Марутян, А. Т.

Պատմություն

Ա. Տ. Մարությանի ազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայ ժողովրդի ավանդական բնակարանի ներքին հարդարանքի, կահավորման, տարածական կազմակերպման և կենցաղային մշակույթի առանձնահատկություններին։ Աշխատության հիմնական նպատակն է բացահայտել ժողովրդական բնակարանի ներքին միջավայրի ձևավորման սկզբունքները, դրա գործառնական ու գեղագիտական հատկանիշները և այն կապերը, որոնք գոյություն են ունեցել բնակելի տարածքի, ընտանիքի կենսակերպի, տնտեսական զբաղմունքների, հասարակական հարաբերությունների ու ավանդական աշխարհընկալման միջև։ Հայկական ժողովրդական բնակարանը դիտարկվում է ոչ միայն որպես բնակության և առօրյա գործունեության վայր, այլև որպես նյութական ու հոգևոր մշակույթի ամբողջական արտահայտություն, որտեղ յուրաքանչյուր տարածք, կահավորման առարկա, կենցաղային իր և ձևավորման տարր ունեցել է որոշակի գործառույթ ու նշանակություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում բնակարանի ներքին կառուցվածքը, բնակելի տարածքի տարբեր հատվածների նշանակությունը, ընտանիքի անդամների առօրյա կյանքի կազմակերպումը, կահույքի և կենցաղային իրերի դասավորությունը, ինչպես նաև տնտեսական ու ընտանեկան գործունեության հետ կապված ներքին հարմարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի ավանդական բնակարանի հիմնական տարրերը՝ օջախը, կրակի և ջերմության կազմակերպման միջոցները, քնելու, հանգստի, սննդի պատրաստման ու ընդունման համար նախատեսված հատվածները, կենցաղային պարագաների պահպանման վայրերը և բնակարանի ներքին միջավայրի այլ բաղադրիչները։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են բնակելի տարածքի կառուցվածքն ու ներքին հարդարանքը պայմանավորվել ընտանիքի կազմով, զբաղմունքներով, բնակլիմայական պայմաններով, նյութական հնարավորություններով և տեղական ավանդույթներով։ Ժողովրդական բնակարանի ներքին միջավայրն արտացոլում է նաև ընտանիքի սոցիալական կառուցվածքը, սերունդների համակեցության ձևերը, հյուրասիրության մշակույթը, ընտանեկան հարաբերությունների կարգավորումը և առօրյա աշխատանքի բաշխումը։ Կահավորանքի ու կենցաղային առարկաների ուսումնասիրությունը բացահայտում է դրանց գործնական նշանակությունից բացի նաև գեղագիտական, խորհրդանշական և երբեմն ծիսական գործառույթները։ Տեքստիլ իրերը, գորգերը, անկողնային պարագաները, սպասքը, պահեստավորման միջոցները և ձեռագործ առարկաները կարևոր դեր են ունեցել բնակարանի հարմարավետության ու ներքին տեսքի ձևավորման մեջ՝ միաժամանակ արտահայտելով տեղական արհեստագործական ավանդույթները, գեղարվեստական ճաշակը և ընտանիքի նյութական մշակույթի մակարդակը։ Աշխատության կարևոր կողմերից է ժողովրդական բնակարանի ներքին հարդարանքի դիտարկումը պատմական փոփոխությունների համատեքստում։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայ հասարակության տնտեսական, սոցիալական և մշակութային կյանքում տեղի ունեցած փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն են թողել նաև բնակելի միջավայրի վրա՝ պայմանավորելով ավանդական ձևերի պահպանման, վերափոխման և նոր տարրերի ներմուծման գործընթացները։ Այդ տեսանկյունից ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու բնակարանի ներքին կառուցվածքի և կահավորման պատմական շարունակականությունը, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջանների ու բնակավայրերի միջև առկա առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի նյութական մշակույթի պատմության, ավանդական կենցաղի, ժողովրդական ճարտարապետության և բնակելի միջավայրի ձևավորման սկզբունքների ուսումնասիրության համար։ Այն օգնում է հասկանալու, թե ինչպես են աշխարհագրական պայմանները, տեղական շինարարական ավանդույթները, ընտանեկան կենսակերպը և հասարակական հարաբերությունները համատեղ ձևավորել հայկական բնակարանի ներքին կազմակերպումը։ Աշխատությունը արժեքավոր է ազգագրագետների, ճարտարապետների, արվեստաբանների, պատմաբանների, մշակութային մարդաբանների և դիզայնի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար, քանի որ ներկայացնում է հայ ժողովրդական բնակարանը որպես պատմական հիշողություն, կենցաղային փորձ, գեղարվեստական ճաշակ և ազգային ինքնատիպություն պահպանող մշակութային միջավայր։ Այն նաև կարևոր ճանաչողական նշանակություն ունի ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու նախորդ սերունդների բնակության պայմանների, ընտանեկան կյանքի կազմակերպման և ավանդական հայկական տան ներքին աշխարհի մասին։