Պողոսյան, Սիրանուշ Հրաչիկի

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության ոլորտում ներդրումային գործընթացների կառավարման տեսական, մեթոդական և կիրառական խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով ներդրումային միջավայրի բարելավմանը, ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ ներգրավմանը և դրանց նպատակային օգտագործմանը։ Զբոսաշրջությունը դիտարկվում է որպես տնտեսության այն ոլորտներից մեկը, որի կայուն զարգացումը զգալիորեն կախված է ենթակառուցվածքների արդիականացման, ծառայությունների որակի բարձրացման, նոր զբոսաշրջային արդյունքների ստեղծման և մասնավոր ձեռնարկատիրության զարգացման համար անհրաժեշտ ներդրումներից։ Քննության են առնվում ներդրումների տնտեսական էությունը, դրանց դասակարգման հիմնական մոտեցումները և զբոսաշրջային գործունեության առանձնահատկություններով պայմանավորված ներդրումային որոշումների բնույթը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ներքին և օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման հնարավորություններին, մասնավոր կապիտալի, պետական ֆինանսավորման և համատեղ ներդրումային ծրագրերի նշանակությանը։ Ուսումնասիրվում են ներդրումային գրավչության վրա ազդող մակրոտնտեսական և ոլորտային գործոնները՝ տնտեսական կայունությունը, իրավական և հարկային միջավայրը, գործարար պայմանները, ենթակառուցվածքների զարգացվածությունը, զբոսաշրջային պահանջարկը, մարդկային ռեսուրսների առկայությունը և ներդրումային ռիսկերի մակարդակը։ Կարևորվում է Հայաստանի զբոսաշրջային ներուժի գնահատումը և դրա վերածումը տնտեսապես կենսունակ ներդրումային նախագծերի։ Բնական, պատմամշակութային և հանգստի ռեսուրսների առկայությունը ինքնին բավարար պայման չի համարվում ներդրումային ակտիվության համար, քանի որ դրանց արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է համապատասխան ճանապարհային, տրանսպորտային, հյուրանոցային, տեղեկատվական և սպասարկման ենթակառուցվածքների ձևավորում։ Առանձին քննության առարկա են զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներում ներդրումների ուղղությունները՝ հյուրանոցային տնտեսության, հանգստի համալիրների, սննդի և սպասարկման կազմակերպությունների, տրանսպորտային ծառայությունների, զբոսաշրջային երթուղիների և այցելուների սպասարկման այլ համակարգերի զարգացումը։ Դիտարկվում է ներդրումային ծրագրերի տարածքային բաշխման խնդիրը՝ կարևորելով զբոսաշրջային ակտիվության ոչ միայն մայրաքաղաքում, այլև մարզերում ընդլայնման անհրաժեշտությունը։ Տարածքային հավասարակշռված ներդրումային քաղաքականությունը կարող է նպաստել տեղական զբոսաշրջային ռեսուրսների տնտեսական օգտագործմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացմանը և համայնքների եկամտային հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Ուսումնասիրվում են ներդրումային նախագծերի մշակման, ընտրության և արդյունավետության գնահատման մեթոդները։ Կարևորվում են նախագծի իրականացման համար անհրաժեշտ կապիտալի ծավալի, սպասվող եկամուտների, ծախսերի, վերադարձելիության ժամկետի, շահութաբերության և ռիսկերի գնահատման խնդիրները։ Ներդրումային որոշումների հիմնավորվածությունը կապվում է զբոսաշրջային պահանջարկի կանխատեսման, շուկայի ուսումնասիրության և հնարավոր այցելուների թիրախային խմբերի ճիշտ որոշման հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ներդրումային ռիսկերի կառավարմանը։ Զբոսաշրջության ոլորտը զգայուն է տնտեսական տատանումների, սեզոնայնության, տրանսպորտային հասանելիության փոփոխությունների, տարածաշրջանային անկայունության և արտաքին պահանջարկի փոփոխությունների նկատմամբ, ինչի պատճառով ներդրումային նախագծերի մշակման ընթացքում անհրաժեշտ է գնահատել տարբեր հնարավոր սցենարներ և ապահովել ռիսկերի նվազեցման համապատասխան մեխանիզմներ։ Քննության է առնվում պետության դերը բարենպաստ ներդրումային միջավայրի ձևավորման գործում։ Կարևորվում են ոլորտային ռազմավարության հստակությունը, ներդրողների իրավունքների պաշտպանությունը, վարչարարական ընթացակարգերի պարզեցումը, մրցակցային միջավայրի ապահովումը և ներդրումային նախաձեռնությունների համար անհրաժեշտ տեղեկատվության հասանելիությունը։ Պետական քաղաքականության արդյունավետությունը դիտարկվում է նաև ենթակառուցվածքային ծրագրերի իրականացման և մասնավոր հատվածի ներդրումային ակտիվությունը խթանող պայմանների ստեղծման տեսանկյունից։ Առանձին նշանակություն է տրվում պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության մեխանիզմներին, որոնց միջոցով հնարավոր է իրականացնել մեծածավալ ծրագրեր և համատեղել պետական կառավարման հնարավորությունները մասնավոր հատվածի ֆինանսական, տեխնոլոգիական ու կառավարչական ռեսուրսների հետ։ Ուսումնասիրվում են նաև փոքր և միջին ձեռնարկությունների ներդրումային հնարավորությունները, քանի որ զբոսաշրջային ծառայությունների զգալի մասը կարող է ձևավորվել հյուրատների, ընտանեկան բիզնեսների, տեղական սննդի արտադրության, արհեստների, զբոսավարական ծառայությունների և այլ փոքր ձեռնարկատիրական նախաձեռնությունների միջոցով։ Այդ կազմակերպությունների համար կարևոր են ֆինանսավորման հասանելիությունը, վարկային պայմանները, մասնագիտական խորհրդատվությունը և ներդրումային ծրագրերի մշակման կարողությունների զարգացումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման և միջազգային համագործակցության հնարավորություններին։ Դիտարկվում են ներդրողներին երկրի զբոսաշրջային ներուժի ներկայացման, ներդրումային առաջարկների ձևավորման, միջազգային շուկաներում ոլորտի ճանաչելիության բարձրացման և միջազգային զբոսաշրջային կազմակերպությունների ու գործարար կառույցների հետ համագործակցության նշանակությունը։ Կարևորվում է նաև ներդրումների և զբոսաշրջային ծառայությունների մրցունակության միջև կապը։ Նոր տեխնոլոգիաների, թվային ամրագրման համակարգերի, տեղեկատվական հարթակների, ժամանակակից կառավարման մեթոդների և սպասարկման նոր չափանիշների ներդրումը կարող է նպաստել ծառայությունների որակի բարձրացմանն ու զբոսաշրջային կազմակերպությունների արդյունավետության աճին։ Ներդրումային քաղաքականությունը դիտարկվում է նաև կայուն զբոսաշրջության սկզբունքների համատեքստում։ Զբոսաշրջային նախագծերի տնտեսական արդյունավետությունը անհրաժեշտ է համադրել բնական և մշակութային ժառանգության պահպանման, ռեսուրսների խնայող օգտագործման և տեղական համայնքների շահերի հետ։ Այդ մոտեցումը հատկապես կարևոր է բնական և պատմամշակութային արժեքներով հարուստ տարածքներում ներդրումային ծրագրեր իրականացնելիս։ Քննության են առնվում նաև մարդկային կապիտալում ներդրումների խնդիրները՝ մասնագիտական կրթության, վերապատրաստման, կառավարման հմտությունների և սպասարկման մշակույթի զարգացման տեսանկյունից։ Զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների ֆիզիկական ընդլայնումը կարող է լիարժեք տնտեսական արդյունք ապահովել միայն համապատասխան մասնագիտական կարողությունների առկայության պայմաններում։ Ներդրումների կառավարման կատարելագործման ուղղությունները կարող են ներառել ոլորտային առաջնահերթությունների հստակեցումը, ներդրումային նախագծերի գնահատման միասնական մեխանիզմների զարգացումը, ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանեցումը, պետական և մասնավոր հատվածների համագործակցության ընդլայնումը, ներդրումային ռիսկերի համակարգված կառավարումը և մարզային ծրագրերի խթանումը։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է զբոսաշրջության ոլորտում ներդրումային քաղաքականության արդյունավետության բարձրացման, ֆինանսական միջոցների առավել հիմնավորված բաշխման և երկրի զբոսաշրջային ներուժի տնտեսական օգտագործման համար համապատասխան առաջարկությունների մշակման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել զբոսաշրջության կառավարման, ներդրումային քաղաքականության, տնտեսագիտության, տարածաշրջանային զարգացման և ծառայությունների ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների, ձեռնարկատերերի, դասախոսների և ուսանողների համար։