Առաքելյան, Նառա Սամվելի

Գյուղատնտեսություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտում ներդրումային ռիսկերի կառավարման արդյունավետության գնահատմանը և այն մեխանիզմների ուսումնասիրությանը, որոնց միջոցով հնարավոր է նվազեցնել գյուղատնտեսական ներդրումների անորոշությունն ու բարձրացնել դրանց տնտեսական արդյունքը։ Հետազոտության հիմքում այն հանգամանքն է, որ գյուղատնտեսությունը բնութագրվում է արտադրական գործընթացների սեզոնայնությամբ, բնական և կլիմայական պայմաններից կախվածությամբ, շուկայական գների տատանումներով, ֆինանսական սահմանափակումներով և արտադրության ծախսերի փոփոխականությամբ, ինչի հետևանքով ներդրումային որոշումները կարող են ուղեկցվել բազմաթիվ և փոխկապակցված ռիսկերով։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ներդրումային ռիսկերի հիմնական տեսակները՝ արտադրական, ֆինանսական, շուկայական, գնային, վարկային, արժութային, կլիմայական, բնական և կազմակերպական ռիսկերը։ Գյուղատնտեսության առանձնահատկություններից ելնելով՝ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն երաշտները, ցրտահարությունները, կարկտահարությունները, ջրային ռեսուրսների անբավարարությունը, հիվանդություններն ու վնասատուները, քանի որ դրանց հետևանքով կարող են նվազել բերքատվությունն ու արտադրանքի իրացման ծավալները և, համապատասխանաբար, վատանալ ներդրումային ծրագրերի ֆինանսական արդյունքները։ Միաժամանակ գյուղատնտեսական ներդրումների արդյունավետության վրա ազդում են արտադրանքի շուկայական գները, վառելիքի, պարարտանյութերի, սերմերի և այլ նյութական ռեսուրսների արժեքները, ինչպես նաև վարկավորման տոկոսադրույքները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ռիսկերի կառավարման գործող մեխանիզմների գնահատումը։ Կարող են ուսումնասիրվել գյուղատնտեսական ապահովագրությունը, վարկային ծրագրերը, պետական աջակցության միջոցառումները, ներդրումային սուբսիդավորումը, արտադրության դիվերսիֆիկացումը, ոռոգման համակարգերի զարգացումը և ռիսկերի կանխատեսման գործիքները։ Հայաստանում գյուղատնտեսության ապահովագրական համակարգի ներդրումը նույնպես ուղղված է կլիմայական և այլ բնական ռիսկերից առաջացող վնասների ֆինանսական հետևանքների մեղմմանը։ (mineconomy.am) Աշխատության մեջ կարող է իրականացվել ներդրումային ծրագրերի տնտեսական արդյունավետության գնահատում՝ կիրառելով զուտ ներկա արժեքի, ներքին եկամտաբերության նորմայի, ներդրման վերադարձի ժամկետի, շահութաբերության և այլ ցուցանիշներ։ Սակայն միայն միջին կամ ակնկալվող ցուցանիշների հաշվարկը բավարար չէ, քանի որ գյուղատնտեսական նախագծերի արդյունքները կարող են զգալիորեն փոխվել արտաքին պայմանների ազդեցությամբ։ Այդ պատճառով կարևոր են զգայունության և սցենարային վերլուծությունները, որոնց միջոցով կարելի է գնահատել ներդրման արդյունքների փոփոխությունը բերքատվության, արտադրանքի գնի, ծախսերի կամ կլիմայական պայմանների տարբեր սցենարների դեպքում։ Ռիսկերի կառավարման արդյունավետությունը կարող է գնահատվել նաև նախապես կանխատեսված և փաստացի արդյունքների համեմատությամբ։ Եթե կառավարման միջոցառումների կիրառումը նվազեցնում է եկամտի տատանողականությունը, արտադրական կորուստները կամ ներդրված կապիտալի չվերադարձման հավանականությունը, ապա դրանք կարելի է դիտարկել որպես արդյունավետ գործիքներ։ Հակառակ դեպքում անհրաժեշտ է վերանայել ռիսկերի նույնականացման, գնահատման և կառավարման մեխանիզմները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների և տնտեսությունների տարբեր խմբերի համեմատական ուսումնասիրությունը։ Փոքր, միջին և խոշոր տնտեսությունների՝ ռիսկերը կրելու և կառավարելու հնարավորությունները տարբեր են։ Խոշոր տնտեսությունները սովորաբար ունեն ավելի լայն ֆինանսական և տեխնիկական հնարավորություններ, մինչդեռ փոքր տնտեսությունները կարող են առավել զգայուն լինել մեկ տարվա բերքի կորստի, գների անկման կամ վարկային պարտավորությունների նկատմամբ։ Հետևաբար արդյունավետ կառավարման համակարգը պետք է հաշվի առնի տնտեսությունների չափը, մասնագիտացումը, տարածաշրջանը և արտադրության տեսակը։ Կարևոր ուղղություն է նաև տարածքային գործոնի ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի մարզերում գյուղատնտեսական արտադրության բնական և տնտեսական պայմանները տարբեր են, ուստի ներդրումային ռիսկերի կառուցվածքն ու ինտենսիվությունը կարող են էապես տարբերվել։ Ոռոգման հասանելիությունը, հողի որակը, կլիմայական պայմանները, ենթակառուցվածքները, շուկաներին մոտ լինելը և արտադրանքի իրացման հնարավորությունները կարող են ազդել ներդրումային ծրագրերի արդյունքների վրա։ Այս հանգամանքը ենթադրում է, որ գյուղատնտեսական ներդրումային քաղաքականությունը պետք է ունենա նաև տարածքային տարբերակված մոտեցում։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ դրա արդյունքները կարող են կիրառվել գյուղատնտեսական ներդրումային ծրագրերի ընտրության, ֆինանսավորման և մոնիթորինգի ժամանակ։ Ռիսկերի գնահատման համակարգը կարող է օգնել ներդրողներին և պետական կառավարման մարմիններին տարբերակել առավել ռիսկային նախագծերը, ընտրել ռիսկերի նվազեցման համապատասխան գործիքներ և ավելի հիմնավորված որոշումներ կայացնել ներդրումների վերաբերյալ։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի նաև ապահովագրության, ֆինանսավորման և պետական աջակցության գործիքների փոխկապակցված կիրառումը, քանի որ դրանց համադրումը կարող է բարձրացնել գյուղատնտեսական ներդրումների կայունությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը գյուղատնտեսական ներդրումային ռիսկը դիտարկում է որպես բնական, տնտեսական, ֆինանսական և շուկայական գործոնների փոխազդեցության արդյունք և նպատակ ունի գնահատել դրանց կառավարման արդյունավետությունը՝ առաջարկելով այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կարող են նվազեցնել ներդրումային կորուստների հավանականությունը, բարձրացնել գյուղատնտեսական նախագծերի ֆինանսական կենսունակությունը և նպաստել ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ ներդրումային ակտիվության ու արտադրության կայունության բարձրացմանը։