Պրոնյան, Սահակ

Մաթեմատիկա

Այս աշխատությունը նվիրված է մաթեմատիկայի կարևորագույն ճյուղերից մեկի՝ եռանկյունաչափության տեսական հիմքերի և գործնական կիրառությունների ներկայացմանը։ Եռանկյունաչափությունը մաթեմատիկական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է եռանկյունների կողմերի և անկյունների փոխհարաբերությունները, եռանկյունաչափական ֆունկցիաները, դրանց հատկությունները և տարբեր երկրաչափական ու հաշվարկային խնդիրներում կիրառման եղանակները։ Այն սերտորեն կապված է երկրաչափության, հանրահաշվի, աստղագիտության, ֆիզիկայի, աշխարհագրության և ճարտարագիտական գիտությունների հետ՝ հանդիսանալով բազմաթիվ գիտական ու տեխնիկական հաշվարկների կարևոր հիմք։ Աշխատության հիմնական բովանդակային ուղղությունը եռանկյունաչափական գիտելիքների համակարգված ներկայացումն է՝ սկսած անկյունների, եռանկյունների և դրանց տարրերի ուսումնասիրությունից մինչև կողմերի ու անկյունների միջև մաթեմատիկական կապերի բացահայտումը։ Այս գիտակարգի հիմնարար հասկացություններից են սինուսը, կոսինուսը, տանգենսը և կոտանգենսը, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշել եռանկյան անհայտ տարրերը, հաշվարկել հեռավորություններ, բարձրություններ և անկյուններ, ինչպես նաև լուծել տարբեր բնույթի երկրաչափական խնդիրներ։ Եռանկյունաչափական հարաբերությունները հնարավորություն են տալիս երկրաչափական պատկերների հատկությունները ներկայացնելու թվային արտահայտություններով և կիրառելու մաթեմատիկական ճշգրիտ մեթոդներ այն դեպքերում, երբ ուղղակի չափումները դժվար կամ անհնար են։ Առարկայի ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ են նաև եռանկյունաչափական նույնությունները, բանաձևերը, հավասարումները և դրանց կիրառման սկզբունքները, որոնք զարգացնում են տրամաբանական մտածողությունը, հաշվարկային կարողությունները և մաթեմատիկական խնդիրների լուծման հմտությունները։ Եռանկյունաչափության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև դրա պատմական զարգացմամբ։ Այն ձևավորվել է հին աշխարհի մաթեմատիկական և աստղագիտական գիտելիքների հիման վրա, զարգացել հունական, հնդկական և արաբական գիտական ավանդույթներում, ապա կատարելագործվել եվրոպական մաթեմատիկական մտքի զարգացման ընթացքում։ Դարեր շարունակ եռանկյունաչափական մեթոդներն օգտագործվել են երկնային մարմինների դիրքերի հաշվարկման, աստղագիտական դիտարկումների, աշխարհագրական չափումների, քարտեզագրության, նավագնացության և շինարարական հաշվարկների համար։ Հետագայում դրանք դարձել են նաև ֆիզիկայի, մեխանիկայի, ճարտարագիտության և տեխնիկական այլ ոլորտների անբաժանելի գործիքակազմը։ Այս գիտակարգի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն մաթեմատիկական գիտելիքների խորացման, այլև բնության և շրջակա աշխարհի քանակական օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Աշխատության կրթական արժեքը կապված է մաթեմատիկական գիտելիքների տրամաբանական համակարգման, տեսական դրույթների և գործնական խնդիրների փոխկապակցման, ինչպես նաև ճշգրիտ գիտությունների ուսուցման զարգացման հետ։ Այն հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ծանոթանալու երկրաչափական հարաբերությունների մաթեմատիկական արտահայտման սկզբունքներին և ձեռք բերելու այնպիսի գիտելիքներ, որոնք անհրաժեշտ են հետագա մաթեմատիկական ու բնագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Հայ գիտակրթական և մշակութային պատմության տեսանկյունից այս հրատարակությունն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի սկզբին հայերեն գիտական գրականության ձևավորման և տարածման համատեքստում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանությունը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն աշխարհիկ և գիտական գրականության զարգացման, եվրոպական գիտելիքի տարածման, մաթեմատիկական ու բնագիտական տերմինաբանության մշակման և հայ ընթերցողին ժամանակակից գիտական նվաճումներին հաղորդակից դարձնելու գործում։ Նման մասնագիտական աշխատությունների հրատարակումը վկայում է հայ կրթական միջավայրում ճշգրիտ գիտությունների նկատմամբ հետաքրքրության աճի և գիտելիքի տարբեր ոլորտները հայերենով ներկայացնելու հետևողական ձգտման մասին։ Այն կարևոր նյութ է հայ մաթեմատիկական գրականության, գիտական թարգմանության, կրթության պատմության և հայերեն գիտական լեզվի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում մաթեմատիկոսների, ֆիզիկոսների, գիտության պատմաբանների, մանկավարժների, հայագետների և ճշգրիտ գիտությունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայերեն գիտական տպագրության վաղ շրջանի արժեքավոր նմուշ, որն արտացոլում է մաթեմատիկական գիտելիքի տարածման և ազգային կրթական մշակույթի զարգացման կարևոր փուլը։