Ոսկանյան, Գարիկ Կարլենի

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լոռու մարզում կարտոֆիլի շուկայի ձևավորման և զարգացման, կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետության բարձրացման և ոլորտի հետագա զարգացման հիմնական ուղիների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն իրողությունն է, որ կարտոֆիլագործությունը Լոռու մարզի գյուղատնտեսության ավանդական և մասնագիտացման կարևոր ուղղություններից է, որի զարգացումը կապված է ոչ միայն պարենային ապահովության, այլև գյուղական բնակավայրերի զբաղվածության, բնակչության եկամուտների և մարզի գյուղատնտեսական ներուժի արդյունավետ օգտագործման հետ։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են կարտոֆիլի արտադրության և իրացման առանձնահատկությունները, շուկայի ձևավորման մեխանիզմները, առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցությունը, գնագոյացման գործընթացները և արտադրողների ու սպառողների միջև տնտեսական փոխհարաբերությունները։ Լոռու մարզի պայմաններում կարտոֆիլի արտադրությունը պայմանավորված է բնական, կլիմայական, հողային և սոցիալ-տնտեսական մի շարք գործոններով, որոնք իրենց ազդեցությունն են թողնում բերքատվության, արտադրության ծախսերի և վերջնական արտադրանքի ինքնարժեքի վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատումը։ Այդ նպատակով դիտարկվում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են մեկ հեկտարի բերքատվությունը, արտադրության ծախսերը, աշխատանքի արտադրողականությունը, արտադրանքի ինքնարժեքը, իրացման գինը, շահույթը և շահութաբերության մակարդակը։ Այս ցուցանիշների համադրական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն գործոնները, որոնք առավել մեծ ազդեցություն ունեն կարտոֆիլագործ տնտեսությունների ֆինանսական արդյունքների վրա։ Աշխատանքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արտադրական ծախսերի կառուցվածքին։ Կարտոֆիլի արտադրության դեպքում նշանակալի են սերմացուի, պարարտանյութերի, բուսասանիտարական միջոցների, վառելիքի, ջրի, աշխատուժի, տեխնիկայի օգտագործման և բերքահավաքի հետ կապված ծախսերը։ Այդ ծախսերի բարձր մակարդակը կարող է հանգեցնել արտադրանքի ինքնարժեքի աճի և նվազեցնել տեղական արտադրողների մրցունակությունը, հատկապես այն պայմաններում, երբ շուկայական գները տատանվում են կամ արտադրողները ստիպված են իրենց բերքը վաճառել միջնորդների միջոցով։ Լոռու կարտոֆիլագործության ոլորտում իրացման խնդիրը կարևոր տեղ է զբաղեցնում։ Արտադրանքի շուկայական իրացման դժվարությունները, գների սեզոնային տատանումները, միջնորդների ազդեցությունը և պահեստավորման սահմանափակ հնարավորությունները կարող են նվազեցնել գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտները։ Հետևաբար աշխատանքում կարևորվում է արտադրողից սպառող արդյունավետ արժեշղթայի ձևավորումը, որը կարող է նվազեցնել ավելորդ միջնորդական օղակները և ապահովել արտադրողների համար ավելի կանխատեսելի ու շահավետ իրացման պայմաններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր է նաև կարտոֆիլի պահպանման և պահեստավորման համակարգի զարգացումը։ Պատշաճ պահեստային պայմանների բացակայությունը կարող է հանգեցնել բերքի զգալի կորուստների և ստիպել արտադրողներին բերքահավաքի շրջանում շտապ իրացնել արտադրանքը՝ հաճախ ավելի ցածր գնով։ Ժամանակակից պահեստարանների, տեսակավորման և փաթեթավորման համակարգերի ներդրումը կարող է հնարավորություն տալ երկարացնել արտադրանքի իրացման ժամանակահատվածը, նվազեցնել կորուստները և ավելի արդյունավետ կառավարել շուկայական գների սեզոնային տատանումները։ Աշխատանքը կարևորում է նաև բարձրորակ սերմացուի կիրառման և սորտային թարմացման նշանակությունը։ Որակյալ տնկանյութի օգտագործումը կարող է նպաստել բերքատվության բարձրացմանը, արտադրանքի որակի բարելավմանը և հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամբ դիմադրողականության բարձրացմանը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է կատարելագործել մշակության ագրոտեխնիկական մեթոդները, ապահովել պարարտացման և բուսապաշտպանության գիտականորեն հիմնավորված համակարգ, բարելավել ոռոգումը և հնարավորության դեպքում ընդլայնել մեքենայացման կիրառումը։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրումը դիտարկվում է որպես արտադրության ինտենսիվացման և մեկ միավոր հողատարածքից ստացվող տնտեսական արդյունքի ավելացման կարևոր ուղղություն։ Հետազոտության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև արտադրության մասնագիտացման և կոոպերացիայի հնարավորություններին։ Առանձին փոքր տնտեսությունների համար տեխնիկայի, պահեստավորման, սերմացուի և իրացման հետ կապված ծախսերը կարող են չափազանց բարձր լինել, մինչդեռ արտադրողների համագործակցությունը կարող է մեծացնել նրանց շուկայական դիրքը, նվազեցնել որոշակի ծախսեր և հեշտացնել խոշոր գնորդների հետ ուղղակի կապերի հաստատումը։ Կոոպերատիվների և արտադրողների միավորումների զարգացումը կարող է նպաստել նաև միասնական որակի չափանիշների, տեսակավորման, փաթեթավորման և շուկայավարման կազմակերպմանը։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է հատկացվում շուկայի պահանջարկի ուսումնասիրությանը և մարքեթինգային քաղաքականության կատարելագործմանը։ Արտադրության ծավալները պետք է հնարավորինս համապատասխանեցվեն սպառողների պահանջարկին, որպեսզի կանխվեն ինչպես ավելցուկային առաջարկը և գների անկումը, այնպես էլ պակասուրդը և ներմուծման անհրաժեշտությունը։ Կարտոֆիլի տարբեր սորտերի, որակական հատկանիշների և օգտագործման ուղղությունների նկատմամբ պահանջարկի ուսումնասիրությունը կարող է հնարավորություն տալ արտադրողներին ավելի ճիշտ ընտրել արտադրության կառուցվածքը։ Բացի թարմ կարտոֆիլի շուկայից, հեռանկարային ուղղություն է նաև վերամշակման զարգացումը։ Կարտոֆիլի վերամշակումը կարող է ընդլայնել իրացման հնարավորությունները, բարձրացնել արտադրանքի ավելացված արժեքը և նվազեցնել այն բերքի կորուստները, որը թարմ վիճակում չի իրացվում։ Այս առումով կարող են զարգացվել տեսակավորման, փաթեթավորման և սննդարդյունաբերական վերամշակման ուղղությունները։ Աշխատանքը նաև անդրադառնում է պետական աջակցության և գյուղատնտեսական քաղաքականության դերին։ Կարտոֆիլագործության զարգացման համար կարևոր կարող են լինել մատչելի ֆինանսավորման, ապահովագրության, ոռոգման ենթակառուցվածքների, գյուղատնտեսական տեխնիկայի հասանելիության, խորհրդատվական ծառայությունների և որակյալ սերմացուի ապահովման մեխանիզմները։ Միաժամանակ պետական աջակցության արդյունավետությունը պետք է գնահատվի ոչ միայն տրամադրվող միջոցների ծավալով, այլև դրանց ազդեցությամբ արտադրողականության, ինքնարժեքի, մրցունակության և գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտների վրա։