Բալյան, Մինաս Կարապետի

Մաթեմատիկա

Աշխատությունը նվիրված է ռենտգենյան ճառագայթների ֆոկուսացման և բյուրեղների կառուցվածքային անկատարությունների որոշման տեսական ու փորձարարական խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել ռենտգենյան ճառագայթների տարածման և ֆոկուսացման օրինաչափությունները, ինչպես նաև այդ ճառագայթների փոխազդեցության միջոցով բացահայտել բյուրեղային նյութերի կառուցվածքային շեղումները։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են ռենտգենյան ճառագայթների բյուրեղային նյութերում տարածման, անդրադարձման, բեկման և դիֆրակցիայի երևույթները, որոնց հիման վրա հնարավոր է ստանալ բյուրեղի ներքին կառուցվածքի վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկատվություն։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ճառագայթների ֆոկուսացման մեթոդներին, ֆոկուսային պայմանների ձևավորմանը և ստացվող ճառագայթային փնջի տարածական բնութագրերի կառավարմանը։ Ռենտգենյան ճառագայթների արդյունավետ ֆոկուսացումը կարևոր է հատկապես այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել փոքր չափերի նմուշներ կամ բյուրեղի առանձին հատվածներ և ստանալ բարձր տարածական լուծաչափով տվյալներ։ Աշխատության մյուս առանցքային ուղղությունը բյուրեղների կառուցվածքային անկատարությունների հայտնաբերումն է։ Դրանց շարքում կարող են դիտարկվել բյուրեղային ցանցի տեղային խախտումները, դիսլոկացիաները, թափուր տեղերը, խառնուրդային ատոմների առկայությունը, միկրոլարվածությունները, դեֆորմացիաները և այլ կառուցվածքային շեղումներ։ Նման անկատարությունները կարող են էապես ազդել նյութի մեխանիկական, էլեկտրական, օպտիկական և այլ ֆիզիկական հատկությունների վրա, ուստի դրանց հայտնաբերման և բնութագրման ճշգրիտ մեթոդների մշակումը կարևոր նշանակություն ունի նյութագիտության և պինդ մարմնի ֆիզիկայի համար։ Հետազոտության ընթացքում կարող են օգտագործվել ռենտգենյան դիֆրակցիայի և ցրման երևույթները, որոնց փոփոխությունները հնարավորություն են տալիս դատել բյուրեղային ցանցի կառուցվածքի և դրա շեղումների մասին։ Դիֆրակցիոն պատկերների, ինտենսիվության բաշխման, անդրադարձումների դիրքի և ձևի վերլուծությունը կարող է տեղեկատվություն տալ ինչպես բյուրեղային կառուցվածքի ընդհանուր պարամետրերի, այնպես էլ տեղային անկատարությունների բնույթի մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ֆոկուսացված ռենտգենյան փնջի կիրառումը, որը կարող է բարձրացնել հետազոտության զգայունությունն ու տարածական ընտրողականությունը։ Աշխատությունում կարող են ուսումնասիրվել նաև ֆոկուսացման համակարգերի պարամետրերի և բյուրեղային նմուշի կառուցվածքային հատկությունների փոխազդեցությունը, ինչպես նաև չափումների ճշգրտության վրա ազդող գործոնները։ Կարևոր խնդիր է տարբեր տեսակի կառուցվածքային անկատարությունների ռենտգենյան դրսևորումների տարբերակումը, քանի որ տարբեր դեֆեկտներ կարող են առաջացնել նմանատիպ, սակայն քանակապես տարբեր փոփոխություններ դիֆրակցիոն պատկերի մեջ։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել բյուրեղների ոչ քայքայիչ ուսումնասիրության մեթոդների կատարելագործմանը և բարձր ճշգրտությամբ կառուցվածքային ախտորոշման հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Այսպիսի մեթոդաբանությունը կարող է կիրառվել կիսահաղորդչային նյութերի, օպտիկական բյուրեղների, մետաղների, համաձուլվածքների և այլ բյուրեղային նյութերի որակի ու կառուցվածքի վերահսկման համար։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել պինդ մարմնի ֆիզիկայի, ռենտգենյան օպտիկայի, բյուրեղագիտության և նյութագիտության մասնագետներին, ինչպես նաև համապատասխան գիտական ուղղությունների ուսանողներին և հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը միավորում է ռենտգենյան ճառագայթների ֆոկուսացման և բյուրեղային կառուցվածքի ախտորոշման խնդիրները՝ նպատակ ունենալով օգտագործել ռենտգենյան ճառագայթման առանձնահատկությունները բյուրեղների կառուցվածքային անկատարությունների հայտնաբերման, դասակարգման և բնութագրման համար։