Հայրապետյան, Լիլիթ Ունանի

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է XX դարի 50–60-ական թվականների հայ գեղարվեստական արձակի լեզվում խնդրային ստորադաս բաղադրիչ ունեցող բարդ նախադասությունների կառուցվածքային, իմաստային և գործառական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ստորադասական կապով կազմված այն շարահյուսական կառույցներն են, որոնց ստորադաս բաղադրիչը գլխավոր նախադասության բայական անդամի նկատմամբ կատարում է խնդրի գործառույթ և լրացնում կամ ամբողջացնում նրա արտահայտած իմաստը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են քննության առնվել նման նախադասությունների կառուցման հիմնական կաղապարները, գլխավոր և ստորադաս բաղադրիչների հարաբերությունները, կապակցման լեզվական միջոցները և ստորադաս բաղադրիչի դիրքային առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել շաղկապների, հարաբերական բառերի և այլ կապակցական միջոցների գործածությանը, ինչպես նաև այն դեպքերին, երբ բաղադրիչների իմաստային հարաբերությունը պայմանավորված է գլխավոր մասում կիրառված բայի կամ այլ գերադաս անդամի բառաքերականական հատկություններով։ Կարևորվում է խնդրային ստորադաս նախադասությունների դասակարգումը՝ ըստ դրանց շարահյուսական կառուցվածքի, իմաստային հարաբերությունների և խոսքային կիրառության։ Գեղարվեստական արձակի նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու ոչ միայն տվյալ կառույցների քերականական առանձնահատկությունները, այլև դրանց ոճական և արտահայտչական հնարավորությունները։ Նման շարահյուսական ձևերը կարող են մասնակցել կերպարների խոսքի կառուցմանը, մտքերի, զգացումների և ընկալումների փոխանցմանը, հեղինակային պատմողական խոսքի կազմակերպմանը և երկխոսությունների բնականության ապահովմանը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել տարբեր հեղինակների ստեղծագործություններում հանդիպող կառուցվածքային տարբերակները՝ բացահայտելու տվյալ ժամանակաշրջանի արձակին բնորոշ ընդհանուր միտումները և անհատական լեզվաոճական առանձնահատկությունները։ Առանձին նշանակություն ունի ուսումնասիրվող կառույցների հարաբերակցությունը հայերենի բարդ ստորադասական նախադասությունների ընդհանուր համակարգի հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս ճշգրտել դրանց տեղը շարահյուսական դասակարգման մեջ։ Լեզվական փաստերի քանակական և որակական քննությունը կարող է նաև ցույց տալ առանձին կառուցվածքների գործածության հաճախականությունը և դրանց զարգացման որոշ միտումներ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հայերենի շարահյուսության, քերականական իմաստաբանության և գեղարվեստական խոսքի լեզվաոճական ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով ամբողջական պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանի հայ արձակում խնդրային ստորադաս բաղադրիչով բարդ նախադասությունների կառուցվածքի և գործառության մասին։