Կուրտիուս Ռուֆուս, Կվինտուս

History

Հռոմեացի պատմիչ Կվինտոս Կուրտիոս Ռուփոսի՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու կյանքին, գործունեությանը և ռազմական նվաճումներին նվիրված պատմագիտական աշխատությունը անտիկ աշխարհի պատմագրության կարևոր ստեղծագործություններից է։ Այն ներկայացնում է Մակեդոնիայի արքա Ալեքսանդր Մեծի պատմական կերպարը՝ անդրադառնալով նրա իշխանության հաստատմանը, ռազմական արշավանքներին, նվաճողական քաղաքականությանը, պետական կառավարման սկզբունքներին և Արևելքի ու Արևմուտքի պատմական փոխհարաբերությունների ձևավորման գործում ունեցած դերին։ Հեղինակը պատմական իրադարձությունները շարադրում է ոչ միայն որպես ռազմական գործողությունների ու քաղաքական փոփոխությունների հաջորդականություն, այլև որպես անհատի կամքի, փառասիրության, առաջնորդության և իշխանության ձգտման ազդեցությամբ զարգացող պատմական գործընթաց։ Ալեքսանդրի կերպարը ներկայացվում է իր բարդությամբ և հակասականությամբ՝ միաժամանակ ընդգծելով նրա ռազմական հանճարը, խիզախությունը, կազմակերպչական ունակությունները, փառքի ձգտումը և անսահման իշխանության հնարավոր բարոյական հետևանքները։ Ստեղծագործության կարևոր թեմաներից են արքայական իշխանության բնույթը, տիրակալի պատասխանատվությունը, ռազմական հաջողությունների և քաղաքական իմաստության փոխհարաբերությունը, մարդկային փառասիրությունը, ճակատագրի անկանխատեսելիությունը և անհատի ազդեցությունը ժողովուրդների ու պետությունների պատմական ընթացքի վրա։ Կուրտիոս Ռուփոսը պատմական շարադրանքը հարստացնում է հռետորական խոսքի տարրերով, կերպարների հոգեբանական նկարագրություններով, բարոյախոսական դատողություններով և իրադարձությունների դրամատիկ ներկայացմամբ։ Նրա պատմագրական ոճին բնորոշ են կենդանի պատմողականությունը, հակադրությունների կիրառությունը, ճակատագրական որոշումների կարևորումը և պատմական դեպքերից բարոյական եզրակացություններ քաղելու ձգտումը։ Այս առանձնահատկությունների շնորհիվ աշխատությունը դուրս է գալիս զուտ իրադարձությունների արձանագրման սահմաններից և վերածվում է իշխանության, մարդկային բնավորության ու պատմական փառքի մասին խորհրդածության։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների պատմությունը համաշխարհային պատմության առանցքային թեմաներից է, քանի որ նրա նվաճումները հանգեցրին հին աշխարհի քաղաքական քարտեզի արմատական փոփոխության, նպաստեցին հելլենիստական մշակույթի տարածմանը և խթանեցին հունական ու արևելյան քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունը։ Այդ գործընթացներն իրենց ազդեցությունն ունեցան նաև Առաջավոր Ասիայի և Հայաստանի պատմական միջավայրի վրա՝ նոր քաղաքական ու մշակութային պայմաններ ստեղծելով տարածաշրջանի ժողովուրդների համար։ Հետևաբար աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն Ալեքսանդրի անձի և Մակեդոնական կայսրության պատմության, այլև անտիկ աշխարհի միջազգային հարաբերությունների, ռազմական պատմության և մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրության համար։ Հայերեն հրատարակությունը առանձնահատուկ արժեք ունի նաև հայ պատմագիտական և թարգմանական մշակույթի տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տվել հայ ընթերցողին հաղորդակից դառնալու եվրոպական դասական պատմագրության կարևորագույն երկերից մեկին։ Մխիթարյանների տպագրական և կրթամշակութային գործունեության շրջանակում նման ստեղծագործության հայերեն ներկայացումը վկայում է անտիկ ժառանգությունը հայերենով տարածելու, համաշխարհային պատմական գիտելիքը հայ ընթերցողին մատչելի դարձնելու և հայ մտավոր կյանքը եվրոպական գիտակրթական ավանդույթներին հաղորդակից դարձնելու ձգտման մասին։ Հատորը հետաքրքրություն է ներկայացնում անտիկ պատմությամբ, հռոմեական պատմագրությամբ, Ալեքսանդր Մակեդոնացու գործունեությամբ, հելլենիստական աշխարհի ձևավորմամբ և դասական գրականության հայերեն թարգմանությունների պատմությամբ զբաղվող մասնագետների ու ընթերցողների համար։ Այն միաժամանակ պատմական գիտելիքի, գրական վարպետության և քաղաքական-բարոյական մտորումների արժեքավոր աղբյուր է, որը նպաստում է անտիկ աշխարհի պատմության ու քաղաքակրթական ժառանգության առավել ամբողջական ընկալմանը։