Գասպարյան, Նարեկ Կարենի

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի անկախացումից հետո Երևանում ձևավորված խոշոր առևտրային տարածքների դիզայնի զարգացման, գեղարվեստական առանձնահատկությունների և տարածական կազմակերպման սկզբունքների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է առևտրային միջավայրի վերափոխման վրա՝ դիտարկելով, թե ինչպես են սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները, շուկայական հարաբերությունների հաստատումը, սպառողական մշակույթի զարգացումը, միջազգային առևտրային ձևաչափերի ներթափանցումը և նոր շինարարական տեխնոլոգիաների կիրառումը ազդել մայրաքաղաքի առևտրային օբյեկտների արտաքին ու ներքին կերպարի ձևավորման վրա։ Քննության են առնվում տարբեր ժամանակաշրջաններում կառուցված կամ վերակազմավորված առևտրային համալիրների ճարտարապետական և դիզայներական լուծումները՝ հնարավորություն տալով բացահայտել դրանց զարգացման հիմնական փուլերը և ոճական փոփոխությունները։ Առևտրային տարածքի դիզայնը դիտարկվում է որպես գործառութային, գեղագիտական և հաղորդակցական բաղադրիչների միասնական համակարգ, որտեղ միջավայրի կազմակերպումը պետք է միաժամանակ ապահովի այցելուների հարմարավետությունը, ապրանքների արդյունավետ ներկայացումը և տվյալ առևտրային կառույցի ճանաչելի կերպարի ձևավորումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տարածական պլանավորմանը՝ մուտքերի, անցուղիների, առևտրային սրահների, հանգստի գոտիների, սննդի սպասարկման հատվածների և հանրային օգտագործման այլ տարածքների փոխադարձ կապին։ Ուսումնասիրվում է այցելուների շարժման կազմակերպումը և այն դիզայներական միջոցները, որոնց միջոցով հնարավոր է ձևավորել հասկանալի, հարմարավետ և տրամաբանական երթուղիներ մեծածավալ առևտրային միջավայրում։ Կարևորվում է ֆունկցիոնալ գոտիավորման նշանակությունը, քանի որ ժամանակակից առևտրային համալիրները հաճախ համատեղում են առևտրի, ժամանցի, սննդի, ծառայությունների և հասարակական հաղորդակցության տարբեր գործառույթներ։ Դիտարկվում են ինտերիերի ձևավորման միջոցները՝ հարդարման նյութերի, գունային լուծումների, լուսավորության, կահավորման, ցուցափեղկերի, դեկորատիվ տարրերի և տեղեկատվական նշանների կիրառման առանձնահատկությունները։ Լուսավորությունը ներկայացվում է որպես միջավայրի գեղագիտական ընկալման և առևտրային տարածքների գործառնական արդյունավետության կարևոր բաղադրիչ, քանի որ բնական ու արհեստական լուսավորության ճիշտ համադրությունը կարող է ընդգծել տարածական կառուցվածքը, ապրանքների ներկայացումը և առանձին գոտիների նշանակությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գույնի և նյութի փոխհարաբերությանը, դրանց միջոցով տարբեր տրամադրությունների և տեսողական շեշտադրումների ստեղծմանը։ Քննության են առնվում նաև արտաքին ճարտարապետական կերպարի և ինտերիերի փոխկապակցվածության խնդիրները։ Առևտրային համալիրի ճակատային լուծումը, մուտքային հատվածները, ցուցանակները և արտաքին լուսավորությունը դիտարկվում են որպես քաղաքային միջավայրում օբյեկտի ճանաչելիությունը ձևավորող կարևոր տարրեր։ Միաժամանակ կարևորվում է առևտրային կառույցների հարաբերությունը Երևանի արդեն ձևավորված ճարտարապետական միջավայրի, փողոցային տարածությունների և հասարակական կենտրոնների հետ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել, թե նոր առևտրային օբյեկտները որքանով են ինտեգրվում քաղաքի կառուցապատմանը և ինչպիսի ազդեցություն են ունենում շրջակա տարածքների տեսողական ու գործառութային կազմակերպման վրա։ Դիտարկվում է միջազգային դիզայներական միտումների ազդեցությունը, որը հատկապես նկատելի է խոշոր առևտրային կենտրոնների ձևավորման մեջ։ Համաշխարհային առևտրային ճարտարապետությանը բնորոշ բաց տարածությունները, բազմահարկ ներքին ծավալները, ապակեպատ մակերեսները, ժամանցային գոտիները, բրենդային խանութների միասնական կազմակերպումը և այցելուների երկարատև ներկայությանը նպաստող միջավայրերը աստիճանաբար տեղ են գտել նաև Երևանի առևտրային տարածքներում։ Միաժամանակ կարևոր է տեղական առանձնահատկությունների պահպանումը և այնպիսի դիզայներական լուծումների որոնումը, որոնք չեն սահմանափակվում միջազգային օրինակների ուղղակի կրկնությամբ, այլ արձագանքում են քաղաքի մշակութային ու ճարտարապետական միջավայրին։ Առանձին քննության առարկա է սուպերմարկետների դիզայնը, որտեղ տարածական կազմակերպումը սերտորեն կապված է ապրանքների դասակարգման, ցուցադրման, պահեստավորման, հաճախորդների շարժման և սպասարկման գործընթացների հետ։ Դիտարկվում են վաճառասրահների պլանավորման, ապրանքային խմբերի տեղաբաշխման, ցուցադրական սարքավորումների, տեղեկատվական համակարգերի և դրամարկղային հատվածների կազմակերպման սկզբունքները։ Մոլերի դեպքում ուշադրությունը ընդլայնվում է դեպի բազմագործառութային միջավայրի ձևավորում, որտեղ առևտրային տարածքները միավորվում են հանգստի, ժամանցի և հասարակական հաղորդակցության գոտիների հետ։ Այդպիսի համալիրները դիտարկվում են նաև որպես ժամանակակից քաղաքային կյանքի նոր հասարակական տարածքներ, որտեղ այցելությունը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն գնումներ կատարելու, այլև ժամանցի և սոցիալական շփման նպատակներով։ Կարևորվում են մատչելիության և ներառական դիզայնի խնդիրները՝ մուտքերի, վերելակների, շարժասանդուղքների, անցուղիների և սպասարկման տարածքների կազմակերպման տեսանկյունից։ Ուշադրություն է հատկացվում նաև անվտանգության, այցելուների կողմնորոշման և արտակարգ իրավիճակներում շարժման կազմակերպման հետ կապված տարածական լուծումներին։ Անկախության ժամանակաշրջանի տարբեր փուլերի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հետևել առևտրային միջավայրի աստիճանական անցմանը համեմատաբար պարզ գործառութային տարածքներից դեպի բարդ, բազմագործառութային և բրենդային ինքնություն ունեցող համալիրներ։ Այդ զարգացումը արտացոլում է ոչ միայն դիզայնի փոփոխությունները, այլև Երևանի սոցիալական կյանքի, սպառողական վարքագծի և քաղաքային մշակույթի վերափոխումները։ Աշխատության նշանակությունը պայմանավորված է առևտրային դիզայնը քաղաքային և մշակութային զարգացման ընդհանուր գործընթացների համատեքստում գնահատելու հնարավորությամբ։ Այն կարող է նպաստել Երևանի ժամանակակից առևտրային ճարտարապետության զարգացման փուլերի համակարգմանը, հաջողված և խնդրահարույց լուծումների բացահայտմանը և հետագա նախագծերի համար գեղագիտական ու գործառութային սկզբունքների մշակմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ինտերիերի դիզայնի, ճարտարապետության, քաղաքաշինության, առևտրային տարածքների նախագծման, արվեստի պատմության և ժամանակակից Երևանի քաղաքային միջավայրի ուսումնասիրությամբ զբաղվող դիզայներների, ճարտարապետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։