Գիլոյան, Արման Աշոտի

Տնտեսագիտություն

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում պարենային անվտանգության կառավարման համակարգի կատարելագործման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով երկրի տնտեսական, գյուղատնտեսական, սոցիալական և աշխարհաքաղաքական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ պարենային անվտանգությունը միայն անհրաժեշտ քանակությամբ սննդամթերքի արտադրության կամ ներմուծման ապահովման խնդիր չէ, այլ բազմաբաղադրիչ համակարգ, որը ներառում է պարենի առկայությունը, բնակչության համար դրա տնտեսական և ֆիզիկական մատչելիությունը, սննդի պատշաճ օգտագործումը և մատակարարման կայունությունը։ ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված պարենային անվտանգության համակարգի զարգացման ռազմավարությունը նույնպես հիմնվում է այս չորս հիմնական ուղղությունների վրա և նախատեսում է համապատասխան միջոցառումներ՝ բնակչության տարբեր խմբերի համար պարենային ապահովվածության բարելավման նպատակով։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի պարենային անվտանգության վրա ազդող ներքին և արտաքին գործոնները, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական արտադրության ծավալները, բնական և կլիմայական ռիսկերը, ներմուծումից կախվածությունը, գյուղատնտեսական հումքի և պարենային ապրանքների գների փոփոխությունները, բնակչության եկամուտների մակարդակը, ենթակառուցվածքների վիճակը և միջազգային շուկաներում տեղի ունեցող փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կենսապես կարևոր պարենային ապրանքների ինքնաբավության մակարդակին, քանի որ որոշ ապրանքների արտադրության սահմանափակ հնարավորությունները կարող են մեծացնել արտաքին շուկաների նկատմամբ կախվածությունը և բարձրացնել մատակարարման խափանումների ռիսկը։ Պարենային անվտանգության ռազմավարական մոտեցումներում որպես կարևոր խնդիրներ առանձնացվում են նաև բնական աղետների հետևանքները, պահուստների և պաշարների ձևավորման արդյունավետությունը, պահեստավորման ենթակառուցվածքների զարգացումը և ցածր ինքնաբավություն ունեցող ապրանքների ներմուծման արտաքին ռիսկերի կառավարումը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պետական կառավարման մեխանիզմների ուսումնասիրությունը, քանի որ պարենային անվտանգության ապահովումը պահանջում է գյուղատնտեսության, տնտեսության, սոցիալական պաշտպանության, առողջապահության, արտակարգ իրավիճակների և այլ ոլորտների քաղաքականությունների համակարգված իրականացում։ Այդ շրջանակում կարևոր են պետական պարենային պահուստների ձևավորումն ու կառավարումը, ռազմավարական պաշարների բավարար մակարդակի պահպանումը, ճգնաժամային իրավիճակներում արագ արձագանքման մեխանիզմների զարգացումը և պարենային մատակարարման շղթաների շարունակականության ապահովումը։ ՀՀ ռազմավարական փաստաթղթերում որպես առաջնահերթություն նշվում են նաև բավարար պարենային պաշարների և կենսապես կարևորագույն պարենամթերքի նյութական պահուստի առկայությունը, անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների զարգացումը և պարենային արժեշղթաներում կորուստների նվազեցումը։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև գյուղատնտեսության արտադրողականության բարձրացման, ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման, ոռոգման և պահեստավորման համակարգերի բարելավման, գյուղատնտեսական ապահովագրության, արտադրողների ֆինանսավորման և շուկաների հասանելիության ընդլայնման խնդիրներին։ Այս միջոցառումները կարևոր են ոչ միայն ներքին պահանջարկի բավարարումն ապահովելու, այլև տեղական արտադրողների մրցունակությունը բարձրացնելու և գյուղատնտեսական արտադրության նկատմամբ արտաքին ցնցումների ազդեցությունը նվազեցնելու համար։ Պարենային անվտանգության մեկ այլ կարևոր բաղադրիչ է բնակչության տնտեսական հասանելիությունը․ նույնիսկ սննդամթերքի բավարար ֆիզիկական առկայության պայմաններում դրա բարձր գները կամ բնակչության եկամուտների ցածր մակարդակը կարող են սահմանափակել տարբեր սոցիալական խմբերի լիարժեք սննդով ապահովվածությունը։ Այդ պատճառով կառավարման համակարգի կատարելագործումը ենթադրում է նաև սոցիալական քաղաքականության, գնային միջավայրի, զբաղվածության և եկամուտների հետ կապված գործոնների համատեղ դիտարկում։ Աշխատանքի կարևոր բաղադրիչ է նաև պարենի որակի և անվտանգության ապահովումը, քանի որ պարենային ապահովվածությունը չի կարող սահմանափակվել սննդամթերքի քանակական հասանելիությամբ։ ՀՀ սննդամթերքի անվտանգության համակարգի զարգացման ռազմավարությունը նախատեսում է օրենսդրության կատարելագործում, սննդի ամբողջ շղթայի վերահսկելիության ապահովում, լաբորատոր կարողությունների զարգացում, հետագծելիության համակարգերի ներդրում և վտանգների վերլուծության ու հսկման կրիտիկական կետերի սկզբունքների կիրառում։ Հետազոտության շրջանակում կարող է կարևորվել նաև տեղեկատվական և վերլուծական համակարգերի զարգացումը, քանի որ արդյունավետ կառավարումը պահանջում է պարենային շուկաների, արտադրության, ներմուծման, պահուստների, գների և սպառման վերաբերյալ հավաստի ու ժամանակին տվյալներ։ Նման համակարգերի կատարելագործումը հնարավորություն է տալիս ավելի վաղ հայտնաբերել հնարավոր ճգնաժամերը, գնահատել ռիսկերը և պետական միջոցները նպատակաուղղել առավել խոցելի ուղղություններին։ Աշխատանքի գործնական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ դրա շրջանակում առաջարկվող մոտեցումները կարող են օգտագործվել պարենային անվտանգության պետական քաղաքականության կատարելագործման, գյուղատնտեսական արտադրության խթանման, ռազմավարական պաշարների կառավարման, ներմուծման ռիսկերի նվազեցման և բնակչության համար սննդամթերքի մատչելիության բարձրացման նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը պարենային անվտանգությունը դիտարկում է որպես տնտեսական, սոցիալական, գյուղատնտեսական և կառավարչական գործոնների փոխկապակցված համակարգ և նպատակ ունի բացահայտելու Հայաստանի Հանրապետությունում դրա կառավարման հիմնական խոչընդոտները՝ առաջարկելով համակարգի կայունության, ճկունության և դիմակայունության բարձրացման հնարավոր ուղղություններ։