Սուիֆթ, Յովնաթան

Գրականություն

Անգլիացի նշանավոր գրող Ջոնաթան Սվիֆթի համաշխարհային ճանաչում ունեցող այս ստեղծագործությունը երգիծական և փիլիսոփայական վեպ է, որը ներկայացնում է ճանապարհորդությունների միջոցով մարդկային հասարակության, պետական կառավարման, քաղաքական հարաբերությունների, գիտության, բարոյականության և հասարակական սովորույթների խորքային քննադատությունը։ Գլխավոր հերոսը՝ նավաբույժ և ճանապարհորդ Լեմյուել Գուլիվերը, իր ծովային ուղևորությունների ընթացքում հայտնվում է աշխարհի տարբեր, իրականությունից հեռու ու արտասովոր երկրներում, որոնց բնակիչների կենսակերպը, հասարակական կառուցվածքը, մտածողությունը և վարքագիծը դառնում են մարդկային քաղաքակրթության առանձնահատկությունները բացահայտելու միջոց։ Ստեղծագործությունը բաղկացած է չորս հիմնական ճանապարհորդական պատումներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ինքնատիպ աշխարհը, կերպարային համակարգը և գաղափարական ուղղվածությունը։ Առաջին ճանապարհորդության ընթացքում Գուլիվերը հայտնվում է Լիլիպուտի երկրում, որտեղ բնակիչները չափազանց փոքր հասակ ունեն։ Այս արտասովոր միջավայրում ֆիզիկական չափերի հակադրությունը վերածվում է հասարակական և քաղաքական հարաբերությունների երգիծական պատկերման միջոցի։ Լիլիպուտի բնակիչների պետական կառավարման համակարգը, արքունական խարդավանքները, պաշտոնների ու ազդեցության համար պայքարը, կուսակցական հակասությունները և արտաքին քաղաքական թշնամությունները ներկայացվում են որպես մարդկային հասարակության մանրախնդրության, իշխանատենչության և անհեթեթությունների խորհրդանշական արտահայտություն։ Փոքրիկ մարդկանց աշխարհը բացահայտում է, որ իշխանության համար պայքարը, քաղաքական փառասիրությունը և գաղափարական հակամարտությունները հաճախ զուրկ են իրական մեծությունից ու հիմնավորությունից։ Երկրորդ ճանապարհորդության ընթացքում հերոսը հայտնվում է Բրոբդինգենագի երկրում, որտեղ բնակիչները հսկայական հասակ ունեն։ Այստեղ փոխվում է դիտանկյունը. այն, ինչ սովորական աշխարհում թվում էր բնական և աննշան, Գուլիվերի համար դառնում է վիթխարի ու երբեմն սարսափազդու։ Չափերի հակադրության միջոցով հեղինակը բացահայտում է մարդկային մարմնի անկատարությունը, արտաքին գեղեցկության հարաբերականությունը և մարդու ինքնագնահատականի սահմանափակությունը։ Այս երկրում Գուլիվերը ծանոթանում է մի հասարակության, որտեղ բարոյական պարզությունն ու ողջամտությունը հակադրվում են եվրոպական քաղաքական կյանքի բարդություններին, պատերազմներին, փառասիրությանը և հասարակական անարդարություններին։ Բրոբդինգենագի թագավորի հետ նրա զրույցները ստեղծագործության գաղափարական կարևոր հատվածներից են, քանի որ դրանց միջոցով քննադատվում են եվրոպական պետական համակարգերը, ռազմական քաղաքականությունը, իշխանավորների վարքագիծը և մարդկային հասարակության բարոյական թերությունները։ Երրորդ ճանապարհորդությունը ներկայացնում է Գուլիվերի այցերը տարբեր արտասովոր երկրներ, որոնցից առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Լապուտան՝ գիտությամբ, մաթեմատիկայով և վերացական հաշվարկներով զբաղված թռչող կղզին։ Այստեղ հեղինակը երգիծանքի թիրախ է դարձնում գիտական գործունեության այնպիսի դրսևորումները, որոնք կտրված են իրական կյանքից և չեն ծառայում մարդկային կարիքներին։ Լապուտայի բնակիչների մտածողությունը, նրանց անիրագործելի ծրագրերը և գործնական խնդիրների նկատմամբ անտարբերությունը բացահայտում են գիտելիքի չարաշահման ու վերացականության վտանգները։ Ճանապարհորդության ընթացքում ներկայացվում են նաև այլ արտասովոր վայրեր ու հաստատություններ, որոնց միջոցով քննադատվում են պատմական հիշողության խեղաթյուրումները, գիտական հավակնությունները, հասարակական սնահավատությունը և մարդկային բանականության սահմանափակումները։ Այս հատվածում Սվիֆթը միաժամանակ ծաղրում է կեղծ գիտական հեղինակությունը և բարձրացնում գիտելիքի իրական նպատակի, հասարակական օգտակարության ու բանականության պատասխանատու կիրառության հարցերը։ Չորրորդ ճանապարհորդությունը Գուլիվերին տանում է Հույհնհնմների և Յահուների աշխարհ։ Հույհնհնմները բանականությամբ օժտված ձիեր են, որոնք ապրում են կարգավորված, ազնիվ և ողջամիտ հասարակության մեջ, մինչդեռ Յահուները մարդկային արտաքին ունեցող արարածներ են, որոնց վարքագծում մարմնավորված են ագահությունը, եսասիրությունը, բռնությունը, նյութապաշտությունը և բարոյական անկումը։ Այս հակադրության միջոցով հեղինակը ստեղծում է մարդու բնության ամենախոր և ամենասուր երգիծական քննադատություններից մեկը։ Հույհնհնմների հասարակությունը ներկայացնում է բանականության, ճշմարտության, չափավորության և բնական ներդաշնակության իդեալը, իսկ Յահուները խորհրդանշում են այն արատները, որոնք մարդկային քաղաքակրթության արտաքին զարգացումների հետևում շարունակում են մնալ մարդկային բնության մեջ։ Գուլիվերի հանդիպումը այս երկու աշխարհների հետ փոխում է նրա պատկերացումները մարդու և հասարակության մասին՝ հանգեցնելով մարդկային բնության, քաղաքակրթության և բարոյական կատարելության վերաբերյալ խորքային մտորումների։ Վեպի չորս մասերը միավորվում են ճանապարհորդության ընդհանուր գաղափարով, սակայն յուրաքանչյուրն ունի ինքնուրույն երգիծական նշանակություն և քննադատության առանձին ուղղվածություն։ Հեղինակը ստեղծում է երևակայական աշխարհներ, որոնց միջոցով իրական հասարակության թերությունները ներկայացվում են անսովոր և հաճախ չափազանցված պատկերներով։ Ֆիզիկական չափերի փոփոխությունը, կենդանիների ու մարդկանց դերերի շրջումը, տարօրինակ պետական համակարգերը և արտասովոր հասարակական հարաբերությունները ծառայում են որպես գեղարվեստական հնարքներ՝ ընթերցողին ստիպելու վերանայել իր սովորական պատկերացումները մարդկային կյանքի մասին։ Ստեղծագործության հիմնական թեմաներն են իշխանության չարաշահումը, քաղաքական կեղծավորությունը, պատերազմների անհեթեթությունը, սոցիալական անհավասարությունը, գիտության և բանականության սահմանները, մարդկային եսասիրությունը, բարոյական անկումը և հասարակական առաջընթացի իրական չափանիշները։ Հեղինակը հարցականի տակ է դնում այն համոզմունքը, թե քաղաքակրթության տեխնիկական, գիտական և քաղաքական զարգացումն ինքնաբերաբար հանգեցնում է մարդու բարոյական կատարելագործմանը։ Ընդհակառակը, նա ցույց է տալիս, որ արտաքին առաջընթացի պայմաններում կարող են պահպանվել կամ նույնիսկ խորանալ մարդկային բնության բացասական կողմերը։ Գեղարվեստական առումով ստեղծագործությունն առանձնանում է երգիծանքի, ֆանտաստիկայի, արկածային պատումի, փիլիսոփայական խորհրդածության և սոցիալական քննադատության ինքնատիպ համադրությամբ։ Առաջին դեմքով շարադրանքը ստեղծում է ճանապարհորդական հուշագրության տպավորություն, իսկ մանրամասն նկարագրություններն ու իրադարձությունների հավաստի թվացող ներկայացումը ուժեղացնում են երևակայական աշխարհի իրականության պատրանքը։ Հեղինակը հաճախ օգտագործում է հեգնանք, պարադոքս, չափազանցություն, հակադրություն, այլաբանություն և գրոտեսկ՝ բացահայտելու հասարակական երևույթների իրական բնույթը։ Ստեղծագործության լեզուն միաժամանակ պարզ ու արտահայտիչ է, իսկ պատումի արտաքին թեթևությունն ու արկածային գրավչությունը քողարկում են գաղափարական խորությունը։ Սվիֆթի երգիծանքը ուղղված է ոչ միայն առանձին անհատների կամ հասարակական հաստատությունների, այլև մարդկային բնության ընդհանուր թերություններին, ինչի շնորհիվ վեպը ձեռք է բերում համամարդկային նշանակություն։ Պատմական և մշակութային առումով ստեղծագործությունը եվրոպական լուսավորական դարաշրջանի գրականության կարևորագույն հուշարձաններից է։ Այն արտահայտում է XVIII դարի սկզբի Անգլիայի քաղաքական, հասարակական և մտավոր կյանքի հակասությունները, ինչպես նաև այդ ժամանակաշրջանում բանականության, գիտության, հասարակական առաջընթացի և մարդկային բնության վերաբերյալ ծավալվող բանավեճերը։ Ջոնաթան Սվիֆթը իր երկում միավորում է հասարակական քննադատության սրությունը, փիլիսոփայական խորությունը և գեղարվեստական երևակայության ազատությունը՝ ստեղծելով մի գործ, որի ազդեցությունը տարածվել է համաշխարհային գրականության վրա։ Գուլիվերի կերպարը դարձել է համաշխարհային մշակույթի ճանաչված խորհրդանիշներից մեկը, իսկ նրա այցելած երևակայական երկրները վերածվել են մարդկային հասարակության և քաղաքական հարաբերությունների քննադատական մեկնաբանության կայուն գրական պատկերների։ Ստեղծագործությունը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել արկածային, ֆանտաստիկ, երգիծական և մանկապատանեկան գրականության զարգացման վրա, թեև դրա ամբողջական բովանդակությունը շատ ավելի խորն է, քան պարզապես արտասովոր ճանապարհորդությունների պատմությունը։ Հայերեն հրատարակության մշակութային նշանակությունը կապված է համաշխարհային դասական գրականության կարևորագույն ստեղծագործություններից մեկի հայ ընթերցողին ներկայացնելու և եվրոպական գրական-փիլիսոփայական մտքի հետ հաղորդակցությունն ընդլայնելու հետ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում թարգմանական գրականության, հայ ընթերցողական մշակույթի, XIX դարի հայ տպագրության և համաշխարհային գրականության հայերեն ընկալման պատմության ուսումնասիրության համար։ Ընթերցողական առումով գիրքը միաժամանակ գրավիչ արկածային պատմություն է, հասարակական կյանքի քննադատական պատկերում և մարդու բնության մասին փիլիսոփայական խորհրդածություն։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ոչ միայն հետևելու հերոսի արտասովոր ճանապարհորդություններին, այլև խորհելու իշխանության, արդարության, գիտելիքի, բարոյականության, հասարակական կարգի և մարդկային արժանապատվության մասին։ Ստեղծագործության հարատև արժեքը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հեղինակի քննադատած մարդկային թերությունները, հասարակական հակասություններն ու բարոյական խնդիրները շարունակում են արդիական մնալ տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Այն համաշխարհային երգիծական գրականության նշանակալի ստեղծագործություն է, որը երևակայության և հեգնանքի միջոցով բացահայտում է մարդկային քաղաքակրթության հակասությունները և ընթերցողին մղում ինքնաճանաչման ու քննադատական մտածողության։