրելիս էինք լինում, գրելիս էիք լինում, զրելիս էին լինում

խաղացել Լինը, խաղացել էիթ,

Գրել էինք, զբել էիջ, զրել էին

խաղալիսէի լինում, խաղալիսԷիր

լինում, զրելիս էր լինում

խաղացել Լր

անցզլա անցյալ

են

ոչ

թե եմ,

այլ

ունեմ

էի եղել, էիր խաղալիս խաղալիս

եղել, խաղալիս էր եղել

խաղալիսէինք եղել, խաղալիս էիք եղել, խաղալիսէին եղել

Լ

իսկ Պաատա ներզործական, կամ օժանդակ բայերիօզնությամբ. առաֆինը՝ ղերադանցապես երկրորղը չեզոք սեռի բայերի ճամար. այսպես՝ գրած ունեմ, դրած ունեմ, խաղացած 1Տեական Հարակատար ժամանակները,ինչպես գրելիսեմ եղած, գրելիս էի եղած է կամ, գնացած կամ ն այլն. նույսը նան ժխտական խոնարչման մեջ' գրած չունեմ, այլն,զործածական չեն,ուստի ն այս տախտակումչենք տալիս: ղրած չունեմ, խաղացածչկամ, գնացածչկամ ն այլն:

Տնական անցյալ կատարյալ

16.

Գրելիս եղա, գրելիս եղար, զրելիս եղավ

եղան ղ ոլ խաղալիս

եղան ղ

17.

Գրելու լինում.զրելու ղրելու է լինում Գրելու

Ր"լ

ենքւն

Գրելու էինք եղել, Ի

ե,

ն էին

ղրելու

ԴՐ զրելու

լինում, խաղալու է լինում աղալու

են թ |

նում,

Սակ

եք

լինում,խաղալուեն լինում

լինում,զրելուեն լինում

գրելու եղա գրելու /

նղե եղել,

ե Դար: Ա

ԳԻ ,

եղավ Գրեյու Ախ)

Ապառնուանկատարանցյալ էի լինում, խաղալու էիր խաղալու Գրելու Լի լինում, զրելու Լիր լինում, խաղալու էր լինում լինում, զրելու էր լինում

էիք իթ

խաղալուէինք լինում,խաղալու էիք լինում, խաղալու էին լինում

լինում, զրելու էին լինում

19.

եղան ղանք,

, զրելու

ւ եղաք,

զրելու

եղան

եմ Գրելոս

լինելու, զրելու

լինելու, խաղալու է լինելու ենք լինելու, խաղալու եք խաղալու

Գրելու ենթ լինելու, զրելու եք

լինելու,գրելու

են

՛

լինելու,խաղալուեն լինելու

լինելու 20.

էինք լինելու, խաղալու

գրելու լինելու լինելու,

Գրելու

եղել,

գրելու

նս

Գրելու ենք եղել, զրելու եք

զրելուեն եղել

Գրած ենքք ր

էր

խաղալու լինելու,

էին

խաղալու

էլ Ի Գրած

ղար,

խաղալու եղանք, եղաք խաղայու

լինում,

,

'

:

ես

լինում, խաղացած էԼ լինում ՛

լինում

խաղացած լինում

խաղացած եմ ՛

""

ենք լինում, խաղացածեք խաղացած լինում, խաղացած են լինում ՛

Ի

նում, Դո

լինելու

ն ո"

խաղալու եղել,

լինում,

էիր

նում, զրած էիթ ինք լինում,

եին լինում

լինելու,զրած լինելու

րա աճեմ

ա

ծ

լ

եղել,

զրա ծ

ում

էի լինում, խաղացած խաղացած էիր լինում, խաղացածէր լինում

խաղացածէինք լինում, խաղացած էիք լինում, խաղացաձէին լինում

26. Հարակատարի ապառնիներկա է

ես

լինելու,

ենք լինելու, զրած եք

լիելու, զրած

են

լինելու

ես

խաղացած եմ լինելու, խաղացած ես

լինելու,խաղացած է լինելու խաղացածենք լինելու, խաղացած եք լինելու, խաղացած են

լինելու

է եղել խաղալու

եղել,

խաղալու ենք եդել, խաղալու եք են եղել եղել,խաղալու

ՀՀ-Ը աաա աաւաաւանտա»

լատ

ես

լինում, զրած լինում, եք լինում,

էիր

լինելու էիք խաղալու

խաղալու լինելու,

նմ

եղա

դալ

խաղալու

26. Հարակատարի անկատար անցյալ

մ

ներկա Ապառնուվաղակատար

եղել,

ղրելու Է եղել

լինում, զրած

ինում, հնում, զրաձ

լինելու, զրելու էր լինելու Գրելու էինք լինելու, զրելու էիք էին

եղա, խաղալու

Հարակատարի անկատար ներկա

.

գրած է լինում

ա

Ապառնուապառնիանցյալ խաղալու էի լինելու, խաղալու

եմ

Գրածեմ

բա

Գրելու Լի լինելո', ղրելու էիր

21.

24.

խաղալու լինելու, խաղալու

լինելու, զրելու Է լինելու

՛

ես

եմ

ես

խաղալու էինք եղել, խաղալու էիթ եղել, խաղալու էինեղել

խաղալու եղան

գրածՆ են

Ապառնուապառնիներկա

լ

՛

խաղալու եղավ

18,

Գրելուէինք լինում,գրելուէիք

խաղալու էի եղել, խաղալու էիր եղել, լսաղալու էրԱ եղե

23. Առառնու անցյալ կատարյալ ,

խաղալու

եղել,

եղե, եղել

եմ լինում,խաղալուես խաղալու

ղալ

եթ

լինում, զիլ ելու

գրելու էր եղել լ

Ապառնուանկատարներկա

լինում,

ես

եմ

Գրելու էի եղել, զրելու Լիր

խաղալիս եղանք, խաղալիս եղաք,

Գրելիս եղանք, զբրելիսեղաք, ւհլիս գրել

22.Ապառնու վաղակատար անցյալ1

խաղալիս եղա, խաղալիս եղար, խաղալիս եղավ

եմ Ապառնու Շարակատար եղած, գրելուԷի եղած ե ժամանակները (դրելու են ե չենք տալիս: ուստի այս ւտռախտակում Քիչ ղործածական,

այլն)

27.

խաղացածէի լինելու, խաղացածէիր լինելու, խաղացած Լր լինելու

Գրած Լի լինելու, զրած էիր լինելու զրած էր լինելո'

եդել,զրած

ղրած Է եղել

Գրած նենքեղել, ղրած նք զրած

են

խաղացածեմ

եղել,

ես

Գրոսծ էինք եղել, զրած էիթ

խաղացած էր եղել էինք եղել, խաղացած խաղացած եղել, "

եղել,

եղանք,

ա թո

հղա, խաղացած եղար, խաղացած եղավ խաղացած եղաք խաղացած խաղացածեղանք,

եղաք,

խաղացածեղան

,

ամե

'

11.

ՀՐԱՄԱՑԱԿԱՆ

81.

Գիի

Գրի'

՛

բնցե՛ք

Լ.

շաա

արան

Անսովոր

են

Գրած եղիր

խաղացածեղիր խաղացած եղեք

111.

ԸՂՋԱԿԱՆ 36.

ԵՂԱՆԱԿ

Ապառնի ներկա

Գրեմ, գրես, զրի Գրենք, զրեք, զրեն

անցյալ կատարյալ Հարակատարի

եղար,

զր ած

խաղալու եղեք

Գրա"7 եղեք

էիք եղել, խաղացած էին եղել

զրած եղավ Գրած

եղիր խաղալու

խաղացածԼի եղել, խաղացածէիր

գրած էին եղել 30.

խաղալիս եղեք

Հարակատարի ապառնի

34.

լ

խաղալի՛սեղիր

Ապառնուապառնի

Գրելողեղիր Գրելուեղեք

ես եղել,խաղացած

անցյալ Հարակատարի վաղակատար

եղե

Գրած եղա, զրած

38.

խաղացած ենք եղել, խաղացածեք եղել, |սաղացածեն եղել

եղել,

Գրած էի եղել, զրած էիր եղել, զր ծ

Գույ,

եղել,խաղացածէ եղել

եղել 29.

եղիր Իրհղեք գր րելի՛ս

ներկա վաղակատար Հարակատարի

28.

Տնականապառնի

32.

խաղացածէինք լինելու, խաղացած էիք լինելու, խաղացածէին լինելու

Գրած էինք լինելու, զրած էիք լինելու, զրած էին լինելո,

Գրած եմ

Երկրորդային ժամանակներ

ապառնիանցյալ Հարակատարի

խաղամ,խաղաս,խաղա խաղանք,խաղաք,խաղան

36.Ասլառնի անցյալ Գրեի, զրեիր, զրեր

խաղայի,խաղայիր,խաղար

Գրեինք, զրեիք, զրեին

խաղայինք,խաղայիք,խաղային

ԵՂԱՆԱԿ որդային ժամանակնե Ե ըկրորդայի կներ

Ապառնիներկա

3.

լ» խար ,

սաղա

աքե

եմ եղած,գրած Շարակատարժամանակները (գրած Շարակատարի

լինեմ, զրելիս լինես, Գրելիս

ներկա Տնականապառնի խաղալիսլինեմ, խաղալիսլինես,

գրելիս լինի

խաղալիսլինի

Գրելիսլինենք, զրելիս լինեք,

խաղալիսլինենք, խաղալիսլինեք,

զրելիսլինեն

խաղալիսլինեն

էի եղած ն այլն):

38.

խաղալիսլինեի, խաղալիսլինեիր,

Գրելիս լինեի, զրելիս լինեիր, Գրելիս լինեինք, զրելիս լինեիք,

ներկա Աւպառնուապառնի

լինես, լինեմ զրելու Գրելու

լինեմ,խաղալուլինես, խաղալու

Գրելու լինենք, զրելու լինեք,

խաղալու լինենք, խաղալու լինեք,

40.

խաղալու լի

Կրի

բնեիր

|

,

Է

լինեք,

զրած լիներ

իր,

Գրած լինեինք, զրած լինեիք, զրած լինեին

գրելիս կլիներ

խաղացածլինեմ, խաղացածլինես խաղացածլինի խաղացածլի նենՔ, ւս ացած լինենք, խաղ

Գրելիսկլինեինք, զրելիս կլինեիք, գրելիսկլինեին

Գրելուկլինեմ, զրելու

:

խաղալիսկլինեինք,խաղալիս

Ապառնուապառնի ներկա

կլինես,

խաղալու կլինեմ, խաղալու կլինես,

գրելու կլինի

խաղացածլինեի, խաղացածլինեիր, խաղացածլիներ

խաղալիսկլինեի,խաղալիսկլինեիր, խաղալիսկլիներ կլինեիք,խաղալիսկլինեին

47.

խաղացածլինեն

Գրելուկլինենք, զրելու կլինեք,

զրելուկլինեն

լինեինք, խաղացած խաղաց լինեին 8 լինեի

խաղալու կլինի խաղալու կլինենք, խաղալու կլինեք, խաղալու կլինեն

ած

48.

լինեիք, խաղացած

Ապառնուապառնիանցյալ

Գրելուկլինեի, զրելու կլինեիր, զրելու կլիներ Կն

Ա»

ն Շաջորղ ենթաղրական Ըղձական եղանակը, ինչպես ժամանակներ չունեն երկրորղային եղանակներըվաղակատարի (Հարկաղրական)

խաղալիսկլինենք, խաղալիսկլինեք,

46.Տնական ապառնի անցյալ

ա

ԸՍ

խաղալիսկլինի խաղալիսկլինեն

Գրելիսկլինեի, զրելիս կլինեիր,

անցյալ 42. Հարակատարի ապառնի զրած լի տ Գրած լինեի,

Գրելիս կլինենբ, զրելիս կլինեք, գրելիս կլինեն

Հարակատարիառառնիներկա

Գրած լինեմ, զրած լինես, դրած լինի

խաղայիսկլինեմ, խաղալիս կլինես,

Գրեյին (յինի

խաղալու լինեին

զրելուլինեին

Տւականապառնիներկա

Գրելիս կլինեմ, զրելիս կլինես,

ն 1ոորք, խաղալուլինեի խաղալու լինեինք,

Գրելու լինեինք, զրելու լինեիք,

րած լինեն

կխաղայի,կխաղայիր, կխաղար կխաղայինք, կխաղայիք, կխաղային

46.

ւմղալու խաղալու լինե խազալո

զրելու լիներ

Գրած լինենք, զրած

Կզրնի,կզրեիր, կզրեր

Երկրորդային ժամանակներ

Ապառնուապառնիանցյալ

Գրելու լինեի, զրելու լինեիր,

41,

զա

խաղալու լինեն

լ լինեն

կխաղամ,կխաղաս,կխաղա

կգրենք,կզրեթ, կգրեն

կզրեինք, կզրեիք, կզրեին

խաղալու լինի

զրելու լինի

Ապառնի ներկա

Կզրեմ, կզրես, կզրի

խաղալիսլինեին

զրելիս լինեին 39.

48.

ր նե խաղալիսլինեինք, խաղայիսլինեիք,

արիր

ելու զրելո'

ՆԹԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

1Մ,Ե

Տնականապառնիանցյալ

ո'

ւ

Գրելու կլինեինք, գրելու գրելու,կլինեին

կլինեիք,

խաղալու կլինեի, խաղալու կլինեիր,

խաղալու կլիներ խաղալու կլինեինք,խաղալու կլինեիք,խաղալու կլինեին

Գրելիս պիտի լինենք, զրելիս պիտի լինեք, զրելիս պիտի լինեն

ապառնիներկա 49. Հարակատարի

կլինես, խաղացած կլինեմ, խաղացած

Գրած կլինեմ, զրած կլինես,

խաղացածկլինի խաղացածկլինենք, խաղացած կլինեք, խաղացածկլինեն

զրած կլինի

ա

լ:

զրած

գրած խոկլինեք, դրած

ԻԺ »կլի

80,

խաղացածկլինեի, խաղացած կլիներ կ ինեիր, խաղացած

Գրած կլինեի, զրաձ կլինեիր,

ա' ր

րա

ր

աք

թ,

զր աժ

կլինեինք,

կլինեին խաղացած կլինեիր,

,

զրածկլի իՆ

պիտիլինեիր, խաղալիսպիտիլիներ

Գրելիս պիտի լինեինք, գրելիս պիտի

խաղալիսպիտիլինեինք, խաղալիս

լինեիք, զրելիս իտի

պիտիլինեիք, խաղալիս պիտիլիննին

լինեին

Ապառնուապառնիներկա

գրելու պիտի լինեմ, գրելու պիտի

խաղալու պիտիլինեմ, խաղալու

լինես,գրելու պիտի լինի

պիտիլինես,խաղալու պիտի լինի

Գրելուպիտի լինենք,զրելուպիտի

լինեք, զրելու պիւի լինեն

Մ,.ԱՆ ՀՐԱԺԵՇՏԱԿԱՆ (ՀԱՐԿԱ ԴՐԱԿԱՆ)

81.

ԵՂԱՆԱԿ

խաղալու պիտիլինենք, խաղալու

պիտիլինեք, խաղալու պիտի լինեն 56.

Ապառնիներկա

են խաղալիս պիտիլինեի, խաղալիս

լիննիր, զբելիս պիտի լիներ

65.

խաղացած խաղացած

կլինհիջ /

54. Տոսկան ապառնի անցյալ Գրելիս րելիս պիտի պիտի լինեի, լինեի, գրելիս գրելիս պ պիտի

ապառնիանցյալ Հարակատարի

խաղայիսպիտիլինենք, խաղալիս պիտիլինեք, խաղալիս պիտի լինեն

Աւպաոնուապառնիանցյալ

Գրելու պիտիլինեի, զրելու պիտի

խաղալու պիտիլինեի, խաղալու

Պիտիզրեմ, պիտի զրես, պիտիզրի

պիտիխաղամ,պիտիխաղաս,

լինեիր, զրելու պիտիլիներ

պիտի լիննիր, խաղալու պիտիլիներ

պիտիխաղա

Գրելու պիտի լինեինք, զրելու պիտի

խաղալու պիտիլինեինք, խաղալու

Պիտիզրենք, պիտի զրեք, պիտիզրեն

պիտիխաղանք,պիտիխաղաք

լինեիք,զրելու պիտիլինեին

պիտիլինեիջ. խաղալու պիտիլինեին

պիտիխաղան 57.

52.

Ապառնիանցյալ

Պիտիզրեի, պիտիզրեիր, պիտիզրեր

պիտիխաղայի,պիտիխազայիր

Պիտիզրեինք, պիտի զրեիք, պիտիզրեին

պիտիխաղայինք,պիտիխաղայիք,

պիտիխաղար

պիտիխաղային

8,

խաղացած պիտիլինեմ, խաղացած

պիտիլինես, խաղացած սլիտի լինի

Գրածպիտիլինենք, զրած պիտի

խաղացածպիտիլինենք, խաղացած

լինեք, զրած պիտի լինեն

լինեն պիտիլիներ, խաղացած պիտի ան ոնի անցյալ ապառնի Հարակատարի

Գրածպիտի լինեի, զրած պիտի

հոր

ներկա ան ապառնի ապառնի Տնական

Գրելիս պիտիլինեմ, զրելիս պիտի լինես, գրելիս իտի լինի

Գրածպիտիլինեմ, զրած պիտի լինես, զրած սլիտի լինի

68.

ժամանակներ Երկրորդային

ապառնիներկա Հարակատարի

լիննիր,զրած պիտիլիներ Գրածպիտիլինեինք, ղրած պիտի

խաղալիսպիտիլինեմ, խաղալիս պիտիլինես, խաղալիսպիտիլինի

լինիք, զրած պիտի լինեին

խաղացածպիտիլինեի, խաղացած

պիտիլինեիր, խաղացածպիտիլիներ խաղացածպիտիլինեինք, խաղացած պիտիլինեիջ, խաղացածպլիտի լինեին:

եղանակըկաղճվում է պիտիեղանակիչիմիջոցով, որին Անշրաժեչտական է պետք Է եղանակիչր փոխարինում (պիտի գրեմ, իրավունքով վասար է գրեի): Է պես պետք դրեմ,

«ա

գրեի պիտի ՛

ժամանակները,որ Հատուկեն րոլոր եղանակներինն կաղմվումեն մի նոր լրացուցիչ օժանդակ բայով (գրած տեսնում ն ենք, փնելուեմ եղել, դրելիս պիտիեղած լինեի,դրելիսեղածկլինեի այլն), րաղաղրյալ Ծանոթություն.-ՉՀաչվելով երկրորդական

20-14

որ

միայն ՀաստատականխոնարՀչմանմեջ բայն

ու

նի

ժամանակ, որր

ցույց

Է տալիս

Համար, ունի ||ունենում է, արժե ||արժենում Լ, ուզում եմ || օրինակ' ուղենում եմ, ուղեցի ||ուղեցա,լողացի ||լողացա, վախում եմ ||վախենում եմ ն այլն: Նույնպես ծասվելավոր ձներ են ստանում ւռեսնել, դնել, զալ ն մի չարթ այլ բայեր, որոնց անցյալ կատարյալի բունը բարդության մեջ վերաովելովզործածվում Լ իբրն ներկայինոր Հիմք ն ենթարկվում տվյալ բայերին ոչ Հատուկխոնարձման: Այս դեպքում ստացվում են Հետնյալ Հավելավորձները: 1. Տեսնում եմ ||տնսում եմ, տեսա ||տեսեցի(օրինակ' անտեսում

մանակների կողմից:

Բւսյրն

միանգամայն ստորողյալը ԲաՀեւ: է իրար լխաոնվեն չպետք Հասկացողություն ւուսրբեր անդամ:ինչպես յը խուքի մաս է, իսկ ստորոզյալր՝ նախադասության է չլինել, այնպես ստորողյալ նախաղասության մեջ կարող որ բայր կարող Լ միայն րայ չլինել: Ստորողյալը այս կամ այն Լլ ստորողյալր զործողությունը, Հատկանիչը ն այլն վերազրում Լ կոնկրետ ենթակային, որի Հետ նա կապվածէ ն որին Համաձայնեցնում էյուր դեմքն թիվը, մինչդեո բայր, նույնիսկ դիմավոր բայը, ոչ մի ենթակայի չի վերագրում այս կամ այն ղործողությունը, այլ առնված Լ վերացորեն իբրն բայական դիմավոր ձն:

8 80.

ԲԱՑ

ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՑԱԼ

-

ենե

Լ

նմ,

Տ 81. ԱՐՏՈՒՂԻ,

ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ

ԵՎ ՀԱՎԵԼԱՎՈՐ

Վնավորու անական բարձման

ԲԱՑԵՐ.--

եմ):

Գալիաեմ ||եկում երթնեկեցի): ծ.

Բարրի

եկող, սածմաններից դուրս մից չեղվող բայերը կոչվում են արտուղի բայեր: Արտուղի նն, օրինակ` գալ, լալ, սուլ բայերը, որուց անկատար դերբայր ում ածանցի փոլսարենընդունում է իս ն այն էլ Հետո (զալիս, լալիս,ւոււսլիս), ոչ թնե Հիմքի վրա, այլ ալ ածանցից նան Լ ներկան ն անցյալը որի անկատար րայր, գիտեմ արտուղի կաղմված են պարղ կերպով, առանց անկատար ղերբայի(դիտեմ, առաջին

ե

ե

ո

աոնարծման

ն ունեմ

ու

-

-

-

կաի հաա

(ի

եմ, եկա ||եկեցի, (օրինակ' երթնեկում եմ,

իլխո-

կամ բայերը: են կոչվում, երը որնլ բայաձն չունեն, ըստ սլակասավոր Բայերը որում կարող են այդ ւլակաս 4նր սփոլասրինելկամ որնք այլ բայի լինելըառանձնաւլես ձնով ե կամ բաց Թողնել:Բայերիւլակասավոր Համեմատելիս: երենում Լ անորոչ դերբայր ն անցյալ կատարյալը ձները այս երկու ւուսրբերՀիմք բայերի Պակասավոր սովորաբար ) են ունենում. եկա, (նույնիսկ արմատ օրինակ'ուտել կերս,,դալ լինել եղա: Պակասավորեն լինում նան չեզոք սեռի բայերից կաղմվաձ կրան են վորական ձները,որոնքունենում միայնեզակի երբորդ դեմք այլն էլ սովորարար միայն անկատար ներկայի ն անցյալի Համար օրինակ' չող սենյասրանք կազմում են անդեմ նախադասություն, յարրարա չինա Հարկում կացվուն վերին դոոքչի նառվում ն այլն: է ճանապարչՀովդժվար դգնացվում ում ղն են կոչվում Հավելավոր ղդեպլթերո քա այն քայերը, որոնքտի ոնա միննույն ժամանակի կամ եղանակի

գիտեի),յդալեսեն

անտեսեցի,տնտեսեցի). եմ || դրում եմ. (օրինակ'առաջադրումեմ, գործադրում

2. Դնում

ու

|

Ե. ՉԹԵՔՎՈՂ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐ

8 82. ԶԹԵՔՎՈՂ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԸ ՀԱՑԵՐԵՆՈՒՄ.- Հայերենիչթեքվող խոսքի մասերն են մակրայր, կապը, աղկ ն ակե

թյունր: -

ՉԹեթվողլոսքի մասերն առանձնացվումեն մյուս բոլորլ'ոսքի

ւյն բանի Հիման վրա, որ իրենը բնույթիՀամաձայնչեն Հոմասերից ե լովվում լսոնարձՀվում, այսինքն' թեքում չունեն: Զթեքվողլսոսքի կարող են մասերը կա՛մ նյույական իմաստ (մակբայ), կա'մ եննւողը ու

միայնվերաբերականիմաււո(կապը ն չաղկապը): նյութական լ'ոսքի մաս է, թեն չի թեքվում Մակբայ.-Մակբայը իր բնույքի Համաձայն:Մակբայըցույց Է տալիս դործողության կամ Հաւկանչի լսոսքի (նախաղասության) ւուսրբնրակվաճ Հաւոկանիչ՝ մեջՀանդեսդալովիբրն ալարազա: կարող են ցույց տալ Մակբայները գործողության կամ Հաւկանչի չափը, ձնր, ժամանակը ն ւոեղը, որի էլ դպրոցական ֆերականությանմեջ իչմբավորվումեն: ծամաձեայն լինում են քուն մակբայներն ածանցյալմակբայներ: Մակրայները բան մակրայներընրանք են, որոնք իրենց Հիմնականիմաստովիսկ բե, ցույց Վե, չափ ե առալիս,օրինակ' արծոլուքյան 4, չալ մամանակ ցոյց տալի,սնան:

գործողության տեղ, |այլե: տել. նմամանակ էն առմում Մակբայներիներկրորղխումբը կազ

նն

աձանցաս ցյալ

մալ-մակ

չն, բայց բայները, նրանք, որոնց Հիմնականիմաստր մակբայական են մակբայի. փ ոխվում միջոցով մակբայականՀատուկածանցների որեն է խիզախորեն մակբայը կազմվում ածւսկանից խիզախ օրինակ՝ է Հայրաբար մակրայր (այբար կաղմվում ածանցով,ճայը դոյականից '

ածանցով:

Մակբայական կամ մակբայակերտ ածանցներն ւոեսակի արղանաղան (ւս)պես, որեն ե ովին, որոնց միջոցով ե այլն) ն բարդ ւս ծւանթվական ածական, մատներից (ղոյական, Շմաեն որեէ սուս ցավորբառերիցկաղմվում մակբայներ աուսնց (աբար,

են

ու

Հմտորեն,մեքեմեծասվես, օրինակ'ընկերաբար, նոռիակման, ն անծունորեն,գլխովին,ամբողջովին ւայլն: նագրորեն, որոնք ցույց են ւուլիս կաղ կոչվում են այն բառերը, Կապ. ւոնղի, (նպատակի, ւուսրբերՀարաբերություններ ւպարազայական ունեն ե -

իմաստ ժամանակի ն այլն): կապերը, ուրեմն, վերաբերական լսոււքիմասեր են: երկրորղական

են Հեւուղրություններն նավսադրություններն

կապերը են' ի, 4(յ), առ ընղ, րատ, դեռլի, մինչն, (նախդիր ն ետադիր), որոնք բւսցի,առանց, Համար, Հանդերձ,իենվեր: իսկական կապեր,կաւղական կոչվում որ Բաղի սրանցից, են են նան մի չարք այլ բառեր, որոնքկոչվում ղործածձվում իմաստով Բուն

ու

խոսքի

մաս.

նրանը նույնիսկ Հնականիմաստ չունեն

նախադասությունի

են մնում՝

ղզայական աթի այլն:

Ց դուրս

կամ ույն ջան, ուխաղ, Հեյ ն ծեոն

)

այս

.

ԶԹԵՔՎՈՂ

Ա

ե

լ

ե

ոչ րան,

մն չ խոսքի սոսքի

մի

անդամի

օրինակ' ա՛խ,

ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐԻ

ՓՈԽԱՆՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆԸ.Զթեջխոսքի մասերը, կարող են ՊետքԼ նկատել, որ չժեթվող |սոսքի զգալիկերպովտարբերվում Լ փովլսաԼ չաղերից.մանավանղ ւսյդ եկատվում

չան նանի» ա ղա մասերի ն

մյուս

բոլոր

խանո ոցունը էՎ "ար դեպքում: ղեղլթերում ոխ նության աայ դալիս իբրն իրենը օրինակ'«ե-ր Հ չաղկապ է, դեւվի-ն նյուժական իմաստ չունի» ՍԱԿ կասկցութ դեվի-ն այլն Հանդիսանում ա չաղկապների իի իրենորի, դեպիկաւվիանունը: : " նունության մյու կապի Լ:կա կապը ե

ը

Նման

Լ

-ը,

Հավա «Հազիվ կաե

,

ու-ն,

ն

են

ն

ու

ւսկբայիսիոխանունության դեպքերը, օրինակ'

ւը

զիվ

չաղ-

անուն,

դես

մեջ Հազիվ-ը մակբայ իսկ րադաթության մեջ, ծՀազիվ-րը փոլսանուն մ, : ախազատության է,

մակրա

«Հա-

Սովոր ական արկությունների սիոիսանունության դեպքերը, ախով վայով, օրինակ" ուկսայով, փանով այլն: Լ:

ւյ

ի

ն

չակզբաղվենք բառեր:Դրանցով կապերն կապական անիսկական սության մեջ: բածյու են ւոալիս լսոսքի մեջ ցույց Շաղկա ւպներ.- Շաղկապները Հարաբերությունբաչ|սական կամ բառերի նակխադասությունների նախադաՀ ամադաս Համադաս բառեր, ները" իրար չաղկապելով ստորադաս նւախադասություններ: կամ դերադաս սություններ, իրար Համաղաս նախադասություններն Համադաս բառերըկամ են Համաղասական չաղկապներ: Հեւո կապող չաղկապները կոչվում ե... ն, նս, ու

ն, ու, Դրանք են' այլ, այսինքն,անդամ(նույնիսկ), բայց, ո՛չք կա՛մ, մանավանդ,ո՛չ էլ, թե՛.....թե՛, իսկ, կա՛մ

կոչվում կաղող չաղկապները դրանք

են'

թե, եթե,

են

չաղկապներ, սւոորադասական

քան, մինչդեռ: որ։վեսզի, որովՀեւոն,

որ,

Ջայնարկությունայն բառերն են, որոնց են զգայականւուզավոարտածայւովում միջոցով դրսնորվում,

Ձայնարկություն .-

ւսռանըմւուսցիվերլուծման: այսինքն' անմիջաբար, րություններն լսոսքի տարը են, քանթն չուտ ավելի Զայնարկություններն

Հավելված

ՆՄՈՒԵՆԵՐ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՎԱՂ ԵՐՋԱՆԻ

(17-րդ դարիցմինչն«Հյուսիսափայլը»)

ՄՈՒՏՔ

Մեր զրական աչիխարձաբարը դեռես չունի իր Հանդամանալից դա պածանջում պատմությունը. Լ բազի բազմաթիվ անվանի աննան ծանոլժՀեղինակների ւուրած ն ւսնւոիլ զործերի Հավաքումից դրանց, ինչպես ն մեր բաղմանուն պարբերական լեղվի բամամուլի ռական,Փերականական, ոճական ն ուղղազրական մանրակրկիտ որին, անչուչտ, ուսումնասիրություն, ւլիտինավորդի վաղ աչլսարծաբարի խոչորագույն ներկայացուցիչների՝ Աբովյանի, Պաւտկանյաեի, Նազարյանի, լեզվի մենագրականՀեւաղուտուՆալբանղյանի ու

յունը: Այդ ուղղությամբ առաջինն բնավ ոչ բաղմակողմանի սվորձըմենք մեր «Ժամանակակից կատարեցինք Հայոց լեզվի Համառուտ ւզաւո մության» մեջ (Երնան,1948 Թ. ): ԴրանՀացորդեցին Հայկ.ՍՍՌ ԳԱ իսկական անդամՀր. Աճառյանի «Հայոցլեզվի ւլաւմությունը» ն ֆիլոլոզիականգիտությունների դոկտոր-պրոֆեսորՍ. Ղազարյանի «Հայոցլեզվի ոլաւոմությունը», որոնց մեջ վերջին զլուվաները Հւուոկացվածեն աչլսարձարարիպատմությանը, բայց այս բոլորը պեւոք է Համարելգործի սկիզբը միայն: Մեր այս ձեռնարկի մեջ բավականացանքմեր լեղվի կաղմավորման ամննասեղմ ուրվագճումով: Առաջարկվողնմուչները որոչ Հարստացնում կենդանացնումեն զրքի այդ զլովսը' բնավ չափով չճավակնելովսպառիչ անբասիրճչտությամբ տալու զրական վաղ աչխարճարբարի զարգացմանպատկերը: Բուն աչլսարչարարի նմուչներին նախորղում են ՆաղաչՀովնաքանիւուսղերից որոչ կտորներիբրն միջին Հայերենի աչլսարծաբարիմիջն ընկած անցողիկլեզվի բնորոչ արտածայտու։յուններ: Բոլոր Հաւովածները ւուսլիս ենք մեր այժմյան ուղղաղզրությամբ, որպեսզի ուղղազրությանտարբերությունը չդժվարացնիբուն ուսանողների Համար: լեզվականիրողությունների դիւոողությունը ն որոչ են կետաղրական ւոեղերում կատարված ԱնՀրաժեչտ առանձնաէ, որ արտասանական թվականչւոկումներ: Հասկանալի են բնագրի ձնով, օրինակ' խայւլածպանված Հատկությունները Խեխտել ն այլն: րենիք, ու

ու

ու

ու

ԴԱՐԵՐ

17-18-ՐԴ ւ

ա

ն ածանցով (զնամ-ղզնաման, թողում-թողման) օժանդակբայի (եմ, եք, են) ձներով:

լավի դիմացաւք,

չդրաթ, դուրս Ձեր քաղցրիկ երկրեն երեզման Սողաք Խիմի 4ել լոր, մոր դերեղմա Տներն ժամերնուրիչի տվաք:

շ

ոտ

ո

'

խո

«ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

թաղքներն, գեղերն, Քաղցրիկ ջրերն, 4եր չեն Ո՞ւմն աք լողման ղուլ, որ զնամանաջ. մառանում աք: որ կլինի՞, էսպես

էն սիրուն դաշտերն,մեծ-մեծ

Ա

ԱԱ

ւ

Նոյ

ՀՈ"

ՖՐԱ ՕԳՈՍՏԻՆՈՍԻ»

անարժան Ֆրա ՕզոստինոսԼի ի ալխարչնն տանո...

ւուսպանի,

ի դաչտին,Հայինորդինուրացավ, մայրն ի

ԿԻ

Աչքս կուրանար, չլինքս կոտրվեր, խե՞լճ Հայաստան,թեղ լապես չտեսներ, ԹՆ մնեուսծ Լի' ինձ երանի էր, Բան թն կենդանի, աչքս րաց՝' ւեսներ:

Մեծ

Հայաս-

Հեծելառոաւյքյաց, Արզրումաբերանքեն Հեւո թագավորն Պարսից

ն

Էջմիածնի, սուրբ դաշտի, ը

՝

ծս

ընկնի, Վախում ւմ էնսլես մւոթերնուցդ չընկնի. Ինչքան որ ողջ աք, մւոթերնուդ Բարի ձեր որդվոց, թոռանցւպլատմեցեք' էսպես |սայրենիքնթանդած թողեցիք:

անունն,

աւն ՛

թիվ

,

ու

Մասիսի

մ

ո

աք, ան

ու

լսաղար

Շամ

խ""

ժողովուրդ, Ափսոս թեղ, Հւսյոցխեղճիկ ա նիսորՀուրղ. Ցիլւուցան ելաթ անմեղ, Գերի դնաման ութ ղեւ ի Խորասան ւոկլոր,թչվառական: Քաղցած ծարավ, ու

Լ

նքի Ս Ստեփան նղած Նալվսավկա յիի վանթի 1605 թվին ղրած Վարդապետի ի այս «Ռղբ Զուղայեցվոց» որի լեղուն ղրալանաստեղծությունը, բարբառի Հնաղույն արմոաչայտությունն կանացող Լ, այստեղ ղզերիչւք չ չուղայնցոց բարբաոր իր բառասկղրի Հ-խ լծորղությամր Հւարյուր-իարյուր, ), անկատարդերբայի ման Հայրենիք-վլսայրենիք

թիվ

ՈՂԲ ՋՈՒՂԱՑԵՑՎՈՑ

խարյուր

աչլսարչարարով զեղարվեստական դրականության դլրոնման ածին նմուչը ւպեւոք ծւսմարվիՀին Ջուղայի տաթ

դուստր

ուրա-

եկաք, Հասաթ ի զնտն, որ կոչի Արատտղ,խիստ մեծ, որ մարզ առանցնավի չի կարիլ անցնիլ, ամենայն ժողովուրդն լցին Լ մեջն, առանց նավի ն առանց տավարի. որն որ անցավ, որն որ ջուրն տարավ,որն որ Հայրն կանչելով, որն որղի 4այնելով, որն մայրն կանչելով,որն եղբայրՃճայնելով, որն որ թուր կանչելով, որն որ Փածանա նես մեղավորս չաւոոնք ի դեւոլսելուտեցան. ւյլ, դեւոն աղաղակելով. կուտաներ, մեկ ջամչիաթի ընկավ 4նոս. ծով ղուրս եկի...: աստու

(«Բաղմավեպ»,

էջ

6.

թ. էջք 94-95,

«Քնար

1897թ.

էջ 134): Հայկական»,

ԱՀՋամչի Հ-Ի աքի

-

զոմեչի

պոչ

(ազի):

իմ եղբայրնղլուվս վեր կալած, իմ մայրն վաղջանացն, ժամն երիտասարդ Լի. տեսա, որ Հայր զնացած, մեղավոր» ույն անօրինաց վակվխնցա մեկվմեկ լսառնված, մայր չունեի, աչիխարՀչս վասն արի ւռանեին.միք կողմանեն,թե ղիս չգողանային, Ֆոանկատանգնալու նավեր ւոնսաթքցամաքի մուտ չատ բաղումսփոքրիկ Զարթնաթ, որ նիստ ծովումն, ւոեղ եկաք մեկ ւսմզատեցաք, գողի այն ւռեղացն ն ավին Լն ղարստակ նավի բեոին կեսն դրինք դժար էր... ղարտակ մե ջն...: Մոսքովա թաԱյս զետա վեր կերքա մինչն Մոսքով քաղաբն..: Եվ խիստ սպլանել...։ գավորինիչլանքն տվել ին յուրյանց թազավորն ն ն վանքեր բաղում գեղեցիկ այլ Լ ն Լժանություն լավ քաղաք պատմել կա Հոն չ չինած, որ մարղ ի բնրան չէ կարիլ եկեղեցի ց Տեսա'

Ց.

ես

կել " ւս

կնք

ա...6:

,

(«Բանասեր»

թ., էջք

|ր

«ԶԱՔԱՐԻԱ

ԱԳՈՒԼԵՑՈՒ

ՕՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ»

վասն

այս պատճառես չատ արյունչեղությունարին Ստամբոլու միջումն: Ախր վերջնսուլքան իքրածիմ թագավորն ի'ելդեցին,յուր մեծ որդին նստուցին,անունն սուլյան ՄաՀչամադ:

թախտ

աարհ լո աանԱՆ թե 1648-ում,

աաա

Սուլթան

Վ

ն, Թվին օրի Լ ոչ մին խն 20 այլմինչի ազավորն Ա Մապախազավորն կեր թաղաքումն: խեղդեցին. տղլն նատավթաԻաղաթուրն: դավոր' անունն սուլթան ՄաՀամադ:Այս սուլթան ՄաՀշամադաս չաւո

խեր րե

Սոլ ովնջ քն ուրպիեատիեն աազապ աաա թն սպանվեց, ծովի ավազավորաց ն արա ԱՔ քաղված մարդինՀամարաան

ամլն...:

ժամանակին, որ Լնժ ալխարծնկոապաջտԼին բնակվել ա..-8 եվա առավել, այն լյառն, որ յուր պլատկերոքն Այն ԼՏ, որ սրբուծի կույսն մեջն կացել տունն յ

1848-1683 թվ

Է

յ

ի

222-235):

Քվին

ԱԱ

1683-ումն

արդ

որ

առա

օսմանցու ճարն կտրեց, բերին սուլթան Մածամադ

դրին վանդակումն, Շւավս ւսրինճ, սորա ավպերն, որ է անունն Սլեման, ղրին թաղավոր,որ Ֆրանդգն մինչի Սոֆիա առավ:ԱՀա սա

5.

թազավորն սուլթան Սլեյման ա, սուլթան ՄաՀամադ'վանդակումծ (էջ 32):

.

Նո

կարելի ւոիպական լեղուն,որ չափաղանց Այս վավերագրի բառաձ ե 18-րղ դարերի բառապաչարի, Հ ամար, մարել 17-րդ տարրերունենալով նրա ի ձենր. նակի զրականլեղուն: Հիչենք մի քանի զրաբար ււ առաքեաց,ամենեցուն,ի յերկնից,ի դաչտին,ղիս, մենայն ե այլն:

իր,

ի

րի,

խաՀԼն ոո ամ ւսը, օրի

ջայչի արեց,Քուր, իչեխտել, ձներ.սուրդուն բարբառային կացելասն այլն: դարտակ, աքի, ԱՀա

ն

գնացիԵրնան, թն իմ եղբայր Սիմոնիընտանիքըծ բերեմ Ագուլիս,լսո Արաաղույի խանե իրավունքչտվեց:

ւոե՛ս ստորն: ունի արարին, Բնազրում րայցՇաճախնան արին, ն ԽԵ, այստեղ այլ տեդերում ենք Շայկականթվերրվերածել Բնազրում բականի: Բնագրում ունի՝ասկարին: շ

իմա`

8, 6

մեջն՛ այն, ն' Նույննախաղասության

Նույն տեքստումն՛ Է,

արա-

թոչուն ղարձրին:

Բնագրում՝ ղաֆաղում:

վախճանված:

2, 3,4

թ.

ն/

ա

օժանդակբայ:

էն ձնով

ղերանուն:

ր

նազրում՝ զր

խիղանն:

մէ"ղաստուր: Բնազրու

6-ումն վեր կալա դեկտեմբերի Զաքարիա իմ եղբայրՍիճոնն եկի Ագուլիս, որ մին 2 ամիս կենա, էլ՛ ղնա Երնան (Լջ 64): Ես

-

թ.

իմ 27-ումն Ագուլիս.Ես Զաքարիա Թվին 1668 Հոկտեմբերի

եղրայրորդի Գրիգորն վեր առի այսօր, Ազուլաց ղուս Լլա, որ գնամ կարգված էր (Լջ իմ եղբայրՍիմոնն Երնան կրկին

քանզի

Ար 76)...:

որ

յուր

որղի Գրիգորն ւռեսած

Մուղնի, Վիրաբն, ւուսրա,ւոնսավ: ԳնացիԷջմիածին,

ամեն

արի, այլվի ԳրիգորնՀետս բերի Ագուլիս (Լջ

ՆԱՂԱՇ

Նործաղկեցավայգին,եկելԼ դարուն, էլ իմ սիրտ կանեսյարալու արյուն. Դու ես իմ սիրելիաղա ն ւլարոն... որ դու քանց ղիս սիրո քամաձՀես. Գիտեմ,

77):

Նոներդ Հող կու դառնա, Լ՞ր պինդ կու պածես. Թող Համրուրեմ, օրծնեմ' Հոգով զարդարվեա...

Ագուլիս, որ Երնանա Սեֆիղուլի լսանեն ամեն 2 4իավոր եկավ, թե Հակոբ կաթուղիկոսն փախել ա, լխանն բերել ա, ւլիւոի ԱդուլացվանքիՊետրոս տեղաց վարդապետներն կաթուվարդապեւոն Օնուիրիոս էլ գա, որ Երնանցի վարդապետն Գ, Ս.), որ (ասավ Վարդաւլեւոն ղիկոս օրծնեն: ԱսլաՊեւորոս Գ, Ս.Ս ասել խանին: Այս (է Լ, Սնուիրիոս վարդապետն կաչառք Միս երկու երես չեկավ,փվիախավ: Պեւորուվարդապեւոն պատճառես Հունիսի10-ումն էլ վերաւտին թուման տվի եկողին, գնաց: Դարձյալ,

|

1673 մայիս 20-ումն

-

Երեսդ եման է կարմրափայլ վարդին. Թող թո Հայրն մեոնի, ապրիյուր որղին (Լջ վարդ կուքաղես, Առավոտուց

սուտ

ղոնաղ Հաղարբարի,ինձ մուռարի...:

նոր Լ Հասել, Շամամներղ եկել' վրա դասել Ծամերդ (ւջ 238).

ղդա: վարդապեւտն իոսնեն 4 ձիավոր եկավ, թե Պետրոս Երնեանա 2, Ց խուման առավ, գնաց: Ամա ւուսն չէր. 4, 5 օրի կացավ, խով2

Պետրոս վարդապետնմին ամիս փաստական կացավ Ղափանումն Մին 10, 15 թուման գնաց, ապա Երնան չի ղնաց, Թւավրեզ: ւովեց քանղիաղմուկ չատ լիներ:Այս չի Օնուիրիոսսչատ վնաստ ես լինիմ աթռոռակալ: Ծածուկ թե' էջմիածնա վարդապետաց,

Ասելես, |

Զաքարես դրեցի ( Լջ

(«Զաքարիա Ագուլեցու

որ

Լ նւաղաչ

Ասեք' սուրաթիս եման

Լ,

աչն:

Բաչելեմ, զալոււմ, ղալո՛ւմ, Մաչվելեմ, զալում, զալո՛ւմ,

ու

Ես

թն նա,

Գիտե, որ ունքերս ղարադալ

լինեմ: թե' կաթուղիկոս կասեր,

237):

Ին 4 լաց կանես, դու' ծիճաղես, ԹԼ մեր տուն դաս, ես, ինձ

--

ու

ՀՈՎՆԱԹԱՆ

|

չեր. ուստ

թ.

Թվին

1661-1722թվեր

:

:

4 տարի էր, Այս ւպլատճառես

ւ |

`

Ասելես' տես ՆաղաՀ ն տս՞ն Գիրուղարկի,սիրտս Հովանա, ,

11 8 ):

ա

,

ուղարկի, մարդ չիմանա: Ծածուկ Գրած եմ, ղալո՛ւմ,ղալում (Լջ 242):

Երնան,1938 թ.): օրագրությունը»,

ԳիրԼի

իմա

Ելի, ղարձյալ: չէ' որ, Շո՞

1իմա' Բնազրում՝

ուղարկում ֆո անվանն, սնում ֆո սիրո բանն, Հեւտնես ուղարկեց Վախտանգ լխանն, ո՞նց մոուսնամ, ղալո՛ւմ, Բեղզ ես ո՞նց Հեռանամ, զալոււմ (էջ 243)...:

Միտք էի

ղարար:

|

վարղ ես առել, տարել, Թուլս վարսերիդ մեջն չարել. Շատ վախտ Լ աչքով չես րել, Խաբարչեմ, ինչ Լ ւկաւոճառն...:

ինձնե

|

|

|

լիստ չատ եմ աղաղակում, անարգում Լ՞ր ես Նաղաչն Խաբար ն զիր չես ուղալկո' Նր Համար խիստ եմ դառն (էջ 250)1: Ես

։

:

Դու

մ

Սեղանըլի Լ ոլաչարով, Եղբայրք, նստենք չարվե-չարով, Որպեսթաղ-մարդարտաչարով, Բարձր ձայնիվ բարբառեցեք: Բանիմւսղենք` ուտենք,լմենք, ինչո՞ւպետք է դարդ անենք թ մենքթ. երբ մեռնենք, տան, Է կ կարասէլ բացեք նոր:

դ" "Ղոր"ի

,

ութ

|

(Հայաչուղներ, թ., էջ 3):

նմուչներ. զրականության (13-18-րդ դարերի Հայ ասչլսարձՀիկ 1938 թ.)։ Մ. Մկրյան, Երնան, կաղմեց |

ԵՂԲԱՅՐՆԵՐ

ՊԱՏՎԱԿԱՆ

լ

Պատվականեղրայրներ,ինձ մի՛ մեղադըեք, ԹԼ լ'իղճ ունեք,Հասեք, ինձ մի ճւսրարեք, գտեք,ինձ սիրուՀուս մուռ ւուսրեք. դառմիա Սիրում եմ, սիրում եմ, վառված եմ. ավաղ, Մեկ սիրունի էչխով տարված եմ, ավաղ:

ԷԳՅԱԶ

|

ԱՍԻ` ԱԽՋԻ

| |

էլ չդիմացա, Սիրույսպածանջներին քանց ձյուն Հալեցա...: Երբւոնսա սիրուչույս, ԵԹԵ իմ սիրելույսվերջը ինձ չտան, իմացեք' մեռած է ՆաղաչՀովնավխան, դա կենդան

եւմ"

կգտնեմ

նրան...: աա

|

)

(Հ այ աչուղսնը ներ, 1937 թ., Լջ թ.,

4):

ա, ,

կուզես' կանչի, կուղես դոռա, Զոռով ւպիւոգամ ես ձեր տունը: Առավ' էզյա՛ղ, ասի' ասա, Ասավ'մորս Հետը խոսա, Նոր ուղարկիր |սնամախոսը, տունը: թեզ Գուցե սղ մերԲոբ Ղ թողնեն Ը:

ու

ու

մեր տունը:

դաս

ոռա

ՋԱՑՆԻՎ

Ընդգծվածեն զրական աչխարճարարինանճարաղատրառերն

Ասավ'տղա ասի'քանե, բանԼ, Ասավ'անկարելի Դու էղ միւոքը զլիեդ Հանե, Ասի'ավչի, ասավ' չոռ Ասի՝ՔՂեղ մոռնա 1Ը Ղ

Բարձր ձայնիվ բարրառեցեք, Տապակեցեքկաքավ լոր, Դուք մեկ կարաս էլ բացոք ն պոր, |լսնձոր: Բերեք մազան տանձ

Քաղցը

,

ժամն Աի" աքար ինչ կլինի' թողնիս գամ մե Ես ձե, ճերտունը, ես ճեր տունը:

Բեղ չեն թողնի'

|

լ

-

ԲԱՐՁՐ

«ամե ախչի» ասավ" Ասի"

ս

Հորժամկանանչ գարնանղալն իմացա,

Քա ն Ա որ

.

թ. էջ 6): (Հայաչուղներ, ու

ձները:

41-74

Մեք այս լսալղս ամենքն յուր երկրումն սղնաղ սղնաղ եմք արել ամուր ւոեղերն, ն ամենքս մեկ սղնաղինվերա նստած ւլածում ենք, ն մեր 4 կողմի երկրներ օսմանցիք առել են, որ մեր Թչնամիք են... ճարկավ, թե որ մեք այսքան կխալղա ւոնղածանեմքն դուրս բերեմք ն յուրյանց արանքով ուլախով, արձակ ւոեղ մտաձ թչնամին չուտ կու Հաղթն ն խալղն գերի կառնե. այլն Քուռ դեւոն, որ մեր առջես է, լոթկով կանցանվի... այս պատճառավչատ ղժվար Լ 4նոթ գալիս ղմեր այս կողմն անցնելն, քե չէ Հրամանարքայիի վերա զլլսո մերո լ, այլե այս քարիղես մին ւփոքր 6000 մարդ մեզ Հառուսջ օսմանլվեն վերա ղոչուն եկին. ձեր զորությամբն ղզնոքակուռորեցինք ն մեկ փաչա ողջ բոնեցինը, ղնա խոսացրինք, ղութ ինչպես եք եկել այս երկիրս,նա ասաց' մեր քաղավորն Հրամանէ արարյալ, որ պիւոի մեք այս երկիրներիս Հայն ե ղզլբաչն փչացնեմք. չուն որ ըռուս թազավորիզորքն ծովի այս կողմս են անցել...

6.

ՍԱՖԱՐ-0ՂԼԻ

ՇԱՐԺԸ

ԵՐԵՎԱՆԱ

լսանդարվավչուկան, Պլավրբաղաղիսանեն, ւռուն դուքան, տեղ, թոչք, օսրա, Ավերվան կան. ոլւքան ւուսճար, վանքեր Քանդվեցին եկավ սուրն Երնանա: Աստվածանից

ու

ու

Հայրը որղուն կորցրեց,թույըը՝ եղբորը՝ կինը' իրա մարղին, աղֆիկը' Հորը. Մանուկը լալիս է կորցրած մորը, ււ փոչին Հուրն Երնանաչ Պատել ու

են դառել Թե՛ ծեր, Թե՛ տղա, կռաւզաչտ ղետին կդողա, Մեղացոլաւոուշասից ոլրարոն աղա. Մեռան, կուտորվեցին Աստուծ էր ռլատիժն ԹուրնԵրնանա:

(3308, ՇՑօուճմույ...,

ու

ու

դերանը, Որ չարժն ելավ, թռան սունն աչք ուռք, բերանը, Ջարդվեցավմեջք Շուռ նկավ տաճարը, սլավ լսորանը, Ամենւոեղ տարածվեց լուրն Երնանւո...:

ՊԵՏՐՈՍ

ու

ու

ու

ԱՌԱՋԻՆԻ

Լջ

421-422)

թիվ

ՈՒՂԵՐԶԻՑ

(7քճու018)

ողորմությամբն, մեք ՊետրոսԱռաջինինփրայթոռ,ինքնակալ,բովանդակ րոուստի երկրի, ն ւսմենայն ւոեղաց. տեղաց. ն տեղաց: ՊւուռվականՀւսյոց Ասկին, որ Պարսիցերկրումն եք բնակյալ, մեր (Հայաչուղներ,1937 թԹ.,Լջ 10): ողորմությամբն չատ բարնունեմք:Ձեզ Հայտնի ինվիրայդոռության ն պարսից միջումն որ վաղուց ժամանակաց մեր թագավորության ՛. ն Համարձակսովդագարուժամ ամենայն Լվ սիրով դիր անք գրել 1725 թիվ ժամանան թյունվայելել...Պարսիցերկիրն լսոդվեց ն կտրվեց էն մեծ նեղություն ն մեծ կումն մեր սովղագարերն, որ Շամալսիեն, չատ

ՌԻՂԵՐՋ ՊԵՏՐՈՍ ԱՌԱՋԻՆԻՆ

զարարություն ան տվել. ն սպանությունւան արել... Զեր Ասկիցնչատ ն վասն որո էն մեծի արքայից արքայի բարեծչաղթ մեր երկիրն ան ելել դոլման. բաժինսովղագարն դար1 Ասւտվածաղոր րիստոսասեր ն իչն թաջամարտ ն Հզոր իմիրատորի, մեղնե ծառայությամբ ւսն կալման, ծովու ւոիրապես պամաքի Հայքն որ ւլարսից երկրումն ե Հաստատենքձեր Հայոց Թե որ ել նմանապեսնորողենք խող: խնդրեցին, «ան մեք էլ ն ողջույն ի ծնեոուուո ազգս մոււռուցանեւը ասկի սովդադգարությունն,որն որ սլարսիցերկրումն եջ. Երկրպազգություն ստով Հայւտնեցինք իչիւանոք, ողորմությամբն մեր ինփրայդոռության նորընծա ծառայքս քո, լաւտրիարքոք, Հաւոուկ յոց Աստուծո

:

ա

ւոսնուտիրոր, ոամկոք Հեծելաղորոք, ն ժողովրդոք...: միաբան միաչամուռ

ն

մելիջներոն

միվխումբ առձճասարակ

Դեպի

-

Գ. Ս.:

Մ.- Հրամն, աղա ղուլլուղիդ Հազիր եմ: ան ելել, ձեր թամամի ակին, որ ինչպես առաջմն սովղազարություն Տ.իզուց, ախպե՛ր Մատուր,մեր տանն Հացկերուտա. չատ մարս առումն էլ նույնպես, մեր նոր առած քաղաքանումնել սովդազաեմ կանչել, ամենթն ն քն կուղեն Լդ թաղաքանումն, ազիղն դուստ մարղիքեն. մուդրալսի Հասւուաւռնք... րությունն նորողումն ամեն ձեոն եմ ն վզավառ քո տալիս: էս փողս Հինը դնա իզուց ելել... ն էլ որ զեղ որ մեր ձեութումնա, չորեքկողմանն ն առավուռնցը բաղարն, ինչ որ բաղարեն պիտիառնուլ, Սամամին նսւսեն, ուրենց սովդադարությունն, ղդցեն, չինություն նմանապես ամենն առ, ւսնեն, ղու լավ գիտես, մին տեղ բեր քո մուբարոք ձեռոքդ ճավան ուրենց կամքովն, սովդագարություն Համարձակ ամեն ւս: Հաղիր որ լայեղն ինչ արա, ի նչսլես տացեքն Հավատացնումամ, որ մեք ոչ թե միայն սովղադարություն Ծ.ի՞նչ կուղես, աղա, որ առնում: Տ-Առ երեք գառն, երկու ոչլսալր, Հիսուն Հւսվ,Հիսուն կաքավ, քսանւուուք2...: կատարումն ձեր լանդրուածքին երեսուն Ա խարբիզակ:էլ իթմինչէ պետք, ղարա մեր րբաղչումն Ն. սո. Լջթ 353-354): ւուս լւնձորն, ըչտասղուկն,ղալինարն,սավվին ճաղիկն բոլ | ւմ: Գինի,արաղ, դյուլաբ մեր ւոն կա, բոլ-բոլ ւմ: Աստծուն 8. ւիսուք: Մա մուռացա, Հարյուր լավ թազա ձու էլ կառնուս: Մ.- Լավ ւ, ւլարո՛ն, մա ի՞նչ կուզես, որ իգուց չինեմ: Տ.- Աջաբ մարդ ես, քանի Հնտ էսենց պատվի Համար իքջմինես Հաղիրել. ղու քանց ինձ լավ գիտես: Մենակ էն կապսպրեմքեզ,

ՀԱՂԱԳՍ ՀԱՑԿԵՐՈՒՏԻ ԵՎ ԸՆՏԱՆԻ ԻՐԱՑ

որ խորովածն, ւվիլավն լորովունֆո ձեռոքդ ղոլմեն,յավսնին, ձեռն չտաս: Հինես,ջաՀիլի (Հատվածներ) Ծ.- Գլլսիս վրա, աղա, ինչ որ ձեռնես կուղա, ճառայություն կանեմ: Տ.- Դն, մին թաս գինի |ոմն, գնա՛ չուտ քնիր, որ իդուց սարբածի Հենց աա գնաս բազարն, առնում: ինչոր Ա ռաքել, Գալուստ, Ծատուր,խւչատուր, Ղազար, Տիրատուր, որ էլ ինձ խոսացնես ոչ: Ղուկաս, Թորոս, Բարսեղ, Պատված մարդիք: ւլարնին: | Ծ.- Բարիւս, աղա՛, ղիչեր լխաղաղություն Բարղամ, Տ.- Քեղ լույս բարի ա, Ծատուր. սախնչլնի, Թե իգուց երեիսքդւան առացին)8 (Պատկեր թողնուս. մա ասա՛ որ ամենքն մեր ւոուն գան: առ

ա

Ե

թիվ

,

լոմ

ֆիջրն

ու

։

ու

:

ու

Խոսողք.

|

ապսպարնցի՝

չուտով

Այ սողա Ղաղար, գնա՛, մին մեր Ծատուրին կանչե, գա: թն չոր Ղ.- Աղա՛ գնացի, Մատուրն նոր տեղ էր մտել. ասաց, Հաղնիմ դամ: թողություն անես, աղա՛, չատ վաստակի Ծ.- Բւսրիերիկո՛ւն աղային, գնացիտեղս, Ղազարն եկավ, ասաց՝ ւղեն կանչում էսօր, չուտ Տ.-

(Պատկերերկրորդ)

|

Տ.-

Խ.-

Տիրատուր: լույս, ւպարո՛ս Բարի

բարին քեղ, պարո՛ն Խաչատուր: Բարով եկիր, Հայ, աստծու Հազար բարի երկիր, Համեցեք նստիր, աչքի լույս: ա: Խ.քո տեսուղ մուչթաղ ինք: ինչՏիրատուր, Չաղես ժիր, պարոն կանչեցի: աոլե՛ր Ծատուր, ինչու եղ էսենց բիվավուո են Գիւոե՞ս, ւպլե՞ս քո երեվան թդ,ւուսն քուլֆաթն: Տ- Փառք ն դոշություն աստծո, սաղ ենք ամենքս օղուլուչաղով: Ռս. բն." ոօտճով. մարդիկ Բարի լույս ւզարնացն: | Գատված ո08815 Ռս. րն.՝ շո Ծ7ի6էժ. ՏԲարով, Հազար բարի եկիք, իմ պարոնայք. Համնցնք, տեղե ն պատիվները Բաց 5.-

:

`

--

ուղղված պատկերներիբաժանումըիմն է, կետաղրությունը Գ. Ս.։ կողմից իմ ված են

ւլարոն Բասրղամ, նստեք: ՊարոնԳալուստ,պարոնԱռուքել,

-

|

ծ սիրեք, եք, աստված ս

Ը

ձեր

1-8

որ

ես

լ:

ԵօչՀ օր բզթի մույն փվուքը օվնիս: ըլւտիար ւզածիս, ղարա Հրամանքթղ Բարաղամն, ւղարունՏիրատուր,թու Հրամանքդ Ուղորդ նւսում ն ըղս նչած, օր ունե կանչած, ռս, ւոն ստ 1 ղծ "Րր թար» չի: զօվղ անիք, օվրախ պածա, չօտ, քամի նարիլ աղիկ արիջ. թղոթին չիք. լարեր Պարուն, ղառ դութ ըչխարթիսբանին անղաղար անչ ա. միծ-միծ իս ղթ չ չիք թա դադար զօվղննիդիլ Դ առ Դիլ չիք ղութ զօվղ լոօծ չիք: անղադար նուոօծ դուք օր արած, ըմ ղօվղ ծիտ

(Բ.- ՀԼրբար

Վ

չօտ

ւսղիկն դօվըսւուսլիս,

ւսն

ւոուն

՛ Եր յով

«իրի

աա,

,

մարղու

օվ

Նղանիթ ունչ, ախպարթ): ւլա'րզ լոսեցեք, եկավ.ի՞նչեք լսոսում, Հրես ւիլավն դորովուն որ մենք Լլ իմանանք: անց էս մեր էդ ի՞նչ ասացիր. Հա՛յ ծար Հաա", արարո Գաղոււոո, էս լեղուն էլ սլարղ Հայի լեղու կա՞: Հլա չաղավա՛Թւսա, "

Գ,Տ-

:

ու

ես Հեւոո ուրզ քո Հրամանուցդ կտրառւն բաժանե, լխորովուն չկա: Հայեվար անեմ, որ քանցմեր Հայեվարն սփիաք թն քանցձեր սուք աար լսեցի, ոչ, նեղանաս Պարոն Տիրատուր, լեղուն պարղ լեղու չկա: Հիմիկս էր, որ Բարղամին Առաքելին էդ ինչթն ինչ իք խոսում: Հեւո խոսում իթ. ես իսկիչՀասկացա, ամեն ճայ Հասկանա: Պարզն էն ա, որ ւլե՞ս պարզ Հայի լեղու լավ կու ծասՀոռմրցեվարն ղափանցեվարն Ջուղեցեվարն, ւսսացեր,թե մա րաբարչեմ, ե ինչ ա, ձերզօկ-մծկն կանամ, ու

Խ.--

ու

աչ

ու

ու

կանես ձեր Հայնվարիփաք լինելն: կացեք, պարոնադք,քն զիս կուսիրնեք,զարաֆախ րավ մւոնում: եստունք ււմենն: Տղա,մին թաս ղինի տուր, որ մեյդան ես էլ լսոչթաբ եմ անում: Պարոն,չլինի թն նեղացար, ինձ նման Պարոն Խաչատուր, չեմ Հավատալ, թեն մեր միջումն խոչթարչի մարդ լինի: Խեղրեմ, որ մին քիչ ուրալոությունանենք: կանեմ:կուղե՞ որ ես մեր լեզվով մին իսպաթժ իսչ որ ասւասգի' ասեմ, որ իմ ւսմունքս կուճաստատն իմ ւինսիմերՀւոյի տաղ

արզ

ՏԽ.Տ.--

ա

,

ո՞վ

որ

ւայում:

ու

Քանի"

ււ

Խ.Տ-

տւյրըս

ա

"

մա լեզվի վրա չինած թարիֆլաման ա. չատ ձիգ մին թանի տունն ամենն եմ, էն սերտ կասեմ, սերտ չեմ... Խ.Պարոն Տիրատուր, Լեղունք ղունք ո՞վ ն են, որ Լն Հեոի արծուի մոտ են ձաղիկ լ Դոն Տ-.- ՄԼՆԸ տան |սիղաննա, մ կնիկն ննինն ււ րոն, ն, իմ յուր աղջկերքն: Խ.ավակ անի Տ.- Հինզ, երկու տղա, երթ աղջիկ: ա,

"րորԲաղք

ի

ԱԿ

Տ-

ձեր «նր.ծն

,

ւմիււլմ, կշտին նստիր, ւմ կչտի ձեր որդոց ե եկիմ ինս իր, այալյջումիաթ, փեսա, ա, ձ գած ա... ւրեն կուսիրեչ, եկեք, նււոեցեք,ճաւչիվավուո սեղանն ես, չմնա,լսորողի բիչաղզնամ դեո Շաց Պարոն Առաքել, լ(սախրդ ես աչլսարչս ննես: Երբ չենք կերել, դու ուզում վեր չեմ ւուսկն թրքրըն, էն վալստն կուղես դետնի ր

Ա.-

ն ամի,

լմյ

նւտտիր,

Տ.-

նտեղ:Ա՛ 11 պարդ

նսւոնգե էնտեղ: նստեցեք

բ են Աղա՞

իո:չ ունի. ել իլ : նչանած Տղայոցս մինն նաւիան », ւս

ամենքն քե,

|

ե

ւււ

՞

սլաակել եմ. մինն նչանած ւս շանած

Սունի՞ս: ,

Խ--

Թոոն

աչ

նիւ:

ծ

երկոււսղջիկս

չ

՛

Ունիմ, պարոն, վեց թոոն, չորսն տղա, երկուքն աղջիկ: Թոռներղ ի՞նչ բանի վերա ԽՈ ննչ են մինն Տ .-Երկու թոոնս վանքում կարդում ա, ՐՂ բազրզանի ն ղուլլուղում տան աղջկե մ մուս մինն ա. աղջկերացմիննանապատումկուսանաց էյ: ղաղործություն սովորում, մինն եռ ջաչի, մու լեզուին գանձ Լ (Արամեան ր նոքսճՇ լեզուին դանձ ՏՇհոժմծո1հօտտԱՐԱՏ 347-470): 128ՐՈՇուօճ6, Ամստերդամ,1711թ.,մ էջք 5.Ն

:

Խ.--

աս-

.

ա

11.

ը

,

:

՛

«ւ

Այս պինսայի լեղվի Հարցը առանձինքողնելով՝ Հատուկ ուչաղբություն ենք Հրավիրում այն Հանդամանքի վրա, որ մինչդեո զոկ, երնեանցին այլ ւոեղացիՀայ լխոջաներըիրար Հեւ նակվսիջնւանցի, աչխարձարար Հավաքված խոսում են այն ժամանակվաընդՀչանուր ն մի Տիրատուրը Առաքելը լեղվով,Հյուրընկալղոկերը՝Բարեղաւմը, են Հետ սկսվում ւած սկսում խոսել իրենցբարբառով: Այդտեղ իրար Լ մի վիճաբանություն լեղվի Հարցերիււսսին, որից ւղարղվում է, որ 18-րղ դարի սկզբին Հայոց ընդՀանուր լեզվի կամ զոնե նրա անչրաժեչտության գիտակցությունը,արղեն ծազել էր Հայ վաճաՀասռականների մեջ: «ի՞նչ եք լսոսում, պարզ խոսեցեք,որ մենք էլ «ես Թե ինչ եք կանանք»,- բողոքումԼ Գալուսւոը,- իսկի չշասկացա, էն ա, որ ամեն ճայ խոսում: էղ ինչպե՞ս պարղ Հայի լեզու ա: Պարզ Հասկանա»,- եզրափակումէ Խաչատուրը: Այնուշետն զոկերը տեղի են տալիս նե թեքն յումորով ծաղրելով իրենց բարբառը" ղրույցը :

լեզվով: չարունակում ընդծանուր են

ու

լուցն ն ծառայութենիցն, քանի ժամանակոր էս ծառայության մեջն կուլին: Լ կապվին միայն ծառայել Լնքան ժամանակ, ծ. Նրանքապլետք քանի կոիվն զզլրաչի Հետ կու երկարվի, իժում նրանք կու ազատվին գնալ իրանց տներն, կամ մտնել ծառայության ղորքթիմեջ: 6. Նրանցառջնն կարգվելու ժամանակին կկարղան մեծ Պեւորոսեն ղրած ղոնչուն ե իսաղացնելուկարդն Լն ւպատիժներն, որն որ կու ն ղապուլ են անում վայելեօրենքկուորողին, ինչպես որ Լնղունցըն. ղոչունի չինովնիկներն:

լ `

19-ՐԴ ԴԱՐ

լ

.

թիվ

Լն ալա գրթի մեջն դրված են, էնպես ւ ոչ թե մենակ,բայցընկերությանմեջ աղոթ որ |սնդրողն կարգված' մենակ Լ' օգտակարկլինեն.միայնԹե թիչ բայց նորանք Լն անձին, որ ն ինձ տեղակ, ւսնե, ինչպես որ ես դնելովմենքբառի

աղոթքներս,

էս

Թեն

որ

Լս

,

փվոփոլսություն ւոնղակ... դնելով մեզ բառի Որ դու

մեզ էլ'

քո

7. Նրանքօրթումեն 8. էս

ւ

Հատուկ ֆՓեղ մանավանդ ջոկենք ն սուրբ ւղածենք, թեկ, ննթ աղաչում թաջայն կատարելո Համար. խոնարձութննով ն էս օրս Հնազանդվենք մեղ, որ քո էս սուրբ ւզատվիրանքին օգնիր ֆո փառաց Համար սուրբ ւղածենք... ամեն մէկ օրին Համար... Շուչի չաբաթի աղօթքներ

յոթերորդւոսն

ստա-

.

(կարճառօտ

աս-

յամի ւոեւսոն 1822)2։

2. 1 821

ԱՌԱՋԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՑՈՑ

1.

շ

թիվ

ՆՈՐ ՍԱԲՔՎՈՂ ԶՈՐՔԻ ՀԱՄԱՐ

Հայոցղորքը կունենա րատալիոններ: նց Բատալիոնիմեջ

թ յաքբ:

ւմւոնում

են

Հայք

ն ցա զանկուսն կ սեփական

իրանց

ղնալուՀամար: 4. Նրանք

ազատ

կու

|

լար ջ չուսօղլուչաղովնամենայն ին իրանց

«եօթերրորղ»: Բնազղրում՝ թյունից»,Թիֆլիս, թ., քերականու «Պատմական Վերցրել ենք Գր.Վանցյանի

|

Տ

փղիս.

Հրամանատար զորաց

ՀԻՆերա

լ

ա, ամի: Վրաստանի,վոյեննոյՂուբերնադոր

Մ այիսի 1827

աղյուտանտՍիւլաղին

ԸնդօրինակվածԷ Ծանոթություն.-

Մսեր Մսերյանի

եղող ղիվանում

տպազիր

Է օրինակից: ։

Մսերեանց Ը. Գրեալի Մսերայ ՄագիստրոսԼ |ցծովչանելս ԻՄ

էջ 112-131:

ջ

|

տարեկան

մինչն Նրանք վերենկալնվում տարնկանիցն միայն ւպածանվիլ, ամա Լս կանոնն կարող ղայիմ ՀԼ Հիմի մւսրդիկ, ունենա ւլախոդ զորություն է, որ մարղս բավական պածանջվում

3.

Հավատարիմ ծառայության Համար:

կանոններու վրա վերենկալնվում ամեն ցանկացողներն ն նրանց ապրուստ կուտան կխսաղնայից, մինչն լքցվի աուսջին բատալիոնի կարգը... 11.իրանցՀատուկ քաջության Համարկու Հայտնվինվարձ նալու առաջին օֆիցերականչինով.: 14. Ամեն բատալիոնն յութն (- ի ութն) Հարյուրս, կու բաժանվի տասն ծարյուրն ի տասնյակս... 20. Ամեն չինովնիկն ստանա տոնլուիսինչպես զինվորական ներկա ծառւսյության: տիճանավորներն 21. Շուրի ւոեղ սւոսնան զինվորքն 10 մանեթ սպիտակդրամ մեկ տարումն... էս փողովն պիտին չուրեր կարել իրենց Համար, մինչն կառւսվարությունն կարգեսցե տալ նրանըչուբեր լսազինիցն: խոսքերն պիտիլինիլ Հայողլեզվովն: Խաղացնելու ՄեծինՊետրոսին ուրիչ Նրանցկուտան կարճացրած կանոններ սաՀծւայն կարգինծառայության:

ւսռիր դործքերիցնՀւսնգիուո ժամանակի մեր որ տվիր, ստեղծածներիսպլատվիրանք

օրումն քո ւսմեն յոթերորդ1

ոււտտում

ոսկուա

1876, Լջթ 193- 197),

|

Ես

3.

Ես

լսավարումլսարլսափող,լույս նչան ես

Մութ կյանքիս ծովի առիինսվարոսինման ես,

աստվածդ կսիրես' լւնդիրը անտես մի՛ արա, Հույստուր, կամ Հեռացուր, եղուր կյանքս կես մի արա, վառված Մեջնունն Սիրույդ եմ, ինձի Լեյլուվես մի՛ արա, ես մի Ցուսուֆի Քանչան, ղու մի Զալեյխանես, Սազա՛թ: կամ

ԵՐԵՎԱՆ

ինչով լի

առատ

ո

երագ»

սիրույդ դերին լ րամաայխատ, Մտմարդն ես-քո երն: երնա, ու

ւտուղդ

չատ,

բարիքղ

լեն չեն ԶնաչլսարՀիկ,

Շուրջ

բոլորդ

երնա՛ն,

ազատ,

ու

ու

Իմ

Երեան:

ապադ, առատ

(898

Դու սլատմականճարաղատ ու

Լջ 141):

-

Մինչն.1850-ական թվերը

Աչքներդ լոյս,

Լջթ 87-88):

որ

մեր

թաղցր

թիվ աչխարքն պարսից դառն

չար-

Հավս քազավորաց դռանն կդեգերի... Տերություն Հաղուստով' չկա,որ էս անտեր զիւտությամբկանդնաձ ն պաՀվում չլինի: Ռուսաց էդ մեճ կայսրությունն, Թե Հառաջ քան զսուրբ յուրյանց Պետրոս |Լ անչայտ ձեղ: Լրն ներկա իմաստասեր Քադավորն ի՞նչ ինչ, Մին էն արվեսուսնին, երելուս, եթե զրել-կարդալ որ բաղում զիտենոա, ւ,

ՇԻՐԻՆ ՍԱԴԱԹ

կողմերովընւոիր,դովական ես,Սադա՛թ, Ամենայն

նան

էն աղնիվ կարողանաք ճանաչել: Գիւոությունն Թաղուծին

ա

ես, Դեմքով ուրավխ,Հաճելի, չքեղ, պատվական Սաղա՛թ, աննման ես, Սադա'թ, տեսթով մեջ Բազում ընկերներիդ բարի, ողջին ղուրեկանես, Սաղա՛թ: ւլարկեչտ, Բնությամբ

տե

լավ թաղաքացի՛ր, Էսպես երջանիկ բավստիոր ղութ եք ։պատածել,կարձեմ որ մեր նախնիքն նս Արչակունի թազավորությաւն էլ չԼին ւպատաճել,թեւղետ ն քազավորությունն յուրժամանակումն ն զուլումն յանցն էր,ւսւսկայնբարբարոսությունն ւլակաս չԼր... իմ աղնիվ ֆՓաղաքացի՛ք, զիտեմ, որ մեր աչիսարՀիայսքան երկար ժամանակաց ղերության ւոակ մնալն զիւտությանչարդգնոչ կարե ներկա լավապես ցուցանել ձեզ, բայց Հուսամ, որ չու տով

երնան:

1937 թ., աչուղներ, (Հայ

50,

իմ

Ախարե

Արարաւոյան Մայրաքաղաք

ն

արդար

5.

|

ու

չարչարելղ բա'վ իմացիր, անան խոստումներով թԹությունը իրավ իմացիր,

սիրո իս

(Հւսյաչուղներ,1987 Թ. Լջ

բարի Հաջողակ, ասավի' Միսկին-Բուրջին

ւոարի, Գործ ւսռոււտուրղ ամենայն ես օտարի, Հազարավոր տալիս Հաց

նմ, ով սիրուգիա, լա՛վ իմացիր,

ՇիրինիսՀամար ղուն մի թաղա նովջիվան՛ես, Սադա՛թ։

թո րաղչա-բաղը, Միրան, ղեղձով իլլաՀի 4մերուկը, լսիյար, չալաղը» Երը չոզերն ընկնին, ամառվա չաղը, Ով որ չկարենա փախչել յայլաղը, Մլակիցդ կկանչե դադ, Երնան:

4.

Համար, Համար, Սաղա՛թ,

ինձ

Թե

ՄԻՍԿԻՆ-ԲՈՒՐՋԻ

Ամեն

Ես

թվե ը

(810-184

սիրո երգիչ. դու մի նվազարանես ինձ Համար, միոլանդուլուռ սոխակ եմ, դու վարղարանես ինձ

որ

սղքատ

|

Հ

|

|

Նորածչաս:

վեց կամ յոթն չարչարանքով

ւոարումն

ա

մին երկու սովորում,

ԹՆ որ

ինքը թանդ ա, ես Լլ չեմ էժան. Այլոց չՀավատա, բոլորն էլ գիժ անք, ինքն իմն ա, ես յուրն մինչն Հավիտյան, ԹԼ կամենւս, որ իրար Հետ ապրենք: Ասա" ափսոս որ կարդալ չես գիտում, Սիրածիղգրաձր սրտում չես գրում. ւ Քեզ Համար ԵթՆ չուտ կամենասիրար.գտանին: որ ջածել ա, ինքն սիրում Միչտ սիրել ուզում ա, ինքն սիրում ե լավ սիրելո կերպն կաովրի, Եթե որ ցանկանաիրար Հետ ըլնենք:

տա-

էն սովորած արվեստնՀնարսովորել, րումնկարն Հեչտ Հւասնդիսւո ես ն Հնարել: ֆով Հեչտացնելնոր ւրվեստանի որ կաայնքան եմ ամաչում, ււնունն Հիչելով իրավի,ւսրվեստից ի՞նչ մին լավ արվեստ բող չեմ ասել, ղերա, մեր խեղճ աչիխարծքն ու

պատրաստ ազնիվ գիտություն,

ունի, ոչիոչշ« ղուրկմնալն: եթե ոչ ղիտությունից աղաչեմ, Եվ ի՞նչէ ւզատճառն, սեմ, որ Ինդլիզին Ֆրանկի եթե կարծեմ ինձ վրա կձիծաղեք, մեծ-մեճ դրելդիտեն, ն վեց ե յոթն լեզվի կարդալ դոտերքն կնանիքն ձն, կար, վաճաւուվում,ասղարարություն, գրքերեն չարաղրում, ն այլն: լավ սաղ ածել, պար գալ ռականություն, Հողին կնորոզվիձեր միջումն Հուսամ, երբ որ չսզնվության Բայց էն վախտը կիմանաք, ն դառն գերության կմոռանաք, քաչությունն ա՛խ, Հոգիս Հարայ թե ինչ Լ իմ լացն: Ալս, իմ լա'վ քաղաքացիք, սլայծականչում,Հին |սմորն թողեք,նոր ազգի լուսավորության ռության Հետնեցեք:

չի, չի,

Հայիֆ

Բայց

.

ա

(Մ,

1): ՆամակԵրնանցիներին Թաղիաղյանց,

ՍԻՐԵԼԻ

թիվ

մարդիկ կարենանկարդալ ն օգուտ ստանալ սմորանով: Ս. Պողոսն սովորեցնում Լ, թն սատանան զորավորիչլսան չատ է... ն Թե չար դներ կան երկնքի ներքնն, որ նորանցդեմ պետք Լէ պատերազմ ե կոիվ անենք(ւջ 5)... էլ Լ անում ե Ամեն,ով որ մեղք է դործում,նա անօրենություն է: Եվ դիտում ենք, թն նասնրա Հենց ինքն մեղքն անօրենություն Համար Հայտնվեցավ, որ մեղքերն վեր առնն, ե նըւսնում մեղք չկա

Սիրելի՛Սիրվարդիմ,բարովողջանաս,

դնաս, Թանդումօրիորդինդիտանիշ ն Շատ կարոտ բարն Հասկանաս, ւոաս

Թե Ես

երբ

թանի

իր կամքն, որ իրարւոեսնենք:

օր

ա,

դորւոկարւոեսւս,

(Լջ 8)...: ն Մարդն, որ մինչե իրան կյանքի վերջն Հավատքի բարեպաչՀաստատ Լ մնում, վերջապեսուրախութնեով ն մխիւոության մեջն վերա,երբ որ ւոեղաբարձի վեր Լ ընկնում իրան մեռնելո թարութենով Հասնում է (էջ 40)... իրան վերջին սածաթն գործարան աստուծոյ յ կկամ գործար տաճար մարդոյ («Սիրտ ի ի ուի

Սիրտս գնաց Հետը, միտքս մոլոր չա, Թե աստված կսիրես, երը ւոնսնես, ասա՛, Որ թե ծաճենաիրար Հեւո խոսենք.

կյա Ա Շաջորզ նմուչր վերցրել Թիֆլիզ, 1902 թ., Էջ 9-15: Այցի:

Դրան:

ենք Լ.

ն

չատ

ԹԱՂԻԱԴՅԱՆԻ ՈՂՋՈՒՅՆԸ ՆՇԱՆԱԾԻՆ

ա

ԿԱՐԴԱՑՈՂ

քաառաջ Ստամբոլ Լլ չաւո ժամանակից ղաքումնտւզվեցավՀայերենն Թուրքերենլեզվով.բայց Հիմիկ ռուսականլեզվիցն Հայոցաշիսարչաբար լեզվովն'որ Թարդգմանեցավ

էս գիրքս Հին զիրք է

6. -

թիվ

ու անարաան ո

Մանվելյանի «Գրական նմուչներից»,

լ

թն

սա-

են:

Թե գիտուն, խելոք մարդիկինձ պախարակեն, դու էլա ինձ պաՀիր, սիրելի աղզ, չունքի իմ ուղածս էն ա, որ քեզ ծառայեմ, քեղ իմ կյանքս ւտսմ, քանի չունչս բերանումս աչ

8.

Շատ

թիվ

վախտ

ժամանակս միտք Լի անում, Լնւլես գրեմ, որ

անդամ պարաւզ

րապ վախտիխաղալիք»-ի առաջաբանից): (Խաչ. Աբովյանի«Պարապ

9.

թ ինչ ամա ԱԱԽՈՒ խուլի ա ղու ղրարբար լեղուն Ա մեր էն չունի. էն որսությունը Դաղարություն " ալնՀամը, ի՞նչ պեւոք Լ արած: մեր

ա

,

նմանը

չունի,

որ

ինչքա

ամանը իչ Հաջ ա կոծէ, հ ՄԼՆ ,

զիոեմ,

բայց

ունք,

մեկը չի Հասկանում, վատ բավտիցը Հաղարից էս կորած երանի Լն սՀւսլժին, որ մեր աղգը ֆիչ-ջիչ կարողանա որ չզիտի, ով Բայց իր լեղունսովորել,իմանալ: դանձը ղւնել զիտի, ո՞վ մնալ, Լն ժամանակը մինչն սրան չատ ժամանակ կուղի, չԼ։ մարդ սաղ կմնա, թԹե՞ ամեն մարդ Հասկանա, էս մտածելով' ուղում էի, որ դրած բանս ղրեցի:Թողգիտունմարդիքը ինձանից էնդուրՀամար աչխասարծշարար իրանց սիրտը մվլսիլանրանք չատ դիրք են կարդում, չնեղանան, ու

ու

լն մեր լսալլոըդիրթ կարդալ, չի ուսում մարդ, որ ղորությունը սիրի ի՞նչպես ախր սիրում, չի ես սլսալվում եմ, բայց բնական է, մւսրդ միչտ է, կարելի Հասկանում: լի: Եվրուլացոց մուզիկնն չատ. Հիանալիէ. լե, կաիրի,որ իր արտոովն չունեմ,առա մեր սաղզն ղուռնեն մեր ականջինավելիյա դիր լսուսք էնդուր ենք սովոր... դալիս,չունքի երելսությունից բայց էլի Շատ բաներ Լսռլես զրել, Հազիր Լի արել աշխարծարառ, փողս ժամանակս, Լի. թե սիրտ չԼի անում, որ լիս ցեմ: Վաիմենում կորչի, զիրքս Լլ մեկ տեղ թողումը վեր ընկած մնա, փթիչ Բարնկամ ւոնսան, լսորչուրդտվին ինձ,թե չատ լավ մարդիկ որ վավտ-վալխտ տեղՀասնի դրածսդիրդա, կլի,որ ւուլիլ ւում: իրավ'թն մուրավզս կլինեմ:էն ժամանակ Ջանք կանեմ,որ դշա լավ որքան բախտավոր Շատ

մարդ Լ դգանդատնում

բան գրեմ, թող Լասառաջինը Լապեսըլի: ւսվելի ինքն Լլ լավ կիմանա, որ էս դրած բաները կարդացողը |սոսաեն. մեր լսալլսի Լն բոլորը պատճառով ուրալսոությանՀամար էլ Լնպես եմ դուրս բեցած բաներն եմ Հավաքել.թարգմանածներս եմ գրել, որ Լն որ մեր են էսպես բաներ ւմսում, լավ Հւսցի վրա թԹուրքնար չունքի մեջլիսում, Հայր Հայեվար ասի, որ թիչ-ֆիչ լեզուն թաղցրանա,չունքի ոչինչ բան որքան |սաղն տաղը: Հույս ունեմ, լեղունէնքան Հի Փաղցրացնեիլ, որ ուրիչ մարղիկ ղՀա լավը չինեն...

րել,

մտքով բլի:Բայաթիթը սրտովն խալխի ու

Լ.

քս

1848 Թթ.: Հատվածը «Բաղմավեպ», («Սուդդուոերմեծի իչիսանի»,

վերցրել ենք Մ. Միանսարյանցի«Բնար Հայկական»-ից, (էջ 123): Սա Հին ժողովրդական ստեղծագործություն է, որ ՀրապարակելԼ Շերմաղանյանցը):

10.

ու

ու

դառն

ցավդ տանենք, Մեր զլուլսը թեզ մատաղ կանենք. Ուր որ երթաս, Հեղ կգանք. Ձեր աւղուճացնկմոռանա՞նք: Մենք ո՞նց պետք Լ տեսնենք աչքով Տեղես մենակ գնաս լալով. Աչքերդ օրբն ն Հանդարտվիր, Հերիք եկավ քեզ, մի՛ ծեծվիր: ՔՄ

ու

անց կացնի: ժամանակը վակխտր' ալսրապ

չ

-

թիվ

երկիրն իր Համար ատուկ լեղու չունի այժմ. նորա Արարատյան

երեվանաղավառումն կամ էջմիածնիչորս կողմն կխոսին:Բոսյըեթե փոքը ինչ Հեռանաս ւսյս միջակետեն, կամ օսմանցՎրաստանիՀայոց լեզուն կլսես, կամ ՔԲյուրդիստանի, Հաւոուկ լեղուն այն Լ,

որ

վոց...:

Բայց առմամանակ ՀնազանդվեցանքՀասարակացկամեցողուն Թյան, ն սկսանք այն լեզվով դրել, որն որ մերձավորԼ Վրաստանի Աստրախանակամ Ռուսաստանի լեզվին:

(«Արարատ» Թերթ,

կանյան):

ԱԱ Վերգրել ըբցրել

ենքենքԳ Ւր .

Վանցյան դյանի «

Թ.,

/62

Գաբը.Գու |սմրբագիր ւ

քերականությունի ՊՓաւտմական թյունից»,,Թ կան քերակ

-

ս, 1906 թ Թիֆլի

թ.,

էջ 76,

12.

11.

ՇԻՆԱԿԱՆԻ

թիվ

ԱՌԱՎՈՏՅԱՆ

ԵՐԳԸ

Մյ մարդ, այսօր չատ ջնեցոչո ննջեցիր, ԱռավոտյանՀով ժամանակնւսնդուցիր, ձովի ծայրեն ծադեցավ, Արեզակը դաչտը փովեցավ: Ջերմությունը ձորն ու

Ընկերներդվաղ արտերը ղզնացին, Հնձեցգին, Ցորեն,դարին դերանդիով դաշտումը, բարդեցին Խուրձ կապեցին,բարդ ֆրովլվացվիր,

Այ մարդ, վե՛ր կաց, սաոր

ւռ, դղաչտ Հւսսիր, Գուռիկկավե, դերանդիդ Լ' Հունձդ արա՛ դաշչտումդ, Քանի Հով մի՛ ծուլանար դործումղ: Հունձդ Հնձն

Խուրձդկապեբարդդ բարդե՛ւոուն արի՛, երբոր Հունձդ կաւոարի. Հանդգստացի՛ր, կալվն՛ւզլատենքո ւռանը. Բերդերանղիդ, Ես իրիկվան սեղանը: կպատրաստեմ Այ մարդ, Հերիք, ինչ որ այսօր քնեցար, Աչբդ մեկ բա՛ց, տես, թն որչառիուչացար, Վաղ լռել Լ մեր գզիրը ձայնելեն:

թիվ

ն չորս տարեկան ւուսսն ւոսրեկան ւողերքն ւմոււսն երկու Ամենայն են Հեւուղուտ լինել Հերետիկոսե րդումով ռպլարտավորվում աղջկերթ ւուսկեն: կարծիքի Հրետիկոսության չՀամաձայնին, ներին,իսկ .եխեն չի ներՈվ որ ւուսրին երեք անդամ անլսափանխոստովանության Լ 19)...: (Լջ տուկ կարձիքթի Հերեւոիկոսության կայանալ,նմանասվես ն ն կայքը լւլվի մասնակիցների նրանց Հերեւոիկոսներինրանց չունենան մասն ւպածանջելու(Լջ 19)...: որդիքը ամեննին իրավունք

Հերետիկոսները պարտավոր են կրել իրանց չորերի վրա երկու դեղին լսաչ, մեկր կուրծքի վրա ն մինը մեջքի վրա, որ կարելի լինի նրանց ուղղավփառներից: ղանաղանել

կարդալ ոչ ոք չճամարձակվի Վերջաւլեսաշչիսարծականներից

«Աստվածաչունչը» իրա Հայրենիլեզվով (Լջ 20)...: ն նրանց, որոնց չէր կարելի բանտարփակխածներին Բանտերից Համար սաճմանած օրենքով՝ էին կամակորների կել,դատապարտում նույն օրենքով ւղաւտկերները. վրա էրում էին նրանց փայտակույտերի մնոսծ ոսկրներիՀետ: Հերետիկոսների վարվում էին անդարձ Այսպես ինկվիղիցիանոչովի չէր իսնայում.ներկա դտնվածներին, ժամալրում Լին աֆդո-դա-ֆե Հեռավորներին, նան մեռելներին (Լջ 33)...: նակը կամ նրանց,կամ նրանց պատկերները

բոլորւոիկինները ւղզալատի ւսրքունիդերղաստանը, Թադավորը, էլ սարքում Լին մյուս վրա, ւլատչգամբն էին պատչզամբի Համար ն ուրիչ մեծ մարդկանցՀամար,իսկ ժողովրդի դեսպանների մին Հրատարակելուց տասրթումԼին ուրիչ տեղեր:Մունեւտիկների ամիսՀեւոո ծւսնդեսըսկսում էր: Ամենիցառաջ դնում Լին դործն նրանք դուրս ստիճանավորները, դոմինիկյանները լապանները, ն գնում էին մեծ Հրապարակը, կանգնեցնում էին ղալիս եկեղեցուց

նստում

ն. Ղրոչակը լին Լետեղ ան քողով ծածկած կանաչ խաչ ինկվիզիցիայի մնում կ Հեւո դաոնում, միայնդոմինիկյանները էին ամփիթնեատրոնի ն եկեսաղմոսերգելով վրան դիչերվա մին մասը ւնց Լին կացնում (էջք 65-66): ղեցական ժամասացութենով ՝

Ի՞՛չ

ես

ոլառկել,ի՞նչ

ես

քնել, սիրեկա,

ժամանակդ|սնայե, Մի՛ծուլանար, Այնւվիւոիմեղ բոլոր ձմեոր կերակրե: Լ Պե«Ընտիր երկասիրություններ», Պատկանյան, ւոնրբ., 1893, էջք 7-8): (Թ.

ի

22-14

Ի Գալլուտյէ: ի թարգմանութեանց (Ինկվիզիցիւ»յ: ե Պատկաննանց: Միքայէլի կարենեանց Ցակոլոսյ ուսումնարանի... Ներսիսյան Տփխիս,ի ւուվարանի 1302): 1853 ամի, ն Ազգական

ղավակը ծաղր առնել յուր Հոր ն մոր վերա, այլ Հեսր կորոնն Հավաւուսրիմ, Հողատարութենով նոցա կեցությյան ն բաղդավորության Համար" դոնյա որնիցե չափով սպլարտավճար Եվ եթե ղադգտնվիլ: վակը ցաձ վիճակից բարձր պատիվներիԼ Հասած, չունի պատճառ

13.

թիվ

լ

ւմնասին: յուր սիրելիծնողների ամաչելու

:

անծանոթներին, որ կարդացած Լին մեր' Մեր ձանոթներին երկու տարի առաջ տիւ տված Հոդւոսնական աչլսատությունը, Հայտնի կլինի, որ նորա Հառաջարանի մեջ պատճառներով ն օրիտվեցինք" Սե Հայց Հին լեզուն չեր կարող լունեւսկներովցույց ուսվորութժթյանճանապար լինել այժմյան ազգի Համար, ն |լսոստացանք չուտով նոր Հայալսոսության Հանդես բանալ ազգի Հեւ, այսինքն մերւպատվելիՀայրենակիցներիՀեւ մւուսծելն խոսել ւյն ոճով, ինչւզես նոքա կարող Լին Հասկանալ, ն ինչպես ւկւսՀանջում Լին նուս այժմուս Հանզամանքը: ինչ որ խոստացանք, աշա կատարում ենթ գործով»Հ ե

ը

Այս աչլսատության մեջ' որի առաջին ճատորըայժմ ընծայում ենք որ այնալես լսոսենք մեր Հայաղդի Հասարակության Հեւ, ինչպես ամենայն Հայ անձր կարող մայրենի Լր Հասկանալ մեր գրվածը, եթե միայն զիտեր յուր դործածականլեղուն, ե կարդար փոքր ի չատն մտաձելով: Մեր նորբախոսլեզուն չէ ոչ մի քաղաքի մասնավոր կամ առանձին բարբառ, ւյլ մուտավորապեսայն մաքուր ե Հատակ ճայախոսությունը, որ լսվում Լ ազգի մեջ Հարյուրավոր ն Հազարավոր լավ լսոսողների ն

դտանվեին նոքաա...: ու

Բայց

-

պարներեխայքըյուրյանց կողմից կապված են սուրբ դեպի Ն ոքա յուրյանց ծնողքը: ինչոլեսյուրւոականություններով ամենքից ավելիւպատիվկղնեն յանց առավելմնեճբարերարներին' յուրյանց ծնողներին, որոնցմիջնորդութենովը ասւոված ւլարգնել է կտան անձնվերսեր, նոցա կյանք. յուրյանը ծնողներին ցույց անժխտելի Հնազանդություն, ամննաճչմարիտչնորձակալություն...: ինչքան որ կենղանի են' պարտավոր են մնում Զավակները յուրյանց ծնողներին ն տկար ձերության ժամանակը' տեղիք չունի

ն

ՀասարակացՀայախոսությամբ, Մասն առաֆին, Մոսկվայի մեչ, 1853 թիվ, Հատվածներ): 14.

քիվ

ՎԱԶՈՂ

ՋՐԻՆ

իստակ ջուր, վաղուկ, արղյոք ի՞նչ կլիներ, Որ քո ալիքներ տաներիմ ցավեր, կամ ի՞նչ կլիներ, թն իմ վիչտ լաց ծուլս ինչպես օդումցրվեինՀանկարծ: կամ ինչո՞ւ ճամար ուրախությունը ԹռչումԼ չուտով, մնում է ցավը. Թողքո ալիքներցնղեն իմ վշտեր, Լվանան սիրտս թող թո մասնիկներ: կողմից, Սիրտսլցված է զանազան չարավ կթափի երակից. Արյուն Լվա՛, մաքուր ջուր, սրբն' ինչպես Հուր, մի մուր: սիրո, չմնա Դու սրբեցիր ինձ,երբ որ ես ծնա, Ես ֆո մեջ իստակ ձեռքով թԹաղվեցա. մարմնի, Դու լվացող ես Հողու Լվա իմ սիրտս, Թող եղ ւլեսփայլի: ու

չղգին, կանոնն օրենք ղրեցինք մեղ՝

ուր բերանից՝

կրոնի, (ՍտեփանոսՆազարյան,Վարդապետարան

ու

փայլի Թող

ու

դու սուրբ ես, Թող մաքուրլինիմ,ինչպես եղ երնիմ աչլսար ողջ ւզես: ծին Թող

(Միք. Նալբանդյանի«երկերիլիակատ.ժող.», Ց0, երնան,1945 թ. ):

Հ. 1

էջ

Դե՛Հ, թոիր, ծիճնոնակ, Հեռացի՛ր, գզնա՛արադ Դեպի Հայոց աչլսարծը՝

15.

ԵՐԳ ՊԱՆԴՈՒԽՏ

-

Ծնած

թիվ

(Գ,

ՊԱՏԱՆԵԿԻ

Ծիճեոնա՛լ,ծիծնունա՛լ,

Թոչումես ւլդպես ւսրադգ: Ա՛լո, ժոի՛ր, ձիծեոնաւ՛կ, տեղս՝ Աչտարակ, Անդ չինիր թո բունը՝ Ծնած

ւուսկ: կտուրի Հւսյրենի

Անդ Հեռու ալնոր Հայր ունիմ սգավոր, Որ միակ յուր որդուն Սսլասումէ օրեօր: Երբ տեսնես ղու նորան, ինձնից չատ բարն արա,

նսւոիլա ԽՍող

Ցուր անբավ որդու վրա: Դու պատմե, Թե ինչպես Աստ անտեր խեղճ եմ ես, Միչտ լալով, ողբալով" կյանքս մաչվել, ելել (Լ) կես: ինձ Համար ցերեկը ՄութԼ չրջում արեդգը, Գիչերը թաց աչքիս Բունը մուո չի դալիս: Հողիւուսկ Շուտով

Զարթի՛ր, ղարթի՛ր, սիրելի՛ մանուկղ իմ, ղարթի՛ր ն մտի տուր դեպի երկինք: ՌՀ, ինչ զեղեցիկ տեսարան Լ, մւոիկ արա արեգակի զալուն: էս լուսափայլ մարմինըվեչ Հսկայի ռլես սկսումԼ իրա դուրս ընթացքը: Մարդս արեգակի ղուրս գալը տեսնելուց կարծումԼ, քն աշիարքս ձադելուց ամեն Հենց իրա ռաջինճառադայթները նոր Լ ստեղծվում: ն բանը նորոգվում է, ամեն բանը ղզեղեցկանում ւզայծառանումէ: ոսկվո զույն են դաոլեոներիղլուլաները Երկինքը կրակ Լ կտրվում, են կանաչազեղղուներով, դաչտերը նում, անտառները զարդարվում են, սթանչելի կոկոններըբանալով' իրենց ծաղիկները կենդանանում են ցողի եկած վեր զիչերը վրա Խ ոտի անուչաչուռություն բուրում: Հաւոերը կարծես թն մեկ-մեկ աղամանդեն: են Թռչունները իրենց թաղցը ն գեղեցիկերգերովՀնչեցնում օդը: Լ բնությունը: ՌՀ, Լն ժամանակըինչպես սքանչելի («Բարոյականիսրաւոքն Հաւոուածք արձակք մանկանց», չափաւորք ի պետս ընթերցանութեան յ «Պատմ. քերակ.»,Լջ 65): Թ., ւոն Վանցյանի Թիֆլիս, ն

ու

17.

`

այստեղմենակ' կւպաոկեմ

Թողնելով Հորս սրտում Միջ." ցավալի Հիչատակ:

թիվ

Դու, գարնան սիրուն Թոչնակ, Դեպի ո՞ւը, ինձ ասա",

սառ

)1 Դոդոխյան

16.

«Ծիծեոնակ»

Ասա՛,

ւոեղս' Աչտարակ:

թիվ

կայիոս Հռոմայեցի աււլեւոըդնացելէր Սերակոս ոչ թե դործի ն ւսյլ նդործ վայելչությունւոեսնելուՀւսմար,ինչես աղագավ, ունեմ արեց,թե կամք ինքը ասում Լր: Այսւոեղ ն այնտեղ ծանուցում մի փոթը այգի գնելու ինչ տեղ կարող Լի Հրավիրելիմ բարեկամները (Լջ 50)...: առանցլւ'ափանարկության ղվարճանալ 1868 ք. Ս. Պեւտերբրուրզ, «Քնար Հայկականից», ենքՄ. Միանսարյանի Վերցրել 1-2: էջք ծանոթությունից», Էջք 498-499 ն նույնի «Առանձին

բջիջները չտեմարանք Լին կես մի մեղր պաճելու Վեցանկյունի Համար ե կես մի բույներչինելուկամ գալոց սերեղի Համար:Նոցա Համիջոցումը դնումԼ 30 մինչե 40 մեջ լԹագուչին բոլորմառան նս ն այն ձվերը,որոնցից առաջնում ղար ձու. նավա Հառաջ ղնում Լ են աչխատավորմեղութ, ապա այն ձվերը, որոնցիլւկիոռ է ծնանեին (էջ 267)... որձամեղութը (Ստ.

երբ նոր լեղուն Հեղինակների զրչի տակ ճալսարակվելով' կստանա այրական Հասակը. մանավանդ որ այժմ ղեռ չատ բաներ կան, որոնց մասին Հայերը ամեննին դաղափար նես չունենալով' չունին այսինքն այն ոճերը է դարձվածքները, Հետնարար ե այն անոթները, ն չատ անդամ բառերը, որոնց մեջ կարելի էր պարունակել նոր յո մեջ (էջ 69): որ Հայերի մւոթերը, մինչնայժմ չկային

յուր

Նազարյան,Հանդես նոր Հայասխոսության, (Միջ. Նալբանդյանի«Երկերի լիակատ. ժող.», Մոսկվա,1857 թ., Հաւովածներ): 1947 թիվ, Հատվածներ):

Ա Հատ.,

Երնան,

18.

թիվ

Այդ լսոսթերի վերա,ինձ քաղցր եղավ ղուրս տալ ԵվժենՍյու ւլլաՀւռյ Թարգրոնի «Թափառական Հրեա» անունով վիպասանության Լը: Եթե Հասկանալի ժողովրղին որ մանությունը այն լեզվով, Լ տալ, իրավունք ւսրժանի փորձով երնի, որ ժողովրդի դանդատին կճարմարեն ընթացիր իշարկե մեր պատվելի Հեղինակթը յուրաց

ժամանակիորպիսությանըն կաչխատենւյնսլիսի բաներով լինեին նոցա, ն որն Հասկանալի ընթերցողները, ւպլարապեցուցանել ղարգացմանվերա.իսկ եթե ւղդեցությունունենային նոցա Հոդեղեն

են միայն ւյն մտքով, որ ազդգայինքըայդ լսոսքերը բերան առել ն դորանով ծաձկեն բամբասեն Հեղինակներիւրդարաբանությունը հս Հայտնի յուրյացնի ուսումնասիրության մեղքը, ւյն ժամանակ այդ ն (1961: բանի ղորությունը կլինի կՀասկացնն Բանը այստեղ Հասած լինելով, ՀարկավորԼր Հեղինակներինմի Հնար զտանել ժողովրդի սիրտը մի կերպով ջերմացնելու, մի կերպով

որ նորա մեջ ույն աղնիվ եռանդըլուսավորության, ղարլթեցնելու այն էր լեզվով ւարծանքն Լր. ուրեմն նախ պիտո մարղկության ն այն վրա սրտի ներդործեր որ ականջը ժողովրդի խոսել, սւուսնում սրտի էր, րացարձակեր որ լսողությունը ւուլավորությունը, ն մեք եթե կլինի. Հասկացողութենով վերա:Այս, դգիւոակցութենով

լսեինք մի անչասկանալի բառ, մեր Համար միննույն էր լսել մի թմբուկի ձույն.ւսյս լիսի ձւսյներըլսողության վերա ներդործելուց չունին (էջ 62): առավել, այլ ւսղդեցություն նս մւսնուկ Լ. ղեռ չատ չատ դժվարությունք Նոր լեղուն ղեո ն Հաջող լսոսելու.ւսյդ կշոգա ժամանակը, կան այս լեզվով ղեղեցիկ ու

ՀԱՄԱՌՈՏ

ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Թ.։ Հայոց լեզվի ւռեսություն,երնան, ն նրանց ձնաբանական

2 Ա. ԱԲՐԱՀԱՄՑԱՆ

Հյերենի դերբայները

Լ Մ. ԱԲԵՂՑԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

Երնան,1958 նչանակությունը,

4. Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ

մաս,

թ.: Հայոցլեզվի

-

1մաս, Երնան, ւզաւտմություն,

Թ.,

Ա

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ...

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

1.

աաա

րկա

աաաաաաաաաաաաաաաաաաաաակաաա ՂԱ

թ.:

ԱՑՏԸՆՑԱՆ

ա

ՍԱՏԱՐ

վո

նանին

ա

նեն

Լ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

կամ արդի աչխարչաբար Քննական քերականություն ): 1866 Թիվ («Նախաչավիղ» զլուխը լեզվի,վիեննա, Հայերեն տեսություն, բայի ն խոնարբՀման

5. Հ. ԲԱՐՍԵՂՑԱՆ

Արդի Հւսյերենի 4. Ա.

11.11

-

Լեզու

ե

լեզվաբանություն

-

Երնան, 1954 թ.:

6. Ս. ՂԱԶԱՐՑԱՆ

թԹ.:

7, ՍՏ.

Հայոյ

--

ՊԱԼԱՍԱՆՑԱՆ

լեզվի Հայոց, Թիֆլիս,

8. Գ. ՍԵՎԱԿ

Երնան,1948

-

-

լեզվի

Համառուռ

պաւոմություն, Երնան,

ԸնդՀչանուր ւոհսությունարնելյան նոր դրական թ.:

Հւսյոըլեզվի Համառուռւպաւոմություն, Ժամանակակից

թ.։

9. ԳՐ. ՎԱՆՑՑԱՆ

-

լեզվի. արնելաչայ Պատմականքերականություն

թԹ.: Թիֆլիս, (կազմելՍ, Ղա10. Ուղեցույցւոերմինաբանական որոչումների կոմիտեի ), Երնան, 1945 թ.։ զարյան

Տ1. 8 2. 8 3.

Տ

4.

Տ

5.

Տ 6.

7,

Տ 8.

աաաաաասակաանաանկակաաաանատոաթյարար Լեղուն լեզվաբանություն... կամ լեզվի ւոեմուլթյունԼ... Գիտականքերականություն Գրականլեզու, ազգայինլեղոււ... ոո աաաաաաակաանաաաաանրադարյարարոյոն «Հին» ն «նոր» լեզուներ:Լ... աաաաաաաաաապաասաանարապաաաաաարարարաոորթրորոոն ուա Պետականլեզ աաաասաաասաաաաատաաաաանաաարաթրոյ Լեզու ն քարբաու Լեզու ե աումք 11.աաաաաաաաաասաաաաաաաաաաաաարոոան ը27 աակ ոարարաոաոոր Լեզվի զարզացումը րան ն33 աւան

ոաաաաաանաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաոոար:

ոա

ա

աաա

1...

Տ 9 Ջն

ն

բովանդակություն

.....11111.Վ.Վաւաաապաաաաաասաաաաաաակաաաաաաաաաաաարուը

վերլուծությունը Տ 10. Արտասանվածքի

Լաո

1. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

Յ5

աաաաաաաաաանամաադարարոյն

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

բարբառներ ՄիջինՀայերեն

Տ 12. Գրաբար ն

ծ 13. Տ

14.

ֆ 15.

ծ 16.

ԱչխարբՀշաբար

ԱԱԱՎԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ ԱՆԱ ԱԱԱԱԱ աակԱ53 աաանանսն

ն դրականլեզուներ արեմտածայ Արնելաչայ մինչն Գրականաչխարչարբարը «Հյուսիսափայլը» Լ

Աաաա

Տ 17. Գրասպղայքամը..... աաա

աակ

աաա

աաա

Աա

մանման

ննա

այյ թոՒՀՒՈՈ ԴՈՆ

Տ 18. ժամանակակից Հայոց լեզվի Համակարզը...աաաաաաաաաաաաաարարարարոթ կչիոբ........աաաաաաաթթը Տ 19, ժամանակակից«այոց լեզվիՀասարակական Տ 20. Արդի փուլը...

աաա

ինոր

ոՐԵՒՈՐ Մ

աաաաաաաաաանաանաաաանոանոա

իմաստ 8 46. Բառային իմաստ ն քերականական

11. ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

8 22 Տ 24.

Տ 25.

ւա

աջանաայայաասասաաադասաաաաասաաառ

Տ 27. Հնչման ձո"

Բ

նե Հ"չե փոխությու

նե

նանա

անական

ակա

Տ 26. Հնչյունա ՀՍ

ե

47.

ֆ 48. 9 49.

ւցա

Տ 24,

։

ԼԼ...

Հեչույքի Հնչարտարերություն Զայնավորնելր Բաղաձայններ ԼԼ. անասաաամաա աաա աաաակակա Երկրարբառներն երկՀնչյուններ

821. Հնչյուն

գրային

Բւսրրառային, բրառային,

նն

չ

ւսյի

ւււ

ասա

նանան

աաա

«96

Հայոց լեզվի բառագանձը

Տ 29, Հայերենի բառապաչարը .

ԴԱԲԻԻ ծ 30,

1Վ Ը

ՀՌԿԺՈԾՈԱՒՈՒՒԻՒՒՎՈՎՈՒՅՒՒՈՒԴՈՄՅՈՂՎՈՒՅՈՒՒՈՒՅՈՎԱՄԱՒՈՄԱՒՎՈՆԱՈՈՂՆ

ոաջ

Հայերենիբառարանականկազմր « Տ ՅԼ չերտերը Հայերենի բառաւպաչարի Տ 32. Գրաբարյանփոխառություններ ւ... Տ: 33. Ժողովրդական-րարբառային փոխառություններ Տ 34. Նորագույն փոխառուլյյուննեք ւ. 8:85. Բառապաչարիտեղաչարժերը սովեւոականչրջանում ն. Հնաբանություններ ծ 36. Նորաբանություններ աականաակաակկանաա

աաա

եւա

աաա

աաա

փուլերը զարգացման ւռեխնիկայի Բաոռւսկազմության

Տ 42. 41.

Ածանցում Նորագույն Հապավումները անական

կա

Տ

86.

`

ծ 57.

ծ 61. Տ 62.

աաա նակական աաա

անակ

8 44.

43.

խոսքի մասեր Զթեքթվող

Փոխանունություն Լ

ԱԼԼԱ

Ա

Ա

Տ

46.

ւ

աաա

Լեւան

աւ

աաա

ԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱՆԱ ԱԱ աակ ԱԱԱԱԱ ԱՆԱ Ա ԱԱ

ԱԱ

ԱԱ

Անն

ԱԱ

ԱԱ

ՎԱՆԱ

աաաոո ուն աոան

ԱԱԱԱա

ոը

Ա Ճո աաաաաաաաաաաաապաարարաարաարարրարաաորա

Հայերենի ճոլովները Հայերենի Հոլովումները Զնային իմաւսյին ն ներքին ու

այում.

առում

ու

Հոլովումներ արտաքին

աաաաաաաարարրրը

Տ 67, Հարաղրյալների Հոլովումը

մակա

Տ 69,

անան

Հոլովում Դերանվանական

Հոլովում Փոխանվանական

Տ 70. Քարացած Հոլովաել

աաաաաաակաաաաակակակաարանանույարոյոը

ւ.

Դ,

Խոնարշում

ԱԱ Տ 71, Բայը ե նրա խոնարձումը

բառ

Ջնույթ ն ն. Հիմնականն երկրորդական4ձնույթներ Բւսոի Հասկացությունը

աաաաաանը

«ւական

Մ. ՋՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. ՋԼույթ ւ

աոաաաաաանաը

եւեւ

Տ 66. Հոդեր ն ղեմք Հ 68.

անան

մատեր... աաա

Խոսքի մասերի փոխանցումըՀայհրենում թե ն Թեբվող Թեքում Հառոր խութի մասե Ք"

Տ 69, Հոլով

անապական

ասաաաաաամակաակ

Տ 65. Թվ ււեւելԸ..Լեւաջաաասաաւամաաապաաաաաաաաաաապաաաապակաաաաաայաաը

ակապ

աաա

665.

նու

Տ 64. Անձի ե իրի

8:37. բառակազմություն ն բառաստեղծություն

ւււ.

Տ

Ա

9:63. Որոչյալ ն անորոչ

Բառւսկազմություն

Տ 39. ԲառակաղմությանտեսակներըՀայերենում ծ 40, Բարդություն

Խոսքի մասեր

խոսքի մասերըւ... նյութական ն «Ճեական» լոթի Խոսթի «այնր ճասորը Հայերենում... Խուրիմասե

:

կասակակացաաաաաաաաաաաաաաաան

Հ 48.

53.

մանա ննան

Խուքիմասերի որոչման Հիմունքը

ծ 8.

«ւար

Բ,

Տ

3:57

ԻՄ. ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ա.

:

մամա

բաղադրիչներ

51. Անուն

Տ

Արու

ԱՆԱ,

ԱԱ

ԱԱ

ԼԱԼ

ԼԱ

Բ,

ննե

ե

աաապաաաաաաաաաաառարաոաուը

դա

աաա

ւա

արար,

ծ 50.

Լր Բո աարի ն քմայնացված Հնչումներ ն

աաա

Արմատ Է թուն

ԼԱԱԱԱԱԱԱՏԱԱԱԱԱ

ԱԱԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱՆԱՆ Հիմք ն վերջավորություն ն Բաղաղրություն

անա

Սեռոն

Ա Ակա աոան աոա նորո խնդրառություն Աաաա

74.

Տ աաա կապակաաաաանաան

75.

ԱԱ

Աաաա

.......1..

Տ 73. Հայերենի դերբայները Տ

աաա

Աաաա

ան

ոա

ւոր:

աար

ջակաապաասադապաապակաաւաաաաաաաաաանաաաաո» Եղանակներ...

ժամանակներ

Տ 76. Պարզ հ

բաղադրյալ

ժամանակներ

ա

աաաաաաաաատաաարարրարարաա

Տ 78, Դեմք ե թվե ւա աաա Տ 79 Հաստատականխոնարձմանպատկեր

ոնա294

աաաասաաաարարան

աաաաատաաաաաաարանոը

Տ 80. Բայ

ե Ատորոդյեմլ.Լաաաաաաաաաւաւաաաաաաաաաապաաաաաաանաաաաարորոը Յ06

8 81. Արտուղի, պակասավորն Հավելավորբայեր Ե,

ՍԵՎԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ

9 71. կերապեր.-....-եւոեւոեաոեւոյայաաւաաաաաատաաաաակաաասաաապասապա

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԴԱՍԸՆԹԱՑ

ՀԱՑՈՑ ԼԵԶՎԻ

ւան

Չթեջվող խոսջի մասեր

5 82. Զթեքվող իւոսքի մասերը Հայյերենում աաա ծ 83. թեքվողխոսքի մասերի փոխանունությունը ւ...

աաաաամատամոը

աաա

ՍԱՄ

Ա

ԱՈՆԱ»

Լ. Գ. Մանուկյան Հրատ խմբազիրներ'Հը. Զ. Պեւտրոսյան,

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Նմուչներ ժամանակակիցՀայոց լեղվի վաղ չրֆանի Համառուռ մաւտենադրություն

ապակացաաաաապակասաաա

աաա

աաաաաաաաաաակաաակկաաաաաաաաաաաաաաաա

ն

Ց11

Համ.

Վ. Վ. Դերձյան Սրբագրիչ ն ձնավորումը' Ս. Ա. Գասպարյանի չարվածքը

28. 12,2009 թ.: Ստորագրվածէ ւուվլադրության՝ Թուղթը օֆսեթ: Զառիսը60» 841/16:

Հրատ.19.3

մամուլ, տպագը. Պատվեր"74:

ԵՊՀ

մամուլ

»

20.5

500։ Տւզաքանակ'

պայմ.մամուլի:

Ալեք Մանուկյան Հրատարակչություն, յ

ԵՊՀ

22.0

Աբովյան տւղլադրատուն,