Ալեքսանյան, Մայա Գրիգորի

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Եվրոպական միության ինստիտուտների և անդամ պետությունների միջև քրեաիրավական ոլորտում լիազորությունների բաշխման, փոխազդեցության և սահմանազատման տեսական ու իրավական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն առանձնահատուկ իրավական համակարգի վրա, որի շրջանակում ազգային քրեական իրավունքը շարունակում է մնալ անդամ պետությունների իրավակարգերի կարևոր բաղադրիչ, սակայն միաժամանակ զարգանում են միասնական եվրոպական իրավական չափանիշներ և միջպետական համագործակցության մեխանիզմներ։ Քննության է առնվում, թե ինչ իրավական հիմքերով և ինչ սահմաններում կարող են միության ինստիտուտները ներգործել քրեական օրենսդրության, քրեական արդարադատության և իրավապահ համագործակցության վրա, ինչպես նաև ինչպիսի իրավասություններ են պահպանվում անդամ պետությունների կողմից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ազգային ինքնիշխանության և վերպետական իրավակարգավորման հարաբերակցությանը։ Քրեական իրավունքն ավանդաբար սերտորեն կապված է պետական ինքնիշխանության հետ, քանի որ հանցավոր արարքների սահմանումը, պատասխանատվության տեսակների որոշումը և քրեական արդարադատության իրականացումը պետության հիմնարար գործառույթներից են։ Եվրոպական ինտեգրման խորացման պայմաններում, սակայն, սահմանների ազատ տեղաշարժը և մի շարք հանցավոր երևույթների անդրսահմանային բնույթը մեծացրել են անդամ պետությունների միջև համակարգված իրավական համագործակցության անհրաժեշտությունը։ Այդ պատճառով ձևավորվել են այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք մի կողմից նախատեսում են ազգային իրավական համակարգերի ինքնուրույնության պահպանում, իսկ մյուս կողմից՝ հնարավորություն են տալիս ընդհանուր իրավական միջոցներով արձագանքել մի քանի պետությունների շահերին առնչվող հանցավորությանը։ Հետազոտության տեսական հիմքում իրավասությունների վերապահման սկզբունքն է, որի համաձայն միության մարմինները գործում են միայն այն լիազորությունների սահմաններում, որոնք անդամ պետությունները պայմանագրերով փոխանցել են ընդհանուր կառույցներին։ Այս սկզբունքի հետ փոխկապակցված են սուբսիդիարության և համաչափության սկզբունքները։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե երբ է քրեաիրավական խնդրի լուծումը նպատակահարմար իրականացնել ընդհանուր եվրոպական մակարդակում, իսկ երբ այն պետք է մնա ազգային մարմինների իրավասության շրջանակում։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ վերպետական կարգավորումը չպետք է դուրս գա ընդհանուր նպատակների իրականացման համար անհրաժեշտ սահմաններից։ Քննության է առնվում եվրոպական ինտեգրման ընթացքում քրեաիրավական համագործակցության պատմական զարգացումը։ Սկզբնական փուլերում քրեական արդարադատության ոլորտում համագործակցությունը հիմնականում միջկառավարական բնույթ էր կրում, իսկ հետագա պայմանագրային բարեփոխումների արդյունքում այն աստիճանաբար ավելի սերտորեն ներառվեց միության ընդհանուր իրավական համակարգում։ Այս զարգացումը հանգեցրեց եվրոպական ինստիտուտների իրավաստեղծ և համակարգող դերի ընդլայնմանը, միաժամանակ պահպանելով ազգային օրենսդիր, դատական և իրավապահ մարմինների առանցքային նշանակությունը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում Լիսաբոնի պայմանագրից հետո ձևավորված իրավական համակարգին, որի շրջանակում ազատության, անվտանգության և արդարադատության տարածքը դարձել է ինտեգրման կարևոր ուղղություններից մեկը։ Ուսումնասիրվում է միության օրենսդիր մարմինների դերը քրեաիրավական համագործակցության ընդհանուր չափանիշների սահմանման գործում։ Որոշ ոլորտներում հնարավոր է սահմանել նվազագույն կանոններ հատկապես ծանր և անդրսահմանային բնույթ ունեցող հանցավորության դեմ պայքարի համար, ինչպես նաև քրեական դատավարության որոշ հարցերում։ Նման կարգավորումների նպատակը ազգային քրեական օրենսդրությունների ամբողջական միատեսակացումը չէ, այլ համագործակցության համար անհրաժեշտ նվազագույն իրավական համատեղելիության ապահովումը։ Այդ պատճառով անդամ պետությունները շարունակում են իրականացնել ընդունված ընդհանուր չափանիշների ներպետական կիրարկումը՝ իրենց իրավական համակարգերի առանձնահատկություններին համապատասխան։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա է փոխադարձ ճանաչման սկզբունքը։ Այն եվրոպական քրեական արդարադատության համագործակցության կարևոր հիմքերից է և ենթադրում է, որ մի անդամ պետության իրավասու մարմնի որոշումը սահմանված պայմաններում կարող է ճանաչվել և կատարվել մյուս անդամ պետությունում։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համագործակցությունը կազմակերպել առանց ազգային քրեական և դատավարական համակարգերի ամբողջական միատեսակեցման։ Փոխադարձ ճանաչման արդյունավետությունը, սակայն, կապված է անդամ պետությունների միջև փոխադարձ վստահության, մարդու հիմնական իրավունքների պահպանման և դատական պաշտպանության բավարար երաշխիքների հետ։ Այս համատեքստում կարող են ուսումնասիրվել անձանց հանձնման, ապացույցների ձեռքբերման, դատական որոշումների կատարման և քրեական վարույթների շրջանակում փոխօգնության մեխանիզմները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում Եվրոպական միության արդարադատության դատարանի դերակատարությանը։ Դատարանի իրավական մեկնաբանությունները նպաստում են միության իրավունքի միասնական կիրառմանը և հնարավորություն են տալիս հստակեցնել եվրոպական ու ազգային իրավասությունների սահմանները։ Դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է հավասարակշռել արդյունավետ քրեական համագործակցության պահանջները և անձանց հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունը։ Դիտարկվում է նաև ազգային դատարանների դերը, քանի որ եվրոպական քրեաիրավական նորմերի մեծ մասը գործնականում կիրառվում է հենց անդամ պետությունների իրավական համակարգերի միջոցով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում իրավապահ և դատական համագործակցության մասնագիտացված կառույցներին։ Եվրոպական մակարդակում գործող համակարգող մարմինները նպաստում են անդամ պետությունների իրավասու հաստատությունների միջև տեղեկատվության փոխանակմանը, համատեղ գործողությունների կազմակերպմանը և անդրսահմանային քրեական գործերի համակարգմանը։ Դրանց գործունեությունը չի վերացնում ազգային ոստիկանության, դատախազության կամ դատարանների իրավասությունները, այլ ստեղծում է համագործակցության լրացուցիչ մեխանիզմներ։ Հետազոտության մեջ կարող է դիտարկվել նաև Եվրոպական հանրային դատախազության առանձնահատուկ կարգավիճակը, որը միության ֆինանսական շահերին վնասող որոշ հանցագործությունների շրջանակում իրականացնում է պայմանագրերով և համապատասխան իրավական ակտերով սահմանված գործառույթներ՝ ազգային իրավական համակարգերի հետ փոխգործակցության պայմաններում։ Կարևոր ուղղություն է քրեական նյութական իրավունքի մոտարկման խնդիրը։ Որոշ անդրսահմանային հանցատեսակների դեպքում անդամ պետությունների օրենսդրությունների չափազանց մեծ տարբերությունները կարող են դժվարացնել արդյունավետ համագործակցությունը։ Այդ պատճառով ընդհանուր եվրոպական մակարդակում կարող են սահմանվել հանցակազմերի և պատժամիջոցների վերաբերյալ նվազագույն պահանջներ որոշակի ոլորտներում։ Միաժամանակ անդամ պետությունները պահպանում են ազգային քրեական օրենսդրության կառուցվածքը, քրեական պատասխանատվության բազմաթիվ ընդհանուր սկզբունքները և այն ոլորտների կարգավորումը, որոնք պայմանագրերով չեն փոխանցվել միության իրավասությանը։ Այս հարաբերակցությունը ցույց է տալիս, որ եվրոպական քրեաիրավական համակարգը կառուցված է ոչ թե ազգային քրեական իրավունքը փոխարինելու, այլ որոշակի ոլորտներում այն համակարգելու և մոտարկելու սկզբունքի վրա։ Քննության է առնվում նաև քրեական դատավարության ոլորտում իրավասությունների հարաբերակցությունը։ Անդրսահմանային գործերով համագործակցությունը պահանջում է որոշակի ընդհանուր երաշխիքներ, այդ թվում՝ կասկածյալների և մեղադրյալների դատավարական իրավունքների պաշտպանության հարցում։ Միաժամանակ քրեական վարույթի կազմակերպման հիմնական կառուցվածքները շարունակում են որոշվել ազգային օրենսդրությամբ։ Այդ պատճառով ընդհանուր չափանիշների և ներպետական դատավարական ավանդույթների հարաբերակցությունը դառնում է կարևոր իրավագիտական խնդիր։ Հատուկ նշանակություն ունի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության հարցը։ Քրեական արդարադատության ոլորտում վերպետական համագործակցության արդյունավետությունը չի կարող դիտարկվել անձի իրավունքներից առանձնացված։ Ազատությունից զրկումը, անձնական տվյալների փոխանակումը, ապացույցների հավաքումը և դատական որոշումների փոխադարձ ճանաչումը կարող են անմիջականորեն առնչվել մարդու հիմնարար իրավունքներին։ Հետևաբար եվրոպական քրեաիրավական համագործակցությունը պետք է համադրվի արդար դատաքննության, պաշտպանության իրավունքի, անմեղության կանխավարկածի, անձնական կյանքի պաշտպանության և այլ հիմնարար երաշխիքների հետ։ Եվրոպական միության հիմնարար իրավունքների խարտիան այս համակարգում ունի առանձնահատուկ նշանակություն՝ միության իրավունքի կիրառման շրջանակում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ազգային սահմանադրական համակարգերի և միության իրավունքի փոխհարաբերությանը։ Քրեական իրավունքի ոլորտում այդ հարցը հատկապես զգայուն է, քանի որ քրեական պատասխանատվությունը կապված է օրինականության, իրավական որոշակիության և անհատի ազատության պաշտպանության հիմնարար սկզբունքների հետ։ Ազգային սահմանադրական դատարանների և եվրոպական դատական մարմինների միջև ձևավորված իրավական երկխոսությունը հնարավորություն է տալիս քննարկել միության իրավունքի արդյունավետության, ազգային սահմանադրական ինքնության և հիմնարար իրավունքների պաշտպանության միջև հավասարակշռության խնդիրները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև անդրսահմանային կազմակերպված հանցավորության, ահաբեկչության, մարդկանց շահագործման, թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության, կիբեռհանցավորության, փողերի լվացման և միության ֆինանսական շահերի դեմ ուղղված հանցագործությունների դեմ պայքարի իրավական մեխանիզմները։ Նման երևույթները հաճախ չեն սահմանափակվում մեկ պետության տարածքով, ինչի պատճառով դրանց արդյունավետ կանխարգելումն ու քննությունը պահանջում են իրավապահ և դատական մարմինների համակարգված համագործակցություն։ Միաժամանակ յուրաքանչյուր ոլորտում անհրաժեշտ է պարզել, թե որ միջոցները կարող են ընդունվել ընդհանուր եվրոպական մակարդակում և որոնք պետք է իրականացվեն ազգային իրավասությունների շրջանակում։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է եվրոպական ինտեգրման և պետական ինքնիշխանության փոխհարաբերության ուսումնասիրությամբ քրեական իրավունքի առանձնահատուկ զգայուն ոլորտում։ Վերպետական և ազգային իրավասությունների հարաբերակցությունը ներկայացվում է որպես փոփոխվող իրավական համակարգ, որտեղ ընդհանուր եվրոպական նպատակները, ազգային իրավական ավանդույթները, արդյունավետ քրեական հետապնդման անհրաժեշտությունը և հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունը պետք է գործեն փոխկապակցված ձևով։ Նյութը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվում բազմամակարդակ քրեաիրավական կարգավորման համակարգը, ինչ սահմաններում են գործում միության ինստիտուտները և ինչ դեր են շարունակում կատարել անդամ պետությունները։ Այն կարող է օգտակար լինել Եվրոպական միության իրավունքի, քրեական իրավունքի, միջազգային իրավունքի, քրեական դատավարության և եվրոպական ինտեգրման իրավական հիմնախնդիրներով զբաղվող հետազոտողների, իրավաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։