Մանուչարյան, Աշոտ Գագիկի

Պատմություն

Աշխատանքը պատմավիմագրագիտական ուսումնասիրություն է, որի կենտրոնում 9-14-րդ դարերի հայկական վիմագրերն են՝ որպես Հայաստանի քաղաքական պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրներ։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է քարերի, շինությունների, եկեղեցիների, վանական համալիրների, ամրոցների և այլ պատմական հուշարձանների վրա պահպանված արձանագրությունների քննության վրա՝ դրանք դիտարկելով ոչ միայն որպես epigraphic նյութ, այլև որպես իրենց ժամանակաշրջանի քաղաքական, վարչական, սոցիալական և մշակութային իրողությունների անմիջական վկայություններ։ Աշխատանքի կարևորագույն նպատակներից է ցույց տալ, թե ինչպես կարող են վիմագրական աղբյուրները լրացնել, ճշգրտել կամ վերաիմաստավորել միջնադարյան Հայաստանի պատմության վերաբերյալ գրավոր այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունները։ Հետազոտության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում արձանագրությունների թվագրմանը, ընթերցմանը, բովանդակության մեկնաբանությանը, տեղագրական կապերին և դրանցում հիշատակվող անձանց, իշխանական տների, թագավորական ու վարչական կառույցների նույնականացմանը։ Վիմագրերի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել իշխանության տարածքային կազմակերպումը, տարբեր իշխանական և թագավորական տների հարաբերությունները, վարչական կենտրոնների գոյությունը, հողատիրական հարաբերությունները, նվիրատվությունները և շինարարական գործունեությունը։ Առանձին կարևորություն ունի արձանագրություններում հիշատակվող աշխարհիկ և հոգևոր գործիչների ուսումնասիրությունը, քանի որ նրանց անունները, տիտղոսները և պաշտոնները կարող են արժեքավոր տեղեկություններ հաղորդել միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական կառուցվածքի և իշխանական հարաբերությունների մասին։ Աշխատանքը նաև ընդգծում է վիմագրերի տեղագրական նշանակությունը․ արձանագրության գտնվելու վայրը հաճախ հնարավորություն է տալիս կապել կոնկրետ քաղաքական կամ վարչական իրադարձությունը որոշակի բնակավայրի, գավառի, ամրոցի կամ վանական կենտրոնի հետ։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է այն ժամանակաշրջանների ուսումնասիրության համար, երբ գրավոր պատմիչների տեղեկությունները սահմանափակ են կամ մասնատված։ 9-14-րդ դարերի ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս հետևելու Հայաստանի քաղաքական կյանքի փոփոխություններին՝ տարբեր թագավորությունների, իշխանությունների և օտար տերությունների գերիշխանության պայմաններում։ Վիմագրական նյութը կարող է անդրադառնալ ինչպես հայկական պետականության և տեղական իշխանական համակարգերի գոյությանը, այնպես էլ արտաքին քաղաքական ազդեցություններին, տարածքային փոփոխություններին և ռազմական ու վարչական իրադարձություններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արձանագրությունների լեզվական և բանաձևային առանձնահատկություններին, քանի որ դրանցում օգտագործվող տիտղոսները, ձևակերպումները և իրավական արտահայտությունները կարող են կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունենալ։ Նվիրատվական և շինարարական արձանագրությունները, օրինակ, կարող են տեղեկություններ հաղորդել հողի և սեփականության վերաբերյալ, իսկ եկեղեցական կառույցների հետ կապված գրությունները՝ հոգևոր իշխանության, հովանավորության և հասարակական հարաբերությունների մասին։