Սարուխանյան, Տիգրան Նորայրի

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության տարիներին Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշման, քաղաքականության և գործունեության ուսումնասիրությանը՝ 1915-1918 թվականների իրադարձությունների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված զանգվածային տեղահանությունների, սպանությունների, բռնությունների և ոչնչացման քաղաքականության վերաբերյալ բրիտանական կառավարության, դիվանագիտական ներկայացուցիչների, մամուլի, հասարակական կազմակերպությունների և հասարակական գործիչների արձագանքն է։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականության առանձնահատկությունները Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, Օսմանյան կայսրության հետ նրա հարաբերությունները և տարածաշրջանում բրիտանական ռազմաքաղաքական շահերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1915 թվականին հայ բնակչության նկատմամբ սկսված զանգվածային բռնությունների մասին տեղեկությունների տարածմանը և դրանց նկատմամբ բրիտանական հասարակական ու քաղաքական շրջանակների արձագանքին։ Կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն կարող են ունենալ դիվանագիտական փաստաթղթերը, հյուպատոսական զեկուցագրերը, խորհրդարանական նյութերը, մամուլի հրապարակումները, ինչպես նաև ականատեսների և փրկվածների վկայությունները։ Այս նյութերի միջոցով հնարավոր է վերականգնել ոչ միայն իրադարձությունների ընթացքը, այլև դրանց վերաբերյալ ժամանակի բրիտանական ընկալումները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ բրիտանական դիվանագիտական ներկայացուցիչների հաղորդումներին, որոնցում արձանագրվել են հայ բնակչության տեղահանության, զանգվածային սպանությունների, բռնությունների, գաղթականների վիճակի և բռնագաղթի հետևանքների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Առանձին ուշադրություն կարող է հատկացվել բրիտանական հասարակական կարծիքի ձևավորմանը, քանի որ պատերազմի տարիներին հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների մասին տեղեկությունները լայն արձագանք են ստացել եվրոպական հասարակական և բարեգործական շրջանակներում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև բրիտանական մարդասիրական գործունեության ուսումնասիրությունը։ Կարող են ներկայացվել հայ փախստականներին, որբերին և ցեղասպանությունից վերապրածներին օգնություն տրամադրելու նախաձեռնությունները, դրամահավաքները և բարեգործական կազմակերպությունների աշխատանքը։ Միաժամանակ աշխատանքը կարող է քննության առնել բրիտանական քաղաքականության սահմանափակումները և այն հանգամանքները, որոնք պայմանավորել են Մեծ Բրիտանիայի արձագանքի բնույթը։ Առաջին աշխարհամարտի ռազմական ու աշխարհաքաղաքական պայմանները, Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմի ընթացքը, դաշնակիցների ռազմավարական նպատակները և Մերձավոր Արևելքում հետպատերազմյան շահերը կարևոր գործոններ էին, որոնք ազդում էին բրիտանական քաղաքական որոշումների վրա։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև 1916 թվականի Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի և պատերազմի վերջին շրջանի իրադարձությունների համատեքստում հայկական հարցի նկատմամբ բրիտանական քաղաքականության փոփոխություններին։ 1918 թվականին Օսմանյան կայսրության պարտությունը և պատերազմի ավարտը նոր պայմաններ ստեղծեցին հայկական հարցի միջազգային քննարկման համար։ Աշխատության նշանակությունն այն է, որ այն Հայոց ցեղասպանության պատմությունը դիտարկում է ոչ միայն Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքականության, այլև միջազգային հարաբերությունների և մեծ տերությունների քաղաքականության շրջանակում։ Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել այն մասին, թե ինչպես էր ցեղասպանության մասին տեղեկությունն ընկալվում ժամանակի միջազգային քաղաքական և հասարակական միջավայրում, ինչպիսի արձագանքներ էին ձևավորվում և ինչ սահմանափակումներ ունեին դրանք։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ցեղասպանագիտության մասնագետներին, միջազգային հարաբերությունների և դիվանագիտության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության և Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։