Հիսարյան, Հովհաննես

Պատմություն

Սույն աշխատությունը նվիրված է համաշխարհային պատմության ամենաազդեցիկ պետական և ռազմական գործիչներից մեկի՝ Նապոլեոն Բոնապարտի կյանքին, գործունեությանը և պատմական դերին։ Այն ներկայացնում է ֆրանսիական պատմության նշանակալի ժամանակաշրջանը՝ կապված Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության, հանրապետական կարգերի ձևավորման, Նապոլեոնյան իշխանության հաստատման և Եվրոպայի քաղաքական ու հասարակական վերափոխումների հետ։ Կենսագրական շարադրանքի հիմնական առարկան Նապոլեոն Բոնապարտի կյանքի ուղին է՝ նրա հասարակական վերելքը, ռազմական կարողությունների դրսևորումը, պետական կառավարման ասպարեզում ունեցած հաջողությունները և եվրոպական պատմության ընթացքի վրա թողած ազդեցությունը։ Նապոլեոնի կերպարը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու անհատական կամքի, քաղաքական հավակնությունների, պետական իշխանության և պատմական հանգամանքների փոխազդեցությունը։ Նրա գործունեությունը սերտորեն կապված էր XVIII դարի վերջի և XIX դարի սկզբի Եվրոպայի բարդ իրադարձությունների հետ, երբ հեղափոխական գաղափարները, միապետական ավանդույթները և նոր պետական համակարգերի ձևավորման գործընթացները բախվում ու փոխակերպում էին մայրցամաքի քաղաքական իրականությունը։ Նապոլեոն Բոնապարտը ծնվել է Կորսիկա կղզում և ստացել ռազմական կրթություն Ֆրանսիայում։ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին նա արագորեն աչքի է ընկել որպես ընդունակ հրետանավոր և զորահրամանատար։ Նրա ռազմական տաղանդը, կազմակերպչական կարողությունները և ռազմավարական մտածողությունը նպաստել են բարձր պաշտոնների հասնելուն և քաղաքական կյանքում ազդեցիկ դիրք գրավելուն։ Իտալական ռազմական արշավանքները վճռորոշ նշանակություն ունեցան նրա հեղինակության ամրապնդման գործում։ Դրանք բացահայտեցին նրա զորքերի արագ տեղաշարժի, հակառակորդի ուժերի գնահատման և մարտական գործողությունների արդյունավետ կազմակերպման ունակությունները։ Եգիպտական արշավանքը ևս կարևոր դրվագ է նրա կենսագրության մեջ՝ արտացոլելով Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքական հավակնությունները և Միջերկրական տարածաշրջանում ազդեցության ընդլայնման ձգտումը։ Հետագա իրադարձությունները հանգեցրին նրա քաղաքական վերելքի նոր փուլին, երբ 1799 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո նա դարձավ Ֆրանսիայի առաջին կոնսուլը՝ ստանձնելով երկրի կառավարման գլխավոր պատասխանատվությունը։ Իշխանության կենտրոնացումը և պետական համակարգի վերակազմավորումը Նապոլեոնի գործունեության կարևորագույն ուղղություններից էին։ Նրա կառավարման տարիներին իրականացվեցին վարչական, իրավական, ֆինանսական և կրթական բարեփոխումներ, որոնք երկարատև ազդեցություն ունեցան Ֆրանսիայի պետական կառուցվածքի վրա։ Այդ բարեփոխումների ամենանշանակալի արդյունքներից էր Քաղաքացիական օրենսգիրքը, որը հայտնի է Նապոլեոնյան օրենսգիրք անվամբ։ Այն ամրագրեց օրենքի առաջ քաղաքացիների հավասարության, սեփականության իրավունքի և քաղաքացիական հարաբերությունների մի շարք սկզբունքներ՝ դառնալով եվրոպական ու համաշխարհային իրավական պատմության կարևոր հանգրվաններից մեկը։ Նապոլեոնի պետական գործունեությունը կապված էր նաև կենտրոնացված վարչական համակարգի, պետական կրթության զարգացման, ֆինանսական կառույցների ամրապնդման և Ֆրանսիայի միջազգային դիրքերի բարձրացման հետ։ 1804 թվականին նա հռչակվեց Ֆրանսիայի կայսր՝ սկիզբ դնելով Նապոլեոնյան կայսրության ժամանակաշրջանին։ Նրա կայսերական իշխանությունը հիմնված էր ռազմական հեղինակության, պետական կենտրոնացման և անձնական իշխանության ամրապնդման վրա։ Եվրոպական ռազմական արշավանքները, որոնց ընթացքում ֆրանսիական բանակները բախվում էին տարբեր պետությունների միացյալ ուժերին, էապես փոխեցին մայրցամաքի քաղաքական քարտեզը։ Աուստերլիցի, Յենայի, Վագրամի և այլ ճակատամարտերը դարձան Նապոլեոնյան ռազմական պատմության կարևոր դրվագներ։ Նրա հաղթանակները հանգեցրին մի շարք եվրոպական պետությունների քաղաքական համակարգերի վերափոխմանը, հին իշխանական կառույցների թուլացմանը և ֆրանսիական ազդեցության տարածմանը։ Միաժամանակ այդ նվաճողական քաղաքականությունն ուղեկցվում էր երկարատև պատերազմներով, մարդկային մեծ կորուստներով և եվրոպական ժողովուրդների դիմադրությամբ։ Նապոլեոնի գործունեության պատմական գնահատականը բազմակողմանի է․ նա միաժամանակ դիտարկվում է որպես տաղանդավոր զորավար, արդյունավետ պետական կազմակերպիչ, իրավական բարեփոխիչ և նվաճողական քաղաքականության առաջնորդ։ Նրա կառավարման համակարգը նպաստեց հեղափոխական շրջանի որոշ ձեռքբերումների պահպանմանը, սակայն նաև սահմանափակեց քաղաքական ազատությունները և ամրապնդեց անձնական իշխանությունը։ Նրա պատմական կերպարի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու լուսավորական գաղափարների, հեղափոխական փոփոխությունների և կայսերական իշխանության միջև առկա հակասությունները։ Նապոլեոնյան ժամանակաշրջանի կարևորագույն իրադարձություններից էր նաև 1812 թվականի ռուսական արշավանքը, որն ավարտվեց ֆրանսիական բանակի ծանր պարտությամբ և դարձավ կայսրության անկման գործընթացի շրջադարձային հանգրվաններից մեկը։ Հետագա ռազմական անհաջողությունները, հակաֆրանսիական դաշինքների ձևավորումը և եվրոպական պետությունների դիմադրությունը հանգեցրին նրա իշխանության կորստին։ 1814 թվականին նա հրաժարվեց գահից և աքսորվեց Էլբա կղզի, սակայն 1815 թվականին վերադարձավ իշխանության՝ սկսելով պատմության մեջ «Հարյուր օր» անունով հայտնի կարճատև ժամանակաշրջանը։ Վաթերլոյի ճակատամարտում պարտությունից հետո Նապոլեոնը վերջնականապես զրկվեց իշխանությունից և աքսորվեց Սուրբ Հեղինե կղզի, որտեղ անցկացրեց կյանքի վերջին տարիները։ Նրա մահից հետո ևս Նապոլեոնի կերպարը շարունակեց մնալ եվրոպական քաղաքական մտքի, պատմագիտության և գրականության կարևոր թեմաներից մեկը։ Գրական և կառուցվածքային առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական կենսագրության ժանրին, որի նպատակն է անհատի կյանքի պատմության միջոցով ներկայացնել ամբողջական պատմական ժամանակաշրջան։ Կենսագրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս պատմական իրադարձությունները դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին քաղաքական կամ ռազմական փաստերի հաջորդականություն, այլև որպես փոխկապակցված գործընթացներ, որոնց ընթացքի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում անհատների որոշումները, ձգտումները և գործողությունները։ Նման շարադրանքին բնորոշ են ժամանակագրական հաջորդականությունը, պատմական փաստերի ներկայացումը, պետական և ռազմական իրադարձությունների նկարագրությունը, ինչպես նաև պատմական գործչի գործունեության գնահատումը։ Վերնագրում ընդգծված «կարճառոտ պատկեր» ձևակերպումը մատնանշում է կենսագրական նյութը համառոտ և ամբողջական պատմական դիմանկարի ձևով ներկայացնելու ձգտումը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով գործչի կյանքի գլխավոր հանգրվաններին և պատմական նշանակությանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի XIX դարի հայերեն պատմական գրականության զարգացման և եվրոպական պատմության վերաբերյալ գիտելիքների տարածման համատեքստում։ Կոստանդնուպոլիսը հայ տպագրական, կրթական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հայերեն գրքերի հրատարակությունը նպաստում էր ինչպես ազգային գրականության զարգացմանը, այնպես էլ եվրոպական պատմության ու քաղաքական մտքի վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը։ Հովհաննես Մյուհենտիսյանի տպարանում լույս տեսած այս աշխատությունը վկայում է հայերեն կենսագրական և պատմական գրականության նկատմամբ առկա հետաքրքրության մասին։ Նապոլեոնի կերպարը հատկապես կարևոր էր XIX դարի ընթերցողական միջավայրում, քանի որ նրա կյանքն ու գործունեությունը մարմնավորում էին ժամանակաշրջանի մեծ քաղաքական փոփոխությունները, ռազմական հզորության և պետական վերակազմավորման գաղափարները։ Նրա կենսագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս հայ ընթերցողին ծանոթանալու եվրոպական պատմության վճռորոշ իրադարձություններին, պետական կառավարման տարբեր ձևերին և ժամանակակից քաղաքական աշխարհի ձևավորման նախադրյալներին։ Հրատարակությունը արժեքավոր է նաև հայ պատմական ընթերցանության մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ որպես եվրոպական պատմական գործիչների մասին հայերեն կենսագրական գրականության օրինակ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հայագետների, գրականագետների, մատենագետների և XIX դարի հայ հասարակական ու կրթական կյանքի ուսումնասիրողների համար։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է Նապոլեոն Բոնապարտի անհատականության և նրա ժամանակաշրջանի համաշխարհային պատմական նշանակությամբ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու ոչ միայն նշանավոր զորավարի և կայսեր կենսագրությունը, այլև հասկանալու այն քաղաքական, հասարակական ու գաղափարական փոփոխությունները, որոնք ձևավորեցին նոր Եվրոպան։ Այն ընթերցողին մղում է խորհելու իշխանության բնույթի, ռազմական հաջողությունների գնի, պետական բարեփոխումների, անհատական առաջնորդության և պատմական պատասխանատվության մասին։ Իր կենսագրական, պատմագիտական և ճանաչողական նշանակությամբ հրատարակությունը կարևոր նմուշ է հայերեն պատմական գրականության մեջ՝ նպաստելով եվրոպական պատմության, Նապոլեոնյան դարաշրջանի և համաշխարհային քաղաքական զարգացումների վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը։