Պատմիչ, Հեթում

Պատմություն

Հայ միջնադարյան պատմագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկին՝ Հեթում պատմիչի թաթարների և մոնղոլների պատմությանը վերաբերող աշխատությունն է, որն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Արևելքի քաղաքական, ռազմական, հասարակական և մշակութային իրադարձությունների վերաբերյալ։ Հեթում պատմիչը Կիլիկյան Հայաստանի պատմամշակութային միջավայրի հետ կապված հեղինակ է, որի պատմագիտական ժառանգությունը կարևոր նշանակություն ունի XIII–XIV դարերի միջազգային հարաբերությունների, մոնղոլական տերության ընդարձակման և Ասիայի ու Եվրոպայի միջև պատմական կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ առանցքը թաթարների, այսինքն՝ մոնղոլական ժողովուրդների պատմական ծագման, նրանց քաղաքական հզորացման, ռազմական նվաճումների և տարբեր ժողովուրդների ու պետությունների հետ ունեցած հարաբերությունների ներկայացումն է։ Միջնադարյան պատմական ավանդության շրջանակում անդրադարձ է կատարվում մոնղոլական աշխարհի ձևավորմանը, նրա առաջնորդների և իշխանական համակարգի առանձնահատկություններին, նվաճողական արշավանքներին ու նոր տարածքների ենթարկմանը։ Այս պատմական նյութը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ մոնղոլական արշավանքները արմատապես փոխեցին Եվրասիայի քաղաքական քարտեզը, վերափոխեցին բազմաթիվ պետությունների փոխհարաբերությունները և մեծ ազդեցություն ունեցան Հայաստանի ու հարակից երկրների պատմական ճակատագրի վրա։ Հեթում պատմիչի հաղորդած տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու մոնղոլական իշխանության ընդլայնման պատմությունը, նվաճված տարածքներում հաստատված քաղաքական կարգերը, ռազմական կազմակերպման առանձնահատկությունները և տարբեր ժողովուրդների միջև ձևավորված նոր հարաբերությունները։ Աշխատության պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մոնղոլական պատմությունը ներկայացվում է միջնադարյան քրիստոնեական Արևելքի և հայ պատմական իրականության հետ առնչվող տեսանկյունից։ Այս առումով այն կարևոր նյութ է Հայաստանի, Կիլիկյան հայկական թագավորության, Մերձավոր Արևելքի պետությունների և մոնղոլական իշխանությունների միջև քաղաքական ու դիվանագիտական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում միջնադարյան միջազգային քաղաքականության մեջ դաշինքների, ռազմական համագործակցության, դիվանագիտական բանակցությունների և ընդհանուր թշնամու դեմ համատեղ գործողությունների նշանակությունը։ Մոնղոլական նվաճումները դիտարկելով պատմական ավելի լայն համատեքստում՝ աշխատությունը նպաստում է հասկանալու Արևելքի և Արևմուտքի փոխհարաբերությունների բարդ ընթացքը, ինչպես նաև տարբեր քաղաքակրթությունների միջև քաղաքական և մշակութային շփումների առանձնահատկությունները։ Գրական և պատմագիտական առումով երկը պատկանում է միջնադարյան տարեգրական ու պատմագրական ավանդույթին, որի բնորոշ գծերն են պատմական իրադարձությունների նկարագրությունը, ժողովուրդների ծագման ու սովորույթների ներկայացումը, քաղաքական գործիչների գործունեության անդրադարձը և ժամանակաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրողությունների արձանագրումը։ Հեղինակի հաղորդած տեղեկությունները կարևոր են նաև միջնադարյան պատմական աշխարհայացքի, ժողովուրդների մասին պատկերացումների, պատմական հիշողության և ժամանակակից իրադարձությունների ընկալման ուսումնասիրության համար։ Հեթում պատմիչի երկի արժեքը հատկապես մեծանում է այն հանգամանքով, որ մոնղոլների պատմությունը ներկայացնող միջնադարյան եվրոպական և արևելյան աղբյուրների շարքում հայ հեղինակների վկայությունները կարևոր լրացուցիչ տեղեկություններ են հաղորդում տարածաշրջանի պատմության վերաբերյալ։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունը կարևոր դեր ունի հայ պատմագրական ժառանգության պահպանման և հանրահռչակման գործում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը XIX դարում մեծ աշխատանք է կատարել միջնադարյան հայ պատմիչների երկերը հրատարակելու, գիտական շրջանառության մեջ դնելու և հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու ուղղությամբ։ Նման հրատարակությունները նպաստել են հայ պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրության զարգացմանը և հայ ժողովրդի պատմության միջազգային ճանաչմանը։ Գիրքը մեծ արժեք ունի Հայաստանի միջնադարյան պատմության, մոնղոլական նվաճումների, Կիլիկյան Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, հայ-մոնղոլական հարաբերությունների և միջնադարյան արևելագիտության ուսումնասիրության համար։ Այն կարևոր է պատմաբանների, հայագետների, արևելագետների, միջնադարագետների, միջազգային հարաբերությունների պատմությամբ զբաղվող մասնագետների և պատմական սկզբնաղբյուրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ միջնադարյան պատմագրության այնպիսի հուշարձան, որը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու մոնղոլական աշխարհի և նրա ազդեցության տակ հայտնված ժողովուրդների պատմական ճակատագրի մասին։