Կայդանեան, Յովհաննէս

History

Պատմագիտական և ուսումնական բնույթի աշխատություն է, որը նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնելու մարդկության պատմական զարգացման ընդհանուր ընթացքը՝ հնագույն քաղաքակրթությունների ձևավորումից մինչև հետագա պատմական ժամանակաշրջաններ։ Երկի հիմնական գաղափարական ուղղվածությունը համաշխարհային պատմության իրադարձությունների, ժողովուրդների, պետությունների և քաղաքակրթությունների զարգացման համակարգված ներկայացումն է՝ բացահայտելով մարդկային հասարակության ձևավորման, քաղաքական կազմակերպման, մշակութային առաջընթացի և պատմական փոփոխությունների հիմնական օրինաչափությունները։ Համաշխարհային պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու տարբեր ժողովուրդների և հասարակությունների անցած ուղին, նրանց միջև ձևավորված քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ու կրոնական հարաբերությունները, ինչպես նաև այն իրադարձություններն ու գործընթացները, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել մարդկության ընդհանուր պատմական ճակատագրի վրա։ Աշխատության բովանդակային շրջանակը ենթադրում է պատմական գիտելիքների ներկայացում ժամանակագրական և թեմատիկ հաջորդականությամբ՝ անդրադառնալով հին քաղաքակրթությունների առաջացմանը, առաջին պետական կազմավորումներին, հասարակական հարաբերությունների զարգացմանը, խոշոր կայսրությունների ձևավորմանն ու անկմանը, պատերազմներին, նվաճումներին, կրոնների տարածմանը և մշակութային փոխազդեցություններին։ Պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ են նաև քաղաքական կառավարման ձևերի փոփոխությունները, հասարակական կառուցվածքի վերափոխումները, գիտության և արվեստի զարգացումը, առևտրական կապերի ընդլայնումը և ժողովուրդների միջև փոխհարաբերությունների ձևավորումը։ Նման պատմագիտական շարադրանքը համաշխարհային անցյալը ներկայացնում է ոչ միայն որպես իրադարձությունների ու տարեթվերի հաջորդականություն, այլև որպես փոխկապակցված գործընթացների ամբողջություն, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքակրթություն և պատմական ժամանակաշրջան իր ներդրումն ունի մարդկության ընդհանուր մշակութային ժառանգության ձևավորման գործում։ Աշխատության կարևոր գաղափարական նշանակություններից է պատմական հիշողության և պատմական գիտակցության ձևավորումը։ Անցյալի իրադարձությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հասարակությունների զարգացման պատճառահետևանքային կապերը, հասկանալու քաղաքական և սոցիալական փոփոխությունների նախադրյալները և գնահատելու մշակութային ժառանգության նշանակությունը ժամանակակից աշխարհի ձևավորման գործում։ Համաշխարհային պատմության ներկայացումը նաև նպաստում է ժողովուրդների պատմական փորձի համեմատական ընկալմանը՝ ցույց տալով, որ տարբեր հասարակություններ, ունենալով առանձնահատուկ զարգացման ուղիներ, միաժամանակ մասնակցել են մարդկության ընդհանուր քաղաքակրթական գործընթացին։ Գրական և մեթոդական տեսանկյունից այսպիսի ձեռնարկներին բնորոշ են տեղեկատվական շարադրանքը, պատմական փաստերի հաջորդական ներկայացումը, հիմնական իրադարձությունների առանձնացումը և պատմական նյութի ուսուցողական կազմակերպումը։ Դրանք կարևոր դեր են ունեցել պատմության՝ որպես գիտական և կրթական առարկայի տարածման, պատմական գիտելիքների համակարգման և սովորողների աշխարհայացքի ձևավորման գործում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի է XIX դարի հայ կրթական մտքի զարգացման համատեքստում, երբ հայ մտավորականության շրջանում մեծանում էր հետաքրքրությունը աշխարհիկ գիտությունների, համընդհանուր պատմության, աշխարհագրության և հասարակագիտական առարկաների նկատմամբ։ Համաշխարհային պատմության ուսուցումը կարևոր պայման էր համարվում կրթված անհատի ձևավորման համար, քանի որ այն հայ ընթերցողին հնարավորություն էր տալիս ազգային պատմությունը դիտարկելու ավելի լայն՝ համաշխարհային պատմական զարգացումների շրջանակում։ Էջմիածնի հետ կապված այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ եկեղեցական ու կրթական կենտրոնների գործունեության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ Մայր Աթոռը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն գրավոր մշակույթի, ուսումնական գրականության և գիտելիքի տարածման գործում։ Այն արտացոլում է պատմական գիտելիքների տարածման և հայ ընթերցողին համաշխարհային քաղաքակրթությունների պատմությանը հաղորդակից դարձնելու ձգտումը։ Գիրքը կարևոր է հայ պատմագիտական մտքի, XIX դարի կրթական համակարգի, պատմության դասավանդման ավանդույթների և հայ գրքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, մանկավարժների, հայագետների, մշակութաբանների, ինչպես նաև համաշխարհային պատմությամբ և քաղաքակրթությունների զարգացման օրինաչափություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես պատմական գիտելիքի տարածման և կրթական մտածողության զարգացման կարևոր վկայություն։