Эриванская казенная палата. Ссудо-сберегательная касса

Ֆինանսներ

Փաստաթուղթը ներկայացնում է Երևանի գանձապետական պալատի և նրա ենթակայության պաշտոնյաների համար նախատեսված վարկային-խնայողական դրամարկղի կազմակերպման, կառավարման և գործունեության հիմնական կանոններն ու սկզբունքները։ Այն արժեքավոր աղբյուր է տվյալ ժամանակաշրջանի ֆինանսական փոխօգնության համակարգերի, պետական ծառայողների սոցիալ-տնտեսական պայմանների և վարչական հաստատությունների ներքին կազմակերպման ուսումնասիրության համար։ Կանոնադրական բնույթի նյութում սահմանվում են դրամարկղի ստեղծման նպատակները, անդամակցության պայմանները, անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, ֆինանսական միջոցների ձևավորման աղբյուրները, խնայողական մուծումների կատարման կարգը, փոխառությունների տրամադրման սկզբունքները և կառավարման մարմինների գործառույթները։ Նման հաստատությունների հիմնական նշանակությունը պետական ծառայողների շրջանում կանոնավոր խնայողությունների ձևավորմանը նպաստելը և անհրաժեշտության դեպքում անդամներին համեմատաբար կազմակերպված պայմաններով ֆինանսական աջակցություն տրամադրելն էր։ Դրամարկղի գործունեությունը հիմնվում էր անդամների մասնակցության և ընդհանուր ֆինանսական միջոցների կուտակման սկզբունքի վրա։ Անդամների կատարած վճարումները ձևավորում էին այն դրամական հիմքը, որի հաշվին հնարավոր էր իրականացնել վարկային գործառնություններ և ապահովել հաստատության գործունեության շարունակականությունը։ Փաստաթղթում կարող են սահմանվել մուտքային կամ պարբերական վճարների չափերը, դրանց կատարման ժամկետները, անդամների անձնական հաշիվների վարման կարգը և կուտակված միջոցների հաշվառման մեխանիզմները։ Այս դրույթները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե պետական վարչական համակարգի ներսում ինչպես էին ձևավորվում կոլեկտիվ ֆինանսական փոխօգնության կազմակերպական ձևերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում փոխառությունների տրամադրման կարգին։ Կանոնադրությամբ կարող էին որոշվել վարկ ստանալու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակը, տրամադրվող գումարի սահմանները, վերադարձման ժամկետները, տոկոսների հաշվարկման սկզբունքները և պարտավորությունների կատարման ապահովման միջոցները։ Վարկավորման պայմանների հստակ սահմանումը կարևոր էր ընդհանուր միջոցների պահպանության համար, քանի որ դրամարկղի ֆինանսական կայունությունը կախված էր տրամադրված գումարների ժամանակին վերադարձից։ Միաժամանակ փոխառության հնարավորությունը անդամների համար կարող էր ունենալ սոցիալական նշանակություն՝ թույլ տալով որոշակի ֆինանսական դժվարությունների դեպքում օգտվել ընդհանուր դրամական միջոցներից։ Փաստաթղթում կարևոր տեղ կարող էր զբաղեցնել երաշխավորության համակարգը։ Փոխառության տրամադրման ժամանակ անդամից հնարավոր էր պահանջել համապատասխան երաշխիքներ կամ այլ անդամների պատասխանատվություն, ինչը նվազեցնում էր դրամարկղի ֆինանսական ռիսկերը։ Այս կարգավորումները ցույց են տալիս փոխադարձ վստահության և կոլեկտիվ պատասխանատվության դերը նման ֆինանսական կառույցների գործունեության մեջ։ Միևնույն ժամանակ դրանք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու պետական ծառայողների մասնագիտական միջավայրում ձևավորված տնտեսական հարաբերությունները։ Կարևորվում է նաև կառավարման համակարգի կազմակերպումը։ Դրամարկղը պետք է ունենար պատասխանատու մարմիններ կամ ընտրված պաշտոնատար անձինք, որոնք վերահսկում էին անդամների մուծումները, քննարկում վարկային դիմումները, վարում ֆինանսական հաշվառումը և կազմում գործունեության վերաբերյալ հաշվետվություններ։ Կանոնադրությունը կարող էր սահմանել կառավարման մարմինների ընտրության կամ նշանակման կարգը, պաշտոնավարման ժամկետները, նիստերի կազմակերպումը և որոշումների ընդունման ընթացակարգը։ Այս դրույթները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել կոլեկտիվ ֆինանսական կառավարման և ներքին վերահսկողության մեխանիզմները պետական հաստատության շրջանակում։ Հատուկ նշանակություն ունի հաշվապահական հաշվառման և ֆինանսական վերահսկողության կազմակերպումը։ Ընդհանուր միջոցների տնօրինումը պահանջում էր դրամական մուտքերի և ելքերի կանոնավոր գրանցում, անդամների պարտավորությունների հաշվառում և դրամարկղի ֆինանսական վիճակի պարբերական ստուգում։ Հաշվետվողականության մեխանիզմները նախատեսված էին ֆինանսական կարգապահության պահպանման և միջոցների ոչ նպատակային օգտագործման կանխարգելման համար։ Այս առումով նյութը հետաքրքիր է նաև հաշվապահական գործի և ֆինանսական վերահսկողության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Անդամակցության կանոնները փաստաթղթի մեկ այլ կարևոր բաղադրիչ են։ Դրանք կարող էին սահմանել, թե տվյալ վարչական համակարգի որ պաշտոնյաները կարող էին անդամակցել դրամարկղին, ինչպես էր իրականացվում ընդունելությունը և ինչ պայմաններով էր հնարավոր դադարեցնել անդամակցությունը։ Պաշտոնից հեռանալու, այլ ծառայության անցնելու կամ անդամակցության դադարեցման դեպքում անհրաժեշտ էր կարգավորել անձի կուտակած միջոցների և ունեցած պարտավորությունների հետ կապված հարցերը։ Այսպիսի դրույթները ցույց են տալիս, որ դրամարկղի գործունեությունը սերտորեն կապված էր պետական ծառայության համակարգի հետ։ Փաստաթուղթը կարևոր տեղեկություններ կարող է հաղորդել նաև պետական ծառայողների սոցիալական ապահովության ոչ պետական կամ կիսաինստիտուցիոնալ մեխանիզմների մասին։ Այն ժամանակաշրջաններում, երբ ժամանակակից բանկային և սոցիալական ապահովագրության ծառայությունները սահմանափակ հասանելիություն ունեին, ծառայողական միջավայրում ստեղծված փոխօգնության դրամարկղերը կարող էին լրացնել պաշտոնյաների ֆինանսական կարիքների մի մասը։ Խնայողական միջոցների կուտակումը նպաստում էր անձնական ֆինանսական պահուստի ձևավորմանը, իսկ ընդհանուր ֆոնդից փոխառության հնարավորությունը ստեղծում էր լրացուցիչ ֆինանսական անվտանգության մեխանիզմ։ Այս իմաստով նման հաստատությունները կարելի է ուսումնասիրել որպես կոոպերատիվ և փոխադարձ վարկավորման համակարգերի պատմական ձևերից մեկը։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում դրամարկղի եկամուտների և ծախսերի կառուցվածքը։ Անդամավճարներից բացի ֆինանսական միջոցները կարող էին համալրվել տրամադրված փոխառությունների տոկոսներից և կանոնադրությամբ թույլատրված այլ աղբյուրներից։ Ստացված եկամուտների օգտագործման կարգը պետք է համապատասխաներ հաստատության հիմնական նպատակներին և ապահովեր ֆինանսական պաշարների պահպանումը։ Այս մեխանիզմների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու փոքրածավալ կոլեկտիվ ֆինանսական կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության սկզբունքները։ Փաստաթղթի պատմական արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ այն առնչվում է Երևանի նահանգային վարչական համակարգի գործունեությանը։ Գանձապետական պալատը ֆինանսական վարչարարության համակարգի կարևոր հաստատություններից էր, իսկ նրա պաշտոնյաների համար ստեղծված ներքին ֆինանսական կառույցի կանոնները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն պաշտոնական վարչարարությունը, այլև ծառայողների առօրյա տնտեսական կյանքի որոշ կողմեր։ Այսպիսի փաստաթղթերը լրացնում են պետական հաստատությունների վերաբերյալ ընդհանուր պատմական պատկերը՝ ցույց տալով դրանց ներսում գոյություն ունեցած սոցիալական և տնտեսական հարաբերությունները։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից նյութը կարող է օգտագործվել Երևանի և ընդհանրապես տարածաշրջանի տնտեսական ու վարչական պատմության ուսումնասիրության համար։ Կանոնադրության դրույթների միջոցով հնարավոր է վերականգնել պետական ծառայողների ֆինանսական կազմակերպման որոշ մեխանիզմներ, ուսումնասիրել փոխադարձ վարկավորման ձևերը և պարզել, թե ինչպիսի իրավական ու կազմակերպական կանոններով էին կարգավորվում նման կառույցները։ Այն կարող է նաև համադրվել այլ քաղաքներում կամ վարչական հաստատություններում գործող վարկային-խնայողական դրամարկղերի կանոնադրությունների հետ՝ ընդհանուր և տեղական առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։ Համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է ցույց տալ անդամակցության, վարկավորման, տոկոսադրույքների, կառավարման և ֆինանսական վերահսկողության համակարգերի տարբերությունները։ Նյութը հետաքրքիր է նաև կոոպերատիվ ֆինանսների պատմության տեսանկյունից։ Փոխադարձ խնայողության և վարկավորման սկզբունքը հետագայում տարբեր ձևերով զարգացել է վարկային ընկերություններում, կոոպերատիվներում և այլ ֆինանսական կազմակերպություններում։ Կանոնադրական փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել նման մեխանիզմների ինստիտուցիոնալ զարգացմանը և հասկանալ, թե ինչպես էին փոքր մասնագիտական խմբերը փորձում կազմակերպել իրենց անդամների ֆինանսական փոխօգնությունը։ Միաժամանակ նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ֆինանսական վարքագծի պատմությունը՝ խնայողությունների, պարտքի, փոխառության և փոխադարձ պատասխանատվության նկատմամբ վերաբերմունքի տեսանկյունից։ Փաստաթղթի իրավական կողմը նույնպես կարևոր է։ Կանոնադրությունը հանդես է գալիս որպես կազմակերպության ներքին գործունեությունը կարգավորող նորմատիվ հիմք, որտեղ սահմանվում են ֆինանսական հարաբերությունների մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները։ Դրա կառուցվածքի և լեզվի ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել իրավական փաստաթղթերի պատմության, վարչական իրավունքի և ֆինանսական կարգավորման զարգացման հետազոտությունների համար։ Հատկապես արժեքավոր է այն հանգամանքը, որ ֆինանսական կանոնները ներկայացվում են կոնկրետ պետական հաստատության ծառայողների մասնագիտական միջավայրի շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ նյութը կարևոր պատմական աղբյուր է Երևանի նահանգային վարչական հաստատությունների, պետական ծառայողների սոցիալ-տնտեսական կյանքի, խնայողական վարքագծի և փոխադարձ վարկավորման կազմակերպական ձևերի ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել վարկային-խնայողական դրամարկղի ներքին կառուցվածքի, ֆինանսական միջոցների ձևավորման, փոխառությունների տրամադրման, հաշվապահական վերահսկողության և կառավարման սկզբունքների մասին։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել Հայաստանի տնտեսական և ֆինանսական պատմության, Երևանի պատմության, պետական վարչարարության, կոոպերատիվ շարժման, բանկային գործի և պատմական աղբյուրագիտության ոլորտների հետազոտողների, պատմաբանների, տնտեսագետների, արխիվագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։