Աղաչրաղյան, Մեսրոպ

Փիլիսոփայություն

Այս աշխատությունը նվիրված է բնական իրավունքի, բարոյականության, քաղաքացիական պարտքի և հասարակական դաստիարակության հիմնարար սկզբունքներին՝ նպատակ ունենալով ձևավորել բարոյապես գիտակից, առաքինի, պատասխանատու և հասարակության համար օգտակար անհատ։ Գրքի գաղափարական առանցքում մարդու բնական իրավունքների ու պարտականությունների, բարու և չարի տարբերակման, արդարության, խղճի, ազնվության և հասարակական համակեցության կանոնների ուսումնասիրությունն է։ Բնական օրենքի գաղափարը հիմնվում է այն համոզմունքի վրա, որ մարդն օժտված է բանականությամբ և բարոյական գիտակցությամբ, որոնց միջոցով կարող է ճանաչել ճշմարիտն ու սխալը, տարբերակել արդարն ու անարդարը և իր վարքագիծը համապատասխանեցնել համընդհանուր բարոյական սկզբունքներին։ Աշխատությունը բնական իրավունքը դիտարկում է ոչ միայն որպես փիլիսոփայական կամ իրավական ուսմունք, այլև որպես մարդու անձնական և հասարակական կյանքի կազմակերպման կարևոր հիմք։ Դրանում առաջադրված գաղափարների համաձայն՝ արժանապատիվ քաղաքացի դառնալու համար անհրաժեշտ է ոչ միայն իմանալ սեփական իրավունքները, այլև գիտակցել պարտականությունները, հարգել այլ մարդկանց ազատությունն ու արժանապատվությունը, պահպանել արդարության սկզբունքները և պատասխանատվություն կրել սեփական արարքների համար։ Հատուկ նշանակություն է տրվում մարդու բարոյական դաստիարակությանը՝ որպես անհատական կատարելագործման և հասարակական բարեկեցության նախապայմանի։ Բարի և պարկեշտ քաղաքացու կերպարը ներկայացվում է այնպիսի հատկանիշների ամբողջությամբ, ինչպիսիք են ազնվությունը, ճշմարտախոսությունը, աշխատասիրությունը, չափավորությունը, խոհեմությունը, բարությունը, համեստությունը, պարտաճանաչությունը և ուրիշների նկատմամբ հարգանքը։ Աշխատության կարևոր թեմաներից են նաև մարդու հարաբերությունները ընտանիքի, հասարակության և պետության հետ, հասարակական կարգի պահպանման անհրաժեշտությունը, օրենքների նկատմամբ հարգանքը, փոխադարձ օգնությունը և ընդհանուր բարօրության գիտակցումը։ Քաղաքացիական դաստիարակությունը ներկայացվում է որպես շարունակական գործընթաց, որի ընթացքում մարդը սովորում է կառավարել սեփական ցանկություններն ու վարքագիծը, հարգել ընդունված բարոյական նորմերը, կատարել իր պարտականությունները և գիտակցաբար մասնակցել հասարակական կյանքին։ Գրքի կրթական ուղղվածությունը ենթադրում է, որ անհատի ձևավորումը պետք է հիմնված լինի ոչ միայն գիտելիքների ձեռքբերման, այլև բնավորության, բարոյական համոզմունքների և պատասխանատվության զգացման զարգացման վրա։ Այս մոտեցմամբ կրթությունը դիտարկվում է որպես հասարակության բարոյական ու քաղաքացիական առաջընթացի կարևորագույն միջոց։ Աշխատության գաղափարական բովանդակությունը կապված է եվրոպական լուսավորական մտքի և բնական իրավունքի այն ավանդույթի հետ, որը մարդու բանականությունը, բնական իրավունքներն ու բարոյական ինքնագիտակցությունը համարում էր հասարակական արդարության և քաղաքացիական կյանքի հիմքերից մեկը։ XVIII–XIX դարերում այս գաղափարները մեծ ազդեցություն ունեցան կրթական, փիլիսոփայական և հասարակական մտածողության զարգացման վրա՝ խթանելով անհատի իրավունքների, քաղաքացիական պատասխանատվության և հանրային բարօրության վերաբերյալ նոր պատկերացումների ձևավորումը։ Հրատարակության կարևորությունը հատկապես մեծ է հայ լուսավորական մտքի և աշխարհիկ կրթական գրականության պատմության տեսանկյունից։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանությունը նշանակալի դեր է ունեցել եվրոպական փիլիսոփայական, բարոյագիտական և կրթական գաղափարների հայերեն ներկայացման գործում՝ նպաստելով հայերեն գիտական ու հասարակագիտական լեզվի զարգացմանը։ Նման աշխատությունների հրատարակումը վկայում է հայ ընթերցողին քաղաքացիական կրթության, բարոյական դաստիարակության և հասարակական պատասխանատվության վերաբերյալ գաղափարներին հաղորդակից դարձնելու ձգտման մասին։ Այն արտացոլում է այն մտավոր միջավայրը, որտեղ ազգային կրթության զարգացումը դիտարկվում էր որպես հասարակության բարոյական վերափոխման, գիտակցության բարձրացման և քաղաքակրթական առաջընթացի կարևոր պայման։ Գիրքը արժեքավոր է բնական իրավունքի պատմության, բարոյագիտության, փիլիսոփայության, քաղաքացիական կրթության, մանկավարժության և հայ լուսավորական գրականության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, իրավագետների, փիլիսոփաների, մանկավարժների, հայագետների և հասարակական մտքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Միաժամանակ աշխատության գաղափարները շարունակում են արդիական մնալ նաև ժամանակակից հասարակության մեջ, քանի որ անդրադառնում են քաղաքացիական գիտակցության, մարդու իրավունքների, անձնական պատասխանատվության, բարոյական արժեքների և հասարակության հանդեպ պարտքի այնպիսի հիմնարար հարցերի, որոնք կարևոր են գիտակից ու պատասխանատու քաղաքացու ձևավորման համար։