Պոլանտէն, Գօնրատ

Գրականություն

Սույն աշխատությունը կրոնական և աստվածաբանական բնույթի հրատարակություն է, որի վերնագիրը՝ «Ալլահը գադիմ» (Ալլահը հավերժ է), մատնանշում է իսլամական հավատքի հիմնարար գաղափարներից մեկը՝ Աստծո նախահավերժությունն ու անսկիզբ գոյությունը։ Իսլամական աստվածաբանության մեջ Աստծո հավերժության գաղափարը կարևոր տեղ է զբաղեցնում աստվածային էության, գոյության, կատարելության և աշխարհի ստեղծման վերաբերյալ ուսմունքներում։ Այն արտահայտում է այն համոզմունքը, որ Ալլահի գոյությունը կախված չէ ժամանակից, տարածությունից կամ որևէ արտաքին պայմաններից, և որ Նա գոյություն ունի առանց սկզբի ու վերջի՝ ի տարբերություն ստեղծված աշխարհի, որի գոյությունը պայմանավորված է աստվածային կամքով։ Այս գաղափարական առանցքի շուրջ ձևավորվող աստվածաբանական քննարկումները վերաբերում են Աստծո միասնությանը, բացարձակությանը, անփոփոխելիությանը, ամենակարողությանը և արարչական զորությանը։ Աստծո հավերժության սկզբունքը կարևոր նշանակություն ունի նաև արարչագործության գաղափարի ընկալման համար, քանի որ իսլամական աշխարհայացքում աշխարհը դիտարկվում է որպես Աստծո ստեղծագործություն, իսկ աստվածային գոյությունը՝ որպես բոլոր գոյությունների սկզբնապատճառ և գերագույն իրականություն։ Աշխատության վերնագիրը հնարավորություն է տալիս այն դիտարկելու իսլամական հավատքի և աստվածաբանական մտածողության այն շրջանակում, որտեղ քննարկվում են աստվածային հատկանիշները, Արարչի և ստեղծված աշխարհի հարաբերությունը, հավատի հիմնադրույթները և մարդու հոգևոր կապը Աստծո հետ։ Այս հարցերը կարևոր են ոչ միայն կրոնական դավանաբանության, այլև փիլիսոփայական մտածողության տեսանկյունից, քանի որ առնչվում են գոյության սկզբի, ժամանակի բնույթի, հավերժության և բացարձակ իրականության հիմնարար խնդիրներին։ Իսլամական աստվածաբանության մեջ Ալլահի հավերժությունը դիտարկվում է որպես աստվածային կատարելության անբաժանելի հատկանիշ։ Այն ենթադրում է, որ Աստված ենթակա չէ ժամանակային փոփոխությունների, ծագման կամ վերացման, և որ Նրա գոյությունը որևէ այլ էությունից կախված չէ։ Այս սկզբունքը սերտորեն կապված է նաև թաուհիդի՝ Աստծո բացարձակ միասնության գաղափարի հետ, որը իսլամական հավատքի կենտրոնական դրույթն է։ Աստվածային հավերժության ըմբռնումը կարևոր դեր ունի հավատացյալի աշխարհայացքի ձևավորման մեջ, քանի որ այն հաստատում է Արարչի գերագույն դիրքը տիեզերքում և մարդու կյանքի ու գոյության վերջնական իմաստի որոնումը կապում աստվածային կամքի ու նախախնամության հետ։ Կրոնական գրականության մեջ նման թեմաների ներկայացումը սովորաբար նպատակ ունի ոչ միայն բացատրելու հավատքի տեսական սկզբունքները, այլև ամրապնդելու ընթերցողի հոգևոր համոզմունքները, նպաստելու աստվածային կատարելության ճանաչմանը և խթանելու գիտակցված կրոնական մտածողությունը։ Աշխատության թեմատիկ ուղղվածությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև իսլամական կրոնական եզրաբանության և արաբական աստվածաբանական հասկացությունների տարածման ուսումնասիրության համար։ «Գադիմ» հասկացությունը իսլամական աստվածաբանական բառապաշարում վերաբերում է նախահավերժությանը՝ գոյության այն վիճակին, որը չունի սկիզբ և չի պայմանավորվում ժամանակի առաջացմամբ։ Այս եզրույթի կիրառությունը կարևոր է հատկապես աստվածային էության և ստեղծված գոյությունների տարբերակման հարցում։ Այդ տարբերակումը իսլամական փիլիսոփայական ու աստվածաբանական մտածողության կարևոր բաղադրիչներից է և առնչվում է նաև միջնադարյան արևելյան մտավոր ավանդույթներին։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ տպագիր գրքի բազմազանության և հայ ընթերցողական միջավայրում արևելյան կրոնական ու մտավոր ավանդույթների ներկայության ուսումնասիրության համար։ Վիեննան XIX դարում և դրան հաջորդող ժամանակաշրջաններում կարևոր կենտրոն էր հայ տպագրության ու հրատարակչական գործունեության համար, իսկ այնտեղ լույս տեսած տարբեր բնույթի գրքերը վկայում են հայ մշակութային միջավայրի՝ եվրոպական և արևելյան մտավոր աշխարհների հետ ունեցած կապերի մասին։ Այս աշխատությունը կարող է հետաքրքրել իսլամագիտությամբ, համեմատական աստվածաբանությամբ, կրոնների պատմությամբ, արևելագիտությամբ, հայ հին տպագրությամբ և հայ-արևելյան մշակութային առնչություններով զբաղվող հետազոտողներին։ Այն արժեքավոր է նաև կրոնական հասկացությունների հայերեն ներկայացման և տարբեր դավանաբանական ավանդույթների մտավոր ժառանգության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ընթերցողական առումով աշխատությունը առիթ է տալիս խորհելու հավերժության, աստվածային գոյության, արարչագործության, ժամանակի և մարդու հոգևոր կյանքի հիմնարար հարցերի շուրջ։ Այն ներկայացնում է իսլամական աստվածաբանական մտածողության կարևորագույն գաղափարներից մեկի՝ Աստծո նախահավերժության ճանաչողական և հոգևոր նշանակությունը՝ միաժամանակ հետաքրքրություն ներկայացնելով կրոնական փիլիսոփայության և արևելյան մտավոր ժառանգության ուսումնասիրության համար։