Մայսուրյան, Հասմիկ Արամայիսի

Գրականություն

Այս գրականագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է գերմանացի գրող Վոլֆգանգ Քյոփենի վեպերի քննությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով նրա ստեղծագործությունների գաղափարական, թեմատիկ, կառուցվածքային և ոճական առանձնահատկություններին։ Քյոփենը 20-րդ դարի գերմանական գրականության կարևոր ներկայացուցիչներից է, որի արձակը ձևավորվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի, նացիզմի, հետպատերազմյան հասարակության, բարոյական ճգնաժամերի և մարդու օտարման փորձառությունների ազդեցությամբ։ Նրա վեպերում պատմական իրականությունը հաճախ ներկայացվում է ոչ թե ավանդական, հաջորդական պատմողականությամբ, այլ հիշողությունների, ներքին մենախոսությունների, տարբեր տեսանկյունների, մտքերի և ժամանակային անցումների միջոցով։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը հեղինակի վեպերի պատմական և հասարակական համատեքստի բացահայտումն է։ Քյոփենի ստեղծագործություններում հատկապես նշանակալի են պատերազմից հետո Գերմանիայի հասարակական ու բարոյական վիճակի, անցյալի հետ առերեսվելու դժվարության, նացիստական ժամանակաշրջանի ժառանգության և անհատի հոգեբանական մեկուսացման թեմաները։ Նրա արձակը ցույց է տալիս, որ քաղաքական ու պատմական իրադարձությունները չեն ավարտվում դրանց անմիջական ավարտով, այլ շարունակում են ապրել մարդկանց հիշողության, վարքագծի և աշխարհընկալման մեջ։ Վեպերի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում հիշողության և ժամանակի խնդիրը։ Հեղինակը հաճախ խախտում է ժամանակագրական հաջորդականությունը՝ անցյալն ու ներկան միավորելով հերոսների գիտակցության հոսքի մեջ։ Այսպիսի կառուցվածքը թույլ է տալիս ցույց տալ, թե ինչպես են անցյալի իրադարձությունները ներթափանցում ներկա իրականություն և ինչպես է անհատի ինքնությունը ձևավորվում անձնական ու հավաքական հիշողությունների ազդեցությամբ։ Ժամանակի ոչ գծային կազմակերպումը միաժամանակ դառնում է գեղարվեստական միջոց, որի օգնությամբ ստեղծագործությունների ներքին կառուցվածքը մոտենում է հիշողության և մարդկային գիտակցության բնական ընթացքին։ Քյոփենի վեպերին բնորոշ է նաև բազմաձայնությունը։ Տարբեր կերպարների ձայները, մտքերը և ընկալումները կարող են միավորվել մեկ ընդհանուր պատումի մեջ՝ ստեղծելով հասարակության բազմաշերտ պատկերը։ Հեղինակը հաճախ խուսափում է իրադարձությունների միակողմանի մեկնաբանությունից և ընթերցողին հնարավորություն է տալիս նույն երևույթը դիտարկել տարբեր կերպարների տեսանկյուններից։ Այս եղանակով ձևավորվում է բարդ և երբեմն հակասական աշխարհ, որտեղ պատմական իրադարձությունների նշանակությունը կախված է դրանց նկատմամբ անհատի վերաբերմունքից։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի կերպարների հոգեբանական կառուցվածքը։ Նրա վեպերի հերոսները հաճախ հայտնվում են օտարման, անորոշության, միայնության և ներքին հակասությունների պայմաններում։ Նրանք դժվարությամբ են հարմարվում սոցիալական իրականությանը և հաճախ չեն կարողանում լիարժեք կապ հաստատել շրջապատող աշխարհի հետ։ Այդ հոգեբանական վիճակները հեղինակը ներկայացնում է ոչ միայն գործողությունների և երկխոսությունների, այլև ներքին խոսքի, հիշողությունների և գիտակցության շարժումների միջոցով։ Այսպիսով, կերպարի արտաքին վարքը և ներքին աշխարհը մշտապես գտնվում են փոխազդեցության մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է Քյոփենի գեղարվեստական լեզվի և ոճի վերլուծությունը։ Նրա արձակը բնորոշվում է պատկերավորությամբ, ասոցիատիվ կապերի առատությամբ, երկար ու ռիթմիկ նախադասություններով, ներքին մենախոսության տարրերով և տարբեր խոսքային մակարդակների համադրմամբ։ Լեզուն հաճախ ոչ միայն նկարագրում է իրականությունը, այլև վերարտադրում կերպարի գիտակցության ընթացքը։ Պատկերների, կրկնությունների, հիշողությունների և հանկարծակի անցումների միջոցով ստեղծվում է յուրահատուկ մթնոլորտ, որը ընթերցողին ներգրավում է հերոսի ներաշխարհի մեջ։ Քյոփենի ստեղծագործությունների առանձնահատկություններից է նաև կինեմատոգրաֆիական մտածողությանը մոտ պատկերային կառուցվածքը։ Տարբեր տեսարաններ կարող են արագ փոխարինել միմյանց, իսկ հեղինակը միաժամանակ ներկայացնում է տարածության տարբեր հատվածներ, մարդկանց և իրադարձություններ։ Այդ տեխնիկան ստեղծում է շարժուն և երբեմն մասնատված պատում, որն արտացոլում է ժամանակակից քաղաքային կյանքի արագությունը և մարդու ընկալման մասնատված բնույթը։ Քաղաքը նրա արձակում հաճախ դառնում է ինքնուրույն գեղարվեստական տարածք, որտեղ խաչվում են տարբեր սոցիալական խմբերի, հիշողությունների և ճակատագրերի պատմություններ։ Պատերազմի թեման ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է։ Քյոփենի վեպերում պատերազմը ներկայանում է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձություն, այլև որպես մարդկային և բարոյական աղետի աղբյուր։ Դրա հետևանքները տարածվում են անհատի հոգեբանության, ընտանեկան հարաբերությունների, հասարակական արժեքների և ազգային ինքնագիտակցության վրա։ Հեղինակը հետաքրքրված է նաև այն հարցով, թե ինչպես է հետպատերազմյան հասարակությունը վերաբերվում սեփական անցյալին և ինչպիսի մեխանիզմներով է փորձում մոռանալ կամ վերաիմաստավորել այն։ Այդ տեսանկյունից նրա արձակը կարող է դիտարկվել որպես Գերմանիայի պատմական հիշողության և մեղավորության խնդրի գրական արտահայտություններից մեկը։ Կարևոր է նաև օտարման թեման։ Հերոսների և հասարակության միջև հեռավորությունը հաճախ պայմանավորված է ոչ միայն անձնական հոգեբանական խնդիրներով, այլև այնպիսի աշխարհում ապրելու հանգամանքով, որտեղ նախկին արժեքները կորցրել են իրենց ուժը։ Մարդը կարող է իրեն օտարված զգալ քաղաքում, ընտանիքում, հասարակության մեջ կամ նույնիսկ սեփական անցյալից։ Այս թեման Քյոփենի արձակը կապում է 20-րդ դարի եվրոպական մոդեռնիստական և հետպատերազմյան գրականության ընդհանուր միտումների հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող է կարևոր տեղ զբաղեցնել նաև միջտեքստայնության խնդիրը։ Քյոփենի ստեղծագործություններում առկա են մշակութային, գրական, երաժշտական և պատմական բազմաթիվ հղումներ, որոնք ընդլայնում են վեպերի իմաստային տարածությունը։ Այդ հղումները կարող են ընթերցվել որպես կերպարների ներաշխարհի արտահայտություն կամ որպես հեղինակի կողմից ստեղծված լայն մշակութային համատեքստի բաղադրիչ։ Այսպիսով, վեպերի ամբողջական ընկալման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն դրանց սյուժետային մակարդակը, այլև մշակութային ու գաղափարական ենթաշերտերը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև հեղինակի ստեղծագործությունների տեղին գերմանական գրականության պատմության մեջ։ Նրա արձակը կապված է 20-րդ դարի գերմանական մոդեռնիզմի և հետպատերազմյան գրականության զարգացման հետ, սակայն միաժամանակ առանձնանում է իր յուրահատուկ կառուցվածքով և լեզվական ինքնատիպությամբ։ Քյոփենի վեպերը կարևոր են հատկապես այն պատճառով, որ պատմական թեմաները ներկայացնում են անհատի սուբյեկտիվ փորձառության միջոցով՝ միավորելով պատմությունը, հոգեբանությունը և գեղարվեստական փորձարարությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը Քյոփենի վեպերը դիտարկում է որպես բարդ գեղարվեստական համակարգ, որտեղ պատմական հիշողությունը, պատերազմը, հասարակական օտարացումը, անհատի հոգեբանական ճգնաժամը, ժամանակի և հիշողության փոխհարաբերությունը, բազմաձայնությունը և լեզվական նորարարությունը փոխկապակցված են։ Այն հնարավորություն է տալիս բացահայտելու գրողի արձակի հիմնական գաղափարական և գեղարվեստական սկզբունքները և հասկանալու նրա նշանակությունը ժամանակակից գերմանական գրականության զարգացման մեջ։ Թեման կարող է հետաքրքրել գրականագետներին, գերմանագետներին, համեմատական գրականության մասնագետներին, թարգմանիչներին, 20-րդ դարի եվրոպական գրականությունն ուսումնասիրող հետազոտողներին, ինչպես նաև գրականության և մշակույթի ոլորտի ուսանողներին։