Կանտու, Կեսար

Փիլիսոփայություն

Սույն աշխատությունը պատկանում է բարոյախոսական և խրատական գրականության այն ավանդույթին, որի հիմնական նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել մարդկային վարքի, բարոյական սկզբունքների, առաքինությունների և հասարակական կյանքի վերաբերյալ ուսանելի դատողություններ։ Կարոլոս Մոնտեվեքիացու անվան հետ կապված այս ժողովածուի վերնագիրն ընդգծում է երկու փոխկապակցված գաղափար՝ բարոյական դաստիարակությունը և գործնական օգտակարությունը։ Այն արտահայտում է այն համոզմունքը, որ մարդու գիտելիքներն ու կենսափորձը լիարժեք արժեք են ձեռք բերում այն ժամանակ, երբ նպաստում են նրա բնավորության կատարելագործմանը, ճիշտ դատողությունների ձևավորմանը և հասարակության մեջ արժանապատիվ վարքագծի հաստատմանը։ Բարոյական խրատը դիտարկվում է որպես մարդու անձնական զարգացման, ինքնաճանաչման և կյանքի տարբեր իրավիճակներում ճիշտ կողմնորոշվելու կարևոր միջոց։ Աշխատության գաղափարական շրջանակը կապված է բարու և չարի տարբերակման, մարդկային առաքինությունների գնահատման, պարտքի գիտակցման և բարոյական պատասխանատվության հիմնախնդիրների հետ։ Այսպիսի գրականության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում ազնվությունը, ճշմարտախոսությունը, արդարությունը, չափավորությունը, համբերությունը, խոհեմությունը, աշխատասիրությունը, առատաձեռնությունը և սեփական խոսքի ու գործի նկատմամբ պատասխանատվությունը։ Դրանք ներկայացվում են որպես մարդու անհատական նկարագրի և հասարակական հարաբերությունների առողջ հիմքեր։ Բարոյական կատարելագործումը ենթադրում է ոչ միայն սեփական թերությունների գիտակցում, այլև դրանց հաղթահարման հետևողական ձգտում։ Մարդը պետք է կարողանա վերահսկել իր ցանկությունները, զսպել անզուսպ կրքերը, խուսափել հապճեպ դատողություններից և առաջնորդվել բանականությամբ ու խղճով։ Խոհեմությունը կարևոր է հատկապես այն իրավիճակներում, երբ անհրաժեշտ է ընտրություն կատարել անձնական շահի և ընդհանուր բարօրության միջև։ Աշխատասիրությունը, համեստությունը և հաստատակամությունը դիտարկվում են որպես հաջողության հասնելու և մարդկային արժանապատվությունը պահպանելու կարևոր հատկանիշներ։ Նման խրատական մոտեցման մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև ժամանակի և կյանքի արժեքի գիտակցումը։ Մարդը կոչված է իր կարողություններն ու հնարավորություններն օգտագործելու նպատակասլաց կերպով՝ խուսափելով անգործությունից, անհարկի շռայլությունից և անպտուղ զբաղմունքներից։ Անձնական հաջողությունը չի կարող առանձնացվել բարոյական պատասխանատվությունից, քանի որ իսկական արժանիքը պայմանավորված է ոչ միայն ձեռքբերումներով, այլև դրանց հասնելու միջոցներով։ Աշխատության բարոյախոսական ուղղվածության մյուս կարևոր կողմը մարդկային հարաբերությունների կարգավորումն է։ Ընտանիքում, ընկերական շրջապատում և հասարակական կյանքում փոխադարձ հարգանքը, վստահությունը, հավատարմությունն ու ներողամտությունը դիտարկվում են որպես խաղաղ և ներդաշնակ համակեցության անհրաժեշտ պայմաններ։ Բարեկամությունը պահանջում է անկեղծություն և փոխադարձ նվիրվածություն, իսկ հասարակական հարաբերությունները՝ արդարամտություն, զսպվածություն և ուրիշների իրավունքների նկատմամբ հարգանք։ Մարդը պետք է կարողանա գնահատել դիմացինի արժանիքները, ընդունել սեփական սխալները և խուսափել նախանձից, չարախոսությունից ու անհիմն հպարտությունից։ Այս սկզբունքները բարոյական դաստիարակությունը կապում են ոչ միայն անհատի ներքին աշխարհի, այլև հասարակության ընդհանուր բարեկեցության հետ։ Գրական առումով աշխատությունը հարում է եվրոպական բարոյախոսական գրականության այն տարածված ուղղությանը, որը կյանքի փորձը, փիլիսոփայական դատողություններն ու դաստիարակչական խորհուրդները ներկայացնում է խրատների և ուսանելի մտքերի միջոցով։ Այս ժանրի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ ընթերցողին առաջարկվում են ոչ միայն ընդհանուր բարոյական սկզբունքներ, այլև մտածելու և սեփական վարքը գնահատելու առիթներ։ Խրատական խոսքի բնորոշ միջոցներն են հակիրճ ու իմաստալից ձևակերպումները, հակադրությունները, ընդհանրացումները, տրամաբանական դատողությունները և բարոյական գնահատականները։ Նման շարադրանքը նպատակ ունի ներգործելու ընթերցողի գիտակցության վրա, խթանելու ինքնաքննությունը և ձևավորելու կյանքի նկատմամբ խոհուն վերաբերմունք։ Վերնագրում «օգտակար» բառի առկայությունը կարևոր է նաև ժանրային առումով, քանի որ ցույց է տալիս, որ բարոյական իմաստությունը դիտարկվում է որպես գործնական կյանքի համար անհրաժեշտ գիտելիք։ Այս մոտեցման համաձայն՝ խրատը չպետք է մնա վերացական գաղափար. այն պետք է օգնի մարդուն կողմնորոշվելու առօրյա հարաբերություններում, աշխատանքում, ընտանեկան կյանքում և հասարակական պարտականությունների կատարման ընթացքում։ Աշխատության պատմամշակութային նշանակությունը կապված է հայերեն թարգմանական և խրատական գրականության զարգացման հետ։ XIX դարում հայ մտավոր և հրատարակչական կյանքում կարևոր տեղ էր զբաղեցնում եվրոպական բարոյագիտական, փիլիսոփայական և դաստիարակչական մտքի տարածումը։ Մխիթարյան միաբանության Սուրբ Ղազարի հրատարակչական կենտրոնը նշանակալի դեր ուներ այդ գործընթացում՝ նպաստելով հայերեն գրականության հարստացմանը, գիտելիքի տարածմանը և ընթերցողական մշակույթի զարգացմանը։ Միաբանության գործունեության կարևոր ուղղություններից էր եվրոպական գրական ու գիտական ժառանգության ներկայացումը հայ ընթերցողին՝ միաժամանակ պահպանելով քրիստոնեական բարոյականության և ազգային կրթական ավանդույթների հետ կապը։ Այսպիսի հրատարակությունները նպաստում էին հայ հասարակության բարոյական, մտավոր և կրթական զարգացմանը՝ ընթերցողներին ծանոթացնելով եվրոպական մշակույթի արժեքավոր գաղափարներին։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեին նաև աշխարհիկ դաստիարակչական գրականության ընդլայնման համար, քանի որ բարոյական հարցերը ներկայացնում էին ոչ միայն կրոնական, այլև ընդհանուր մարդկային և հասարակական տեսանկյուններից։ Սուրբ Ղազարի տպագրական գործունեության շրջանակում լույս տեսած աշխատությունը հայ գրքի պատմության կարևոր նյութերից է՝ եվրոպական բարոյախոսական մտքի հայերեն տարածման գործընթացն ուսումնասիրելու համար։ Այն արտացոլում է այն ժամանակաշրջանի կրթական պահանջները, երբ գրականությունը դիտարկվում էր որպես մարդու բնավորության ձևավորման, մտածողության զարգացման և հասարակական գիտակցության բարձրացման միջոց։ Նման գրքերը կարող էին օգտակար լինել ինչպես անհատական ընթերցանության, այնպես էլ կրթական ու դաստիարակչական միջավայրում կիրառության համար՝ նպաստելով բարոյական արժեքների տարածմանը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագիտության, գրականագիտության, փիլիսոփայության, բարոյագիտության և գրքի պատմության ուսումնասիրողների համար։ Այն կարող է դիտարկվել որպես XIX դարի հայերեն խրատական գրականության, եվրոպական գաղափարների փոխանցման և հայ ընթերցողական մշակույթի զարգացման պատմական վկայություն։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև լեզվական տեսանկյունից, քանի որ նման ստեղծագործությունների հայերեն ներկայացումը նպաստել է բարոյագիտական հասկացությունների, փիլիսոփայական բառապաշարի և խրատական խոսքի արտահայտչական հնարավորությունների զարգացմանը։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է աշխատության թեմաների համամարդկային բնույթով։ Մարդկային բնավորության կատարելագործման, ճիշտ որոշումներ կայացնելու, բարեկամության պահպանման, արդարության և պատասխանատվության հարցերը արդիական են տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Խրատական գրականության կարևոր առավելությունն այն է, որ այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ծանոթանալու բարոյական սկզբունքներին, այլև դրանք համեմատելու սեփական կենսափորձի և վարքագծի հետ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ինչպես բարոյախոսական ու փիլիսոփայական գրականության սիրահարներին, այնպես էլ XIX դարի հայ մշակույթի, Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական ժառանգության և եվրոպական մտքի հայերեն փոխանցման պատմությամբ զբաղվողներին։ Իր թեմատիկ ուղղվածությամբ, դաստիարակչական նշանակությամբ և պատմամշակութային արժեքով այն ներկայացնում է բարոյական իմաստության ու գործնական գիտելիքի միասնության գաղափարը՝ ընդգծելով գրականության կարևոր դերը մարդու անհատական և հասարակական կատարելագործման գործում։