Սաղաթիելյանց, Մատթեոս

Физика

Աշխատությունը բնագիտական և ուսումնական բնույթի ընդարձակ ձեռնարկ է, որի նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել բնության հիմնական երևույթներին, բնական աշխարհի կառուցվածքին, կենդանի և անկենդան բնության առանձնահատկություններին ու դրանց ուսումնասիրության գիտական սկզբունքներին։ Գիրքը ներկայացնում է բնագիտության՝ որպես գիտելիքի ինքնուրույն և բազմաճյուղ համակարգի հիմնական հասկացություններն ու ուղղությունները՝ ձգտելով ձևավորել շրջակա աշխարհի վերաբերյալ ամբողջական, համակարգված և գիտական պատկերացում։ Բովանդակային առումով աշխատության շրջանակը ներառում է բնության տարբեր ոլորտների ուսումնասիրությունը՝ անդրադառնալով նյութական աշխարհի կառուցվածքին, բնական մարմինների հատկություններին, ֆիզիկական երևույթներին, երկրային միջավայրին, կենդանի օրգանիզմներին և բնության մեջ գործող օրինաչափություններին։ Բնագիտական գիտելիքի ներկայացման կարևոր նպատակներից է ցույց տալ բնական երևույթների փոխկապակցվածությունը և բացահայտել այն ընդհանուր սկզբունքները, որոնց միջոցով հնարավոր է հասկանալ բնության բազմազանությունն ու նրա զարգացման ընթացքը։ Աշխատության ճանաչողական ուղղվածությունը ենթադրում է բնության առանձին բաղադրիչների դիտարկում ոչ թե մեկուսացված ձևով, այլ որպես միասնական համակարգի փոխազդող մասեր։ Այս մոտեցումը նպաստում է բնագիտական մտածողության ձևավորմանը և ընթերցողին սովորեցնում է բնական երևույթները դիտարկել դիտարկման, համեմատության, դասակարգման ու տրամաբանական վերլուծության միջոցով։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև բնության ճանաչողության գործնական նշանակությանը՝ ցույց տալով, որ բնական գիտությունների ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն տեսական գիտելիքի ձեռքբերման, այլև մարդու առօրյա կյանքի, շրջակա միջավայրի ճանաչման և բնության ռեսուրսների գիտակցված օգտագործման համար։ Աշխատության կրթական արժեքը պայմանավորված է գիտական հասկացությունները մատչելի և համակարգված ձևով ներկայացնելու ձգտմամբ։ Այն նպատակ ունի ընթերցողի մեջ զարգացնելու հետաքրքրություն բնության նկատմամբ, ձևավորելու գիտելիքի ձեռքբերման հետևողականություն և խթանելու հարցադրումների ու ինքնուրույն մտածողության կարողությունը։ Բնական երևույթների ուսումնասիրությունը ներկայացվում է որպես իրական աշխարհի ճանաչման միջոց, որի հիմքում ընկած են դիտարկումը, փաստերի համադրումը և պատճառահետևանքային կապերի բացահայտումը։ Գրական ու մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է գիտաուսումնական գրականության այն տեսակին, որը համադրում է բացատրական, նկարագրական և դասակարգող շարադրանքի ձևերը։ Բնական գիտությունների տարբեր ճյուղերի ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ծանոթանալու գիտական գիտելիքի բազմազանությանը և հասկանալու բնության ուսումնասիրման միջառարկայական բնույթը։ Պատմամշակութային առումով աշխատությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի XIX դարի հայ գիտակրթական մտքի և հայերեն բնագիտական գրականության զարգացման պատմության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում հայերենով բնական գիտությունների վերաբերյալ ուսումնական աշխատությունների ստեղծումն ու տարածումը կարևոր քայլ էր գիտական գիտելիքի հասանելիության ընդլայնման, կրթության աշխարհիկ ուղղությունների զարգացման և մայրենի լեզվով գիտական հասկացությունների ձևավորման ճանապարհին։ Մխիթարյան միաբանության կրթական ու հրատարակչական գործունեությունը նշանակալի դեր է ունեցել այս գործընթացում՝ նպաստելով հայերեն գիտական գրականության հարստացմանը և եվրոպական գիտակրթական նվաճումների տարածմանը հայ ընթերցողների շրջանում։ Նման ձեռնարկները կարևոր նշանակություն ունեին հատկապես կրթական հաստատությունների և ինքնակրթությամբ զբաղվող անձանց համար, քանի որ հնարավորություն էին տալիս հայերենով յուրացնելու բնության վերաբերյալ գիտելիքների համակարգված հիմունքները։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ բնագիտական գրականության, գիտական տերմինաբանության ձևավորման, XIX դարի կրթական պատմության և Մխիթարյան միաբանության գիտալուսավորչական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում բնագիտությամբ զբաղվող ընթերցողների, մանկավարժների, պատմաբանների և հայ հին տպագիր գրքի հետազոտողների համար։ Ընթերցողական արժեքը դրսևորվում է բնության վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնման, գիտական աշխարհայացքի ձևավորման և բնական երևույթների նկատմամբ համակարգված ու քննադատական մոտեցման զարգացման հնարավորությամբ։ Աշխատությունը ներկայացնում է հայերենով բնագիտական գիտելիքի տարածման պատմական կարևոր վկայություն՝ արտացոլելով գիտությունը հանրամատչելի դարձնելու և կրթական կյանքում բնական գիտությունների դերը բարձրացնելու լուսավորչական ձգտումը։