Բաղդասարյան, Ստեփան Ալեքսանի

Պատմություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Գերմանիայի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների զարգացմանն ու փոխակերպումներին 1918–1939 թվականների ընթացքում՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեն։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է բացահայտել, թե ինչպես փոխվեցին երկու երկրների քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական և տնտեսական կապերը համաշխարհային պատերազմի և նախապատերազմյան միջազգային համակարգի պայմաններում, ինչպես նաև պարզել այն գործոնները, որոնք ազդեցին նախկին դաշնակցային հարաբերությունների վերափոխման վրա։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ձևավորված համագործակցությունը պատերազմի ավարտից հետո հայտնվեց նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում․ երկու պետություններն էլ ստիպված էին վերանայել իրենց արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները և հարմարվել միջազգային հարաբերությունների նոր իրողություններին։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել Օսմանյան կայսրության փլուզումից և Գերմանական կայսրության պարտությունից հետո ստեղծված իրավիճակը, Վերսալյան համակարգի ձևավորումը, Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումը և այդ իրադարձությունների ազդեցությունը երկկողմ հարաբերությունների հետագա զարգացման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Մուստաֆա Քեմալի գլխավորած թուրքական ազգային շարժման և նոր Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության ձևավորմանը, ինչպես նաև Գերմանիայի՝ Վայմարյան հանրապետության և հետագայում նացիստական վարչակարգի պայմաններում արտաքին քաղաքականության փոփոխություններին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է դիվանագիտական կապերի վերականգնման և ամրապնդման գործընթացը, որի ընթացքում նախկին ռազմական դաշնակցությունը աստիճանաբար վերածվեց ավելի բազմակողմանի քաղաքական ու տնտեսական համագործակցության։ Ուսումնասիրվում են նաև ռազմական համագործակցության, զենքի մատակարարումների, ռազմական մասնագետների գործունեության, տնտեսական փոխանակումների և առևտրային կապերի նշանակությունը երկու երկրների հարաբերություններում։ Միաժամանակ աշխատանքը ցույց է տալիս, որ այդ կապերը մշտապես չէին զարգանում նույն ուղղությամբ․ Թուրքիայի կողմից հավասարակշռված արտաքին քաղաքականության վարումը և եվրոպական տարբեր ուժերի հետ հարաբերությունների պահպանումը սահմանափակում էին Գերմանիայի հետ լիարժեք ռազմաքաղաքական մերձեցման հնարավորությունները։ 1930-ական թվականներին Գերմանիայում նացիստների իշխանության գալուց հետո երկկողմ հարաբերությունները ստացան նոր բովանդակություն, քանի որ Բեռլինը ձգտում էր ընդլայնել իր քաղաքական և տնտեսական ազդեցությունը Եվրոպայում ու Մերձավոր Արևելքում, մինչդեռ Թուրքիան փորձում էր պահպանել իր ռազմավարական ինքնուրույնությունը և խուսափել որևէ մեկ մեծ տերությունից չափազանց մեծ կախվածությունից։ Այդ ժամանակաշրջանում հատկապես կարևոր դարձան տնտեսական հարաբերությունները, հումքի և արդյունաբերական ապրանքների փոխանակումը, ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերումը և տարածաշրջանային քաղաքական շահերի համադրումը։ Աշխատության մեջ հարաբերությունների զարգացումը դիտարկվում է նաև միջազգային ավելի լայն գործընթացների համատեքստում՝ հաշվի առնելով Ազգերի լիգայի գործունեությունը, եվրոպական ուժերի մրցակցությունը, Խորհրդային Միության գործոնը, Բալկանների և Մերձավոր Արևելքի ռազմավարական նշանակությունը և Եվրոպայում պատերազմի վտանգի աճը։ Ուսումնասիրության գիտական արժեքը կայանում է նրանում, որ այն թույլ է տալիս հետևել դաշնակցային հարաբերությունների փոխակերպման ամբողջ գործընթացին՝ պատերազմական համագործակցությունից մինչև խաղաղ ժամանակաշրջանի դիվանագիտական և տնտեսական հարաբերություններ, իսկ այնուհետև՝ նախապատերազմյան բարդ ռազմավարական փոխազդեցություններ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել միջազգային հարաբերությունների պատմությամբ, եվրոպական և մերձավորարևելյան քաղաքականությամբ, դիվանագիտության պատմությամբ և XX դարի առաջին կեսի աշխարհաքաղաքական գործընթացներով զբաղվող մասնագետներին ու հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է երկու պետությունների հարաբերությունների բազմաշերտ զարգացումը 1918–1939 թվականներին՝ բացահայտելով քաղաքական շահերի, տնտեսական կապերի, ռազմական համագործակցության և փոփոխվող միջազգային միջավայրի ազդեցությունը նրանց փոխհարաբերությունների ձևավորման վրա։