Րասին, Յովհաննէս

Գրականություն

Սույն ստեղծագործությունը ողբերգական ժանրի դրամատիկական երկ է, որը պատկանում է թատերական գրականության այն ավանդույթին, որտեղ մարդկային ճակատագրի բարդությունները, բարոյական հակասությունները, զգացմունքային բախումները և կյանքի ողբերգական հանգամանքները բացահայտվում են գործողությունների ու երկխոսությունների միջոցով։ Ողբերգությունը՝ որպես գրականության հնագույն և ազդեցիկ ժանրերից մեկը, կենտրոնանում է մարդու և շրջապատող աշխարհի հակասությունների, անհատի ձգտումների ու իրականության սահմանափակումների, բարոյական ընտրության և ճակատագրական հետևանքների վրա։ Այս ստեղծագործության ժանրային բնույթը հնարավորություն է տալիս այն դիտարկելու մարդկային ապրումների, հոգեբանական լարվածության և բարոյական պատասխանատվության գեղարվեստական արտահայտման համատեքստում։ Ողբերգական դրամատուրգիայի հիմքում ընկած է հակասության աստիճանական խորացումը, որի ընթացքում գործող անձինք բախվում են դժվար հաղթահարելի հանգամանքների, հակադիր շահերի և ներքին երկընտրանքների։ Գործողությունների զարգացումն ու երկխոսությունները բացահայտում են կերպարների բնավորությունը, նրանց զգացմունքները, համոզմունքները և որոշումների հետևանքները՝ ձևավորելով դրամատիկական լարվածություն։ Ստեղծագործության ժանրային առանձնահատկությունը ենթադրում է մարդկային կյանքի այնպիսի իրավիճակների գեղարվեստական քննություն, որոնցում անձնական ցանկությունները, պարտականությունները, բարոյական սկզբունքներն ու արտաքին հանգամանքները կարող են հայտնվել անհաշտ հակասության մեջ։ Ողբերգական պատումի կարևոր գաղափարական շերտերից է մարդու պատասխանատվության և ճակատագրի փոխհարաբերության հարցը։ Մարդը ներկայացվում է որպես իր ընտրությունների և արարքների համար պատասխանատու անհատ, սակայն նրա հնարավորությունները հաճախ սահմանափակվում են հասարակական հարաբերություններով, պատմական պայմաններով և իր կամքից անկախ հանգամանքներով։ Այս հակադրությունը ողբերգական ժանրին հաղորդում է փիլիսոփայական խորություն՝ ընթերցողին մղելով խորհելու ազատության, արդարության, մարդկային արժանապատվության, սիրո, պարտքի և բարոյական ընտրության մասին։ Կարևոր տեղ ունի նաև զգացմունքների և բանականության հակադրությունը, երբ անձնական ապրումները բախվում են հասարակական նորմերին կամ բարոյական պարտավորություններին։ Նման իրավիճակներում կերպարների ներքին պայքարը դառնում է դրամատիկական գործողության կարևոր շարժիչ ուժ՝ բացահայտելով մարդկային բնավորության բարդությունն ու հոգեբանական հակասությունները։ Գրական առումով ողբերգությունն առանձնանում է դրամատիկական խոսքի արտահայտչականությամբ, երկխոսությունների կարևորությամբ, հակադրությունների կառուցմամբ և գործողության լարված զարգացմամբ։ Երկխոսությունը ծառայում է ոչ միայն գործողությունների առաջմղմանը, այլև կերպարների հոգեբանական նկարագրությանն ու ստեղծագործության գաղափարական բովանդակության բացահայտմանը։ Դրամատիկական կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս իրադարձությունները ներկայացնելու անմիջական գործողության միջոցով՝ առանց պատմողի մշտական միջամտության։ Այս հանգամանքը ստեղծագործությունը դարձնում է նաև բեմական արվեստի նյութ, որտեղ գրական խոսքը կարող է մարմնավորվել դերասանական խաղի, շարժման, բեմական միջավայրի և տեսարանների հաջորդականության միջոցով։ Ողբերգական ժանրին բնորոշ հուզական ներգործությունն առաջանում է ոչ միայն իրադարձությունների ծանրությունից, այլև կերպարների մարդկային ապրումների, ներքին հակասությունների և բարոյական ընտրությունների բացահայտումից։ Ընթերցողը հնարավորություն է ստանում գնահատելու գործող անձանց վարքագիծը, հասկանալու նրանց որոշումների դրդապատճառները և խորհելու մարդկային հարաբերությունների ու հասարակական կյանքի բարդությունների մասին։ Ստեղծագործության պատմամշակութային նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրա հրատարակության միջավայրով։ XIX դարի առաջին կեսին Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը հայ կրթական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այն նպաստում էր հայ երիտասարդության կրթությանը, լեզվական ու գրական գիտելիքների տարածմանը և ազգային մտավոր կյանքի զարգացմանը։ Ճեմարանի տպարանը կարևոր դեր էր կատարում հայերեն գրականության հրատարակման և տարածման գործում՝ ընթերցողին ներկայացնելով տարբեր ժանրերի գեղարվեստական ու ուսումնական երկեր։ Թատերական գրականության հրատարակությունը վկայում է հայ կրթական միջավայրում դրամատուրգիայի նկատմամբ հետաքրքրության և գեղարվեստական գրականության ժանրային բազմազանության ընդլայնման մասին։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ հասարակական ու մշակութային կյանքում աստիճանաբար մեծանում էր թատրոնի նշանակությունը՝ որպես գեղարվեստական ինքնարտահայտման, հասարակական մտքի տարածման և ազգային մշակույթի զարգացման միջոց։ Ողբերգական երկերի ընթերցումն ու բեմականացումը նպաստում էին գրական ճաշակի ձևավորմանը, գեղագիտական ընկալումների ընդլայնմանը և դրամատիկական արվեստի նկատմամբ հետաքրքրության աճին։ Հրատարակությունը կարելի է դիտարկել նաև XIX դարի հայ գրականության մեջ դասական դրամատուրգիական ժանրերի տարածման և եվրոպական թատերական ավանդույթների հետ հաղորդակցության համատեքստում։ Ողբերգությունը հնարավորություն էր տալիս հայ ընթերցողին և թատերական միջավայրին հաղորդակցվելու համամարդկային գրական թեմաներին՝ միաժամանակ զարգացնելով հայերեն գեղարվեստական խոսքի արտահայտչական հնարավորությունները։ Այսպիսի ստեղծագործությունների հրատարակումը կարևոր նշանակություն ուներ գրական կրթության և թատերական մշակույթի զարգացման համար, քանի որ դրամատիկական երկերը միավորում էին լեզվական, գեղարվեստական, հոգեբանական և բարոյափիլիսոփայական խնդիրները։ Գիտաճանաչողական տեսանկյունից աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի հայ դրամատուրգիայի, ողբերգական ժանրի պատմության, հայերեն թատերական լեզվի զարգացման և Լազարյան ճեմարանի հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել գրականագետներին, թատերագետներին, հայագետներին, մշակույթի պատմաբաններին և դասական դրամատուրգիայով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ողբերգական ժանրի արտահայտչական միջոցները, դրամատիկական խոսքի առանձնահատկությունները և մարդկային հակասությունների գեղարվեստական ներկայացման սկզբունքները։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է ողբերգության՝ որպես մարդկային կյանքի և հասարակական հարաբերությունների խորքային հարցերը բացահայտող ժանրի առանձնահատկություններով։ Այն ընթերցողին հրավիրում է խորհելու մարդու բարոյական պատասխանատվության, ճակատագրի, արդարության, արժանապատվության և մարդկային ապրումների մասին։ Միաժամանակ հրատարակությունը կարևոր պատմամշակութային վկայություն է հայ գրականության և թատերական մշակույթի զարգացման պատմության համար՝ արտացոլելով XIX դարի հայ կրթական միջավայրում գեղարվեստական գրականության տարածման, դրամատուրգիական ժանրերի նկատմամբ հետաքրքրության և ազգային գրական ժառանգության հարստացման գործընթացները։