Սեդրակյան, Արա Մանվելի

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է խաղողի վերամշակումից առաջացող մամլվածքի արդյունավետ օգտագործման և դրա հիման վրա սննդային նշանակություն ունեցող հավելումների ստացման տեխնոլոգիական մոտեցումների մշակմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է գինեգործական արտադրության երկրորդային հումքի բաղադրության ուսումնասիրության, արժեքավոր կենսաբանական և սննդային բաղադրիչների պահպանման, առանձնացման ու վերամշակման պայմանների ընտրության վրա։ Խաղողի մամլվածքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես արտադրական մնացորդ, այլև որպես վերամշակման համար արժեքավոր հումք, որը կարող է պարունակել խաղողի կեղևի, կորիզների և պտղամսի մնացորդներ, ինչպես նաև սննդային մանրաթելեր, պոլիֆենոլային միացություններ, բնական գունանյութեր, հանքային բաղադրիչներ և այլ նյութեր։ Այսպիսի հումքի նպատակային վերամշակումը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ լուծել սննդարդյունաբերության համար նոր բաղադրիչների ստացման և արտադրական մնացորդների առավել ամբողջական օգտագործման խնդիրները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հումքի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների գնահատումը։ Քննության են առնվում խոնավությունը, չոր նյութերի պարունակությունը, թթվայնությունը, սննդային մանրաթելերի և կենսաբանորեն ակտիվ բաղադրիչների քանակական ցուցանիշները, ինչպես նաև դրանց փոփոխությունները պահպանման և տեխնոլոգիական մշակման ընթացքում։ Հումքի սկզբնական բնութագրումը կարևոր է հետագա գործընթացների ընտրության համար, քանի որ խաղողի տեսակը, մշակման պայմանները, բերքի հասունության աստիճանը և գինեգործական տեխնոլոգիան կարող են ազդել մամլվածքի բաղադրության ու հատկությունների վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հումքի նախնական մշակմանը։ Թարմ մամլվածքում խոնավության բարձր պարունակությունը կարող է սահմանափակել դրա պահպանման հնարավորությունը, ուստի տեխնոլոգիական գործընթացում կարևոր տեղ է զբաղեցնում համապատասխան կայունացման եղանակի ընտրությունը։ Դիտարկվում են չորացման, մանրացման, տեսակավորման և պահպանման պայմանները՝ նպատակ ունենալով հնարավորինս պահպանել արժեքավոր բաղադրիչները և ստանալ հետագա մշակման համար կայուն հումք։ Չորացման գործընթացի ուսումնասիրության ժամանակ կարևորվում է ջերմաստիճանի և տևողության ազդեցությունը պատրաստի նյութի որակի վրա, քանի որ չափազանց ինտենսիվ ջերմային ազդեցությունը կարող է փոփոխել որոշ զգայուն բնական միացությունների հատկությունները։ Մանրացման գործընթացը ևս դիտարկվում է որպես կարևոր տեխնոլոգիական փուլ, քանի որ մասնիկների չափը կարող է ազդել ինչպես ստացված փոշենման արտադրանքի կառուցվածքի, այնպես էլ հետագա արդյունահանման գործընթացների արդյունավետության վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել խաղողի կեղևի և կորիզների առանձին կամ համակցված վերամշակման հնարավորությունները։ Դրանց բաղադրության տարբերությունները հնարավորություն են տալիս ստանալ տարբեր հատկություններով արտադրանքներ։ Կեղևային հատվածը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել բնական պոլիֆենոլների, գունանյութերի և սննդային մանրաթելերի տեսանկյունից, իսկ կորիզները՝ որոշ կենսաբանական ակտիվ բաղադրիչների և յուղային նյութերի պարունակության շնորհիվ։ Այդ բաղադրիչների նպատակային օգտագործումը կարող է ընդլայնել ստացվող հավելումների տեսականին և դրանց հնարավոր կիրառությունները սննդամթերքի արտադրության մեջ։ Առանձին տեղ է հատկացվում կենսաբանորեն ակտիվ միացությունների առանձնացման տեխնոլոգիական եղանակների ուսումնասիրությանը։ Ընտրվում և գնահատվում են այնպիսի պայմաններ, որոնք հնարավորություն են տալիս հումքից հնարավորինս արդյունավետորեն ստանալ անհրաժեշտ բաղադրիչները՝ պահպանելով դրանց օգտակար հատկությունները։ Քննության կարող են առնվել արդյունահանման միջավայրի բնույթը, գործընթացի տևողությունը, ջերմաստիճանը, հումքի և արդյունահանող միջավայրի հարաբերակցությունը և այլ տեխնոլոգիական գործոններ։ Տարբեր պայմանների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս որոշել առավել արդյունավետ ռեժիմները և ձևավորել տեխնոլոգիական գործընթացի հիմնավորված հաջորդականություն։ Կարևոր ուղղություն է ստացված նյութերի հակաօքսիդանտային հատկությունների գնահատումը, քանի որ խաղողի վերամշակման երկրորդային հումքում պարունակվող պոլիֆենոլային միացությունները կարող են պայմանավորել դրանց ֆունկցիոնալ նշանակությունը։ Միաժամանակ կարևորվում է ոչ միայն առանձին ակտիվ նյութերի քանակական պարունակությունը, այլև պատրաստի արտադրանքի ընդհանուր ֆիզիկաքիմիական, տեխնոլոգիական և զգայական բնութագրերը։ Սննդային հավելման մշակման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրա համատեղելիությունը տարբեր սննդային համակարգերի հետ, լուծելիությունը կամ ցրվելու հատկությունը, համի և հոտի առանձնահատկությունները, գույնը և պահպանման ընթացքում կայունությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սննդային մանրաթելերով հարուստ արտադրանքի ստացման հնարավորությանը։ Մամլվածքի համապատասխան վերամշակումից ստացված փոշին կամ խտանյութը կարող է դիտարկվել որպես տարբեր սննդամթերքների բաղադրությունը հարստացնելու հնարավոր հումք։ Նման մոտեցման դեպքում անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հավելման ազդեցությունը վերջնական արտադրանքի կառուցվածքի, խոնավության պահպանման, համային հատկությունների և այլ տեխնոլոգիական ցուցանիշների վրա։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է պատրաստի հավելումների որակի և անվտանգության գնահատումը։ Ուսումնասիրվում են ֆիզիկաքիմիական, մանրէաբանական և անհրաժեշտ այլ ցուցանիշները, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատել արտադրանքի համապատասխանությունը սննդային օգտագործման պահանջներին։ Հումքի ծագման և վերամշակման առանձնահատկություններից ելնելով՝ կարևորվում է նաև հնարավոր անցանկալի նյութերի վերահսկումը և արտադրության բոլոր փուլերում հիգիենիկ պայմանների ապահովումը։ Առանձին նշանակություն է տրվում պահպանման կայունությանը։ Դիտարկվում է, թե ժամանակի ընթացքում ինչպես են փոփոխվում խոնավությունը, գույնը, հոտը, կենսաբանորեն ակտիվ բաղադրիչների պարունակությունը և այլ որակական ցուցանիշները։ Այս տվյալների հիման վրա հնարավոր է հիմնավորել պահպանման համապատասխան պայմանները և գնահատել արտադրանքի պիտանելիության ժամանակահատվածը։ Քննության են առնվում ստացված հավելումների կիրառման հնարավորությունները տարբեր սննդատեսակներում։ Դրանք կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել հացաբուլկեղենի, հրուշակեղենի, ըմպելիքների և այլ սննդային արտադրատեսակների բաղադրության հարստացման համար՝ պայմանով, որ ապահովվում են համապատասխան տեխնոլոգիական, զգայական և անվտանգության ցուցանիշներ։ Յուրաքանչյուր կիրառության դեպքում անհրաժեշտ է որոշել հավելման այնպիսի քանակություն, որը թույլ կտա բարելավել կամ լրացնել սննդային բաղադրությունը՝ առանց պատրաստի արտադրանքի ընդունելի որակական հատկությունները խաթարելու։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել մշակված տեխնոլոգիայի տնտեսական գնահատումը։ Գինեգործական երկրորդային հումքի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս լրացուցիչ արժեք ստեղծել արդեն գոյություն ունեցող արտադրական հոսքից և նվազեցնել չօգտագործվող մնացորդների քանակը։ Տեխնոլոգիական արդյունավետության գնահատման ժամանակ կարևորվում են հումքի հասանելիությունը, չորացման և մշակման էներգածախսերը, արտադրանքի ելքը, սարքավորումների պահանջները և պատրաստի հավելման հնարավոր կիրառական արժեքը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բնապահպանական նշանակությանը։ Գինեգործական արտադրության մնացորդների վերամշակումը համապատասխանում է ռեսուրսների առավել ամբողջական օգտագործման և շրջանաձև տնտեսության սկզբունքներին, քանի որ նախկինում սահմանափակ օգտագործվող նյութը վերածվում է նոր արտադրանքի համար հումքի։ Այս մոտեցումը կարող է նպաստել ինչպես թափոնների քանակի նվազեցմանը, այնպես էլ խաղողագործության և գինեգործության արտադրական շղթայում լրացուցիչ արժեքի ձևավորմանը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է խաղողի վերամշակման երկրորդային հումքի բաղադրության, դրա արժեքավոր բաղադրիչների պահպանման և տեխնոլոգիական փոխակերպման օրինաչափությունների համալիր ուսումնասիրությամբ, իսկ կիրառական նշանակությունը՝ տեղական հումքային ռեսուրսների հիման վրա սննդարդյունաբերության համար նոր հավելումների արտադրության տեխնոլոգիական սխեմաների մշակման հնարավորությամբ։ Ստացված արդյունքները կարող են նպաստել գինեգործական արտադրության ռեսուրսային արդյունավետության բարձրացմանը, սննդային նոր բաղադրիչների տեսականու ընդլայնմանը և երկրորդային հումքի առավել ամբողջական օգտագործմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել սննդի տեխնոլոգիայի, գինեգործության, սննդային կենսաքիմիայի, սննդային հավելումների արտադրության, ագրոպարենային վերամշակման և շրջանաձև տնտեսության ոլորտների հետազոտողների, տեխնոլոգների, դասախոսների և ուսանողների համար։