Պատրաստի նյութեր

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է հիդրոտեխնիկական բետոնի ստացման և կիրառման առանձնահատկություններին՝ լիթոիդային պեմզայի օգտագործմամբ, ընդգծելով ժամանակակից շինարարական նյութագիտության և ջրաշինական ինժեներիայի փոխհատումը։ Նյութում վերլուծվում է, թե ինչպես է լիթոիդային պեմզան՝ որպես թեթև և ծակոտկեն հրաբխային ծագման լցանյութ, ազդում բետոնի կառուցվածքի, խտության, ջրակայունության և ջերմամեխանիկական հատկությունների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այդ բետոնի դիմադրությանը ջրային միջավայրերում՝ ներառյալ էրոզիոն ազդեցությունները, սառեցում-հալեցման ցիկլերը և քիմիական ագրեսիվ միջավայրերի ազդեցությունը, որոնք կարևոր են հիդրոտեխնիկական կառույցների՝ ամբարտակների, ջրանցքների և հիդրոէներգետիկ կառույցների համար։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է խառնուրդի օպտիմալ կազմի ընտրության, ամրության դասի ձևավորման և տեխնոլոգիական գործընթացների վերահսկման նշանակությունը՝ նպատակ ունենալով ապահովել նյութի երկարաժամկետ կայունություն և շահագործման անվտանգություն։ Միաժամանակ դիտարկվում են էներգաարդյունավետ և տեղական հումքի վրա հիմնված շինանյութերի կիրառման առավելությունները։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանում և Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման նախաշեմին հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների, տեղահանությունների և կոտորածների պատմական ներկայացմանը և դրա շուրջ ձևավորված պատմագիտական ու քաղաքական մեկնաբանություններին։ Նյութում վերլուծվում են այն իրադարձությունները, որոնք կապված են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի հետ, երբ պետական քաղաքականության, ռազմական գործողությունների և տեղական վարչական կառույցների համադրությամբ իրականացվել են լայնածավալ տեղահանություններ և մարդկային մեծ կորուստներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տարբեր պատմագիտական դպրոցների մոտեցումներին՝ մի կողմից փաստագրական աղբյուրների, դիվանագիտական հաղորդագրությունների և ականատեսների վկայությունների վրա հիմնված ուսումնասիրություններին, մյուս կողմից՝ պաշտոնական պետական մեկնաբանություններին և դրանց միջև առկա հակասություններին։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է հիշողության քաղաքականության, միջազգային ճանաչման գործընթացների և պատմական իրադարձությունների գնահատման շուրջ շարունակվող գիտական և քաղաքական բանավեճերի նշանակությունը։ Միաժամանակ դիտարկվում է, թե ինչպես են այս իրադարձությունները ազդեցություն ունեցել հայ համայնքների ձևավորման վրա սփյուռքում և միջազգային հարաբերություններում պատմական արդարության հարցերի քննարկման վրա։

Այս աշխատությունը 19-րդ դարի վերջի կարևոր մատենագիտական հրատարակություններից է, որը ներկայացնում է Մոսկվայի Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարաններում պահվող գրքերի և ձեռագրերի համակարգված նկարագրությունը՝ ընդգրկելով ինստիտուտի արևելագիտական հարուստ ֆոնդերը։ Կատալոգը կառուցված է որպես գիտական-տեղեկատվական ամբողջություն և բաժանված է տարբեր գրադարանային բաժինների՝ ներառելով ինչպես հիմնական ֆունդամենտալ գրադարանը, այնպես էլ հատուկ դասարանների հավաքածուները, ինչպես նաև առանձին նվիրատվական ֆոնդեր։ Այն ընդգրկում է տարբեր լեզուներով՝ հայերեն, պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն և այլ արևելյան լեզուներով ձեռագրեր, հնատիպ գրքեր և լիտոգրաֆիաներ, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր արևելագիտության, պալեոգրաֆիայի և գրքագիտության ուսումնասիրությունների համար։ Նյութում մանրամասն գրանցված են նաև հազվագյուտ ձեռագրական հավաքածուներ, որոնք ձևավորվել են ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր նվիրատվությունների միջոցով՝ արտացոլելով 19-րդ դարի գիտական հետաքրքրությունների լայն շրջանակը և արևելյան մշակույթների նկատմամբ եվրոպական գիտության աճող ուշադրությունը։ Այս կատալոգը միաժամանակ ունի ոչ միայն գրադարանագիտական, այլ նաև պատմամշակութային նշանակություն, քանի որ փաստագրում է արևելագիտական գիտելիքի ձևավորման կարևոր փուլերից մեկը Ռուսական կայսրությունում և ներկայացնում է ձեռագրական ժառանգության կազմակերպման վաղ փորձերից մեկը։

Այս աշխատությունը մատենագիտական և պատմագրական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է տարբեր հեղինակների ստեղծագործությունների այն խումբը, որոնք վաղ շրջանում թարգմանվել են հայերեն՝ ընդգծելով հայ միջնադարյան թարգմանական դպրոցի լայն կապերը համաշխարհային գրականության և գիտական մտքի հետ։ Նյութում համակարգված կերպով դիտարկվում են տարբեր լեզուներից՝ հատկապես հունարենից, ասորերենից և լատիներենից հայերեն կատարված թարգմանությունները, ինչպես նաև դրանց ընտրության սկզբունքները, մշակութային համատեքստը և գաղափարական նշանակությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թարգմանական գործունեության դերին հայ միջնադարյան կրթական և հոգևոր կյանքի զարգացման մեջ, որտեղ թարգմանությունը ոչ միայն լեզվական փոխակերպում էր, այլ նաև գիտական և փիլիսոփայական գիտելիքի փոխանցման կարևոր միջոց։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է հայերեն թարգմանությունների ազդեցությունը ազգային գրավոր մշակույթի ձևավորման վրա՝ ցույց տալով, թե ինչպես են այդ տեքստերը նպաստել հայ մտավոր միջավայրի ինտեգրմանը համաշխարհային մշակութային հոսքերին։

Այս հաշվետվական նյութը ներկայացնում է Թիֆլիսում գործող հայկական բարեգործական կազմակերպության գործունեության արդյունքները՝ ընդգրկելով սոցիալական աջակցության, կրթական նախաձեռնությունների և համայնքային օգնության հիմնական ուղղությունները։ Նյութում արտացոլվում է կազմակերպության դերը հայ համայնքի սոցիալական կյանքի կազմակերպման մեջ՝ հատկապես կրթության, աղքատության մեղմման և մշակութային պահպանության ոլորտներում իրականացվող ծրագրերի միջոցով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բարեգործական միջոցների բաշխման մեխանիզմներին, կրթական հաստատություններին ցուցաբերվող աջակցությանը և սոցիալապես խոցելի խմբերի օգնության նախաձեռնություններին։ Աշխատությունը նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես է կազմակերպությունը նպաստել համայնքային ինքնակազմակերպմանը և ազգային ինքնության պահպանմանը բազմազգ միջավայրում՝ ծառայելով որպես սոցիալական համախմբման կարևոր օղակ։

Այս աշխատությունը վերաբերում է հայկական միջնադարյան հոգևոր գրականության կարևոր շերտերից մեկին՝ ընդգրկելով եկեղեցական աղոթքների և հոգևոր տեքստերի ժողովածու, որոնք կապված են եկեղեցական առաջնորդի աստվածաբանական ու գրական ժառանգության հետ։ Նյութում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում աղոթքաբանական և օրհներգական ձևերը, որոնք արտացոլում են քրիստոնեական հավատքի դոգմատիկ և բարոյական գաղափարները՝ միաժամանակ ցուցադրելով բարձր գրական մշակույթ և լեզվական արտահայտչականություն։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է եկեղեցական գրականության դերը միջնադարյան հայ մտավոր կյանքում, որտեղ աստվածաբանական միտքը միահյուսվում է գեղարվեստական լեզվի և ծիսական ավանդույթի հետ։ Միաժամանակ ներկայացվում է այս տեքստերի ազդեցությունը հետագա հայկական հոգևոր գրականության զարգացման վրա՝ որպես աղբյուր, որը ձևավորել է աղոթքային մտածողության և եկեղեցական պոետիկայի կարևոր հիմքեր։

Այս աշխատանքը նվիրված է անցյալի իրադարձությունների, հիշողությունների և պատմական փորձի վերլուծությանը՝ փորձելով վերականգնել տարբեր ժամանակաշրջանների կյանքի, մտածողության և հասարակական զարգացումների ընդհանուր պատկերը։ Նյութում ընդգծվում է անցյալի ազդեցությունը ներկայի ձևավորման վրա՝ դիտարկելով թե՛ անհատական հիշողությունների, թե՛ հավաքական պատմական գիտակցության դերը։ Հեղինակը անդրադառնում է տարբեր դրվագների, որոնք կարող են կապված լինել անձնական կենսագրության, սոցիալական փոփոխությունների կամ պատմական շրջադարձային փուլերի հետ՝ ցույց տալով, թե ինչպես են դրանք ձևավորում մարդու աշխարհընկալումը և արժեքային համակարգը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ժամանակի ընթացքի ընկալմանը, հիշողության ընտրողական բնույթին և այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով անցյալը վերաիմաստավորվում է ներկայի տեսանկյունից։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է պատմության և անձնական փորձի փոխազդեցությունը՝ ստեղծելով անցյալի բազմաշերտ պատկեր, որտեղ փաստերը և զգացողությունները հաճախ միահյուսվում են։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է 1813–1814 թվականներին իրականացված ճանապարհորդության նկարագրությունը Փոքր Ասիայով, Հայաստանով և Քուրդիստանով՝ ընդգծելով այդ տարածաշրջանների աշխարհագրական, պատմամշակութային և սոցիալ-քաղաքական առանձնահատկությունները վաղ 19-րդ դարի սկզբի համատեքստում։ Հեղինակը հանդես է գալիս որպես եվրոպացի ճանապարհորդ-դիտորդ, որը մանրամասն գրանցում է իր հանդիպած բնակավայրերը, բնակչության սովորույթները, տնտեսական կյանքի ձևերը և տեղական իշխանությունների կառավարման առանձնահատկությունները։ Հայաստանով անցնող հատվածներում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական բնակչության կենսակերպին, եկեղեցական կառույցներին և մշակութային ինքնության պահպանման ձևերին, որոնք ներկայացվում են որպես տարածաշրջանի պատմական բազմաշերտության կարևոր բաղադրիչ։ Քուրդիստանի և Փոքր Ասիայի նկարագրություններում շեշտադրվում են լեռնային աշխարհագրությունը, ցեղային կառուցվածքները և տեղական քաղաքական հարաբերությունները, որոնք հաճախ բնութագրվում են որպես անկայուն և բազմաբնույթ։ Աշխատությունը նաև արժեքավոր աղբյուր է տարածաշրջանի վաղ 19-րդ դարի տնտեսական և առևտրային ուղիների, ինչպես նաև ճանապարհորդական դժվարությունների և հաղորդակցության պայմանների ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ, այս ճանապարհորդական գրությունը ձևավորում է արևելյան տարածաշրջանների վերաբերյալ եվրոպական ընկալումների մի կարևոր շերտ՝ համադրելով դիտողական վկայությունները և ժամանակի քաղաքական-մշակութային մեկնաբանությունները։

Այս աշխատանքը ներկայացնում է հայեցակարգային մոտեցում՝ ուղղված Հայաստանի Հանրապետությունում ռուսաց լեզվի ուսուցիչների մասնագիտական կարողությունների կատարելագործման համակարգի ձևավորմանը՝ ընդգծելով կրթական քաղաքականության, մեթոդաբանական մոտեցումների և շարունակական մասնագիտական զարգացման կարևորությունը ժամանակակից կրթական միջավայրում։ Հետազոտության մեջ մասնագիտական կոմպետենցիաները դիտարկվում են որպես գիտելիքների, մանկավարժական հմտությունների, հաղորդակցական կարողությունների և թվային գրագիտության ամբողջություն, որոնք միասին ապահովում են ուսուցման որակը և արդյունավետությունը։ Աշխատությունը վերլուծում է ուսուցիչների պատրաստման և վերապատրաստման առկա համակարգը՝ առանձնացնելով դրա ուժեղ և թույլ կողմերը, ինչպես նաև առաջարկում է զարգացման ուղղություններ՝ հիմնված մոդուլային ուսուցման, competency-based մոտեցման և շարունակական կրթության սկզբունքների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում մեթոդական աջակցությանը, մասնագիտական համայնքների ձևավորմանը, փորձի փոխանակման հարթակներին և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ինտեգրմանը ուսուցման գործընթացում։ Միաժամանակ ընդգծվում է ուսուցիչների գնահատման և ինքնագնահատման համակարգերի դերը, որոնք թույլ են տալիս հետևել մասնագիտական աճի դինամիկային և ապահովել նպատակային զարգացում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը եզրակացնում է, որ ռուսաց լեզվի ուսուցիչների մասնագիտական կոմպետենցիաների կատարելագործման արդյունավետ համակարգի ձևավորումը պահանջում է համակարգային մոտեցում՝ համադրելով կրթական քաղաքականությունը, մեթոդական նորարարությունները և շարունակական վերապատրաստման մեխանիզմները՝ կրթության որակի բարձրացման նպատակով։

Այս աշխատանքը նվիրված է Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության պատմությանը՝ որպես հայ մշակույթի, լեզվի և քրիստոնեական ինքնության ձևավորման կարևորագույն գործընթացներից մեկի ուսումնասիրություն։ Հետազոտության մեջ ներկայացվում է, թե ինչպես է հայերեն թարգմանությունը ձևավորվել 5-րդ դարում՝ կապված գրերի ստեղծման և կրթական-թարգմանական շարժման սկզբնավորման հետ, որը վերագրվում է Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի գործունեությանը։ Աստվածաշնչի թարգմանությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կրոնական տեքստի փոխադրում, այլև որպես մշակութային և լեզվական հեղափոխություն, որը նպաստել է գրավոր հայերենի ձևավորմանը և զարգացմանը, ինչպես նաև ազգային ինքնության ամրապնդմանը։ Աշխատությունը վերլուծում է թարգմանական դպրոցի սկզբունքները, լեզվական ընտրությունները, հունարեն և ասորերեն աղբյուրների ազդեցությունը, ինչպես նաև թարգմանության տեքստաբանական առանձնահատկությունները, որոնք այն դարձրել են համաշխարհային աստվածաշնչյան ավանդույթի արժեքավոր տարբերակներից մեկը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թարգմանության ազդեցությանը հայ միջնադարյան գրականության, պատմագրության և աստվածաբանության զարգացման վրա, ինչպես նաև ձեռագրական մշակույթի տարածմանը տարբեր կենտրոններում։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ հայերեն Աստվածաշունչը երկար դարեր ծառայել է որպես լեզվական նորմավորման և կրթական համակարգի հիմք՝ պահպանելով իր կարևորությունը նաև հետագա պատմական փուլերում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունը հանդիսանում է ոչ միայն հոգևոր, այլև քաղաքակրթական նշանակության երևույթ՝ ձևավորելով հայ մշակույթի զարգացման հիմնարար ուղղություններից մեկը։

Այս աշխատանքը ներկայացնում է Ախպատի և Սանահինի հայկական վանական համալիրների պատմական, ճարտարապետական և մշակութային նկարագրությունը՝ ընդգծելով դրանց նշանակությունը միջնադարյան հայկական հոգևոր և կրթական կյանքի զարգացման մեջ։ Հետազոտության մեջ վանքերը դիտարկվում են որպես ոչ միայն կրոնական կենտրոններ, այլև գիտական և կրթական օջախներ, որտեղ զարգացել են ձեռագրական մշակույթը, աստվածաբանական մտածողությունը և միջնադարյան գիտելիքի փոխանցման ավանդույթները։ Աշխատությունը մանրամասնորեն անդրադառնում է երկու համալիրների ճարտարապետական առանձնահատկություններին՝ եկեղեցիների կառուցվածքային լուծումներին, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքներին, քարի մշակման բարձր արվեստին և տարածական կազմակերպման սկզբունքներին, որոնք արտացոլում են հայկական միջնադարյան ճարտարապետության բարձր մակարդակը։ Միաժամանակ վերլուծվում է վանքերի պատմական դերակատարությունը՝ որպես հոգևոր իշխանության, կրթության և մշակութային ինքնության պահպանման կենտրոններ, հատկապես արտաքին քաղաքական և սոցիալական բարդ պայմաններում։ Աշխատությունը կարևորում է նաև ձեռագրերի պահպանման և արտագրման գործունեությունը, որը նպաստել է հայկական գրավոր ժառանգության շարունակականությանը և տարածմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Ախպատն ու Սանահինը որպես համաշխարհային մշակութային ժառանգության կարևոր հուշարձաններ, որոնք արտահայտում են միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր, կրթական և ճարտարապետական մտքի ամբողջականությունը։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է Ելիզավետպոլի նահանգի համապարփակ պատմաաշխարհագրական և սոցիալ-տնտեսական նկարագիրը՝ որպես Ռուսական կայսրության կարևոր վարչատարածքային միավորներից մեկը Կովկասում, ընդգրկելով նրա ձևավորման պատմական նախադրյալները, վարչական կառուցվածքը, բնակչության էթնիկ կազմը և տնտեսական զարգացման հիմնական ուղղությունները։ Նահանգը ձևավորվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և իր կենտրոնով՝ Ելիզավետպոլ քաղաքով (ներկայիս Գյանջա), դարձել է տարածաշրջանային կառավարման, առևտրի և մշակութային փոխազդեցությունների կարևոր հանգույց։ Աշխատության մեջ մանրամասնորեն ներկայացվում են նահանգի բնական պայմանները՝ լեռնային և հարթավայրային գոտիների համադրությամբ, կլիմայական առանձնահատկությունները և դրանց ազդեցությունը գյուղատնտեսության զարգացման վրա, որտեղ հիմնական տեղ են զբաղեցրել հացահատիկային մշակաբույսերը, այգեգործությունը, խաղողագործությունը և անասնապահությունը։ Միաժամանակ վերլուծվում է նահանգի տնտեսական ենթակառուցվածքը՝ ներառյալ ճանապարհային ցանցի զարգացումը, շուկաների ձևավորումը և Կովկասյան երկաթուղու ազդեցությունը տարածաշրջանի ինտեգրման վրա համառուսական տնտեսական համակարգին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բազմազգ բնակչության կառուցվածքին, որտեղ համակեցել են տարբեր էթնիկ և կրոնական խմբեր, ինչը ձևավորել է բարդ սոցիալական հարաբերությունների համակարգ և երբեմն նաև հակասություններ։ Աշխատությունը անդրադառնում է նաև վարչական կառավարման մեխանիզմներին, դատական և հարկային համակարգերին, ինչպես նաև տեղական ինքնակառավարման սահմանափակ ձևերին, որոնք բնորոշ էին կայսերական կառավարման մոդելին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը Ելիզավետպոլի նահանգը ներկայացնում է որպես անցումային տարածաշրջան՝ որտեղ համադրվել են ավանդական գյուղատնտեսական տնտեսությունը, կայսերական վարչական վերահսկողությունը և աստիճանական արդիականացման գործընթացները, ձևավորելով Կովկասի պատմական զարգացման կարևոր շերտերից մեկը։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է լեհահայ (գալիցիական) հայերի խոսքի հնչյունաբանական առանձնահատկություններին՝ ընդգծելով այն լեզվական գործընթացները, որոնք ձևավորվել են հայերենի և լեհերենի երկարատև շփման պայմաններում։ Հետազոտության մեջ վերլուծվում են հնչյունային համակարգի փոփոխությունները, արտասանական առանձնահատկությունները և ինտոնացիոն կառուցվածքի յուրահատկությունները, որոնք առաջացել են բազմալեզու միջավայրում լեզվական փոխազդեցության արդյունքում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն երևույթներին, ինչպիսիք են հնչյունների մեղմացումը կամ կարծրացումը, ձայնավորների որակական տեղաշարժերը, շեշտադրության փոփոխությունները և որոշ հնչյունների համահարթեցումը, որոնք պայմանավորված են լեհերենի ֆոնետիկ համակարգի ազդեցությամբ։ Միևնույն ժամանակ պահպանվում են արևմտահայերենի հիմնական հնչյունաբանական հիմքերը, ինչը ցույց է տալիս լեզվական ինքնության կայունությունը՝ նույնիսկ ինտենսիվ լեզվական միջավայրային ազդեցությունների պայմաններում։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է սոցիոլեզվաբանական գործոնների դերը՝ համայնքային ինքնության պահպանման, եկեղեցական և կրթական կառույցների ազդեցության, ինչպես նաև երկլեզվության դինամիկայի համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ լեհահայերի խոսքը ձևավորում է յուրահատուկ հնչյունաբանական համակարգ՝ որպես հայերենի և լեհերենի փոխազդեցության արդյունք՝ պահպանելով հայկական լեզվական հիմքը, բայց միաժամանակ հարստանալով տեղական լեզվական առանձնահատկություններով։

Այս աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի պատմության համառոտ ակնարկը՝ սկսած հին պետական կազմավորումներից մինչև ժամանակակից հանրապետության ձևավորումը, ինչպես նաև հավելված բաժին՝ «Հայերը Ռուսաստանում» թեմայով, որտեղ դիտարկվում է հայկական սփյուռքի ձևավորումն ու զարգացումը ռուսական տարածքում։ Հիմնական պատմական գիծը ընդգրկում է Ուրարտուի քաղաքակրթական ժառանգությունը, հայկական թագավորությունների ձևավորումը հելլենիստական և վաղ միջնադարյան շրջանում, քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն և միջնադարյան պետականության տարբեր փուլերը՝ Բագրատունիների թագավորությունից մինչև Կիլիկիայի հայկական պետություն։ Հետագայում ներկայացվում են օսմանյան և պարսկական տիրապետության պայմաններում հայ ժողովրդի սոցիալ-մշակութային զարգացումները, ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմները և եկեղեցու դերը որպես միավորող ինստիտուտ։ Նորագույն շրջանում ընդգծվում են ազգային ազատագրական շարժումները, Առաջին Հանրապետությունը, խորհրդային շրջանը և 1991 թվականին անկախ պետականության վերականգնումը՝ որպես պատմական շարունակականության կարևոր հանգրվան։ Հավելված բաժնում «Հայերը Ռուսաստանում» առանձնացվում է հայ համայնքների ձևավորման գործընթացը սկսած միջնադարից և հատկապես ռուս-պարսկական պատերազմներից հետո ակտիվացած վերաբնակեցումները, որոնք հանգեցրին մեծ և ազդեցիկ հայկական համայնքների ստեղծմանը Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներում։ Այստեղ ընդգծվում է հայերի ներդրումը առևտրի, գիտության, ռազմական ծառայության, մշակույթի և ճարտարապետության ոլորտներում, ինչպես նաև համայնքային կառույցների, դպրոցների և եկեղեցական կյանքի զարգացումը, որոնք նպաստել են ազգային ինքնության պահպանմանը սփյուռքային պայմաններում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է պատմական զարգացման շարունակական պատկեր՝ կապելով Հայաստանի պետականության ձևավորումը և սփյուռքի գոյությունը մեկ ամբողջական քաղաքակրթական գործընթացի մեջ։