Մարուքյան, Արմեն Ցոլակի

Պատմություն

Հայոց ցեղասպանության (1915–1917 թթ. փետրվար) ընթացքում Ռուսաստանի դիրքորոշումը և ներգրավվածությունը պայմանավորված էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի կովկասյան ճակատում նրա ռազմաքաղաքական շահերով, Օսմանյան կայսրության հետ հակամարտությամբ և տարածաշրջանում ազդեցության ընդլայնման նպատակներով։ Ռուսական կայսրությունը, լինելով Անտանտի անդամ և կռվելով Օսմանյան կայսրության դեմ, որոշ փուլերում հանդես էր գալիս որպես արևմտահայ բնակչության հնարավոր պաշտպան կամ դաշնակից, հատկապես այն տարածքներում, որտեղ ռուսական բանակը առաջ էր շարժվում դեպի Արևմտյան Հայաստան՝ ստեղծելով ժամանակավոր վերահսկողություն մի շարք շրջանների վրա։ 1915 թվականի իրադարձությունների ընթացքում ռուսական զորքերի առաջխաղացումը Վանի, Էրզրումի և այլ ուղղություններով որոշ դեպքերում հնարավորություն տվեց հայ բնակչության մի մասին փրկվել տեղահանություններից և կոտորածներից, ինչպես նաև կազմակերպել տեղական ինքնապաշտպանություն և վարչական կառույցներ ռուսական վերահսկողության ներքո։ Սակայն միևնույն ժամանակ Ռուսաստանի քաղաքականությունը չէր բխում բացառապես մարդասիրական նպատակներից, քանի որ այն հիմնականում պայմանավորված էր ռազմավարական հաշվարկներով և Օսմանյան կայսրության թուլացման ձգտմամբ, իսկ հայկական հարցը դիտարկվում էր որպես տարածաշրջանային քաղաքականության մաս։ 1916–1917 թվականներին ռուսական բանակի հաջողությունները շարունակվեցին, սակայն ներքին քաղաքական ճգնաժամերը Ռուսաստանում, հատկապես 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունը, հանգեցրին կովկասյան ճակատի քայքայմանը և ռուսական զորքերի աստիճանական դուրսբերմանը, ինչը ծանր հետևանքներ ունեցավ արևմտահայ բնակչության համար՝ թողնելով նրանց ավելի խոցելի օսմանյան վերահսկողության և շարունակվող բռնությունների պայմաններում։ Ընդհանուր առմամբ, Ռուսաստանի դերը Հայոց ցեղասպանության ընթացքում երկակի բնույթ ուներ՝ մի կողմից՝ որոշ դեպքերում նպաստելով հայ բնակչության ժամանակավոր պաշտպանությանը իր ռազմական առաջխաղացման միջոցով, մյուս կողմից՝ չլինելով հետևողական քաղաքական և մարդասիրական աջակցություն ապահովող գործոն, քանի որ նրա գործողությունները հիմնականում պայմանավորված էին պատերազմի ռազմավարական հաշվարկներով և տարածաշրջանային շահերով։

Պատմություն

Պատմաիրավական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության հետևանքների հաղթահարման հետ կապված պատմական և իրավական հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում խնդրի ձևավորման պատմական նախադրյալները, դրա միջազգային-իրավական ընկալման առանձնահատկությունները և համապատասխան իրավական մոտեցումների զարգացման ընթացքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ցեղասպանության հանցագործության վերաբերյալ միջազգային իրավունքի սկզբունքներին, պատասխանատվության, հատուցման և խախտված իրավունքների վերականգնման վերաբերյալ իրավական հայեցակարգերին։ Վերլուծվում են պատմական փաստերի իրավական գնահատման, անհատական և հավաքական իրավունքների պաշտպանության, սեփականության ու մշակութային ժառանգության հետ կապված հարցերի ուսումնասիրման տեսական մոտեցումները։ Քննարկվում են նաև միջազգային իրավական փաստաթղթերի, պատմական աղբյուրների և իրավագիտական մեկնաբանությունների նշանակությունը խնդրի բազմակողմանի ուսումնասիրության համար։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմելու պատմական արդարության, իրավական պատասխանատվության և ցեղասպանությունների հետևանքների հաղթահարման վերաբերյալ ձևավորված մոտեցումների մասին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել Հայոց ցեղասպանության պատմության, միջազգային իրավունքի, մարդու իրավունքների և պատմաիրավական ուսումնասիրությունների ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։