Харатян, З. В.

Պատմություն

Զ. Վ. Հարությունյանի այս ազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայ ժողովրդի ընտանեկան սովորույթներում և ծիսական համակարգում պահպանված պաշտամունքային պատկերացումներին, դրանց ծագումնաբանական հիմքերին, խորհրդանշական նշանակությանը և մշակութային դրսևորումներին։ Աշխատության կենտրոնում հայ ընտանիքի կյանքի տարբեր փուլերին ուղեկցող սովորույթներն ու արարողություններն են, որոնց մեջ արտահայտվել են նախնադարյան հավատալիքների, բնության ուժերի պաշտամունքի, նախնիների հիշատակի, պտղաբերության գաղափարների և քրիստոնեական աշխարհայացքի փոխներգործության արդյունքում ձևավորված պատկերացումները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ընտանեկան ծեսերը դիտարկելու ոչ միայն որպես հասարակական կյանքի ավանդական դրսևորումներ, այլև որպես պատմականորեն ձևավորված հավատալիքների ու խորհրդանշական գործողությունների ամբողջություն, որի միջոցով համայնքը փոխանցել է իր արժեքները, աշխարհընկալումը և վարքականոնները հաջորդ սերունդներին։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի մարդու կյանքի կարևոր անցումային փուլերի՝ ծննդի, մանկության, ամուսնության և ընտանեկան կյանքի հետ կապված սովորույթները, որոնցում պահպանվել են պաշտամունքային նշանակություն ունեցող առարկաներ, գործողություններ, խոսքային բանաձևեր և արարողակարգային պատկերացումներ։ Այս սովորույթներում արտահայտվել են ընտանիքի շարունակականության, սերնդաճի, առողջության, բարօրության, պտղաբերության, չար ազդեցություններից պաշտպանության և ընտանեկան օջախի պահպանության գաղափարները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ժողովրդական ծեսերում նախաքրիստոնեական հավատալիքների հետքերի բացահայտումը։ Հայերի ընտանեկան ավանդույթներում տարբեր ժամանակաշրջանների կրոնական պատկերացումները հաճախ համադրվել են՝ ձևավորելով բարդ ծիսական համակարգ, որտեղ հնագույն պաշտամունքային տարրերը պահպանվել են քրիստոնեական սովորույթների, աղոթքների, օրհնությունների և եկեղեցական արարողությունների կողքին։ Այդ համադրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական ժողովրդական կրոնի առանձնահատկությունները, հավատալիքների պատմական շարունակականությունը և ավանդական մշակույթի հարմարվողականությունը հասարակական ու կրոնական փոփոխություններին։ Աշխատության մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև ծեսերի խորհրդանշական կողմի ուսումնասիրությունը․ ընտանեկան արարողություններում օգտագործվող առարկաները, սննդատեսակները, նվիրատվությունները, օրհնանքներն ու ծիսական գործողությունները դիտարկվում են որպես որոշակի իմաստներ կրող մշակութային նշաններ, որոնց միջոցով արտահայտվել են մարդկանց պատկերացումները կյանքի, մահվան, վերածնության, բարեբախտության, չարից պաշտպանվելու և մարդկային հարաբերությունների մասին։ Ընտանեկան սովորույթների ուսումնասիրությունը միաժամանակ բացահայտում է ընտանիքի՝ որպես հասարակության հիմնական հաստատության դերը ավանդական հայկական մշակույթում։ Ծեսերը կարգավորել են անհատի և համայնքի փոխհարաբերությունները, ամրապնդել ազգակցական կապերը, սահմանել ընտանիքի անդամների պարտականություններն ու փոխադարձ պատասխանատվությունը և ապահովել մշակութային փորձի փոխանցումը։ Դրանց միջոցով պահպանվել են նաև սերունդների միջև կապը, նախնիների հիշատակի նկատմամբ հարգանքը և համայնքային համերաշխության սկզբունքները։ Հետազոտությունը կարևոր է հայոց ավանդական մշակույթի պատմական շերտերը բացահայտելու, ընտանեկան ծիսակարգի ձևավորման ու զարգացման ընթացքը հասկանալու և ժողովրդական հավատալիքների մեջ պահպանված հնագույն պատկերացումները մեկնաբանելու տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր նյութ է ներկայացնում հայ ազգագրության, կրոնագիտության, բանահյուսության, ժողովրդական ծիսաբանության և մշակութային մարդաբանության ուսումնասիրության համար՝ օգնելով բացահայտել հայերի ընտանեկան կյանքի ոչ միայն կենցաղային, այլև հոգևոր ու խորհրդանշական բովանդակությունը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հետազոտողներին, ուսանողներին և հայ ժողովրդի ավանդական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես հայ ընտանեկան ծեսերի, պաշտամունքային պատկերացումների և նախաքրիստոնեական ու քրիստոնեական մշակութային տարրերի փոխկապակցվածության ուսումնասիրության աղբյուր։