Քալանթար, Ա.

Գրականություն

Ա. Քալանթարի «Ղարիբ Մշեցին» ստեղծագործությունը հայ ժողովրդի պատմական ու հասարակական կյանքի, հայրենի բնակավայրից հեռանալու, պանդխտության և գաղթականի ճակատագրի թեմաներին առնչվող գրական երկ է։ Ստեղծագործության վերնագրում միավորված «ղարիբ» և «մշեցի» հասկացություններն արդեն իսկ մատնանշում են նրա հիմնական թեմատիկ ուղղությունը՝ Մուշից հեռացած հայ մարդու ճակատագիրը, հայրենի միջավայրից կտրվելու ապրումը և օտարության մեջ ապրելու դժվարությունները։ Ղարիբի կերպարը հայ գրականության մեջ ունի խոր պատմական ու ազգային նշանակություն, քանի որ արտահայտում է այն մարդկանց վիճակը, որոնք տնտեսական, քաղաքական, հասարակական կամ անձնական հանգամանքների հետևանքով ստիպված են եղել հեռանալ իրենց բնակավայրերից և ապրուստ ու ապագա որոնել հայրենիքից դուրս։ Մշեցի ղարիբի կերպարի միջոցով ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ոչ միայն անհատի ճակատագրին, այլև արևմտահայության պատմական փորձառությանը, հայրենի հողի հետ հոգևոր կապին, պանդխտության սոցիալական պատճառներին և գաղթականի առօրյա կյանքի դժվարություններին։ Մուշը հայ ժողովրդի պատմական հիշողության մեջ կարևոր տեղ զբաղեցնող բնակավայրերից էր՝ իր հարուստ պատմությամբ, մշակութային ավանդույթներով, ժողովրդական բանահյուսությամբ և ազգային ինքնատիպ դիմագծով։ Հետևաբար մշեցի ղարիբի կերպարը ձեռք է բերում նաև հավաքական նշանակություն՝ մարմնավորելով հայրենի միջավայրից հեռացած հայ մարդու հիշողություններն ու ապրումները։ Աշխատության թեմատիկ առանցքներից է պանդխտության մարդկային և հասարակական կողմերի բացահայտումը։ Հայ իրականության մեջ պանդխտությունը հաճախ պայմանավորված է եղել ապրուստի միջոցների որոնմամբ, տնտեսական ծանր պայմաններով, սոցիալական անհավասարությամբ և քաղաքական անկայունությամբ։ Տնից ու ընտանիքից հեռանալը ենթադրել է ոչ միայն աշխարհագրական տեղափոխություն, այլև հարազատ միջավայրի, սովորույթների, լեզվական ու մշակութային կապերի և հոգևոր հենարանի կորուստ։ Ղարիբի կերպարի միջոցով այս երևույթը կարող է դիտարկվել որպես անհատական տառապանքի և ազգային կյանքի ընդհանրական խնդիրների արտահայտություն։ Հատկապես կարևոր է հայրենիքի նկատմամբ կարոտի զգացումը, որը պանդխտության գրականության մեջ հանդես է գալիս որպես մարդու ներաշխարհը ձևավորող հիմնական ապրումներից մեկը։ Հայրենի բնակավայրի հիշողությունը, ընտանիքի հետ բաժանումը և վերադարձի ցանկությունը գաղթականի ինքնության անբաժանելի բաղադրիչներն են։ Ստեղծագործության վերնագիրը նաև ընդգծում է ազգային պատկանելության նշանակությունը։ Մարդը, հեռանալով իր ծննդավայրից, շարունակում է իր հետ կրել հայրենի միջավայրի լեզուն, սովորույթները, բարքերը և հիշողությունները։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս ղարիբի կերպարը դիտարկելու որպես ազգային ինքնության պահպանման խորհրդանիշ։ Գրական առումով երկը կապված է հայ գրականության մեջ լայն տարածում գտած պանդխտության և գաղթականի թեմատիկ ավանդույթի հետ։ Այս ուղղության ստեղծագործություններում անհատական ճակատագիրը հաճախ ներկայացվում է հասարակական իրականության հետ սերտ կապի մեջ՝ բացահայտելով ժողովրդի կյանքի դժվարությունները, սոցիալական հակասությունները և մարդկային հարաբերությունների բարդությունները։ Ղարիբի կերպարը հնարավորություն է տալիս համադրելու հոգեբանական և սոցիալական դիտարկումները, իսկ հայրենիքից հեռու ապրելու հանգամանքը ստեղծում է կարոտի, օտարության, մենության և ինքնության պահպանման գաղափարական միջավայր։ Այսպիսի գրական երկերի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պանդխտությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես անհատի անձնական փորձություն, այլև որպես հասարակական երևույթ, որն անդրադառնում է ընտանիքի, համայնքի և ամբողջ ժողովրդի կյանքի վրա։ Պատմամշակութային առումով ստեղծագործությունը հետաքրքրական է XIX դարի հայ գրականության և հասարակական մտածողության համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ մտավորականության ուշադրության կենտրոնում էին ժողովրդի սոցիալական վիճակը, արևմտահայության պատմական դժվարությունները, արտագաղթը, պանդխտությունը և ազգային ինքնության պահպանման խնդիրները։ Թիֆլիսը XIX դարում արևելահայ գրական, մշակութային և հասարակական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ստեղծագործում և հրատարակվում էին տարբեր հեղինակներ, տարածվում էին ազգային ու հասարակական նշանակություն ունեցող գրական երկեր։ Մ. Շարաձեի տպարանում լույս տեսած այս հրատարակությունը հայ տպագիր գրականության պատմության ուշագրավ նմուշներից է և արտացոլում է ժամանակաշրջանի հետաքրքրությունը սոցիալական ու ազգային թեմաների նկատմամբ։ Ա. Քալանթարի ստեղծագործությունը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, XIX դարի արձակով, պանդխտության գրական ավանդույթով, արևմտահայության պատմական ճակատագրով և հայ հասարակական կյանքի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայ գրականության մեջ Մուշի և մշեցի հայության կերպարի գեղարվեստական արտացոլման, գաղթականի սոցիալական վիճակի և ազգային հիշողության պահպանման թեմաների հետազոտության համար։ Ընթերցողական առումով աշխատությունը հնարավորություն է տալիս խորհելու հայրենիքի արժեքի, ընտանիքի ու հարազատ միջավայրի նշանակության, օտարության մեջ ապրելու դժվարությունների և ազգային ինքնության պահպանման մասին։ Նրա թեմատիկ նշանակությունը դուրս է գալիս առանձին անհատի ճակատագրի սահմաններից՝ առնչվելով հայ ժողովրդի պատմական հիշողությանը և պանդխտության համազգային փորձառությանը։ Հրատարակության արժեքը պայմանավորված է հայ գրականության մեջ ղարիբի կերպարի և պանդխտության թեմայի արտացոլման, XIX դարի հասարակական իրականության ճանաչողության և հայ տպագիր մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար ունեցած նշանակությամբ։