Մարտիրոսյան, Լևոն Մովսեսի

Աշխարհագրություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Շիրակի և Լոռու տարածաշրջանների երկրաշարժային ակտիվ գոտում բնական լանդշաֆտների վրա մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության, դրանց կառուցվածքային և գործառնական փոփոխությունների, ինչպես նաև բնապահպանական հավասարակշռության պահպանման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում են բնական և մարդածին գործոնների փոխազդեցությունները, լանդշաֆտային համալիրների տարածական փոփոխությունները, երկրաբանական ու գեոմորֆոլոգիական գործընթացների առանձնահատկությունները և տարածքի բնական ռեսուրսների օգտագործման հետևանքով առաջացող էկոլոգիական խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Շիրակի և Լոռու ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններին, ռելիեֆի կառուցվածքին, կլիմայական առանձնահատկություններին, հողային և բուսական ծածկույթի բազմազանությանը, ջրագրական ցանցին և բնական լանդշաֆտների ձևավորման հիմնական օրինաչափություններին։ Ուսումնասիրվում են լեռնային և միջլեռնային տարածքներում բնական համալիրների զարգացման առանձնահատկությունները, դրանց կայունությունը արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ և մարդու գործունեությամբ պայմանավորված փոփոխությունների դրսևորման ձևերը։ Կարևորվում է տարածաշրջանի բարձր սեյսմիկ ակտիվության նշանակությունը բնական միջավայրի զարգացման և վերափոխման գործընթացներում, մասնավորապես՝ երկրաշարժերի ազդեցությունը ռելիեֆի, լանջերի կայունության, հողածածկույթի և բնական էկոհամակարգերի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում երկրաշարժային երևույթների և մարդածին ներգործությունների փոխկապակցվածությանը՝ հաշվի առնելով, որ բնական աղետների հետևանքները կարող են խորանալ տարածքների ոչ նպատակային օգտագործման, անտառածածկույթի նվազման, հողերի խախտման և կառուցապատման առանձնահատկությունների պայմաններում։ Հատուկ ուշադրության են արժանանում գյուղատնտեսական հողօգտագործման, անասնապահության, արոտավայրերի շահագործման, անտառահատումների, հանքարդյունաբերության, արդյունաբերական արտադրության և բնակավայրերի ընդարձակման ազդեցությունները բնական լանդշաֆտների վրա։ Քննարկվում են հողերի էրոզիայի, լանջային գործընթացների ակտիվացման, բուսականության կազմի փոփոխության, բնական միջավայրի մասնատման և հողային ռեսուրսների որակական վատթարացման պատճառներն ու հետևանքները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են նաև ճանապարհաշինության, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացման, բնակավայրերի վերակառուցման և քաղաքաշինական գործունեության հետևանքով առաջացող լանդշաֆտային փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում երկրաշարժերից տուժած տարածքների վերականգնման և վերակառուցման գործընթացների բնապահպանական գնահատմանը, քանի որ շինարարական աշխատանքները, հողային զանգվածների տեղափոխումը և նոր ենթակառուցվածքների ձևավորումը կարող են փոփոխել բնական լանդշաֆտների կառուցվածքն ու գործառույթները։ Ուսումնասիրվում են մարդածին ազդեցության տարբեր աստիճաններ ունեցող տարածքների առանձնացման, լանդշաֆտների խախտվածության գնահատման և բնապահպանական վիճակի տարածական տարբերությունների բացահայտման մեթոդները։ Կարևորվում են դաշտային աշխարհագրական դիտարկումների, քարտեզագրական վերլուծության, երկրատեղեկատվական համակարգերի, հեռահար զոնդավորման տվյալների և համեմատական աշխարհագրական հետազոտությունների կիրառման հնարավորությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բնական լանդշաֆտների մարդածին վերափոխման աստիճանի գնահատումը՝ հաշվի առնելով հողօգտագործման բնույթը, բուսածածկույթի պահպանվածությունը, հողերի դեգրադացման մակարդակը, տեխնածին օբյեկտների տարածումը և բնական համալիրների վերականգնողական ներուժը։ Անդրադարձ է կատարվում անտառային, մարգագետնային, տափաստանային և գյուղատնտեսական լանդշաֆտների փոխակերպման առանձնահատկություններին, դրանց կենսաբազմազանության պահպանման խնդիրներին և էկոլոգիական կայունության վրա ազդող գործոններին։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանանում լանդշաֆտային համակարգերի դիմադրողականությունը, բնական վերականգնման հնարավորությունները և մարդածին ծանրաբեռնվածության թույլատրելի սահմանների գնահատման հարցերը։ Քննարկվում են տարածքային պլանավորման, բնական ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման, հողերի պահպանության և բնապահպանական միջոցառումների մշակման գիտական հիմքերը։ Կարևորվում է սեյսմիկ վտանգների հաշվառումը տարածքների օգտագործման և տնտեսական գործունեության կազմակերպման ընթացքում՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել բնական ու տեխնածին ռիսկերի համակցված ազդեցությունը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև լանդշաֆտների էկոլոգիական վիճակի բարելավման, խախտված տարածքների վերականգնման, անտառվերականգնման, հակաէրոզիոն միջոցառումների և կայուն հողօգտագործման սկզբունքների կիրառման հնարավորություններին։ Հետազոտության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Շիրակի և Լոռու բնական միջավայրի տարածական զարգացման առանձնահատկությունները, գնահատելու տնտեսական գործունեության երկարաժամկետ հետևանքները և հիմնավորելու լանդշաֆտների պահպանության ու վերականգնման առաջնահերթ ուղղությունները։ Աշխատությունն ունի գիտական և գործնական նշանակություն՝ նպաստելով լանդշաֆտագիտության, ֆիզիկական աշխարհագրության, երկրաէկոլոգիայի, բնօգտագործման և տարածաշրջանային բնապահպանական պլանավորման զարգացմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել աշխարհագրագետների, երկրաբանների, բնապահպանների, լանդշաֆտագետների, էկոլոգների, տարածքային պլանավորման մասնագետների, սեյսմիկ ռիսկերի հետազոտողների, գիտաշխատողների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների և Հայաստանի բնական միջավայրի պահպանության ու մարդածին փոփոխությունների ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։